*
MT
Ġabr atal-ġur isprudenza
*
ECLI:EU:C:2016 :558 1SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Il-Ħames Awla)
14 ta’ Lulju 2016  
Lingwa tal-kawża: it-Taljan.“Rinviju għal deċiżjoni preliminari — Kuntratti pubbliċi u libertà ta’ stabbiliment — 
Artikolu 49 TFUE — Direttiva 2006 /123/KE — Artikolu 12 — Konċessjonijiet ta’ beni pubbliċi 
fis-settur marittimu, tal-għadajjar u t ax-xmajjar li għandhom importanza ekono mika — 
Estensjoni awtomatika — Assenza ta’ proċedura ta’ sejħa għal offerti”
Fil-Kawżi magħquda C -458/14 u C -67/15,
li għandhom b ħala suġġett it-talbiet għal deċiżjoni preliminari s kont l-Artikolu 267 TFUE, imressqa 
mit-Tribunale a mministrativo r egionale pe r la L ombardia ( qorti amministrattiva r eġjonali 
tal-Lombardija, l-Italja) u m it-Tribunale a mministrativo r egionale pe r la S ardegna ( qorti 
amministrattiva reġjonali tas-Sardegna, l-Italja), pe rmezz t a’ deċiżjonijiet, ri spettivament, tal-
5 ta’ Marzu 2014 u t at-28 ta’ Jannar 2015 , li waslu fil-Qorti tal-Ġustizza fit-3 ta’ Ottubru 2014 u t -
12 ta’ Frar 2015 , fil-proċeduri
Promoimpresa Srl (C-458/14)
vs
Consor zio de i comuni della Sponda Bresciana de l Lago di Garda e de l Lago di Idro,
Regione Lombardia,
u
Mario M elis et (C-67/15)
vs
Comune di Loiri Po rto San Paolo,
Provincia di Olbia T empio,
fil-preżenza ta’:
Alessandro Piredda et,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Il-Ħames Awla),
komposta minn J . L. da C ruz Vilaça (Relatur), President tal-Awla, A. Tizzano, Viċi President tal-Qorti 
tal-Ġustizzja, li qiegħed jaġixxi bħala Imħallef tal-Ħames Awla, A. Borg Barthet, E. Levits, u M . Berger, 
Imħallfin,
—
—
—
—
—
—
—
—
—
—
—
—
2 ECLI:EU:C:2016 :558SENTENZATAL-14.7.2016 –KAWŻIMAGĦQUDAC-458/14 u C-67/15
PROMOIMPR ESAET
Avukat Ġenerali: M. Szpunar,
Reġistratur: L. Carrasco M arco, Amministratur,
wara l i rat il-proċedura bil-miktub u w ara s-s eduta tat-3 ta’ Diċembru 2015 ,
wara l i kku nsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
għal Promoimpresa Srl, minn E . Vaglio, R. Righi u E . Nesi, avukati,
għall-Consorzio dei comuni della Sponda B resciana del Lago di G arda e d el Lago di I dro, minn M . 
Ballerini u C. C erami, avukati,
għar-Regione Lombardia , minn M . Tamborino, avukat,
għal Mario M elis et, minn B. B allero, A. Capacchione, F. Ballero u S . Ballero, avukati,
għall-Comune di L oiri P orto San Paolo, minn G . Longheu, avukat,
għall-Provincia di O lbia Temp io, minn G . Cosseddu u F . Melis, avukati,
għal Alessandro Piredda e t, minn S . Carboni u S . Dessy, avukati,
għall-Gvern Taljan, minn G . Palmieri, bħala aġent, assistita minn P . Garofoli, avvocato dello Stato, 
u minn L . Serena-Rossi, bħala espert,
għall-Gvern Ċek, m inn M . Smolek, J. Vláčil u T . Müller, bħala aġenti,
għall-Gvern Grieg, minn K. N asopoulou, bħala aġent,
għall-Gvern Olandiż, minn J. Langer, bħala aġent,
għall-Kummissjoni Ewropea, minn G . Conte u A . Tokár ki f ukoll minn E . Montaguti, bħala aġenti,
wara l i semgħet il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali, ippreżentati fis-seduta tas-25 ta’ Frar 2016 ,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1 It-talbiet g ħal d eċiżjoni p reliminari j irrigwarda w l -interpretazzjoni t al-Artikoli 12 
tad-Direttiva 2006 /123/KE tal-Parlament Ewropew u t al-Kunsill, tat-12 ta’ Diċembru 2006 , dwar 
is-servizzi fis-suq intern (ĠU L 376, p. 36) kif ukoll tal-Artikolu 49, 56 u 106 TFUE.
2 Dawn it-talbiet ġew ippreżentati fil-kuntest ta’ żewġ ka wżi. L-ew wel tilwima (Kawża C-458/14) hija 
bejn, minn n aħa, Promoimpresa Srl u, min-naħa l-oħra, il-Consorzio dei Comuni della Sponda 
Bresciana del Lago di G arda e d el Lago di I dro (konsorzju tal-komuni tal-linja tal-kosta tal-provinċja 
ta’ Brescia m adwar il-Lago di G arda u l -Lago di I dro, l-Italja, iktar ’il quddiem i l-“konsorzju”) u 
r-Regione Lombardia ( reġjun tal-Lombardija, l-Italja) dwar, l-ew wel nett, id -deċiżjoni tal-konsorzju li 
tirrifjuta lil Promoimpresa t-tiġdid t a’ kon ċessjoni li minnha hija kienet tibbenefika g ħall-użu ta’ żona 
pubblika u , it-tieni n ett, id -deċiżjoni tal-Giunta R egionale L ombardia ( kunsill t ar-reġjun 
tal-Lombardija) li jissuġġetta l-attribuzzjoni ta’ kon ċessjonijiet ta’ proprjetà pubblika g ħal proċedura ta’ 
għażla ko mparattiva. It-tieni tilwima (Kawża C-67/15) hija bejn, minn n aħa, M ario M elis et u,
ECLI:EU:C:2016 :558 3SENTENZATAL-14.7.2016 –KAWŻIMAGĦQUDAC-458/14 u C-67/15
PROMOIMPR ESAET
 min-naħa l-oħra, il-Comune di L oiri P orto San Paolo (muniċipalità ta’ Loiri P orto San Paolo, l-Italja, 
iktar ’il quddiem i l-“komun”) u l -Provincia di O lbia Temp io (provinċa ta’ Olbia Temp io, l-Italja) dwar 
deċiżjonijiet relatati mal-approvazzjoni tal-pjan ta’ użu tal-plajja u m al-attribuzzjoni ta’ kon ċessjonijiet 
ta’ beni pubbliċi fis-settur marittimu kif ukoll dwar m iżuri li permezz tagħhom il-pulizija muniċipali 
ordnat lil M. Melis et ineħħu ċertu tagħmir m ill-proprjetà pubblika fis-settur marittimu.
Il-kuntest ġuridiku
Id-dritt tal-Unjoni
3 Il-premessa 39 tad-Direttiva 2006 /123 t għid:
“Il-kunċett ta’ ‘skem a ta’ awtorizzazzjoni’ għandu jkopri, fost oħrajn, il-proċeduri amministrattivi 
għall-għotja ta’ awtorizzazzjonijiet, liċenzji, approvazzjonijiet jew kon ċessjonijiet, u ki f ukoll l-obbligu, 
sabiex jkun eliġibbli biex jeżerċita l-attività, biex jkun irr eġistrat bħala mem bru ta’ professjoni jew 
imdaħħal f’reġistru, lista jew da tabase, biex jkunu uffiċjalment maħtura f’korp jew jikseb kard t a’ 
sħubija ta’ professjoni partikolari. L-awtorizzazzjoni tista’ tingħata mhux biss b’deċiżjoni formali iżda 
wkoll b’deċiżjoni impliċita li tirriżulta, per eżemp ju, minn s ilenzju ta’ awtorità ko mpe tenti jew m ill-fatt 
li l-parti interessata trid t istenna l-konferma ta’ l-irċevuta ta’ dikjarazzjoni sabiex tibda l-attività in 
kwistjoni jew biex din ta’ l-aħħar issir legali.”
