KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI

TANCHEV

ippreżentati fit‑28 ta’ Marzu 2019 ( 1 )

Kawża C‑171/18

Safeway Ltd

vs

Andrew Richard Newton,

Safeway Pension Trustees Ltd

(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Court of Appeal (il-Qorti tal-Appell, ir-Renju Unit))

“Artikolu 157 TFEU u ugwaljanza fir-remunerazzjoni għal ħaddiema rġiel u ħaddiema nisa – Implimentazzjoni tas-sentenza Barber dwar l-ugwaljanza fir-remunerazzjoni fir-rigward tal-età tal-irtirar – Determinazzjoni tad-data ta’ għeluq tat-‘tieqa’ Barber – Kamp ta’ applikazzjoni tal-projbizzjoni stabbilita mid-dritt tal-Unjoni dwar l-allinjament ’l isfel retroattiv tal-età tal-irtirar sakemm it-tieqa Barber hija miftuħa – Assenza ta’ terminu previst fid-dritt nazzjonali sabiex issir kawża għall-osservanza tal-ugwaljanza fir-remunerazzjoni fir-rigward tal-età tal-irtirar – Awtonomija tar-rimedji fid-dritt nazzjonali u d-dritt għal rimedju effettiv skont l-Artikolu 47 tal-Karta”

1. Il-kawża prinċipali tipprovdi opportunità mhux tas-soltu lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tiddeċiedi fuq dak li huwa meħtieġ skont id-dritt tal-Unjoni sabiex jiġi żgurat l-infurzar effettiv tal-prinċipju ta’ ugwaljanza fir-remunerazzjoni għal xogħol ugwali bejn l-irġiel u n-nisa, f’ċirkustanzi li fihom id-dritt nazzjonali ma jipprovdi l-ebda terminu għat-tressiq ta’ kawża sabiex jiġi kkontestat l-allegat ksur tiegħu, u li fihom l-infurzar tal-liġi dwar l-ugwaljanza fir-remunerazzjoni qed jintalab minn individwu kontra ieħor. B’mod iktar speċifiku, il-partijiet, essenzjalment, ma jaqblux dwar jekk il-miżuri meħuda minn fond tal-pensjoni fl‑1991, wara s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża Barber ( 2 ), kinux adegwati sabiex jikkonformaw mar-regoli stabbiliti f’dik is-sentenza dwar l-ugwaljanza fir-remunerazzjoni fir-rigward tal-pensjonijiet. Ir-rekwiżit iktar wiesa’ taħt id-dritt tal-Unjoni sabiex id-drittijiet ikunu akkumpanjati minn rimedji effettivi huwa wkoll rilevanti għat-tilwima.

2. Il-Court of Appeal of England and Wales (il-Qorti tal-Appell (Ingilterra u Wales), ir-Renju Unit) (iktar ’il quddiem il-“qorti tar-rinviju”) għandha dubji dwar jekk emenda ta’ att kostituttiv ta’ trust li jirregola l-iskema tal-pensjoni inkwistjoni li seħħet fl-1996 (trust hija l-forma legali li biha ġeneralment huma stabbiliti skemi ta’ pensjoni tax-xogħol fir-Renju Unit) ( 3 ), iżda li rriflettiet il-bidliet tal‑1991 fl-amministrazzjoni tagħha, hijiex konsistenti mal-projbizzjoni stabbilita fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ( 4 ) dwar l-allinjament ’l isfel retroattiv ( 5 ), permezz tal-ugwalizzazzjoni tal-età tal-irtirar tal-irġiel u tan-nisa billi tiġi imposta fuq dawn tal-aħħar l-età tal-irtirar tal-irġiel, sakemm tiġi implimentata s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża Barber.

I. Il-kuntest ġuridiku

A. Id-dritt tal-Unjoni

3. L-Artikolu 157(1) u (2) TFUE jipprovdi: “1. Kull Stat Membru għandu jassigura li l-prinċipju ta’ paga ugwali għall-ħaddiema maskili u femminili għal xogħol ugwali jew xogħol ta’ valur ugwali, għandu jkun applikat. 2. Għall-għan ta’ dan l-Artikolu, ‘paga’ tfisser il-paga jew is-salarju komuni bażiku jew minimu u kwalunkwe remunerazzjoni oħra, sew jekk fi flus jew in natura, li l-ħaddiem jirċievi direttament jew indirettament, għall-impjieg tiegħu, minngħand min iħaddmu. Paga ugwali mingħajr diskriminazzjoni ibbażata fuq is-sess tfisser: (a) dik il-paga għall-istess xogħol bl-imqieta għandha tkun ikkalkulata fuq il-bażi ta’ l-istess unità ta’ kejl; (b) dik il-paga għal xogħol li jitħallas bil-ħin tkun l-istess għall-istess xogħol.”

B. Id-dritt nazzjonali

4. Il-Klawżola 19 tal-att kostituttiv ta’ trust li jirregola s-Safeway Pension Scheme (l-Iskema tal-Pensjoni Safeway, iktar ’il quddiem l-“iskema”) tal‑1 ta’ April 1984 jgħid dan li ġej: “Il-kumpannija prinċipali tista’ fi kwalunkwe ħin u skont il-bżonn, bil-kunsens tal-amministraturi (“trustees”) u permezz ta’ att supplimentari (“supplemental deed”) stabbilit mill-kumpannija prinċipali u mill-amministraturi, timmodifika jew tikkompleta kwalunkwe setgħa prevista fil-kuntest tat-trust u kwalunkwe dispożizzjoni tal-iskema tal-pensjoni, inkluż dan l-att kostituttiv tal-imsemmija skema (“Trust Deed”) u r-regoli (“Rules”) tiegħu, kif ukoll l-atti u l-istrumenti l-oħra kollha bil-miktub li jikkompletaw dan l-att u l-atti msemmija fit-Tieni Anness hawn mehmuż, fejn din is-setgħa ta’ modifika tista’ tiġi eżerċitata b’tali mod li d-data ta’ dħul fis-seħħ, indikata fl-att supplimentari, tista’ tkun id-data tal-att inkwistjoni jew id-data ta’ kull avviż bil-miktub minn qabel lill-affiljati li jinformahom bl-elementi mmodifikati jew ikkompletati, jew inkella, f’limiti raġonevoli, data li tiġi qabel jew wara d-data ta’ dan l-att, b’mod li l-modifiki jew l-elementi komplementari jkunu japplikaw retroattivament jew għall-futur skont skont il-każ.”

II. Il-fatti fil-kawża prinċipali u d-domandi preliminari

5. Il-kawża prinċipali tikkonċerna d-determinazzjoni tad-data li fiha l-età normali tal-irtirar (iktar ’il quddiem l-“ENI”), applikabbli taħt l-iskema tal-pensjoni tax-xogħol għall-impjegati tal-Grupp Safeway (l-iskema msemmija iktar ’il fuq) ġiet iffissata b’mod uniformi għal 65 sena kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, fejn qabel kienet stabbilita għal 60 sena għan-nisa u 65 sena għall-irġiel.

6. Safeway Limited (iktar ’il quddiem l-“appellanti”), li hija l-persuna li timpjega prinċipali taħt l-iskema, issostni li l-ugwalizzazzjoni tal-ENI seħħet fl-1 ta’ Diċembru 1991, li hija d-data li fiha l-affiljati tal-iskema ġew innotifikati bl-ugwalizzazzjoni tat-trattament tal-irġiel u tan-nisa, permezz tal-introduzzjoni ta’ ENI ta’ 65 sena għaż-żewġ sessi permezz ta’ avviż bil-miktub, u d-data li b’referenza għaliha emenda formali sussegwenti għall-iskema kienet iddikjarata li hija effettiva retroattivament.

7. L-ewwel appellat, Andrew Newton, affiljat tal-iskema, isostni li l-ugwalizzazzjoni tal-ENI għal 65 sena ma seħħitx qabel it‑2 ta’ Mejju 1996, li kienet id-data tal-eżekuzzjoni tal-att li bih ġiet emendata formalment l-iskema. Kieku dan kien korrett, ma saret l-ebda ugwalizzazzjoni tal-ENI għall-irġiel u għan-nisa għall-perijodu bejn Diċembru 1991 u Mejju 1996, b’mod li d-drittijiet li minnhom gawdew l-irġiel kellhom, matul dak il-perijodu, ikunu l-istess bħad-drittijiet tal-klassi vvantaġġjata, jiġifieri n-nisa. Skont l-ewwel appellat, l-ENI tan-nisa baqgħet 60 sena sa l-emenda formali fit‑2 ta’ Mejju 1996, u b’hekk l-irġiel kienu intitolati wkoll għal din l-ENI sa dik id-data.

8. Il-qorti tar-rinviju tiddikjara li, kieku dan kien korrett, il-konsegwenza finanzjarja totali tad-determinazzjoni ta’ din il-kwistjoni hija stmata li tammonta għal iktar minn 100 miljun lira sterlina (GBP).

9. Skont l-osservazzjonijiet bil-miktub ta’ Safeway Pensions Trustees Ltd., it-tieni appellata, il-pożizzjoni tagħha fil-kawża prinċipali hija newtrali.

10. Il-bidla fl-ENI saret bħala riżultat tas-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tas‑17 ta’ Mejju 1990, Barber ( 6 ), fejn ġie deċiż li kien illegali, skont l-Artikolu 119 KE (issa l-Artikolu 157 TFUE) li ssir diskriminazzjoni kontra l-irġiel fi ħdan skemi ta’ pensjoni billi jkun hemm ENI differenti għall-irġiel u għan-nisa. L-ENI inkwistjoni fis-sentenza Barber kienet 65 sena għall-irġiel u 60 sena għan-nisa.

