KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI

WATHELET

ippreżentati fid-19 ta’ Settembru 2017 ( 1 )

Kawża C‑284/16

Ir-Repubblika Slovakka

vs

Achmea BV

[talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Bundesgerichtshof (qorti federali tal-ġustizzja, il-Ġermanja)]

“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Prinċipji tad-dritt tal-Unjoni – Trattat bilaterali ta’ investiment iffirmat fl-1991 bejn ir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi u r-Repubblika Federali Ċeka u Slovakka u li għadu sal-lum applikabbli bejn ir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi u r-Repubblika Slovakka – Kompatibbiltà tal-mekkaniżmu ta’ riżoluzzjoni tat-tilwim bejn investituri u Stati stabbilit minn trattat bilaterali ta’ investiment intern għall-Unjoni Ewropea mal-Artikoli 18(1) TFUE, 267 TFUE u 344 TFUE”

Tabella tas-suġġetti

I. Introduzzjoni II. Il-kuntest ġuridiku A. It-Trattat FUE B. It-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Iċ-Ċekoslovakkja C. Id-dritt Ġermaniż III. Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari IV. Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja V. Analiżi A. Osservazzjonijiet preliminari B. Fuq it-tielet domanda preliminari 1. Fuq l-ammissibbiltà 2. Fuq il-mertu C. Fuq it-tieni domanda preliminari 1. L-oriġini mil-liġi tat-Tribunali Arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI 2. Il-permanenza tat-Tribunali Arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI 3. In-natura obbligatorja tal-ġurisdizzjoni tat-tribunali arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI 4. In-natura kontradittorja tal-proċedura quddiem it-tribunali arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI, l-applikazzjoni minnhom ta’ regoli ta’ dritt fir-riżoluzzjoni ta’ tilwim li jitressqu quddiemhom kif ukoll l-indipendenza u l-imparzjalità tal-arbitri D. Fuq l-ewwel domanda preliminari 1. Tilwima bejn investitur u Stat Membru, bħal dik prevista fl-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI, hija prevista mill-Artikolu 344 TFUE? 2. It-tilwima inkwistjoni hija “dwar l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni tat-Trattati”? a) Il-ġurisdizzjoni tat-tribunal arbitrali hija limitata għal deċiżjoni fuq ksur tat-TBI b) Il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan it-TBI u n-normi legali introdotti minnu ma humiex identiċi għal dawk tat-Trattati UE u FUE 1) Il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan it-TBI huwa iktar wiesa’ minn dak tat-Trattati UE u FUE 2) In-normi legali ta’ dan it-TBI li ma hemm xejn ekwivalenti għalihom fid-dritt tal-Unjoni i) Il-klawżola MFN ii) Il-klawżola ta’ osservanza tal-impenji kuntrattwali, imsejħa “umbrella clause” iii) Il-klawżola sunset iv) L-użu tal-arbitraġġ internazzjonali bħala mekkaniżmu ta’ RTIS 3) Is-sovrappożizzjoni tad-dispożizzjonijiet l-oħra ta’ dan it-TBI ma’ ċerti dispożizzjonijiet tat-Trattati UE u FUE hija waħda parzjali biss i) Il-protezzjoni u s-sigurtà sħaħ u kompleti tal-investimenti ii) It-trattament ġust u xieraq tal-investimenti iii) Il-projbizzjoni ta’ esproprjazzjonijiet illegali 3. Fid-dawl tal-għan tiegħu, it-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi-Iċ-Ċekoslovakkja għandu l-effett li jippreġudika l-ordni tal-kompetenzi ffissat mit-Trattati UE u FUE u, għaldaqstant, l-awtonomija tas-sistema legali tal-Unjoni? VI. Konklużjoni

I. Introduzzjoni

1. Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tressqet fil-kuntest ta’ azzjoni ppreżentata quddiem il-qrati Ġermaniżi għall-annullament tas-sentenza finali tas-7 ta’ Diċembru 2012, mogħtija mit-Tribunal Arbitrali kompost minn V. Lowe QC (President), A. J. van den Berg u V.V. Veeder QC (Arbitri) u kkostitwit skont il-Ftehim fuq l-Inċentivazzjoni u l-Protezzjoni Reċiproċi tal-Investimenti bejn ir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi u r-Repubblika Federali Ċeka u Slovakka (iktar ’il quddiem it-“TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Iċ-Ċekoslovakkja”) ( 2 ) u r-Regoli ta’ Arbitraġġ tal-Kummissjoni tal-Ġnus Magħquda dwar il-Liġi tal-Kummerċ Internazzjonali (UNCITRAL), fejn il-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ (CPA) twettaq il-funzjoni ta’ reġistru ( 3 ).

2. Din it-talba toffri lill-Qorti tal-Ġustizzja l-ewwel opportunità li tesprimi ruħha fuq il-kwistjoni diffiċli tal-kompatibbiltà tat-TBI ( 4 ) konklużi bejn Stati Membri ( 5 ), u b’mod partikolari tal-mekkaniżmi ta’ riżoluzzjoni tat-tilwim bejn investituri u Stati (iktar ’il quddiem “RTIS”) stabbiliti minnhom, mal-Artikoli 18 TFUE, 267 TFUE u 344 TFUE.

3. Din il-kwistjoni tassumi importanza primarja fid-dawl tal-196 TBI intern għall-Unjoni li hemm fis-seħħ preżentement ( 6 ) u tal-proċeduri arbitrali numerużi bejn investituri u Stati Membri li fihom il-Kummissjoni intervjeniet bħala amicus curiae sabiex issostni t-teżi li t-TBI interni għall-Unjoni huma inkompatibbli mat-Trattat FUE, teżi li t-tribunali tal-arbitraġġ sistematikament ċaħdu bħala infondata ( 7 ).

II. Il-kuntest ġuridiku

A. It-Trattat FUE

4. L-ewwel paragrafu tal-Artikolu 18 TFUE jipprovdi li “[f]il-kamp ta’ l-applikazzjoni tat-Trattati, u mingħajr preġudizzju għad-dispożizzjonijiet speċjali inklużi hemm, kull diskriminazzjoni minħabba ċittadinanza għandha tiġi projbita”.

5. L-ewwel sat-tielet paragrafu tal-Artikolu 267 TFUE jipprovdu kif ġej: “Il-Qorti tal-Ġustizzja ta’ l-Unjoni Ewropea għandha jkollha l-kompetenza li tagħti sentenzi preliminari dwar: a) l-interpretazzjoni tat-Trattati, b) il-validità u l-interpretazzjoni ta’ l-atti ta’ l-istituzzjonijiet, korpi jew organi ta’ l-Unjoni. Meta l-kwistjoni titqajjem quddiem xi qorti jew tribunal ta’ xi Stat Membru, dik il-Qorti jew tribunal jistgħu, jekk ikun jidhrilhom li deċiżjoni fuq dik il-kwistjoni tkun meħtieġa sabiex ikunu jistgħu jagħtu s-sentenza, jitolbu lill-Qorti sabiex tagħti deċiżjoni dwarha. Meta l-kwistjoni titqajjem f’każ pendenti quddiem xi qorti jew tribunal ta’ Stat Membru li kontra id-deċiżjonijiet tiegħu ma jkun hemm ebda rimedju ġudizzjarju taħt il-liġi nazzjonali, dik il-qorti jew dak it-tribunal, għandhom jirriferu l-kwistjoni lill-Qorti.”

6. L-Artikolu 344 TFUE jipprovdi li “[l]-Istati Membri jobbligaw ruħhom li ma jippreżentawx kwistjoni dwar l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni tat-Trattati għal xi metodu ta’ soluzzjoni li ma jkunx wieħed minn dawk previsti fit-Trattati”.

B. It-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Iċ-Ċekoslovakkja

7. It-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Iċ-Ċekoslovakkja ġie konkluż fid-29 ta’ April 1991 u daħal fis-seħħ fl-1 ta’ Ottubru 1992 ( 8 ). Bħala aventi kawża taċ-Ċekoslovakkja, ir-Repubblika tas-Slovakkja ssuċċediet fid-drittijiet u l-obbligi tagħha fl-1 ta’ Jannar 1993 u saret membru tal-Unjoni Ewropea fl-1 ta’ Mejju 2004.

8. Dan it-TBI ġie konkluż fil-lingwa Olandiża, Ċeka u Ingliża, b’dan li l-verżjoni Ingliża għandha tipprevali f’każ ta’ differenza ta’ interpretazzjoni.

9. L-Artikolu 2 ta’ dan it-TBI jipprovdi li “[k]ull waħda mill-partijiet kontraenti għandha tippromwovi fit-territorju tagħha l-investimenti tal-investituri tal-parti kontraenti l-oħra u għandha tippermetti dawn l-investimenti skont id-dispożizzjonijiet tad-dritt tagħha” ( 9 ).

10. L-Artikolu 3 ta’ dan it-TBI jipprovdi kif ġej: “1) Kull waħda mill-partijiet kontraenti għandha tiżgura trattament ġust u xieraq lill-investimenti tal-investituri tal-parti kontraenti l-oħra u ma għandhiex, b’miżuri mhux raġonevoli u diskriminatorji, ittellef l-operazzjoni, il-ġestjoni, l-użu, it-tgawdija jew iċ-ċessjoni tagħhom minn dawn l-investituri [ ( 10 )]. 2) B’mod partikolari, kull waħda mill-partijiet kontraenti għandha tagħti lil dawn l-investimenti protezzjoni u sigurtà sħiħa li, f’kull każ, ma għandhiex tkun inqas minn dik mogħtija lill-investimenti tal-investituri tagħha stess jew lill-investimenti ta’ kwalunkwe Stat terz ieħor, skont liema tkun iktar favorevoli għall-investitur ikkonċernat [ ( 11 )]. 3) Id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Artikolu ma għandhomx ikunu interpretati fis-sens li jobbligaw lil kull waħda mill-partijiet kontraenti li jagħtu lill-investimenti tal-investituri tal-parti kontraenti l-oħra preferenzi u vantaġġi simili għal dawk mogħtija lill-investituri ta’ Stat terz. (a) bis-saħħa tal-parteċipazzjoni ta’ dan l-Istat f’unjoni doganali jew ekonomika jew f’istituzzjonijiet simili eżistenti llum jew fil-futur, […] [ ( 12 )]. 4) Kull waħda milll-partijiet kontraenti għandha tiżgura l-osservanza ta’ kull obbligazzjoni li hija tassumi fil-konfront tal-investituri tal-parti kontraenti l-oħra [ ( 13 )]. 5) Jekk id-dispożizzjonijiet tad-dritt ta’ kull waħda milll-partijiet kontraenti jew l-obbligazzjonijiet tagħha taħt il-liġi internazzjonali eżistenti fil-preżent jew li tista’ tiġi stabbilita bejn il-partijiet kontraenti b’żieda ma’ dan il-ftehim li jinkludi regoli, kemm ġenerali kif ukoll speċifiċi, li jagħtu lill-investimenti tal-investituri tal-parti kontraenti l-oħra trattament iktar favorevoli minn dak previst f’dan il-ftehim, dawk ir-regoli għandhom jipprevalu fuq dan il-ftehim sa fejn huma iktar favorevoli [ ( 14 )].”

11. L-Artikolu 4 jipprovdi li “[k]ull waħda mill-partijiet kontraenti għandha tiggarantixxi li l-pagamenti dwar investiment jistgħu jkunu ttrasferiti. It-trasferimenti għandhom isiru f’munita konvertibbli liberament mingħajr restrizzjoni jew dewmien mhux ġustifikat […]” ( 15 ). It-trasferiment liberu tal-pagamenti ikopri, inter alia, il-benefiċċji, interessi, u dividendi.

12. L-Artikolu 5 jipprovdi li “[l]-ebda waħda mill-partijiet kontraenti ma għandha tadotta kwalunkwe miżura li tista’, direttament jew indirettament, iċċaħħad lill-investituri tal-parti kontraenti l-oħra mill-investimenti tagħhom” ( 16 ) ħlief jekk ikunu ssodisfatti tliet kundizzjonijiet, jiġifieri li l-miżuri jkunu ttieħdu fl-interess ġenerali u skont il-proċedura legali rikjesta, li huma ma jkunux diskriminatorji u li huma jkunu akkumpanjati minn dispożizzjoni li tipprovdi għall-ħlas ta’ kumpens ġust. Skont din id-dispożizzjoni, l-indennizz għandu jirrappreżenta l-valur reali (genuine value) tal-investiment.

13. L-Artikolu 8 jipprovdi kif ġej: “1) Sa fejn possibbli, it-tilwim kollu bejn waħda mill-partijiet kontraenti u investitur tal-parti kontraenti l-oħra dwar investiment ta’ dan tal-aħħar għandu jiġi riżolt bonarjament [ ( 17 )]. 2) Bis-saħħa ta’ dan il-ftehim, kull waħda milll-partijiet kontraenti qiegħda tagħti l-kunsens tagħha sabiex tilwima fis-sens tas-subartikolu 1 ta’ dan l-artikolu titressaq quddiem tribunal arbitrali jekk din ma tkunx ġiet riżolta bonarjament f’perijodu ta’ sitt xhur mid-data li fiha waħda mill-partijiet għat-tilwima tkun talbet is-soluzzjoni bonarja. [ ( 18 )] 3) It-tribunal arbitrali msemmi fis-subartikolu 2 ta’ dan l-Artikolu għandu jkun ikkostitwit bil-mod segwenti għal kull każ: kull parti fit-tilwima għandha taħtar arbitru u ż-żewġ arbitri hekk maħtura għandhom flimkien jagħżlu t-tielet arbitru, ċittadin ta’ Stat terz, li għandu jkun il-president tat-Tribunal. Kull parti fit-tilwima għandha taħtar l-arbitru tagħha fi żmien xahrejn mid-data li fiha l-investitur jinnotifika lill-parti kontraenti l-oħra bid-deċiżjoni tiegħu li jissottometti t-tilwima lil tribunal arbitrali, u l-president għandu jinħatar fi żmien tliet xhur minn dik l-istess data. [ ( 19 )] 4) Jekk il-ħatriet ma jkunux saru fil-perijodi hawn fuq indikati, kull parti fit-tilwima tista’ titlob lill-Istitut tal-Arbitraġġ tal-Kamra tal-Kummerċ ta’ Stokkolma sabiex jagħmel il-ħatriet meħtieġa. Jekk il-president ikun ċittadin ta’ waħda mill-partijiet kontraenti jew jekk huwa ma jkunx jista’ jeżerċita din il-funzjoni għal xi raġuni oħra, il-viċi-president għandu jintalab sabiex jagħmel il-ħatriet meħtieġa. Jekk il-viċi president ikun ċittadin ta’ waħda mill-partijiet kontraenti jew ikun ukoll impossibbli għalih li jeżerċita din il-funzjoni, il-membru l-iktar anzjan tal-Istitut tal-Arbitraġġ li ma jkollux in-nazzjonalità ta’ waħda mill-partijiet kontraenti għandu jintalab sabiex jagħmel il-ħatriet meħtieġa [ ( 20 )]. 5) It-tribunal arbitrali għandu jistabbilixxi r-regoli ta’ proċedura tiegħu skont ir-Regoli ta’ Arbitraġġ tal-[UNCITRAL] [ ( 21 )]. 6) It-tribunal arbitrali għandu jiddeċiedi abbażi tad-dritt, billi jieħu inkunsiderazzjoni b’mod partikolari, imma mhux esklużivament: – id-dritt fis-seħħ tal-parti kontraenti kkonċernata; – id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-ftehim u ta’ kwalunkwe ftehim ieħor rilevanti bejn il-partijiet kontraenti; – id-dispożizzjonijiet ta’ ftehim speċjali dwar l-investiment; – il-prinċipji ġenerali tad-dritt internazzjonali [ ( 22 )]. 7) It-tribunal għandu jiddeċiedi b’maġġoranza tal-voti; id-deċiżjoni għandha tkun finali u vinkolanti fuq il-partijiet għat-tilwima [ ( 23 )].”

