MEMORANDUM VAN SAMENWERKING  
tussen de Europese Unie en de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie tot vaststelling van een 
kader voor versterkte samenwerking  
DE EUROPESE UNIE („EU”),  
en 
DE INTERNATIONALE BURGERLUCHTVAARTORGANISATIE („ICAO”),  
hierna „de partijen” genoemd,  
HERINNERENDE aan het Verdrag inzake de internationale burgerluchtvaart, dat op 7 december 1944 te Chicago is 
ondertekend (hierna „het Verdrag van Chicago” genoemd), en met name aan artikel 55, onder a), en artikel 65,  
HERINNERENDE aan het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name aan de artikelen 218 en 
220,  
REKENING HOUDENDE MET Resolutie A1-10 van de vergadering van de ICAO, waarbij de Raad van de ICAO wordt 
gemachtigd passende regelingen te treffen met internationale organisaties waarvan de activiteiten gevolgen hebben voor de 
internationale burgerluchtvaart, met name met betrekking tot technische samenwerking, uitwisseling van informatie en 
documenten, deelname aan vergaderingen en andere thema’s die effectieve samenwerking kunnen bevorderen,  
HERINNERENDE aan het „ICAO Policy and Framework for Cooperation with respect to Regional Civil Aviation Bodies 
and Regional Organizations” (Beleid en samenwerkingskader van de ICAO met betrekking tot regionale burgerluchtvaart ­
organen en regionale organisaties), dat onder meer tot doel heeft samenwerkingsovereenkomsten te sluiten met dergelijke 
organen en organisaties, zoals aanbevolen in een EC/ICAO-symposium over regionale organisaties, dat op 10 en 11 april 
2008 plaatsvond te Montreal,  
ER REKENING MEE HOUDENDE dat de meeste ICAO-normen op het gebied van luchtvaartveiligheid, luchtvaartbevei ­
liging, luchtverkeersbeheer en milieubescherming aan bod komen in relevante EU-wetgeving,  
REKENING HOUDENDE MET het Memorandum van samenwerking (MOC) tussen het Europees Agentschap voor de 
veiligheid van de luchtvaart (EASA) en de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie (ICAO) betreffende veiligheidsaudits 
en aanverwante zaken, dat op 21 maart 2006 te Montreal is ondertekend,  
REKENING HOUDENDE MET het Memorandum van samenwerking tussen het Europees Agentschap voor de veiligheid 
van de luchtvaart (EASA) en de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie (ICAO) betreffende beveiligingsaudits/-inspecties 
en aanverwante zaken), dat op 17 september 2008 te Montreal is ondertekend,  
OVERWEGENDE DAT de Europese Gemeenschap en de Verenigde Naties op 29 april 2003 een nieuwe financiële en 
administratieve kaderovereenkomst hebben ondertekend, waartoe de ICAO is toegetreden via een overeenkomst met de 
Europese Gemeenschap die op 7 december 2004 is ondertekend,  
OVERWEGENDE DAT dit memorandum van samenwerking geen voorrang heeft op en geen afbreuk doet aan bestaande 
vormen van samenwerking tussen de partijen, zolang deze van kracht blijven,  
GELET OP Resolutie A36-2 van de vergadering van de ICAO, waarin onder meer wordt erkend dat de oprichting van 
regionale en subregionale systemen voor veiligheidstoezicht, inclusief regionale organisaties voor veiligheidstoezicht, een 
groot potentieel heeft om landen te helpen bij het naleven van hun verplichtingen uit hoofde van het Verdrag van 
Chicago aan de hand van schaalvoordelen en harmonisering op grotere schaal, waarin de secretaris-generaal wordt 
verzocht de coördinatie en samenwerking tussen de ICAO Universal Safety Oversight Audit Programmes (USOAP) en 
auditprogramma’s van andere organisaties die verband houden met de veiligheid van de luchtvaart te blijven aanmoedi ­
gen, en waarin de Raad wordt aanbevolen het concept van regionale en subregionale systemen voor veiligheidstoezicht, 
inclusief regionale organisaties voor veiligheidstoezicht, te promoten,  
OVERWEGENDE DAT de partijen dezelfde visie delen, namelijk het streven naar de grootst mogelijke uniformiteit van de 