11. Madankollu, l-effett ratione temporis tas-sentenza ġie sospiż, u ġie deċiż mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Barber li l-effett dirett tal-Artikolu 119 KE, li issa sar l-Artikolu 157 TFUE, ma setax jiġi invokat sabiex jintalab intitolament għall-pensjoni minħabba dik id-diskriminazzjoni b’effett qabel is‑17 ta’ Mejju 1990. Is-sentenza għalhekk kellha effett prospettiv biss ( 7 ). Filwaqt li l-fondi tal-pensjonijiet kienu liberi, prospettivament, li jirrispondu għas-sentenza Barber b’“allinjament ’l isfel” li fisser żieda tal-ENI tan-nisa għal dik tal-irġiel (u fil-kawża prinċipali 65 sena) ( 8 ), qabel ma ttieħdu tali miżuri, il-klassi żvantaġġata, jiġifieri l-irġiel, kellhom jiġu ttrattati bl-istess mod bħall-klassi vvantaġġjata, jiġifieri n-nisa. Għalhekk, mis‑17 ta’ Mejju 1990, id-data meta ngħatat is-sentenza Barber, sal-adozzjoni ta’ miżuri minn fond tal-pensjoni sabiex tiġi żgurata ugwaljanza fir-remunerazzjoni għal xogħol ugwali bejn l-irġiel u n-nisa billi tiġi applikata l-istess ENI għaż-żewġ sessi, l-irġiel kellhom jiġu ttrattati favorevolment daqs in-nisa ( 9 ). Dan sar magħruf bħala “allinjament ’il fuq” u l-perijodu sar magħruf, għall-inqas fir-Renju Unit, bħala t-“tieqa Barber” ( 10 ).

12. Fl-1 ta’ Settembru 1991 l-avviż imsemmi iktar ’il fuq ġie kkomunikat lill- affiljati kollha tal-iskema (iktar ’il quddiem “l-Avviż tal-1991”) fis-sens li t-trustee kien iddeċieda li jemenda l-iskema billi jintroduċi ENI waħda ta’ 65 sena għall-irġiel u għan-nisa, bi tweġiba għas-sentenza Barber, għal perijodi ta’ servizz imwettqa mis‑17 ta’ Mejju 1990. B’ittra ddatata l-1 ta’ Diċembru 1991 lil dawk l-impjegati tagħha li kienu affiljati jew eliġibbli sabiex isiru affiljati tal-iskema, l-appellanti ikkonfermat li l-bidliet għall-benefiċċji tal-pensjoni deskritti fl-Avviż tal‑1991 kienu ser jidħlu fis-seħħ mill‑1 ta’ Diċembru 1991.

13. Dawn li ġejjin huma siltiet mill-Avviż tal‑1991: “Bidliet fil-benefiċċji tal-iskema tiegħek Dan l-avviż iġiblek aħbarijiet bil-quddiem ta’ […] bidliet sinjifikattivi fl-iskema tal-pensjoni u tal-benefiċċji tal-familja Safeway li l-kumpannija u t-trustee beħsiebhom jintroduċu b’effett mill 1 ta’ Diċembru 1991 […] Età normali tal-irtirar komuni għall-irġiel u għan-nisa ta’ 65 sena –It-trattament tal-irġiel u tan-nisa b’mod differenti fil-prattiki tal-impjiegi ilu li sar kontra l-liġi. B’mod sorprendenti, fil-qasam tal-pensjonijiet, kien possibbli li jkun permess trattament differenti, speċjalment fir-rigward tal-età tal-irtirar. Sentenza reċenti tal-Qorti [tal-Ġustizzja tal-Unjoni] Ewropea hija mistennija li tibdel dan kollu […] Il-Qorti [tal-Ġustizzja tal-Unjoni] Ewropea tiftaħ triq ġdida għall-pensjonijiet Forsi smajtu dwar każ li reċentement kien jinvolvi l-Guardian Royal Exchange (GRE) u wieħed mill-ex impjegati tagħhom, is-Sur Barber. Huwa qal li kien vittma ta’ diskriminazzjoni sesswali meta ġie miċħud pensjoni mill-GRE wara li tkeċċa f’età meta mara kieku kienet tirċievi pensjoni. Wara battalja fit-tul li spiċċat fil-Qorti [tal-Ġustizzja tal-Unjoni] Ewropea, il-kawża nqagħtet favur is-Sur Barber. Din hija sentenza importanti għaliex tfisser li l-bidliet issa huma inevitabbli f’ħafna skemi tal-pensjoni ta’ kumpanniji fir-rigward ta’ etajiet differenti tal-irtirar għall-irġiel u għan-nisa. Għad hemm inċertezzi dwar kif is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ser tiġi implimentata fil-prattika. Madankollu, il-kumpannija u t-trustee ddeċidew li huwa xieraq li jaġixxu issa sabiex ikun hemm ugwalizzazzjoni tal-età normali tal-irtirar. Huma qegħdin ikomplu jimmonitorjaw is-sitwazzjoni u jagħmlu kwalunkwe tibdil ieħor li jista’ jkun meħtieġ bħala riżultat ta’ kjarifika tal-effetti tas-sentenza”.

14. L-Avviż tal‑1991 kien fih in-nota ta’ qiegħ il-paġna li ġejja: “Huwa enfasizzat li l-att kostituttiv ta’ trust u r-regoli tiegħu huma l-bażi legali tal-[Iskema], u li dan l-avviż huwa maħsub biss għall-iskop ta’ gwida ġenerali u informazzjoni. Għandek tinnota li l-bidliet deskritti f’dan il-fuljett jirrappreżentaw tibdil fit-termini u kundizzjonijiet tal-impjieg tiegħek.”

15. Skont il-qorti tar-rinviju, mill-bidu ta’ Diċembru 1991, l-iskema kienet amministrata fuq il-bażi li l-ENI li qabel kienu differenti għall-irġiel u n-nisa kienu tabilħaqq saru ugwali bl-adozzjoni ta’ ENI komuni ta’ 65 sena. Għalhekk, il-benefiċċji tal- affiljati kienu kkalkulati fuq dik il-bażi. Ħlasijiet lil affiljati li jirtiraw wara saru fuq il-bażi ta’ ENI ta’ 65 sena kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa, kif kienu l-ħlasijiet ta’ trasferiment, u ħlasijiet wara l-mewt tal-affiljati fis-servizz.

16. Madankollu, kif imsemmi iktar ’il fuq, ma saret l-ebda emenda korrispondenti permezz ta’ att, sat‑2 ta’ Mejju 1996, meta l-appellanti u t-trustee kkonkludew att ġdid kostituttiv ta’ trust u r-regoli tiegħu (iktar ’il quddiem l-“Att tal-1996”) għall-iskema. Ir-regoli, li kienu jikkostitwixxu t-Tieni Skeda tal-Att tal‑1996, ipprovdew għal ENI komuni ta’ 65 sena għall-irġiel u għan-nisa. L-ugwalizzazzjoni tal-ENI kellu jkollha effett retroattiv mill‑1 ta’ Diċembru 1991, id-data identifikata fl-Avviż tal‑1991 bħala d-data effettiva għall-ugwalizzazzjoni tal-ENI.

17. F’Jannar 2009, tqajjem tħassib minn konsulent indipendenti tat-trustees fir-rigward tad-dewmien ta’ ħames snin bejn l-Avviż tal‑1991 u d-dħul fis-seħħ tal-Att tal‑1996. Inbdew proċeduri fil-High Court (il-Qorti Għolja tal-Ġustizzja, ir-Renju Unit) diversi snin wara, billi ma kien hemm l-ebda terminu taħt id-dritt nazzjonali għat-tressiq ta’ talba għal dritt għal benefiċċju taħt trust meta t-trust għad għandu assi ( 11 ), bl-ewwel appellat fil-kawża prinċipali jallega ksur tal-prinċipju ta’ ugwaljanza fir-remunerazzjoni għal xogħol ugwali bejn l-irġiel u n-nisa skont l-Artikolu 157 TFUE, kif elaborat mis-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Barber ( 12 ). Fid‑29 ta’ Frar 2016, il-High Court (il-Qorti Għolja tal-Ġustizzja) iddeċidiet favur tagħhom. Din is-sentenza ġiet appellata quddiem il-qorti tar-rinviju.

18. Il-qorti tar-rinviju tiddikjara li ma kienx hemm nuqqas ta’ qbil bejn il-partijiet li l-miżuri ta’ implimentazzjoni għall-għeluq tat-“tieqa Barber” ma ttieħdux sat‑2 ta’ Mejju 1996, id-data li fiha sar l-Att tal‑1996, iktar milli fl‑1 ta’ Diċembru 1991, id-data ta’ notifika tal-Avviż tal‑1991 ( 13 ). Kif spjegat iktar ’il fuq (punt 11), skont is-sentenza Barber, sakemm jittieħdu miżuri sabiex jiġi implimentat il-prinċipju ta’ ugwaljanza fir-remunerazzjoni fil-kuntest ta’ ENI (fir-rigward ta’ perijodi ta’ servizzi mwettqa wara dik is-sentenza, jiġifieri s‑17 ta’ Mejju 1990), il-klassi żvantaġġata (l-irġiel) għandhom jiġu ttrattati matul din it-“tieqa” bl-istess mod bħall-klassi vvantaġġata (in-nisa) sabiex it-trattament jiġi allinjat ’il fuq. Madankollu, wara l-għeluq tat-“tieqa Barber” l-ugwalizzazzjoni tista’ tinkludi ENI ta’ 65 sena kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa. Fi kliem ieħor, l-allinjament ’l isfel huwa permess taħt is-sentenza Barber matul dan il-perijodu biss.