4 Skont il-premessa 57 ta’ din id-direttiva:
“Id-dispożizzjonijiet ta’ din id -Direttiva li għandhom x ’jaqsmu m a’ l-iskem i ta’ awtorizzazzjoni 
għandhom jikkon ċernaw ka żijiet fejn aċċess għal jew eżerċizzju ta’ attività ta’ servizz m inn o peraturi 
jitolbu deċiżjoni minn a wtorità ko mpe tenti. Dan la jikkon ċerna d-deċiżjonijiet m inn a wtoritajiet 
kompe tenti biex jistabbilixxu entità pubblika jew privata għall-provvista ta’ servizz p artikolari u l anqas 
il-konklużjoni ta’ kuntratti minn a wtoritajiet ko mpe tenti għad-dispożizzjoni ta’ servizz p artikolari l i 
huwa gg vernat mir-regoli ta’ l-akkwist pubbliku, għaliex din id -Direttiva ma hijiex dwar regoli għal 
akkwist pubbliku.”
5 Skont l-Artikolu 4(6) tal-imsemm ija dir ettiva, “skem a ta’ awtorizzazzjoni” tfisser “kull proċedura li fiha 
kull fornitur jew ri ċevitur hu tabilħaqq me ħtieġ jieħu passi sabiex jikseb deċiżjoni formali minn 
awtorità ko mpe tenti, jew d eċiżjoni impliċita, rigward l -aċċess g ħal attività ta’ servizz j ew 
għall-eżerċizzju tagħha”.
6 L-Artikolu 12 t al-istess dir ettiva, li jirrigwarda s itwazzjonijiet li fihom skem a ta’ awtorizzazzjoni hija 
intiża sabiex tippermetti l-iżvolġiment ta’ attivitàjiet ekono miċi li jirrikjedu l-użu ta’ riżorsi naturali 
rari, jipprevedi:
“1.Fejn in-numru ta’ awtorizzazzjonijiet disponibbli għal attività partikolari h u limitat minħabba 
n-nuqqas ta’ riżorsi naturali disponibbli jew ka paċità teknika, l-Istati Membri għandhom japplikaw 
proċedura ta’ għażla għal kandida ti potenzjali li tipprovdi garanziji sħaħ ta’ imparzjalità u t rasparenza, 
inkluż, b’mod partikolari, reklamar ad egwat dwar it-tnedija, il-kondotta u t -tlestija tal-proċedura.
2. Fil-każijiet msemm ija fil-paragrafu 1, l-awtorizzazzjoni għandha tingħata għal perjodu limitat xieraq 
u m a tistax tkun m iftuħa għal tiġdid a wtomatiku, lanqas tipprovdi kw alunkwe vantaġġ i eħor 
lill-fornitur li l-awtorizzazzjoni tiegħu għada kemm s kadiet jew kw alunkwe pe rsuna oħra li għandha 
rabtiet partikolari m a’ dak il-fornitur.
4 ECLI:EU:C:2016 :558SENTENZATAL-14.7.2016 –KAWŻIMAGĦQUDAC-458/14 u C-67/15
PROMOIMPR ESAET
3. Soġġett għall-paragrafu 1 u g ħall-Artikoli 9 u 10, l-Istati Membri jistgħu jieħdu kon t, fl-istabbiliment 
tar-regoli għall-proċedura ta’ l-għażla, kon siderazzjonijiet ta’ saħħa pubblika, objettivi ta’ politika soċjali, 
is-saħħa u s-s igurtà tal-ħaddi ema jew pe rsuni li jaħdmu għal rashom, il-ħarsien ta’ l-ambjent, 
il-protezzjoni tal-wirt ku lturali u ra ġunijiet aktar importanti oħrajn li għandhom x ’jaqsmu m a’ 
l-interess pubbliku, skond il-liġi Komunitarja.”
7 Skont il-premessa 15 t ad-Direttiva 2014 /23/UE t al-Parlament E wropew u t al-Kunsill, tas-
26 ta’ Frar 2014 , dwar l-għoti ta’ kuntratt ta’ kon ċessjoni (ĠU 2014 , L 94, 28.3.2014 , p. 1):
“[...] [Ċ]erti ftehimiet li jkollhom b ħala għan tagħhom id -dritt li operatur ekono miku j isfrutta ċerti 
dominji [beni pubbliċi] jew ri żorsi pubbliċi, skont liġi privata jew pubblika, bħal art jew kw alunkwe 
proprjetà pubblika, b’mod partikolari f is-settur marittimu, dak tal-portijiet interni u t al-ajruporti, fejn 
l-Istat jew l-awtorità kon traenti jew l-entità kon traenti tistabbilixxi biss kon dizzjonijiet ġenerali 
għall-użu t agħhom m ingħajr m a jakkwistaw x ogħlijiet jew s ervizzi speċifiċi, m ’għandhomx 
jikkwalifikaw bħala kon ċessjonijiet fit-tisfisra [tifsira] ta’ din id -Direttiva. Dan hu no rmalment il-każ 
għal kuntratti ta’ dominju pubbliku jew kiri t a’ art li ġeneralment ikun fihom termini rigward i t-teħid 
b’pussess m ill-kerrej, l-użu li ser ikollha l-proprjetà, l-obbligi tas-sid u t al-kerrej ri gward 
il-manutenzjoni tal-proprjetà, id-durata tal-kirja u l -għoti lura tal-pussess lis-sid, il-kera u l -ispejjeż 
inċidentali li jridu jitħallsu mill-kerrej.”
Id-dritt Taljan
8 L-Artikolu 1(18) tad-decreto-legge n. 194 ( Digriet Liġi Nru 194), tat-30 ta’ Diċembru 2009 ( iktar ’il 
quddiem id -“Digriet Liġi Nru 194/2009 ”), mibdul f’liġi pe rmezz tal-legge n. 25 ( liġi Nru 25), tas-
26 ta’ Frar 2010 ( iktar ’il quddiem i l-“Liġi Nru 25/2010 ”), jipprevedi:
“Bla ħsara g ħal-leġiżlazzjoni dwar l-għoti ta’ beni lil reġjuni u l il entitajiet lokali bis-saħħa tal-Liġi 
Nru 42 tal-5 ta’ Mejju 2009 u g ħar-regoli ta’ implementazzjoni korrispondenti, matul il-proċedura ta’ 
reviżjoni tal-kuntest ġuridiku f il-qasam t al-ħruġ ta’ kon ċessjonijiet ta’ beni pubbliċi fis-settur 
marittimu għal finijiet turistiċi u ri kreattivi, liema attribuzzjoni għandha ssir, billi wieħed jibbaża ruħu 
fuq kri terji u m odalitajiet ta’ attribuzzjoni ta’ dawn il-konċessjonijiet, abbażi ta’ ftehim fil-kuntest ta’ 
konferenza statali u r eġjonali fis-sens tal-Artikolu 8(6) tal-Liġi Nru 131 t al-5 ta’ Ġunju 2003 l i għandu 
jiġi kon kluż fl-osservanza tal-prinċipji ta’ ko mpe tizzjoni, ta’ libertà ta’ stabbiliment, ta’ garanzija 
tal-eżerċizzju, tal-iżvilupp u t aż-żieda f il-valur ta’ attivitajiet ekono miċi u t a’ protezzjoni 
tal-investimenti, kif ukoll bl-intenzjoni li tiġi abbandunata l-iskem a tad-dritt ta’ preferenza prevista 
fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 37(2) tal-kodiċi marittimu, it-tul tal-konċessjonijiet eżistenti fid-data 
tad-dħul fis-seħħ t a’ dan id-digriet u l i ser jiskadu m hux iktar tard m ill-31 ta’ Diċembru 2015 , huwa 
estiż sa din id-data, [...]”
