*****

OVEREENKOMST TOT DEELNEMING

door de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie aan de activiteiten in verband met het conceptuele ontwerp van een Internationale Thermonucleaire Experimentele Reactor (ITER), samen met Japan, de Unie van Socialistische Sowjetrepublieken en de Verenigde Staten van Amerika

De Overeenkomst bestaat uit:

A. De brief van de directeur-generaal van de Internationale Organisatie voor Atoomenergie (IAEA) die op 2 november 1987 is toegezonden aan het hoofd van de delegatie van de Commissie van de Europese Gemeenschappen bij de internationale organisaties in Wenen, met bijlage 1 (Mandaat betreffende activiteiten in verband met het conceptuele ontwerp van een ITER en de bijlagen daarbij) en bijlage 2 (Notulen van de vergadering van het ITER QIC, IAEA, Wenen, 18 en 19 oktober 1987);

B. Het antwoord van de Commissie van de Europese Gemeenschappen op genoemde brief.

De documenten A en B zijn aan deze Overeenkomst gehecht.

A. Brief van de Internationale Organisatie voor Atoomenergie

2 november 1987.

Geachte Heer,

Ik heb de eer te verwijzen naar de beraadslagingen over kernfusie die onlangs in Wenen hebben plaatsgevonden en naar de positieve resultaten daarvan.

Kernfusie biedt tal van voordelen als energiebron. Voor de opwekking van fusie-energie wordt gebruik gemaakt van een in principe onuitputtelijke, uniform verdeelde en naar verhouding goedkope bron van brandstof. Ook wat het milieu betreft, is de toepassing van kernfusie gunstig en zijn hieraan minder problemen verbonden dan aan veel andere technologieën. Het uiteindelijke doel, een commercieel levensvatbare fusiecentrale, wordt dan ook algemeen gezien als een zaak die de gehele mensheid ten goede zal komen.

Sedert 1958 heeft het fusieonderzoek een mate van internationale samenwerking gekend, die op andere wetenschappelijke gebieden ongebruikelijk is, en vanaf haar oprichting heeft de Internationale Organisatie voor Atoomenergie een kernfusieprogramma uitgevoerd, waardoor deze samenwerking aanzienlijk werd bevorderd. Naar mijn mening kan de Organisatie de positieve bijdrage tot het internationale fusieonderzoek, die zij in het verleden heeft geleverd, ook in de toekomst blijven leveren.

Derhalve heeft de IAEA grote belangstelling getoond voor de in 1985 bereikte overeenkomsten op hoog niveau, waarbij de internationale samenwerking bij het fusieonderzoek werd uitgebreid. De Organisatie heeft dan ook in de organisatiefase van een belangrijk nieuw internationaal project, de conceptuele ontwerpstudie van een internationale thermonucleaire experimentele reactor (ITER), haar diensten gaarne ter beschikking gesteld van de partners in spe. Wij hebben met genoegen vernomen dat deze werkzaamheden tot een positief resultaat hebben geleid en dat thans aan de betrokken autoriteiten de aanbeveling zal worden gedaan om te gaan deelnemen aan het ITER-project volgens het overeengekomen Mandaat.

Het project zal door vier partijen worden uitgevoerd: de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom), Japan, de Unie van Socialistische Sowjetrepublieken en de Verenigde Staten van Amerika.

De IAEA zal gaarne de diensten verlenen en taken vervullen die zijn aangegeven in het Mandaat, onder de in bijlage IV van dit document omschreven voorwaarden. Voorts zal de Organisatie het nodige overleg plegen met de Europese Gemeenschap en het gastland om de voorrechten en immuniteiten vast te stellen die de partijen bij het ITER-project genieten op de plaats van de conceptuele ontwerpactiviteiten.

Thans heb ik de eer de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie uit te nodigen deel te nemen aan genoemd project, overeenkomstig het Mandaat (bijlage 1) en de aanbevelingen vervat in de notulen van de op 18 en 19 oktober 1987 in Wenen gehouden tweede vergadering van het Comité voor het Vierpartijeninitiatief inzake ITER (bijlage 2).

Gelieve, Mijnheer, de verzekering van mijn bijzondere hoogachting te aanvaarden.

Voor de Internationale Organisatie

voor Atoomenergie

Hans BLIX

Directeur-generaal

BIJLAGE 1

MANDAAT

betreffende activiteiten in verband met het conceptuele ontwerp van een Internationale Thermonucleaire Experimentele Reactor

Artikel 1

Partijen bij de samenwerking

De samenwerking wordt onder auspiciën van de Internationale Organisatie voor Atoomenergie (IAEA) ten uitvoer gelegd door vier partijen die een gelijkwaardige status hebben en een gelijkwaardige bijdrage leveren. Deze partijen zijn de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom) (1), Japan, de Unie van Socialistische Sowjetrepublieken (USSR) en de Verenigde Staten van Amerika (USA), hierna »de partijen" genoemd.

