KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI

SZPUNAR

ippreżentati fit‑22 ta’ Marzu 2021 ( 1 )

Kawża C‑930/19

X

vs

L-Istat Belġjan

(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Conseil du contentieux des étrangers (il-Kunsill għall-Kwistjonijiet dwar Barranin, il-Belġju))

“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Ċittadinanza tal-Unjoni – Dritt ta’ moviment liberu u ta’ residenza libera fit-territorju tal-Istati Membri – Direttiva 2004/38/KE – Artikolu 13(2) – Dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni – Żwieġ bejn ċittadin tal-Unjoni u ċittadin ta’ pajjiż terz – Żamma tad-dritt ta’ residenza taċ-ċittadin ta’ pajjiż terz, vittma ta’ vjolenza domestika, fil-każ ta’ tmiem taż-żwieġ – Obbligu li tintwera l-eżistenza ta’ riżorsi suffiċjenti – Assenza ta’ tali obbligu fid-Direttiva 2003/86/KE – Validità – Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea – Artikoli 20 u 21 – Ugwaljanza fit-trattament – Diskriminazzjoni bbażata fuq in-nazzjonalità tal-isponsor”

Werrej

I. Introduzzjoni II. Il-kuntest ġuridiku A. Id-dritt tal-Unjoni 1. Il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali 2. Id-Direttiva 2004/38 3. Id-Direttiva 2003/86 B. Id-dritt Belġjan III. Il-fatti li wasslu għall-kawża prinċipali, id-domanda preliminari u l-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja IV. Analiżi A. Fuq il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja B. Fuq l-applikabbiltà tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 1. Fuq il-ħtieġa tal-analiżi relatata mal-applikabbiltà tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 2. Fuq il-portata tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-punti (a) u (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 a) Is-sentenza Singh et 1) Analiżi tar-raġunament segwit fis-sentenza Singh et i) Dwar il-kunċett ta’ “tluq taċ-ċittadin tal-Unjoni mill-Istat Membru ospitanti”: l-irrilevanza tal-interpretazzjoni konġunta tal-Artikoli 12 u 13 tad-Direttiva 2004/38 ii) Fuq it-telf tad-dritt ta’ residenza dderivat tal-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz bħala konsegwenza tat-“tluq” taċ-ċittadin tal-Unjoni tal-Istat Membru ospitanti fis-sens tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 2004/38 2) Limitazzjoni tal-portata tas-sentenza Singh et b) Is-sentenza NA 1) Is-sentenza NA, werrieta tal-loġika li tirriżulta mis-sentenza Singh et 2) Fuq in-neċessità tal-aġġornament tas-sentenza NA i) Il-formulazzjoni tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 ii) L-iskop, il-kuntest u l-ġenesi tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 3. Konklużjoni intermedja li tikkonċerna l-applikabbiltà tad-Direttiva 2004/38 4. Fuq l-iżviluppi reċenti tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni u tal-Istati Membri dwar il-protezzjoni tal-vittmi ta’ vjolenza domestika: żviluppi legali li għandhom jiġu kkunsidrati C. Fuq id-domanda preliminari 1. Fuq il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni u l-Artikolu 21 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali 2. Fuq il-prinċipju tal-ugwaljanza fit-trattament u l-Artikolu 20 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali a) Fuq jekk is-sitwazzjoni ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li huwa konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni fil-qafas tad-Direttiva 2004/38 hijiex komparabbli ma’ dik ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li huwa konjuġi ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz ieħor fi ħdan il-qafas tad-Direttiva 2003/86 1) Iċ-ċittadinanza tal-Unjoni u l-politika komuni dwar id-dritt tal-immigrazzjoni: żewġ oqsma differenti bi prinċipji u għanijiet distinti 2) Id-Direttivi 2003/86 u 2004/38: żewġ sistemi differenti bbażati fuq skopijiet distinti i) Is-sistema stabbilita mid-Direttiva 2003/86 ii) Is-sistema stabbilita mid-Direttiva 2004/38 b) Konklużjoni preliminari V. Konklużjoni

I. Introduzzjoni

1. Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-validità tal‑Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38/KE ( 2 ) fir-rigward tal-Artikoli 20 u 21 tal‑Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem “il‑Karta”) ( 3 ).

2. Din it-talba tressqet fil-kuntest ta’ tilwima bejn ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, ċittadin ta’ pajjiż terz, vittma matul iż-żwieġ tiegħu ta’ atti ta’ vjolenza domestika mwettqa minn ċittadin tal-Unjoni li minnu huwa ddivorzjat, kontra l‑Istat Belġjan rigward iż-żamma tad-dritt ta’ residenza tiegħu f’dak l-Istat Membru.

3. B’mod iktar speċifiku, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf jekk l‑Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 huwiex invalidu għar-raġuni li din id‑dispożizzjoni tissuġġetta, fil-każ ta’ divorzju, annullament taż-żwieġ jew tmiem ta’ sħubija rreġistrata, iż-żamma tad-dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz, konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni, li kien vittma ta’ vjolenza domestika għall-kundizzjoni, b’mod partikolari, li jkollu riżorsi suffiċjenti, filwaqt li l‑Artikolu 15(3) tad-Direttiva 2003/86/KE ( 4 ) ma jissuġġettax, f’każ ta’ divorzju jew ta’ separazzjoni, iż-żamma tad-dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li jkun ibbenefika mid-dritt għar-riunifikazzjoni tal-familja għal din il-kundizzjoni.

4. Billi tipprovdi lill-Qorti tal-Ġustizzja l-opportunità li tiddeċiedi dwar il‑validità tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, din il-kawża tagħtiha l‑possibbiltà li tippreċiża l-portata tas-sentenzi Singh et ( 5 ) u NA ( 6 ) fil-kuntest tal‑iżviluppi reċenti tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni u tal-Istati Membri fir-rigward tal‑protezzjoni tal-vittmi ta’ vjolenza domestika.

II. Il-kuntest ġuridiku

A. Id-dritt tal-Unjoni

1. Il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali

5. L-Artikolu 20 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, intitolat “L-ugwaljanza f’għajnejn il-liġi”, jipprovdi li “[k]ull persuna hija ugwali f’għajnejn il-liġi”.

6. L-Artikolu 21 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, intitolat “Non‑diskriminazzjoni”, jipprovdi, fil-paragrafi 1 u 2 tiegħu: “ 1. Kull diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess, ir-razza, il-kulur, l-oriġini etnika jew soċjali, il-karatteristiċi ġenetiċi, il-lingwa, ir-reliġjon jew it-twemmin, l-opinjoni politika jew xi opinjoni oħra, l-appartenenza għal minoranza nazzjonali, il-proprjetà, it-twelid, id-diżabbiltà, l-età, jew l-orjentazzjoni sesswali għandha tkun projbita. 2. Fil-kamp ta’ applikazzjoni tat-Trattati u mingħajr preġudizzju għal kull dispożizzjoni speċifika tagħhom, kull diskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità hi pprojbita.”

2. Id-Direttiva 2004/38

7. L-Artikolu 13 tad-Direttiva 2004/38, intitolat “Żamma tad-dritt ta’ residenza mill-membri ta’ familja f’każ ta’ divorzju, ta’ annullament ta’ żwieġ, jew ta’ tmiem ta’ unjoni reġistrata”, jipprovdi, fil-paragrafu 2 tiegħu: “Mingħajr preġudizzju għat-tieni sottoparagrafu, id-divorzju, l-annullament taż-żwieġ taċ-ċittadin ta’ l-Unjoni jew it-tmiem ta’ l-unjoni reġistrata, kif imfissra fil-punt 2(b) ta’ l-Artikolu 2 ma jfissirx telf tad-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja taċ-ċittadin ta’ l-Unjoni li m’għandhomx ċittadinanza ta’ Stat Membru fejn: a) qabel il-bidu tal-proċeduri ta’ divorzju jew ta’ annullament jew it-tmiem ta’ l-unjoni reġistrata msemmija fil-punt 2(b) ta’ l-Artikolu 2, iż-żwieġ jew l-unjoni reġistrata damu minn ta’ l-inqas tliet snin, inkluż sena fl-Istat Membru ospitanti; jew […] ċ) dan hu ġustifikat minn ċirkostanzi b’mod partikolari diffiċli, bħall-fatt li tkun vittma ta’ vjolenza domestika matul iż-żwieġ jew l-unjoni reġistrata; […]. […] Qabel jinkiseb id-dritt ta’ residenza permanenti, id-dritt ta’ residenza tal-persuni kkonċernati għandu jibqa s-suġġett tal-ħtieġa li huma jkunu jistgħu juru li huma ħaddiema jew li huma persuni li jaħdmu għal rashom jew li għandhom biżżejjed riżorsi għalihom u għall-membri tal-familja tagħhom biex ma jkunux ta’ piż fuq is-sistema ta’ għajnuna soċjali fl-Istat Membru ospitanti matul il-perjodu ta’ residenza tagħhom u li għandhom assigurazzjoni ta’ mard komprensiva fl-Istat Membru ospitanti, jew li huma membri min-nukleu familjari, diġà kkostitwit fl-Istat Membru ospitanti, ta’ persuna li tissoddisfa dawn il-ħtiġiet. ‘Riżorsi biżżejjed’ huma dawk indikati fl-Artikolu 8(4). Dawn il-membri tal-familja għandhom iżommu d-dritt ta’ residenza esklussivament b’titlu personali.”

3. Id-Direttiva 2003/86

8. Skont l-Artikolu 15(3) u (4) tad-Direttiva 2003/86: “3. Fil-każ ta’ rmulija, divorzju, separazzjoni, jew mewt ta’ qraba ta’ l-ewwel grad fil-linja diretta axxendenti, permess ta’ residenza awtonomu jista’ jinħareġ, wara applikazzjoni, jekk rikjest, lil persuni li jkunu daħlu minħabba riunifikazzjoni tal-familja. Stati Membri għandhom jippreskrivu disposizzjonijiet li jiżguraw l-għoti ta’ permess ta’ residenza awtonomu fil-każ ta’ ċirkustanzi partikolarment diffiċli. 4. Il-kondizzjonijiet konnessi ma’ l-għoti u t-tul tal-permess ta’ residenza awtonomu jkunu stabbiliti b’liġi nazzjonali.”

B. Id-dritt Belġjan

9. Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 kien ġie traspost fid-dritt Belġjan mill-Artikolu 42 quater tal-Liġi dwar l-Aċċess għat-Territorju, ir-Residenza, l-Istabbiliment u t-Tneħħija tal-Barranin, tal‑15 ta’ Diċembru 1980 ( 7 ) (iktar ’il quddiem il-“Liġi tal‑15 ta’ Diċembru 1980”).

10. Il-punt 4 tal-ewwel subparagrafu tal-ewwel paragrafu, u t-tielet subparagrafu tal-Artikolu 42 quater tal-Liġi tal‑15 ta’ Diċembru 1980, fil-verżjoni applikabbli għall-fatti fil-kawża prinċipali, jipprovdi: “§ 1er Fil-każijiet li ġejjin, il-Ministru jew id-delegat tiegħu jista’ jtemm, fi żmien ħames snin wara r-rikonoxximent tad-dritt ta’ residenza tagħhom, id-dritt ta’ residenza ta’ membri tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni li ma humiex huma stess ċittadini tal-Unjoni u li jirrisjedu bħala membri tal-familja taċ-ċittadin tal-Unjoni: […] 4. iż-żwieġ maċ-ċittadin tal-Unjoni li akkumpanjaw jew ingħaqdu miegħu jinħall, is-sħubija rreġistrata tintemm […] jew ma jkunx għad hemm ħajja tad-dar komuni; […]. […] Meta jiddeċiedi li jtemm ir-residenza, il-Ministru jew id-delegat tiegħu għandu jqis it-tul tar-residenza tal-persuna kkonċernata fir-Renju, l-età tagħha, il‑kundizzjoni ta’ saħħa tagħha, is-sitwazzjoni tal-familja u ekonomika tagħha, l‑integrazzjoni soċjali u kulturali tagħha fir-Renju u l-intensità tar-rabtiet tagħha mal-pajjiż ta’ oriġini tagħha” ( 8 ).

11. Il-punt 4 tal-ewwel subparagrafu tal-paragrafu 4 u t-tieni subparagrafu tal‑Artikolu 42 quater ta’ din il-liġi jipprovdi: “§ 4. Bla ħsara għall-§ 5, il-każ imsemmi f’4° tal-ewwel subparagrafu ta’ § 1 ma japplikax: 4o […] meta sitwazzjonijiet partikolarment diffiċli hekk jeħtieġu, pereżempju, meta l-membru tal-familja juri li kien vittma ta’ vjolenza fil-familja kif ukoll ta’ fatti ta’ vjolenza msemmija fl-Artikoli 375, 398 sa 400, 402, 403 jew 405 tal‑Kodiċi Kriminali, fil-kuntest taż-żwieġ jew tas-sħubija rreġistrata msemmija fl-f’1° jew 2° tal-ewwel subparagrafu ta’ § 2 tal-Artikolu 40 bis; u sakemm il-persuni kkonċernati juru li huma ħaddiema impjegati jew li jaħdmu għal rashom fil-Belġju, jew li għandhom riżorsi suffiċjenti msemmija fis‑subparagrafu 2 ta’ § 4 tal-Artikolu 40, sabiex ma jsirux piż fuq is-sistema ta’ assistenza soċjali tar-Renju matul ir-residenza tagħhom, u li għandhom assigurazzjoni għall-mard li tkopri r-riskji kollha fil-Belġju, jew huma membri ta’ familja diġà kkostitwita fir-Renju minn persuna li tissodisfa dawn il‑kundizzjonijiet”.

12. Mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li l-Artikolu 15(3) tad-Direttiva 2003/86 ġie traspost fid-dritt Belġjan bl-Artikolu 11(2) tal-Liġi tal‑15 ta’ Diċembru 1980.

13. Il-punt 2 tal-ewwel subparagrafu tal-paragrafu 2, u t-tieni, ir-raba’ u l‑ħames subparagrafu tal-paragrafu 2 tal-Artikolu 11 tal-Liġi tal‑15 ta’ Diċembru 1980 jipprovdu: “§ 2. Il-Ministru jew id-delegat tiegħu jista’ jiddeċiedi li l-barrani li kien ġie ammess li jirrisjedi fir-Renju fuq il-bażi tal-Artikolu 10 ma għandux iktar dritt li jirrisjedi fir-Renju, f’wieħed mill-każijiet li ġejjin: […] 2o Il-barrani u l-barrani li jingħaqad miegħu ma għandhomx jew ma għandhomx iktar ħajja konjugali jew tal-familja effettiva; […] Id-deċiżjoni bbażata fuq il-punt […], 2° […] tista’ tittieħed biss matul l-ewwel ħames snin wara l-ħruġ tal-permess ta’ residenza jew, fil-każijiet imsemmija fil‑punti 3 jew 4 tal-Artikolu 12 bis, wara l-ħruġ tad-dokument li jiċċertifika li t-talba kienet tressqet. […] Il-Ministru jew id-delegat tiegħu ma jistax itemm ir-residenza fuq il-bażi tas‑subparagrafu 1, […], 2° […], jekk il-barrani jipprova li kien vittma matul iż‑żwieġ jew is-sħubija ta’ fatt imsemmi fl-Artikoli 375, 398 sa 400, 402, 403 jew 405 tal-Kodiċi Kriminali. […]. Meta jiddeċiedi li jtemm ir-residenza fuq il-bażi tas-subparagrafu 1 […] 2° […], il-Ministru jew id-delegat tiegħu għandu jieħu inkunsiderazzjoni n-natura u s‑saħħa tar‑rabtiet familjari tal-persuna kkonċernata u t-tul tar-residenza tagħha fir-Renju, kif ukoll l-eżistenza ta’ rabtiet tal-familja, kulturali jew soċjali mal-pajjiż ta’ oriġini tagħha.”

