*
MT
Ġabr atal-ġur isprudenza
*
ECLI:EU:C:2012 :259 1SENTENZA TAL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Awla Manja)
2 ta’ Mejju 2012  
Lingwa tal-kawża: l-Ingliż.“Proprjetà intellettwali — Direttiva 91/250/KEE — Protezzjoni ġuridika ta’ programmi tal-kompjuter — 
Artikoli 1(2) u 5 (3) — Portata tal protezzjoni — Kreazzjoni diretta jew pe rmezz ta’ proċess ieħor — 
Programm t al-kompjuter protett m id-drittijiet tal-awtur — Tkomplija ta’ funzjonijiet mit-tieni 
programm m ingħajr aċċess għall-kodiċi sors tal-ew wel wieħed — Dekompilazzjoni tal-kodiċi oġġett 
tal-ew wel programm t al-kompjuter — Direttiva 2001 /29/KE — Drittijiet tal-awtur u dri ttijiet relatati 
fis-soċjetà tal-informazzjoni — Artikolu 2(a) — Manwal ta’ użu ta’ programm t al-kompjuter — 
Riproduzzjoni fi programm i eħor tal-kompjuter — Ksur tad-drittijiet tal-awtur — Kundizzjoni — 
Espressjoni tal-kreazzjoni intellettwali tal-awtur tal-manwal ta’ użu”
Fil-Kawża C-406/10,
li għandha bħala suġġett talba għal deċiżjoni preliminari taħt l-Artikolu 267 TFUE, imressqa mill-High 
Court of Justice (England & W ales), Ch ancery D ivision, (ir-Renju U nit), pe rmezz t a’ deċiżjoni 
tat-2 ta’ Aw wissu 2010 , li waslet fil-Qorti tal-Ġustizzja fil-11 ta’ Aw wissu 2010 , fil-proċedura
SAS Institute Inc,
vs
World Programm ing Ltd,
IL-QORTI TAL-ĠUSTIZZJA (Awla Manja),
komposta minn V . Skouris, President, A. Tizzano, J. N. Cunha Rodrigues, K. Lenaerts, J.-C. Bonichot, 
A. Prechal, Presidenti ta’ Awla, R. Silva de Lapuerta, K. Schiemann, G. Arestis (Relatur), A. Ó Caoimh, 
L. Bay Larsen, M. Berger u E . Jarašiūnas, Imħallfin,
Avukat Ġenerali: Y. Bot,
Reġistratur: L. Hewlett, A mministratur Prinċipali,
wara l i rat il-proċedura bil-miktub u w ara s-s eduta tal-21 ta’ Settembru 2011 ,
wara l i kku nsidrat l-osservazzjonijiet ippreżentati:
— għal SAS I nstitute Inc., minn H . J. Carr, QC, u M . Hicks u J . Irvine, barristers,
— għal World Programming Ltd, minn M . Howe, QC, R . Onslow u I . Jamal, barristers, inkarigati minn 
A. Carter-Silk, solicitor,
— għall-Gvern Spanjol, minn N . Díaz Abad, bħala aġent,
2 ECLI:EU:C:2012 :259SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
— għall-Gvern Finlandiż, minn H . Leppo, bħala aġent,
— għall-Gvern tar-Renju U nit, m inn L . Seeboruth u C. Murrell, bħala aġenti, assistiti m inn 
S. Malynicz, barrister,
— għall-Kummissjoni Ewropea, minn J. Samnadda , bħala aġent,
wara l i s emgħet i l-konklużjonijiet t al-Avukat Ġ enerali, i ppreżentati f is-seduta 
tad-29 ta’ Novembru 2011 ,
tagħti l-preżenti
Sentenza
1 It-talba għal deċiżjoni preliminari t irrigwarda l -interpretazzjoni tal-Artikoli 1(2) u 5(3) tad-Direttiva 
tal-Kunsill 91/250/KEE, tal-14 ta’ Mejju 1991 , dwar il-protezzjoni legali ta’ programmi tal-kompjuter 
(ĠU E dizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 17, Vol. 1, p. 114), ki f ukoll tal-Artikolu 2(a) 
tad-Direttiva 2001 /29/KE tal-Parlament Ewropew u t al-Kunsill, tat-22 ta’ Mejju 2001 , dwar 
l-armonizzazzjoni ta’ ċerti aspetti ta’ drittijiet tal-awtur u dri ttijiet relatati fis-soċjetà tal-informazzjoni 
(ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 17, Vol. 1, p. 230).
2 Din it-talba ġiet ippreżentata fil-kuntest ta’ kawża bejn SAS I nstitute Inc. (iktar ’il quddiem “SAS 
Institute”) u W orld Programming Ltd. (iktar ’il quddiem “WPL”), dwar p roċedimenti ta’ vjolazzjoni 
ppreżentati minn SAS I nstitute għall-ksur tad-drittijiet tal-awtur fuq il-programmi tal-kompjuter u f uq 
il-manwali dwar is-sistema informatika tiegħu tad-databases.
Il-kuntest ġuridiku
Il-leġiżlazzjoni internazzjonali
3 L-Artikolu 2(1) tal-Konvenzjoni għall-protezzjoni tax-xogħlijiet letterarji u ar tistiċi ffirmata f’Berne 
fid-9 ta’ Settembru 1886 ( Att ta’ Pariġi tal-24 ta’ Lulju 1971 ), fil-verżjoni tagħha li tirriżulta 
mill-emenda tat-28 ta’ Settembru 1979 ( iktar ’il quddiem i l-“Konvenzjoni ta’ Berne”), jgħid:
“Il-frażi ‘xogħlijiet letterarji u ar tistiċi’ tinkludi ku ll produzzjoni fil-qasam letterarju […] irri spettivament 
mill-mod jew forma ta’ espressjoni […] [traduzzjoni mhux uffiċjali].”
4 L-Artikolu 9 tal-Ftehim d war l-aspetti tad-drittijiet tal-proprjetà intelletwali relatati mal-kumme rċ 
(iktar ’il quddiem i t-“TRIPs”) li jinsab fl-Anness 1 C tal-Ftehim t a’ M arrakesh li jistabbilixxi 
l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kumme rċ, li kien ġie approvat bid-Deċiżjoni tal-Kunsill Nru 94/800/KE, 
tat-22 ta’ Diċembru 1994 , dwar il-konklużjoni f’isem i l-Komunità Ewropea, fejn għandhom x’jaqsmu 
affarijiet fil-kompe tenza tagħha, fuq il-ftehim m ilħuq fil-Laqgħa ta’ negozjati multilaterali fl-Urugwaj 
(1986 -1994 ) (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 11, Vol. 21, p. 80), jipprevedi:
“1.Il-Membri għandhom iħarsu lejn l-Artikoli 1 sa 21 t al-[Konvenzjoni ta’ Berne] u l -Appendiċi 
tagħha […].
2. Il-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur għandhom jestendu għall-espressjonijiet u m hux għall-ideat, 
[proċeduri,] me todi ta’ ħidma jew kon ċetti matematiċi per se.”
ECLI:EU:C:2012 :259 3SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
5 Skont l-Artikolu 10(1) tat-TRIPs:
“Il-programmi tal-kompjuter, jekk h uma fil-kodiċi tas-sors jew tal-oġġett, g ħandhom ikunu protetti 
bħal li kieku ki enu xogħolijiet letterarji taħt il-[Konvenzjoni ta’ Berne].”
6 L-Artikolu 2 tat-Trattat tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Proprjetà Intelletwali (WIPO) f uq id -dritt 
tal-awtur, adottat f’Genève f l-20 ta’ Diċembru 1996 u da ħal fis-seħħ, f’dak li jikkon ċerna l-Unjoni 
Ewropea, fl-14 ta’ Marzu 2010 ( ĠU L 32, p. 1) jistabbilixxi kif ġej:
“Il-protezzjoni tad-drittijiet ta’ l-awtur tkopri l-espressjoni iżda m hux l-ideja, proċeduri, me todi ta’ 
operazzjoni jew ku nċetti matematiċi bħala tali.”
7 Skont l-Artikolu 4 ta’ dan it-trattat:
“Programmi għall-kompjuter huma p rotetti bħala xogħlijiet letterarji fis-sens ta’ l-Artikolu 2 
tal-Konvenzjoni ta’ Berne. Din il-protezzjoni tapplika għall-programmi għall-kompjuter, jkunu xi jkunu 
l-mod u l -għamla ta’ l-espressjoni tagħhom.”