'Artikel 2

Activiteiten in het kader van de samenwerking

De samenwerking (hierna »de conceptuele ontwerpactiviteit" genoemd) betreft:

Ontwerpactiviteiten

a) Omschrijving van een pakket van technische kenmerken van een Internationale Thermonucleaire Experimentele Reactor (ITER), gevolgd door de uitvoering van de ontwerpwerkzaamheden om het conceptuele ontwerp op te stellen;

b) Omschrijving van de vereiste toekomstige voorzieningen voor onderzoek en ontwikkeling met een raming van de daaraan verbonden kosten, de vereiste mankracht en het tijdschema;

c) Omschrijving van de eisen waaraan een ITER-locatie moet voldoen en uitvoering van een veiligheids- en milieueffectanalyse.

O & O-activiteiten

d) Gecooerdineerde uitvoering van specifieke, ter validering opgezette onderzoek- en ontwikkelingswerkzaamheden ter ondersteuning van de ontwerpactiviteiten.

Deze activiteiten moeten leiden tot een ontwerp, waarvan alle partijen gebruik kunnen maken voor hun eigen nationale programma of als onderdeel van een groter internationaal samenwerkingsprogramma.

Artikel 3

Tijdschema en rapportage

3.1. De conceptuele ontwerpactiviteiten worden over twee fasen gespreid:

- een definitiefase

- een ontwerpfase.

3.2. In de definitiefase wordt een ITER-concept, met één bepaald pakket van technische kenmerken, omschreven overeenkomstig de in artikel 4 aangegeven richtlijnen. Ter documentatie van deze werkzaamheden wordt een verslag over de definitiefase opgesteld dat, na goedkeuring door de ITER-Raad, in november 1988 aan de partijen ter beschikking wordt gesteld.

3.3. Als onderdeel van de definitiefase wordt een voorlopig werkprogramma voor de ontwerpactiviteiten en de O & O-activiteiten opgesteld overeenkomstig de artikelen 6 en 7. Dit programma zal, na goedkeuring door de ITER-Raad (artikel 5) medio 1988 ter beschikking van de partijen worden gesteld. Met de uitvoering van de O & O-activiteiten door de partijen wordt begonnen zodra het programma door de ITER-Raad is goedgekeurd.

3.4. De ontwerpfase begint zodra het verslag over de definitiefase is goedgekeurd. De ontwerpfase moet resulteren in een eindverslag, waarin het conceptuele ontwerp van ITER is opgenomen en alle werkzaamheden worden beschreven die zijn verricht in verband met de conceptuele ontwerpactiviteiten. In het verslag worden alle in artikel 2 omschreven gebieden behandeld en gedocumenteerd.

3.5. De conceptuele ontwerpactiviteiten worden op 31 december 1990 voltooid.

Artikel 4

Richtlijnen voor het conceptuele ontwerp van ITER

De algemene doelstelling van ITER wordt gevormd door het aantonen van de wetenschappelijke en technologische haalbaarheid van fusie-energie. Deze doelstelling kan met ITER worden bereikt door gecontroleerde ontsteking en langdurige verbranding van deuterium-tritiumplasma's te demonstreren, met als uiteindelijke doelstelling een stationair regime, door technologieën te demonstreren die essentieel zijn voor een reactor in een geïntegreerd systeem en door geïntegreerde tests te verrichten aan de voor hoge warmtestromen en nucleaire omstandigheden geschikte componenten die nodig zijn om fusie-energie voor praktische doeleinden te kunnen aanwenden.

Gedetailleerde doelstellingen en de belangrijkste kenmerken van ITER zijn vermeld in bijlage I.

Artikel 5

Organisatorische structuur

De conceptuele ontwerpactiviteiten worden geleid en beheerd door:

- de ITER-Raad (IC, ITER Council),

- het Comité van Beheer ITER (IMC, ITER Management Committee).

De IC wordt geadviseerd door:

- het Raadgevend Wetenschappelijk en Technisch Comité ITER (ISTAC, ITER Scientific en Technical Advisory Committee).

5.1. ITER-Raad

5.1.1. Samenstelling en procedure

De IC:

- besluit met eenparigheid van stemmen;

- vergadert ten minste tweemaal per jaar. Buitengewone vergaderingen worden gehouden op verzoek van een van de partijen dan wel op verzoek van het Comité van Beheer ITER (IMC); de vergaderingen vinden in de regel plaats in Wenen; gewoonlijk wonen de leden van het IMC de vergaderingen bij;

- kiest zijn voorzitter uit zijn leden;

- stelt zijn huishoudelijk reglement vast.

5.1.2. Functies

De IC is verantwoordelijk voor de algemene leiding over de conceptuele ontwerpactiviteiten en houdt algemeen toezicht op de uitvoering daarvan.

Met name houdt de IC zich bezig met:

a) de goedkeuring van het werkprogramma voor de uitvoering van de conceptuele ontwerpactiviteiten en het doen van voorstellen over de wijze waarop de partijen de mogelijkheden kunnen onderzoeken om de in artikel 2 beschreven doelstelling van de samenwerking te bereiken;

b) de goedkeuring van het verslag over de definitiefase, andere tussentijdse verslagen en het eindverslag;

c) het zorgen voor een gelijkwaardig aandeel van de partijen in de uitvoering van de conceptuele ontwerpactiviteiten;

d) regelmatige rapportage aan de partijen en de directeur-generaal van de IAEA over de voortgang van de conceptuele ontwerpactiviteiten.

