KONKLUŻJONIJIET TAL‑AVUKAT ĠENERALI

SZPUNAR

ippreżentati fil‑5 ta’ Marzu 2020 ( 1 )

Kawżi magħquda C‑698/18 u C‑699/18

SC Raiffeisen Bank SA

vs

JB (C‑698/18)

u

BRD Groupe Société Générale SA

vs

KC (C‑699/18)

(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mit‑Tribunalul Specializat Mureş (il-Qorti Speċjalizzata ta’ Mureș, ir‑Rumanija))

“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Direttiva 93/13/KEE – Konstatazzjoni tan‑natura inġusta tal‑klawżoli kuntrattwali – Kuntratt ta’ kreditu li jirrigwarda self personali – Modalitajiet ġudizzjarji – Azzjoni ġudizzjarja ordinarja li ma tistax tiġi preskritta – Azzjoni ġudizzjarja ordinarja personali, patrimonjali, u li tista’ tiġi preskritta – Mument oġġettiv li fih il‑konsumatur isir konxju tal‑eżistenza ta’ klawżola inġusta”

1. It‑talbiet għal rinviju għal deċiżjoni preliminari preżenti jirrigwardaw l‑interpretazzjoni tad‑Direttiva 93/13/KEE ( 2 ) fil‑kuntest speċifiku ta’ kuntratti ta’ kreditu li ġew kompletament eżegwiti. B’mod iktar preċiż, dawn it‑talbiet ser jippermettu lill‑Qorti tal‑Ġustizzja tiddetermina b’mod ċar jekk din id‑direttiva tibqax tapplika wara l‑eżekuzzjoni kompleta ta’ kuntratt u, jekk ikun il‑każ, jekk kawża għar-restituzzjoni tal‑eżekuzzjoni magħmula abbażi tal-klawżoli kuntrattwali meqjusa bħala inġusti tistax tiġi suġġetta għal terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin li jibda jiddekorri mill‑mument li fih intemm il‑kuntratt. Essenzjalment, għandha tiġi ddeterminata l‑portata ratione temporis tal‑protezzjoni li l‑imsemmija direttiva tagħti lill‑konsumaturi.

I. Il‑kuntest ġuridiku

A. Id‑dritt tal‑Unjoni

2. Skont l‑Artikolu 2(b) tad‑Direttiva 93/13, “konsumatur” għandu jinftiehem bħala kull persuna naturali li, f’kuntratti koperti minn din id‑direttiva, tkun qiegħda taġixxi għal skopijiet li jkunu barra s‑sengħa, in‑negozju jew il‑professjoni tagħha.

3. Skont l‑Artikolu 6(1) tal‑imsemmija direttiva: “L‑Istati Membri għandhom jistabbilixxu li klawżoli inġusti użati f’kuntratt konkluż ma konsumatur minn bejjiegħ jew fornitur għandhom, kif previst fil‑liġi nazzjonali tagħhom, ma jkunux jorbtu lill‑konsumatur u li l‑kuntratt għandu jkompli jorbot lill‑partijiet fuq dawn il‑klawżoli jekk dan ikun kapaċi jkompli jeżisti mingħajr il‑klawżoli inġusti.”

B. Id‑dritt Rumen

4. L‑Artikolu 1(3) tal‑Legea Nru 193/2000 privind clauzele abuzive din contractele încheiate între profesioniști și consumatori (il-Liġi Nru 193/2000 dwar il‑klawżoli inġusti fil‑kuntratti konklużi bejn bejjiegħ jew fornitur u konsumatur tas‑6 ta’ Novembru 2000 (Monitorul Oficial al României Nru 560 tal‑10 ta’ Novembru 2000), ippubblikata mill‑ġdid fl‑2012 (Monitorul Oficial al României Nru 543 tat‑3 ta’ Awwissu 2012), kif emendata l‑aħħar fl‑2014 (iktar ’il quddiem il‑“Liġi Nru 193/2000”), jipprojbixxi lill‑bejjiegħa jew fornituri milli jinkludu klawżoli inġusti fil‑kuntratti konklużi mal-konsumaturi. Barra minn hekk, l‑Artikolu 6 ta’ din il‑liġi jipprevedi li l‑klawżoli inġusti ma jipproduċux effetti fil‑konfront tal‑konsumatur.

5. L‑Artikolu 12(1) u (4) tal‑imsemmija liġi jiddisponi: “1. Fil‑każ ta’ konstatazzjoni tal‑użu ta’ kuntratti ta’ adeżjoni li fihom klawżoli inġusti, il‑korpi ta’ kontroll previsti fl‑Artikolu 8 għandhom jadixxu lill‑qorti tad‑domiċilju jew, skont il‑każ, tas‑sede tal‑bejjiegħ jew fornitur, u jitolbu li dan jiġi marbut sabiex jemenda l‑kuntratti li jkunu qegħdin jiġu eżegwiti billi jelimina l‑klawżoli inġusti. […] 4. Id‑dispożizzjonijiet tal‑paragrafi 1 sa 3 ma jippreġudikawx id‑dritt tal‑konsumatur li kontrih jiġi invokat kuntratt ta’ adeżjoni li fih klawżola inġusta, sabiex jinvoka n-nullità tal‑klawżola permezz ta’ azzjoni jew permezz ta’ eċċezzjoni, taħt il‑kundizzjonijiet previsti mil‑liġi”.

6. L‑Artikolu 993 tal‑Codul civil (il-Kodiċi Ċivili) tal‑1864, applikabbli fid‑data tal‑konklużjoni tal‑kuntratti fil‑kawżi prinċipali, jipprevedi, partikolarment, li min, bi żball, jemmen li huwa debitur, u jħallas dejn, għandu dritt ta’ rkupru ta’ dan il‑ħlas kontra l‑kreditur.

7. Skont l‑Artikolu 1 tad‑Decretul Nru 167/1958 privitor la prescripția extinctivă (id-Digriet Nru 167 li jikkonċerna l-perijodu ta’ preskrizzjoni) tal‑10 ta’ April 1958 (Monitorul Oficial al României Nru 19 tal‑21 ta’ April 1958), ippubblikat mill‑ġdid: “Id‑dritt ta’ azzjoni, li għandha suġġett patrimonjali, jiġi estint permezz ta’ preskrizzjoni jekk ma jkunx ġie eżerċitat fit‑terminu mogħti mil‑liġi. L‑estinzjoni tad‑dritt ta’ azzjoni li tikkonċerna dritt prinċipali twassal għall-estinzjoni tad‑dritt ta’ azzjoni li tikkonċerna d‑drittijiet anċillari.”

8. Skont l‑Artikolu 2 ta’ dan id‑digriet, “[in]‑nullità ta’ att ġuridiku tista’ tiġi invokata fi kwalunkwe mument, permezz ta’ azzjoni jew permezz ta’ eċċezzjoni”.

9. L‑Artikolu 7 tal‑imsemmi digriet jipprevedi: “Il‑preskrizzjoni tibda tiddekorri mill‑ġurnata li fiha jinħoloq id‑dritt ta’ azzjoni jew id‑dritt li tintalab l‑eżekuzzjoni forzata. Għall‑obbligi li għandhom jiġu ssodisfatti fuq talba tal‑kreditur kif ukoll għal dawk li t‑terminu ta’ eżekuzzjoni tagħhom ma huwiex stabbilit, il‑preskrizzjoni tibda tiddekorri mill‑ġurnata li fiha tinħoloq ir‑relazzjoni ġuridika.”

10. L‑Artikolu 8 tal‑istess digriet jiddisponi: “Il‑preskrizzjoni tad‑dritt ta’ azzjoni għall-kumpens għad-danni subiti minħabba fatt illegali tibda tiddekorri mill‑ġurnata li fiha l-parti leża saret konxja jew missha saret konxja kemm tad‑dannu kif ukoll tal‑persuna li hija responsabbli għalihom. Id‑dispożizzjonijiet tal-paragrafu preċedenti japplikaw anki fil‑każ ta’ arrikkiment indebitu.”

II. Il‑kawżi prinċipali u d‑domandi preliminari

A. Il-Kawża C‑698/18, Raiffeisen Bank

11. Fix‑xahar ta’ Ġunju 2008, JB ikkonkluda ma’ SC Raiffeisen Bank SA (iktar ’il quddiem “Raiffeisen Bank”) kuntratt ta’ kreditu, għal perijodu ta’ 84 xahar li skada fl‑2015, id‑data li fiha dan il‑kreditu ġie rrimborsat kompletament.

12. Billi qies li xi klawżoli kuntrattwali kienu inġusti, JB adixxa, f’Diċembru 2016, il‑Judecătoria Târgu Mureş (il-Qorti tal‑Ewwel Istanza ta’ Târgu Mureş, ir‑Rumanija) b’rikors intiż għall-konstatazzjoni tan‑natura inġusta tal‑imsemmija klawżoli, għall‑ħlas lura tas‑somom imħallsa fuq il‑bażi tagħhom, kif ukoll għall‑ħlas ta’ interessi legali.

13. Raiffeisen Bank invoka, bħala eċċezzjoni, in‑nuqqas tal‑locus standi ta’ JB, billi sostna li dan ma kellux il‑kwalità ta’ konsumatur fis‑sens tal‑Liġi Nru 193/2000 minħabba l‑fatt li, fid‑data tal‑preżentata tar‑rikors, ir‑relazzjonijiet kuntrattwali bejn il‑partijiet kienu spiċċaw, peress li l‑kuntratt ta’ kreditu kien skada waqt is‑sena preċedenti abbażi tal‑eżekuzzjoni kompleta tiegħu.

14. Fl‑ewwel istanza, il‑qorti nazzjonali laqgħet ir‑rikors ta’ JB fit‑totalità tiegħu.

15. Billi qies li din id‑deċiżjoni kienet tikkawżalu preġudizzju, Raiffeisen Bank appella quddiem il‑qorti tar‑rinviju, billi tenna l‑argument li JB kien tilef il‑kwalità ta’ konsumatur qabel il‑kawża, wara t‑tmiem tal‑kuntratt ta’ kreditu minħabba l‑eżekuzzjoni kompleta tiegħu.

16. Huwa f’dan il‑kuntest li t‑Tribunalul Specializat Mureş (il-Qorti Speċjalizzata ta’ Mureș, ir‑Rumanija) iddeċidiet li tissospendi l‑proċeduri quddiemha u li tagħmel lill‑Qorti tal‑Ġustizzja d‑domandi preliminari li ġejjin fiż‑żewġ kawżi kkonċernati: “1) Id‑dispożizzjonijiet tad‑[Direttiva 93/13], b’mod partikolari l‑premessi 12, 21 u 23 tad‑direttiva u l‑Artikolu 2(b), l‑Artikolu 6(1), l‑Artikolu 7(2) u l‑Artikolu 8 tad‑direttiva, jippermettu, b’applikazzjoni tal‑prinċipju ta’ awtonomija proċedurali flimkien mal‑prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività, assjem ta’ mezzi ġudizzjarji kkostitwit minn azzjoni ġudizzjarja ordinarja li ma tistax tiġi preskritta intiża sabiex tiġi kkonstatata n‑natura inġusta ta’ klawżoli ta’ kuntratt konkluż ma’ konsumatur u minn azzjoni ġudizzjarja ordinarja personali, patrimonjali u li tista’ tiġi preskritta li timplimenta l‑għan tad‑direttiva intiż li jelimina l‑effetti ta’ kull obbligu maħluq u eżegwit skont klawżola li n‑natura inġusta tagħha fil‑konfront ta’ tali konsumatur tkun ġiet ikkonstatata? 2) F’każ li tingħata risposta affermattiva għall‑ewwel domanda, dawn id‑dispożizzjonijiet jipprekludu interpretazzjoni li tirriżulta mill‑applikazzjoni tal‑prinċipju ta’ ċertezza tar‑relazzjoniijiet legali ċivili li l‑mument oġġettiv li minnu l‑konsumatur kellu bilfors ikun konxju jew suppost kellu jkun konxju mill‑eżistenza ta’ klawżola inġusta huwa l‑mument li fih jintemm il‑kuntratt ta’ kreditu, li fil‑kuntest tiegħu huwa għandu l‑kwalità ta’ konsumatur?”

