KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI

TANCHEV

ippreżentati fid-9 ta’ Novembru 2017 ( 1 )

Kawża C‑414/16

Vera Egenberger

vs

Evangelisches Werk für Diakonie und Entwicklung e.V.

[Talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Bundesarbeitsgericht (qorti industrijali federali, il-Ġermanja)]

“Ugwaljanza fit-trattament fil-qasam tal-impjiegi — Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78/KE — Rekwiżiti professjonali ġenwini, leġittimi u ġġustifikati ta’ organizzazzjonijiet li l-etos tagħhom huwa bbażat fuq reliġjon jew twemmin — Differenza fit-trattament ibbażata fuq ir-reliġjon fil-qasam tal-impjiegi minn organizzazzjoni awżiljarja għal knisja — Artikolu 17 TFUE — Privileġġ ekkleżjastiku tal-awtodeterminazzjoni — Stħarriġ ġudizzjarju limitat tal-‘identità proprja’ ta’ gruppi reliġjużi skont id-dritt kostituzzjonali tal-Istat Membru — Supremazija, unità u effettività tad-dritt tal-Unjoni dwar l-ugwaljanza fit-trattament — Artikoli 52(3) u 53 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea — Ibbilanċjar ta’ drittijiet kunfliġġenti — Effetti orizzontali tal-Karta”

Werrej

I. Introduzzjoni II. Il-kuntest ġuridiku A. Il-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali B. It-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea C. Il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea D. Id-Direttiva 2000/78 E. Id-dritt Ġermaniż III. Il-fatti tal-kawża prinċipali u d-domandi preliminari IV. Id-deċiżjoni tar-rinviju V. Evalwazzjoni A. Ħarsa ġenerali B. Osservazzjonijiet preliminari 1. L-attivitajiet ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi u l-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni 2. Regoli dwar l-applikazzjoni tal-Karta u l-kawża prinċipali 3. L-istħarriġ ġudizzjarju tar-relazzjonijiet ta’ impjieg u l-organizzazzjonijiet reliġjużi fil-Ġermanja C. Fuq l-ewwel domanda 1. Ir-restrizzjonijiet skont il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fuq l-istħarriġ ġudizzjarju ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi li jimpjegaw 2. L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 (a) Rimarki ta’ introduzzjoni (b) L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 isostni restrizzjonijiet kostituzzjonali minn Stat Membru fuq l-istħarriġ ġudizzjarju? (1) Formulazzjoni (2) Kuntest u skop (3) Oriġini 3. L-Artikolu 17 TFUE 4. Konklużjoni fir-rigward tal-ewwel domanda D. Fuq it-tielet domanda E. Fuq it-tieni domanda F. Rimarki konklużivi VI. Risposti għad-domandi rrinvijati

I. Introduzzjoni

1. Wara li qrat reklam għal xogħol li ġie ppubblikat f’Novembru tal-2012, Vera Egenberger applikat mingħajr suċċess għal pożizzjoni għal żmien determinat ta’ tmintax-il xahar mal-Evangelisches Werk für Diakonie und Entwicklung e.V. (iktar ’il quddiem il-“konvenuta”). Din hija assoċjazzjoni li esklużivament issegwi skopijiet karitatevoli, benevolenti u reliġjużi, hija rregolata mid-dritt privat u li hija organizzazzjoni awżiljarja tal-Evangelische Kirche in Deutschland (knisja protestanta fil-Ġermanja). Il-pożizzjoni rreklamat kienet tinvolvi l-preparazzjoni ta’ rapport dwar il-konformità tal-Ġermanja mal-Konvenzjoni Internazzjonali tan-Nazzjonijiet Uniti dwar l-Eliminazzjoni ta’ Kull Forma ta’ Diskriminazzjoni Razzjali (iktar ’il quddiem ir-“rapport dwar id-diskriminazzjoni razzjali”. Vera Egenberger (iktar ’il quddiem ir-“rikorrenti”) għandha diversi snin ta’ esperjenza f’dan il-kamp u kitbet firxa ta’ pubblikazzjonijiet rilevanti ( 2 ).

2. Ir-rikorrenti ssostni li hija ma nħatritx għall-pożizzjoni minħabba n-nuqqas ta’ fidi konfessjonali tagħha u li dan seħħ bi ksur tad-dritt tagħha għal twemmin kif rifless fl-Artikolu 10 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”) u li saret diskriminazzjoni fil-konfront tagħha abbażi ta’ dan it-twemmin, bi ksur tal-Artikolu 21 tal-Karta u tal-Artikoli 1 u 2 tad-Direttiva tal-Kunsill 2000/78/KE, tas-27 ta’ Novembru 2000, li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol (iktar ’il quddiem id-“Direttiva 2000/78”) ( 3 ).

3. Peress li l-kawża tal-konvenuta hija bbażata fuq l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, din it-tilwima essenzjalment tikkonċerna d-differenza fit-trattament ibbażata fuq it-twemmin fir-rigward ta’ “attivitajiet tax-xogħol fi knejjes u organizzazzjonijiet pubbliċi jew privati oħrajn li l-ethos tagħhom huwa bbażat fuq reliġjon jew twemmin” skont din id-dispożizzjoni. Madankollu, hija wkoll l-ewwel darba li l-Qorti tal-Ġustizzja ġiet adita bl-interpretazzjoni tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 ( 4 ) u għalhekk inħolqu kwistjonijiet kumplessi dwar l-interazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni ma’ diversi dispożizzjonijiet tal-Karta, inkluż l-Artikolu 22 li jipprovdi li l-“Unjoni tirrispetta d-diversità kulturali, reliġjuża u lingwistika”, flimkien mal-Artikolu 17 TFUE li jippreżerva “l-istatus” taħt il-liġi nazzjonali tal-knejjes, tal-assoċjazzjonijiet jew tal-komunitajiet reliġjużi kif ukoll tal-organizzazzjonijiet filosofiċi u mhux konfessjonali ( 5 ).

4. Barra minn hekk, huwa rrapportat li l-istituzzjonijiet relatati mal-Knisja huma t-tieni l-ikbar persuna li timpjega fil-Ġermanja u li dawn jokkupaw pożizzjoni kważi monopolistika f’ċerti oqsma u setturi tax-xogħol ( 6 ). Għaldaqstant, ikun diffiċli li tiġi eżaġerata d-delikatezza tal-ibbilanċjar, minn naħa, tal-preżervazzjoni tad-dritt tal-organizzazzjonijiet reliġjużi tal-Unjoni Ewropea għall-awtonomija u l-awtodeterminazzjoni ( 7 ), bħala s-sies primarju tal-argumenti tal-konvenuta biex tiġġustifika l-inugwaljanza fit-trattament inkwistjoni, u, minn-naħa l-oħra, l-applikazzjoni effettiva tal-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni fir-rigward tar-reliġjon u tat-twemmin fis-suq tax-xogħol tal-Unjoni Ewropea ddiversifikat mil-lat etniku u reliġjuż, fejn l-aċċess ugwali għall-impjieg u l-iżvilupp professjonali huma ta’ sinjifikat fundamentali għal kulħadd u ma humiex biss mezz għall-qligħ tal-għajxien u għall-ksib ta’ ħajja awtonoma, iżda wkoll għall-awtorealizzazzjoni u r-realizzazzjoni tal-potenzjal personali ( 8 ).

II. Il-kuntest ġuridiku

A. Il-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali

5. L-Artikolu 9 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali (iktar ’il quddiem il-“KEDB”) jipprevedi: “1. Kulħadd għandu d-dritt għal-libertà tal-ħsieb, kuxjenza u reliġjon; dan id-dritt jinkludi l-libertà li jbiddel ir-reliġjon jew twemmin tiegħu u l-libertà, sew waħdu kemm ma’ oħrajn u pubblikament jew privatament, li juri r-reliġjon jew it-twemmin tiegħu, fil-qima, tagħlim, prattika u osservanza. 2. Il-libertà li wieħed juri r-reliġjon jew it-twemmin tiegħu tkun suġġetta biss għal dawk il-limitazzjonijiet li jkunu preskritti b’liġi u li jkunu meħtieġa f’soċjetà demokratika fl-interessi tas- sigurtà pubblika, għall-protezzjoni ta’ l-ordni pubblika, tas-saħħa jew tal-morali, jew għall-protezzjoni tad-drittijiet u libertajiet ta’ ħaddieħor.”

It-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea

6. L-Artikolu 4(2) TUE jipprevedi: “L-Unjoni għandha tirrispetta l-ugwaljanza ta’ l-Istati Membri quddiem it-Trattati kif ukoll l-identità nazzjonali tagħhom, inerenti fl-istrutturi politiċi u kostituzzjonali, fundamentali tagħhom, inkluża l-awtonomija lokali u reġjonali. Hija għandha tirrispetta l-funzjonijiet Statali essenzjali tagħhom, inkluż dawk li jassiguraw l-integrità territorjali ta’ l-Istat, iż-żamma ta’ l-ordni pubbliku u l-protezzjoni tas-sigurtà nazzjonali. B’mod partikolari, is-sigurtà nazzjonali tibqa’ r-responsabbiltà unika ta’ kull Stat Membru.”

B. It-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea

7. L-Artikolu 10 TFUE jipprevedi: “Fid-definizzjoni u fl-implimentazzjoni tal-politika u l-azzjonijiet tagħha, l-Unjoni għandha tfittex li tiġġieled kull diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess, ir-razza jew l-oriġini etnika, ir-reliġjon jew it-twemmin, id-diżabbiltà, l-età jew l-orjentazzjoni sesswali.”

8. L-Artikolu 17 TFUE jipprevedi: “1. L-Unjoni tirrispetta u ma tippreġudikax l-istatus li jgawdu minnu, taħt il-liġi nazzjonali, il-knejjes u l-assoċjazzjonijiet jew il-komunitajiet reliġjużi fl-Istati Membri. 2. L-Unjoni tirrispetta wkoll l-istatus li jgawdu minnu, taħt il-liġi nazzjonali l-organizzazzjonijiet filosofiċi u mhux konfessjonali. 3. Waqt li tirrikonoxxi l-identità u l-kontribuzzjoni speċifika tagħhom, l-Unjoni għandha żżomm djalogu miftuħ, trasparenti u regolari ma' dawn il-knejjes u organizzazzjonijiet.”

C. Il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea

9. L-Artikolu 10 tal-Karta huwa intitolat “Il-libertà tal-ħsieb, tal-kuxjenza u tar-reliġjon”. L-Artikolu 10(1) jipprevedi: “Kull persuna għandha d-dritt għal-libertà tal-ħsieb, tal-kuxjenza u tar-reliġjon. Dan id-dritt jimplika l-libertà li wieħed ibiddel ir-reliġjon jew it-twemmin tiegħu, kif ukoll il-libertà li juri r-reliġjon jew it-twemmin tiegħu, waħdu jew ma’ oħrajn, fil-pubbliku jew fil-privat, fil-qima, fit-tagħlim, fil-prattika u fl-osservanza tar-riti.”

10. L-Artikolu 22 tal-Karta huwa intitolat “Id-diversità kulturali, reliġjuża u lingwistika” u jipprevedi: “L-Unjoni tirrispetta d-diversità kulturali, reliġjuża u lingwistika.”

11. L-Artikolu 52(3) tal-Karta jipprovdi: “Safejn din il-Karta fiha drittijiet li jikkorrispondu għal drittijiet iggarantiti mill-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u l-Libertajiet Fundamentali, it-tifsira u l-ambitu ta’ dawk id-drittijiet għandhom ikunu l-istess bħal dawk stabbiliti mill-Konvenzjoni msemmija. Din id-dispożizzjoni ma żżommx lil-liġi ta’ l-Unjoni milli [t]ipprevedi protezzjoni aktar estensiva.”

12. L-Artikolu 53 tal-Karta, intitolat “Il-livell ta’ protezzjoni”, jipprovdi: “Xejn f’din il-Karta m’għandu jiġi interpretat bħala li jillimita jew li jolqot b'mod negattiv id-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali rikonoxxuti, fl-oqsma ta’ applikazzjoni rispettivi tagħhom, mil-liġi ta’ l-Unjoni […] l-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u l-Libertajiet Fundamentali, u mill-kostituzzjonijiet ta’ l-Istati Membri.”

D. Id-Direttiva 2000/78

13. Il-premessa 24 tad-Direttiva 2000/78 tipprovdi: “L-Unjoni Ewropea fid-Dikjarazzjoni Nru 11 tagħha dwar l-istatus tal-knejjes u l-organizzazzjonijiet mhux konfessjonali, annessa ma’ l-Att Finali tat-Trattat ta’ Amsterdam, irrikonoxxiet espliċitament li tirrispetta u ma tippreġudikax l-istat taħt il-liġi nazzjonali tal-knejjes u assoċjazzjonijiet jew komunitajiet reliġjużi fl-Istati Membri u li ugwalment tirrispetta l-istat ta’ l-organizzazzjonijiet filosofiċi u dawk mhux konfessjonali. B’dan l-iskop, l-Istati Membri jistgħu jżommu jew jistabilixxu dispożizzjonijiet speċifiċi dwar rekwiżiti tax-xogħol essenzjali [ġenwini], leġittimi u ġustifikati, li jistgħu jkunu meħtieġa biex tiġi eżerċitata attività professjonali.”

14. L-Artikolu 1 tad-Direttiva 2000/78, intitolat “Skop”, jipprevedi: “L-iskop ta’ din id-Direttiva huwa li tniżżel parametru ġenerali biex tikkumbatti diskriminazzjoni fuq bażi ta’ reliġjon jew twemmin, diżabilità, età jew orjentazzjoni sesswali f’dak li għandu x’jaqsam ma’ l-impjieg u x-xogħol, bi skop li timplimenta fl-Istati Membri il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament.”

15. L-Artikolu 2 tad-Direttiva 2000/78 huwa intitolat “Il-kunċett ta’ diskriminazzjoni”. L-Artikolu 2(1) jipprevedi: “Għall-iskop ta’ din id-Direttiva, ‘il-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament’ għandu jfisser li m’għandux ikun hemm diskriminazzjoni diretta jew indiretta għall-ebda raġuni msemmija fl-Artikolu 1.”

16. L-Artikolu 2(2)(a) jipprevedi: “Għall-iskopijiet tal-paragrafu 1: (a) għandu jitqies li jkun hemm diskriminazzjoni diretta meta persuna tiġi trattata b’mod inqas favorevoli milli kienet tiġi trattata oħra f’sitwazzjoni simili, għar-raġunijiet imsemmija fl-Artikolu 1;”

17. L-Artikolu 4 tad-Direttiva 2000/78 huwa intitolat “Il-ħtiġiet tax-xogħol [Rekwiżiti professjonali]”. L-ewwel paragrafu tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 jipprevedi: “L-Istati Membri jistgħu jżommu leġislazzjoni nazzjonali fis-seħħ fid-data ta’ l-adozzjoni ta’ din id-Direttiva jew jipprovdu għal-leġislazzjoni futura li tinkorpora prattiċi nazzjonali eżistenti fid-data ta’ l-adozzjoni ta’ din id-Direttiva li skond liema, fil-kaz ta’ attivitajiet tax-xogħol fi knejjes u organizzazzjonijiet pubbliċi jew privati oħrajn li l-ethos tagħhom huwa bbażat fuq reliġjon jew twemmin, differenza ta’ trattament ibbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin ta’ persuna m’għandhiex tikkostitwixxi diskriminazzjoni meta, minħabba n-natura ta’ dawn l-attivitajiet jew l-kuntest li fihom jitwettqu, ir-reliġjon jew it-twemmin ta’ persuna jikkostitwixxu rekwiżit ġenwin, leġittimu u ġġustifikat tax-xogħol meta jitqies l-ethos ta’ l-organizzazzjoni. Din id-differenza ta’ trattament għandha tiġi implimentata fir-rispett tad-dispożizzjonijiet u l-prinċipji kostituzzjonali ta’ l-Istati Membri, kif ukoll tal-prinċipji ġenerali tal-liġi Komunitarja, u m’għandhiex tiġġustifka diskriminazzjoni fuq xi bażi oħra.”