5.2. Comité van Beheer ITER (IMC)

5.2.1. Samenstelling en procedure

Elke partij benoemt één lid in het IMC. Elk lid is verantwoordelijk voor de bijdrage die de door hem vertegenwoordigde partij levert aan de conceptuele ontwerpactiviteiten.

Het IMC:

- besluit met eenparigheid van stemmen;

- vergadert zo vaak als nodig is voor de uitvoering van zijn functies; de plaats van de vergaderingen wordt door de leden overeengekomen;

- kiest zijn voorzitter uit zijn leden;

- stelt zijn huishoudelijk reglement vast, dat moet worden goedgekeurd door de IC. 5.2.2. Functies

Het IMC is verantwoordelijk voor de uitvoering van de conceptuele ontwerpactiviteiten aan de hand van de door de IC opgestelde algemene richtlijnen. Het Comité draagt zorg voor het beheer en de cooerdinatie van de werkzaamheden die moeten leiden tot een samenhangend en uitvoerbaar conceptueel ontwerp van de ITER-machine. Het IMC brengt verslag uit aan de IC.

Met name houdt het IMC zich bezig met:

a) het ontwikkelen, regelmatig bijwerken en ter goedkeuring voorleggen aan de IC van een werkprogramma voor de ontwerpactiviteiten en de O & O-activiteiten aan de hand van het in artikel 3 aangegeven tijdschema;

b) de verdeling van taken binnen het werkprogramma, ten einde ervoor te zorgen dat elke partij een gelijkwaardige bijdrage levert;

c) het opstellen en ter goedkeuring voorleggen aan de IC van het verslag over de definitiefase en het eindverslag als omschreven in artikel 3.2 en 3.4, alsmede van andere tussentijdse verslagen waar de IC om verzoekt;

d) de evaluatie van de werkzaamheden van de partijen aan de hand van de bij de toegewezen taken behaalde resultaten, alsmede het uitbrengen van verslag daarover aan de IC;

e) het verstrekken van de nodige informatie aan de IC en het Wetenschappelijk en Technisch Comité ITER, zodat deze organen hun taken kunnen vervullen.

5.3. Raadgevend Wetenschappelijk en Technisch Comité ITER (ISTAC)

5.3.1. Samenstelling en procedure

Het ISTAC is samengesteld uit twaalf leden (drie leden per partij) die op persoonlijke titel door de ITER-Raad worden benoemd. Bij de keuze van de leden wordt erop toegezien dat op alle gebieden, die voor de uitvoering van de conceptuele ontwerpactiviteiten van belang zijn, in het ISTAC de vereiste deskundigheid aanwezig is.

Het ISTAC:

- kiest zijn voorzitter uit zijn leden;

- vergadert op verzoek van de ITER-Raad; de vergaderingen zullen in de regel worden bijgewoond door leden van het IMC;

- stelt zijn huishoudelijk reglement vast, dat moet worden goedgekeurd door de ITER-Raad.

5.3.2. Functies

Het Raadgevend Wetenschappelijk en Technisch Comité geeft, op verzoek van de ITER-Raad, adviezen inzake wetenschappelijke en technische aangelegenheden.

Artikel 6

Ontwerpactiviteiten

Naar verwachting zullen de door het IMC gecooerdineerde ontwerpactiviteiten bestaan uit:

- gezamenlijk werk (ongeveer 40 medewerkers) op één technische locatie gedurende perioden van enkele maanden;

- ontwerpwerkzaamheden op de eigen locatie van de partijen;

- workshops over specifieke technische onderwerpen die op nader overeen te komen plaatsen zullen worden gehouden.

Elke partij levert, zowel wat de gezamenlijke werkzaamheden als die op eigen locaties betreft, een gelijkwaardige bijdrage, die naar verwachting zal overeenkomen met 80 tot 100 mensjaren gespreid over de in artikel 2 omschreven ontwerpactiviteiten.

De gedetailleerde organisatie van de ontwerpactiviteiten zal worden beschreven in het werkprogramma dat door het IMC overeenkomstig artikel 5.2.2.a) wordt opgesteld.

In bijlage II wordt een beknopte beschrijving van de ontwerpactiviteiten gegeven. Artikel 7

O & O-activiteiten

De O & O-activiteiten hebben vooral betrekking op haalbaarheidsaspecten die van essentieel belang zijn voor een conceptueel ontwerp dat aan de ITER-doelstellingen voldoet. De O & O-taken hebben betrekking op de fysica en de werktuigbouwkundige technologie die nodig zijn om ontsteking te realiseren, en op de ontwikkeling van een fysische database, de technologie voor additionele current drive en de nucleaire technologie, die nodig zijn voor een stationair bedrijf en de bijbehorende tests.