B. Il‑Kawża C‑699/18, BRD Groupe Société Générale

17. Fix‑xahar ta’ Mejju 2003, KC u parti oħra, fil‑kwalità ta’ persuna li tissellef ma’ ħaddieħor, ikkonkludew kuntratt ta’ kreditu ma’ BRD Groupe Société Générale SA. Fix‑xahar ta’ Marzu 2005, minħabba tifdija qabel iż‑żmien, il-kreditu ġie kkunsidrat bħala mħallas u l‑kuntratt ta’ kreditu ntemm.

18. Wara li għaddew iktar minn għaxar snin, f’Lulju 2016, KC adixxa lill‑Judecătoria Târgu Mureş (il-Qorti tal‑Ewwel Istanza ta’ Târgu Mureş) b’rikors intiż għall-konstatazzjoni tan‑natura inġusta tal‑klawżoli ta’ dan il‑kuntratt. Barra minn hekk, KC talab l‑annullament ta’ dawn il‑klawżoli u l-ħlas lura ta’ kwalunkwe ammont imħallas abbażi tagħhom, kif ukoll il‑ħlas tal‑interessi legali għall‑ammonti li għandhom jitħallsu lura.

19. BRD Groupe Société Générale invokat il‑fatt li KC ma kellux iktar il‑kwalità ta’ konsumatur, billi ħadet inkunsiderazzjoni l‑fatt li, fid‑data tal‑bidu tal‑proċedura ġudizzjarja, ir‑relazzjonijiet bejn il‑partijiet kienu spiċċaw u li l-kuntratt kien ilu tterminat għal ħdax‑il sena, minħabba t‑tifdija qabel iż‑żmien.

20. Fl‑ewwel istanza, il‑qorti nazzjonali laqgħet it‑talba parzjalment.

21. Billi qieset li din id‑deċiżjoni kienet tikkawżalha preġudizzju, BRD Groupe Société Générale appellat quddiem il‑qorti tar‑rinviju, fejn tenniet l‑argument li jipprovdi li KC kien tilef il‑kwalità ta’ konsumatur minn ħdax‑il sena qabel il‑kawża, wara t‑tmiem tal‑kuntratt ta’ kreditu minħabba tifdija qabel iż-żmien.

22. Huwa f’dan il‑kuntest li t‑Tribunalul Specializat Mureş (il-Qorti Speċjalizzata ta’ Mureș) iddeċidiet li tissospendi l‑proċeduri quddiemha u li tagħmel lill‑Qorti tal‑Ġustizzja żewġ domandi preliminari, identiċi għal dawk magħmula fil‑Kawża C‑698/18. Madankollu, il‑qorti tar‑rinviju tenfassizza li, fil‑Kawża C‑699/18, KC ippreżenta r‑rikors għall‑konstatazzjoni tan‑natura inġusta tal‑klawżoli kuntrattwali ħdax‑il sena wara t‑tmiem tal‑kuntratt ta’ kreditu, jiġifieri wara l‑iskadenza tat‑terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin previst mil‑leġiżlatur nazzjonali sabiex jiġi eżerċitat dritt patrimonjali.

III. Il‑proċedura quddiem il‑Qorti tal‑Ġustizzja

23. Permezz ta’ Deċiżjoni tal‑President tal‑Qorti tal‑Ġustizzja tat‑12 ta’ Diċembru 2018, il‑Kawżi C‑698/18 u C‑699/18 ingħaqdu flimkien għall‑finijiet tal‑proċedura bil‑miktub u orali, kif ukoll tas‑sentenza.

24. Xi osservazzjonijiet bil‑miktub ġew ippreżentati mill‑partijiet fil‑kawżi prinċipali, bl‑eċċezzjoni ta’ JB fil‑Kawża C‑698/18, mill‑Gvern Rumen, dak Ċek, dak Pollakk u dak Portugiż, kif ukoll mill‑Kummissjoni Ewropea.

25. L‑istess partijiet ikkonċernati ġew irrappreżentati waqt is‑seduta li nżammet fit‑12 ta’ Diċembru 2019.

IV. Analiżi

26. Permezz tad‑domandi preliminari tagħha, il‑qorti tar‑rinviju tixtieq issir taf, essenzjalment, jekk id‑Direttiva 93/13 tipprekludix, l‑ewwel nett, li kawża għar-restituzzjoni ta’ eżekuzzjoni mwettqa abbażi ta’ klawżola ddikjarata bħala inġusta, li tinsab f’kuntratt kompletament eżegwit, tista’ tiġi preskritta. It‑tieni nett, hija tistaqsi jekk din id‑direttiva tipprekludix l‑applikazzjoni ta’ terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin, li jibda jiddekorri mill‑mument li fih il‑kuntratt jintemm, għal tali kawża. Il‑qorti tar‑rinviju tagħmel dawn id‑domandi mill‑perspettiva tal‑limiti tal‑awtonomija proċedurali tal‑Istati Membri. Peress li f’kull każ fejn tqum il‑kwistjoni dwar jekk dispożizzjoni nazzjonali tosservax dawn il-limiti għandu jiġi analizzat billi jittieħdu inkunsiderazzjoni r‑rwol ta’ din id‑dispożizzjoni fil‑proċedura kollha, l‑iżvolġiment tagħha u l‑karatteristiċi partikolari tagħha ( 3 ), inqis li dawn il-kwistjonijiet għandhom jiġu eżaminati flimkien.

27. Barra minn hekk, il‑qorti tar‑rinviju tqis li qiegħda taffaċċja l‑problematika tad‑determinazzjoni – mill-perspettiva ratione temporis – tal‑kwalità ta’ “konsumatur” fis‑sens tal‑Artikolu 2(b) tad‑Direttiva 93/13. Għalkemm hija ma tagħmilx din id‑domanda espliċitament, hija tikkonstata li għandu jiġi ddeterminat jekk din id‑direttiva tkomplix tapplika wara l‑eżekuzzjoni kompleta ta’ kuntratt konkluż minn persuna li bla dubju bbenefikat mill‑kwalità ta’ konsumatur fil‑mument tal‑konklużjoni tal‑kuntratt li fih klawżoli inġusti.

28. Fid-dawl ta’ dak li ntqal qabel, wara li neżamina preliminarjament l‑ammissibbiltà tad‑domandi preliminari (taqsima A), sabiex tingħata risposta utli għal dawn, ser nippreżenta, qabel kollox, is‑soluzzjonijiet li hemm fid‑dritt Rumen, f’dak li jikkonċerna s‑sanzjoni għall‑introduzzjoni tal-klawżoli inġusti f’kuntratt konkluż minn bejjiegħ jew fornitur ma’ konsumatur (taqsima B). Sussegwentement, ser nindirizza l‑problema tal‑applikabbiltà tad‑Direttiva 93/13 għall‑kuntratti eżegwiti kompletament (taqsima C). Fl‑aħħar nett, f’dak li jikkonċerna l‑limiti tal‑awtonomija proċedurali tal‑Istati Membri, ser niddetermina jekk din id‑direttiva tipprekludix li kawża għar-restituzzjoni ta’ obbligu mwettaq fuq il‑bażi ta’ klawżola ddikjarata inġusta, li tinsab f’kuntratt li ġie eżegwit kompletament, tista’ tiġi preskritta, u li l‑mument li minnu jibda jiddekorri t‑terminu ta’ tliet snin ta’ preskrizzjoni jikkorrispondi għall‑mument li fih il‑kuntratt jintemm (taqsima D).

A. Fuq l‑ammissibbiltà

29. Ir‑rikorrent fil‑Kawża C‑699/18 jargumenta, prinċipalment, li d‑domandi preliminari huma inammissibbli.

30. L‑ewwel nett, huwa jsostni li, permezz tad‑domandi preliminari tagħha, il‑qorti tar‑rinviju qiegħda tfittex li tiddetermina jekk it‑terminu previst mil‑liġi nazzjonali sabiex tiġi adita din il‑qorti ġiex osservat jew le. Issa, domanda preliminari ma għandhiex tirrigwarda aspetti marbuta mad‑dritt nazzjonali iżda l‑interpretazzjoni tad‑dritt tal‑Unjoni. It‑tieni nett, ir‑rikorrent jindika li l‑limitazzjoni tal‑effetti tar‑restituzzjoni wara l‑konstatazzjoni tan‑natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali tmur kontra l‑loġika li fuqha hija bbażata l‑protezzjoni tal‑konsumaturi.

31. Ma naqbilx mar‑riżervi mressqa mir‑rikorrent.

32. Permezz tad‑domandi preliminari tagħha, il‑qorti tar‑rinviju tfittex li tikseb l‑elementi ta’ interpretazzjoni tad‑dritt tal‑Unjoni li jippermettulha tiddetermina, essenzjalment, jekk il‑leġiżlazzjoni nazzjonali u l‑interpretazzjoni li hija tirrakkomanda li tingħatalha humiex kompatibbli mas‑sistema ta’ protezzjoni tal‑konsumaturi stabbilita mid‑Direttiva 93/13. Peress li d‑domandi magħmula jirrigwardaw l‑interpretazzjoni tad‑dritt tal‑Unjoni, il‑Qorti tal‑Ġustizzja hija, bħala prinċipju, marbuta sabiex tirrispondi ( 4 ). Barra minn hekk, li jiġi kkunsidrat li d‑domandi preliminari huma inammissibbli minħabba l‑fatt li l-limitazzjoni tal‑effetti tal-ħlas lura kkawżata mill‑konstatazzjoni tan‑natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali tkun kuntrarja għal‑loġika li fuqha hija bbażata l‑protezzjoni tal‑konsumaturi jippreġudika r‑risposta li għandha tingħata għal dawn id‑domandi.

33. Minkejja dan, nipproponi li l‑Qorti tal‑Ġustizzja tqis li hija ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għad‑domandi magħmula fil‑Kawża C‑699/18. Il‑kuntratt inkwistjoni f’din il‑kawża ġie konkluż fl‑2003 u ntemm fl‑2005, jiġifieri qabel l‑1 ta’ Jannar 2007, id-data tal‑adeżjoni tar‑Rumanija mal‑Unjoni. Issa, il‑Qorti tal‑Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tinterpreta d‑dritt tal‑Unjoni, f’dak li jirrigwarda l‑applikazzjoni tiegħu fi Stat Membru biss mid‑data tal‑adeżjoni ta’ dan tal‑aħħar mal‑Unjoni Ewropea ( 5 ). Minkejja dan, għall‑istess raġuni, il‑Qorti tal‑Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għad‑domandi magħmula fil‑Kawża C‑698/18, li jirrigwardaw kuntratt konkluż fl‑2008.

B. Is‑sanzjoni applikabbli fid‑dritt Rumen f’dak li jikkonċerna t‑traspożizzjoni tad‑Direttiva 93/13

1. In‑nuqqas ta’ infurzabbiltà, in-nullità relattiva u n-nullità assoluta fir‑rigward tad‑dritt Rumen

34. Il‑qorti tar‑rinviju, fit‑talbiet għal deċiżjoni preliminari tagħha, tispjega li, fid‑dritt Rumen, jeżistu tliet sanzjonijiet ta’ dritt ċivili differenti f’dak li jirrigwarda n‑nuqqas ta’ osservanza ta’ dispożizzjoni legali, jiġifieri n‑nuqqas ta’ infurzabbiltà, in-nullità relattiva u n-nullità assoluta. Hija tippreċiża li, fin‑nuqqas ta’ dispożizzjoni espliċita fir‑rigward tad‑dritt sostantiv applikabbli fid‑data tal‑konklużjoni tal‑kuntratti li huma fl‑oriġini tal‑kawżi prinċipali, huma l‑ġurisprudenza u d‑duttrina nazzjonali li jinterpretaw il‑liġi Rumena sabiex jiddeterminaw is‑sistema legali tan-nullità tal‑atti ġuridiċi ċivili li l‑leġiżlatur ried jintroduċi fuq il-livell nazzjonali ( 6 ).

35. Ir‑rwol tas‑sanzjoni tan-nullità jikkonsisti f’li ċċaħħad minn effett ġuridiku l‑att konkluż bi ksur tad‑dispożizzjonijiet legali. Abbażi tan‑natura tal‑interess (individwali jew ġenerali) protett mid‑dispożizzjoni legali miksura waqt il‑konklużjoni tal‑att ġuridiku ċivili, is‑sanzjoni hija n-nullità relattiva jew in-nullità assoluta.

