Resolutie van het Raadgevend Comité van de EER

van 26 juni 2002

over governance en maatschappelijk verantwoord ondernemen in een geglobaliseerde wereld

(2003/C 67/05)

1. Achtergrond

1.1. Het Raadgevend Comité van de Europese Economische Ruimte (RC-EER) bestaat uit vertegenwoordigers van de belangrijkste sociaal-economische belangengroeperingen uit de achttien EER-lidstaten. Het fungeert als spreekbuis voor werknemers, werkgevers en andere actoren uit de georganiseerde civiele samenleving in deze landen en maakt deel uit van het institutionele bestel van de EER.

1.2. Onderhavige resolutie over Governance en maatschappelijk verantwoord ondernemerschap in een geglobaliseerde wereld is goedgekeurd op de tiende vergadering van het Raadgevend Comité van de EER, gehouden op 26 juni 2002 in Egilsstadir, IJsland. Rapporteurs waren mevrouw Åse Erdal van het Raadgevend Comité van de EVA en de heer Uno Westerlund van het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC).

2. Van Europees bestuur naar "Europese governance"

2.1. De mondialisering van de markten heeft de afgelopen decennia veranderingen met zich meegebracht in de wijze waarop samenlevingen worden bestuurd. In feite is het parlementaire bestuur (government) deels vervangen door governance, bestuur op basis van akkoorden. Deze ontwikkeling tekent zich af op alle bestuursniveaus: lokaal, regionaal, nationaal, Europees en mondiaal.

2.2. Government is de klassieke vorm van staatsbestuur die is gebaseerd op een institutionele hiërarchie en een via regels en voorschriften uitgevoerd beleid. Governance is een vorm van bestuur waarbij groepen en personen van verschillende instellingen, organisaties, organen, ondernemingen en bestuursniveaus opereren via netwerken en publiek-private samenwerking. Op basis van dialoog, onderhandelingen en compromissen sluit men overeenkomsten en contracten die het beleidskader vormen voor de toekomstige besluitvorming(1).

2.3. Governance op basis van akkoorden is bijzonder vergevorderd binnen de Europese Unie, waar een groot aantal aspecten van soevereiniteit op Europees niveau is gebundeld.

2.4. Het traditionele parlementaire democratische systeem, zoals Europa dit al een eeuw kent, wordt door governance op basis van akkoorden gedeeltelijk omzeild. De samenleving wordt in toenemende mate bestuurd op grond van juridische overeenkomsten, die bijvoorbeeld uitmonden in EU-wetgeving en toezicht door de Europese Commissie.

2.5. Volgens deskundigen markeerde 1992 het einde van het traditionele concept van democratie: nationaal bestuur veranderde in governance op basis van door onderhandelingen tot stand gekomen overeenkomsten. Het afgelopen decennium gaf een overgang te zien van een constitutioneel stelsel met een dominante rol voor de nationale parlementen naar een gezamenlijk en associatief stelsel van internationale regelgevende governance.

2.6. Het scepticisme ten aanzien van de Europese governance komt wellicht voort uit wantrouwen van de burger tegenover het functioneren van de Europese Unie. Men heeft meer vertrouwen in het traditionele functioneren van de natie en de bijbehorende bestuursstructuur, mogelijk omdat men deze structuren een grotere verantwoordingsplicht toedicht.

2.7. De Europese Commissie heeft zich - om het met de woorden van haar voorzitter, de heer Prodi, te zeggen - gebogen over het vraagstuk van "het (gebrekkig) functioneren en de toekomstmogelijkheden van de Europese democratie". De Commissie richt haar aandacht op het gevoel van onbehagen en vervreemding dat veel Europeanen hebben ten aanzien van de Europese Unie. Ondanks de verworvenheden van de Unie heerst er een sterk gevoel van onzekerheid over waar de Unie voor staat en voor wil staan, alsook over haar geografische grenzen, haar politieke doelstellingen en de wijze waarop de lidstaten in de bevoegdheden delen.

2.8. Het RC-EER juicht toe dat de Commissie oog krijgt voor deze zaken. Het stelt echter tevens vast dat de Commissie in haar Witboek over governance de werkelijke problemen rond dit vraagstuk onbesproken laat.

2.9. De Commissie baseert haar benadering van governance op vijf politieke beginselen: openheid, betrokkenheid, verantwoordingsplicht, doeltreffendheid en samenhang. Deze beginselen moeten de Unie als leidraad dienen voor het gebruik van de bevoegdheden die haar door de burgers zijn toegekend en het doorvoeren van veranderingen. De Commissie gaat ervan uit dat heel wat hervormingen kunnen worden uitgevoerd met inachtneming van de vigerende Verdragsbepalingen. Anderzijds wordt erkend dat het enigszins gekunsteld zou zijn de hervorming van de Europese governance buiten het in Nice op gang gebrachte debat over de toekomst van Europa te houden, aangezien deze processen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

2.10. Het RC-EER steunt deze vijf beginselen en wijst erop dat deze overeenkomen met wat doorgaans onder de beginselen democratie en doorzichtigheid wordt verstaan.