De O & O-activiteiten worden uitgevoerd in de laboratoria van de partijen en, indien gezamenlijke werkzaamheden nodig mochten blijken, op basis van bestaande bilaterale en multilaterale regelingen.

Elke partij levert een geljkwaardige bijdrage tot de O & O-activiteiten die naar verwachting zal overeenkomen met ongeveer 10 miljoen dollar per jaar.

De O & O-activiteiten en gedetailleerde gegevens over de wijze waarop de cooerdinatie daarvan zal worden georganiseerd, worden nader omschreven in het door het IMC overeenkomstig artikel 5.2.2.a) op te stellen werkprogramma.

In bijlage III wordt een beknopte beschrijving van de O & O-activiteiten gegeven.

Artikel 8

Financiering

Elke partij draagt de kosten in verband met haar bijdrage tot de conceptuele ontwerpactiviteiten.

Artikel 9

Deelname van andere landen

Na overleg met de andere partijen kan elke partij bij haar bijdrage tot de conceptuele ontwerpactiviteiten andere landen met specifieke capaciteiten op het gebied van de kernfusie betrekken.

Artikel 10

Ondersteuning door de IAEA

De door de IAEA te leveren diensten in verband met de conceptuele ontwerpactiviteiten zijn beschreven in bijlage IV.

Artikel 11

Bijlagen

De bijlagen I, II, III en IV zijn integraal onderdeel van het Mandaat. De in de bijlagen I, II en III gegeven technische details vormen een uitgangspunt voor het ontwerpproces.

(1) Met inbegrip van de met het kernversmeltingsprogramma van Euratom geassocieerde landen.

BIJLAGE I

van Mandaat

Doelstellingen en belangrijkste kenmerken van ITER

1. Programmadoelstellingen

De algemene doelstelling van ITER wordt gevormd door het aantonen van de wetenschappelijke en technologische haalbaarheid van fusie-energie. Dit zal met ITER worden gerealiseerd door het aantonen van gecontroleerde ontsteking en langdurige verbranding van een deuterium/tritiumplasma in continu bedrijf als uiteindelijke doelstelling, door het aantonen van de technologieën die essentieel zijn voor een reactor in een geïntegreerd systeem en door het verrichten van geïntegreerde tests van de hoge-warmtestromen en nucleaire componenten die nodig zijn om fusie-energie voor praktische doeleinden aan te wenden. Met het realiseren van deze doelstellingen zal ITER de fysische en technologische database leveren die nodig is voor het ontwerp en de bouw van een demonstratiefusiecentrale.

De basisuitvoering van de ITER-machine moet worden gebaseerd op de wetenschappelijke en technologische database, die naar verwachting aan het eind van de huidige conceptuele ontwerpfase (1990) beschikbaar zal zijn als uitgangspunt voor een besluit over de start van het engineering-ontwerp en de bouw (streefdatum voor de aanvang van de bouw: 1993). Het ontwerp moet evenwel, voor zover mogelijk, flexibel genoeg zijn om geavanceerde voorzieningen en nieuwe mogelijkheden te kunnen aanbrengen en het plasmagedrag tijdens het bedrijf te kunnen optimaliseren. Het ITER-concept zal het resultaat worden van een internationale samenwerking die het mogelijk maakt de technische deskundigheid van de deelnemende landen te bundelen en de in de nationale programma's van de deelnemers ontwikkelde geavanceerde voorzieningen en nieuwe technologieën in het ontwerp te verwerken. ITER moet zo worden ontworpen dat de doelstellingen met redelijke kosten kunnen worden gerealiseerd.

1.1. Plasmafysische doelstellingen

Met ITER moeten gecontroleerde ontsteking en langdurige verbranding van deuterium/tritiumplasma's worden aangetoond, met continu bedrijf als uiteindelijke doelstelling.

1.2. Technologische doelstellingen

Met ITER worden ontwerpconcepten gevalideerd en constructieonderdelen voor een fusiereactor gekwalificeerd. Voorts moeten met ITER de betrouwbaarheid van de technische systemen en de onderhoudbaarheid van de reactor worden gedemonstreerd. Het bedrijven van ITER moet aantonen dat het mogelijk is op veilige en voor het milieu aanvaardbare wijze een energieproducerende fusiereactor te exploiteren.

1.3. Testprogramma

ITER moet fungeren als testfaciliteit voor neutronenfysica, mantelmodules, tritiumproduktie en geavanceerde plasmatechnologie. Een belangrijke doelstelling is het winnen van hoge-temperatuurwarmte uit reactorrelevante mantelmodules, waarmee elektriciteit kan worden opgewekt.

2. Technische doelstellingen en kenmerken

2.1. Bedrijfsplan

Na een periode van oplevering en plasmaoptimalisatie met waterstof- en deuteriumplasma's zal het ITER-bedrijf in twee fasen plaatsvinden: een fysische fase, die vooral gericht is op het realiseren van de plasmafysische doelstellingen, en een technologische fase, die gericht is op de technische doelstellingen en het testprogramma.

