Resolutie van het Raadgevend Comité van de EER

van 26 juni 2002

over de uitbreiding en de toekomst van de EER

(2003/C 58/07)

1. Achtergrond

1.1. Het Raadgevend Comité van de Europese Economische Ruimte (RC-EER) bestaat uit vertegenwoordigers van de belangrijkste sociaal-economische groeperingen uit de achttien EER-lidstaten. Het fungeert als spreekbuis voor werknemers, werkgevers en andere actoren uit de georganiseerde civiele samenleving in deze landen en maakt deel uit van het institutionele bestel van de EER.

1.2. Onderhavige resolutie over Uitbreiding en de toekomst van de EER is goedgekeurd op de tiende vergadering van het Raadgevend Comité van de EER, gehouden op 26 juni 2002 in Egilsstadir, IJsland. Rapporteurs waren de heer Jon Ivar Nålsund van het Raadgevend Comité van de EVA en de heer Filip Hamro-Drotz van het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC).

2. Inleiding

2.1. Het Raadgevend Comité van de EER heeft prioriteit gegeven aan de naderende uitbreiding van de EU en de EER, zoals blijkt uit de resoluties Priorities and challenges in preparations of the Enlargement of the European Union(1) van maart 1999 en Free movement of workers in the context of enlargement(2) van november 2001.

2.2. De EU-toetredingsonderhandelingen gaan de laatste fase in en spoedig zullen de instrumenten en procedures voor de uitbreiding van de EER worden vastgesteld. Derhalve wordt in deze resolutie minder aandacht besteed aan de inhoud van voornoemde onderhandelingen, dan aan de procedures voor de uitbreiding van de EER en garanties dat de uitbreiding zowel de burgers als de bedrijven in de gehele EER ten goede komt. Voorts wordt ook de balans opgemaakt van de samenwerking in de EER op dit cruciale moment in haar geschiedenis en een blik geworpen op de toekomst van de EER na de uitbreiding.

3. De status van de EER-overeenkomst

3.1. Er zijn tien jaar verstreken sinds de ondertekening van de EER-overeenkomst op 2 mei 1992 in Porto. Wat betreft het uiteindelijke doel, namelijk het tot stand brengen van een interne markt met één homogeen rechtskader voor de hele Europese Economische Ruimte, stemt de wijze waarop de EER-overeenkomst fungeert tot tevredenheid. Gelijke mededingingsvoorwaarden en gemeenschappelijke regels op andere gebieden die betrekking hebben op de interne markt, waarborgen dat ondernemingen en economische actoren in de gehele EER op gelijke wijze worden behandeld.

3.2. Terwijl met de EER de aanvankelijk geformuleerde doelstelling wordt gehaald, is de context waarin de overeenkomst van kracht is echter fors gewijzigd.

3.3. Ten eerste hebben de EVA-landen van de EER beduidend aan politiek gewicht verloren door de toetreding tot de EU van Oostenrijk, Finland en Zweden, en omvat de EVA nu een - zowel in geografisch als economisch opzicht - aanzienlijk kleiner deel van de EER-markt(3). Door de uitbreiding van de EU zal het relatieve gewicht van de EVA-partners bij EER-samenwerking verder afnemen. In een uitgebreide en meer heterogene Europese Unie is de kans groter dat één lidstaat in de EU-Raad toevoegingen aan de EER-overeenkomst tegenhoudt, tenzij ook over de betrekkingen met niet-lidstaten met gekwalificeerde meerderheid wordt gestemd.