3. Nieuwe governance in de EU: gevolgen voor de EER

3.1. Algemene gevolgen voor de EER

3.1.1. Het vaste voornemen van de EU om de Europese governance te verbeteren zal wellicht overal in Europa tot een golf van bestuurlijke hervormingen leiden. Dergelijke hervormingen kunnen niet ongemerkt voorbijgaan aan de EVA-landen van de EER en de EER zelf. Uiteraard heeft elke vernieuwing van beleidsprocessen en besluitvorming in de Unie gevolgen voor de EER. Nieuwe communautaire wetgeving met betrekking tot de interne markt dient te worden verwerkt in de EER-overeenkomst; bijgevolg zijn zowel de communautaire wijze van besluitvorming, als de kwaliteit, doelmatigheid en eenvoud van de wetgeving van invloed op de EER. Bovendien zal het streven van de EU naar meer openheid en openbaarheid zich ook uitstrekken tot de EER-samenwerking.

3.1.2. Het RC-EER dringt er bij de Europese Commissie op aan specifieke aandacht te schenken aan de gevolgen die de veranderingen in de beleidsprocessen van de EU waarschijnlijk zullen hebben voor het functioneren van de EER.

3.2. Betere samenwerking en meer openheid

3.2.1. Openbaarheid en debat

3.2.1.1. Democratie moet mensen in staat stellen deel te nemen aan maatschappelijke debatten. Hiertoe moet men over toegang tot betrouwbare informatie beschikken en de verschillende stadia van het beleidsproces kritisch kunnen volgen. Het RC-EER steunt derhalve het voorstel van de Commissie om de werkwijze van de Europese instellingen doorzichtiger te maken en beter te presenteren. Hoe opener het beleid op Europees niveau tot stand komt, des te eenvoudiger het voor burgers, sociale partners, maatschappelijke organisaties en andere politiek betrokkenen zal zijn om bij te dragen aan de vormgeving en tenuitvoerlegging van communautaire doelstellingen en maatregelen, en deze volledig te begrijpen en evenwichtig te beoordelen.

3.2.1.2. De bij de EER-samenwerking gehanteerde werkmethoden zijn enigszins ondoorzichtig en het publiek heeft slechts zeer beperkte toegang tot het merendeel van de EER-documenten. Dit is niet bevorderlijk voor bekendheid met de EER-overeenkomst en het functioneren hiervan. Het RC-EER pleit derhalve voor meer doorzichtigheid in de EER en een hervorming van de regels en richtsnoeren betreffende de openbare toegang tot EER-documenten. Voorts zouden maatregelen moeten worden genomen om vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld, zoals de sociale partners, nauwer bij de werkzaamheden van de EER te betrekken.

3.2.1.3. Bovendien wordt in de EVA-landen van de EER onvoldoende aandacht besteed aan de politieke aspecten van de EER-overeenkomst en de gevolgen hiervan op nationaal, regionaal en lokaal niveau. Een formele en "niet-politieke" benadering van de EER-overeenkomst draagt niet bij aan het inzicht in Europese vraagstukken en verzwakt bijgevolg het democratische debat over die vraagstukken op alle politieke niveaus.

3.2.2. Lokale en regionale actoren

3.2.2.1. In het witboek over Europese governance wordt ervoor gepleit lokale en regionale actoren actiever te betrekken bij beleidsvorming op EU-niveau en nauwer samen te werken bij de tenuitvoerlegging van communautaire wetgeving. In het witboek wordt in het bijzonder gewezen op de Europese verenigingen van regionale en lokale overheden en het Comité van de Regio's van de EU. Als lid van de Raad van Europese gemeenten en regio's zouden de verenigingen van lokale en regionale overheden in EVA-landen van de EER meer zeggenschap krijgen in het communautaire beleidsvormingsproces door het grotere gewicht van hun overkoepelende Europese organisatie.

3.2.2.2. Ten tijde van de onderhandelingen over de EER-overeenkomst bestond het Comité van de Regio's echter nog niet en derhalve bevat de overeenkomst geen bepalingen betreffende samenwerking op EER-niveau tussen lokale en regionale actoren. Het RC-EER stelt vast dat de EER-overeenkomst geen bepalingen bevat inzake samenwerking op EER-niveau tussen democratisch gekozen vertegenwoordigers van lokale en regionale overheden. Dergelijke bepalingen zouden nuttig zijn, aangezien de verantwoordelijkheid voor de toepassing en handhaving van een groot deel van de EER-wetgeving bij lokale en regionale overheden berust.

