KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI

RICHARD DE LA TOUR

ippreżentati fl‑24 ta’ Marzu 2022 ( 1 )

Kawża C‑111/21

BT

vs

Laudamotion GmbH

(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema, l-Awstrija))

“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Trasport bl-ajru – Konvenzjoni ta’ Montreal – Artikolu 17(1) – Responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru fil-każ ta’ inċident – Kunċett ta’ ‘feriti fuq il-persuna’ – Inklużjoni tal-ferita psikika – Sindromu ta’ stress post-trawmatiku wara inċident li seħħ matul operazzjoni ta’ żbark”

I. Introduzzjoni

1. Il-kunċett ta’ “inġurja personali [ferita fuq il-persuna]” użat fl-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Montreal”) ( 2 ) ikopri ferita ta’ natura fiżika li, għalkemm tilħaq livell patoloġiku, ma hijiex il-konsegwenza ta’ ferita fuq il-persuna fis-sens strett ( 3 )?

2. Din id-domanda li l-Qorti tal-Ġustizzja hija hawnhekk mitluba tirrispondi għaliha saret fil-kuntest tar-rikonoxximent tas-sofferenzi psikiċi u trawmi psikoloġiċi fid-dritt għall-kumpens għad-dannu fiżiku, materja mmarkata sal-lum bl-effett tal-fiżiku fuq il-psikiku, kemm minħabba n-natura tat-tilwim li fuq il-bażi tiegħu nbena dan id-dritt kif ukoll fid-dawl tal-limiti imposti sal-lum mit-teknika medika ( 4 ), peress li l-feriti fuq il-persuna fis-sens strett huma iktar viżibbli, ir-realtà tagħhom tinħass iktar u hija iktar immedjata mill-feriti psikiċi.

3. Din id-domanda saret fil-kuntest ta’ tilwima bejn passiġġier u l-kumpannija tal-ajru Laudamotion GmbH (iktar ’il quddiem “Laudamotion”). Ir-rikorrenti fil-kawża prinċipali ppreżentat talba għall-kumpens minħabba disturb ta’ stress post-trawmatiku li ġiet iddijanjostikata bih wara inċident li seħħ matul operazzjoni ta’ żbark. Fil-kuntest ta’ din it-tilwima, l-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema, l-Awstrija) tesprimi dubji fir-rigward tal-portata tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, li jistabbilixxi l-kundizzjonijiet li fihom passiġġier li jkun sofra “ferita fuq il-persuna” minħabba inċident abbord ajruplan jew matul l-operazzjonijiet kollha ta’ imbark jew ta’ żbark, jista’ jżomm responsabbli lit-trasportatur bl-ajru li jkun opera t-titjira.

4. F’dawn il-konklużjonijiet, li, skont it-talba tal-Qorti tal-Ġustizzja, huma ffokati fuq l-ewwel domanda preliminari, ser nispjega r-raġunijiet li għalihom il-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna”, imsemmi fl-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni, għandu jkopri, indipendentement mill-eżistenza ta’ preġudizzju għall-integrità fiżika tal-passiġġier, preġudizzju għall-integrità psikika tiegħu, li huwa jsofri b’konsegwenza ta’ inċident, meta dan jiġi kkonstatat minn espert mediku u jeħtieġ trattament mediku.

II. Il-kuntest ġuridiku

A. Id-dritt internazzjonali

5. It-tieni, it-tielet u l-ħames kunsiderazzjoni tal-preambolu tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jipprovdu: “[L-Istati Kontraenti jirrikonoxxu] l-ħtieġa li tiġi mmodernizzata u kkonsolidata l-Konvenzjoni ta’ Varsavja [ ( 5 )] u strumenti relatati; [L-Istati Kontraenti jirrikonoxxu] l-importanza li tiġi assigurata l-protezzjoni ta’ l-interessi tal-konsumaturi fit-trasport internazzjonali bl-ajru u l-bżonn għal kumpens ekwu bbażat fuq il-prinċipju ta’ restituzzjoni; […] [L]-azzjoni kollettiva mill-Istat[i] għal armo[ni]zzazzjoni u kodifikazzjoni akbar ta’ ċerti regoli li jirregolaw it-trasport internazzjonali bl-ajru permezz ta’ Konvenzjoni ġdida hija l-mezz l-aktar adegwat biex jiġi akkwistat bilanċ ekwu ta’ l-interessi”.

6. L-Artikolu 17 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, intitolat “Mewt u inġurji [feriment] tal-passiġġieri - dannu lill-bagalji”, jipprovdi fil-paragrafu 1 tiegħu: “1. It-trasportatur huwa responsabbli għad-danni sofferti fil-każ ta’ mewt jew inġurji personali [feriti fuq il-persuna] ta’ passiġġier sakemm biss l-inċident li kkawża l-mewt jew l-inġurja seħħ abbord l-ajruplan jew tul xi operazzjonijiet ta’ imbark jew żbark.”

7. L-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, intitolat “Bażi tal-pretensjonijiet” jipprovdi, barra minn hekk, dan li ġej: “Fit-trasport tal-passiġġieri, bagalji u merkanzija, kull azzjoni għal danni, tkun kif tkun fondata, kemm taħt din il-Konvenzjoni jew taħt kuntratt jew delitt jew xort’ oħra, tista’ tinġieb biss bla ħsara għall-kondizzjonijiet u dawn il-limiti ta’ responsabbiltà kif stabbiliti f’din il-Konvenzjoni bla ħsara għall-kwistjoni dwar min huma l-persuni li għandhom id-dritt li jġibu l-azzjoni u x’inhuma d-drittijiet rispettivi tagħhom. F’kull azzjoni ta’ din ix-xorta, m’humiex rikoverabbli danni punitivi, eżemplari jew danni oħrajn non-kompensatorji”.

B. Id-dritt tal-Unjoni Ewropea

8. Wara l-iffirmar tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, ir-Regolament (KE) Nru 2027/97 ( 6 ) ġie emendat permezz tar-Regolament (KE) Nru 889/2002 ( 7 ).