36. Il‑qorti tar‑rinviju tindika li n-nullità relattiva tissanzjona n‑nuqqas ta’ osservanza ta’ regola ġuridika imperattiva li tissalvagwardja interess privat u li l‑azzjoni għal nullità relattiva tista’ tiġi preskritta. F’dak li jikkonċerna n-nullità assoluta, din tissanzjona n‑nuqqas ta’ osservanza, waqt il‑konklużjoni tal‑att li jaqa’ taħt id‑dritt ċivili, ta’ regola ġuridika li tissalvagwardja interess ġenerali protett minn regola ġuridika imperattiva tal‑ordni pubbliku. Minħabba l‑interess protett, in-nullità assoluta ma tistax tkun koperta mill‑konfermazzjoni, fis‑sens li l‑konsumatur li jista’ jinvoka din in-nullità ma jistax jirrinunzja għaliha. Din tista’ tiġi invokata minn kull persuna li għandha interess, minn korpi li jingħataw din il‑fakultà mil‑liġi, kif ukoll ex officio minn qorti ( 7 ). L‑azzjoni għad‑dikjarazzjoni ta’ nullità assoluta ma tistax tiġi preskritta, fis‑sens li tista’ tiġi invokata fi kwalunkwe mument, permezz ta’ azzjoni jew ta’ eċċezzjoni.

37. B’mod ġenerali, fid‑dritt Rumen, in-nullità assoluta tipproduċi, konformement mal‑ispjegazzjonijiet tal‑qorti tar‑rinviju, effetti retroattivi, jiġifieri mill‑mument li fih l‑att ġuridiku ġie konkluż (effetti ex tunc). Madankollu, jeżisti numru ta’ eċċezzjonijiet għal dan il‑prinċipju, fil‑kuntest li fihom in-nullità assoluta tipproduċi effetti ex nunc. Dan huwa l‑każ meta d-detentur bona fide ta’ oġġett li jipproduċi l‑frott, iżomm il‑frott miġbur waqt il‑perijodu li fih kien in bona fide. Barra minn hekk, in-nullità assoluta tagħti lok għall‑istabbiliment mill‑ġdid tas‑sitwazzjoni preċedenti (restitutio in integrum), li jirriżulta mill‑fatt li s-servizzi mwettqa abbażi tal‑att ġuridiku milqut minn din in-nullità huma rrestitwiti. Fil‑qasam tal‑kuntratti bilaterali, ir‑restituzzjoni u l-ħlas lura jitwettqu permezz tal‑istituzzjoni tal‑pagament indebitu u tal-azzjonijiet ta’ restituzzjoni.

38. Skont il‑qorti tar‑rinviju, fir‑rigward tad‑dritt Rumen, għandha ssir distinzjoni bejn l‑azzjoni għal dikjarazzjoni ta’ nullità assoluta, li ma tistax tiġi preskritta, u l‑azzjoni għar-restituzzjoni tal-eżekuzzjoni li tikkostitwixxi azzjoni patrimonjali li dejjem tista’ tiġi preskritta. Issa, il‑kawża għar-restituzzjoni tas‑servizzi hija suġġetta għal deċiżjoni preċedenti fuq in-nullità, fis‑sens li d‑dritt li tintalab ir‑restituzzjoni jinħoloq biss wara d‑dikjarazzjoni ta’ nullità. F’dan ir‑rigward jeżistu xi eċċezzjonijiet li jippermettu li jiġi kkwalifikat il‑mod li bih huma applikati r‑regoli fuq il‑preskrizzjoni tal‑kawża għal restituzzjoni. Waħda minn dawn l‑eċċezzjonijiet tapplika meta, mill-perspettiva proċedurali, ma jkunux ġew invokati żewġ talbiet (nullità prinċipali u restituzzjoni tal-eżekuzzjoni permezz ta’ talba anċillari). Eċċezzjoni oħra tapplika f’dak li jikkonċerna l‑kuntratt b’eżekuzzjoni suċċessiva, meta jkun oġġettivament impossibbli li tiġi imposta r‑restituzzjoni ta’ parti mill-eżekuzzjoni (fil‑każ ta’ oġġett li jintuża għall‑kiri) u li, għaldaqstant, il-parti l-oħra tal-eżekuzzjoni ma tistax tingħata lura, u dan sabiex jiġi evitat l‑arrikkiment indebitu ta’ waħda mill‑partijiet.

2. L‑applikazzjoni tas‑sanzjoni ta’ nullità assoluta

39. Il‑qorti tar‑rinviju tindika li l‑ġurisprudenza nazzjonali Rumena hija stabbilita fis‑sens li assimilat l‑eliminazzjoni tal‑klawżoli inġusti mal‑istabbiliment tan-nullità assoluta.

40. Barra minn hekk, il‑qorti tar‑rinviju tindika li, minkejja li d‑Direttiva 93/13 tistipula li klawżola inġusta ma torbotx lill-konsumatur, fis‑sens li l‑konsumatur ma jistax jiġi marbut b’tali klawżola u jista’ jinjoraha, li jikkorrispondi mal‑kunċett ta’ “nuqqas ta’ infurzabbiltà”, fid‑dawl tal‑karatteristiċi tan-nullità u tan‑nuqqas ta’ infurzabbiltà li huma rregolati fid‑dritt Rumen, is‑sanzjoni ta’ nullità tidher li hija leali għas‑sistema prevista minn din id‑direttiva.

41. Barra minn hekk, il‑qorti tar‑rinviju tagħmel riferiment għall‑Artikolu 7(2) tad‑Direttiva 93/13 u tindika li, abbażi tal‑awtonomija proċedurali, l‑Istati Membri għandhom jiddefinixxu l‑mezzi adegwati u effettivi sabiex il‑persuni jkunu jistgħu jippreżentaw rikors sabiex jiksbu deċiżjoni li tiddeċiedi fuq in‑natura inġusta tal‑klawżoli. Hija tindika li l‑Liġu Nru 193/2000 ma ssemmix espliċitament l‑applikazzjoni tas‑sanzjoni tan-nullità, iżda li d‑dispożizzjonijiet tal‑Artikolu 12(4) ta’ din il‑liġi jalludu għall‑applikazzjoni ta’ din is‑sanzjoni.

42. Barra minn hekk, il‑qorti tar‑rinviju tirrileva li, abbażi tal‑ġurisprudenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja, l‑Artikolu 6(1) tad‑Direttiva 93/13 għandu jiġu kkunsidrat bħala regola ekwivalenti għar‑regoli nazzjonali li, fi ħdan l-ordinament ġuridiku intern, għandhom il‑grad ta’ regoli ta’ ordni pubbliku ( 8 ). F’dan il‑kuntest, hija tispjega li, minħabba l‑fatt li l‑qorti nazzjonali għandha tistħarreġ ex officio xi klawżoli potenzjalment inġusti, il‑qorti nazzjonali segwiet is‑sistema ġuridika tan-nullità assoluta. Bl‑istess mod, id‑duttrina nazzjonali tikkunsidra li l-bejjiegħa jew fornituri għandhom l‑obbligu li ma jinkludux klawżoli inġusti f’kuntratti konklużi ma’ konsumaturi, liema obbligu huwa impost minn regola ġuridika imperattiva ta’ ordni pubbliku li l‑ksur tagħha huwa ssanzjonat bin-nullità assoluta ta’ tali klawżoli ( 9 ).

43. Bħala konsegwenza, il‑persuna li tqis li għandha l‑kwalità ta’ konsumatur fil‑kuntest ta’ kuntratt ta’ kreditu tkun tista’ tadixxi fi kwalunkwe mument lil qorti b’kawża għad‑dikjarazzjoni tan‑natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali. Ladarba n‑natura inġusta tal‑klawżoli tkun ġiet ikkonstatata, fir‑rigward tan-nullità assoluta ta’ dawn id‑dispożizzjonijiet kuntrattwali, il‑prinċipji interni relatati magħhom japplikaw, b’mod partikolari l‑prinċipju ta’ restitutio in integrum.

3. L‑implikazzjonijiet tal‑applikazzjoni tas‑sanzjoni ta’ nullità, f’dak li jikkonċerna l‑kuntratti eżegwiti kompletament

44. Il‑qorti tar‑rinviju tenfasizza l-fatt li l‑kawżi prinċipali huma kkaratterizzati mill‑fatt li l‑kuntratti li wasslu għal dawn il‑kawżi kienu ġew eżegwiti qabel ma l‑qrati nazzjonali ġew aditi. Hija tindika li l‑ġurisprudenza nazzjonali żviluppat soluzzjonijiet diverġenti f’dak li jikkonċerna l‑implikazzjonijiet tal‑konstatazzjoni tan‑natura inġusta ta’ klawżola li hemm f’kuntratt eżegwit kompletament.

45. Skont ġurisprudenza attwali, il‑konstatazzjoni tan-natura inġusta tagħti lok għas‑sanzjoni ta’ nullità assoluta. Konsegwentement, minħabba li l‑azzjoni intiża għan-nullità assoluta tal‑klawżoli inġusti ma tistax tiġi preskritta, kawża għal restituzzjoni ma tkunx suġġetta għal terminu ta’ preskrizzjoni.

46. Pożizzjoni attwali oħra tal-ġurisprudenza hija bbażata fuq l‑interpretazzjoni li tipprovdi li s‑sanzjoni li jkun hemm fil‑każ ta’ konstatazzjoni tan‑natura inġusta tal‑klawżoli kuntrattwali tikkostitwixxi sanzjoni sui generis li tipproduċi xi effetti fil‑futur, mingħajr ma jitpoġġew inkwistjoni s‑servizzi diġà mwettqa bħalma jiġri fil‑każ tas‑sanzjoni ta’ invalidità.

47. Issa, skont il‑qorti tar‑rinviju, huwa possibbli li tingħata interpretazzjoni li tipprovdi li l‑mument li fih il‑kuntratt jintemm, minħabba l‑eżekuzzjoni kompleta wara l‑perijodu sħiħ, jew it‑tifdija qabel iż‑żmien, huwa l‑mument li fih id‑debitur ma għandux jibqa’ kkunsidrat bħala li qiegħed f’pożizzjoni inferjuri meta mqabbel mal‑bejjiegħ jew fornitur u huwa ħieles minn kull obbligu fil-konfront ta’ dan tal‑aħħar. Konformement mal‑interpretazzjoni mogħtija mill‑qorti tar‑rinviju, dan ikun, konsegwentement, il‑mument oġġettiv li fih il‑konsumatur kellu jkun konxju tan‑natura inġusta tal‑klawżola.

48. Skont din l‑interpretazzjoni, azzjoni ta’ nullità assoluta, li permezz tagħha konsumatur jista’ jitlob il‑konstatazzjoni tan‑natura inġusta tal‑klawżoli, tista’ tiġi ppreżentata mingħajr l‑ebda limitu ratione temporis, filwaqt li l‑kawża tiegħu għal restituzzjoni ta’ eżekuzzjoni magħmula fuq il‑bażi ta’ tali klawżoli għandha tiġi ppreżentata matul il‑perijodu ta’ tliet snin wara l‑mument li fih il‑kuntratt jintemm.

49. Għandu jiġi osservat ukoll li, skont il‑qorti tar‑rinviju, il‑fatt li jiġi ddistingwit il‑mument li fih it‑terminu ta’ preskrizzjoni jibda jiddekorri għat-talbiet għall-ħlas li jirrigwardaw in‑natura inġusta tal‑klawżoli kuntrattwali, billi tiġi eskluża l‑applikazzjoni tad‑dritt nazzjonali kuntrarju, huwa l‑espressjoni tal‑applikazzjoni diretta tad‑dritt tal‑Unjoni. Madankollu, din il‑qorti tindika wkoll li l‑interpretazzjoni tagħha hija ispirata wkoll mix‑xewqa li jiġi osservat il‑prinċipju ta’ ċertezza legali. F’dan ir‑rigward, hija tagħmel riferiment mhux għall‑prinċipju ta’ ċertezza legali tad‑dritt tal‑Unjoni iżda għall‑prinċipju ta’ ċertezza tar-relazzjonijiet legali ċivili jew għall‑prinċipju ta’ sigurtà tal‑kummerċ. Barra minn hekk, hija tagħmel riferiment għal diversi sentenzi li fihom il‑Qorti tal‑Ġustizzja kkunsidrat li l‑iffissar ta’ termini raġonevoli għall‑preżentata ta’ rikorsi taħt piena ta’ dekadenza fl‑interess taċ-ċertezza legali kien kompatibbli mad‑dritt tal‑Unjoni ( 10 ). F’dawn is‑sentenzi, il‑Qorti tal‑Ġustizzja għamlet riferiment għall‑prinċipju ta’ ċertezza legali bħala prinċipju li huwa l‑bażi tas‑sistema ġudizzjarja nazzjonali ( 11 ). Għalhekk, għandu jiġi kkunsidrat li l‑qorti tar‑rinviju tibbaża l‑interpretazzjoni tagħha tad‑dispożizzjonijiet nazzjonali fuq il‑prinċipju ta’ ċertezza legali, li huwa applikat fid‑dritt Rumen u li huwa l‑bażi tas‑sistema tad‑dritt ċivili ta’ dan l‑Istat Membru.

