Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “In-nisa fil-Balkani tal-Punent”

(opinjoni fuq inizjattiva proprja)

(2019/C 159/02)

Relatur: Dilyana SLAVOVA

Deċiżjoni tal-Assemblea Plenarja 15.2.2018 Bażi legali L-Artikolu 29(2) tar-Regoli ta’ Proċedura Opinjoni fuq inizjattiva proprja Sezzjoni kompetenti Relazzjonijiet Esterni Adottata fis-sezzjoni 19.12.2018 Adottata fil-plenarja 23.1.2019 Nru tas-Sessjoni plenarja 540 Riżultat tal-votazzjoni (favur/kontra/astensjonijiet) 174/1/6

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

1.1. Il-politika tal-UE dwar il-Balkani tal-Punent ingħatat nifs ġdid. Ingħatat spinta addizzjonali mill-Presidenza Bulgara, li għamlet ir-reġjun il-prijorità tagħha, u permezz tal-Komunikazzjoni tal-KE dwar “Perspettiva kredibbli ta’ tkabbir kif ukoll impenn imsaħħaħ tal-UE għall-Balkani tal-Punent” li ġiet ippubblikata fis-6 ta’ Frar 2018.

1.2. Is-Summit ta’ Sofia u l-konklużjonijiet tal-Kunsill ta’ Ġunju 2018 dwar “It-Tkabbir u l-Proċess ta’ Stabbilizzazzjoni u ta’ Assoċjazzjoni” kkonfermaw dan l-impenn u fissru l-istadji li jmiss ta’ integrazzjoni Ewropea tar-reġjun. B’mod aktar speċifiku, l-Albanija u l-Eks-Repubblika Jugoslava tal-Maċedonja ngħataw id-data kondizzjonali ta’ Ġunju 2019 għall-ftuħ tan-negozjati ta’ adeżjoni. X’aktarx li dawn il-fokus u l-azzjoni se jissoktaw u jitmexxew aktar mill-presidenzi li jmiss, peress li huma fost dawk l-Istati Membri li juru wkoll sensittività akbar u impenn lejn il-Balkani tal-Punent, jiġifieri l-Awstrija, ir-Rumanija u l-Kroazja.

1.3. Il-KESE huwa proponent b’saħħtu favur it-tkabbir u dan huwa fl-interess taż-żewġ naħat - il-Balkani tal-Punent u l-UE. Is-suċċess ta’ din il-politika ta’ tkabbir huwa fattur importanti għall-istatus globali tal-UE u anke pedament tal-istabbilità u l-prosperità tal-Ewropa. Għalhekk, il-KESE huwa konvint li l-proċess ta’ adeżjoni għandu jiġi segwit aktar kemm b’ħeġġa kif ukoll b’rigorożità bħala waħda mill-prijoritajiet ewlenin tal-UE, taħt kundizzjonijiet ċari u stretti li huma l-bażi tal-proċessi kollha tat-tkabbir – xejn aktar u xejn inqas.

1.4. L-ugwaljanza bejn il-ġeneri hija dritt fundamentali rikonoxxut mill-Artikoli 2 u 3 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea u mill-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea. F’din l-Opinjoni, il-KESE jenfasizza r-rwol tan-nisa bħala forza mexxejja importanti għall-konsolidazzjoni tad-demokrazija, ir-rispett tad-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u l-progress ekonomiku u soċjali. L-għan ta’ din l-Opinjoni huwa li tqajjem kuxjenza u tippromovi d-drittijiet politiċi, ekonomiċi u soċjali tan-nisa, u l-ugwaljanza bejn il-ġeneri fil-Balkani tal-Punent. L-integrazzjoni tal-perspettiva tal-ġeneri tista’ tirnexxi biss jekk ikun hemm rieda politika qawwija u t-twemmin fil-benefiċċji li l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel tista’ ġġib għas-soċjetà.