9 Din id-dispożizzjoni ġiet eme ndat bl-Artikolu 34k tad-decreto legge n. 179 ( Digriet Liġi Nru 179), tat-
18 ta’ Ottubru 2012 ( iktar ’il quddiem id -“Digriet Liġi Nru 179/2009 ”), introdott fi żmien il-bidla f’liġi 
permezz tal-legge n. 221, tas-17 ta’Diċembru 2012 , jipprevedi:
“Bla ħsara g ħal-leġiżlazzjoni dwar l-għoti ta’ beni lil reġjuni u l il entitajiet lokali bis-saħħa tal-Liġi 
Nru 42, tal-5 ta’ Mejju 2009 , u g ħar-regoli ta’ implementazzjoni korrispondenti, matul il-proċedura ta’ 
reviżjoni tal-kuntest ġuridiku fil-qasam tal-ħruġ ta’ kon ċessjonijiet ta’ beni pubbliċi fis-settur marittimu, 
tal-għadajjar u t ax-xmajjar g ħal finijiet turistiċi u ri kreattivi, għas-sajd, l-akwakultura u l -attivitajiet 
produttivi relatati u s portivi, kif ukoll da wk intiżi għall-marinas u g ħall-postijiet ta’ rmiġġ u t a’ ankraġġ 
ddedikati għan-navigazzjoni bil-baħar għal skopijiet rikreattivi, liema attribuzzjoni għandha ssir, billi 
wieħed jibbaża ruħu fuq kri terji u m odalitajiet ta’ attribuzzjoni ta’ dawn il-konċessjonijiet, abbażi ta’ 
ftehim fil-kuntest ta’ kon ferenza statali u r eġjonali fis-sens tal-Artikolu 8(6) tal-Liġi Nru 131, tal-
5 ta’ Ġunju 2003 , li għandu jiġi kon kluż fl-osservanza tal-prinċipji ta’ kompe tizzjoni, ta’ libertà ta’ 
stabbiliment, ta’ garanzija tal-eżerċizzju, tal-iżvilupp u t aż-żieda fil-valur ta’ attivitajiet ekono miċi u t a’
ECLI:EU:C:2016 :558 5SENTENZATAL-14.7.2016 –KAWŻIMAGĦQUDAC-458/14 u C-67/15
PROMOIMPR ESAET
 protezzjoni tal-investimenti, kif ukoll bl-intenzjoni li tiġi abbandunata l-iskem a tad-dritt ta’ preferenza 
prevista fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 37(2) tal-kodiċi marittimu, it-tul tal-konċessjonijiet eżistenti 
fid-data tad-dħul fis-seħħ ta’ dan id-digriet u l i ser jiskadu mhux iktar tard m ill-31 ta’ Diċembru 2015 , 
huwa estiż sal-31 ta’ Diċembru 2020 , [...]”
10 L-Artikolu 16 t ad-Digriet Liġi Nru 59, tas-26 ta’ Marzu 2010 , li jittrasponi d-Direttiva 2006 /123, 
jipprevedi:
“1.Fil-każijiet li fihom in-numru ta’ liċenzji disponibbli għal attività ta’ servizzi partikolari h uwa limitat 
għal raġunijiet marbuta man-natura limitata tar-riżorsi naturali jew tal-kapaċitajiet tekniċi disponibbli, 
l-awtoritajiet ko mpe tenti għandhom japplikaw p roċedura ta’ għażla bejn il-kandida ti potenzjali u 
jiżguraw li l-kriterji u l -modalitajiet intiżi li tiġi żgurata l-imparzjalità tal-proċedura, li magħhom 
l-awtoritajiet għandhom jikkon formaw ruħhom, huma stabbiliti minn q abel u pp ubblikati.
2. Fl-istabbiliment tar-regoli tal-proċedura t a’ għażla, l-awtoritajiet ko mpe tenti jistgħu jieħdu 
inkunsiderazzjoni ku nsiderazzjonijiet ta’ saħħa pubblika, għanijiet ta’ politika s oċjali, is-saħħa u 
s-sigurtà tal-ħaddi ema impjegati u l i jaħdmu għal rashom, il-[…] ħarsien tal-ambjent, il-protezzjoni 
tal-wirt kulturali u ra ġunijiet impe rattivi oħra ta’ interess ġenerali kon formi mad-dritt [tal-Unjoni].
3. Il-kriterji u l -modalitajiet imsemm ija fil-paragrafu 1 għandhom jiġu osservati f’kull deċiżjoni dwar 
il-ħruġ ta’ liċenzji.
4. Fil-każijiet imsemm ija fil-paragrafu 1, il-liċenzja għandha tinħareġ għal żmien limitat u m a tistax 
tiġġedded awtomatikament, u m a jista’ jingħata ebda v antaġġ lill-fornitur li l-awtorizzazzjoni tiegħu ser 
tiskadi j ew lil pe rsuni oħra, anki jekk da n ikun iġġustifikat pe rmezz t a’ rabtiet partikolari m a’ 
tal-ew wel.”
Il-kawżi prinċipali u d -domandi preliminari
Il-Kawża C-458/14
11 Permezz t a’ deċiżjonijiet tas-16 t a’ Ġunju u t as-17 ta’ Aw wissu 2006 , il-konsorzju attribwixxa lil 
Promoimpresa kon ċessjoni għall-użu ta’ żona pubblika g ħall-finijiet ta’ kjosk, ve randa, faċilitajiet 
għall-għawm, moll u p ontun, li tagħmel parti mill-proprjetà pubblika m adwar il-Lago di G arda .
12 L-Artikolu 3 ta’ din il-konċessjoni kien jipprevedi t-tmiem i pso iure tagħha fil-31 ta’ Diċembru 2010 , 
mingħajr il-bżonn l i jingħata avviż formali u m ingħajr ma l-konċessjonarju jkun jista’ jinvoka u żi u 
prattiki kon swetudinarji sabiex ikompli jibbenefika m ill-konċessjoni.
13 B’mod parallel, il-Kummissjoni Ewropea qieset, f’ittra ta’ intimazzjoni nno tifikata lir-Repubblika T aljana 
fit-2 ta’ Frar 2009 , li l-Artikolu 37 tal-kodiċi marittimu Taljan kien jikser l-Artikolu 49 TFUE sa fejn 
huwa kien jipprevedi dri tt ta’ preferenza favur kon ċessjonarju li l-awtorizzazzjoni tiegħu tkun ser 
tiskadi f il-kuntest tal-proċedura ta’ attribuzzjoni ta’ kon ċessjonijiet ta’ proprjetà pubblika f is-settur 
marittimu. Il-leġiżlatur Taljan intervjena sabiex ineħħi dan id -dritt ta’ preferenza. Sussegwentement, 
meta d-Digriet Liġi Nru 194/2009 i nbidel fil-Liġi Nru 25/2010 , il-leġiżlatur Taljan irr efera g ħal test 
leġiżlattiv ieħor, liema fatt ippermetta t-tiġdid a wtomatiku ta’ kon ċessjonijiet ta’ sitt snin għal sitt snin 
oħra. Permezz ta’ ittra ta’ intimazzjoni addi zzjonali tal-5 ta’ Mejju 2010 , il-Kummissjoni qieset li din 
ir-referenza, minn n aħa, kienet tirrendi ineffettiva t-tneħħija tad-dritt ta’ preferenza u, min-naħa 
l-oħra, kienet tikser l-Artikolu 12 tad-Direttiva 2006 /123 ki f ukoll l-Artikolu 49 TFUE. Billi l-leġiżlatur 
Taljan idd eċieda li jħassar id -dispożizzjoni li tippermetti l-imsemm ija referenza, il-Kummissjoni qieset 
li setgħet tagħlaq il-proċedura ta’ ksur fis-27 ta’ Frar 2012 .
6 ECLI:EU:C:2016 :558SENTENZATAL-14.7.2016 –KAWŻIMAGĦQUDAC-458/14 u C-67/15
PROMOIMPR ESAET
14 Fl-14 ta’ April 2010 , Promoimpresa ressqet talba għat-tiġdid t al-konċessjoni li hija kienet tibbenefika 
minnha u l i l-konsorzju ċaħad pe rmezz ta’ deċiżjoni tas-6 ta’ Mejju 2011 . Dan ir-rifjut kien ibbażat fuq 
il-fatt, m inn n aħa, li l-konċessjoni ġdida m a setgħetx tinkiseb abbażi ta’ semp liċi talba għal tiġdid, iżda 
biss w ara p roċedura pubblika ta’ sejħa għal offerti u, min-naħa l-oħra, li l-konċessjoni li wasslet biex 
tiskadi ki enet limitata għal perijodu ta’ ħames snin u ki enet teskludi ku ll forma ta’ tiġdid a wtomatiku.
15 Promoimpresa kkon testat din id-deċiżjoni tal-konsorzju quddiem i t-Tribunale amministrativo regionale 
per la Lombardia ( qorti amministrattiva reġjonali tal-Lombardija, l-Italja) billi bb ażat ruħha, b’mod 
partikolari, fuq ks ur tal-Artikolu 1(18) tad-Digriet Liġi Nru 194/2009 , mibdul fil-Liġi Nru 25/2010 , 
billi din id-dispożizzjoni kienet tipprevedi l-estensjoni tad-data ta’ skadenza tal-konċessjonijiet.
16 Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li r-relazzjoni legali bejn P romoimpresa u l -konsorzju g ħandha 
l-kara tteristiċi ta’ “konċessjoni”, fis-sens tad-dritt tal-Unjoni, peress li Promoimpresa għandha d-dritt li 
tuża beni pubbliċi permezz tal-ħlas ta’ miżata pe rijodika lill-amministrazzjoni li hija l-proprjetarja ta’ 
dawn il-beni u li r-riskju tal-operat ta’ dawn tal-aħħar jibqa’ r-responsabbiltà ta’ Promoimpresa.
