Edizzjoni Provviżorja

KONKLUŻJONIJIET TAL-AVUKAT ĠENERALI

EMILIOU

ippreżentati fit‑12 ta’ Jannar 2023 ( )

Kawża C‑510/21

DB

vs

Austrian Airlines AG

(talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mill-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema, l-Awstrija))

“Rinviju għal deċiżjoni preliminari – Trasport bl-ajru – Konvenzjoni ta’ Montréal – Responsabbiltà tat-trasportaturi tal-ajru għall-mewt jew offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri – Esklużività tal-Konvenzjoni – Artikolu 29 – Kamp ta’ applikazzjoni – Talbiet relatati ma’ offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri b’riżultat ta’ ‘inċidenti’ fis-sens tal-Artikolu 17(1) – Talba għal kumpens, ibbażata fuq regoli nazzjonali ta’ responsabbiltà ċivili, relatata ma’ offiżi fuq il-persuna allegatament ikkawżati mill-ewwel għajnuna inadegwata mogħtija mill-assistenti tat-titjira wara inċident – Rabta kawżali suffiċjenti bejn l-offiżi fuq il-persuna u l-inċident – Talba rregolata esklużivament mill-Artikolu 17(1) – Talba prekluża mill-Konvenzjoni”





I. Introduzzjoni

1. Il-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru ( ) (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Montréal”) u l-prekursur tagħha, il-Konvenzjoni ta’ Varsavja ( ), matul il-ħafna snin ta’ applikazzjoni tagħhom, kienu s-suġġett ta’ kontroversja ġudizzjarja konsiderevoli. Kwistjoni waħda, fost dawk fiċ-ċentru tad-dibattitu, hija l-punt sa fejn dawn il-konvenzjonijiet, li b’mod partikolari jittrattaw ir-responsabbiltà tat-trasportaturi tal-ajru fil-każ ta’ mewt jew offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri, jipprevjenu – jew, fi kliem ieħor, “jipprekludu” – talbiet għal kumpens mhux ibbażati fuq id-dispożizzjonijiet tagħhom, iżda fuq id-dritt nazzjonali.

2. Din il-kontroversja terġa’ tqum f’din il-kawża, li tirrigwarda azzjoni għal kumpens imressqa minn DB kontra Austrian Airlines AG (iktar ’il quddiem “Austrian Airlines”). DB qiegħed jitlob, abbażi tar-regoli Awstrijaċi ta’ responsabbiltà ċivili, danni għal offiżi fuq il-persuna li ġarrab, bħala passiġġier fuq titjira internazzjonali operata minn dan it-trasportatur, allegatament bħala riżultat tan-nuqqas tal-assistenti tat-titjira li jagħtu l-ewwel għajnuna kif suppost wara li buqar tal-kafè jaħraq ixxerred fuqu waqt it-titjira. Peress li ma ressaqx it-talba tiegħu taħt il-Konvenzjoni ta’ Montréal u peress li, fi kwalunkwe każ, huwa fetaħ proċeduri wara l-iskadenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni stabbilit fiha – iżda skont dak itwal stabbilit fid-dritt Awstrijak għal azzjonijiet għal responsabbiltà ċivili – il-kwistjoni kruċjali hawnhekk, li tinsab fil-qalba taż-żewġ domandi li l-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema, l-Awstrija) għamlet lill-Qorti tal-Ġustizzja, hija jekk din il-konvenzjoni tipprekludix tali talba. F’dawn il-konklużjonijiet, ser nispjega għaliex dan huwa tabilħaqq il-każ.

II. Il‑kuntest ġuridiku

A. Il‑Konvenzjoni ta’ Montréal

3. It-tielet premessa tal-Konvenzjoni ta’ Montréal tgħid li l-Istati Partijiet “[jirrikonoxxu] l-importanza li tiġi assigurata l-protezzjoni ta’ l-interessi tal-konsumaturi fit-trasport internazzjonali bl-ajru u l-bżonn għal kumpens ekwu bbażat fuq il-prinċipju ta’ restituzzjoni”.

4. Il-ħames premessa ta’ din il-konvenzjoni tgħid li l-“azzjoni kollettiva mill-Istat għal armozzazzjoni u kodifikazzjoni akbar ta’ ċerti regoli li jirregolaw it-trasport internazzjonali bl-ajru permezz ta’ Konvenzjoni ġdida hija l-mezz l-aktar adegwat biex jiġi akkwistat bilanċ ekwu ta’ l-interessi”.

5. L-Artikolu 17 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, intitolat “Mewt u inġurji [offiżi fuq il-persuna] tal-passiġġieri – dannu lill-bagalji”, jipprovdi fil-paragrafu 1 li “It-trasportatur huwa responsabbli għad-danni sofferti fil-każ ta’ mewt jew inġurji personali [offiżi fuq il-persuna fir-rigward] ta’ passiġġier sakemm biss l-inċident li kkawża l-mewt jew l-inġurja seħħ abbord l-inġenju tal-ajru jew tul xi operazzjonijiet ta’ imbark jew żbark”.

6. Skont l-Artikolu 29 ta’ din il-konvenzjoni, intitolat “Bażi tal-pretensjonijiet”, “[f]il-trasport tal-passiġġieri, bagalji u merkanzija, kull azzjoni għal danni, tkun kif tkun fondata, kemm taħt din il-Konvenzjoni jew taħt kuntratt jew delitt jew xort’oħra, tista’ tinġieb biss bla ħsara għall-kondizzjonijiet u dawn il-limiti ta’ responsabbiltà kif stabbiliti f’din il-Konvenzjoni bla ħsara għall-kwistjoni dwar min huma l-persuni li għandhom id-dritt li jġibu l-azzjoni u x’inhuma d-drittijiet rispettivi tagħhom […]”.

7. L-Artikolu 35 tal-istess konvenzjoni, intitolat “Limitazzjoni ta’ l-azzjonijiet”, jipprovdi, fil-paragrafu 1, li “[i]d-dritt għad-danni għandu jintemm jekk azzjoni ma tinġiebx fi żmien sentejn, li jingħaddu mid-data tal-wasla fid-destinazzjoni […]”.

B. Id‑dritt tal‑Unjoni Ewropea

8. L-Artikolu 3(1) Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2027/97 tad‑9 ta’ Ottubru 1997 dwar ir-responsabbiltà tat-trasportaturi bl-ajru fir-rigward tat-trasport ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom bl-ajru ( ) kif emendat bir-Regolament (KE) Nru 889/2002 ( ) (iktar ’il quddiem ir-“Regolament Nru 2027/97”), jgħid li “[i]r-responsabilità ta’ trasportatur bl-ajru Komunitarju fir-rigward ta’ passiġġieri u l-bagalji tagħhom tiġi regolata mid-dispożizzjonijiet kollha tal-Konvenzjoni ta’ Montreal pertinenti għal din ir-responsabbiltà”.

III. Il‑fatti, il‑proċeduri nazzjonali u d‑domandi preliminari

9. Fit‑18 ta’ Diċembru 2016, DB ivvjaġġa minn Tel Aviv (l-Iżrael) lejn Vjenna (l-Awstrija) fuq titjira operata minn Austrian Airlines, skont kuntratt ta’ trasport bl-ajru konkluż ma’ din il-kumpannija.

10. Waqt it-titjira, buqar tal-kafè waqa’ minn trolley tas-servizz li kien qiegħed jiġi mmanuvrat mill-assistenti bejn ir-ringieli tal-postijiet bilqegħda. Kafè jaħraq inxtered u DB instamat. Sussegwentement l-assistenti taw xi forma ( ) tal-ewwel għajnuna fuq il-ġrieħi mġarrba.

11. Fil‑31 ta’ Mejju 2019, DB ressaq, abbażi tar-regoli Awstrijaċi ta’ responsabbiltà ċivili, u fit-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ tliet snin stabbilit fihom ( ), azzjoni kontra Austrian Airlines quddiem il-Handelsgericht Wien (il-Qorti Kummerċjali ta’ Vjenna, l-Awstrija) fejn talab danni fl-ammont ta’ EUR 10 196 u dikjarazzjoni li tistabbilixxi r-responsabbiltà tat-trasportatur għad-danni futuri kollha li jirriżultaw minn dan l-inċident. Essenzjalment, DB sostna li sofra ħruq gravi u li, skont id-dritt Awstrijak, Austrian Airlines għandha tkun responsabbli mhux biss għat-traskuraġni tal-impjegati tagħha li wasslet għall-waqgħa tal-buqar, iżda wkoll għall-ewwel għajnuna allegatament insuffiċjenti u inadegwata li ngħatat wara fuq l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward tiegħu ( ).

12. Permezz ta’ sentenza tas‑17 ta’ Ġunju 2020, il-Handelsgericht Wien (il-Qorti Kummerċjali ta’ Vjenna) ċaħdet l-azzjoni kollha kemm hi. Essenzjalment, dik il-qorti kkunsidrat li t-talba inkwistjoni kienet irregolata esklużivament mill-Konvenzjoni ta’ Varsavja u li, skont dan l-istrument, din kienet preskritta. Tabilħaqq, skont l-Artikolu 29 tagħha, kull talba għal kumpens kontra trasportatur tal-ajru hija suġġetta għal terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn, u DB ressaq proċeduri wara li kien skada dan it-terminu.

13. Permezz ta’ sentenza tat‑28 ta’ Ottubru 2020, l-Oberlandesgericht Wien (il-Qorti Reġjonali Superjuri ta’ Vjenna, l-Awstrija) ikkonfermat dik id-deċiżjoni. Peress li qieset li l-Konvenzjoni ta’ Montréal kienet applikabbli għall-fatti inkwistjoni ( ), hija ddeċidiet li t-talba ta’ DB kienet taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni. Fil-fatt, l-offiżi fuq il-persuna ta’ DB kellhom jitqiesu bħala kkawżati minn “inċident” li seħħ abbord l-inġenju tal-ajru, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, jiġifieri l-waqgħa tal-buqar tal-kafè jaħraq, anki jekk dawn l-offiżi fuq il-persuna setgħu possibbilment ġew immitigati jew evitati bl-għoti xieraq tal-ewwel għajnuna. Għaldaqstant, din it-talba kienet preskritta peress li tressqet barra mit-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn stabbilit fl-Artikolu 35 ta’ din il-konvenzjoni.

14. DB ippreżenta appell fuq punt ta’ liġi mill-imsemmija sentenza quddiem l-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema). Filwaqt li ammetta li l-waqgħa tal-buqar tal-kafè kienet tikkostitwixxi “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, DB sostna li l-ewwel għajnuna allegatament inadegwata mogħtija wara fuq l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward tiegħu kienet kawża separata u awtonoma ta’ dannu li ma taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni. Għalhekk, sa fejn it-talba tiegħu kienet tistrieħ fuq din il-kawża partikolari, din it-talba ma kinitx irregolata minn din il-konvenzjoni, iżda mid-dritt Awstrijak, li skont dan ma tkunx preskritta.

15. Huwa f’dawn iċ-ċirkustanzi li l-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel id-domandi preliminari li ġejjin lill-Qorti tal-Ġustizzja:

“(1) L-ewwel kura medika mogħtija lil passiġġier li jinsab fuq inġenju tal-ajru wara inċident fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-[Konvenzjoni ta’ Montréal] għandha titqies, flimkien mal-fatt dannuż, bħala l-istess avveniment li kkawża l-inċident meta din il-kura tkun wasslet għal offiża fuq il-persuna li tkun separata minn dawk li rriżultaw mill-inċident innifsu?

(2) Fil-każ li l-ewwel domanda tingħata risposta fin-negattiv:

L-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal jipprekludi azzjoni għal kumpens għad-dannu kkawżata [kkawżat] mill-ewwel kura medika mogħtija meta din tiġi effettivament eżerċitata qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ preskrizzjoni previst mid-dritt nazzjonali, iżda wara l-iskadenza tat-terminu għall-preżentata ta’ rikors previst fl-Artikolu 35 ta’ din il-konvenzjoni?”

16. It-talba għal deċiżjoni preliminari, iddatata l‑5 ta’ Awwissu 2021, ġiet ippreżentata fid‑19 ta’ Awwissu 2021. Ġew ippreżentati osservazzjonijiet bil-miktub minn DB, Austrian Airlines, mill-Gvern Ġermaniż, kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea. F’din il-kawża ma nżammet l-ebda seduta.