Il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni
Id-Direttiva 91/250
8 It-tielet, is-seba’, it-tmien, l-erbatax, il-ħmistax, is-sbatax, it-tmintax, il-wieħed u g ħoxrin u t -tlieta u 
għoxrin premessa tad-Direttiva 91/250 j ipprovdu:
“(3)Billi programmi tal-kompjuter qegħdin ikollhom parti dejjem a ktar importanti fil-firxa wiesa’ ta’ 
l-industriji u t -teknoloġija programmi tal-kompjuter tista’ f’dan is-sens jiġu kku nsidrati li huma 
ta’ importanza fundamentali għall-iżvilupp industrijali tal-Komunità;
[…]
(7) Billi, għall-fini ta’ di n id -Direttiva, it-terminu ‘programm t al-kompjuter’ għandu jinkludi 
programmi f’kull forma, inklużi dawk li jkunu m daħħla fil-hardware; billi dan it-terminu jinkludi 
wkoll xogħol preparatorju ta’ disinn li jwassal għall-iżvilupp ta’ programm t al-kompjuter kemm -il 
darba li n-natura tax-xogħol preparatorju huwa hekk li programm t al-kompjuter jista’ jirriżulta 
minnu fi stadju aktar ’il quddiem;
(8) Billi, dwar il-kriterji li għandhom jiġu applikati biex jistabbilixxu jekk p rogramm t al-kompjuter 
huwiex oriġinali jew le, l-ebda testijiet m’għandhom jiġu applikati dwar il-meriti kw alitattivi jew 
estetiċi tal-programm;
[…]
(14) Billi, skond [il-prinċipju li l-espressjoni biss t a’ programm t al-kompjuter h ija p rotetta 
mid-drittijiet tal-awtur], sal-punt li l-loġika, l-algoritmi u l ingwi tal-programmi jinkludu ideat u 
prinċipji, dawk l-ideat u p rinċipji mhumiex protetti skond din id-Direttiva;
(15) Billi, skond il-leġislazzjoni u ġ urisprudenza ta’ l-Istati Membri u l -konvenzjonijiet internazzjonali 
dwar id -drittijiet ta’ l-awtur, l-espressjoni ta’ dawk l-ideat u l -prinċipji għandha tkun protetta 
bid-drittijiet ta’ l-awtur;
[…]
4 ECLI:EU:C:2012 :259SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
(17) Billi d-drittijiet esklussivi ta’ l-awtur li jipprevjenu r-riproduzzjoni mhux awtorizzata ta’ dan 
ix-xogħol għandhom ikunu soġġetti għall-eċċezzjoni limitata fil-każ ta’ programm t al-kompjuter 
li tippermetti r-riproduzzjoni teknika me ħtieġa għall-użu ta’ dak il-programm m inn m in jiksbu 
legalment; Billi da n ifisser li l-atti li jtellgħu u j ħaddmu me ħtieġa għall-użu ta’ ko pja ta’ 
programm l i jkun inkiseb legalment, u l -att ta’ korrezzjoni ta’ l-iżbalji tiegħu, jistgħu ma jkunux 
projbiti b’kuntratt; billi, fl-assenza ta’ disposizzjonijiet kuntrattwali speċifiċi, inkluż me ta ko pja ta’ 
programm t kun inbiegħet, ku ll att ieħor me ħtieġ għall-użu tal-kopja ta’ programm j ista’ jitwettaq 
skond l-iskop maħsub tiegħu minn m in ikun kiseb legalment dik il-kopja;
(18) Billi persuna li għandha d-dritt li tuża programm t al-kompjuter m’għandhiex tkun ipprojbita milli 
twettaq atti me ħtieġa biex tosserva, tistudja jew tittestja l-funzjonar tal-programm, kemm -il dar ba 
dawn l-atti ma jiksrux id-drittijiet ta’ l-awtur fil-programm;
[…]
(21) Billi għalhekk g ħad g ħandu jiġi kku nsidrat li dawn iċ-ċirkustanzi limitati biss, twettiq ta’ l-atti ta’ 
riproduzzjoni u t raduzzjoni m inn j ew f ’isem pe rsuna li għandha d -dritt li tuża ko pja 
tal-programm h ija leġittima u ko mpatibbli ma’ prattika ġ usta u g ħandha għalhekk titqies li ma 
jkollhiex bżonn l -awtorizzazzjoni tad-detentur tad-dritt;
[…]
(23) Billi din l-eċċezzjoni tad-drittijiet esklussivi ta’ l-awtur ma tistax tintuża’ b’mod li tippreġudika 
l-interessi leġittimi tad-detentur tad-drittijiet jew l i tmur kon tra l -isfruttar no rmali 
tal-programm”.
9 Taħt it-titolu “L-għan tal-protezzjoni”, l-Artikolu 1 tad-Direttiva 91/250 j ipprovdi li:
“1.Skond id -disposizzjonijiet ta’ din id -Direttiva, Stati M embri għandhom jipproteġu programmi 
tal-kompjuter, bid-drittijiet ta’ l-awtur, bħala xogħlijiet letterarji bit-tifsira t al-Konvenzjoni ta’ Berna 
għall-Protezzjoni ta’ Xogħlijiet Letterarji u A rtisitiċi. Għall-finijiet ta’ din id -Direttiva, it-terminu 
‘programmi tal-kompjuter’ għandu jinkludi l-materjal preparatorju tad-disinn t agħhom.
2. Protezzjoni skond di n id -Direttiva għandha tapplika g ħall-espressjoni f’kull forma ta’ programm 
tal-kompjuter. Ideat u p rinċipji li jservu ta’ bażi għal kull element ta’ programm t al-kompjuter, inklużi 
dawk li jservu ta’ bażi għall-interfaces tiegħu, mhumiex protetti bid-drittijiet ta’ l-awtur skond di n 
id-Direttiva.
3. Programm t al-kompjuter għandu jkun p rotett jekk i kun o riġinali fis-sens li jkun il-ħolqien 
intellettwali ta’ l-awtur stess. L-ebda kri terji oħra m a għandhom jiġu applikati biex tiġi stabbilita 
l-eliġibilità tiegħu għall-protezzjoni.”
10 L-Artikolu 4(a) u ( b) ta’ din id-direttiva, intitolat “Attijiet Ristretti” jipprovdi:
“Bla ħsara g ħad-disposizzjonijiet ta’ l-Artikoli 5 u 6, id-drittijiet esklussivi tad-detentur tad-drittijiet 
skond it-tifsira ta’ l-Artikolu 2, għandhom jinkludu d-dritt li jagħmlu jew li jawtorizzaw:
(a) ir-riproduzzjoni pe rmanenti jew temp oranja ta’ programm t al-kompjuter b’kull me zz u f ’kull 
forma, f’parti jew ko llha. Inkwantu [Meta] għat-tlugħ [l-loading], wiri, tħaddi m, trasmissjoni jew 
ħażna tal-programm t al-komputer jinneċessitaw di n ir -riproduzzjoni, da wn l-atti għandhom 
ikunu suġġetti għall-awtorizzazzjoni mid-detentur tad-drittijiet;
ECLI:EU:C:2012 :259 5SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
(b) it-traduzzjoni, adda ttament, arra nġament u ku ll alterazzjoni oħra ta’ programm t al-kompjuter u 
r-riproduzzjoni tar-riżultati tagħhom, mingħajr preġudizzju għad-drittijiet tal-persuna li tibdel 
il-programm”.
11 Skont l-Artikolu 5 tad-Direttiva 91/250, li jipprovdi g ħal eċċezzjonijiet għall-atti suġġetti għal 
restrizzjoni:
“1.Fl-assenza ta’ disposizzjonijiet speċifiċi ku ntrattwali, l-atti m semm ija fl-Artikolu 4(a) u ( b) 
m’għandhomx jeħtieġu awtorizzazzjoni m id-detentur tad-drittijiet fejn ikunu me ħtieġa għall-użu 
tal-programm t al-kompjuter m inn m in jiksbu legalment skont il-fini m aħsub tiegħu, inkluża 
l-korrezzjoni ta’ żball.