3.4. Ten tweede is de samenwerking tussen lidstaten in de EU aanzienlijk toegenomen op een aantal gebieden die de werking van de interne markt beïnvloeden. De EER-overeenkomst is via onderhandeling nog op basis van het Verdrag van Rome totstandgekomen. Sindsdien hebben de Verdragen van Maastricht en Amsterdam het Europese bestel zowel inhoudelijk als structureel gewijzigd. De uitbreiding is niet meer veraf; een nieuwe gemeenschappelijke munt - de euro - heeft gestalte gekregen; de samenwerking op het gebied van justitie en binnenlandse zaken is versterkt. Verder beschikt de EU door de strategie van Lissabon over nieuwe samenwerkingsmethoden in de vorm van niet-bindende voorschriften, peer reviews en benchmarking. Om te waarborgen dat de EER-overeenkomst ook in de toekomst niet aan waarde inboet, dient zij te worden aangepast aan de belangrijkste ontwikkelingen die zich sinds haar totstandkoming hebben voorgedaan.

3.5. Met het oog op de juridische homogeniteit van de interne markt dringt het Raadgevend Comité er bij de partijen bij de EER-overeenkomst op aan, deze bij te werken en er de voor de EER relevante wijzigingen in op te nemen die middels de Verdragen van Maastricht en Amsterdam in het EG-Verdrag zijn aangebracht.

4. Uitbreiding van de EU en van de EER

4.1. De naderende uitbreiding van de EU brengt ook een uitbreiding van de EER mee. Wanneer kandidaat-lidstaten tot de EU toetreden, moeten zij krachtens artikel 128 van de EER-overeenkomst tevens vragen partij te worden bij de EER-overeenkomst(4).

4.2. Het Raadgevend Comité steunt de uitbreiding van de EU en de EER, aangezien deze de burgers, de consumenten en de ondernemers ten goede zal komen - zowel in de huidige EER-landen als in de toetredende lidstaten. Het RC-EER stelt tevreden vast dat de EU bij de uitbreidingsonderhandelingen aanzienlijke voortgang heeft geboekt en dringt er bij de Europese Commissie en de EU-lidstaten op aan de vaart erin te houden en de onderhandelingen met de verst gevorderde kandidaat-lidstaten nog vóór het einde van 2002 af te ronden.

5. Mogelijkheden in een uitgebreide EU/EER

5.1. De uitbreiding van de EU zal Europa als geheel ten goede komen. Derhalve is het welslagen van het uitbreidingsproces net zo belangrijk voor de EVA-landen als voor de EU en de overige Europese landen. Na een twintigste eeuw die gekenmerkt werd door jaren van pijnlijke scheiding en conflicten, vormt de uitbreiding van de EU Europa's vreedzame hereniging. De geschiedenis leert dat integratie het enige middel is om het verleden te boven te komen en Europa een vredige, duurzame en welvarende toekomst te bezorgen. Uitbreiding betekent niet alleen stabiliteit en veiligheid voor nòg meer landen, maar ook consolidatie van de politieke en economische overgang die tijdens het vorige decennium in Midden- en Oost-Europa heeft plaatsgevonden.

5.2. Uitbreiding van de interne markt zal een scala van nieuwe mogelijkheden scheppen. Met een half miljard inwoners wordt de Europese Economische Ruimte de grootste interne markt ter wereld, een ruimte zonder binnengrenzen met vrij verkeer van goederen, diensten, kapitaal en personen. De interne markt wordt door de uitbreiding niet alleen in geografisch opzicht groter, maar zal tevens worden verrijkt en versterkt door zijn nieuwe verscheidenheid.

5.3. De uitbreiding van de EER tot Midden- en Oost-Europa betekent meer concurrentie voor het bedrijfsleven en de industrie in de hele EER, terwijl de uitbreiding van de interne markt nieuwe mogelijkheden biedt. Economische actoren zullen in het algemeen profiteren van een betrouwbaarder en stabieler handelsklimaat in de Midden- en Oost-Europese landen en van de economische groei binnen de ruimte. De markt voor financiële dienstverlening - een sector waarop de bestaande vrijhandelsovereenkomsten geen betrekking hebben - zal bovendien groeien.