3.2.2.3. De Europese Commissie stelt in het witboek over governance de invoering voor van tripartiete contracten tussen Europese, nationale, regionale en lokale overheden, met het oog op een flexibelere uitvoering van de Europese wetgeving. Met de invoering van dergelijke nieuwe werkwijzen zal het ontbreken van passende bepalingen voor samenwerking tussen lokale en regionale actoren op EER-niveau een nog groter probleem worden.

3.2.3. Civiele samenleving

3.2.3.1. Een van de belangrijkste doelstellingen van de Commissie is het betrekken van de basis bij alle stadia van beleidsvorming. Volgens het witboek over governance dient de burger zijn invloed te doen gelden via de in gestructureerde overlegprocedures participerende maatschappelijke organisaties en sociale partners. Het RC-EER is krachtig voorstander van dit plan, maar wijst met klem op de behoefte aan een omschrijving van de civiele dialoog, de kwalitatieve en kwantitatieve representativiteitscriteria, en het maken van een duidelijk onderscheid tussen de "civiele" en de "sociale" dialoog.

3.2.3.2. De representativiteitscriteria voor de selectie van organisaties die aan de civiele dialoog mogen deelnemen, dienen zodanig te worden opgesteld dat een doorzichtige en democratische selectieprocedure tot stand komt. Het RC-EER steunt de door het Europees Economisch en Sociaal Comité vastgestelde toelatingscriteria voor Europese organisaties(2).

3.2.3.3. Het RC-EER steunt het voorstel van de Commissie om een online database met gegevens over maatschappelijke organisaties op te zetten om meer openheid te bewerkstelligen en de dialoog met de instellingen te structureren. Actoren uit de civiele samenleving in de EVA-landen van de EER die tevens lid zijn van overkoepelende organisaties in de EU, zullen door de toenemende raadpleging vaker in staat zijn zich uit te spreken over zaken die voor de EER van belang zijn.

3.2.4. De rol van het Europees Economisch en Sociaal Comité

3.2.4.1. In het witboek over governance schetst de Commissie de nieuwe rol van het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) als een brug tussen de Europese instellingen en het maatschappelijk middenveld en dringt zij er bij het EESC op aan om zich proactiever op te stellen bij de beleidsvorming (zie de tijdens de Top van Nice goedgekeurde wijzigingen van artikel 257 van het EG-Verdrag).

3.2.4.2. Het EESC verschaft de civiele dialoog een officieel platform. Het EESC heeft zijn rol als forum voor dialoog en raadpleging voortdurend uitgebreid; zo slaagt het erin om ook die delen van het maatschappelijk middenveld bij de werkzaamheden van het Comité te betrekken die momenteel nog niet door zijn leden worden vertegenwoordigd. Het Comité doet dit momenteel door openbare evenementen en hoorzittingen te organiseren.

3.2.4.3. Op grond van de "osmose-procedure" mogen de leden van het Raadgevend Comité van de EVA alle stadia van de werkzaamheden van het EESC als waarnemers bijwonen, zodat zij van nabij kennis kunnen maken met EU-beleidsvorming. Dit is een voorbeeld van bijzonder vruchtbare en praktische EER-samenwerking die het RC-EER ten volle steunt.

3.2.5. Sociale partners

3.2.5.1. Het RC-EER hecht er grote waarde aan dat de bijzondere rol van de sociale partners binnen het maatschappelijk middenveld volstrekt duidelijk wordt omschreven. Het stelt het derhalve op prijs dat in het witboek uitdrukkelijk wordt gewezen op de invloedrijke positie van de sociale partners. Hun taak binnen de sociale dialoog illustreert uitstekend hoe het governance-beginsel op Europees niveau doeltreffend ten uitvoer wordt gelegd. De Europese sociale dialoog is krachtens de artikelen 137 en 138 van het Verdrag een mechanisme met quasi-wetgevende bevoegdheden. De deelnemers, bevoegdheden en procedures zijn duidelijk vastgelegd en de sociale dialoog geniet een quasi-grondwettelijke status(3). Deze dialoog onderscheidt zich door de bijzondere bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de zelfstandig opererende deelnemers. Hun rol en verantwoordelijkheden kunnen daarom niet naar andere beleidsterreinen worden uitgebreid of aan andere politieke actoren worden overgedragen. Het EESC blijft er dan ook op hameren dat het van cruciaal belang is een onderscheid te maken tussen de "sociale" en de "civiele" dialoog.