E. Id-dritt Ġermaniż

18. L-Artikolu 4(1) u (2) tal-Grundgesetz (liġi bażika tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja, iktar ’il quddiem il-“GG”) jipprevedi: “(1) Il-libertà tal-kuxjenza u tal-fidi u l-libertà tat-twemmin reliġjuż u filosofiku huma invjolabbli. (2) Il-libertà tal-qima hija ggarantita.”

19. L-Artikolu 140 tal-GG jipprovdi li l-Artikoli 136 sa 139 u 141 tal-Verfassung des Deutschen Reiches (kostituzzjoni tal-Istat Ġermaniż, iktar ’il quddiem il-“WRV”) jagħmlu parti integrali mill-liġi bażika. Id-dispożizzjonijiet saljenti tal-Artikolu 137 tal-WRV jipprovdu kif ġej: “(1) Ma teżistix knisja tal-Istat. (2) Hija ggarantita l-libertà li jiġu ffurmati soċjetajiet reliġjużi. (3) Kull soċjetà reliġjuża għandha tirregola u tamministra l-affarijiet tagħha b’mod indipendenti fi ħdan il-konfini tal-liġi li tapplika għal kulħadd. Hija tikkonferixxi l-karigi tagħha mingħajr l-involviment tal-Istat jew tal-komunità ċivili. […] (7) Assoċjazzjonijiet li għandhom l-iskop li jrawmu twemmin filosofiku fil-komunità għandu jkollhom l-istess status bħal soċjetajiet reliġjużi. […]”

20. L-Artikolu 1 tal-Allgemeine Gleichbehandlungsgesetz (liġi ġenerali dwar l-ugwaljanza fit-trattament iktar ’il quddiem l-“AGG”) jipprevedi: “Din il-liġi għandha l-għan li tipprekludi jew li telimina kull diskriminazzjoni bbażata fuq ir-razza jew fuq l-oriġini etnika, is-sess, ir-reliġjon jew it-twemmin, id-diżabbiltà, l-età jew l-orjentazzjoni sesswali.”

21. L-Artikolu 7(1) tal-AGG jipprevedi: “Il-ħaddiema ma għandhom ikunu suġġetti għal ebda diskriminazzjoni abbażi ta’ wieħed mill-motivi msemmija fl-Artikolu 1; din il-projbizzjoni tapplika wkoll meta l-persuna li tkun wettqet id-diskriminazzjoni sempliċement tassumi li jeżisti wieħed mill-motivi msemmija fl-Artikolu 1.” ( 9 )

22. L-Artikolu 9(1) tal-AGG jipprevedi: “(1) Bla ħsara għad-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 8 [tal-AGG], differenza fit-trattament ibbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin hija ammissibbli wkoll fil-każ tal-impjieg minn soċjetajiet reliġjużi, minn istituzzjonijiet affiljati magħhom, irrispettivament mill-forma ġuridika, jew minn assoċjazzjonijiet li għandhom l-iskop li jrawmu reliġjon jew twemmin fil-komunità, meta reliġjon jew twemmin partikolari jikkostitwixxu rekwiżit professjonali ġġustifikat filwaqt li jittieħed kont tal-perċezzjoni proprja ta’ min jimpjega, fid-dawl tad-dritt tiegħu għal awtonomija jew minħabba n-natura tal-attivitajiet tiegħu.”

III. Il-fatti tal-kawża prinċipali u d-domandi preliminari

23. Ir-reklam inkwistjoni fil-kawża prinċipali kien jaqra kif ġej: “Neżiġu s-sħubija fi Knisja Protestanta jew fi knisja li hija membru tal-Arbeitsgemeinschaft Christlicher Kirchen in Deutschland (kooperattiva tal-knejjes kristjani fil-Ġermanja) u l-identifikazzjoni mal-missjoni tal-għajnuna. Jekk jogħġbok indika s-sħubija tiegħek fil-curriculum vitae.”

24. Il-kompiti speċifikati fl-istess reklam kienu jinkludu r-rappreżentazzjoni personali, fi ħdan il-qafas tal-proġett, tad-Dijakonija tal-Ġermanja lid-dinja politika barranija, lill-pubbliku u lill-organizzazzjonijiet għall-protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem, u l-kooperazzjoni mal-awtoritajiet rilevanti. Huwa kien isemmi wkoll il-provvista ta’ informazzjoni lid-Dijakonija tal-Ġermanja u l-koordinazzjoni tal-proċess tal-formazzjoni ta’ opinjonijiet fi ħdan din l-organizzazzjoni.

25. Kif semmejt iktar ’il fuq, ir-rikorrenti, li ma tappartjeni għal ebda komunità reliġjuża, applikat mingħajr suċċess għall-pożizzjoni rreklamata. Il-persuna li finalment inħatret kienet indikat is-sħubija reliġjuża tagħha bħala “kristjana Protestanta ssoċjalizzata fil-Knisja reġjonali ta’ Berlin”.

26. Ir-rikorrenti ppreżentat talba quddiem l-Arbeitsgericht Berlin (qorti industrijali, Berlin) għall-ħlas tad-danni li jammontaw għal mill-inqas EUR 9 788.65. L-Arbeitsgericht (qorti industrijali) ddikjarat li r-rikorrenti kienet sofriet diskriminazzjoni, iżda l-kumpens mogħti kien biss ta’ EUR 1 957.73. Il-kawża ġiet appellata quddiem il-Landesarbeitsgericht Berlin-Brandenburg (qorti industrijali superjuri, Berlin-Brandenburg) u wara quddiem il- Bundesarbeitsgericht (qorti industrijali federali).

27. Peress li dik il-qorti ma hijiex ċerta dwar l-interpretazzjoni korretta tad-dritt tal-Unjoni fiċ-ċirkustanzi tal-każ, hija għamlet id-domandi li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja skont l-Artikolu 267TFUE: “(1) L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78/KE għandu jiġi interpretat fis-sens li persuna li timpjega, bħall-konvenuta f’din il-kawża, jew inkella l-Knisja għaliha, tista’ tiddeċiedi hija stess, b’mod vinkolanti, li r-reliġjon speċifika ta’ kandidat tikkostitwixxi, minħabba n-natura tal-attività jew il-kuntest li fih hija eżerċitata, rekwiżit professjonali essenzjali [ġenwin], leċitu [leġittimu] u ġġustifikat fid-dawl tal-etos tagħha? (2) F’każ ta’ risposta negattiva għall-ewwel domanda: Dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali, f’dan il-każ l-Artikolu 9(1), l-ewwel ipoteżi, tal-liġi ġenerali dwar l-ugwaljanza fit-trattament (AGG), li tipprovdi li inugwaljanza fit-trattament bbażata fuq ir-reliġjon f’każ ta’ impjieg minn komunitajiet reliġjużi u l-isituzzjonijiet affiljati ma’ dawn tal-aħħar hija wkoll leċita jekk, b’kunsiderazzjoni għall-identità proprja ta’ din il-komunità reliġjuża fid-dawl tad-dritt tagħha ta’ awtodeterminazzjoni, reliġjon partikolari tikkostitwixxi rekwiżit professjonali ġġustifikat, għandha tibqa’ mhux applikata f’kawża bħal dik preżenti? (3) F’każ ta’ risposta negattiva għall-ewwel domanda: Liema rekwiżiti għandhom jiġu imposti, bħala rekwiżit professjonali [ġenwin], leċitu [leġittimu] u ġġustifikat, għan-natura tal-attività jew għall-kuntest li fih hija eżerċitata, fid-dawl tal-etos tal-organizzazzjoni, skont l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78/KE?”

28. Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub lill-Qorti tal-Ġustizzja mir-rikorrenti, mill-konvenuta, mill-Gvern Ġermaniż u mill-Irlanda u mill-Kummissjoni Ewropea. Bl-eċċezzjoni tal-Irlanda, kollha pparteċipaw fis-seduta li saret fit-18 ta’ Lulju 2017.

IV. Id-deċiżjoni tar-rinviju

29. Fil-kawża prinċipali huwa paċifiku li, permezz tad-dispożizzjonijiet rilevanti tal-AGG, Il-Ġermanja eżerċitat l-għażla fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 li jew “jżommu leġislazzjoni nazzjonali fis-seħħ fid-data ta’ l-adozzjoni ta’ din id-Direttiva” jew “jipprovdu għal-leġislazzjoni futura li tinkorpora prattiċi nazzjonali eżistenti” fl-istess data fir-rigward ta’ rekwiżiti professjonali “ġenwin[i], leġittim[i] u ġġustifikat[i] ( 10 ). Skont id-deċiżjoni tar-rinviju, ir-rikorrenti ssostni li ma huwiex kompatibbli mal-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni skont l-Artikolu 7(1) tal-AGG, għall-inqas meta interpretat konformement mad-dritt tal-Unjoni, li fil-proċess tal-ħatra inkwistjoni ttieħdet inkunsiderazzjoni r-reliġjon, kif ir-reklam jagħti x’jifhem biċ-ċar li ġara. L-Artikolu 9(1) tal-AGG ma jiġġustifikax id-diskriminazzjoni li seħħet. Huwa wkoll apparenti li l-konvenuta ma eżiġietx konsistentement l-affiljazzjoni ma’ fidi konfessjonali għall-pożizzjonijiet kollha li rreklamat u li l-pożizzjoni rreklamat kienet ġiet iffinanzjata, inter alia, minn fondi relatati ma’ proġett, ipprovduti minn terzi mhux tal-Knisja.

30. Il-konvenuta tikkunsidra li d-differenza fit-trattament ibbażata fuq ir-reliġjon inkwistjoni hawnhekk hija ġġustifikata skont l-Artikolu 9(1) tal-AGG. Ir-regoli li jirregolaw il-Knisja Protestanta fil-Ġermanja jipprovdu li s-sħubija fi Knisja Kristjana hija rekwiżit essenzjali għall-ħolqien ta’ relazzjoni ta’ impjieg. Id-dritt li jiġi stabbilit tali rekwiżit jagħmel parti mid-dritt tal-knejjes għal awtodeterminazzjoni, li huwa protett bil-liġi kostituzzjonali Ġermaniża, imnissla mill-Artikolu 140 tal-GG flimkien mal-Artikolu 137(3) tal-WRV. Dan huwa kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni, partikolarment fir-rigward tal-Artikolu 17 TFUE. Addizzjonalment, konformement mal-identità proprja tal-organizzazzjoni konvenuta, l-aderenza reliġjuża hija rekwiżit professjonali ġġustifikat minħabba n-natura tal-attivitajiet inkwistjoni.

31. Fir-rigward tal-ewwel domanda, id-deċiżjoni tar-rinviju tgħid li kienet ir-rieda espressa tal-leġiżlatur Ġermaniża li l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 jiġi traspost b’tali mod li d-dispożizzjonijiet u l-prattiki ġuridiċi eżistenti jinżammu; il-leġiżlatur nazzjonali ħa din id-deċiżjoni b’teħid inkunsiderazzjoni tal-ġurisprudenza tal-Bundesverfassungsgericht (qorti kostituzzjonali federali), u għamel riferiment espliċitu għall-Artikolu 140 tal-GG flimkien mal-Artikolu 137(3) tal-WRV fir-rigward tal-“privileġġ tal-awtodeterminazzjoni”. Għalhekk, skont id-dritt Ġermaniż, l-istħarriġ ġudizzjarju fil-kuntest tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 huwa limitat għal stħarriġ tal-plawżibbiltà, abbażi tal-identità proprja ta’ reliġjon iddefinita mit-twemmin. Madankollu, il-qorti tar-rinviju nazzjonali tistaqsi jekk tali interpretazzjoni tal-Artikolu 9(1) tal-AGG hijiex konformi mad-dritt tal-Unjoni.

32. Fir-rigward tat-tieni domanda, il-qorti tar-rinviju tinnota li l-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja teżiġi riflessjoni dwar jekk il-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni bbażata fuq ir-reliġjon hijiex dritt suġġettiv li jirrikjedi li dispożizzjonijiet inkonsistenti tal-Istati Membri ma għandhomx jibqgħu jiġu applikati, anki f’tilwimiet bejn żewġ partijiet privati ( 11 ). Madankollu, għadu ma ġiex deċiż jekk dan japplikax meta min jimpjega jinvoka d-dritt primarju tal-Unjoni, bħall-Artikolu 17 TFUE, biex jiġġustifika żvantaġġ ibbażat fuq ir-reliġjon.

33. Fir-rigward tat-tielet domanda, qed tintalab kjarifika dwar kif kriterji stabbiliti taħt il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fir-rigward ta’ dawk li d-deċiżjoni tar-rinviju tirreferi għalihom bħala kunflitti ta’ lealtà li jikkonċernaw it-twemmin f’relazzjonijiet ta’ impjieg eżistenti, jistgħu jkunu milquta mill-interpretazzjoni tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78. Dawn il-kriterji jinkludu, partikolarment, in-natura tal-pożizzjoni inkwistjoni ( 12 ), il-prossimità tal-attività inkwistjoni għall-missjoni proklamatorja ( 13 ), u l-protezzjoni tad-drittijiet ta’ terzi, pereżempju l-interess ta’ università Kattolika li t-tagħlim tagħha jkun kkaratterizzat minn twemmin Kattoliku ( 14 ). Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem twettaq ukoll eżerċizzju ta’ bbilanċjar tad-drittijiet u tal-interessi li jikkompetu ma’ xulxin ( 15 ).

V. Evalwazzjoni

A. Ħarsa ġenerali

34. Ser nibda l-analiżi tiegħi billi nindirizza tliet kwistjonijiet preliminari.

35. L-ewwel nett, ser nikkunsidra jekk it-tweġib tad-domandi rrinvijati jirrikjedix riflessjoni dwar jekk il-konvenuta involvietx ruħha f’“attivitajiet ekonomiċi” jew le meta ħarġet sejħa għal membri ta’ knejjes Kristjani speċifiċi biex jippreparaw ir-rapport dwar id-diskriminazzjoni razzjali u jirrappreżentawha professjonalment, u meta fl-aħħar mill-aħħar għażlet tali persuna.

36. It-tieni nett, ser nispjega fid-dettall kif u għalfejn l-Artikoli 52(3) u 53 tal-Karta huma ċentrali għar-riżoluzzjoni tal-problemi ġuridiċi li jirriżultaw fil-kawża prinċipali. L-Artikolu 52(3) tal-Karta jipprevedi li, sa fejn id-drittijiet elenkati fil-Karta jikkorrispondu għad-drittijiet iggarantiti mill-KEDB, it-tifsira u l-ambitu ta’ dawn id-drittijiet huma l-istess. L-Artikolu 52(3) iżid li din id-dispożizzjoni “ma żżommx lil-liġi ta’ l-Unjoni milli jipprevedi protezzjoni aktar estensiva”. Il-parti tal-Artikolu 53 li hija partikolarment rilevanti tikkonċerna d-dikjarazzjoni, kif interpretata mill-Qorti tal-Ġustizzja fid-deċiżjoni tagħha fil-kawża Melloni ( 16 ), li xejn “f’din il-Karta m’għandu jiġi interpretat bħala li jillimita jew li jolqot b’mod negattiv id-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali rikonoxxuti, fl-oqsma ta’ applikazzjoni rispettivi tagħhom, mil-liġi ta’ l-Unjoni […] u mill-kostituzzjonijiet ta’ l-Istati Membri.”