6. Uitbreiding: uitdagingen voor de EVA-landen van de EER

6.1. Uitbreiding van EU en EER gunstig voor alle betrokken partijen

6.1.1. Het RC-EER denkt dat de uitbreiding van EU en EER in het algemeen bijzonder gunstig zal zijn voor alle betrokken partijen. Maar de uitbreiding stelt de EVA-landen van de EER ook voor enkele specifieke uitdagingen die nadere aandacht verdienen.

6.1.2. Zeer algemeen gesteld is de uitdaging waarvoor de uitbreiding van de EU de EVA-landen van de EER plaatst, het feit dat de verhouding tussen de EU- en de EVA-pijlers in de EER verder uit balans zal raken. Wat betreft de meer technische aspecten van de EER-uitbreiding, moeten de procedures en het tijdschema nog worden vastgesteld, hetgeen tot enige zorg aanleiding geeft. Een zeer belangrijke en specifieke uitdaging waarmee de EVA-landen van de EER echter worden geconfronteerd, is de invloed van de uitbreiding op hun visexport naar de nieuwe EU-lidstaten in Midden- en Oost-Europa.

6.1.3. Alles welbeschouwd, meent het RC-EER echter dat de argumenten vóór uitbreiding van de EU/EER duidelijk het zwaarst wegen.

6.2. Verhouding tussen de EVA- en EU-pijlers bij EER-samenwerking verder uit balans

6.2.1. De groeiende wanverhouding tussen de EVA- en EU-pijlers bij de EER-samenwerking raakt door de uitbreiding van de EU nog meer uit balans, hetgeen verdere marginalisering van de EVA-landen van de EER binnen Europa tot gevolg kan hebben. Begrip wekken voor de mening van de EVA stelt de EVA-landen van de EER voor een enorme uitdaging in een EU met bijna dertig lidstaten.

6.2.2. Bovendien heeft het toenemende aantal landen dat zich aanmeldt voor lidmaatschap van de Europese Unie de Europese Commissie ertoe gebracht een duidelijker onderscheid te maken tussen leden en niet-leden. Dit onderscheid komt de EVA-landen van de EER niet altijd ten goede wat betreft hun vertegenwoordiging in comités van de Commissie.

6.2.3. In het licht van het bovenstaande dringt het RC-EER er bij de EVA-landen van de EER op aan om zich - ter bevordering van wederzijds begrip - nadrukkelijker bezig te houden met het aanknopen van nauwere betrekkingen met de kandidaat-lidstaten.

6.3. Procedures voor uitbreiding van de EER

6.3.1. Het is politiek ondenkbaar dat de nieuwe EU-lidstaten niet toetreden tot de EER. Inzake uitbreiding van de EER is de overeenkomst op sommige punten echter wat vaag(5). Zo blijkt uit de bepalingen niet duidelijk wanneer tot de EU toetredende staten zich moeten aanmelden voor aansluiting bij de EER, hoe de betreffende onderhandelingen moeten worden gevoerd, of wanneer toetreding tot de EER moet plaatsvinden.

6.3.2. Nu de eerste onderhandelingen over toetreding tot de EU wellicht dit jaar worden afgerond, rest er - met het oog op een eventuele gelijktijdige EER-uitbreiding - weinig tijd voor het bereiken van een akkoord over de uitbreiding van de EER. Het RC-EER betreurt het derhalve dat de EU en de EVA-landen van de EER pas in 2001 zijn begonnen te bespreken hoe de uitbreiding van de EER concreet gestalte moet krijgen. Gelukkig is de afgelopen maanden aanzienlijke vooruitgang geboekt en erkennen nu zowel de EU als de EVA-landen dat de EU en de EER gelijktijdig dienen uit te breiden. Het RC-EER dringt er bij beide partijen op aan zo snel mogelijk vast te stellen via welke instrumenten de EER-uitbreiding moet worden gerealiseerd.