1.5. In-nisa kellhom u għad għandhom rwol essenzjali għar-rikonċiljazzjoni u l-iżvilupp soċjali u ekonomiku fir-reġjun, speċjalment f’kundizzjonijiet ta’ strutturi ekonomiċi li ddgħajfu ħafna, faqar u rabtiet soċjali mkissra, fejn in-nisa jimmanifestaw flessibbiltà akbar u juru inizjattiva għall-irkupru u t-tiġdid tan-netwerks soċjali u biex jiġu esplorati perkorsi ġodda tax-xogħol. Minkejja xi prattiki tajba u żviluppi pożittivi dwar l-emanċipazzjoni tan-nisa u l-programmi introdotti, in-nisa jibqgħu f’pożizzjoni żvantaġġata fir-rigward tal-abbiltà tagħhom li jeżerċitaw bis-sħiħ id-drittijiet politiċi, soċjali u ekonomiċi tagħhom, u jieħdu vantaġġ sħiħ tal-opportunitajiet ta’ żvilupp soċjoekonomiku. Minħabba l-kultura patrijarkali li twassal għar-rwol marġinalizzat tagħhom, in-nisa jaffrontaw preġudizzji u sterjotipi tal-ġeneri, segregazzjoni fis-suq tax-xogħol u fl-edukazzjoni, u riskju ħafna ikbar ta’ diskriminazzjoni u vjolenza li jfixklu l-avvanz tagħhom f’pożizzjonijiet ta’ tmexxija.

1.6. Il-KESE jappella mhux biss għar-rappreżentanza ugwali u l-inklużjoni tan-nisa f’termini soċjoekonomiċi u ta’ ħajja politika fil-livelli kollha tal-ħajja iżda wkoll għall-implimentazzjoni tal-liġijiet u l-politiki effettivi għall-ġlieda kontra l-imġiba diskriminatorja u l-attitudnijiet patrijarkali ankrati fil-fond fil-konfront tan-nisa, inklużi n-nisa minn gruppi ta’ minoranza (partikolarment ir-Rom u l-LGBTIQ), in-nisa żgħażagħ, in-nisa anzjani, nisa rurali u n-nisa b’diżabilità, kif ukoll in-nisa u bniet refuġjati li qed ifittxu l-asil fil-Balkani tal-Punent.

1.7. Il-KESE jenfasizza l-importanza li jiġu żviluppati pjan direzzjonali u miżuri dwar l-ugwaljanza bejn il-ġeneri li jistgħu jwasslu għal distribuzzjoni aktar ugwali tas-setgħat u tar-riżorsi fil-Balkani tal-Punent. Il-gruppi tad-drittijiet tan-nisa, l-assoċjazzjonijiet tan-negozju u t-trejdjunjins kienu attivi fil-promozzjoni tar-rwol tan-nisa fir-reġjun u hemm bżonn ta’ aktar xogħol iffokat u persistenti mal-imsieħba ċiviċi u soċjali sabiex il-ġlieda u l-promozzjoni tad-drittijiet tan-nisa jkunu effettivi. L-istituzzjonijiet tal-UE għandhom jagħmlu aktar biex jappoġġjaw finanzjarjament lil dawn l-organizzazzjonijiet u l-assoċjazzjonijiet billi jipprovdu pjani u proġetti speċifiċi li jimmiraw lejn l-emanċipazzjoni tan-nisa fil-livelli kollha, inklużi programmi li jappoġġjaw l-organizzazzjonijiet għall-ugwaljanza bejn il-ġeneri u pjani ta’ azzjoni dettaljati.

1.8. Il-KESE jappella lill-UE u lill-awtoritajiet nazzjonali biex jikkooperaw aktar fuq it-tneħħija tal-isterjotipi fl-edukazzjoni sabiex jiġi żgurat l-aċċess għall-bniet u n-nisa matul iċ-ċiklu kollu tal-ħajja tagħhom għal edukazzjoni ta’ kwalità, affordabbli u biex jiksbu il-ħiliet rilevanti u jiffaċilitaw il-karrieri tagħhom u l-aċċess għal impjiegi ta’ kwalità fis-suq tax-xogħol.