37. It-tielet nett, ser nidħol fl-inkonsistenzi tal-materjal li ġie ppreżentat lill-Qorti tal-Ġustizzja dwar il-kontenut preċiż tad-dritt Ġermaniż, kif elaborat fil-ġurisprudenza tal-Bundesverfassungsgericht (qorti kostituzzjonali federali), fir-rigward tal-limiti relatati mal-istħarriġ ġudizzjarju ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi li jinvokaw il-privileġġ ekkleżjastiku tal-awtodeterminazzjoni fil-kuntest tad-dritt industrijali.

38. Imbagħad ser ngħaddi biex nirrispondi d-domandi rrinvijati. L-ewwel ser nirrispondi d-domandi 1 u 3, peress li dawn essenzjalment jitolbu għal interpretazzjoni tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 fid-dawl tad-dritt primarju tal-Unjoni Ewropea, inkluż l-Artikolu 17 TFUE, u fid-dawl tal-ġurisprudenza rilevanti tal-Qorti tal-Ġustizzja u tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem.

39. Filwaqt li nirrispondi l-ewwel d-domanda, ser nikkunsidra jekk ir-riferiment fl-Artikolu 17 TFUE għall-“istatus” ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi taħt il-liġi ta’ Stat Membru, flimkien ma’ allużjoni għad-dispożizzjonijiet u l-prinċipji kostituzzjonali tal-Istat Membru magħmula fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 ( 17 ), humiex biżżejjed biex jinħoloq renvoi [riferiment] għad-dritt tal-Istati Membri, u fil-kawża prinċipali tal-Ġermanja, fir-rigward tal-iskala u l-intensità tal-istħarriġ ġudizzjarju meta impjegat jew impjegat prospettiv ( 18 ) jikkontesta l-użu minn organizzazzjoni reliġjuża tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 biex tiġġustifika inugwaljanza fit-trattament fir-rigward tar-reliġjon jew tat-twemmin f’relazzjonijiet ta’ impjieg.

40. Ser nibbaża fuq l-analiżi ppreparata fir-risposta għall-ewwel d-domanda sabiex nidentifika r-“rekwiżiti”, imsemmija fit-tielet domanda (li nippreferi nirreferi għalihom bħala “fatturi” rilevanti għall-fini tal-analiżi), fir-rigward tan-natura tal-attivitajiet jew tal-kuntest li fih jitwettqu, bħala rekwiżiti professjonali ġenwini, leġittimi u ġġustifikati, b’teħid inkunsiderazzjoni tal-etos tal-organizzazzjoni, konformement mal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78.

41. It-tieni domanda, li ser nittratta l-aħħar, tikkonċerna l-konsegwenzi li ser isegwu, f’termini ta’ rimedji, jekk l-interpretazzjoni mogħtija lid-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni rilevanti għar-riżoluzzjoni tat-tilwima inkwistjoni tkun inkonsistenti mat-test tad-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt Ġermaniż, b’tali mod li ma huwiex possibbli li tal-aħħar jiġi interpretat konformement mad-dritt tal-Unjoni.

42. Din il-kwistjoni titqajjem fil-kawża prinċipali għaliex id-dritt fundamentali taħt id-dritt tal-Unjoni, li ma ssirx diskriminazzjoni ibbażata fuq it-twemmin, huwa espress b’mod konkret f’direttiva tal-Unjoni Ewropea ( 19 ), u l-kawża prinċipali tikkonċerna sitwazzjoni orizzontali fejn dik id-direttiva tal-Unjoni Ewropea hija invokata miż-żewġ partijiet fit-tilwima kontra xulxin; ir-rikorrenti hija parti privata individwali u l-konvenuta hija assoċjazzjoni rregolata mid-dritt privat ( 20 ). Ir-rikorrenti tinvoka l-Artikoli 1 u 2 tad-Direttiva 2000/78 kontra l-konvenuta u l-konvenuta tinvoka l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 kontra r-rikorrenti. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet konsistentement, li direttiva ma tistax, minnha nfisha, toħloq obbligu fir-rigward ta’ individwu u għaldaqstant ma tistax tiġi invokata kontra individwu ( 21 ).

43. L-obbligu tal-qrati tal-Istati Membri biex jinterpretaw id-dritt tal-Istati Membri b’mod kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni għandu limiti oħra. Għalhekk, l-obbligu tal-qorti nazzjonali biex tirreferi għad-dritt tal-Unjoni meta tinterpreta u tapplika r-regoli rilevanti tad-dritt intern huwa limitat mill-prinċipji ġenerali tad-dritt u ma jistax iservi ta’ bażi għal interpretazzjoni contra legem tad-dritt nazzjonali ( 22 ).

44. Konsegwentement, din il-manifestazzjoni tal-projbizzjoni klassika ta’ effett dirett orizzontali ta’ direttivi tinsab f’kunflitt ma’ regola oħra żviluppata fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. Dan ifisser li, filwaqt li d-dritt fundamentali li ma ssirx diskriminazzjoni ibbażata fuq l-età ġie espress speċifikament f’direttiva tal-Unjoni Ewropea, dan xorta waħda għandu effett dirett orizzontali, b’tali mod li l-miżuri nazzjonali kollha li huma inkonsistenti kif ukoll miżuri contra legem għandhom jibqgħu mhux applikati, anki f’tilwimiet fejn parti privata qed taġixxi kontra parti privata oħra ( 23 ).

45. Għaldaqstant, skont it-tieni domanda, il-qorti tar-rinviju nazzjonali tixtieq issir taf jekk il-projbizzjoni tad-diskriminazzjoni ibbażata fuq ir-reliġjon u tat-twemmin tappartjenix għall-istess grupp ta’ drittijiet bħall-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni ibbażata fuq l-età, hekk li l-miżuri nazzjonali inkonsistenti kollha li huma inkonsistenti mad-dritt tal-Unjoni [b’mod partikolari l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78] għandhom jibqgħu mhux applikati mill-qorti tar-rinviju nazzjonali, minkejja n-natura orizzontali tat-tilwima quddiemha ( 24 ). Barra minn hekk, huwa ċar mid-deċiżjoni tar-rinviju, jekk mhux mit-test tat-tieni domanda stess, li l-qorti tar-rinviju nazzjonali qiegħda tfittex ukoll gwida dwar jekk l-Artikolu 17 TFUE huwiex b’xi mod rilevanti għal din id-determinazzjoni.

B. Osservazzjonijiet preliminari

1. L-attivitajiet ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi u l-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni

46. Ir-reliġjon ma ngħatat post fl-ebda wieħed mit-tliet trattati li ħolqu l-Komunità Ekonomika Ewropea, il-Komunità Ewropea tal-Faħam u l-Azzar jew il-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika. Barra minn hekk, minħabba l-għanijiet li llum jaf jidhru modesti tat-Trattat ta’ Ruma, li essenzjalment ġie kklassifikat bil-mira li tintlaħaq l-integrazzjoni ekonomika ( 25 ), il-ġurisprudenza tal-bidu tal-Qorti tal-Ġustizzja ddeterminat iċ-ċirkustanzi li fihom il-parteċipazzjoni f’komunità abbażi ta’ reliġjon jew forma oħra ta’ filosofija kienet taqa’ fi ħdan il-kamp ta’ applikazzjoni tal-liġi Komunitarja fuq bażijiet ekonomiċi biss.

47. Fid-deċiżjoni tagħha tal-1988 fil-kawża Steymann, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li l-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-KEE kien jiġbor fih il-parteċipazzjoni f’komunità bbażata fuq ir-reliġjon jew forma oħra ta’ filosofija sa fejn tali parteċipazzjoni setgħet “titqies attività ekonomika fis-sens tal-Artikolu 2 tat-Trattat” ( 26 ), filwaqt li l-Avukat Ġenerali Slynn osserva, f’konklużjonijiet ippreżentati fl-istess sena fil-kawża Humbel u Edel, li l-ordnijiet reliġjużi “jipprovdu x-xogħol u jħallsu l-kontijiet għas-sħana u d-dawl” u li jistgħu wkoll “jippretendu korrispettiv għal ċerti servizzi”. Madankollu, l-Avukat Ġenerali Slynn issottolinja li l-“problema reali hija jekk is-servizzi humiex forniti bħala parti minn attività ekonomika” ( 27 ).

48. Madankollu, id-dipendenza fuq l-integrazzjoni ekonomika sabiex tiġi stabbilita l-kompetenza tal-Unjoni Ewropea naqset taħt emendi sussegwenti għat-Trattat ( 28 ), hekk li l-fatt ta’ jekk organizzazzjoni reliġjuża hijiex involuta f’“attività ekonomika” mhux dejjem ser ikun rilevanti għall-porzjon sostantiv tad-dritt tal-Unjoni inkwistjoni. Pereżempju, tali organizzazzjonijiet iġġieldu restrizzjonijiet fuq il-moviment liberu li kienu jaffettwaw l-interessi tagħhom li l-Istati Membri pprovaw jiġġustifikaw abbażi tal-ordni pubbliku ( 29 ), eżerċizzju li jista’ jinvolvi l-kunsiderazzjoni ta’ politiki ta’ “natura etika u filosofika” ( 30 ). Taħt il-qafas kostituzzjonali preżenti tal-Unjoni Ewropea, kemm l-organizzazzjonijiet reliġjużi ( 31 ) kif ukoll ir-rikorrenti individwali ( 32 ) jistgħu jinvokaw il-protezzjoni mogħtija mill-Artikolu 10 tal-Karta biex jikkontestaw id-dritt tagħhom għal libertà tar-reliġjon fir-rigward ta’ atti tal-istituzzjonijiet, tal-korpi, tad-dipartimenti u tal-organi tal-Unjoni ( 33 ) u dawk tal-Istati Membri meta jimplementaw id-dritt tal-Unjoni ( 34 ), irrispettivament minn jekk tali miżuri humiex immirati biex jirregolaw l-attivitajiet ekonomiċi. L-istess japplika fil-każ ta’ tilwimiet ta’ natura orizzontali, bħal dik fil-kawża prinċipali, fejn id-dritt ta’ Stat Membru jrid jiġi interpretat konformement ma’ direttiva, sa fejn dan ikun possibbli ( 35 ).

49. Għalhekk, minkejja l-argumenti magħmula mir-rappreżentant tal-Kummissjoni fis-seduta, jiena tal-fehma li huwa irrilevanti, għall-finijiet tad-domandi rrinvijati fil-kawża prinċipali, jekk il-konvenuta kinitx involuta f’attività ekonomika jew le meta hija tefgħet reklam għall-għajnuna fil-preparazzjoni tar-rapport dwar id-diskriminazzjoni razzjali, immirat biss għal applikanti prospettivi li kienu jappartjenu għal kategorija ddefinita ta’ fidijiet Kristjani, u għażlet kandidat tkun minn waħda minn dawn il-kategoriji.

50. L-approċċ irrakkomandat mill-Kummissjoni tassew jaf iwassal għal tnaqqis indebitu tal-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae tal-Artikolu 17 TFUE, hekk li l-istatus tal-knejjes, assoċjazzjonijiet jew komunitajiet reliġjużi u organizzazzjonijiet filosofiċi u dawk mhux konfessjonali jiġi rrikonoxxut biss taħt il-liġi nazzjonali meta dawn iwettqu attivitajiet ekonomiċi. Dan jaf ukoll inaqqas f’sens iktar wiesa’ l-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae tad-dritt tal-Unjoni fir-rigward ta’ dawn l-organizzazzjonijiet f’mod li huwa inkonsistenti mal-paradigma moderna ta’ kompetenzi tal-Unjoni Ewropea skont it-Trattati TUE u TFUE.

51. Pereżempju, organizzazzjoni reliġjuża li qiegħda tibni ċentru għall-qima fuq skala kbira għandha tiġi eżentata mir-rekwiżiti tad-Direttiva 2011/92/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tat-13 ta’ Diċembru 2001, dwar l-istima tal-effetti ta’ ċerti proġetti pubbliċi u privati fuq l-ambjent ( 36 ), għas-sempliċi fatt li l-faċilità ma hijiex ser taqdi skop kummerċjali u ser tintuża esklużivament għall-qima, hekk li l-organizzazzjoni reliġjuża inkwistjoni ma għandhiex titqies li hija involuta f’attivitajiet ekonomiċi? Din id-domanda trid bilfors tiġi risposta fin-negattiv ( 37 ).

2. Regoli dwar l-applikazzjoni tal-Karta u l-kawża prinċipali

52. Il-Karta għandha tiġi applikata fil-kawża prinċipali skont ir-regoli segwenti.

53. L-ewwel nett, kif stabbilit fil-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, ir-regoli tad-dritt sekondarju tal-Unjoni għandhom jiġu interpretati u applikati f’konformità mad-drittijiet fundamentali ( 38 ). Il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat ukoll li “id-dritt iggarantit fl-Artikolu 10(1) [tal-Karta] jikkorrispondi mad-dritt iggarantit fl-Artikolu 9 tal-KEDB u, skont l-Artikolu 52(3) tal-Karta, huwa għandu l-istess sens u l-istess portata bħal dan” ( 39 ). L-Artikolu 52(3) tal-Karta huwa intenzjonat li jiżgura l-konsistenza bejn id-drittijiet stabbiliti fil-Karta u d-drittijiet korrispondenti ggarantiti fil-KEDB, mingħajr ma tiġi affettwata b’mod negattiv l-awtonomija tad-dritt tal-Unjoni u dik tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea ( 40 ). Konsegwentement, id-dritt tal-komunitajiet reliġjużi bħall-konvenuta, għal eżistenza awtonoma, huwa ggarantit għal-“limitu minimu ta’ protezzjoni” ( 41 ) stabbilit fil-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem. Dan il-forum externum tal-libertà tar-reliġjon irid jiġi kkunsidrat fl-interpretazzjoni tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 u tal-Artikolu 17 TFUE.

54. It-tieni nett, fl-istess waqt, peress li l-Artikolu 9 tal-KEDB jiggarantixxi wkoll il-forum internum tal-libertà tar-reliġjon u tat-twemmin ( 42 ), li jinkludi l-libertà li persuna ma tkunx parti minn reliġjon ( 43 ), irid jittieħed kont dovut bl-istess mod tal-interpretazzjoni tal-Artikoli 1 u 2 tad-Direttiva 2000/78 fid-dawl tal-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem li hija rilevanti għal din il-parti tal-Artikolu 9 tal-KEDB, sabiex jiġi ddeterminat jekk, bħala kwistjoni ta’ dritt tal-Unjoni, ir-rikorrenti sofrietx diskriminazzjoni illegali jew jekk ġietx suġġetta għal inugwaljanza fit-trattament iġġustifikata ( 44 ). Kemm ir-rikorrenti kif ukoll il-konvenuta huma, ovvjament, intitolati għal rimedju effettiv biex jinfurzaw id-drittijiet rispettivi tagħhom skont l-Artikolu 47 tal-Karta ( 45 ).

55. Dan iwassalni għat-tielet mod li bih il-Karta hija rilevanti għall-kawża prinċipali. Fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, kif ukoll f’dik tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, hemm integrat li fil-każ li jkun hemm kolliżjoni bejn, jew kompetizzjoni fost, id-drittijiet, hija l-funzjoni essenzjali tal-qrati li jwettqu eżerċizzju bir-reqqa tal-ibbilanċjar bejn l-interessi kunfliġġenti inkwistjoni ( 46 ). L-istess approċċ irid jintuża bilfors sabiex tissolva t-tilwima fil-kawża prinċipali, fejn ma hemmx kunflitt dirett bejn individwu u l-Istat dwar il-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali, iżda fejn tal-aħħar jipproteġi drittijiet kunfliġġenti ( 47 ).