9. Il-premessi 1, 7, 10 u 18 tar-Regolament Nru 889/2002 jipprovdu: “(1) Fil-qafas tal-politika komuni dwar it-trasport huwa importanti li jiġi żgurat livell adegwat ta’ kumpens lill-passiġġieri involuti f’inċidenti ta’ l-ajru. […] (7) Dan ir-Regolament u l-Konvenzjoni ta’ Montreal isaħħu l-protezzjoni tal-passiġġieri u tad-dipendenti tagħhom u ma jistgħux jiġu interpretati sabiex idgħajfu l-protezzjoni tagħhom fir-rigward tal-leġislazzjoni preżenti fid-data ta’ l-adozzjoni ta’ dan ir-Regolament. […] (10) Sistema ta’ responsabbiltà illimitata fil-każta’ mewt jew ta’ korriment tal-passiġġieri hija mixtieqa fil-kuntest ta’ sistema ta’ trasport bl-ajru sikura u moderna. […] (18) Safejn aktar regoli jkunu meħtieġa sabiex tiġi implimentata l-Konvenzjoni ta’ Montreal dwar punti li mhumiex koperti bir-Regolament (KE) Nru 2027/97, tkun ir-responsabbiltà ta’ l-Istati Membri li jagħmlu dawn id-dispożizzjonijiet”.

10. Skont l-Artikolu 1 tar-Regolament Nru 2027/97: “Dan ir-Regolament jimplimenta d-dispożizzjonijiet relevanti tal-Konvenzjoni ta’ Montreal fir-rigward tat-trasport ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom bl-ajru u jistabbilixxi ċerti dispożizzjonijiet supplimentari. […]”

11. L-Artikolu 2(2) tar-Regolament Nru 2027/97 jipprovdi li: “Il-kunċetti misjuba f’dan ir-Regolament li mhumiex definiti fil-paragrafu 1 huma ekwivalenti għal dawk użati fil-Konvenzjoni ta’ Montreal”.

12. L-Artikolu 3(1) tar-Regolament Nru 2027/97 jipprovdi li: “Ir-responsabbiltà ta’ trasportatur bl-ajru Komunitarju fir-rigward ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom tiġi regolata mid-dispożizzjonijiet kollha tal-Konvenzjoni ta’ Montreal pertinenti għal din ir-responsabbiltà”.

III. Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari

13. Fl‑1 ta’ Marzu 2019, passiġġiera mbarkat titjira operata minn Laudamotion minn Londra (ir-Renju Unit) għal Vjenna (l-Awstrija). Mat-tlugħ, il-magna tax-xellug tal-ajruplan splodiet, li wasslet għall-evakwazzjoni tal-ajruplan. Il-passiġġiera ħarġet mill-ajruplan billi użat il-ħruġ ta’ emerġenza tal-ġewnaħ tal-lemin u twaddbet għal diversi metri fl-arja minħabba r-riħ mill-magna tal-lemin li kienet għadha mixgħula f’dan il-mument.

14. Minn dakinhar, din il-passiġġiera bdiet issofri minn disturb fl-irqad u fil-konċentrazzjoni, bdil fil-burdata, perijodi ta’ biki għall-għarrieda, għajja kbira u temtim. Hija ġiet iddijanjostikata b’disturb ta’ stress post-trawmatiku, li għalih hija ġiet segwita medikament.

15. Ir-rikorrenti ppreżentat quddiem il-Bezirksgericht Schwechat (il-Qorti Distrettwali ta’ Schwechat, l-Awstrija) rikors kontra Laudamotion intiż biex tiġi kkonstatata r-responsabbiltà ta’ din skont l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, kif ukoll biex tikseb il-ħlas tas-somma ta’ EUR 4 353.60 bħala spejjeż mediċi li hija inkorriet, u ta’ EUR 2500 bħala kumpens għad-danni morali, miżjuda bl-ispejjeż. Hija titlob, barra minn hekk, biex tiġi kkonstatata r-responsabbiltà ta’ Laudamotion għad-danni futuri u tirrileva li, fi kwalunkwe każ, din hija responsabbli taħt id-dritt Awstrijak.

16. Permezz ta’ sentenza tat‑12 ta’ Novembru 2019, il-Bezirksgericht Schwechat (il-Qorti Distrettwali ta’ Schwechat) laqgħet dan ir-rikors. Din il-qorti ddeċidiet li l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal ma kienx applikabbli, peress li din id-dispożizzjoni tipprevedi r-responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru biss għal feriti fuq il-persuna, imma li r-responsabbiltà ta’ Laudamotion tiskatta skont id-dritt Awstrijak, li jipprevedi danni anki għal dannu purament psikiku, jekk, bħal f’dan il-każ, dan jilħaq livell patoloġiku.

17. Adita fl-appell minn Laudamotion, il-Landesgericht Korneuburg (il-Qorti Reġjonali ta’ Korneuburg, l-Awstrija), b’sentenza tas‑7 ta’ April 2020, ikkonfermat is-sentenza tal-qorti tal-ewwel istanza għal dak li jikkonċerna l-interpretazzjoni tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, imma ċaħdet il-bqija tar-rikors, minħabba li l-applikazzjoni tad-dritt Awstrijak hija eskluża skont l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.

18. Adita b’rikors ta’ “reviżjoni” ippreżentat mir-rikorrenti kontra din is-sentenza, l-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema) għandha dubji dwar il-punt dwar jekk il-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, ikoprix id-disturbi purament psikiċi u jekk, fil-każ ta’ risposta fin-negattiv, azzjoni għad-danni bbażata fuq id-dritt nazzjonali hijiex eskluża skont l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montreal.

19. F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema) ddeċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin: “1) Disturb tas-saħħa mentali ta’ passaġġier, ikkawżat minn inċident u li jilħaq livell patoloġiku, jikkostitwixxi ‘inġurja personali [ferita fuq il-persuna]’ fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-[Konvenzjoni ta’ Montreal]? 2) Jekk l-ewwel domanda tingħata risposta fin-negattiv[, l]-Artikolu 29 tal-imsemmija konvenzjoni jipprekludi azzjoni għal kumpens li tista’ teżisti taħt id-dritt nazzjonali applikabbli?”

20. Osservazzjonijiet bil-miktub ġew ippreżentati quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, minn naħa, mill-konvenuta fil-kawża prinċipali u mill-Kummissjoni Ewropea, li jikkontestaw li disturb psikiku, bħala tali, jiġi kkumpensat taħt l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal u, min-naħa l-oħra, mir-rikorrenti fil-kawża prinċipali u mill-Gvern Ġermaniż li jsostnu, għall-kuntrarju, li għandu jkun possibbli li disturb psikiku li jilħaq livell patoloġiku jkun is-suġġett ta’ kumpens taħt dan l-artikolu.

