SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (it-Tielet Awla)

20 ta' Ottubru 2005( )

"Pulizija sanitarja – Protezzjoni kontra l-enċefalopatija sponġiformi bovina (marda tal-mad cow) – Alimentazzjoni tar-ruminanti bil-proteini li ġejjin minn speċi oħra li mhumiex ruminanti – Responsabbiltà ta' l-Istat Membru għad-danni kkawżati b'mod partikolari minn ksur tad-dritt komunitarju u li hu akkużat bihom – Dritt applikabbli – Obbligu li jitressaq rikors għal nuqqas li tittieħed azzjoni kontra l-Kummissjoni"

Fil-kawża C-511/03

li għandha bħala għan talba għal deċiżjoni preliminari skond l-Artikolu 234 KE, imressqa mil-le Hoge Raad der Nederlanden (l-Olanda), permezz tad-deċiżjoni tal-5 ta' Diċembru 2003, li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fit-8 ta' Diċembru 2003, fil-proċediment

Staat der Nederlanden (Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij)

vs

Ten Kate Holding Musselkanaal BV

Ten Kate Europrodukten BV

Ten Kate Producktie Maatschappij BV

IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (it-Tielet Awla),

komposta minn A. Rosas (Relatur), President ta' l-Awla, J.-P. Puissochet, S. von Bahr, U. Lõhmus u A. Ó Caoimh, Imħallfin,

Avukat Ġenerali: C. Stix-Hackl,

Reġistratur: M. Ferreira, Amministratur Prinċipali,

wara li rat il-proċedura bil-miktub u wara s-seduta tat-2 ta' Diċembru 2004,

wara li rat is-sottomissjonijiet li ġew ippreżentati:

– għal Ten Kate Holding Musselkanaal BV, Ten Kate Europrodukten BV u Ten Kate Producktie Maatschappij BV, minn H. Bronkhorst u J.A.M.A. Sluysmans, advocaten,

– għall-Gvern Olandiż, minn H.G. Sevenster u J.G.M. van Bakel, bħala aġenti

– għall-Gvern Franċiż, minn R. Abraham u E. Puisais, bħala aġenti,

– għall-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej, minn T. van Rijn, A. Bordes u H. van Vliet, bħala aġenti,

wara li semgħet il-konklużjonijiet ta' l-Avukat Ġenerali li ġew ippreżentati fis-seduta tas-17 ta' Frar 2005,

tagħti l-preżenti

Sentenza

1 It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda essenzjalment l-interpretazzjoni tad-Dritt Komunitarju għal dak li jikkonċerna r-responsabbiltà ta' Stat Membru li naqas li jdaħħal rikors kontra l-Kummissjoni tal-Kommunitajiet Ewropej quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja.

2 Dawn id-domandi tqajmu fil-kuntest ta' kwistjoni bejn l-Istat Olandiż u Ten Kate Holding Musselkanaal BV, Ten Kate Europrodukten BV u Ten Kate Produktie Maatschappij BV (iktar 'il quddiem, "Ten Kate et") li huma kumpanniji li jipproduċu proteini li jidħlu fil-produzzjoni tal-ħalib artifiċjali ddestinat għal bovini u li jinkisbu mit-trasformazzjoni tax-xaħmijiet tal-majjali. Din il-kontroversja hi diretta sabiex l-Istat Olandiż jinżamm responsabbli għad-dannu li Ten Kate et soffriet minħabba li kien impossibbli li tikkumerċjalizza tali proteini.

Il-kuntest ġuridiku

Il-leġiżlazzjoni komunitarja

3 Il-Kummissjoni adottat id-deċiżjoni 94/381/KE, tas-27 ta' Ġunju 1994, dwar ċerti miżuri ta' protezzjoni relatati ma' l-enċefalopatija sponġiformi bovina encephalopathie tal-bovini u l-alimentazzjoni abbażi ta' proteini li jittieħdu mill-mammiferi (ĠU L 172, p. 23), fil-kuntest tal-ġlieda kontra din il-marda (iktar 'il quddiem "BSE"). L-Artikolu 1 ta' din id-deċiżjoni jipprovdi li:

"1. Wara 30 ġurnata min-notifika tad-deċiżjoni preżenti, l-Istati Membri għandhom iwaqqfu l-użu tal-proteini li jittieħdu mit-tessuti tal-mammiferi fl-alimentazzjoni tar-ruminanti.

2. Madankollu, l-Istati Membri li jadottaw sistema li tippermetti li jkun hemm distinzjoni bejn il-proteina ta' oriġini annimali li tiġi mir-ruminanti ma' dik li tiġi minn speċi ta' annimali li mhumiex ruminanti, huma awtorizzati mill-Kummissjoni, in konformità mall-proċedura prevista fl-Artikolu 17 tad-Direttiva 90/425/KEE, li jippermettu l-alimentazzjoni tar-ruminanti bi proteini li jiġu minn speċi oħra li mhumiex ir-ruminanti."

4 L-Artikolu 17 tad-Direttiva tal-Kunsill tas-26 ta’ Ġunju 1990 dwar l-iċċekjar [verifika] veterinarju u zootekniku applikabbli għall-kummerċ intra-Kommunitarju ta’ ċertu annimali ħajjin u prodotti bil-ħsieb tat-tlestija tas-suq intern (90/425/KEE) (ĠU L 224, p. 29) jipprevedi li:

"Meta ssir referenza għall-proċedura prevista f’dan l-Artikolu, il-Kumitat Veterinarju Imwaqqaf stabbilit bid-Deċiżjoni 68/361/KEE (13) għandu jieħu deċiżjonijiet b’mod konformi mar-regoli stabbiliti fl-Artikolu 17 tad-Direttiva 89/662/KEE.