III. Il-fatti li wasslu għall-kawża prinċipali, id-domanda preliminari u l‑proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja

14. Fis-26 ta’ Settembru 2010, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, ta’ nazzjonalità Alġerina, iżżewweġ ċittadina Franċiża f’Alġeri (l-Alġerija). Fit‑22 ta’ Frar 2012, huwa mar il-Belġju b’viża għal soġġorn qasir sabiex jingħaqad mal-konjuġi tiegħu residenti f’dak l-Istat Membru.

15. Fl-20 ta’ April 2012, il-konjuġi tar-rikorrent fil-kawża prinċipali welldet l‑ewwel wild tagħhom, ta’ nazzjonalità Franċiża.

16. Fis-7 ta’ Mejju 2013, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali ppreżenta applikazzjoni għal permess ta’ residenza bħala membru tal-familja ta’ ċittadin tal‑Unjoni, fil-kwalità tiegħu ta’ konjuġi ta’ ċittadina Franċiża, permess li kiseb fit‑13 ta’ Diċembru 2013 u li kien validu sat‑3 ta’ Diċembru 2018.

17. Matul l-2015, wara kważi ħames snin ta’ żwieġ u sentejn ta’ ħajja komuni fil-Belġju, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, vittma ta’ vjolenza domestika min‑naħa tal-konjuġi tiegħu, kien ġie mġiegħel jitlaq mid-dar konjugali. L-ewwel kien ġie milqugħ f’xelter, imbagħad ittrasferixxa ruħu, fit‑22 ta’ Mejju 2015, f’akkomodazzjoni f’Tournai (il-Belġju). Fit‑2 ta’ Marzu 2015, ir-rikorrent fil‑kawża prinċipali ressaq ilment dwar atti ta’ vjolenza domestika.

18. Wara rapport ta’ koabitazzjoni, tat-30 ta’ Ottubru 2015, li kkonkluda li r-rikorrent fil-kawża prinċipali u l-konjuġi tiegħu ma jikkoabitawx, b’din tal-aħħar u binthom residenti fi Franza mill‑10 ta’ Settembru 2015, il-Gvern Belġjan, b’deċiżjoni tat‑2 ta’ Marzu 2016, temm id-dritt ta’ residenza ta’ iktar minn tliet xhur tar-rikorrent fil-kawża prinċipali b’ordni biex jitlaq mit-territorju. Din id-deċiżjoni kienet madankollu ġiet annullata b’sentenza tas‑16 ta’ Settembru 2016 tal-Conseil du contentieux des étrangers (il-Kunsill għall-Kwistjonijiet dwar Barranin, il-Belġju).

19. Permezz ta’ ittra tal‑10 ta’ Marzu 2017, il-konvenut fil-kawża prinċipali talab informazzjoni addizzjonali mingħand ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, b’mod partikolari prova tal-mezzi ta’ sussistenza tiegħu u assigurazzjoni għall-mard. Fit‑2 ta’ Mejju 2017, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali informa lill-konvenut fil-kawża prinċipali li huwa kien vittma ta’ vjolenza domestika min‑naħa tal-konjuġi tiegħu u talab li d-dritt ta’ residenza tiegħu jinżamm skont il-punti 1, 3 u 4 tal-ewwel subparagrafu tal-paragrafu 4 tal‑Artikolu 42 quater tal-Liġi tal‑15 ta’ Diċembru 1980.

20. B’deċiżjoni tal‑14 ta’ Diċembru 2017, il-konvenut temm id-dritt ta’ residenza tar-rikorrent fil-kawża prinċipali, mingħajr ordni biex jitlaq mit-territorju, għar-raġuni li ma kienx ipproduċa l-prova, b’mod partikolari, tal-fatt li huwa kellu l-mezzi tiegħu ta’ sussistenza. Fis‑26 ta’ Jannar 2018, ir-rikorrent fil-kawża prinċipali ppreżenta rikors għal annullament kontra din id-deċiżjoni quddiem il-Conseil du contentieux des étrangers (il-Kunsill għall-Kwistjonijiet dwar Barranin).

21. Il-qorti tar-rinviju tirrileva li l-paragrafu 4 tal-Artikolu 42 quater tal-Liġi tal‑15 ta’ Diċembru 1980, li ttraspona l-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 fid-dritt Belġjan, jipprovdi, fil-każ ta’ divorzju jew it-tmiem tal-istabbiliment komuni tal-konjuġi, li ż-żamma tad-dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li, matul iż-żwieġ, kien vittma ta’ vjolenza domestika min-naħa tal-konjuġi tiegħu li huwa ċittadin tal-Unjoni hija suġġetta għal ċerti kundizzjonijiet, b’mod partikolari dik li jkollu riżorsi suffiċjenti u assigurazzjoni għall-mard. Dik il-qorti tindika wkoll li, fl-istess ċirkustanzi, l-Artikolu 11(2) tal-Liġi tal‑15 ta’ Diċembru 1980, li ttraspona l-Artikolu 15(3) tad-Direttiva 2003/86 fid-dritt Belġjan, jissuġġetta l-għoti ta’ permess awtonomu liċ-ċittadin ta’ pajjiż terz konjuġi li jkun ibbenefika mid-dritt għar-riunifikazzjoni tal-familja ma’ ċittadin ta’ pajjiż terz li jirrisjedi legalment fil-Belġju għall-unika prova tal-eżistenza ta’ vjolenza domestika.

22. Il-qorti tar-rinviju tosserva li ċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li huma vittmi ta’ vjolenza domestika min-naħa tal-konjuġi tagħhom huma ttrattati b’mod differenti skont jekk ibbenefikawx minn riunifikazzjoni tal-familja ma’ ċittadin tal-Unjoni jew ma’ ċittadin ta’ pajjiż terz u li differenza bħal din fit-trattament għandha l-oriġini tagħha fid-dispożizzjonijiet tad-Direttivi 2004/38 u 2003/86.

23. Huwa f’dawn il-kundizzjonijiet li l-Conseil du contentieux des étrangers (il-Kunsill għall-Kwistjonijiet dwar Barranin), b’sentenza tat-13 ta’ Diċembru 2019, li waslet fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-20 ta’ Diċembru 2019, iddeċieda li jissospendi l-proċeduri u jagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda preliminari li ġejja: “L-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tad-29 ta’ April 2004 dwar id-drittijiet taċ-ċittadini tal-Unjoni u tal-membri tal-familja tagħhom biex jiċċaqilqu u jgħixu liberament fit-territorju ta’ l-Istati Membri, jikser l-Artikoli 20 u 21 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, sa fejn dan jipprevedi li d-divorzju, l-annullament taż-żwieġ jew it-tmiem ta’ unjoni rreġistrata ma jwassalx għat-telf tad-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni li ma għandhomx in-nazzjonalità ta’ Stat Membru – b’mod partikolari meta sitwazzjonijiet partikolarment diffiċli jeżiġu dan, per eżempju l-fatt li kienu vittma ta’ vjolenza domestika meta ż-żwieġ jew l-unjoni rreġistrata kienu għadhom fis-seħħ –, iżda biss bil-kundizzjoni li l-persuni kkonċernati juru li huma ħaddiema impjegati jew li jaħdmu għal rashom jew li għandhom biżżejjed riżorsi għalihom u għall-membri tal-familja tagħhom biex ma jkunux ta’ piż fuq is-sistema ta’ assistenza soċjali fl-Istat Membru ospitanti matul il-perjodu ta’ residenza tagħhom u li għandhom assigurazzjoni ta’ mard komprensiva fl-Istat Membru ospitanti, jew li huma membri tal-familja, diġà kkostitwit fl-Istat Membru ospitanti, ta’ persuna li tissodisfa dawn ir-rekwiżiti, filwaqt li l-Artikolu 15(3) tad-Direttiva tal-Kunsill 2003/86/KE tat-22 ta’ Settembru 2003 dwar id-dritt għal riunifikazzjoni tal-familja, li jipprevedi l-istess possibbiltà ta’ żamma ta’ dritt ta’ residenza, ma jissuġġettax din iż-żamma għal din il-kundizzjoni tal-aħħar?”

24. Saru osservazzjonijiet bil-miktub mir-rikorrent fil-kawża prinċipali, mill-Gvern Belġjan, kif ukoll mill-Parlament Ewropew, mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea u mill-Kummissjoni Ewropea.

25. Matul is-seduta li saret fis-7 ta’ Diċembru 2020 saru osservazzjonijiet orali quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja f’isem ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, il-Gvern Belġjan, kif ukoll il-Parlament, il-Kunsill u l-Kummissjoni.

IV. Analiżi

26. F’dan li ġej, ser neżamina, l-ewwel nett, fid-dawl tal-argument imressaq f’dan ir-rigward mill-Gvern Belġjan, jekk il-Qorti tal-Ġustizzja għandhiex ġurisdizzjoni biex tirrispondi għad-domanda preliminari (Taqsima A). Meta nikkunsidra li dan huwa l-każ, imbagħad ser nanalizza l-applikabbiltà tal‑Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 sabiex nelimina kull dubju dwar l-ammissibbiltà tad-domanda preliminari f’din il-kawża (Taqsima B). Fl-aħħar nett, ser neżamina l-validità ta’ din id-dispożizzjoni (Taqsima C).

A. Fuq il-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja

27. Il-Gvern Belġjan jargumenta, fl-osservazzjonijiet bil-miktub tiegħu, li l-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għad-domanda magħmula mill-qorti tar-rinviju. Fl-ewwel lok, dan hu fir-rigward mhux ta’ dispożizzjoni legali tal-Unjoni iżda ta’ dispożizzjoni legali nazzjonali stabbilita mil-leġiżlatur Belġjan fil-qafas tal-kompetenza li jirrikonoxxilu l-Artikolu 15(2) u (3) tad-Direttiva 2003/86 li dik il-qorti għandha dubji dwar il-validità tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38. Fit-tieni lok, in-nuqqas ta’ osservanza tal-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 jippreġudika r-regoli ta’ tqassim tal-kompetenzi bejn l-Unjoni u l-Istati Membri. Fl-aħħar nett, fit-tielet lok, id-dispożizzjonijiet tal-Karta ma jistgħux ipoġġu f’dubju l-kompetenzi tal-Istati Membri, bħal dawk li jikkonċernaw il-kundizzjonijiet ta’ residenza ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi li ma għandhomx l-istatus ta’ membri tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni.

28. Nixtieq infakkar, f’dan ir-rigward, li l-Artikolu 19(3)(b) TUE u l-punt (b) tal-ewwel paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE jipprovdu li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni tiddeċiedi, f’deċiżjoni preliminari, dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni u l-validità tal-atti adottati mill-istituzzjonijiet tal-Unjoni, mingħajr ebda eċċezzjoni ( 9 ), billi dawn l-atti għandhom ikunu kompletament kompatibbli mad-dispożizzjonijiet tat-Trattati u mal-prinċipji kostituzzjonali li jirriżultaw minnhom kif ukoll mad-dispożizzjonijiet tal-Karta ( 10 ).

29. F’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju tqis li, fl-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 u fl-Artikolu 15(3) tad-Direttiva 2003/86, il-leġiżlatur tal-Unjoni – b’mod partikolari fis-sitwazzjonijiet ta’ divorzju u ta’ separazzjoni – irregola l-kundizzjonijiet għaż-żamma tad-dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li huwa l-vittma ta’ atti ta’ vjolenza mwettqa mill-konjuġi tiegħu b’modi differenti skont jekk dan tal-aħħar huwiex ċittadin tal-Unjoni jew ċittadin ta’ pajjiż terz. Dik il-qorti tqis li, meta għamel dan, il-leġiżlatur tal-Unjoni stabbilixxa differenza fit-trattament ibbażata fuq in-nazzjonalità tal-konjuġi sponsor, u b’hekk kiser l-Artikoli 20 u 21 tal-Karta. Billi s-sistema stabbilita bl-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 għaċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni hija inqas favorevoli minn dik stabbilita bl-Artikolu 15(3) tad-Direttiva 2003/86 għaċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li huma konjuġi ta’ ċittadin ieħor ta’ pajjiż terz, il-qorti tar-rinviju tistieden lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tevalwa l-validità tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 fir-rigward tal-Artikoli 20 u 21 tal-Karta.

30. F’dawn iċ-ċirkustanzi, inqis li l-oġġezzjonijiet imqajma mill-Gvern Belġjan fir-rigward tal-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja għandhom jiġu miċħuda.

B. Fuq l-applikabbiltà tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38

31. Permezz tad-domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi dwar il-validità tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38.

32. L-ewwel nett nirrileva li huwa meħtieġ, qabel ma nipproċedi sabiex neżamina l-validità ta’ din id-dispożizzjoni, li jiġi vverifikat jekk din il-kwistjoni hijiex ammissibbli. Għal dan il-għan, għandu jiġi eżaminat jekk il-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva huwiex applikabbli f’dan il-każ.

33. Fil-fatt il-Kummissjoni għandha dubji dwar l-applikabbiltà tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 għal sitwazzjoni bħal dik fil-kawża prinċipali. Id-dubji tagħha huma bbażati fuq il-fatt li l-qorti tar-rinviju ma tipprovdi ebda indikazzjoni dwar id-divorzju jew dwar l-annullament taż-żwieġ tar-rikorrent fil-kawża prinċipali. F’dan ir-rigward, mis-sentenza NA ( 11 ) jirriżulta li l-applikazzjoni tal-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva tippreżupponi li kien ġie ddikjarat id-divorzju jew l-annullament taż-żwieġ bejn iċ-ċittadin ta’ pajjiż terz u ċ-ċittadin tal-Unjoni kkonċernati jew, għall-inqas, proċedura għal dan il-għan inbdiet qabel ma ċ-ċittadin tal-Unjoni jitlaq mill-Istat Membru ospitanti.

34. Għall-kuntrarju, il-partijiet fil-kawża prinċipali u l-intervenjenti l-oħra ma jikkontestawx l-applikabbiltà ta’ din id-dispożizzjoni. L-istess japplika għall-qorti tar-rinviju li, fil-kuntest tad-domanda preliminari tagħha, ibbażat ir-raġunament tagħha fuq l-applikabbiltà ta’ din id-dispożizzjoni.

35. Ser neżamina din il-kwistjoni sabiex nelimina kull dubju possibbli dwar il-fatt li l-evalwazzjoni tal-validità ta’ din id-dispożizzjoni tista’ ma tkunx relatata mar-realtà jew mas-suġġett tal-kawża prinċipali ( 12 ). Għalhekk ser nivverifika jekk persuna f’sitwazzjoni bħal dik tar-rikorrent fil-kawża prinċipali taqax taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 qabel ma nibda l-eżami tad-domanda preliminari.

