KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKATA ĠENERALI

ĆAPETA

ippreżentati fis-16 ta’ Diċembru 2021 ( 1 )

Kawża C‑54/20 P

Il-Kummissjoni Ewropea

vs

Stefano Missir Mamachi di Lusignano,

Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano

“Appell – Servizz pubbliku – Responsabbiltà tal-Unjoni Ewropea bbażata fuq in‑nuqqas ta’ istituzzjoni milli tissodisfa l-obbligu tagħha sabiex tiżgura l‑protezzjoni tal-uffiċjali tagħha – Uffiċjal deċedut – Dannu morali mġarrab minn ħu u oħt l-uffiċjal – Rimedju tal-azzjoni legali – Artikoli 268, 270 u 340 TFUE – Locus standi”

I. Introduzzjoni

1. F’Settembru 2006, Alessandro Missir Mamachi di Lusignano (iktar ’il quddiem l-“uffiċjal deċedut”) u martu nqatlu fid-dar mikrija mill-Kummissjoni Ewropea għalihom f’Rabat (il-Marokk). Missir Mamachi di Lusignano kellu jieħu l-kariga tiegħu ta’ kunsillier politiku u diplomatiku mad-delegazzjoni tal‑Kummissjoni. Huwa kien, għalhekk, ħaddiem ta’ istituzzjoni tal-Unjoni Ewropea.

2. Din il-kawża hija l-iktar waħda reċenti minn saga ġudizzjarja quddiem il‑qrati tal-Unjoni ( 2 ), li rriżultat minn dan l-avveniment sfortunat u traġiku. Hija tippermetti lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tikkjarifika l-ġurisprudenza tagħha fil‑kuntest tad-dritt għad-danni, li jirriżulta f’kawżi tal-membri tal-persunal, jiġifieri, kawżi li jikkonċernaw ir-relazzjoni ta’ xogħol ta’ persuna fl‑istituzzjonijiet tal-Unjoni jew organi oħrajn. Din il-kawża hija opportunità għall-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tikkjarifika d-delimitazzjoni bejn il-ġurisdizzjoni bbażata fuq l-Artikolu 270 TFUE u dik ibbażata fuq l-Artikolu 268 TFUE.

3. Dan l-appell tressaq mill-Kummissjoni kontra s-sentenza tal-20 ta’ Novembru 2019, Missir Mamachi di Lusignano et vs Il-Kummissjoni, (T‑502/16, EU:T:2019:795, iktar ’il quddiem is-“sentenza appellata”). Permezz ta’ dik is‑sentenza, il-Qorti Ġenerali ordnat lill-Kummissjoni sabiex tħallas, fuq bażi ta’ responsabbiltà in solidum, EUR 50000 lil omm l-uffiċjal deċedut, u EUR 10000 kull wieħed lil oħtu u lil ħuh, bħala kumpens għad-danni morali fir-rigward tad‑dannu li huma ġarrbu minħabba dan l-avveniment traġiku.

4. Il-Kummissjoni taċċetta l-parti tas-sentenza li tikkonċerna lill-omm, iżda tikkontesta l-evalwazzjonijiet magħmula mill-Qorti Ġenerali fir-rispons għat‑talbiet għad-danni mġarrba mill-aħwa. Il-kwistjoni prinċipali mqajma bl‑appell hija jekk ħuh u oħtu kinux intitolati sabiex jippreżentaw rikorsi għad‑danni morali f’isimhom proprju fuq il-bażi tal-Artikolu 270 TFUE li jagħti lill-Qorti tal-Ġustizzja l-ġurisdizzjoni f’kawżi tal-membri tal-persunal ( 3 ), jew jekk oħtu u ħuh kellhomx jużaw l-Artikolu 268 TFUE li jirregola l-ġurisdizzjoni ġenerali tal-Qorti tal-Ġustizzja għal azzjonijiet ibbażati fuq responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Unjoni.

II. Il-kuntest ġuridiku

5. Minbarra l-Artikoli 268, 270 u 340 TFUE, id-dispożizzjonijiet elenkati hawn taħt huma wkoll rilevanti f’din il-kawża.

6. L-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal, li l-Artikolu 270 TFUE jirreferi għalih, jipprevedi: “Il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea għandu jkollu ġurisdizzjoni f’kull tilwima bejn l-Unjoni u kull persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal‑Persunal dwar il-legalità ta’ att li jaffettwa ħażin lit-tali persuna fis-sens ta’ l‑Artikolu 90(2). F’tilwim ta’ karattru finanzjarju, il-Qorti tal-Ġustizzja għandu jkollu ġurisdizzjoni mingħajr limitu.”

7. L-Artikolu 90(2) tar-Regolamenti tal-Persunal, moqri flimkien mal‑Artikolu 91(2) ta’ dawk ir-Regolamenti, jipprevedi li persuna li japplikaw għaliha r-Regolamenti tal-Persunal tista’ tadixxi lill-Qorti tal-Ġustizzja biss jekk preċedentement tkun adixxiet lill-Awtorità tal-Ħatra kontra att li jikkawżalha preġudizzju.

8. Diversi dispożizzjonijiet oħrajn tar-Regolamenti tal-Persunal ġew indikati jew invokati fil-kawża li wasslet għas-sentenza appellata, kif ukoll fil-proċeduri preċedenti li jirrigwardaw it-talbiet għad-danni li rriżultaw mill-mewt ta’ Missir Mamachi di Lusignano u martu. Huwa, għalhekk, neċessarju li jissemmew preżentement.

9. Il-partijiet rilevanti tal-Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal invokati huma dawn li ġejjin: “1. Uffiċjal huwa assigurat, mid-data ta’ meta jibda s-servizz, kontra r-riskju tal-mard minn fuq il-post tax-xogħol u ta’ aċċident suġġett għar-regoli mħejjija mill-ftehim komuni tal-awtoritajiet tal-ħatra tal-istituzzjonijiet tal-Unjoni wara li jkun ikkonsultat il-Kumitat tar-Regolamenti tal-Persunal. Huwa għandu jikkontribwixxi għan-nefqa ta’ l-assigurazzjoni kontra r-riskji mhux tax-xogħol sa 0.1 % tas-salarju tiegħu. It-tali regoli għandhom jispeċifikaw liema riskji mhux koperti. 2. Il-benefiċċji pagabbli jkunu kif ġej: (a) fil-każ ta’ mewt: Pagament lill-persuni mniżżla hawn taħt ta’ somma f’daqqa daqs ħames darbiet is‑salarju bażiku fis-sena tal-mejjet maħduma b’riferenza għall-ammonti fix‑xahar tas-salarju riċevut matul it-tnax il-xahar qabel l-aċċident: – lill-konsorti u t-tfal tal-mejjet skond il-liġi tas-suċċessjoni li tirregola l‑proprjetà ta’ l-uffiċjal; madankollu, l-ammont pagabbli lill-konsorti m’għandux ikun anqas minn 25 % tas-somma f’daqqa; – fejn m’hemmx persuni tal-kategorija t’hawn fuq, lid-dixxedenti l-oħra skond il‑liġi tas-suċċessjoni li tirregola l-proprjetà ta’ l-uffiċjal; – fejn m’hemmx persuni mill-ebda waħda miż-żewġ kategoriji t’hawn fuq, lill‑qraba ta’ warajh skond il-liġi tas-suċċessjoni li tirregola l-proprjetà ta’ l-uffiċjal; – fejn m’hemmx persuni fl-ebda waħda mit-tliet kategoriji t’hawn fuq, lill-istituzzjoni.”

10. Dispożizzjonijiet oħrajn tar-Regolamenti tal-Persunal invokati huma stabbiliti kif ġej.

11. L-Artikolu 40(2)(iii) tar-Regolamenti tal-Persunal, li jintitola lil uffiċjal sabiex jingħata leave mhux imħallas għal raġunijiet personali jekk dan huwa neċessarju, fost l-oħrajn “biex jassisti lil konjuġi, lill-qraba fil-linja axxendenti, lill-qraba fil-linja dixxendenti, lill-aħwa fil-każ ta’ mard serju jew diżabilità ċċertifikati minn tabib”.

12. L-Artikolu 42b tar-Regolamenti tal-Persunal, li jipprevedi li “[f]il-każ ta’ mard jew disabilità ċċertifikat medikalment tas-sieħeb ta’ l-uffiċjal, qraba ta’ qablu, qraba ta’ warajh, ħuh jew oħtu, l-uffiċjal għandu jkun intitolat għal perjodu ta’ vakanzi tal-familja, mingħajr salarju bażiku. Il-perjodu totali tat-tali vakanzi m’għandux jaqbeż id-disa’ xhur tul il-karriera kollha ta’ l-uffiċjal”.

13. L-Artikolu 55a (2)(e) tar-Regolamenti tal-Persunal, li jawtorizza lil uffiċjal sabiex jaħdem part time jekk dan huwa neċessarju, fost l-oħrajn, sabiex “jieħu ħsieb il-konjuġi li marid(a) serjament jew diżabbli, qraba axxendenti, qraba dixxendenti, ħu jew oħt”.

III. L-isfond tat-tilwima u s-sentenza appellata

14. L-isfond tat-tilwima kien stabbilit fid-dettall fis-sentenza appellata ( 4 ). Il‑punti prinċipali bżonjużi għall-finijiet ta’ dawn il-konklużjonijiet jistgħu jitqassru kif ġej.

15. Il-qtil ta’ Missir Mamachi di Lusignano u martu twettaq fit-18 ta’ Settembru 2006 f’dar bl-għamara mikrija mid-delegazzjoni tal-Kummissjoni lill‑koppja u l-erba’ wliedhom.

16. Sussegwentement għal dan l-avveniment traġiku, it-tfal tpoġġew taħt il‑kustodja tan-nanniet tagħhom. Il-Kummissjoni ħallset lit-tfal tal-uffiċjal deċedut, fil-kapaċità tagħhom bħala eredi tiegħu, l-ammont assigurat previst fl‑Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal.