56. Għalhekk, l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 jista’ jitqies bħala l-manifestazzjoni leġiżlattiva fi ħdan l-Unjoni Ewropea tad-dritt tal-konvenuta għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni kif protett, fl-Artikoli 9 u 11 tal-KEDB, fejn il-frażi “meta jitqies l-ethos ta’ l-organizzazzjoni” hija l-element ewlieni tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 li għandu jiġi interpretat fid-dawl tal-ġurisprudenza rilevanti tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem. L-Artikoli 1 u 2 tad-Direttiva 2000/78 huma l-manifestazzjoni leġiżlattiva tad-dritt tar-rikorrenti li ma ssirx diskriminazzjoni kontriha abbażi tar-reliġjon jew tat-twemmin, kif protett bl-Artikoli 9 u 14 tal-KEDB, filwaqt li l-Artikolu 2(5) tad-Direttiva 2000/78 u l-mandat li jagħti lill-Istati Membri biex jieħdu l-miżuri neċessarji, inter alia, “għall-protezzjoni tad-drittijiet u l-libertajiet ta’ oħrajn” jimmarka l-eżerċizzju ta’ bbilanċjar li l-qrati huma marbuta jwettqu meta kkonfrontati b’kompetizzjoni fost id-drittijiet ( 48 ).

57. Ir-raba’ nett, element ieħor tal-Artikolu 52(3) tal-Karta, flimkien mat-test tal-Artikolu 53 tal-Karta, huwa ċentrali għall-approċċ li għandu jitħaddem fir-rigward tal-kwistjonijiet imqajma fil-kawża prinċipali. L-Artikolu 52(3) jipprevedi, barra minn hekk, li din id-dispożizzjoni “ma żżommx lil-liġi ta’ l-Unjoni milli jipprevedi protezzjoni aktar estensiva”, filwaqt li l-Artikolu 53, intitolat “Il-livell ta’ protezzjoni”, jipprovdi inter alia li xejn fil-Karta “m’għandu jiġi interpretat bħala li jillimita jew li jolqot b’mod negattiv id-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali rikonoxxuti, fl-oqsma ta’ applikazzjoni rispettivi tagħhom, mil-liġi ta’ l-Unjoni […] u mill-kostituzzjonijiet ta’ l-Istati Membri.” ( 49 )

58. F’dak li jirrigwarda l-“protezzjoni aktar estensiva” li l-Unjoni tista’ tipprovdi skont l-Artikolu 52(3) tal-Karta, kif ser nuri fis-sezzjoni V(C) iktar ’il quddiem fir-risposta għall-ewwel domanda, dan jeħtieġ li jittieħed kont dovut ta’ jekk l-Artikolu 17 TFUE u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 jikkostitwixxux każijiet fejn l-Unjoni għażlet li tipprovdi “protezzjoni aktar estensiva” minn dik ipprovduta fil-KEDB fir-rigward tal-iskala u tal-intensità ta’ stħarriġ ġudizzjarju ta’ deċiżjonijiet li fihom organizzazzjonijiet reliġjużi bħall-konvenuta jidhru li qed jeżerċitaw id-dritt tagħhom għal awtonomija u awtodeterminazzjoni, filwaqt li t-tielet domanda tirrikjedi li ssir elaborazzjoni tal-fatturi li għandhom jiġu applikati minn qorti meta tkun qiegħda tibbilanċja d-dritt li ma ssirx diskriminazzjoni bbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin, protett bl-Artikoli 1 u 2 tad-Direttiva 2000/78 ( 50 ), mad-dritt ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi għal awtodeterminazzjoni u awtonomija, irrikonoxxut fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78.

59. Fir-rigward tal-Artikolu 53 tal-Karta, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, fil-kawża Melloni, li din id-dispożizzjoni għandha tiġi interpretata bħala li tfisser li l-applikazzjoni ta’ standards tad-drittijiet fundamentali li jirriżultaw mill-ordinament kostituzzjonali ta’ Stat Membru hija prekluża meta tikkomprometti “s-supremazija, l-unità u l-effettività tad-dritt tal-Unjoni” fit-territorju ta’ dak l-Istat ( 51 ).

60. Madankollu, dak huwa li qed titlob il-konvenuta mingħand il-qorti tar-rinviju nazzjonali; dan bilfors ikollu jwassal għal impatt kompromess tal-projbizzjoni tad-diskriminazzjoni bbażata fuq it-twemmin, iggarantita bl-Artikoli 1 u 2 tad-Direttiva 2000/78, flimkien ma’ regoli rimedjali fformulati b’mod abbundanti u ċar f’dik id-direttiva ( 52 ), minħabba l-limitazzjonijiet imposti mid-dritt kostituzzjonali Ġermaniż, kif deskritt fid-deċiżjoni tar-rinviju, fuq l-intensità tal-istħarriġ ġudizzjarju relatat ma’ ġustifikazzjonijiet ta’ organizzazzjonijiet bħall-konvenuta għall-inugwaljanza fit-trattament ibbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin fil-kuntest tar-relazzjonijiet ta’ impjieg. Għalhekk għandu jiġi deċiż jekk dan l-arranġament huwiex kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni permezz tal-effetti magħquda tal-Artikolu 17 TFUE u tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78.

3. L-istħarriġ ġudizzjarju tar-relazzjonijiet ta’ impjieg u l-organizzazzjonijiet reliġjużi fil-Ġermanja

61. Fl-aħħar nett, huwa importanti li jiġi nnotat li quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ġew ippreżentati deskrizzjonijiet inkonsistenti dwar il-kontenut tal-ġurisprudenza tal-Bundesverfassungsgericht (qorti kostituzzjonali federali) u dwar il-portata tar-restrizzjonijiet li hija timponi fuq l-istħarriġ ġudizzjarju ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi li jimpjegaw, bil-għan li jiġi ppreżervat id-dritt ekkleżjastiku tagħhom għal awtodeterminazzjoni skont l-Artikolu 137 tal-WRV u b’mod partikolari l-ewwel sentenza tal-Artikolu 137(3).

62. Skont id-deċiżjoni tar-rinviju, fil-kuntest ta’ talba għad-danni bbażata fuq diskriminazzjoni fi proċess ta’ ħatra/applikazzjoni, l-istħarriġ tal-plawżibbiltà jfisser li l-istandard stipulat mill-Knisja nnifisha ma għandux jiġi mistħarreġ, iżda minflok għandu sempliċement jiġi preżunt, sa fejn il-Knisja li timpjega tkun tista’ targumenta b’mod plawżibbli li r-rekwiżit ta’ reliġjon partikolari għall-ħatra huwa l-espressjoni tal-identità proprja tal-Knisja kif iddefinita mit-twemmin tagħha.

63. Madankollu, fis-seduta r-rappreżentant tal-Ġermanja enfasizza li l-Bundesverfassungsgericht (qorti kostituzzjonali federali) ma kinitx ħelset lill-knejjes li jimpjegaw minn kull tip ta’ stħarriġ ġudizzjarju u kkontesta, f’dan ir-rigward, l-analiżi inkluża fid-deċiżjoni tar-rinviju ( 53 ). Ir-rappreżentant tal-Ġermanja qal li l-qorti kostituzzjonali infatti kienet żviluppat stħarriġ b’żewġ stadji għal kunflitti tal-istess tip bħal dak fil-kawża prinċipali ( 54 ).

64. Ir-rappreżentant tal-Ġermanja qal li l-punt tat-tluq huwa li l-knejjes li jimpjegaw jistgħu jiddeċiedu huma stess liema attivitajiet jirrikjedu s-sħubija fir-reliġjon ikkonċernata għar-reklutaġġ f’impjieg, u l-istħarriġ tal-plawżibbiltà jappartjeni għall-ewwel stadju. Hawnhekk il-qrati industrijali Ġermaniżi jistgħu jevalwaw il-klassifikazzjoni li ġiet deċiża mill-Knisja li timpjega, għalkemm huma esklużi kwistjonijiet duttrinali bħall-interpretazzjoni tal-iskrittura. Imbagħad, fit-tieni stadju, il-qrati industrijali jistgħu jagħmlu evalwazzjoni globali fejn jibbilanċjaw l-interessi tal-Knisja u l-libertà tar-reliġjon ma xi drittijiet fundamentali kontrastanti tal-impjegat ( 55 ).

65. Ma huwiex il-kompitu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tinterpreta d-dispożizzjonijiet rilevanti tad-dritt tal-Istati Membri fil-kuntest ta’ talbiet għal deċiżjoni preliminari ( 56 ). Il-Qorti tal-Ġustizzja hija limitata bit-tqassim tal-ġurisdizzjoni bejn il-qrati tal-Unjoni Ewropea u dawk nazzjonali, mill-kuntest fattwali u leġiżlattiv, kif deskritt fid-deċiżjoni tar-rinviju, li fih isiru d-domandi li ġew ippreżentati lilha ( 57 ). Ladarba l-Qorti tal-Ġustizzja tinterpreta l-Artikolu 17 TFUE u l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 kif ġie mitlub fl-ewwel u fit-tielet domanda, imbagħad hija l-qorti tar-rinviju nazzjonali li għandha tiddetermina jekk l-Artikolu 137 tal-WRV u l-Artikolu 9(1) tal-AGG jistgħux jiġu interpretati f’konformità mad-dritt tal-Unjoni, u japplikaw ir-risposta tal-Qorti tal-Ġustizzja għat-tieni domanda jekk dan ma jkunx possibbli.

C. Fuq l-ewwel domanda

66. Bl-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju nazzjonali tistaqsi jekk l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 għandux jiġi interpretat fis-sens li persuna li timpjega, bħall-konvenuta fil-kawża prinċipali, jew inkella l-Knisja f’isimha, tista’ tiddeċiedi hija stess, b’mod vinkolanti, li l-appartenenza ta’ kandidat għal reliġjon speċifika tikkostitwixxi, minħabba n-natura tal-attivitajiet jew il-kuntest li fih huma eżerċitati, rekwiżit professjonali ġenwin, leġittimu u ġġustifikat fid-dawl tal-etos tal-konvenuta.

67. L-ewwel ser issir analiżi tal-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem li hija rilevanti għal-limitazzjonijiet fuq l-istħarriġ ġudizzjarju meta jkun hemm kompetizzjoni bejn id-dritt ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi għal awtonomija, kif protett bl-Artikoli 9 u 11 tal-KEDB, u xi dritt ieħor li huwa wkoll iggarantit mill-KEDB, bħad-dritt għal privatezza fl-Artikolu 8. Imbagħad ser jiġi analizzat l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 sabiex jiġi ddeterminat jekk jipprovdix protezzjoni iktar estensiva tad-dritt ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni, fis-sens tal-Artikolu 52(3) tal-Karta, fir-rigward tal-iskala u l-intensità tal-istħarriġ ġudizzjarju ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi li jinvokaw dan id-dritt f’relazzjonijiet ta’ impjieg. It-tielet nett ser jiġi eżaminat l-Artikolu 17 TFUE bl-istess għan.

1. Ir-restrizzjonijiet skont il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fuq l-istħarriġ ġudizzjarju ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi li jimpjegaw

68. Jiena tal-fehma li l-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ma ssostnix restrizzjoni tal-istħarriġ ġudizzjarju tal-portata deskritta fl-ewwel domanda.

69. F’deċiżjonijiet fejn l-istħarriġ ġudizzjarju ta’ allegat ksur ta’ dritt taħt il-KEDB ġie limitat skont il-liġi ta’ parti kontraenti għal raġunijiet marbuta mal-awtonomija ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi, kemm jekk dan sarx b’regola kostituzzjonali jew b’mod ieħor, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ikkonfermat li l-parametri ta’ stħarriġ ġudizzjarju pprovduti minn Stat parti jridu xorta waħda jkunu suffiċjenti sabiex jiġi ddeterminat jekk drittijiet oħra protetti mill-KEDB ġewx irrispettati. L-eżerċizzju ta’ bbilanċjar li huwa applikabbli f’dan ir-rigward ma huwiex imsejjes fuq jekk it-tilwima tikkonċernax reklutaġġ jew tkeċċija, bl-istess mod bħalma l-Artikolu 3 tad-Direttiva 2000/78, li jindika l-għan tad-direttiva, ma jagħmel l-ebda tali distinzjoni.

70. Pereżempju, il-kawża Fernández Martínez vs Spanja ( 58 ) kienet tikkonċerna l-affermazzjoni tad-dritt għal ħajja privata u tal-familja skont l-Artikolu 8 tal-KEDB minn għalliem li kien ilu jgħallem ir-reliġjon Kattolika fi skola sekondarja għal seba’ snin, li kien impjegat u mħallas minn awtorità tal-Istat Spanjol u li l-kuntratt tiegħu ma ġiex imġedded meta l-istatus personali tiegħu bħala qassis miżżewweġ sar magħruf mill-pubbliku. F’każ fejn inkwistjoni kien hemm l-approċċ tal-Tribunal Constitucional (qorti kostituzzjonali Spanjola) fir-rigward tal-istħarriġ ġudizzjarju fid-dawl tad-dritt fundamentali tal-Knisja Kattolika għal libertà tar-reliġjon fid-dimensjoni kollettiva u komunitarja tagħha, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ikkonstatat dan li ġej, f’paragrafu intitolat “Limiti għall-awtonomija [ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi]” [traduzzjoni mhux uffiċjali]: “sempliċi allegazzjoni minn komunità reliġjuża li hemm theddida vera jew potenzjali għall-awtonomija tagħha ma hijiex biżżejjed sabiex kull interferenza fid-drittijiet tal-membri tagħha għar-rispett tal-ħajja privata jew tal-familja tagħhom issir kompatibbli mal-Artikolu 8 tal-Konvenzjoni. Addizzjonalment, il-komunità reliġjuża inkwistjoni trid turi wkoll li, fid-dawl taċ-ċirkustanzi tal-każ individwali, ir-riskju allegat huwa probabbli u sostanzjali u li l-interferenza kontenzjuża fid-dritt għar-rispett tal-ħajja privata ma tmurx lil hinn minn dak li huwa neċessarju għall-eliminazzjoni ta’ dan ir-riskju u ma sservix fini oħra mhux relatata mal-eżerċizzju tal-awtonomija tal-komunità reliġjuża. Lanqas ma għandha taffettwa s-sustanza tad-dritt għal ħajja privata u tal-familja. Il-qrati nazzjonali jridu jiżguraw li dawn il-kundizzjonijiet huma ssodisfatti billi jwettqu eżami fil-fond taċ-ċirkustanzi tal-każ u eżerċizzju ta’ bbilanċjar bir-reqqa bejn l-interessi kunfliġġenti inkwistjoni” ( 59 ) [traduzzjoni mhux uffiċjali].

71. Għalhekk, naqbel mal-fehma li jekk komunità jew organizzazzjoni reliġjuża tonqos milli turi b’mod konvinċenti li l-interferenza mill-Istat, li fil-kawża prinċipali tieħu s-sura tal-applikazzjoni mill-qorti tad-dritt tal-Unjoni Ewropea dwar l-ugwaljanza fit-trattament, thedded serjament l-awtonomija tagħha, din ma tistax titlob lill-Istat biex iżomm milli jirregola, permezz tal-leġiżlazzjoni tiegħu, l-attivitajiet rilevanti ta’ dik il-komunità. F’dan ir-rigward, il-komunitajiet reliġjużi ma jistgħux ikunu immuni għall-ġurisdizzjoni tal-Istat ( 60 ).