[…]
3. Il-persuna li jkollha dri tt tuża ko pja ta’ programm t al-kompjuter għandha tkun intitolata, mingħajr 
l-awtorizzazzjoni tad-detentur tad-drittijiet, l i tosserva, tistudja jew t ittestja l-funzjonament 
tal-programm s abiex tiddeċiedi l-ideat u l -prinċipji li huma l-bażi ta’ kull element tal-programm j ekk 
hu jagħmel hekk w aqt li jkun iwettaq ku ll att ta’ tlugħ [loading], wiri, tħaddi m, trasmissjoni jew ħażna 
ta’ programm l i hu jkun intitolat li jagħmel.”
12 L-Artikolu 6 ta’ din id-direttiva, dwar id -dekompilazzjoni, jgħid:
“1.L-awtorizzazzjoni tad-detentur tad-drittijiet ma għandhiex tkun me ħtieġa fejn ir -riproduzzjoni 
taċ-ċifrarju u t -traduzzjoni tal-forma tiegħu skond it-tifsira t a’ l-Artikolu 4 (a) u ( b) huma 
indispensabbli biex tottjeni l-informazzjoni me ħtieġa biex tikseb l-interoperabilità ta’ programm 
tal-kompjuter m aħluq indipendentement minn p rogrammi oħra, kemm -il dar ba jsiru skond da wn 
il-kondizzjonijiet li ġejjin:
(a) dawn l-atti jitwettqu mill-persuna li tingħatalha l-liċenzja jew m inn pe rsuna oħra li jkollha d-dritt 
li tuża’ kopja ta’ programm, jew f’isimhom m inn pe rsuna awtorizzata li tagħmel dan;
(b) l-informazzjoni me ħtieġa b iex tikseb l-interoperabilità m a tkunx m inn q abel di sponibbli 
għall-persuni msemm ija fis-sottoparagrafu (a)
u
(ċ) dawn l-atti jkunu limitati għall-partijiet tal-programm o riġinali li huma me ħtieġa biex jiksbu 
l-interoperabilità.
2. Id-dispożizzjonijiet tal-paragrafu 1 ma għandhomx jippermettu l-informazzjoni miksuba permezz ta’ 
l-applikazzjoni tiegħu:
(a) li tintuża għal għanijiet oħra g ħajr biex tikseb l-interoperabilità tal-programm t al-kompjuter 
maħluq indipendentement;
(b) li tingħata lill-oħrajn, għajr me ta jkun me ħtieġ għall-interoperabilità ta’ programm t al-kompjuter 
maħluq indipendentement; jew
(ċ) li tintuża għall-iżvilupp, produzzjoni jew ku mme rċ ta’ programm t al-kompjuter sostanzjalment 
simili fl-espressjoni tiegħu, jew għal kull att ieħor li jikser id-drittijiet ta’ l-awtur.
6 ECLI:EU:C:2012 :259SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
3. Skond id -dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta’ Berna għall-protezzjoni ta’ Xogħlijiet Letterarji u 
Artistiċi, id-dispożizzjonijiet ta’ da n l-Artikolu m a jistgħux jiġu interpretati b’mod li jippermettu 
l-applikazzjoni tiegħu li tintuża b’mod li tippreġudika b ’mod m hux ra ġunat l-interessi ġusti 
tad-detentur leġittimu jew imorru kon tra l-isfruttar no rmali tal-programm t al-kompjuter.”
13 Skont l-Artikolu 9 tad-Direttiva 91/250, id-dispożizzjonijiet ta’ din id -direttiva għandhom ikunu 
mingħajr preġudizzju għal kull dispożizzjoni legali oħra bħal dik dwar id -drittijiet tal-privattivi, marki 
tal-fabbrika, kompe tizzjoni inġusta, sigrieti tas-sengħa, protezzjoni ta’ prodotti semikondutturi jew liġi 
ta’ kuntratt. K ull dispożizzjoni kuntrattwali kuntrarja għall-Artikolu 6 jew għall-eċċezzjonijiet li hemm 
provdut dwarhom fl-Artikolu 5(2) u ( 3), ta’ din id-direttiva għandhom ikunu nulli u b la effett.
Id-Direttiva 2001 /29
14 Skont il-premessa 20 t ad-Direttiva 2001 /29, din hija bb ażata fuq prinċipji u r egoli diġà stipulati 
fid-direttivi preżentement fis-seħħ f ’dan il-qasam, u b ’mod p artikolari d -Direttiva 91/250. Hija 
tiżviluppa dawk il-prinċipji u r egoli u t poġġihom fil-kuntest tas-soċjetà tal-informazzjoni.
15 L-Artikolu 1 tad-Direttiva 2001 /29/KE jipprovdi:
“1.Din id-Direttiva tirrigwarda l -protezzjoni legali tad-drittijiet ta’ l-awtur u dri ttijiet relatati fil-qafas 
tas-suq intern, [b’] enfasi partikolari fuq is-soċjetà ta’ informazzjoni.
2. Ħlief għall-każi msemm ija fl-Artikolu 11, din id -Direttiva għandha tkun bla ħsara u m ’għandha 
bl-ebda m od taffettwa d-disposizzjonijiet eżistenti tal-Komunità dwar:
(a) il-protezzjoni legali ta’ programmi tal-kompjuters;
[…]”
16 Skont l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001 /29:
“L-Istati Membri għandhom jipprovdu għad-dritt esklussiv li jawtorizza jew jipprojbixxi riproduzzjoni 
diretta jew indiretta, temp oranja jew pe rmanenti b’kull me zz u f ’kull forma, kollha jew parti:
(a) għall-awturi, tax-xogħolijiet tagħhom […]”.
Il-leġiżlazzjoni nazzjonali
17 Id-Direttivi 91/250 u 2001 /29 ġ ew trasposti fl-ordinament ġuridiku n azzjonali bil-Liġi tal-1988 d war 
id-drittijiet tal-awtur, disinni u p rivattivi (Copyright, D esigns and Patents Act 1988 ), kif eme ndata 
bir-Regolament tal-1992 d war id -drittijiet tal-awtur (programmi tal-kompjuter) [Copyright (Computer 
Programs) Regulations 1992 ], kif ukoll b ir-Regolament tal-2003 d war id -drittijiet tal-awtur u 
d-drittijiet relatati (Copyright a nd R elated R ights Regulations 2003 , (iktar ’il quddiem i l-“Liġi 
tal-1988 ”).
18 L-Artikolu 1(1)(a) tal-Liġi tal-1988 j istabbilixxi li d-drittijiet tal-awtur huma dri ttijiet ta’ proprjetà li 
jeżistu fuq ix-xogħlijiet oriġinali, letterarji, dra mmatiċi, mużikali jew ar tistiċi. Skont l-Artikolu 3(1)(a) sa 
(d) ta’ din il-liġi, “xogħol letterarju” jfisser ku ll xogħol, ħlief għal xogħol dra mmatiku jew m użikali, li 
jinkiteb, jitkellem j ew jitkanta, b’mod partikolari t abella jew ko mpilazzjoni li ma tkunx da tabase, 
programm t al-kompjuter, il-materjal ta’ disinn p reparatorju għal programm t al-kompjuter, u da tabase.
19 L-Artikolu 16(1)(a) ta’ dik il-liġi jistabbilixxi li d-detentur tad-drittijiet tal-awtur fuq xogħol għandu 
d-dritt esklużiv li jikkopja x-xogħol.
ECLI:EU:C:2012 :259 7SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
20 Skont l-Artikolu 16(3)(a) u ( b) tal-Liġi tal-1988 ir -restrizzjoni mid-drittijiet tal-awtur ta’ atti fuq xogħol 
tgħodd u koll għax-xogħol ko llu kemm h u jew parti sostanzjali tiegħu, kemm dir ettament kif ukoll 
indirettament.
21 Skont l-Artikolu 17(2) ta’ dik il-liġi, l-att tal-ikkuppjar ta’ xogħol letterarju, dra mmatiku, mużikali jew 
artistiku j fisser il-fatt ta’ riproduzzjoni tax-xogħol taħt ku ll forma m aterjali. Dan jinkludi l-ħażna 
tax-xogħol fi kw alunkwe me zz b’mezzi elettroniċi.