IV. Analiżi

17. Il-Konvenzjoni ta’ Montréal hija trattat li jistabbilixxi ċerti regoli uniformi għat-trasport internazzjonali bl-ajru. Peress li din il-konvenzjoni ġiet konkluża, inter alia, mill-Unjoni Ewropea ( ), ilha parti integrali mill-ordinament ġuridiku tal-Unjoni mid-data li fiha daħlet fis-seħħ f’dak li jirrigwarda din l-organizzazzjoni, jiġifieri t‑28 ta’ Ġunju 2004. Għaldaqstant, minn dik id-data, il-Qorti tal-Ġustizzja kellha ġurisdizzjoni sabiex tagħti deċiżjonijiet preliminari dwar l-interpretazzjoni tagħha ( ).

18. Kif tosserva l-qorti tar-rinviju, it-titjira inkwistjoni fil-kawża prinċipali taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni ġenerali tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. Fil-fatt, DB kkonkluda kuntratt ta’ trasport ma’ Austrian Airlines u dan il-kuntratt kien jikkonċerna “trasport internazzjonali”, fis-sens tal-Artikolu 1 ta’ din il-konvenzjoni, peress li l-post tat-tluq u l-post tad-destinazzjoni ta’ din it-titjira jinsabu fit-territorji ta’ żewġ Stati Partijiet, jiġifieri l-Istat tal-Iżrael u r-Repubblika tal-Awstrija ( ).

19. Il-Kapitolu III tal-istess konvenzjoni fih diversi dispożizzjonijiet dwar ir-responsabbiltà tat-trasportaturi tal-ajru. B’mod partikolari, l-Artikolu 17(1) jittratta mar-responsabbiltà tagħhom fil-każ ta’ mewt jew “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” mġarrba minn passiġġieri, bħal DB, abbord inġenju tal-ajru ( ) waqt titjira internazzjonali.

20. Azzjonijiet għad-danni, taħt din id-dispożizzjoni, huma suġġetti għal terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn, stabbilit fl-Artikolu 35(1) ta’ din il-konvenzjoni, li jibda mid-data tal-wasla tat-titjira inkwistjoni fid-destinazzjoni tagħha ( ). Hawnhekk, ma huwiex ikkontestat li DB ressaq proċeduri kontra Austrian Airlines kważi tliet snin wara li t-titjira li matulha ġarrab offiżi fuq il-persuna waslet fi Vjenna ( ). Għaldaqstant, skont id-dritt tal-Konvenzjoni, irrispettivament mill-fondatezza tat-talba tiegħu, DB ma jkollu ebda rimedju, peress li din it-talba tkun sempliċement preskritta.

21. Wara li ntqal dan, kif indikajt fl-introduzzjoni ta’ dawn il-konklużjonijiet, il-kwistjoni ċentrali hija jekk il-Konvenzjoni ta’ Montréal tipprevjenix ukoll lil DB milli jressaq talba għal responsabbiltà ċivili kontra Austrian Airlines abbażi tad-dritt nazzjonali tiegħu.

22. Il-qorti tar-rinviju tispjega, f’dan ir-rigward, li, skont id-dritt Awstrijak, it-terminu ta’ preskrizzjoni ġeneralment applikabbli għal talbiet għal responsabbiltà ċivili huwa ta’ tliet snin ( ). Skont dan id-dritt, it-talba ta’ DB ma tkunx preskritta u tista’ tipproċedi fuq il-mertu, li mbagħad tiġi evalwat fid-dawl tal-kundizzjonijiet għar-responsabbiltà stabbiliti fiha. Għalhekk, taħt id-dritt nazzjonali, ir-rikorrent jista’ jkollu rimedju kontra l-konvenuta.

23. Fid-dawl ta’ dawn iċ-ċirkustanzi, u sabiex nipprovdi kemm jista’ jkun gwida, ser nibda l-analiżi tiegħi bit-tieni domanda tal-qorti tar-rinviju dwar, essenzjalment, il-portata tal-effett hekk imsejjaħ “esklużiv” u “preklużiv” tal-Konvenzjoni ta’ Montréal (A). Fil-fehma tiegħi, kjarifiki dwar din il-kwistjoni għandhom isiru mill-bidu peress li dan jgħin lill-qarrej jifhem ir-rilevanza tal-ewwel domanda – li tirrigwarda, essenzjalment, jekk l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward ta’ DB għandhomx jitqiesu bħala kkawżati minn “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni. Għalhekk din l-ewwel domanda ser tiġi diskussa sussegwentement (B).

A. Il-portata tal-effett preklużiv tal-Konvenzjoni ta’ Montréal (it‑tieni domanda)

24. Kif jirriżulta mit-taqsima preċedenti, meta l-passiġġieri jġarrbu offiżi fuq il-persuna waqt titjira internazzjonali, il-Konvenzjoni ta’ Montréal tipprovdilhom, f’ċerti ċirkustanzi, azzjoni – jiġifieri, bażi legali għar-responsabbiltà tat-trasportatur. L-Artikolu 17(1) ( ) ta’ din il-konvenzjoni jirreferi, b’mod iktar speċifiku, għal sitwazzjoni fejn passiġġier imut jew isofri “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” minħabba “inċident” ( ) li seħħ abbord l-inġenju tal-ajru. F’dawn iċ-ċirkustanzi, tista’ titressaq talba taħt din id-dispożizzjoni kontra t-trasportatur tal-ajru responsabbli għat-titjira inkwistjoni, li s-suċċess tagħha jkun jiddependi mill-kundizzjonijiet stabbiliti f’din il-konvenzjoni – inkluż it-terminu ta’ preskrizzjoni stabbilit fl-Artikolu 35(1) tagħha.

25. Barra minn hekk, offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri fuq titjiriet internazzjonali jistgħu potenzjalment jagħtu lok għal azzjonijiet taħt id-dritt nazzjonali. Fil-fatt, diversi avvenimenti dannużi li jseħħu abbord inġenju tal-ajru jistgħu teoretikament jikkwalifikaw bħala ksur tal-kuntratt ta’ trasport, delitti taħt ir-regoli ġenerali ta’ responsabbiltà ċivili, eċċ – kull waħda minn dawn il-kawżi, ovvjament, għandha s-sett ta’ kundizzjonijiet tagħha stess, – inklużi perijodi ta’ preskrizzjoni sabiex jitressqu proċeduri.

26. Dawn il-kawżi ta’ azzjoni differenti xi drabi jirrigwardaw kwistjonijiet differenti. Jekk passiġġier jixtri, bil-quddiem, ikla li għandha tiġi servuta matul it-titjira u t-trasportatur ma jipprovdihiex, dan normalment ikun jikkostitwixxi ksur azzjonabbli ta’ kuntratt taħt id-dritt nazzjonali. Madankollu, f’dan ix-xenarju, la hemm “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” u lanqas “inċident” u, għalhekk, ebda talba taħt l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. B’kuntrast, kawżi ta’ azzjonijiet “jakkumulaw” f’ċerti ċirkustanzi. L-istess avveniment dannuż, bħat-tixrid involontarju minn assistent tat-titjira ta’ xarba sħuna li tismot lil passiġġier, li jirriżulta f’offiża fuq il-persuna fir-rigward ta’ dan tal-aħħar, jista’ fl-istess ħin jitqies, pereżempju, bħala (i) negliġenza taħt id-dritt nazzjonali dwar id-delitti, (ii) ksur tal-obbligu ta’ sigurtà li jirriżulta mill-kuntratt ta’ trasport, u (iii) “inċident” taħt din id-dispożizzjoni ( ). F’xenarju bħal dan, ir-rikorrent teoretikament ikollu għażla ta’ bażi legali sabiex iressaq talba kontra t-trasportatur, u l-konsulent legali ta’ ħila tiegħu naturalment jagħżel l-iktar waħda favorevoli għall-interessi tiegħu – għażla iktar ovvja fejn, pereżempju, waħda mill-azzjonijiet tkun preskritta iżda l-oħra(jn) ma jkunux.

27. Il-kwistjoni tar-regoli differenti u xi kultant konkorrenti tar-responsabbiltà potenzjalment applikabbli għat-trasportaturi tal-ajru fir-rigward ta’ offiżi fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġieri ġiet indirizzata minn dawk li abbozzaw il-Konvenzjoni ta’ Montréal. Sabiex jindirizzawha huma kellhom l-intenzjoni li jagħtu ċertu effett “esklużiv” lil dawk stabbiliti fiha, u b’mod partikolari l-Artikolu 17(1). Sabiex dan ikun ċar, f’din il-konvenzjoni ġiet inkluża dispożizzjoni speċifika, jiġifieri l-Artikolu 29, li jgħid, f’partijiet rilevanti, li “fil-trasport tal-passiġġieri, […] kull azzjoni għal danni, tkun kif tkun fondata, kemm taħt din il-Konvenzjoni jew taħt kuntratt jew delitt jew xort’oħra, tista’ tinġieb biss bla ħsara għall-kondizzjonijiet u dawn il-limiti ta’ responsabbiltà kif stabbiliti f’din il-Konvenzjoni []”.

28. Wara li ngħad dan, iċ-ċarezza dwar il-kwistjoni ma ntlaħqitx bis-sħiħ, sabiex ma ngħidx iżjed minn hekk. Fil-fatt, din l-aħħar dispożizzjoni, bħall-Artikolu 24 tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja qabilha ( ), hija s-suġġett ta’ kontroversja intensa, kif enfasizzat mill-qorti tar-rinviju fil-kawża preżenti.

29. L-ewwel kontroversja interpretattiva, dwar il-metodu ta’ esklużività, tista’ tiġi indirizzata fil-qosor. Minn naħa, l-Artikolu 29 jista’ jinqara bħala li jipprovdi li, fejn il-Konvenzjoni ta’ Montréal tkun tapplika esklużivament, talba tista’ titressaq biss taħt din il-konvenzjoni, bl-esklużjoni assoluta ta’ kawżi ta’ azzjoni nazzjonali. Min-naħa l-oħra, dan jista’ jinftiehem ukoll fis-sens li, f’sitwazzjoni bħal dik, rikorrent jista’ jressaq talba f’kawża ta’ azzjoni nazzjonali, iżda meta jagħmel hekk, il-kundizzjonijiet u l-limiti għar-responsabbiltà stabbiliti fil-Konvenzjoni xorta għandhom jiġu osservati. Filwaqt li t-tieni interpretazzjoni hija, fil-fehma tiegħi, l-iktar interpretazzjoni naturali ta’ din id-dispożizzjoni ( ), l-ewwel interpretazzjoni tidher li hija l-fehma dominanti ( ). Wara li ngħad dan, din il-kontroversja ftit li xejn għandha konsegwenzi prattiċi, jekk għandha. Iż-żewġ metodi jagħtu, fil-fatt, l-istess effett imperattiv lill-Konvenzjoni: meta din tkun tapplika esklużivament, ir-responsabbiltà tat-trasportatur tista’ teżisti biss fejn, u sal-punt li, dan l-istrument jipprovdi hekk, u rikorrent ma jistax jevitaha billi jressaq kawża taħt id-dritt nazzjonali.

30. Ħafna iktar sinjifikattiva hija l-kontroversja madwar il-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal – jiġifieri, il-kwistjoni ta’ liema talbiet għal responsabbiltà kontra t-trasportaturi tal-ajru jaqgħu taħt il-firxa esklużiva tagħha. Dan jitlob eżami iktar iddettaljat.

31. Kif tosserva l-qorti tar-rinviju, hemm żewġ fehmiet kuntrarji dwar il-kwistjoni. Skont l-ewwel fehma, li ser niddeskrivi bħala “wiesgħa”, il-Konvenzjoni ta’ Montréal tirregola esklużivament kull talba potenzjali kontra t-trasportaturi tal-ajru, tkun kif tkun imressqa, għal kull offiża fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri waqt titjira internazzjonali li taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni ġenerali ta’ din il-konvenzjoni ( ), irrispettivament mill-kawża tagħha. Skont din il-fehma, it-trasportaturi jistgħu jinżammu responsabbli biss fiċ-ċirkustanzi previsti fl-Artikolu 17(1), jiġifieri, fil-każ ta’ mewt ta’ passiġġier jew “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” kkawżati minn “inċident”. F’ċirkustanzi oħra – fejn, pereżempju, passiġġier ikun ġarrab telf pekunjarju, jew fejn il-kawża tal-offiża fuq il-persuna tkun xi ħaġa oħra għajr “inċident” – mhux biss ma hemm l-ebda rimedju disponibbli taħt din id-dispożizzjoni, iżda kwalunkwe possibbiltà ta’ rimedju taħt id-dritt nazzjonali hija eskluża wkoll taħt l-Artikolu 29 ta’ din il-konvenzjoni.