Het kan nodig zijn om tussen verschillende bedrijfsfasen wijzigingen aan te brengen in de machine, bij voorbeeld in schild/mantelcomponenten en in aan het plasma blootgestelde materialen.

2.2. Plasmabedrijf

In de fysische fase zal het ITER-plasma vooreerst worden bedreven op gepulste wijze, terwijl de externe vermogenstoevoer noodzakelijk voor het controleren van de plasmaprofielen en het vermogensevenwicht verwaarloosbaar is in vergelijking met het vermogen van de alfadeeltjes. Vervolgens zal in deze fase de verbrandingspuls worden verlengd, totdat een stationaire bedrijfstoestand is bereikt, waarbij naar een zo hoog mogelijke Q-waarde wordt gestreefd (O is de verhouding tussen het fusievermogen en het vermogen dat wordt geïnjecteerd om de verbranding in stand te houden. In de technologische fase, waarbij transiëntvrije nucleaire testen wenselijk zijn, moet ITER in continu bedrijf werken, zelfs als het rendement van de niet-inductieve current drive en beperkingen van de v-waarde van het plasma slechts een Q-waarde van ongeveer 5 toestaan.

2.3. Opsluitingscapaciteit

ITER moet zo worden ontworpen dat de opsluitingscapaciteit voldoende is om ontsteking te bereiken. Gezien de grote onzekerheden die nog steeds bestaan over de plasmaopsluiting van tokamakplasma's van reactorformaat, dienen de opsluitingseigenschappen van ITER zorgvuldig te worden gekozen. Een van de mogelijkheden om deze eigenschappen te kwantificeren kan gedaan worden met behulp van de in de machine mogelijke plasmastroom. In de huidige grote tokamakexperimenten, die niet bedoeld zijn om ontsteking te bereiken, zijn plasmastromen van zo'n 3 tot 5 mA mogelijk, terwijl voor JET plannen bestaan om deze waarde tot 7 mA te verhogen.

Voor de plasmaopsluiting in machines van de volgende stap zijn uiteenlopende schaalwetten voorgesteld. Deze leveren voor het bereiken van ontsteking bij de in ITER mogelijke magneetvelden waarden voor de stroomsterkte op die uiteenlopen van iets minder dan 10 mA tot meer dan 20 mA. Hoewel het moeilijk is al deze extrapolaties volledig te bestrijken, wordt ervan uitgegaan dat het stroomvoerend vermogen voor ontstekingsexperimenten in ITER het grootste deel van dit bereik moet beslaan, met andere woorden dat stromen mogelijk moeten zijn die ongeveer tweemaal zo groot zijn als het maximum dat in de huidige generatie grote tokamaks mogelijk is. Dit stroomvoerende vermogen moet worden bereikt met een veiligheidsfaktor q die in overeenstemming is met de beschikbare gegevens voor een stabiel bedrijf bij een plasma-elongatie van maximaal ongeveer 2.

Bovendien moet het ITER-ontwerp voldoen aan de door een stationair bedrijf gestelde eisen. Aangezien voor een Q-waarde van ongeveer 5 met een kortere opsluiting kan worden volstaan dan voor ontsteking, kan voor het stationaire bedrijf worden volstaan met een dienovereenkomstig lagere plasmastroom.

2.4. Pulsduur

De puls moet zo lang zijn dat tijdens de verbranding in het plasma een evenwichtstoestand ontstaat, dat wil zeggen stationaire omstandigheden voor de energetische en de gethermaliseerde alfadeeltjes en verontreinigingen. Tevens moet de pulsduur een zo groot mogelijke fractie van de globale plasma-skin-effecttijd beslaan, zodat evenwichtsplasmaprofielen worden benaderd, hetgeen inhoudt dat een pulsduur van tenminste enkele honderden seconden vereist is.

In de fysische fase moeten in ITER zuiver inductieve ramp-up en instandhouding van de plasmastroom gedurende de vereiste minimale pulsduur mogelijk zijn. Om de inductief gedreven verbrandingspuls verder te verlengen zal gebruik worden gemaakt van radiofrequente technieken, bij voorbeeld voor een gedeeltelijk niet inductieve stroomramp-up.

Stationair bedrijf zal worden gerealiseerd met volledig niet inductieve instandhouding van de stroom met behulp van neutrale-bundel- of rf-technieken, dan wel een combinatie van beide. In de fysische fase moet niet inductieve current drive zo spoedig mogelijk worden geïntroduceerd en getest.

2.5. Neutronenwandbelasting

Om voor nucleaire omstandigheden en hoge warmtestromen bestemde componenten te kunnen testen onder omstandigheden die relevant zijn voor een fusiereactor, moet de gemiddelde neutronenwandbelasting ongeveer 1 mW/m2 zijn.

2.6. Neutronenfluentie

ITER moet tijdens de nuttige levensduur een neutronenfluentie van ongeveer 1mWa/m2 opleveren. Het ontwerp moet evenwel de mogelijkheid van een hogere neutronenfluentie, ongeveer 3 mWa/m2, openlaten.