19. Il-qorti tar-rinviju żżid tgħid li “l-punt ta’ riferiment għall-aċċertament, matul il-perijodu meta t-tieqa Barber hija miftuħa […] għandu jinstab b’riferiment għall-att kostituttiv ta’ trust u r-regoli tal-iskema rilevanti, peress li dawn jikkostitwixxu s-sistema, il-qafas jew il-punt ta’ riferiment uniku u esklużiv bl-iskop li tinkiseb ugwaljanza fit-trattament” ( 14 ).

20. Madankollu, il-qorti tar-rinviju għandha dubji dwar jekk il-High Court (il-Qorti Għolja tal-Ġustizzja) applikatx korrettament il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li tipprekludi l-allinjament ’l isfel retroattiv tad-drittijiet tal-klassi vvantaġġata ma’ dawk tal-klassi żvantaġġata, sakemm jiġu introdotti miżuri għall-konformità mas-sentenza Barber ( 15 ) u l-għeluq tat-tieqa. Il-qorti tar-rinviju tispjega li, bħala kwistjoni tad-dritt tal-Istat Membru, id-dritt li n-nisa gawdew ta’ ENI ta’ 60 sena kien dritt “revokabbli” (jista’ jiġi emendat retroattivament) ( 16 ), peress li għall-perijodu kollu mill‑1 ta’ Diċembru 1991 sat‑2 ta’ Mejju 1996, l-Avviż tal-1991 kien fis-seħħ għal dak li jirrigwarda ż-żieda tal-ENI tan-nisa għal 65 sena, u dan seta’ jiġi implimentat skont id-dritt nazzjonali. Fil-fatt, l-iskema kienet amministrata matul dan il-perijodu fuq din il-bażi.

21. Għalhekk, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-affermazzjoni retroattiva, fl-att kostituttiv ta’ trust tat‑2 ta’ Mejju 1996, tal-bidla fil-prattika stabbilita bl-Avviż tal-1991, u li tpoġġi fis-seħħ ENI komuni għall-irġiel u għan-nisa ta’ 65 sena, hijiex fil-fatt permissibbli skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, fuq il-bażi li l-projbizzjoni ta’ allinjament ’l isfel retroattiv matul il-tieqa Barber tapplika biss għal drittijiet li huma “irrevokabbli” (fissi).

22. Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju tosserva li, matul it-tieqa Barber, id-dritt tal-Unjoni ma jeħtieġx l-għoti lill-klassi żvantaġġata ta’ drittijiet iktar ġenerużi minn dawk li tgawdi l-klassi vvantaġġjata. L-għoti ta’ dritt irrevokabbli lill-irġiel, bejn l-1991 u l-1996, għal ENI ta’ 60 sena, jaqbeż id-drittijiet tan-nisa matul dan il-perijodu, peress li huma kellhom biss dritt revokabbli li jirtiraw ta’ 60 sena.

23. F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-qorti tar-rinviju ssospendiet il-proċedura quddiemha u għamlet id-domanda preliminari li ġejja lill-Qorti tal-Ġustizzja: “Meta r-regoli ta’ skema tal-pensjoni jagħtu s-setgħa, fil-kuntest tad-dritt nazzjonali, permezz ta’ emenda tal-att li jikkostitwixxi l-iskema bħala trust, sabiex jitnaqqas retroattivament il-valur tad-drittijiet għall-pensjoni miksuba kemm tal-ħaddiema rġiel kif ukoll tan-nisa għal perijodu bejn id-data tal-komunikazzjoni bil-miktub tat-tibdil previst fl-iskema u d-data ta’ meta l-att li jikkostitwixxi l-iskema bħala trust effettivament jiġi emendat, l-Artikolu 157 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (li qabel kien u li kien fil-mument tal-fatti l-Artikolu 119 tat-Trattat ta’ Ruma) jeħtieġ li d-drittijiet għall-pensjoni miksuba kemm tal-ħaddiema rġiel kif ukoll tan-nisa għandhom jitqiesu għal dan il-perijodu bħala irrevokabbli, fis-sens li d-drittijiet għall-pensjoni tagħhom huma protetti minn tnaqqis retroattiv b’riżultat tas-setgħa mogħtija mid-dritt nazzjonali?”

24. Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja mill-appellanti, miż-żewġ appellati, kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea. Ilkoll kemm huma pparteċipaw fis-seduta li saret fl‑4 ta’ Frar 2019.

III. Analiżi

A. Introduzzjoni

25. L-oriġini tat-tilwima li għandha tiġi eżaminata fil-kawża prinċipali tidher li tirriżulta minn żewġ karatteristiċi li huma partikolari għas-sistema legali nazzjonali. L-ewwel waħda hija l-assenza ta’ terminu sabiex jiġi infurzat id-dritt għal benefiċċju taħt trust ( 17 ). It-tieni hija dak li jidher li huwa nuqqas ta’ ċarezza fid-dritt nazzjonali dwar l-istatus legali u l-effett tal-Avviż tal-1991.

26. Ser nibda billi nanalizza dawn iż-żewġ karatteristiċi tal-kawża, qabel nispjega għalfejn is-soluzzjoni tat-tilwima tinsab fid-determinazzjoni tad-data li fiha t-tieqa Barber ingħalqet; kwistjoni li għandha tiġi evalwata mill-qorti tar-rinviju, imma fid-dawl tal-prinċipji rilevanti kollha tad-dritt tal-Unjoni. F’dawn iċ-ċirkustanzi, ser nagħti parir lill-Qorti tal-Ġustizza sabiex tifformula mill-ġdid id-domanda magħmula f’konformità mas-suġġeriment iddettaljat fit-taqsima F iktar ’l isfel. Ir-raġunament li jwassal għal din il-formulazzjoni mill-ġdid huwa kif ġej.

B. L-assenza ta’ terminu sabiex titressaq kawża

27. Ta’ min ifakkar li, meta d-dritt tal-Unjoni jagħti lil individwi drittijiet li l-qrati tal-Istati Membri għandhom id-dmir li jipproteġu bis-saħħa ta’ obbligi inerenti fit-tieni subparagrafu tal-Artikolu 19(1) TUE, dan ma jestendix għal intitolament, sa fejn jirrigwarda d-dritt tal-Unjoni, għal drittijiet bħal dawn li jkunu infurzabbli ġudizzjarjament għal dejjem. Pjuttost, skont il-ġurisprudenza konsistenti tal-Qorti tal-Ġustizzja, fl-assenza tad-dritt tal-Unjoni dwar rekwiżiti proċedurali, termini raġonevoli sabiex jinbdew proċeduri stabbiliti mid-dritt nazzjonali huma marbuta ma’ talbiet ibbażati fuq id-dritt tal-Unjoni, imma l-istess termini għandhom japplikaw għal talbiet analogi ta’ natura purament domestika (il-prinċipju ta’ ekwivalenza) u li t-terminu ta’ preskrizzjoni inkwistjoni ma jagħmilx id-drittijiet tal-Unjoni kkonċernati impossibbli fil-prattika jew eċċessivament diffiċli sabiex jiġu infurzati (il-prinċipju ta’ effettività). Fl-interessi taċ-ċertezza legali, l-iffissar ta’ termini raġonevoli huwa kompatibbli mad-dritt tal-Unjoni ( 18 ).

28. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li regoli nazzjonali relatati mat-termini sabiex isiru azzjonijiet taħt id-dritt nazzjonali jistgħu jiġu invokati kontra ħaddiema li jaffermaw id-dritt tagħhom li jissieħbu fi skema ta’ pensjoni tax-xogħol sabiex jiżguraw ugwaljanza fir-remunerazzjoni għal xogħol ugwali taħt l-Artikolu 157 TFUE, bla ħsara għall-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività ( 19 ).

29. Il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tieħu inkunsiderazzjonijiet bl-istess mod ir-restrizzjonijiet ratione temporis għall-infurzar tat-talbiet. Dik il-qorti ddeċidiet li “id-dritt għal smigħ xieraq quddiem tribunal kif iggarantit mill-Artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni [għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali] għandu jiġi interpretat fid-dawl tal-preambolu tal-Konvenzjoni li, fil-parti rilevanti tagħha, tiddikjara li l-istat tad-dritt huwa parti mill-wirt komuni tal-Istati Kontraenti. Wieħed mill-aspetti fundamentali tal-istat tad-dritt huwa l-prinċipju taċ-ċertezza legali” ( 20 ). Il-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tikkonferma li t-termini sabiex jinbdew proċeduri għandhom l-għan li jiżguraw l-amministrazzjoni tajba tal-ġustizzja ( 21 ), sabiex termini inkoerenti jew mhux ċari li jirregolaw il-proċeduri ċivili ma jilħqux l-istandards ta’ ġustizzja stabbiliti mill-Artikolu 6(1) KEDB ( 22 ).

30. Il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tipprovdi wkoll li t-termini sabiex jinbdew il-proċeduri jipproteġu d-drittijiet tad-difiża u jevitaw id-diffikultajiet ta’ prova. Huma jipprevjenu t-tressiq tardiv ta’ talbiet, u inġustizzji li jistgħu jinqalgħu meta l-qrati jissejħu sabiex jiddeċiedu dwar avvenimenti li seħħew fil-passat imbiegħed, u fir-rigward ta’ provi li setgħu ma baqgħux applikabbli ( 23 ). Filwaqt li l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem irrikonoxxiet li l-prosekuzzjoni ta’ ksur gravi tad-drittijiet tal-bniedem, bħal reati tal-gwerra, reati kontra l-umanità ( 24 ), ħtif u qtil illegali, ma għandhiex tiġi prekluża minħabba l-applikazzjoni preskrittiva żżejjed tat-termini ( 25 ), il-proċeduri ċivili magħmula minn tilwim dwar l-impjieg ma jaqgħux taħt din il-kategorija ( 26 ).