17. Livio Missir Mamachi di Lusignano, missier l-uffiċjal deċedut, u kustodju tat-tfal, ma kienx sodisfatt bl-ammont imħallas fuq il-bażi tal-Artikolu 73 tar‑Regolamenti tal-Persunal. Huwa, għalhekk, ressaq azzjoni bbażata fuq l‑Artikolu 270 TFUE fejn talab il-ħlas ta’ diversi somom bħala kumpens għal danni materjali u morali li rriżultaw mill-avveniment traġiku. Dawn it-talbiet tressqu kemm fil-kapaċità tat-tfal bħala eredi u suċċessuri tal-uffiċjal deċedut, kif ukoll f’isimhom stess u f’isem il-missier tal-uffiċjal deċedut. Dan wassal għal serje ta’ kawżi (A) qabel il-linja ta’ proċeduri kurrenti (B).

A. L-ewwel serje ta’ kawżi

18. Bħala introduzzjoni għal din is-serje ta’ kawżi, huwa neċessarju li nispjega l-kuntest li fih huma ġew deċiżi. Fiż-żmien rilevanti, kien hemm tliet istituzzjonijiet ġudizzjarji fi ħdan il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea bħala istituzzjoni tal-Unjoni: il-Qorti tal-Ġustizzja, il-Qorti Ġenerali, u t-Tribunal għas‑Servizz Pubbliku. Dan tal-aħħar kien igawdi mill-ġurisdizzjoni li jiddeċiedi fil-kawżi tal-ewwel istanza ppreżentati fuq il-bażi tal-Artikolu 270 TFUE.

19. Il-kwistjoni dwar jekk talba għad-danni kellhiex issir skont l‑Artikolu 268 TFUE jew skont l-Artikolu 270 TFUE kienet, għalhekk, rilevanti mhux biss sabiex tiġi deċiża l-bażi legali li tirregola tali azzjonijiet, iżda wkoll sabiex jiġi deċiż jekk il-kawża kellhiex tinstema’ mit-Tribunal għas-Servizz Pubbliku jew mill-Qorti Ġenerali fl-ewwel istanza. Dan il-kuntest, jiena nemmen, influwenza d-deċiżjoni fis-sentenza tal-10 ta’ Settembru 2015, Missir Mamachi di Lusignano vs Il-Kummissjoni (C‑417/14 RX‑II, EU:C:2015:588, iktar ’il quddiem is-“sentenza ta’ eżami mill-ġdid”) u huwa importanti sabiex tinftiehem.

20. Din is-serje ta’ kawżi kienet mibdija quddiem it-Tribunal għas-Servizz Pubbliku li adotta, fit-12 ta’ Mejju 2011, is-sentenza f’Missir Mamachi di Lusignano vs Il-Kummissjoni (F‑50/09, EU:F:2011:55). It-Tribunal għas-Servizz Pubbliku ċaħad ir-rikors bħala parzjalment infondat – fir-rigward tad-dannu materjali mitlub – u parzjalment inammissibbli – fir-rigward tal-allegat dannu morali.

21. Fir-rigward tal-appell minn dik is-sentenza, fis-sentenza tal-10 ta’ Lulju 2014, Missir Mamachi di Lusignano vs Il-Kummissjoni (T‑401/11 P, EU:T:2014:625), li annullat is-sentenza tal-ewwel istanza, il-Qorti Ġenerali eżaminat ex officio l-ġurisdizzjoni tat-Tribunal għas-Servizz Pubbliku sabiex jieħu konjizzjoni u jiddetermina l-azzjoni fl-ewwel istanza. Fost affarijiet oħra, il-Qorti Ġenerali għamlet distinzjoni bejn id-dannu mġarrab mill-uffiċjal deċedut u mit‑tfal bħala l-eredi tiegħu minn naħa, u d-dannu mġarrab mit-tfal u mill-missier f’isimhom stess, min-naħa l-oħra. Il-Qorti Ġenerali ddeċidiet li t-Tribunal għas‑Servizz Pubbliku “ma għandux kompetenza ab initio” sabiex jieħu konjizzjoni u jiddetermina r-rikors ippreżentat mill-missier u mit-tfal f’isimhom stess. Huwa kellu, skont dik is-sentenza, ġurisdizzjoni biss fir-rigward tat-talba għal kumpens għad-dannu morali mġarrab mill-uffiċjal deċedut u t-tfal tiegħu bħala l-eredi tiegħu. Ir-rikorsi għall-kumpens għad-dannu morali f’isimhom stess kellhom jitressqu mit-tfal u minn missier l-uffiċjal deċedut quddiem il-Qorti Ġenerali fuq il-bażi tal-Artikolu 268 TFUE.

22. Sabiex jiġi evitat in-nuqqas ta’ uniformità fir-rekwiżiti proċedurali, il-Qorti Ġenerali ddeċidiet li, fejn l-eredi u s-suċċessuri tal-uffiċjal deċedut jitolbu kumpens taħt kapijiet varji ta’ dannu kkawżat mill-istess att, kemm fil-kapaċità tagħhom ta’ eredi u suċċessuri (fuq il-bażi tal-Artikolu 270 TFUE) kif ukoll f’isimhom stess (fuq il-bażi tal-Artikolu 268 TFUE), huma għandhom ikunu awtorizzati li jgħaqqdu dawn it-talbiet billi jressqu rikors wieħed. Minħabba li t‑Tribunal għas-Servizz Pubbliku ma kellux ġurisdizzjoni fuq parti minn dawn it‑talbiet (dawk imressqa fuq il-bażi tal-Artikolu 268 TFUE), ir-“rikors uniku” jista’ jkun ikkonċentrat biss quddiem il-Qorti Ġenerali. Dik il-Qorti kellha ġurisdizzjoni ta’ appell fil-kawżi ppreżentati skont l-Artikolu 270 TFUE u ġurisdizzjoni tal‑ewwel istanza f’azzjonijiet imressqa fuq il-bażi tal‑Artikolu 268 TFUE.

23. Dik is-sentenza ta’ appell tal-Qorti Ġenerali kienet sussegwentement eżaminata u parzjalment annullata mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza ta’ eżami mill-ġdid. Permezz ta’ dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja essenzjalment iddeċidiet li l-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti Ġenerali fis-sentenza tal-appell interpretat b’mod ħażin il-ġurisdizzjoni tat-Tribunal għas-Servizz Pubbliku sabiex jieħu konjizzjoni ta’ tilwim li għandu l-oriġini tiegħu fir-relazzjoni ta’ xogħol.

24. Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat fl-eżami mill-ġdid li t-talbiet kollha għad-danni inkwistjoni kienu fi ħdan il-ġurisdizzjoni tat-Tribunal għas‑Servizz Pubbliku skont l-Artikolu 270 TFUE. Fi kliem ieħor, kien possibbli li mhux biss it-talba tat-tfal fil-kapaċità tagħhom bħala eredi tal-uffiċjal deċedut, iżda wkoll it-talbiet għad-danni morali introdotti f’isimhom stess, kif ukoll it-talba ta’ missier l-uffiċjal deċedut, jistgħu jiġu ppreżentati skont l-Artikolu 270 TFUE u, għalhekk, jaqgħu fil-ġurisdizzjoni tat-Tribunal għas-Servizz Pubbliku.

25. Fuq rinviju wara l-eżami mill-ġdid, il-Qorti Ġenerali tat is-sentenza tas‑7 ta’ Diċembru 2017, Missir Mamachi di Lusignano et vs Il-Kummissjoni (T‑401/11 P RENV‑RX, EU:T:2017:874), u tat kemm danni materjali kif ukoll danni morali mitluba mit-tfal u minn missier l-uffiċjal deċedut.

B. Is-serje preżenti ta’ kawżi

26. Kontemporanjament mal-ewwel serje ta’ proċeduri, il-missier u t-tfal tal‑uffiċjal deċedut, flimkien ma’ ommu kif ukoll ħuh u oħtu, ressqu żewġ azzjonijiet ulterjuri.

27. Fis-16 ta’ Settembru 2011, huma ressqu rikors għal responsabbiltà mhux kuntrattwali quddiem il-Qorti Ġenerali billi invokaw l-Artikoli 268 u 340 TFUE. Madankollu, huma sussegwentement irtiraw din l-azzjoni, li kienet tneħħiet għalhekk mir-reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja permezz ta’ Digriet tal-25 ta’ Novembru 2015, Missir Mamachi di Lusignano u Sintobin vs Il-Kummissjoni (T‑494/11, mhux ippubblikat, EU:T:2015:909).

28. Fis-7 ta’ Novembru 2012, l-istess rikorrenti ppreżentaw rikors għal danni skont l-Artikolu 270 TFUE quddiem it-Tribunal għas-Servizz Pubbliku. Dan kien irreġistrat bħala Kawża F‑132/12. Dawn il-proċeduri ġew sospiżi, l-ewwel, fis-6 ta’ Ġunju 2013 sal-preżentata tas-sentenzi li għalqu l-proċeduri fil‑Kawżi T‑401/11 P u T‑494/11 u, it-tieni, sussegwentement għall-eżami mill‑ġdid tal-Qorti tal-Ġustizzja u r-rinviju lill-Qorti Ġenerali sal-għoti tad‑deċiżjoni li tagħlaq il-proċeduri fil-Kawża T‑401/11 P RENV‑RX.

29. Fit-2 ta’ Settembru 2016, sussegwentement għax-xoljiment tat-Tribunal għas-Servizz Pubbliku, il-Kawża F‑132/12 kienet ittrasferita quddiem il-Qorti Ġenerali u rreġistrata bħala Kawża T-502/16.

30. L-għajbien tat-Tribunal għas-Servizz Pubbliku bħala istituzzjoni elimina parzjalment it‑tħassib li ġie enfasizzat fid-deċiżjoni li ntlaħqet fl-ewwel linja ta’ kawżi.

31. Billi kkunsidrat is-sentenza tas-7 ta’ Diċembru 2017, Missir Mamachi di Lusignano et vs Il-Kummissjoni (T‑401/11 P RENV‑RX, EU:T:2017:874), li tat danni lill-missier u lit-tfal, il-Qorti Ġenerali kkunsidrat li hija kellha biss tiddeċiedi dwar it-talbiet ta’ omm l-uffiċjal deċedut, kif ukoll dwar dawk ta’ ħuh u oħtu.

32. Fl-20 ta’ Novembru 2019, il-Qorti Ġenerali tat is-sentenza appellata li fiha tat, bħala kumpens għad-danni morali mġarrba bħala riżultat tal-qtil tal-uffiċjal deċedut, EUR 50000 lil ommu u EUR 10000 lil kull wieħed u waħda minn ħut l‑uffiċjal deċedut.