32. Skont it-tieni fehma, li ser niddeskrivi bħala “ristretta”, il-Konvenzjoni ta’ Montréal ma tirregolax it-talbiet kollha kontra trasportaturi li jistgħu jinqalgħu minn ivvjaġġar internazzjonali bl-ajru, iżda biss dawk relatati ma’ mwiet ta’ passiġġieri jew “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” kkawżati minn “inċidenti”, kif previst fl-Artikolu 17(1). Meta talba, tkun kif tkun imressqa, oġġettivament tkun tissodisfa din id-definizzjoni, l-Artikolu 29 ta’ din il-konvenzjoni jipprekludi lir-rikorrent milli jistrieħ fuq kundizzjonijiet u limiti ta’ responsabbiltà iktar favorevoli stabbiliti fid-dritt nazzjonali. B’kuntrast, tipi oħra ta’ offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri abbord inġenju tal-ajru huma lil hinn mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-Konvenzjoni: filwaqt li ma hemm l-ebda rimedju disponibbli taħt dan l-istrument, rikorrent huwa liberu li jressaq talba kontra t-trasportatur fuq il-bażi tad-dritt nazzjonali.

33. F’din il-kawża, il-kwistjoni dwar jekk l-ewwel jew it-tieni fehma hijiex dik korretta għandha impatt dirett fuq ir-rilevanza, fir-rigward tal-eżitu tat-tilwima fil-kawża prinċipali, tal-ewwel domanda tal-qorti tar-rinviju.

34. Fil-fatt, jekk wieħed jadotta l-fehma wiesgħa tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, allura ma jkunx importanti, għall-finijiet li jiġi deċiż jekk it-talba ta’ DB tistax tipproċedi fuq il-bażi tad-dritt Awstrijak, jekk l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward tiegħu kinux ikkawżati minn “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) jew minn xi ħaġa oħra. Skont din il-fehma, din it-talba tkun ikkunsidrata bħala rregolata esklużivament minn din il-konvenzjoni – u prekluża minn din tal-aħħar bħala preskritta – għas-sempliċi raġuni li tikkonċerna offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġier waqt titjira internazzjonali li taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ġenerali ta’ din il-konvenzjoni, irrispettivament mill-kawża attwali tagħhom ( ).

35. Bil-maqlub, jekk wieħed isegwi l-fehma ristretta, il-kwistjoni tal-kawża tal-offiżi fuq il-persuna fir-rigward ta’ DB tkun determinanti għad-destin tat-talba tiegħu. Skont din il-fehma, din it-talba tkun titqies bħala rregolata u prekluża mill-Konvenzjoni ta’ Montréal biss jekk l-offiżi fuq il-persuna fir-rigward tiegħu kienu relatati ma’ “inċident”. Jekk le, din tkun tista’ tipproċedi fuq il-bażi tad-dritt nazzjonali.

36. Għalhekk, mil-lat loġiku, it-tieni domanda, dwar il-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, setgħet issir l-ewwel. Madankollu, l-ordni li bih il-qorti tar-rinviju għażlet li tagħmel id-domandi tagħha jagħmel sens perfett minn perspettiva pragmatika. Fil-fatt, din il-kwistjoni kumplessa u sensittiva (1) ma għandhiex għalfejn tiġi deċiża kompletament f’din il-kawża għaliex, kif ser nispjega, talba bħal din ta’ DB hija xorta waħda prekluża (2).

1. Il‑kumplessità u s‑sensittività tal‑kwistjoni

37. Wieħed forsi jista’ jkollu t-tentazzjoni jifhem li l-kwistjoni tal-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal ġiet solvuta. Għalkemm il-Qorti tal-Ġustizzja qatt ma ħadet pożizzjoni dwarha ( ), il-qrati nazzjonali ta’ Stati Partijiet oħra dan għamluh. Il-fehma wiesgħa kienet approvata minn xejn inqas mis-Supreme Court of the United Kingdom (il-Qorti Suprema tar-Renju Unit) fis-sentenza tagħha Sidhu ( ) u mis-Supreme Court of the United States (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti) fis-sentenza tagħha Tseng, segwita malajr minn bosta qrati supremi u ta’ livell għoli oħra madwar id-dinja ( ). Filwaqt li s-sentenzi Sidhu u Tseng kienu jikkonċernaw il-Konvenzjoni ta’ Varsavja, is-soluzzjoni diġà ġiet trasposta ( ) għall-Konvenzjoni ta’ Montréal. Barra minn hekk, ħafna esperti fil-letteratura akkademika taw l-appoġġ tagħhom għaliha ( ). Wieħed jifhem li Austrian Airlines tissuġġerixxi wkoll, quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, li din hija l-fehma korretta u stabbilita dwar il-kwistjoni.

38. Fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Austrian Airlines (Eżenzjoni mir-responsabbiltà ta’ trasportatur tal-ajru) ( ), diġà indikajt li, peress li l-Qorti tal-Ġustizzja hija biss waħda mill-ħafna ġurisdizzjonijiet madwar id-dinja li għandhom kompetenza sabiex jinterpretaw il-Konvenzjoni ta’ Montréal, u peress li l-applikazzjoni uniformi ta’ din il-konvenzjoni fl-Istati Partijiet kollha huwa għan li jrid jiġi segwit, huwa xieraq li l-Qorti tal-Ġustizzja tqis debitament, u tagħti l-piż meħtieġ, lid-deċiżjonijiet mogħtija mill-qrati ta’ dawn l-Istati Partijiet.

39. Wara li ngħad dan, ovvjament, il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex issegwi tali preċedenti nazzjonali b’għajnejha magħluqin ( ). Stħarriġ bir-reqqa tar-ratio decidendi li fuqu huma bbażati s-soluzzjonijiet approvati fi Stati Partijiet oħra u tal-konsegwenzi prattiċi li joħorġu minnhom huwa dejjem meħtieġ.

40. F’dan ir-rigward, it-tendenza stabbilita mis-sentenzi Sidhu u Tseng ma baqgħetx mingħajr kontestazzjoni. Lura meta ġiet deċiża, is-sentenza Tseng tqieset minn xi wħud bħala inverżjoni sinjifikattiva ta’ numru mdaqqas ta’ deċiżjonijiet li jmorru fid-direzzjoni opposta, mogħtija minn qrati inferjuri fl-Istati Uniti ( ). Barra minn hekk, kif jindika DB, dawk is-sentenzi għadhom ikkritikati minn parti mil-letteratura akkademika ( ). Fil-fatt, DB, il-Gvern Ġermaniż u l-Kummissjoni jissuġġerixxu – espressament jew impliċitament – li, jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tindirizza l-kwistjoni f’din il-kawża, hija għandha titbiegħed minn dawn il-preċedenti nazzjonali u minflok tapprova l-fehma ristretta.

41. Bla dubju, din il-kontroversja tirriżulta, fl-ewwel lok, mill-fatt li l-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal hija, minn perspettiva teoretika, kwistjoni kumplessa. Ir-regoli ta’ interpretazzjoni applikabbli, kif ikkodifikati fil-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-Liġi tat-Trattati tat‑23 ta’ Mejju 1969 ( ), ma jwasslux għal tweġiba inekwivoka. Minn naħa, il-fehma wiesgħa, kif approvata fis-sentenzi Sidhu u Tseng, tistrieħ fuq interpretazzjoni soda ta’ bona fide tat-termini tal-Konvenzjoni ta’ Montréal fil-kuntest tagħhom u fid-dawl tal-għan u l-iskop tagħha. Ix-xogħol preparatorju tagħha ntuża ukoll minn dawn iż-żewġ Qrati Supremi sabiex jikkonfermaw din l-interpretazzjoni. Min-naħa l-oħra, l-istess elementi jistgħu, fil-fehma tiegħi, jsostnu b’mod raġonevoli l-pożizzjoni opposta.

42. Fir-rigward tat-termini tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, u tal-Artikolu 29 b’mod iktar speċifiku, dawk li jsostnu l-fehma wiesgħa jindikaw il-fatt li l-lingwaġġ tiegħu ma huwiex limitat għal offiżi fuq il-persuna kkawżati minn “inċidenti”, iżda jirreferi b’mod iktar ġenerali għal azzjonijiet għad-danni li jirriżultaw mit-“trasport ta’ persuni” – espressjoni li minnha wieħed għandu jimplika li t-talbiet kollha għal offiżi fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġieri huma kkonċernati ( ). B’kuntrast, dawk li jsostnu l-fehma ristretta jenfasizzaw, kif jagħmel DB quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, li xejn fit-test tal-Artikolu 29 ma jordna espressament l-esklużjoni, għad-detriment tal-passiġġieri, ta’ kwalunkwe kawża ta’ azzjoni nazzjonali anki meta ma jkun involut ebda “inċident”. Riżultat daqshekk drastiku jista’ jirriżulta biss minn lingwaġġ ċar u mhux ambigwu ( ), mhux minn implikazzjoni.

43. L-għan u l-iskop tal-Konvenzjoni ta’ Montréal huma ugwalment ekwivoċi. Ma huwiex ikkontestat li, skont it-titolu u l-premessa tiegħu stess ( ), dan l-istrument kien intiż għall-unifikazzjoni biss ta’ “ċerti regoli” għat-trasport internazzjonali bl-ajru – dan jittratta xi wħud mill-kwistjonijiet li jirriżultaw mit-trasport bl-ajru, mhux kollha. Madankollu, hemm nuqqas ta’ qbil fundamentali dwar x’inhu eżattament l-iskop tiegħu fejn tidħol ir-responsabbiltà tat-trasportaturi tal-ajru.

44. Dawk li jsostnu l-fehma wiesgħa jsostnu li r-responsabbiltà tat-trasportaturi tal-ajru, ġeneralment, hija kwistjoni li l-Konvenzjoni ta’ Montréal kienet intiża li tindirizza. Fil-fehma tagħhom, ir-regoli stabbiliti fil-Kapitolu III tagħha jikkostitwixxu skema komprensiva għat-talbiet li jirriżultaw mit-trasport internazzjonali bl-ajru. L-għan ewlieni ta’ din il-konvenzjoni huwa li tinkiseb uniformità ta’ dritt f’dan ir-rigward. Dawn ir-regoli jistabbilixxu ċ-ċirkustanzi – jiġifieri l-uniċi ċirkustanzi – fejn it-trasportaturi għandhom ikunu responsabbli għal offiżi fuq il-persuna kkawżati lil passiġġieri. Billi tirrestrinġi t-tipi ta’ talbiet li jistgħu jitressqu kontrihom, il-Konvenzjoni, u b’mod partikolari l-Artikolu 29, tipprovdi ċertezza lit-trasportaturi tal-ajru. Din tiżgura li jkunu jistgħu jiddeterminaw u jikkalkulaw minn qabel il-piż ta’ kumpens impost fuqhom – xi ħaġa essenzjali, inter alia, għal finijiet ta’ assigurazzjoni. Dan l-għan ta’ uniformità u ċertezza jiġi ffrustrat, kieku l-passiġġieri jkunu jistgħu jressqu talbiet oħra kontrihom ( ).