IV. Analiżi

A. Osservazzjonijiet preliminari

21. Preliminarjament, jeħtieġ li jitfakkar li, għal dak li jirrigwarda l-oqsma koperti mill-Konvenzjoni ta’ Montreal, l-Istati Membri ttrasferew lil din tal-aħħar il-kompetenzi tagħhom għal dak li jikkonċerna r-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru għad-danni mġarrba fil-każ ta’ mewt jew ta’ feriment ta’ passiġġier ( 8 ). L-Artikolu 3(1) tar-Regolament Nru 2027/97 jipprovdi, barra minn hekk, li r-responsabbiltà ta’ trasportatur bl-ajru fir-rigward tal-passiġġieri hija rregolata mid-dispożizzjonijiet kollha tal-Konvenzjoni ta’ Montreal pertinenti għal din ir-responsabbiltà ( 9 ). Peress li dawn id-dispożizzjonijiet jagħmlu għaldaqstant parti integrali mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni ( 10 ), il-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-ġurisdizzjoni biex tiddeċiedi fuq l-interpretazzjoni tagħha.

22. Barra minn hekk, l-istess bħall-kunċett ta’ “inċident”, jew ukoll il-kunċett ta’ “preġudizzju” jew ta “dannu”, il-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna”, fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, ma huwiex iddefinit. F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, “fid-dawl tal-għan tal-imsemmija konvenzjoni, li huwa dak tal-unifikazzjoni tar-regoli dwar it-trasport bl-ajru internazzjonali, dan it-terminu għandu jingħata interpretazzjoni uniformi u awtonoma, minkejja s-sens differenti mogħti lil dan il kunċett fil-liġi nazzjonali tal-Istati partijiet għal din il-konvenzjoni” ( 11 ).

23. Għal dan l-għan, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tieħu inkunsiderazzjoni mhux id-diversi tifsiriet li setgħu jingħataw lill-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna” fid-dritt intern tal-Istati Membri, imma r-regoli ta’ interpretazzjoni tad-dritt internazzjonali ġenerali li huma vinkolanti għall-Unjoni ( 12 ). Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja hija obbligata tinterpreta dan il-kunċett skont l-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna ( 13 ), li jikkodifika d-dritt internazzjonali ġenerali, u li skontu trattat għandu jiġi interpretat “in bona fide, skont is-sens ordinarju li għandu jingħata lit-termini tiegħu fil-kuntest tagħhom u fid-dawl tas-suġġett tiegħu u tal-għan tiegħu” ( 14 ). Barra minn hekk, l-Artikolu 32 tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna jipprovdi, bħala metodi addizzjonali ta’ interpretazzjoni, b’mod partikolari, ix-xogħlijiet preparatorji tat-trattat inkwistjoni u ċ-ċirkustanzi li fihom ġie konkluż.

B. L-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal

1. L‑interpretazzjoni litterali

24. Għal dak li jirrigwarda l-formulazzjoni tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, infakkar mill-ewwel li huma awtentiċi biss is-sitt verżjonijiet lingwistiċi ta’ dan l-istrument li ġew ikklassifikati bħala “awtentiċi” ( 15 ). Tlieta minn dawn il-verżjonijiet jikkorrispondu għal lingwi uffiċjali tal-Unjoni, jiġifieri l-lingwa Franċiża (“lésion corporelle”), Ingliża (“bodily injury”) u Spanjola (“lesión coporal”) ( 16 ). Jien ma nara ebda differenza sinjifikattiva bejn id-diversi verżjonijiet lingwistiċi, kollha koerenti u omoġenji.

25. Skont ma’ jipprovdi l-Artikolu 31 tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna, jeħtieġ għaldaqstant li issa jiġi interpretat il-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna” skont is-sens ordinarju tiegħu. Dan il-kunċett huwa sempliċi u fl-istess ħin kumpless. Huwa sempliċi minn naħa, peress li kulħadd jifhem li l-feriment jikkorrispondi għal preġudizzju għall-integrità tal-ġisem tal-bniedem. Skont it-tifsira komuni, il-“ferita” tinftiehem bħala l-alterazzjoni lokalizzata ta’ organu, ta’ tessut jew ta’ ċellula, minħabba mard jew inċident ( 17 ). Huwa kumpless min-naħa l-oħra, peress li t-terminu “fuq il-persuna”, min-naħa tiegħu, jirreferi għall-ġisem, il-parti materjali ta’ ħlejqa ħajja, b’mod partikolari tal-bniedem, b’kuntrast ma’ dak kollu li jirreferi għad-dinja spiritwali ( 18 ).

26. Fid-dawl ta’ dawn id-definizzjonijiet, l-immaġinazzjoni kollettiva tkun trid tara għaldaqstant li l-ġisem jikkuntrasta mal-ispirtu, il-fiżiku mal-psikiku, u li għaldaqstant, l-idea ta’ “ferita fuq il-persuna” teskludi kategorikament kull kunċett ta’ “ferita psikika” li ma tkunx konsegwenza ta’ preġudizzju għall-integrità fiżika.

27. Madankollu, jidhirli li dan jinjora l-problemi filosofiċi, legali u xjentifiċi li jikkonċernaw id-definizzjoni tal-ġisem u li jindirizzaw ir-relazzjoni tiegħu mal-moħħ. Il-ġisem ma jistax jiġi ridott għal sempliċi oġġett, li jista’ jiġi osservat u jinħass, huwa abbinat ukoll ma’ suġġett tad-dritt, li l-integrità tiegħu għandha tkun protetta. Skont l-Artikolu 34 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, id-dritt għall-integrità tal-persuna jagħmel riferiment għall-integrità fiżika u mentali tagħha. Għaldaqstant, ma huwiex daqshekk importanti li wieħed jifhem il-“ferita psikika” fir-relazzjoni tagħha mal-ġisem, imma pjuttost li jiġi ddeterminat jekk il-ferita “purament psikika” timmeritax li tkun ikkumpensata bl-istess mod bħall-ferita fuq il-persuna fis-sens strett.

28. Huwa bi studju tal-kuntest u l-għanijiet li għandha l-formulazzjoni tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal li ser ikun possibbli li tingħata risposta għal din id-domanda.