2.7. Kweekcapaciteit

De voor ITER vastgestelde neutronenfluentie van 1 mWa/m2 komt overeen met een totaal tritiumverbruik van ongeveer 20 tot 30 kg. In de technologische fase moet het mogelijk zijn in ITER een tritiumkweekmantel te plaatsen, waarmee een kweekverhouding kan worden bereikt die de waarde 1 zo dicht mogelijk benadert, zonder de betrouwbaarheid en beschikbaarheid van de machine in gevaar te brengen. Om een maximale betrouwbaarheid te realiseren, kan het nodig zijn een kweekmantel te gebruiken die niet reactorrelevant is.

Met de kweekmantel moet worden voorkomen dat de beschikbaarheid van de machine wordt beperkt door de afhankelijkheid van externe tritiumbronnen. Aangezien het evenwel niet vaststaat dat een kweekverhouding van 1 kan worden gerealiseerd, zal het nodig zijn de mogelijkheden te onderzoeken om uit externe bronnen ongeveer 1 kg tritium per jaar te betrekken. Voor de fysische fase zijn slechts beperkte hoeveelheden tritium nodig, zodat de externe bronnen naar verwachting toereikend zullen zijn.

2.8. Beschikbaarheid

Om de vereiste neutronenfluentie van 1 mWa/m2 binnen een redelijke bedrijfsduur te bereiken, moet de gemiddelde beschikbaarheid van ITER in de technologische fase ten minste 10 % bedragen. In jaren van maximale betrouwbaarheid moet de beschikbaarheid van ITER zelfs zo'n 25 % zijn. Het is belangrijk dat ITER met een zeer hoge graad van beschikbaarheid (continubedrijf) in bedrijf kan zijn gedurende perioden van één tot twee weken.

Bijlage II

van Mandaat

Schets van de ontwerpactiviteiten

1. Tijdschema

Het project wordt verdeeld in een definitiefase en een ontwerpfase. De definitiefase begint in maart 1988 en wordt eind september 1988 voltooid. Deze werkzaamheden worden gedocumenteerd met het verslag over de definitiefase dat, na goedkeuring door de ITER-Raad, in november 1988 aan de partijen ter beschikking zal worden gesteld. De ontwerpfase begint zodra het verslag over de definitiefase is goedgekeurd. Deze fase wordt 31 december 1990 voltooid. De details van het tijdschema worden geregeld door het Comité van Beheer ITER.

2. Belangrijkste taken in het kader van de ontwerpactiviteiten

2.1. Definitiefase

De definitiefase heeft tot doel:

- het concept van het plasma-ontwerp op te stellen en de belangrijkste aan het ontwerp gestelde eisen te bepalen;

- de belangrijkste kenmerken van het ontwerp vast te stellen, zoals methodes om verontreinigingen tegen te gaan, methodes voor verhitting en current drive, technologie voor magneetspoelen, kweekmanteltypes, materialen en reactoronderhoud;

- het vaststellen van de belangrijkste plasmaparameters, de vorm van de toroïdale veldspoelen, de positie en stroomsterkte van de poloïdale veldspoelen en het scenario voor het plasmabedrijf;

- een voorlopige reactorconfiguratie uit te werken;

- de O & O-onderwerpen te bepalen, waaraan voor het conceptuele ontwerp van ITER moet worden gewerkt, en deze voor te stellen aan de ITER-Raad;

- de conclusies neer te leggen in een verslag.

2.2. Ontwerpfase

De ontwerpfase heeft tot doel:

- een conceptueel ontwerp te ontwikkelen van een ITER-machine, met inbegrip van de hulpsystemen,

- een veiligheids- en milieu-effectanalyse te verrichten,

- de locatie-eisen uit te werken,

- de toekomstige behoeften aan onderzoek en ontwikkeling vast te stellen,

- een raming te maken van de kosten, de mankracht en het tijdschema voor de bouw en het bedrijf,

- de resultaten neer te leggen in een eindverslag.

3. Opzet van het project

Het uitwerken van het ITER-ontwerp vindt plaats in de vorm van één geïntegreerd project. Dit impliceert verdeling van de taken tussen de deelnemers, uitwisseling van informatie tussen de partijen en voortdurende integratie van de werkzaamheden. Gezien de intensieve integratie die nodig is om tot één ontwerp te komen, zal het nodig zijn om gedurende perioden van enkele maanden gezamenlijke werkzaamheden te verrichten (ongeveer 40 medewerkers ofwel ongeveer 10 per partij). Voorts zullen veel workshops van een kortere duur nodig zijn.

Bijlage III

van Mandaat

Schets van O & O-activiteiten

De specifieke O & O-activiteiten in verband met ITER moeten gericht zijn op de essentiële haalbaarheidsaspecten van een conceptueel ontwerp dat aan de doelstellingen van ITER beantwoordt.

Om tijdig over de voor de ontwerpwerkzaamheden vereiste resultaten te kunnen beschikken, is het wenselijk dat zo spoedig mogelijk wordt nagegaan welke O & O-activiteiten nodig zijn, waarna deze met kracht ter hand dienen te worden genomen.