45. Bħal DB u l-Gvern Ġermaniż, dawk li jsostnu l-fehma ristretta jwieġbu li, fil-fehma tagħhom, il-Konvenzjoni ta’ Montréal kienet fil-fatt intiża li tunifika r-responsabbiltà tat-trasportaturi f’ċerti sitwazzjonijiet biss, b’mod partikolari fil-każ ta’ inċidenti relatati ma’ inġenji tal-ajru. Fil-fatt, ir-riskju li t-trasportaturi jiffaċċjaw responsabbiltà katastrofika fil-każ ta’ tiġrif ta’ ajruplani kien wieħed mit-tħassib li wassal għall-adozzjoni tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja fl-1929 ( ). L-intenzjoni ma kinitx li tipproteġi lit-trasportaturi mir-responsabbiltà f’ċirkustanzi oħra. Moqri f’dan id-dawl, l-uniku għan tal-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal ikun li jipprevjeni lir-rikorrent, meta jressaq talba oġġettivament relatata ma’ “inċident”, milli jevita il-kundizzjonijiet u l-limiti ta’ responsabbiltà stabbiliti fih billi jressaq il-kawża tiegħu taħt id-dritt nazzjonali. Applikazzjoni uniformi tal-konvenzjoni ma tkunx teħtieġ iktar minn hekk ( )

46. Dawk li jsostnu l-fehma ristretta jenfasizzaw ukoll differenza fl-iskop bejn il-Konvenzjoni ta’ Varsavja u dik ta’ Montréal. Kif jindikaw DB u l-Kummissjoni, filwaqt li tal-ewwel ġiet adottata sabiex tiffavorixxi l-iżvilupp tal-industrija tal-linji tal-ajru li kienet għadha titwieled, tal-aħħar kienet maħsuba sabiex issaħħaħ il-protezzjoni tal-konsumatur fit-trasport internazzjonali bl-ajru ( ). Irrispettivament minn x’kellu jkun l-approċċ korrett taħt il-Konvenzjoni ta' Varsavja, il-fehma wiesgħa dwar l-esklużività ma tistax, għall-inqas għal din ir-raġuni, tiġi trasposta għall-Konvenzjoni ta’ Montréal ( ). Dawk li jsostnu l-fehma wiesgħa jwieġbu li, lil hinn mill-protezzjoni tal-konsumatur biss, il-Konvenzjoni ta’ Montréal kienet maħsuba sabiex tikseb “bilanċ ekwu” bejn l-interessi tal-passiġġieri u dawk tat-trasportaturi ( ). Dan il-bilanċ huwa inerenti fir-reġim ta’ responsabbiltà tal-Konvenzjoni. Kontra t-trasportaturi, il-passiġġieri għandhom rimedji limitati. Madankollu, meta dawn ir-rimedji jkunu disponibbli, jinkisbu faċilment u malajr, fil-biċċa l-kbira minħabba r-reġim ta’ responsabbiltà stretta stabbilit fiha ( ).

47. Ix-xogħol preparatorju taż-żewġ konvenzjonijiet ma jtaffix il-kontroversja peress li huwa wkoll ambigwu fir-rigward tal-intenzjoni ta’ dawk li abbozzawhom fir-rigward tal-esklużività. Tabilħaqq, ix-xogħol preparatorju tal-Konvenzjoni ta’ Varsavja ma jindikax b’mod ċar intenzjoni definittiva min-naħa tad-delegati dwar il-kwistjoni ( ). Dak tal-Konvenzjoni ta’ Montréal lanqas ma huwa ta’ għajnuna. L-unika dikjarazzjoni diretta u sostanzjali f’dan ir-rigward, mill-President tal-konferenza, hija miftuħa għall-interpretazzjoni ( ).

48. Fit-tieni lok, il-kontroversja fir-rigward il-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal tirriżulta mill-konsegwenzi prattiċi sinjifikattivi – u ħafna drabi iebsin – li tinvolvi l-fehma wiesgħa. Fis-sentenza Sidhu, passiġġieri li ġew detenuti għal tliet ġimgħat mill-qawwiet Iraqini wara li l-ajruplan tagħhom niżel fl-Ajruport Internazzjonali tal-Kuwajt f’Awwissu tal‑1990, fl-ewwel sigħat ta’ invażjoni tal-Kuwajt mill-forzi Iranjani, ġew miċħuda rimedju. L-istess ġara, fis-sentenza Tseng, passiġġiera li kienet suġġetta għal tfittxija ta’ sigurtà possibbilment abbużiva mill-persunal tal-linja tal-ajru fl-Ajruport Internazzjonali John F. Kennedy fi New York qabel ma imbarkat fuq titjira lejn Tel Aviv. F’deċiżjonijiet oħra, passiġġieri li d-diżabbiltajiet tagħhom ma kinux ġew akkomodati kif suppost mil-linja tal-ajru, bi ksur dirett tar-rekwiżiti tad-dritt tal-Unjoni ( ), jew li allegatament ġew iddiskriminati minn trasportaturi għal raġunijiet ipprojbiti, bħar-razza tagħhom, ġew ukoll miċħuda minn rimedju ( ). Ksur ċar kuntrattwali, bħan-nuqqas ta’ linji tal-ajru li jipprovdu ikliet ordnati minn qabel, imsemmi fil-punt 26 iktar ’il fuq, baqgħu wkoll mingħajr kumpens ( ). Fil-fatt, f’dawn il-każijiet kollha, it-talbiet mressqa kontra t-trasportaturi responsabbli kienu meqjusa li huma rregolati esklużivament mill-Konvenzjoni ta’ Varsavja jew ta’ Montréal peress li rriżultaw minn trasport internazzjonali bl-ajru. Madankollu, peress li la kien hemm “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” u lanqas “inċident”, l-ebda rimedju ma seta’ jinkiseb taħt il-konvenzjoni rilevanti. Minkejja dan, ir-rikorrenti ma tħallewx jipproċedu fuq il-bażi tad-dritt nazzjonali.

49. Dawk li jsostnu l-fehma restrittiva jindikaw l-inġustizzja ta’ dawn l-eżiti. Il-fehma wiesgħa, f’ħafna każijiet, tammonta għal ċaħda tal-ġustizzja lill-passiġġieri. Lil hinn mill-ftit ipoteżijiet ikkontemplati fil-Konvenzjoni ta’ Montréal innifisha, it-trasportaturi huma protetti minn kull tip ta’ responsabbiltà, irrispettivament mis-sors u l-iskop, anki responsabbiltà li inkella tirriżulta meta jiġu injorati dmirijiet statutorji u/jew id-drittijiet fundamentali tal-passiġġieri. Fil-fatt, dawn id-dmirijiet u drittijiet ma jistgħux jiġu infurzati – privatament – kontrihom ( ). Dawk li jsostnu l-fehma wiesgħa jsostnu li dawn ir-riżultati huma biss implikazzjoni neċessarja tal-uniformità u ċ-ċertezza li din il-konvenzjoni kienet intiża li tikseb. Filwaqt li kultant jirrikonoxxu l-inġustizzja għall-passiġġieri, partikolarment fil-każijiet ta’ diskriminazzjoni, jenfasizzaw, mhux mingħajr mertu, li ma humiex il-qrati li għandhom ifasslu mill-ġdid trattat internazzjonali sabiex jagħmluh iktar ġust ( ).

50. Kollox ma’ kollox, il-kwistjoni tal-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal tirrikjedi ftit riflessjoni serja min-naħa tal-Qorti tal-Ġustizzja. Huwa veru li, kif issostni l-Kummissjoni, fis-sentenzi tagħha IATA u ELFAA ( ) u Nelson et ( ), il-Qorti tal-Ġustizzja diġà messet xi ftit is-suġġett u adottat, b’xi mod, fehma kawta. Madankollu, meta l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, f’dawk is-sentenzi, li ma kien hemm l-ebda kunflitt bejn il-Konvenzjoni ta’ Montréal u r-Regolament (KE) Nru 261/2004 ( ), hija essenzjalment evitat il-kwistjoni, billi ddeċidiet li l-ewwel strument kien ikopri biss azzjonijiet individwali għad-danni, filwaqt li t-tieni wieħed fih obbligi ta’ assistenza lill-passiġġieri u kumpens standardizzat. Madankollu, ir-reazzjonijiet ostili b’rispons għal dawn iż-żewġ sentenzi, kif hemm f’parti sinjifikattiva tal-letteratura akkademika, jenfasizzaw b’mod ulterjuri n-natura sensittiva tad-dibattitu ( ).

2. Ma huwiex meħtieġ li l‑Qorti tal‑-Ġustizzja tieħu pożizzjoni f’din il‑kawża

51. Fost l-oskurità ta’ din il-kontroversja kollha, hemm ħaġa waħda li tispikka madankollu: kif indikajt qabel, ma huwiex meħtieġ li l-Qorti tal-Ġustizzja tieħu pożizzjoni kompleta dwar il-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal f’din il-kawża.

52. Fil-fatt, peress li l-fehma wiesgħa tinkludi dik ristretta, dawn jikkoinċidu fuq aspett wieħed. Għall-inqas, skont l-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, talba kontra trasportaturi tal-ajru, tkun kif tkun imressqa, li oġġettivament tirrigwarda mewt jew offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġier waqt titjira internazzjonali li taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ġenerali ta’ din il-konvenzjoni, minħabba inċident li jkun seħħ abbord l-inġenju tal-ajru, kif previst fl-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni, hija, bla ebda dubju, irregolata esklużivament minn dan l-istrument. F’xenarju bħal dan, huwa ġeneralment aċċettat li r-rikorrent ma huwiex permess li jevita l-kundizzjonijiet u l-limiti ta’ responsabbiltà stabbiliti f’dan l-istrument billi jressaq il-kawża tiegħu taħt id-dritt nazzjonali ( ). Huwa biss fir-rigward ta’ talbiet li la jinvolvu l-mewt ta’ passiġġier jew offiża fuq il-persuna fir-rigward tiegħu, u lanqas inċident, li ż-żewġ fehmiet immorru f’direzzjonijiet differenti; taħt il-fehma ristretta, ir-rikorrent jista’ jipproċedi fuq il-bażi tad-dritt nazzjonali; taħt il-fehma wiesgħa, huwa jkunu miċħud minn kwalunkwe rimedju potenzjali ( ).

53. F’dan il-każ, kif ser nispjega fit-taqsima iktar ’l isfel, fl-opinjoni tiegħi, talba bħal dik ippreżentata minn DB kontra Austrian Airlines oġġettivament tirrigwarda offiża fuq il-persuna fir-rigward ta’ passiġġier ikkawżata minn inċident fis-sens tal-Artikolu 17(1). Għalhekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ma għandhiex għalfejn tagħżel bejn il-fehmiet wesgħin u ristretti. Irrispettivament mill-fehma korretta, din it-talba hija, fi kwalunkwe każ, irregolata esklużivament minn din il-konvenzjoni u prekluża minn din tal-aħħar bħala preskritta ( ).

54. Fil-fehma tiegħi, tkun wirja ta’ rażan ġudizzjarju ta’ min ifaħħarha jekk il-Qorti tal-Ġustizzja kellha tillimita ruħha hawnhekk għal din il-konstatazzjoni ovvja, u toqgħod lura milli tieħu pożizzjoni definittiva dwar il-kwistjoni usa’ tal-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. Jista’ jkun hemm, fil-futur, kawżi fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ser tkun kostretta taffronta dan il-kompitu diffiċli. L-eżempju ta’ talbiet relatati ma’ diskriminazzjoni mressqa minn passiġġieri kontra trasportaturi tal-ajru jista’ jitressaq quddiemha. Jekk u meta jasal każ bħal dan, l-aħjar jiġi deċiż mill-Awla Manja, wara kunsiderazzjoni bir-reqqa tal-aspetti kollha msemmija iktar ’il fuq.

B. Offiżi fuq il-persuna bħal dawk imġarrba minn DB għandhom jitqiesu bħala li ġew ikkawżati minn “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal‑Konvenzjoni ta’ Montréal (l‑ewwel domanda)

55. Diġà indikajt, fit-taqsima preċedenti, li, fil-fehma tiegħi, talba bħal dik imressqa minn DB kontra Austrian Airlines hija rregolata esklużivament mill-Konvenzjoni ta’ Montréal, peress li oġġettivament tirrigwarda s-sitwazzjoni prevista mill-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni. Konsegwentement, ir-rikorrent ma jistax jaħrab it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn stabbilit fih billi jressaq il-kawża tiegħu taħt id-dritt nazzjonali. Issa se nispjega l-fehma tiegħi dwar din il-kwistjoni.

56. Fil-kawża prinċipali, ma huwiex ikkontestat li t-talba ta’ DB tirrigwarda “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” – jiġifieri, ħruq gravi – imġarrba minn passiġġier – jiġifieri, huwa stess – waqt titjira internazzjonali li taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ġenerali tal-Konvenzjoni ta’ Montréal – kif spjegat fil-punt 18 iktar ’il fuq – u li l-avveniment(i) li wassal(wasslu) għal dawk l-offiżi seħħ(ew) abbord l-inġenju tal-ajru. L-unika kwistjoni kkontestata hija jekk dawn l-offiżi fuq il-persuna għandhomx, fid-dritt , jiġu kkunsidrati bħala li ġew ikkawżati minn “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1).