2. L‑interpretazzjoni kuntestwali u teleoloġika

29. Nirrileva, qabelxejn, li għalkemm il-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna” jinsab fil-fatt fl-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, it-titolu tal-imsemmi artikolu, “Mewt u inġurji [feriment] tal-passiġġieri - dannu lill-bagalji”, min-naħa tiegħu, isemmi biss it-terminu “inġurji [feriment]”, nieqes mill-frażi “fuq il-persuna”. Din l-assenza tinsab ukoll fl-Artikoli 20 u 21 ta’ din il-konvenzjoni, li jipprevedu l-kundizzjonijiet li jippermettu li t-trasportatur bl-ajru jiġi eżentat mir-responsabbiltà tiegħu jew li jillimita l-obbligu ta’ kumpens li huwa jkollu fil-każ ta’ “ferita” mġarrba mill-passiġġier. Huwa biss finalment fl-Artikolu 33(2) tal-imsemmija konvenzjoni, dwar il-qorti li għandha ġurisdizzjoni għal dak li jikkonċerna “dannu li jirriżulta mill-mewt jew id-dannu [mill-ferita fuq il-persuna] ta’ passiġġier”, li l-frażi “fuq il-persuna” tidher mill-ġdid.

30. F’dan ir-rigward, l-International Union of Aviation Insurers (l-Unjoni Internazzjonali tal-Assiguraturi tal-Ajruplani) kienet għamlet il-proposta li l-ferita tiġi kklassifikata bħala “fuq il-persuna” fit-test kollu tal-Konvenzjoni ta’ Montreal sabiex jiġi evitat li l-kunċett ta’ “ferita psikika” jkun jista’ jaqa’ taħt interpretazzjoni ġeneruża wisq tal-kunċett ta’ “ferita” ( 19 ). Kemm jekk b’nuqqas ta’ rigorożità jew b’rieda deliberata ta’ min fasslu, nikkonstata li t-test ma ġiex iffinalizzat b’interpretazzjoni stretta ħafna tal-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna”, mhux iktar minn kemm il-kunċett ta’ “ferita psikika” kien ġie eskluż espressament minnu.

31. Lil hinn mit-test tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, hija l-istorja kollha li tirrigwarda t-tfassil tagħha li jidhirli li hija importanti. Fil-fatt, nikkonstata li l-kunċett ta’ “ferita psikika” deher f’diversi stadji tal-formulazzjoni maġenb sitwazzjonijiet ta’ “mewt jew ferita fuq il-persuna”, li jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru ( 20 ).

32. Kien qabelxejn il-kumitat legali tal-International Civil Aviation Organization (l-Organizzazzjoni tal-Avjazzjoni Ċivili Internazzjonali), responsabbli mit-tfassil ta’ abbozz tal-konvenzjoni, li kien ikkontempla li jmur lil hinn mill-Konvenzjoni ta’ Varsavja, billi jinkludi espressament il-kunċett ta’ “ferita psikika” f’dan l-abbozz ( 21 ).

33. Peress li l-proposta ma ġietx adottata mill-Grupp speċjali fuq il-modernizzazzjoni u l-konsolidazzjoni tas-“Sistema ta’ Varsavja” ( 22 ), kienet biss l-espressjoni “ferita fuq il-persuna” li ddaħħlet fl-Artikolu 16(1) tal-abbozz ta’ konvenzjoni ( 23 ). Madankollu, ir-rieda li jiġi inkluż espressament il-kunċett ta’ “ferita psikika” ssaħħet meta diversi delegazzjonijiet ipproponew li jemendaw dan l-artikolu biex iżidu, għal darba oħra, it-terminu ta’ “ferita psikika”, billi ppreċiżaw li dan it-tip ta’ feriment għandu jiftaħ id-dritt għall-kumpens favur il-passiġġier tal-ajru, anki fil-każ li dan il-feriment ma jkunx akkumpanjat b’ “ferita fuq il-persuna” fis-sens strett ( 24 ).

34. Fil-kuntest tal-analiżi li ssegwi, ser nuri, minn naħa, li d-diskussjonijiet li segwew din il-proposta jindikaw rieda profonda li jingħata kumpens għall-“ferita psikika” bl-istess mod bħall-“ferita fuq il-persuna” fis-sens strett u, min-naħa l-oħra, li l-fatt li l-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna” inżamm fit-test finali tal-konvenzjoni ma jindikax rieda li l-kumpens ikun limitat għal ċerti tipi ta’ feriti.

a) Ir‑rieda li l‑“ferita psikika” tiġi kkumpensata bl-istess mod bħall‑“ferita fuq il-persuna” fis‑sens strett

35. Filwaqt li telqu mill-idea li ma kienx possibbli li l-bniedem jinqasam f’elementi purament fiżiċi u purament psikiċi ( 25 ), u rrikkonoxxew li ma kien hemm ebda raġuni legali jew etika biex ma jiġix ikkumpensat id-dannu kkawżat mill-“ferita psikika” ( 26 ), il-parti l-kbira tad-delegazzjonijiet ippronunzjaw ruħhom favur li jiġi emendat l-Artikolu 16(1) tal-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli li jirrigwardaw it-trasport internazzjonali bl-ajru ( 27 ). Delegazzjonijiet oħra pproponew anki formulazzjonijiet iktar wesgħin, bħalma huma “ferita” mingħajr ebda aġġettiv ( 28 ), jew “personal injury” ( 29 ).

36. Madankollu, ma huwiex possibbli li jiġi injorat il-fatt li ċerti delegazzjonijiet ippronunzjaw ruħhom favur it-test oriġinali u talbu li jiġi ppreservat il-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna” mingħajr riferiment għall-“ferita psikika”. Hemm żewġ rimarki li jistgħu jsiru f’dan ir-rigward.

37. Minn naħa, ċerti Stati kontraenti kkunsidraw li l-espressjoni Franċiża “lésion corporelle” kienet tkopri diġà l-“ferita psikika”, u li għaldaqstant, ma kienx neċessarju li jiżdied ir-riferiment espliċitu għall-“ferita psikika” ( 30 ).

38. Min-naħa l-oħra, ċerti delegazzjonijiet irrifjutaw li jżidu l-kunċett ta’ “ferita psikika” maġenb dak ta’ “ferita fuq il-persuna”, peress li huma beżgħu li dan il-kunċett, vag wisq ( 31 ), jista’ jinvolvi abbużi u jwassal għal talbiet għal kumpens frawdolenti, peress li l-“ferita psikika” hija diffiċli li tiġi pprovata ( 32 ).