31. Skont il-parametri stabbiliti mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, l-evalwazzjoni tat-tmexxija tal-proċeduri inġenerali ( 27 ), wara li jitqies debitament il-fatt li d-dritt globali għal smigħ xieraq huwa prinċipju demokratiku ewlieni li jservi ta’ bażi għall-istat tad-dritt ( 28 ), tkun meħtieġa għad-determinazzjoni jekk l-assenza ta’ terminu sabiex jinbdew proċeduri ċivili fiċ-ċirkustanzi ta’ kawża partikolari huwiex kompatibbli mar-rekwiżiti ta’ ġustizzja inerenti fl-Artikolu 6(1) KEDB.

32. Din il-kwistjoni ma tqumx għal evalwazzjoni fil-kawża prinċipali. Madankollu, l-assenza ta’ terminu sabiex jinbdew proċeduri skont id-dritt nazzjonali sabiex tiġi infurzata ugwaljanza fit-trattament fir-rigward tal-ENI jagħmel dejjem iktar importanti d-determinazzjoni preċiża tad-data li fiha t-tieqa Barber ingħalqet. Kif imsemmi hawn fuq, din il-kwistjoni teħtieġ kunsiderazzjoni xierqa tal-prinċipji rilevanti kollha tad-dritt tal-Unjoni.

C. L-effett ġuridiku tal-Avviż tal-1991

1. In-nuqqas ta’ qbil bejn il-partijiet fir-rigward tal-konsegwenzi tal-Avviż tal-1991

33. In-nuqqas ta’ qbil bejn il-partijiet dwar din il-kwistjoni huwa kruċjali għas-soluzzjoni tat-tilwima fil-kawża prinċipali. Jiena tal-fehma li, bħala kwistjoni tad-dritt tal-Unjoni, id-data li fiha t-tieqa Barber tingħalaq hija d-data li fiha miżuri li huma kompletament infurzabbli legalment jittieħdu għall-ugwalizzazzjoni tal-ENI tal-irġiel u tan-nisa. Tali miżuri għandhom jiġu inkorporati f’sistema legali li tikkonforma mad-dritt għal rimedju effettiv skont l-Artikolu 47 tal-Karta tad-drittijiet fundamentali tal-Unjoni Ewropea u l-Artikolu 19(1) TUE. Barra minn hekk, għandhom ikunu konformi mal-prinċipji ġenerali tad-dritt li huma rilevanti għal dan id-dritt (ara iktar ’l isfel il-partijiet D sa F).

34. Waqt is-seduta, l-appellanti rreferiet għall-punt 20 tad-deċiżjoni tar-rinviju u sostniet li, bħala riżultat tal-Avviż tal-1991, li daħal fis-seħħ mill-1 ta’ Diċembru 1991, il-kumpannija li timpjega u t-trustees kellhom dritt legali li jemendaw l-iskema tal-pensjoni u jagħtu ENI kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa ta’ 65 sena mill-1 ta’ Diċembru 1991, u li dan kellu effett legali u kien legalment validu skont id-dritt nazzjonali. Qabel it-2 ta’ Mejju 1996, l-ebda impjegat, raġel jew mara, ma seta’ jinsisti fuq ENI ta’ 60 sena. Skont ir-rappreżentant tal-appellanti waqt is-seduta, li kieku għamlu hekk, kienu jaraw emenda għall-iskema.

35. L-ewwel appellat, madankollu, argumenta li t-trustees kellhom bżonn jagħmlu att kostituttiv ta’ trust sabiex il-bidla fl-ENI tkun infurzabbli legalment, u li dan ma seħħx sat-2 ta’ Mejju 1996. Ir-Regoli tal-iskema komplew japplikaw ENI ta’ 60 sena għan-nisa u 65 sena għall-irġiel sakemm inħareġ dak l-att fit-2 ta’ Mejju 1996. L-ewwel appellat irrefera waqt is-seduta, inter alia, għall-punti 21, 24 u 30 tas-sentenza tal-qorti tar-rinviju ( 29 ).

2. Il-qorti tar-rinviju u l-emenda tal-1991

36. Fl-istess ħin, kif ġie nnutat iktar ’il fuq (punt 19), il-qorti tar-rinviju indikat li “l-punt ta’ riferiment għall-aċċertament, matul il-perijodu meta t-tieqa Barber hija miftuħa […] għandu jinstab b’riferiment għall-att kostituttiv ta’ trust u r-regoli tal-iskema rilevanti, peress li dawn jikkostitwixxu s-sistema, il-qafas jew il-punt ta’ riferiment uniku u esklużiv bl-iskop li tinkiseb ugwaljanza fit-trattament” ( 30 ). Il-qorti tar-rinviju tiddikjara wkoll (ara l-punt 18 iktar ’il fuq) li ma kien hemm l-ebda nuqqas ta’ qbil bejn il-partijiet li t-tieqa Barber għalqet fit-2 ta’ Mejju 1996 ( 31 ). Madankollu, meta l-Avviż tal‑1991 ġie ppubblikat f’Settembru 1991, ġie indikat li l-impjegati għandhom “[jinnotaw] li l-bidliet deskritti f’dan il-fuljett jirrappreżentaw tibdil fit-termini u kundizzjonijiet tal-impjieg [tagħhom]” (ara l-punt 14 iktar ’il fuq).

37. Peress li l-konfini bejn l-allinjament (obbligatorju) ’il fuq u l-allinjament (mhux obbligatorju) ’l isfel jirriżultaw mill-interpretazzjoni mill-Qorti tal-Ġustizzja tal-kuntest ta’ ugwaljanza fir-remunerazzjoni għal xogħol ugwali bejn l-irġiel u n-nisa taħt l-Artikolu 157 TFUE, id-data ta’ implimentazzjoni effettiva tal-obbligu fuq persuni li jimpjegaw sabiex jipprovdu lill-irġiel u lin-nisa bl-istess ENI, fir-rigward ta’ perijodi ta’ servizz imwettqa wara s-17 ta’ Mejju 1990 (id-data tal-għoti tas-sentenza Barber) ma taqax barra mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-Unjoni. Is-sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja invokati mill-qorti tar-rinviju sabiex tiddetermina d-data tal-għeluq tat-tieqa Barber ma jammontawx għal stampa sħiħa tal-portata tal-prinċipju legali tal-Unjoni li huwa rilevanti għal din il-kwistjoni.

38. Fil-kawża Razzouk u Beydoun vs Il-Kummissjoni ( 32 ) żewġ romol ġew irrifjutati pensjonijiet tas-superstiti fir-rigward tal-kontribuzzjonijiet magħmula min-nisa deċeduti tagħhom bħala uffiċjali tal-Komunità Ewropea. Dak iż-żmien il-kundizzjoni għall-ħlas tal-pensjonijiet tas-superstiti għal armel kienet differenti mill-kundizzjonijiet applikabbli għal armla. Il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li ugwaljanza fit-trattament kellha tingħata lil romol nisa u rġiel fir-rigward tal-pensjonijiet tas-superstiti, peress li trattament ugwali bejn l-irġiel u n-nisa kien prinċipju fundamentali tad-dritt tal-Unjoni.

39. Fil-kawża Federatie Nederlandse Vakbeweging ( 33 ) il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li nisa miżżewġa, esklużi permezz tal-leġiżlazzjoni nazzjonali minn benefiċċju, akkwistaw intitolament għall-benefiċċju taħt l-istess kundizzjonijiet disponibbli għall-irġiel minħabba l-effett dirett tal-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 79/7/KEE tad-19 ta’ Diċembru 1978 dwar l-implimentazzjoni progressiva tal-prinċipju tat-trattament ugwali ta’ l-irġiel u n-nisa fi kwistjonijiet ta’ sigurtà soċjali ( 34 ).

40. Il-kawża Nimz ( 35 ) kienet dwar diskriminazzjoni indiretta abbażi ta’ sess u trattament sfavorevoli ta’ ħaddiema part-time kontra dawk full-time, u kważi full-time, u l-obbligu fuq il-qrati tal-Istati Membri li jannullaw liġijiet nazzjonali responsabbli għad-diskriminazzjoni indiretta inkwistjoni.

41. Madankollu, kif ġie indikat iktar ’il fuq (punt 37), dawn it-tliet każijiet ma jirriflettux l-iskala sħiħa tal-prinċipju legali li hija rilevanti għad-determinazzjoni tad-data ta’ għeluq tat-tieqa Barber.

D. Il-prinċipji tad-dritt tal-Unjoni rilevanti għad-determinazzjoni tal-għeluq tat-tieqa Barber

1. Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-Artikolu 157 TFUE u l-ENI

42. Filwaqt li nirrikonoxxi li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Artikolu 157 TFUE jpoġġi biss obbligu ta’ riżultat fuq persuna li timpjega, sabiex “la dak l-artikolu u lanqas ebda dispożizzjoni oħra tad-dritt Komunitarju ma tirregola l-mod kif dak l-obbligu għandu jiġi implimentat mill-persuna li timpjega jew mit-trustees ta’ skema ta’ pensjonijiet tax-xogħol” ( 36 ), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ukoll li l-effettività tal-Artikolu 157 TFUE ma għandhiex tkun kompromessa, u li “l-protezzjoni legali meħtieġa sabiex tiġi żgurata l-ugwaljanza” vera ma tiġix imxekkla ( 37 ). Għalhekk, it-trustees huma obbligati li jagħmlu dak kollu fil-firxa tas-setgħat tagħhom sabiex jikkonformaw mal-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament ( 38 ), inkluż rikors lejn il-qrati nazzjonali jekk dan huwa meħtieġ sabiex jiġu emendati d-dispożizzjonijiet tal-iskema tal-pensjoni jew tal-att kostituttiv ta’ trust ( 39 ). L-applikazzjoni minn persuni li jimpjegaw tal-Artikolu 157 TFUE “għandha tkun immedjata u sħiħa” ( 40 ), u l-qrati nazzjonali huma obbligati li jannullaw “kwalunkwe dispożizzjoni diskriminatorja tal-liġi nazzjonali, mingħajr ma jkollhom għalfejn jitolbu jew jistennew it-tneħħija tagħha minn qabel” ( 41 ).