5 L-Artikolu 17 tad-Direttiva tal-Kunsill tal-11 ta’ Diċembru 1989 dwar spezzjonijiet veterinarji fil-kummerċ intra-Komunitarju bil-ħsieb tat-tlestija [twettieq] tas-suq intern (89/662/KEE) (ĠU L 1990, L 151, p. 40), jipprevedi li:

"1. Meta l-proċedura stabbilita f'dan l-Artikolu trid tintuża, materji għandhom mingħajr dewmien jiġu riferuti mill-President jew fuq inizjattiva tiegħu stess jew fuq talba ta’ kull Istat Membru lill-Kumitat Veterinarju Imwaqqaf (minn issa l-quddiem msejjaħ ‘il-Kumitat’) stabbilit mid-Deċiżjoni 68/381/KEE.

2. Ir-rappreżentant tal-Kummissjoni għandu jissottometti lill-Kumitat kull abbozz tal-miżuri li jridu jittieħdu. Il-Kumitat għandu jagħti l-fehma tiegħu fuq l-abbozz fi żmien jumejn. Il-fehma għandha tingħata bil-maġġoranza stabbilita fl-Artikolu 148 (2) tat-Trattat [li sar l-Artikolu 205(2), KE] għall-adozzjoni tad-deċiżjonijiet li l-Kunsill jrid jieħu fuq proposta tal-Kummissjoni. Waqt il-votazzjoni fil-kumitat, il-voti tar-rappreżentanti ta' l-Istati Membri għandhom jitwieżnu fil-manjiera dikjarata fl-Artikolu ċċitat iktar 'il fuq. Il-president ma għandux jivvota.

3. Il-Kummissjoni għandha tadotta l-miżuri maħsuba jekk ikunu bi qbil mal-fehma tal-Kumitat.

4. Jekk il-miżuri previsti m’humiex konformi mal-fehma tal-Kumitat, jew jekk l-ebda fehma ma tingħata, il-Kummissjoni għandha, mingħajr dewmien, tissottometti lill-Kunsill kull proposta dwar miżuri li jridu jittieħdu.

Il-Kunsill għandu jaġixxi b’kull maġġoranza kwalifikata.

Jekk, wara l-iskadenza ta’ kull perjodu ta' ħmistax-il jum mid-data riferuta lill-Kunsill, il-Kunsill ma jkunx aġixxa, il-Kummissjoni għandha tadotta l-miżuri proposti, għajr fejn il-Kunsill ikun iddeċieda kontra l-miżuri msemmija b’kull maġġoranza sempliċi. "

6 Fid-deċiżjoni tagħha, il-qorti tar-rinviju ċċitat il-verżjoni oriġinali tat-test ta' l-Artikolu 17, qabel il-modifika li seħħet fl-1990. Din il-verżjoni kienet tipprevedi, fil-paragrafu 2: "Il-Kumitat għandu jagħti l-fehma tiegħu fuq l-abbozz f’kull limitu ta’ żmien li l-President tiegħu jistabilixxi b’mod konformi mal-urġenza tal-materja".

7 Id-deċiżjoni tal-Kummissjoni tat-18 ta' Lulju 1996, dwar sistemi mifthema ta' trattament termiku ta' tibdil għat-trasformazzjoni tal-fdalijiet ta' l-annimali fir-rigward tal-vaċċinazzjoni ta' l-aġenti tas-spongiform encephalopathies (ĠU L 184, p.43), waqqfet it-trasformazzjoni tal-fdalijiet ta' l-annimali tal-mammiferi bl-eċċezzjoni tat-trasformazzjoni effetwata in konformità ma' proċedura determinata, b'mod partikulari t-trattament termiku. Sabiex tippermetti lill-impriżi li jadottaw u jbiddlu l-istallazzjonijiet tagħhom, id-dħul fis-seħħ tad-Deċiżjoni 96/449 ġie stabbilit għall-1 ta' April 1997.

Il-Leġiżlazzjoni nazzjonali

8 Jidher mid-deċiżjoni tar-rinviju li, sabiex jakkwistaw l-awtorizzazzjoni tal-Kummissjoni prevista fl-Artikolu 1(2), tad-Deċiżjoni 94/381, il-grupp interprofessjonali tad-dritt pubbliku dwar l-alimentazzjoni għall-bhejjem (Productschap voor veevoeder, iktar 'il quddiem il-"Productschap") wara konsultazzjoni bejn l-operaturi kkonċernati u l-awtoritajiet kompetenti, elabora, fi Protokoll tad-9 ta' Novembru 1994, magħruf bħala "tad-distinzjoni bejn il-proteini" anness mar-Regolament li jirregola t-trasformazzjoni tal-prodotti ta' oriġini annimali fl-alimentazzjoni għall-annimali (Verordening Veevoeder regelingdierlikje produkten in diervoeders 1994, iktar 'il quddiem, ir-"regolament ta' l-1994"), sistema ta' produzzjoni u ta' kontroll li fiha l-proteini tar-ruminanti setgħu jitqiesu b'mod differenti mill-proteini ta' dawk li mhumiex ruminanti bħal majjal.

9 Il-Gvern Olandiż talab lill-Kummissjoni, b'ittra tad-29 ta' Novembru 1994, li jiġi awtorizzat, permezz tal-proċedura ta' l-Artikolu 17 tad-Direttiva 90/425, skond id-deċiżjoni 94/381, li juża l-Protokoll tad-distinzjoni bejn il-proteini.