22 L-Artikolu 50BA(1) tal-Liġi tal-1988 j indika li ma jikkostitwixxix ksur tad-drittijiet tal-awtur għal utent 
legali ta’ kopja ta’ programm t al-kompjuter li josserva, jistudja jew jittestja l-funzjonament ta’ dan 
il-programm b iex jiddetermina l-ideat u l -prinċipji li huma fil-bażi ta’ ku ll element ta’ da n 
il-programm, me ta jagħmel kw alukwe att ta’ loading, wiri, tħaddi m, trażmissjoni jew ħ ażna 
tal-programm t al-kompjuter li l-utent huwa intitolat jagħmel. L-Artikolu 50BA(2) ta’ din il-liġi 
jippreċiża li, me ta att ikun pe rmess skont il-paragrafu 1, huwa irri levanti jekk h emm x jew le xi 
klawżola jew ku ndizzjoni fi ftehim l i l-għan tagħha huwa li tipprojbixxi jew tirrestrinġi l-att 
inkwistjoni.
Il-kawża prinċipali u d -domandi preliminari
23 SAS Institute hija ku mpannija li tiżviluppa software analitiku. Hija żviluppat, fuq pe rijodu ta’35 s ena, 
kumpless integrat ta’ programmi tal-kompjuter li jippermetti lill-utenti li jagħmlu firxa kb ira t a’ 
xogħlijiet ta’ pproċessar u a naliżi ta’ data, partikolarment data statistika (iktar ’il quddiem i s-“sistema 
SAS”). Il-komponent essenzjali tas-sistema SAS , li jismu “Base SAS ”, jippermetti lill-utenti jiktbu u 
jħaddmu l-programmi ta’ applikazzjoni tagħhom b l-għan li jadattaw is-sistema SAS b iex tiġi 
pproċessata d-data tagħhom (scripts). Dawn l-iskrittijiet huma miktubin f’lingwa proprja għas-sistema 
SAS ( iktar ’il quddiem i l-“lingwa SAS ”).
24 WPL qieset li kien hemm s uq potenzjali għal softwer alternattiv ka paċi li jeżegwixxi programmi 
tal-applikazzjoni miktuba fil-lingwa SAS . W PL għalhekk ħ olqot il-“World Programming System”, 
maħsuba sabiex temula m ill-iktar q rib possibbli l-funzjonalitajiet tal-komponenti SAS , fis-sens li, 
minbarra x i eċċezzjonijiet żgħar, hija pp rovat tiżgura li l-istess inputs jipproduċu l-istess outputs. Dan 
jippermetti lill-utenti tas-sistema SAS j użaw taħt il-“World Programming System” l-iskrittijiet li huma 
żviluppaw għall-użu mas-sistema SAS .
25 Il-High Court of Justice (England & W ales), Ch ancery Division, tippreċiża li ma ġiex stabbilit li WPL 
kellha, biex tagħmel dan, aċċess għall-kodiċi sors tal-komponenti SAS , li hija kku pjat parti kw alunkwe 
tat-test ta’ dan il-kodiċi jew ukoll li hija kienet kku pjat parti kw alunkwe tal-kunċett strutturali ta’ dan 
il-kodiċi.
26 Hija tosserva wkoll li żewġ qrati dd eċidew qabel, fil-kuntest ta’ kawżi oħra, li l-fatt li ko mpe titur 
tad-detentur ta’ dri ttijiet tal-awtur jistudja l-mod ki f jaħdem i l-programm u m bagħad j ikteb 
il-programm t iegħu biex jemula din il-funzjonalità ma kienx jikkostitwixxi ksur tad-drittijiet tal-awtur 
fuq il-kodiċi sors ta’ programm t al-kompjuter.
27 Billi SAS I nstitute tikkon testa da n l-approċċ, hija pp reżentat rikors quddiem i l-qorti tar-rinviju. Hija 
takkuża, prinċipalment, lil WPL:
— li kku ppjat il-manwali tas-sistema SAS i ppubblikati minn SAS I nstitute me ta ħolqot il-“World 
Programming System” biex b’hekk ki sret id-drittijiet tal-awtur fuq da wn il-manwali;
— li, b’dan il-fatt, ikkupjat indirettament il-programmi tal-kompjuter li jinkludu l-komponenti SAS 
biex b’hekk ki sret id-drittijiet tal-awtur tagħha fuq da wn il-komponenti;
8 ECLI:EU:C:2012 :259SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
— li użat verżjoni tas-sistema SAS b l-isem “Learning Edition” bi ksur tal-kundizzjonijiet tal-liċenzja li 
kien hemm f ’dik il-verżjoni u t al-impe nji me ħudin taħtha, kif ukoll tad-drittijiet tal-awtur tagħha 
fuq dik il-verżjoni, u
— li kisret id-drittijiet tal-awtur fuq il-manwali tas-sistema SAS me ta ħolqot il-manwali tagħha stess.
28 F’dawn ir-ċirkustanzi, il-High Court of Justice (England and W ales) Ch ancery Division idd eċidiet li 
tissospendi l-proċeduri u t agħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:
“1)Meta programm t al-kompjuter (iktar ’il quddiem l -‘ew wel programm’) huwa protett bi dri tt 
tal-awtur bħala xogħol letterarju, l-Artikolu 1(2) [tad-Direttiva 91/250] għandu jiġi interpretat 
bħala li jfisser illi ma jkunx hemm ks ur tad-dritt tal-awtur fuq l-ew wel programm m inħabba l-fatt 
illi ko mpe titur tad-detentur tad-dritt tal-awtur, mingħajr aċċess g ħall-kodiċi sors tal-ew wel 
programm, dir ettament jew pe rmezz ta’ proċess b ħad-dekumpiljazzjoni tal-object code, joħloq 
programm i eħor (iktar ’il quddiem i t-‘tieni programm’) li jirriproduċi l-funzjonijiet tal-ew wel 
programm?
2) Ir-risposta għall-ew wel domanda h ija affettwata b’xi wieħed mill-fatturi li ġejjin:
a) in-natura u/jew il-portata tal-funzjonalità tal-ew wel programm;
b) in-natura u /jew il-portata tal-kompe tenza, tar-riflessjoni u t ax-xogħol dedikati mill-awtur 
tal-ew wel programm s abiex joħloq il-funzjonalità ta’ dan l-ew wel programm;
c) il-livell ta’ dettall li bih il-funzjonalità tal-ew wel programm ġ iet irri prodotta fit-tieni 
programm;
d) il-fatt illi l-kodiċi sors tat-tieni programm j irriproduċi aspetti tal-kodiċi sors tal-ew wel 
programm b ’tali mod li jmur lil hinn m inn da k li hu strettament me ħtieġ sabiex tiġi prodotta 
l-istess funzjonalità bħall-ew wel programm?
3) Meta l-ew wel programm j interpreta u j eżegwixxi programmi ta’ applikazzjoni miktuba minn u tenti 
tal-ew wel programm b ’lingwa ta’ ipprogrammar ikkon ċepita m ill-awtur tal-ew wel programm l i 
tinkludi kl iem p rinċipali kkon ċepiti jew m agħżula m ill-awtur tal-ew wel programm u s intassi 
kkon ċepita m ill-awtur tal-ew wel programm, l-Artikolu 1(2) [tad-Direttiva 91/250] għandu jiġi 
interpretat fis-sens li ma hemm x ks ur tad-dritt tal-awtur fuq l-ew wel programm m inħabba l-fatt 
illi t-tieni programm h uwa m iktub b’tali mod illi jinterpreta u j eżegwixxi l-programmi ta’ 
applikazzjoni li jużaw l-istess kl iem p rinċipali u l-istess sintassi?
4) Meta l-ew wel programm j aqra m inn f ajls ta’ da ta f’format partikolari kkon ċepit m ill-awtur 
tal-ew wel programm, u jikteb lejn tali fajls ta’ data, l-Artikolu 1(2) [tad-Direttiva 91/250] għandu 
jiġi interpretat fis-sens li ma hemm x ks ur tad-dritt tal-awtur fuq l-ew wel programm m inħabba 
l-fatt illi t-tieni programm h uwa miktub b’tali mod illi jaqra m inn fajls ta’ data tal-istess format u 
jikteb lejn tali fajls?
5) Ir-risposta għa[ll-ew wel, it-tielet u r -raba’ domanda] tkun di fferenti jekk l -awtur tat-tieni 
programm ħ oloq l-imsemm i programm b illi:
a) osserva, studja u tt estja l-funzjonament tal-ew wel programm; jew
b) qara m anwal miktub u pp ubblikat mill-awtur tal-ew wel programm l i jiddeskrivi l-funzjonijiet 
ta’ dan l-ew wel programm ( iktar ’il quddiem i l-‘manwal’); jew
c) għamel iż-żewġ affarijiet imsemm ija fil-punt [a) u b )]?