14. L-Artikolu 13 jipprovdi kif ġej: “1) Dan il-ftehim […] għandu jibqa’ fis-seħħ għal perijodu ta’ għaxar snin [ ( 24 )]. 2) Sakemm ma jingħatax avviż ta’ terminazzjoni minn xi waħda mill-partijiet kontraenti mill-inqas sitt xhur qabel id-data tal-iskadenza tal-validità tiegħu, dan il-ftehim għandu jiġi estiż b’mod taċitu għal perijodu ta’ għaxar snin, billi kull waħda milll-partijiet kontraenti qiegħda tirriżerva d-dritt li tittermina l-ftehim billi tagħti preavviż ta’ mill-inqas sitt xhur qabel l-iskadenza tal-validità tal-perijodu attwali [ ( 25 )]. 3) Fir-rigward tal-investimenti li jkunu twettqu qabel id-data li fiha dan il-ftehim jiskadi, l-artikoli preċedenti għandhom jibqgħu fis-seħħ għal perijodu supplementari ta’ ħmistax-il sena wara dik id-data [ ( 26 )]. […]”

C. Id-dritt Ġermaniż

15. L-Artikolu 1040 taz-Zivilprozessordnung (kodiċi ta’ proċedura ċivili), intitolat “Ġurisdizzjoni tat-tribunal arbitrali sabiex jiddeċiedi fuq il-ġurisdizzjoni tiegħu”, jipprovdi kif ġej: “(1) It-tribunal jista’ jiddeċiedi fuq il-ġurisdizzjoni tiegħu, inkluż fuq kull eċċezzjoni dwar l-eżistenza jew il-validità tal-ftehim ta’ arbitraġġ. […] (2) L-eċċezzjoni ta’ nuqqas ta’ ġurisdizzjoni tat-tribunal arbitrali ma tistax titqajjem iktar tard mill-preżentata tar-risposta. […] (3) Jekk it-tribunal arbitrali jqis li għandu ġurisdizzjoni, huwa għandu jagħti deċiżjoni fuq l-eċċezzjoni prevista fil-paragrafu 2 permezz, bħala regola ġenerali, ta’ sentenza interim. […]”

16. L-Artikolu 1059 tal-kodiċi ta’ proċedura ċivili, intitolat “Talba għal annullament” jipprovdi kif ġej: “(1) Ir-rikors ippreżentat quddiem qorti tal-Istat kontra sentenza arbitrali jista’ jsir biss bħala talba għal annullament skont is-Subartikoli 2 u 3. (2) Is-sentenza arbitrali tista’ tiġi annullata biss jekk: 1. il-parti li tressaq it-talba tibbaża ruħha fuq l-argument a) […] li [l-ftehim ta’ arbitraġġ] ma huwiex validu skont il-liġi li għaliha l-partijiet jkunu għamluh suġġett jew, fin-nuqqas ta’ indikazzjoni f’dan ir-rigward, skont il-liġi Ġermaniża jew […] 2. jekk il-qorti nazzjonali kompetenti tiddeċiedi […] b) li r-rikonoxximent jew l-eżekuzzjoni tas-sentenza jwassal għal riżultat li jmur kontra l-ordni pubbliku. […]”

III. Il-kawża prinċipali u d-domandi preliminari

17. Achmea BV (li kienet Eureko BV) hija impriża li tifforma parti minn grupp ta’ assigurazzjoni Olandiż.

18. Fil-kuntest ta’ riforma tas-sistema tas-saħħa tagħha, matul is-sena 2004, r-Repubblika Slovakka fetħet is-suq Slovakk lill-operaturi nazzjonali u barranin li joffru servizzi ta’ assigurazzjoni għall-mard privata. Wara li akkwistat l-approvazzjoni bħala organu ta’ assigurazzjoni għall-mard, Achmea stabbilixxiet sussidjarja (Union Healthcare) fir-Repubblika Slovakka, li fiha investiet kapital (madwar EUR 72 miljun) u li permezz tagħha offriet assigurazzjonijiet għall-mard privati.

19. Wara bidla fil-gvern fl-2006, ir-Repubblika Slovakka rrevokat parzjalment il-liberalizzazzjoni tas-suq tal-assigurazzjoni għall-mard. L-ewwel nett hija pprojbixxiet l-intervent tal-insurance brokers, imbagħad id-distribuzzjoni tal-benefiċċji ġġenerati mill-attivitajiet ta’ assigurazzjoni għall-mard u finalment il-bejgħ ta’ portafolli ta’ assigurazzjoni. B’sentenza tas-26 ta’ Jannar 2011, l-Ústavný súd Slovenskej republiky (qorti kostituzzjonali tar-Repubblika Slovakka) iddeċidiet li l-projbizzjoni legali ta’ distribuzzjoni tal-benefiċċji kienet kontra l-Kostituzzjoni. Permezz ta’ liġi li tirriforma l-assigurazzjoni għall-mard li daħlet fis-seħħ fl-1 ta’ Awwissu 2011, ir-Repubblika Slovakka awtorizzat mill-ġdid id-distribuzzjoni tal-benefiċċji.

20. Billi qieset li l-miżuri leġiżlattivi tar-Repubblika Slovakka kienu jiksru l-Artikolu 3(1) u (2) u l-Artikoli 4 u 5 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Iċ-Ċekoslovakkja, f’Ottubru 2008, Achmea tat bidu għal proċedura arbitrali kontra dan l-Istat, skont l-Artikolu 8 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Iċ-Ċekoslovakkja, u talbet danni fl-ammont ta’ EUR 65 miljun.

21. It-tribunal arbitrali u l-partijiet qablu li s-CPA twettaq il-funzjoni ta’ reġistru u li l-lingwa tal-proċedura tkun l-Ingliż. B’digriet proċedurali Nru 1, it-tribunal arbitrali stabbilixxa l-post ta’ arbitraġġ fi Frankfurt am Mein (il-Ġermanja).

22. Fil-kuntest tal-proċedura arbitrali, ir-Repubblika Slovakka qajmet eċċezzjoni ta’ nuqqas ta’ ġurisdizzjoni tat-tribunal arbitrali. Hija argumentat li t-Trattat FUE kien jirregola l-istess suġġett bħat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Iċ-Ċekoslovakkja u li għaldaqstant dan tal-aħħar kellu jiġi kkunsidrat bħala inapplikabbli jew li kien ġie tterminat skont l-Artikoli 30 u 59 tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna fuq id-dritt tat-Trattati, tat-23 ta’ Mejju 1969 (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Vjenna”) ( 27 ). Ir-Repubblika Slovakka sostniet ukoll li, bħala konsegwenza, il-ftehim ta’ arbitraġġ li jinsab fl-Artikolu 8(2) ta’ dan it-TBI ma setax jiġi applikat għaliex kien inkompatibbli mat-Trattat FUE. F’dan ir-rigward, hija żżid li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ġurisdizzjoni esklużiva fuq it-talbiet ta’ Achmea u li ċerti dispożizzjonijiet ta’ dan it-TBI bħall-Artikolu 4 tiegħu li jikkonċerna t-trasferiment liberu tal-pagamenti kienu tqiesu li huma inkompatibbli mat-Trattat FUE mill-Qorti tal-Ġustizzja ( 28 ).

23. Bis-sentenza tiegħu tas-26 ta’ Ottubru 2010 fuq il-ġurisdizzjoni, l-arbitrabbiltà u s-sospensjoni, it-tribunal arbitrali ċaħad dik l-eċċezzjoni ta’ nuqqas ta’ ġurisdizzjoni u ddikjara ruħu kompetenti ( 29 ). L-azzjoni għall-annullament kontra dik is-sentenza ppreżentat mir-Repubblika Slovakka quddiem il-qrati Ġermaniżi ma rnexxietx.

24. B’sentenza finali tas-7 ta’ Diċembru 2012, it-tribunal arbitrali ddeċieda li parti mill-miżuri meħuda mir-Repubblika Slovakka, jiġifieri l-projbizzjoni ta’ distribuzzjoni tal-benefiċċji ( 30 ) u l-projbizzjoni ta’ trasferimenti ( 31 ), jiksru l-Artikolu 3 (trattament ġust u xieraq) u l-Artikolu 4 (trasferiment liberu tal-pagamenti) tat-TBI u kkundanna lir-Repubblika Slovakka li tħallas lil Achmea l-ammont ta’ EUR 22.1 miljun bħala danni flimkien mal-interessi kif ukoll l-ispejjeż tal-arbitraġġ u l-ispejjeż u d-drittijiet tal-avukat ta’ Achmea ( 32 ).

25. Billi l-post tal-arbitraġġ kien Frankfurt am Mein (il-Ġermanja), ir-Repubblika Slovakka ppreżentat rikors għall-annullament tas-sentenza finali quddiem l-Oberlandesgericht Frankfurt am Mein (qorti reġjonali superjuri ta’ Frankfurt am Mein, il-Ġermanja). Billi dan iddeċieda li jiċħad din l-azzjoni, ir-Repubblika Slovakka ppreżentat appell kontra dik id-deċiżjoni quddiem il-Bundesgerichtshof (qorti federali tal-ġustizzja, il-Ġermanja).

26. F’dan il-kuntest, ir-Repubblika Slovakka ssostni li s-sentenza finali għandha tiġi annullata għaliex tmur kontra l-ordni pubbliku u li l-ftehim ta’ arbitraġġ li wassal għal dik is-sentenza kien ukoll null u kontra l-ordni pubbliku ( 33 ).

27. Fir-rigward tal-ksur tal-ordni pubbliku mis-sentenza finali, ir-Repubblika Slovakka sostniet li billi t-tribunal arbitrali ma kellux il-possibbiltà li jressaq talba quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja għal deċiżjoni preliminari taħt l-Artikolu 267 TFUE, huwa ma ħax inkunsiderazzjoni dispożizzjonijiet ta’ livell superjuri tad-dritt tal-Unjoni fil-qasam ta’ moviment liberu tal-kapital u kiser id-drittijiet ta’ difiża tagħha meta huwa stabbilixxa l-ammont tad-dannu.

28. F’dak li jikkonċerna n-nullità tal-ftehim ta’ arbitraġġ imposta bl-Artikolu 8 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Iċ-Ċekoslovakkja, ir-Repubblika Slovakka sostniet li dak il-ftehim jikser l-Artikoli 267 TFUE u 344 TFUE kif ukoll il-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni stabbilit bl-Artikolu 18 TFUE.

29. Anki jekk il-Bundesgerichtshof (qorti federali tal-ġustizzja) ma taqbilx mad-dubji tar-Repubblika Slovakka dwar il-kompatibbiltà tal-Artikolu 8 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Iċ-Ċekoslovakkja mal-Artikoli 18, 267 u 344 TFUE, hija kkonstatat li l-Qorti tal-Ġustizzja kienet għadha ma ddeċidietx fuq dawn il-kwistjonijiet u li ma kienx possibbli li r-risposta tinsilet mill-ġurisprudenza eżistenti b’ċertezza suffiċjenti, fuq kollox meħuda inkunsiderazzjoni l-pożizzjoni tal-Kummissjoni li intervjeniet insostenn tar-Repubblika Slovakka kemm fl-arbitraġġ inkwistjoni kif ukoll fil-proċedura ta’ annullament quddiem il-qrati Ġermaniżi.

30. Għal dawn ir-raġunijiet, il-Bundesgerichtshof (qorti federali tal-ġustizzja) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin: “1) L-Artikolu 344 TFUE jipprekludi l-applikazzjoni ta’ klawżola ta’ ftehim bilaterali ta’ investiment bejn Stati Membri tal-Unjoni (dak li għandu jissejjaħ “TBI intern għall-Unjoni”), li tipprevedi li investitur ta’ Stat kontraenti jista’, fil-każ ta’ tilwima dwar investimenti fl-Istat kontraenti l-ieħor, jibda proċedura kontra dan l-Istat tal-aħħar quddiem tribunal tal-arbitraġġ, meta l-imsemmi ftehim ġie konkluż qabel l-adeżjoni ta’ wieħed mill-Istati kontraenti mal-Unjoni Ewropea, iżda meta l-proċedura ta’ arbitraġġ ser tinbeda biss wara din id-data? Fil-każ ta’ risposta fin-negattiv għall-ewwel domanda: 2) L-Artikolu 267 TFUE jostakola l-applikazzjoni ta’ tali dispożizzjoni? Fil-każ ta’ risposta negattiva għall-ewwel jew għat-tieni domanda: 3) Fil-kundizzjonijiet deskritti fl-ewwel domanda, l-ewwel paragrafu tal-Artikolu 18 TFUE jostakola l-applikazzjoni ta’ tali dispożizzjoni?”

IV. Il-proċedura quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja

31. Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tressqet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja fit-23 ta’ Mejju 2016. Ir-Repubblika Slovakka, Achmea, il-Gvernijiet Ċek, Estonjan, Grieg, Spanjol, Ċiprijott, Ungeriż, Olandiż, Awstrijak, Pollakk, Rumen u Finlandiż kif ukoll il-Kummissjoni ppreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub.

32. Inżammet seduta fid-19 ta’ Ġunju 2016 li fiha r-Repubblika Slovakka, Achmea, il-Gvernijiet Ġermaniż, Ċek, Estonjan, Grieg, Spanjol, Franċiż, Taljan, Ċiprijott, Latvjan, Ungeriż, Olandiż, Awstrijak, Pollakk, Rumen u Finlandiż kif ukoll il-Kummissjoni għamlu l-osservazzjonijiet orali tagħhom.

V. Analiżi

A. Osservazzjonijiet preliminari

33. Qabel ma nindirizza t-tliet domandi preliminari mressqa mill-qorti tar-rinviju, nixtieq nagħmel xi kummenti preliminari.

34. L-Istati Membri li intervjenew f’din il-kawża huma maqsumin f’żewġ gruppi. L-ewwel grupp huwa ffurmat mir-Repubblika Federali tal-Ġermanja, ir-Repubblika Franċiża, ir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi, ir-Repubblika tal-Awstrija u r-Repubblika tal-Finlandja li huma essenzjalment pajjiżi ta’ oriġini tal-investituri u, għaldaqstant, qatt jew rarament iċċitati bħala konvenuti fi proċeduri arbitrali mibdija minn investituri, billi r-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi u r-Repubblika tal-Finlandja qatt ma kienu ( 34 ), ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja kienu mħarrkin fi tliet każijiet ( 35 ) u r-Repubblika Franċiża ( 36 ) kif ukoll ir-Repubblika tal-Awstrija f’każ wieħed biss ( 37 ).

35. It-tieni grupp huwa ffurmat mir-Repubblika Ċeka, ir-Repubblika tal-Estonja, ir-Repubblika Ellenika, ir-Renju ta’ Spanja, ir-Repubblika Taljana, ir-Repubblika ta’ Ċipru, ir-Repubblika tal-Latvja, l-Ungerija, ir-Repubblika tal-Polonja, ir-Rumanija u r-Repubblika Slovakka. Dawn l-Istati ġew ilkoll iċċitati bħala konvenuti f’diversi proċeduri ta’ arbitraġġ ta’ investiment intern għall-Unjoni, ir-Repubblika Ċeka sitta u għoxrin darba, ir-Repubblika tal-Estonja tliet darbiet, ir-Repubblika Ellenika darbtejn, ir-Renju ta’ Spanja wieħed u tletin darba, ir-Repubblika Taljana tmien darbiet, ir-Repubblika ta’ Ċipru darbtejn, ir-Repubblika tal-Latvja darbtejn, l-Ungerija ħdax-il darba, ir-Repubblika tal-Polonja għaxar darbiet, ir-Rumanija erba’ darbiet u r-Repubblika Slovakka disa’ darbiet ( 38 ).

36. Fid-dawl ta’ dawn ir-realtajiet ekonomiċi, ma huwa xejn sorprendenti li l-Istati Membri tat-tieni grupp intervjenew biex isostnu t-teżi tar-Repubblika Slovakka, hija stess konvenuta fl-arbitraġġ ta’ investiment inkwistjoni f’din il-kawża.

37. Mill-banda l-oħra, huwa sorprendenti li, fit-tieni grupp li jiddefendi l-inkompatibbiltà tat-TBI interni għall-Unjoni mat-Trattati UE u FUE, ir-Repubblika Taljana tterminat it-TBI interni għall-Unjoni tagħha bl-eċċezzjoni tat-TBI L-Italja‑Malta filwaqt li l-Istati Membri l-oħra ta’ dan il-grupp żammewhom, ilkoll jew il-parti l-kbira minnhom, fis-seħħ, b’mod li ppermettew lill-investituri tagħhom li jibbenefikaw minnhom. Fil-fatt, l-arbitraġġi ta’ investiment mibdija mill-investituri ta’ dawn l-Istati Membri huma numerużi u ta’ sikwit huma indirizzati kontra Stat Membru ieħor tal-istess grupp ( 39 ).