3.2.5.2. Organisaties van sociale partners in de EVA-landen van de EER zijn aangesloten bij de Europese werkgeversorganisaties UNICE en CEEP, alsmede bij het Europees Verbond van Vakverenigingen (EVV). Zo nemen zij rechtstreeks deel aan de intersectorale onderhandelingen in het kader van de sociale dialoog, hetgeen hen in staat stelt bijzondere invloed uit te oefenen op de sociale wetgeving in de EU/EER. Dit is voornamelijk van belang voor landen die geen EU-lid zijn, maar wel de communautaire wetgeving in acht moeten nemen.

3.2.6. Doeltreffender en doorzichtiger raadpleging

3.2.6.1. In het witboek wordt een "intensievere raadplegings- en dialoogcultuur" bepleit en benadrukt dat alle EU-instellingen en nationale overheden zich extra moeten inzetten om, ter aanvulling van de institutionele besluitvorming, beter overleg te plegen over communautaire beleidsmaatregelen. Het RC-EER onderstreept dat het nodig is duidelijke criteria vast te stellen als waarborg voor de representativiteit en de legitimiteit van door de Commissie te raadplegen organisaties.

3.2.6.2. Een nieuwe overlegcultuur in de Europese Commissie zou voor burgers, sociale partners, lokale en regionale overheden, organisaties uit de civiele samenleving en andere actoren in de EVA-landen van de EER een uitbreiding van de inspraakmogelijkheden bij de communautaire besluitvorming inhouden. Het RC-EER dringt er bij de nationale overheden van de EVA-landen van de EER op aan diverse EER/EVA-vertegenwoordigers te ondersteunen bij actieve deelname aan de besluitvorming, zodat hun standpunten bekend worden en er rekening mee kan worden gehouden in het overlegproces van de Commissie.

3.3. Verbetering van beleid, regelgeving en uitvoering

3.3.1. Vereenvoudiging van wetgeving

3.3.1.1. De Commissie heeft ernaar gestreefd haar wetsvoorstellen tot essentiële elementen te beperken en tegelijkertijd meer ruimte te laten voor uitvoeringsmaatregelen om de technische details van deze voorstellen aan te vullen. Bovendien zal een programma worden opgestart om de vigerende communautaire wetgeving verder te vereenvoudigen en de lidstaten tevens aan te moedigen om nationale voorschriften waarmee uitvoering wordt gegeven aan EU-bepalingen te vereenvoudigen. Het RC-EER steunt de voorstellen in het witboek om het Europese wetgevingsproces te vereenvoudigen en te versnellen, aangezien de communautaire regels steeds ingewikkelder worden en zij de bestaande nationale regelgeving af en toe juist lijken uit te breiden, in plaats van deze te vereenvoudigen en te harmoniseren. Het RC-EER dringt er bij de EVA-landen van de EER op aan de werkzaamheden van de Europese Commissie nauwlettend te volgen en de nationale regels die voortvloeien uit EU-bepalingen te vereenvoudigen.

3.3.2. Combineren van verschillende beleidsinstrumenten

3.3.2.1. De laatste jaren is de traditionele EU-methode van harmonisatie van het recht aangevuld met soft law (akkoorden, verklaringen en gedragscodes) en soft integration. Van klassieke verordeningen, richtlijnen en besluiten die vanwege hun relevantie voor de EER zouden zijn geïntegreerd in EER-wetgeving, heeft zich een duidelijke verschuiving voorgedaan naar nieuwe beleidsinstrumenten zoals richtsnoeren, aanbevelingen, co-regulering en de open coördinatiemethode. Deze laten zich niet eenvoudig integreren in een juridisch bindend akkoord als de EER-overeenkomst. Nu de Commissie vastbesloten is ter aanvulling op wetgeving het gebruik van verschillende beleidsinstrumenten te bevorderen, moet worden nagedacht over de vraag hoe de dynamiek van de EER-overeenkomst kan worden gehandhaafd. Om overal in de EER voor parallelle ontwikkeling en gelijke mededingingsvoorwaarden te zorgen, dringt het RC-EER er bij de EVA-landen van de EER op aan ook rekening te houden met ontwikkelingen binnen de EU van niet-wetgevende aard die van invloed zijn op de interne markt of begeleidende beleidsmaatregelen.

3.3.3. Regelgevende organen

3.3.3.1. Ter verbetering van de toepassing en handhaving van de regels in de Unie ijvert de Commissie voor het oprichten van meer sectorale regulerende organen met specifieke en vaste taken, naar analogie van het reeds bestaande Europees Bureau voor de geneesmiddelenbeoordeling (EMEA)(4) en de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid. Het RC-EER acht het raadzaam dat EVA-landen van de EER het lidmaatschap verwerven van nieuwe regulerende organen die voor de EER van belang zijn en dat zij bijdragen aan het vaststellen van criteria voor het oprichten van deze organen.