IV. L-appell

33. Permezz ta’ rikors ippreżentat fir-Reġistru tal-Qorti tal-Ġustizzja fit-30 ta’ Jannar 2020, il-Kummissjoni titlob li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha: – tannulla s-sentenza appellata sa fejn il-Qorti Ġenerali ordnat lill-Kummissjoni sabiex tħallas kumpens għad-dannu morali mġarrab minn Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano u minn Stefano Missir Mamachi di Lusignano (aħwa tal-uffiċjal deċedut) sussegwenti għall-mewt ta’ Alessandro Missir; – tiddisponi mill-kawża nnifisha u tiċħad l-azzjoni fl-ewwel istanza bħala inammissibbli; – tordna lil Stefano Missir Mamachi di Lusignano u lil Maria Letizia Missir Mamachi di Lusignano sabiex iħallsu l-ispejjeż ta’ dawn il-proċeduri u ta’ dawk tal-ewwel istanza.

34. L-appellati jsostnu li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha: – tiċħad l-appell u – tordna lill-Kummissjoni sabiex tħallas l-ispejjeż ta’ dawn il-proċeduri u ta’ dawk tal-ewwel istanza.

35. Minħabba li intervjeniet il-pandemija tal-Covid-19, ma sar l-ebda smigħ, iżda l-partijiet wieġbu għal mistoqsijiet li sarulhom mill-Qorti tal-Ġustizzja bil‑kitba.

36. L-appell jinkludi żewġ aggravji: żbalji ta’ liġi (l-ewwel aggravju) u l-ksur tal-obbligu li jingħataw raġunijiet (it-tieni aggravju).

37. Fuq talba tal-Qorti tal-Ġustizzja, dawn il-konklużjonijiet huma limitati għal analiżi tal-ewwel aggravju tal-appell.

38. L-appellanti qasmet l-ewwel aggravju f’żewġ partijiet.

39. Permezz tal-ewwel parti, l-appellanti ssostni li l-Qorti Ġenerali żbaljat fil‑liġi fl-interpretazzjoni tagħha tal-kunċett tal-“persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal-Persunal”. Din il-parti hija diretta kontra l-punti 48 sa 64 tas-sentenza appellata.

40. Permezz tat-tieni parti tal-ewwel aggravju tal-appell, l-appellanti titlob, fl‑alternattiva, li l-Qorti Ġenerali żbaljat fil-liġi billi rrikonoxxiet lil ħu u oħt l‑uffiċjal deċedut li huma intitolati li jressqu talba għad-danni morali fuq il-bażi tar-Regolamenti tal-Persunal. Din il-parti hija diretta kontra l-punti 134 u 135 tas‑sentenza appellata.

V. Evalwazzjoni

41. Fis-sentenza appellata, il-Qorti Ġenerali kkunsidrat li hija kellha ġurisdizzjoni sabiex tiddeċiedi fuq it-talbiet ta’ omm u ħut l-uffiċjal deċedut fuq il-bażi tal-Artikolu 270 TFUE, u tat id-danni.

42. Permezz tal-ewwel aggravju tal-appell tagħha, il-Kummissjoni tikkontesta l-konstatazzjonijiet tal-Qorti Ġenerali fuq il-ġurisdizzjoni li tirrigwarda t-talbiet imressqa mill-aħwa. Sostanzjalment, il-Kummissjoni tikkunsidra li, fil-każ ta’ mewt ta’ uffiċjal, dawk il-persuni biss indikati fl-Artikolu 73 tar-Regolamenti tal‑Persunal jistgħu jressqu azzjoni għall-kumpens fuq il-bażi tal‑Artikolu 270 TFUE. L-aħwa, li ma humiex indikati b’din id-dispożizzjoni, jistgħu sussegwentement jintroduċu talba għad-danni morali biss fuq il-bażi tal‑Artikolu 268 TFUE.

43. Il-Kummissjoni tasal għal din il-konklużjoni mis-sentenza ta’ eżami mill‑ġdid li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja, billi invokat l-Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal, iddeċidiet li l-missier, kif ukoll it-tfal tal-uffiċjal deċedut li talbu danni f’isimhom, jistgħu jinvokaw l-Artikolu 270 TFUE. Kif ser nuri, l-interpretazzjoni ta’ din il-ġurisprudenza offruta mill-Kummissjoni hija wisq formalistika u hija diffiċilment tenibbli.

44. Jiena ser noffri fehma differenti tal-istess ġurisprudenza, li twassal għall‑konklużjoni li l-Artikolu 270 TFUE huwa l-proċedura applikabbli korretta, li biha kwalunkwe persuna tista’ tressaq azzjoni għad-danni f’isimha jekk it-talba tagħha fir-rigward tar-responsabbiltà tal-istituzzjoni tal-Unjoni jew organu ieħor għandha l-oriġini fir-relazzjoni ta’ xogħol ta’ uffiċjal ma’ istituzzjoni jew organu tal-Unjoni.

45. Jiena ser nikkunsidra l-ewwel il-ġurisprudenza li tirrigwarda t-talbiet għad‑danni skont l-Artikolu 270 TFUE (A) qabel ma nevalwa b’mod iktar konkret l‑argumenti li tqajmu fl-appell (B).

A. It-talbiet għad-danni skont l-Artikolu 270 TFUE

46. L-Artikolu 270 TFUE jistabbilixxi ġurisdizzjoni speċjali tal-Qorti tal‑Ġustizzja f’kawżi tal-persunal. Huwa jiddistingwi dawn il-kawżi minn kawżi oħra fil-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja bħala tilwim “bejn l-Unjoni u l-aġenti tagħha” u jirreferi għar-Regolamenti tal-Persunal bħala l-istrument li jirregola l‑limiti u l-kundizzjonijiet ta’ tali ġurisdizzjoni.

47. Ir-raġuni li kawżi tal-persunal huma distinti minn kapijiet oħrajn ta’ ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tinstab fir-relazzjoni speċjali ta’ fiduċja li għandha teżisti bejn l-istituzzjoni u l-ħaddiema tagħha “sabiex iċ-ċittadini jiġu ggarantiti t-twettiq b’mod effettiv tal-missjonijiet ta’ interess ġenerali assenjati lill-istituzzjonijiet” [traduzzjoni mhux uffiċjali] ( 5 ). Din ir-relazzjoni, kif spjegata fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, hija bbażata fuq drittijiet u obbligi reċiproċi u teħtieġ id-dmir tal-istituzzjoni li tqis il-benesseri tal-uffiċjali ( 6 ). In‑natura speċifika ta’ din ir-relazzjoni teħtieġ evalwazzjoni speċifika tar‑responsabbiltà tal-istituzzjoni lejn il-ħaddiema tagħha ( 7 ).

48. Id-dispożizzjoni tar-Regolamenti tal-Persunal li tistabbilixxi r-rabta mal‑ġurisdizzjoni taħt l-Artikolu 270 TFUE hija l-Artikolu 91(1) ta’ dawn ir‑Regolamenti. dan l-artikolu jipprevedi li “[i]l-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea għandu jkollu ġurisdizzjoni f’kull tilwima bejn l-Unjoni u kull persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal-Persunal […]”.

1. It-tifsira tal-espressjoni “kull tilwima” fl-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal

49. Skont l-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal, kull tilwima li tirriżulta fir-rigward tar-Regolamenti tal-Persunal tista’ tinġieb quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fuq il-bażi tal-Artikolu 270 TFUE.

50. Madankollu, it-test tar-Regolamenti tal-Persunal ma jipprevedix ir‑responsabbiltà ta’ istituzzjoni għad-danni kkawżati lill-ħaddiem ta’ dik l‑istituzzjoni. Il-mistoqsija għalhekk tqum jekk it-talba għad-danni bbażata fuq il‑ksur ta’ obbligu dovut minn istituzzjoni lejn il-ħaddiem tagħha tistax tiġi ppreżentata billi jiġu invokati r-Regolamenti tal-Persunal. Fi kliem ieħor, “kull tilwima” hijiex ukoll tilwima dwar it-talba għad-danni dovuti minn istituzzjoni bħala riżultat tal-ksur tal-obbligi tagħha lejn il-ħaddiema tagħha?

51. L-Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal espressament jindika tip wieħed tad-dritt għall-kumpens li jirriżulta fil-każ tal-ħsara jew mewt ta’ uffiċjal. Dan id-dritt, madankollu, ma huwiex dritt għad-danni, iżda dritt li wieħed jirċievi ammont assigurat li jkun ġie ddeterminat bil-quddiem. Ma jiddependix fuq il‑prova jew l-ammont tad-dannu mġarrab. Fil-każ tal-mewt tal-uffiċjal, l‑Artikolu 73(2)(a) tar-Regolamenti tal-Persunal jipprevedi li tali dritt jgħaddi lil konjuġi u lit-tfal tal-uffiċjal deċedut. Jekk l-uffiċjal deċedut ma kellux konjuġi jew tfal fil-mument tal-mewt tiegħu, id-dritt jgħaddi fuq id-dixxendenti l-oħra skont il‑liġi tas-suċċessjoni li tirregola l-proprjetà tal-uffiċjal. Jekk ma hemm l-ebda persuni miż-żewġ kategoriji indikati iktar ’il fuq, id-dritt għall-ammont assigurat jappartjeni lill-qraba axxendenti. Fl-aħħar, jekk ma hemm l-ebda persuni mill‑ebda waħda mit-tliet kategoriji indikati iktar ’il fuq, l-ammont assigurat jappartjeni lill-istituzzjoni.

52. L-ammont assigurat ma huwiex dipendenti fuq l-ammont tad-danni attwali, li seta’ kien ikbar mill-ammont assigurat. Il-Qorti tal-Ġustizzja kienet, għalhekk, affaċċjata bit-talbiet minn uffiċjali li saritilhom ħsara għal kumpens addizzjonali meta dawk l-uffiċjali kienu jikkunsidraw li l-ammont assigurat ma kienx ikopri d‑danni mġarrba. Il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li f’tali sitwazzjonijiet, uffiċjal fil-fatt igawdi mid-dritt għal kumpens sħiħ ( 8 ).