10 Waqt li kien qed jistenna l-awtorizzazzjoni tal-Kummissjoni, il-Ministru kompetenti ma approvax ir-Regolament ta' l-1994. Ten Kate et adottaw il-proċess tagħhom tal-produzzjoni skond il-Protokoll tad-distinzjoni bejn il-proteini. Is-servizz nazzjonali ta' l-ispezzjonar tal-bhejjem u tal-laħam (Rijksdienst voor de keuring van Vee en Vlees, iktar 'il quddiem ir-"RVV") tahom l-awtorizzazzjoni li jeżerċitaw l-attività tagħhom b'dan l-mod.

11 Il-Gvern Olandiż, b'ittra tat-18 ta' Diċembru 1995, ordna lill-Kummissjoni sabiex tibda l-proċedura ta' l-awtorizzazzjoni. Din irrinnovat it-talba tagħha bl-ittra tas-27 ta' Ġunju 1997, u insistiet fuq l-importanza li tingħata rispsota definittiva sabiex ir-Renju ta' l-Olanda jkun jista' jagħti risposti ċari fuq dan is-suġġett lill-intrapriżi.

12 Wara l-adozzjoni tad-deċiżjoni 96/449, il-leġiżlazzjoni ta' l-Olanda ġiet immodifikata bir-Regolament tal-25 ta' Marzu 1997 fuq is-sistemi ta' trattament termiku u l-prodotti lesti (Regeling warmtebehandelingssytemen en einproducten, Stcrt. 1997, n° 61), li daħal fis-seħħ fit-30 ta' Lulju 1997. Minħabba l-investimenti konsiderevoli li kienu neċessarji għat-trattament termiku previst mill-leġiżlazzjoni l-ġdida u t-teħied in kunsiderazzjoni tal-fatt li ma kien hemm l-ebda indikazzjoni li ser tingħata awtorizzazzjoni mill-Kummissjoni bis-saħħa tad-deċiżjoni 94/381, il-Ten Kate ssospendiet il-produzzjoni tal-proteini li jittieħdu mix-xaħam tal-majjal.

13 B'ittra tad-9 ta' Marzu 1998, il-Ministru kompetenti talab lill-Productschap li jikkonforma r-regolament ta' l-1994 mad-deċiżjoni 94/381, minħabba l-fatt li l-awtoritajiet ewropej ma kienux ser jieħdu deċiżjonijiet fi żmien qasir fir-rigward tal-Protokoll tad-distinzjoni bejn il-proteini. Il-President tal-Productschap adotta, fit-30 ta' Ġunju 1998, deċiżjoni ġdida li waqqfet il-produzzjoni ta' l-għalf ta' l-annimali skond dan il-Protokoll.

14 Fit-22 ta' Frar 1999, is-segretarju ta' l-Istat għall-Agrikoltura, għall-Protezzjoni tan-Natura u tas-Sajd adotta r-Regolament li jwaqqaf l-għalf ta' l-annimali fl-alimentazzjoni ta' l-annimali (Regeling verbod diermelen in diervoeders, Stcrt. 1999, nº 37), li daħlet fis-seħħ fl-1 ta' Marzu 1999.

Il-kawża prinċipali u d-domanda preliminari

15 Fl-24 ta' Frar 1998, Ten Kate et ressqu, quddiem ir-Rechtbank te ‘s-Gravenhage, rikors sabiex jikkundanna lill-Istat ta' l-Olanda jħallas id-danni li huma sofrew minħabba l-fatt li huma ma pproduċewx aktar proteini derivati mix-xaħam tal-majjal mit-30 ta' Lulju 1997 u għall-fatt li l-ħażna li kellu qabel it-30 ta' Lulju 1997 ma setgħetx tinbiegħ aktar wara din id-data. In sostenn ta' dan ir-rikors, huma waħħlu fl-Istat għal dak li għandu x'jaqsam mall-miżuri li kellhom jiġu adottati sabiex jiġi aċċertat li l-Kummissjoni kienet ser tagħti l-awtorizzazzjoni mitluba. Huma nnotaw b'mod partikolari li l-Istat kellu jressaq rikors għal nuqqas li tittieħed azzjoni abbażi ta' l-Artikolu 175 tat-Trattat KE (li sar l-Artikolu 232 KE) kontra l-Kummissjoni.

16 Il-Qorti ta' ewwel istanza ċaħdet din it-talba. Fl-Appell, il-Gerechtshof te ‘s Gravenhage laqagħtha.

17 Mhux ikkontestat minn ebda parti fil-kawża priċipali li Ten Kate et. ma setgħux iressqu huma stess rikors għal nuqqas li tittieħed azzjoni kontra l-Kummissjoni, peress li huma ma kienux ikkonċernati individwalment. Min-naħa l-oħra, rikors għad-danni bbażat fuq l-Artikolu 215 tat-Trattat KE (li sar l-Artikolu 288 KE) seta' ikollu biss ir-riżultat li Ten Kate et jistgħu jkomplu l-attività ta' produzzjoni tagħhom.