38. Mistoqsija waqt is-seduta fuq ir-raġuni li fuq il-bażi tagħha hija ma għamlitx denunzja tal-inqas kontra t-TBI iffirmati mal-Istati Membri li, f’din il-kawża, jargumentaw bħalha li huma inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni ( 40 ), ir-Repubblika Slovakka invokat l-għan li l-investituri tagħha ma jkunux vittmi ta’ diskriminazzjoni fil-konfront tal-investituri tal-Istati Membri l-oħra fl-Istati Membri li magħhom hija ma jkollhiex iktar TBI. Madankollu, dan l-għan ma żammhiex lura milli tittermina t-TBI tagħha mar-Repubblika Taljana. Fl-istess waqt, l-investituri tagħha għadhom jibbenefikaw mit-TBI konklużi mal-Istati Membri tal-istess grupp, kif turi l-proċedura arbitrali Poštová banka, a.s. u Istrokapital SE vs Ir-Repubblika Griega (Kawża CIRDI Nru ARB/13/8).

39. It-teżi tal-Kummissjoni tikkonfondini wkoll.

40. Fil-fatt, għal perijodu twil ħafna, it-teżi tal-istituzzjonijiet tal-Unjoni, inkluż tal-Kummissjoni, kienet fis-sens li, mhux biss ma kinux inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni, imma t-TBI kienu strumenti meħtieġa sabiex jippreparaw għall-adeżjoni fl-Unjoni tal-pajjiżi tal-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Barra minn hekk, il-ftehim ta’ assoċjazzjoni ffirmati bejn l-Unjoni u l-pajjiżi kandidati kienu jinkludu dispożizzjonijiet li jipprevedu l-konklużjoni ta’ TBI bejn l-Istati Membri u l-pajjiżi kandidati ( 41 ).

41. Waqt is-seduta, il-Kummissjoni pprovat tispjega din l-evoluzzjoni tal-pożizzjoni tagħha fuq l-inkompatibbiltà tat-TBI mat-Trattati UE u FUE, billi sostniet li dawn kienu ftehimiet meħtieġa sabiex jippreparaw għall-adeżjoni tal-pajjiżi kandidati. Madankollu, jekk dawn it-TBI kienu ġġustifikati biss matul il-perijodu ta’ assoċjazzjoni u l-partijiet kollha kienu jafu li huma kienu ser isiru inkompatibbli mat-Trattati UE u FUE ladarba l-Istat terz ikkonċernat ikun sar membru tal-Unjoni, għal xiex it-trattati ta’ adeżjoni ma pprevedewx it-tmiem ta’ dawn il-ftehimiet, biex b’hekk ħallewhom f’inċertezza legali li għal ċerti Stati Membri damet iktar minn tletin sena u għal ħafna oħra iktar minn tlettax-il sena?

42. Barra minn hekk, dawn ma humiex biss trattati ta’ investiment bejn pajjiżi b’ekonomija tas-suq u pajjiżi li preċedentement kellhom ekonomija kkontrollata ( 42 ) jew bejn Stati Membri u pajjiżi kandidati għall-adeżjoni ( 43 ), kif tagħti x’tifhem il-Kummissjoni.

43. Barra minn hekk, l-Istati Membri kollha u l-Unjoni rratifikaw it-Trattat fuq il-Karta tal-Enerġija, iffirmat f’Lisbona fid-19 ta’ Diċembru 1994 ( 44 ). Dan it-trattat multilaterali fil-qasam tal-investiment fil-qasam tal-enerġija jopera anki bejn l-Istati Membri, għaliex huwa ma kienx iffirmat bħala ftehim bejn, minn naħa, l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha ( 45 ) u, min-naħa l-oħra, pajjiżi terzi, imma bħala ftehim multilaterali ordinarju li għalih il-partijiet kontraenti jipparteċipaw fuq livell ugwali. F’dan is-sens, id-dispożizzjonijiet materjali għall-protezzjoni tal-investiment previsti minn dan it-trattat kif ukoll il-mekkaniżmu ta’ RTIS joperaw wkoll bejn l-Istati Membri. Ninnota li, jekk ebda istituzzjoni tal-Unjoni jew Stat Membru ma talbu parir tal-Qorti tal-Ġustizzja fuq il-kompatibbiltà ta’ dan it-trattat mat-Trattati UE u FUE, dan huwa għaliex ebda wieħed jew waħda minnhom ma kellu jew kellha l-iċken suspett ta’ allegata inkompatibbiltà.

44. Inżid li r-riskju sistematiku li, skont il-Kummissjoni, it-TBI interni għall-Unjoni jippreżentaw lill-uniformità u l-effettività tad-dritt tal-Unjoni huwa eżaġerat ħafna. L-istatistika tal-UNCITRAL ( 46 ) turi li, fi tnejn u sittin proċedura arbitrali interna għall-Unjoni li, fuq perijodu ta’ diversi deċenni, ġew konklużi, l-investituri rebħu biss f’għaxar kawżi ( 47 ), li jirrappreżenta 16.1 % ta’ dawn it-tnejn u sittin kawża, jiġifieri rata notevolment inqas mis-26.9 % ta’ “rebħiet” għall-investituri fil-livell dinji ( 48 ).

45. It-tribunali tal-arbitraġġ ħafna drabi taw il-possibbiltà lill-Kummissjoni li tintervjeni fl-arbitraġġi u, sa fejn naf jien, f’ebda waħda minn dawn is-seba’ kawżi, it-tribunali tal-arbitraġġ ma kienu mitluba li jistħarrġu l-validità tal-atti tal-Unjoni jew il-kompatibbiltà ta’ atti tal-Istati Membri fid-dawl tad-dritt tal-Unjoni. Fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom, diversi Stati Membri kif ukoll il-Kummissjoni kkonstataw biss eżempju wieħed, jiġifieri l-arbitraġġ Ioan Micula et vs Ir-Rumanija (Kawża CIRDI Nru ARB/05/20), li wassal għal sentenza arbitrali allegatament inkompatibbli mad-dritt tal-Unjoni. Anki jekk, fil-fehma tiegħi, dan l-eżempju ma huwiex rilevanti f’dan il-każ ( 49 ), il-fatt li jeżisti eżempju wieħed biss isaħħaħ il-fehma tiegħi li l-biża’ ta’ ċerti Stati Membri u tal-Kummissjoni ta’ riskju sistemiku li jistgħu joħolqu t-TBI interni għall-Unjoni huwa eżaġerat ħafna.

46. Fl-aħħarnett, għandu jiġi enfasizzat li, wara l-adeżjoni tar-Repubblika Slovakka mal-Unjoni, it-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Iċ-Ċekoslovakkja lanqas ma jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 351 TFUE ( 50 ).

47. Madankollu, dan ma jimplikax li dan it-TBI awtomatikament skada jew sar inkompatibbli mat-Trattati UE u FUE. Kif iddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja, “id-dispożizzjonijiet ta’ konvenzjoni li torbot żewġ Stati Membri ma jistgħux japplikaw fir-relazzjonijiet bejn dawn l-Istati jekk jirriżulta li huma kontra r-regoli tat-Trattat [FUE]” ( 51 ). Fi kliem ieħor, id-dispożizzjonijiet ta’ din il-konvenzjoni għandhom ikunu applikabbli bejn Stati Membri sa fejn dawn huma kompatibbli mat-Trattati UE u FUE.

48. Għandu għaldaqstant jiġi eżaminat jekk l-Artikolu 8 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi-Iċ-Ċekoslovakkja huwiex inkompatibbli mat-Trattat FUE u b’mod partikolari mal-Artikoli 18 TFUE, 267 TFUE u 344 TFUE.

B. Fuq it-tielet domanda preliminari

49. Qabelxejn, nipproponi li neżamina t-tliet domandi fl-ordni inversa għal dik proposta mill-qorti tar-rinviju għaliex ikun inutli li tingħata risposta għall-ewwel u t-tieni domandi jekk l-Artikolu 8 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi-Iċ-Ċekoslovakkja jikkostitwixxi diskriminazzjoni bbażata fuq nazzjonalità pprojbita mill-Artikolu 18 TFUE.

50. Bit-tielet domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi essenzjalment jekk l-Artikolu 18 TFUE għandux jiġi interpretat fis-sens li huwa jipprekludi mekkaniżmu ta’ RTIS bħal dak stabbilit bl-Artikolu 8 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi-Iċ-Ċekoslovakkja u li jagħti lill-investituri Olandiżi d-dritt li jirrikorru għall-arbitraġġ internazzjonali kontra r-Repubblika Slovakka, dritt li ma jgawduhx l-investituri ta’ Stati Membri oħra.

1. Fuq l-ammissibbiltà

51. Achmea kif ukoll il-Gvernijiet Olandiż, Awstrijak u Finlandiż jikkontestaw l-ammissibbiltà ta’ din id-domanda sa fejn ma hijiex rilevanti għas-soluzzjoni tat-tilwima fil-kawża prinċipali, billi Achmea qatt ma lmentat li hija kienet ġiet iddiskriminata. Għall-kuntrarju, jekk l-Artikolu 8 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi-Iċ-Ċekoslovakkja jikkostitwixxi diskriminazzjoni, Achmea tkun ibbenefikat minnha.

52. Fil-fehma tiegħi, din l-eċċezzjoni ta’ inammissibbiltà għandha tiġi miċħuda għaliex ir-risposta għat-tielet domanda hija neċessarja sabiex tiġi evalwata l-kompatibbiltà tal-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI mat-Trattati UE u FUE.

53. Il-qorti tar-rinviju ġiet adita b’rikors għall-annullament tas-sentenza finali tas-7 ta’ Diċembru 2012 mogħtija fil-proċedura arbitrali Achmea B.V. (li kienet Eureko B.V.) vs Ir-Repubblika Slovakka (UNCITRAL) (Kawża CPA Nru 2008-13) għar-raġunijiet, inter alia, ta’ invalidità tal-klawżola ta’ arbitraġġ li fuqha t-tribunal arbitrali bbaża l-ġurisdizzjoni tiegħu. F’dan is-sens, huwa irrilevanti jekk Achmea kinitx jew le vittma ta’ diskriminazzjoni.

2. Fuq il-mertu

54. Preliminarjament, ninnota li diversi intervenjenti kif ukoll il-Kummissjoni jirrilevaw li, bit-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju ma kellhiex tirreferi għall-Artikolu 18 TFUE, imma għall-Artikoli 49 TFUE u 63 TFUE li jikkostitwixxu, fil-kuntest tal-Artikolu 18 TFUE, regoli speċjali.

55. Fil-fatt, huwa prinċipju stabbilit sewwa li “l-Artikolu 18 TFUE huwa intiż li japplika b’mod awtonomu biss f’sitwazzjonijiet irregolati mid-dritt tal-Unjoni li fir-rigward tagħhom it-Trattat ma jistabbilixxix regoli speċifiċi dwar nondiskriminazzjoni” ( 52 ).

56. Madankollu, il-mekkaniżmu ta’ RTIS stabbilit bl-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI ma jaqax fil-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae, la tal-libertà ta’ stabbiliment, la tal-moviment liberu tal-kapital, u lanqas ta’ xi dispożizzjoni oħra tat-Trattat FUE, għaliex id-dritt tal-Unjoni ma joħloqx rimedji li jippermetti lill-individwi jħarrku lill-Istati Membri quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ( 53 ).

57. Barra minn hekk, kif sejjer nispjega fil-punti 183 sa 198 u 210 sa 228 ta’ dawn il-konklużjonijiet, il-kamp ta’ applikazzjoni ratione materiae ta’ dan it-TBI jeċċedi ħafna l-limiti tal-libertà ta’ stabbiliment stabbilita fl-Artikolu 49 TFUE u l-moviment liberu tal-kapital stabbilit fl-Artikolu 63 TFUE.

58. Dan huwa muri fil-każ preżenti fejn fis-sentenza finali tiegħu, it-tribunal arbitrali ddeċieda li meta adottat il-projbizzjonijiet ta’ trasferiment u ta’ distribuzzjoni tal-benefiċċji ( 54 ), ir-Repubblika Slovakka kisret l-Artikoli 3 (trattament ġust u xieraq) u 4 (trasferiment liberu ta’ pagamenti) ta’ dan it-TBI. Filwaqt li l-Artikolu 4 ta’ dan it-TBI jikkorrispondi essenzjalment għall-Artikolu 63 TFUE, l-Artikolu 3 ta’ dan it-TBI ma għandux dispożizzjoni ekwivalenti fid-dritt tal-Unjoni, minkejja s-sovrappożizzjoni parzjali tiegħu ma’ diversi dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni ( 55 ).

59. Għaldaqstant, għandha tiġi eżaminata l-kompatibbiltà tal-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI mal-prinċipju ġenerali tad-dritt tal-Unjoni, espress fl-Artikolu 18 TFUE, li jipprojbixxi d-diskriminazzjonijiet ibbażati fuq in-nazzjonalità.

60. F’dan ir-rigward, ir-Repubblika Slovakka, il-Gvernijiet Estonjan, Grieg, Spanjol, Taljan, Ċiprijott, Ungeriż, Pollakk u Rumen kif ukoll il-Kummissjoni jsostnu li d-dispożizzjonijiet sostantivi ta’ dan it-TBI, inkluż l-Artikolu 8 tiegħu, huma diskriminatorji għaliex huma jagħtu, f’dan il-każ, trattament preferenzjali lill-investituri tar-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi li investew fir-Repubblika Slovakka, meta l-investituri li ma kkonkludewx TBI mar-Repubblika Slovakka ( 56 ) ma jibbenefikawx minn dan it-trattament ( 57 )

61. Jeħtieġ li ssir osservazzjoni preliminari fuq l-estensjoni ta’ din l-allegata diskriminazzjoni. Ir-Repubblika Slovakka ffirmat TBI mal-maġġoranza tal-Istati Membri, jiġifieri r-Renju tal-Belġju, ir-Repubblika tal-Bulgarija, ir-Renju tad-Danimarka, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja, ir-Repubblika Griega, ir-Renju ta’ Spanja, ir-Repubblika Franċiża, ir-Repubblika tal-Kroazja, ir-Repubblika tal-Latvja, il-Gran Dukat tal-Lussemburgu, l-Ungerija, ir-Repubblika ta’ Malta, ir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi, ir-Repubblika tal-Awstrija, ir-Repubblika tal-Polonja, ir-Repubblika Portugiża, ir-Rumanija, ir-Repubblika tas-Slovenja, ir-Repubblika tal-Finlandja, ir-Renju tal-Isvezja u r-Renju Unit tal-Gran Brittanja u l-Irlanda ta’ Fuq. Dawn it-TBI huma attwalment fis-seħħ.

62. Huwa minnu li l-investituri ta’ dawn l-Istati Membri ma jaqgħux taħt l-Artikolu 8 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi-Iċ-Ċekoslovakkja. Madankollu, it-TBI li l-Istati Membri ta’ oriġini tagħhom ikkonkludew mar-Repubblika Slovakka lkoll jipprevedu l-arbitraġġ internazzjonali bħala metodu ta’ RTIS. Għaldaqstant, ma teżistix differenza ta’ trattament fil-konfront tagħhom.

63. Ir-Repubblika Slovakka kkonkludiet ukoll TBI mar-Repubblika Ċeka u ieħor mar-Repubblika Taljana, imma l-partijiet itterminaw dawn it-trattati ( 58 ). Għaldaqstant, jekk hemm differenza ta’ trattament fil-konfront tal-investituri Ċeki u Taljani, dan huwa għaliex l-Istati Membri tagħhom iddeċidew li jirtirawlhom dan il-benefiċċju li kien jagħtihom preċiżament it-TBI.

64. B’hekk, l-investituri Estonjani, Irlandiżi, Latvjani u Litwani ma jibbenefikawx minn dispożizzjoni ekwivalenti għall-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI fir-rigward tar-Repubblika Slovakka, ħlief għall-investimenti fil-qasam tal-enerġija, fejn it-Trattat fuq il-Karta tal-Enerġija joffrilhom din l-opportunità.

65. Fil-fehma tiegħi, anki għal dawn l-investituri, ma teżistix diskriminazzjoni pprojbita mid-dritt tal-Unjoni.

66. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ttrattat il-kwistjoni dwar jekk tistax teżisti diskriminazzjoni fil-konfront ta’ ċittadin ta’ Stat Membru involut f’investiment transkonfinali meta l-Istat Membru ospitanti għall-investiment ma jagħtihx benefiċċju (fiskali) li huwa jagħti liċ-ċittadini ta’ Stat Membru ieħor abbażi ta’ ftehim bilaterali konkluż ma’ dan tal-aħħar.