53. B’dan il-mod, il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet li ir-Regolamenti tal‑Persunal jikkontemplaw responsabbiltà għad-danni li tirriżulta mir-relazzjoni ta’ xogħol. Dan huwa għalfejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li tali danni għandhom jintalbu skont il-proċedura tal-Artikolu 270 TFUE, iktar milli skont il‑proċedura tal-Artikolu 268 TFUE ( 9 ). Dan id-dritt għal kumpens għad-danni huwa differenti mid-dritt għall-ammont assigurat previst fl-Artikolu 73 tar‑Regolamenti tal-Persunal. Il-Qorti tal-Ġustizzja għalhekk inkludiet ir‑responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-istituzzjonijiet jew organi tal-Unjoni bħala persuni li jħaddmu fir-Regolamenti tal-Persunal.

54. Azzjonijiet għad-danni, materjali u morali, li jirriżultaw mir-relazzjoni ta’ xogħol huma, għalhekk, fi ħdan il-kamp ta’ applikazzjoni tal-ġurisdizzjoni tal‑Qorti tal-Ġustizzja kif prevista fl-Artikolu 270 TFUE u l-Artikolu 91(1) tar‑Regolamenti tal-Persunal u, kif il-ġurisprudenza ċċitata iktar ’il fuq tikkonferma, ittieħdet konjizzjoni tagħhom fil-fatt mill-Qorti tal-Ġustizzja fuq il‑bażi tal-Artikolu 270 TFUE.

55. Din l-interpretazzjoni kienet reċentement ikkonfermat fis-sentenza ta’ eżami mill-ġdid li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja spjegat li tilwima li toriġina fir‑relazzjoni ta’ xogħol bejn uffiċjal u l-istituzzjoni taqa’ taħt l‑Artikolu 270 TFUE, “anki jekk din hija rikors għad-danni” ( 10 ).

56. Għalhekk, il-kliem “kull tilwima” li, skont l-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal tista’ titressaq quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fil-proċedura prevista fl‑Artikolu 270 TFUE, jinkludi talbiet għad-danni materjali u morali li jirriżultaw mir-relazzjoni ta’ xogħol mal-istituzzjoni tal-Unjoni.

57. Madankollu, il-kwistjoni dwar min huwa intitolat li jressaq rikors għad‑danni skont l-Artikolu 270 TFUE għad trid tiġi indirizzata.

2. It-tifsira tal-espressjoni “kull persuna li għaliha japplikaw dawn ir‑Regolamenti tal-Persunal” fl-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal

58. It-tweġiba għall-mistoqsija dwar min huwa intitolat li jressaq azzjoni quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 270 TFUE tiddependi fuq it-tifsira tal-espressjoni “kull persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal‑Persunal” fl-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal.

59. Fl-interpretazzjoni tagħha tad-dritt tal-Unjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja hija ggwidata u ristretta mit-test, mill-kuntest u mill-għan tad-dispożizzjonijiet li għandhom jiġu interpretati kif ukoll mill-ġurisprudenza preċedenti tagħha li diġà tat tifsira lid-dispożizzjoni(jiet) li qegħdin jiġu kkunsidrati.

60. Billi wieħed jistrieħ fuq it-test – l-espressjoni “li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal-Persunal” ma tgħinx sabiex tfiehem jekk azzjoni skont l‑Artikolu 270 TFUE tistax titressaq biss mill-uffiċjali jew ukoll minn persuni oħra, u jekk iva, minn liema persuni.

61. Indikazzjonijiet li t-test innifsu ma huwiex konklużiv jinsabu, l-ewwel, fid‑differenzi fil-verżjonijiet tal-lingwa tal-istess dispożizzjoni, u it-tieni, fl-għażla tal-kliem fi traduzzjonijiet ta’ sentenzi preċedenti tal-Qorti tal-Ġustizzja mill‑Franċiż għall-Ingliż. Fir-rigward tal-ewwel, analiżi komparattiva turi li verżjonijiet tal-lingwa differenti tal-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal jużaw termini kemxejn differenti. Minn naħa, il-verżjoni Ġermaniża, Ingliża, Spanjola u Kroata jużaw il-kelma “apply”. Min-naħa l-oħra, il-verżjoni Franċiża u Taljana jużaw il‑kliem “visées” u “indicate”, rispettivament. Il-kelma “apply” timplika għoti ta’ drittijiet lil persuna jew l-impożizzjoni ta’ obbligi fuq persuna u li wieħed jifhem lil min jingħataw dawk id-drittijiet jew fuq min huma imposti dawk l-obbligi. Il-kelma “visées”, alternattivament, tidher li timplika li huwa meħtieġ biss li jiġi eżaminat min huwa indikat fit-test tar-Regolamenti tal‑Persunal, irrispettivament f’liema kapaċità jew kuntest li tissemma fih dik il‑persuna. Madankollu, huwa, ovvjament, possibbli li jiġu attribwiti tifsiriet differenti wkoll lil dawn l-espressjonijiet. Fl-aħħar mill-aħħar, it-tifsira ma tistax tinqata’ mill-persuna li tinterpreta u mill-kuntest li fih il-persuna tevalwaha.

62. It-tieni indikazzjoni li t-test innifsu ma huwiex konklużiv sabiex wieħed jifhem it-tifsira tiegħu hija t-traduzzjoni lejn l-Ingliż tal-kelma “visées” użata fil‑verżjoni Franċiża tas-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja. Huwa biżżejjed li wieħed jindika t-traduzzjoni tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid, li juri d-diffikultà li wieħed jibqa’ leali lejn it-test jew lejn il-persuna li tinterpretah. Il-punt 33 tat-test fil‑lingwa Ingliża tas-sentenza juża l-espressjoni “any person referred to in these Regulations” ( 11 ). Fil-punti 34 u 42 tagħha, il-verżjoni Ingliża tuża l-espressjoni “persons covered by” ( 12 ), u fil-punt 50 hija tuża l-espressjoni “persons mentioned in the Staff Regulations” ( 13 ). Fil-verżjoni tal-lingwa Franċiża, il-kelma “visées” biss kienet użata fil-punti kollha kkwotati.

63. Meta wieħed idur lejn il-kuntest, il-frażi “kull persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal-Persunal” issib postha fir-Regolamenti tal-Persunal. L‑Artikolu 1 ta’ dawn ir-Regolamenti jiddetermina l-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu b’dan il-mod: “[d]awn ir-Regolamenti tal-Persunal għandhom jgħoddu għall-uffiċjali tal-Unjoni”. Jekk moqrija fir-rigward ta’ dik id-dispożizzjoni, il‑frażi inkwistjoni tista’ tinftiehem li qiegħda tirreferi biss għall-uffiċjali tal‑Unjoni. Dan ikun ifisser li uffiċjali biss, u l-ebda persuna oħra, ma jistgħu jressqu tilwim quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 270 TFUE.

64. Madankollu, jekk wieħed iħares lejn it-test sħiħ tar-Regolamenti tal‑Persunal, hija possibbli interpretazzjoni differenti. Jiġifieri, dawn ir‑Regolamenti japplikaw wkoll direttament għal persuni oħrajn, is-soltu membri tal-familja tal-uffiċjal, li tagħtihom direttament ċerti drittijiet ( 14 ), jew jindikahom bħala benefiċjarji tad-drittijiet tal-uffiċjal ( 15 ). Dan il-fatt u l-għażla magħmula fl‑Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal sabiex ma tintużax il-kelma “uffiċjal”, iżda minflok “kull persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal-Persunal” iwasslu għall-konklużjoni li ċ-ċirku ta’ persuni li jistgħu jinvokaw din id-dispożizzjoni huwa usa’. Għalhekk, il-kuntest ma jipprovdix tweġiba konklużiva dwar it-tifsira tal-kliem “persuna li għaliha japplikaw dawn ir‑Regolamenti tal-Persunal”.

65. L-għan tar-Regolamenti tal-Persunal huwa li jorganizza r-relazzjoni bejn l‑istituzzjonijiet tal-Unjoni u tal-ħaddiema tagħhom sabiex jagħmlu possibbli l‑fiduċja reċiproka tagħhom ( 16 ). Il-binja ta’ tali fiduċja tista’ ħafna drabi tinvolvi t‑teħid inkunsiderazzjoni ta’ persuni oħrajn, partikolarment, iżda mhux esklużivament, tal-membri tal-familji tagħhom. Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet li għalkemm ir-Regolamenti tal-Persunal huma intiżi biss sabiex jirregolaw ir-relazzjonijiet ġuridiċi bejn l-istituzzjonijiet Ewropej u l-uffiċjali tagħhom, jagħmlu hekk mhux biss billi jistabbilixxu serje ta’ drittijiet u ta’ obbligi reċiproċi iżda wkoll “billi joffru lil ċerti membri tal-familja tal-uffiċjal drittijiet li huma jistgħu jsostnu fir-rigward tal-Komunitajiet Ewropej” ( 17 ). Minn dan huwa possibbli li jiġi implikat li l-frażi “kull persuna li għaliha japplikaw dawn ir‑Regolamenti tal-Persunal” tkopri wkoll lil persuni oħrajn li huma kkonċernati mill-istatus ta’ impjieg tal-uffiċjal f’istituzzjoni tal-Unjoni.

66. Finalment, anki jekk interpretazzjoni dejqa li tinkludi uffiċjali biss kienet possibbli, il-Qorti tal-Ġustizzja għażlet interpretazzjoni usa’, li kienet ugwalment possibbli. Hija diġà ddeċidiet li “persuna li għaliha japplikaw dawn ir‑Regolamenti tal-Persunal” ma hijiex biss uffiċjali. Il-ġurisprudenza tagħha tirrikonoxxi li pereżempju persuni li jitolbu l-istatus ta’ uffiċjali ( 18 ) jew jinvokaw id‑dritt li jiġu impjegati; ( 19 ) jista’ jkollhom id-dritt li jressqu azzjoni fuq il-bażi tar‑Regolamenti tal-Persunal. Il-ġurisprudenza aċċettat ukoll taħt l‑Artikolu 270 TFUE rikorsi ippreżentati minn ex konjuġi ta’ persuna li kienet uffiċjal ( 20 ) u minn konjuġi ddivorzjat ta’ persuna li kienet membru ta’ istituzzjoni tal-Unjoni ( 21 ).

67. Madankollu, persuni msemmija fil-punt preċedenti ma talbux danni, iżda drittijiet oħra li r-Regolamenti tal-Persunal espressament tahom direttament, bħad‑drittijiet skont l-iskema tal-assigurazzjoni għal mard komuni ( 22 ), jew id-dritt għall‑pensjoni tar-riverżjoni ( 23 ).