C. L‑applikabbiltà tad‑Direttiva 93/13 f’dak li jikkonċerna l‑kuntratti eżegwiti

1. Il‑kwalità ta’ konsumatur u l‑applikabbiltà tad‑Direttiva 93/13

50. Hekk kif indikajt diġà fil‑punt 27 ta’ dawn il‑konklużjonijiet, il‑qorti tar‑rinviju tikkunsidra li d‑domandi preliminari tagħha għandhom jiġu eżaminati mill‑perspettiva tal‑kwistjoni taż‑żamma tal‑kwalità ta’ “konsumatur” fis‑sens tal‑Artikolu 2(b) tad‑Direttiva 93/13 tal‑partijiet fil‑kuntratti konklużi. Din il‑kunsiderazzjoni tikkorrispondi għall‑argument invokat minn Raiffeisen Bank u BRD Groupe Société Générale li jipprovdi li, wara l‑eżekuzzjoni kompleta ta’ kuntratt ta’ kreditu, il-persuna li tissellef titlef il‑kwalità ta’ konsumatur u, konsegwentement, il‑protezzjoni offruta mid‑Direttiva 93/13.

51. Ċertament, huwa minnu li l‑Artikolu 2(b) tad‑Direttiva 93/13 jiddefinixxi konsumatur bħala “kull persuna naturali li, f’kuntratti koperti minn din id‑Direttiva, tkun qiegħda taġixxi għal skopijiet li jkunu barra s‑sengħa, in‑negozju jew il‑professjoni tagħha”. Essenzjalment, jidher li Raiffeisen Bank u BRD Groupe Société Générale jiddeduċu mill‑fatt li l‑leġiżlatur uża l‑preżent indikattiv f’din id‑definizzjoni li, wara l‑eżekuzzjoni ta’ kuntratt, persuna li tkun ikkonkludiet kuntratt ma tibqax taġixxi fil-qafas tiegħu u, konsegwentement, ma għandhiex iktar il‑kwalità ta’ “konsumatur” fis‑sens ta’ din id‑direttiva.

52. Huwa minnu wkoll li l‑Artikolu 6(1) tad‑Direttiva 93/13 jobbliga lill‑Istati Membri sabiex jipprevedu li “klawżoli inġusti użati f’kuntratt konkluż ma’ konsumatur minn bejjiegħ jew fornitur għandhom, kif previst fil‑liġi nazzjonali tagħhom, ma jkunux jorbtu lill‑konsumatur”. Din id‑dispożizzjoni tistipula li l‑Istati Membri għandhom ukoll l‑obbligu li jiżguraw li l‑kuntratt li fih klawżoli inġusti “għandu jkompli jorbot lill‑partijiet”. Il‑formulazzjoni li ntużat mil‑leġiżlatur tidher li hija interpretata minn Raiffeisen Bank u BRD Groupe Société Générale fis‑sens li din id‑dispożizzjoni tirrigwarda biss il‑kuntratti li jkunu għadhom ma ġewx eżegwiti u li, jekk il‑kuntratt jintemm, a priori ma jibqax neċessarju li jiġi żgurat li l‑klawżoli inġusti ma jibqgħux jorbtu lill‑konsumatur jew li l‑kuntratt jibqa’ vinkolanti għall‑partijiet.

53. Minkejja dan, inqis madankollu li jkun iktar adattat li wieħed jistaqsi mhux jekk persuna li kkonkludiet kuntratt bħala konsumatur fis‑sens tal‑Artikolu 2(b) tad‑Direttiva 93/13 iżżommx il‑kwalità ta’ konsumatur fis‑sens ta’ din id‑dispożizzjoni wara l‑eżekuzzjoni kompleta tal‑kuntratt, iżda jekk din id‑direttiva tinjorax il‑protezzjoni ta’ din il‑persuna ladarba l‑kuntratt konkluż minnha jiġi eżegwit kompletament.

54. Fil‑fatt, l‑ewwel nett, f’dak li jikkonċerna l‑maġġoranza tas‑sistemi tad‑dritt privat, kuntratt jintemm ladarba l‑obbligi kollha li jirriżultaw minn dan il-kuntratt jiġu eżegwiti ( 12 ), minkejja li għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l‑fatt li dan kien jikkostitwixxi l‑bażi tat‑trasferimenti li seħħew fil‑kuntest tal‑eżekuzzjoni tiegħu. Fil‑fatt, il‑kuntratt eżegwit kompletament jibqa’ vinkolanti fis‑sens li jibqa’ jikkostitwixxi l‑bażi tat‑trasferimenti li jkunu saru preċedentement. Barra minn hekk, l‑eżekuzzjoni kompleta tal‑kuntratt ma tibdilx il‑fatt li, fl‑eżekuzzjoni tal‑obbligi kuntrattwali tagħha, il‑persuna li tkun ikkonkludiet dan il‑kuntratt kellha mingħajr dubju l‑kwalità ta’ “parti fil‑kuntratt”.

55. Jekk il‑klawżola ddikjarata inġusta kienet tikkostitwixxi l‑bażi ta’ trasferiment li seħħ waqt l‑eżekuzzjoni tal‑kuntratt, il‑fatt li dan il‑kuntratt ikun diġà ġie eżegwit ma jistax inaqqas in‑natura inġusta ta’ din il‑klawżola. Dejjem hemm interess li klawżoli li jinsabu f’dan il‑kuntratt jiġu ddikjarati inġusti u, jekk ikun il‑każ, li tinżamm in‑natura vinkolanti tal‑imsemmi kuntratt għall‑bqija. Huwa billi tiġi segwita din il‑loġika li għandhom jinqraw id‑dispożizzjonijiet tad‑Direttiva 93/13.

56. It‑tieni nett, Raiffeisen Bank u BRD Groupe Société Générale jsostnu wkoll, essenzjalment, li d‑diskrepanza bejn il‑konsumatur u l‑bejjiegħ jew fornitur teżisti biss fil‑mument tal‑konklużjoni ta’ kuntratt u waqt l‑eżekuzzjoni tiegħu. Konsegwentement, id‑Direttiva 93/13 ma tibqax tapplika wara l‑eżekuzzjoni tal‑kuntratt, peress li l‑użu tagħha ma jibqax neċessarju sabiex tiġi kkumpensata din id‑diskrepanza. F’dan ir‑rigward, Raiffeisen Bank u BRD Groupe Société Générale jippreżentaw il‑qari tagħhom tal‑ġurisprudenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja, li tipprovdi li s‑sistema ta’ protezzjoni implimentata mid‑Direttiva 93/13 hija bbażata fuq l‑idea li r‑relazzjoni bejn il‑konsumatur u l‑bejjiegħ jew fornitur ma hijiex ugwali ( 13 ) u li din id‑direttiva tirrigwarda l‑kuntratti li fil‑kuntest tagħhom jeżisti żbilanċ sinjifikattiv ( 14 ).

57. Madankollu, mill‑istess ġurisprudenza tal‑Qorti tal‑Ġustizzja jirriżulta li l‑konsumatur jinsab f’sitwazzjoni ta’ inferjorità meta mqabbel mal‑bejjiegħ jew fornitur, għal dak li jikkonċerna kemm is‑setgħa ta’ negozjar kif ukoll il‑livell ta’ informazzjoni, sitwazzjoni li twasslu biex jaderixxi għall‑kundizzjonijiet imfassla minn qabel mill-bejjiegħ jew fornitur, mingħajr ma jista’ jeżerċita influwenza fuq il‑kontenut tagħhom ( 15 ). L‑eżekuzzjoni tal‑kuntratt ma tbiddilx retroattivament il‑fatt li, fil‑mument meta dan ġie konkluż, il‑konsumatur kien jinsab f’din is‑sitwazzjoni ta’ inferjorità. Barra minn hekk, huwa f’tali kuntest li l‑klawżoli inġusti, li joħolqu żbilanċ sinjifikattiv u li l‑konsumatur jaderixxi magħhom, ikunu introdotti fil‑kuntratt ( 16 ). Tali klawżoli jkomplu jikkostitwixxu, kif jirriżulta mill‑kunsiderazzjonijiet ippreżentati fil‑punt 54 ta’ dawn il‑konklużjonijiet, il‑bażi tat‑trasferimenti mwettqa mill‑partijiet fil‑kuntratt waqt l‑eżekuzzjoni tiegħu.

58. F’dawn iċ‑ċirkustanzi, li jiġi kkunsidrat li l‑eżekuzzjoni tal-kuntratt teskludi kull possibbiltà sabiex dawn il‑klawżoli jiġu ddikjarati inġusti jwassal għas-sitwazzjoni li fiha kull trasferiment li jkun seħħ fuq il‑bażi tagħhom jibqa’ indiskutibbli u definittiv. F’dan il‑kuntest, bħalma josserva l‑Gvern Pollakk, ċerti kuntratti jiġu eżegwiti immedjatament wara jew anki fil‑mument tal‑konklużjoni tagħhom. Dan huwa partikolarment il‑każ fil‑kuntratt ta’ bejgħ. Li tiġi segwita l‑interpretazzjoni ta’ Raiffeisen Bank u BRD Groupe Société Générale li tipprovdi li d‑Direttiva 93/13 ma tibqax tapplika wara l‑eżekuzzjoni kompleta ta’ tali kuntratt ikollha l‑konsegwenza li parti f’dan il‑kuntratt ma jkollhiex l‑istess possibbiltà teoretika li tressaq rikors effettiv qabel ma dan jintemm. Issa, xejn f’din id‑direttiva ma jimplika l‑esklużjoni ta’ dawn il‑kuntratti mill‑kamp ta’ applikazzjoni tagħha.

59. It‑tielet nett, id‑Direttiva 93/13 timponi fuq l‑Istati Membri, hekk kif jirriżulta mill‑Artikolu 7(1) tagħha, moqri flimkien mal‑premessa 24 tagħha, li jipprevedu mezzi adegwati u effettivi “biex jipprevjenu li jibqgħu jintużaw klawżoli inġusti f’kuntratti konklużi mal‑konsumaturi mill‑bejjiegħa jew fornituri”. Tali mezzi għandhom jipproduċu effett dissważiv fir‑rigward tal‑bejjiegħa jew fornituri ( 17 ). L‑interpretazzjoni li tipprovdi li din id‑direttiva ma tibqax tapplika wara l‑eżekuzzjoni tal‑kuntratt tista’ tippreġudika t‑twettiq tal‑għan fit‑tul tagħha. Fil‑fatt, ma jistax jiġi eskluż il-fatt li konsumatur, li ma huwiex kompletament konxju tan‑natura inġusta tal‑klawżoli u li jibża’ minn azzjoni li tista’ possibbilment titressaq kontrih mill‑bejjiegħ jew fornitur, ikollu t‑tendenza li jeżegwixxi l‑obbligi kuntrattwali tiegħu.

2. Fuq il‑fatt li ssir rinunzja għall‑protezzjoni u għall‑applikabbiltà tad‑Direttiva 93/13

60. Għandu jiġi osservat ukoll li l‑qorti tar‑rinviju tistaqsi jekk il‑mod kif jintemm il‑kuntratt jistax ikollu impatt fuq l‑applikabbiltà tad‑Direttiva 93/13. F’dan ir‑rigward, din il‑qorti tagħmel riferiment għat‑tifdija qabel iż-żmien u għall‑eżekuzzjoni kompleta wara li jispiċċa ż‑żmien.