67. Il-kawża li wasslet għas-sentenza tal-5 ta’ Lulju 2005, D. (C‑376/03, EU:C:2005:424) ( 59 ), kienet tikkonċerna r-rifjut tal-awtoritajiet Olandiżi li jagħtu l-benefiċċju ta’ tnaqqis fit-taxxa fuq il-proprjetà lil ċittadin Ġermaniż li kien investa fi proprjetajiet immobbli fir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi, D. kien allega l-eżistenza ta’ diskriminazzjoni għaliex dak il-benefiċċju kien ingħata liċ-ċittadini Belġjani li kienu wettqu investimenti simili fil-Pajjiżi l-Baxxi u dan skont l-Artikoli 24 u 25 tal-konvenzjoni ffirmata fid-19 ta’ Ottubru 1970 bejn il-Gvern tar-Renju tal-Belġju u l-Gvern tar-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi intiża għall-ħelsien mit-taxxa doppja fil-qasam tat-taxxa fuq id-dħul u fuq il-proprjetà u sabiex tirregola ċerti kwistjonijiet oħra fil-qasam fiskali (iktar ’il quddiem il-“KDI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Il-Belġju”).

68. Il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret qabel xejn li “[d-]domanda mressqa mill-qorti tar-rinviju tibda mill-premessa li persuna mhux residenti, bħal ma huwa s-Sur D., mhijiex f’sitwazzjoni komparabbli ma’ dik ta’ residenti ta’ l-Olanda. Id-domanda intiża sabiex jiġi deċiż jekk is-sitwazzjoni tas-Sur D. hija komparabbli ma’ dik ta’ persuna mhux residenti oħra li tibbenefika minn trattament partikolari skond konvenzjoni preventiva tat-taxxa doppja” ( 60 ).

69. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “[l]-fatt li dawk id-drittijiet u obbligazzjonijiet reċiproċi [maħluqa bil-KDI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Il-Belġju] ma japplikawx ħlief għal persuni residenti ta’ wieħed miż-żewġ Stati membri kontraenti hija konsegwenza inerenti għall-konvenzjonijiet bilaterali preventivi tat-taxxa doppja. Minn dan jirriżulta li persuna residenti fil-Belġju li tħallas it-taxxa ma tinsabx fl-istess sitwazzjoni ta’ persuna residenti barra mill-Belġju li tħallas it-taxxa għal dak li jikkonċerna t-taxxa fuq il-proprjetà stabbilita għar-raġuni tal-proprjetajiet immobbli li jinsabu fl-Olanda” ( 61 ).

70. Imbagħad, il-Qorti tal-Ġustizzja żiedet li “[r]egola bħal dik prevista fl-Artikolu 25(3) tal-Konvenzjoni Belġjana-Olandiża ma għandhiex tiġi analizzata bħala vantaġġ separat mill-bqija tal-Konvenzjoni, imma li tagħmel parti integra u tikkontribwixxi għall-ekwilibriju ġenerali tagħha” ( 62 ).

71. Minn din is-sentenza jirriżulta b’mod ċar li mhux biss it-Trattat FUE ma jinkludix klawżola tan-nazzjon l-iktar iffavorit (MFN) bħal dik li tinsab fl-Artikolu 3(2) ta’ dak it-TBI ( 63 ), imma wkoll ma hemmx diskriminazzjoni meta Stat Membru ma jagħtix liċ-ċittadini ta’ Stat Membru ieħor it-trattament li huwa jagħti permezz ta’ konvenzjoni liċ-ċittadini ta’ Stat Membru terz.

72. Il-fatt li t-Trattat FUE ma jinkludix klawżola MFN huwa kkonfermat mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fuq l-Artikolu 18 TFUE li tipprovdi li “[l-Artikolu 18 TFUE] jirrikjedi l-ugwaljanza tat-trattament ta’ persuni li jinsabu f’sitwazzjoni rregolata mid-dritt [tal-Unjoni], maċ-ċittadini tal-Istat Membru” ( 64 ), jiġifieri maċ-ċittadini nazzjonali.

73. Fil-fehma tiegħi, l-analoġija bejn din il-kawża u l-kawża li wasslet għas-sentenza tal-5 ta’ Lulju 2005, D. (C‑376/03, EU:C:2005:424), hija perfetta għaliex il-paragun li sar mir-Repubblika Slovakka u l-Kummissjoni huwa wkoll bejn żewġ investituri li ma humiex Slovakki, wieħed (f’dan il-każ Olandiż) li kien jibbenefika mill-protezzjoni materjali mogħtija minn dak it-TBI u l-ieħor li ma kienx jibbenefika.

74. Fil-fatt, bħall-KDI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Il-Belġju, dan it-TBI huwa trattat internazzjonali li għandu “l-kamp ta’ applikazzjoni [tiegħu …] limitata għall-persuni fiżiċi jew morali msemmija fih” ( 65 ), jiġifieri l-persuni fiżiċi li għandhom in-nazzjonalità ta’ waħda mill-partijiet kontraenti u l-persuni morali kkostitwiti skont il-liġi tagħhom ( 66 ).

75. F’dan is-sens, il-fatt li d-drittijiet u l-obbligi reċiproċi maħluqa b’dan it-TBI japplikaw biss għal investituri ta’ wieħed miż-żewġ Stati Membri kontraenti huwa konsegwenza inerenti għan-natura bilaterali tat-TBI. Minn dan isegwi li investitur li ma huwiex Olandiż ma jinsabx fl-istess sitwazzjoni bħal investitur Olandiż f’dak li jikkonċerna investiment imwettaq fis-Slovakkja.

76. Barra minn hekk, l-istess bħall-Artikolu 25(3) tal-KDI Il-Pajjiżi l-Baxxi‑Il-Belġju li għalih tirreferi l-Qorti tal-Ġustizzja fil-punt 62 tas-sentenza tagħha tal-5 ta’ Lulju 2005, D. (C‑376/03, EU:C:2005:424), l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI ma huwiex vantaġġ li jista’ jiġi sseparat mill-kumplament ta’ dan it-TBI imma jifforma parti integrali minnu sal-punt li TBI mingħajr mekkaniżmu ta’ RTIS ma jista’ jkollu l-ebda sens għaliex ma jistax jilħaq l-għan tiegħu li huwa dak li jinkoraġġixxi u jattira l-investiment barrani.

77. Fil-fatt, kif iddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja fil-punt 292 tal-Opinjoni 2/15 (Ftehim ta’ Kummerċ Ħieles ma’ Singapor), tas-16 ta’ Mejju 2017 (EU:C:2017:376), id-dispożizzjoni tal-Ftehim ta’ Kummerċ Ħieles ma’ Singapor li jistabbilixxi l-arbitraġġ internazzjonali bħala mekkaniżmu ta’ RTIS “ma tistax tkun ta’ natura purament awżiljarja”. Skont ġurisprudenza tal-arbitraġġ stabbilita, id-dritt tal-investituri li jirrikorru għall-arbitraġġ internazzjonali huwa l-iktar dispożizzjoni essenzjali tat-TBI għaliex, minkejja l-kontenut proċedurali tiegħu, dan huwa fih innifsu garanzija indispensabbli li tinkoraġġixxi u tipproteġi l-investimenti ( 67 ). Għaldaqstant xejn ma huwa sorprendenti li t-TBI l-“antiki” ( 68 ) li ma kinux jinkludu mekkaniżmu RTIS ekwivalenti għall-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI ma kinux partikolarment utli għall-investituri.

78. Madankollu, il-Kummissjoni tippretendi li għandha tiddistingwi din il-kawża mill-kawża li wasslet għas-sentenza tal-5 ta’ Lulju 2005, D. (C‑376/03, EU:C:2005:424), minħabba l-qasam fiskali ta’ din tal-aħħar ( 69 ).

79. Fil-fehma tiegħi, din id-distinzjoni xejn ma tikkonvinċi. Ninnota l-ewwel nett li t-TBI jixbhu lil konvenzjonijiet għall-ħelsien mit-taxxa doppja għaliex ikopru l-istess attivitajiet ekonomiċi, kemm id-dħul kif ukoll il-ħruġ tal-kapital. Fil-fatt, Stat jista’ jattira d-dħul ta’ kapital barrani fit-territorju tiegħu billi jipprovdi livell għoli ta’ protezzjoni legali lill-investiment fil-kuntest ta’ TBI kif ukoll billi jagħti vantaġġi fiskali ( 70 ). Bħal fil-konvenzjonijiet għall-ħelsien mit-taxxa doppja, li qatt ma nstabu fil-prinċipju inkompatibbli mat-Trattati UE u FUE, ir-reċiproċità tal-impenji tal-Istati hija element essenzjali tat-TBI ( 71 ).

80. Barra minn hekk, kuntrarjament għal dak li ssostni l-Kummissjoni, il-konvenzjonijiet għall-ħelsien mit-taxxa doppja bejn Stati Membri ma għandhomx bħala bażi legali t-tieni inċiż tal-Artikolu 293 KE. Kieku dan kien il-każ, fuq liema artikolu għandhom ikunu nnegozjati llum, la darba l-Artikolu 293 KE ma jinstabx fit-Trattat ta’ Lisbona?

81. Ingħad dan, xejn ma jeskludi l-possibbiltà li t-TBI interni għall-Unjoni jiġu ssostitwiti minn TBI multilaterali jew att tal-Unjoni, b’rabta mat-tqassim tal-kompetenzi bejn l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha, li jkun applikabbli għall-investituri tal-Istati Membri kollha, kif ipproponew fin-non-paper tagħhom tas-7 ta’ April 2016, ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja, ir-Repubblika Franċiża, ir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi, ir-Repubblika tal-Awstrija u r-Repubblika tal-Finlandja ( 72 ).

82. Għal dawn ir-raġunijiet, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja li tirrispondi għat-tielet domanda li mekkaniżmu ta’ RTIS bħal dak impost mill-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI li jagħti lill-investituri Olandiżi d-dritt li jirrikorru għall-arbitraġġ internazzjonali kontra r-Repubblika Slovakka ma jikkostitwixxix diskriminazzjoni bbażata fuq in-nazzjonalità pprojbita mill-Artikolu 18 TFUE.

83. Huwa biss fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja taqbel ma’ din il-proposta ta’ risposta li hija jkollha teżamina l-ewwel u t-tieni domandi preliminari.

C. Fuq it-tieni domanda preliminari

84. Bit-tieni domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-Artikolu 267 TFUE, li huwa strument fundamentali għas-sistema ġudizzjarja tal-Unjoni li jiggarantixxi l-ordni tal-kompetenzi stabbilit bit-Trattati UE u FUE u l-awtonomija tas-sistema legali tal-Unjoni, jostakolax l-applikazzjoni ta’ dispożizzjoni bħall-Artikolu 8 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi-Iċ-Ċekoslovakkja.

85. Sejjer neżamina din id-domanda qabel l-ewwel waħda, għaliex nemmen li tribunal arbitrali kkostitwit skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI jikkostitwixxi qorti fis-sens tal-Artikolu 267 TFUE, komuni għal żewġ Stati Membri, jiġifieri r-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi u r-Repubblika Slovakka, u għalhekk jista’ jressaq domandi preliminari quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Dan awtomatikament jimplika l-assenza ta’ kull inkompatibbiltà mal-Artikolu 344 TFUE, li tifforma s-suġġett tal-ewwel domanda preliminari.

86. Skont ġurisprudenza stabbilita, sabiex organu ġudizzjarju jkollu n-natura ta’ “qorti jew tribunal” fis-sens tal-Artikolu 267 TFUE, għandhom jiġu kkunsidrati numru ta’ fatturi, jiġifieri “jekk il-korp huwiex stabbilit b’liġi, jekk dan huwiex wieħed permanenti, in-natura obbligatorja tal-ġurisdizzjoni tiegħu, in-natura kontradittorja tal-proċedura, l-applikazzjoni, mill-korp, tad-dispożizzjonijiet legali, kif ukoll l-indipendenza tiegħu” ( 73 ). Barra minn hekk, jeħtieġ li “kawża tkun pendenti quddiem[u] u [li huwa jkun] mitlub[…] jiddeċied[i] fil-kuntest ta’ proċedura li l-iskop tagħha huwa li twassal għal deċiżjoni ta’ natura ġudizzjarja” ( 74 ).

87. Abbażi ta’ dawn il-kriterji, it-tribunali tal-arbitraġġ ma humiex awtomatikament esklużi mill-kunċett ta’ “qorti jew tribunal ta’ Stat Membru” fis-sens tal-Artikolu 267 TFUE. Fil-fatt, jekk, diversi drabi, il-Qorti tal-Ġustizzja rrifjutat li tirrispondi għal domanda preliminari li saret minn arbitri ( 75 ), fuq bażi ta’ eżami każ b’każ, hija wkoll iddikjarat ammissibbli d-domandi preliminari li tressqu minn tribunali tal-arbitraġġ fil-kawżi li wasslu għas-sentenzi tas-17 ta’ Ottubru 1989, Handels-og Kontorfunktionærernes Forbund i Danmark (109/88, EU:C:1989:383) u tat-12 ta’ Ġunju 2014, Ascendi Beiras Litoral e Alta, Auto Estradas das Beiras Litoral e Alta (C‑377/13, EU:C:2014:1754), kif ukoll id-digriet tat-13 ta’ Frar 2014, Merck Canada (C‑555/13, EU:C:2014:92).

88. Dawn l-aħħar żewġ kawżi jissuġġerixxu ftuħ tal-kriterji ta’ ammissibbiltà sabiex ikun inkluż l-arbitraġġ individwu-Stat (sentenza tat-12 ta’ Ġunju 2014, Ascendi Beiras Litoral e Alta, Auto Estradas das Beiras Litoral e Alta, C‑377/13, EU:C:2014:1754) ( 76 ) u l-arbitraġġ internazzjonali (digriet tat-13 ta’ Frar 2014, Merck Canada,C‑555/13, EU:C:2014:92) ( 77 ).

89. Għaldaqstant sejjer neżamina l-karatteristiċi tat-tribunali tal-arbitraġġ kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI fid-dawl tal-kriterji msemmija fil-punt 86 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Fil-fehma tiegħi, dawn il-kriterji huma kollha ssodisfatti f’dan il-każ ( 78 ).

1. L-oriġini mil-liġi tat-Tribunali Arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI

90. Il-maġġoranza tal-kawżi riżultanti minn arbitraġġ li tressqu quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja kienu jikkonċernaw biss tip partikolari ta’ arbitraġġ, jiġifieri l-arbitraġġ kummerċjali msejjaħ “konvenzjonali” fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja għaliex il-bażi legali tiegħu hija klawżola ta’ arbitraġġ inkluża f’kuntratt tad-dritt privat ( 79 ).

91. Hemm tipi oħra ta’ arbitraġġ. Barra l-arbitraġġi previsti bl-Artikolu 272 TFUE, hemm l-arbitraġġ bejn Stati abbażi ta’ konvenzjoni internazzjonali ( 80 ) jew l-arbitraġġ bejn individwi u Stati, u dawn iż-żewġ tipi tal-aħħar huma ferm differenti mill-arbitraġġi bejn individwi fir-rigward tal-oriġini mil-liġi.

92. F’dan l-aħħar każ, l-oriġini tal-ġurisdizzjoni tat-Tribunal Arbitrali ma hijiex liġi imma klawżola ta’ arbitraġġ inkluża f’kuntratt.

93. Dan kien b’mod partikolari il-każ tal-arbitraġġ li wassal għas-sentenza tat-23 ta’ Marzu 1982, Nordsee (102/81, EU:C:1982:107) u li kien jikkonċerna kuntratt ta’ “pool” konkluż bejn diversi intrapriżi privati u li kellu bħala suġġett, fil-kuntest ta’ programm konġunt ta’ kostruzzjoni ta’ tlettax-il vapur fabbrika għas-sajd, it-tqassim bejn il-konsorzji tal-flus kollha li huma kellhom jirċievu mill-Fond Agrikolu Ewropew ta’ Gwida u Garanzija (FEOGA). It-Tribunal Arbitrali adit skont dak il-kuntratt kien esprima dubji fuq il-kompatibbiltà tal-kuntratt mad-dritt tal-Unjoni u kien staqsa lill-Qorti tal-Ġustizzja fuq din il-kwistjoni.

94. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat ruħha “inkompetenti” ( 81 ), billi ddeċidiet li dan it-tribunal arbitrali ma kienx qorti jew tribunal ta’ Stati Membri fis-sens tal-Artikolu 267 TFUE għal żewġ raġunijiet. Fl-ewwel lok, “il-partijiet kontraenti ma [kellhom] l-ebda obbligu, la fid-dritt u lanqas fil-fatt, li jirreferu t-tilwima tagħhom għall-arbitraġġ” ( 82 ) għaliex kienu għamlu din l-għażla permezz ta’ kuntratt. Fit-tieni lok, “l-awtoritajiet pubbliċi ta’ l-Istat Membru kkonċernat la huma involuti fl-għażla li t-tilwima tkun sottomessa għall-arbitraġġ u lanqas ma huma meħtieġa jintervjenu ex officio fl-iżvolġiment tal-proċedura quddiem l-arbitru” ( 83 ).

95. Il-fatt li l-ġurisdizzjoni tal-kulleġġ arbitrali kienet toriġina minn klawżola ta’ arbitraġġ konkluża f’kuntratt bejn konsumatur u aġenzija tal-ivvjaġġar kien suffiċjenti fil-kawża li wasslet għas-sentenza tas-27 ta’ Jannar 2005, Denuit u Cordenier (C‑125/04, EU:C:2005:69) sabiex jeskludi dan il-kulleġġ mill-kunċett ta’ qorti fis-sens tal-Artikolu 267 TFUE, anki jekk il-klawżola ta’ arbitraġġ kienet parti mill-kundizzjonijiet ġenerali imposti mill-aġenzija tal-ivvjaġġar u l-konsumatur ma setax jinnegozja dan il-punt.

96. Għall-kuntrarju, l-oriġini mil-liġi ta’ tribunal arbitrali kkostitwit u adit skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI ma tistax tkun ikkontestata. Hija tinsab mhux biss fi trattat internazzjonali imma wkoll fil-liġi Olandiża u f’dik Ċeskoslovakka ta’ approvazzjoni ta’ dan it-TBI li permezz tagħhom dan daħal fl-ordni legali tagħhom. Kuntrarjament għall-kawża li wasslet għas-sentenza tat-23 ta’ Marzu 1982, Nordsee (102/81, EU:C:1982:107), l-involviment tal-awtoritajiet pubbliċi fl-għażla tat-triq tal-arbitraġġ kif ukoll fil-proċedura arbitrali nnifisha (għaliex, f’dan il-każ, ir-Repubblika Slovakka kienet il-konvenuta) huwa manifest.

97. Din l-evalwazzjoni hija msaħħa bis-sentenza tat-12 ta’ Ġunju 2014, Ascendi Beiras Litoral e Alta, Auto Estradas das Beiras Litoral e Alta (C‑377/13, EU:C:2014:1754), u d-digriet tat-13 ta’ Frar 2014, Merck Canada (C‑555/13, EU:C:2014:92).

98. It-Tribunal Arbitrali li kien ressaq domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża li wasslet għas-sentenza tat-12 ta’ Ġunju 2014, Ascendi Beiras Litoral e Alta, Auto Estradas das Beiras Litoral e Alta (C‑377/13, EU:C:2014:1754), kien jissodisfa l-kriterju ta’ oriġini mil-liġi għaliex liġi Portugiża kienet tipprevedi l-arbitraġġ bħala mezz ta’ riżoluzzjoni ġudizzjarja ta’ tilwim fil-qasam fiskali u kienet tagħti ġurisdizzjoni ġenerali lit-Tribunali Arbitrali fil-qasam fiskali sabiex tiġi evalwata l-legalità tal-likwidazzjoni ta’ kwalunkwe taxxa ( 84 ).

99. Bl-istess mod, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li t-Tribunal Arbitrali fil-kawża li wasslet għad-digriet tat-13 ta’ Frar 2014, Merck Canada (C‑555/13, EU:C:2014:92) kien jissodisfa l-kriterju ta’ oriġini mil-liġi għaliex “il-ġurisdizzjoni [tiegħu] ma tirriżultax mill-volontà tal-partijiet, iżda mil-Liġi [Portugiża] Nru 62/2011” ( 85 ) li tistabbilixxi l-arbitraġġ bħala mekkaniżmu ta’ riżoluzzjoni tat-tilwim fil-qasam ta’ drittijiet ta’ proprjetà industrijali li jikkonċernaw il-mediċini ġeneriċi u ta’ referenza.

2. Il-permanenza tat-Tribunali Arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI

100. L-arbitraġġ internazzjonali jista’ jkun arbitraġġ istituzzjonali, fejn il-proċedura ssir quddiem u tiġi amministrata minn istituzzjoni ta’ arbitraġġ ( 86 ) skont ir-regolamenti tagħha u bi ħlas ta’ remunerazzjoni, jew arbitraġġ ad hoc, li fih il-partijiet stess jamministraw il-proċedura mingħajr ma jirrikorru għas-sostenn ta’ istituzzjoni arbitrali.

101. Jirriżulta mill-punti 25 u 26 tas-sentenza tat-12 ta’ Ġunju 2014, Ascendi Beiras Litoral e Alta, Auto Estradas das Beiras Litoral e Alta (C‑377/13, EU:C:2014:1754), u mill-punt 24 tad-digriet tat-13 ta’ Frar 2014, Merck Canada (C‑555/13, EU:C:2014:92), li l-kriterju ta’ permanenza ma jirrigwardax il-kompożizzjoni tat-tribunal arbitrali bħala tali, imma l-istituzzjonalizzazzjoni tal-arbitraġġ bħala mezz ta’ riżoluzzjoni tat-tilwim. Fi kliem ieħor, huwa fir-rigward tal-istituzzjoni arbitrali li tamministra l-proċedura arbitrali, u mhux tat-tribunal arbitrali li l-kompożizzjoni hija effimera, li għandu jiġi evalwat il-kriterju ta’ permanenza.

102. F’dan is-sens, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet fil-punt 26 tas-sentenza tat-12 ta’ Ġunju 2014, Ascendi Beiras Litoral e Alta, Auto Estradas das Beiras Litoral e Alta (C‑377/13, EU:C:2014:1754), li, “minkejja li l-kompożizzjoni tal-formazzjonijiet ġudizzjarji tat-Tribunal Arbitral Tributário hija effimera u l-attività tagħhom tintemm wara li jkunu ddeċidew, xorta waħda jibqa’ l-fatt li, fit-totalità tiegħu, it-Tribunal Arbitral Tributário [tribunal fiskali arbitrali] għandu, bħala element ta’ din is-sistema, karatteristika ta’ permanenza”. Is-sistema li għaliha tirreferi l-Qorti tal-Ġustizzja hija l-istituzzjoni arbitrali “Centro de Arbitragem Administrativa” (CAAD) [ċentru ta’ arbitraġġ amministrattiv, il-Portugall].

103. Hekk ukoll, fil-punt 24 tad-digriet tat-13 ta’ Frar 2014, Merck Canada (C‑555/13, EU:C:2014:92), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-kriterju ta’ permanenza kien issodisfatt għaliex it-tribunal arbitrali “[kien] ġie stabbilit b’bażi leġiżlattiva, li [kellu], b’mod permanenti, ġurisdizzjoni mandatorja u li barra dan, il-leġiżlazzjoni nazzjonali [kienet] tiddefinixxi u tikkuntestwalizza r-regoli proċedurali li japplikaw”, u dan minkejja li huwa seta’ jvarja fil-forma, fil-kompożizzjoni u fir-regoli ta’ proċedura skont l-għażla tal-partijiet u minkejja li huwa kien jiġi xolt wara li jagħti d-deċiżjoni tiegħu.

104. F’dik il-kawża, kien ċar li t-tribunal arbitrali kien tribunal ad hoc u li huwa ma kellux il-forma ta’ istituzzjoni arbitrali li tiżgura l-permanenza tiegħu, imma l-Qorti tal-Ġustizzja ddeduċiet il-permanenza mill-Artikolu 2 tal-Liġi Portugiża Nru 62/2011 li kienet tistabbilixxi l-arbitraġġ bħala l-uniku mezz ta’ riżoluzzjoni tat-tilwim fil-qasam tad-drittijiet ta’ proprjetà industrijali li jikkonċernaw il-mediċini ġeneriċi u ta’ referenza.

105. L-istess konklużjoni tista’ tinġibed dwar it-tribunali arbitrali kkostitwiti u aditi skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI għaliex, bħal fil-kawżi li wasslu għas-sentenza tat-12 ta’ Ġunju 2014, Ascendi Beiras Litoral e Alta, Auto Estradas das Beiras Litoral e Alta (C‑377/13, EU:C:2014:1754) u għad-digriet tat-13 ta’ Frar 2014, Merck Canada (C‑555/13, EU:C:2014:92), ir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi u r-Repubblika Slovakka stabbilixxew l-arbitraġġ bħala mezz ta’ riżoluzzjoni tat-tilwim bejn wieħed minnhom u investitur tal-Istat l-ieħor.

106. Elementi oħra ta’ istituzzjonalizzazzjoni tal-arbitraġġ huma wkoll preżenti f’dan it-TBI.

107. Fil-fatt, l-Artikolu 8(4) ta’ dan it-TBI jagħti l-poter ta’ ħatra tal-arbitri lill-Kamra tal-Kummerċ ta’ Stokkolma (CCS), li hija istituzzjoni arbitrali permanenti, u l-paragrafu 5 tiegħu jirrendi r-regoli tal-UNCITRAL applikabbli għall-proċedura arbitrali.

108. Barra minn hekk, il-proċedura quddiem it-tribunal arbitrali inkwistjoni f’din il-kawża tmexxiet taħt is-superviżjoni ta’ istituzzjoni arbitrali permanenti. Fil-fatt, is-CPA, stabbilita f’Den Haag u maħluqa mill-konvenzjonijiet għas-soluzzjoni paċifika tal-kunflitti internazzjonali, konklużi f’Den Haag fl-1899 u l-1907 ( 87 ), kienet ġiet indikata bħala istituzzjoni li għandha twettaq il-funzjoni ta’ reġistru bl-ittra ta’ impenn iffirmata minnha u l-partijiet fil-kawża prinċipali.

109. Għaldaqstant, il-kriterju ta’ permanenza jidhirli li huwa ssodisfatt ukoll.

3. In-natura obbligatorja tal-ġurisdizzjoni tat-tribunali arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI

110. Skont ġurisprudenza stabbilita, “tribunal ta’ arbitraġġ konvenzjonali [ma għandux in-natura obbligatorja tal-qorti] peress li ma hemm l-ebda obbligu, la fid-dritt u lanqas fil-fatt, għall-partijiet kontraenti sabiex dawn jirreferu t-tilwim tagħhom għall-arbitraġġ u […] l-awtoritajiet pubbliċi tal-Istat Membru kkonċernat la huma involuti fl-għażla tar-rimedju tal-arbitraġġ u lanqas ma huma mitluba jintervjenu ex officio fil-kors tal-proċedura quddiem l-arbitru” ( 88 ).

111. Kjarament ma huwiex sorprendenti li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li t-tribunali arbitrali fil-kawżi li wasslu għas-sentenza tas-17 ta’ Ottubru 1989, Handels- og Kontorfunktionærernes Forbund i Danmark (109/88, EU:C:1989:383) u għad-digriet tat-13 ta’ Frar 2014, Merck Canada (C‑555/13, EU:C:2014:92) kienu jissodisfaw il-kundizzjoni tal-ġurisdizzjoni obbligatorja għaliex id-dritt Daniż u d-dritt Portugiż kienu jagħmlu l-użu tal-arbitraġġ obbligatorju.

112. Madankollu, fil-kawża li wasslet għas-sentenza tat-12 ta’ Ġunju 2014, Ascendi Beiras Litoral e Alta, Auto Estradas das Beiras Litoral e Alta (C‑377/13, EU:C:2014:1754), il-fatt li l-użu tal-arbitraġġ kien fakultattiv u li l-persuna taxxabbli kienet għażlet li tirrikorri għall-arbitraġġ kontra r-Repubblika Portugiża, meta hija setgħet tirrikorri direttament quddiem il-qrati ordinarji, ma kienx eskluda t-tribunal arbitrali mill-kunċett ta’ qorti jew tribunal ta’ Stat Membru fis-sens tal-Artikolu 267 TFUE.

113. Fil-fatt, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, “[i]d-deċiżjonijiet tiegħu [kienu] permanenti għall-partijiet skont l-Artikolu 24(1) tad-Digriet-Liġi Nru 10/2011, [u] l-ġurisdizzjoni tiegħu [kienet] tirriżulta direttament mid-dispożizzjonijiet tad-Digriet-Liġi Nru 10/2011 u ma [kinitx], għalhekk, suġġett[a] għall-espressjoni minn qabel tar-rieda tal-partijiet li jressqu t-tilwima tagħhom għall-arbitraġġ. Barra minn hekk, meta l-persuna taxxabbli rikorrenti tressaq it-tilwima tagħha għall-arbitraġġ fiskali, il-ġurisdizzjoni tat-[tribunal arbitrali] hija […] ta’ natura obbligatorja għall-awtorità tat-taxxa u tad-dwana” ( 89 ).

114. L-istess japplika għat-tribunali arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI.

115. Il-paragrafu 7 tal-istess Artikolu 8 jipprovdi li d-deċiżjoni ta’ tribunal arbitrali kkostitwit skont dan l-artikolu hija “definittiva u obligatorja għall-partijiet fit-tilwima” ( 90 ). Għalhekk, ma hemm l-ebda dubju li s-sentenza mogħtija minn tribunal arbitrali bħal dan hija vinkolanti fuq il-partijiet fis-sens tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.

116. Barra minn hekk, il-paragrafu 2 ta’ din id-dispożizzjoni jipprovdi li “[k]ull waħda milll-partijiet kontraenti qegħda tagħti l-kunsens tagħha sabiex tilwima [bejn investitur u Stat] titressaq quddiem tribunal arbitrali jekk din ma tkunx ġiet riżolta bonarjament f’perijodu ta’ sitt xhur mid-data li fiha waħda mill-partijiet għat-tilwima tkun talbet is-soluzzjoni amikevoli” ( 91 ).

117. Il-fatt li l-investitur jista’ jagħżel li jħarrek, kemm quddiem il-qrati tal-Istat Membru kkonċernat kif ukoll quddiem it-tribunal arbitrali ( 92 ), ma jaffettwax in-natura obbligatorja tal-ġurisdizzjoni tat-tribunal arbitrali għaliex din l-għażla kienet ukoll tal-persuna taxxabbli fil-kawża li wasslet għas-sentenza tat-12 ta’ Ġunju 2014, Ascendi Beiras Litoral e Alta, Auto Estradas das Beiras Litoral e Alta (C‑377/13, EU:C:2014:1754).

118. Billi r-Repubblika Slovakka kienet tat minn qabel il-kunsens tagħha għall-arbitraġġ, kif għamlet ir-Repubblika Portugiża fil-kawża li wasslet għas-sentenza tat-12 ta’ Ġunju 2014, Ascendi Beiras Litoral e Alta, Auto Estradas das Beiras Litoral e Alta (C‑377/13, EU:C:2014:1754), il-ġurisdizzjoni tat-tribunal arbitrali għandha, skont l-Artikolu 8(2) ta’ dan it-TBI, natura obbligatorja għal dan l-Istat Membru u għall-investitur.

119. Għaldaqstant, it-tribunali arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI jissodisfaw ukoll il-kriterju ta’ ġurisdizzjoni obbligatorja.

4. In-natura kontradittorja tal-proċedura quddiem it-tribunali arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI, l-applikazzjoni minnhom ta’ regoli ta’ dritt fir-riżoluzzjoni ta’ tilwim li jitressqu quddiemhom kif ukoll l-indipendenza u l-imparzjalità tal-arbitri

120. F’dak li jikkonċerna n-natura kontradittorja tal-proċedura quddiem it-tribunali arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI, għandu jiġi nnotat li, skont il-paragrafu 5 tiegħu, “[i]t-tribunal arbitrali għandu jistabbilixxi r-regoli ta’ proċedura tiegħu skont ir-Regoli ta’ Arbitraġġ tal-[UNCITRAL]” ( 93 ).

121. L-Artikolu 15(1) ta’ dawn ir-regoli, fil-verżjoni tagħhom tal-1976 u applikabbli fid-data li fiha ġie konkluż dan it-TBI, kien jipprovdi li, “[m]ingħajr preġudizzju għad-dispożizzjonijiet tar-Regoli, it-tribunal arbitrali jista’ jipproċedi bl-arbitraġġ kif jidhirlu xieraq, sakemm il-partijiet ikunu ttrattati fuq bażi ta’ ugwaljanza u f’kull stadju tal-proċedura kull parti jkollha kull possibbiltà li ssostni d-drittijiet tagħha u tipproponi l-motivi tagħha” ( 94 ). Din il-garanzija hija ripetuta fl-Artikolu 17(1) ta’ dawn ir-regoli fil-verżjoni tagħhom tal-2010 u tal-2013.