1.9. Billi l-vjolenza u d-diskriminazzjoni kontra n-nisa huma waħda mill-aktar vjolazzjonijiet serji tad-drittijiet tal-bniedem, u qegħdin isiru aktar komuni f’din iż-żona wara l-gwerra, il-KESE jistieden lill-Kummissjoni biex tinkoraġġixxi kooperazzjoni reġjonali aktar b’saħħitha dwar l-iskambju tal-aħjar prattiki fir-rigward ta’ vjolenza domestika, kif ukoll testendi l-finanzjament u l-appoġġ espert meħtieġa għall-isforzi li jsiru biex titnaqqas u eventwalment tiġi eliminata l-inċidenza ta’ dan l-aġir soċjali ħażin li hu mifrux.

1.10. Il-KESE jemmen li l-awtoritajiet nazzjonali għandhom jagħmlu sforzi konsiderevoli biex itejbu l-libertà tal-midja, inkluż permezz tat-tisħiħ tal-leġislazzjoni eżistenti u bl-implimentazzjoni tagħha b’mod konsistenti. Dan, fost affarijiet oħra, se jgħin fis-sensibilizzazzjoni dwar kwistjonijiet ta’ ugwaljanza bejn il-ġeneri u fil-promozzjoni favur ambjent tal-midja aktar sikur li fih l-isterjotipi tal-ġeneri jistgħu jiġu indirizzati permezz ta’ dibattitu pubbliku u li fih in-nisa ma jkunux fil-mira ta’ sessiżmu, diskors ta’ mibegħda u kampanji ta’ malafama online.

1.11. Il-KESE jtenni l-ħtieġa li l-imsieħba tal-Balkani tal-Punent jintegraw il-perspettiva tal-ugwaljanza bejn il-ġeneri fil-programmi rilevanti kollha ffinanzjati permezz tal-Istrument għall-Assistenza ta’ Qabel l-Adeżjoni (IPA II), b’mod partikolari fil-qasam tal-politika numru 3, li jinkludi l-impjieg, il-politiki soċjali, l-edukazzjoni, il-promozzjoni tal-ugwaljanza bejn il-ġeneri u l-iżvilupp tar-riżorsi umani. Għandhom jiġu żviluppati fondi tematiċi għall-ġlieda kontra l-vjolenza domestika u għall-appoġġ għal attiviżmu tan-nisa fil-qasam ċiviku u fil-midja.

1.12. Għandu jiġi garantit impenn ċar u sostnut favur l-ugwaljanza bejn il-ġeneri bħala valur fundamentali tal-UE. Il-KESE jħeġġeġ lill-Kummissjoni biex, fis-sistema ta’ valutazzjoni komparattiva tagħha għan-negozjati ta’ adeżjoni, tinkludi indikaturi kritiċi b’rabta mal-ugwaljanza bejn il-ġeneri li jkunu żviluppati u monitorjati f’kollaborazzjoni mill-qrib ma’ msieħba soċjali u ċiviċi li huma impenjati favur l-emanċipazzjoni tan-nisa fir-reġjun u madwar l-UE. L-applikazzjoni sistematika tal-perspettiva tal-ugwaljanza bejn il-ġeneri għandha tiġi trattata bħala punt ta’ riferiment orizzontali għall-valutazzjoni tal-aċċettabbiltà u l-kwalità tal-proċess leġislattiv bħala parti min-negozjati tal-adeżjoni.