6.3.3. In tegenstelling tot de EU-lidstaten, nemen de EVA-landen van de EER niet deel aan de toetredingsonderhandelingen, zodat zij regelmatig en grondig moeten worden voorgelicht over het uitbreidingsproces om zich op belangrijke wijzigingen in het acquis te kunnen voorbereiden. Informatievoorziening is voor de EVA-partners van groot belang, aangezien de ratificatieprocedures in het kader van de uitbreiding van de EER en de EU om praktische redenen parallel moeten worden gevoerd om de homogeniteit van de EER te waarborgen. Er is sprake van onzekerheid en gebrek aan informatie over mogelijke overgangsperioden. Er zijn maatregelen nodig om te voorkomen dat eventuele overgangsperioden de concurrentie in de EER verstoren.

6.3.4. Het RC-EER ziet in dat er voor de uitbreiding van de EER hoogstwaarschijnlijk geen grootschalige extra onderhandelingen nodig zijn. Niettemin betreurt het RC-EER het dat de sociale partners noch over de procedure, noch over de inhoud van de gevoerde discussies naar behoren zijn voorgelicht of geraadpleegd. Aangezien de uitbreiding gevolgen heeft voor zowel de burgers als de bedrijven, wijst het RC-EER er nogmaals op dat daar verandering in moet komen. Het RC-EER aanvaardt van zijn kant de gedeelde verantwoordelijkheid voor informatieverstrekking over de EER-overeenkomst aan de sociale partners in de kandidaat-lidstaten.

6.4. Handel in vis en andere zeeproducten

6.4.1. Het vraagstuk van de visuitvoer naar de nieuwe EU/EER-lidstaten in Midden- en Oost-Europa stelt de EVA-landen van de EER voor een zeer grote - en momenteel de best gedocumenteerde - uitdaging.

6.4.2. De EVA-landen hebben vrijhandelsovereenkomsten met alle kandidaat-lidstaten, uitgezonderd Cyprus en Malta. Door deze overeenkomsten is heffingsvrije invoer mogelijk van alle industriële goederen alsmede zeeproducten, een paar kleine uitzonderingen daargelaten. Wanneer de kandidaat-lidstaten tot de EU toetreden, komen deze overeenkomsten te vervallen en bepaalt protocol 9 bij de EER-overeenkomst, inzake de handel in vis en andere producten van de zee, de voorwaarden voor handel met de nieuwe lidstaten. Aangezien de voorwaarden in protocol 9 minder gunstig zijn dan de huidige vrijhandelsovereenkomsten, zal de uitbreiding nadelige gevolgen hebben voor de handel in zeeproducten tussen de EVA-landen van de EER en de potentiële lidstaten. Bovendien komt door de uitbreiding een einde aan de heffingen waarmee concurrenten uit de EU momenteel bij uitvoer naar Midden- en Oost-Europa te maken hebben, zodat exporteurs uit EVA-landen van de EER er in dubbel opzicht op achteruit gaat.

6.4.3. Bij de toetreding tot de EU van Oostenrijk, Finland en Zweden hebben Noorwegen en IJsland compensaties bedongen voor de verminderde toegang tot de markt voor visserijproducten. Voor de betrokken diersoorten werd hen een vast, heffingsvrij quotum toegekend, dat werd berekend op basis van de eerdere uitvoercijfers naar de genoemde landen. Mocht men dezelfde methode op de Midden- en Oost-Europese landen willen toepassen, dan zou dat de IJslandse en Noorse exporteurs duur komen te staan, omdat zij daardoor niet van de groeiende markt voor visserijproducten in Midden- en Oost-Europa zouden kunnen profiteren. Terwijl de markt voor zeeproducten in Oostenrijk, Finland en Zweden reeds gevestigd was, zal die in de Midden- en Oost-Europese landen de komende jaren aanzienlijk groeien. Het RC-EER meent dat nieuwe regelingen voor visserijproducten moeten worden gebaseerd op de toekomst, en dus niet zomaar op een optelsom van de handelscijfers van de afgelopen jaren.