ECLI:EU:C:2012 :259 9SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
6) Meta pe rsuna g ħandha d -dritt t uża ko pja tal-ew wel programm b is-saħħa ta’ liċenzja, 
l-Artikolu 5(3) [tad-Direttiva 91/250] għandu jiġi interpretat fis-sens illi d-detentur tal-liċenzja 
għandu dri tt, m ingħajr l-awtorizzazzjoni tad-detentur tad-dritt t al-awtur, illi jagħmel 
operazzjonijiet ta’ loading, wiri, tħaddi m, trażmissjoni jew ħażna ta’ programm s abiex josserva, 
jittestja jew jistudja l-funzjonament tal-ew wel programm, sabiex jiddeċiedi l-ideat u l -prinċipji li 
huma l-bażi ta’ kull element tal-programm, jekk il-liċenzja tippermetti lid-detentur tal-liċenzja li 
jagħmel operazzjonijiet ta’ loading, wiri, tħaddi m, trażmissjoni jew ħażna tal-ew wel programm 
meta l-imsemm i programm h uwa użat għall-finijiet partikolari pe rmessi m ill-liċenzja, iżda 
l-operazzjonijiet magħmula sabiex josserva, jistudja jew jittestja l-ew wel programm i morru lil hinn 
mill-ambitu tal-finijiet awtorizzati bil-liċenzja?
7) L-Artikolu 5(3) [tad-Direttiva 91/250] għandu jiġi interpretat illi l-operazzjonijiet ta’ osservazzjoni, 
studju jew ittestjar t al-funzjonament tal-ew wel programm g ħandhom jiġu kku nsidrati bħala 
magħmula sabiex jiġu deċiżi l-ideat jew il-prinċipji li huma l-bażi ta’ ku ll element tal-ew wel 
programm, me ta dawn isiru:
a) sabiex jiġi vve rifikat il-mod li bih l-ew wel programm j iffunzjona, b’mod partikolari fir-rigward 
ta’ dettalji li ma humiex deskritti fil-manwal, bil-għan li jinkiteb it-tieni programm b il-mod 
imsemm i f[l-ew wel ]domanda iktar ’il fuq;
b) sabiex jiġi vve rifikat kif l-ew wel programm j interpreta u j eżegwixxi d-dikjarazzjonijiet miktuba 
bil-lingwa tal-ipprogrammar illi huwa jinterpreta u j eżegwixxi (ara [ t-tielet] domanda iktar ’il 
fuq);
c) sabiex jiġu vve rifikati l-formats tal-fajls ta’ data miktuba lejn l-ew wel programm j ew m oqrija 
minn da n l-ew wel programm ( ara [ r-raba’] domanda iktar ’il fuq);
d) sabiex jiġi pparagunat ir-rendiment tat-tieni programm m al-ew wel programm b il-għan li jiġu 
eżaminati r-raġunijiet għalfejn ir -rendiment tagħhom h uwa di fferenti u s abiex jitjieb 
ir-rendiment tat-tieni programm;
e) sabiex isiru testijiet paralleli fuq l-ew wel u t -tieni programmi bil-għan li jiġu pp aragunati 
l-outputs tagħhom m atul l-iżvilupp tat-tieni programm, b’mod partikolari b illi jiġu mgħoddija 
l-istess skrittijiet ta’ prova kemm m ill-ew wel programm ki f ukoll mit-tieni programm;
f) sabiex jiġi vve rifikat l-output tal-log fajl iġġenerat mill-ew wel programm b il-għan illi jiġi 
prodott log fajl identiku jew simili fl-apparenza;
g) sabiex isir me zz li l-ew wel programm j ipproduċi data output (fil-fatt, da ta li tistabbilixxi 
korrelazzjoni bejn il-kodiċi postali u s tati tal-Istati Uniti) bil-għan li jiġi vve rifikat jekk di n 
tikkorrispondix jew le mad-databases uffiċjali ta’ tali data, u jekk da n ma jkunx il-każ, it-tieni 
programm j iġi pprogrammat b’tali mod illi jirrispondi bl-istess m od bħall-ew wel programm 
għall-istess input data.
8) Meta l-manwal huwa p rotett b i dri tt t al-awtur fuq x ogħol letterarju, l-Artikolu 2(a) 
[tad-Direttiva 2001 /29] għandu jiġi interpretat fis-sens illi hemm ks ur tad-dritt tal-awtur fuq 
il-manwal minħabba l-fatt illi l-awtur tat-tieni programm j irriproduċi jew jirriproduċi b’mod 
sostanzjali fit-tieni programm x i wieħed mill-elementi li ġejjin deskritti fil-manwal:
a) l-għażla ta’ operazzjonijiet ta’ statistika li ġew implementati fl-ew wel programm;
b) il-formuli matematiċi użati fil-manwal sabiex jiddeskrivu da wn l-operazzjonijiet;
10 ECLI:EU:C:2012 :259SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
c) il-kmandi jew ku mbinazzjoni ta’ km andi li permezz tagħhom da wn l-operazzjonijiet jistgħu 
jiġu invokati;
d) l-għażliet li l-awtur tal-ew wel programm i ppreveda me ta mqabbla mad-diversi km andi;
e) il-kliem p rinċipali u s-s intassi rikono xxuta mill-ew wel programm;
f) l-għażla programmata minn q abel li l-awtur tal-ew wel programm g ħażel li jimplementa f’każ 
li km and jew għażla partikolari m a ġewx speċifikati mill-utent;
g) in-numru ta’ iterazzjonijiet li l-ew wel programm j agħmel f’ċerti ċirkustanzi?
9) L-Artikolu 2(a) [tad-Direttiva 2001 /29] għandu jiġi interpretat fis-sens illi hemm ks ur tad-dritt 
tal-awtur fuq il-manwal m inħabba l-fatt illi l-awtur tat-tieni programm j irriproduċi jew 
jirriproduċi b’mod sostanzjali, f’manwal li jiddeskrivi t-tieni programm, il-kliem p rinċipali u 
s-sintassi rikono xxuti mill-ew wel programm?”
Fuq id-domandi preliminari
Fuq l-ewwel sal-ħames domanda
29 Permezz t a’ da wn id -domandi, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l -Artikolu 1(2) 
tad-Direttiva 91/250 g ħandux jiġi interpretat fis-sens li l-funzjonalità ta’ programm t al-kompjuter kif 
ukoll il-lingwa ta’ programmar u l -format tal-fajls ta’ data użati fil-kuntest ta’ programm t al-kompjuter 
biex jintużaw uħud mill-funzjonijiet tiegħu huma forma ta’ espressjoni ta’ dan il-programm u j istgħu, 
bħala tali, jiġu protetti bid-drittijiet tal-awtur dwar i l-programmi tal-kompjuter fis-sens ta’ din 
id-direttiva.
30 Skont l-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 91/250, il-programmi tal-kompjuter huma protetti bid-drittijiet 
tal-awtur, bħala xogħlijiet letterarji fis-sens tal-Konvenzjoni ta’ Berne.
31 Il-paragrafu 2 ta’ dan l-artikolu jestendi tali protezzjoni għal kull forma ta’ espressjoni ta’ programm 
tal-kompjuter. Huwa jiddikjara, madankollu, li l-ideat u l -prinċipji li jservu ta’ bażi għal kw alunkwe 
element ta’ programm t al-kompjuter, inklużi dawk li jservu ta’ bażi għall-interfaces tiegħu, ma humiex 
protetti bid-drittijiet tal-awtur skont dik id-direttiva.
32 L-erbatax-il premessa tad D irettiva 91/250 t ikkon ferma, f’dan ir-rigward, li, bi qbil mal-prinċipju li 
l-espressjoni biss ta’ programm t al-kompjuter hija protetta mid-drittijiet tal-awtur, l-ideat u l -prinċipji 
li huma l-bażi tal-loġika, tal-algoritmi u t al-lingwi ta’ programmar m a humiex protetti taħt din 
id-direttiva. Il-ħmistax-il premessa tagħha tindika li skont il-leġiżlazzjoni u l -ġurisprudenza tal-Istati 
Membri u l -konvenzjonijiet internazzjonali dwar id -drittijiet tal-awtur, l-espressjoni ta’ dawk l-ideat u 
dawk il-prinċipji għandha tkun protetta bid-drittijiet tal-awtur.