39. Lil hinn minn dawn il-ftit eżitazzjonijiet, id-diskussjonijiet wasslu għal konsensus ( 33 ), li minnu toħroġ proposta oħra: l-Artikolu 16 tal-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru jiġi rriformulat billi jiġi ssostitwit, fil-paragrafu 1, il-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna” b’dak ta’ “ferita” u billi tiżdied, fil-paragrafu 2 ġdid, definizzjoni tal-ferita li tagħmel riferiment kemm għall-“ferita fuq il-persuna”, għall-ferita psikika marbuta ma’ ferita fuq il-persuna fis-sens strett u għall-“ferita psikika” li taffettwa b’mod sinjifikattiv is-saħħa tal-passiġġier ( 34 ).

b) Il‑formulazzjoni ta’ “ferita fuq il‑persuna” adottata għall‑iskopijiet ta’ interpretazzjoni estensiva tal‑kunċett

40. Filwaqt li l-proposti avvanzati ħafna indikaw rieda manifesta li l-kunċett ta’ “ferita psikoloġika” jiġi inkluż fil-kliem tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, ġie deċiż, fl-aħħar mument, li fl-Artikolu 17(1) tagħha jinżamm biss il-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna”. Din l-inverżjoni tas-sitwazzjoni f’daqqa, għalkemm stramba ( 35 ), tindika allura rieda li jiġi rrinunzjat il-kumpens għall-“ferita purament psikika”? Jien ma naħsibx.

41. Għall-kuntrarju, dikjarazzjoni tal-Kumitat Plenarju tal-Konferenza ta’ Montreal tispjega li, għall-finijiet tal-interpretazzjoni tal-Konvenzjoni ta’ Montreal, il-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna” inżamm “fuq il-bażi li, f’ċerti Stati, danni għal feriti psikiċi huma rkuprabbli taħt ċerti kundizzjonijiet, li l-ġurisprudenza tiżviluppa f’dan il-qasam, u li ma kienx hemm il-ħsieb li jkun hemm interferenza ma’ dan l-iżvilupp, li tiddependi mill-ġurisprudenza f’oqsma li ma humiex it-trasport bl-ajru internazzjonali” ( 36 ).

42. Din id-dikjarazzjoni tindirizza t-tħassib espress mill-Istati Uniti. Dan il-pajjiż fakkar, fil-fatt, li l-ġurisprudenza tiegħu kienet diġà tinterpreta t-terminu ta’ “ferita fuq il-persuna” bħala li jinkludi l-ferita psikika marbuta ma’ ferita fuq il-persuna fis-sens strett. Għaldaqstant, jekk l-uniku progress li l-Konvenzjoni ta’ Montreal setgħet tagħmel kien li tagħmel riferiment għall-ferita psikika li tirriżulta minn ferita fuq il-persuna fis-sens strett, dan kien jikkostitwixxi, għall-Istati Uniti, “pass lura” ( 37 ) meta mqabbel mal-ġurisprudenza Amerikana.

43. Ir-Renju Unit ippreċiża li jekk il-“ferita psikika” tiġi ddefinita billi tiġi kkwalifikata pereżempju bħala “sostanzjali”, dan ukoll ikun “pass lura”. Fil-fatt, il-passiġġieri li setgħu jitolbu kumpens fil-każ ta’ ferita psikika marbuta ma’ ferita fuq il-persuna fis-sens strett, imma mingħajr din il-ferita psikika ma kellha tiġi kkwalifikata bħala “sostanzjali”, ma jkunux jistgħu iktar jiksbu tali kumpens jekk il-Konvenzjoni ta’ Montreal tadotta definizzjoni stretta ħafna tal-“ferita psikika” ( 38 ).

44. Huwa f’dan is-sens li l-kunċett ta’ “ferita psikika”, imsemmi fl-Artikolu 16(1) tal-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru, u li d-definizzjoni tat-terminu, ippreċiżata fl-Artikolu 16(2) ta’ din tal-aħħar, tħassru. Id-diversi formulazzjonijiet proposti waqt ir-reviżjoni ta’ dan l-abbozz ma għandhomx l-għan, għaldaqstant, li jostakolaw l-iżvilupp kontinwu tal-ġurisprudenza, li għandha tirrifletti r-rekwiżit ta’ soċjetà kontemporanja ( 39 ).

c) Il-kumpens għall‑“ferita psikika” f’soċjetà kontemporanja

45. L-approċċ attwali li jikkonċerna s-saħħa tal-bniedem jippermetti, fil-fehma tiegħi, li jitneħħew l-aħħar dubji li jistgħu jibqgħu fir-rigward tat-tifsira li għandha tingħata lill-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna”.

46. Fl-ewwel lok, l-approċċ attwali ma għadux dikotomu, imma huwa bbażat fuq il-kunsiderazzjoni li s-saħħa fiżika u s-saħħa mentali huma ħaġa waħda. L-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa tiddefinixxi s-“saħħa” bħala “stat komplut ta’ benesseri fiżiku, mentali u soċjali, u mhux biss [bħala] assenza ta’ mard jew inkapaċità” ( 40 ). Fir-rigward tal-Artikolu 3 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, infakkar li dan jistabbilixxi d-dritt għall-integrità bħala d-dritt ta’ kull persuna “ta’ l-integrità fiżika u mentali tagħha”. Fil-qasam tat-trasport u, b’mod partikolari, tal-assigurazzjoni għar-responsabbiltà ċivili li tirriżulta mill-moviment ta’ vetturi bil-mutur, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “mill-kunċett ta’ danni fiżiċi jirriżulta kull dannu […] li jirriżulta minn ksur tal-integrità tal-persuna, li tinkludi t-tbatija kemm fiżika kif ukoll psikoloġika” ( 41 ). Fl-aħħar, fid-dritt kriminali, il-leġiżlatur nazzjonali jikkontempla llum il-preġudizzju għall-persuna umana billi jenfasizza dan il-komponent doppju tal-integrità fiżika u l-integrità psikika, imsaħħa bir-reat ta’ vjolenzi u maltrattamenti psikoloġiċi ( 42 ).

47. Jidher għaldaqstant essenzjali llum li l-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna” jiġi interpretat b’mod li, l-istess bħall-preġudizzju għall-integrità fiżika, il-preġudizzju għall-integrità psikika jiġi rrikonoxxut malli dan jippreġudika l-kapaċità ta’ dak jew dik li jkunu vittma tiegħu biex jużaw ġisimhom jew moħħhom fl-eżerċizzju tal-funzjonijiet li kienu tagħhom ( 43 ). Kull avveniment barra mill-komun, li l-individwu jħoss bħala theddida għas-saħħa gravi u immedjata, bħalma hija katastrofi naturali, attentat terroristiku, inċident gravi ta’ trasport jew, anki, aggressjoni ( 44 ) jista’ jikkostitwixxi trawma, ċertament ta’ natura psikoloġika, imma daqstant reali u devastanti bħall-ferita fuq il-persuna bħala tali. Jekk dawn il-preġudizzji ta’ natura psikika ma jiġux inklużi fil-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna” ikun hemm “dikotomija skaduta u insostenibbli” ( 45 ). Iktar minn hekk, kif ikun possibbli li jiġi spjegat li żewġ persuni li sofrew feriti – waħda fiżika u l-oħra psikika, jew anki waħda psikika li tirriżulta minn feriti fuq il-persuna fis-sens strett u l-oħra “purament psikika” – tal-istess gravità b’konsegwenza tal-istess inċident, ma jiġux ikkumpensati b’mod identiku mit-trasportatur bl-ajru ( 46 )?