17 Il-qorti tar-rinviju tqis li l-leġiżlazzjoni Taljana, sa fejn hija tipprevedi l-estensjoni ripetuta tat-tul ta’ 
dawn il-konċessjonijiet ta’ proprjetà pubblika, toħloq restrizzjoni inġusta għal-libertà ta’ stabbiliment, 
b’mod p artikolari s a fejn tirrendi p rattikament impossibbli l-aċċess t a’ ku ll ko mpe titur ieħor 
għall-konċessjonijiet li jkunu waslu sabiex jiskadu.
18 Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li t-Tribunale A mministrativo R egionale pe r la L ombardia ( qorti 
amministrattiva reġjonali tal-Lombardija) idd eċidiet li tissospendi l-proċeduri quddiemha u l i tagħmel 
lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domanda p reliminari li ġejjin:
“Il-prinċipji tal-libertà ta’ stabbiliment, ta’ non diskriminazzjoni u t a’ protezzjoni tal-kompe tizzjoni 
msemm ija fl-Artikoli 49, 56 u 106 TFUE, kif ukoll il-prinċipju tar-raġuni inkluż fihom, jipprekludu 
leġiżlazzjoni nazzjonali li, b’effett ta’ interventi leġiżlattivi suċċessivi, tipprovdi e stensjoni ripetuta 
tad-data ta’ skadenza ta’ kon ċessjonijiet fuq b eni tal-qasam m arittimu, tal-lagi u t ax-xmajjar, 
importanti fuq il-pjan ekono miku, li t-tul tagħha tiżdied b’mill-inqas ħdax-il sena pe rmezz ta’ liġi, 
b’mod li l-istess kon ċessjonarju jżomm dri tt esklużiv ta’ użu ekono miku tal-beni, minkejja l-iskadenza 
tat-tul tal-konċessjoni m ogħtija p reċedentement lill-imsemm i kon ċessjonarju, b’konsegwenza li 
l-operaturi ekono miċi kkon ċernati jiġu esklużi minn ku ll possibbiltà li l-beni jiġi attribwit lilhom fi 
tmiem t a’ proċeduri pubbliċi ta’ sejħa għal offerti?”
Il-Kawża C-67/15
19 M. Melis et huma, għall-parti l-kbira, amministraturi ta’ attivitajiet turistiċi u ri kreattivi fiż-żona 
tal-plajja tal-komun, bis-saħħa tal-konċessjonijiet ta’ beni pubbliċi fis-settur marittimu attribwiti matul 
l-2004 g ħal perijodu ta’ sitt snin, estiżi sussegwentement għal sena.
20 Fl-2012 , M. Melis et ressqu talba għal deċiżjoni formali ta’ estensjoni lill-komun. Din it-talba baqgħet 
mingħajr tweġiba. M. Melis et kkon kludew m in-nuqqas ta’ tweġiba li huma setgħu legalment ikomplu 
l-attivitajiet tagħhom, minn M ejju 2012 , skont l-Artikolu 1(18) tad-Digriet Liġi Nru 194/2009 l i kienet 
tipprevedi l -estensjoni awtomatika t al-konċessjonijiet ta’ proprjetà pubblika f is-settur m arittimu 
għall-attivitajiet turistiċi u ri kreattivi.
21 Fil-11 ta’ Mejju 2012 , il-komun, wara a pprovazzjoni tal-pjan ta’ użu tal-plajja, ippubblika a vviż 
għall-attribuzzjoni ta’ seba’ kon ċessjonijiet ġodda t a’ beni pubbliċi fis-settur marittimu, li xi wħud 
minnhom ki enu jinsabu f’żoni li diġà kienu s-s uġġett ta’ kon ċessjonijiet attribwiti lil M. Melis et.
ECLI:EU:C:2016 :558 7SENTENZATAL-14.7.2016 –KAWŻIMAGĦQUDAC-458/14 u C-67/15
PROMOIMPR ESAET
22 Fil-5 ta’ Ġunju 2012 , M. Melis et ressqu ka wża quddiem i t-Tribunale amministrativo regionale pe r la 
Sardegna (qorti amministrattiva r eġjonali ta’ Sardenja, l-Italja) għall-annullament ta’ da wn 
id-deċiżjonijiet tal-komun. Su ssegwentement, huma pp reżentaw m otivi addi zzjonali, innotifikati fil-
11 ta’ Ġunju 2012 , biex b’hekk e stendew l-ilmenti tagħhom għad-deċiżjoni li permezz tagħha l-komun 
wettqet l-attribuzzjoni tal-konċessjonijiet li kienu s-s uġġett tal-avviż tal-11 ta’ Mejju 2012 . M. Melis et 
ikkon testaw ukoll il-miżuri li permezz tagħhom il-pulizija m uniċipali tal-komun ordnathom ineħħu 
t-tagħmir tagħhom m ill-proprjetà pubblika fis-settur marittimu.
23 Il-qorti tar-rinviju tippreċiża li r-relazzjoni legali bejn M . Melis et u l-komun għandha l-kara tteristiċi ta’ 
konċessjoni fis-sens tad-dritt tal-Unjoni, peress li l-kwistjoni tirrigwarda l -provvista ta’ servizz u l i 
r-riskju ta’ ġestjoni huwa r-responsabbiltà tal-konċessjonarji.
24 Barra m inn h ekk, h ija tqis li l-estensjoni awtomatika p revista m il-leġiżlazzjoni nazzjonali timmina 
l-applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni, b’mod partikolari t al-Artikolu 12 tad-Direttiva 2006 /123 ki f ukoll 
tad-dispożizzjonijiet tat-Trattat FUE d war i l-libertà li jiġu pp rovduti servizzi u l -libertà ta’ 
stabbiliment.
25 F’dawn iċ-ċirkustanzi, it-Tribunale amministrativo regionale pe r la Sardegna (qorti amministrattiva 
reġjonali ta’ Sardenja) idd eċidiet li tissospendi l -proċeduri q uddiemha u l i tagħmel lill-Qorti 
tal-Ġustizzja d-domanda p reliminari li ġejjin:
“1)Il-prinċipji ta’ libertà ta’ stabbiliment, ta’ non diskriminazzjoni u t a’ protezzjoni tal-kompe tizzjoni 
msemm ija fl-Artikoli 49, 56 u 106 TFUE, jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali li, permezz tal-effett 
ta’ interventi leġiżlattivi suċċessivi, tipprevedi proroga [estensjoni] ripetuta tad-data ta’ skadenza ta’ 
konċessjonijiet ta’ beni tal-qasam m arittimu, ta’ rilevanza ekono mika?
2) L-Artikolu 12 tad-Direttiva 2006 /123[...] jipprekludi di spożizzjoni nazzjonali, bħal dik tal-punt 18 
tal-Artikolu 1 tad-Digriet-Liġi Nru [194/2009 ] [...], li sar liġi bil-Liġi Nru [25/2010 ] [...], kif ukoll 
emendi u ż idiet suċċessivi, li tippermetti l-proroga awtomatika tal-konċessjonijiet fis-seħħ fl-oqsma 
marittimi ddestinati għall-eżerċizzju ta’ attivitajiet turistiċi u ri kreattivi, sal-31 ta’ Diċembru 2015 ; 
jew anki sal-31 ta’ Diċembru 2020 , fis-sens tal-Artikolu 34k tad-Digriet-Liġi Nru [179/2012 ] [...], li 
ddaħħal bl-Artikolu 1(1) tal-Liġi Nru 221 t as-17 ta’ Diċembru 2012 [ ...]?”
26 Permezz ta’ deċiżjoni tas-27 ta’ Ottubru 2015 , il-kawżi ġew m agħquda g ħall-finijiet tal-proċedura orali 
u tas-sentenza.
Fuq id-domandi preliminari
Fuq l-ammissibbiltà tad-domandi preliminari
27 L-ew wel nett, il-Gvern T aljan isostni li l-Artikolu 1(18) tad-Digriet Liġi Nru 194/2009 , imsemm i 
fil-Kawża C -458/14, ki en jirrigwarda , me ta seħħew i l-fatti fil-kawża p rinċipali, esklużivament 
il-konċessjonijiet ta’ proprjetà pubblika fis-settur marittimu. L-applikazzjoni ta’ din id -dispożizzjoni 
għall-konċessjonijiet fis-setturi tal-għadajjar u t ax-xmajjar seħħet wara l -adozzjoni tal-atti kkon testati 
quddiem i l-qorti tar-rinviju, minkejja li din id-dispożizzjoni la ma tapplika ratione temporis u l anqas 
ratione materiae għall-konċessjoni inkwistjoni f’din il-kawża.