61. L‑interpretazzjoni li tipprovdi li d‑Direttiva 93/13 ma tibqax tapplika wara l‑eżekuzzjoni volontarja ta’ kuntratt għandha, fl‑opinjoni tiegħi, tkun ibbażata fuq l‑idea li konsumatur li jeżegwixxi kuntratt li fih klawżoli inġusti jirrinunzja, b’mod impliċitu, għall‑protezzjoni li tagħtih din id‑direttiva.

62. Issa, il‑Qorti tal‑Ġustizzja diġà stabbilixxiet b’mod ċar fil‑ġurisprudenza tagħha li, sabiex konsumatur ikun jista’ jirrinunzja għall‑protezzjoni mogħtija mid‑Direttiva 93/13 b’mod effettiv, huwa għandu jagħti kunsens liberu u ċar għan‑nuqqas ta’ applikazzjoni tas‑sanzjoni prevista mill‑imsemmija direttiva ( 18 ). Ma jistax jiġi preżunt li konsumatur isir konxju tan‑natura inġusta tal‑klawżoli li jkun hemm f’kuntratt waqt l‑eżekuzzjoni tal‑obbligi kuntrattwali tiegħu. Bl‑istess mod, ma jistax jiġi kkunsidrat li, permezz tal‑eżekuzzjoni tal‑kuntratt, il‑konsumatur jagħti kunsens li jmur lil hinn mis‑sempliċi rieda li jeżegwixxi l‑obbligu inkwistjoni. Fil‑fatt, il‑konsumatur jista’ jeżegwixxi l‑obbligi tiegħu in bona fide jew jagħmel dan sabiex ma jkunx hemm riskju li titressaq kawża kontrih minn bejjiegħ jew fornitur.

63. Konsegwentement, il‑fatt li kuntratt ġie eżegwit b’mod volontarju ma jeskludix fih innifsu l‑applikabbiltà tad‑Direttiva 93/13 u ma jwarrabx il‑protezzjoni li din id‑direttiva tagħti lil persuna li kkonkludiet dan il‑kuntratt bħala konsumatur fis‑sens tal‑Artikolu 2(b) tal‑imsemmija direttiva.

3. Konklużjonijiet preliminari fuq l‑applikabbiltà tad‑Direttiva 93/13

64. Minn dak kollu li ntqal qabel jirriżulta li d‑Direttiva 93/13 tapplika wkoll għall‑kuntratti eżegwiti kompletament. Hija l‑konklużjoni ta’ kuntratt mill‑konsumatur li tikkawża l‑applikabbiltà ta’ din id‑direttiva. Barra minn hekk, l‑eżekuzzjoni kompleta tal-kuntratt ma teskludix l‑applikazzjoni tal‑imsemmija direttiva. Minkejja dan, għandha ssir distinzjoni bejn l‑applikabbiltà tad‑direttiva fir‑rigward tal‑kuntratti eżegwiti kompletament u l‑possibbiltà għall‑Istati Membri li jintroduċu, fuq il-livell nazzjonali, termini ta’ preskrizzjoni sabiex jillimitaw ratione temporis il‑kawżi għal restituzzjoni.

D. Il‑limiti tal‑awtonomija proċedurali tal‑Istati Membri

65. Id‑dritt tal‑Unjoni ma jarmonizzax ir‑regoli applikabbli għall‑eżami tan‑natura allegatament inġusta ta’ klawżola kuntrattwali. Huwa l‑ordinament ġuridiku intern ta’ kull Stat Membru li għandu jistabbilixxi tali regoli, abbażi tal‑prinċipju ta’ awtonomija proċedurali, bil‑kundizzjoni madankollu li ma jkunux inqas favorevoli minn dawk li jirregolaw sitwazzjonijiet simili suġġetti għad‑dritt intern (prinċipju ta’ ekwivalenza) u li ma jrendux impossibbli fil‑prattika, jew eċċessivament diffiċli, l‑eżerċizzju tad‑drittijiet mogħtija lill‑konsumaturi mid‑dritt tal‑Unjoni (prinċipju ta’ effettività) ( 19 ).

66. Għalhekk, filwaqt li jittieħed inkunsiderazzjoni l‑prinċipju ta’ ċertezza legali invokat mill‑qorti tar‑rinviju, nikkunsidra li għandu jiġi ddeterminat jekk il‑fatt li kawża għal restituzzjoni tal-eżekuzzjoni mwettqa fuq il‑bażi ta’ klawżola ddikjarata inġusta tista’ tiġi preskritta huwiex kompatibbli ma’ dawn iż‑żewġ prinċipji u, sussegwentement, nanalizza, minn din il‑perspettiva, jekk Stat Membru jistax jipprevedi terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin, ikkalkolat mill‑mument li fih jintemm il‑kuntratt.

1. Il‑prinċipju ta’ effettività

a) Fuq it‑termini ta’ preskrizzjoni fil‑kuntest tal‑prinċipju ta’ effettività

67. Fil‑ġurisprudenza tagħha, il‑Qorti tal‑Ġustizzja rrikonoxxiet li, f’dak li jikkonċerna d‑Direttiva 93/13, il‑protezzjoni tal‑konsumatur ma hijiex assoluta ( 20 ). F’dan il‑kuntest, il‑Qorti tal‑Ġustizzja kkunsidrat li l‑fatt li proċedura partikolari fiha ċerti rekwiżiti proċedurali li l‑konsumatur għandu josserva sabiex jinvoka d‑drittijiet tiegħu ma jfissirx madankollu li dawn ir‑rekwiżiti ma humiex konformi mal‑prinċipju ta’ effettività ( 21 ) jew li l‑konsumatur ma jibbenefikax minn protezzjoni ġudizzjarja effettiva ( 22 ). Ċerta viġilanza f’dak li jikkonċerna s‑salvagwardja tal‑interessi tiegħu tista’ għalhekk tiġi meħtieġa minn konsumatur mingħajr ma jiġu miksura l‑prinċipju ta’ effettività jew id‑dritt għal rimedju effettiv. Dan huwa l‑każ, pereżempju, meta sforz addizzjonali huwa meħtieġ minn konsumatur fl‑interess ġenerali ta’ amministrazzjoni tajba tal‑ġustizzja u ta’ prevedibbiltà ( 23 ). Fil‑fatt, billi pproċeda għall-eżami tal‑kompatibbiltà tad‑dispożizzjonijiet tad‑dritt nazzjonali li permezz tagħhom il‑leġiżlatur ittraspona d‑Direttiva 93/13 mal‑prinċipju ta’ effettività, hemm lok li jittieħdu inkunsiderazzjoni, jekk ikun il‑każ, tali prinċipji li fuqhom hija bbażata s‑sistema ġudizzjarja nazzjonali, bħall‑protezzjoni tad‑drittijiet tad‑difiża, il‑prinċipju ta’ ċertezza legali u l‑iżvolġiment tajjeb tal‑proċedura ( 24 ).

68. Barra minn hekk, f’dak li jikkonċerna, b’mod iktar speċifiku, il‑limitazzjonijiet ratione temporis tar‑rikorsi bbażati fuq id‑Direttiva 93/13, għandu jiġi rrilevat li, skont ġurisprudenza stabbilita, l‑iffissar ta’ termini raġonevoli għall‑preżentata ta’ rikorsi taħt piena ta’ dekadenza fl‑interess taċ‑ċertezza legali ma huwiex ta’ natura li jagħmel prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l‑eżerċizzju tad‑drittijiet mogħtija mill‑ordinament ġuridiku tal‑Unjoni ( 25 ).

69. Minn dan niddeduċi li, mill‑perspettiva tal‑prinċipju ta’ effettività u sa fejn il‑prinċipju ta’ ċertezza legali jikkostitwixxi prinċipju li jinsab fil‑bażi tas‑sistema ġudizzjarja nazzjonali u li jeżiġi dan, huwa fil‑prinċipju ammissibbli li rikorsi bbażati fuq id‑dritt tal‑Unjoni jiġu limitati ratione temporis. It‑termini imposti f’dan ir‑rigward għandhom, billi tintuża l‑formulazzjoni użata mill‑Qorti tal‑Ġustizzja fil‑ġurisprudenża tagħha, ikunu “raġonevoli”, li huwa rifless fil‑fatt li ma jrendux prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l‑eżerċizzju tad‑drittijiet mogħtija mill‑ordinament ġuridiku tal‑Unjoni. Għalhekk, għandu jiġi ddeterminat jekk terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin, li jibda jiddekorri, f’dak li jikkonċerna l‑kuntratti eżegwiti kompletament, mill‑mument li fih jintemm il‑kuntratt, jistax jiġi kkunsidrat bħala terminu “raġonevoli” fis‑sens ta’ din il‑ġurisprudenza.

b) Fuq in‑natura raġonevoli tat‑terminu ta’ preskrizzjoni

70. Il‑Qorti tal‑Ġustizzja diġà kkunsidrat, f’kuntesti varji, li terminu nazzjonali ta’ dekadenza jew ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin jidher raġonevoli ( 26 ). Madankollu, in‑natura raġonevoli ta’ terminu – u, għaldaqstant, tal‑konformità tiegħu mal‑prinċipju ta’ effettività – ma tistax tiġi ddeterminata fuq il‑bażi tat-tul tiegħu biss. Għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni l‑modalitajiet kollha relattivi għal dan it‑terminu, jiġifieri, l‑avveniment li jagħti bidu għalih, dawk li għandhom effett li jinterrompuh jew jissospenduh kif ukoll, jekk ikun il‑każ, il‑konsegwenzi tan‑nuqqas ta’ osservanza tiegħu u l‑possibbiltà li dan jerġa’ jibda ( 27 ). Fil‑fatt, dawn l‑elementi kollha jistgħu jrendu prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli l‑eżerċizzju tad‑drittijiet mogħtija lill‑konsumaturi mid‑Direttiva 93/13.

71. F’dan il‑kuntest, il‑qorti tar‑rinviju tistaqsi biss dwar l‑avveniment li jagħti bidu għat‑terminu ta’ preskrizzjoni u dwar it-tul tiegħu. Minħabba din ir‑raġuni, fl‑analiżi tiegħi, bdejt mill‑premessa li tipprovdi li ma seħħ ebda avveniment li jista’ jinterrompi jew jissospendi dan it-terminu. Għall‑kompletezza, nosserva li l‑qorti tar‑rinviju ma tindikax li l‑preżentata ta’ rikors għad‑dikjarazzjoni tan‑natura inġusta tal‑klawżoli kuntrattwali tipproduċi effett sospensiv f’dak li jikkonċerna t‑terminu ta’ preskrizzjoni applikabbli għal kawża għal restituzzjoni.

72. Sabiex jiġi ddeterminat jekk terminu ta’ preskrizzjoni, flimkien mal‑modalitajiet rilevanti kollha, josservax il‑prinċipju ta’ effettività, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l‑fatt li t‑termini ta’ preskrizzjoni u l‑modalitajiet ta’ applikazzjoni tagħhom għandhom ikunu adattati għall‑ispeċifiċità tal‑qasam ikkonċernat sabiex ma jġibux fix‑xejn l‑effettività sħiħa tad‑dispożizzjonijiet rilevanti tad‑dritt tal‑Unjoni ( 28 ).

73. Il‑fatt li tkun meħtieġa ċerta viġilanza minn konsumatur, f’dak li jikkonċerna s‑salvagwardja tal‑interessi tiegħu, ma huwiex kuntrarju għad‑dispożizzjonijiet tad‑Direttiva 93/13 ( 29 ). F’din il‑linja, it‑terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin, li jibda jiddekorri mill‑mument li fih jintemm il‑kuntratt, jidher, bħala prinċipju, li jħalli lill‑konsumatur, li ma jkunx jaf bid‑drittijiet tiegħu u/jew bin‑natura inġusta tal‑klawżoli kuntrattwali, żmien suffiċjenti sabiex jgħarraf ruħu dwar il‑legalità ta’ dawn il‑klawżoli u sabiex iqis jekk huwiex opportun li jippreżenta azzjoni ġuridika. Sabiex dan ikun possibbli għall‑konsumatur, it‑terminu ta’ preskrizzjoni, kif ukoll il‑modalitajiet ta’ applikazzjoni tiegħu kollha, għandhom, madankollu, ikunu stabbiliti u magħrufa minn qabel ( 30 ). Għaldaqstant, dawn jistgħu jiġu stabbiliti biss minn liġi jew konformement ma’ interpretazzjoni ta’ din il‑liġi li tirriżulta minn ġurisprudenza stabbilita.