2. Ir-rwol tal-Karta

43. Il-kawża prinċipali tikkonċerna l-infurzar orizzontali ta’ rekwiżiti ta’ ugwaljanza fir-remunerazzjoni stabbiliti mill-Artikolu 157 TFUE minn indivdwu kontra ieħor, u l-Qorti tal-Ġustizzja reċentement iddeċidiet li l-Artikolu 47 tal-Karta huwa kompletament infurzabbli f’tali ċirkustanzi, anki meta l-liġijiet tal-Istati Membri huma f’kunflitt dirett miegħu ( 42 ).

44. F’dawn iċ-ċirkustanzi, l-Artikolu 52(3) tal-Karta jidħol fis-seħħ, għaliex, kif indikat fl-ispjegazzjonijiet li jakkumpanjaw l-Artikolu 47, l-ewwel paragrafu jikkorrispondi mal-Artikolu 13 KEDB ( 43 ). Skont l-Artikolu 52(3) tal-Karta, f’tali ċirkustanzi “it-tifsira u l-ambitu ta’ dawk id-drittijiet għandhom ikunu l-istess”, sabiex tittieħed debitament inkunsiderazzjoni l-ġurisprudenza rilevanti tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem sabiex jiġi żgurat li d-dritt tal-Unjoni jissodisfa l-istandard minimu ta’ protezzjoni stabbilit minn din il-ġurisprudenza ( 44 ).

45. Ninnota li, għalkemm l-Artikolu 51(1) tal-Karta jiddikjara li d-“dispożizzjonijiet ta’ din il-Karta huma intiżi […] għall-Istati Membri wkoll biss meta jkunu qed jimplimentaw il-liġi ta’ l-Unjoni”, il-Qorti tal-Ġustizzja ħadet direzzjoni differenti mill-proposta ta’ Avukat Ġenerali wieħed fis-sens li individwi “ma humiex marbuta direttament” mill-Karta minħabba l-kliem tal-Artikolu 51(1) ( 45 ). Il-Qorti tal-Ġustizzja issa stabbilixxiet li firxa usa’ ta’ persuni ġuridiċi huma obbligati li jikkonformaw mal-Karta, u ddeċidiet li tapplika “f’qasam kopert mid-dritt tal-Unjoni” ( 46 ), inklużi ċirkustanzi li fihom tali “oqsma” jestendu għall-impożizzjoni ta’ obbligi orizzontalment ( 47 ). Il-prinċipju ta’ ugwaljanza fir-remunerazzjoni għal xogħol ugwali bejn l-irġiel u n-nisa taħt l-Artikolu 157 TFUE ilu li għandu effett dirett orizzontali bejn individwi ( 48 ), u għaldaqstant huwa, mingħajr dubju, “qasam kopert mid-dritt tal-Unjoni”.

46. Kif imsemmi iktar ’il fuq (punt 33), l-Artikolu 47 tal-Karta għandu jinqara fid-dawl tal-Artikolu 19(1) TUE. Bis-saħħa ta’ din id-dispożizzjoni, il-qrati tal-Istati Membri huma marbuta li jipprovdu sistema komprensiva ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva ( 49 ).

3. Il-kontenut tar-regoli sostantivi rilevanti

47. Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li l-prinċipju ta’ protezzjoni ġudizzjarja effettiva previst fl-Artikolu 47 tal-Karta jinkludi diversi elementi; b’mod partikolari l-prinċipju ta’ opportunitajiet ugwali għall-partijiet u d-dritt ta’ aċċess għall-qrati ( 50 ). Għal finijiet preżenti, l-essenza tal-Artikolu 47 tal-Karta, kif stabbilita fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, tinsab f’li jiġi żgurat li jeżisti rimedju legali sabiex jiżgura r-rispett għad-drittijiet tal-Unjoni ( 51 ).

48. Bl-istess mod, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem iddeċidiet li l-Artikolu 13 KEDB jirrikjedi li jkun hemm rimedju domestiku sabiex jittratta s-sustanza ta’ lment argumentabbli u sabiex jingħata rimedju xieraq, u dak ir-rimedju għandu jkun effettiv fil-prattika kif ukoll fid-dritt ( 52 ).

49. Ilu stabbilit fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li “sempliċi prattika jew ċirkulari amministrattiva […] ma humiex biżżejjed għall-iskopijiet ta’ traspożizzjoni korretta ta’ direttiva billi, għall-kuntrarju ta’ sorsi leġislattivi awtentiċi, ma jiggarantixxux ċertezza legali, obbligi vinkolanti u pubbliċità” ( 53 ).

50. Barra minn dan, il-prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni li jeħtieġu li jkunu disponibbli rimedji effettivi għall-infurzar tad-drittijiet tal-Unjoni huma wkoll rilevanti.

51. Kif diġà ġie nnutat iktar ’il fuq (punt 27), fil-kuntest tat-termini nazzjonali għat-tressiq ta’ proċeduri, ir-rimedji u l-proċeduri taħt id-dritt nazzjonali ma għandhomx jagħmlu d-drittijiet mogħtija mid-dritt tal-Unjoni impossibbli fil-prattika jew eċċessivament diffiċli sabiex jiġu infurzati. Ir-rimedji pprovduti għall-infurzar tad-drittijiet mogħtija taħt id-dritt tal-Unjoni għandhom ikunu l-istess bħal dawk ta’ talbiet analogi ta’ natura purament domestika ( 54 ).

E. Approċċ sabiex tissolva t-tilwima fil-kawża prinċipali

52. Fid-dawl ta’ dak li ntqal iktar ’il fuq, jien għalhekk wasalt għall-konklużjoni li s-soluzzjoni għat-tilwima li qamet fil-kawża prinċipali hija l-adozzjoni tal-approċċ invokat mill-Kummissjoni fis-seduta. Jiġifieri, l-ewwel jeħtieġ li jiġi vverifikat jekk il-fatti li jirriżultaw iwasslux għal sitwazzjoni ta’ retroattività.

53. Ir-risposta għal dan tkun fin-negattiv kieku l-Avviż tal-1991 kellu forza legalment vinkolanti sħiħa ( 55 ), sabiex, f’dan il-punt fiż-żmien, ġie pprovdut rimedju sabiex jiżgura ENI komuni ta’ 65 sena li kien effettiv kemm fil-prattika kif ukoll fid-dritt, skont l-obbligi legali riflessi fl-Artikolu 47 tal-Karta u fl-Artikolu 19(1) TUE. Skont il-ġurisprudenza diskussa iktar ’il fuq, l-allinjament ’l isfel sabiex l-irġiel u n-nisa jikkondividu ENI ta’ 65 sena, huwa perfettament legali wara l-għeluq tat-tieqa Barber, b’mod li l-każ tal-ewwel appellat jisfaxxa fix-xejn għaliex ir-retroattività ma tqumx.

54. Min-naħa l-oħra, jekk ma ġie stabbilit l-ebda rimedju effettiv sat‑2 ta’ Mejju 1996, id-data tal-att kostituttiv ta’ trust rilevanti, it-tieqa Barber baqgħet miftuħa sa dan il-punt, b’tali mod li, f’konformità mal-projbizzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja fuq l-allinjament ’l isfel retroattiv, l-irġiel (il-klassi żvantaġġata) kellhom jiġu ttrattati l-istess bħan-nisa (il-klassi vvantaġġata) u jingħataw ENI ta’ 60 sena sat‑2 ta’ Mejju 1996. F’dan ix-xenarju, jidher li l-argument invokat mill-ewwel appellat jirnexxi.

55. Kif diġà ġie indikat, dawn huma kwistjonijiet li l-qorti tar-rinviju trid tiddeċiedi, bla ħsara għal-limiti stabbiliti mill-ġurisprudenza rilevanti tal-Qorti tal-Ġustizzja.

F. Il-formulazzjoni mill-ġdid tad-domanda preliminari u r-risposta proposta

56. Fil-kuntest tal-proċedura stabbilita fl-Artikolu 267 TFUE li tipprovdi għall-kooperazzjoni bejn il-qrati nazzjonali u l-Qorti tal-Ġustizzja, hija din tal-aħħar li trid tagħti lill-qorti tar-rinviju risposta utli li tgħinha tiddeċiedi l-kawża quddiemha. Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja jista’ jkollha tifformula mill-ġdid d-domandi preliminari ( 56 ).

57. Peress li ż-żmien meta ngħalqet it-tieqa Barber kien essenzjali sabiex tiġi riżolta t-tilwima fil-kawża prinċipali, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tifformula mill-ġdid id-domanda preliminari kif ġej.

58. “Liema fatturi għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni fid-determinazzjoni tad-data li fiha fond tal-pensjoni jkun ħa miżuri prospettivi li jikkonċernaw perijodi ta’ servizz li seħħew wara s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tas-17 ta’ Mejju 1990, Barber (C‑262/88, EU:C:1990:209), sabiex jiġi infurzat il-prinċipju ta’ ugwaljanza fir-remunerazzjoni għal xogħol ugwali bejn l-irġiel u n-nisa skont l-Artikolu 157 TFUE fir-rigward tal-età normali tal-irtirar? Matul il-perijodu qabel dan ma jseħħ, u li fih it-tieqa Barber tibqa’ miftuħa, il-projbizzjoni fid-dritt tal-Unjoni fuq l-allinjament ’l isfel retroattiv, li tipprekludi l-impożizzjoni ta’ età tal-irtirar għan-nisa (il-klassi vvantaġġjata) li hija l-istess bħal dik għall-irġiel (il-klassi żvantaġġata), hija applikabbli meta r-regoli ta’ skema tal-pensjoni jagħtu s-setgħa, bħala kwistjoni tad-dritt domestiku, fil-mument tal-emenda tal-att kostituttiv ta’ trust tagħha, li jitnaqqas retroattivament il-valur tad-drittijiet tal-pensjoni akkumulati kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa għal perijodu bejn l-avviż bil-miktub tal-bidliet intenzjonati għall-iskema u d-data meta l-att kostituttiv ta’ trust huwa attwalment emendat?”