1.13. Il-KESE jistenna li l-isforzi futuri fil-Balkani tal-Punent ikunu mmirati mhux biss biex jallinjaw il-leġislazzjoni relatata mad-drittijiet tan-nisa f’konformità mal- acquis tal-Unjoni u mal-mekkaniżmi u l-istrumenti internazzjonali rilevanti, iżda wkoll, u aktar importanti minn hekk, biex jeliminaw id-diskrepanza bejn il-liġijiet eżistenti u l-implimentazzjoni adatta tagħhom. L-gvernijiet fil-Balkani tal-Punent għandhom jiġu mħeġġin u jiġu appoġġjati biex jiżviluppaw mekkaniżmi ta’ finanzjament pubbliku vijabbli, iffokati fuq il-protezzjoni tan-nisa kontra l-vjolenza, id-diskriminazzjoni u l-isfruttar ekonomiku.

1.14. Il-KESE jistieden lill-Istati Membri u lill-imsieħba tal-Balkani tal-Punent li għadhom ma rratifikawx il-Konvenzjoni ta’ Istanbul biex jagħmlu dan b’mod urġenti, peress li tirrappreżenta l-aktar qafas ta’ politika komprensiv għall-prevenzjoni tal-vjolenza domestika, il-protezzjoni tal-vittmi u l-prosekuzzjoni ta’ min jikser il-liġi. Il-KESE jappella wkoll lill-knejjes u lil istituzzjonijiet reliġjużi u organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili oħrajn ta’ kull twemmin biex ma jiksrux id-drittijiet tan-nisa jew jinterferixxu fid-drittijiet riproduttivi tagħhom, li huma prerekwiżit kritiku għall-emanċipazzjoni soċjali u ekonomika tan-nisa u għar-responsabilizzazzjoni tagħhom.

1.15. Il-KESE jtenni l-importanza li tinħoloq rabta bejn ibbaġitjar sensittiv għal kwistjonijiet ta’ ġeneru u l-miżuri ta’ ugwaljanza bejn il-ġeneri b’mod ġenerali. Huwa jitlob l-inklużjoni tal-perspettiva tal-ugwaljanza bejn il-ġeneri fil-politiki u l-programmi kollha permezz ta’ allokazzjoni aħjar tar-riżorsi li tkun skont il-bżonnijiet speċifiċi għall-ġeneri. Fid-dawl ta’ dan u fid-dawl tal-QFP li jmiss, l-UE għandha tkun aktar konsistenti meta titratta mal-pajjiżi tal-Balkani tal-Punent dwar l-integrazzjoni tal-perspettiva tal-ġeneri u għandha tinsisti dwar bbaġitjar sensittiv għal kwistjonijiet ta’ ġeneru u dwar ġbir ta’ data diżaggregata sabiex ikun żgurat li l-ugwaljanza u r-rispett għad-drittijiet tan-nisa jitqiesu b’mod sostenibbli. Għal dan il-għan, l-imsieħba tal-Balkani tal-Punent, kif ukoll il-Kummissjoni, huma mħeġġa jintensifikaw il-konsultazzjonijiet politiċi ma’ attivisti tad-drittijiet tan-nisa u ma’ esperti tal-ugwaljanza bejn il-ġeneri f’oqsma ta’ politika differenti relatati mat-tkabbir.

1.16. Il-KESE jenfasizza li jeħtieġ tingħata attenzjoni partikolari lill-intraprenditorija femminili fid-dawl tal-potenzjal tagħha li żżid b’mod sinifikanti l-prospetti ta’ tkabbir tar-reġjun, u jistieden lill-istituzzjonijiet tal-UE biex jassumu rwol f’dan ir-rigward. Il-miżuri biex jappoġġjaw il-ħolqien ta’ negozji ġodda jinkludu, fost l-oħrajn, l-iżgurar ta’ aċċess għal riżorsi finanzjarji istituzzjonali, li tiġi offruta l-aqwa infrastruttura għal negozji ġodda, li jingħata tagħrif rilevanti dwar kif titwaqqaf intrapriża, it-trawwim tal-interess fl-intraprenditorija femminili permezz ta’ kampanji tal-midja, u l-għoti ta’ self għal negozji ġodda u għal proġetti ta’ espansjoni. L-intraprendituri nisa u l-organizzazzjonijiet tan-negozju tagħhom għandhom jiġu inkorporati sistematikament fil-proċessi kollha ta’ żvilupp tal-politika li huma rilevanti għad-dimensjoni soċjali u ekonomika tat-tkabbir.