72. Tabilħaqq, fil-kawża Schüth vs Il-Ġermanja ( 61 ), fejn kemm l-Artikolu 9(1) tal-AGG kif ukoll l-Artikolu 137 tal-WRV kienu rilevanti għat-tilwima inkwistjoni, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ikkonstatat li l-Ġermanja kienet naqset milli tosserva l-obbligi pożittivi tal-Artikolu 8 KEDB, jiġifieri d-dritt għal ħajja privata u tal-familja, fil-konfront ta’ organista u surmast tal-kor tal-knisja parrokkjali kattolika ta’ San Lambertu f’Essen, li tkeċċa mil-pożizzjoni tiegħu għax kellu relazzjoni barra ż-żwieġ li pproduċiet tarbija. Ġie kkonstatat li l-Ġermanja kisret l-Artikolu 8 tal-KEDB minħabba l-kwalità tal-istħarriġ ġudizzjarju pprovdut mill-qorti industrijali nazzjonali.

73. Fil-kawża Schüth il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem innotat li l-qosor tar-raġunament tal-qorti tal-appell industrijali nazzjonali fir-rigward tal-konklużjonijiet li għandhom jinsiltu mill-imġiba tar-rikorrent ( 62 ), u li għalhekk l-interessi tal-Knisja li timpjega ma ġewx ibbilanċjati mad-dritt tar-rikorrent għall-ħajja privata u tal-familja kif iggarantit mill-Artikolu 8 tal-Konvenzjoni ( 63 ).

74. Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem innotat li l-qorti tal-appell industrijali ma eżaminatx il-kwistjoni tal-prossimità bejn l-attività tar-rikorrent u l-missjoni proklamatorja tal-Knisja, iżda minflok jidher li sempliċement irriproduċiet l-opinjoni esposta f’dan ir-rigward mill-Knisja li timpjega, mingħajr verifika addizzjonali. Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ikkonkludiet li filwaqt li kien minnu li, skont il-KEDB, persuna li timpjega li l-etos tagħha huwa bbażat fuq ir-reliġjon jew fuq twemmin filosofiku tista’ timponi dmir speċifiku ta’ lealtà fil-konfront tal-impjegati tagħha, deċiżjoni ta’ tkeċċija bbażata fuq ksur ta’ dan id-dmir ma tistax tiġi suġġetta biss, abbażi tad-dritt għal awtonomija tal-persuna li timpjega, għal skrutinju ġudizzjarju limitat mill-qorti industrijali domestika rilevanti mingħajr ma tittieħed inkunsiderazzjoni n-natura tal-pożizzjoni inkwistjoni u mingħajr ma jsir ibbilanċjar xieraq tal-interessi involuti f’konformità mal-prinċipju ta’ proporzjonalità ( 64 ).

75. Konsegwentement, kien hemm ksur tal-Artikolu 8 tal-KEDB, minħabba n-nuqqas tal-Ġermanja li tosserva l-obbligu pożittiv tagħha msemmi qabel.

2. L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78

(a) Rimarki ta’ introduzzjoni

76. Hawnhekk nixtieq nagħmel żewġ kummenti preliminari.

77. L-ewwel nett, is-sitwazzjoni fil-kawża prinċipali hija waħda li tikkonċerna diskriminazzjoni diretta bbażata fuq it-twemmin tar-rikorrenti, jew tan-nuqqas ta’ fidi konfessjonali tagħha. Diskriminazzjoni diretta sseħħ fejn, minħabba t-twemmin tagħha, persuna waħda tiġi ttrattata b’mod inqas favorevoli minn kif tiġi ttrattata, ġiet ittrattata jew kieku tiġi ttrattata persuna oħra f’sitwazzjoni komparabbli ( 65 ). Għalhekk, diskriminazzjoni diretta tinħoloq meta miżura allegatament diskriminatorja “tkun marbuta b’mod inseparabbli mar-raġuni għal differenza fit-trattament inkwistjoni” ( 66 ).

78. Għalhekk, b’kuntrast għall-kawżi reċenti fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ntalbet tevalwa kompetizzjoni orizzontali bejn il-libertà tar-reliġjon, fil-kuntest ta’ diskriminazzjoni indiretta, u dritt fundamentali ieħor, b’mod partikolari l-libertà tal-intrapriża ( 67 ), l-Artikolu 2(2)(b)(i) tad-Direttiva 2000/78 ma huwiex disponibbli għall-konvenuta bħala ġustifikazzjoni għal inugwaljanza fit-trattament. Dan jipprevedi li diskriminazzjoni indiretta ma titqiesx li seħħet jekk id-dispożizzjoni, il-kriterju jew il-prattika rilevanti hija oġġettivament iġġustifikata minn għan leġittimu u jekk il-mezzi għall-ilħuq ta’ dan l-għan huma xierqa u neċessarji. Peress li l-kawża prinċipali tikkonċerna diskriminazzjoni diretta, l-uniċi ġustifikazzjonijiet disponibbli għall-konvenuta huma dawk ipprovduti fid-Direttiva 2000/78 ( 68 ). Il-ġustifikazzjonijiet rilevanti għall-kawża prinċipali huma l-Artikoli 4(2) u 2(5) tad-Direttiva 2000/78 ( 69 ), kif interpretati fid-dawl tad-dritt primarju tal-Unjoni, u notevolment l-Artikolu 17 TFUE u l-Artikolu 47 tal-Karta ( 70 ).

79. It-tieni nett, għalkemm naċċetta li l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, bħall-Artikoli 4(1) u 2(5) tal-istess direttiva, huwa deroga mill-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni li għandha tiġi interpretata b’mod strett ( 71 ), il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-interpretazzjoni tat-test tal-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 2000/78 ma tistax tiġi applikata għall-interpretazzjoni tat-test tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78. Tal-aħħar huwa regola speċjali li ġiet żviluppata biex tittratta s-sitwazzjoni speċifika fejn organizzazzjonijiet reliġjużi koperti mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2000/78, jistgħu japplikaw inugwaljanza fit-trattament b’mod legali. Dan wassal għall-promulgazzjoni ta’ paragrafu li ftit jixbah lill-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 2000/78 u konsegwentement ġurisprudenza li ma hijiex adattata għall-interpretazzjoni tat-test tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78.

80. Pereżempju, l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 ma jagħmilx riferiment għal “karatteristiċi” relatati mat-twemmin reliġjuż, u l-iffokar fuq il-“karatteristiċi” kien essenzjali għall-interpretazzjoni tal-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 2000/78 ( 72 ). L-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 2000/78 jirreferi għal rekwiżiti professjonali “ġenwin[i] u determinanti” u espliċitament jissuġġetta limitazzjoni fid-differenza fit-trattament minħabba r-raġunijiet elenkati fl-Artikolu 1 tad-Direttiva 2000/78 għal għanijiet leġittimi u rekwiżiti proporzjonati. Madankollu, l-Artikolu 4(2) jirreferi għal “rekwiżit ġenwin, leġittimu u ġġustifikat tax-xogħol meta jitqies l-ethos ta’ l-organizzazzjoni” u ma jagħmilx riferiment dirett għall-prinċipju ta’ proporzjonalità (ara s-sezzjoni V. D. iktar ’il quddiem).

(b) L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 isostni restrizzjonijiet kostituzzjonali minn Stat Membru fuq l-istħarriġ ġudizzjarju?

(1) Formulazzjoni

81. Nirrikonoxxi li l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 jirreferi għad-dritt tal-Istati Membri b’żewġ modi ( 73 ). L-ewwel nett, jirreferi għaż-żamma tal-leġiżlazzjoni u l-adozzjoni ta’ leġiżlazzjoni li tinkorpora prattiki nazzjonali eżistenti fid-data tal-adozzjoni tad-Direttiva 2000/78.

82. Filwaqt li dan jiġbor fih kemm l-Artikolu 137 tal-WRV u l-Artikolu 9(1) tal-AGG, ma nistax naċċetta li dan ifisser li l-ġurisprudenza tal-Bundesverfassungsgericht (qorti kostituzzjonali federali) li tinterpreta dawn il-miżuri ġiet iffriżata fil-mument tal-adozzjoni tad-Direttiva 2000/78. Tali interpretazzjoni tkun inkonsistenti mal-formulazzjoni tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, li huwa limitat għal leġiżlazzjoni, u l-obbligu tal-qrati tal-Istati Membri biex jibdlu ġurisprudenza stabbilita, fejn neċessarju, jekk din tkun ibbażata fuq interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali li hija inkompatibbli mal-għanijiet tad-Direttiva ( 74 ).

83. It-tieni nett, fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 hemm previst li d-differenza fit-trattament indirizzata f’dik id-dispożizzjoni għandha tiġi implementata b’teħid inkunsiderazzjoni tad-dispożizzjonijiet u tal-prinċipji kostituzzjonali tal-Istati Membri (ara wkoll l-Artikolu 52(4) tal-Karta fir-rigward tat-tradizzjonijiet kostituzzjonali komuni għall-Istati Membri) ( 75 ). Madankollu, il-formulazzjoni tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 tonqos milli ssostni l-kontrazzjoni tar-rwol tal-qrati fl-istħarriġ tagħhom tal-invokar minn organizzazzjoni reliġjuża tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, speċjalment fl-assenza ta’ riferiment espress għad-dritt tal-Istati Membri f’dik id-dispożizzjoni “sabiex jiġu ddeterminati t-tifsira u l-portata tagħha” ( 76 ). Inkwantu tali, il-limitazzjoni pprovduta fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 għandha tingħata tifsira awtonoma, li għandha tieħu inkunsiderazzjoni l-kuntest ta’ dik id-dispożizzjoni u l-għan imfittex mid-Direttiva 2000/78 ( 77 ).

(2) Kuntest u skop

84. Addizzjonalment, l-Artikolu 2(5) tad-Direttiva 2000/78 jindika li l-qrati għandhom rwol li jwettqu eżerċizzju ta’ bbilanċjar, wieħed li għandu jsir fid-dawl tal-fatt li l-għan tad-Direttiva 2000/78, kif stabbilit fil-premessa 37 tiegħu, huwa l-kreazzjoni fi ħdan l-Unjoni Ewropea ta’ “kamp ekwu fir-rigward ta’ l-ugwaljanza fl-impjieg u fix-xogħol”, b’attenzjoni xierqa mogħtija lill-“istatus” ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi fid-dritt tal-Istati Membri, kif ġie elaborat fil-premessa 24 tad-Direttiva 2000/78 u fl-Artikolu 17 TFUE [ara s-sezzjoni V(C)(3). iktar ’il quddiem].

(3) Oriġini

85. Finalment, ma rnexxieli nidentifika xejn fix-xogħol preparatorju għall-Artikolu 4(2) insostenn ta’ rwol tad-dritt kostituzzjonali ta’ Stat Membru fuq l-iskala msemmija mill-konvenuta. Pereżempju, ma hemm l-ebda proposta speċifika, u wisq inqas ftehim, għall-adozzjoni ta’ kwalunkwe dispożizzjoni fid-Direttiva 2000/78 li għandha l-għan li jinkiseb infurzar ġudizzjarju rigoruż tad-Direttiva 2000/78 ( 78 ) b’rispett għal standards tal-istħarriġ ġudizzjarju stabbiliti fid-dritt kostituzzjonali nazzjonali ( 79 ). Ma hemm l-ebda indikazzjoni li r-regoli importanti dwar l-oneru tal-prova inklużi fl-Artikolu 10 tad-Direttiva 2000/78 ma għandhomx japplikaw meta jkun ikkonċernat l-Artikolu 4(2) tal-istess direttiva ( 80 ). Ma hemm xejn li jissuġġerixxi l-adozzjoni ta’ regoli speċjali bħal dawk li japplikaw taħt l-Artikolu 15 tad-Direttiva 2000/78 fir-rigward tal-Irlanda ta’ Fuq u d-diskriminazzjoni bbażata fuq ir-reliġjon, jew l-Artikolu 6 tad-Direttiva 2000/78 dwar il-ġustifikazzjoni għal differenzi fit-trattament ibbażata fuq l-età, jew l-Artikolu 3(4) tad-Direttiva 2000/78 u l-preklużjoni prevista fih ta’ diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabbiltà u l-età b’rabta mal-forzi armati mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2000/78 ( 81 ).

86. Madankollu, nirrikonoxxi li, fil-proċess tal-abbozzar l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 kien is-suġġett ta’ diversi emendi ( 82 ), l-istess bħal fil-każ tan-nuqqas ta’ qbil dwar it-test tal-Artikolu 17 TFUE matul il-Konvenzjoni li wasslet għall-adozzjoni tat-Trattat li Jistabbilixxi Kostituzzjoni għall-Ewropa ( 83 ) (ara wkoll is-sezzjoni V(C)(3) iktar ’il quddiem). Minn dan jaf jiġi dedott li l-Istati Membri għandhom marġni ta’ diskrezzjoni wiesa’ taħt l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 fir-rigward ta’ attivitajiet professjonali li għalihom ir-reliġjon jew it-twemmin jammontaw għal rekwiżiti professjonali ġenwini, leġittimi u ġġustifikati fid-dawl tan-natura tal-attivitajiet jew tal-kuntest li fih jitwettqu ( 84 ), iżda li dejjem huwa suġġett għall-interpretazzjoni mogħtija lil dik id-dispożizzjoni mill-Qorti tal-Ġustizzja. Madankollu, ma nista’ nikkonkludi xejn iżjed mix-xogħol preparatorju li jirrifletti n-negozjati diffiċli li fl-aħħar mill-aħħar wasslu għall-adozzjoni ta’ test ta’ kompromess, li parzjalment huwa dovut għan-nuqqas ta’ qbil dwar il-kontenut tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 ( 85 ).

87. Għalhekk, wasalt għall-konklużjoni li l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 nnifsu jistabbilixxi, fl-ewwel subparagrafu tiegħu, il-parametri għall-istandard tal-istħarriġ ġudizzjarju li għandu jiġi applikat meta organizzazzjoni reliġjuża tkun is-suġġett ta’ kritika talli adottat il-pożizzjoni li l-inugwaljanza fit-trattament ibbażata fuq it-twemmin ma tammontax għal diskriminazzjoni illegali. Jiġifieri, fid-dawl tan-natura tal-attivitajiet inkwistjoni jew tal-kuntest li fih dawn jitwettqu, ir-reliġjon jew it-twemmin ta’ persuna jikkostitwixxu rekwiżit professjonali ġenwin, leġittimu u ġġustifikat, b’teħid inkunsiderazzjoni tal-etos tal-organizzazzjoni? Ser nistabbilixxi r-rekwiżiti ta’ din id-dispożizzjoni fir-risposta tiegħi għat-tielet domanda.

3. L-Artikolu 17 TFUE

88. Meta tkun meħtieġa interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt sekondarju, sa fejn huwa possibbli, għandha tingħata preferenza lil dik l-interpretazzjoni li tirrendi d-dispożizzjoni konformi mat-Trattat u mal-prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni ( 86 ). Għaldaqstant, l-Artikolu 17 TFUE huwa direttament rilevanti għall-interpretazzjoni li għandha tingħata lill-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78. Dan espost, fil-fehma tiegħi l-impatt tal-Artikolu 17 TFUE fuq l-identità kostituzzjonali tal-Unjoni Ewropea huwa iktar imtaffi milli argumentat mill-konvenuta.