57. F’dan ir-rigward, infakkar li, waqt it-titjira li ttrasportat lil DB lejn Vjenna, buqar waqa’ b’mod involontarju minn trolley tas-servizz li kien qed jiġi mmanuvrat mill-assistenti fost ringieli ta’ postijiet bilqegħda. Inxtered kafè jaħraq, u ħalla lil DB bi ħruq gravi ( ).

58. Kif tosserva l-qorti tar-rinviju, inċident sfortunat bħal dan jikkwalifika bla dubju bħala “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. Dan hu hekk, irrispettivament minn jekk wieħed japplikax id-definizzjoni ta’ dan il-kunċett iddikjarata ħafna snin ilu mill-United States Supreme Court (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti) fis-sentenza Air France vs Saks ( ) – “avveniment jew ġrajja mhux mistennija jew mhux tas-soltu li huwa estern għall-passiġġier” – jew id-definizzjoni ġdida adottata mill-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Niki Luftfahrt – “avveniment involontarju li joħloq dannu mhux previst” ( ). Ovvjament, meta wieħed jimbarka inġenju tal-ajru ma jistenniex/jipprevedix li buqar tal-kafè jaħraq se jinxtered fuqu waqt it-titjira ( ).

59. Din il-konstatazzjoni ma hijiex ikkontestata minn DB ( ). Madankollu, quddiem il-qorti tal-appell u l-qorti tar-rinviju, ir-rikorrent ifformula t-talba tiegħu bħala li ma kinitx dwar dan l-“inċident”, iżda pjuttost dwar dak li seħħ wara. Fil-fatt, skont it-teorija ta’ rkupru li fuqha jibbaża ruħu DB, it-talba tiegħu tirriżulta minn kawża oħra, jiġifieri l-ewwel għajnuna allegatament ( ) insuffiċjenti u inadegwata li l-assistenti tat-titjira taw għall-ġrieħi tiegħu ( ), bi ksur tad-dmir ta’ diliġenza li t-trasportaturi għandhom lejn il-passiġġieri tagħhom. Din il-kawża hija distinta mill-“inċident” inizjali u rriżultat f’offiża fuq il-persuna separata, jiġifieri l-aggravar tal-ħruq tiegħu. Huwa biss għal dan id-dannu fuq il-persuna partikolari li huwa qiegħed jitlob kumpens.

60. Għalhekk, fil-fehma ta’ DB, it-talba tiegħu – kif tressqet – tikkonċerna biss offiżi fuq il-persuna li ġew ikkawżati mhux mill-waqgħa “aċċidentali” tal-buqar tal-kafè jaħraq, iżda mir-rispons sussegwenti tal-ekwipaġġ tal-kabina. Għaldaqstant, din it-talba ma hijiex irregolata mill-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal u, għalhekk, tista’ tipproċedi fuq il-bażi tad-dritt Awstrijak, taħt il-kundizzjonijiet – b’mod partikolari t-terminu ta’ preskrizzjoni – stabbiliti fih.

61. Fid-dawl ta’ dan l-argument, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, bl-ewwel domanda tagħha, jekk il-waqgħa tal-buqar tal-kafè jaħraq, u l-ewwel għajnuna li ngħatat mill-ekwipaġġ fuq il-ħruq sussegwentement, għandhomx jiġu ttrattati bħala kawżi separati ta’ offiżi fuq il-persuna jew bħala li jifformaw parti minn “inċident” uniku fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.

62. Fil-fehma tiegħi, din l-ewwel domanda għandha tiġi kemxejn fformulata mill-ġdid. Fil-fatt, il-kawża prinċipali, meqjusa fid-dawl tal-argument ta’ DB, tqajjem, b’mod pjuttost ċar, kwistjoni ta’ kawżalità. Essenzjalment, il-kwistjoni dwar jekk it-talba tar-rikorrent taqax jew le taħt l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal u, bħala tali, hija rregolata esklużivament minn dan l-istrument, tiddependi minn jekk l-inċident inizjali li seħħ abbord l-inġenju tal-ajru, jiġifieri l-waqgħa tal-buqar, jistax jitqies bħala li “kkawża” jew le, fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, l-offiżi fuq il-persuna li għalihom huwa qiegħed jitlob kumpens, peress li intervjena bejniethom l-għoti tal-ewwel għajnuna mill-ekwipaġġ. Din il-kwistjoni għandha tiġi indirizzata bħala tali ( ). Għall-kuntrarju, ma jkunx xieraq li tiġi ttrattata b’mod kemxejn indirett, taħt il-kunċett ta’ “inċident”, billi wieħed jistaqsi jekk dawn iż-żewġ fatturi distinti għandhomx jiġu ttrattati bħala avveniment wieħed għall-finijiet tal-istess dispożizzjoni ( ).

63. Għaldaqstant, fis-siltiet iktar ’l isfel ser nispjega għaliex il-waqgħa “aċċidentali” tal-buqar għandha, għall-finijiet tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, tiġi kkunsidrata, fid-dritt, bħala li “ikkawżat” l-offiżi fuq il-persuna li huma s-suġġett tat-talba ta’ DB, irrispettivament mill-fatt li l-għoti tal-ewwel għajnuna minn hemm ’il quddiem seta’ ukoll jikkontribwixxi għal dawk l-offiżi (1) ( ). Barra minn hekk, peress li Austrian Airlines qajmet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja l-kwistjoni ta’ jekk, fi kwalunkwe każ, dan it-tieni avveniment jistax ukoll, fih innifsu, jikkwalifika bħala “inċident” fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, ser nindirizzaha fil-qosor għall-fini ta’ kompletezza (2).

1. Il‑waqgħa “aċċidentali” tal‑buqar għandha titqies, fid‑dritt, bħala li “kkawżat” l‑offiżi fuq il‑persuna mġarrba għall‑fini tal‑Artikolu 17(1) tal‑Konvenzjoni ta’ Montréal.

64. Bħala punt ta’ tluq dwar il-kwistjoni, ta’ min jenfasizza li, għalkemm l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal ma jispeċifikax f’liema sitwazzjonijiet inċident partikolari jista’ jitqies bħala li “kkawża” mewt jew offiża fuq il-persuna fir-rigward ta’ passiġġier, u għalkemm din il-konvenzjoni ġeneralment ma tiddefinixxix dan it-terminu, dan ma għandux jiġi interpretat b’riferiment għad-dritt nazzjonali applikabbli għall-kuntratt ta’ trasport inkwistjoni ( ), kif DB u Austrian Airlines jssuġġerixxu. Fil-fatt, fid-dawl tal-għan ta’ uniformità segwit minn din il-konvenzjoni ( ), u peress li din tal-aħħar ma tgħidx mod ieħor ( ), dan it-terminu għandu minflok jingħata interpretazzjoni indipendenti, fid-dawl tar-regoli ta’ interpretazzjoni stabbiliti fil-Konvenzjoni ta’ Vjenna ( ). L-indipendenza mid-dritt nazzjonali, madankollu, ma għandhiex tfisser li dan jiġi injorat kompletament. Fejn jidħol kunċett fundamentali tad-dritt tar-responsabbiltà bħall-kawżalità – li d-dettalji tiegħu ma tantx jistgħu jiġu dedotti, b’onestà intellettwali, mit-“tifsira ordinarja” ta’ dan it-terminu, il-“kuntest” li fih jintuża u l-“għan u l-iskop” tal-Konvenzjoni ta’ Montréal waħedhom – wieħed irid ukoll jitnebbaħ mill-prinċipji ġenerali li huma komuni għad-drittijiet tal-Istati Partijiet ( ).

65. Skont dawn ir-regoli ta’ interpretazzjoni, u fid-dawl ta’ dawn il-prinċipji, jiena tal-fehma, flimkien mal-intervenjenti kollha quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, li, sabiex jiġi ddeterminat, f’kull każ, jekk l-“inċident” rilevanti jistax jitqies bħala li “kkawża” l-offiża fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġier li hija s-suġġett tat-talba, żewġ kriterji komplementari għandhom jiġu applikati konsekuttivament.

66. Kif isostnu Austrian Airlines, il-Gvern Ġermaniż u l-Kummissjoni, l-ewwel kriterju jirriżulta direttament mit-tifsira ordinarja tal-verb “ikkawża” użat fl-Artikolu 17(1), jiġifieri “tagħmel xi ħaġa tiġri”. Dan il-kritrju huwa wieħed fattwali. Jikkorrispondi ma’ dak li huwa magħruf fid-drittijiet tal-Istati Partijiet bħala kawżalità “sine qua non”, “li kieku ma kienx għal”, jew “ekwivalenza ta’ kundizzjonijiet”. Taħt dan il-kriterju, kull aġir jew avveniment li, fil-fatt, jikkostitwixxi kundizzjoni neċessarja ta’ offiża fuq il-persuna partikolari – jiġifieri, li kieku ma kinitx tiġġarrab – jitqies li kkawża lil dan tal-aħħar. Peress li kwalunkwe offiża fuq il-persuna hija r-riżultat ta’ kombinazzjoni ta’ fatturi, li kull wieħed jikkontribwixxi għall-okkorrenza tagħha ( ), hija meqjusa, taħt il-kriterju ta’ “li kieku ma kienx għal”, bħala li għandha mhux kawża waħda, iżda multipli. Tabilħaqq, dawn il-fatturi kollha huma kkunsidrati bħala kawżi fattwali ta’ dik l-offiża fuq il-persuna – jew “ħoloq” fil-“katina ta’ kawżi” li jwasslu għaliha ( ).

67. Għalhekk, għall-finijiet tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, l-ewwel kriterju jkun issodisfatt meta l-“inċident” rilevanti ikun, fil-fatt, kundizzjoni neċessarja tal-offiża fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġier li hija s-suġġett tat-talba – jiġifieri, li kieku ma kienx għal dak l-avveniment, l-offiża fuq il-persuna ma kinitx tiġġarrab. Dan ifisser ukoll li huwa biżżejjed li l-“inċident” ikun wieħed mill-fatturi li jkunu kkontribwixxew sabiex iseħħ dik l-offiża fuq il-persuna – “ħolqa” fil-“katina ta’ kawżi” li wasslet għaliha. Kif irrilevat il-qorti tar-rinviju, dan l-approċċ ġie espressament approvat, b’mod partikolari, mill-United States Supreme Court (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti) fis-sentenza Air France vs Saks. ( )

68. Fil-fehma tiegħi, dan l-ewwel kriterju huwa konsistenti kemm mal-għan tal-protezzjoni tal-konsumatur ( ) kif ukoll mal-għan tal-uniformità segwit mill-Konvenzjoni ta’ Montréal. F’dan ir-rigward, ħalli nikkunsidraw l-eżempju ipotetiku ta’ offiża fuq il-persuna fir-rigward ta’ passiġġier, prodotta mill-kombinazzjoni ta’ – mill-inqas – żewġ fatturi, jiġifieri (i) il-kundizzjoni tas-saħħa preċedenti tal-passiġġier inkwistjoni, li għamlitu suxxettibbli għal attakki tal-qalb, u (ii) l-istress estrem ipprovokat mill-inżul ta’ emerġenza “aċċidentali” tal-inġenju tal-ajru, li wassal għal tali attakk. F’dan ix-xenarju, minn naħa, l-ewwel kriterju deskritt hawn fuq jikkontribwixxi sabiex il-vittma tkun tista’ tiġi kkumpensata faċilment ( ) taħt l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, peress li s-sempliċi fatt li l-“inċident” huwa “ħolqa” waħda fil-“katina ta’ kawżi” li wasslu għall-mewt jew offiża fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġier huwa biżżejjed. Jekk, b’kuntrast, l-“inċident’ kellu jkun il-“kawża unika/suffiċjenti”, jew saħansitra l-“kawża prinċipali” tal-offiża fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġier, dan ikun ifixkel serjament it-talba tiegħu. L-ewwel kriterju alternattiv ikun jista’ jeskludi għalkollox rimedju fl-eżempju mogħti ( ). It-tieni wieħed ikun iwassal għal inċertezza. Fil-fatt, l-għażla bejn iż-żewġ fatturi imsemmija hawn fuq tkun argumentabbli u, bħala tali, probabbli li tiġġenera dibattitu sinjifikattiv bejn il-litiganti, bid-deċiżjoni li fl-aħħar mill-aħħar tittieħed mill-imħallef tkun kemxejn arbitrarja ( ). Min-naħa l-oħra, il-kriterju ta’ “li kieku ma kienx għal” jikkontribwixxi wkoll għall-applikazzjoni uniformi ta’ din il-konvenzjoni. Tabilħaqq, il-fatt jekk talba hijiex irregolata mill-Artikolu 17(1) jew le jiddependi minn xi relazzjoni oġġettiva bejn l-offiża fuq il-persuna fir-rigward ta’ passiġġier u “inċident”, u mhux minn kif il-kawża tal-ewwel ġiet invokata mir-rikorrent jew difiża mit-trasportatur – punt li fuqu ser nerġa’ lura għalih iktar tard.