48. Fit-tieni lok, nirrileva li l-Konvenzjoni ta’ Montreal kellha timmarka żvolta fir-rigward tal-għan prinċipali li kellha l-Konvenzjoni ta’ Varsavja, jiġifieri li tillimita r-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru sabiex tiffavorixxi t-tkabbir tal-industrija tal-avjazzjoni ċivili, li dakinhar kienet għadha tibda ( 47 ).

49. Mit-tieni, it-tielet u l-ħames kunsiderazzjoni tal-preambolu tal-Konvenzjoni ta’ Montreal jirriżulta li, barra mill-għan “li tiġi mmodernizzata u kkonsolidata” l-Konvenzjoni ta’ Varsavja, il-konvenzjoni l-ġdida hija intiża li tiżgura “l-protezzjoni ta’ l-interessi tal-konsumaturi fit-trasport internazzjonali bl-ajru” u “l-bżonn għal kumpens ekwu bbażat fuq il-prinċipju ta’ restituzzjoni”, permezz ta’ sistema ta’ responsabbiltà oġġettiva tat-trasportaturi bl-ajru, filwaqt li tippreserva “bilanċ ekwu ta’ l-interessi” inkwistjoni ( 48 ).

50. Fil-preżent, li passiġġier tal-ajru jitħalla jikseb kumpens minħabba feriti psikiċi li jirriżultaw minn inċident ta’ trasport, l-istess bħal dak dovut minħabba feriti fuq il-persuna, ikun perfettament konformi ma’ dawn l-għanijiet.

51. Infakkar li l-oneru tal-prova jaqa’ fuq il-passiġġier tal-ajru. Ir-responsabbiltà tat-trasportatur bl-ajru tiskatta biss safejn il-passiġġier ferut juri, fuq il-bażi ta’ perizja medika, preġudizzju għall-integrità psikika li jsofri b’konsegwenza ta’ inċident ta’ gravità jew intensità tali li din il-ferita taffettwalu saħħtu b’mod sinjifikattiv u ma tmurx mingħajr trattament mediku. Tali approċċ jippermetti li jiġi ppreservat il-“bilanċ ekwu ta’ l-interessi” tat-trasportaturi bl-ajru u tal-passiġġieri ( 49 ), fejn tal-ewwel ikunu f’pożizzjoni li jkunu ppreparati kontra talbiet għal kumpens frawdolenti, b’mod li ma jiġix impost fuqhom piż ta’ kumpens tqil wisq, diffiċilment identifikabbli u kalkulabbli, li jkun jista’ jikkomprometti, jew li jipparalizza, l-attività ekonomika tagħhom ( 50 ).

52. Huwa fid-dawl ta’ dawn l-elementi kollha li nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montreal għandu jiġi interpretat fis-sens li l-kunċett ta’ “ferita fuq il-persuna” ikopri, indipendentement mill-eżistenza ta’ preġudizzju għall-integrità fiżika tal-passiġġier, preġudizzju għall-integrità psikika li l-passiġġier isofri b’konsegwenza ta’ inċident meta dan jiġi kkonstatat b’perizja medika u jkun jeħtieġ trattament mediku.

53. Meħud kont tar-risposta li nipproponi li tingħata għall-ewwel domanda preliminari, ma huwiex meħtieġ li tiġi eżaminata t-tieni domanda mressqa mill-qorti tar-rinviju.

V. Konklużjoni

54. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għall-ewwel domanda preliminari magħmula mill-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema, l-Awstrija) bil-mod kif ġej: L-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru, Konkluża f’Montreal fit‑28 ta’ Mejju 1999, iffirmata mill-Komunità Ewropea fid‑9 ta’ Diċembru 1999 u approvata għan-nom ta’ din permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE tal‑5 ta’ April 2001, għandu jiġi interpretat fis-sens li l-kunċett ta’ “inġurji personali [ferita fuq il-persuna]” jkopri, indipendentement mill-eżistenza ta’ preġudizzju għall-integrità fiżika tal-passiġġier, preġudizzju għall-integrità psikika li l-passiġġier isofri b’konsegwenza ta’ inċident meta dan jiġi kkonstatat b’perizja medika u jkun jeħtieġ trattament mediku.

( 1 ) Lingwa oriġinali: il-Franċiż.

( 2 ) Konkluża f’Montreal fit‑28 ta’ Mejju 1999, iffirmata mill-Komunità Ewropea fid‑9 ta’ Diċembru 1999 u approvata għan-nom ta’ din permezz tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE tal‑5 ta’ April 2001 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 5, p. 491). Hija daħlet fis-seħħ, għal dak li jikkonċerna lill-Unjoni Ewropea, fit‑28 ta’ Ġunju 2004.

( 3 ) L-espressjoni “ferita fuq il-persuna fis-sens strett” għandha tinftiehem hawnhekk bħala li tirreferi biss għal preġudizzju għall-integrità fiżika tal-passiġġier.

( 4 ) Ara, f’dan ir-rigward, Guégan-Lécuyer, A., “L’éventualité de préjudices corporels en l’absence de blessures”, Gazette du Palais, Lextenso Éditions, Issy-les-Moulineaux, 8 ta’ Jannar 2015, Nru 8, p. 4. L-awtur jirrileva li d-dritt għall-kumpens għad-dannu fuq il-persuna huwa ffokat fuq il-konsegwenzi ta’ preġudizzju għall-integrità fiżika għaliex huwa mibni, u jkompli jiżviluppa, fuq il-bażi tal-inċidenti fuq il-persuna, fil-kuntest tal-inċidenti fuq il-post tax-xogħol fi tmiem is-seklu dsatax, u mbagħad f’dak iktar globali tal-inċidenti fuq il-persuna marbutin mat-traffiku, mat-trasport, mal-attività medika, mal-prodotti difettużi, mal-ksur u mal-katastrofi teknoloġiċi.