1. Fuq il-ħtieġa tal-analiżi relatata mal-applikabbiltà tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38

36. Fir-rigward tal-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja qalet, fis-sentenza tagħha NA ( 13 ) li “l-implementazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni, inkluż id-dritt ibbażat fuq il-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, hija suġġetta għad-divorzju tal-partijiet ikkonċernati”. F’dan il-kuntest, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, meta ċittadin ta’ pajjiż terz kien vittma matul iż-żwieġ tiegħu ta’ atti ta’ vjolenza domestika mwettqa minn ċittadin tal-Unjoni li minnu huwa ddivorzjat, dan tal-aħħar għandu jkun residenti fl-Istat Membru ospitanti, konformement mal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2004/38, sad-data tal-bidu tal-proċeduri ta’ divorzju, sabiex dan iċ-ċittadin ikun intitolat jinvoka l-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva ( 14 ).

37. Għalhekk, l-element determinanti fil-kawża prinċipali huwa d-data tal-bidu tal-proċedura ta’ divorzju. F’dan ir-rigward, il-qorti tar-rinviju indikat, bi tweġiba għal talba għal informazzjoni li indirizzatilha l-Qorti tal-Ġustizzja, li r-rikors għad-divorzju kien ġie ppreżentat fil‑5 ta’ Lulju 2018 u li d-divorzju ngħata fl-24 ta’ Lulju 2018, b’effett mit-2 ta’ Ottubru 2018 ( 15 ).

38. Għaldaqstant, f’dan il-każ, skont il-ġurisprudenza bbażata fuq is-sentenza NA ( 16 ), billi d-data tal-bidu tal-proċedura ta’ divorzju kienet iktar tard mid-data li fiha l-konjuġi tar-rikorrent fil-kawża prinċipali telqet mit-territorju Belġjan, ir-rikorrent ma jaqax taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 ( 17 ).

39. Madankollu, jiena tal-fehma li r-rikorrent fil-kawża prinċipali jaqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni.

40. Fl-ispjegazzjonijiet li ġejjin, ser insemmi r-raġunijiet għaliex jien konvint li d-dispożizzjoni inkwistjoni fil-kawża prinċipali hija applikabbli għall-każ preżenti u għaliex huwa meħtieġ li ssir analiżi bir-reqqa tal-portata tal-ġurisprudenza meħuda mis-sentenza NA ( 18 ). Barra minn hekk, din l-analiżi tippermetti li jiġi stabbilit is-sens ta’ din id-dispożizzjoni qabel ma jsir l-eżami tal-validità tagħha. Hekk kif jirriżulta mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, skont prinċipju ġenerali ta’ interpretazzjoni, att tal-Unjoni għandu, fil-fatt jiġi interpretat, sa fejn huwa possibbli, b’mod li ma jpoġġix f’dubju l-validità tiegħu u b’konformità mad-dritt primarju kollu ( 19 ).

41. Għalhekk ser nibda billi neżamina l-portata tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38. Fid-dawl ta’ dan l-eżami, ser nipproponi sussegwentement interpretazzjoni tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva li mhux biss tkun koerenti mal-formulazzjoni, mal-kuntest, mal-iskop u mal-ġenesi ta’ din id-dispożizzjoni, iżda tagħmel possibbli li tiġi ppreżervata wkoll il-koerenza ġenerali tas-sistema ġuridika tal-Unjoni u tal-politika tagħha fil-qasam ta’ protezzjoni tal-vittmi ta’ atti ta’ vjolenza domestika.

2. Fuq il-portata tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-punti (a) u (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38

42. Għalkemm is-sentenza NA ( 20 ) hija tabilħaqq l-unika sentenza li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja interpretat il-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, hija madankollu ssegwi l-loġika tas-sentenza Singh et ( 21 ). L-analiżi tiegħi għalhekk ser tiffoka fuq dawn iż-żewġ sentenzi.

a) Is-sentenza Singh et

43. Il-kawża li tat lok għas-sentenza Singh et ( 22 ) kienet tikkonċerna tliet ċittadini ta’ pajjiżi terzi li, wara ż-żwieġ tagħhom ma’ ċittadini tal-Unjoni residenti u li kienu jaħdmu fl-Irlanda, kienu ngħataw dritt ta’ residenza f’dak l-Istat Membru taħt l-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2004/38, bħala konjuġi li jakkumpanjaw jew jingħaqdu ma’ ċittadin tal-Unjoni fl-Istat Membru ospitanti. Fit-tliet każijiet, il-proċedura ta’ divorzju kienet inbdiet wara li l-konjuġi kienu telqu mit-territorju Irlandiż.

44. Permezz tal-ewwel domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju f’dik il-kawża kienet staqsiet, b’mod partikolari, dwar jekk id-dritt ta’ residenza fl-Irlanda tat-tliet konjuġi li huma ċittadini ta’ pajjiżi terzi setax jinżamm fuq il-bażi tal punt (a) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38. Il-Qorti tal-Ġustizzja kienet irriformulat dik id-domanda kif ġej: “Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk l-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 għandux jiġi interpretat fis-sens li ċittadin ta’ pajjiż terz, iddivorzjat minn ċittadin tal-Unjoni, li ż-żwieġ tiegħu jkun dam mill-inqas tliet snin qabel il-bidu tal-proċeduri ġudizzjarji ta’ divorzju, inkluż mill-inqas sena fl-Istat Membru ospitanti, jista’ jibbenefika miż-żamma tad-dritt ta’ residenza f’dan l-Istat Membru, abbażi ta’ din id-dispożizzjoni, meta qabel id-divorzju l-konjuġi ċittadin tal-Unjoni jkun telaq mit-territorju ta’ dan l-Istat Membru.” ( 23 )

45. Wara li fakkret li ċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li huma membri tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni jistgħu jitolbu biss id-dritt ta’ residenza fl-Istat Membru ospitanti fejn jirrisjedi dan iċ-ċittadin u mhux fi Stat Membru ieħor ( 24 ), il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li, jekk, qabel il-bidu ta’ proċedura ġudizzjarja ta’ divorzju, iċ-ċittadin tal-Unjoni jitlaq mill-Istat Membru li fih jirrisjedi l-konjuġi tiegħu ċittadin ta’ pajjiż terz sabiex joqgħod fi Stat Membru ieħor jew f’pajjiż terz, id-dritt ta’ residenza dderivat li jgawdi l-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz fuq il-bażi tal-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2004/38 jintemm meta ċ-ċittadin jitlaq mill-Unjoni u għalhekk ma jistax jinżamm fuq il-bażi tal-punt (a) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva ( 25 ). Fil-fatt, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, sabiex ċittadin ta’ pajjiż terz jibbenefika miż-żamma tad-dritt ta’ residenza tiegħu fuq il-bażi ta’ din l-aħħar dispożizzjoni, il-konjuġi tiegħu li huwa ċittadin tal-Unjoni għandu jirrisjedi fl-Istat Membru ospitanti, konformement mal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2004/38, sad-data tal-bidu tal-proċedura ġudizzjarja ta’ divorzju ( 26 ). Fid-dawl ta’ dan ir-raġunament, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 għandu jiġi interpretat fis-sens li “ċittadin ta’ pajjiż terz, iddivorzjat minn ċittadin tal-Unjoni, li ż-żwieġ tiegħu jkun dam mill-inqas tliet snin qabel il-bidu tal-proċeduri ġudizzjarji ta’ divorzju, inkluż mill-inqas sena fl-Istat Membru ospitanti, ma jistax jibbenefika miż-żamma tad-dritt ta’ residenza tiegħu f’dan l-Istat Membru abbażi ta’ din id-dispożizzjoni, meta qabel il-bidu tal-proċeduri ġudizzjarji ta’ divorzju, il-konjuġi ċittadin tal-Unjoni jkun telaq mill-imsemmi Stat Membru” ( 27 ).

1) Analiżi tar-raġunament segwit fis-sentenza Singh et

46. Ir-risposta mogħtija għall-ewwel domanda preliminari fis-sentenza Singh et jidhirli li hija, tal-inqas, diskutibbli ( 28 ), u dan minħabba t-tliet raġunijiet li ġejjin.

47. Fl-ewwel lok, mal-qari tal-punt (a) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, għandu jiġi kkonstatat li l-applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni li tippermetti lill-konjuġi li huma ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jżommu d-dritt ta’ residenza tagħhom ma ġietx suġġetta mil-leġiżlatur tal-Unjoni għall-kundizzjoni li ċ-ċittadin tal-Unjoni jirrisjedi fl-Istat Membru ospitanti sad-data tal-bidu tal-proċedura ġudizzjarji ta’divorzju. Fil-fatt, din id-dispożizzjoni tirreferi biss għall-kundizzjoni li “qabel il-bidu tal-proċeduri ta’ divorzju jew ta’ annullament jew it-tmiem ta’ l-unjoni reġistrata […] iż-żwieġ jew l-unjoni reġistrata damu minn ta’ l-inqas tliet snin, inkluż sena fl-Istat Membru ospitanti” ( 29 ).

48. Fit-tieni lok, huwa essenzjali li wieħed jinnota li, għalkemm, fil-kawża li tat lok għas-sentenza Singh et, l-ewwel domanda preliminari kienet relatata mal-punt (a) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, il-Qorti tal-Ġustizzja, madankollu, irriformulat din id-domanda billi rreferiet għall-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva ( 30 ). Għalhekk, ir-risposta mogħtija mill-Qorti tal-Ġustizzja ma hijiex limitata għall-ipoteżi prevista fil-punt (a) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2)(a) tal-imsemmija direttiva, iżda tirrigwarda l-każijiet kollha previsti fl-Artikolu 13(2) tagħha ( 31 ).

49. Minn dan isegwi li r-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja għad-domanda hekk irriformulata hija bbażata mhux biss fuq il-kundizzjonijiet previsti mil-leġiżlatur tal-Unjoni għall-finijiet tal-applikazzjoni tal-punt (a) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, iżda wkoll fuq kundizzjoni ġdida. Fi kliem ieħor, billi teħtieġ li l-konjuġi taċ-ċittadin tal-Unjoni jirrisjedi fl-Istat Membru ospitanti sad-data tal-bidu tal-proċedura ġudizzjarja ta’ divorzju, il-Qorti tal-Ġustizzja imponiet kundizzjoni supplimentari fir-rigward ta’ dawk previsti fil-punt (a) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva. Huwa għalhekk permezz tal-ġurisprudenza li din il-kundizzjoni kienet żdiedet meta kien ġie interpretat l-Artikolu 13(2), fl-intier tiegħu, ta’ din id-direttiva ( 32 ).

50. Fit-tielet lok, għalkemm nifhem perfettament il-loġika tar-raġunament segwit mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Singh et ( 33 ) u li fil-prinċipju naqbel mal-analiżi tagħha, kif tidher fil-punti 50 sa 57 ta’ dik is-sentenza, ma naqbilx mal-konklużjoni li nsiltet minn dik l-analiżi, fil-punt 67 ta’ dik is-sentenza. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja l-ewwel nett iddikjarat li, f’ċirkustanzi bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali, “it-tluq mill-pajjiż taċ-ċittadin tal-Unjoni diġà implika t-telf tad-dritt ta’ residenza tal-konjuġi ċittadin ta’ pajjiż terz li jibqa’ fl-Istat Membru ospitanti”. Kompliet tgħid li “[t]alba għal divorzju sussegwenti ma tistax tnissel mill-ġdid tali dritt, peress li l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2004/38 jirreferi biss għaż-‘żamma’ ta’ dritt ta’ residenza eżistenti” ( 34 ).

51. F’dan l-istadju, jidhirli xieraq li ninnota li, wara l-linja mfassla mill-Avukat Ġenerali Kokott, il-Qorti tal-Ġustizzja bbażat dik id-dikjarazzjoni fuq “applikazzjoni konġunta” tal-Artikoli 12 u 13 tad-Direttiva 2004/38 ( 35 ).

52. Madankollu, għandi dubji mhux biss dwar ir-rilevanza ta’ tali applikazzjoni konġunta ta’ dawn iż-żewġ artikoli ( 36 ) iżda wkoll dwar il-konsegwenza li tirriżulta minn din l-applikazzjoni, jiġifieri, minn naħa, li – fil-kuntest tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 2004/38 – it-tluq tal-konjuġi li huwa ċittadin tal-Unjoni jista’ jirriżulta fit-telf awtomatiku tad-dritt ta’ residenza dderivat tal-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz u, min-naħa l-oħra, li – fil-qafas tal-Artikolu 13 ta’ din id-direttiva – it-tluq tal-konjuġi li huwa ċittadin tal-Unjoni jista’ jkollu l-effett li jċaħħad lill-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz mill-protezzjoni prevista fl-Artikolu 13(2) tad-Direttiva u li jneħħi minn din id-dispożizzjoni s-sustanza tagħha u l-effett utli tagħha.

i) Dwar il-kunċett ta’ “tluq taċ-ċittadin tal-Unjoni mill-Istat Membru ospitanti”: l-irrilevanza tal-interpretazzjoni konġunta tal-Artikoli 12 u 13 tad-Direttiva 2004/38

53. Kif irrilevajt fil-punt 51 ta’ dawn il-konklużjonijiet, id-dikjarazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja li t-“tluq mill-pajjiż taċ-ċittadin tal-Unjoni diġà implika t-telf tad-dritt ta’ residenza tal-konjuġi ċittadin ta’ pajjiż terz li jibqa’ fl-Istat Membru ospitanti […]” ( 37 ) hija bbażata fuq l-interpretazzjoni konġunta tal-Artikoli 12 u 13 tad-Direttiva 2004/38. Issa, inqis li interpretazzjoni bħal din ma hijiex rilevanti, u dan għar-raġunijiet li ġejjin.

54. Fl-ewwel lok, infakkar li d-Direttiva 2004/38 tiddistingwi b’mod ċar żewġ tipi ta’ sitwazzjonijiet li fihom il-leġiżlatur tal-Unjoni ppreveda ż-żamma tad-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni: it-tluq (jew il-mewt) ta’ ċittadin tal-Unjoni mill-Istat Membru ospitanti, kopert bl-Artikolu 12 ta’ din id-direttiva, u d-divorzju, l-annullament jew it-tmiem ta’ sħubija rreġistrata, koperti bl-Artikolu 13 ta’ dik id-direttiva.

55. Minn naħa, it-tluq fis-sens tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 2004/38, ma huwiex marbut mad-divorzju, mal-annullament jew mat-tmiem ta’ sħubija rreġistrata. Fil-fatt, kif indikat il-Kummissjoni bi tweġiba għal mistoqsija magħmula mill-Qorti tal-Ġustizzja waqt is-seduta, il-kunċett ta’ “tluq”, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, huwa mifhum li huwa “tluq sempliċi”, jiġifieri tluq effettiv mingħajr l-intenzjoni li wieħed jirritorna fl-Istat Membru ospitanti u li ma huwiex iġġustifikat mill-intenzjoni li jissepara, jiddivorzja, jannulla ż-żwieġ jew itemm sħubija rreġistrata.