Europese operationele regels, voorschriften en procedures, teneinde overeenstemming te bereiken met de ICAO-normen 
die in de bijlagen bij het Verdrag van Chicago vervat zijn en aldus de luchtvaartveiligheid, de luchtvaartbeveiliging, het 
luchtverkeersbeheer en de milieubescherming te bevorderen,NL L 232/2 Publicatieblad van de Europese Unie 9.9.2011
OVERWEGENDE DAT elke partij een belangrijke rol speelt bij het verwezenlijken van deze doelstelling,  
OVERWEGENDE DAT de partijen met elkaar wensen te overleggen en communiceren met betrekking tot regionale 
samenwerking,  
OVERWEGENDE DAT de EU gemeenschappelijke regels heeft vastgesteld op het gebied van luchtvaartveiligheid en 
luchtvaartbeveiliging en dat het Europees Agentschap voor de veiligheid van de luchtvaart (het EASA) en de Europese 
Commissie inspecties uitvoeren in de EU-lidstaten om toezicht te houden op de toepassing van die regels,  
OVERWEGENDE DAT de Europese Commissie in de EU de bevoegdheid heeft om de tenuitvoerlegging van de EU- 
wetgeving op het gebied van luchtvaartveiligheid, luchtvaartbeveiliging, luchtverkeersbeheer en milieubescherming te 
handhaven,  
OVERWEGENDE dat de auditprogramma’s van de ICAO en de inspectieprogramma’s van de EU in de eerste plaats tot 
doel hebben de veiligheid en beveiliging van de luchtvaart te verbeteren door te beoordelen of de respectieve normen 
worden toegepast, door eventuele tekortkomingen op te sporen en door te garanderen dat deze in de EU worden 
verholpen, voor zover nodig,  
OVERWEGENDE DAT de EU een kantoor heeft geopend in Montreal om de betrekkingen en de samenwerking tussen de 
EU en de ICAO te faciliteren en te versterken, en om de EU in staat te stellen deel te nemen aan en bij te dragen tot de 
activiteiten van de ICAO in het ICAO-hoofdkantoor,  
OVERWEGENDE DAT, onverminderd de rechten of plichten van EU-lidstaten uit hoofde van het Verdrag van Chicago en 
onverminderd de uit het ICAO-lidmaatschap voortvloeiende relatie tussen EU-lidstaten en de ICAO, het wenselijk is 
wederzijdse samenwerking tussen de EU en ICAO op het gebied van luchtvaartveiligheid, luchtvaartbeveiliging, lucht ­
verkeersbeheer en milieubescherming tot stand te brengen, op een manier die grotere harmonisering van normen en 
nauwere coördinatie van hun respectieve activiteiten garandeert en met het oog op een betere benutting van de beperkte 
middelen en de vermijding van dubbel werk, zonder de integriteit van beide partijen aan te tasten,  
OVERWEGENDE DAT de partijen erkennen dat het noodzakelijk is om gerubriceerde informatie die zij van de andere 
partij ontvangen, te beschermen, in de mate die vereist is uit hoofde van hun respectieve regels,  
ZIJN ALS VOLGT OVEREENGEKOMEN:  
1. Algemene bepalingen  
De partijen komen overeen om, via de ondertekening van dit 
memorandum van samenwerking, hun relatie te versterken en 
nauwere samenwerking tot stand te brengen op het gebied van 
luchtvaartveiligheid, luchtvaartbeveiliging, luchtverkeersbeheer 
en milieubescherming en om, overeenkomstig vastgestelde pro ­
cedureregels, het deelnemen aan activiteiten en bijwonen van 
vergaderingen als waarnemer te faciliteren, teneinde de inter ­
nationale burgerluchtvaart te bevorderen.  
Dit memorandum van samenwerking laat de rechten en plich ­
ten van de EU-lidstaten uit hoofde van het Verdrag van Chicago 
onverlet, alsook de relatie tussen de ICAO en EU-lidstaten die 
het gevolg is van het feit dat die EU-lidstaten ook lid zijn van de 
ICAO.  
Besluitvorming van de EU of de ICAO, inclusief met betrekking 
tot normalisering of regelgevende kwesties, komt niet aan bod 
in dit memorandum van samenwerking; het memorandum 
voorziet wel in regelgevende samenwerking in de voorberei ­
dende fasen van dergelijke activiteiten.  