2. Kuntest

2.1. L-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel hija dritt fundamentali u valur komuni, rikonoxxut mill-UE. Filwaqt li hija inkorporata fit-Trattati tal-UE u l-konvenzjonijiet internazzjonali tad-drittijiet tal-bniedem, l-ugwaljanza bejn il-ġeneri hija parti mill-kundizzjonijiet tal-adeżjoni u li għandhom jikkonformaw magħha l-kandidati u l-kandidati potenzjali mill-Balkani tal-Punent (l-Albanija, il-Bożnija-Ħerzegovina, l-Eks-Repubblika Jugoslava tal-Maċedonja, il-Kosovo ( 1 ) , il-Montenegro u s-Serbja). L-investiment fl-ugwaljanza bejn il-ġeneri hu essenzjali: dan mhuwiex biss rekwiżit tal-UE, iżda jservi bħala indikatur ewlieni ta’ soċjetà ugwali u demokratika.

2.2. Bħala parti mit-tħejjija tagħhom għall-adeżjoni mal-UE, il-pajjiżi tal-Balkani tal-Punent ħadu passi biex javvanzaw id-drittijiet tan-nisa f’dawn l-aħħar snin. Dawn jinkludu l-adozzjoni jew l-emendar ta’ leġislazzjoni rilevanti (eż. liġijiet kontra d-diskriminazzjoni, kriminali u tax-xogħol), it-tħejjija ta’ strateġiji nazzjonali u pjani ta’ azzjoni, u l-istabbilment ta’ mekkaniżmi istituzzjonali biex iwettqu u jimmonitorjaw il-politiki rilevanti. Madankollu, il-promozzjoni tal-ugwaljanza bejn il-ġeneri ta’ spiss hija biss superfiċjali filwaqt li l-azzjonijiet meħuda f’dan ir-rigward ma jkollhomx biżżejjed impenn politiku veru, kompetenzi u riżorsi finanzjarji, li jirriżulta f’implimentazzjoni dgħajfa u sporadika.

2.3. Sfortunatament, is-Summit tal-Balkani tal-Punent f’Londra f’Lulju 2018 tilef l-opportunità biex jintlaħaq progress f’termini ta’ promozzjoni tal-ugwaljanza bejn il-ġeneri fir-reġjun. Għalhekk jeħtieġ li l-proposta għal azzjoni koerenti, li kienet ikkunsidrata matul it-tħejjijiet għas-summit issib approvazzjoni politika rapida u tiġi implimentata bla dewmien b’mod sostenibbli.

2.4. L-inugwaljanza bejn l-irġiel u n-nisa tibqa’ problema fil-Balkani tal-Punent minħabba l-istrutturi patrijarkali ħafna tipiċi tar-reġjun, li jimmanifestaw ruħhom fi vjolenza sessista, diskriminazzjoni u sfruttar, piż kroniku doppju għan-nisa fir-rigward ta’ xogħolhom u r-responsabbiltajiet relatati mal-familja, l-għadd kbir ta’ ostakli għal mobilità fl-avvanz tan-nisa u l-paga ugwali u l-aċċess inadegwat għal servizzi soċjali u servizzi relatati mas-saħħa riproduttiva u strumenti finanzjarji. Kien hemm xi titjib rigward ir-rappreżentazzjoni tan-nisa fil-politika, iżda b’effett fit-tul limitat fuq ir-ridistribuzzjoni ġusta tal-poter politiku bejn in-nisa u l-irġiel. Il-problema kritika tinsab fl-implimentazzjoni dgħajfa ta’ politiki progressivi, li jirriflettu nuqqas ta’ impenn politiku ġenwin, finanzjament u għarfien espert.