68. L-ewwel u sa issa l-unika kawża li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet id-dritt ta’ persuni oħra minbarra l-uffiċjal innifsu li jintalbu d-danni kienet is‑sentenza tal-Qorti Ġenerali fl-ewwel kawża Missir Mamachi di Lusignano (T‑401/11 P RENV‑RX) ( 24 ), deċiża fuq rinviju lill-Qorti Ġenerali wara s-sentenza ta’ eżami mill-ġdid tal-Qorti tal-Ġustizzja.

69. Is-sentenza ta’ eżami mill-ġdid irrikonoxxiet id-dritt tal-missier u tat-tfal tal-uffiċjal deċedut li jitolbu danni morali f’isimhom, u mhux fil-kapaċità ta’ eredi tal-uffiċjal deċedut. Il-Qorti tal-Ġustizzja, għalhekk, irrikonoxxiet l-istatus tagħhom bħala “persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal-Persunal”.

3. Is-sors tad-dritt proċedurali li titressaq azzjoni għad-danni skont l‑Artikolu 270 TFUE

70. Fejn joriġina l-intitolament ta’ persuni minbarra uffiċjali li jintroduċu l‑azzjoni għad-danni f’isimhom fuq il-bażi tal-Artikolu 270 TFUE u l‑Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal?

71. Fl-opinjoni tiegħi tirriżulta mill-inkorporazzjoni fir-Regolamenti tal‑Persunal tar-responsabbiltà ta’ istituzzjoni għad-danni kull fejn dik ir‑responsabbiltà tirriżulta minn relazzjoni ta’ xogħol. Bħala konsegwenza għal tali inkorporazzjoni, drittijiet għad-danni li jirriżultaw mir-responsabbiltà mhux kuntrattwali għandhom jintalbu permezz tal-proċedura prevista mit-Trattat għal kawżi tal-persunal – l-Artikolu 270 TFUE. Id-dritt li titressaq azzjoni għad-danni billi tintuża din il-proċedura, iktar milli l-proċedura tal-Artikolu 268 TFUE, ġiet diġà ġġustifikata b’dan il-mod meta l-azzjonijiet tressqu mill-uffiċjali stess ( 25 ).

72. Fil-fehma tiegħi, l-istess japplika meta persuni minbarra uffiċjali jressqu azzjonijiet għad-danni fejn dawk id-danni kienu allegatament ikkawżati mill-ksur tal-obbligi tal-istituzzjoni li rriżulta mir-relazzjoni ta’ xogħol. Dan huwa dak li jwassal lil tali persuni fil-portata tal-kliem “persuna li għaliha japplikaw dawn ir‑Regolamenti tal-Persunal”. Jekk it-talba għad-danni tirriżulta minn tali relazzjoni ta’ xogħol, hija tista’ tiġi biss imressqa fuq il-bażi tal‑Artikolu 270 TFUE, u ma tistax tiġi imressqa fuq il-bażi tal‑Artikolu 268 TFUE.

73. Din il-fehma, nemmen, issegwi wkoll mill-ġurisprudenza. Xi konfużjoni nħolqot għaliex il-Qorti tal-Ġustizzja, fis-sentenza ta’ eżami mill-ġdid ( 26 ), ibbażat ruħha fuq l-Artikolu 73(2)(a) tar-Regolamenti tal-Persunal sabiex tikkonferma li kemm il-missier kif ukoll it-tfal kellhom locus standi sabiex iressqu azzjoni għad‑danni skont l-Artikolu 270 TFEU ( 27 ).

74. Madankollu, is-sentenza ta’ eżami mill-ġdid ma tissuġġerixxix li d-dritt għad-danni u għalhekk id-dritt proċedurali relatat li titressaq azzjoni għad-danni huwa bbażat fuq l-Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal. Ir-riferiment għall‑Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal, jew għal artikoli oħra ta’ dawk ir‑Regolamenti, bħall-Artikoli 40, 42b, jew 55a, iservi biss bħala indikazzjoni li persuni indikati f’dawn id-dispożizzjonijiet jista’ jkollhom locus standi sabiex iressqu talba għad-danni, għaliex, minħabba r-relazzjoni fil-qrib ma’ uffiċjal, irrikonoxxuta minn dawn id-dispożizzjonijiet, huma setgħu ġarrbu d-danni morali li huma qegħdin isostnu.

75. Is-sors tad-dritt potenzjali tagħhom għad-danni, li jwassalhom fil-portata tal-kliem “persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal-Persunal”, huwa r-responsabbiltà tal-istituzzjoni għall-ksur tal-obbligu dovut skont ir-relazzjoni ta’ xogħol lejn l-uffiċjal li miegħu l-persuni li qegħdin jitolbu danni morali kellhom konnessjoni mill-qrib.

76. L-invokazzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet l-oħra ma għandhiex, madankollu, tinftiehem li teskludi lil persuni oħra. Jekk persuna ma hija indikata mkien fir-Regolamenti tal-Persunal dan ma jfissirx li hija ma tistax tkun “persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal-Persunal” b’mod li r-Regolamenti tal-Persunal jagħtuha drittijiet għad-danni fil-każ tal-mewt ta’ uffiċjal li għalih l‑istituzzjoni li tħaddmu hija responsabbli u li miegħu l-persuna li titlob id-danni kellha relazzjoni mill-qrib.

77. Jekk, pereżempju, neputija ta’ uffiċjal deċedut titlob danni skont l‑Artikolu 270 TFUE, l-azzjoni tagħha ma tistax tiġi miċħuda fuq ir-raġuni unika li hija ma hija indikata mkien fir-Regolamenti tal-Persunal. Hija tistabbilixxi locus standi b’iktar diffikultà mill-aħwa, għaliex għall-aħwa l-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tinvoka r-rikonoxximent espress tar-relazzjoni mill-qrib mal-uffiċjal meta tiddeċiedi dwar jekk tawtorizzax l-azzjoni. Madankollu, jekk neputija tista’ tistabbilixxi r-relazzjoni mill-qrib mal-uffiċjal deċedut għal liema raġuni hija setgħet fil-fatt ġarrbet dannu morali, hija tkun fl-istess pożizzjoni bħall-missier, l‑omm, l-ulied jew l-aħwa li jħarrku f’isimhom. Hija, għalhekk, tkun intitolata li tintroduċi azzjoni għad-danni fuq il-bażi tal-Artikolu 270 TFUE.

4. Ġustifikazzjoni għall-fehma proposta tal-ġurisdizzjoni għad-danni skont l-Artikolu 270 TFUE

78. Hemm numru ta’ raġunijiet li jargumentaw favur it-tifsira wiesgħa proposta tal-espressjoni “persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal-Persunal” fl-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal, li jirriżultaw fil-ġurisdizzjoni skont l-Artikolu 270 TFUE għat-talbiet għad-danni kollha li rrigwardaw ir-relazzjoni ta’ xogħol.

79. L-ewwel, il-ġurisprudenza diġà għażlet interpretazzjoni wiesgħa ta’ ġurisdizzjoni għat-talbiet għad-danni skont l-Artikolu 270 TFUE. Sa fejn il‑ġurisprudenza tagħha stess tillimita lill-Qorti tal-Ġustizzja fl-interpretazzjoni, li jiġi ristrett il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 270 TFUE jkun jeħtieġ rifjut espress tal-ewwel serje ta’ kawżi ta’ Missir Mamachi di Lusignano ( 28 ). F’dawk il-kawżi, il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet id-dritt tal-missier u tat-tfal li jitolbu d-danni fuq il‑bażi tal-Artikolu 270 TFUE, mingħajr ma huwa previst imkien tali dritt espressament fir-Regolamenti tal-Persunal, inkluż l-Artikolu 73 tagħhom. L-invokazzjoni fuq tali dispożizzjoni ma tistax, għalhekk, tinftiehem li tipponta lejn il-bażi legali għal tali danni. Hija, minflok, indikazzjoni biss li dawn il-persuni jgawdu minn relazzjoni mill-qrib mal-uffiċjal, li tintitolahom sabiex jitolbu danni morali fil-każ tal-mewt tiegħu li għalih l-istituzzjonijiet li jimpjegawh huma responsabbli.

80. Is-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja fl-ewwel serje ta’ kawżi (kemm is-sentenza ta’ eżami mill-ġdid kif ukoll is-sentenza tal-Qorti Ġenerali wara l-eżami mill-ġdid) jistgħu jinftiehmu l-aħjar bħala li jispjegaw li l‑Artikolu 270 TFUE u l-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal jistabbilixxu l-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tieħu konjizzjoni tal-azzjonijiet għad‑danni kull meta huma relatati mar-relazzjoni ta’ xogħol bejn uffiċjal u istituzzjoni tal-Unjoni, minkejja l-identità tal-persuna li tressaq tali azzjoni.

81. Fis-sentenza ta’ eżami mill-ġdid, l-interpretazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja kienet motivata mill-kuntest li kien dak iż-żmien jeżisti, li fih it-Tribunal għas‑Servizz Pubbliku kien igawdi mill-ġurisdizzjoni tal-ewwel istanza li jieħu konjizzjoni ta’ kawżi li nbdew fuq il-bażi tal-proċedura tal-Artikolu 270 TFUE ( 29 ). L-interpretazzjoni wiesgħa ta’ din il-ġurisdizzjoni, għalhekk ippermettiet kawżi relatati mar-relazzjoni ta’ xogħol f’istituzzjoni tal-Unjoni kkonċentrati f’istituzzjoni ġudizzjarja waħda. Dan ikkontribwixxa għall-effiċjenza ta’ protezzjoni ġudizzjarja.

82. Għalkemm it-Tribunal għas-Servizz Pubbliku sussegwentement iżżarma u l-ġurisdizzjoni ngħatat lura lill-Qorti Ġenerali ( 30 ), l-istess raġunament għadu validu. Għalhekk, it-tieni ġustifikazzjoni għall-interpretazzjoni wiesgħa ta’ ġurisdizzjoni għat-talbiet għad-danni skont l-Artikolu 270 TFUE hija l-effiċjenza ta’ protezzjoni ġudizzjarja li tinkiseb jekk azzjonijiet li jirrelataw mal-istess avveniment li jirriżultaw mir-relazzjoni ta’ xogħol jistgħu jiġu kkonċentrati fi proċedura ġudizzjarja waħda, mismugħa mill-istess qorti, jew mill-istess awla tal‑qorti.