Het kantoor van de Europese Unie in Montreal, dat dienst doet 
als vertegenwoordiging van de EU bij het ICAO-hoofdkantoor, 
faciliteert de betrekkingen tussen de EU en de ICAO en is het 
belangrijkste EU-contactpunt voor de ICAO met betrekking tot 
alle kwesties die verband houden met de tenuitvoerlegging van 
dit memorandum van samenwerking.  2. Doelstellingen  
2.1. In dit memorandum van samenwerking:  
a) wordt een kader vastgesteld voor versterkte relaties 
tussen de partijen;  
b) wordt de samenwerking tussen de partijen versterkt;  
c) wordt vastgesteld op welke gebieden de partijen 
kunnen samenwerken; en  
d) worden de bepalingen, voorwaarden en mechanis ­
men voor de tenuitvoerlegging van de samenwerking 
tussen de partijen vastgesteld.  
3. Toepassingsgebied  
3.1. In dit memorandum van samenwerking wordt vast ­
gesteld dat de partijen op de volgende gebieden zullen 
samenwerken:  
a) veiligheid van de luchtvaart;  
b) beveiliging van de luchtvaart;NL 9.9.2011 Publicatieblad van de Europese Unie L 232/3
c) luchtverkeersbeheer; en  
d) milieubescherming.  
3.2. Voor elk van de in punt 3.1 van dit artikel vermelde 
thema’s wordt een afzonderlijke bijlage bij het memo ­
randum van samenwerking opgesteld.  
3.3. De partijen kunnen werkregelingen vaststellen waarin 
wordt gespecificeerd welke wederzijds overeengekomen 
mechanismen en procedures nodig zijn om de in de 
bijlagen bij dit memorandum van samenwerking vast ­
gestelde samenwerkingsactiviteiten effectief ten uitvoer 
te leggen.  
3.4. De bijlagen die krachtens dit memorandum van samen ­
werking worden vastgesteld, vormen een integrerend 
onderdeel van dit memorandum van samenwerking.  
4. Vormen van samenwerking  
4.1. De partijen:  
a) stellen mechanismen vast voor overleg, coördinatie, 
samenwerking en informatie-uitwisseling;  
b) faciliteren de harmonisering van prestatie-eisen en de 
interoperabiliteit van nieuwe technologieën en sys ­
temen;  
c) coördineren respectieve audit- en inspectiepro ­
gramma’s en -resultaten en activiteiten voor tech ­
nische bijstand met het oog op de betere benutting 
van de beperkte middelen en de vermijding van 
dubbel werk;  
d) wisselen informatie uit over de naleving van de 
ICAO-normen;  
e) stellen regelingen vast waarbij de EU deskundigheid 
en middelen ter beschikking kan stellen van de 
ICAO, onder meer in de vorm van detacheringen 
onder de exclusieve bevoegdheid van de secretaris- 
generaal, technische bijstand en gespecialiseerde op ­
leidingen, voor zover mogelijk;  
f) staan de deelname toe van de ene partij aan de 
activiteiten van de andere partij in verband met au ­
dit-, inspectie- en opleidingsprogramma’s, voor zover 
van toepassing, waarbij EU-waarnemers alleen met 
toestemming van EU-lidstaten mogen deelnemen 
aan ICAO-audits van die lidstaten en gedetacheerde 
EU-deskundigen die als ICAO-auditors deelnemen 
aan ICAO-audits alle informatie in verband met de 
audits als strikt vertrouwelijk moeten behandelen 
overeenkomstig de toepasselijke ICAO-regels; en  
g) delen elektronische informatie, gegevens en officiële 
publicaties, verlenen elkaar toegang tot gegevensban ­
ken en versterken de koppelingen tussen die gegevensbanken, zodat ze elkaar aanvullen, onver ­
minderd de geheimhoudingsverplichtingen van elke 
partij en met inachtneming van de respectieve ver ­
trouwelijkheidsregels, zoals vastgelegd in artikel 6.  