18 Il-Le Hoge Raad der Nederlanden jistaqsi dwar is-setgħa diskrezzjonali ta' l-Istat għal dak li jirrigwarda l-introduzzjoni ta' rikors għal nuqqas li tittieħed azzjoni. Din tosserva, li f'ċirkustanzi bħal dawn relatati mal-politika tar-relazzjonijiet internazzjonali, l-Istat jiddisponi minn setgħa diskrezzjonali wiesa'. Il-qorti tar-rinviju ssostni li, sabiex tiġi evalwata r-responsabbiltà ta' l-Istat, hemm bżonn l-ewwel nett li jiġi deċiż jekk hemmx bżonn li jiġu applikati r-regoli tad-dritt nazzjonali Olandiż jew dawk tad-dritt komunitarju. Dak li jmur favur din l-aħħar soluzzjoni hu l-fatt li deċiżjoni bbażata fuq ir-regoli tad-dritt nazzjonali tista' twassal għal diskriminazzjoni ġuridika bejn iċ-ċittadini tad-diversi Stati Membri f'sitwazzjonijiet fejn jissejħu speċifikament fil-kawża drittijiet u pretensjonijiet ta' dawn l-Istati Membri – u b'mod indirett taċ-ċittadini tagħhom – vis-a-vis l-organi tal-Komunità Ewropea.

19 L-imsemmija qorti tistaqsi wkoll fuq l-eżistenza ta' dritt esklussiv ta' inizjattiva tal-Kummissjoni sabiex tappoġġa proġett ta' miżuri sabiex jiġu adottati mill-Kumitat veterinarju permanenti, skond il-proċedura prevista mid-dispożizzjonijiet ikkumbinati ta' l-Artikolu 17 tad-Direttiva 90/425 u ta' l-Artikolu 17 tad-Direttiva 89/662. L-eżistenza ta' tali dritt fil-fatt jimplika li l-Kummissjoni ma tistax tkun marbuta taġixxi u li rikors għal nuqqas li tittieħed azzjoni ma jistax jiġi milqugħ.

20 F'dawn iċ-ċirkustanzi, il-Hoge Raad der Nederlanden iddeċidiet li tissospendi d-deċiżjoni u li tressaq quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:

"1) Trid tingħata twieġiba abbażi tar-regoli tad-dritt Olandiż jew abbażi tar-regoli tad-dritt kommunitarju għad-domanda dwar jekk Stat hux responsabbli, bħal fil-każ preżenti, lejn iċ-ċittadin bħal Ten Kate, li għandu interess, li jagħmel użu mill-possibiltajiet ta' rikors li huma offruti lilu bis-saħħa ta' l-Artikolu 175 tat-Trattat KE [...] u l-Artikolu 173 tat-Trattat KE (li sar l-Artikolu 230 KE) rispettivament u, fil-każ ta' nuqqas ta' osservanza ta' dan l-obbligu, għad-domanda jekk l-Istat hux responsabbli għad-danni li ċ-ċittadin isofri minħabba dan il-motiv?

2) Jekk ir-risposta għall-ewwel domanda għandha titwieġeb kollha jew parti minnha abbażi tar-regoli tad-dritt komunitarju:

a) Id-dritt komunitarju jista', f'ċerti ċirkustanzi, iwassal għall-obbligu u għal responsabbiltà bħal dawk previsti minn din il-kwistjoni?

b) Jekk ir-rispsota għat-tieni domanda, fil-paragrafu a), hija pożittiva, liema regoli tad-dritt komunitarju għandhom jiġu applikati bħala kriterji sabiex titwieġeb l-ewwel domanda f'każ konkret bħal dak tal-kawża preżenti?

3) L-Artikolu 1(2), tad-deċiżjoni 94/381/KE, meta kkumbinat, sakemm hu neċessarju, mad-dispożizzjonijiet ta' l-Artikolu 17 tad-Direttiva 90/425/KEE u l-Artikolu 17 tad-Direttiva 89/662/KEE, għandu jiġi interpretat fis-sens li joħloq obbligu għall-Kummissjoni, jew għall-Kunsill, li jagħtu l-awtorizzazzjoni prevista, jekk l-Istat Membru li jagħmel it-talba japplika jew ikun ser japplika sistema li hija effettivament konvenjenti sabiex jkun hemm differenza bejn il-proteini tar-ruminanti u dawk li mhumiex tar-ruminanti?

4) F'liema miżura r-risposta għat-tielet domanda twassal għal restrizzjoni tad-dritt jew ta' l-obbligu ta' l-Istat previst fl-ewwel domanda, li jopponi rispettivament, bis-saħħa tal-Artikolu 175 tat-Trattat KE [...], minħabba n-nuqqas ta' għotja ta' awtorizzazzjoni bħal dik tal-kawża preżenti, u jopponi, abbażi ta' l-Artikolu 173 tat-trattat KE [...] iċ-ċaħda li tingħata tali awtorizzazzjoni?"

21 Il- qorti tar-rinviju tippreċiża li t-tielet domanda tippreżenta interess, kemm jekk l-ewwel domanda għandha tinqata' skond id-dritt ta' l-Olanda kemm jekk skond id-dritt komunitarju, almenu fl-aħħar każ jekk ir-risposta għat-tieni domanda paragrafu a), tkun fin-negattiv. Ir-raba' domanda tippreżenta biss interess għall-iżviluppi ulterjuri tat-tieni domanda, paragrafu b).

Fuq id-domandi preliminari

Fuq l-ewwel żewġ domandi

22 Għall-ewwel żewġ domandi tagħha, li huwa tajjeb li jiġu eżaminati flimkien, il-qorti tar-rinviju tistaqsi sostanzjalment liema huwa d-dritt applikabbli sabiex jiddetermina jekk Stat Membru huwiex responsabbli, lejn wieħed miċ-ċittadini tiegħu, li jressaq rikors għal annullament skond l-Artikolu 230 KE jew rikors għal nuqqas li tittieħed azzjoni skond l-Artikolu 232 KE u jekk hux responsabbli għall-fatt li m'għamilx dan. Din il-qorti tistaqsi wkoll jekk id-dritt komunitarju jimponix obbligu bħal dan u jekk dan jikkontemplax tali responsabbiltà.