83. Finalment, l-interpretazzjoni li skontha t-talbiet kollha għad-danni li jirriżultaw mir-relazzjoni ta’ xogħol f’istituzzjoni tal-Unjoni għandhom jiġu ppreżentati skont l-Artikolu 270 TFUE twassal għal iktar ċarezza u prevedibbiltà fir-rigward tar-regoli ta’ ġurisdizzjoni quddiem il-qrati tal-Unjoni, li jżid ir-rispett tal-Istat tad-dritt ( 31 ). Billi toffri delineazzjoni ċara bejn ġurisdizzjoni skont l‑Artikoli 268 u 270 TFUE għal azzjonijiet għad-danni fuq il-bażi ta’ responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Unjoni Ewropea, tali interpretazzjoni tgħin sabiex tfisser l-arkitettura ġudizzjarja tal-Unjoni ( 32 ) u tkabbar l-aċċess individwali lejn il-qrati tal-Unjoni.

84. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, jiena preżentement ser nevalwa l-argumenti mressqa mill-Kummissjoni f’dan l-appell.

B. Evalwazzjoni tal-ewwel aggravju tal-appell

1. L-ewwel parti tal-ewwel aggravju tal-appell

85. Fl-ewwel parti tal-ewwel aggravju tal-appell, il-Kummissjoni ssostni li l‑Qorti Ġenerali (fil-punti 48 sa 64 tas-sentenza appellata) żbaljat fil-liġi fl‑interpretazzjoni tagħha tal-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal, u li tali interpretazzjoni tmur kontra l-pożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja kif adottata fis‑sentenza ta’ eżami mill-ġdid.

86. Fl-ewwel lok, il-Kummissjoni tikkunsidra li l-fehma tal-Qorti Ġenerali li “l-aħwa huma ‘kkonċernati mir-Regolamenti tal-Persunal’ preċiżament minħabba r-rabta ta’ familja tagħhom mal-uffiċjal mejjet” ( 33 ), kif ukoll ir-raġunament li jwassal għaliha, huma interpretazzjoni żbaljata ta’ liġi rilevanti.

87. Fil-fehma tal-Kummissjoni d-dritt tal-aħwa li jintroduċu l-azzjoni li biha huma jitolbu danni morali fuq il-bażi tal-Artikolu 270 TFUE jista’ biss ikun ibbażat fuq l-Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal. Dan huwa bbażat fuq il‑fehma tal-Kummissjoni dwar il-konstatazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja fis‑sentenza ta’ eżami mill-ġdid. F’dan ir-rigward, il-Kummissjoni ssostni li l‑konstatazzjonijiet tal-Qorti Ġenerali jmorru kontra l-punt 34 ta’ dik is-sentenza.

88. Il-Qorti tal-Ġustizzja sostniet fil-punt 34 tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid: “L-Artikolu 73(2)(a) tar-Regolamenti tal-Persunal jindika espressament id‑‘dixxendenti’ kif ukoll lill-‘qraba ta’ warajh [axxendenti]’ tal-uffiċjal bħala l‑persuni li jistgħu, fil-każ tal-mewt ta’ dan tal-aħħar, jibbenefikaw minn benefiċċju. Minn dan jirriżulta li kemm ir-rikorrent kif ukoll ulied l-uffiċjal deċedut huma persuni li għalihom tapplika din id-dispożizzjoni”.

89. Minkejja dan, l-appellati jsostnu, li dan l-istess punt ma jeliminax il-persuni li ma humiex indikati fl-Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal jistgħu wkoll iressqu azzjoni fuq il-bażi tal-Artikolu 270 TFUE u l-Artikolu 91(1) ta’ dawn ir‑Regolamenti, u lanqas ma ddikjarat dan il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza ta’ eżami mill-ġdid. Minflok, din il-parti tar-raġunament tal-Qorti tal-Ġustizzja tiddikjara biss li dixxendenti u axxendenti huma persuni li huma intitolati għall‑benefiċċji tal-assigurazzjoni (iżda mhux danni!).

90. L-interpretazzjoni li skontha riferiment għall-Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal hija rilevanti sabiex jiġu indikati relazzjonijiet mill-qrib bejn rikorrent u uffiċjal, iżda ma huwiex essenzjali għall-eżistenza ta’ dritt sabiex titressaq azzjoni għad-danni, jispjega l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja b’mod koerenti ( 34 ). Tali qari huwa kkorroborat minn partijiet oħra tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid tal-Qorti tal-Ġustizzja, b’mod notevoli l-punti 38 u 42. dawk il-paragrafi jikkonfermaw li l-kwistjoni ċentrali sabiex jiġi stabbilit id-dritt li titressaq azzjoni hija li t-talba toriġina fir-relazzjoni ta’ xogħol, “anki jekk din hija rikors għad‑danni”. Għalhekk, ġurisdizzjoni skont l-Artikolu 270 TFUE tirriżulta meta “rikors għad-danni [huwa] ppreżentat minn kwalunkwe persuna li, għalkemm mhux uffiċjal, japplikaw għaliha l-imsemmija Regolamenti tal-Persunal minħabba rabtiet ta’ familja li għandha ma’ uffiċjal, meta t-tilwima toriġina fir-rabta ta’ impjieg li tgħaqqad dan l-uffiċjal mal-istituzzjoni kkonċernata” ( 35 ).

91. Jiena diġà ddiskutejt għalfejn l-interpretazzjoni formalistika tal-pożizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza ta’ eżami mill-ġdid hija inkorretta. Essenzjalment, dik is-sentenza ma tistax tinftiehem b’mod li l-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li d-dritt tal-missier u tat-tfal għad-danni huwa rregolat mill‑Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal. Din id-dispożizzjoni tirregola d‑dritt għall-assigurazzjoni sa ċertu ammont, iżda mhux id-dritt għad-danni. L‑invokazzjoni tal-Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal fis-sentenza ta’ eżami mill-ġdid tista’ biss tinftiehem, kif spjegat b’mod korrett mill-Qorti Ġenerali, bħala indikazzjoni tar-relazzjoni mill-qrib tal-appellati mal-uffiċjal deċedut.

92. Li jiġu invokati l-Artikolu 73 jew l-Artikoli 40, 42b jew 55a tar‑Regolamenti tal-Persunal, li l-ebda wieħed minnhom ma jirregola r‑responsabbiltà għad-danni, fil-kuntest dwar l-evalwazzjoni tad-drittijiet tal‑missier, tal-omm, tat-tfal jew tal-aħwa sabiex jintroduċu azzjoni għad-danni fuq il-bażi tal-Artikolu 270 TFUE, huwa biss indikattiv dwar il-locus standi probabbilment prima facie ta’ dawn l-appellati. Ir-raġuni għall-għażla tal‑Artikolu 270 TFUE milli l-Artikolu 268 TFUE għat-talbiet tagħhom tinstab fil‑fatt li huma “persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal-Persunal” għaliex huma jitolbu danni li allegatament irriżultaw mir-responsabbiltà tal‑istituzzjoni bbażata fuq ir-relazzjoni ta’ xogħol ta’ uffiċjal li miegħu huma kellhom relazzjoni mill-qrib.

93. Il-Qorti Ġenerali kienet, għalhekk, korretta li tissostanzja l-konstatazzjoni tagħha li l-aħwa kellhom id-dritt li jitolbu danni morali billi jistrieħu fuq ir‑relazzjoni mill-qrib tagħhom mal-uffiċjal deċedut, li hija rrikonoxxuta f’ċerti dispożizzjonijiet tar-Regolamenti tal-Persunal.

94. Il-Kummissjoni kkaratterizzat tali fehma “dikjarazzjoni ta’ prinċipju” li teħtieġ spjegazzjoni dwar kif “relazzjoni ta’ familja tista’ tiġi invokata fuq il-bażi tal-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal”. Jekk b’“dikjarazzjoni ta’ prinċipju”, il-Kummissjoni riedet tfisser interpretazzjoni legali ġeneralment applikabbli tal-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja f’kawżi tal-persunal, nemmen li l-Qorti Ġenerali spjegat b’mod suffiċjenti l-fehma tagħha billi rrepetiet li r‑raġuni għall-ġurisdizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 270 TFUE u l‑Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal hija fir-rabta tat-talbiet mar-relazzjoni ta’ xogħol u r-responsabbiltà li tikkorrispondi tal-istituzzjoni tal-Unjoni.

95. Minħabba li responsabbiltà għad-danni kienet inkorporata fir-Regolamenti tal-Persunal fil-ġurisprudenza preċedenti tal-Qorti tal-Ġustizzja, kull min jista’ raġonevolment isostni li għandu relazzjoni mill-qrib mal-uffiċjal li r-relazzjoni ta’ xogħol tiegħu hija involuta huwa intitolat li jintroduċi azzjoni bbażata fuq l‑Artikolu 270 TFUE. Persuni li r-relazzjoni mill-qrib tagħhom hija rrikonoxxuta espressament fir-Regolamenti tal-Persunal, ikun liema jkun il-kuntest, huma f’pożizzjoni tajba sabiex jistabbilixxu l-locus standi tagħhom, iżda l-indikazzjoni tagħhom f’dawn id-dispożizzjonijiet la hija kundizzjoni u lanqas hija titolu legali tad-drittijiet proċedurali tagħhom. Hija sempliċement ir-rikonoxximent leġiżlattiv li dawn il-persuni wisq probabbli għandhom rabtiet mill-qrib mal-uffiċjal u jistgħu, għalhekk, jitolbu danni morali fil-każ tal-mewt ta’ dak l-uffiċjal.

96. Il-Qorti Ġenerali, għalhekk, ma wettqitx żball ta’ liġi meta kkunsidrat li d‑drittijiet proċedurali tal-aħwa li jressqu azzjoni għall-kumpens għad-dannu morali fuq il-bażi tal-Artikolu 270 TFUE huma ġġustifikati bir-relazzjoni mill‑qrib tagħhom mal-uffiċjal li r-relazzjoni ta’ xogħol tiegħu mal-Kummissjoni hija l-oriġini tat-talba tagħhom.