5. Samenwerkingsactiviteiten  
5.1. Zoals gespecificeerd in de bijlagen bij dit memoran ­
dum van samenwerking komen de partijen overeen 
om de volgende samenwerkingsactiviteiten gezamen ­
lijk uit te voeren. De partijen:  
5.1.1. stellen mechanismen vast voor overleg, samenwerking 
en informatie-uitwisseling, met name:  
a) stellen zij gezamenlijke mechanismen voor regel ­
matige dialoog, raadpleging en informatie- 
uitwisseling vast en passen ze toe;  
b) zorgen zij ervoor dat elke partij tijdig op de 
hoogte wordt gebracht van besluiten, activiteiten, 
initiatieven, vergaderingen en gebeurtenissen op 
het gebied van luchtvaartveiligheid, luchtvaart ­
beveiliging, luchtverkeersbeheer en milieubescher ­
ming die relevant zijn voor dit memorandum 
van samenwerking, en dat elke partij relevante do ­
cumenten ontvangt. Indien nodig kunnen briefings 
worden georganiseerd;  
c) verlenen zij gratis toegang tot alle officiële docu ­
menten en publicaties;  
d) stellen zij gegevensbanken en informatie op web ­
sites ter beschikking van de andere partij; en  
e) zorgen zij ervoor dat de EU elektronische toegang 
krijgt en heeft tot alle ICAO State Letters waarvan 
het onderwerp relevant is voor het toepassings ­
gebied van dit memorandum van samenwerking 
en de bijlagen daarbij;  
5.1.2. stellen een samenwerkingskader vast om de audit- en 
inspectieprogramma’s beter te coördineren, teneinde 
de beperkte middelen beter te benutten en dubbel 
werk te vermijden;  
5.1.3. stellen gezamenlijke mechanismen vast voor nauwe 
samenwerking op het gebied van programmaplanning 
en technische bijstand;  
5.1.4. werken samen om mondiale interoperabiliteit van 
nieuwe technologieën en systemen te bevorderen en 
stellen gezamenlijke mechanismen vast om de samen ­
werking bij het gebruik van nieuwe technologieën te 
versterken;NL L 232/4 Publicatieblad van de Europese Unie 9.9.2011
5.1.5. zorgen voor tijdig overleg, zodat de coördinatie van 
en samenhang tussen regels, beleidsmaatregelen, be ­
naderingen en ICAO Standards and Recommended 
Practices (SARP’s) worden verbeterd;  
5.1.6. stellen werkregelingen vast om de uitwisseling van 
deskundigheid en middelen als volgt te vergemakke ­
lijken:  
a) de ICAO verstrekt de EU deskundigheid en advies 
over de beste praktijken om SARP’s ten uitvoer te 
leggen;  
b) de EU verstrekt deskundigheid aan de ICAO, onder 
meer in de vorm van detacheringen bij het ICAO- 
secretariaat;  
c) de EU spant zich in om een financiële bijdrage aan 
de ICAO te verstrekken om de kosten tijdens de 
tenuitvoerlegging van dit memorandum van sa ­
menwerking te dekken, waaronder administratieve 
kosten, kosten voor de levering van documenten 
en publicaties en bijbehorende diensten, kosten 
van het gebruik van lokalen in het ICAO- 
hoofdkantoor en kosten van informatietechnolo ­
gie; 
d) de EU spant zich in om een financiële bijdrage aan 
de ICAO te verstrekken ter ondersteuning van 
technische samenwerkingsprogramma’s van de 
ICAO en andere, door het Gemengd Comité vast 
te stellen, ICAO-activiteiten, in overeenstemming 
met de financiële en administratieve kaderovereen ­
komst; en  
e) een eventueel nieuw kader en voorwaarden voor 
detacheringen bij en financiële bijdragen aan de 
ICAO in het kader van dit memorandum van sa ­
menwerking worden vastgesteld in daartoe binnen 
het Gemengd Comité overeengekomen werkrege ­
lingen. Deze werkregelingen voorzien in de moge ­
lijkheid voor de EU om financiële informatie aan 
de ICAO te vragen in het kader van deze bij ­
dragen;  
5.1.7. stellen elkaar in kennis van alle relevante opleidings ­
programma’s en faciliteren de deelname van de andere 
partij, voor zover van toepassing;  
5.1.8. zorgen samen voor de organisatie en coördinatie van 
relevante activiteiten, voor zover van toepassing.  