89. L-arkitettura kostituzzjonali usa’ tal-Unjoni Ewropea, u partikolarment il-profondità tal-impenn tagħha li tħares id-drittijiet fundamentali, tipprekludi interpretazzjoni tal-Artikolu 17(1) TFUE fejn l-Unjoni “tirrispetta u ma tippreġudikax l-istatus li jgawdu minnu, taħt il-liġi nazzjonali, il-knejjes u l-assoċjazzjonijiet jew il-komunitajiet reliġjużi fl-Istati Membri” fis-sitwazzjonijiet kollha konċepibbli, u b’mod partikolari jekk l-istatus mogħti lil tali organizzazzjonijiet mil-liġi tal-Istati Membri jonqos milli jiggarantixxi d-drittijiet fundamentali tagħhom.

90. Dan huwa konformi mal-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja. Għall-interpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni, huwa neċessarju li jittieħed inkunsiderazzjoni mhux biss il-kliem ta’ din tal-aħħar, iżda wkoll il-kuntest tagħha u l-għanijiet mixtieqa mil-leġiżlazzjoni li tagħmel parti minnha ( 87 ).

91. Tabilħaqq, il-livell minimu ta’ protezzjoni ggarantit mill-Artikolu 52(3) tal-Karta, b’riferiment għall-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fir-rigward tad-dritt tal-organizzazzjonijiet reliġjużi għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni, għandu konsegwenza ta’ importanza fundamentali għall-interpretazzjoni tal-Artikolu 17 TFUE. Għalkemm l-Artikolu 17(1) TFUE jipprevedi li l-Unjoni “tirrispetta u ma tippreġudikax l-istatus li jgawdu minnu, taħt il-liġi nazzjonali, il-knejjes u l-assoċjazzjonijiet jew il-komunitajiet reliġjużi fl-Istati Membri”, dan ma jistax ifisser li r-regoli li jikkonċernaw il-protezzjoni tal-awtonomija tal-knejjes u ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi oħra, li ġew żviluppati taħt l-awspiċji tal-Artikoli 9 u 11 tal-KEDB [u li ser jiġu spjegati fid-dettall iktar ’il quddiem fis-sezzjoni V(D)] jistgħu sempliċement jitwarrbu fil-każ ta’ tnaqqis, fid-dritt ta’ Stat Membru, tal-istatus tal-knejjes, assoċjazzjonijiet jew komunitajiet reliġjużi, jew organizzazzjonijiet filosofiċi u mhux konfessjonali, għalkemm it-test tal-Artikolu 17(1) u (2) TFUE, moqri waħdu, jaf jissuġġerixxi li dan huwa l-każ.

92. Jekk dan ikun il-każ, kemm il-Qorti tal-Ġustizzja kif ukoll il-qrati tal-Istati Membri jkollhom, skont l-obbligi li għalihom huma suġġetti taħt l-Artikolu 47 tal-Karta u skont l-Artikolu 19 TUE u d-dmir li dan jimponi fuq l-Istati Membri biex jipprovdu r-“rimedji meħtieġa sabiex jassiguraw protezzjoni legali effettiva fl-oqsma koperti mid-dritt ta’ l-Unjoni” ( 88 ), ikomplu jinfurzaw, fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, il-libertà tal-ħsieb, tal-kuxjenza u tar-reliġjon kif stabbiliti fl-Artikolu 10 tal-Karta, u tassew il-libertà ta’ assoċjazzjoni skont l-Artikolu 12 tal-Karta ( 89 ), konformement mad-drittijiet fundamentali tal-Unjoni Ewropea, u l-livell ta’ protezzjoni pprovdut fil-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fir-rigward tal-awtonomija ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi. Kif issemma fl-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Kummissjoni, “f’Unjoni ta’ dritt, huma l-qrati ta’ din tal-aħħar li għandhom jiżguraw l-osservanza” tad-dritt tal-Unjoni ( 90 ).

93. Fi kliem ieħor, fil-fehma tiegħi jkun żball li l-Artikolu 17(1) u (2) TFUE jiġi interpretat bħala xi tip ta’ meta prinċipju tad-dritt kostituzzjonali ( 91 ) li jobbliga lill-Unjoni biex tirrispetta l-istatus, taħt id-dritt ta’ Stat Membru, tal-knejjes, tal-assoċjazzjonijiet jew tal-komunitajiet reliġjużi u tal-organizzazzjonijiet filosofiċi u mhux konfessjonali, ikunu x’ikunu ċ-ċirkustanzi. Tali approċċ ikun inkonsistenti ma’ dispożizzjonijiet oħra tad-dritt primarju tal-Unjoni, bħall-mekkaniżmu pprovdut fl-Artikolu 7 TUE li jittratta “riskju ċar ta’ ksur serju minn Stat Membru” tal-valuri li fuqhom hija bbażata l-Unjoni Ewropea, kif stabbiliti fl-Artikolu 2 TUE. Għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni wkoll l-Artikolu 10 TFUE u l-għanijiet tal-Unjoni Ewropea fid-definizzjoni u l-implementazzjoni tal-politiki u tal-attivitajiet tagħha, kif ukoll l-Artikoli 22 u 47 tal-Karta, fejn l-ewwel wieħed isostni l-pluraliżmu u l-ieħor jirrifletti l-prinċipju ġenerali ta’ dritt għal rimedju ġudizzjarju effettiv fil-każ tal-ksur tad-drittijiet u tal-libertajiet iggarantiti mid-dritt tal-Unjoni. Din ir-regola ġiet inkorporata fid-drittijiet fundamentali tal-Unjoni Ewropea għall-ewwel darba fil-kuntest ta’ tilwima dwar ksur tad-dritt tal-Unjoni dwar l-ugwaljanza fit-trattament ( 92 ).

94. Nirrikonoxxi li jista’ jiġi argumentat li l-Artikolu 5 TUE u r-riferiment tiegħu għas-“sussidjarjetà” huwa insostenn ta’ kompetenza esklużiva f’idejn l-Istati Membri fir-rigward tal-iskala u l-intensità tal-istħarriġ ġudizzjarju tal-atti ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi li jiddiskriminaw abbażi tar-reliġjon u tat-twemmin fir-rigward tar-relazzjonijiet ta’ impjieg, u li l-Artikolu 4(2) TUE jissottolinja l-obbligu tal-Unjoni Ewropea li tirrispetta l-identitajiet nazzjonali tal-Istati Membri u l-istrutturi politiċi u kostituzzjonali fundamentali tagħhom.

95. Madankollu, naqbel ukoll li, filwaqt li l-Artikolu 17 TFUE jikkomplementa u jagħti effett speċifiku lill-Artikolu 4(2) TUE ( 93 ), minn din l-aħħar dispożizzjoni waħedha “ma jistax jiġi konkluż li ċerti materji jew oqsma ta’ attività jkunu eliminati kompletament mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2000/78. [H]ija pjuttost l-applikazzjoni ta’ din id-direttiva li ma tistax tippreġudika l-identità nazzjonali tal-Istati Membri. B’hekk, l-identità nazzjonali, bħala tali, ma tirrestrinġix il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva, iżda għandha tittieħed inkunsiderazzjoni kif dovut fl-interpretazzjoni tal-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament li hija tipprevedi kif ukoll tal-ġustifikazzjonijiet għal kwalunkwe differenza fit-trattament” ( 94 ). Il-protezzjoni inerenti fl-Artikolu 4(2) TUE tiġbor taħtha oqsma bħal ma huma t-tqassim tal-kompetenzi bejn il-korpi kostitwenti tal-gvern fi ħdan l-Istati Membri, bħal Länder ( 95 ).

96. Għalhekk, ma hemmx biżżejjed dispożizzjonijiet tad-dritt primarju fformulati b’mod imperattiv fit-Trattati biex jew jitpoġġa fil-ġenb l-eżerċizzju ta’ bbilanċjar imwettaq mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem kif ukoll mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-każ li tirriżulta kompetizzjoni fost jew bejn drittijiet fundamentali ( 96 ), jew li tiġi sseparata l-kompetenza tal-Unjoni Ewropea b’rabta mal-protezzjoni ġudizzjarja tal-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni bbażata fuq ir-reliġjon meta organizzazzjoni reliġjuża tinvoka l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 ( 97 ).

97. L-għanijiet tal-Artikolu 17 TFUE, kif juru l-oriġini tiegħu ( 98 ), lanqas ma jsostnu direttament tali żvilupp. It-test tal-Artikolu 17 TFUE ġie diskuss fil-Konvenzjoni tat-Trattat li Jistabbilixxi Kostituzzjoni għall-Ewropa ( 99 ), fejn lobbying allegatament qawwi favur riferiment fit-test għall-patrimonju reliġjuż u partikolarment Kristjan tal-Ewropa ( 100 ) ġie kkumbattut b’daqstant qawwa minn gruppi sekulari u Stati Membri b’separazzjoni qawwija bejn il-Knisja u l-Istat ( 101 ). It-tensjonijiet iġġenerati huma riflessi fil-fatt li r-riferiment għal “impuls spiritwali” propost matul il-Konvenzjoni, li xorta waħda sab oġġezzjonijiet minn xi gruppi reliġjużi għax naqas milli jirreferi espliċitament għall-Kristjaneżmu, ma ġiex inkluż fil-verżjoni finali tat-Trattat li Jistabbilixxi Kostituzzjoni għall-Ewropa ( 102 ). Finalment, it-test tad-Dikjarazzjoni Nru 11 li saret fit-Trattat ta’ Amsterdam ( 103 ) (l-istess reviżjoni li estendiet is-setgħat tal-Unjoni Ewropea biex tikkumbatti d-diskriminazzjoni, inter alia, ibbażata fuq ir-reliġjon u fuq it-twemmin) ( 104 ), ġiet adottata bħala l-paragrafi 1 u 2 tal-Artikolu 17 TFUE ( 105 ), u l-Artikolu 17(3) TFUE ġie miżjud biex tingħata sura lid-djalogu diġà eżistenti bejn l-istituzzjonijiet tal-Unjoni Ewropea u l-komunitajiet tal-fidi u tar-reliġjon ( 106 ). Tabilħaqq, il-Preambolu tat-TUE jispira ruħu minn diversi sorsi - mill-“wirt kulturali, religjuż u umanista”.

98. Tispikka l-assenza ta’ evidenza fl-Artikolu 17 TFUE dwar l-intenzjoni li jsir speċi ta’ trasferiment estensiv fid-dritt tal-Istati Membri tal-istħarriġ ġudizzjarju relatat mal-ġustifikazzjoni għal inugwaljanza fit-trattament ibbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin, meta din l-inugwaljanza fit-trattament tkun ġejja minn organizzazzjonijiet reliġjużi li jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 3 tad-Direttiva 2000/78. Jiena pjuttost ninterpreta l-Artikolu 17 TFUE bħala marbut iktar mill-qrib mal-Artikolu 5(2) TUE li, kif indikat fl-osservazzjonijiet bil-miktub tal-konvenuta, iservi sabiex iqiegħed l-istatus tal-knejjes fil-kompetenza esklużiva tal-Istati Membri.

99. Għalhekk, l-Artikolu 17(1) u l-Artikolu 17(2) TFUE ifissru li l-Istati Membri għandhom diskrezzjoni assoluta meta jiġu biex jagħżlu l-mudell għar-relazzjonijiet tagħhom ma’ organizzazzjonijiet u komunitajiet reliġjużi u li l-Unjoni hija obbligata żżomm pożizzjoni newtrali f’dan ir-rigward ( 107 ). Għalhekk, interpretazzjoni ta’ “status” li jgawdu taħt id-dritt ta’ Stat Membru previst fl-Artikolu 17 TFUE hija konsistenti mal-għan tal-obbligu tal-Unjoni Ewropea, previst fl-Artikolu 4(2) TUE, li jiġu osservati l-istrutturi politiċi u kostituzzjonali tal-Istati Membri ( 108 ).

100. Bħala konklużjoni, l-Artikolu 17 TFUE juri li l-fatturi essenzjali kostituzzjonali tal-Unjoni Ewropea jirriflettu dak li studjuż partikolari kien irrefera għalih bħala “pluraliżmu tal-valur”. Skont dan, il-kunflitti bejn drittijiet differenti, jew l-approċċi fir-rigward tagħhom, huma kkunsidrati normali u jissolvew billi jiġu bbilanċjati l-elementi kunfliġġenti iktar milli l-għoti ta’ prijorità lil wieħed fuq l-ieħor b’mod ġerarkiku ( 109 ). Dan huwa rifless fl-Artikolu 2 TUE, fl-Artikolu 22 tal-Karta u fl-Artikolu 2(5) tad-Direttiva 2000/78.

4. Konklużjoni fir-rigward tal-ewwel domanda

101. Għaldaqstant nipproponi r-risposta li ġejja għall-ewwel domanda. “L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78/KE għandu jiġi interpretat fis-sens li persuna li timpjega, bħall-konvenuta f’din il-kawża, jew inkella l-Knisja f’isimha, ma tistax tiddeċiedi hija stess, b’mod vinkolanti, li l-appartenenza għal reliġjon speċifika ta’ kandidat tikkostitwixxi, minħabba n-natura tal-attività jew il-kuntest li fih hija eżerċitata, rekwiżit professjonali ġenwin, leġittimu u ġġustifikat fid-dawl tal-etos tal-persuna li timpjega/tal-knisja.”

D. Fuq it-tielet domanda

102. Mhux l-atti kollha huma protetti bil-liġi sempliċement għax joriġinaw minn xi tip ta’ konvinzjoni reliġjuża ( 110 ). Bit-tielet domanda, il-qorti tar-rinviju nazzjonali tistaqsi dwar ir-rekwiżiti fir-rigward tar-rekwiżiti professjonali ġenwini, leġittimi u ġġustifikati fid-dawl tal-etos tal-organizzazzjoni, konformement mal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78.

103. Kif jidher mill-analiżi preċedenti dwar ir-risposta għall-ewwel domanda, l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 joħloq bilanċ bejn id-dritt tal-organizzazzjonijiet reliġjużi għal awtonomija u għal awtodeterminazzjoni, forum externum, minn naħa, u d-dritt tal-impjegati u impjegati prospettivi għal-libertà tat-twemmin u li jkunu ħielsa minn diskriminazzjoni bbażata fuq dak it-twemmin, forum internum, min-naħa l-oħra.

104. Apparti t-tqegħid tal-pedamenti għar-risposta tal-ewwel domanda, din l-analiżi identifikat il-fatturi li ġejjin, jew rekwiżiti kif jissejħu fit-tielet domanda, li huma rilevanti għall-kwistjoni ta’ jekk ir-rekwiżiti professjonali li jirrigwardaw reliġjon jew twemmin, minħabba n-natura tal-attivitajiet jew il-kuntest li fih jitwettqu, humiex ġenwini, leġittimi u ġġustifikati, b’teħid inkunsiderazzjoni tal-etos tal-organizzazzjoni: (i) Id-dritt ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni huwa dritt fundamentali rikonoxxut u protett taħt id-dritt tal-Unjoni Ewropea, kif rifless fl-Artikoli 10 u 12 tal-Karta. L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, u b’mod partikolari r-riferiment li huwa jagħmel għall-“ethos” ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi, għandu jiġi interpretat konformement ma dan id-dritt fundamentali; (ii) l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 jagħti lill-Istati Membri marġni ta’ diskrezzjoni wiesa’ iżda mhux mingħajr limitu fir-rigward ta’ attivitajiet professjonali li għalihom ir-reliġjon jew it-twemmin jammontaw għal rekwiżiti professjonali ġenwini, leġittimi u ġġustifikati minħabba n-natura tal-attivitajiet jew il-kuntest li fih jitwettqu ( 111 ). (iii) ir-riferiment għad-“dispożizzjonijiet u l-prinċipji kostituzzjonali ta’ l-Istati Membri”, magħmul fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, meta interpretat fid-dawl tal-Artikolu 17(1) TFUE, jfisser li d-Direttiva 2000/78 għandha tiġi implementata b’tali mod li l-mudell magħżul mill-Istati Membri individwali għat-tmexxija tar-relazzjonijiet bejn il-knejjes, l-assoċjazzjonijiet jew il-komunitajiet reliġjużi u l-Istat, għandu jiġi rrispettat u mhux ippreġudikat ( 112 ).