2.5. L-iżgurar tal-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel għadha kwistjoni li mhix solvuta ( 2 ) fir-reġjun. B’din l-Opinjoni l-KESE jiġbed l-attenzjoni għal sforzi min-naħa tal-imsieħba soċjali fl-UE u s-soċjetà ċivili biex jippromovu l-ugwaljanza bejn il-ġeneri bħala parti mill-politika tat-tkabbir tal-UE, u biex jagħmluha indikatur trasversali fl-oqsma kollha tas-soċjetà. Din tindirizza wkoll xi wħud mill-isfidi ewlenin li jħabbtu wiċċhom magħhom in-nisa fil-Balkani tal-Punent, bħal rwoli aktar dgħajfa f’oqsma politiċi, soċjali u ekonomiċi, u vjolenza sessista li hija mifruxa ħafna.

3. Vjolenza sessista

3.1. Il-vjolenza bbażata fuq il-ġeneru, jiġifieri l-vjolenza sesswali, riproduttiva u domestika għadha problema prevalenti fir-reġjun. Għalkemm il-vjolenza domestika mhijiex irrapportata biżżejjed, in-numru rrapportat għadu għoli wisq. Id-data tindika li fl-Albanija 56 % tan-nisa huma esposti għal tal-anqas forma waħda ta’ vjolenza domestika; fil-Kosovo kważi 70 % tan-nisa jġarrbu vjolenza domestika f’ħajjithom, filwaqt li fis-Serbja, mill-inqas sitta u għoxrin każ ta’ femminiċidju ġew irreġistrati fl-2017 u fil-parti l-kbira ta’ dawn il-każijiet it-trasgressur kien is-sieħeb tal-vittma ( 3 ) . Analiżi tas-servizzi relatati mal-vjolenza domestika fil-pajjiżi tar-reġjun żvelat li dawn kienu sottofinanzjati, ma kellhomx biżżejjed persunal u kienu mgħobbijin iżżejjed bix-xogħol ( 4 ) u li mekkaniżmi ta’ rappurtar b’mod ġenerali kienu dgħajfa ħafna.

3.2. għall-prevenzjoni, il-protezzjoni u l-prosekuzzjoni . Dan jitlob taħriġ adatt għall-atturi kollha involuti fil-proċess, sensibilizzazzjoni adatta, u bidla fl-attitudnijiet fis-soċjetà. Il-KESE jqis li, bħal fi bnadi oħra, il-prevenzjoni hija ta’ importanza primarja u tiswa inqas mill-interventi fi stadju iktar tard. Kull sieħeb tal-Balkani tal-Punent għandu strateġija nazzjonali mmirata biex tiġġieled il-vjolenza domestika ( 5 ) . In-nisa fil-parti l-kbira ma jirrappurtawx inċidenti minħabba normi ta’ aċċettazzjoni, nuqqas ta’ fiduċja fl-awtoritajiet tas-sigurtà u l-ġustizzja, u nuqqas ta’ rispons istituzzjonali anke għal dawk il-każijiet li huma rrappurtati. In-nuqqas ta’ netwerks ta’ appoġġ finanzjarjament sostenibbli u istituzzjonijiet, djar sikuri u istituzzjonijiet għall-vittmi li huma kuraġġużi biżżejjed biex jirrapportaw vjolenza jikkontribwixxu għal aktar vittimizzazzjoni tal-aktar nisa vulnerabbli. Fir-rigward tal-ġbir tad-data fir-reġjun hemm għadd ta’ nuqqasijiet li jeħtieġ li jiġu indirizzati. L-għan huwa li jkun hemm politiki mfasslin tajjeb, iffinanzjati u mmonitorjati. Dan jitlob taħriġ adatt għall-atturi kollha involuti fil-proċess, sensibilizzazzjoni adatta, u bidla fl-attitudnijiet fis-soċjetà. Il-KESE jqis li, bħal fi bnadi oħra, il-prevenzjoni hija ta’ importanza primarja u tiswa inqas mill-interventi fi stadju iktar tard.