74. F’dan il‑kuntest, qabel l‑iskadenza tat‑terminu ta’ tliet snin mill‑mument li fih il‑kuntratt ikun intemm, il‑konsumatur jista’ jikkunsidra li jadixxi qorti nazzjonali b’azzjoni għad-dikjarazzjoni tan‑natura inġusta tal‑klawżoli kuntrattwali, sabiex tiddetermina, b’mod vinkolanti għall-bejjiegħ jew fornitur, jekk dan ikunx introduċa klawżoli kuntrarji għad‑Direttiva 93/13 fil‑kuntratt. Issa, bla ħsara għall‑verifiki li għandha twettaq il‑qorti tar‑rinviju, jidher li t‑terminu ta’ preskrizzjoni msemmi fid‑domandi preliminari, li japplika fir‑rigward tal‑kawżi għal restituzzjoni, ma huwiex sospiż meta l‑konsumatur jippreżenta azzjoni għad‑dikjarazzjoni tan‑natura inġusta tal‑klawżoli kuntrattwali. Għalhekk jista’ jiġri li, fl‑istennija ta’ tali determinazzjoni vinkolanti tan‑natura inġusta tal‑klawżoli kuntrattwali, il‑konsumatur jirriskja l‑preskrizzjoni tal‑kawża għal restituzzjoni tiegħu minħabba t‑tul tal‑proċedura għad‑dikjarazzjoni tan‑natura inġusta tal‑klawżoli. Għaldaqstant jeżisti riskju mhux negliġibbli li, minħabba raġunijiet li ma humiex fil‑kontroll tiegħu, dan il‑konsumatur ma jressaqx fi żmien xieraq l‑azzjoni meħtieġa sabiex jinvoka d‑drittijiet li huwa għandu abbażi tad‑Direttiva 93/13.

75. Apparti din ir‑riżerva, il‑fatt li, kif jirriżulta mill‑kunsiderazzjonijiet ippreżentati fil‑punt 64 ta’ dawn il‑konklużjonijiet, id‑Direttiva 93/13 tkompli tapplika fir‑rigward tal‑kuntratti eżegwiti b’mod komplet ma jipprekludix li Stat Membru jipprevedi terminu ta’ preskrizzjoni fir‑rigward ta’ kawża għal restituzzjoni li permezz tagħha din id‑direttiva tiġi implimentata fuq livell nazzjonali. Dawn il‑kawżi ma jqajmux il‑problema tal‑limitazzjoni ratione temporis tal‑azzjoni li permezz tagħha konsumatur jista’ jitlob il‑konstatazzjoni tan‑natura inġusta tal‑klawżoli kuntrattwali. Fil‑fatt, il‑qorti tar‑rinviju tindika li tali azzjoni tista’ tiġi ppreżentata mingħajr ebda limitazzjoni ratione temporis u li, wara l‑iskadenza tat‑terminu ta’ preskrizzjoni, il‑kumpens dovut lill‑konsumatur ikun ta’ natura mhux patrimonjali, assoċjat man‑natura dissważiva fil-konfront tal-bejjiegħa jew fornituri. Barra minn hekk, mil‑Liġi Nru 193/2000 jirriżulta li konsumatur jista’ jinvoka n-nullità ta’ klawżola permezz ta’ eċċezzjoni wkoll. Minn dan niddeduċi li l-iskadenza tat‑terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin li japplika fir‑rigward tal‑kawżi għal restituzzjoni ma tostakolax lil konsumatur milli jikkontesta talba ppreżentata minn bejjiegħ jew fornitur li permezz tagħha dan jitlob li l‑konsumatur jeżegwixxi obbligu li jirriżulta minn klawżola inġusta. Barra minn hekk, xejn ma jindika li l‑iskadenza ta’ dan it‑terminu tipprojbixxi lill‑qorti nazzjonali milli tirrileva ex officio n‑natura inġusta tal‑klawżoli kuntrattwali, li jiddistingwi l‑kawżi preżenti minn dik li tat lok għas‑sentenza Cofidis ( 31 ).

76. Huwa minnu li, fis‑sentenza tagħha Gutiérrez Naranjo et ( 32 ), dwar ġurisprudenza nazzjonali li tillimita ratione temporis l‑effetti restitutorji, il‑Qorti tal‑Ġustizzja indikat li l‑konstatazzjoni ġudizzjarja tan‑natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali għandu, bħala prinċipju, ikollha bħala konsegwenza l‑istabbiliment mill‑ġdid tas‑sitwazzjoni ta’ liġi u ta’ fatt li l‑konsumatur kien jinsab fiha fin‑nuqqas ta’ din il‑klawżola. Barra minn hekk, l‑obbligu għall‑qorti nazzjonali li twarrab klawżola kuntrattwali inġusta li timponi l‑ħlas ta’ ammonti li jirriżulta li ma humiex dovuti għandu, bħala prinċipju, effett restitutorju li jikkorrispondi ma’ dawn l‑istess ammonti.

77. Madankollu, l‑ewwel nett, għandu jittieħed inkunsiderazzjoni l‑fatt li, fis‑sentenza Gutiérrez Naranjo et ( 33 ), il‑Qorti tal‑Ġustizzja insistiet fuq il‑fatt li effett restitutorju għandu bħala prinċipju jingħata lil kawża għad‑dikjarazzjoni tan‑natura inġusta tal‑klawżoli kuntrattwali. It‑tieni nett, il‑limitazzjoni ratione temporis tal‑effetti restitutorji, prevista f’din is‑sentenza, irriżultat minn kuntest speċifiku. Jidher li din il‑limitazzjoni rriżultat minn interpretazzjoni tad‑dritt tal‑Unjoni mogħtija minn qorti nazzjonali suprema konformement mal‑kriterji meħtieġa mill‑Qorti tal‑Ġustizzja meta hija tiġi mistiedna sabiex tillimita ratione temporis l‑effetti tas‑sentenzi tagħha ( 34 ). Issa, fil‑kawżi preżenti, il‑qorti tar‑rinviju tixtieq tapplika interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali fil‑kawżi prinċipali. It‑tielet nett, fl‑imsemmija sentenza, il‑Qorti tal‑Ġustizzja wettqet distinzjoni ċara bejn, minn naħa, tali limitazzjoni ratione temporis tal‑effetti ta’ interpretazzjoni ta’ regola tad‑dritt tal‑Unjoni u, min‑naħa l‑oħra, l‑applikazzjoni ta’ modalità proċedurali, bħalma huwa terminu raġonevoli ta’ preskrizzjoni ( 35 ).

78. Fid-dawl ta’ dak li ntqal qabel, għandu jiġi kkunsidrat li d‑Direttiva 93/13 għandha tiġi interpretata fis‑sens li ma tipprekludix li Stat Membru jipprevedi li kawża għal restituzzjoni li hija relatata mal‑konstatazzjoni tan‑natura inġusta ta’ klawżoli kuntrattwali tista’ tiġi preskritta. Barra minn hekk, l‑ebda element ipprovdut fid‑deċiżjonijiet tar‑rinviju ma jissuġġerixxi li, f’dan il-każ, il‑prinċipju ta’ effettività ma huwiex osservat minn interpretazzjoni tal‑leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprovdi li kawża għal restituzzjoni dwar il‑klawżoli inġusti hija suġġetta għat-terminu ta’ tliet snin li jibda jiddekorri mill‑mument li fih il‑kuntratt konkluż mill‑konsumatur mal‑bejjiegħ jew fornitur jintemm. Din il‑kunsiderazzjoni hija suġġetta għal żewġ kundizzjonijiet: l‑ewwel nett, li dan it‑terminu jiġi sospiż matul il‑proċedura li permezz tagħha l‑konsumatur ifittex li jistabbilixxi n‑natura inġusta ta’ dawn il‑klawżoli u, it‑tieni nett, li l‑imsemmi terminu kif ukoll il‑modalitajiet ta’ applikazzjoni kollha tiegħu jkunu stabbiliti u magħrufa minn qabel.

2. Il‑prinċipju ta’ ekwivalenza

a) Fuq ix-xebh tar‑rimedji

79. Il‑prinċipju ta’ ekwivalenza jirrikjedi li r‑regoli kollha applikabbli għar‑rimedji japplikaw bl‑istess mod għall‑kawżi bbażati fuq il-ksur tad‑dritt tal‑Unjoni u għall‑kawżi simili bbażati fuq il‑ksur tad‑dritt intern. Huma l‑qrati nazzjonali li għandhom jidentifikaw ir‑rimedji tad‑dritt nazzjonali simili għal dawk ibbażati fuq id‑dritt tal‑Unjoni. Fid‑dawl tal‑evalwazzjoni li ser ikollha twettaq il‑qorti nazzjonali, il‑Qorti tal‑Ġustizzja tista’ tipprovdilha ċerti elementi intiżi għall‑interpretazzjoni tad‑dritt tal‑Unjoni.

80. Sabiex jiġi vverifikat jekk il‑prinċipju ta’ ekwivalenza huwiex osservat fil‑kawżi prinċipali, għandu jiġi ddeterminat jekk, fid‑dawl tal‑għan tagħhom, tal‑kawża tagħhom u tal‑elementi essenzjali tagħhom, ir‑rikorsi ppreżentati minn JC u KC abbażi tad‑Direttiva 93/13 u dawk li huma setgħu jippreżentaw abbażi tad‑dritt nazzjonali jistgħux jitqiesu li huma simili ( 36 ).

81. Il‑qorti tar‑rinviju ma tippreċiżax espliċitament liema huma r‑rimedji li jistgħu jitqiesu bħala simili għal dawk ibbażati fuq id‑Direttiva 93/13. Hija tillimita ruħha li tikkonstata li s‑sanzjoni għall‑introduzzjoni ta’ klawżoli inġusti f’kuntratt konkluż ma’ konsumatur hija assimilata, mill‑qrati Rumeni, għal dik li tapplika f’dak li jikkonċerna n-nullità assoluta. Minn din il‑perspettiva, ix-xebh bejn ir‑rimedji li jirrigwardaw il‑ksur ta’ regola fil‑grad ta’ regoli ta’ ordni pubbliku u dawk li jirrigwardaw id‑Direttiva 93/13 ma tidhirx b’mod evidenti ( 37 ). Madankollu, il‑qorti tar‑rinviju tikkumpara l‑modalitajiet ta’ applikazzjoni li jirrigwardaw dawn ir‑rimedji u dawk dwar ir‑rimedji fir‑rigward tan-nullità assoluta. Għaldaqstant, jidher li, għall‑qorti tar‑rinviju, il‑kawża (il‑ksur ta’ regola fil‑grad ta’ ordni pubbliku), l‑għan (il-fatt li jiġi rrimedjat tali ksur u li klawżola kuntrattwali jitneħħewlha l‑effetti ġuridiċi tagħha) u l‑elementi essenzjali ta’ dawn l‑azzjonijiet (partikolarment, il‑fatt li total ta’ żewġ azzjonijiet huwa previst sabiex jiġi ssanzjonat dan il‑ksur u li dan għandu jitqajjem ex officio minn qorti nazzjonali) jistgħu jitqiesu li huma simili jew paragunabbli. Nikkunsidra li r‑rinviji għal deċiżjoni preliminari ma fihom l-ebda preċiżazzjoni li tippermetti li din il‑kunsiderazzjoni tiġi kkontestata. Barra minn hekk, jidher li l‑partijiet li ppreżentaw osservazzjonijiet fil‑kawżi preżenti lanqas ma jikkontestaw dan il‑fatt. Madankollu, hija dik il‑qorti li għandha twettaq il‑verifiki finali f’dan ir‑rigward.

b) Fuq l-osservanza tal‑prinċipju ta’ ekwivalenza

82. Bħala prinċipju, huma l‑qrati nazzjonali li għandhom jivverifikaw jekk il‑modalitajiet proċedurali intiżi sabiex jiżguraw, fid‑dritt intern, is‑salvagwardja tad‑drittijiet li l‑partijiet f’kawża jisiltu mid‑dritt tal‑Unjoni humiex konformi mal‑prinċipju ta’ ekwivalenza. Dan huwa minnu wkoll f’dak li jikkonċerna l‑identifikazzjoni tar‑rimedji simili tad‑dritt nazzjonali. Madankollu, fil‑każ fejn l‑elementi tal‑proċess fil‑kawża prinċipali jippermettu dan, il‑Qorti tal‑Ġustizzja tista’ tifformula osservazzjonijiet dwar il‑konformità tal‑modalitajiet proċedurali ma’ dan il‑prinċipju ( 38 ).