6.4.4. Hoewel de uitbreiding naar verwachting een algemeen gunstig effect zal hebben op bedrijven uit de EVA-landen van de EER, vormt de handel in vis en andere zeeproducten hierop een belangrijke uitzondering. Het RC-EER dringt er derhalve bij alle partijen op aan om met verdubbelde inzet te streven naar een geschikte oplossing voor dit aspect van de EER-uitbreiding.

7. Ondersteuning van de kandidaat-lidstaten van de EU/EER

7.1. Met het oog op het scheppen van gelijke concurrentievoorwaarden binnen de uitgebreide EER als geheel, wijst het RC-EER nogmaals op zijn advies om ter verbetering van de sociale en milieuomstandigheden het acquis in de nieuwe lidstaten strikt toe te passen. Duurzame ontwikkeling en efficiënte sociale voorzieningen zijn namelijk absoluut noodzakelijk voor sterke groei op de lange termijn. Het RC-EER juicht dan ook toe dat de EU nauwlettender toeziet op de daadwerkelijke tenuitvoerlegging van het acquis in de kandidaat-lidstaten. Ook is de bereidheid van de EVA-landen van de EER om mee te werken aan peer reviews van kandidaat-lidstaten een bijzonder positief voorbeeld van de wijze waarop betrokkenheid bij het Europese uitbreidingsproces gestalte kan krijgen. Het zal de aanpassing van de toekomstige lidstaten op alle bestuursniveaus sneller doen verlopen en verschaft de EVA-landen van de EER nuttige kennis over de toestand in deze staten.

7.2. Anderzijds zullen de kandidaat-lidstaten ondersteuning nodig hebben om het acquis uit te kunnen voeren zonder dat de overheidsfinanciën uit de hand lopen. Waarschijnlijk zullen de EVA-landen van de EER, evenals de vijftien huidige EU-lidstaten, worden verzocht de nieuwe lidstaten financiële middelen ter beschikking te stellen. Aangezien dergelijke financiering deel moet uitmaken van een groter verband, dringt het RC-EER er bij de EVA-landen van de EER op aan terzake concrete voorstellen te doen waarin rekening is gehouden met hun eigen prioriteiten. De bij het beheer van het financieel mechanisme en het financieel instrument van de EER opgedane ervaring zal hierbij van pas komen. Indien de EVA-landen van de EER concrete voorstellen over het gebruik van deze middelen indienen ruim vóórdat hun waarschijnlijk om aanvullende bijdragen in de kosten van de EU- en EER-uitbreiding zal worden gevraagd, zijn er meer mogelijkheden om deze middelen een zodanige bestemming te geven dat hun belangen ook na de EU-uitbreiding worden gediend.

8. Samenvatting van de conclusies en aanbevelingen

8.1. Tien jaar na ondertekening fungeert de EER-overeenkomst nog steeds naar behoren; de destijds geformuleerde doelstelling wordt gerealiseerd. De context waarbinnen de overeenkomst geldt, is evenwel aanzienlijk veranderd door ingrijpende wijzigingen van het EG-Verdrag na de Europese Raden van Maastricht en Amsterdam, alsook door andere ontwikkelingen in de EU die het functioneren van de interne markt beïnvloeden. Het Raadgevend Comité van de EER pleit voor een aanpassing van de EER-overeenkomst met het oog op de juridische homogeniteit in de interne markt.

8.2. Het Raadgevend Comité van de EER steunt de uitbreiding van de EU en de EER, aangezien deze heel Europa ten goede komt en zowel burgers, consumenten als ondernemers een scala van nieuwe mogelijkheden biedt. Het Comité verzoekt de EU de vaart erin te houden en de onderhandelingen met de verst gevorderde kandidaat-lidstaten vóór eind 2002 af te ronden.