23 Huwa tajjeb li jiġi mfakkar li, skond l-Artikolu 5 KE, il-Komunità taġixxi fil-limiti tas-setgħat li ġew mogħtija lilha u l-għanijiet li ġew assenjati lilha bit-Trattat KE.

24 Barra minnhekk, l-Artikolu 234 KE jipprovdi li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha l-kompetenza li tagħti deċiżjonijiet preliminari dwar l-interpretazzjoni ta’ dan it-Trattat, ta' l-atti meħuda mill-istituzzjonijiet tal-Komunità u mill-Bank Ċentrali Ewropew, kif ukoll ta' l-interpretazzjoni ta’ l-istatuti ta’ korpi kostitwiti b'xi att tal-Kunsill ta' l-Unjoni Ewropea, meta dawn l-istatuti jkunu hekk jipprovdu.

25 Iżda l-Qorti tal-Ġustizzja m'għandhiex kompetenza tinterpreta d-dritt intern ta' Stat Membru (digriet tal-21 ta' Diċembru 1995, Max Mara, C‑307/95, Ġabra p. I‑5083, punt 5; sentenza tat-3 ta' Ottubru 2000, Corsten, C‑58/98, Ġabra p. I‑7919, punt 24, u d-digriet tad-19 ta' Jannar 2001, Colapietro, C‑391/00, mhux ippubblikat fil-Ġabra, punti 8 u 9).

26 Għaldaqstant il-Qorti tal-Ġustizzja ma tistax tirrispondi għad-domanda fejn irid isir magħruf jekk, skond ir-regoli tad-dritt Olandiż, l-Istat huwiex ikkunsidrat responsabbli lejn wieħed miċ-ċittadini tiegħu sabiex iressaq rikors għal annullament jew rikors għal nuqqas li tittieħed azzjoni u jekk dan jistax jinżamm responsabbli jekk ma jagħmilx hekk.

27 Fir-rigward ta' l-interpretazzjoni tad-dritt komunitarju, hemm lok li jiġi kkonstatat, l-ewwel nett, li l-ifformular kemm ta' l-Artikolu 230 KE kif ukoll ta' l-Artikolu 232 KE ma jimponix obbligi għal Stat Membru li jressaq rikors. Bil-kontra, l-Artikolu 232 KE jindika li l-Istati Membri "jistgħu" jipproċedu quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja biex jikkonstataw ksur tat-Trattat li jikkonsisti fin-nuqqas minn waħda mill-Istituzzjonijiet, imsemmija fl-ewwel inċiż ta' din id-dispożizzjoni, milli tieħu deċiżjoni.

28 Tali obbligu ma jistax jiġi dedott mill-Artikolu 10 KE, invokat mill-konvenuti fil-kawża prinċipali in sostenn tat-teżi tagħhom. Il-prinċipju espress minn dan l-Artikolu jimponi fuq l-Istati Membri u l-istituzzjonijiet obbligi reċiproki ta' kooperazzjoni leali (sentenza ta' l-10 ta' Frar 1983, Lussemburgu vs il-Parlament, 230/81, Ġabra. p. 255, punt 37; digriet tat-13 ta' Lulju 1990, Zwartveld et, C‑2/88 Imm., Ġabra p. I‑3365, punt 17), imma m'għandux jiġi interpretat fis-sens li Stat Membru jista' jinżamm responsabbli, fil-konfront ta' wieħed miċ-ċittadini tiegħu, li jressaq rikors għal annullament jew għal nuqqas li tittieħed azzjoni.

29 Min-naħa l-oħra, meta jittieħdu in kunsiderazzjoni l-kundizzjonijiet ta' ammissibbiltà tar-rikorsi previsti mit-Trattati u mid-dritt għall-protezzjoni effettiva ġuridika, il-Qorti tal-Ġustizzja interpretat dan il-prinċipju ta' koopereazzjoni leali fis-sens li l-qrati nazzjonali huma marbuta, safejn huwa possibbli, li jinterpretaw u japplikaw ir-regoli interni tal-proċedura li jikkontrollaw l-eżerċizzju tar-rikorsi b'mod li jippermetti lill-persuni fiżiċi u morali li jikkonstataw quddiem il-ġustizzja l-legalità tad-deċiżjonijiet kollha u tal-miżuri oħra nazzjonali relatati ma' l-applikazzjoni fil-konfronti tagħhom ta' att komunitarju ta' xejra ġenerali, billi jitolbu l-invalidità ta' dan ta' l-aħħar (sentenza tal-25 ta' Lulju 2002, Unión de Pequeños Agricultores vs il-Kunsill, C-50/00 P, Ġabra p. I‑6677, punt 42). L-istess jiġri meta persuna fiżika jew morali tinvoka nuqqas milli tittieħed azzjoni skond l-Artikolu 232 KE jekk hi tal-fehma li din tmur kontra d-dritt komunitarju.

30 Jekk id-dritt kommunitarju ma fih ebda obbligu, għal Stat Membru, sabiex iressaq rikors għal annullament jew għal nuqqas li tittieħed azzjoni favur wieħed miċ-ċittadini tiegħu, huwa meħtieġ, sabiex tingħata risposta utli lill-qorti tar-rinviju, li jiġi vverifikat jekk tali dritt ma jmurx kontra d-dritt nazzjonali li jikkontempla tali obbligu jew li jipprevedi responsabbiltà eventwali ta' l-Istat talli ma jkunx ħa azzjoni f'dan is-sens.