6. Vertrouwelijkheid  
6.1. Elke partij neemt alle redelijke maatregelen die nodig 
zijn om informatie die in het kader van dit memoran ­
dum van samenwerking en de bijlagen daarbij van de 
andere partij is ontvangen, te beschermen tegen onge ­
oorloofde bekendmaking. Wanneer een partij informa ­
tie aan de andere partij verstrekt, mag zij aanduiden 
welke delen van de informatie niet mogen worden be ­
kendgemaakt.  
6.2. De partijen komen overeen om, in de mate die vereist is 
uit hoofde van hun respectieve regels, verordeningen en wetten, de gerubriceerde informatie die in het kader van 
de toepassing van dit memorandum van samenwerking 
en de bijlagen daarbij van de andere partij wordt ont ­
vangen, te beschermen.  
6.3. Overeenkomstig hun respectieve regels, verordeningen 
en wetten mogen de partijen met name informatie die 
zij in het kader van dit memorandum van samenwer ­
king en de bijlagen daarbij van elkaar hebben ontvan ­
gen en waarop eigendomsrechten rusten, niet bekend ­
maken. Dergelijke informatie wordt op passende wijze 
gemerkt, overeenkomstig de respectieve regels van de 
partijen.  
6.4. De partijen komen werkregelingen overeen voor verdere 
procedures inzake de bescherming van gerubriceerde 
informatie die krachtens dit memorandum van samen ­
werking in de bijlagen daarbij wordt verstrekt, voor 
zover vereist. Deze procedures bieden elke partij de 
mogelijkheid na te gaan welke beschermingsmaatrege ­
len de andere partij heeft genomen.  
7. Gemengd Comité van de partijen  
7.1. Er wordt een Gemengd Comité opgericht dat is samen ­
gesteld uit vertegenwoordigers van de partijen. Het Ge ­
mengd Comité wordt gezamenlijk voorgezeten door 
een vertegenwoordiger van elke partij. Het Gemengd 
Comité is verantwoordelijk voor de effectieve werking 
van de bijlagen bij dit memorandum van samenwer ­
king, inclusief de vaststelling van de bijlagen.  
7.2. Minstens een keer per jaar wordt een vergadering van 
het Gemengd Comité georganiseerd om de tenuitvoer ­
legging van de bijlagen bij dit memorandum van sa ­
menwerking te beoordelen. Deze vergadering wordt 
op kosteneffectieve wijze georganiseerd. Elke partij 
kan op elk ogenblik vragen dat een vergadering van 
het Gemengd Comité wordt gehouden.  
7.3. Het Gemengd Comité kan van gedachten wisselen over 
alle thema’s die verband houden met de werking en 
tenuitvoerlegging van dit memorandum van samenwer ­
king en de bijlagen daarbij. Het heeft met name tot 
taak:  
a) alle problemen met de toepassing en tenuitvoerleg ­
ging van de bijlagen bij dit memorandum van sa ­
menwerking op te lossen;  
b) na te gaan hoe de werking van de bijlagen bij dit 
memorandum van samenwerking kan worden ver ­
beterd en, voor zover van toepassing, aanbevelingen 
voor wijzigingen te doen aan de partijen;  
c) bijlagen bij dit memorandum van samenwerking en 
werkregelingen binnen het toepassingsgebied van de 
bijlagen of wijzigingen daarvan vast te stellen;  
d) financiële en middelengerelateerde kwesties met be ­
trekking tot de tenuitvoerlegging van het memoran ­
dum van samenwerking en de bijlagen daarbij te 
bekijken; enNL 9.9.2011 Publicatieblad van de Europese Unie L 232/5
e) alle geschillen of disputen over de interpretatie of 
toepassing van dit memorandum van samenwerking 
en de bijlagen daarbij op te lossen.  
7.4. Het Gemengd Comité werkt op basis van overeenstem ­
ming tussen de voorzitters van elke partij.  
8. Geschillenbeslechting  
8.1. Elke partij kan om overleg vragen met de andere partij 
over elke aangelegenheid die verband houdt met dit 
memorandum van samenwerking. De andere partij zal 
prompt reageren op een dergelijk verzoek en binnen 
45 dagen op een door de partijen overeengekomen 
tijdstip in overleg treden.  