122. L-osservanza tal-prinċipju ta’ kontradittorju hija wkoll żgurata minn diversi dispożizzjonijiet ta’ dawn ir-regoli li jsemmu l-iskambju tan-noti, l-organizzazzjoni ta’ seduta u l-parteċipazzjoni tal-partijiet fiha kif ukoll l-għeluq tal-fażi orali, jiġifieri l-Artikoli 18 sa 20, 22, 24, 25 u 29 tar-Regoli tal-1976 u l-Artikoli 20 sa 22, 24, 28 u 31 tar-Regoli emendati fl-2010 u fl-2013.

123. Fir-rigward tal-kriterju ta’ applikazzjoni mit-tribunali arbitrali ta’ regoli ta’ dritt, l-Artikolu 8(6) ta’ dan it-TBI jipprovdi li “[t]-tribunal arbitrali għandu jiddeċiedi abbażi tad-dritt” u jipprevedi sensiela ta’ regoli ta’ dritt li t-tribunal għandu jieħu inkunsiderazzjoni. Għalhekk, il-possibbiltà ta’ deċiżjoni ex aequo et bono hija eskluża.

124. F’dak li jikkonċerna fl-aħħar nett il-kriterju ta’ indipendenza u ta’ imparzjalità, hija ġurisprudenza stabbilita li “[l]-garanziji ta’ indipendenza u imparzjalità jeħtieġu l-eżistenza ta’ regoli, b’mod partikolari, fir-rigward tal-kompożizzjoni tal-istanza, tal-ħatra, tat-terminu tal-funzjonijiet kif ukoll tal-kawżi ta’ astensjoni, ta’ rikuża u ta’ revoka tal-membri tagħha, li jippermettu li jitneħħa kull dubju raġonevoli, fil-moħħ tal-individwi, dwar l-impermeabbiltà ta’ din l-istanza fir-rigward ta’ elementi esterni u tan-newtralità tagħha fir-rigward tal-interessi li tkun affrontata bihom […]. Sabiex il-kundizzjoni dwar l-indipendenza tal-organu ta’ rinviju titqies li hija sodisfatta, il-ġurisprudenza teżiġi, b’mod partikolari, li l-każijiet ta’ revoka tal-membri ta’ dan l-organu jkunu ddeterminati minn dispożizzjonijiet espressi tal-liġi” ( 95 ).

125. Ninnota, qabelxejn, li l-Qorti tal-Ġustizzja ma kkontestatx l-indipendenza u l-imparzjalità tal-arbitri fl-ebda waħda mill-kawżi li hija ddeċidiet u, sussegwentement, li r-Regoli ta’ Arbitraġġ tal-UNCITRAL jiggarantixxu l-indipendenza u l-imparzjalità tal-arbitri billi jimponu fuqhom obbligu ċar li jiżvelaw kull ċirkustanza li tista’ tqajjem dubji leġittimi fuq l-imparzjalità tagħhom jew fuq l-indipendenza tagħhom ( 96 ) kif ukoll jistabbilixxu proċedura ta’ rikuża tal-arbitri meta jeżistu dawk iċ-ċirkustanzi ( 97 ).

126. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, it-tribunali arbitrali stabbiliti mill-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI jikkostitwixxu qorti jew tribunal fis-sens tal-Artikolu 267 TFUE, imma dawn huma wkoll qorti jew tribunal “ta’ Stat Membru” fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni?

127. Fil-fehma tiegħi, iva.

128. Il-kwistjoni tal-kwalità ta’ qorti internazzjonali stabbilita fil-kuntest ta’ organizzazzjoni internazzjonali maħluqa minn trattat internazzjonali konkluż bejn Stati Membri ġiet ittrattata fil-kuntest tal-Qorti tal-Benelux fil-kawża li wasslet għas-sentenza tal-4 ta’ Novembru 1997, Parfums Christian Dior (C‑337/95, EU:C:1997:517).

129. F’dik is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “ma jeżisti l-ebda motiv validu li jista’ jiġġustifika li din il-qorti komuni għal diversi Stati Membri ma tistax tressaq domandi preliminari lill-Qorti tal-Ġustizzja l-istess bħall-qrati li jaqgħu taħt kull wieħed minn dawn l-Istati Membri” ( 98 ).

130. Dan huwa wkoll il-każ tat-tribunali arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI għaliex huma stabbiliti bħala mekkaniżmu ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim mir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi u r-Repubblika Slovakka.

131. Għal dawn ir-raġunijiet, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja li tirrispondi għat-tieni domanda li l-Artikolu 267 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jipprekludix dispożizzjoni bħall-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI li tippermetti r-riżoluzzjoni tat-tilwim bejn investituri u Stati minn tribunal arbitrali li għandu jitqies li huwa “qorti jew tribunal ta’ Stati Membri” fis-sens tal-Artikolu 267 TFUE.

D. Fuq l-ewwel domanda preliminari

132. Bl-ewwel domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-Artikolu 344 TFUE għandux jiġi interpretat fis-sens li jostakola l-applikazzjoni ta’ dispożizzjonijiet tat-TBI interni għall-Unjoni, bħall-Artikolu 8 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi-Iċ-Ċekoslovakkja, li jippermettu r-riżoluzzjoni minn tribunal arbitrali tat-tilwim bejn investituri u Stati.

133. Għandu, qabel xejn, jiġi nnotat li jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi, kif qed nipproponi jien, li t-tribunali arbitrali ikkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI huma qrati jew tribunali tal-Istati Membri fis-sens tal-Artikolu 267 TFUE, huma b’hekk jiġu li jaqgħu fid-djalogu ġudizzjarju msemmi fil-punt 176 tal-Opinjoni 2/13 (Adeżjoni tal-Unjoni għall-KEDB), tat-18 ta’ Diċembru 2014 (EU:C:2014:2454). Għaldaqstant, l-użu tal-arbitraġġ internazzjonali fil-kundizzjonijiet previsti mill-Artikolu 8 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi-Iċ-Ċekoslovakkja ma jistax jikser la l-Artikolu 344 TFUE u lanqas l-ordni tal-kompetenzi ffissat mit-Trattati UE u FUE u, għaldaqstant, l-awtonomija tas-sistema legali tal-Unjoni.

134. F’dan il-każ, fil-fatt, it-tribunali arbitrali huma obbligati, taħt piena ta’ nullità minħabba ksur tal-ordni pubbliku, li josservaw il-prinċipji stabbiliti mill-Qorti tal-Ġustizzja fil-punti 65 sa 70 tal-Opinjoni 1/09 (Ftehim dwar ħolqien ta’ sistema unifikata ta’ riżoluzzjoni ta’ tilwim fil-qasam tal-privattivi), tat-8 ta’ Marzu 2011 (EU:C:2011:123), u fil-punti 157 sa 176 tal-Opinjoni 2/13 (Adeżjoni tal-Unjoni għall-KEDB), tat-18 ta’ Diċembru 2014 (EU:C:2014:2454), fosthom b’mod partikolari is-supremazija tad-dritt tal-Unjoni ( 99 ) fuq id-drittijiet tal-Istati Membri u fuq kull impenn internazzjonali meħud bejn Stati Membri, l-effett dirett ta’ kwalunkwe serje ta’ dispożizzjonijiet applikabbli għaċ-ċittadini tagħhom u għalihom infushom, il-fiduċja reċiproka bejniethom fir-rikonoxximent ta’ valuri komuni li fuqhom hija bbażata l-Unjoni u l-applikazzjoni kif ukoll l-osservanza intiera u sħiħa tad-dritt tal-Unjoni.

135. Barra minn hekk, in-nuqqas ta’ applikazzjoni jew l-applikazzjoni ħażina tad-dritt tal-Unjoni mit-tribunali arbitrali maħluqa mill-Istati Membri mhux biss ser iwasslu għar-responsabbiltà tal-Istati Membri kkonċernati u dan, skont is-sentenza tat-30 ta’ Settembru 2003, Köbler (C‑224/01, EU:C:2003:513) għaliex kienu huma li ħolquhom, imma jistgħu jwasslu wkoll għall-konstatazzjoni ta’ nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu min-naħa tal-Istati kkonċernati skont l-Artikoli 258 TFUE u 259 TFUE ( 100 ).

136. Jekk, madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li t-tribunali arbitrali kkostitwiti skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI ma jikkostitwixxux qorti jew tribunal tal-Istati Membri fis-sens tal-Artikolu 267 TFUE, ikun meħtieġ ukoll li jiġi eżaminat jekk l-Artikolu 344 TFUE jostakolax l-applikazzjoni tal-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI u, jekk ikun il-każ, jekk dan tal-aħħar huwiex inkompatibbli mal-ordni tal-kompetenzi ffissati mit-Trattati UE u FUE u l-awtonomija tas-sistema legali tal-Unjoni.

137. F’dan il-kuntest, huma meħtieġa tliet analiżi, li minnhom it-tieni tkun neċessarja biss jekk l-ewwel waħda tiġi konkluża b’risposta pożittiva u t-tielet issir neċessarja biss jekk l-ewwel jew it-tieni domanda jirċievu risposta negattiva: – Tilwima bejn investitur u Stat Membru, bħal dik imsemmija bl-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI, hija prevista mill-Artikolu 344 TFUE? – Is-suġġett ta’ din it-tilwima jippermetti li din tiġi kklassifikati bħala “dwar l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tat-Trattati” fis-sens tal-Artikolu 344 TFUE? – Fid-dawl tal-għan tiegħu, dak it-TBI għandu l-effett li jikser l-ordni tal-kompetenzi ffissat mit-Trattati UE u FUE u, għaldaqstant, l-awtonomija tas-sistema legali tal-Unjoni?

1. Tilwima bejn investitur u Stat Membru, bħal dik prevista fl-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI, hija prevista mill-Artikolu 344 TFUE?

138. Fl-opinjoni tiegħi, ir-risposta għandha tkun fin-negattiv għar-raġunijiet li ġejjin.

139. Skont l-Artikolu 344 TFUE, “[l]-Istati Membri jobbligaw ruħhom li ma jippreżentawx kwistjoni dwar l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni tat-Trattati għal xi metodu ta’ soluzzjoni li ma jkunx wieħed minn dawk previsti fit-Trattati”.

140. Il-Qorti tal-Ġustizzja kellha spiss l-opportunità li tinterpreta l-Artikolu 344 TFUE u tiddeċiedi fuq il-kompatibbiltà ma’ dan l-artikolu ta’ ftehimiet internazzjonali anki meta dawn ikunu ftehimiet internazzjonali konklużi mill-Unjoni u l-Istati Membri tagħha ma’ Stati terzi ( 101 ).

141. Skont ġurisprudenza stabbilita, “ftehim internazzjonali ma jistax jippreġudika s-sistema ta’ kompetenzi stabbilita permezz tat-Trattati u, għaldaqstant, l-awtonomija tas-sistema legali tal-Unjoni, li l-Qorti tal-Ġustizzja tiżgura l-osservanza tagħha. Dan il-prinċipju huwa b’mod partikolari rifless fl-Artikolu 344 TFUE, li jipprovdi li l-Istati Membri jobbligaw ruħhom li ma jippreżentawx tilwima dwar l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni tat-Trattati għal xi metodu ta’ soluzzjoni li ma jkunx wieħed minn dawk previsti fit-Trattati” ( 102 ).

142. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja, l-Artikolu 344 TFUE jipprevedi l-obbligu fuq l-Istati Membri “li jirrikorru għas-sistema ġudizzjarja [tal-Unjoni] u li jirrispettaw il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja, li tikkostitwixxi fattur fundamentali ta’ din is-sistema, [obbligu li] għandu jiġi mifhum bħala manifestazzjoni speċifika ta’ l-obbligu ġenerali tagħhom ta’ lealtà li jirriżulta mill-Artikolu [4(3) TUE]” ( 103 ).

143. Għandu qabel xejn jiġi nnotat li t-tribunal arbitrali li ta s-sentenza inkwistjoni fil-kawża prinċipali eżamina fid-dettall l-argumenti tar-Repubblika Slovakka u tal-Kummissjoni bbażati fuq l-Artikolu 344 TFUE. F’dan ir-rigward, huwa ddeċieda abbażi tas-sentenza tat-30 ta’ Mejju 2006, Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C‑459/03, EU:C:2006:345), li t-tilwim bejn investituri u Stati kontraenti għat-TBI ma jaqgħux taħt l-Artikolu 344 TFUE ( 104 ).

144. Ir-Repubblika Slovakka, sostnuta minn diversi Stati Membri u l-Kummissjoni jikkontestaw din l-evalwazzjoni tat-tribunal arbitrali. Għaliha, l-Artikolu 344 TFUE għandu jingħata interpretazzjoni estensiva li tirrendih applikabbli għat-tilwim bejn individwu u Stat Membru, speċjalment fid-dawl tal-formulazzjoni tiegħu li, kuntrarjament għall-Artikolu 273 TFUE, ma tillimitax espressament il-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu għat-tilwim “bejn Stati Membri”.

145. Ma naqbilx ma’ din it-teżi.

146. Jirriżulta kjarament mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li t-tilwim bejn Stati Membri ( 105 ) kif ukoll bejn Stati Membri u l-Unjoni ( 106 ) huwa kopert bl-Artikolu 344 TFUE. Għall-kuntrarju, it-tilwim bejn individwi ma huwiex, anki jekk il-qorti mitluba sabiex tirriżolvih għandha tieħu inkunsiderazzjoni jew tapplika d-dritt tal-Unjoni.

147. Fil-fatt, kif iddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tal-abbozz ta’ ftehim dwar il-qorti tal-privattiva Ewropea u tal-privattiva Komunitarja, “[i]l-ħolqien ta’ [qorti tal-privattiva Ewropea u tal-privattiva Komunitarja] lanqas ma jmur kontra l-Artikolu 344 TFUE, peress li dan l-artikolu sempliċement jipprekludi lill-Istati Membri milli jippreżentaw kwistjoni dwar l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni tat-Trattati għal xi metodu ta’ soluzzjoni li ma jkunx wieħed minn dawk previsti fihom. Issa, il-kompetenzi li l-abbozz ta’ ftehim jipprevedi li jattribwixxi lill-[qorti tal-privattiva Ewropea u tal-privattiva Komunitarja] jinvolvu biss it-tilwim bejn individwi f’dan il-qasam” ( 107 ).

148. F’dak li jikkonċerna it-tilwim bejn individwi u Stati Membri, il-Kummissjoni tinnota li s-sistema ġudizzjarja koperta bl-Opinjoni 1/91 (Ftehim EFTA – I), tal-14 ta’ Diċembru 1991 (EU:C:1991:490) tinkludi wkoll azzjonijiet imressqa minn persuni privati kontra l-Awtorità ta’ Sorveljanza tal-Assoċjazzjoni Ewropea għall-Kummerċ Ħieles (EFTA) fil-qasam ta’ kompetizzjoni ( 108 ).

149. Madankollu, dawn l-azzjonijiet ma setgħux kienu mressqa kontra Stat Membru u, f’kull każ, ma hemm l-ebda parti fl-Opinjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja li twassal sabiex jitwemmen li l-Qorti tal-Ġustizzja sabet li dan l-aspett mill-abbozz tal-ftehim (ŻEE) kien problematiku.

150. Għandu jiġi enfasizzat ukoll li l-Unjoni kellha ssir parti fil-ftehim kopert b’dik l-Opinjoni u li, għaldaqstant, dak il-ftehim kellu jsir parti mid-dritt tal-Unjoni, li ovvjament ma huwiex il-każ ta’ dan it-TBI. Barra minn hekk, kif jirriżulta kjarament mill-punti 13 sa 29 ta’ dik l-Opinjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja kienet imħassba bl-eżistenza ta’ riskju sistematiku maħluq bl-Artikolu 6 tal-abbozz ta’ ftehim għall-omoġeneità tal-interpretazzjoni u tal-applikazzjoni tad-dritt fiż-ŻEE ( 109 ) u mhux bil-fatt li l-azzjonijiet imressqa fil-qasam tal-kompetizzjoni minn individwi kontra l-Awtorità ta’ Sorveljanza tal-EFTA setgħu kienu tal-ġurisdizzjoni ta’ qorti li tinsab barra mill-arkitettura ġudizzjarja tal-Unjoni.