3.3.3.2. Het RC-EER wil echter tot enige voorzichtigheid manen met betrekking tot het toenemende aantal zelfstandige Europese regulerende organen. Alvorens er een nieuw orgaan wordt opgezet, dient duidelijk te zijn dat dit aanzienlijke toegevoegde waarde oplevert en niet tot méér rompslomp en overbodige kosten leidt.

3.3.4. Comités van deskundigen

3.3.4.1. De complexiteit van het communautaire stelsel van comités van deskundigen en het gebrek aan informatie over hoe deze te werk gaan, hebben geleid tot wantrouwen bij de burger. Opdat het publiek meer vertrouwen krijgt in de wijze waarop beleidsmakers gebruikmaken van deskundigenadviezen, zal de Commissie richtsnoeren ontwikkelen om het systeem waarbij gebruik wordt gemaakt van deskundigen aan meer openbaar onderzoek en discussie bloot te stellen.

3.3.4.2. In artikel 99 van de EER-overeenkomst wordt de voorbereidende fase van besluitvorming in het kader van de EER geregeld. Wanneer de Commissie nieuwe wetgeving ontwikkelt voor een gebied waarop de EER-overeenkomst van toepassing is, dient zij krachtens dit artikel onmiddellijk informeel advies in te winnen bij deskundigen uit de EVA-landen van de EER, zoals zij ook deskundigen uit de Unie raadpleegt. Het RC-EER dringt er enerzijds bij de Commissie op aan om artikel 99 van de EER-overeenkomst volledig te benutten, en anderzijds bij de nationale overheden van de EVA-landen van de EER om nauw contact met de Commissie te houden over de toepassing van artikel 99.

3.3.4.3. Het RC-EER is groot voorstander van meer openheid over de wijze waarop adviezen van deskundigen bij de communautaire beleidsvorming worden gebruikt. Het publiek in de EER zal hierdoor beter in staat zijn om een oordeel te vellen over het werk van de comités van deskundigen. Het RC-EER dringt er tegelijkertijd bij de EVA-landen van de EER op aan om te zorgen voor deskundige en actieve vertegenwoordigers in de comités van de Commissie waarin zij mogen participeren.

3.3.5. Betere tenuitvoerlegging en toepassing van het Gemeenschapsrecht op nationaal niveau

3.3.5.1. De impact van de regelgeving betreffende de interne markt is uiteindelijk afhankelijk van de bereidheid en het vermogen van de EER-landen om te zorgen voor doeltreffende, volledige en tijdige omzetting en handhaving. Nu de Commissie zich inzet voor meer onderzoek naar eventuele schendingen van het Gemeenschapsrecht in de EU-lidstaten, zal ook de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA haar onderzoek in de EVA-landen van de EER wellicht intensiveren.

3.3.5.2. De EVA-landen van de EER zouden aan een betere omzetting en tenuitvoerlegging van wetgeving kunnen bijdragen door het recht van de Gemeenschap en de EER beter bekend te maken bij burgers, nationale rechtbanken en juristen. Om de omzetting en tenuitvoerlegging van wetgeving te verbeteren en te versnellen doet het Raadgevend Comité een beroep op de EVA-landen van de EER om deel te nemen aan de door de EU voorgestelde uitwisseling van goede praktijken op het gebied van uitvoeringsmaatregelen.

3.3.5.3. Naast ondernemingen krijgen ook nationale, regionale en lokale overheden in toenemende mate te maken met wet- en regelgeving in het kader van de interne markt, en vooral met de voorschriften inzake mededinging en overheidssteun. Informatie over en kennis van deze ontwikkeling is echter zo beperkt, dat voornoemde wettelijke bepalingen in een aantal gevallen onvoldoende worden toegepast door de overheid. Derhalve dringt het RC-EER er bij de nationale overheden op aan om verbetering te brengen in deze situatie.

3.4. Heroriëntatie van beleidslijnen en instellingen

3.4.1. Communautaire methode

3.4.1.1. Voor een beter beleid moet de Unie volgens de Commissie de communautaire methode nieuw leven inblazen. Door betere raadpleging en grotere betrokkenheid, meer openheid bij het gebruik van deskundigenadviezen en betere effectbeoordeling zou de Commissie een gerichter en selectiever gebruik moeten maken van haar initiatiefrecht.

3.4.1.2. Revitalisering van de communautaire methode zou uiteraard gunstig zijn voor de EVA-landen van de EER, aangezien de EER-overeenkomst is gebaseerd op de gedachte dat de communautaire methode de belangrijkste beleidsprocedure van de Gemeenschap vormt.