105. Peress li l-Artikoli 10 u 12 tal-Karta “jikkorrispondu” għall-Artikoli 9 u 11 tal-KEDB, fis-sens tal-Artikolu 52(3) tal-Karta, id-dritt tal-organizzazzjonijiet reliġjużi għall-awtodeterminazzjoni u għall-awtonomija jiġbor taħtu, minn tal-inqas, il-protezzjoni li ġejja taħt id-dritt tal-Unjoni Ewropea.

106. Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ikkonstatat li, ħlief għal każijiet eċċezzjonali għall-aħħar, id-dritt għal-libertà tar-reliġjon kif iggarantit mill-KEDB jeskludi kull tip ta’ diskrezzjoni min-naħa tal-Istat biex jiddetermina jekk it-twemmin reliġjuż jew il-mezzi użati biex jiġi espress dan it-twemmin humiex leġittimi ( 113 ). Id-dritt ta’ komunità reliġjuża għal eżistenza awtonoma huwa fil-qalba tal-garanziji fl-Artikolu 9 tal-KEDB, li huwa indispensabbli bl-istess mod għall-pluraliżmu f’soċjetà demokratika ( 114 ). L-interferenza mill-Istat fl-organizzazzjoni interna tal-knejjes hija prekluża skont il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ( 115 ), u d-determinazzjoni tal-affiljazzjoni reliġjuża ta’ komunità hija l-kompitu tal-ogħla awtoritajiet spiritwali biss u mhux tal-Istat ( 116 ). Li kieku l-organizzazzjoni tal-komunità ma tkunx protetta bl-Artikolu 9, l-aspetti l-oħra kollha tal-libertà ta’ reliġjon ta’ individwu jsiru vulnerabbli ( 117 ).

107. L-Istat huwa pprojbit milli jobbliga komunità reliġjuża sabiex taċċetta membri ġodda jew teskludi oħra eżistenti ( 118 ). L-Istat lanqas ma jista’ jobbliga komunità reliġjuża sabiex tafda lil xi ħadd b’kariga reliġjuża speċifika ( 119 ). Ir-rispett tal-awtonomija ta’ komunitajiet reliġjużi rrikonoxxuti mill-Istat jimplika, partikolarment, li l-Istat għandu jaċċetta d-dritt ta’ dawn il-komunitajiet biex jirreaġixxu, skont ir-regoli u l-interessi tagħhom, għal kwalunkwe movimenti dissidenti fi ħdanhom li jistgħu jheddu l-koeżjoni, ir-reputazzjoni jew l-unità tagħhom ( 120 ). Huma biss l-iktar raġunijiet serji u konvinċenti li possibbilment jistgħu jiġġustifikaw l-intervenzjoni tal-Istat ( 121 ), hekk li l-Istati huma intitolati, pereżempju, jivverifikaw jekk moviment jew assoċjazzjoni jwettqux, apparentement insegwitu ta’ għanijiet reliġjużi, attivitajiet li huma dannużi għall-popolazzjoni jew għas-sigurtà pubblika ( 122 ). Ġeneralment, il-protezzjoni mogħtija mill-Artikolu 9 tal-KEDB hija suġġetta biss għall-aderenza minn membri tal-organizzazzjoni reliġjuża mal-fehmiet li jiksbu ċertu livell ta’ konvinzjoni, serjetà, koeżjoni u importanza ( 123 ).

108. Fejn tkun inkwistjoni l-organizzazzjoni tal-komunità reliġjuża, l-Artikolu 9 jrid jiġi interpretat fid-dawl tal-Artikolu 11 li jissalvagwardja assoċjazzjonijiet minn interferenza statali inġusta ( 124 ). F’dan is-sens, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ikkonstatat ripetutament li l-libertà reliġjuża timplika l-libertà li wieħed jimmanifesta r-reliġjon tiegħu “fi ħdan iċ-ċirku ta’ dawk li jaqsmu l-istess fidi” ( 125 ) [traduzzjoni libera].

109. Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem enfasizzat kemm-il darba r-rwol tal-Istat bħala l-organizzatur newtrali u imparzjali tal-eżerċizzju ta’ diversi reliġjonijiet, fidijiet u twemmin, filwaqt li kkonstatat li dan ir-rwol iwassal għall-ordni pubbliku, għall-armonija reliġjuża u għat-tolleranza f’soċjetà demokratika ( 126 ). It-tentattiv tal-Istat li jaġixxi bħala arbitru bejn il-komunitajiet reliġjużi u d-diversi fazzjonijiet dissidenti li jaf jeżistu jew jinħolqu fi ħdanhom jista’ jitfa’ f’riskju l-awtonomija tal-knejjes inkwistjoni ( 127 ). Ġie kkonstatat li l-interferenza statali arbitrarja f’tilwima dwar it-tmexxija fi ħdan knisja, jiġifieri fl-organizzazzjoni interna tagħha, hija sproporzjonata u tikser l-Artikolu 9 tal-KEDB ( 128 ).

110. Dan espost, ma naqbilx mal-osservazzjonijiet magħmula mill-konvenuta li l-projbizzjoni li l-awtoritajiet tal-Istat jeżaminaw il-leġittimità ta’ twemmin reliġjuż jew jinterferixxu fl-organizzazzjoni interna ta’ korpi reliġjużi jfisser bilfors li tal-aħħar huma l-uniċi entitajiet, bl-esklużjoni tal-qrati, li jistgħu jiddeċiedu jekk rekwiżit professjonali huwiex ġenwin, leġittimu u ġġustifikat fid-dawl tan-natura tal-attivitajiet u tal-kuntest li fih jitwettqu, skont l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78. Pjuttost, naċċetta l-argumenti ppreżentati fl-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Irlanda u mill-Kummissjoni matul is-seduta, li l-etos ta’ reliġjon huwa suġġettiv u pjuttost separat u distint mill-attivitajiet insostenn tiegħu, fejn dawn tal-aħħar huma kwistjoni oġġettiva li għandha tiġi mistħarrġa mill-qrati. Fi kliem ieħor, il-konvenuta kkombinat żewġ kunċetti differenti. Filwaqt li l-istħarriġ ġudizzjarju tal-etos tal-Knisja għandu jiġi limitat, kif rifless fil-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem u, f’dan is-sens, fit-tradizzjonijiet kostituzzjonali tal-Istati Membri ( 129 ), dan ma jfissirx li qorti ta’ Stat Membru hija skużata milli tevalwa l-attivitajiet inkwistjoni, b’kuntrast mal-etos ta’ reliġjon li huwa kważi immuni minn stħarriġ, biex tiddetermina jekk l-inugwaljanza fit-trattament ibbażata fuq it-twemmin hijiex ġenwina, leġittima u ġustifikata.

111. Għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni tliet fatturi oħra meta l-qorti tar-rinviju nazzjonali tiddeċiedi jekk is-sħubija fil-fidi Kristjana hijiex rekwiżit professjonali ġenwin, leġittimu u ġġustifikat għal pożizzjoni li tinvolvi l-preparazzjoni tar-rapport dwar id-diskriminazzjoni razzjali, li jinkludi r-rappreżentanza pubblika u professjonali tal-konvenuta u koordinazzjoni tal-proċess ta’ ffurmar ta’ opinjonijiet fi ħdan din l-organizzazzjoni: ( 130 ) (iv) il-kelma “ġġustifikat” fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 tirrikjedi analiżi dwar jekk ir-rekwiżiti professjonali li jinvolvu diskriminazzjoni diretta bbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin humiex adattati b’mod xieraq biex jipproteġu d-dritt tal-konvenuta għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni, fis-sens li dawn huma xierqa għall-ilħuq ta’ dan l-għan; (v) il-kliem “ġenwin, leġittimu” jeħtieġu analiżi tal-prossimità tal-attivitajiet inkwistjoni mal-missjoni proklamatorja tal-konvenuta ( 131 ). (vi) konformement mar-rekwiżit previst fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 biex id-differenza fit-trattament tiġi implementata skont il-“prinċipji ġenerali tal-liġi”, kif ukoll mal-approċċ tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fl-interpretazzjoni tal-Artikolu 9(2) tal-KEDB fil-kuntest tad-determinazzjoni ta’ jekk l-eżerċizzju tad-dritt ta’ organizzazzjoni reliġjuża għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni jipproduċix effetti sproporzjonati fir-rigward ta’ drittijiet oħra protetti mill-KEDB ( 132 ), l-impatt, f’termini ta’ proporzjonalità, fuq l-interess leġittimu li tinkiseb l-effettività tal-projbizzjoni tad-diskriminazzjoni bbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin skont id-Direttiva 2000/78, għandu jiġi ibbilanċjat kontra d-dritt tar-rikorrenti għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni tagħha ( 133 ), b’teħid inkunsiderazzjoni xieraq tal-fatt li l-Artikolu 3 tad-Direttiva 2000/78 ma jagħmilx distinzjoni bejn reklutaġġ u tkeċċija ( 134 ).

112. Il-punti (iv) u (v) jistħoqqilhom li jiġu elaborati iktar fid-dettall.

113. Ir-regoli dwar l-interpretazzjoni ta’ miżuri tal-Unjoni Ewropea ġew esposti fid-dettall fil-punti 81 sa 85 iktar ’il fuq. Fir-rigward tal-punt (iv), fl-opinjoni tiegħi huwa deċiżiv li x-xogħlijiet preparatorji juru bidla, proposta mid-delegazzjoni tal-Lussemburgu, għall-kelma “ġġustifikat”, mill-kelma “neċessarju”, fid-dawl tal-proposta magħmula mill-Gvern tar-Renju Unit sabiex “neċessarju” tiġi ssostitwita b’“xieraq” jew “rilevanti” ( 135 ). Fil-fehma tiegħi dan jirrappreżenta żvilupp lejn l-aċċettazzjoni, mil-leġiżlatur tal-Unjoni Ewropea, bl-użu tal-kelma “ġġustifikat”, tal-applikazzjoni tal-ewwel fergħa tal-prinċipju ġenerali ta’ proporzjonalità. Dan jinvolvi teħid inkunsiderazzjoni ta’ jekk il-miżura kkonċernata hijiex xierqa biex tiżgura għan leġittimu ( 136 ).

114. Fir-rigward tal-punt (v), wasalt għal din il-konklużjoni billi rreferejt għall-kuntest tal-kliem “ġenwin, leġittimu”, li huma marbuta kemm mal-“ethos ta’ l-organizzazzjoni” kif ukoll man-“natura” tal-attivitajiet rilevanti “jew l-kuntest li fihom jitwettqu”. Barra minn hekk, hemm diskrepanza bejn il-verżjonijiet lingwistiċi. Il-kelma “ġenwin” hija riflessa fil-verżjonijiet lingwistiċi bl-Isvediż (“verkligt”), bl-Ingliż (“genuine”), bil-Latvjan (“īstu”), bil-finlandiż (“todellinen”), bid-Daniż, (“regulært”), bil-Kroat (“stvarni”), u bl-Ungaru (“valódi”), filwaqt li l-verżjoni Franċiża tirreferi għal “essentielle, légitime” li hija wkoll riflessa fil-verżjonijiet lingwistiċi bl-Ispanjol (“esencial”), bit-Taljan (“essenziale”), bil-Portugiż (“essencial”), bir-Rumen (“esențială”), bl-Olandiż (“wezenlijke”), bil-Ġermaniż (“wesentliche”), bl-Estonjan (“oluline”), bil-Bulgaru (“основно”), bis-Slovakk (“základnú”), biċ-Ċek (“podstatný”), bil-Pollakk (“podstawowy”), bis-Sloven (“bistveno”) u bil-Grieg (“ουσιώδης”). Sadanittant il-verżjoni lingwistika bil-Litwan tista’ titqies bħala ekwivalenti għal-kliem bil-Malti bħal komuni, tas-soltu jew regolari (“įprastas”).

115. Skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, fil-każ ta’ differenzi fil-verżjonijiet lingwistiċi, id-dispożizzjoni inkwistjoni għandha tiġi interpretata b’riferiment għall-għan u għall-istruttura ġenerali tar-regoli li tifforma parti minnhom ( 137 ). Peress li t-terminu “ġenwin, leġittimu”, minħabba diskrepanzi lingwistiċi, “ma jwassalx għal interpretazzjoni ċara u uniformi” ( 138 ), wasal għall-konklużjoni li, abbażi ta’ approċċ skematiku u tal-għan inerenti fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 għall-ħarsien tal-awtonomija u tal-awtodeterminazzjoni ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi ( 139 ), il-prossimità tal-attivitajiet professjonali inkwistjoni għall-missjoni proklamatorja tal-organizzazzjonijiet reliġjużi hija ċentrali għal din id-determinazzjoni. Dan huwa rifless fid-dritt tal-Unjoni Ewropea bl-użu tal-kliem “ġenwin, leġittimu” fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78.

116. Għaldaqstant nipproponi r-risposta li ġejja għat-tielet domanda: “Skont l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, meta tiġi biex tevalwa rekwiżiti professjonali ġenwini, leġittimi u ġġustifikati fid-dawl tan-natura tal-attivitajiet jew tal-kuntest li fih jitwettqu, flimkien mal-etos tal-organizzazzjoni, il-qorti tar-rinviju nazzjonali għandha tieħu inkunsiderazzjoni dan li ġej: (i) Id-dritt ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni huwa dritt fundamentali rikonoxxut u protett taħt id-dritt tal-Unjoni Ewropea, kif rifless fl-Artikoli 10 u 12 tal-Karta. L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, u b’mod partikolari r-riferiment li huwa jagħmel għall-‘ethos’ ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi, għandu jiġi interpretat konformement ma dan id-dritt fundamentali; (ii) l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 jagħti lill-Istati Membri marġni ta’ diskrezzjoni wiesa’ iżda mhux mingħajr limitu fir-rigward ta’ attivitajiet professjonali li għalihom ir-reliġjon jew it-twemmin jammontaw għal rekwiżiti professjonali ġenwini, leġittimi u ġġustifikati minħabba n-natura tal-attivitajiet jew il-kuntest li fih jitwettqu; (iii) ir-riferiment għad-‘dispożizzjonijiet u l-prinċipji kostituzzjonali ta’ l-Istati Membri’, magħmul fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, meta interpretat fid-dawl tal-Artikolu 17(1) TFUE, jfisser li d-Direttiva 2000/78 għandha tiġi implementata b’tali mod li l-mudell magħżul mill-Istati Membri individwali għat-tmexxija tar-relazzjonijiet bejn il-knejjes, l-assoċjazzjonijiet jew il-komunitajiet reliġjużi u l-Istat, għandu jiġi rrispettat u mhux ippreġudikat; (iv) il-kelma ‘ġġustifikat’ fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 tirrikjedi analiżi dwar jekk ir-rekwiżiti professjonali li jinvolvu diskriminazzjoni diretta bbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin humiex adattati b’mod xieraq biex jipproteġu d-dritt tal-konvenuta għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni, fis-sens li dawn huma xierqa għall-ilħuq ta’ dan l-għan; (v) il-kliem ‘ġenwin, leġittimu’ jeħtieġu analiżi tal-prossimità tal-attivitajiet inkwistjoni mal-missjoni proklamatorja tal-konvenuta; (vi) konformement mar-rekwiżit previst fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 biex id-differenza fit-trattament tiġi implementata skont il-‘prinċipji ġenerali tal-liġi’, kif ukoll mal-approċċ tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fl-interpretazzjoni tal-Artikolu 9(2) tal-KEDB fil-kuntest tad-determinazzjoni ta’ jekk l-eżerċizzju tad-dritt ta’ organizzazzjoni reliġjuża għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni jipproduċix effetti sproporzjonati fir-rigward ta’ drittijiet oħra protetti mill-KEDB, l-impatt, f’termini ta’ proporzjonalità, fuq l-interess leġittimu li tinkiseb l-effettività tal-projbizzjoni tad-diskriminazzjoni bbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin skont id-Direttiva 2000/78, għandu jiġi ibbilanċjat kontra d-dritt tar-rikorrenti għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni tagħha, b’teħid inkunsiderazzjoni xieraq tal-fatt li l-Artikolu 3 tad-Direttiva 2000/78 ma jagħmilx distinzjoni bejn reklutaġġ u tkeċċija.”