33 Fir-rigward t ad-dritt internazzjonali, kemm l -Artikolu 2 tat-Trattat WIPO fuq id-drittijiet tal-awtur kif 
ukoll l-Artikolu 9(2), tat-TRIPs jgħidu li l-protezzjoni skont id -drittijiet tal-awtur testendi 
għall-espressjonijiet u m hux g ħall-ideat, g ħall-proċeduri, għall-metodi t al-funzjonament jew 
għall-kunċetti matematiċi bħala tali.
34 L-Artikolu 10(1) tat-TRIPs jipprovdi li l-programmi tal-kompjuter, li huma espressi f’kodiċi sors jew 
f’kodiċi oġġett, huma protetti bħala xogħlijiet letterarji taħt il-Konvenzjoni ta’ Berne.
ECLI:EU:C:2012 :259 11SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
35 F’sentenza m ogħtija w ara l -preżentata tat-talba għal deċiżjoni preliminari f ’din il-kawża, il-Qorti 
tal-Ġustizzja interpretat l-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 91/250 f is-sens li s-s uġġett ta’ protezzjoni 
mogħtija minn di n id-direttiva huwa l-programm t al-kompjuter fil-forom ko llha ta’ espressjoni tiegħu, 
bħall-kodiċi sors u l -kodiċi oġġett, li jippermettu li jirriproduċuh f’lingwi differenti tal-kompjuter 
(sentenza tat-22 ta’ Diċembru 2010 , Bezpečnostní softwarová asociace, C-393/09, Ġabra p . I-13971 , 
punt 35).
36 Skont it-tieni sentenza tas-seba’ premessa tad-Direttiva 91/250, it-terminu “programm t al-kompjuter” 
jinkludi w koll xogħol preparatorju ta’ disinn l i jwassal għall-iżvilupp t a’ programm t al-kompjuter 
kemm -il dar ba jkun tali li programm t al-kompjuter jista’ jirriżulta minnu fi stadju sussegwenti.
37 B’dan il-mod, l-għan tal-protezzjoni tad-Direttiva 91/250 i kopri l-forom ta’ espressjoni ta’ programm 
tal-kompjuter ki f ukoll ix-xogħlijiet preparatorji ta’ di sinn l i jistgħu jwasslu ri spettivament 
għar-riproduzzjoni jew għall-ħolqien sussegwenti ta’ tali programm ( sentenza Bezpečnostní softwarová 
asociace, iċċitata iktar ’il fuq, punt 37).
38 Il-Qorti tal-Ġustizzja kkon kludiet li l-kodiċi sors u l -kodiċi oġġett ta’ programm t al-kompjuter huma 
forom ta’ espressjoni ta’ dan, li ħaqqhom, kon segwentement, il-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur fuq 
il-programmi tal-kompjuter skont l-Artikolu 1(2), tad-Direttiva 91/250. B’kuntrast, fir-rigward t al-user 
interface grafiku, il-Qorti tal-Ġustizzja dd eċidiet li tali interface m a jippermettix li jiġi riprodott 
il-programm t al-kompjuter, iżda jikkostitwixxi semp liċement element ta’ dan il-programm l i permezz 
tiegħu l-utenti jużaw il-funzjonalitajiet tal-imsemm i programm ( sentenza Bezpečnostní softwarová 
asociace, iċċitata iktar ’il fuq, punti 34 u 41 ).
39 Abbażi ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, hemm l ok li jiġi kko statat li, għal dak li jirrigwarda l -elementi ta’ 
programm t al-kompjuter li huma s-s uġġett tal-ew wel sal-ħames domanda, la l-funzjonalità ta’ 
programm t al-kompjuter u l anqas il-lingwa ta’ programmar u l -format tal-fajls tad-data użati 
fil-kuntest ta’ programm t al-kompjuter biex jintużaw uħud m ill-funzjonijiet tiegħu m a jikkostitwixxu 
forma ta’ espressjoni ta’ dan il-programm f is-sens tal-Artikolu 1(2) tad-Direttiva 91/250.
40 Fil-fatt, ki f indikat m ill-Avukat Ġenerali fil-punt 57 t al-konklużjonijiet tiegħu, li jiġi aċċettat li 
l-funzjonalità ta’ programm t al-kompjuter tista’ tiġi protetta m id-drittijiet tal-awtur terġa’ toffri 
l-opportunità li jiġu mm onopolizzati l-ideat għad-detriment tal-iżvilupp teknoloġiku u i ndustrijali.
41 Barra m inn h ekk, i l-punt 3.7 tal-espożizzjoni tal-motivi tal-proposta tad-Direttiva 91/250 [ COM 
(88) 816] jindika l i l-protezzjoni tal-programmi tal-kompjuter m id-drittijiet tal-awtur għandha 
l-vantaġġ p rinċipali li tkopri biss l-espressjoni individwali tax-xogħol u t ħalli, għalhekk, i l-latitudni 
mixtieqa lill-awturi l-oħrajn biex joħolqu programmi simili jew anki id entiċi sakemm m a jikkupjawx.
42 Fir-rigward t al-lingwa ta’ programmar u l -format tal-fajls tad-data użati fil-kuntest ta’ programm 
tal-kompjuter li jinterpreta u j eżegwixxi programmi tal-applikazzjoni miktuba mill-utenti u g ħall-qari 
u ki tba tad-data f’format speċifiku t a’ fajls tad-data, dawn huma l-elementi ta’ dan il-programm l i 
permezz tagħhom l-utenti jużaw ċerti funzjonijiet tal-imsemm i programm.
43 Huwa importanti li jiġi nno tat f’dan il-kuntest li, jekk terz jakkwista l-parti tal-kodiċi sors jew tal-kodiċi 
oġġett li tirrigwarda l -lingwa ta’ programmar jew għall-format tal-fajls ta’ data użati fil-kuntest ta’ 
programm t al-kompjuter u j oħloq, billi juża da n il-kodiċi, elementi simili fil-programm t iegħu 
tal-kompjuter, di n l-imġiba tista’ tikkostitwixxi riproduzzjoni parzjali skont l-Artikolu 4 (a) 
tad-Direttiva 91/250.
12 ECLI:EU:C:2012 :259SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
44 Madankollu, kif jirriżulta m id-deċiżjoni tar-rinviju, W PL m a ke llha ebda a ċċess g ħall-kodiċi sors 
tal-programm t a’ SAS I nstitute, u m a għamlitx id -dekompilazzjoni tal-kodiċi oġġett ta’ da n 
il-programm. Permezz ta’ osservazzjoni, studju u t estjar tal-imġiba tal-programm t a’ SAS I nstitute, 
WPL irri produċiet il-funzjonalità ta’ dan billi użat l-istess lingwa ta’ programmar u l -istess format ta’ 
fajls ta’ data.
45 Hemm l ok, m inbarra da n, li jiġi osservat li d-dikjarazzjoni fil-punt 39 t al-preżenti sentenza m a 
għandhiex teffettwa l-possibbiltà, għal-lingwa SAS u l -format tal-fajls ta’ data ta’ SAS I nstitute, li 
jibbenefikaw, bħala xogħlijiet, m ill-protezzjoni tad-drittijiet tal-awtur, skont id-Direttiva 2001 /29, jekk 
huma kr eazzjoni intellettwali tal-awtur tagħhom s tess ( ara s-s entenza B ezpečnostní softwarová 
asociace, iċċitata iktar ’il fuq, punti 44 sa 46 ).
46 Għalhekk ir -risposta g ħall-ew wel s al-ħames d omanda g ħandha t kun l i l-Artikolu 1(2) 
tad-Direttiva 91/250 g ħandu jiġi interpretat fis-sens li la l-funzjonalità ta’ programm t al-kompjuter u 
lanqas il-lingwa ta’ programmar u l -format tal-fajls ta’ da ta u żati fil-kuntest ta’ programm 
tal-kompjuter biex jintużaw uħud m ill-funzjonijiet tiegħu m a jikkostitwixxu forma ta’ espressjoni ta’ 
dan il-programm u m a humiex, bħala tali, protetti m id-drittijiet tal-awtur fuq il-programmi 
tal-kompjuter fis-sens ta’ din id-direttiva.