( 5 ) Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru, iffirmata f’Varsavja fit‑12 ta’ Ottubru 1929, Serje ta’ Trattati tal-Lega tan-Nazzjonijiet Vol. CXXXVII, p. 12. Iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Varsavja”.

( 6 ) Regolament tal-Kunsill tad‑9 ta’ Ottubru 1997 dwar ir-responsabbiltà ta’ trasportaturi bl-ajru fl-eventwalità ta’ inċidenti (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol 3, p. 489).

( 7 ) Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat‑13 ta’ Mejju 2002 li jemenda r-Regolament Nru 2027/97 (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 7, Vol. 6, p. 246) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Nru 2027/97”).

( 8 ) Ara, f’dan is-sens, il-punt 4 tad-dikjarazzjoni li tikkonċerna l-ġurisdizzjoni tal-Komunità Ewropea ta’ dak iż-żmien dwar il-persuni rregolati mill-Konvenzjoni ta’ Montreal, dikjarazzjoni li tinsab fl-istrument ta’ approvazzjoni tal-Komunità ppreżentat fid‑29 ta’ April 2004.

( 9 ) Ara, b’mod partikolari, is-sentenza tat‑12 ta’ Mejju 2021, Altenrhein Luftfahrt (C‑70/20, EU:C:2021:379, punt 30).

( 10 ) Ara l-punt 25 ta’ din is-sentenza.

( 11 ) Sentenza tas‑6 ta’ Mejju 2010, Walz (C‑63/09, EU:C:2010:251, punt 21).

( 12 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Mejju 2010, Walz (C‑63/09, EU:C:2010:251, punti 22 u 23, kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).

( 13 ) Konvenzjoni fuq id-dritt tat-trattati, konkluża fi Vjenna fit‑23 ta’ Mejju 1969 (Ġabra tat-Trattati tan-Nazzjonijiet Uniti, Vol. 1155, p. 331, iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Vjenna”).

( 14 ) Sentenza tat‑12 ta’ Mejju 2021, Altenrhein Luftfahrt (C‑70/20, EU:C:2021:379, punt 31).

( 15 ) Ara, f’dan ir-rigward, is-sentenza tas‑17 ta’ Frar 2016, Air Baltic Corporation (C‑429/14, EU:C:2016:88, punti 23 u 34).

( 16 ) It-tliet verżjonijiet l-oħra, li ma jikkorrispondux ma’ lingwi uffiċjali tal-Unjoni, huma fil-lingwa Għarbija, Ċiniża u Russa, fejn kull waħda minn dawn il-verżjonijiet tirreferi wkoll għall-idea ta’ ferita fuq il-persuna.

( 17 ) Ara d-dizzjunarju tal-Akkademja Franċiża, Edizzjoni Nru 9.

( 18 ) Ara d-dizzjunarju tal-Akkademja Franċiża, Edizzjoni Nru 9.

( 19 ) Ara, f’dan is-sens, l-opinjoni ppreżentata mill-International Union of Aviation Insurers, Konferenza Internazzjonali tad-Dritt tal-Ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. II - Dokumenti, DCW Dok. Nru 28, 13 ta’ Mejju 1999, p. 156.

( 20 ) Ara, f’dan ir-rigward, id-diskussjonijiet u x-xogħlijiet preparatorji kollha riprodotti waqt il-Konferenza Internazzjonali tad-Dritt tal-Ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Dok 9775-DC/2, Vol. I - Proċessi verbali, Vol. II – Dokumenti u Vol. III – Xogħlijiet preparatorji.

( 21 ) Ara l-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli li jirrigwardaw it-trasport internazzjonali bl-ajru, kif approvat waqt is-sessjoni 30 tal-Kumitat Legali tal-Organizzazzjoni tal-Avjazzjoni Ċivili Internazzjonali tat‑28 ta’ April sad‑9 ta’ Mejju 1997, waqt il-Konferenza Internazzjonali tad-Dritt tal-Ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. III – Xogħlijiet preparatorji. Dok 9636‑LC/190, p. 145 sa 224, b’mod partikolari p. 212.

( 22 ) Ara l-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli li jirrigwardaw it-trasport internazzjonali bl-ajru waqt il-Konferenza Internazzjonali tad-Dritt tal-Ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. II – Dokumenti, DCW DOK Nru 4, p. 38 u Vol. III – Xogħlijiet preparatorji, p. 276.

( 23 ) Ara, f’dan ir-rigward, l-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli li jirrigwardaw it-trasport internazzjonali bl-ajru, kif approvat waqt is-sessjoni 30 tal-Kumitat Legali tal-Organizzazzjoni tal-Avjazzjoni Ċivili Internazzjonali, tat‑28 ta’ April sad‑9 ta’ Mejju 1997, u emendat mill-Grupp speċjali fuq il-modernizzazzjoni u l-konsolidazzjoni tas-“Sistema ta’ Varsavja”, Montreal, tal‑14 sat‑18 ta’ April 1998, waqt il-Konferenza Internazzjonali tad-dritt tal-Ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol II – Dokumenti, DCW Dok Nru. 3, p. 18.

( 24 ) Ara, f’dan is-sens, fil-Konferenza Internazzjonali tad-dritt tal-ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. II – Dokumenti, il-kummenti dwar l-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru ppreżentati min-Norveġja u mill-Isvezja (DCW Dok Nru 10, p. 97), il-Kumitat Latino-Amerikan tal-Avjazzjoni Ċivili (DCW Dok Nru 14, p. 115), u l-Kolombja (DCW Dok Nru 31, p. 191).

( 25 ) Ara, f’dan ir-rigward, il-pożizzjoni tad-delegazzjoni taċ-Ċilì fuq l-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru waqt il-Konferenza Internazzjonali tad-dritt tal-ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali, p. 67.

( 26 ) Ara, f’dan ir-rigward, il-pożizzjoni tad-delegazzjoni tar-Repubblika Dominikana fuq l-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru waqt il-Konferenza Internazzjonali tad-dritt tal-ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali, p. 68.

( 27 ) Dawn huma, biex niċċita xi ftit minnhom, id-delegazzjonijiet tal-Kanada, taċ-Ċilì, tal-Kolombja, tad-Danimarka, ta’ Spanja, tal-Finlandja, ta’ Franza, tar-Repubblika Dominikana, tar-Renju Unit u tal-Isvizzera.

( 28 ) Ara l-pożizzjoni tad-delegazzjoni tal-Pakistan fuq l-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru waqt il-Konferenza Internazzjonali tad-dritt tal-ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali, p. 70.