31 F'dan ir-rigward, mhux magħruf b'liema mod id-dritt komunitarju jista' jiġi pperikolat jekk id-dritt nazzjonali jkun fih tali obbligu jew ikun jipprevedi r-responsabbiltà ta' l-Istat Membru f'każ bħal dan. Madankollu, l-Istat Membru jista' jikser l-obbligu ta' kollaborazzjoni leali prevista mill-Artikolu 10 KE jekk ma jippermettix marġni ta' diskrezzjoni fir-rigward tal-possibbiltà li jitressaq rikors, b'hekk ikun qed jirriskja li jgħarraq l-Imħallef Komunitarju b'rikorsi li jkollhom parti minnhom mhux fondati u b'dan il-mod jipperikola t-tħaddim tajjeb ta' din l-istituzzjoni.

32 Fir-rigward ta' dawn l-elementi, ir-risposta għall-ewwel żewġ domandi għandha tkun li d-dritt komunitarju ma fih l-ebda obbligu, għal Stat Membru, li jressaq rikors għal annullament skond l-Artikolu 230 KE jew għal nuqqas li tittieħed azzjoni skond l-Artikolu 232 KE favur wieħed miċ-ċittadini tiegħu. Madankollu, dan ma jipprekludix, bħala prinċipju, li fid-dritt nazzjonali jkun hemm tali obbligu li jipprevedi r-responsabbiltà ta' l-Istat membru talli ma jkunx aġixxa f'dan is-sens.

Fuq it-tielet domanda

33 Fit-tielet domanda, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-Artikolu 1(2), tad-deċiżjoni 94/381, meta jinqara flimkien, safejn ikun neċessarju, mad-dispożizzjonijiet ta' l-Artikolu 17 tad-Direttiva 90/425 u l-Artikolu 17 tad-Direttiva 89/662, għandux jiġi interpretat fis-sens li jobbliga lill-Kummissjoni u lill-Kunsill li jagħtu l-awtorizzazzjoni prevista jekk is-sistema applikata jew li ser tkun tiġi applikata mill-Istat Membru li jagħmel it-talba hija effettivament konvenjenti sabiex issir distinzjoni bejn il-proteini tar-ruminanti u dawk li mhumiex tar-ruminanti.

Osservazzjonijiet ippreżenati lill-Qorti tal-Ġustizzja

34 Ten Kate et enfassizzaw l-espressjoni "huma awtorizzati", li tinsab fl-Artikolu 1(2), tad-deċiżjoni 94/381, li ma tħalli l-ebda setgħa diskrezzjonali min-naħa tal-Kummissjoni. Din l-interpretazzjoni donna hija kkonfermata mit-termini imperattivi tas-sitt premessa ta' din id-deċiżjoni, li tgħid li, "meta l-Istat Membru jkun jista' japplika sistema li tippermettilu jiddistingwi l-proteini li ġejjin mir-ruminanti u dawk li ġejjin minn speċi ta' annimali li mhumiex ruminanti, għandha tiġi awtorizzata mill-Kummissjoni […]" [Traduzzjoni mhux uffiċjali].

35 Il-Gvern Olandiż u l-Kummissjoni, min-naħa l-oħra, jsostnu li, fir-rigwrad taċ-ċirkustanzi tal-kawża, il-Kummissjoni ma kinitx obbligata li tagħti tali awtorizzazzjoni. Huma jippreċiżaw li, kontra dak li tat x'tifhem il-qorti tar-rinviju, ir-rapport kien ġie sottomess lill-kumitat verterinarju permanenti fl-okkażżjoni tal-laqgħa tiegħu tas-7 u tat-8 ta' Marzu 1995. Madankollu l-Kumitat ma ħax pożizzjoni. Il-Kummissjoni lanqas ma resqet proposti lill-Kunsill. Huma jisħqu fuq l-iżvilupp ta' l-għarfien fil-materja tal-BSE, li jiġġustifika n-nuqqas ta' deċiżjoni. Il-Gvern Olandiż, min-naħa l-oħra, jfakkar is-sentenzi tat-18 ta' Novembru 1999, Pharos vs il-Kummissjoni (C‑151/98 P, Ġabra p. I-8157, punt 25) u ta' l-4 ta' Lulju 2000, Bergaderm u Goupil vs il-Kummissjoni (C‑352/98 P, Ġabra p. I-5291, punt 66), u jsostni li l-leġiżlatur komunitarju, sabiex iġiegħel lill-Kummissjoni taġixxi malajr, taha ċertu marġni ta' diskrezzjoni u li l-espressjoni "tissottometti mingħajr dewmien lill-Kunsill" tiddependi minn ċirkustanzi konkreti.