97. Il-Qorti Ġenerali ma wettqitx żball lanqas meta hija insistiet li l-fatt li l‑aħwa ma humiex indikati fl-Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal ma għandhiex iċċaħħadhom mill-“possibbiltà proċedurali li jitolbu, permezz tal‑Artikolu 270 TFUE, il-kumpens għad-dannu mġarrab minnhom” ( 36 ). Fl-aħħar, lanqas ma kienet żbaljata l-Qorti Ġenerali meta kkonkludiet li s-sentenza ta’ eżami mill-ġdid tippermetti tali interpretazzjoni.

98. Fit-tieni lok, il-Kummissjoni ssostni li s-soluzzjoni milħuqa mill-Qorti Ġenerali hija kontra r-rekwiżit tal-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal li l‑azzjoni għandha tikkonċerna l-legalità ta’ att li jikkawża preġudizzju lir‑rikorrent.

99. Dan l-argument għandu jiġi miċħud għaliex ir-rikors għall-kumpens għad‑dannu mressqa mill-appellati hija bbażata fuq it-talba li tali att huwa illegali. Qabel ma ppreżentaw ir-rikors, l-aħwa fil-fatt, kif meħtieġ mill-Artikolu 90 tar‑Regolamenti tal-Persunal li għalihom l-Artikolu 91(1) tagħhom jirreferi, talbu lill-Kummissjoni sabiex tħallashom id-danni, u l-Kummissjoni rrifjutat. Kien wara t-tweġiba negattiva tal-Kummissjoni, li huma ppreżentaw rikorsi għad-danni quddiem il-Qorti Ġenerali. Anki jekk id-danni ntalbu minħabba l-ommissjoni illegali tal-Kummissjoni fir-rigward tal-uffiċjal deċedut, l-azzjoni teħtieġ fl-istess ħin li jiġi annullat ir-rifjut tal-Kummissjoni.

100. Ir-rekwiżit proċedurali li jitlob l-eżawriment minn qabel tal-proċedura amministrattiva quddiem l-istituzzjoni tal-Unjoni kompetenti huwa pass neċessarju meta rikors għad-danni jitressaq skont il-proċedura tal‑Artikolu 270 TFUE. Madankollu, fir-rikorsi għad-danni, u l-istess huwa minnu meta tali azzjonijiet jitressqu mill-uffiċjali nnifishom, xi drabi l-istess att li qiegħed jiġi kkontestat, li bih l-istituzzjoni rrifjutat ċerti benefiċċji lill-uffiċjal jikkawża d-dannu, iżda xi drabi, xi att ieħor jew nuqqas ta’ teħid ta’ azzjoni tal‑istituzzjoni jikkawża d-dannu ( 37 ). Fis-sitwazzjoni tal-aħħar, madankollu, rikors għad-danni jista’ jitressaq biss wara li tali danni jintalbu u jiġu rrifjutati mill‑istituzzjoni rilevanti ( 38 ). Għalhekk, att wieħed illegali (jew ommissjoni) jista’ jikkawża d-danni, iżda l-azzjoni jkollha tiġi introdotta kontra l-att li jirrifjuta l‑kumpens mitlub ( 39 ). Tali kienet is-sitwazzjoni f’din il-kawża.

101. Nixtieq inżid li preċiżament il-fatt li l-istess att (jew ommissjoni) illegali primarju skatta d-danni mitluba fil-kawżi kollha inkwistjoni, kemm jekk it-talba inbdiet mit-tfal bħala eredi tal-uffiċjal, jew mill-missier, mill-omm u mit-tfal f’isimhom stess, jew mill-aħwa, li wkoll talbu l-kumpens għad-danni morali allegati tagħhom personali, jargumenta favur li jiġu kkonċentrati dawn it-talbiet taħt l-istess mezz proċedurali.

102. Bħala konklużjoni, li jiġu awtorizzati persuni li ma humiex uffiċjali sabiex jistrieħu proċeduralment fuq l-Artikolu 270 TFUE ma jeliminax ir-rekwiżiti proċedurali previsti mir-Regolamenti tal-Persunal, u lanqas ma jneħħi r-rekwiżit li l-azzjoni għandha tikkonċerna l-legalità tal-att li jikkawża preġudizzju lir‑rikorrent. L-interpretazzjoni tal-Qorti Ġenerali ma hijiex, għalhekk, kontra l‑kliem tal-Artikolu 91(1) tar-Regolamenti tal-Persunal, kif argumentat mill‑Kummissjoni. Dan l-argument, għalhekk, għandu jiġi miċħud.

103. Fit-tielet lok, il-Kummissjoni ssostni li tiġi bbażata l-possibbiltà li jintalbu d-danni fuq ir-rabta mill-qrib ta’ persuna mal-uffiċjal tagħti lill-Qorti tal-Ġustizzja s-setgħa diskrezzjonarja sabiex tevalwa jekk hemmx att li jikkawża preġudizzju lir-rikorrent.

104. Dan l-argument huwa bbażat fuq il-fehma żbaljata tal-Kummissjoni tar‑raġuni għall-invokazzjoni ta’ artikoli oħrajn tar-Regolamenti tal-Persunal b’żieda mal-Artikolu 91(1) tagħhom. Jiġifieri, il-Kummissjoni tiddikjara li jekk il‑locus standi ta’ rikorrent huwa bbażat biss fuq dispożizzjoni li turi r-rabta mill‑qrib tiegħu mal-uffiċjal, “rikkorrent jista’ dejjem jitqies bħala persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal-Persunal, indipendentement mill‑konnessjoni tal-att li hija tikkontesta u l-obbligi previsti fir-Regolamenti tal‑Persunal”.

105. F’dan il-każ, il-kapaċità proċedurali tar-rikorrenti sabiex iressqu l-azzjoni ma hijiex ibbażata fuq artikoli tar-Regolamenti tal-Persunal li juru r-rabta mill‑qrib tagħhom mal-uffiċjal (bħall-Artikoli 40, 42b, jew 55a). Tali kapaċità proċedurali tirriżulta mill-konnessjoni bejn id-danni allegati u r-relazzjoni ta’ xogħol fl-istituzzjoni. Għalhekk, l-aħwa tal-uffiċjal deċedut jistgħu il-possibbiltà ta’ persuna li tressaq azzjoni għad-danni bbażata fuq l-Artikolu 270 TFUE minħabba l-konnessjoni bejn il-kumpens għad-danni li qegħdin jitolbu u l-att ikkontestat tal-istituzzjoni li bih din il-Kummissjoni kisret l-obbligu tagħha bbażat fuq ir-relazzjoni ta’ xogħol, mal-uffiċjal deċedut.

106. Sa fejn it-talba għad-danni hija marbuta mar-relazzjoni ta’ xogħol tal‑uffiċjal li miegħu r-rikorrent għandu juri rabtiet mill-qrib, nemmen li d‑diskrezzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja hija ggwidata b’mod tajjeb u limitata. Id‑diskrezzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja meta tevalwa jekk il-persuna inkwistjoni tistax tkun prima facie intitolata għad-danni li hija qiegħda titlob ma hijiex differenti mis-setgħa ta’ evalwazzjoni li l-qrati ġeneralment igawdu minnha meta jiddeċiedu dwar xi azzjoni għad-danni.

107. Bħala konsegwenza, l-argument li s-setgħa tal-Qorti Ġenerali sabiex tevalwa l-locus standi tar-rikorrenti hija diskrezzjonarja għandu jiġi miċħud.

108. Sa fejn hija kkonċernata t-talba tal-Kummissjoni li jekk tiġi aċċettata l‑pożizzjoni tal-Qorti Ġenerali, dan jirriżulta wkoll li jiġu permessi organizzazzjonijiet sindakali sabiex iressqu azzjoni, huwa biżżejjed li jingħad li hija ġurisprudenza stabbilita li l-Artikolu 91 tar-Regolamenti tal-Persunal japplika biss għal tilwim individwali. Fi kliem ieħor, huma esklużi talbiet ikkunsidrati li huma sostanzjalment kollettivi, bħal dawk ippreżentati minn organizzazzjoni sindakali ( 40 ).

109. Għar-raġunijiet kollha stabbiliti iktar ’il fuq, jiena nikkunsidra li l-ewwel parti tal-ewwel aggravju tal-appell għandha tiġi miċħuda.

2. It-tieni parti tal-ewwel aggravju tal-appell

110. Fit-tieni parti tal-ewwel aggravju tagħha, il-Kummissjoni tikkritika punti 134 u 135 tas-sentenza appellata u, sostanzjalment, targumenta li l-persuni biss indikati espressament fl-Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal huma koperti minn dawn ir-regolamenti għall-finijiet tal-kisba ta’ kumpens mill‑Kummissjoni għad-danni morali li jirriżultaw mill-mewt ta’ uffiċjal. L-aħwa ma humiex koperti minn din id-dispożizzjoni u t-talba tagħhom kellha tiġi miċħuda.

111. Punt 134 tas-sentenza appellata hija biss riferiment trażversali għall‑punti 33 u 34 tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid. Minħabba li din il-kwistjoni kienet diġà tqajmet fl-ewwel parti tal-ewwel aggravju tal-appell tal-Kummissjoni, l-istess argumenti kif diġà offruti fir-rigward tal-ewwel parti tal-ewwel aggravju japplikaw.

112. Punt 135 tas-sentenza appellata jispjega li r-raġuni li jibbażaw fuqha l‑punti 33 u 34 tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid tal-Qorti tal-Ġustizzja kienet sabiex jinżammu t-talbiet kollha għad-danni li huma bbażati fuq ir-relazzjoni ta’ xogħol f’istituzzjoni tal-Unjoni taħt il-ġurisdizzjoni tat-Tribunal għas-Servizz Pubbliku. Għal din ir-raġuni, dawn il-kawżi kienu interpretati bħal li jappartjenu għall-ġurisdizzjoni prevista mill-Artikolu 270 TFUE. Din l-evalwazzjoni jidhirli li hija korretta.

113. Il-punt ikkontestat jispjega b’mod ulterjuri li l-punt 35 tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid ikkjarifika li ma kienx rilevanti jekk il-missier fil-fatt kellux dritt għall-ammont assigurat sabiex jistabbilixxi d-dritt tiegħu li jressaq azzjoni għad‑danni skont l-Artikolu 270 TFUE. Jekk wieħed jaċċetta l-interpretazzjoni li skontha l-Artikolu 73 tar-Regolamenti tal-Persunal juri biss ir-relazzjoni mill-qrib ta’ persuna mal-uffiċjal, u ma jistabbilixxix id-dritt tagħha li tippreżenta rikors, l‑ispjegazzjoni tal-Qorti Ġenerali f’dan il-punt ma tikkostitwixxix żball fil-liġi.