28 F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar l i d-domandi dwar l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni magħmula 
mill-qorti nazzjonali fil-kuntest leġiżlattiv u f attwali dd efinit minnha u t aħt ir-responsabbiltà tagħha, 
kuntest li ma huwiex ko mpitu tal-Qorti tal-Ġustizzja li tivverifika l-eżattezza tiegħu, igawdu m inn 
preżunzjoni ta’ rilevanza (sentenza tas-6 ta’ Ottubru 2015 , Târșia, C-69/14, EU:C:2015 :662, punt 12 u 
l-ġurisprudenza ċċitata).
8 ECLI:EU:C:2016 :558SENTENZATAL-14.7.2016 –KAWŻIMAGĦQUDAC-458/14 u C-67/15
PROMOIMPR ESAET
29 B’mod partikolari, ma huwiex l-obbligu tal-Qorti tal-Ġustizzja, fil-kuntest tas-sistema ta’ koo perazzjoni 
ġudizzjarja stabbilita m ill-Artikolu 267 TFUE, li tivverifika j ew li tqiegħed inkwistjoni l-eżattezza 
tal-interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali magħmula mill-qorti nazzjonali, peress li din l-interpretazzjoni 
taqa’ fil-kompe tenza esklużiva ta’ din tal-aħħar. Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja għandha, me ta tiġi 
adita b ’talba g ħal d eċiżjoni p reliminari m ressqa m inn q orti n azzjonali, tillimita r uħha 
għall-interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali li tkun tressqet quddiemha mill-imsemm ija qorti (sentenza 
tas-6 ta’ Ottubru 2015 , Târșia, C-69/14, EU:C:2015 :662, punt 13 u l -ġurisprudenza ċċitata).
30 Barra m inn h ekk, i l-Qorti tal-Ġustizzja tista’ biss tirrifjuta li tiddeċiedi fuq domanda p reliminari 
magħmula m inn q orti nazzjonali me ta jidher b’mod ċar li l-interpretazzjoni tad-dritt tal-Unjoni 
Ewropea mitluba bl-ebda m od m a hija relatata mar-realtà jew m as-suġġett tal-kawża prinċipali, me ta 
l-problema tkun ta’ natura ipotetika jew saħansitra me ta l-Qorti tal-Ġustizzja ma jkollhiex il-punti ta’ 
fatt u t a’ liġi me ħtieġa sabiex tirrispondi b ’mod utli għad-domandi li jkunu sarulha (sentenza tas-
6 ta’ Ottubru 2015 , Târșia, C-69/14, EU:C:2015 :662, punt 14 u l -ġurisprudenza ċċitata).
31 F’dan il-każ, mid-deċiżjoni tar-rinviju fil-Kawża C-458/14 jirriżulta li Promoimpresa, me ta pp reżentat 
ir-rikors tagħha quddiem i t-TAR L ombardia , ibbażat ruħha fuq l-Artikolu 1(18) tad-Digriet Liġi 
Nru 194/2009 , ki f eme ndat bil-Liġi N ru 25/2010 , billi sostniet li, għalkemm ġ iet ad ottata 
għall-konċessjonijiet ta’ proprjetà pubblika f is-settur marittimu, din id -dispożizzjoni kellha tapplika 
wkoll għall-konċessjonijiet ta’ proprjetà pubblika fis-settur tal-għadajjar.
32 Issa, il-qorti tar-rinviju f’din il-kawża aċċettat impliċitament din l-interpretazzjoni, sa fejn hija qieset li 
l-eżitu tal-kawża prinċipali kien jiddependi m ill-kwistjoni dwar jekk di n l-istess di spożizzjoni nazzjonali 
ma kellhiex tiġi applikata għar-raġuni li tikser id-dritt tal-Unjoni.
33 It-tieni nett, il-Kummissjoni tosserva li, me ta seħħew il-fatti relatati ma’ ku ll w aħda m ill-kawżi 
prinċipali, il-konċessjonijiet mogħtija lir-rikorrenti f’dawn il-kawżi ma kinux jaqgħu, ratione temporis, 
taħt l-Artikolu 34k tad-Digriet Liġi Nru 179/2012 . Fil-fatt, di n id -dispożizzjoni, li testendi s al-
31 ta’ Diċembru 2020 i l-konċessjonijiet relatati ma’ beni pubbliċi li inizjalment kellhom jiskadu fil-
31 ta’ Aw wissu 2015 , ġiet ad ottata wara d -deċiżjonijiet ikkon testati fil-kawża prinċipali. Minn da n, 
il-Kummissjoni tiddeduċi li d-domandi p reliminari h uma ammissibbli biss s a fejn jirrigwarda w 
l-estensjoni tal-konċessjonijiet sal-31 ta’ Aw wissu 2015 .
34 F’dan ir-rigward, għandu jiġi osservat, hekk ki f jagħmel l-Avukat Ġenerali fil-punt 37 tal-konklużjonijiet 
tiegħu, li, permezz tad-domandi preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju qegħda tirreferi, b’mod ġenerali, 
għall-każ ta’ leġiżlazzjoni nazzjonali li tipprevedi l-estensjoni awtomatika u ri petuta tad-data ta’ 
skadenza ta’ kon ċessjonijiet ta’ beni pubbliċi fis-settur m arittimu u t al-għadajjar. Għaldaqstant, 
il-kwistjoni dwar jekk id -dispożizzjonijiet nazzjonali applikabbli fil-kawżi prinċipali humiex da wk li 
jestendu din l-iskadenza sal-31 ta’ Diċembru 2015 j ew sal-31 ta’ Diċembru 2020 m hux biss taqa’ taħt 
il-kompe tenza tal-qorti nazzjonali, iżda w koll m a taffettwax, f’kull ka ż, l-ammissibbiltà tad-domandi 
preliminari.
35 Fid-dawl ta’ da k ko llu li ntqal, hemm l ok li jitqies li t-talbiet għal deċiżjoni preliminari h uma 
ammissibbli.
Fuq it-tieni domanda fil-Kawża C-67/15
36 Permezz t at-tieni domanda t agħha, li għandha tiġi eżaminata l-ew wel, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, 
essenzjalment, jekk l -Artikolu 12 t ad-Direttiva 2006 /123 g ħandux jiġi interpretat fis-sens li huwa 
jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tippermetti l-estensjoni 
awtomatika ta’ kon ċessjonijiet fis-seħħ ta’ proprjetà pubblika fis-settur marittimu u t al-għadajjar u i ntiżi 
għall-eżerċizzju ta’ attivitajiet turistiċi u ri kreattivi.
ECLI:EU:C:2016 :558 9SENTENZATAL-14.7.2016 –KAWŻIMAGĦQUDAC-458/14 u C-67/15
PROMOIMPR ESAET
Fuq il-kundizzjonijiet ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 2006 /123
37 L-Artikolu 12 t ad-Direttiva 2006 /123 j insab fit-Taqsima 1 tal-Kapitolu III t a’ din id -direttiva, dwar 
l-awtorizzazzjonijiet u j kopri l-każ speċifiku l i fih in-numru ta’ awtorizzazzjonijiet disponibbli għal 
attività partikolari h uwa limitat minħabba n-nuqqas ta’ riżorsi naturali jew ta’ kapaċitajiet tekniċi 
disponibbli. Fil-kuntest ta’ di n l-istess t aqsima, l-Artikolu 9 tal-imsemm ija dir ettiva jirregola 
l-possibbiltà, għall-Istati Membri, li jissuġġettaw l-aċċess għal attività ta’ servizz u l -eżerċizzju tagħha 
għal skem a ta’ awtorizzazzjoni. L-Artikolu 10 t al-istess dir ettiva jirrigwarda l -kundizzjonijiet 
għall-għoti ta’ dawn l-awtorizzazzjonijiet u l -Artikolu 11 tagħha jirrigwarda t -tul tagħhom.
38 Minn n aħa, għandu jiġi osservat li l-Artikolu 4(6) ta’ din id -direttiva jiddefinixxi skem a ta’ 
awtorizzazzjoni bħala ku ll p roċedura l i skontha fornitur jew d estinatarju e ffettivament ikun 
jeħtiġilhom jieħdu passi sabiex jiksbu m ingħand awtorità ko mpe tenti deċiżjoni formali, jew deċiżjoni 
impliċita, dwar aċċess għal attività ta’ servizz jew l-eżerċizzju tagħha.