8.2. De partijen stellen alles in het werk om op het laagst 
mogelijke technische niveau door middel van overleg 
een oplossing te vinden voor geschillen die voortvloeien 
uit hun samenwerking in het kader van dit memoran ­
dum van samenwerking.  
8.3. Wanneer een geschil niet overeenkomstig punt 8.2 van 
dit artikel kan worden beslecht, mag elke partij het 
geschil voorleggen aan het Gemengd Comité, dat over ­
eenkomstig artikel 7 van dit memorandum van samen ­
werking raadplegingen zal houden over de kwestie ten ­
einde het geschil door onderhandeling op te lossen.  8.4. Onverminderd de punten 8.1 tot en met 8.3 van dit 
artikel worden de geschillenbeslechtingsbepalingen van 
de financiële en administratieve kaderovereenkomst toe ­
gepast om geschillen over financieel beheer op te 
lossen.  
8.5. Niets in dit memorandum van samenwerking mag wor ­
den opgevat als een verklaring van afstand van voor ­
rechten of immuniteiten van de partijen.  
9. Inwerkingtreding, wijzigingen en beëindiging  
9.1. In afwachting van de inwerkingtreding van dit memo ­
randum van samenwerking wordt het voorlopig toege ­
past vanaf de datum waarop het is ondertekend.  
9.2. Dit memorandum van samenwerking treedt in werking 
nadat de partijen elkaar schriftelijk hebben meegedeeld 
dat zij hun interne procedures voor de inwerkingtreding 
ervan hebben voltooid en het blijft van kracht tot het 
wordt beëindigd.  
9.3. Dit memorandum van samenwerking kan te allen tijde 
door elke partij worden beëindigd. Een partij kan dit 
memorandum van samenwerking op elk ogenblik be ­
ëindigen na de andere partij daar zes maanden van 
tevoren schriftelijk van in kennis te hebben gesteld, 
tenzij de kennisgeving van de beëindiging vóór het ver ­
strijken van deze periode met wederzijdse instemming 
van de partijen is ingetrokken.NL L 232/6 Publicatieblad van de Europese Unie 9.9.2011
За Европейския  съюз  
Por la Unión Europea  
Za Evropskou unii  
For Den Europæiske Union  
Für die Europäische Union  
Euroopa Liidu nimel  
Για την Ευρωπαϊκή  Ένωση  
For the European Union  
Pour l'Union européenne  
Per l'Unione europea  
Eiropas Savien ības v ārd ā – 
Europos S ąjungos vardu  
Az Európai Unió részér ől 
Għall-Unjoni Ewropea  
Voor de Europese Unie  
W imieniu Unii Europejskiej  
Pela União Europeia  
Pentru Uniunea European ă 
Za Európsku úniu  
Za Evropsko unijo  
Euroopan unionin puolesta  
För Europeiska unionen  
Per la Unió Europea
  
За Международната  организация  за гражданско  въздухоплаване  
Por la Organización Internacional de Aviación Civil  
Za Mezinárodní organizaci pro civilní letectví  
For Organisationen for International Civil Luftfart  
Für die Internationale Zivilluftfahrt-Organisation  
Rahvusvahelise Tsiviillennunduse Organisatsiooni nimel  
Για τη Διεθνή  Οργάνωση  Πολιτικής  Αεροπορίας  
For The International Civil Aviation Organisation  
Pour l’Organisation de l’aviation civile internationale  
Per l’Organizzazione internazionale dell’aviazione civile  
Starptautisk ās Civil ās avi ācijas organiz ācijas v ārd ā 
Tarptautin ės Civilin ės aviacijos organizacijos vardu  
A Nemzetközi Polgári Repülési Szervezet részér ől 
Għall-Organizzazzjoni tal-Avjazzjoni Ċivili Internazzjonali  
Voor de Internationale Burgerluchtvaartorganisatie  
W imieniu Organizacji Mi ędzynarodowego Lotnictwa Cywilnego  
Pela Organização da Aviação Civil Internacional  
Pentru Organiza ția Avia ției Civile Interna ționale  
Za Medzinárodnú organizáciu civilného letectva  
Za Mednarodno organizacijo civilnega letalstva  
Kansainvälisen siviili-ilmailujärjestön puolesta  
För internationella civila luftfartsorganisationen
NL 9.9.2011 Publicatieblad van de Europese Unie L 232/7