Tot de haalbaarheidsaspecten behoren het fysische gedrag en de werktuigbouwkundige kenmerken van de machine, nodig om ontsteking te kunnen bereiken, en ook de technieken voor niet-inductieve current drive en langdurige thermonucleaire pulsen, die nodig zijn voor stationair bedrijf en voor tests.

1. O & O-plan

Het O & O-plan moet bestaan uit:

- een omschrijving van de specifieke O & O-taken voor ITER,

- een taakverdeling tussen de partijen,

- een specificatie van de O & O-mijlpalen, de vereiste resultaten en het tijdschema.

Elke partij is verantwoordelijk voor de uitvoering van haar aandeel in het plan. Eventueel kunnen onder bepaalde omstandigheden combinaties van partijen, die samenwerken op basis van bestaande bilaterale of multilaterale overeenkomsten, zorg dragen voor de uitvoering. Bij de verdeling van de taken dient het IMC rekening te houden met dergelijke overeenkomsten en ook met eventuele beperkingen van overheidswege; de ITER-Raad heeft tot taak ervoor te zorgen dat het plan in overeenstemming is met dergelijke overeenkomsten en beperkingen.

2. Rapportage

De resultaten van de O & O-werkzaamheden dienen in schriftelijke verslagen aan het IMC te worden voorgelegd. De in deze verslagen opgenomen informatie wordt geacht openbaar te zijn gemaakt, hetgeen betekent dat hierin geen informatie wordt opgenomen waarvoor bepaalde eigendomsrechten gelden of die vertrouwelijk van aard zijn. Goedkeuring van de verslagen door het IMC betekent dat de partijen hun verantwoordelijkheden zijn nagekomen.

Er worden regelmatig workshops georganiseerd, waar verslag wordt uitgebracht over de voortgang en waar taken en plannen worden bijgesteld aan de hand van de behoeften in verband met de ontwerpactiviteiten. Deze vergaderingen worden georganiseerd door het IMC, dat zich daarbij laat leiden door de behoefte aan nauwe cooerdinatie en de verplaatsingsmogelijkheden van de deelnemers. Eventuele deelname aan andere O & O-activiteiten buiten de ITER-taken geschiedt op vrijwillige basis.

Bijlage IV

van Mandaat

Ondersteuning door de IAEA

De conceptuele ontwerpactiviteiten voor ITER vinden plaats onder auspiciën van de Internationale Organisatie voor Atoomenergie.

De door de partijen in de ITER-Raad en het Comité van Beheer ITER benoemde personen worden geaccrediteerd door de directeur-generaal van de IAEA.

De IAEA levert administratieve ondersteuning voor het ITER-project. Deze ondersteuning bestaat uit:

- het beschikbaar stellen van vergader- en kantoorruimten voor ITER-activiteiten in Wenen, alsmede van de vereiste secretariaats- en andere ondersteunende diensten.

- indien nodig verlening van faciliteiten om in Wenen een door de partijen op te richten bureau te huisvesten, dat die functies vervult die zij nodig achten voor de uitvoering van het project.

- het assisteren bij de ITER-activiteiten door de volgende taken te vervullen: organisatie van ITER-vergaderingen, samenstellen en uitgaven van technische ITER-verslagen en bijhouden van een archief van ITER-documenten.

- het verlenen van assistentie om een snelle communicatie tussen de verschillende teams van de partijen mogelijk te maken.

- het verschaffen van een forum voor de presentatie van ITER-resultaten op de IAEA-conferentie inzake onderzoek op het gebied van plasmafysica en beheerste kernfusie.

De uitgaven die door de IAEA worden gedaan om het ITER-project te ondersteunen zullen het voor INTOR vastgestelde budget niet overschrijden. Uitgaven ter ondersteuning van het ITER-project, waarmee dit budget wordt overschreden, komen ten laste van de partijen.

Bijlage 2

NOTULEN VAN DE VERGADERING VAN HET COMITÉ VOOR HET VIERPARTIJEN-INITIATIEF (QIC) INZAKE DE INTERNATIONALE THERMONUCLEAIRE EXPERIMENTELE REACTOR (ITER)

Internationale Organisatie voor Atoomenergie (IAEA)

Wenen, 18 en 19 oktober 1987

Op uitnodiging van directeur-generaal Blix van de IAEA zijn de ITER-QIC-delegaties van de Europese Gemeenschap, Japan, de Unie van Socialistische Sowjetrepublieken en de Verenigde Staten van Amerika onder auspiciën van de IAEA voor de tweede maal bijeengekomen in Wenen. Deze tweede onderhandelingsbijeenkomst volgde op de eerste verkennende bijeenkomst van 15 en 16 maart 1987. De vier partijen zijn bijeengekomen om zich te beraden over aanbevelingen voor maatregelen om tot een nauwere internationale samenwerking te komen op het gebied van de kernfusie voor vreedzame doeleinden ten bate van de gehele mensheid. De vier delegaties werden namens directeur-generaal Blix welkom geheten door plaatsvervangend directeur-generaal Zifferero. De vier partijen komen overeen dat er één voorzitter zal zijn en zij verzoeken P. Fasella (EG) de vergadering te leiden.