59. Fir-rigward tal-ewwel parti ta’ din id-domanda, għandhom jittieħdu debitament inkunsiderazzjoni l-effetti kkombinati tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 19(1) TUE u tal-Artikolu 47 tal-Karta, li jipprevedu li d-dritt nazzjonali għandu jiżgura li l-ugwaljanza fit-trattament fir-rigward tal-ENI tkun obbligu vinkolanti li huwa kompletament infurzabbli kemm fil-prattika kif ukoll fid-dritt (ara l-punti 47 sa 49 iktar ’il fuq). Id-dritt għall-ugwaljanza fir-remunerazzjoni taħt l-Artikolu 157 TUE fir-rigward tal-ENI ma huwiex impossibbli fil-prattika jew eċċessivament diffiċli li jiġi infurzat. Fl-istess ħin, l-iskema ta’ rimedju sabiex tiġi żgurata l-ugwaljanza fit-trattament fir-rigward tal-ENI għandha tkun l-istess bħal dik applikabbli għal pretensjonijiet analogi ta’ natura purament domestika (ara l-punt 51 iktar ’il fuq).

60. Fir-rigward tar-risposta għat-tieni parti tad-domanda iktar ’il fuq, wasalt għall-konklużjoni li n-natura revokabbli (jista’ jiġi emendat retroattivament) jew irrevokabbli (fiss) tad-dritt tan-nisa li jirtiraw ta’ 60 sena hija irrilevanti għall-applikazzjoni tal-projbizzjoni fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar l-allinjament ’l isfel, li ddum sakemm it-tieqa Barber tibqa’ miftuħa. Wasalt għal din il-konklużjoni għar-raġunijiet li ġejjin.

61. Ma naċċettax argumenti fl-osservazzjonijiet bil-miktub tal-appellanti li jgħidu li l-applikazzjoni tal-projbizzjoni tal-allinjament ’l isfel fil-kawża prinċipali tfixkel id-diskrezzjoni tad-dritt nazzjonali sabiex jiġi ddeterminat x’inhuma l-benefiċċji tal-klassi vvantaġġjata ( 57 ). Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tipprovdi b’mod inekwivokabbli li, sabiex tiġi żgurata l-konformità mal-Artikolu 157 TFUE, l-età pensjonabbli tal-irġiel u tan-nisa għandha tkun l-istess. Dan huwa rekwiżit li ma jistax jiġi affettwat mill-isfumaturi tad-dritt nazzjonali, peress li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “l-prinċipju ta’ ugwaljanza fir-remunerazzjoni huwa wieħed mill-pedamenti tal-Komunità” ( 58 ).

62. Dan l-approċċ ma jidħolx fl-interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali u fl-evalwazzjoni tal-effetti tiegħu. Huwa essenzjali li ma tiġix imdgħajfa s-supermazija ta’ artikolu tat-Trattat li ilu stabbilit bħala effettiv direttament kif inhu l-Artikolu 157 TFUE. Kif indikat fl-osservazzjoni bil-miktub tal-ewwel appellat, fis-sentenza tagħha Coloroll, il-Qorti tal-Ġustizzja tiddikjara li, “il-persuna li timpjega u t-trustees ma jistgħux […] jitħallew jiddependu fuq ir-regoli tal-iskema tal-pensjoni tagħhom, jew dawk fl-att kostituttiv ta’ trust, sabiex jevadu l-obbligu tagħhom li jiżguraw trattament ugwali fil-qasam tar-remunerazzjoni” ( 59 ).

63. Lanqas ma naqbel, kif argumentat l-appellanti fl-osservazzjonijiet bil-miktub tagħha, li l-applikazzjoni tal-projbizzjoni ta’ allinjament ’l isfel waqt li t-tieqa Barber hija miftuħa, tirriżulta, mill-fatti li jirriżultaw fil-kawża prinċipali, fl-għoti ta’ dritt irrevokabbli għal irġiel għal età ta’ rtirar ta’ 60 sena, meta n-nisa jingħataw dritt revokabbli li jirtiraw biss ta’ 60 sena, taħt il-liġi Ingliża, sabiex l-irġiel jingħataw drittijiet ikbar minn dawk li jgawdu minnhom in-nisa. Nosserva li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tipprekludi l-għoti ta’ trattament iktar favorevoli lill-klassi żvantaġġata minn dik mogħtija lill-klassi vvantaġġjata ( 60 ).

64. Madankollu, ma huwiex ikkontestat li, fiż-żmien tas-sentenza Barber, l-ENI għan-nisa li kienu affiljati tas-Safeway Pension Trust kienet ta’ 60 sena. Huwa stabbilit fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li, fid-dawl tal-istatus fundamentali tal-ugwaljanza fir-remunerazzjoni fid-dritt tal-Unjoni, “it-tifsira u l-kuntest ta’ dak il-prinċipju għalhekk ma jistgħux jiġu ddeterminati b’riferiment għal kriterju formali, li huwa stess jiddependi fuq ir-regoli jew il-prattiki segwiti fl-Istati Membri. Il-ħtieġa li tiġi żgurata applikazzjoni uniformi tat-Trattat fil-Komunità kollha tirrikjedi li [l-Artikolu 157 TFUE] jiġi interpretat indipendentement minn dawk ir-regoli jew prattiki” ( 61 ).

65. Kif intqal ulterjorment fl-osservazzjonijiet bil-miktub tal-ewwel appellat, ma jagħmilx sens li s-sentenza ewlenija tal-Qorti tal-Ġustizzja li tipprekludi l-allinjament ’l isfel retroattiv ( 62 ) tiġi interpretata b’mod restrittiv u fis-sens li t-tnaqqis retroattiv tal-benefiċċji kien ipprojbit taħt id-dritt tal-Unjoni biss jekk dan kien ipprojbit ukoll taħt id-dritt nazzjonali, minħabba l-assenza ta’ modalitajiet għal dan il-għan fi ftehim ta’ trust. L-appellat ġustament isostni li, kieku l-Qorti tal-Ġustizzja kellha taċċetta dan l-argument, il-ġurisprudenza li tipprekludi l-allinjament ’l isfel matul il-perijodu li fih it-tieqa Barber hija miftuħa tiġi miċħuda minn kull effett ( 63 ). Il-projbizzjoni tapplika biss meta ma kinitx meħtieġa, peress li l-allinjament ’l isfel retroattiv kien diġà prekluż taħt id-dritt nazzjonali.

IV. Konklużjoni

66. Għalhekk nipproponi li tingħata r-risposta segwenti lill-qorti tar-rinviju. Fid-determinazzjoni tad-data li fiha fond ta’ pensjoni jkun ħa miżuri prospettivi dwar perijodi ta’ servizz li seħħew wara s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tas-17 ta’ Mejju 1990, Barber (C‑262/88, EU:C:1990:209), sabiex jiġi applikat il-prinċipju ta’ ugwaljanza fir-remunerazzjoni għal xogħol ugwali bejn l-irġiel u n-nisa skont l-Artikolu 157 TFUE fir-rigward tal-età normali tal-irtirar, li hija kwistjoni li għandha tiġi deċiża mill-qorti tar-rinviju, għandu jittieħed debitament inkunsiderazzjoni l-fatt li, taħt l-effetti kkombinati tat-tieni subparagrafu tal-Artikolu 19(1) TUE u tal-Artikolu 47 tal-Karta tad-drittijiet fundamentali tal-Unjoni Ewropea, id-dritt nazzjonali għandu jiżgura li l-ugwaljanza fit-trattament fir-rigward tal-età normali tal-irtirar tkun obbligu vinkolanti li huwa kompletament infurzabbli kemm fil-prattika kif ukoll fid-dritt, u li r-rimedji legali pprovduti mid-dritt ta’ Stat Membru li jiggarantixxi ugwaljanza fir-remunerazzjoni taħt l-Artikolu 157 TFUE fir-rigward tal-età tal-irtirar ma jirrendux dan id-dritt impossibbli fil-prattika jew eċċessivament diffiċli li jiġi infurzat. Fl-istess ħin, l-iskema ta’ rimedju sabiex tiġi żgurata l-ugwaljanza fit-trattament fir-rigward tal-età normali tal-irtirar għandha tkun l-istess bħal dik applikabbli għal pretensjonijiet analogi ta’ natura purament domestika. Matul il-perijodu qabel dan ma jseħħ, u li fih it-tieqa Barber tibqa’ miftuħa, il-projbizzjoni fid-dritt tal-Unjoni fuq l-allinjament ’l isfel retroattiv, li tipprekludi l-impożizzjoni ta’ età tal-irtirar għan-nisa (il-klassi vvantaġġjata) li hija l-istess bħal dik għall-irġiel (il-klassi żvantaġġata) tapplika anki meta r-regoli ta’ skema tal-pensjoni jagħtu s-setgħa, bħala kwistjoni tad-dritt domestiku, fil-mument tal-emenda tal-att kostituttiv ta’ trust tagħha, li jitnaqqas retroattivament il-valur tad-drittijiet tal-pensjoni akkumulati kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa għal perijodu bejn l-avviż bil-miktub tal-bidliet intenzjonati għall-iskema u d-data meta l-att kostituttiv ta’ trust huwa attwalment emendat.

( 1 ) Lingwa oriġinali: l-Ingliż.