69. Wara li ngħad dan, kif il-partijiet u l-intervenjenti kollha enfasizzaw b’mod univoku quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, għall-finijiet tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, il-kriterju ta’ “li kieku ma kienx għal” diskuss iktar ’il fuq ma jistax jiġi applikat bla rażan. Inkella, il-portata ta’ din id-dispożizzjoni u, fl-aħħar mill-aħħar, dik tar-responsabbiltà tat-trasportatur taħtha jkunu eċċessivi.

70. F’dan ir-rigward, ikkunsidra x-xenarju ipotetiku li ġej: l-inġenju tal-ajru li jkun qiegħed jittrasporta tim nazzjonali tal-futbol għat-Tazza tad-Dinja jsofri ħsara “aċċidentali” f’waħda mill-magni tiegħu u jagħmel inżul ta’ emerġenza. Il-plejers ma jweġġgħux waqt dak l-inċident, iżda naturalment ikun ixxukkjati b’li ġara. It-trawma ta’ dan l-“inċident” tiżdied fuq ġimgħa sakemm, waqt logħba, wieħed minnhom jiġi distratt, jimmissja l-ballun, jitlef il-bilanċ, jaqa’ u jilwi l-għaksa – offiża fuq il-persuna li tkun tista’ tagħti lok għal danni sostanzjali, minħabba l-impatt detrimentali li ċertament ikollha fuq il-kapaċità ta’ dan il-plejer li jipparteċipa iktar f’dan l-avveniment sportiv.

71. Jista’ jkun li, li kieku ma kienx għall-“inċident” inizjali il-plejer ma kienx isofri l-offiża fuq il-persuna inkwistjoni. Madankollu, tkun qed tiġġebbed b’mod mhux iġġustifikat id-dispożizzjoni tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal li jiġi kkunsidrat li offiżi fuq il-persuna bħal din, li jirrigwardaw biss remotament ħafna “inċident”, huma rregolati minn din id-dispożizzjoni. Barra minn hekk, kieku t-trasportaturi bl-ajru kienu responsabbli taħtu għal konsegwenzi daqshekk remoti ta’ inċident li seħħ abbord l-inġenji tal-ajru tagħhom, dan ikun jista’ jimponi fuqhom piż ta’ kumpens tqil ħafna, li jkun diffiċli li jiġi ddeterminat u kkalkolat. Il-“bilanċ ekwu ta’ l-interessi” bejn passiġġieri u trasportaturi mfittex minn dawk li abbozzaw il-Konvenzjoni ma jinżammx ( ). B’analoġija, fid-drittijiet tal-Istati Partijiet, kif irrimarka DB, huwa ġeneralment irrikonoxxut li l-kriterju “li kieku ma kienx għal” ma huwiex biżżejjed sabiex iżżomm ir-responsabbiltà f’limiti raġonevoli ( ).

72. Għal din ir-raġuni, it-tieni kriterju għandu, f’kull każ, jiġi applikat. Dan il-kriterju huwa wieħed legali u, bħala tali, jinvolvi għażla ta’ politika. Hija kwistjoni li jiġi ddeterminat jekk ir-relazzjoni kawżali bejn “inċident” u offiża fuq il-persuna fir-rigward tal-passiġġier, lil hinn mis-sempliċi sodisfazzjon tal-kriterju ta’ “li kieku ma kienx għal”, hijiex suffiċjentement sinjifikattiva, sabiex ikun jidher ġustifikat u raġonevoli, fid-dawl tal-għan u l-iskop tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, li jiġi applikat l-Artikolu 17(1) u sabiex t-trasportatur jinżamm responsabbli taħt din id-dispożizzjoni. Dan il-kriterju jikkorrispondi għal dik li hija magħrufa bħala “kawża adegwata” fil-pajjiżi tad-dritt ċivili u “kawża prossima” fil-pajjiżi tad-dritt komuni.

73. B’mod ġenerali, fid-drittijiet tal-Istati Partijiet ( ), fost il-fatturi kollha li kkontribwixxew għal offiża fuq il-persuna partikolari, aġir jew avveniment partikolari jitqies bħala kawża ( ) “adegwata” jew “prossima” ( ) u, għalhekk, azzjonabbli ta’ dik l-offiża fuq il-persuna jekk din tal-aħħar tkun riżultat “naturali” tal-ewwel. Il-kriterju sekondarju klassiku huwa li jiġi vverifikat jekk l-offiża inkwistjoni kinitx konsegwenza prevedibbli ta’ dik l-imġiba jew avveniment – jiġifieri, jekk, retrospettivament, persuna ipotetika setgħetx raġonevolment tipprevedi, fid-dawl taċ-ċirkustanzi kollha u l-esperjenza tal-passat, li din l-imġiba jew dan l-avveniment jikkawżaw dan it-tip ta’ offiża fuq il-persuna. Kriterju sekondarju ieħor relatat mill-qrib, imsemmi mill-Gvern Ġermaniż, jikkonsisti fil-verifika ta’ jekk l-offiża fuq il-persuna tistax titqies bħala l-materjalizzazzjoni ta’ riskju inerenti għall-aġir jew l-avveniment inkwistjoni ( ). L-ebda kriterju sekondarju minnhom ma jiġi ssodisfat meta jkun jidher improbabbli li l-aġir jew l-avveniment rilevanti kienu jirriżultaw f’dik l-offiża fuq il-persuna, u li seħħet biss minħabba katina ta’ avvenimenti “partikolarment atipika” jew “straordinarja ħafna”. Dan it-test legali għandu jiġi applikat mhux b’mod astratt, iżda pjuttost billi wieħed iżomm f’moħħu l-intenzjoni ta’ politika ċara u soda tiegħu: filwaqt li n-nies ġeneralment għandhom iwieġbu għall-azzjonijiet dannużi tagħhom, ir-responsabbiltà ċivili ma tistax b’mod raġonevoli testendi għal konsegwenzi mbiegħda ta’ dawn tal-aħħar.

74. Fil-kuntest tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, kif issuġġerew b’mod univoku l-partijiet u l-intervenjenti kollha ( ), dan ifisser li l-firxa ta’ din id-dispożizzjoni, u l-portata tar-responsabbiltà tat-trasportatur taħtha, huma limitati għal offiżi fuq il-persuna li huma konsegwenzi prevedibbli tal-“inċident” rilevanti – jew, fi kliem ieħor, offiżi li jikkostitwixxu l-materjalizzazzjoni ta’ riskju inerenti għal dan l-avveniment. Dawn għandhom jitqiesu, fid-dritt, bħala “ikkawżati” mill-“inċident” inkwistjoni, għall-finijiet ta’ din id-dispożizzjoni. Għall-kuntrarju, offiżi fuq il-persuna li jkunu jidhru, retrospettivament, bħala konsegwenzi improbabbli tal-“inċident”, u li rriżultaw biss minnu minħabba katina ta’ avvenimenti “partikolarment atipika” jew “straordinarja ħafna” ma għandhomx. Hawnhekk ukoll, b’mod partikolari, il-qrati tal-Istati Uniti jsegwu dak l-approċċ. Fil-fehma tagħhom, sabiex ikun jissodisfa r-rekwiżit ta’ kawżalità tal-Artikolu 17(1), rikorrent għandu mhux biss jipprova li “inċident” huwa parti mill-“katina ta’ kawżi” li twassal għall-offiża fuq il-persuna fir-rigward tiegħu, iżda wkoll li tal-ewwel ikkawża “prossimament” din tal-aħħar ( ).

75. Fil-kawża prinċipali, ma hemm l-ebda dubju li l-ewwel kriterju deskritt iktar ’il fuq huwa ssodisfatt. Dan diġà ġie stabbilit mill-qorti tar-rinviju. Ovvjament, minn lat fattwali, ‘li kieku ma kienx għall-waqgħa “aċċidentali” tal-buqar tal-kafè, DB ma kienx isofri l-offiżi fuq il-persuna li għalihom huwa qiegħed jitlob kumpens – u dan huwa hekk, anki jekk wieħed jaċċetta r-raġunament ta’ DB li l-ħruq inizjali li sofra għandu, f’dan ir-rigward, jiġi distint mill-“aggravar” sussegwenti tiegħu ( ). Fil-fatt, kif osservaw dik il-qorti u l-intervenjenti kollha, jekk wieħed ineħħi l-waqgħa tal-buqar tal-kafè mill-ekwazzjoni, DB ma kienx jinħaraq u, ovvjament, il-ħruq tiegħu (dak iż-żmien) ineżistenti ma setax possibbilment “aggrava” minn dakinhar.

76. Ċertament, l-allegat nuqqas tal-ekwipaġġ li jagħti l-ewwel għajnuna kif suppost jista’ – jekk jiġi pprovat – jiġi kkunsidrat bħala “ħolqa” oħra fil-“katina ta’ kawżi” li jwasslu għal dan l-hekk imsejjaħ “aggravar”. Jekk wieħed jassumi li (i) l-ekwipaġġ kien legalment meħtieġ li jirrispondi għat-tismit ta’ DB b’ċertu mod, minħabba dmir ta’ diliġenza lejn il-passiġġieri ( ) u/jew standards tal-industrija ( ), (ii) huwa naqas milli jagħmel dan, u li (iii) kieku ma kienx naqas b’dan il-mod, seta’ jtaffi l-ħruq ta’ DB, wieħed jista’ probabbilment jikkunsidra li, li kieku ma kienx għal dak in-nuqqas, dawn l-offiżi fuq il-persuna ma kinux jiġġarrbu fil-forma li fl-aħħar mill-aħħar iġġarbu – ma kinux ikunu “aggravati” fis-sens li DB isostni. Din il-kunsiderazzjoni, madankollu, hija immaterjali. Kif intqal fil-punt 67 iktar ’il fuq, sabiex jiġi ssodisfatt l-ewwel kriterju, huwa biżżejjed li l-“inċident” ikun wieħed mill-fatturi li kkontribwixxew għall-produzzjoni tal-offiża inkwistjoni: ma għandux għalfejn ikun l-uniku kawża.

77. It-tieni kriterju huwa wkoll b’mod ċar issodisfatt hawnhekk, minkejja l-isforzi ta’ DB sabiex jikkonvinċi lill-Qorti tal-Ġustizzja bil-kuntrarju. Essenzjalment, ir-rikorrent isostni li l-waqgħa “aċċidentali” tal-buqar tal-kafè ma setgħetx titqies li kkawżat “b’mod adegwat” jew “b’mod prossimu” l-offiżi fuq il-persuna allegati – l-“aggravar” tal-ħruq tiegħu – peress li ma kinux konsegwenzi “prevedibbli” ta’ dan l-“inċident”. Fil-fehma ta’ DB, dan l-aggravar seħħ biss minħabba katina ta’ avvenimenti “atipika”. Tabilħaqq, dak li ‘tipikament’ jiġri wara li persuna tinstamat abbord inġenju tal-ajru, huwa li hija tirċievi l-ewwel għajnuna suffiċjenti u adegwata, sabiex tipprevjeni li l-grieħi tagħha jiggravaw. In-nuqqas straordinarju tal-ekwipaġġ li jagħmel dan hawnhekk ikun jiffunzjona bħala “kawża li tissostitwixxi”, li tkisser il-“katina” li twassal lura għall-“inċident” inizjali.