56. Min-naħa l-oħra, l-Artikolu 13 tad-Direttiva 2004/38 ma jagħmel l-ebda riferiment għat-tluq, iżda biss għad-divorzju, għall-annullament jew għat-tmiem ta’ sħubija rreġistrata. Għalhekk, jekk il-konjuġi li huwa ċittadin tal-Unjoni jitlaq mill-Istat Membru ospitanti u jibda proċeduri ta’ divorzju fl-Istat Membru ta’ oriġini tiegħu, it-tluq tiegħu huwa neċessarjament tluq bil-għan ta’ divorzju, ta’ annullament jew ta’ tmiem ta’ sħubija rreġistrata ( 38 ). Barra minn hekk, jekk wieħed jassumi li, f’din l-istess ipoteżi, iċ-ċittadin tal-Unjoni jitlaq mal-wild minuri tal-konjuġi mingħajr ma dawn tal-aħħar ikunu kkonkludew ftehim f’dan ir-rigward, l-applikazzjoni tal-Artikolu 12(3) tad-Direttiva 2004/38 tkun qiegħed neċessarjament tassumi li qorti tkun tat il-kustodja finali tal-wild liċ-ċittadin ta’ pajjiż terz fil-kuntest tas-separazzjoni, tad-divorzju jew tat-tmiem tas-sħubija, f’liema każ ikun hemm is-sitwazzjoni rregolata mill-punt (b) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva.

57. Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, il-kunċett ta’ “tluq” fis-sens tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 2004/38 ma jistax jiġi interpretat bħala ekwivalenti għal tluq bil-għan ta’ divorzju, ta’annullament jew ta’ tmiem ta’ sħubija rreġistrata fil-kuntest tal-Artikolu 13 ta’ din id-direttiva u għalhekk għandu jiġi interpretat b’mod differenti fil-kuntest ta’ kull wieħed minn dawn l-artikoli, peress li dawn għandhom għanijiet differenti.

58. Fit-tieni lok, kif innotat il-Kummissjoni bi tweġiba għal mistoqsija mill-Qorti tal-Ġustizzja waqt is-seduta, minħabba l-fatt li jirriżulta ċar mill-premessa 15 tad-Direttiva 2004/38 li l-Artikolu 13 ta’ din tal-aħħar għandu l-għan li l-“membri tal-familja għandhom ikunu ġuridikament protetti fil-każ ta’ […] divorzju […]” li t-tluq bil-għan ta’ divorzju jiġi kkunsidrat bħala tluq effettiv mingħajr intenzjoni li wieħed jirritorna fl-Istat Membru ospitanti, fis-sens tal-Artikolu 12 ta’ din id-direttiva, jipprekludi lill-konjuġi taċ-ċittadin tal-Unjoni milli jibbenefika mill-protezzjoni ġuridika prevista fl-Artikolu 13(2) tad-direttiva, li tikkonsisti fiż-żamma tad-dritt ta’ residenza dderivat u, għalhekk, ikun manifestament kuntrarju għall-iskop ta’ din id-dispożizzjoni tal-aħħar ( 39 ).

ii) Fuq it-telf tad-dritt ta’ residenza dderivat tal-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz bħala konsegwenza tat-“tluq” taċ-ċittadin tal-Unjoni tal-Istat Membru ospitanti fis-sens tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 2004/38

59. It-tluq tal-konjuġi li huwa ċittadin tal-Unjoni jibdel is-sitwazzjoni legali tal-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz mil-lum għall-għada, bil-konsegwenza immedjata tat-telf awtomatiku tad-dritt ta’ residenza dderivat?

60. Fl-opinjoni tiegħi, anki fil-qafas tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 2004/38, it-telf tad-dritt ta’ residenza dderivat tal-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz ma jistax jitqies bħala konsegwenza awtomatika ta’ kwalunkwe tluq taċ-ċittadin mill-Unjoni, u dan għar-raġunijiet li ġejjin.

61. Fl-ewwel lok, b’mod ġenerali, nixtieq nippreċiża li l-kwalità ta’ “benefiċjarju”, fis-sens tal-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2004/38, sa fejn tinkiseb bl-effett taż-żwieġ ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz ma’ ċittadin tal-Unjoni li jagħmel użu mil-libertà ta’ moviment tiegħu fl-Istat Membru ospitanti fejn jirrisjedu flimkien, tista’, bħala prinċipju, tintilef meta ċ-ċittadin tal-Unjoni jitlaq mit-territorju ta’ dan l-Istat Membru.

62. Madankollu, fl-opinjoni tiegħi, għandha ssir distinzjoni bejn is-sitwazzjonijiet li ma jissodisfawx il-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 12(3) tad-Direttiva 2004/38 – bħal tluq effettiv taċ-ċittadin tal-Unjoni mill-Istat Membru ospitanti, mingħajr intenzjoni li jirritorna hemmhekk, li ma huwiex iġġustifikat minn divorzju, minn annullament jew minn tmiem ta’ sħubija rreġistrata, filwaqt li l-konjuġi tiegħu li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz jixtieq jibqa’ fl-Istat Membru ospitanti fejn kienu jirrisjedu flimkien mingħajr ma għandu wild dipendenti ( 40 ) – u dawk li huma ta’ natura temporanja, fejn hemm lok li jiġi kkunsidrat li ċ-ċittadin tal-Unjoni u l-konjuġi tiegħu li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz jkomplu jkollhom il-kwalità ta’ “benefiċjarji” fis-sens tal-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2004/38. Fil-fatt, fl-ipoteżi fejn iċ-ċittadin tal-Unjoni jkollu jerġa’ jidħol jew jirrisjedi temporanjament fl-Istat Membru li tiegħu huwa ċittadin, jew jiċċaqlaq u jirrisjedi temporanjament fi Stat Membru ieħor għal raġunijiet debitament iġġustifikati ( 41 ), il-konjuġi tiegħu li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz li jibqa’ fl-Istat Membru ospitanti, b’mod partikolari biex jevita li jitlef ix-xogħol tiegħu, jew biex ikompli l-istudji tiegħu jew taħriġ professjonali hemmhekk, għandu jkompli jaqa’ taħt il-kunċett ta’ “benefiċjarju”, fis-sens tal-Artikolu 3(1) tad-Direttiva 2004/38 ( 42 ), għaż-żmien meħtieġ biex isib xogħol ieħor jew sabiex itemm l-istudji tiegħu.

63. Nixtieq infakkar li, fi kwalunkwe każ, mill-Artikolu 16(3) tad-Direttiva 2004/38 jirriżulta li l-kontinwità tar-residenza ma hijiex affettwata minn assenzi temporanji li ma jaqbżux fit-total sitt xhur fis-sena, u lanqas minn assenzi itwal għat-twettiq ta’ obbligi militari jew b’assenza bla interruzzjoni ta’ massimu ta’ tnax‑il xahar konsekuttivi għal raġunijiet importanti, bħal tqala u ħlas, marda gravi, studji jew taħriġ professjonali, jew kollokament għal raġunijiet professjonali fi Stat Membru ieħor jew f’pajjiż terz.

64. Fit-tieni lok, huwa ovvju li t-tieni, it-tielet jew ir-raba’ ċaqliq minn ċittadin tal-Unjoni lejn Stat Membru ieħor jaqa’ taħt id-dritt għall-moviment liberu bl-istess mod bħall-ewwel ċaqliq lejn l-Istat Membru ospitanti kkonċernat, anki jekk huwa ċaqliq għal perijodu limitat. Huwa eskluż li d-dritt għall-moviment liberu taċ-ċittadini tal-Unjoni jkun marbut mal-mod li bih il-konjuġi jixtiequ jorganizzaw il-ħajja konjugali tagħhom, billi jiġi meħtieġ minnhom li jgħixu flimkien f’ċirkustanzi li ma jiġġustifikawx dan ( 43 ). Is-sitwazzjoni ekonomika jew professjonali tad-dar, b’mod partikolari, tista’ twassal lill-konjuġi li huwa ċittadin tal-Unjoni li jaċċetta temporanjament impjieg fi Stat Membru ieħor ( 44 ).

65. Fit-tielet lok, li jiġi ammess li l-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz jista’ awtomatikament jitlef id-dritt ta’ residenza dderivat fis-sitwazzjonijiet fejn iċ-ċittadin tal-Unjoni jeżerċita d-dritt tiegħu ta’ moviment liberu mhux biss imur kontra għanijiet li għandhom jintlaħqu mid-Direttiva 2004/38 iżda jikkostitwixxi ostakolu għal-libertà ta’ moviment li kull ċittadin tal-Unjoni għandu skont l-Artikolu 21 TFUE. Fil-fatt, telf awtomatiku bħal dan jista’ jiddisswadi lill-konjuġi li huwa ċittadin tal-Unjoni milli jeżerċita d-dritt tiegħu għall-moviment liberu u jwasslu, pereżempju, sabiex jirrifjuta offerta ta’ impjieg fi Stat Membru ieħor.

66. Fl-aħħar nett, fir-raba’ lok, ir-rispett tal-ħajja privata u tal-familja, kif rikonoxxut fl-Artikolu 7 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, jargumenta kontra t-telf awtomatiku tad-dritt ta’ residenza. Fil-fatt, jekk jiġi kkunsidrat li, meta ċ-ċittadin tal-Unjoni jiċċaqlaq u jirrisjedi temporanjament fi Stat Membru ieħor għal raġunijiet debitament iġġustifikati, il-konjuġi li jkun ċittadin ta’ pajjiż terz awtomatikament jitlef id-dritt ta’ residenza dderivat tiegħu, dan jikkostitwixxi preġudizzju fuq il-ħajja privata u tal-familja fir-rigward tal-moviment liberu taċ-ċittadin tal-Unjoni kkonċernat ( 45 ). Mill-perspettiva tal-Artikolu 7 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, dan jista’ jkollu bħala konsegwenza li d-dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li jkun għadu miżżewweġ għandu jinżamm ( 46 ).

67. F’dawn iċ-ċirkustanzi, it-telf tad-dritt ta’ residenza dderivat tal-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz ma jistax jitqies bħala wieħed awtomatiku fil-każijiet kollha u jiddependi mill-eżami tal-każ individwali.

68. Wara dawn ir-riflessjonijiet, niġu għall-analiżi tas-sentenza Singh et.

2) Limitazzjoni tal-portata tas-sentenza Singh et

69. Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li, mingħajr ma nixtieq inpoġġi f’dubju l-analiżi tal-Qorti tal-Ġustizzja stabbilita fil-punti 50 sa 57 tas‑sentenza Singh et ( 47 ), ma jistax jingħad li, kif jirriżulta mill-punt 67 ta’ dik is‑sentenza, it-tluq tal-konjuġi li huwa ċittadin tal-Unjoni tal-Istat Membru ospitanti bil-għan ta’ divorzju, tal-annullament jew tat-tmiem ta’ sħubija jkollu bħala konsegwenza t-telf tad-dritt ta’ residenza tal-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz.

70. Fl-ewwel lok, fil-kawża li tat lok għas-sentenza Singh et ( 48 ), ġew osservati l-kundizzjonijiet għat-tul taż-żwieġ jew tas-sħubija rreġistrata, stabbiliti fil-punt (a) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38. Għalhekk, huwa ċar għalija li, f’sitwazzjoni bħal din, din id-dispożizzjoni tapplika bejn, minn naħa, il-mument li fih il-konjuġi jiddeċiedu li jisseparaw legalment, li jiddivorzjaw b’kunsens reċiproku jew li jibdew proċeduri ta’ divorzju u, min-naħa l-oħra, il-mument meta d-divorzju jingħata, u dan irrispettivament mid-data tat-tluq taċ-ċittadin tal-Unjoni bil-għan, b’mod partikolari, tad-divorzju. F’dan ir-rigward, infakkar li, f’ċerti leġiżlazzjonijiet nazzjonali, hija meħtieġa separazzjoni de facto minn qabel jew perijodu ta’ riflessjoni qabel ma l-konjuġi jkunu jistgħu jiffirmaw ftehim jew jitolbu divorzju ( 49 ).

71. Barra minn hekk, jidhirli li huwa importanti li wieħed jinnota li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddikjarat li “r-rabta konjugali ma tistax titqies li hija rexissa sakemm ma ttemmhiex l-awtorità kompetenti”. Hija ppreċiżat ukoll li “dan ma huwiex il-każ ta’ miżżewġin li jgħixu sempliċement b’mod separat, anki meta jkollhom l-intenzjoni li jiddivorzjaw ulterjorment” ( 50 ).

72. Għaldaqstant, fil-fehma tiegħi, ikun paradossali li jiġi kkunsidrat, minn naħa, li, fil-qafas tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 2004/38, meta l-konjuġi għandhom komunità ta’ ħajja konjugali effettiva, il-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz awtomatikament jitlef id-dritt ta’ residenza dderivat tiegħu mat-tluq taċ-ċittadin tal-Unjoni mill-Istat Membru ospitanti, meta jkun iż-żwieġ, b’mod partikolari, li jkun tah dan id-dritt ta’ residenza u, min-naħa l-oħra, li, fil-qafas tal-Artikolu 16 ta’ din id-direttiva, meta l-konjuġi, matul il-perijodu ta’ residenza kontinwa ta’ ħames snin, ikunu ddeċidew li jisseparaw u bdew jgħixu ma’ msieħba oħra, il-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz jista’ jikseb dritt ta’ residenza permanenti ( 51 ).

73. Fit-tieni lok, fir-rigward tal-punt (a) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu13(2) tad-Direttiva 2004/38, insostni li l-Kummissjoni, fil-kummenti tagħha dwar l-Artikolu 13(2) ( 52 ), indikat li “l-ħall taż-żwieġ neċessarjament jimplika, għal raġunijiet ta’ ċertezza legali, id-divorzju mogħti b’mod irrevokabbli; fil-każ ta’ separazzjoni de facto, id-dritt ta’ residenza tal-konjuġi ma jiġix affettwat” ( 53 ) [traduzzjoni mhux uffiċjali].

74. F’dan il-kuntest, hekk kif jirriżulta mill-punti 53 sa 58 ta’ dawn il-konklużjonijiet, huwa l-ewwel nett neċessarju li jiġi ddeterminat jekk it-tluq tal-konjuġi li huwa ċittadin tal-Unjoni huwiex “tluq sempliċi” (Artikolu 12 tad-Direttiva 2004/38), jiġifieri tluq effettiv mingħajr intenzjoni li jirritorna lejn l-Istat Membru ospitanti u li ma huwiex iġġustifikat b’divorzju, b’annullament jew bi tmiem tas-sħubija rreġistrata, jew jekk, għall-kuntrarju, huwiex “tluq bil-għan ta’ divorzju, ta’ annullament jew ta’ tmiem ta’ sħubija” (Artikolu 13 ta’ din id-direttiva).

75. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, jiena konvint li, kuntrarjament għal dak li jirriżulta mill-punt 67 tas-sentenza Singh et ( 54 ), it-tluq taċ-ċittadin tal-Unjoni bil-ħsieb ta’ divorzju, ta’ annullament jew ta’ tmiem ta’ sħubija ma għandux bħala effett it-telf tad-dritt ta’ residenza dderivat tal-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz jekk il-kundizzjonijiet tal-Artikolu 13(2) ta’ dik id-direttiva jkunu ġew osservati. Fi kwalunkwe każ, eżami mill-awtoritajiet kompetenti tal-każ individwali huwa meħtieġ qabel ma t-telf tad-dritt ta’ residenza dderivat ikun definittiv ( 55 ).

b) Is-sentenza NA

1) Is-sentenza NA, werrieta tal-loġika li tirriżulta mis-sentenza Singh et

76. Il-kawża li tat lok għas-sentenza NA ( 56 ) kienet tirrigwarda ċittadina Pakistana miżżewġa lil ċittadin Ġermaniż. Il-koppja kienet tirrisjedi fir-Renju Unit, fejn il-konjuġi kien kiseb kemm l-istatus ta’ ħaddiem impjegat kif ukoll dak ta’ ħaddiem li jaħdem għal rasu. Il-mara, vittma ta’ bosta atti ta’ vjolenza domestika – l-iktar reċenti kien seħħ f’Ottubru 2006 meta kellha iktar minn ħames xhur tqala – kienet fetħet fl-2008, wara t-tluq ta’ żewġha mir-Renju Unit f’Diċembru 2006, proċedura ta’ divorzju f’dak l-Istat Membru u kienet kisbet il‑kustodja esklużiva taż-żewġ uliedhom ( 57 ). Dawn tal-aħħar, għalkemm kellhom in-nazzjonalità Ġermaniża, twieldu fir-Renju Unit, fejn kienu marru l-iskola fl‑2009 u fl‑2010 ( 58 ).