( 2 ) Sentenza tas‑17 ta’ Mejju 1990, Barber (C‑262/88, EU:C:1990:209).

( 3 ) Sentenza tat‑28 ta’ Settembru 1994, Coloroll Pension Trustees (C‑200/91, EU:C:1994:348, punt 3).

( 4 ) Ara f’dan ir-rigward is-sentenzi tat-28 ta’ Settembru 1994, Coloroll Pension Trustees (C‑200/91, EU:C:1994:348); Avdel Systems (C‑408/92, EU:C:1994:349); Fisscher (C‑128/93, EU:C:1994:353); u Vroege (C‑57/93, EU:C:1994:352).

( 5 ) It-tifsira ta’ dan il-kliem hija spjegata fil-punt 11 iktar ’l isfel.

( 6 ) C‑262/88, EU:C:1990:209.

( 7 ) Ibid. punt 45, fejn ġie deċiż li “l-effett dirett tal-Artikolu 119 tat-Trattat ma jistax jiġi invokat sabiex jintalab intitolament għal pensjoni b’effett minn data qabel dik ta’ din is-sentenza, ħlief fil-każ ta’ ħaddiema jew l-aventi kawża tagħhom li qabel dik id-data jkunu bdew proċeduri legali jew ressqu talba ekwivalenti skont id-dritt nazzjonali applikabbli”. Dan ġie segwit mill-Protokoll (Nru 2) dwar l-Artikolu 119 tat-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea anness mat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea tas-7 ta’ Frar 1992, li t-test tiegħu huwa kif ġej: “Għall-finijiet tal-Artikolu 119 ta’ dan it-Trattat, il-benefiċċji taħt skemi tax-xogħol ta’ sigurtà soċjali ma għandhomx jitqiesu bhala remunerazzjoni jekk u sakemm jistgħu jiġu attribwiti għal perijodi ta’ mpjieg li ġew qabel is-17 ta’ Mejju 1990, ħlief fil-każ ta’ impjegati jew tal-aventi kawża tagħhom li, qabel dik id-data, bdew proċeduri legali jew ressqu talba ekwivalenti taħt il-liġi nazzjonali applikabbli” [traduzzjoni mhux uffiċjali].

( 8 ) Deċiżjoni tar-rinviju, punt 24. Ara wkoll is-sentenza tat-28 ta’ Settembru 1994, Avdel Systems (C‑408/92, EU:C:1994:349, punt 21).

( 9 ) Deċiżjoni tar-rinviju, ibid. Ara wkoll is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tat‑28 ta’ Settembru 1994, is-sentenza tat-28 ta’ Settembru 1994, Coloroll Pension Trustees (C‑200/91, EU:C:1994:348, punt 32) u Avdel Systems (C‑408/92, EU:C:1994:349, punt 17).

( 10 ) Deċiżjoni tar-rinviju, ibid. u punt 38.

( 11 ) Dan intqal mill-appellanti waqt is-seduta, u mhux ikkontestat mill-appellati, kif jirriżulta mill-Artikolu 21 tal-Limitation Act (l-Att dwar il-Preskrizzjoni 1980). Id-dispożizzjoni tgħid hekk.

“Terminu għal azzjonijiet fir-rigward ta’ proprjetà ta’ trust.

(1) L-ebda terminu ta’ preskrizzjoni stipulat b’dan l-Att ma għandu japplika għal azzjoni minn benefiċjarju taħt trust, li tkun azzjoni —

(a) fir-rigward ta’ kwalunkwe frodi jew ksur frawdolenti ta’ fiduċja li fih kien parti jew kien jaf dwaru t-trustee; jew

(b) biex jirkupra mit-trustee proprjetà tat-trust jew mir-rikavat tal-proprjetà tat-trust fil-pussess tat-trustee, jew li jkun irċieva qabel it-trustee u kkonverta għall-użu tiegħu.

(2) Fejn trustee li huwa wkoll benefiċjarju taħt it-trust jirċievi jew iżomm proprjetà tat-trust jew ir-rikavat tagħha bħala sehmu mid-distribuzzjoni ta’ proprjetà tat-trust taħt it-trust, ir-responsabbiltà tiegħu fi kwalunkwe azzjoni miġjuba bis-saħħa tal-paragrafu (1)(b) iktar ’il fuq għall-irkupru ta’ dik il-proprjetà jew ir-rikavat tagħha wara l-iskadenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni stipulat minn dan l-Att sabiex titressaq azzjoni għall-irkupru ta’ proprjetà tat-trust għandha tkun limitata għall-eċċess fuq is-sehem proprju tiegħu.

Dan is-subartikolu japplika biss jekk it-trustee aġixxa b’mod onest u raġonevoli meta għamel id-distribuzzjoni

(3) Bla ħsara għad-dispożizzjonijiet preċedenti ta’ dan l-artikolu, azzjoni minn benefiċjarju sabiex jirkupra proprjetà tat-trust jew fir-rigward ta’ kwalunkwe ksur ta’ fiduċja, li ma tkunx azzjoni li għaliha terminu ta’ preskrizzjoni huwa stipulat minn kwalunkwe dispożizzjoni oħra ta’ dan l-Att, ma għandhiex issir wara l-iskadenza ta’ sitt snin mid-data li fiha nkiseb id-dritt ta’ azzjoni.

Għall-finijiet ta’ dan il-paragrafu, id-dritt ta’ azzjoni ma għandux jitqies li jkun inkiseb minn benefiċjarju intitolat għal interess futur fil-proprjetà tat-trust sakemm dan l-interess ikun ġie fil-pussess tiegħu.

(4) L-ebda benefiċjarju li kontrih ikun hemm motiv ta’ difiża fondat taħt dan l-Att ma għandu jislet, minn sentenza jew digriet miksub minn benefiċjarju ieħor, benefiċċju ikbar jew differenti minn dak li kien jikseb li kieku ressaq l-azzjoni huwa stess u dan l-att ġie invokat fid-difiża.”

( 12 ) Sentenza tas-17 ta’ Mejju 1990, Barber (C‑262/88, EU:C:1990:209).

( 13 ) Ara Safeway Limited vs Andrew Newton and Safeway Pension Trustees Limited [2017] EWCA Civ 1482, punt 41.

( 14 ) Ibid., punt 39, b’riferiment għas-sentenzi tal-20 ta’ Marzu 1984, Razzouk u Beydoun vs Il-Kummissjoni (75/82 u 117/82, EU:C:1984:116); tal-4 ta’ Diċembru 1986, Federatie Nederlandse Vakbeweging (71/85, EU:C:1986:465); u tas-7 ta’ Frar 1991, Nimz (C‑184/89, EU:C:1991:50). Ara d-diskussjoni fuq dawn il-kawżi iktar ’l isfel fil-punti 38 sa 40.

( 15 ) Sentenza tas-17 ta’ Mejju 1990, Barber (C‑262/88, EU:C:1990:209).

( 16 ) Waqt is-seduta, ir-rappreżentant tal-ewwel appellat iddikjara li dan kien is-sinjifikat ta’ “dritt revokabbli” skont id-dritt Ingliż. Dan ma kienx ikkontestat.

( 17 ) Nota ta’ qiegħ il-paġna 11 iktar ’il fuq.

( 18 ) Pereżempju, sentenza reċenti tat-22 ta’ Frar 2018, INEOS Köln (C‑572/16, EU:C:2018:100, punt 47 u l-ġurisprudenza ċċitata). Ara wkoll, fir-rigward tal-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività, il-punti 42 sa 46 tal-istess sentenza u l-ġurisprudenza ċċitata fiha. Dan huwa suġġett għal eċċezzjonijiet limitati li ma jidhrux li huma rilevanti għall-kawża prinċipali, pereżempju is-sentenza tal-1 ta’ Diċembru 1998, Levez (C‑326/96, EU:C:1998:577, punt 34), fejn limitazzjoni ratione temporis fir-rigward ta’ azzjoni għall-ħlas ta’ arretrati ma kinitx applikabbli, peress li d-dewmien kien “attribwibbli għall-fatt li l-persuna li timpjega informat ħażin lill-impjegat deliberatament bil-livell ta’ remunerazzjoni li jirċievu persuni tas-sess oppost li jwettqu l-istess xogħol”.

( 19 ) Sentenza tat-28 ta’ Settembru 1994, Fisscher (C‑128/93, EU:C:1994:353, punt 40).

( 20 ) Qorti EDB, 24 ta’ Lulju 2003, Ryabykh vs Ir-Russja (CE:ECHR:2003:0724JUD005285499, punt 51).

( 21 ) Qorti EDB, 20 ta’ April 1999, Valin vs Spanja (CE:ECHR:2001:1011JUD004779299, punt 22).

( 22 ) Qorti EDB, 16 ta’ Diċembru 1992, de la Pradelle vs Franza (CE:ECHR:1992:1216JUD001296487, punt 35).

( 23 ) Qorti EDB, 22 ta’ Diċembru 1996, Stubbings vs Ir-Renju Unit (CE:ECHR:2009:0707JUD000106207, punt 51).

( 24 ) Qorti EDB, 24 ta’ April 2011, Association “21 December 1989” vs Ir‑Rumanija (CE:ECHR:2011:0524JUD003381007, punt 144). Ara wkoll il-Konvenzjoni tal-Assemblea Ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti dwar in-Nuqqas ta’ Applikazzjoni ta’ Termini ta’ Preskrizzjoni Statutorji għal Reati tal-Gwerra u Reati Kontra l-Umanità tas-26 ta’ Novembru 1968, A/RES/2391 (XXIII), u l-Konvenzjoni Ewropea dwar in-Nuqqas ta’ Applikabilità ta’ Termini ta’ Preskrizzjoni Statutorji għal Reati kontra l-Umanità u Reati tal-Gwerra, li daħlet fis-seħħ fl‑2003, ETS No. 082.