83. F’dan il‑kuntest, is‑sempliċi fatt li l‑istess terminu ta’ preskrizzjoni huwa applikabbli għar‑rikorsi bbażati fuq id‑dritt tal‑Unjoni u għal dawk ibbażati fuq id‑dritt nazzjonali ma huwiex biżżejjed sabiex tiġi ddikjarata l‑konformità mal‑prinċipju ta’ ekwivalenza. Dan il‑prinċipju jirrikjedi li r‑regoli kollha applikabbli għall‑kawżi għal restituzzjoni japplikaw mingħajr distinzjoni għal dawn ir‑rimedji kollha ( 39 ). Issa, il‑qorti tar‑rinviju tispjega li l‑interpretazzjoni li tipprovdi li t‑terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin, li jikkorrispondi għal terminu ta’ preskrizzjoni ġenerali, jibda jiddekorri mill‑mument li fih il‑kuntratt jintemm, ma japplikax f’dak li jirrigwarda l‑kawżi għal restituzzjoni li jirrigwardaw il‑klawżoli meqjusa bħala inġusti fis‑sens tad‑Direttiva 93/13. Barra minn hekk, xejn ma jindika li din l‑interpretazzjoni tikkorrispondi għal waħda mill‑eċċezzjonijiet imsemmija fil‑punt 38 ta’ dawn il‑konklużjonijiet, li jippermettu li tiġi kkwalifikata d‑determinazzjoni tal‑mument li fih it‑terminu ta’ preskrizzjoni jibda jiddekorri f’dak li jikkonċerna r‑rimedji li jirrigwardaw is‑sistema nazzjonali tan-nullità assoluta.

84. Barra minn hekk, b’differenza għar‑rekwiżiti imposti mill‑prinċipju ta’ effettività, dawk li jirriżultaw mill‑prinċipju ta’ ekwivalenza ma jistgħux jittaffew b’riferiment għall‑prinċipji li fuqhom hija bbażata s‑sistema nazzjonali, bħall‑prinċipju ta’ ċertezza legali. Fil‑fatt, l‑osservanza tal‑prinċipju ta’ ekwivalenza tirrikjedi li regola nazzjonali tapplika mingħajr distinzjoni għall‑proċeduri bbażati fuq id‑dritt tal‑Unjoni u għal dawk ibbażati fuq id‑dritt nazzjonali. Li jiġi kkunsidrat li trattament nondiskriminatorju huwa żgurat fir‑rigward ta’ rimedju bbażat fuq id‑dritt tal‑Unjoni, minkejja l‑fatt li jingħata trattament differenti għal rimedju bbażat fuq id‑dritt nazzjonali, imur kontra s‑sens stess tal‑prinċipju ta’ ekwivalenza. Għalkemm il‑prinċipju ta’ ċertezza legali jeżiġi li terminu ta’ preskrizzjoni jibda jiddekorri minn mument speċifiku, din il‑modalità dwar it‑terminu ta’ preskrizzjoni għandha tapplika mingħajr distinzjoni fir‑rigward tas-sitwazzjonijiet relatati mad‑drittijiet li jirriżultaw mill‑ordinament ġuridiku tal‑Unjoni u mis‑sitwazzjonijiet nazzjonali simili.

85. F’dawn iċ‑ċirkustanzi, jidher li, f’dan il‑każ, il‑prinċipju ta’ ekwivalenza ġie miksur, peress li huwa stabbilit li d‑determinazzjoni tal‑avveniment li minnu jibda jiddekorri t‑terminu ta’ preskrizzjoni jiddependi fuq il‑bażi tal‑kawżi għal restituzzjoni.

86. Fid-dawl ta’ dak li ntqal qabel, għandu jiġi kkunsidrat li l‑prinċipju ta’ ekwivalenza jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali jew interpretazzjoni tagħha li tipprevedi li t‑terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin, li japplika għall‑kawżi għal restituzzjoni li jirrigwardaw klawżoli kuntrattwali kkunsidrati bħala inġusti, fis‑sens tad‑Direttiva 93/13, jibda jiddekorri mill‑mument li fih il‑kuntratt li fih dawn il‑klawżoli jintemm, minkejja l‑fatt li t‑terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin li japplika għar-rimedji simili, ibbażati fuq ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt intern, jibda jiddekorri biss mill‑konstatazzjoni ġudizzjarja tal‑kawża ta’ dawn ir‑rimedji.

V. Konklużjoni

87. Fid‑dawl tal‑kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill‑Qorti tal‑Ġustizzja sabiex tirrispondi għad‑domandi preliminari magħmula mit‑Tribunalul Specializat Mureş (il-Qorti Speċjalizzata ta’ Mureș, ir‑Rumanija) kif ġej: Fil‑Kawża C‑698/18: 1) Id‑Direttiva tal‑Kunsill 93/13/KEE tal‑5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal‑konsumatur għandha tiġi interpretata fis‑sens li ma tipprekludix li Stat Membru jipprevedi li kawża għal restituzzjoni li hija relatata mal‑konstatazzjoni tan‑natura inġusta tal-klawżoli kuntrattwali tista’ tiġi preskritta. 2) Il‑prinċipju ta’ effettività ma jipprekludix li Stat Membru jipprevedi li tali kawża għal restituzzjoni tkun suġġetta għal terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin, li jibda jiddekorri mill‑mument li fih il‑kuntratt jintemm, taħt il‑kundizzjoni li, l‑ewwel nett, dan it‑terminu jkun sospiż matul il‑proċedura li permezz tagħha l‑konsumatur jitlob lil qorti nazzjonali sabiex tiddikjara n‑natura inġusta ta’ dawn il‑klawżoli u li, it‑tieni nett, l‑imsemmi terminu kif ukoll il‑modalitajiet ta’ applikazzjoni kollha tiegħu jkunu stabbiliti u magħrufa minn qabel. 3) Il-prinċipju ta’ ekwivalenza jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali jew interpretazzjoni tagħha li tipprevedi li t‑terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin applikabbli għall‑kawżi għal restituzzjoni li jirrigwardaw il-klawżoli kuntrattwali kkunsidrati bħala inġusti, fis‑sens tad‑Direttiva 93/13, jibda jiddekorri mill‑mument li fih dan il‑kuntratt li fih dawn il‑klawżoli jintemm, minkejja l‑fatt li t‑terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin li japplika għal rimedji simili, ibbażati fuq ċerti dispożizzjonijiet tad-dritt intern, jibda jiddekorri biss mill-konstatazzjoni ġudizzjarja tal‑kawża ta’ dawn ir‑rimedji. F’ċirkustanzi bħal dawk tal‑kawża prinċipali fil‑Kawża C‑699/18, li fiha l‑fatti rilevanti huma preċedenti għall‑adeżjoni ta’ Stat mal‑Unjoni Ewropea, il‑Qorti tal‑Ġustizzja ma għandhiex ġurisdizzjoni sabiex tirrispondi għad‑domandi preliminari magħmula mill‑qorti tar‑rinviju.

( 1 ) Lingwa oriġinali: il-Franċiż.

( 2 ) Direttiva tal-Kunsill tal‑5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 288).

( 3 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑5 ta’ Diċembru 2013, Asociación de Consumidores Independientes de Castilla y León (C‑413/12, EU:C:2013:800, punt 34).

( 4 ) Ara s-sentenza tal‑1 ta’ Lulju 2010, Sbarigia (C‑393/08, EU:C:2010:388, punt 19 u l-ġurisprudenza ċċitata).

( 5 ) Ara s-sentenza tal‑10 ta’ Jannar 2006, Ynos (C‑302/04, EU:C:2006:9, punt 36), u, għal dak li jikkonċerna r-Rumanija, id-digriet tat‑3 ta’ Lulju 2014, Tudoran (C‑92/14, EU:C:2014:2051, punti 26 sa 29).

( 6 ) Ninnota li l-Kodiċi Ċivili ġdid, li daħal fis-seħħ fl‑1 ta’ Ottubru 2011, iwettaq distinzjoni bejn in-nullità relattiva u n-nullità assoluta. Ara Firică, M. C., “Considerations upon the Nullity of the Civil Legal Act in the Regulation of the New Romanian Civil Code”, Journal of Law and Public Administration, 2015, vol. 1(1), p. 54, u Hinescu, A., “The Nullity of a Merger under Romanian Law”, European Company Law, vol. 10(2), 2013, p. 53. Issa, il-qorti tar-rinviju tagħmel riferiment biss għall-Kodiċi Ċivili tal-1864 f’dak li jikkonċerna l-kuntest ġuridiku applikabbli għall-kuntratti li jinsabu fl-oriġini tal-kawżi prinċipali.

( 7 ) Ċertament, mid-duttrina jirriżulta li, diġà taħt il-Kodiċi Ċivili tal‑1864, is-setgħa li tiġi invokata n-nullità assoluta ex officio diġà kienet diskutibbli. Ċerti awturi kkunsidraw li, fl-assenza ta’ azzjoni għal nullità assoluta mressqa minn waħda mill-partijiet, il-qorti nazzjonali ma setgħetx tiddeċiedi dwar in-nullità tal-kuntratt li minnu l-kawża kienet toriġina. Konsegwentement, kieku l-qorti adita b’azzjoni għall-ħlas tad-djun kuntrattwali kellha tikkonstata li l-kuntratt kien null, hija kien ikollha tiċħad din l-azzjoni bħala infondata, mingħajr ma tagħti deċiżjoni dwar il-validità ta’ dan il-kuntratt. Ara Firică, M. C., “Considerations upon the Nullity of the Civil Legal Act in the Regulation of the New Romanian Civil Code”, Journal of Law and Public Administration, vol. 1(1), 2015, p. 56 u d-duttrina ċċitata.

( 8 ) Sentenzi tat‑30 ta’ Mejju 2013, Asbeek Brusse u de Man Garabito (C‑488/11, EU:C:2013:341, punt 44), kif ukoll tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Gutiérrez Naranjo et (C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 54).

( 9 ) Ara Voiculescu, I. C., “Unfair terms in contracts concluded between traders and consumers”, f’Romanian and European Law, Journal of Advanced Research in Law and Economics, vol. 3(2), 2012, p. 57. Ara wkoll, f’dan is-sens, Marcusohn, V., “The effects of unfair terms on the binding force principle of contracts”, Union of Jurists of Romania. Law Review, vol. 9(1), 2019, p. 34. Nosserva li, fil-paġna 33 tat-test tiegħu, dan l-awtur tal-aħħar isemmi l-fatt li d-duttrina nazzjonali pprevediet ukoll l-applikazzjoni tas-sanzjoni li tipprovdi li l-klawżoli inġusti huma kkunsidrati bħala mhux miktuba.

( 10 ) Ara s-sentenzi tas‑6 ta’ Ottubru 2009, Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, punt 41), kif ukoll tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Gutiérrez Naranjo et (C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 69).

( 11 ) Ara s-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2009, Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, punt 39). Ara wkoll, f’dan is-sens b’mod impliċitu, is-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Gutiérrez Naranjo et (C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 67).

( 12 ) Ara l-Artikolu 2:114 tar-regoli standard tad-dritt privat Ewropew (abbozz ta’ qafas komuni ta’ referenza għad-dritt Ewropew tal-kuntratti) li tfasslu billi ntuża b’mod partikolari approċċ ta’ dritt komparat, li jipprovdi li l-eżekuzzjoni kompleta trendi estint l-obbligu jekk din tikkonforma mat-termini tal-obbligu jew hija ta’ natura li tagħti lid-debitur kwittanza valida. Ara Von Bar, Ch., Clive, E., u Schulte‑Nölke, H. et (edituri), Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law. Draft Common Frame of Reference (DCFR), Outline Edition, Munich, Sellier European Law Publishers, 2009, p. 282. Dawn id-dispożizzjonijiet taw lok għar-regoli standard tad-dritt privat Ewropew (abbozz ta’ qafas komuni ta’ referenza għad-dritt Ewropew tal-kuntratti) li tfasslu b’mod partikolari permezz ta’ approċċ ta’ dritt komparat.