Op de eerste vergadering heeft het QIC een technische werkgroep (TWG) opgericht om voorstellen uit te werken betreffende de technische en organisatorische kernpunten van een ITER-project. De voorzitter van de TWG, K. Tomabechi (Japan) overhandigt het TWG-verslag. Het QIC leest het verslag door en neemt het aan, waarbij het zijn waardering uitspreekt over de grote hoeveelheid werk die verricht is. Het QIC benadrukt met name het belang van de in de bijlagen van het verslag uitgewerkte technische consensus. Het QIC behandelt vervolgens het Ontwerp-Mandaat en bereikt overeenstemming over een definitieve versie.

Tijdens de discussie van het Mandaat verzoekt de Japanse delegatie om opheldering over de juridische status van het voorgestelde ITER-project onder auspiciën van de IAEA. Plaatsvervangend directeur-generaal Zifferero deelt mede dat als onderdeel van de begrotingsprocedure voor 1988 van de Organisatie een ITER-activiteit volledig werd onderzocht en werd goedgekeurd als een project van de Organisatie als omschreven in artikel XI van de statuten.

Na een grondige bestudering van het TWG-verslag besluiten de QIC-delegaties unaniem om hun nationale instanties aan te bevelen deel te nemen aan de ITER-activiteit volgens het Mandaat.

Vervolgens bespreekt het QIC het vraagstuk van de technische locatie voor gezamenlijke werkzaamheden en het voorzitterschap van de verschillende ITER-organen. Het QIC beveelt de partijen unaniem aan om, ten einde zo spoedig mogelijk met het ITER-project te kunnen beginnen, de volgende stappen te nemen:

Definitiefase:

a) Benoeming van de voorzitters van de IC (ITER-Raad, ITER Council), het IMC (Comité van Beheer ITER, ITER Management Committee) en het ISTAC (Raadgevend Wetenschappelijk en Technisch Comité ITER, ITER Scientific and Technical Advisory Committee) voor de duur van deze fase: J. F. Clarke voor de IC, K. Tomabechi voor het IMC en B. B. Kadomtsev voor het ISTAC.

b) De vergaderingen van de IC en het ISTAC zullen gewoonlijk worden gehouden bij de IAEA in Wenen.

c) De technische locatie voor de gezamenlijke ITER-werkzaamheden wordt IPP-Garching.

Voor het einde van de definitiefase neemt de IC een besluit over de voorzitters en de plaats van de IC- en ISTAC-vergaderingen en over de technische locatie voor de gezamenlijke werkzaamheden in de ontwerpfase.

In afwachting van de formele goedkeuring van de ITER-activiteiten door de vier partijen zullen technische workshops worden georganiseerd voor vertegenwoordigers van de partijen, ten einde voorbereidingen te treffen voor de start van het ITER-project in april 1988. Dr. Tomabechi wordt belast met de organisatie van deze workshops.

Met betrekking tot de procedure om tot een formele overeenkomst te komen besluit het QIC de directeur-generaal te verzoeken de vier partijen een brief toe te zenden waarin zij worden uitgenodigd om deel te nemen aan het ITER-project volgens het voorgestelde Mandaat. Instemming met deze brief zou de formele start van het programma betekenen.

De delegaties prijzen de op de vergadering gebleken zeer goede samenwerking waardoor de bovenstaande consensus mogelijk is geworden.

Getekend door de leiders van de delegaties van de vier partijen.

Voor de Europese Gemeenschap

P. FASELLA

Voor Japan

T. KAZUHARA

Voor de Unie van Socialistische Sowjetrepublieken

E. VELIKHOV

Voor de Verenigde Staten van Amerika

J. DECKER

B. Brief van de Commissie van de Europese Gemeenschappen

26 februari 1988.

Geachte heer,

Ik heb de eer U de ontvangst te bevestigen van Uw brief van 2 november 1987 gericht aan het hoofd van de delegatie van de Commissie van de Europese Gemeenschappen bij de Internationale Organisaties in Wenen, waarin de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom) wordt uitgenodigd om, samen met Japan, de Unie van Socialistische Sowjetrepublieken en de Verenigde Staten van Amerika, deel te nemen aan de activiteiten in verband met het conceptuele ontwerp van een Internationale Thermonucleaire Experimentele Reactor (ITER) overeenkomstig het mandaat en de aanbevelingen neergelegd in de notulen van de tweede vergadering van het Comité voor het Vierpartijeninitiatief inzake ITER (Wenen, 18 en 19 oktober 1987) die als bijlage aan Uw schrijven zijn gehecht.

Ik heb de eer U mede te delen dat Euratom instemt met deelneming aan genoemde activiteiten onder de voorwaarden omschreven in Uw brief met de daaraan gehechte bijlagen.

Gelieve, Mijnheer, de verzekering van mijn bijzondere hoogachting te aanvaarden.

Voor de Commissie

Michael GOPPEL

Hoofd van de Delegatie