39 Barra m inn h ekk, i l-premessa 39 t al-imsemm ija dir ettiva tindika l i l-kunċett ta’ “skem a ta’ 
awtorizzazzjoni” għandu jkopri, b’mod partikolari, il-proċeduri amministrattivi li permezz tagħhom 
jingħataw kon ċessjonijiet.
40 Issa, il-kawżi prinċipali jirrigwarda w kon ċessjonijiet ta’ proprjetà pubblika m ogħtija m ill-awtoritajiet 
pubbliċi fis-settur marittimu u t al-għadajjar u l i huma intiżi għall-użu ta’ żona pubblika g ħal finijiet 
turistiċi u ri kreattivi.
41 Dawn il-konċessjonijiet jistgħu g ħalhekk j iġu kkl assifikati bħala “awtorizzazzjonijiet”, fis-sens 
tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2006 /123, sa fejn da wn jikkostitwixxu atti formali, irri spettivament 
mill-klassifikazzjoni tagħhom fid-dritt nazzjonali, li għandhom jinkisbu m ill-fornituri, mill-awtoritajiet 
nazzjonali, sabiex ikunu jistgħu jeżerċitaw l-attività ekono mika tagħhom.
42 Min-naħa l-oħra, għandu jiġi enfasizzat li l-konċessjonijiet inkwistjoni fil-kawżi prinċipali jirrigwarda w 
riżorsi naturali, fis-sens tal-Artikolu 12 t ad-Direttiva 2006 /123, għaliex iż-żoni pubbliċi inkwistjoni 
jinsabu jew m al-plajja tal-Lago di G arda , jew m al-linji tal-kosti marittimi Taljani.
43 Għal dak li jirrigwarda , iktar speċifikament, il-kwistjoni dwar jekk l-imsemm ija kon ċessjonijiet humiex 
is-suġġett ta’ numru limitat ta’ awtorizzazzjonijiet minħabba n-nuqqas ta’ riżorsi naturali, hija l-qorti 
nazzjonali li għandha tivverifika jekk di n il-kundizzjoni hijiex issodisfatta. F’dan ir-rigward, il-fatt li 
l-konċessjonijiet inkwistjoni fil-kawżi prinċipali jingħataw m hux fuq livell nazzjonali iżda f uq livell 
komunali għandu, b’mod p artikolari, jittieħed inkunsiderazzjoni sabiex jiġi dd eterminat jekk 
l-imsemm ija żoni li jistgħu jkunu s-s uġġett ta’ operat ekono miku h umiex f’numru limitat.
44 Barra m inn h ekk, s a fejn il-qrati tar-rinviju jsostnu li l-konċessjonijiet inkwistjoni fil-kawżi prinċipali 
jistgħu jikkostitwixxu kon ċessjonijiet ta’ servizzi, għandu jiġi pp reċiżat li, skont il-premessa 57 
tad-Direttiva 2006 /123, id-dispożizzjonijiet ta’ din id -direttiva dwar l-iskem i ta’ awtorizzazzjoni ma 
jirrigwarda wx il-konklużjoni ta’ ku ntratti m ill-awtoritajiet ko mpe tenti għall-provvista ta’ servizz 
partikolari li taqa’ taħt ir-regoli dwar il-kuntratti pubbliċi.
45 Minn da n jirriżulta li d-dispożizzjonijiet dwar l-iskem i ta’ awtorizzazzjoni tad-Direttiva 2006 /123 m a 
jistgħux japplikaw għal kon ċessjonijiet ta’ servizzi pubbliċi li jistgħu, b’mod partikolari, jaqgħu taħt 
id-Direttiva 2014 /23.
46 F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar l i kon ċessjoni ta’ servizzi hija kkara tterizzata, b’mod partikolari, minn 
sitwazzjoni fejn dri tt li topera s ervizz p artikolari j iġi ttrasferit m inn a wtorità kon traenti lil 
konċessjonarju, fejn da n tal-aħħar ikollu, fil-kuntest tal-kuntratt kon kluż, ċerta libertà ekono mika 
sabiex jistabbilixxi l-kundizzjonijiet li taħthom j opera da n id -dritt u pe ress li, b’mod p arallel,
10 ECLI:EU:C:2016 :558SENTENZATAL-14.7.2016 –KAWŻIMAGĦQUDAC-458/14 u C-67/15
PROMOIMPR ESAET
 il-konċessjonarju huwa espost ħafna għar-riskji marbuta ma’ dan l-operat (ara, f’dan is-sens, is-sentenza 
tal-11 ta’ Ġunju 2009 , Hans & Ch ristophorus Oymanns, C-300/07, EU:C:2009 :358, punt 71).
47 Issa, fil-kawżi prinċipali, hekk ki f tenfasizza l-Kummissjoni, il-konċessjonijiet m a jirrigwarda wx 
provvista speċifika t a’ servizzi mill-entità kon traenti, iżda l-awtorizzazzjoni li tiġi eżerċitata attività 
ekono mika f’żona pubblika. Minn da n jirriżulta li l-konċessjonijiet inkwistjoni fil-kawża prinċipali ma 
jaqgħux t aħt il-kategorija t a’ kon ċessjonijiet ta’ servizzi (ara, b’analoġija, is-sentenza t al-
14 ta’ Novembru 2013 , Belgacom, C-221/12, EU:C:2013 :736, punti 26 sa 28).
48 Tali interpretazzjoni hija, barra m inn h ekk, i kkorroborata mill-premessa 15 tad-Direttiva 2014 /23. Din 
tal-aħħar tippreċiża fil-fatt li ċerti ftehimiet li jkollhom b ħala għan tagħhom id -dritt li operatur 
ekono miku jisfrutta ċerti beni pubbliċi jew riżorsi pubbliċi, skont id-dritt privat jew pubbliku, bħal art, 
fejn l-Istat jistabbilixxi biss il-kundizzjonijiet ġenerali għall-użu tagħhom m ingħajr m a jakkwista 
xogħlijiet jew servizzi speċifiċi, ma għandhomx jiġu kkl assifikati bħala “konċessjonijiet ta’ servizzi” 
fis-sens ta’ din id-direttiva.
Fuq l-applikazzjoni tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 2006 /123
49 Fil-każ li l-konċessjonijiet inkwistjoni fil-kawżi prinċipali jaqgħu f il-kamp t a’ applikazzjoni 
tal-Artikolu 12 tad-Direttiva 2006 /123 – l iema fatt għandu jiġi ddeterminat mill-qorti tar-rinviju, hekk 
kif jirriżulta m ill-punt 43 t a’ din is-sentenza – g ħandu jiġi osservat li, skont il-paragrafu 1 ta’ din 
id-dispożizzjoni, l-għoti ta’ awtorizzazzjonijiet, me ta n-numru tagħhom h uma limitat m inħabba 
n-nuqqas tar-riżorsi naturali, għandu jkun suġġett g ħal proċedura t a’ għażla bejn il-kandida ti 
potenzjali, liema proċedura g ħandha tissodisfa l-garanziji ko llha ta’ imparzjalità u t a’ trasparenza, 
b’mod partikolari ta’ reklamar ad egwat.
50 Issa, hekk ki f jenfasizza l-Avukat Ġenerali fil-punt 83 tal-konklużjonijiet tiegħu, leġiżlazzjoni nazzjonali, 
bħal dik inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, sa fejn tipprevedi estensjoni ex lege t ad-data ta’ skadenza ta’ 
awtorizzazzjonijiet, h ija ekwivalenti għal tiġdid a wtomatiku t a’ da wn tal-aħħar, li huwa eskluż 
mill-kliem s tess tal-Artikolu 12(2) tad-Direttiva 2006 /123.
51 Barra m inn h ekk, l -estensjoni awtomatika ta’ awtorizzazzjonijiet dwar l-operat ekono miku ta’ proprjetà 
pubblika fis-settur marittimu u t al-għadajjar m a tippermettix l-organizzazzjoni ta’ proċedura ta’ għażla, 
kif deskritta fil-punt 49 ta’ din is-sentenza.