114. Għaldaqstant, it-tieni parti tal-ewwel aggravju tal-appell għandha wkoll tiġi miċħuda.

VI. Konklużjoni

115. Fid-dawl tal-konklużjonijiet kollha stabbiliti iktar ’il fuq, jiena tal-opinjoni li l-ewwel aggravju tal-appell għandu jiġi miċħud, mingħajr preġudizzju għall‑merti tal-aggravju l-ieħor tal-appell.

( 1 ) Lingwa oriġinali: l-Ingliż.

( 2 ) Ara Taqsima 3 ta’ dawn il-konklużjonijiet.

( 3 ) Millet, T., “Staff cases in the judicial architecture of the future”, Liber amicorum in honour of Lord Slynn of Hadley, Kluwer Law International, 2000, 221‑231.

( 4 ) Is-sentenza appellata, punti 1 sa 28.

( 5 ) Sentenza tas-6 ta’ Marzu 2001, Connolly vs Il-Kummissjoni (C‑274/99 P, EU:C:2001:127, punt 44). Ara wkoll, is-sentenzi tal-24 ta’ Marzu 2011, Dover vs Il-Parlament (T‑149/09, mhux ippubblikata, EU:T:2011:119, punt 46), u tal-11 ta’ Ġunju 2019, De Esteban Alonso vs Il‑Kummissjoni (T‑138/18, EU:T:2019:398, punt 46).

( 6 ) Sentenza tad-29 ta’ Ġunju 1994, Klinke vs Il-Qorti tal-Ġustizzja (C‑298/93 P, EU:C:1994:273, punt 38). Ara wkoll is-sentenzi tal-24 ta’ Marzu 2011, Dover vs Il-Parlament (T‑149/09, mhux ippubblikata, EU:T:2011:119, punt 46), u tal-11 ta’ Ġunju 2019, De Esteban Alonso vs Il‑Kummissjoni (T‑138/18, EU:T:2019:398, punt 46).

( 7 ) Van Raepenbusch, S., “La convergence entre les régimes de responsabilité extracontractuelle de l’Union européenne et des États membres”, ERA‑Forum, vol. 12, 2012, Nru 4., 671‑684, p. 681; Božac, I., “Odgovornost za štetu u okviru službeničkog prava Europske unije”, Doktorski rad, Sveučilište u Zagrebu, 2019 (“Ir-responsabbiltà għad-danni fl-Unjoni Ewropea fil-liġi tas‑servizz pubbliku”, Teżi Dottorali, l-Università ta’ Zagreb, 2019), p. 20 u 206‑208.

( 8 ) Sentenzi tat-8 ta’ Ottubru 1986, Leussink vs Il-Kummissjoni (C‑169/83 u C‑136/84, EU:C:1986:371, punt 13), u tad-9 ta’ Settembru 1999, Lucaccioni vs Il-Kummissjoni (C‑257/98 P, EU:C:1999:402, punt 22).

( 9 ) Sentenza tat-22 ta’ Ottubru 1975, Meyer‑Burckhardt vs Il-Kummissjoni (C‑9/75, EU:C:1975:131, punt 7); Digriet tal-10 ta’ Ġunju 1987; Pomar vs Il-Kummissjoni (C‑317/85, EU:C:1987:267, punt 7); u punti 48 u 50 tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid.

( 10 ) Punti 38 u 42 tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid, u l-ġurisprudenza ċċitata.

( 11 ) Punt 33 tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid; enfasi miżjuda.

( 12 ) Punti 34 u 42 tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid; enfasi miżjuda.

( 13 ) Punt 50 tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid; enfasi miżjuda.

( 14 ) Pereżempju, skont l-Artikolu 70 tar-Regolamenti tal-Persunal, is-sieħba u t-tfal dipendenti tal‑uffiċjal deċedut huma intitolati għar-remunerazzjoni sħiħa tiegħu sal-aħħar tat-tielet xahar ta’ wara x-xahar li fih tiġri l-mewt, jew pensjoni, skont l-Artikolu 80 ta’ dawn ir-regolamenti. Skont l‑Artikolu 72 tal-istess regolamenti, konjuġi (skont ċerti kundizzjonijiet) u tfal ta’ uffiċjal huma intitolati għal assigurazzjoni tal-mard.

( 15 ) Pereżempju, skont l-Artikolu 24 tar-Regolamenti tal-Persunal, uffiċjal huwa intitolat għall‑assistenza tal-istituzzjoni f’każ meta huwa jew membru tal-familja tiegħu ikunu suġġetti għal kull attakk fuq il-persuna jew proprjetà tagħhom minħabba l-pożizzjoni jew dmirijiet tal‑uffiċjal. B’żieda, il-konjuġi, l-ulied morda, jew il-qrabat jistgħu fuq il-bażi tal-Artikolu 40 tar-Regolamenti tal-Persunal jibbenefikaw mid-dritt tal-uffiċjal li jieħu leave għal raġunijiet personali bla ħlas. B’mod simili, tfal jistgħu jibbenefikaw mid-dritt tal-uffiċjal għal-leave tal‑ġenituri skont l-Artikolu 42a, u l-konjuġi u ċerti qrabat jistgħu, fuq il-bażi tal-Artikolu 42b, jibbenefikaw mid-dritt tal-uffiċjal għal-leave tal-familja fil-każ li jimirdu, jew mid-dritt tal‑uffiċjal li jaħdem part time fuq il-bażi tal-Artikolu 55a.

( 16 ) Ara l-ispjegazzjoni fil-punt 47 ta’ dawn il-konklużjonijiet.

( 17 ) Sentenza tal-10 ta’ Ġunju 1999, Johannes (C‑430/97, EU:C:1999:293), punt 19. Dan kien irrepetut fil-punt 31 tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid.

( 18 ) Sentenza tal-11 ta’ Marzu 1975, Porrini et (C‑65/74, EU:C:1975:38).

( 19 ) Sentenza tal-15 ta’ Jannar 1987, Ainsworth et vs Il-Kummissjoni u Il-Kunsill (271/83, 15/84, 36/84, 113/84, 158/84, 203/84 u 13/85, EU:C:1987:7).

( 20 ) Sentenza tas-16 ta’ April 1997, Kuchlenz‑Winter vs Il-Kummissjoni (T-66/95, EU:T:1997:56).

( 21 ) Sentenza tal-21 ta’ April 2004, M vs Il-Qorti tal-Ġustizzja (T‑172/01, EU:T:2004:108).

( 22 ) Kif kienet il-kawża fis-sentenza tas-16 ta’ April 1997, Kuchlenz‑Winter vs Il-Kummissjoni (T‑66/95, EU:T:1997:56).

( 23 ) Kif kienet il-kawża fis-sentenza tal-21 ta’ April 2004, M vs Il-Qorti tal-Ġustizzja (T‑172/01, EU:T:2004:108).

( 24 ) Sentenza tas-7 ta’ Diċembru 2017, Missir Mamachi di Lusignano et vs Il-Kummissjoni (T‑401/11 P RENV‑RX, EU:T:2017:874).

( 25 ) Ara l-kawżi elenkati fin-nota ta’ qiegħ il-paġna numru 8.

( 26 ) Punt 34 tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid.

( 27 ) Fl-appell, il-Kummissjoni kkonkludiet li l-Artikolu 73(2)(a) tar-Regolamenti tal-Persunal jelenka lill-persuni intitolati għad-danni skont dawn ir-regolamenti fil-każ tal-mewt ta’ uffiċjal li jagħmel lilhom biss u lill-ebda persuna oħra “persuna li għaliha japplikaw dawn ir-Regolamenti tal-Persunal”.

( 28 ) Kemm is-sentenza ta’ eżami mill-ġdid kif ukoll is-sentenza tas-7 ta’ Diċembru 2017, Missir Mamachi di Lusignano et vs Il-Kummissjoni (T‑401/11 P RENV‑RX, EU:T:2017:874).

( 29 ) Deċiżjoni tal-Kunsill 2004/752/KE, Euratom, tat-2 ta’ Novembru 2004 li tistabbilixxi t-Tribunal Ewropew għas-Servizz Pubbliku ta’ l-Unjoni Ewropea (ĠU 2004, L 333, p. 7‑11).

( 30 ) Regolament (UE, Euratom) 2016/1192 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas-6 ta’ Lulju 2016 dwar it-trasferiment lill-Qorti Ġenerali tal-Unjoni Ewropea tal-ġuriżdizzjoni fl‑ewwel istanza f’tilwimiet bejn l-Unjoni Ewropea u l-membri tal-pesunal tagħha (ĠU 2016, L 200, p. 137).

( 31 ) Prevedibbiltà ta’ regoli legali hija mifhuma mill-Kummissjoni ta’ Venezja bħala parti mir‑rekwiżiti tal-Istat tad-dritt. “European Commission for Democracy through Law” (il‑Kummissjoni ta’ Venezja), Rule of Law Checklist, Strasbourg, 2016, p. 15.

( 32 ) Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Wathelet f’Eżami mill-ġdid Missir Mamachi di Lusignano vs Il‑Kummissjoni (C‑417/14 RX‑II, EU:C:2015:593, punti 60 sa 62).

( 33 ) Punt 62 tas-sentenza appellata.

( 34 ) Ara l-ispjegazzjoni fil-punti 70 sa 77 ta’ dawn il-konklużjonijiet.

( 35 ) Punt 42 tas-sentenza ta’ eżami mill-ġdid, enfasi miżjuda.

( 36 ) Punt 61 tas-sentenza appellata.

( 37 ) Ara, pereżempju, is-sentenza tal-11 ta’ Ġunju 2019, De Esteban Alonso vs Il-Kummissjoni (T‑138/18, EU:T:2019:398).

( 38 ) Ara, pereżempju, is-sentenza tat-12 ta’ Lulju 2012, Il-Kummissjoni vs Nanopoulos (T‑308/10 P, EU:T:2012:370, punt 61).

( 39 ) Ara, pereżempju, is-sentenza tat-23 ta’ Ottubru 2003, Sautelet vs Il-Kummissjoni (T‑25/02, EU:T:2003:285).

( 40 ) Sentenza tat-8 ta’ Ottubru 1974, Union syndicale – Service public européen et vs Il-Kunsill (175/73, EU:C:1974:95, punt 19).