Fuq is-sitt u s -seba’ domanda
47 Permezz t a’ da wn id -domandi, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l -Artikolu 5(3) 
tad-Direttiva 91/250 g ħandux jiġi interpretat fis-sens li l-persuna li kisbet kopja liċenzjata ta’ programm 
tal-kompjuter tista’, mingħajr il-permess tad-detentur tad-drittijiet tal-awtur ta’ da n il-programm, 
tosserva, tistudja jew tittestja l-funzjonament tiegħu sabiex tiddetermina l-ideat u l -prinċipji li jservu 
ta’ bażi għal kw alunkwe element tal-imsemm i programm, me ta twettaq operazzjonijiet ko perti minn 
din il-liċenzja, bi skop li jmur lil hinn m ill-ambitu definit minnha.
48 Fil-kawża prinċipali, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li WPL legalment xtrat ko pji tal-verżjoni ta’ 
tagħlim tal-programm t a’ SAS I nstitute, li kienu pp rovduti taħt liċenzja “permezz ta’ klikk” li taħtha 
x-xerrej jaċċetta t-termini ta’ din il-liċenzja qabel m a jkun jista’ jaċċessa s-s oftwer. It-termini 
tal-imsemm ija liċenzja ki enu jirrestrinġuha għal finijiet ta’ nuqqas ta’ produzzjoni. Skont il-qorti 
tar-rinviju, W PL użat id-diversi ko pji tal-verżjoni ta’ tagħlim tal-programm t a’ SAS I nstitute biex 
twettaq operazzjonijiet li ma jidħlux fl-ambitu tal-liċenzja inkwistjoni.
49 Għalhekk, di n il-qorti tistaqsi dwar i l-kwistjoni jekk l -għan tal-istudju jew t al-osservazzjoni 
tal-funzjonament ta’ programm t al-kompjuter għandux impatt fuq il-possibbiltà, għall-persuna li kisbet 
il-liċenzja, li tinvoka l-eċċezzjoni tal-Artikolu 5(3) tad-Direttiva 91/250.
50 Wara l -qari t al-kliem t a’ din id -dispożizzjoni hemm l ok li jiġi nn utat, m in-naħa, li l-persuna li 
tingħatalha l-liċenza għandha d-dritt li tosserva, tistudja jew tittestja l-funzjonament ta’ programm 
tal-kompjuter sabiex tiddetermina l-ideat u l -prinċipji li jservu ta’ bażi għal kw alunkwe element 
tal-programm.
51 F’dan ir-rigward, l-Artikolu 5(3) tad-Direttiva 91/250 j fittex li jiżgura li l-ideat u l -prinċipji li huma 
l-bażi ta’ kw alunkwe element ta’ programm t al-kompjuter m a h umiex p rotetti m id-detentur 
tad-drittijiet tal-awtur permezz ta’ ftehim ta’ liċenzja.
52 Din id -dispożizzjoni hija g ħalhekk kon formi m al-prinċipju b ażiku m semm i fl-Artikolu 1(2) 
tad-Direttiva 91/250 l i l-protezzjoni prevista m innha tapplika g ħal ku ll forma ta’ espressjoni ta’ 
programm t al-kompjuter u l i l-ideat u l -prinċipji li jservu ta’ bażi għal kw alunkwe element ta’ 
programm t al-kompjuter ma humiex protetti bid-drittijiet tal-awtur taħt din id-Direttiva.
ECLI:EU:C:2012 :259 13SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
53 L-Artikolu 9(1) tad-Direttiva 91/250 j ipprovdi w koll li kull dispożizzjoni kuntrattwali li tmur kon tra 
l-eċċezzjonijiet previsti fl-Artikolu 5(2) u ( 3), ta’ din id-direttiva għandha tkun nulla u b la effett.
54 Min-naħa l-oħra, skont l-imsemm i Artikolu 5(3), il-persuna li tingħatalha l-liċenzja tista’ tiddetermina 
l-ideat u l -prinċipji li jservu ta’ bażi għal kw alunkwe element tal-programm t al-kompjuter me ta 
twettaq kw alunkwe loading, wiri, tħaddi m, trażmissjoni jew ħażna ta’ dan il-programm l i hija intitolata 
tagħmel.
55 Minn da n isegwi li d-determinazzjoni ta’ dawn l-ideat u da wn il-prinċipji tista’ tinkiseb fil-kuntest ta’ 
operazzjonijiet awtorizzati bil-liċenzja.
56 Barra m inn h ekk, i t-tmintax-il premessa tad-Direttiva 91/250 t għid li persuna li għandha d-dritt tuża’ 
programm t al-kompjuter ma tistax tkun ipprojbita milli twettaq l-atti me ħtieġa biex tosserva, tistudja 
jew tittestja l-funzjonament ta’ da n il-programm, kemm -il dar ba da wk l-atti ma jippreġudikawx 
id-drittijiet tal-awtur tal-imsemm i programm.
57 Dan jikkon ċerna, f’dan ir -rigward, kif indikat mill-Avukat Ġenerali fil-punt 95 t al-konklużjonijiet 
tiegħu, atti msemm ija fl-Artikolu 4(a) u ( b) tad-Direttiva 91/250, li jiddefinixxi d-drittijiet esklużivi 
tad-detentur li jwettaq u j awtorizza, kif ukoll l-Artikolu 5(1), tagħha, fuq l-atti me ħtieġa sabiex 
jippermettu lil min jiksbu legalment li juża’ l-programm t al-kompjuter b’mod kon sistenti mal-fini 
tiegħu, inkluż li jiġu ko rretti żbalji.
58 Fil-fatt, f ir-rigward t a’ da n tal-aħħar, is-sbatax-il premessa tad-Direttiva 91/250 t ispeċifika l i 
l-operazzjonijiet ta’ loading u t a’ tħaddi m me ħtieġa għal dan l-użu ma jistgħux jiġu pp rojbiti b’kuntratt.
59 Għalhekk, id -detentur tad-drittijiet tal-awtur fuq programm t al-kompjuter ma jistax jipprojbixxi, billi 
jinvoka l-ftehim ta’ liċenzja, li l-persuna li kisbet din il-liċenzja tiddetermina l-ideat u l -prinċipji li 
jservu ta’ bażi għall-elementi ko llha ta’ da n il-programm me ta twettaq l-operazzjonijiet li din 
il-liċenzja tippermettilha li twettaq u l -operazzjonijiet ta’ loading u t a’ tħaddi m me ħtieġa għall-użu 
tal-programm t al-kompjuter u kemm -il dar ba da n m a jippreġudikax d-drittijiet esklużivi ta’ da n 
id-detentur fuq da n il-programm.
60 Fir-rigward di n l-aħħar ku ndizzjoni, l-Artikolu 6(2)(ċ) tad-Direttiva 91/250 f uq id -dekompilazzjoni 
jispeċifika, fil-fatt, li din m a tistax tiġġustifika li l-informazzjoni miksuba pe rmezz ta’ applikazzjoni 
tagħha tintuża għall-iżvilupp, il-produzzjoni jew il-kumme rċjalizzazzjoni ta’ programm t al-kompjuter li 
l-espressjoni tiegħu tkun sostanzjalment simili jew għal kw alunkwe att ieħor li jippreġudika d -drittijiet 
tal-awtur.
61 Huwa għalhekk i mportanti li jiġi rri levat li m a jistgħux jiġu pp reġudikati d-drittijiet tal-awtur 
tal-programm t al-kompjuter me ta, bħal hawnhekk, i x-xerrej leġittimu tal-liċenzja m a ke llux aċċess 
għall-kodiċi sors tal-programm t al-kompjuter li fuqu ngħatat din il-liċenzja, iżda semp liċement studja, 
osserva u tt estja dan il-programm s abiex jirripproduċi l-funzjonalità tiegħu fit-tieni programm.
62 F’dawn iċ-ċirkustanzi, ir-risposta għas-sitt u g ħas-seba’ domanda g ħandha tkun li l-Artikolu 5(3) 
tad-Direttiva 91/250 g ħandu jiġi interpretat fis-sens li l-persuna li kisbet kopja liċenzjata ta’ programm 
tal-kompjuter tista’, mingħajr il-permess tad-detentur tad-drittijiet tal-awtur, tosserva, tistudja jew 
tittestja l-funzjonament ta’ dan il-programm s abiex tiddetermina l-ideat u l -prinċipji li jservu ta’ bażi 
għal kw alunkwe element tal-imsemm i programm, me ta twettaq operazzjonijiet ko perti minn di n 
il-liċenzja ki f ukoll operazzjonijiet ta’ loading u t a’ tħaddi m me ħtieġa għall-użu tal-programm 
tal-kompjuter u kemm -il dar ba din m a tippreġudikax id-drittijiet esklużivi tad-detentur tad-drittijiet 
tal-awtur fuq da n il-programm.