52 Madankollu, ir-rikorrenti fil-kawżi prinċipali kif ukoll il-Gvern Taljan isostnu li l-estensjoni awtomatika 
ta’ awtorizzazzjonijiet hija neċessarja sabiex jiġu protetti l-aspettattivi leġittimi tad-detenturi ta’ dawn 
l-awtorizzazzjonijiet, sa fejn hija tippermetti li jiġu rkuprati l-flus investiti minn da wn tal-aħħar.
53 F’dan ir -rigward, għandu jiġi kkon statat li l-Artikolu 12(3) tad-Direttiva 2006 /123 j ipprevedi, 
espressament, li l-Istati M embri jistgħu jieħdu inkunsiderazzjoni ku nsiderazzjonijiet m arbuta m a’ 
raġunijiet impe rattivi ta’ interess ġ enerali me ta jistabbilixxu r-regoli li jirregolaw il-proċedura ta’ 
għażla.
54 Madankollu, it-teħid inkunsiderazzjoni ta’ tali ku nsiderazzjonijiet huwa previst biss fl-istabbiliment 
tar-regoli għall-proċedura t a’ għażla tal-kandida ti potenzjali u b la ħ sara, b’mod p artikolari, 
tal-Artikolu 12(1) ta’ din id-direttiva.
55 Għaldaqstant, l-Artikolu 12(3) tal-imsemm ija dir ettiva ma jistax jiġi interpretat fis-sens li jippermetti li 
tiġi ġġ ustifikata estensjoni awtomatika t a’ awtorizzazzjonijiet anki jekk e bda p roċedura ta’ għażla 
msemm ija fil-paragrafu 1 ta’ dan l-artikolu m a tkun ġiet organizzata fil-mument tal-għoti inizjali 
tal-imsemm ija awtorizzazzjonijiet.
ECLI:EU:C:2016 :558 11SENTENZATAL-14.7.2016 –KAWŻIMAGĦQUDAC-458/14 u C-67/15
PROMOIMPR ESAET
56 Barra m inn h ekk, h ekk ki f osserva l-Avukat Ġenerali fil-punti 92 u 93 t al-konklużjonijiet tiegħu, 
ġustifikazzjoni bbażata fuq il-prinċipju ta’ protezzjoni tal-aspettattivi leġittimi teħtieġ evalwazzjoni każ 
b’każ, li tippermetti li jiġi pprovat li d-detentur tal-awtorizzazzjoni seta’ kellu l-aspettattiva leġittima li 
l-awtorizzazzjoni tiegħu tiġġedded u l i huwa għamel l-investimenti korrispondenti. Għaldaqstant, tali 
ġustifikazzjoni m a tistax tiġi validament invokata insostenn t a’ estensjoni awtomatika s tabbilita 
mil-leġiżlatur n azzjonali u l i tapplika m ingħajr di stinzjoni fir-rigward t al-awtorizzazzjonijiet 
ikkon ċernati.
57 Minn da k ko llu li ntqal jirriżulta li l-Artikolu 12(1) u (2) tad-Direttiva 2006 /123 g ħandu jiġi interpretat 
fis-sens li huwa jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li 
tipprevedi l-estensjoni awtomatika t a’ awtorizzazzjonijiet fis-seħħ t a’ proprjetà pubblika f is-settur 
marittimu u t al-għadajjar u i ntiżi għall-eżerċizzju ta’ attivitajiet turistiċi u ri kreattivi, fl-assenza ta’ kull 
proċedura ta’ għażla bejn il-kandida ti potenzjali.
Fuq id-domanda fil-Kawża C-458/14 u f uq l-ewwel domanda fil-Kawża C-67/15
58 Permezz t ad-domanda t agħhom, li għandhom jiġu eżaminati flimkien, il-qrati tar-rinviju jistaqsu, 
essenzjalment, jekk l -Artikoli 49, 56 u 106 TFUE għandhomx jiġu interpretati fis-sens li huma 
jipprekludu leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tippermetti l-estensjoni 
awtomatika t a’ kon ċessjonijiet fis-seħħ t a’ proprjetà pubblika u i ntiżi għall-eżerċizzju ta’ attivitajiet 
turistiċi u ri kreattivi.
59 Qabelxejn, għandu jiġi ppreċiżat li kull miżura nazzjonali f’qasam li kien is-suġġett ta’ armonizzazzjoni 
kompleta fil-livell tal-Unjoni Ewropea g ħandha tiġi ev alwata fid-dawl ta’ di n il-miżura t a’ 
armonizzazzjoni, u m hux f id-dawl tad-dispożizzjonijiet t ad-dritt p rimarju ( sentenza t at-
30 ta’ April 2014 , UP C DTH, C-475/12, EU:C:2014 :285, punt 63 u l -ġurisprudenza ċċitata).
60 Issa, hekk ki f osserva l-Avukat Ġenerali fil-punti 41 sa 43 tal-konklużjonijiet tiegħu, l-Artikoli 9 sa 13 
tad-Direttiva 2006 /123 j istabbilixxu sensiela ta’ dispożizzjonijiet li għandhom jiġu osservati mill-Istat 
Membru me ta l-attività ta’ servizz hija suġġetta għall-għoti ta’ awtorizzazzjoni.
61 Kif ġie di ġà deċiż fir-rigward t al-Artikolu 14 t a’ din id -direttiva, li jipprevedi lista ta’ rekwiżiti 
“pprojbiti” fil-kuntest tal-eżerċizzju tal-libertà ta’ stabbiliment, għandu jitqies li l-Artikoli 9 sa 13 ta’ din 
l-istess dir ettiva jwettqu ar monizzazzjoni eżawrjenti għal dak li jirrigwarda s-s ervizzi li jaqgħu taħt 
il-kamp t a’ applikazzjoni tagħhom (ara, b’anoloġija, is-sentenza tas-16 ta’ Ġunju 2015 , Rina Services et, 
C-593/13, EU:C:2015 :399, punti 37 u 38).
62 Għaldaqstant, id -domandi p reliminari, sa fejn jirrigwarda w l-interpretazzjoni tad-dritt p rimarju, 
japplikaw b iss f il-każ fejn l-Artikolu 12 t ad-Direttiva 2006 /123 m a jkunx applikabbli fil-kawżi 
prinċipali, liema fatt għandu jiġi ddeterminat mill-qrati tar-rinviju, hekk ki f jirriżulta mill-punt 43 ta’ 
din is-sentenza. Għalhekk, i l-Qorti tal-Ġustizzja ser tirrispondi g ħad-domandi m agħmula taħt din 
il-kundizzjoni.
63 Għandu jiġi pp reċiżat ukoll li l-konċessjonijiet inkwistjoni fil-kawżi prinċipali jirrigwarda w dri tt ta’ 
stabbiliment fiż-żona pubblika b l-għan ta’ operat ekono miku g ħal finijiet turistiċi u ri kreattivi, b’tali 
mod li s-s itwazzjonijiet ikkon ċernati mill-kawżi prinċipali jaqgħu, min-natura tagħhom s tess, taħt 
l-Artikolu 49 TFUE.
64 F’dan ir-rigward, ġie deċiż li l-awtoritajiet pubbliċi għandhom, me ta jkollhom l-intenzjoni jattribwixxu 
konċessjoni li ma taqax fil-kamp t a’ applikazzjoni tad-direttivi dwar il-kategoriji differenti ta’ kuntratti 
pubbliċi, josservaw ir -regoli fundamentali tat-Trattat FUE b ’mod ġ enerali u l -prinċipju t a’ 
nondiskriminazzjoni b’mod partikolari ( ara, f’dan is-sens, is-sentenza tas-17 ta’ Lulju 2008 , AS M 
Brescia, C-347/06, EU:C:2008 :416, punti 57 u 58 ki f ukoll il-ġurisprudenza ċċitata).
12 ECLI:EU:C:2016 :558SENTENZATAL-14.7.2016 –KAWŻIMAGĦQUDAC-458/14 u C-67/15
PROMOIMPR ESAET
65 B’mod iktar p artikolari, sa fejn tali kon ċessjoni tkun ta’ interess transkonfinali ċert, l-attribuzzjoni 
tagħha, fl-assenza ta’ kull trasparenza, lil impriża li tinsab fl-Istat Membru li taħtu taqa’ l-awtorità 
kontraenti tikkostitwixxi differenza fit-trattament għad-detriment tal-impriżi li jistgħu jkunu interessati 
fiha li jinsabu fi Stat M embru ieħor. Tali differenza fit-trattament hija, bħala prinċipju, ipprojbita 
mill-Artikolu 49 TFUE (ara, b’analoġija, is-sentenzi tas-17 ta’ Lulju 2008 , AS M B rescia, C-347/06, 
EU:C:2008 :416, punti 59 u 60, ki f ukoll tal-14 ta’ Novembru 2013 , Belgacom, C -221/12, 
EU:C:2013 :736, punt 37).