3.3. L-implimentazzjoni sħiħa tal-Konvenzjoni tal-Kunsill tal-Ewropa dwar il-Prevenzjoni u l-Ġlieda Kontra l-Vjolenza fuq in-Nisa u l-Vjolenza Domestika (il-Konvenzjoni ta’ Istanbul) hija meħtieġa fir-reġjun tal-Balkani tal-Punent. Billi ffirmaw u rratifikaw il-Konvenzjoni, il-maġġoranza tal-imsieħba tal-Balkani tal-Punent għandhom jintensifikaw il-ħidma tagħhom dwar l-allokazzjoni ta’ fondi pubbliċi adatti, il-koordinazzjoni ta’ politiki u l-implimentazzjoni ta’ miżuri prattiċi biex jindirizzaw kull forma ta’ vjolenza fuq in-nisa. Barra minn hekk, il-Kummissjoni hija mistiedna tipprijoritizza l-kwistjoni tal-vjolenza domestika fil-kuntest tal-finanzjament ta’ qabel l-adeżjoni kemm għas-soċjetà ċivili kif ukoll għal attivitajiet ta’ bini ta’ kapaċità istituzzjonali. Il-KESE jistieden lill-Kummissjoni tinkoraġġixxi kooperazzjoni reġjonali aktar b’saħħitha dwar l-iskambju tal-aħjar prattiki relatati mal-vjolenza domestika, lil hinn mid-diviżjoni bejn l-Istati Membri tal-UE u l-pajjiżi tat-tkabbir. Fil-kuntest tat-tkabbir, huwa importanti li l-Istati Membri tal-UE jippreżentaw mudell pożittiv f’dan ir-rigward. Impenn u koordinazzjoni akbar bejn l-atturi kollha mis-settur pubbliku u privat, u inklużjoni akbar ta’ NGOs, bħala kollaborazzjoni bejn is-servizzi tal-istat u l-NGOs huma fundamentali għall-implimentazzjoni b’suċċess tal-leġislazzjoni u l-azzjoni ta’ politika fil-ġlieda kontra l-forom kollha ta’ vjolenza kontra n-nisa.

3.4. Il-familji u l-iskejjel għandhom rwol kruċjali x’jaqdu. It-trobbija tat-tfal u l-edukazzjoni għandhom ikunu sensittivi għall-ġeneru u ffokati fuq l-eradikazzjoni tal-vjolenza sessista speċifikament kontra l-bniet u n-nisa żgħażagħ. L-istabbiliment ta’ qafas li jintroduċi politiki ċari fl-iskejjel biex jindirizza l-vjolenza bbażata fuq il-ġeneri jikkontribwixxi għat-tnaqqis ta’ tali prattiki u konsegwentement joħloq ambjent li joffri aktar appoġġ lill-vittmi u jsaħħaħ l-ugwaljanza bejn il-ġeneri bħala prinċipju fundamentali li jsostni s-soċjetà.