151. L-Opinjoni 2/13 (Adeżjoni tal-Unjoni għall-KEDB), tat-18 ta’ Diċembru 2014 (EU:C:2014:2454), hija ta’ importanza speċjali f’dan ir-rigward, għaliex anki jekk l-Artikolu 6(2) TUE jipprevedi l-adeżjoni tal-Unjoni għall-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, iffirmata Ruma, fl-4 ta’ Novembru 1950 (iktar ’il quddiem il-“KEDB”), din tkun inkompatibbli mal-Artikolu 344 TFUE jekk it-tilwim bejn individwi u Stati Membri, li huwa t-tilwim l-iktar tipiku li jitressaq quddiem il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, kien jaqa’ taħt din id-dispożizzjoni.

152. Huwa għal din ir-raġuni li, fil-punti 201 sa 214 ta’ dik l-Opinjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja eżaminat mill-perspettiva l-Artikolu 344 TFUE biss it-tilwim bejn Stati Membri u bejn Stati Membri u l-Unjoni ( 110 ), meta hija kienet konxja mill-fatt li, bl-adeżjoni tagħha għall-KEDB, l-Unjoni kienet ser tkun marbuta bl-ewwel sentenza tal-Artikolu 34 tagħha li tipprevedi li l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem “tista’ tirċievi applikazzjonijiet minn għand kwalunkwe persuna, organiżżazjoni non-governattiva jew grupp ta’ individwi li jsostnu li huma vittmi ta’ ksur minn naħa ta’ wieħed mill-[Partijiet Kontraenti] tad-drittijiet kif msemmija fil-Konvenzjoni jew fil-Protokolli tagħha” ( 111 ).

153. Għal dawn ir-raġunijiet, naħseb li tilwima bejn investitur u Stat Membru bħal dik prevista mill-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI ma taqax taħt l-Artikolu 344 TFUE.

154. Din il-konklużjoni ma tistax tiġi affettwata bl-argument tal-Kummissjoni li t-tilwim bejn investituri u Stati Membri huwa effettivament tilwim bejn Stati Membri, peress li, bil-preżentata ta’ proċedura arbitrali kontra Stat Membru abbażi ta’ dispożizzjoni bħall-Artikolu 8 tat-TBI Il-Pajjiżi l-Baxxi-Iċ-Ċekoslovakkja, l-investitur ma jeżerċitax dritt li huwa tiegħu, imma dritt li dan it-TBI jagħti lill-Istat ta’ oriġini tiegħu.

155. F’dan ir-rigward il-Kummissjoni tistrieħ fuq żewġ sentenzi arbitrali ċċitati fil-punt 81 tal-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha ( 112 ). Madankollu, it-teżi tagħha hija kontradetta minn dik l-istess ġurisprudenza arbitrali ( 113 ) u, f’kull każ, hija ’l bogħod milli tikseb approvazzjoni ġenerali ( 114 ).

156. Fil-fatt, huwa stabbilit sewwa fid-dritt internazzjonali li d-dispożizzjonijiet ta’ trattat internazzjonali jistgħu, taħt ċerti kundizzjonijiet, jagħtu drittijiet lill-individwi ( 115 ). F’dan is-sens, diversi qrati arbitrali ( 116 ) kif ukoll tal-Istat ( 117 ) iddeċidew li t-TBI jagħtu drittijiet direttament lill-investituri ( 118 ).

157. Dan huwa ċertament il-każ tal-Artikolu 3 ta’ dan it-TBI, fejn il-ksur ġie kkonstatat mit-tribunal arbitrali fis-sentenza arbitrali inkwistjoni fil-kawża prinċipali, peress li huwa jsemmi espressament l-investituri tal-partijiet kontraenti bħala li għandhom id-dritt għal trattament ġust u xieraq u kif ukoll għat-trattament tal-pajjiż l-iktar iffavorit.

158. Barra minn hekk, id-dritt applikabbli għat-tilwim previst mill-Artikolu 8(6) ta’ dan it-TBI ( 119 ) huwa differenti mid-dritt applikabbli għat-tilwim bejn iż-żewġ Stati partijiet għal dak it-TBI, skont l-Artikolu 10(7) tiegħu ( 120 ).

159. Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti, jien nikkonkludi li tilwima bejn investitur u Stat Membru, bħal dak previst mill-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI, ma huwiex previst mill-Artikolu 344 TFUE, u dan jeżentani milli nindaga fuq il-kwistjoni dwar jekk tilwima bħal din hijiex “dwar l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni tat-Trattati [UE u FUE]”. Fil-każ li l-Qorti tal-Ġustizzja ma taqbilx mal-konklużjoni tiegħi fuq l-ewwel punt, ser nanalizza din il-kwistjoni wkoll.

2. It-tilwima inkwistjoni hija “dwar l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni tat-Trattati”?

160. Billi tiċċita l-punti 140, 149 u 151 sa 153 tas-sentenza tat-30 ta’ Mejju 2006, Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C‑459/03, EU:C:2006:345), il-qorti tar-rinviju tqis li jista’ jkun hemm ksur tal-Artikolu 344 TFUE biss jekk is-sentenza arbitrali inkwistjoni għandha bħala suġġett l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni nfushom u, fil-fehma tagħha, dan ma huwiex il-każ tas-sentenza arbitrali inkwistjoni fil-kawża prinċipali.

161. Ir-Repubblika Slovakka, sostnuta minn diversi Stati Membri u mill-Kummissjoni, tikkontesta din l-evalwazzjoni tal-qorti tar-rinviju. Hija tqis li l-Artikolu 344 TFUE huwa applikabbli għal tilwima bħal dik bejn Achmea u r-Repubblika Slovakka, f’dak li jikkonċerna l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tat-Trattati UE u FUE, inkluż wkoll fis-sens tas-sentenza tat-30 ta’ Mejju 2006, Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C‑459/03, EU:C:2006:345).

162. Jien ma naqbilx ma’ din il-pożizzjoni.

163. Huwa minnu li fis-sentenza tagħha tat-30 ta’ Mejju 2006, Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C‑459/03, EU:C:2006:345) u fl-Opinjoni 2/13 (Adeżjoni tal-Unjoni għall-KEDB) tagħha, tat-18 ta’ Diċembru 2014 (EU:C:2014:2454), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li t-tilwim kien dwar l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tat-Trattati UE u FUE anki jekk dan jaqa’ taħt ftehimiet internazzjonali (jiġifieri, rispettivament, il-konvenzjoni tal-Ġnus Magħquda dwar il-Liġi tal-Baħar, konkluża Montego Bay, fl-10 ta’ Diċembru 1982, u l-KEDB).

164. Madankollu, dan kien il-każ biss għaliex l-Unjoni kienet parti għall-ftehim inkwistjoni (il-Konvenzjoni tal-Ġnus Magħquda dwar il-Liġi tal-Baħar), li għalhekk din kienet tifforma parti mid-dritt tal-Unjoni, jew għaliex kien maħsub li hija taderixxi għall-ftehim inkwistjoni (KEDB), li għalhekk kellu jifforma parti mid-dritt tal-Unjoni.

165. Fil-fatt, kif iddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja fil-punti 126 u 127 tas-sentenza tat-30 ta’ Mejju 2006, Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C‑459/03, EU:C:2006:345): “Ġie stabbilit li d-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni [tal-Ġnus Magħquda dwar il-Liġi tal-Baħar] involuti fit-tilwima dwar il-fabbrika MOX jaqgħu taħt il-ġurisdizzjoni li [l-Unjoni] eżerċitat meta saret parti fil-Konvenzjoni, b’mod li l-imsemmija dispożizzjonijiet jagħmlu parti integrali mis-sistema ġuridika [tal-Unjoni]. Għaldaqstant, dan il-każ jirrigwarda tabilħaqq tilwima dwar l-interpretazzjoni jew l-applikazzjoni tat-Trattat [TFUE], fis-sens ta’ l-Artikolu [344 TFUE].”

166. Bl-istess mod, fl-Opinjoni 2/13 (Adeżjoni tal-Unjoni għall-KEDB), tat-18 ta’ Diċembru 2014 (EU:C:2014:2454), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “l-KEDB ser issir parti integrali mid-dritt tal-Unjoni. Għaldaqstant, meta dan id-dritt ikun inkwistjoni, il-Qorti tal-Ġustizzja jkollha ġurisdizzjoni esklużiva sabiex tisma’ kull tilwima bejn l-Istati Membri kif ukoll bejn dawn tal-aħħar u l-Unjoni dwar l-osservanza ta’ din il-konvenzjoni”. Abbażi ta’ dan, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-adeżjoni tal-Unjoni għall-KEDB setgħet taffettwa l-Artikolu 344 TFUE ( 121 ).

167. Madankollu, kuntrarjament għall-ftehimiet inkwistjoni fil-kawża li wasslet għas-sentenza tat-30 ta’ Mejju 2006, Il-Kummissjoni vs L-Irlanda (C‑459/03, EU:C:2006:345) u fl-Opinjoni 2/13 (Adeżjoni tal-Unjoni għall-KEDB), tat-18 ta’ Diċembru 2014 (EU:C:2014:2454), l-Unjoni ma hijiex parti għal dan it-TBI, li għalhekk ma jifformax parti mid-dritt tal-Unjoni, li huwa l-kriterju stabbilit f’dawn iż-żewġ deċiżjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja.

168. Għaldaqstant, il-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti tal-Ġustizzja ggarantita bl-Artikolu 344 TFUE ma tqiegħditx fid-dubju.

169. Din il-konstatazzjoni ma hijiex affettwata bl-argument tal-Kummissjoni li d-dritt tal-Unjoni jifforma parti mid-dritt applikabbli għat-tilwim bejn investituri u Stati partijiet għal dan it-TBI u li, f’dan il-każ, Achmea sostniet li kien hemm ksur tad-dritt tal-Unjoni fil-proċedura arbitrali.

170. F’dan ir-rigward, it-tribunal arbitrali inkwistjoni f’din il-kawża ddeċieda “[m]hux talli huwa pprojbit milli jieħu inkunsiderazzjoni u japplika d-dritt tal-Unjoni, imma huwa [kien obbligat] li japplikah billi dan [kien] jifforma parti mid-dritt applikabbli, kemm jekk skont l-Artikolu 8 tat-TBI, id-dritt Ġermaniż, jew mod ieħor” ( 122 ). Huwa żied li l-Qorti tal-Ġustizzja kellha l-“monopolju tal-interpretazzjoni finali u awtorevoli tad-dritt tal-Unjoni” ( 123 ).

171. Inżid li tribunal arbitrali kkostitwit skont l-Artikolu 8 ta’ dan it-TBI jista’ wkoll jiġi mitlub japplika d-dritt tal-Unjoni skont l-Artikolu 3(5) ta’ dan it-TBI li jipprevedi, inter alia, li, jekk trattat li jiġi ffirmat fil-futur bejn l-partijiet ( 124 ) ikun jinkludi regoli, kemm ġenerali kif ukoll partikolari, li jagħtu lill-investimenti ta’ investituri tal-parti kontraenti l-oħra trattament iktar favorevoli minn dak previst f’dan it-TBI, dawn ir-regoli għandhom jipprevali fuq dan tal-aħħar sa fejn huma jkunu iktar favorevoli ( 125 ).

172. Barra minn hekk, f’kull każ, it-Trattati UE u FUE għandhom jagħmlu parti mir-regoli tad-dritt li t-tribunali arbitrali għandhom jieħdu inkunsiderazzjoni, anki fl-assenza ta’ dispożizzjoni bħall-Artikolu 8(6) ta’ dan it-TBI, għaliex dan l-obbligu jirriżulta, fin-nuqqas ta’ provvediment ieħor, mill-Artikolu 31(3)(a) u (ċ) tal-Konvenzjoni ta’ Vjenna ( 126 ).

173. Madankollu, il-fatt li d-dritt tal-Unjoni jifforma parti mid-dritt applikabbli għat-tilwim bejn investituri u Stati skont l-Artikolu 8(6) tat-TBI ma jimplikax li dan it-tilwim jirrigwarda l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tat-Trattati UE u FUE u dan għal żewġ raġunijiet: fl-ewwel lok, il-ġurisdizzjoni tat-tribunal arbitrali hija limitata għad-deċiżjoni fuq ksur ta’ dan it-TBI u, fit-tieni lok, il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan it-TBI u n-normi legali introdotti minnu ma humiex identiċi għal dawk tat-Trattati UE u FUE.

a) Il-ġurisdizzjoni tat-tribunal arbitrali hija limitata għal deċiżjoni fuq ksur tat-TBI

174. Kif iddeċieda t-tribunal arbitrali inkwistjoni f’din il-kawża, “il-ġurisdizzjoni tiegħu hija limitata għal deċiżjoni fuq l-allegat ksur tat-TBI. It-tribunal ma għandux ġurisdizzjoni biex jiddeċiedi fuq allegat ksur tad-dritt tal-Unjoni per se” ( 127 ).

175. Fil-fatt, il-kompitu tat-tribunal ma huwiex dak li jistabbilixxi jekk, bl-aġir tiegħu kkontestat mill-investitur, l-Istat Membru kisirx l-obbligi tiegħu riżultanti mit-Trattati UE u FUE jew, b’mod iktar ġenerali, mid-dritt tal-Unjoni. Għall-kuntrarju, il-kompitu tiegħu huwa dak li jikkonstata ksur ta’ dan it-TBI mill-Istat ospitanti tal-investiment, billi d-dritt tal-Unjoni huwa wieħed mill-elementi rilevanti li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni sabiex jiġi evalwat il-komportament tal-Istat fir-rigward ta’ dan it-TBI ( 128 ).

176. Huwa f’dan is-sens li “[d]-dritt tal-Unjoni jista’ jkollu effett fuq l-estensjoni tad-drittijiet u tal-obbligi riżultanti mit-TBI f’din il-kawża, bis-saħħa tar-rwol tiegħu bħala parti mid-dritt applikabbli skont l-Artikolu 8(6) tat-TBI u tad-dritt Ġermaniż li huwa l-lex loci arbitri” ( 129 ).

177. Ingħad dan, id-dritt tal-Unjoni ma għandu l-ebda effett fuq il-mertu tat-tilwima bejn Achmea u r-Repubblika Slovakka. Fil-fatt, ma jirriżultax miż-żewġ sentenzi arbitrali mogħtija fil-kawża prinċipali li, quddiem it-tribunal arbitrali, Achmea invokat atti tad-dritt tal-Unjoni bl-għan tal-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tagħhom fil-kuntest ta’ proċedura intiża għall-konstatazzjoni ta’ ksur tad-dispożizzjonijiet ta’ dawk l-atti mir-Repubblika Slovakka ( 130 ). Għall-kuntrarju, Achmea kienet tippretendi li l-miżuri leġiżlattivi adottati mir-Repubblika Slovakka fis-settur tal-assigurazzjoni għall-mard ( 131 ), li imkien ma jsibu xi oriġini jew bażi tagħhom fid-dritt tal-Unjoni, kienu jiksru l-Artikoli 3, 4 u 5 ta’ dan it-TBI.

178. Barra minn hekk, kif iddeċieda t-tribunal arbitrali, la Achmea lanqas ir-Repubblika Slovakka ma bbażaw ruħhom fuq dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni li seta’ kellhom effett fuq ir-raġunament jew id-deċiżjoni tat-tribunal fuq il-mertu tat-tilwima tagħhom. Għaldaqstant, is-sentenza tiegħu ma jista’ jkollha l-ebda effett fuq kwistjonijiet tad-dritt tal-Unjoni ( 132 ).

b) Il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan it-TBI u n-normi legali introdotti minnu ma humiex identiċi għal dawk tat-Trattati UE u FUE

179. It-teżi tal-Kummissjoni, kif deskritta fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha ( 133 ) u waqt is-seduta, tistrieħ fuq il-premessa li d-dritt tal-Unjoni joffri lill-investituri, b’mod partikolari permezz tal-libertajiet fundamentali u l-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (iktar ’il quddiem il-“Karta”), protezzjoni sħiħa fil-qasam tal-investimenti.

180. Ma nafx x’tifhem il-Kummissjoni bil-frażi “protezzjoni sħiħa”, imma l-paragun ta’ dan it-TBI mat-Trattati UE u FUE juri li l-protezzjoni mogħtija lill-investimenti minnhom hija ferm ’il bogħod milli tkun waħda sħiħa. Fil-fehma tiegħi, it-TBI interni għall-Unjoni, u b’mod partikolari t-TBI inkwistjoni fil-kawża prinċipali, jistabbilixxu drittijiet u obbligi li la jirriproduċu u lanqas jikkuntrastaw il-garanziji ta’ protezzjoni tal-investimenti transkonfinali mogħtija mid-dritt tal-Unjoni ( 134 ).