77. Fir-rigward tad-dritt ta’ residenza tal-konjuġi fir-Renju Unit, il-Qorti tal-Ġustizzja l-ewwel nett fakkret li, bis-saħħa tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, id-divorzju ma jwassalx għat-telf tad‑dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni li ma għandhomx in-nazzjonalità ta’ Stat Membru meta ċirkustanzi partikolarment diffiċli hekk jirrikjedu, pereżempju li kienu vittmi ta’ vjolenza domestika ( 59 ). Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja, b’riferiment għas-sentenza Singh et, tenniet li ċ-ċittadin tal-Unjoni konjuġi ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz għandu jirrisjedi fl-Istat Membru ospitanti, konformement mal-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 2004/38, sad-data tal-bidu tal-proċedura ġudizzjarja ta’ divorzju sabiex dak iċ-ċittadin ikun jista’ jżomm id-dritt ta’ residenza tiegħu previst fil-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva ( 60 ). Issa, dan ma kienx il-każ f’dik il-kawża. Il-Qorti tal-Ġustizzja għalhekk iddeċidiet li l-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 għandu jiġi interpretat fis-sens li ċittadin ta’ pajjiż terz, iddivorzjat minn ċittadin tal-Unjoni li mingħandu sofra atti ta’ vjolenza domestika matul iż-żwieġ, ma jistax jibbenefika miż-żamma tad-dritt ta’ residenza tiegħu fl-Istat Membru ospitanti, fuq il-bażi ta’ din id-dispożizzjoni, meta l-bidu tal-proċedura ġudizzjarja ta’ divorzju huwa sussegwenti għat-tluq tal-konjuġi li huwa ċittadin tal-Unjoni ta’ dan l-Istat Membru ( 61 ).

78. L-ewwel nett nixtieq nosserva li, jekk il-loġika tas-sentenza’ Singh et ( 62 ) setgħet tiġi applikata, fil-kuntest tal-kawża li tat lok għas-sentenza NA ( 63 ), għall-interpretazzjoni tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, dan huwa minħabba r-riformulazzjoni mill-Qorti tal-Ġustizzja tal-ewwel domanda preliminari magħmula fis-sentenza Singh et ( 64 ). Hekk kif indikajt ( 65 ), ir-riferiment tal-Qorti tal-Ġustizzja, b’mod ġenerali, għall-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 ( 66 ), ippermetta li l-interpretazzjoni tagħha ta’ dik id-dispożizzjoni tapplika għall-każijiet kollha previsti fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva, inkluża l-kundizzjoni addizzjonali li ċ-ċittadin tal-Unjoni għandu jirrisjedi fl-Istat Membru ospitanti sad-data tal-bidu tal-proċedura ġudizzjarja ta’ divorzju ( 67 ).

79. Madankollu, jidhirli li din ir-riformulazzjoni ma kinitx meħtieġa peress li r-risposta għad-domanda hekk magħmula mill-qorti nazzjonali kienet utli biżżejjed sabiex tkun tista’ tiddeċiedi t-tilwima mressqa quddiemha ( 68 ).

80. Wara li ntqal dan, u fid-dawl tal-proposta tiegħi sabiex tiġi limitata l-portata tas-sentenza Singh et, issa ser nispjega r-raġunijiet għaliex inqis li huwa neċessarju li tiġi aġġornata s-sentenza NA ( 69 ).

2) Fuq in-neċessità tal-aġġornament tas-sentenza NA

i) Il-formulazzjoni tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38

81. Fir-rigward tal-interpretazzjoni tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, jirriżulta ċar, minn naħa, mill-kliem tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva li d-divorzju ma jwassalx għat-telf tad-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni li ma għandhomx in-nazzjonalità ta’ Stat Membru meta waħda mis-sitwazzjonijiet fattwali li tirreferi għalihom din id-dispożizzjoni kienet seħħet fil-passat, jiġifieri, b’mod partikolari, meta “qabel il-bidu tal-proċeduri ta’ divorzju […] iż-żwieġ […] [dam] minn ta’ l-inqas tliet snin, inkluż sena fl-Istat Membru ospitanti” (punt a), jew jekk sitwazzjonijiet partikolarment diffiċli hekk jeħtieġu, pereżempju l-“fatt li tkun vittma ta’ vjolenza domestika matul iż-żwieġ […]” (punt ċ) ( 70 ).

82. Min-naħa l-oħra, il-formulazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni u l-użu tal-konġunzjoni disġuntiva “jew” wara d-dikjarazzjoni ta’ kull ipoteżi li twassal għaż-żamma tad-dritt ta’ residenza (punti (a) sa (d)) jindikaw b’mod ċar ir-rieda tal-leġiżlatur tal-Unjoni biex jipprevedi ipoteżijiet alternattivi ( 71 ) li fihom id-divorzju ma jwassalx għat-telf tad-dritt ta’ residenza tal-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz.

83. F’dan ir-rigward, jidhirli importanti li nżid ngħid li, fil-kummenti relatati mal-Artikolu 13 tal-proposta li wasslet għad-Direttiva 2004/38, il-Kummissjoni spjegat li l-kundizzjonijiet stabbiliti fil-punti (a) u (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 kellhom għanijiet differenti, jiġifieri, rispettivament, “biex jiġu evitati tentattivi ta’ evitar tad-dispożizzjonijiet dwar id-dritt ta’ residenza permezz ta’ żwiġijiet ta’ konvenjenza” ( 72 ) u “biex jiġu koperti, b’mod partikolari, sitwazzjonijiet ta’ vjolenza domestika” [traduzzjoni mhux uffiċjali] ( 73 ).

ii) L-iskop, il-kuntest u l-ġenesi tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38

84. Nirrileva li, hekk kif jirriżulta mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, fid-dawl tal-kuntest u tal-iskopijiet segwiti mid-Direttiva 2004/38, id-dispożizzjonijiet ta’ din id-direttiva ma jistgħux jiġu interpretati b’mod restrittiv u ma għandhom, fl-ebda każ, jiġu mċaħħda mill-effett utli tagħhom ( 74 ).

85. Fir-rigward tal-iskop tad-Direttiva 2004/38 u, b’mod iktar speċifiku, tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tagħha, mill-premessa 15 ta’ din id-direttiva jirriżulta li din id-dispożizzjoni għandha l-għan li l-“membri tal-familja […] ikunu ġuridikament protetti fil-każ ta’ […] divorzju […]”. Din il-premessa tagħmel riferiment espliċitu għar-“rispett dovut għall-ħajja familjari u għad-dinjità umana”, meta tindika li għalhekk għandhom “jittieħdu miżuri li jiżguraw li f’ċirkostanzi bħal dawn, […], u f’ċerti kondizzjonijiet li jostakolaw abbuż, il-membri tal-familja li qed jgħixu diġà fit-territorju ta’ l-Istat Membru ospitanti jżommu d-dritt tagħhom ta’ residenza esklussivament fuq bażi personali” ( 75 ).

86. Għalhekk, ma jkunx paradossali li jiġi kkunsidrat li l-protezzjoni ġuridika li l-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 joffri lil dawn il-persuni, li tikkonsisti fiż-żamma tad-dritt ta’ residenza tagħhom fuq bażi esklużivament individwali meta jkunu seħħew atti ta’ vjolenza matul iż-żwieġ, tista’ tiddependi fuq l-unika deċiżjoni taċ-ċittadin tal-Unjoni li jkun wettaq dawn l-atti ta’ vjolenza li jitlaq mit-territorju tal-Istat Membru ospitanti?

87. F’dan ir-rigward, insostni li l-Kummissjoni, fil-kummenti tagħha dwar l-Artikolu 13(2) ( 76 ), indikat li din id-dispożizzjoni “għandha l-għan li toffri ċerta protezzjoni ġuridika lil dawk il-persuni li d-dritt ta’ residenza tagħhom ikun marbut mar-rabta tal-familja rrappreżentata miż-żwieġ u li għalhekk jistgħu jkunu suġġetti għal rikatt ta’ divorzju” [traduzzjoni mhux uffiċjali].

88. Fil-fatt, l-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva għandu l-għan li jevita rikatt ta’ divorzju bħal dan. Madankollu, jekk jiġi applikat flimkien mal-Artikolu 12 ta’ din id-direttiva, dan jippermetti lil dawk il-persuni ( 77 ), li d-dritt ta’ residenza tagħhom ikun marbut mar-rabta tal-familja rrappreżentata miż-żwieġ, li jkunu jistgħu jsofru mhux biss rikatt ta’ divorzju iżda wkoll rikatt mill-bidu ( 78 ).

89. Issa, kif diġà indikajt ( 79 ), l-interpretazzjoni konġunta tal-Artikoli 12 u 13 tad-Direttiva 2004/38 hija, fil-fehma tiegħi, irrilevanti sa fejn il-fatt li “tluq bil-ħsieb ta’ divorzju” jiġi kkunsidrat bħala “tluq” fis-sens tal-Artikolu 12 ta’ dik id-direttiva jipprekludi lill-konjuġi taċ-ċittadin tal-Unjoni milli jibbenefika mill-protezzjoni ġuridika prevista fl-Artikolu 13(2) tal-imsemmija direttiva, li tikkonsisti fiż-żamma tad-dritt ta’ residenza tiegħu fl-ipoteżijiet stabbiliti f’din id-dispożizzjoni, u, għalhekk, tmur manifestament kontra l-iskop tal-imsemmija dispożizzjoni. Għalhekk, fil-każ ta’ separazzjoni jew ta’ divorzju preċedut minn vjolenza domestika, huwa ċar għalija li l-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 huwa kompletament applikabbli u li, għalhekk, id-dritt ta’ residenza dderivat tal-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz għandu jinżamm bejn il-mument li fih seħħew l-atti ta’ vjolenza domestika u dak fejn id-divorzju ġie ddikjarat.

90. Barra minn hekk, infakkar li, minn naħa, il-protezzjoni prevista fl-Artikolu 12(3) tad-Direttiva 2004/38 tikkonċerna ż-żamma, taħt ċerti kundizzjonijiet, tad-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja f’każ ta’ “tluq”b’mod ġenerali taċ-ċittadin tal-Unjoni (tluq effettiv mingħajr intenzjoni ta’ ritorn) u li, min-naħa l-oħra, l-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva jirregola sitwazzjonijiet speċifiċi li fihom iċ-ċittadin tal-Unjoni jista’ jiddeċiedi li jitlaq mill-Istat Membru ospitanti fil-kuntest ta’ divorzju, ta’ annullament jew ta’ tmiem ta’ sħubija (tluq bil-ħsieb ta’ divorzju). Minħabba n-natura differenti ta’ dawn iż-żewġ tipi ta’ tluq, jista’ jiġi argumentat li l-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 jikkostitwixxi lex specialis fir-rigward tal-Artikolu 12(3) ta’ din id-direttiva sa fejn, f’dawk iż-żewġ dispożizzjonijiet, in-natura tat-tluq taċ-ċittadin tal-Unjoni hija differenti. Għalhekk, huwa ovvju li, fil-każ ta’ tluq tal-konjuġi li huwa ċittadin tal-Unjoni bil-ħsieb tad-divorzju, il-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 għandu japplika bħala dispożizzjoni speċjali. Fil-fatt din id-dispożizzjoni tipprevali fuq ir-regola ġenerali tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 2004/38 fis-sitwazzjonijiet li l-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva huwa speċifikament intiż li jirregola, jiġifieri, b’mod partikolari, dawk fejn il-konjuġi li huwa ċittadin tal-Unjoni wettaq atti ta’ vjolenza domestika u sussegwentement jitlaq mill-Istat Membru ospitanti.

91. Għalhekk, fl-opinjoni tiegħi, l-Avukat Ġenerali Wathelet ġustament kien ikkunsidra li s-“sitwazzjonijiet previsti fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 għandhom jinftiehmu bħala elementi li jiskattaw id-dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ Stat terz, konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjon […]. Jekk l-imsemmi konjuġi jitlaq mill-Istat Membru ospitanti qabel ma jseħħ wieħed minn dawn l-elementi, l-Artikolu 13 ma jistax ikollu bħala effett iż-‘żamma’ tad-dritt ta’ residenza [ ( 80 )], [imma] fil-każ fejn it-tluq previst fl-Artikolu [12(3)] ikun seħħ wara li jseħħ wieħed mill-avvenimenti – u mhux l-għoti tad-divorzju stricto sensu – li jiskatta ż-żamma tad-dritt ta’ residenza skont l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2), it-tluq sussegwenti taċ-ċittadin tal-Unjoni ma jkollu ebda rilevanza” ( 81 ).

3. Konklużjoni intermedja li tikkonċerna l-applikabbiltà tad-Direttiva 2004/38

92. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, jiena tal-fehma li huwa meħtieġ li tiġi aġġornata s-sentenza NA, mhux biss fuq il-bażi tal-formulazzjoni, tal-kuntest, tal-iskop u tal-ġenesi tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, iżda wkoll billi jitqiesu l-iżviluppi reċenti tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni dwar il-protezzjoni tal-vittmi tal-kriminalità, b’mod partikolari tal-vittmi tal-vjolenza domestika.

93. Fid-dawl ta’ dan, għalhekk nikkunsidra li persuna f’sitwazzjoni bħal dik tar-rikorrent fil-kawża prinċipali taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2004/38. Għaldaqstant, għandu jiġi kkonstatat li d-domanda preliminari hija ammissibbli.

4. Fuq l-iżviluppi reċenti tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni u tal-Istati Membri dwar il-protezzjoni tal-vittmi ta’ vjolenza domestika: żviluppi legali li għandhom jiġu kkunsidrati

94. Fl-interpretazzjoni tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, ma tistax tiġi ssottovalutata l-importanza legali, politika u soċjali tar-rikonoxximent tal-gravità tal-problema tal-vjolenza domestika. Pożizzjoni li tikkonsisti li jiġi kkunsidrat li l-vjolenza domestika ma għandux ikollha effett fuq l-applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni ma tkunx koerenti mas-sistema ġuridika tal-Unjoni kollha kemm hi u jkun partikolarment diffiċli biex wieħed jiddefendiha fl-istat attwali tal-politika tal-Unjoni fil-qasam ta’ protezzjoni tal-vittmi ta’ atti ta’ vjolenza domestika.

95. Fl-ewwel lok, il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni evolviet f’dak li jirrigwarda r-rikonoxximent tad-drittijiet, l-appoġġ u l-protezzjoni tal-vittmi tal-kriminalità, inklużi vittmi ta’ vjolenza domestika.