78. Madankollu, dan l-argument ma jreġġix għal skrutinju mill-qrib. Fl-ewwel lok, hawnhekk għal darba oħra, anki jekk il-ħruq inizjali ta’ DB kellu jiġi distint mill-“aggravar” tiegħu, dan tal-aħħar ikun ovvjament konsegwenza prevedibbli tat-tismit, peress li dan “l-aggravar” huwa dak li kien jirriżulta – jew hawn, possibbilment, irriżulta – mill-evoluzzjoni “naturali” tal-ġrieħi. Fi kliem ieħor, kif jgħid il-Gvern Ġermaniż, ir-riskju ta’ “aggravar” tal-ħruq kien diġà inerenti mill-waqgħa “aċċidentali” tal-buqar. L-ewwel għajnuna mogħtija mill-ekwipaġġ kienet, preċiżament, maħsuba sabiex tipprevjeni l-materjalizzazzjoni ta’ dan ir-riskju. Għalhekk, hemm relazzjoni ċara u mill-qrib ta’ “kawża u effett” bejn l-offiżi ta’ DB – għal darba oħra, anki jekk jistgħu/għandhom jiġu distinti – u l-“inċident” rilevanti.

79. F’dan ir-rigward, ejja nimmaġinaw xenarju, imwarrab mit-trasport tal-passiġġieri iżda, fil-fehma tiegħi, pjuttost illustrattiv. Persuna b’negliġenza twaqqa’ xemgħa mixgħula fuq il-purtiera tad-dar tal-ġar tagħha. Jaqbad in-nar. Il-pumpiera msejħa sabiex jintervjenu b’negliġenza ma għandhomx it-tagħmir meħtieġ u jonqsu milli jiġġieldu l-fjammi kif suppost. Fl-aħħar, id-dar tinħaraq kollha. Skont ir-raġunament ta’ DB, dan jitqies bħala konsegwenza improbabbli tat-twaqqigħ tax-xemgħa, għaliex kieku l-pumpiera kienu wettqu d-dmir ta’ diliġenza tagħhom u rnexxielhom jitfu n-nar, il-ħsara lid-dar kienet tittaffa. L-iżball loġiku huwa ovvju. B’mod ċar, kien prevedibbli li t-twaqqigħ ta’ xemgħa fuq purtiera jista’ eventwalment jirriżulta f’li d-dar tinħaraq. Fi kliem ieħor, dan ir-riżultat aħħari kien b’mod ċar “fi ħdan ir-riskju” inerenti għal din l-azzjoni.

80. Fit-tieni lok, kuntrarjament għal dak li jsostni DB, f’dan il-każ, filwaqt li r-rispons tal-ekwipaġġ għall-waqgħa tal-buqar, jekk jiġi pprovat li kien ittraskurat, jista’ ċertament, kif diġà indikajt, jitqies bħala kawża oħra tal-“aggravar” tal-offiżi fuq il-persuna fir-rigward tiegħu, dan ma jistax, madankollu, jwassal sabiex “tinkiser il-katina” li tmur lura għall-“inċident” oriġinali. Dan ikun il-każ, kif inhu ovvju mill-punti 73 u 74 iktar ’il fuq, biss li kieku l-aġir tal-ekwipaġġ kien partikolarment atipiku jew straordinarju ħafna, sal-punt li dan l-aġir – u l-offiżi eventwalment imġarrba – ikun jidher, retrospettivament, imprevedibbli jew improbabbli għal parti terza ipotetika ( ). B’hekk biss ikun, f’termini ta’ politika, mhux raġonevoli li dawk l-offiżi fuq il-persuna jiġu imputati għal dak l-“inċident”. Dan huwa livell għoli, li sempliċement ma jintlaħaqx f’sitwazzjoni bħal dik fil-kawża prinċipali.

81. Fil-fatt, kif josservaw b’astuzja Austrian Airlines, il-Gvern Ġermaniż u l-Kummissjoni, il-fatt li assistent tat-titjira, li seta’ kellu biss taħriġ mediku limitat, u li għandu dmirijiet oħra u passiġġieri x’jieħu ħsieb, ma jipprovdix, fil-kuntest potenzjalment stressanti ta’ wara “inċident”, il-kura medika meħtieġa u l-attenzjoni lil passiġġier ferut ma tantx jista’ jidher, retrospettivament, improbabbli għal tali terza persuna ( ). Dan ma huwiex daqstant “atipiku” jew “straordinarju”. Jista’ jiġri b’mod plawżibbli għaliex, fid-dawl tal-esperjenza, in-nies tabilħaqq jagħmlu żbalji f’ċirkustanzi bħal dawn. Bl-istess mod, nuqqas negliġenti li timtela mill-ġdid kaxxa ta’ emerġenza qabel titjira ma tantx jista’ jitqies hekk ( ).

82. Eżempju simili jkun dak ta’ persuna li tintlaqat minn karozza misjuqa b’negliġenza minn persuna oħra, li tirriżulta f’driegħ miksur li jeħtieġ operazzjoni. Waqt l-operazzjoni, il-kirurgu jonqos milli japplika biżżejjed diliġenza u attenzjoni u ma jirnexxilux itaffi l-offiża fuq il-persuna, jew jaggravaha, jew saħansitra jikkawża offiża fuq il-persuna differenti. Normalment, fid-drittijiet tal-Istati Partijiet, tali żbalji mediċi ma “jiksrux il-katina” li twassal lura għan-negliġenza inizjali tas-sewwieq, peress li dawn ma humiex partikolarment atipiċi jew eċċezzjonali ħafna, sal-punt li, b’mod retrospettiv, ikunu jidhru improbabbli minħabba li, sfortunatament, dawn iseħħu ( ).

83. Fil-fehma tiegħi, din l-interpretazzjoni tar-rekwiżit ta’ kawżalità stabbilit fl-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, f’sitwazzjoni bħal dik fil-kawża prinċipali, hija perfettament konformi mas-sistema, l-għan u l-iskop ta’ din il-konvenzjoni.

84. L-ewwel, fir-reġim ta’ responsabbiltà stabbilit fil-Konvenzjoni ta’ Montréal fil-każ ta’ “inġurji personali [offiżi fuq il-persuna]” mġarrba minn passiġġier, il-kwistjoni ta’ jekk il-persunal tat-trasportatur, fil-każ ta’ “inċident”, ħax il-passi meħtieġa sabiex jevita l-offiża hija maħsuba li jkollha rwol biss fl-istadju tad-difiża, skont l-Artikolu 21(2)(a) ta’ din il-konvenzjoni, sabiex tiġi limitata r-responsabbiltà tat-trasportatur skont l-Artikolu 17(1) ( ). Għalhekk, loġikament, dan l-aspett ma għandux jittieħed inkunsiderazzjoni, kontra l-kurrent, meta jiġi evalwat jekk dan l-“inċident” jistax jitqies li “kkawża” dan id-dannu jew le u, għalhekk, jekk it-talba inkwistjoni hijiex irregolata jew le minn din l-aħħar dispożizzjoni.

85. It-tieni, din l-interpretazzjoni tikkontribwixxi għall-“bilanċ ekwu ta’ l-interessi” bejn il-passiġġieri u t-trasportaturi mfittex minn dawk li abbozzaw l-Konvenzjoni ta’ Montréal. Hija tiżgura li, meta tkun tressqet talba għal kumpens, skont l-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni, fit-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn stabbilit fiha, rikorrent ikun jista’ jiġi kkumpensat, taħt din id-dispożizzjoni, għat-totalità tal-konsegwenzi dannużi li jirriżultaw “prossimament” mill-“inċident” rilevanti, anki dawk li setgħu seħħew, parzjalment, minħabba l-għoti sussegwenti tal-ewwel għajnuna inadegwata jew insuffiċjenti ( ). Fl-istess ħin, tali responsabbiltà ma tkunx eċċessiva, iżda pjuttost iġġustifikata u raġonevoli, minħabba l-importanza tal-“inċident” inkwistjoni ( ).

86. It-tielet, nemmen, flimkien mal-qorti tar-rinviju u l-Kummissjoni, li l-istess interpretazzjoni tikkontribwixxi wkoll għall-applikazzjoni uniformi tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. F’dan ir-rigward, kif indikajt fl-ewwel Taqsima tal-analiżi tiegħi, dan l-istrument jistabbilixxi sistema imperattiva ta’ responsabbiltà. Għaldaqstant, kif imsemmi fil-punt 68 iktar ’il fuq, il-fatt dwar jekk talba hijiex irregolata mill-Artikolu 17(1) tagħha għandha tiġi ddeterminata, mhux fid-dawl ta’ kif tressqet, iżda oġġettivament, fid-dawl tal-fatti reali. L-interpretazzjoni tiegħi tiggarantixxi, preċiżament, li, kull darba li talba tkun tikkonċerna offiżi fuq il-persuna li jkunu oġġettivament u relatati mill-qrib ma’ “inċident”, konsulent legali kapaċi ma jkunx jista’ jevita l-konvenzjoni, u b’mod partikolari l-perijodu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn sabiex jitressqu proċeduri, billi b’mod stuż jissepara, kif ipprova jagħmel DB ( ), dawn l-offiżi fuq il-persuna minn dak l-avveniment ( )

2. Jekk in‑nuqqas tal‑ekwipaġġ li jagħti l‑ewwel għajnuna adegwata u suffiċjenti jistax jikkostitwixxi, fih innifsu, “inċident”

87. Fis-sottomissjonijiet tagħha, Austrian Airlines sostniet li, anki jekk il-waqgħa tal-buqar tal-kafè ma setgħetx titqies, fid-dritt, bħala li “ikkawżat” l-offiżi fuq il-persuna invokati minn DB, dan ma jkunx rilevanti. Fil-fatt, fil-fehma tat-trasportatur, il-fattur ippreżentat mir-rikorrent bħala l-“kawża” reali ta’ dawn l-offiżi fuq il-persuna, jiġifieri l-ewwel għajnuna mogħtija mill-assistenti tat-titjira, jikkwalifika, fih innifsu, bħala “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal. B’hekk, fi kwalunkwe każ, it-talba ta’ DB, anki taħt fehma ristretta tal-esklużività ta’ dan l-istrument ( ), tkun taqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni tiegħu, u għaldaqstant, tkun prekluża bħala preskritta.

88. Din il-mistoqsija hija sostanzjalment differenti minn dik li qed issir mill-qorti tar-rinviju. Ma għadhiex kwistjoni ta’ kawżalità fiha nnifisha, iżda ta’ klassifikazzjoni legali ta’ aġir partikolari tal-ekwipaġġ. Barra minn hekk, din il-kwistjoni ma ġietx diskussa b’mod sostanzjali quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja. Fil-fatt, din ġiet indirizzata biss b’mod superfiċjali minn DB u Austrian Airlines fis-sottomissjonijiet tagħhom. Fuq kollox, kif ser nispjega fil-punt li jmiss, huwa inutli, għall-finijiet ta’ din il-kawża, li din tiġi indirizzata. Għal dawn ir-raġunijiet kollha, inħeġġeġ bir-rispett lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex ma tidħolx f’din id-diskussjoni. Jekk hija, madankollu, tagħżel li tagħmel dan, jiena ser nindirizzaha fil-qosor, u sussidjarjament.

89. B’mod ġenerali, meta – kif inhu l-każ fil-kawża prinċipali – iseħħ “inċident” waqt titjira internazzjonali, bħall-waqgħa involontarja ta’ buqar bil-kafè jaħraq fuq passiġġier, li jwassal għal offiżi fuq il-persuna, wieħed ma għandux għalfejn jistaqsi jekk in-nuqqas sussegwenti tal-ekwipaġġ li jagħti l-ewwel għajnuna xierqa fuq il-ġrieħi jikkwalifikax ukoll bħala tali. Kif spjegat fit-taqsima preċedenti, il-fatt li l-“inċident” inizjali “adegwatament” jew “prossimament” ikkontribwixxa għal dawk l-offiżi fuq il-persuna huwa biżżejjed għall-finijiet tal-Artikolu 17(1) – kemm jekk ikun sabiex it-trasportatur jiġi ordnat jikkumpensa lill-vittma jew, kif inhu l-każ fil-kawża prinċipali, li tiġi miċħuda t-talba ta’ dan tal-aħħar bħala prekluża mill-Konvenzjoni. Ikun superfluwu li jsir skrutinju ulterjuri tal-“katina ta’ kawżi” li jwasslu għall-offiżi fuq il-persuna fit-tfittxija ta’ “inċident(i)” ieħor(oħrajn) ( ).