( 25 ) Qorti EDB, 18 ta’ Diċembru 2012, Aslakhanova et vs Ir‑Russja (CE:ECHR:2012:1218JUD000294406).

( 26 ) Għandu jiġi nnotat li, skont il-Qorti Kostituzzjonali tal-Bulgarija, il-prinċipju li fuqu huma bbażati r-regoli tal-preskrizzjoni jistrieħ fuq diversi premessi. L-ewwel nett, il-fatt li jkun għadda ħafna żmien iwassal għal diffikultajiet proċedurali sostanzjali. It-tieni nett, dawn it-termini ta’ preskrizzjoni joħolqu inċentivi għall-parti interessata sabiex tieħu azzjoni fil-ħin. It-tielet nett, eċċezzjoni għal dan il-prinċipju hija aċċettabbli biss f’ċirkustanzi estremi li huma stipulati espliċitament fil-Kostituzzjoni, bħal reati kontra l-umanità (Deċiżjoni Nru 12, 13 ta’ Ottubru 2016, kawża Nru 13/2015; Решение №12 от 13 октября 2016 по конституционно дело 13/2015).

( 27 ) Qorti EDB, 7 ta’ Ġunju 2012, Centro Europa 7 u Di Stefano vs L-Italja, (CE:ECHR:2012:0607JUD003843309, punt 197).

( 28 ) Qorti EDB, 21 ta’ Frar 1975, Golder vs Ir-Renju Unit, (CE:ECHR:1975:0221JUD000445170, punt 34).

( 29 ) Ara Safeway Limited vs Andrew Newton u Safeway Pension Trustees Limited [2017] EWCA Civ 1482. Waqt is-seduta, it-tieni appellata ddikjarat li hija qieset li ma kienx xieraq li tressaq osservazzjonijiet dwar dan il-punt minħabba n-nuqqas ta’ qbil bejn l-appellanti u l-ewwel appellat.

( 30 ) Ibid., punt 39, b’riferiment għas-sentenzi tal-20 ta’ Marzu 1984, Razzouk u Beydoun vs Il-Kummissjoni (75/82 u 117/82, EU:C:1984:116); tal-4 ta’ Diċembru 1986, Federatie Nederlandse Vakbeweging (71/85, EU:C:1986:465); u tas-7 ta’ Frar 1991, Nimz (C‑184/89, EU:C:1991:50).

( 31 ) Dan huwa diffiċilment konċiljabbli mal-affermazzjonijiet magħmula mill-appellanti waqt is-seduta u riprodotti fil-punti 6 u 34 iktar ’il fuq.

( 32 ) Sentenza tal-20 ta’ Marzu 1984 (75/82 u 117/82, EU:C:1984:116).

( 33 ) Sentenza tal-4 ta’ Diċembru 1986 (71/85, EU:C:1986:465).

( 34 ) ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 1, p. 215.

( 35 ) Sentenza tas-7 ta’ Frar 1991 (C‑184/89, EU:C:1991:50).

( 36 ) Sentenza tat-28 ta’ Settembru 1994, Coloroll Pension Trustees (C‑200/91, EU:C:1994:348, punt 38).

( 37 ) Ibid., punt 23.

( 38 ) Ibid., punt 22.

( 39 ) Ibid., punt 28.

( 40 ) Sentenza tat-28 ta’ Settembru 1994, Avdel Systems (C‑408/92, EU:C:1994:349), punt 25).

( 41 ) Ibid., punt 16.

( 42 ) Sentenza tas-17 ta’ April 2018, Egenberger (C‑414/16, EU:C:2018:257). Cf. il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Bobek fil-kawża Cresco Investigation (C‑193/17, EU:C:2018:614). Il-Qorti tal-Ġustizzja tat id-deċiżjoni tagħha fit-22 ta’ Jannar 2019 (C‑193/17, EU:C:2019:43).

( 43 ) Sentenza tat-30 ta’ Ġunju 2016, Toma u Biroul Executorului Judecătoresc Horațiu-Vasile Cruduleci (C‑205/15, EU:C:2016:499, punt 40).

( 44 ) Ibid., punt 41.

( 45 ) Ara, b’mod partikolari, il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Trstenjak fil-kawża Dominguez (C‑282/10, EU:C:2011:559, punt 83).

( 46 ) Sentenza tas-17 ta’ April 2018, Egenberger (C‑414/16, EU:C:2018:257, punt 76). Ara wkoll s-sentenza tas-6 ta’ Novembru 2018, Bauer and Willmeroth (C‑569/16 u C‑570/16, EU:C:2018:871, punt 85).

( 47 ) Ibid.

( 48 ) Sentenza tat-8 ta’ April 1976, Defrenne (43/75, EU:C:1976:56, punt 39).

( 49 ) Sentenza tas-27 ta’ Frar 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses (C‑64/16, EU:C:2018:117, punti 33 sa 36).

( 50 ) Sentenza tat-30 ta’ Ġunju 2016, Toma and Biroul Executorului Judecătoresc Horațiu-Vasile Cruduleci (C‑205/15, EU:C:2016:499, punt 42).

( 51 ) Sentenza tat-13 ta’ Marzu 2007, Unibet (C‑432/05, EU:C:2007:163).

( 52 ) Il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Sharpston fil-kawża Ghezelbash (C‑63/15, EU:C:2016:186, punt 83). L-Avukat Ġenerali tirriferi għas-sentenza tal-Qorti EDB, tas-6 ta’ Ġunju 2013, Mohammed vs L-Awstrija, CE:ECHR:2013:0606JUD000228312, punti 69 u 70. Ara wkoll il-konklużjonijiet tiegħi għall-kawża National Iranian Tanker Company vs Il-Kunsill (C‑600/16 P, EU:C:2018:227, punti 118 u 119).

( 53 ) Enfasi miżjuda minni. Ara l-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Tizzano fil-kawża Il-Kummissjoni vs Franza (C‑292/99, EU:C:2001:384, punt 52). L-Avukat Ġererali jirriferi għas-sentenzi tat-2 ta’ Diċembru 1986, Il-Kummissjoni vs Il-Belġju (C‑239/85, EU:C:1986:457, punt 7); tas-17 ta’ Ottubru 1991, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja (C‑58/89, EU:C:1991:391, punt 13); tal-10 ta’ Diċembru 1991, Il-Kummissjoni vs Il-Greċja (C‑306/89, EU:C:1991:463, punt 19) u tal-20 ta’ Marzu 1997, Il-Kummissjoni vs Il-Ġermanja (C‑96/95, EU:C:1997:165, punt 38).

( 54 ) Għal eżempju ara, pereżempju, is-sentenza tas-6 ta’ Ottubru 2015, Orizzonte Salute (C‑61/14, EU:C:2015:655). Għal kritika li tallega nuqqas ta’ diliġenza min-naħa tal-Qorti tal-Ġustizzja milli tagħmel distinzjoni bejn id-dritt għal rimedju effettiv taħt l-Artikolu 47 tal-Karta u l-prinċipji ta’ effettività u ekwivalenza, ara, pereżempju, Krommendijk, J., “Is there light on the horizon? The distinction between ‘Rewe effectiveness’ and the principle of effective judicial protection in Article 47 of the Charter after Orizzonte”, 53 (2016) Common Market Law Review, 1395, b’mod partikolari p. 1408 et seq.

( 55 ) Ara l-punti 47 sa 49 iktar ’il fuq. Ninnota li l-Avukat Ġenerali van Gerven fil-konklużjonijiet tiegħu fil-kawża Avdel Systems (C‑408/92 u C‑28/93, EU:C:1994:183) irrefera fil-punt 15 għal ħtieġa ta’ konformità “bis-sħiħ mal-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament”, u fil-punt 24 għall-“applikazzjoni diretta (u, bħala prinċipju, immedjata) tal-Artikolu 119 għal skemi ‘orizzontali’”.

( 56 ) Ara pereżempju s-sentenza tat-30 ta’ Ġunju 2016, Toma u Biroul Executorului Judecătoresc Horațiu-Vasile Cruduleci (C‑205/15, EU:C:2016:499, punt 30 u l-ġurisprudenza ċċitata).

( 57 ) F’dan ir-rigward, l-appellanti tistrieħ fuq is-sentenzi tal-20 ta’ Marzu 1984, Razzouk u Beydoun vs Il-Kummissjoni (75/82 u 117/82, EU:C:1984:116); tal-4 ta’ Diċembru 1986, Federatie Nederlandse Vakbeweging (71/85, EU:C:1986:465); tas-7 ta’ Frar 1991, Nimz (C‑184/89, EU:C:1991:50), u tat-28 ta’ Settembru 1994, Fisscher (C‑128/93, EU:C:1994:353).

( 58 ) Sentenza tat-28 ta’ Settembru 1994, Coloroll Pension Trustees (C‑200/91, EU:C:1994:348, punt 26).

( 59 ) Sentenza tat-28 ta’ Settembru 1994, Coloroll Pension Trustees (C‑200/91, EU:C:1994:348, punt 27).

( 60 ) Sentenza tat-28 ta’ Settembru 1994, Fisscher (C‑128/93, EU:C:1994:353, punti 35 u 36).

( 61 ) Sentenza tat-28 ta’ Settembru 1994, Beune (C‑7/93, EU:C:1994:350, punt 28).

( 62 ) Sentenza tat-28 ta’ Settembru 1994, Avdel Systems (C‑408/92, EU:C:1994:349).

( 63 ) F’dan ir-rigward, l-ewwel appellat jistrieħ fuq il-konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali Van Gerven fil-kawżi magħquda Ten Oever (C‑109/91, C‑110/91, C‑152/91 u C‑200/91, EU:C:1993:158, punt 19, nota ta’ qiegħ il-paġna 4, u l-ġurisprudenza msemmija fihom).