( 13 ) Ara s-sentenzi tas‑27 ta’ Ġunju 2000, Océano Grupo Editorial u Salvat Editores (C‑240/98 sa C‑244/98, EU:C:2000:346, punt 25), kif ukoll tas‑26 ta’ Ottubru 2006, Mostaza Claro (C‑168/05, EU:C:2006:675, punt 25).

( 14 ) Ara s-sentenza tas‑16 ta’ Jannar 2014, Constructora Principado (C‑226/12, EU:C:2014:10, punt 23).

( 15 ) Ara s-sentenzi tas‑27 ta’ Ġunju 2000, Océano Grupo Editorial u Salvat Editores (C‑240/98 sa C‑244/98, EU:C:2000:346, punt 25), kif ukoll tas‑26 ta’ Ottubru 2006, Mostaza Claro (C‑168/05, EU:C:2006:675, punt 25).

( 16 ) Din hija wkoll ir-raġuni għaliex in-natura inġusta tal-klawżoli kuntrattwali hija evalwata, billi jsir riferiment, fil-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt, għaċ-ċirkustanzi kollha madwar il-konklużjoni tiegħu. Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Settembru 2017, Andriciuc et (C‑186/16, EU:C:2017:703, punti 53 u 54).

( 17 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑27 ta’ Ġunju 2000, Océano Grupo Editorial u Salvat Editores (C‑240/98 sa C‑244/98, EU:C:2000:346, punt 28).

( 18 ) Ara s-sentenzi tal‑4 ta’ Ġunju 2009, Pannon GSM (C‑243/08, EU:C:2009:350, punt 33); tal‑21 ta’ Frar 2013, Banif Plus Bank (C‑472/11, EU:C:2013:88, punt 35); kif ukoll tat‑3 ta’ Ottubru 2019, Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819, punt 53). Ara, ukoll, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawżi magħquda Sales Sinués u Drame Ba (C‑381/14 u C‑385/14, EU:C:2016:15, punt 69). Minn din il-ġurisprudenza jirriżulta li konsumatur jista’ dejjem jirrinunzja għall-protezzjoni li tagħtih id-Direttiva 93/13. Issa, hekk kif jirriżulta mill-punt 36 ta’ dawn il-konklużjonijiet, f’dak li jikkonċerna s-sistema tan-nullità assoluta fid-dritt Rumen, ma jidhirx li huwa possibbli li tiġi rrinunzjata s-sanzjoni li tipprevedi din is-sistema.

( 19 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑5 ta’ Diċembru 2013, Asociación de Consumidores Independientes de Castilla y León (C‑413/12, EU:C:2013:800, punt 30 u l-ġurisprudenza ċċitata). Huwa minnu li, f’dak li jikkonċerna d-Direttiva 93/13, fil-ġurisprudenza riċenti tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja tirreferi pjuttost għad-dritt għal rimedju effettiv (ara s-sentenzi tat‑13 ta’ Settembru 2018, Profi Credit Polska, C‑176/17, EU:C:2018:711, punt 57, u tat‑3 ta’ April 2019, Aqua Med, C‑266/18, EU:C:2019:282, punt 47) jew għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva (ara s-sentenza tat‑31 ta’ Mejju 2018, Sziber, C‑483/16, EU:C:2018:367, punt 35), kif previsti fl-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea. Dawn ir-referenzi twettqu fil-kuntest ta’ domandi preliminari fuq il-modalitajiet proċedurali dwar il-konstatazzjoni tan-natura inġusta ta’ klawżola kuntrattwali. F’dan il-kuntest, il-Qorti tal-Ġustizzja ffukat fuq il-punt dwar jekk modalitajiet proċedurali jagħtux lok għal riskju mhux negliġibbli li konsumatur jiġi dissważ milli jintervjeni, b’mod utli, fid-difiża tad-drittijiet tiegħu quddiem il-qorti adita mill-bejjiegħ jew fornitur. Ara s-sentenzi tat‑13 ta’ Settembru 2018, Profi Credit Polska (C‑176/17, EU:C:2018:711, punt 61), u tat‑3 ta’ April 2019, Aqua Med (C‑266/18, EU:C:2019:282, punt 54). Madankollu, huwa diffiċli li jiġi ddeterminat il-mod kif ir-rekwiżiti li jirriżultaw mill-Artikolu 47 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali jaqblu ma’ dawk li jirriżultaw mill-prinċipju ta’ effettività fil-kuntest tad-Direttiva 93/13. Ara, b’mod partikolari, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Finanmadrid EFC (C‑49/14, EU:C:2015:746, punt 85). Barra minn hekk, inqis, f’dak li jikkonċerna t-termini ta’ preskrizzjoni tal-kawżi ppreżentati mill-konsumaturi, li jkun suffiċjenti li jsir riferiment, hekk kif tissuġġerixxi l-qorti tar-rinviju fid-domandi tagħha, għall-prinċipju ta’ effettività. L-approċċ ibbażat fuq id-dritt għal rimedju effettiv jew għal protezzjoni ġudizzjarja effettiva jwassal sabiex jiġu imposti rekwiżiti identiċi jew li diffiċli jiġu distinti.

( 20 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑31 ta’ Mejju 2018, Sziber (C‑483/16, EU:C:2018:367, punt 50).

( 21 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑1 ta’ Ottubru 2015, ERSTE Bank Hungary (C‑32/14, EU:C:2015:637, punt 62). Ara wkoll, f’dan is-sens, is-sentenza tas‑6 ta’ Ottubru 2009, Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, punt 47).

( 22 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑31 ta’ Mejju 2018, Sziber (C‑483/16, EU:C:2018:367, punti 50 u 51).

( 23 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑12 ta’ Frar 2015, Baczó u Vizsnyiczai (C‑567/13, EU:C:2015:88, punt 51).

( 24 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tal‑5 ta’ Diċembru 2013, Asociación de Consumidores Independientes de Castilla y León (C‑413/12, EU:C:2013:800, punt 34); tas‑6 ta’ Ottubru 2009, Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, punt 39); kif ukoll tat‑18 ta’ Frar 2016, Finanmadrid EFC (C‑49/14, EU:C:2016:98, punt 44).

( 25 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenzi tas‑6 ta’ Ottubru 2009, Asturcom Telecomunicaciones (C‑40/08, EU:C:2009:615, punt 41), kif ukoll tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Gutiérrez Naranjo et (C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 69).

( 26 ) Ara s-sentenza tal‑15 ta’ April 2010, Barth (C‑542/08, EU:C:2010:193, punti 28 u 29 kif ukoll il-ġurisprudenza ċċitata). Barra minn hekk, fil-kuntest tar-rimbors tad-dazji fuq l-importazzjoni jew fuq l-esportazzjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li perijodu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin għal talba għar-rimbors tad-drittijiet doganali miġbura indebitament ma huwiex kuntrarju għall-prinċipju ta’ effettività, minkejja li dan ikun perijodu akkumpanjat mill-esklużjoni ta’ kull possibbiltà ta’ proroga minħabba forza maġġuri. Ara s-sentenza tad‑9 ta’ Novembru 1989, Bessin u Salson (386/87, EU:C:1989:408, punt 17).

( 27 ) Ara, f’dan is-sens, f’dak li jikkonċerna t-termini ta’ preskrizzjoni li jikkostitwixxu modalitajiet tal-eżerċizzju tad-dritt li jintalab kumpens għad-dannu li jirriżulta minn ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni, is-sentenza tat‑28 ta’ Marzu 2019, Cogeco Communications (C‑637/17, EU:C:2019:263, punt 45). Ara wkoll, f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Sharpston fil-kawża Cargill Deutschland (C‑360/18, EU:C:2019:648), li indikat li jeżistu raġunijiet konvinċenti sabiex jiġi kkunsidrat li d-dispożizzjonijiet dwar it-termini ta’ preskrizzjoni għandu jkun fihom regoli li jippreċiżaw id-dewmien tat-terminu ta’ preskrizzjoni, id-data li fiha dan jibda jiddekorri u l-avvenimenti li jkollhom effett ta’ interruzzjoni jew ta’ sospensjoni.

( 28 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tat‑28 ta’ Marzu 2019, Cogeco Communications (C‑637/17, EU:C:2019:263, punti 47 u 53). F’din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li, fil-qasam tad-dritt tal-kompetizzjoni, terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin li, minn naħa, jibda jiddekorri mid-data li fiha l-persuna leża saret konxja tad-dritt għal kumpens tagħha, anki jekk min huwa responsabbli għall-ksur ma huwiex magħruf, u, min-naħa l-oħra, ma jistax jiġi sospiż jew interrott matul il-proċedura quddiem l-awtorità nazzjonali tal-kompetizzjoni jrendi l-eżerċizzju tad-dritt għal kumpens komplet prattikament impossibbli jew eċċessivament diffiċli.

( 29 ) Ara l-punt 67 ta’ dawn il-konklużjonijiet.

( 30 ) Ara, f’dan is-sens, il-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Nencini vs Il-Parlament (C‑447/13 P, EU:C:2014:2022, punt 81).

( 31 ) Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Novembru 2002, Cofidis (C‑473/00, EU:C:2002:705).

( 32 ) Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Gutiérrez Naranjo et (C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 54).

( 33 ) Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Gutiérrez Naranjo et (C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 54).

( 34 ) Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Gutiérrez Naranjo et (C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:980, punt 70). Ara, ukoll, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Mengozzi fil-kawżi magħquda Gutiérrez Naranjo et (C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:552, punti 19 u 20).

( 35 ) Ara s-sentenza tal‑21 ta’ Diċembru 2016, Gutiérrez Naranjo et (C‑154/15, C‑307/15 u C‑308/15, EU:C:2016:980, punti 69 u 70).

( 36 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑20 ta’ Settembru 2018, EOS KSI Slovensko (C‑448/17, EU:C:2018:745, punt 40).

( 37 ) Insostenn ta’ din il-konstatazzjoni, il-qrati Rumeni jinvokaw il-fatt li – skont il-formulazzjoni li tintuża mill-Qorti tal-Ġustizzja – l-Artikolu 6(1) tad-Direttiva 93/13 għandu jiġi kkunsidrat bħala regola ekwivalenti għar-regoli nazzjonali li jokkupaw, fi ħdan l-ordinament ġuridiku nazzjonali, il-grad ta’ regoli ta’ ordni pubbliku. Ara s-sentenzi tat‑30 ta’ Mejju 2013, Asbeek Brusse u de Man Garabito (C‑488/11, EU:C:2013:341, punti 44 u 45); tal‑4 ta’ Ġunju 2015, Faber (C‑497/13, EU:C:2015:357, punt 56); tas‑26 ta’ Jannar 2017, Banco Primus (C‑421/14, EU:C:2017:60, punti 42 u 43); tas‑17 ta’ Mejju 2018, Karel de Grote – Hogeschool Katholieke Hogeschool Antwerpen (C‑147/16, EU:C:2018:320, punti 35 u 36); kif ukoll tal‑20 ta’ Settembru 2018, OTP Bank u OTP Faktoring (C‑51/17, EU:C:2018:750, punti 87 u 89). Bl-istess mod, in-nullità assoluta tikkostitwixxi, fid-dritt Rumen, is-sanzjoni applikabbli għall-ksur ta’ regola ġuridika imperattiva ta’ ordni pubbliku. Minkejja dan, għandi nammetti li għandi xi dubji fuq il-punt dwar jekk jirriżultax minn din il-ġurisprudenza li Stat Membru huwa obbligat li jassimila s-sanzjoni li tapplika għall-klawżoli inġusti ma’ dik li tapplika fil-każ tan-nuqqas ta’ osservanza tar-regoli ta’ ordni pubbliku. Fl-opinjoni tiegħi, fil-ġurisprudenza tagħha, il-Qorti tal-Ġustizzja għamlet riferiment għal tali regoli bis-sempliċi għan li tispjega għaliex il-qrati nazzjonali huma obbligati jqajmu ex officio n-natura inġusta tal-klawżoli kuntrattwali.

( 38 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑10 ta’ Lulju 1997, Palmisani (C‑261/95, EU:C:1997:351, punt 33).

( 39 ) Ara, f’dan is-sens, is-sentenza tal‑15 ta’ April 2010, Barth (C‑542/08, EU:C:2010:193, punt 19).