8.3. Uitbreiding stelt de EVA-landen van de EER echter voor enkele specifieke uitdagingen. Zeer algemeen gesteld bestaan deze erin dat de verhouding tussen de EU- en de EVA-pijlers in de EER verder uit balans zal raken. Om dit probleem aan te pakken, pleit het Raadgevend Comité van de EER voor nauwere betrekkingen tussen de kandidaat-lidstaten en de EVA-landen van de EER, teneinde zo het wederzijdse begrip te bevorderen.

8.4. Wat betreft de meer technische aspecten van de EER-uitbreiding, moeten de procedures en het tijdschema nog worden vastgesteld, hetgeen enige zorg baart. Nu de eerste onderhandelingen over toetreding tot de EU wellicht dit jaar worden afgerond, rest er - met het oog op een eventuele gelijktijdige uitbreiding - weinig tijd voor het bereiken van een akkoord over de uitbreiding van de EER. Het Raadgevend Comité verzoekt beide zijden ervoor te zorgen dat er onverwijld een overeenkomst over de instrumenten voor uitbreiding van de EER tot stand komt.

8.5. Een zeer belangrijke uitdaging waarmee de EVA-landen van de EER door de uitbreiding te maken krijgen, zijn de gevolgen voor hun visexport naar de nieuwe EU/EER-lidstaten in Midden- en Oost-Europa, wanneer de huidige vrijhandelsovereenkomsten met deze landen komen te vervallen. Het Raadgevend Comité dringt er bij alle partijen op aan om een passende oplossing voor dit aspect van de EER-uitbreiding na te streven. Het meent dat regelingen voor visproducten toekomstgericht moeten zijn, en dus niet op een eenvoudige optelsom van de handelscijfers van de afgelopen paar jaar kunnen worden gebaseerd.

8.6. Alles welbeschouwd, meent het Raadgevend Comité van de EER echter dat de argumenten vóór uitbreiding van EU en EER duidelijk het zwaarst wegen.

8.7. Met het oog op het scheppen van gelijke concurrentievoorwaarden binnen de uitgebreide EER als geheel pleit het Raadgevend Comité voor strikte toepassing van het acquis in de nieuwe lidstaten. Het Comité wijst er tevens op dat de EVA-landen van de EER waarschijnlijk zal worden verzocht middelen vrij te maken voor de nieuwe lidstaten. Het Comité dringt er bij de EVA-landen van de EER op aan concrete voorstellen te doen met betrekking tot de bestemming van deze middelen, om te waarborgen dat de belangen van de EER/EVA ook na de uitbreiding van de EU worden gediend.

(1) C/20/R/003 - CES 1477/98 (rapporteurs: Hamro-Drotz/Skúlason/Brunhart).

(2) C/20/R/008 - DI 53/2001 (rapporteurs: Jaschick/Gudmundsdóttir/Taddei).

(3) De EER-overeenkomst is op basis van onderhandeling totstandgekomen tussen de twaalf lidstaten tellende Europese Gemeenschap en de zeven leden van de EVA en had destijds betrekking op bijna 25 % van de totale externe handel van de EG. Tegenwoordig zijn de drie EVA-landen van de EER gezamenlijk goed voor minder dan 5 % van de externe handel van de EU.

(4) In artikel 128, lid 1, van de EER-overeenkomst is inzake uitbreiding van de EER het volgende bepaald:

"1. Elke Europese staat die tot de Gemeenschap toetreedt, moet, en de Zwitserse Bondsstaat en elke Europese staat die tot de EVA toetreedt, kan, vragen partij te worden bij deze overeenkomst. Aanvragen worden gericht tot de EER-Raad.".

(5) Artikel 128, lid 2, van de EER-overeenkomst omvat de voorwaarden voor uitbreiding van de EER:

"2. De voorwaarden voor een dergelijk lidmaatschap worden vastgelegd in een overeenkomst tussen de overeenkomstsluitende partijen en de staat die de aanvraag doet. Bedoelde overeenkomst behoeft bekrachtiging of goedkeuring door alle overeenkomstsluitende partijen overeenkomstig hun eigen procedures."