66 Għal dak li jirrigwarda , qabelxejn, l-eżistenza ta’ interess transkonfinali ċert, għandu jitfakkar l i din 
tal-aħħar g ħandha tiġi ev alwata abbażi tal-kriterji rilevanti ko llha, bħall-importanza ekono mika 
tal-kuntratt, i l-post ġeografiku t al-eżekuzzjoni tiegħu jew l -aspetti tekniċi tiegħu, b’attenzjoni 
għall-kara tteristiċi s peċifiċi t al-kuntratt i kkon ċernat ( ara, f ’dan i s-sens, is-sentenzi t al-
14 ta’ Novembru 2013 , Belgacom, C-221/12, EU:C:2013 :736, punt 29 u l -ġurisprudenza ċċ itata, kif 
ukoll tas-17 ta’ Diċembru 2015 , UN IS u B eaudout Père et Fils, C-25/14 u C -26/14, EU:C:2015 :821, 
punt 30).
67 Għaldaqstant, fil-Kawża C-458/14, l-indikazzjonijiet m ogħtija m ill-qorti tar-rinviju jippermettu 
lill-Qorti tal-Ġustizzja tikkon stata li l-konċessjoni inkwistjoni f’din il-kawża h ija ta’ interess 
transkonfinali ċert, b’mod partikolari f id-dawl tas-sitwazzjoni ġeografika t al-proprjetà u t al-valur 
ekono miku ta’ din il-konċessjoni.
68 Min-naħa l-oħra, fil-Kawża C-67/15, il-qorti tar-rinviju ma indikatx l-elementi neċessarji li jippermettu 
lill-Qorti tal-Ġustizzja tqis li jeżisti interess transkonfinali ċert. Iss a, hekk ki f jirriżulta mill-Artikolu 94 
tar-Regoli tal-Proċedura, il-Qorti għandha tkun tista’ ssib fit-talba għal deċiżjoni preliminari 
espożizzjoni tal-fatti li fuqhom id -domandi jkunu bb ażati kif ukoll tar-rabta li hemm b ’mod partikolari 
bejn da wn il-fatti u da wn id -domandi. Għaldaqstant, il-konstatazzjoni tal-elementi neċessarji sabiex 
jippermettu li tiġi vve rifikata l-eżistenza ta’ interess transkonfinali ċert għandha titwettaq, mill-qorti 
tar-rinviju, qabel m a t iġi adi ta l-Qorti tal-Ġustizzja ( ara, f’dan i s-sens, is-sentenza t as-
17 ta’ Diċembru 2015 , UN IS u B eaudout Père et Fils, C-25/14 u C -26/14, EU:C:2015 :821, punt 28).
69 F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-ew wel domanda p reliminari m agħmula fil-Kawża C-67/15 h ija inammissibbli.
70 Għal dak li jirrigwarda i l-Kawża C-458/14, għandu jiġi kkon statat sussegwentement li leġiżlazzjoni, bħal 
dik inkwistjoni fil-kawżi prinċipali, fid-dawl tal-estensjoni li hija tintroduċi, idd ew wem l -attribuzzjoni 
ta’ kon ċessjonijiet permezz ta’ proċedura trasparenti ta’ sejħa għal offerti, b’tali mod li għandu jitqies li 
tali leġiżlazzjoni tintroduċi differenza fit-trattament, għad-detriment tal-impriżi, li jinsabu fi Stat 
Membru ieħor, li jistgħu jkunu interessati f’dawn il-konċessjonijiet, ipprojbita, bħala prinċipju, 
mill-Artikolu 49 TFUE.
71 Fl-aħħar nett, sa fejn il-Gvern Taljan isostni li l-estensjonijiet implementati mil-leġiżlazzjoni nazzjonali 
huma intiża li jippermettu lill-konċessjonarji jirkupraw il-flus li jkunu investew, għandu jiġi ppreċiżat li 
tali differenza fit-trattament tista’ tiġi ġġustifikata m inn ra ġunijiet impe rattivi ta’ interess ġ enerali, 
b’mod partikolari m in-neċessità li jiġi osservat il-prinċipju ta’ ċertezza legali (ara, f’dan is-sens, 
is-sentenzi tas-17 ta’ Lulju 2008 , AS M B rescia, C-347/06, EU:C:2008 :416, punt 64, kif ukoll tal-
14 ta’ Novembru 2013 , Belgacom, C-221/12, EU:C:2013 :736, punt 38).
72 Għaldaqstant, ġie deċiż li l-prinċipju ta’ ċertezza legali, għal dak li jirrigwarda kon ċessjoni attribwita 
fl-1984 , me ta ma kienx għadu ġie stabbilit li l-kuntratti li jkunu ta’ interess transkonfinali ċert jistgħu 
jkunu suġġetti għal obbligu ta’ trasparenza, jimponi li x-xoljiment ta’ tali kon ċessjoni għandu jkun 
akkumpanjat minn pe rijodu tranżitorju li jippermetti lill-partijiet kon traenti jtemm u r-relazzjonijiet 
kuntrattwali tagħhom f’kundizzjonijiet aċċettabbli, b’mod partikolari m ill-aspett ekono miku (ara, f’dan 
is-sens, is-sentenzi tas-17 ta’ Lulju 2008 , AS M B rescia, C-347/06, EU:C:2008 :416, punti 70 u 71, kif 
ukoll tal-14 ta’ Novembru 2013 , Belgacom, C-221/12, EU:C:2013 :736, punt 40).
ECLI:EU:C:2016 :558 13SENTENZATAL-14.7.2016 –KAWŻIMAGĦQUDAC-458/14 u C-67/15
PROMOIMPR ESAET
73 Madankollu, il-konċessjonijiet inkwistjoni fil-kawżi prinċipali ġew attribwiti me ta kien diġà ġie stabbilit 
li l-kuntratti li jkunu ta’ interess transkonfinali ċert jistgħu jkunu suġġetti għal obbligu ta’ trasparenza, 
b’tali m od li l-prinċipju ta’ ċertezza legali jista’ jiġi invokat biss s abiex jiġġustifika di fferenza 
fit-trattament ipprojbita taħt l-Artikolu 49 TFUE.
74 Mill-kunsiderazzjonijiet preċedenti ko llha jirriżulta li l-Artikolu 49 TFUE għandu jiġi interpretat 
fis-sens li huwa jipprekludi leġiżlazzjoni nazzjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li 
tippermetti estensjoni awtomatika t a’ kon ċessjonijiet fis-seħħ t a’ proprjetà p ubblika u i ntiżi 
għall-eżerċizzju ta’ attivitajiet turistiċi u ri kreattivi, sa fejn da wn il-konċessjonijiet ikunu ta’ interess 
transkonfinali ċert.
Fuq l-ispejjeż
75 Peress li l-proċedura g ħandha, fir-rigward t al-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kw istjoni 
mqajma quddiem i l-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti 
għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra da wk tal-imsemm ija partijiet, m a 
jistgħux jitħallsu lura.
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Il-Ħames Awla) taqta’ u tiddeċiedi:
1) L-Artikolu 1 2(1) u ( 2) tad-Direttiva 2 0 0 6 / 1 2 3 / KE tal-Parlament Ewropew u t al-Kunsill, tat-
1 2 ta’ Diċembru 2 0 0 6 , dwar is-ser viz zi fis-suq intern, għandu jiġi interpretat fis-sens li huwa 
jipprekludi leġiżlaz zjoni naz zjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tipprevedi 
l-estensjoni awtomatika ta’ awtoriz zaz zjonijiet fi s-seħ ħ t a’ proprjetà p ubblika fi s-settur 
marittimu u t al-għadajjar u i ntiżi għall-eżerċiz zju ta’ attivitajiet t uristiċi u r ikreattivi, 
fl-assenza ta’ kull proċedura ta’ għażla bejn il-kandidati potenzjali.
2) L-Artikolu 4 9 T FUE g ħandu jiġi interpretat fi s-sens li huwa jipprekludi leġiżlaz zjoni 
naz zjonali, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li tippermetti estensjoni awtomatika ta’ 
konċessjonijiet fi s-seħ ħ t a’ proprjetà pubblika u i ntiżi għall-eżerċiz zju ta’ attivitajiet turistiċi u 
rikreattivi, sa fejn dawn il-konċessjonijiet ikunu ta’ interess transkonfinali ċert.
Firem