96. F’dan il-kuntest, għandu jiġi enfasizzat li d-Direttiva 2012/29/UE ( 82 ) għenet sabiex jissaħħu d-drittijiet tal-vittmi tal-kriminalità ( 83 ) u, fir-rigward ta’ persuni partikolarment vulnerabbli ( 84 ), tirreferi speċifikament għall-vittmi ta’ vjolenza domestika ( 85 ). Għalhekk, fil-premessa 18 tagħha, din id-direttiva tiddikjara, b’mod partikolari, li l-vjolenza domestika hija problema soċjali serja u ta’ spiss moħbija u li l-vittmi ta’ vjolenza domestika jistgħu għalhekk jeħtieġu miżuri protettivi speċifiċi ( 86 ). B’mod partikolari, l-ewwel u t-tieni subparagrafu tal-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 2012/29 jipprovdu, rispettivament, li l-“għan ta’ din id-Direttiva huwa li tiżgura li vittmi tal-kriminalità, jirċievu informazzjoni, appoġġ u protezzjoni xierqa u li jkunu jistgħu jipparteċipaw fil-proċedimenti kriminal” u li d-“drittijiet stipulati f’din id-Direttiva għandhom japplikaw għall-vittmi b’mod mhux diskriminatorju, inkluż fir-rigward tal-istatus ta’ residenza tagħhom”.

97. Ċertament, il-premessa 10 tad-Direttiva 2012/29 tgħid li “ma tindirizzax il-kundizzjonijiet ta’ residenza tal-vittmi ta’ atti kriminali fit-territorju tal-Istati Membri” u li r-“rappurtar ta’ att kriminali jew il-parteċipazzjoni fi proċedimenti kriminali ma joħolqu ebda dritt fir-rigward tal-istatus ta’ residenza tal-vittma” ( 87 ). Jien, madankollu, tal-opinjoni li dik id-direttiva ma tistax tiġi kompletament injorata fl-interpretazzjoni tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, fir-rigward, b’mod partikolari, tal-koerenza ġenerali tas-sistema ġuridika tal-Unjoni u tal-politika tagħha fil-qasam ta’ protezzjoni tal-vittmi ta’ atti ta’ vjolenza domestika.

98. Ħalli nippreċiża din l-idea.

99. Il-premessa 57 tad-Direttiva 2012/29 tgħid li “l-vittmi […] [tal]-vjolenza f’relazzjonijiet mill-qrib, […] x’aktarx jgħaddu minn rata għolja ta’ vittimizzazzjoni sekondarja jew ripetuta, ta’ intimidazzjoni u ta’ ritaljazzjoni”.

100. Għalhekk, kif jista’ l-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 ( 88 ) jingħata interpretazzjoni li tipprekludi, billi tmur b’mod ċar kontra l-iskop ta’ din id-direttiva ( 89 ), lill-konjuġi taċ-ċittadin tal-Unjoni li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz milli jibbenefika mill-protezzjoni legali prevista minn din id-dispożizzjoni, filwaqt li d-Direttiva 2012/29 tirrikjedi li l-Istati Membri jagħmlu “valutazzjoni ta’ jekk vittmi bħal dawn ikunux f’riskju ta’ tali vittimizzazzjoni, intimidazzjoni u ritaljazzjoni […] b’reqqa partikolari u għandu jkun hemm preżunzjoni qawwija li dawk il-vittmi ser jibbenefikaw minn miżuri speċjali ta’ protezzjoni” ( 90 )?

101. Fit-tieni lok, skont l-Artikolu 1 tal-Karta, intitolat “Is-dinjità tal-bniedem”, “[i]d-dinjità tal-bniedem hija invjolabbli. Hija għandha tkun irrispettata u protetta”. Barra minn hekk, għalkemm mingħajr saħħa legali, id-dikjarazzjoni mal-Artikolu 8 tat-Trattat FUE ( 91 ) tafferma r-rieda politika tal-Istati Membri li jiġġieldu kontra kull forma ta’ vjolenza domestika.

102. Fit-tielet lok, l-Istati Membri, kemm fil-livell internazzjonali ( 92 ) kif ukoll dak nazzjonali, jirrikonoxxu dejjem iktar l-importanza li jilleġiżlaw fuq il-vjolenza domestika u l-vjolenza fil-familja.

103. F’dan ir-rigward, infakkar li l-Artikolu 59(1) tal-Konvenzjoni ta’ Istanbul ( 93 ) jistabbilixxi li l-“Partijiet għandhom jieħdu l-miżuri legiżlattivi jew miżuri oħra meħtieġa sabiex jiżguraw li l-vittmi li l-istatus ta’ residenza tagħhom jiddependi minn dik tal-konjuġi jew tas-sieħeb kif rikonoxxut mil-liġi interna, f’każ ta’ xoljiment taż-żwieġ jew relazzjoni, jingħataw, f’każ ta’ ċirkostanzi partikolarment diffiċli, fuq applikazzjoni, permess ta’ residenza awtonomu irrispettivament mit-tul taż-żwieġ jew ir-relazzjoni. Il-kondizzjonijiet konnessi ma’ l-għoti u t-tul tal-permess ta’ residenza awtonomu jiġu stabbiliti b’liġi nazzjonali” ( 94 ).

104. Ċertament, minn din id-dispożizzjoni jirriżulta li l-għoti ta’ permess ta’ residenza lill-vittmi ta’ vjolenza domestika ma huwiex awtomatiku u jista’ jkun suġġett għal kundizzjonijiet li huma l-leġiżlaturi tal-Istati Membri li għandhom, b’mod partikolari, jistabbilixxu, konformement mad-dritt nazzjonali tagħhom ( 95 ), jew, fil-każ ta’ adeżjoni tal-Unjoni ma’ din il-konvenzjoni, il-leġiżlatur tal-Unjoni. Madankollu, jirriżulta wkoll li l-leġiżlaturi nazzjonali ma jistgħux jissuġġettaw l-għoti ta’ tali permess ta’ residenza għal kundizzjoni bbażata fuq it-tul taż-żwieġ jew tar-relazzjoni.

105. L-Artikolu 59(3) tal-imsemmija konvenzjoni jipprovdi, fir-rigward tiegħu, li permess ta’ residenza li jiġġedded jinħareġ lill-vittmi meta l-awtorità kompetenti tikkunsidra li r-residenza tagħhom hija meħtieġa jew fir-rigward tas-sitwazzjoni personali tagħhom jew għall-iskop tal-kooperazzjoni tagħhom mal-awtoritajiet kompetenti fil-kuntest ta’ investigazzjoni jew ta’ proċeduri kriminali. Skont ir-rapport ta’ spjegazzjoni tal-konvenzjoni, din id-dispożizzjoni tkopri, b’mod partikolari, il-każijiet fejn is-sitwazzjoni personali tal-vittma hija tali li ma jistax ikun raġonevolment mitlub li titlaq mit-territorju. Dan ir-rapport jispjega li l-kriterju tas-sitwazzjoni personali tal-vittma għandu jiġi evalwat fuq il-bażi ta’ diversi fatturi, fost oħrajn is-sigurtà tal-vittma, il-kundizzjoni ta’ saħħa tagħha, is-sitwazzjoni tal-familja tagħha jew is-sitwazzjoni fil-pajjiż ta’ oriġini tagħha ( 96 ).

106. Minn dan l-eżami fil-qosor tal-Artikolu 59 tal-Konvenzjoni ta’ Istanbul jirriżulta li, fil-qafas ta’ din il-konvenzjoni, is-setgħa tal-partijiet li jiffissaw il-kundizzjonijiet għall-għoti ta’ permess ta’ residenza awtonomu hija akkumpanjata mid-dmir li titqies, fl-applikazzjoni konkreta ta’ dawn il-kundizzjonijiet, is-sitwazzjoni speċifika tal-vittma u li jinħareġ permess ta’ residenza meta din is-sitwazzjoni teħtieġ hekk.

107. Minkejja dan kollu, għalkemm il-Konvenzjoni ta’ Istanbul, għalissa ( 97 ), ma għandhiex impatt dirett fuq l-interpretazzjoni tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, dan ma jistax ikun il-każ tal-iżviluppi legali li din timplika u li jixprunaw il-bidliet politiċi u soċjali relatati mal-protezzjoni tal-vittmi ta’ vjolenza domestika. Fil-fatt, sa fejn l-Artikolu 59(1) ta’ din il-konvenzjoni jippermetti lill-vittmi li jiksbu l-protezzjoni meħtieġa mill-awtoritajiet mingħajr biża’ li l-awtur, bi tpattija, jirtira jew jhedded li jirtira t-tgawdija tar-residenza taħt il-kontroll tiegħu ( 98 ), jidhirli li ma jkunx koerenti, kemm jekk l-Unjoni taderixxi ma’ din il-konvenzjoni jew inkella le ( 99 ), li jiġi injorat ir-riskju ta’ “rikatt ta’ divorzju” jew ta’ “rikatt mill-bidu” fl-interpretazzjoni tal-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38. Barra minn hekk, dan ikollu l-konsegwenza li jipprevjeni lill-vittmi milli jibbenefikaw mill-protezzjoni prevista f’din id-dispożizzjoni, filwaqt li l-iskop tagħha huwa preċiżament li tipproteġi lill-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz li b’mod partikolari kien “vittma ta’ vjolenza domestika matul iż-żwieġ jew l-unjoni reġistrata”, filwaqt li jinżamm id-dritt ta’ residenza tiegħu fl-Istat Membru ospitanti.

108. Bħala konklużjoni, għandu jiġi kkonstatat li t-talba għal deċiżjoni preliminari hija ammissibbli. Għalhekk ser nipproċedi biex neżamina l-kwistjoni ta’ validità.

C. Fuq id-domanda preliminari

109. Permezz tad-domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, essenzjalment, dwar il-validità tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 fir-rigward tal-Artikoli 20 u 21 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali.

110. B’mod partikolari, hekk kif jirriżulta mill-kliem stess tad-domanda u mill-ispjegazzjonijiet relatati magħhom li jinsabu fit-talba għal deċiżjoni preliminari, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk dik id-dispożizzjoni hijiex invalida sa fejn hija tissuġġetta, fil-każ ta’ divorzju, ta’ annullament taż-żwieġ jew ta’ tmiem ta’ sħubija rreġistrata, iż-żamma tad-dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz, konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni, li kien vittma ta’ vjolenza domestika għall-kundizzjoni, b’mod partikolari, li jkollu riżorsi suffiċjenti, filwaqt li l-Artikolu 15(3) tad-Direttiva 2003/86 ma jissuġġettax, fil-każ ta’ divorzju jew ta’ separazzjoni, iż-żamma tad-dritt ta’ residenza ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li jkun ibbenefika mid-dritt għar-riunifikazzjoni tal-familja għal din il-kundizzjoni. Dan jikkostitwixxi ksur tal-prinċipju tal-ugwaljanza fit-trattament stabbilit fl-Artikoli 20 u 21 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali.

1. Fuq il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni u l-Artikolu 21 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali

111. Għandi dubji dwar ir-rilevanza tal-Artikolu 21 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali meta, bħal fil-każ preżenti, għandu jiġi eżaminat jekk is-sistema stabbilita mill-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 għaċ-ċittadini ta’ pajjiż terz konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni hijiex inqas favorevoli minn dik stabbilita mill-Artikolu 15(3) tad-Direttiva 2003/86 għaċ-ċittadini ta’ pajjiż terz konjuġi ta’ ċittadin ieħor ta’ pajjiż terz.

112. Rigward l-Artikolu 21(1) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, nosserva li ma hemm l-ebda rabta bejn is-sitwazzjoni inkwistjoni f’din il-kawża u l-lista miftuħa ta’ raġunijiet stabbiliti f’din id-dispożizzjoni ( 100 ). Fil-fatt, infakkar, kif ġustament irrilevat il-Kummissjoni, li t-tieni subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 japplika għal kwalunkwe ċittadin ta’ pajjiż terz li huwa membru tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni, u dan mingħajr kwalunkwe distinzjoni bbażata fuq ir-raġunijiet stabbiliti fl-Artikolu 21(1) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali. Għalhekk, peress li d-differenza fit-trattament li l-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 jistabbilixxi hija bbażata fuq in-nazzjonalità, jirriżulta mill-formulazzjoni tal-Artikolu 21(1) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali li din id-dispożizzjoni hija irrilevanti fil-każ preżenti.

113. Fir-rigward tal-Artikolu 21(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, dan jikkorrispondi, skont l-ispjegazzjonijiet relatati mal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali ( 101 ), għall-ewwel paragrafu, tal-Artikolu 18 TFUE u għandu japplika skont din id-dispożizzjoni tat-Trattat FEU ( 102 ). Issa, kif diġà għamlitha ċara l-Qorti tal-Ġustizzja, l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 18 TFUE ma huwiex maħsub li japplika fil-każ ta’ differenza eventwali fit-trattament bejn iċ-ċittadini tal-Istati Membri u ċittadini ta’ pajjiżi terzi ( 103 ). Għaldaqstant, l-Artikolu 21(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali huwa wkoll irrilevanti meta għandha tiġi eżaminata, kif mitlub mill-qorti tar-rinviju, il-legalità ta’ differenza fit-trattament bejn iċ-ċittadini ta’ pajjiż terz li huma konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni fil-kuntest tad-Direttiva 2004/38 u ċ-ċittadini ta’ pajjiż terz li huma konjuġi ta’ ċittadin ieħor ta’ pajjiż terz li bbenefikaw mir-riunifikazzjoni tal-familja skont id-Direttiva 2003/86.

114. Min-naħa l-oħra, hemm lok li jiġi kkonstatat li l-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 20 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, min-naħa tiegħu, huwa partikolarment wiesa’. Fil-fatt, dan l-artikolu, li jipprovdi li l-persuni kollha huma ugwali quddiem il-liġi, ma jipprevedi ebda limitazzjoni speċifika tal-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu u għalhekk japplika għas-sitwazzjonijiet kollha rregolati mid-dritt tal-Unjoni ( 104 ), bħal dawk li jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38. Għalhekk, inqis li huwa biss fid-dawl tal-Artikolu 20 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali li għandha tiġi evalwata l-validità tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38.

2. Fuq il-prinċipju tal-ugwaljanza fit-trattament u l-Artikolu 20 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali

115. Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-ugwaljanza f’għajnejn il-liġi, stabbilita fl-Artikolu 20 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, hija prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni li jirrikjedi li sitwazzjonijiet komparabbli ma jiġux ittrattati b’mod differenti u li sitwazzjonijiet differenti ma jiġux ittrattati b’mod ugwali, sakemm ma tkunx oġġettivament iġġustifikata differenzjazzjoni ( 105 ). Minn din l-istess ġurisprudenza jirriżulta li, sabiex tiġi ddeterminata l-eżistenza ta’ ksur tal-prinċipju tal-ugwaljanza fit-trattament, huwa neċessarju li s-sitwazzjonijiet eżaminati jkunu komparabbli fir-rigward tal-elementi kollha li jikkaratterizzawhom u, b’mod partikolari, fid-dawl tas-suġġett u tal-għan li għandu jintlaħaq mill-att li jistabbilixxi d-distinzjoni inkwistjoni, billi huwa mifhum li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni, għal dan il-għan, prinċipji u għanijiet tal-qasam li fih jaqa’ dak l-att ( 106 ). Fil-fatt, sa fejn is-sitwazzjonijiet ma humiex komparabbli, differenza fit-trattament tas-sitwazzjonijiet ikkonċernati ma tiksirx l-ugwaljanza f’għajnejn il-liġi stabbilita fl-Artikolu 20 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali ( 107 ).