3.4.2. Comitéprocedures

3.4.2.1. De hoofdverantwoordelijkheid voor de tenuitvoerlegging van beleid en wetgeving ligt normaliter bij de Commissie, die hiertoe uitvoeringsbepalingen en -besluiten goedkeurt. Volgens het witboek dient de wijze waarop de Commissie deze uitvoerende maatregelen treft, te worden herzien. Wanneer besluiten gezamenlijk worden genomen door de Raad en het Europees Parlement zouden deze twee instellingen in gelijke mate moeten toezien op de tenuitvoerlegging hiervan, terwijl de Commissie de uitvoerende verantwoordelijkheid volledig op zich dient te nemen. Een eenvoudig juridisch mechanisme zou de wetgever in staat moeten stellen de maatregelen van de Commissie aan de wettelijk vastgelegde beginselen en politieke beleidslijnen te toetsen. De bestaande comitéstructuur - in het bijzonder die van de regelgevende en beheerscomités - zou hierdoor overbodig worden.

3.4.2.2. Beperking of eventuele geleidelijke opheffing van de formele comitéprocedures zou grote gevolgen hebben voor de EVA-landen van de EER. Artikel 100 van de EER-overeenkomst heeft de EVA toegang verschaft tot een groot aantal van deze comités. Deelname aan de "comitologie" vormt voor de EVA-landen van de EER een zeer belangrijk instrument voor het uitwisselen van standpunten en kennis met deskundigen van de EU-lidstaten en de Commissie. Het RC-EER juicht toe dat deze landen aan de communautaire comitéprocedures deelnemen en dringt er bij de EU op aan dat bij een eventuele hervorming van het comitologiesysteem rekening wordt gehouden met de standpunten van de EVA-landen van de EER.

4. Behoorlijk bestuur en maatschappelijke verantwoordelijkheid

4.1. Veranderende visies op de maatschappelijke rol van het bedrijfsleven en bezorgdheid over de gevolgen van globalisering hebben ertoe geleid dat het thema maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) sterk aan belang wint. Vakbonden, NGO's, de media en de burgers, alsook het bedrijfsleven zelf krijgen steeds meer oog voor het beleid van ondernemingen ten aanzien van allerlei sociale en milieuvraagstukken. Zowel nationaal als internationaal wordt er meer en meer op aangedrongen ondernemingen verantwoordelijk te stellen voor de ecologische en maatschappelijke gevolgen van hun activiteiten. Deze aandacht voor de verschillende dimensies van maatschappelijk verantwoord ondernemerschap heeft geleid tot een verzoek om bindende voorschriften of aanbevelingen betreffende talrijke aspecten van het optreden van bedrijven.

4.2. Elke samenleving is afhankelijk van winstgevende en concurrerende ondernemingen die werkgelegenheid en welvaart opleveren en bijdragen aan de continuïteit van hun sociale omgeving. Deze rol is cruciaal en vormt de kern van de maatschappelijke verantwoordelijkheid van een onderneming. Door de internationalisering en globalisering van het bedrijfsleven is dit begrip echter met nieuwe elementen uitgebreid. Steeds vaker worden niet alleen de financiële resultaten benadrukt, maar ook de wijze waarop deze zijn geboekt. Naast rentabiliteit wordt goed gedrag van een onderneming belangrijker. Een aantal internationale ondernemingen geven blijk van dit bewustzijn en leveren door middel van MVO-beleidslijnen en -programma's een actieve bijdrage aan de samenlevingen en gemeenschappen waarin zij actief zijn. Daarnaast zij gewezen op de belangrijke economische en sociale bijdrage van coöperaties en de non-profitsector.

4.3. Internationaal MVO staat al vele jaren hoog op de agenda van internationale organisaties. De Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) zorgde met haar fundamentele arbeidsnormen voor standaardisering, de OESO volgde met richtsnoeren voor multinationale ondernemingen, en het thema is binnen de Verenigde Naties aan de orde gesteld in het kader van de mondialisering en het Global Compact-initiatief van Kofi Annan. Ten slotte heeft ook de Europese Commissie in haar groenboek over maatschappelijk verantwoord ondernemen de vraag gesteld of MVO tevens door Europese regelgeving moet worden bevorderd.

4.4. Het RC-EER juicht het groenboek van de Commissie toe. Het document heeft een kritische discussie op gang gebracht over nieuwe manieren om MVO te bevorderen en voor bewustwording gezorgd. Het initiatief van de Commissie moet worden gezien tegen de achtergrond van de strategische doelstelling die de EU op de Top van Lissabon heeft geformuleerd, namelijk "de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie ter wereld te worden, die in staat is duurzame economische groei te koppelen aan meer en betere banen en grotere sociale cohesie". Het RC-EER herhaalt de aanbeveling van het RC-EVA om deze strategische doelstelling tevens door de EVA-landen te laten onderschrijven, zodat dit perspectief op alle 18 landen van de EER betrekking heeft.