36 Il-Kummissjoni barra minnhekk tesponi wkoll li, anki qabel irċeviet it-talba għal awtorizzazzjoni mir-renju ta' l-Olanda tad-29 ta' Novembru 1994, hi kienet, b'ittra tal-11 ta' Novembru, diġa poġġiet ċertu mistoqsijiet lill-awtoritajiet Olandiżi rigward l-implementazzjoni tad-deċiżjoni 94/381. Hi reġgħet għamlet dawn il-mistoqsijiet b'ittri tal-21 ta' Marzu 1995 u ta' l-20 ta' Ġunju 1995, iżda ma rċeviet l-ebda risposta sodisfaċenti. Barra minn hekk, wara l-aħbar, fl-20 ta' Marzu 1996, ta' l-eżistenza ta' rabta possibli bejn il-BSE u l-marda ta' Creutzfeldt-Jacob, mill-Kumitat Ingliż dwar is-Spongiform Encephalopathy, ġie implementat fl-Istati Membri programm ta' spezzjoni. Mid-9 sat-13 ta' Diċembru 1996, saret ispezzjoni fl-Olanda. Irriżulta li kontrolli relattivi ma' l-applikazzjoni tad-deċiżjoni 94/381 kienu insuffiċjenti għax, b'mod partikulari, dawn ma kienux jinkludu kontrolli ta' laboratorju ta' prodotti lesti. Fis-7 ta' Lulju 1997, il-Kummissjoni bdiet proċedura ta' nuqqas ta' obbligu kontra r-Renju ta' l-Olanda billi bagħtet ittra ta' intimazzjoni, proċedura li tlestiet wara l-iskambju ta' informazzjoni li baqgħet għaddejja matul l-1998 u l-1999.

Il-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja

37 Hemm lok li jitfakkar li d-deċiżjoni 94/381, li timpedixxi l-użu tal-proteini li jiġu minn tessuti tal-mammiferi fl-alimentazzjoni tar-ruminanti, hija miżura adottata fl-ambitu tal-ġlieda kontra l-BSE, li fl-epoka kienet ikkunsidrata bħala marda li tolqot biss lill-annimali. L-Artikolu 1(2), ta' din id-deċiżjoni jipprevedi li, bħala eċċezzjoni għal din l-interdizzjoni, l-Istati Membri li jadottaw sistema li tippermetti li jkun hemm distinzjoni bejn il-proteini annimali derivati mir-ruminanti u dawk derivati minn speċi li mhumiex ruminanti huma awtorizzati mill-Kummissjoni, fil-kuntest tal-proċedura prevista fl-Artikolu 17 tad-Direttiva 90/425, li tagħmel referenza għall-Artikolu 17 tad-Direttiva 89/662, li jippermettu l-alimentazzjoni tar-ruminanti bil-proteini derivati minn speċi oħra li mhumiex ta' speċi tar-ruminanti.

38 L-Artikolu 17 tad-Direttiva 89/662 jiprevedi l-konsultazzjoni tal-kumitat tal-veterinarju permanenti, il-preżentazzjoni, mill-Kummissjoni, ta' proġett ta' miżuri li jadottaw l-opinjoni ta' dan il-Kumitat, id-deċiżjoni tal-Kummissjoni meta din hi konformi ma' din l-opinjoni, jew il-konsultazzjoni mal-Kunsill, mill-Kummissjoni, meta l-miżuri kkunsidrati mhumiex konformi ma' l-imsemmija opinjoni tal-Kumitat jew fin-nuqqas ta' din l-opinjoni.

39 Jidher mill-osservazzjonijiet tal-Gvern Olandiż u tal-Kummissjoni kif ukoll mid-dokumenti ppreżentati lill-Qorti tal-Ġustizzja li, kontra dak li ssoponiet il-qorti tar-rinviju, il-kumitat veterinarju permanenti rċieva t-talbiet għal awtorizzazzjoni f'din il-kawża u ddiskutihom fil-laqgħa tas-7 u t-8 ta' Marzu 1995, iżda ma ħax pożizzjoni.

40 Taħt dawn iċ-ċirkustanzi, huwa tajjeb li tiġi rriformulata d-domanda fis-sens li għandu jsir magħruf jekk, fin-nuqqas li tittieħed pożizzjoni mill-kumitat veterinarju permanenti, il-Kummissjoni hijiex xorta waħda obbligata li tissottometti lill-Kunsill proposta relatata mal-miżuri li jridu jiġu adottati.

41 F'dan ir-rigward il-Qorti tal-Ġustizzja diġa ddeċidiet, fil-każ ta' proċedura normattiva li tixbaħ lil dik prevista mid-deċiżjoni 94/381, li l-Kummissjoni għandha tingħata diskrezzjoni wiesa' biżżejjed li tippermettilha tiddetermina, meta jkollha l-informazzjoni kollha dwar il-każ, il-miżuri neċessarji u adatti għall-protezzjoni tas-saħħa pubblika. (sentenza tat-12 ta' Lulju 2005, il-Kummissjoni vs CEVA u Pfizer, C-198/03 P, mhux ippublikat fil-Ġabra, punt 80).

42 Jekk, bħal fatti tal-kawża prinċipali, l-elementi li tiddisponi minnhom il-Kummissjoni ma jippermettux li jiġi stabbilit li l-kontrolli prattiċi, fl-ambitu ta' sistema li tippermetti li jkun hemm distinzjoni bejn il-proteini ta' l-annimali derivati mir-ruminati u dawk derivati minn speċi ta' annimali li mhumiex ruminati, li tiġi sottoposta għall-kunsiderazzjoni tagħha minħabba awtorizzazzjoni minn Stat Membru, joffru biżejjed garanziji fir-rigward tal-protezzjoni tas-saħħa pubblika u jekk il-kumitat veterinarju permanenti ġie mitlub minn Stat Membru iżda ma ħax pożizzjoni, b'mod partikulari minħabba informazzjoni ġdida li timmodifika il-perċezzjoni ta' riskju għas-saħħa pubblika, hemmx lok li jiġi kkunsidrat li l-Kummissjoni mhiex obbligata tissottometti lill-Kunsill proposta relattiva għal-miżuri li jridu jittieħdu (ara f'dan is-sens, is-sentenza Pharos vs il-Kummissjoni, iċċitata iktar 'il fuq, punti 23 u 24). Issa, il-Kunsill jista' jiddeċiedi biss jekk jirċievi proposta min-naħa tal-Kummissjoni.