116. Hija preċiżament il-komparabbiltà tas-sitwazzjonijiet f’dan il-każ li issa ser nikkunsidra.

a) Fuq jekk is-sitwazzjoni ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li huwa konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni fil-qafas tad-Direttiva 2004/38 hijiex komparabbli ma’ dik ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz li huwa konjuġi ta’ ċittadin ta’ pajjiż terz ieħor fi ħdan il-qafas tad-Direttiva 2003/86

117. F’din il-kawża, tqum il-kwistjoni dwar jekk, fir-rigward tal-kundizzjonijiet għaż-żamma tad-dritt ta’ residenza dderivat, iċ-ċittadin ta’ pajjiż terz li kien vittma ta’ atti ta’ vjolenza domestika mwettqa matul iż-żwieġ tiegħu minn konjuġi li huwa ċittadin tal-Unjoni, u li jaqa’ taħt il-punt (ċ) tal-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, jinsabx f’sitwazzjoni komparabbli ma’ dik taċ-ċittadin ta’ pajjiż terz li kien vittma ta’ atti bħal dawn imwettqa matul iż-żwieġ tiegħu minn konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz, u li jaqa’ taħt l-Artikolu 15(3) tad-Direttiva 2003/86.

118. Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali jsostni, fl-osservazzjonijiet tiegħu, li, fid-dawl tas-suġġett u tal-għan komuni li għandu jintlaħaq minn dawn iż-żewġ dispożizzjonijiet, is-sitwazzjonijiet imsemmija f’dan il-każ huma komparabbli. Il-Gvern Belġjan, il-Parlament, il-Kunsill u l-Kummissjoni konvenuta, min-naħa tagħhom, huma tal-fehma opposta.

119. Sabiex tiġi evalwata l-komparabbiltà ta’ dawn iż-żewġ sitwazzjonijiet, huwa meħtieġ li jiġu eżaminati l-prinċipji u l-għanijiet tal-oqsma koperti mid-Direttivi 2004/38 u 2003/86.

1) Iċ-ċittadinanza tal-Unjoni u l-politika komuni dwar id-dritt tal-immigrazzjoni: żewġ oqsma differenti bi prinċipji u għanijiet distinti

120. Ser infakkar fil-qosor id-differenzi li jeżistu fit-tqassim tal-kompetenzi bejn l-Unjoni u l-Istati Membri, kif jirriżulta mill-bażijiet legali li, fit-Trattati, jirregolaw l-adozzjoni ta’ atti leġislattivi li jiddefinixxu, minn naħa, l-istatus ta’ ċittadini ta’ pajjiż terz u, min-naħa l-oħra, l-istatus ta’ ċittadini tal-Unjoni.

121. L-ewwel nett, fl-ispazju ta’ libertà, sigurtà u ġustizzja ( 108 ), l-Unjoni għandha kompetenza kondiviża mal-Istati Membri li hija prevista fl-Artikolu 4(2)(j) TFUE. L-għanijiet u l-modalitajiet għall-eżerċizzju ta’ din il-kompetenza huma speċifikati fit-Titolu V tat-Tielet Parti tat-Trattat FUE. L-Artikolu 67(2) TFUE jipprovdi li l-Unjoni tiżgura l-assenza ta’ kontrolli fuq persuni fil-fruntieri interni u biex tiżviluppa, b’mod partikolari, politika komuni fil-qasam tal-immigrazzjoni u ta’ kontroll tal-fruntieri esterni, li hija bbażata fuq is-solidarjetà bejn l-Istati Membri u li hija ġusta fir-rigward taċ-ċittadini ta’ pajjiż terz. Barra minn hekk, l-Artikolu 79(1) TFUE jipprovdi li l-politika komuni dwar l-immigrazzjoni għandha l-għan li tiżgura ġestjoni effettiva tal-flussi migratorji, trattament ġust taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jirrisjedu legalment fl-Istati Membri, kif ukoll prevenzjoni tal-immigrazzjoni illegali u t-traffikar tal-bnedmin u l-ġlieda msaħħa kontrihom. Għalhekk, il-proċedura leġiżlattiva ordinarja tapplika għall-adozzjoni ta’ kwalunkwe miżura msemmija fl-Artikolu 79(2) TFUE.

122. Sussegwentement, il-kompetenza tal-Unjoni fi kwistjonijiet ta’ migrazzjoni hija kompetenza ta’ armonizzazzjoni. Għalhekk, l-effett ta’ prelazzjoni jew ta’ prijorità tal-eżerċizzju tiegħu fuq il-kompetenza tal-Istati Membri jvarja skont il-portata eżatta u l-grad ta’ intervent tal-Unjoni ( 109 ). Regoli komuni huma għalhekk adottati permezz ta’ direttivi ( 110 ) li l-Istati Membri huma obbligati jittrasponu, iżda dawn jistgħu jilleġiżlaw fuq il-kwistjonijiet mhux koperti mid-dritt tal-Unjoni u għandhom ukoll il-possibbiltà li jidderogaw mir-regoli komuni sa fejn dan id-dritt jippermetti dan. F’dawn il-kundizzjonijiet, l-Istati Membri jżommu, bħala prinċipju, il-kompetenzi tagħhom fil-qasam tad-dritt tal-immigrazzjoni.

123. Min-naħa l-oħra, dan ma huwiex il-każ fil-qasam taċ-ċittadinanza tal-Unjoni u tal-moviment liberu tal-persuni. Fil-fatt, fir-rigward tad-dritt li wieħed jiċċaqlaq u jirrisjedi liberament fit-territorju tal-Istati Membri kollha li ċ-ċittadini tal-Unjoni jisiltu direttament mill-Artikolu 20(2)(a) TFUE u mill-Artikolu 21(1) TFUE, il-marġni ta’ diskrezzjoni disponibbli għall-Istati Membri fi kwistjonijiet ta’ immigrazzjoni ma tistax taffettwa l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet relatati maċ-ċittadinanza tal-Unjoni jew mal-libertà ta’ moviment, anki jekk dawn id-dispożizzjonijiet jikkonċernaw mhux biss is-sitwazzjoni taċ-ċittadini tal-Unjoni iżda wkoll dik taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li huma membri tal-familji tagħhom. Il-kuntrarju jkun ovvjament irrikonċiljabbli mat-twaqqif ta’ suq intern, li jimplika li “l-kundizzjonijiet ta’ dħul u ta’ residenza ta’ ċittadin tal-Unjoni fi Stat Membru, li tiegħu hu m’għandux iċ-ċittadinanza, ikunu l-istess fl-Istati Membri kollha” ( 111 ).

124. Fl-aħħar nett, għandu jitfakkar li l-istatus ġuridiku rrikonoxxut liċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi fil-qafas tad-direttivi li jirriżultaw mill-politika komuni dwar id-dritt tal-immigrazzjoni u l-istatus taċ-ċittadini tal-Unjoni u taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li huma membri tal-familji tagħhom huma differenti u huma bbażati fuq loġika legali distinta ( 112 ). Fil-fatt, inkunsiderazzjoni tal-prinċipju ta’ attribuzzjoni ta’ kompetenzi, il-portata tal-kopertura u tal-protezzjoni żgurata mid-dritt tal-Unjoni dderivat ma hijiex l-istess fiż-żewġ tipi ta’ status: fir-rigward tad-dritt tal-immigrazzjoni tal-Unjoni, ċittadin ta’ pajjiż terz ma jgawdix l-istess drittijiet bħal ċittadin tal-Unjoni ( 113 ). Din id-distinzjoni għandha wkoll effett fuq l-istatus ġuridiku tal-membri tal-familja ta’ dawn iż-żewġ kategoriji ta’ suġġetti tad-dritt, b’mod partikolari fil-qafas tas-sistemi stabbiliti mid-Direttivi 2003/86 u 2004/38.

125. F’dan ir-rigward, id-duttrina tqis li d-distinzjoni magħmula mit-Trattati bejn iċ-ċittadini tal-Unjoni u ċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi hija iktar minn waħda semantika, minħabba li tirrifletti “qasma kostituzzjonali fundamentali fil-qalba tal-proġett Ewropew” sa fejn tiżvela distinzjoni fundamentali bejn id-drittijiet għall-moviment liberu taċ-ċittadini tal-Unjoni u l-membri tal-familji tagħhom u l-assenza ta’ garanziji ekwivalenti fil-livell tat-Trattati għaċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi ( 114 ) fil-qafas tal-politika komuni dwar id-dritt tal-immigrazzjoni.

126. Minn dawn id-differenzi fil-prinċipji u fl-għanijiet tal-oqsma kkonċernati jirriżulta li s-sitwazzjonijiet inkwistjoni ma humiex, fil-prinċipju, komparabbli. Madankollu, sabiex nikkompleta l-eżami tal-komparabbiltà ta’ dawn is-sitwazzjonijiet, issa ngħaddi għall-analiżi tas-suġġett u tal-għan li għandu jintlaħaq rispettivament mid-Direttivi 2003/86 u 2004/38.

2) Id-Direttivi 2003/86 u 2004/38: żewġ sistemi differenti bbażati fuq skopijiet distinti

i) Is-sistema stabbilita mid-Direttiva 2003/86

127. Id-Direttiva 2003/86 tidħol fil-qafas tal-missjoni fdata lill-Unjoni permezz tal-Artikolu 79 TFUE ( 115 ). B’mod iktar speċifiku, din id-direttiva kienet ġiet adottata fuq il-bażi tal-punt 3(a) tal-Artikolu 63 tat-Trattat KE, li, mid-dħul fis-seħħ tat-Trattat ta’ Lisbona, sar l-Artikolu 79(2)(a) TFUE, li jikkonċerna l-politika komuni dwar l-immigrazzjoni. Skont l-Artikolu 1 tagħha, l-għan tad-Direttiva 2003/86 huwa li tistabbilixxi l-kundizzjonijiet li taħthom huwa eżerċitat id-dritt għar-riunifikazzjoni tal-familja li għandhom iċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jirrisjedu legalment fit-territorju tal-Istati Membri ( 116 ). Barra minn hekk, jirriżulta mill-premessa 4 li l-għan ġenerali ta’ din id-direttiva huwa li tiffaċilita l-integrazzjoni taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi fl-Istati Membri billi tippermetti ħajja ta’ familja permezz tar-riunifikazzjoni tal-familja ( 117 ).

128. F’dan il-kuntest, infakkar, l-ewwel nett, li d-dritt għar-riunifikazzjoni tal-familja fil-kuntest tad-Direttiva 2003/86 huwa suġġett għal kundizzjonijiet stretti li jikkonċernaw kemm l-isponsor kif ukoll il-konjuġi tiegħu. Għalhekk, fis-sistema stabbilita minn din id-direttiva, din tapplika, konformement mal-Artikolu3(1) tagħha, meta l-isponsor huwa d-detentur ta’ permess ta’ residenza maħruġ minn Stat Membru b’perijodu ta’ validità itwal jew ugwali għal sena, u għandu perspettiva fondata li jikseb dritt ta’ residenza permanenti. F’dan il-każ, l-Artikolu 4(1)(a) tad-Direttiva 2003/86 jipprovdi li l-Istati Membri jawtorizzaw id-dħul u r-residenza tal-konjuġi tal-isponsor, konformement ma’ din id-direttiva u bla ħsara tal-osservanza tal-kundizzjonijiet imsemmija fil-Kapitolu IV u fl-Artikolu 16 ta’ din id-direttiva.

129. Sussegwentement, fir-rigward tal-kundizzjonijiet meħtieġa għall-isponsor, għandu jitfakkar li, meta tiġi ppreżentata l-applikazzjoni għar-riunifikazzjoni tal-familja, l-Istat Membru kkonċernat jista’ jitlob mill-konjuġi li jkun ippreżenta l-applikazzjoni sabiex jipproduċi l-prova li l-isponsor għandu akkomodazzjoni, assigurazzjoni għall-mard u riżorsi stabbli, regolari u suffiċjenti sabiex jieħu ħsieb il-bżonnijiet tiegħu stess u dawk tal-membri tal-familja tiegħu mingħajr ma jkollu jirrikorri għas-sistema ta’ għajnuna soċjali tal-Istat Membru kkonċernat ( 118 ). F’dan ir-rigward, l-awtorità kompetenti tal-Istat Membru kkonċernat tista’, b’mod partikolari, tirtira l-awtorizzazzjoni għar-riunifikazzjoni tal-familja meta l-isponsor ma jkollux iktar riżorsi stabbli, regolari u suffiċjenti, fis-sens tal-Artikolu 7(1)(ċ) tad-Direttiva 2003/86 ( 119 ). Barra minn hekk, l-Istat Membru jista’ jitlob li l-isponsor ikun irrisjeda legalment fit-territorju tiegħu għal perijodu li ma jistax jaqbeż is-sentejn qabel ma jingħaqdu miegħu il-membri tal-familja tiegħu ( 120 ) u li jkollu riżorsi biżżejjed sabiex jipprovdi għall-bżonnijiet tal-familja tiegħu matul is-soġġorn tagħha fit-territorju tagħhom, jiġifieri sakemm il-membri tal-familja jiksbu permess ta’ residenza indipendenti minn dak tal-isponsor ( 121 ).

130. Fl-aħħar nett, fir-rigward tal-kundizzjonijiet meħtieġa għall-membri tal-familja li għalihom tintalab ir-riunifikazzjoni tal-familja, l-Istat Membru jista’, skont l-Artikolu 7(2) tad-Direttiva 2003/86, jitlob liċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jikkonformaw ruħhom mal-miżuri ta’ integrazzjoni ( 122 ), fl-osservanza tad-dritt nazzjonali.

131. B’mod iktar speċifiku, fir-rigward tal-Artikolu 15 tad-Direttiva 2003/86, nirrileva li mill-premessa 15 ta’ din id-direttiva jirriżulta li dan l-artikolu għandu l-għan li jippromwovi l-integrazzjoni taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li huma konjuġi ta’ ċittadin ieħor ta’ pajjiż terz f’każ ta’ tmiem taż-żwieġ. F’dan il-kuntest, l-Artikolu 15(3) ta’ din id-direttiva jipprovdi li, b’mod partikolari fil-każ ta’ divorzju jew separazzjoni, jista’ jinħareġ permess ta’ residenza awtonomu, jekk meħtieġ wara talba, lill-persuni li jkunu daħlu minħabba r-riunifikazzjoni tal-familja. Din id-dispożizzjoni tipprovdi wkoll li l-Istati Membri jadottaw dispożizzjonijiet li jiggarantixxu l-għoti ta’ permess ta’ residenza awtonomu f’każ ta’ sitwazzjoni partikolarment diffiċli. F’dan ir-rigward, ta’ min jippreċiża li, skont l-Artikolu 15(4) tal-istess direttiva, il-kundizzjonijiet applikabbli għall-għoti u għat-tul tal-permess ta’ residenza awtonomu huma ddefiniti mid-dritt nazzjonali. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li, bl-introduzzjoni ta’ riferiment għad-dritt nazzjonali fl-Artikolu 15(4) tad-Direttiva 2003/86, il-leġiżlatur tal-Unjoni indika li ħalla għad-diskrezzjoni ta’ kull Stat Membru li jiddetermina l-kundizzjonijiet għall-ħruġ ta’ permess ta’ residenza awtonomu lil ċittadin ta’ pajjiż terz ( 123 ). Fl-opinjoni tiegħi, din id-diskrezzjoni tikkonċerna l-għoti ta’ dritt ta’ residenza awtonomu fis-sitwazzjonijiet previsti fl-Artikolu 15(3) ta’ din id-direttiva.