90. Din il-kwistjoni ssir rilevanti biss f’sitwazzjonijiet – differenti minn dik fil-kawża prinċipali – fejn passiġġieri jsofru problema medika waqt titjiriet internazzjonali, bħal puplesiji jew attakki tal-qalb, li ma seħħewx minħabba xi avveniment anormali, iżda biss bħala riżultat ta’ kundizzjonijiet tas-saħħa minn qabel li jinzertaw jimmanifestaw ruħhom abbord. Fil-fatt, dawn il-kwistjonijiet mediċi ġeneralment ma humiex meqjusa bħala “inċidenti” taħt l-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, peress li ma humiex “esterni” għall-passiġġieri kkonċernati ( ), iżda tabilħaqq purament “interni” għalihom ( ). F’dak il-kuntest, tressaq l-argument – jew minn passiġġieri jew inkella minn linji tal-ajru, skont il-kuntest ( ) – li n-nuqqas tal-ekwipaġġ li jirrispondi b’mod adegwat għall-problema medika inkwistjoni – għaliex injoraha, jew ma tahiex biżżejjed l-ewwel għajnuna, jew ma kellux abbord it-tagħmir meħtieġ sabiex jagħmel dan, jew ukoll għaliex ġie deċiż b’mod żbaljat li l-inġenju tal-ajru ma jinżilx f’ajruport fil-qrib għal kura immedjata, eċċ – kien jikkostitwixxi, fih innifsu, tali “inċident”, li kkontribwixxa għall-mewt eventwali tal-passiġġier jew għall-offiża fuq il-persuna fir-rigward tiegħu.

91. Hemm ħafna deċiżjonijiet, b’mod partikolari, mill-qrati tal-Istati Uniti dwar din il-kwistjoni partikolari. Dik il-ġurisprudenza, madankollu, ma hijiex kompletament stabbilita. Fil-fatt, DB u Austrian Airlines ressqu kull wieħed deċiżjonijiet li jsostnu l-opinjonijiet opposti tagħhom.

92. Fl-ewwel linja ta’ deċiżjonijiet, ippreżentati minn DB bħala l-“opinjoni tal-maġġoranza”, dawk il-qrati ċaħdu l-argument li n-nuqqas tal-ekwipaġġ li jipprovdi kura medika xierqa, jew li jkollu tagħmir mediku adegwat abbord, jew li jiddevja l-inġenju tal-ajru lejn ajruport fil-qrib ikunu jistgħu jikkostitwixxu, fihom innifishom, “inċidenti” fis-sens tal-Artikolu 17(1) ( ).

93. Madankollu, it-tieni linja ta’ deċiżjonijiet, ippreżentata minn Austrian Airlines bħala l-opinjoni tal-maġġoranza “vera”, u li tibda mis-sentenza seminali tal-United States Supreme Court (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti) fis-sentenza Husain ( ), tindika, bil-maqlub, li r-rispons tal-ekwipaġġ għal kwistjoni medika ta’ passiġġier tista’, f’ċerti sitwazzjonijiet, tikkwalifika bħala tali “inċident”. Dan ikun il-każ fejn il-persunal tat-trasportaturi jiddevja mill-istandards tal-industrija tad-diliġenza u/jew il-politiki u l-proċeduri tal-linji tal-ajru, li jeħtieġuhom li jadottaw imġiba partikolari fiċ-ċirkustanzi – jipprovdu ossiġnu fil-każ ta’ attakk tal-qalb, u eċċ – sa tali punt sinjifikattiv li r-rispons tagħhom jista’ jitqies bħala “mhux tas-soltu” u/jew “mhux mistenni” ( ).

94. Kif indikajt iktar ’il fuq, ma nemminx li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tieħu pożizzjoni fuq din il-kwistjoni fil-kawża preżenti, b’mod partikolari minħabba li hija, nerġa’ nirrepeti, irrilevanti għall-finijiet tal-kawża prinċipali. Madankollu, kieku kellha tagħmel hekk, nissuġġerixxi ċertu grad ta’ kawtela. Ir-raġunament tal-United States Supreme Court (il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti) fis-sentenza Husain iġebbed, fil-fehma tiegħi, il-kunċett ta’ “inċident” b’mod pjuttost sinjifikattiv. Il-fatt li l-aġir tal-ekwipaġġ jista’, fih innifsu, jitqies bħala “avveniment” diġà jqajjem xi diffikultajiet kunċettwali ( ). Madankollu, l-iktar aspett ta’ sfida ta’ din l-interpretazzjoni huwa l-idea sottostanti li skontha n-natura “mhux tas-soltu jew mhux mistennija” (jew “mhux prevista”) ta’ tali “avveniment” tiddependi fuq jekk l-ekwipaġġ iddevjax minn imġiba partikolari meħtieġa mil-liġi – fi kliem ieħor, jekk kienx negliġenti.

95. Fil-fatt, dan l-approċċ għandu l-potenzjal li jbiddel l-eżami ta’ jekk seħħx “inċident” – xi ħaġa li għandha tkun pjuttost sempliċi – f’tilwima twila li tinvolvi evalwazzjonijiet kumplessi ta’ fatti u ta’ dritt. F’dan ir-rigward, filwaqt li huwa rrikonoxxut, f’ħafna ġurisdizzjonijiet, li t-trasportaturi għandhom dmir ta’ diliġenza lejn il-passiġġieri, u għalkemm jeżistu standards tal-industrija dwar kwistjonijiet mediċi ( ) , x’inhu eżattament meħtieġ f’sitwazzjoni partikolari, ħlief għall-każijiet ovvji rari bħal fis-sentenza Husain, huwa spiss argumentabbli ( ). Fuq kollox, infakkar li l-kunċett ta’ “inċident” fis-sens tal-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal huwa intiż li jkun wieħed oġġettiv. In-negliġenza min-naħa tat-trasportatur hija, normalment, mhux rilevanti sabiex jiġi deċiż jekk avveniment partikolari jikkwalifikax bħala tali ( ). Kif intqal fil-punt 84 iktar ’il fuq, din għandha tkun rilevanti biss fl-istadju tad-difiża, skont l-Artikolu 21(2)(a) ta’ din il-konvenzjoni. F’dan ir-rigward, is-sentenza Husain tista’ tiġi kkritikata talli biddlet il-punt fokali tal-investigazzjoni tal-“inċident” min-natura tal-avveniment li kkawża l-offiża fuq il-persuna għall-allegat nuqqas tat-trasportatur tal-ajru li jevitaha.

96. Wara li ntqal dan, meta wieħed iqis kollox, x’għandu, fil-fehma tiegħi, fl-aħħar mill-aħħar jiggwida lill-Qorti tal-Ġustizzja fir-rigward tal-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “inċident” f’tali sitwazzjonijiet ( ) – u raġuni oħra għaliex għandha tirriżerva deċiżjoni dwar din il-kwistjoni għal kawża futura – hija l-pożizzjoni li eventwalment ser tieħu, xi darba, dwar il-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal.

97. Minn naħa, li kieku l-Qorti tal-Ġustizzja kellha tapprova l-fehma wiesgħa ta’ din l-esklużività, hija għandha tiddeċiedi li nuqqas tal-ekwipaġġ li jirrispondi b’mod adegwat għall-kwistjoni medika ta’ passiġġier jikkostitwixxi “inċident”, minkejja d-diffikultajiet kunċettwali mqajma minn din l-interpretazzjoni. Fil-fatt, il-kuntrarju jkun iċaħħad lill-passiġġieri vittmi minn kwalunkwe rimedju – għaliex l-ebda talba ma tkun tista’ titressaq taħt l-Artikolu 17(1), u talbiet għal negliġenza taħt id-dritt domestiku jkunu preklużi mill-Konvenzjoni – filwaqt li jkunu ġarrbu offiża fuq il-persuna parzjalment attribwibbli għall-imġiba tal-persunal tat-trasportatur. Riżultat bħal dan ftit li xejn ikun jista’ jirrifletti l-“bilanċ ekwu ta’ l-interessi” bejn it-trasportaturi tal-ajru u l-passiġġieri. Barra minn hekk, dan ikun ineħħi wkoll inċentiv serju għal-linji tal-ajru sabiex jikkonformaw ruħhom mad-dmir ta’ diliġenza tagħhom u l-istandards rilevanti tal-industrija, peress li ma jkunux responsabbli lejn il-vittmi fil-każ ta’ ksur.

98. Fil-fatt, wieħed għandu jara s-sentenza Husain verament f’dan id-dawl. Din ġiet deċiża wara li l-istess Supreme Court (il-Qorti Suprema) iddeċidiet, fis-sentenza Tseng, li passiġġier għandu jew rimedju taħt il-Konvenzjoni ta’ Montréal jew l-ebda rimedju. Billi inkludiet każijiet ta’ rispons negliġenti tal-ekwipaġġ għal kwistjonijiet mediċi fi ħdan il-kunċett ta’ “inċident”, dik il-qorti żgurat li l-vittmi ta’ tali aġir ikunu jistgħu jiksbu rimedju ( ).

99. Min-naħa l-oħra, kieku l-Qorti tal-Ġustizzja kellha tadotta l-fehma ristretta tal-portata tal-esklużività tal-Konvenzjoni ta’ Montréal, allura nissuġġerixxi li tinżamm l-interpretazzjoni “tradizzjonali” tal-kunċett ta’ “inċident” użat fl-Artikolu 17(1). F’dak il-każ, il-konstatazzjoni li t-traskuraġni tal-ekwipaġġ fit-trattament ta’ passiġġieri morda ma tikkwalifikax, fiha nnifisha, bħala tali, ċertament tkun teskludi rimedju taħt dan l-istrument. Madankollu, fl-istess ħin, din tkun tiftaħ it-triq għal talbiet għal negliġenza taħt id-dritt nazzjonali domestiku. Bħala tali, dawn is-sitwazzjonijiet ma jibqgħux mhux indirizzati.

V. Konklużjoni

100. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nissuġġerixxi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għad-domandi preliminari magħmula mill-Oberster Gerichtshof (il-Qorti Suprema, l-Awstrija) kif ġej

1. L-Artikolu 29 tal-Konvenzjoni għall-Unifikazzjoni ta’ Ċerti Regoli għat-Trasport Internazzjonali bl-Ajru konkluża fit‑28 ta’ Mejju 1999 f’Montréal, iffirmata fid‑9 ta’ Diċembru 1999 mill-Komunità Ewropea, u approvata f’isimha bid-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/539/KE tal‑5 ta’ April 2001 (iktar ’il quddiem il-“Konvenzjoni ta’ Montréal” ,

għandu jiġi interpretata fis-sens li

talba kontra trasportatur tal-ajru, tkun kif tkun imressqa, li hija oġġettivament relatata ma’ offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġier, waqt titjira internazzjonali li tkun taqa’ taħt il-kamp ta’ applikazzjoni ġenerali ta’ din il-konvenzjoni, minħabba inċident li jkun seħħ abbord l-inġenju tal-ajru, fis-sens tal-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni, hija rregolata esklużivament minn dan l-istrument. Għaldaqstant, il-kundizzjonijiet u l-limiti ta’ responsabbiltà stabbiliti fih, inkluż it-terminu ta’ preskrizzjoni ta’ sentejn stabbilit fl-Artikolu 35(1) ta’ din il-konvenzjoni, japplikaw b’mod imperattiv għal tali talba. Din ir-risposta hija bla ħsara għall-kwistjoni ta’ jekk tipi oħra ta’ offiżi fuq il-persuna mġarrba minn passiġġieri humiex ukoll irregolati esklużivament mill-istess konvenzjoni jew le.

2. L-Artikolu 17(1) tal-Konvenzjoni ta’ Montréal

għandu jiġi interpretat fis-sens li,

għall-finijiet tal-Artikolu 17(1) ta’ din il-konvenzjoni, “inċident” għandu jitqies bħala li “kkawża” offiżi fuq il-persuna fir-rigward ta’ passiġġier meta (i) li kieku ma kienx għal dan l-avveniment, dawn l-offiżi fuq il-persuna ma kinux jiġġarrbu u (ii) dawn tal-aħħar kienu konsegwenza prevedibbli tal-ewwel, irrispettivament mill-fatt li fattur ieħor, bħall-għoti sussegwenti tal-ewwel għajnuna mhux xierqa mill-assistenti tat-titjira, seta’ wkoll ikkontribwixxa għall-offiżi fuq il-persuna inkwistjoni.