14 ECLI:EU:C:2012 :259SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
Fuq it-tmien u d -disa’ domanda
63 Permezz t a’ da wn id -domandi, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l -Artikolu 2(a) 
tad-Direttiva 2001 /29 g ħandux jiġi interpretat fis-sens li r-riproduzzjoni, fi programm t al-kompjuter 
jew f’manwal ta’ użu ta’ dan il-programm, ta’ ċerti elementi deskritti fil-manwal ta’ użu ta’ programm 
ieħor tal-kompjuter protett m id-drittijiet tal-awtur tikkostitwixxi ksur ta’ dawn id -drittijiet fuq da n 
il-manwal tal-aħħar.
64 Jirriżulta mid-deċiżjoni tar-rinviju li l-manwal ta’ użu tal-programm t al-kompjuter ta’ SAS I nstitute 
huwa xogħol letterarju protett taħt id-Direttiva 2001 /29.
65 Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà dd eċidiet li d-diversi partijiet ta’ xogħol huma protetti taħt l-Artikolu 2(a) 
tad-Direttiva 2001 /29 s akemm da wn ikun fihom ċ erti elementi li huma l-espressjoni tal-kreazzjoni 
intellettwali tal-awtur stess ta’ dan ix-xogħol (sentenza tas-16 ta’ Lulju 2009 , Infopaq International, 
C-5/08, Ġabra p. I-6569 , punt39).
66 F’dan il-każ, il-kliem p rinċipali, is-sintassi, il-kontrolli u l -kumbinazzjonijiet ta’ kon trolli, l-għażliet, 
il-valuri pp rogrammati minn q abel u l -iterazzjonijiet huma ko mposti minn kl iem, numri jew ku nċetti 
matematiċi li, me ħudin w aħedhom, m a jkunux, bħala tali, kr eazzjoni intellettwali tal-awtur 
tal-programm t al-kompjuter.
67 Huwa biss pe rmezz tal-għażla, l-arranġament u l-kumbinazzjoni ta’ dan il-kliem, ta’ dawn in-numri jew 
ta’ dawn il-kunċetti matematiċi li l-awtur jista’ jesprimi l-kreattività tiegħu b’mod oriġinali u j wassal 
għal riżultat, il-manwal ta’ użu tal-programm t al-kompjuter li jikkostitwixxi kreazzjoni intellettwali 
(ara, f’dan is-sens, is-sentenza Infopaq International, iċċitata iktar ’il fuq, punt 45).
68 Hija l-qorti tar-rinviju li għandha teżamina jekk ir -riproduzzjoni tal-imsemm ija elementi tikkostitwixxix 
riproduzzjoni tal-espressjoni tal-kreazzjoni intellettwali tal-awtur s tess t al-manwal ta’ u żu 
tal-programm t al-kompjuter inkwistjoni fil-kawża prinċipali.
69 F’dan ir -rigward, l-eżami fid-dawl tad-Direttiva 2001 /29, tar-riproduzzjoni ta’ da wn l-elementi 
tal-manwal ta’ użu ta’ programm t al-kompjuter għandu jkun l-istess, sew jekk jirrigwarda l -kreazzjoni 
tat-tieni programm j ew il-manwal ta’ użu ta’ dan il-programm t al-aħħar.
70 Għalhekk, f id-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, ir-risposta għat-tmien u g ħad-disa’ domanda 
għandha tkun li l-Artikolu 2(a) tad-Direttiva 2001 /29 g ħandu jiġi interpretat fis-sens li r-riproduzzjoni, 
f’programm t a’ ko mpjuter jew f’manwal ta’ użu ta’ da n il-programm, ta’ ċerti elementi deskritti 
fil-manwal ta’ użu ta’ programm i eħor tal-kompjuter protett m id-drittijiet tal-awtur tista’ tikkostitwixxi 
ksur tad-drittijiet tal-awtur fuq da n il-manwal tal-aħħar jekk, u da n għandu jiġi vve rifikat mill-qorti 
tar-rinviju, din ir-riproduzzjoni tikkostitwixxi l-espressjoni tal-kreazzjoni intellettwali tal-awtur stess 
tal-manwal ta’ użu tal-programm t al-kompjuter protett m id-drittijiet tal-awtur.
Fuq l-ispejjeż
71 Peress li l-proċedura g ħandha, fir-rigward t al-partijiet fil-kawża prinċipali, in-natura ta’ kw istjoni 
mqajma quddiem i l-qorti tar-rinviju, hija din il-qorti li tiddeċiedi fuq l-ispejjeż. L-ispejjeż sostnuti 
għas-sottomissjoni tal-osservazzjonijiet lill-Qorti tal-Ġustizzja, barra da wk tal-imsemm ija partijiet, m a 
jistgħux jitħallsu lura.
ECLI:EU:C:2012 :259 15SENTENZATAT-2.5.2012 —KAWŻAC-406/10
SAS INSTITUTE
Għal dawn il-motivi, Il-Qorti tal-Ġustizzja (Awla Manja) taqta’ u tiddeċiedi:
1) L-Artikolu 1(2) tad-Direttiva t al-Kunsill 9 1 / 2 5 0 / KE E, tal-1 4 ta’ Mejju 1 9 9 1 , d war 
il-protez zjoni legali ta’ programm i tal-kompjuter, għandu jiġi interpretat fis-sens li la 
l-funzjonalità ta’ programm t al-kompjuter u l anqas il-lingwa ta’ programm ar u l -format 
tal-fajls tad-data u żati fi l-kuntest ta’ programm t al-kompjuter b iex j intużaw u ħud 
mill-funzjonijiet tiegħu m a jikkostitwixxu forma ta’ espressjoni ta’ dan il-programm u m a 
humiex, bħala tali, protetti mid-drittijiet tal-awtur fuq il-programm i tal-kompjuter fis-sens 
ta’ din id-direttiva.
2) L-Artikolu 5(3) tad-Direttiva 9 1 / 2 5 0 g ħandu jiġi interpretat fis-sens li l-persuna li kisbet 
kopja liċenzjata ta’ programm t al-kompjuter tista’, m ingħajr il-permess t ad-dete ntur 
tad-drittijiet tal-awtur, tosser va, tistudja jew tittestja l-funzjonament ta’ dan il-programm 
sabiex t iddete rmina l-ideat u l -prinċipji li jser vu t a’ bażi għal kwalunkwe e lement 
tal-imsemm i programm, m eta twettaq operaz zjonijiet k operti minn d in il-liċenzja kif ukoll 
operaz zjonijiet ta’ loading u t a’ tħaddim m eħtieġa għall-użu tal-programm t al-kompjuter u 
kemm -il darba d in m a tippreġudikax id-drittijiet e sklużivi tad-dete ntur tad-drittijiet 
tal-awtur fuq dan il-programm.
3) L-Artikolu 2(a) t ad-Direttiva 2 0 0 1 / 2 9 / KE t al-Parlament E wropew u t al-Kunsill, 
tat-2 2 ta’ Mejju 2 0 0 1 , dwar l-armoniz zaz zjoni ta’ ċerti aspetti ta’ drittijiet t al-awtur u 
drittijiet r elatati fi s-soċjetà t al-informaz zjoni, g ħandu j iġi interpretat fi s-sens l i 
r-riproduz zjoni, f’programm t al-kompjuter jew f’manwal ta’ użu ta’ dan il-programm, t a’ 
ċerti elementi de skritti fil-manwal ta’ użu ta’ programm i eħor tal-kompjuter protett 
mid-drittijiet tal-awtur tista’ tikkostitwixxi ksur tad-drittijiet tal-awtur fuq dan il-manwal 
tal-aħ ħar jekk — u d an għandu jiġi v verifikat mill-qorti tar-rinviju — d in ir-riproduz zjoni 
tikkostitwixxi l-espressjoni tal-kreaz zjoni intellettwali tal-awtur stess t al-manwal ta’ użu 
tal-programm t al-kompjuter protett m id-drittijiet tal-awtur.
Firem