181. It-TBI inkwistjoni fil-kawża prinċipali jista’ jiġi analizzat minn tliet perspettivi. Fl-ewwel lok, il-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu huwa iktar wiesa’ minn dak tat-Trattati UE u FUE (1). Fit-tieni lok, xi wħud min-normi legali introdotti minnu ma għandhomx regoli ekwivalenti fid-dritt tal-Unjoni (2). Fit-tielet lok, xi wħud min-normi tiegħu jippreżentaw sovrappożizzjoni parzjali mad-dritt tal-Unjoni mingħajr madankollu ma jwasslu għal riżultati inkompatibbli mat-Trattati UE u FUE (3).

182. Qabel ma nagħmel dan l-analiżi, ser nidentifika n-normi legali prinċipali li jinsabu f’dan it-TBI. – il-prinċipju ta’ legalità tal-investiment ( 135 ) (Artikolu 2); – it-trattament ġust u xieraq [Artikolu 3(1)]; – il-protezzjoni u s-sigurtà sħaħ u kompleti [Artikolu 3(2)]; – il-klawżola MFN [Artikolu 3(2) u (3)]; – il-klawżola ta’ osservanza tal-impenji kuntrattwali msejħa “umbrella clause” ( 136 ) [Artikolu 3(4)]; – it-trasferiment liberu tal-pagament (Artikolu 4); – il-projbizzjoni ta’ esproprjazzjonijiet illegali (Artikolu 5); – l-indennizz f’każ ta’ gwerra, kunflitt armat, każ ta’ urġenza jew ċirkustanzi oħra straordinarji (Artikolu 6); – is-surroga tal-assiguratur fid-drittijiet tal-investitur fil-każ ta’ assigurazzjoni għar-riskji mhux kummerċjali (Artikolu 7); – il-mekkaniżmu ta’ RTIS (Artikolu 8); – il-mekkaniżmu ta’ riżoluzzjoni tat-tilwim bejn Stati (Artikolu 10), u – il-klawżola ta’ estensjoni tal-validità msejħa “sunset” ( 137 ) [Artikolu 13(3)].

1) Il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan it-TBI huwa iktar wiesa’ minn dak tat-Trattati UE u FUE

183. B’eċċezzjoni ta’ limitazzjoni espressa, it-TBI ikopru kwalunkwe att jew ommissjoni tal-Istat li jkollu effett fuq investitur barrani u l-investiment tiegħu. F’dan is-sens, dawn japplikaw għal sitwazzjonijiet li ma jaqgħux taħt it-Trattati UE u FUE.

184. L-aħjar eżempji huma dawk tal-mekkaniżmu li jiggarantixxi l-istabbiltà fiż-żona euro, tad-dritt kriminali u tat-tassazzjoni diretta.

185. Nirreferi barra minn hekk għall-proċeduri arbitrali ppreżentati abbażi tat-TBI interni għall-Unjoni, li għalihom irreferew waqt is-seduta r-Repubblika Ellenika u r-Repubblika ta’ Ċipru, fir-rigward ta’ miżuri li huma ħadu f’konformità mat-termini ta’ kundizzjonalità tal-faċilità tagħhom ta’ assistenza finanzjarja ffissata fil-protokolli ta’ ftehim u ta’ strumenti oħra nnegozjati kemm fil-kuntest tat-Trattat li jistabbilixxi l-Mekkaniżmu Ewropew ta’ Stabbiltà (EMS), kemm taħt is-sistema preċedenti tal-EMS [jiġifieri l-Fond Ewropew ta’ Stabbiltà Finanzjarja (FESF)]. Dawn il-miżuri jaqgħu, kemm taħt l-EMS kif ukoll taħt il-ġurisdizzjoni tal-Istati Membri, imma mhux taħt it-Trattati UE u FUE ( 138 ), fil-kuntest ta’ liema ma jistgħux jiġu kkontestati minn individwi minħabba l-inkompatibbiltà tagħhom mad-dritt tal-Unjoni.

186. F’dan is-sens, il-miżuri meħuda mill-Gvern Grieg magħrufa bħala “Private Sector Involvement” (iktar ’il quddiem “PSI”) u li jikkonsistu, essenzjalment, fi żvalutar unilaterali u retroattiv tal-Bonds maħruġa minn dan il-gvern kontra l-volontà ta’ wħud mid-detenturi tagħhom kienu wasslu għall-proċedura arbitrali bejn, minn naħa, investitur Slovakk u investitur Ċiprijott u, min-naħa l-oħra, ir-Repubblika Ellenika ( 139 ). Skont dawn l-investituri, il-parteċipazzjoni “forzata” tagħhom fl-iżvalutar tal-bonds previst mill-PSI kienet tikkostitwixxi esproprjazzjoni indiretta kif ukoll trattament inġust u mhux xieraq bi ksur tat-TBI Il-Greċja‑Iċ-Ċekoslovakkja u Il-Greċja-Ċipru.

187. Il-PSI kien ġie nnegozjat bejn il-Gvern Grieg u t-“trojka” (Il-Kummissjoni, il-BĊE u l-Fond Monetarju Internazzjonali) u mbagħad approvat mill-Eurogrupp ( 140 ). Kif ġie deċiż mill-Qorti tal-Ġustizzja, il-parteċipazzjoni tal-Kummissjoni u tal-BĊE fit-trojka issir barra mit-Trattati UE u FUE u l-Eurogrupp ma huwiex korp tal-Unjoni ( 141 ). It-TBI ma għandhomx limitazzjoni bħal din. Huma japplikaw għal kwalunkwe azzjoni tal-Istat.

188. L-istess jgħodd għall-miżuri ta’ kontroll tal-kapital imposti mir-Repubblika ta’ Ċipru waqt il-kriżi bankarja li kienu s-suġġett tal-proċedura arbitrali Theodoros Adamakopoulos et vs Ir-Repubblika ta’ Ċipru (Kawża CIRDI Nru ARB/15/49). Waqt is-seduta, il-Gvern Ċiprijott ammetta li huwa kien adotta dawn il-miżuri abbażi tal-Artikolu 65(1) TFUE li jippermetti, u għalhekk ma jobbligax, lill-Istati Membri li jadottaw restrizzjonijiet fuq il-moviment liberu tal-kapital.

189. Kif innota l-president tal-BĊE, anki jekk l-adozzjoni ta’ dawn il-miżuri tista’ tkun ittollerata bħala restrizzjoni fuq il-moviment liberu tal-kapital bl-Artikolu 65(1) TFEU, dan ma jnaqqas xejn mill-fatt li dawn huma “miżuri nazzjonali […] unilaterali u sovrani adottati mill-Parlament Ċiprijott, il-Gvern Ċiprijott u/jew il-Bank Ċentrali ta’ Ċipru” ( 142 ). Anki jekk l-Istati Membri għandhom jeżerċitaw il-kompetenzi b’mod li ma jiksrux id-dritt tal-Unjoni, it-TBI jista’ joffri protezzjoni utli lill-investituri, fejn il-miżuri li jaqgħu fil-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Istati Membri jikkaġunawlhom dannu mingħajr madankollu ma jiksru d-dritt tal-Unjoni.

190. Bl-istess mod, il-miżuri ta’ konsolidament tas-settur bankarju Ċiprijott miftiehma fil-kuntest tal-EMS u approvati mill-Eurogrupp kienu jinkludu ż-żarmar tal-bank Laïki, id-diviżjoni tiegħu fi struttura falluta u bank ikkonsolidat kif ukoll l-integrazzjoni ta’ dan tal-aħħar mal-bank Trapeza Kyprou ( 143 ). Laïki kien ukoll suġġett għal miżuri adottati mill-Gvern Ċiprijott li, skont l-azzjonist tiegħu Marfin Investment Group, wasslu għaż-żieda tal-parteċipazzjoni tar-Repubblika ta’ Ċipru fil-kapital ta’ Laïki għad-detriment tiegħu. Inbdew proċeduri kriminali kontra d-diriġenti ta’ Laïki maħtura minn Marfin Investment Group u saru mandati ta’ qbid provviżorji fuq beni ta’ Marfin Investment Group u tad-diriġenti tiegħu. Billi qies li dawn il-miżuri kienu jikkostitwixxu esproprjazzjoni indiretta tal-investiment tiegħu fil-bank Laïki kif ukoll trattament arbitrarju u diskriminatorju kontra t-TBI Il-Greċja‑Ċipru, Marfin Investment Group beda proċedura arbitrali kontra r-Repubblika ta’ Ċipru ( 144 ).

191. Huwa ċar li t-tilwima inkwistjoni f’dan l-arbitraġġ lanqas ma taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tat-Trattati UE u FUE, u dan kemm fil-parti kriminali tagħha kif ukoll fil-parti ta’ konsolidament. Waqt is-seduta, il-Gvern Ċiprijott ikkritika lit-tribunal arbitrali talli ordnalu “sabiex ma joħroġx u ma jeżegwixxix ċerti mandati ta’ arrest Ewropej” kontra ċerti ċittadini Griegi, anki jekk dan kien bl-għan li jippermettilhom jipparteċipaw bħala xhieda fis-seduti quddiem it-tribunal arbitrali.

192. Madankollu, kif jirriżulta mill-istqarrija għall-istampa maħruġa mis-servizz legali tar-Repubblika ta’ Ċipru, id-deċiżjoni li jinħarġu jew le dawn il-mandati ta’ arrest taqa’ fil-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Istati Membri. Għaldaqstant, ma narax kif id-deċiżjoni tat-tribunal arbitrali setgħet tfixkel lir-Repubblika ta’ Ċipru milli teżegwixxi l-obbligi tagħha riżultanti mid-Deċiżjoni Qafas tal-Kunsill 2002/584/JAI, tat-13 ta’ Ġunju 2002, dwar il-mandat ta’ arrest Ewropew u l-proċeduri ta’ konsenja bejn Stati Membri ( 145 ), li essenzjalment tkopri l-eżekuzzjoni fl-Istati Membri l-oħra tal-mandati maħruġa minn Stat Membru (f’dan il-każ ir-Repubblika ta’ Ċipru) kif ukoll il-proċeduri ta’ konsenja tal-persuni involuti. Fir-rigward tas-sospensjoni tal-eżekuzzjoni tal-mandati, din id-deċiżjoni qafas ma tinkludix dispożizzjonijiet li jkopru l-eżekuzzjoni tal-mandati fil-pajjiżi li joħorġuhom. F’dan is-sens, din il-kwistjoni wkoll taqa’ fil-ġurisdizzjoni esklużiva tal-Istati Membri. F’kull każ, jidher li, fuq talba tal-Prokuratur Ġenerali ta’ Ċipru, it-tribunal arbitrali inkwistjoni kien irtira d-deċiżjoni tiegħu u għalhekk obbliga liċ-ċittadini Griegi kkonċernati li jidhru quddiem il-qrati Ċiprijotti, kif kien l-għan tal-mandati ta’ arrest Ewropej ikkonċernati ( 146 ).

193. F’dak li jikkonċerna l-qasam tat-tassazzjoni diretta, dan it-TBI huwa applikabbli fl-intier tiegħu. Dan ma huwiex il-każ għat-Trattati UE u FUE għaliex it-tassazzjoni diretta taqa’ fil-ġurisdizzjoni tal-Istati Membri, anki jekk dawn huma obbligati li jeżerċitawha fl-osservanza tad-dritt tal-Unjoni ( 147 ). Il-protezzjoni mogħtija mil-libertajiet fundamentali fil-qasam tat-tassazzjoni diretta ( 148 ) tinkludi biss il-projbizzjoni ta’ differenza fit-trattament bejn persuni taxxabbli li jinsabu f’sitwazzjonijiet oġġettivament paragunabbli jew ta’ trattament identiku ta’ persuni taxxabbli li jinsabu f’sitwazzjonijiet differenti ( 149 ).

194. Waqt is-seduta, il-Kummissjoni rreferiet għas-sentenza tal-5 ta’ Frar 2014, Hervis Sport- és Divatkereskedelmi (C‑385/12, EU:C:2014:47) meta din is-sentenza tipprova li, kuntrarjament għat-teżi tal-Kummissjoni, id-dritt tal-Unjoni ma jagħtix protezzjoni “sħiħa” fil-qasam tal-investimenti ( 150 ). Fil-fatt, jirriżulta kjarament mill-punti 23 u 30 ta’ din is-sentenza li d-dritt tal-Unjoni jagħti biss protezzjoni kontra d-diskriminazzjoni fil-qasam ikkonċernat f’dik is-sentenza, jiġifieri it-tassazzjoni diretta.

195. Barra minn hekk, skont l-Artikolu 51(1) tal-Karta, id-dispożizzjonijiet tagħha huma indirizzati lill-Istati Membri biss meta huma jimplementaw id-dritt tal-Unjoni. Kif iddeċidiet il-Qorti tal-Ġustizzja, sakemm il-miżuri ta’ tassazzjoni diretta inkwistjoni ma jaqgħux taħt id-dispożizzjonijiet tat-Trattat FUE jew tad-direttivi dwar it-tassazzjoni, id-dispożizzjonijiet tal-Karta ma jkunux applikabbli għalihom ( 151 ).

196. Mill-banda l-oħra, il-protezzjoni mogħtija lill-investituri bit-TBI fil-qasam tat-tassazzjoni diretta hija iktar estiża mid-dritt tal-Unjoni għaliex hija ma tkoprix biss trattament fiskali diskriminatorju imma wkoll kull taxxa li tikser il-garanziji ta’ trattament ġust u xieraq, ta’ trattament tal-MFN, ta’ protezzjoni u ta’ sigurtà sħaħ u kompleti, u kif ukoll kull esproprjazzjoni indiretta moħbija bħala taxxa ( 152 ).

197. Pereżempju, azzjonist minoritarju f’kumpannija stabbilita fi Stat Membru ieħor u li jiġi esproprjat ( 153 ) permezz ta’ tassazzjoni diretta ma huwiex protett mil-libertajiet fundamentali ggarantiti bit-Trattat FUE għaliex il-parteċipazzjoni tiegħu ma tagħtix lok għall-kontroll tal-kumpannija milquta bil-miżuri ta’ esproprjazzjoni u minħabba f’hekk ma taqax taħt il-libertà ta’ stabbiliment. Barra minn hekk, billi l-miżuri fiskali jolqtu lil din il-kumpannija biss, dawn japplikaw għal sitwazzjoni purament interna, u dan jirrendi inapplikabbli d-dispożizzjonijiet tat-Trattat FUE dwar il-moviment liberu tal-kapital. Billi d-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni ma humiex applikabbli, il-Karta u l-Artikolu 17 tagħha lanqas ma japplikaw.

198. Mill-banda l-oħra, billi parteċipazzjoni minoritarja hija investiment dirett fis-sens ta’ dan it-TBI, azzjonist minoritarju jista’ jibbenefika bis-sħiħ mill-Artikolu 5, li jipprojbixxi l-esproprjazzjonijiet illegali ( 154 ).

2) In-normi legali ta’ dan it-TBI li ma hemm xejn ekwivalenti għalihom fid-dritt tal-Unjoni

199. Diversi normi legali ta’ dan it-TBI ma għandhomx ekwivalenza fid-dritt tal-Unjoni. Dawn huma l-klawżola MFN, il-klawżola ta’ osservanza tal-impenji kuntrattwali, il-klawżola “sunset” kif ukoll il-mekkaniżmu RTIS.

i) Il-klawżola MFN

200. L-Artikolu 3(2) ta’ dan it-TBI jistabbilixxi l-prinċipju li kull waħda mill-partijiet kontraenti għandha tagħti lill-investimenti tal-investituri tal-parti l-oħra protezzjoni u sigurtà sħaħ u kompleti li, f’kull każ, ma għandhomx ikunu iktar dgħajfa minn dawk mogħtija lill-investimenti tal-investituri tagħha stess, jew lill-investimenti ta’ kull Stat ieħor, skont dak li huwa l-iktar favorevoli għall-investitur ikkonċernat.

201. Anki jekk id-dritt tal-Unjoni jirrikonoxxi l-prinċipju ta’ trattament nazzjonali ( 155 ), huwa ma jinkludix klawżola MFN li għandha tippermetti liċ-ċittadini ta’ Stat Membru li jibbenefikaw fi Stat Membru ieħor mit-trattament li dan jagħti liċ-ċittadini tat-tielet Stat Membru abbażi ta’ ftehim bilaterali ( 156 ).

ii) Il-klawżola ta’ osservanza