( 29 ) Ara l-pożizzjoni tad-delegazzjoni tal-Italja fuq l-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru waqt il-Konferenza Internazzjonali tad-dritt tal-ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali, p. 70.

( 30 ) Ara l-Konferenza Internazzjonali tad-dritt tal-ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali. Id-delegazzjonijiet Ġermaniżi u Franċiżi kkunsidraw li t-test Franċiż kien ikopri l-“ferita fiżika” u l-“ferita psikika”, li l-problema minn dejjem kienet koperta kollha kemm hi u li d-diffikultà ta’ interpretazzjoni kienet tal-verżjoni Ingliża (p. 68). Id-delegazzjoni Spanjola, min-naħa tagħha, kienet favur riferiment espress għall-“ferita psikika”, imma kkunsidrat li l-kunċett fil-lingwa Franċiża tal-“lésion corporelle” kien kompromess tajjeb li kien ikopri diġà l-“ferita psikika” (p. 74).

( 31 ) Ara l-Konferenza Internazzjonali tad-dritt tal-ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali, p. 70.

( 32 ) Ara l-pożizzjoni tad-delegazzjonijiet tal-Etjopja, tal-Indja u ta’ Singapor fuq l-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli għat-trasport internazzjonali bl-ajru waqt il-Konferenza Internazzjonali tad-dritt tal-ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali, p. 70 sa 72.

( 33 ) Id-delegazzjoni Franċiża tfakkar li d-diskussjonijiet wasslu għal konsensus fir-rigward tar-rikonoxximent tal-“ferita psikika” li ma hijiex marbuta mill-qrib mal-ferita fuq il-persuna fis-sens strett. Ara, f’dan is-sens, il-Konferenza Internazzjonali tad-dritt tal-ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali, DCW-Min. FCG/1, p. 120.

( 34 ) Ara, f’dan ir-rigward, il-Konferenza Internazzjonali tad-dritt tal-ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. II - Dokumenti, DCW-FCG Dok Nru 1, p. 495.

( 35 ) Ara McKay, C., “The Montreal Convention: Can passengers finally recover for mental injuries?”, Vanderbilt Journal of Transnational Law, Vol 41, Nru 4, Ottubru 2008, p. 1075.

( 36 ) Proċess verbal tal-laqgħa 6 tal-Kumitat Plenarju, tas‑27 ta’ Mejju 1999, waqt il-Konferenza Internazzjonali tad-Dritt tal-Ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali, p. 240 u 243, kif ukoll Vol. II - Dokumenti, p. 285 (traduzzjoni libera).

( 37 ) Konferenza Internazzjonali tad-Dritt tal-Ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali, p. 112 (traduzzjoni libera).

( 38 ) Ara, f’dan ir-rigward, Konferenza Internazzjonali tad-Dritt tal-Ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali, p. 115.

( 39 ) Ara, f’dan is-sens, Konferenza Internazzjonali tad-Dritt tal-Ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali, p. 201.

( 40 ) L-ewwel kunsiderazzjoni tal-preambolu tal-Kostituzzjoni tal-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa, adottata mill-Konferenza Internazzjonali tas-Saħħa, miżmuma f’New York tad‑19 ta’ Ġunju sat‑22 ta’ Lulju 1946 u li daħlet fis-seħħ fis‑7 ta’ April 1948.

( 41 ) Sentenza tal‑24 ta’ Ottubru 2013, Haasová (C‑22/12, EU:C:2013:692, punt 47).

( 42 ) Ara, b’mod partikolari, fid-dritt Franċiż, l-Artikolu 222‑14‑3 tal-Kodiċi Kriminali (JORF tal‑10 ta’ Lulju 2010, Nru 0158).

( 43 ) Ara, f’dan ir-rigward, De Mol, J., Le dommage psychique – Du traumatisme à l’expertise, Larcier, Brussell, 2012. Ara wkoll, fuq in-neċessità li tiġi rrikonoxxuta u protetta legalment l-integrità psikoloġika, Bublitz, J-C., “The Nascent Right to Psychological Integrity and Mental Self-Determination” f’von Arnauld, A., von der Decken, K. u Susi, M., The Cambridge handbook of new human rights: recognition, novelty, rhetoric, Cambridge University Press, Cambridge, 2020, p. 387 sa 403.

( 44 ) Ara, f’dan ir-rigward, De Mol, J., Le dommage psychique – Du traumatisme à l’expertise, Larcier, Brussell, 2012, p. 10.

( 45 ) Andrews, C., “Psychiatric Injury in Aviation Accidents under the Warsaw and Montreal Conventions: The Interface between Medicine and Law”, The Journal of air law and commerce, Vol. 76, Nru 1, Jannar 2011, p. 39 (traduzzjoni libera).

( 46 ) Ara, f’dan is-sens, il-kummenti tad-delegazzjoni tan-Norveġja u tal-Isvezja fuq l-abbozz ta’ konvenzjoni għall-unifikazzjoni ta’ ċerti regoli li jirrigwardaw it-trasport internazzjonali bl-ajru, kif approvat waqt is-sessjoni 30 tal-Kumitat Legali tal-Organizzazzjoni tal-Avjazzjoni Ċivili Internazzjonali, tat‑28 ta’ April sad‑9 ta’ Mejju 1997, u emendat mill-Grupp speċjali għall-modernizzazzjoni u konsolidazzjoni tas-“Sistema ta’ Varsavja”, Montreal, tal‑14 sat‑18 ta’ April 1998, Konferenza Internazzjonali tad-Dritt tal-Ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, DCW Dok Nru 10, Vol. II – Dokumenti, p. 97.

( 47 ) Ara proċess verbal tal-ewwel laqgħa tal-Kumitat Plenarju, tal‑10 ta’ Mejju 1999, waqt il-Konferenza Internazzjonali tad-Dritt tal-Ajru, Montreal, tal‑10 sat‑28 ta’ Mejju 1999, Vol. I – Proċessi verbali, p. 37.

( 48 ) Ara s-sentenza tat‑12 ta’ Mejju 2021, Altenrhein Luftfahrt (C‑70/20, EU:C:2021:379, punt 36 u l-ġurisprudenza ċċitata).

( 49 ) Ara McKay, C., “The Montreal Convention: Can passengers finally recover for mental injuries?”, Vanderbilt Journal of Transnational Law, Vol. 41, Nru 4, Jannar 2008, p. 1069.

( 50 ) Ara b’analoġija, is-sentenza tat-3 ta’ Settembru 2020, NIKI Luftfahrt (C‑530/19, EU:C:2020:635, punt 40).