4.5. MVO moet als een verbintenis voor de langere termijn en een strategische investering worden beschouwd, die samen met goede economische resultaten bijdraagt aan het duurzaam succes van een onderneming. "Ondernemingen zien in dat na de markt ook het concept en de praktijk van maatschappelijk verantwoord ondernemen moeten globaliseren. Zij ontdekken dat een eerlijke aanpak uiteindelijk ook zakelijk voordelig is", aldus Kofi Annan, secretaris-generaal van de VN.

4.6. In haar groenboek behandelt de Europese Commissie de vraag van een nieuw Europees kader voor MVO. Ondernemingen maken deel uit van de samenleving en opereren in een sociale omgeving die gestalte krijgt door wetten en collectieve overeenkomsten die de arbeidsmarkt reguleren, de belangen van de sociale partners in gelijke mate veiligstellen en de werknemers beschermen. Dit wordt door alle betrokken partijen aanvaard en vormt in Europa de basis voor MVO, zonder dat dit ten koste gaat van het rechtskader (sociaal en milieubeleid).

4.7. In het licht van de huidige sociale regelgeving is het in Europa van groot belang een psychologisch klimaat tot stand te brengen waarin MVO een vaste plaats krijgt. Op Europees niveau kunnen ervaringen met succesvolle MVO-initiatieven worden uitgewisseld en kan MVO via bewustmaking worden geïntegreerd in bedrijfsplannen.

4.8. Vrijwillige actie (eventueel op basis van onderhandeling) is een van de grondbeginselen van MVO. Het opstellen van gedetailleerde bindende pan-Europese regels is niet raadzaam. Uniforme en gedetailleerde MVO-normen zouden ertoe kunnen leiden dat ondernemingen, en met name het MKB en bedrijven uit de "sociale economie", in een keurslijf worden gedwongen. Ondernemingen moeten zelf in staat worden gesteld om passende, sectorspecifieke en nuttige maatregelen uit te werken die aansluiten bij hun specifieke situatie. Door de sociale partners vastgestelde algemene Europese beginselen zouden kunnen bijdragen tot een ruimere verspreiding van de reeds door veel ondernemingen toegepaste MVO-praktijken. Het RC-EER is er daarom groot voorstander van dat de sociale partners bepaalde aspecten van MVO nader uitwerken, bijvoorbeeld op het gebied van gezondheid en veiligheid op het werk of het bevorderen van gelijke kansen. Het communautaire kader voor MVO-beleid zou kunnen worden ontwikkeld op basis van gezamenlijke initiatieven en vrijwillige overeenkomsten tussen de sociale partners. De Commissie kan doorzichtigheid, samenhang en goede praktijken op dit terrein stimuleren door het bevorderen van een partnerschap tussen de belangrijkste actoren op het gebied van MVO.

4.9. Het RC-EER wijst op de bijzondere sociale en milieuverantwoordelijkheden van bedrijven die diensten van algemeen belang leveren en de verantwoordelijkheid om diensten (zoals drinkwater) in specifieke geografische gebieden te leveren.

4.10. Het RC-EER hecht er waarde aan dat de benadering van MVO coherent is met de aanpak van bedrijfsgedrag in verwante communautaire rechtsinstrumenten of beleidslijnen. Met name de huidige herziening van de Europese richtlijnen voor overheidsopdrachten en het opstellen van mededelingen van de Commissie over sociale en milieuaspecten van overheidsopdrachten zijn in dit verband van belang, evenals de voorstellen over milieuaansprakelijkheid. Het RC-EER acht het tevens raadzaam om de bepalingen inzake staatssteun te toetsen aan de ontwikkeling van sociale en milieuverantwoordelijkheden.

5. Samenvatting van de conclusies en aanbevelingen

5.1. Het RC-EER juicht het witboek over Europese governance toe en onderschrijft de vijf beginselen van goede governance die de Commissie voorstelt, aangezien daarin de beginselen van democratie en doorzichtigheid zijn vervat. Het RC-EER stelt echter vast dat in het witboek wordt voorbijgegaan aan de fundamentele problemen van governance, zoals de overgang van klassiek bestuur naar governance. Het RC-EER onderstreept dat om het even welke vernieuwing van communautaire beleidsprocessen en besluitvormingsmodellen implicaties voor de Europese Economische Ruimte heeft, aangezien voor de EER relevante EU-regelgeving in de EER-overeenkomst moet worden opgenomen.