43 Għaldaqstant ir-risposta għat-tielet domanda għandha tkun li l-Artikolu 1(2), tad-deċiżjoni 94/381, meta jinqara flimkien mad-dispożizzjonijiet ta' l-Artikolu 17 tad-Direttiva 90/425 u dawk ta' l-Artikolu 17 tad-Direttiva 89/662, għandu jiġi interpretat fis-sens li, jekk l-elementi li tiddisponi minnhom il-Kummissjoni ma jippermettux li juru li l-kontrolli effetwati fl-ambitu ta' sistema li tippermetti li jkun hemm distinzjoni bejn proteini annimali derivati mir-ruminati u dawk derivati minn speċi li mhumiex ruminanti, mqiegħda għall-kunsiderazzjoni tagħha bl-għan ta' awtorizzazzjoni minn Stat Membru, joffru garanziji suffiċjenti fir-rigward tal-protezzjoni tas-saħħa pubblika u jekk il-kumitat veterinarju ġie inkarigat bit-talba ta' dan l-Istat membru iżda ma ħa l-ebda pożizzjoni, b'mod partikulari minħabba informazzjoni ġdida li timmodifika il-perċezzjoni tar-riskju għas-saħħa pubblika, il-Kummissjoni mhijiex obbligata tissottometti lill-Kunsill proposta dwar il-miżuri li jridu jittieħdu.

Fuq ir-raba' domanda

44 Bir-raba' domanda, il-qorti tar-rinviju tistaqsi f'liema miżura r-risposta għat-tielet mistoqsija twassal għal restrizzjoni fid-dritt jew fl-obbligu ta' l-Istat Membru previst fl-ewwel domanda li topponi ċaħda għal awtorizzazzjoni bħal dik tal-kawża preżenti jew li topponi nuqqas li tingħata din l-awtorizzazzjoni.

45 Fir-rigward tar-risposti mogħtija fl-ewwel tliet domandi, m'hemmx għalfejn tingħata risposta għar-raba' domanda għal dak li jikkonċerna d-dritt kommunitarju. Min-naħa l-oħra, hekk kif ġie mfakkar fil-punt 25 ta' din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja mhijiex kompetenti sabiex tirrispondi dwar dak li jikkonċerna l-interpretazzjoni tad-dritt nazzjonali.

Dwar l-ispejjeż

46 Peress li l-proċedura għandha, fir-rigward tal-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta' kwistjoni mqajma quddiem il-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi dwar l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti għas-sottomissjonijiet ta' osservazzjonijiet lill-Qorti, barra dawk ta' l-imsemmija partijiet, ma jistgħux jitħallsu lura.

Għal dawn il-motivi, il-Qorti tal-Ġustizzja (it-Tielet Awla) taqta' u tiddeċiedi li:

1) Id-dritt komunitarju ma fih l-ebda obbligu, għal Stat Membru, li jressaq rikors għal annullament skond l-Artikolu 230 KE jew għal nuqqas li tittieħed azzjoni skond l-Artikolu 232 KE favur wieħed miċ-ċittadini tiegħu. Madankollu, dan ma jipprekuldix, bħala prinċipju, li fid-dritt nazzjonali jkun hemm obbligu li jipprevedi r-responsabbiltà ta' l-Istat membru talli ma jkunx aġixxa f'dan is-sens.

2) L-Artikolu 1(2), tad-deċiżjoni 94/381/KE, tas-27 ta' Ġunju 1994, dwar ċerti miżuri ta' protezzjoni relatati ma' l-enċefalopatija sponġiformi bovina u l-alimentazzjoni abbażi ta' proteini li jittieħdu mill-mammiferi, meta jinqara flimkien mad-dispożizzjonijiet ta' l-Artikolu 17 tad-Direttiva tal-Kunsill tas-26 ta’ Ġunju 1990 dwar l-iċċekjar[verifika] veterinarju u zootekniku applikabbli għall-kummerċ intra-Kommunitarju ta’ ċertu annimali ħajjin u prodotti bil-ħsieb tat-tlestija [twettieq] tas-suq intern (90/425/KEE) u dawk ta' l-Artikolu 17 tad-Direttiva tal-Kunsill tal-11 ta’ Diċembru 1989 dwar spezzjonijiet veterinarji fil-kummerċ intra-Komunitarju bil-ħsieb tat-tlestija tas-suq intern (89/662/KEE), għandu jiġi interpretat fis-sens li, jekk l-elementi li tiddisponi minnhom il-Kummissjoni tal-Kommunitajiet Ewropej ma jippermettux li juru li l-kontrolli effettwati fl-ambitu ta' sistema li tippermetti li jkun hemm distinzjoni bejn proteini annimali derivati mir-ruminati u dawk derivati minn speċi li mhumiex ruminanti, mqiegħda għall-kunsiderazzjoni tagħha bl-għan ta' awtorizzazzjoni minn Stat Membru, joffru garanziji suffiċjenti fir-rigward tal-protezzjoni tas-saħħa pubblika u jekk il-kumitat veterinarju ġie inkarigat bit-talba ta' dan l-Istat membru iżda ma ħa l-ebda pożizzjoni, b'mod partikulari minħabba informazzjoni ġdida li timmodifika l-perċezzjoni tar-riskju għas-saħħa pubblika, il-Kummissjoni mhijiex obbligata tissottometti lill-Kunsill ta' l-Unjoni Ewropea proposta dwar il-miżuri li jridu jittieħdu.

Firem