E. Fuq it-tieni domanda

117. It-tieni domanda tindirizza ċ-ċirkustanza mhux tas-soltu fejn prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni, bħad-dritt għal ugwaljanza fit-trattament ibbażata fuq it-twemmin ( 140 ), jingħata espressjoni konkreta f’direttiva, hawnhekk id-Direttiva 2000/78, iżda jkun impossibbli għal qorti ta’ Stat Membru biex tinterpreta d-dritt nazzjonali konformement mad-direttiva għax dan ikun jinvolvi interpretazzjoni contra legem tad-dritt nazzjonali u, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, tal-aħħar huwa prekluż f’tilwimiet ta’ natura orizzontali bejn żewġ partijiet privati ( 141 ). Jekk il-qorti tar-rinviju nazzjonali tikkonstata li huwa impossibbli li l-Artikolu 137(3) tal-WRV u l-Artikolu 9(1) tal-AGG jiġu interpretati konformement mal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 u mal-Artikolu 17 TFUE, kif ġew interpretati mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża prinċipali, l-Artikolu 137(3) tal-WRV u l-Artikolu 9(1) tal-AGG għandhom jibqgħu mhux applikati?

118. Meta japplikaw id-dritt nazzjonali, il-qrati nazzjonali li qed jintalbu jinterpretawh għandhom jieħdu inkunsiderazzjoni r-regoli kollha ta’ dan id-dritt u japplikaw il-metodi ta’ interpretazzjoni rrikonoxxuti minnhom għall-interpretazzjoni tiegħu, sakemm ikun possibbli, fid-dawl tat-test u tal-għan tad-direttiva inkwistjoni sabiex jintlaħaq ir-riżultat stabbilit minnha u b’hekk konformement mat-tielet paragrafu tal-Artikolu 288 TFUE ( 142 ). Kif diġà semmejt, dan jinkludi l-modifika tal-ġurisprudenza stabbilita tagħhom jekk din tkun ibbażata fuq interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali inkompatibbli mal-għanijiet ta’ direttiva ( 143 ).

119. Madankollu, wasalt għall-konklużjoni li l-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni bbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin, kif riflessa fl-Artikolu 21 tal-Karta, ma hijiex dritt suġġettiv applikabbli orizzontalment bejn partijiet privati f’ċirkustanzi fejn din hija f’kompetizzjoni mad-dritt tal-organizzazzjonijiet reliġjużi għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni u d-dispożizzjonijiet legali ta’ Stat Membru ma jistgħux jiġu interpretati konformement mal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 ( 144 ). Jekk dan ikun ir-riżultat tal-kawża prinċipali ladarba tintbagħat lura lill-qorti tar-rinviju nazzjonali, ir-rimedju disponibbli għar-rikorrenti taħt id-dritt tal-Unjoni jkun rikors għar-responsabbiltà Statali għad-danni kontra l-Ġermanja ( 145 ).

120. Wasalt għal din il-konklużjoni għar-raġunijiet li ġejjin.

121. L-ewwel nett, kif iddiskutejt iktar ’il fuq, skont l-Artikolu 17(1) u (2) TFUE hija l-kompetenza esklużiva tal-Istati Membri li jistabbilixxu l-mudell tal-għażla tagħhom għar-relazzjonijiet bejn il-Knisja u l-Istat. Jekk, f’dan il-proċess, l-arranġamenti leġiżlattivi ma jikkonformawx mal-obbligi paralleli tal-Istat Membru taħt id-dritt tal-Unjoni fir-rigward tal-ksib tal-effettività tad-Direttiva 2000/78, l-Istat Membru rispettiv għandu jassumi r-responsabbiltà għan-nuqqasijiet li seħħew.

122. It-tieni nett, kif ġie nnotat fl-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Irlanda, ikun inkonsistenti mal-marġni ta’ diskrezzjoni wiesa’, li huwa inerenti fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, li l-Istati Membri għandhom fir-rigward ta’ dak li jikkostitwixxi rekwiżit professjonali ġenwin, leġittimu u ġġustifikat minħabba n-natura tal-attivitajiet jew il-kuntest li fih jitwettqu, jekk il-projbizzjoni tad-diskriminazzjoni bbażata fuq ir-reliġjon ikollha effett dirett orizzontali.

123. It-tielet nett, kif ġie nnotat bl-istess mod fl-osservazzjonijiet bil-miktub tal-Irlanda, b’kuntrast għar-raġunijiet l-oħra ta’ diskriminazzjoni elenkati fl-Artikolu 19 TFUE, ma hemmx kunsens suffiċjenti bejn it-tradizzjonijiet kostituzzjonali nazzjonali dwar iċ-ċirkustanzi li fihom differenzi fit-trattament għal raġunijiet reliġjużi jistgħu jkunu ġenwini, leġittimi u ġġustifikati. Tabilħaqq, dan joħroġ mill-promulgazzjoni nnifisha tal-Artikolu 17 TFUE u tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78.

124. Għaldaqstant nipproponi r-risposta li ġejja għat-tieni domanda: Fiċ-ċirkustanzi inkwistjoni fil-kawża prinċipali, dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali, f’dan il-każ l-Artikolu 9(1), l-ewwel ipoteżi, tal-AGG (Allgemeine Gleichbehandlungsgesetz, liġi ġenerali dwar l-ugwaljanza fit-trattament), li tipprovdi li inugwaljanza fit-trattament ibbażata fuq ir-reliġjon f’każ ta’ impjieg minn komunitajiet reliġjużi u l-istituzzjonijiet affiljati ma’ dawn tal-aħħar hija wkoll leċita jekk, b’kunsiderazzjoni għall-identità proprja ta’ din il-komunità reliġjuża fid-dawl tad-dritt tagħha ta’ awtodeterminazzjoni, reliġjon partikolari tikkostitwixxi rekwiżit professjonali ġġustifikat jekk ma jkunx possibbli li dik id-dispożizzjoni tiġi interpretata b’mod konformi mal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, ma għandhiex għalfejn tibqa’ mhux applikata f’kawża bħal dik preżenti.

F. Rimarki konklużivi

125. L-Artikolu 9 tal-AGG huwa dispożizzjoni problematika. Diġà kien is-suġġett ta’ kritika quddiem il-Kumitat tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Drittijiet tal-Bniedem rilevanti fir-rigward tal-konformità tiegħu mal-Konvenzjoni Internazzjonali tan-Nazzjonijiet Uniti dwar l-Eliminazzjoni ta’ Kull Forma ta’ Diskriminazzjoni Razzjali ( 146 ). Darba kien is-suġġett ta’ proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu istitwita mill-Kummissjoni kontra l-Ġermanja ( 147 ), u ġie ddubitat minn korp tal-Gvern Ġermaniż għall-monitoraġġ tal-konformità mal-liġi kontra d-diskriminazzjoni fi ħdan l-Istat Membru ( 148 ).

126. Huwa ovvju mill-fatt li l-organizzazzjonijiet reliġjużi fil-Ġermanja jħaddmu madwar 1.3 miljun ruħ ( 149 ) li f’dan l-Istat Membru hemm involviment kunsiderevoli mill-knejjes u l-affiljati tagħhom fl-isfera pubblika ( 150 ). Madankollu, jiena tal-fehma li t-tensjonijiet iġġenerati minħabba din is-sitwazzjoni, kif joħroġ mill-kawża prinċipali, ġew akkomodati bil-promulgazzjoni tal-Artikolu 17 TFUE u tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, u bir-rikonoxximent tad-dritt tal-organizzazzjonijiet reliġjużi għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni bħala dritt fundamentali li huwa protett bid-dritt tal-Unjoni, permezz tal-effetti magħquda tal-Artikoli 10, 12 u 52(3) tal-Karta.

VI. Risposti għad-domandi rrinvijati

127. Għalhekk nipproponi r-risposti li ġejjin għad-domandi magħmula mill-Bundesarbeitsgericht (qorti industrijali, il-Ġermanja): (1) L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva tal-Kunsill 2000/78/KE, tas-27 ta’ Novembru 2000, li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol, għandu jiġi interpretat fis-sens li persuna li timpjega, bħall-konvenuta f’din il-kawża, jew inkella l-Knisja f’isimha, ma tistax tiddeċiedi hija stess, b’mod vinkolanti, li l-appartenenza għal reliġjon speċifika ta’ kandidat tikkostitwixxi, minħabba n-natura tal-attività jew il-kuntest li fih hija eżerċitata, rekwiżit professjonali ġenwin, leġittimu u ġġustifikat fid-dawl tal-etos tal-persuna li timpjega/tal-knisja. (2) Fiċ-ċirkustanzi inkwistjoni fil-kawża prinċipali, dispożizzjoni tad-dritt nazzjonali, f’dan il-każ l-Artikolu 9(1), l-ewwel ipoteżi, tal-AGG Allgemeine Gleichbehandlungsgesetz (liġi ġenerali dwar l-ugwaljanza fit-trattament), li tipprovdi li inugwaljanza fit-trattament ibbażata fuq ir-reliġjon f’każ ta’ impjieg minn komunitajiet reliġjużi u l-istituzzjonijiet affiljati ma’ dawn tal-aħħar hija wkoll leċita jekk, b’kunsiderazzjoni għall-identità proprja ta’ din il-komunità reliġjuża fid-dawl tad-dritt tagħha ta’ awtodeterminazzjoni, reliġjon partikolari tikkostitwixxi rekwiżit professjonali ġġustifikat jekk ma jkunx possibbli li dik id-dispożizzjoni tiġi interpretata b’mod konformi mal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, ma għandhiex għalfejn tibqa’ mhux applikata f’kawża bħal dik preżenti. (3) Skont l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, meta tiġi biex tevalwa rekwiżiti professjonali ġenwini, leġittimi u ġġustifikati fid-dawl tan-natura tal-attivitajiet jew tal-kuntest li fih jitwettqu, flimkien mal-etos tal-organizzazzjoni, il-qorti tar-rinviju nazzjonali għandha tieħu inkunsiderazzjoni dan li ġej: (i) Id-dritt ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni huwa dritt fundamentali rikonoxxut u protett taħt id-dritt tal-Unjoni Ewropea, kif rifless fl-Artikoli 10 u 12 tal-Karta. L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, u b’mod partikolari r-riferiment li huwa jagħmel għall-“ethos” ta’ organizzazzjonijiet reliġjużi, għandu jiġi interpretat konformement ma dan id-dritt fundamentali; (ii) l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 jagħti lill-Istati Membri marġni ta’ diskrezzjoni wiesa’ iżda mhux mingħajr limitu fir-rigward ta’ attivitajiet professjonali li għalihom ir-reliġjon jew it-twemmin jammontaw għal rekwiżiti professjonali ġenwini, leġittimi u ġġustifikati minħabba n-natura tal-attivitajiet jew il-kuntest li fih jitwettqu ; (iii) ir-riferiment għad-“dispożizzjonijiet u l-prinċipji kostituzzjonali ta’ l-Istati Membri”, magħmul fl-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78, meta interpretat fid-dawl tal-Artikolu 17(1) TFUE, jfisser li d-Direttiva 2000/78 għandha tiġi implementata b’tali mod li l-mudell magħżul mill-Istati Membri individwali għat-tmexxija tar-relazzjonijiet bejn il-knejjes, l-assoċjazzjonijiet jew il-komunitajiet reliġjużi u l-Istat, għandu jiġi rrispettat u mhux ippreġudikat; (iv) il-kelma “ġġustifikat” fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 tirrikjedi analiżi dwar jekk ir-rekwiżiti professjonali li jinvolvu diskriminazzjoni diretta bbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin humiex adattati b’mod xieraq biex jipproteġu d-dritt tal-konvenuta għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni, fis-sens li dawn huma xierqa għall-ilħuq ta’ dan l-għan; (v) il-kliem “ġenwin, leġittimu” jeħtieġu analiżi tal-prossimità tal-attivitajiet inkwistjoni mal-missjoni proklamatorja tal-konvenuta; (vi) konformement mar-rekwiżit previst fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva 2000/78 biex id-differenza fit-trattament tiġi implementata skont il-“prinċipji ġenerali tal-liġi”, kif ukoll mal-approċċ tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fl-interpretazzjoni tal-Artikolu 9(2) tal-KEDB fil-kuntest tad-determinazzjoni ta’ jekk l-eżerċizzju tad-dritt ta’ organizzazzjoni reliġjuża għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni jipproduċix effetti sproporzjonati fir-rigward ta’ drittijiet oħra protetti mill-KEDB, l-impatt, f’termini ta’ proporzjonalità, fuq l-interess leġittimu li tinkiseb l-effettività tal-projbizzjoni tad-diskriminazzjoni bbażata fuq ir-reliġjon jew it-twemmin skont id-Direttiva 2000/78, għandu jiġi ibbilanċjat kontra d-dritt tar-rikorrenti għall-awtonomija u għall-awtodeterminazzjoni tagħha, b’teħid inkunsiderazzjoni xieraq tal-fatt li l-Artikolu 3 tad-Direttiva 2000/78 ma jagħmilx distinzjoni bejn reklutaġġ u tkeċċija.

( 1 ) Lingwa oriġinali: l-Ingliż.

( 2 ) Osservazzjonijiet bil-miktub tar-rikorrenti.

( 3 ) ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 4, p. 79. Il-kawża prinċipali tikkonċerna “il-kondizzjonijiet għall-aċċess għall-impjieg […] inklużi l-kriterji ta’ għażla u l-kondizzjonijiet ta’ reklutaġġ” taħt l-Artikolu 3(1)(a) tad-Direttiva 2000/78.

( 4 ) Il-Qorti tal-Ġustizzja kellha l-opportunità li tinterpreta l-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 2000/78 fis-sentenzi tal-14 ta’ Marzu 2017, Bougnaoui u ADDH u ADDH, C‑188/15, EU:C:2017:204; tat-13 ta’ Novembru 2014, Vital Pérez, C‑416/13, EU:C:2014:2371; tat-13 ta’ Settembru 2011, Prigge etC‑447/09, EU:C:2011:573; tat-12 ta’ Jannar 2010, WolfC‑229/08, EU:C:2010:3; u tal-15 ta’ Novembru 2016, Sorondo,C‑258/15, EU:C:2016:873.

( 5 ) Robbers, G., Religion and Law in Germany, It-Tieni Edizzjoni, Wolters Kluwer, 2013; Zucca, L. u Ungureanu, C., Law, State and Religion in the New Europe, Cambridge University Press, 2012; Doe, N., Law and Religion in Europe: a Comparative Introduction, Oxford University Press, 2011; McCrea, R., Religion and the Public Order of the European Union, Oxford University Press, 2010; Leustean