5.2. Grotere betrokkenheid en meer openheid zijn twee van de hoekstenen van goede governance. Het Raadgevend Comité van de EER juicht het voorstel voor doorzichtiger werkmethoden binnen de Europese instellingen dan ook toe en pleit voor meer doorzichtigheid en meer inspraak voor non-gouvernementele actoren, ook in het kader van de EER-samenwerking.

5.3. Het RC-EER onderstreept de belangrijke functie en verantwoordelijkheden van de sociale partners. De rol van de sociale partners bij de sociale dialoog is een uitstekend voorbeeld van het governance-beginsel op Europees niveau. Derhalve dient te worden erkend dat de sociale dialoog van groot belang is voor de vormgeving van het toekomstige Europa.

5.4. Het RC-EER is groot voorstander van het plan van de Commissie om gedurende alle fases van de beleidsvorming overleg te plegen met het maatschappelijk middenveld en onderschrijft het voorstel om een gedragscode op het gebied van raadpleging in te voeren. Er dient evenwel dringend een duidelijk onderscheid tussen "civiele dialoog" en "sociale dialoog" te worden gemaakt, zoals er tevens representativiteitscriteria moeten worden opgesteld voor de selectie van maatschappelijke organisaties die aan het overleg in het kader van de civiele dialoog mogen deelnemen.

5.5. Naar aanleiding van het feit dat de rol van regionale en lokale actoren in de EU aan belang heeft gewonnen, stelt het Raadgevend Comité van de EER vast dat de EER-overeenkomst geen bepalingen inzake samenwerking tussen lokale en regionale bestuurslagen binnen de EER bevat.

5.6. Met het oog op verbetering van de regelgeving steunt het Raadgevend Comité van de EER het voorstel van de Commissie om de Europese wetgeving te vereenvoudigen en spoort het de EVA-landen van de EER aan om - in navolging van de Europese Commissie - ook de nationale regels te vereenvoudigen waarmee Europese voorschriften ter uitvoering worden gebracht. De EVA-landen van de EER dienen eveneens deel te nemen aan de door de EU voorgestelde uitwisseling van goede praktijken op het gebied van uitvoeringsmaatregelen. Naast vereenvoudiging pleit het RC-EER voor een effectbeoordelingsmechanisme en een objectieve evaluatie van alternatieve wetgevingsmodellen. Om te zorgen voor parallelle ontwikkeling en gelijke concurrentievoorwaarden in de gehele EER, dienen de EVA-landen van de EER ook rekening te houden met ontwikkelingen in de EU van niet-legislatieve aard die van invloed zijn op de interne markt.

5.7. Het Raadgevend Comité van de EER onderstreept dat het voor de EVA-landen van de EER van groot belang is dat zij deel gaan uitmaken van voor de EER relevante nieuwe regelgevende organen en dat zij zorgen voor deskundige en actieve vertegenwoordigers in alle comités die voor EER/EVA-participatie openstaan. Daarnaast dringt het RC-EER er bij de EU op aan ervoor te zorgen dat bij een eventuele hervorming van het comitologiesysteem rekening wordt gehouden met de standpunten van de EVA-landen van de EER.

5.8. In het kader van mondiale en Europese governance hecht het Raadgevend Comité van de EER grote waarde aan het groenboek van de Europese Commissie over maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO), dat een kritische discussie over nieuwe manieren om MVO te bevorderen op gang heeft gebracht en voor bewustwording heeft gezorgd. Het vormt een belangrijke bijdrage aan de uitvoering van de strategie van Lissabon, die naar het oordeel van het RC-EER ook volledig dient te worden overgenomen door de EVA-landen van de EER. MVO dient als een vrijwillige (eventueel op onderhandeling gebaseerde) verbintenis voor de langere termijn en een strategische investering te worden beschouwd, die niet alleen aan goede economische resultaten maar ook aan het duurzame succes van een onderneming zal bijdragen. De Commissie zou door de bevordering van een partnerschap tussen de belangrijkste MVO-actoren een bijdrage kunnen leveren tot doorzichtigheid, samenhang en goede praktijken op dit terrein.

(1) Noralv Veggeland, "The EU Deficit of Legitimacy and Democracy: The theoretical debate on conceptualisation", University College Research Report 81/2001.

(2) CES 357/2002; Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "Europese governance - een Witboek" (COM(2002) 428 def.)

(3) Artikelen 137 en 138 van het EG-Verdrag.

(4) Het Europees Bureau voor geneesmiddelenbeoordeling te Londen voert voorafgaand aan een besluit van de Commissie technische beoordelingen uit van verzoeken om goedkeuring van nieuwe medicijnen.