132. Barra minn hekk, għandu jiġi nnotat li l-Artikolu 16(1)(b) tad-Direttiva 2003/86 jawtorizza lill-Istati Membri sabiex jiċħdu t-talba għal dħul u għal residenza għall-finijiet tar-riunifikazzjoni tal-familja jew, jekk meħtieġ, sabiex jirtiraw il-permess ta’ residenza ta’ membru tal-familja jew jirrifjutaw li jġedduh “fejn l-isponsor u l-membru(i) tal-familja tiegħu/tagħha ma jgħixux jew m’għadhomx jgħixu f’relazzjoni reali ta’ żwieġ jew familja” ( 124 ).

133. Madankollu, l-irtirar jew ir-rifjut ta’ tiġdid ma jistax iseħħ awtomatikament. Fil-fatt, hekk kif iddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja, jirriżulta mill-użu tal-kliem “jistgħu […] jirtiraw” f’dik id-dispożizzjoni li l-Istati Membri jgawdu minn marġni ta’ diskrezzjoni dwar dan l-irtirar. Barra minn hekk, konformement mal-Artikolu 17 tad-Direttiva 2003/86, l-Istat Membru kkonċernat għandu l-ewwel jagħmel eżami individwalizzat tas-sitwazzjoni tal-membru tal-familja kkonċernata, billi jagħmel evalwazzjoni bbilanċjata u raġonevoli tal-interessi preżenti kollha ( 125 ). Flimkien ma’ dan, għandhom jiġu adottati miżuri sabiex jiġi rtirat il-permess ta’ residenza b’konformità mad-drittijiet fundamentali, b’mod partikolari mad-dritt għar-rispett tal-ħajja privata u tal-familja, iggarantit fl-Artikolu 7 tal-Karta ( 126 ).

134. B’hekk, l-Istati Membri huma meħtieġa josservaw il-prinċipju ta’ proporzjonalità u l-għanijiet li għandhom jintlaħqu mil-leġiżlatur tal-Unjoni ( 127 ). Dan jimplika, kif ġustament indikat il-Kummissjoni, li, anki meta l-awtoritajiet nazzjonali jissuġġettaw l-għoti ta’ titlu awtonomu – fil-każijiet imsemmija fl-Artikolu 15(3) tad-Direttiva 2003/86 – għal kundizzjonijiet sostanzjali, huma għandhom jirrilassaw, jew saħansitra ma japplikawx, dawn il-kundizzjonijiet jekk, fiċ-ċirkustanzi konkreti tal-każ, l-osservanza tal-prinċipju ta’ proporzjonalità jew ir-rekwiżit li ma jiġux kompromessi l-għanijiet tal-Artikolu 15 ta’ din id-direttiva jimponu dan ( 128 ).

135. Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti jirriżulta li r-rieda tal-leġiżlatur tal-Unjoni ma kinitx li jiggarantixxi liċ-ċittadini ta’ pajjiżi terz dritt ta’ residenza dderivat, iżda li jiggarantixxilhom il-possibbiltà li japplikaw għal permess ta’ residenza li l-għoti tiegħu kif ukoll iż-żamma tiegħu huma mfassla minn regoli intiżi li jistabbilixxu modalitajiet komuni għall-eżerċizzju tad-dritt għar-riunifikazzjoni tal-familja. Meta għamel dan, il-leġiżlatur tal-Unjoni żgura l-approssimazzjoni tal-leġiżlazzjonijiet nazzjonali dwar il-migrazzjoni billi bbaża fuq il-kompetenza mogħtija mill-Artikolu 79 TFUE.

ii) Is-sistema stabbilita mid-Direttiva 2004/38

136. Id-Direttiva 2004/38 kienet ġiet adottata fuq il-bażi tal-Artikoli 12, 18, 40, 44 u 52 tat-Trattat KE (rispettivament issa l-Artikoli 18, 21, 46, 50 u 59 TFUE) u għandha l-għan li tiffaċilita l-eżerċizzju tad-dritt fundamentali u individwali – mogħti direttament liċ-ċittadini tal-Unjoni permezz tal-Artikolu 21(1) TFUE – li jiċċaqalqu u li jirrisjedu liberament fit-territorju tal-Istati Membri, kif ukoll sabiex jissaħħaħ dan id-dritt. Il-premessa 5 ta’ din id-direttiva tenfasizza li, biex ikun jista’ jiġi eżerċitat taħt kundizzjonijiet oġġettivi ta’ dinjità, dan id-dritt għandu jingħata wkoll lill-membri tal-familji ta’ dawn iċ-ċittadini, tkun xi tkun in-nazzjonalità tagħhom ( 129 ). B’mod partikolari, id-dritt ta’ residenza dderivat tal-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz jista’ jirriżulta mis-sempliċi fatt taż-żwieġ ma’ ċittadin tal-Unjoni li eżerċita d-dritt ta’ moviment liberu tiegħu ( 130 ).

137. F’dan il-kuntest, is-sistema prevista mid-Direttiva 2004/38 tirregola l-eżerċizzju tal-moviment liberu ta’ ċittadin tal-Unjoni u tal-membri tal-familja tiegħu mill-mument tal-wasla tagħhom fl-Istat Membru ospitanti u, jekk ikun il-każ, sal-mument tat-tluq tagħhom minnu. Id-dritt ta’ residenza fl-Istat Membru ospitanti huwa għalhekk irregolat gradwalment minn din id-direttiva u jwassal għad-dritt ta’ residenza permanenti ( 131 ). B’hekk, l-ewwel nett, id-dritt ta’ residenza sa tliet xhur, previst fl-Artikolu 6 tad-Direttiva 2004/38, ma huwa suġġett għal ebda kundizzjoni jew formalità għajr l-obbligu ta’ pussess ta’ karta tal-identità jew ta’ passaport validu ( 132 ). Imbagħad, id-dritt ta’ residenza għal iktar minn tliet xhur huwa suġġett għall-kundizzjonijiet stabbiliti fl-Artikolu 7(1) ta’ din id-direttiva ( 133 ). Fl-aħħar nett, id-dritt ta’ residenza permanenti ( 134 ) huwa previst fl-Artikolu 16 tal-imsemmija direttiva għaċ-ċittadini tal-Unjoni u għall-membri tal-familji tagħhom li jkunu rrisjedew legalment għal perijodu bla interruzzjoni ta’ ħames snin fit-territorju tal-Istat Membru ospitanti ( 135 ).

138. F’dan ir-rigward, ta’ min jinnota li l-Artikolu 21(1) TFUE u d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2004/38 ma jagħtu l-ebda dritt awtonomu liċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi. Kwalunkwe dritt mogħti lil tali ċittadini mid-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni dwar iċ-ċittadinanza tal-Unjoni huma drittijiet idderivati mill-eżerċizzju tal-moviment liberu minn ċittadin tal-Unjoni ( 136 ). Madankollu, il-leġiżlatur tal-Unjoni ppreveda, fl-Artikoli 12 u 13 ta’ din id-direttiva, iż-żamma tad-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni f’żewġ tipi differenti ta’ sitwazzjoni ( 137 ), jiġifieri, rispettivament, is-sitwazzjoni ta’ mewt jew it-tluq taċ-ċittadin tal-Unjoni u dik ta’ divorzju, ta’ annullament taż-żwieġ jew ta’ tmiem ta’ sħubija rreġistrata ( 138 ). Għalkemm dawn is-sitwazzjonijiet ma jaffettwawx id-dritt ta’ residenza tal-membri tal-familja taċ-ċittadin tal-Unjoni li għandhom in-nazzjonalità ta’ Stat Membru ( 139 ), l-istess ma japplikax għall-membri tal-familja ta’ ċittadin tal-Unjoni li huma ċittadini ta’ pajjiżi terzi, li għandhom jissodisfaw ċerti kundizzjonijiet speċifiċi sabiex id-dritt ta’ residenza dderivat tagħhom jinżamm.

139. Hekk kif jirriżulta mill-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, japplikaw kundizzjonijiet speċifiċi, b’mod partikolari fil-każ ta’ divorzju, għaċ-ċittadin ta’ pajjiż terz li huwa konjuġi taċ-ċittadin tal-Unjoni. Fil-fatt, kif diġà ppreċiżajt, sabiex iżomm id-dritt ta’ residenza tiegħu, dan għandu jidħol f’waħda mis-sitwazzjonijiet alternattivi previsti fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva ( 140 ). Fil-każ li jkun għadu ma kisibx id-dritt ta’ residenza permanenti, il-leġiżlatur tal-Unjoni ppreveda, fit-tieni subparagrafu ta’ din id-dispożizzjoni, iż-żamma tad-dritt ta’ residenza tiegħu, esklużivament fuq bażi personali, biss jekk jissodisfa l-kundizzjonijiet stabbiliti fih, b’mod partikolari dik li jkollu riżorsi suffiċjenti. Dawn il-kundizzjonijiet huma fil-fatt ekwivalenti għal dawk li, konformement mat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2004/38, il-konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni li għandu n-nazzjonalità ta’ Stat Membru għandu jissodisfa qabel ma jikseb id-dritt ta’ residenza permanenti tiegħu ( 141 ).

140. Fir-rigward tal-kundizzjonijiet previsti fl-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, kif ġustament sostniet il-Kummissjoni fl-osservazzjonijiet tagħha, huwa madankollu possibbli li, f’każijiet speċifiċi – b’mod partikolari meta, bħala riżultat ta’ atti ta’ vjolenza domestika mwettqa miċ-ċittadin tal-Unjoni kontra l-konjuġi tiegħu li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz, l-applikazzjoni ta’ dawn il-kundizzjonijiet ma tippermettix li jintlaħqu l-għanijiet imfittxija minn din id-dispożizzjoni jew tkun kuntrarja għall-prinċipju ta’ proporzjonalità – l-awtoritajiet nazzjonali għandhom jirrilassaw, jew saħansitra possibbilment ma japplikawx, il-kundizzjonijiet ta’ dik id-dispożizzjoni. Għalhekk hija permessa ċerta flessibbiltà sabiex jintlaħqu s-sitwazzjonijiet li fihom il-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz li huwa vittma ta’ vjolenza domestika għandu jikseb il-kwalifiki meħtieġa sabiex isib impjieg.

141. F’dan ir-rigward infakkar li, bis-saħħa tal-Artikolu 37 tad-Direttiva 2004/38, l-Istati Membri jistgħu japplikaw liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi li huma iktar favorevoli għall-persuni koperti minn dik id-direttiva. Hekk kif ġie ċċarat ukoll mill-Kummissjoni, dispożizzjoni jew prassi amministrattiva nazzjonali li tippermetti li jsiru flessibbli jew li ma jiġux applikati, f’każ konkret speċifiku fejn iċ-ċirkustanzi hekk jitolbu, il-kundizzjonijiet previsti fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38, b’mod partikolari dik li tikkonsisti f’li jkun hemm riżorsi suffiċjenti, ma tistax titqies li tmur kontra l-għan ta’ dik id-direttiva. Għandu jitfakkar ukoll li l-premessa 15 tippreċiża li din id-dispożizzjoni għandha l-għan li toffri protezzjoni ġuridika liċ-ċittadini ta’ pajjiż terz li huma konjuġi ta’ ċittadini tal-Unjoni li kienu vittmi ta’ vjolenza domestika, b’mod partikolari fil-każ ta’ divorzju.

142. Minn dawn il-kunsiderazzjonijiet jirriżulta li, minħabba n-natura kostituzzjonali tad-dritt ta’ moviment liberu u ta’ residenza taċ-ċittadini tal-Unjoni fit-territorju tal-Istati Membri mogħti direttament mit-Trattati – dritt li jibbenefika minn garanziji msaħħa u huwa maħsub sabiex isir permanenti fil-qafas tas-sistema stabbilita bid-Direttiva 2004/38 – huwa mhux biss konsistenti iżda wkoll leġittimu li, fil-każ ta’ divorzju, il-konjuġi li huwa ċittadin ta’ pajjiż terz taċ-ċittadin tal-Unjoni jkun suġġett, sabiex iżomm id-dritt ta’ residenza dderivat tiegħu, konformement mat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 13(2) ta’ din id-direttiva, għal kundizzjonijiet tal-inqas ekwivalenti għal dawk imposti fuq il-konjuġi ta’ ċittadin tal-Unjoni li għandu n-nazzjonalità ta’ Stat Membru.

143. Għalhekk, fid-dawl tad-differenzi kkonstatati, minn naħa, bejn is-sistemi stabbiliti mid-Direttivi 2003/86 u 2004/38 – li għandhom bażijiet legali u skopijiet distinti li jiġġustifikaw l-istatus legali differenti taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li huma konjuġi ta’ ċittadini tal-Unjoni u ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi li huma konjuġi ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi oħra – u, min-naħa l-oħra, bejn l-għanijiet li għandhom jintlaħqu mill-Artikolu 13(2) tad-Direttiva 2004/38 u dawk tal-Artikolu 15(3) tad-Direttiva 2003/86, għandu jiġi kkunsidrat li s-sitwazzjonijiet ikkonċernati ma humiex komparabbli.

b) Konklużjoni preliminari

144. Minn eżami tal-komparabbiltà tas-sitwazzjonijiet f’dan il-każ jirriżulta li d-differenza bejniethom hija manifesta. Għalhekk, l-istatus legali taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li huma konjuġi ta’ ċittadini tal-Unjoni huwa dderivat minn dritt iggarantit fil-livell kostituzzjonali mit-Trattati, u suġġett għall-kundizzjonijiet stabbiliti mid-Direttiva 2004/38 li l-Istati Membri huma meħtieġa li josservaw. Min-naħa l-oħra, l-istatus taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li huma konjuġi ta’ ċittadini ta’ pajjiżi terzi oħra huwa bbażat fuq kompetenza ta’ armonizzazzjoni, li jimplika li l-Istati Membri għandhom marġni ta’ manuvra fir-rigward tal-kundizzjonijiet stabbiliti mid-Direttiva 2003/86. Għaldaqstant, id-drittijiet ibbażati fuq is-sistemi stabbiliti minn dawn iż-żewġ direttivi huma differenti.

145. Dawn il-kunsiderazzjonijiet iwasslu għall-konklużjoni li ma hemm l-ebda komparabbiltà bejn iż-żewġ sitwazzjonijiet inkwistjoni. Għalhekk, differenza fit‑trattament taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li huma vittmi ta’ vjolenza domestika min-naħa tal-konjuġi tagħhom, skont jekk ibbenefikawx mir-riunifikazzjoni tal‑familja ma’ ċittadin tal-Unjoni jew ma’ ċittadin ta’ pajjiż terz, ma tiksirx id‑dritt għal “ugwaljanza f’għajnejn il-liġi”, sanċita fl-Artikolu 20 tal-Karta tad‑Drittijiet Fundamentali, taċ-ċittadini ta’ pajjiżi terzi li jkunu f’sitwazzjoni waħda jew oħra.

V. Konklużjoni

146. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti kollha, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domanda preliminari magħmula mill-Conseil du contentieux des étrangers (il-Kunsill għall-Kwistjonijiet dwar Barranin, il-Belġju) kif ġej: L-eżami tad-domanda preliminari ma