4. Id-drittijiet tal-bniedem

4.1. Fil-Balkani tal-Punent, id-drittijiet tal-bniedem tan-nisa qed ikunu sistematikament fil-mira ta’ atturi nazzjonalisti u klerikali li spiss jipprofessaw dommi reliġjużi u interessi nazzjonali, bħal valuri tal-familja patrijarkali tradizzjonali u tiġdid demografiku, ġustifikazzjoni morali biex in-nisa jiġu mċaħħda mil-libertajiet, l-ugwaljanza u s-sikurezza tagħhom. Minkejja l-liġijiet komprensivi u ġeneralment protettivi eżistenti relatati mad-drittijiet tal-bniedem, il-mekkaniżmi ta’ implimentazzjoni u infurzar għandhom nuqqasijiet konsiderevoli. Il-KESE jappella għal kooperazzjoni aktar effiċjenti u azzjoni konġunta bejn l-istrutturi nazzjonali tad-drittijiet tal-bniedem, l-imsieħba soċjali, l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili u l-awtoritajiet tal-gvern sabiex javvanzaw l-aġenda tad-drittijiet tal-bniedem u biex tingħata għajnuna lil dawk li huma partikolarment vulnerabbli.

4.2. Ir-rwoli tal-ġeneri u l-attitudnijiet tradizzjonali lejn is-sesswalità tan-nisa huma prevalenti. L-aċċess għall-kura tal-maternità huwa raġonevoli, iżda lil hinn minn dan, in-nisa spiss għadhom jagħżlu li ma jmorrux għand it-tabib. In-nisa fid-dinja tax-xogħol spiss jiffaċċjaw diskriminazzjoni f’termini tad-drittijiet tal-maternità, inklużi mistoqsijiet fl-intervisti tax-xogħol dwar l-istat ċivili tagħhom u l-intenzjoni li jkollhom it-tfal, minkejja l-fatt li ddaħħlu liġijiet fis-seħħ kontra dan. L-eżamijiet mediċi regolari għandhom jiġu mħeġġa u promossi. Huma meħtieġa attivitajiet ta’ sensibilizzazzjoni intensivi rigward is-servizzi tas-saħħa riproduttiva.

4.3. Huwa ta’ tħassib partikolari għall-KESE li s-saħħa riproduttiva tan-nisa fil-pajjiżi tal-Balkani tal-Punent qed tkun mhedda minħabba żieda fl-attakki min-naħa ta’ gruppi ta’ interess ultrakonservattivi, li huma affiljati mill-qrib ma’ komunitajiet reliġjużi dominanti. Hemm bżonn issir analiżi ulterjuri rigward l-impatt ta’ fehmiet reliġjużi fundamentalisti dwar id-drittijiet tan-nisa u speċjalment dwar id-drittijiet riproduttivi tagħhom fir-reġjun.

4.4. Il-komunità LGBTIQ jistħoqqilha attenzjoni partikolari, minħabba li d-drittijiet tagħhom fadlilhom ħafna biex jiġu kkonsolidati. Barra dan, dawn jinsabu taħt pressjoni kontinwa minn diversi gruppi soċjali konservattivi.

5. Id-drittijiet soċjali

5.1. Għad hemm nuqqasijiet fil-pajjiżi tar-reġjun f’termini ta’ garanzija u monitoraġġ tad-drittijiet ekonomiċi u soċjali, inkluż id-dritt tan-nondiskriminazzjoni. Dan jaffettwa lin-nisa kollha fis-suq tax-xogħol iżda speċjalment dawk in-nisa u l-bniet minn gruppi vulnerabbli, inklużi minoranzi etniċi (bħar-Rom), persuni spostati internament, persuni b’diżabilità, migranti u refuġjati.

5.2. In-nisa minn dawn il-gruppi żvantaġġati ta’ sikwit ma għandhomx għarfien biżżejjed dwar id-drittijiet soċjali, l-aċċess għas-servizzi soċjali, l-edukazzjoni, il-kura tas-saħħa jew l-akkomodazzjoni. L-istituzzjonijiet legalment responsabbli għal dawn l-oqsma għadhom mhumiex f’pożizzjoni li jipprovdu appoġġ adatt lil dawn il-persuni. Il-KESE jemmen li l-partijiet interessati bħaċ-ċentri ta’ xogħol soċjali, l-amministrazzjonijiet lokali u l-organizzazzjonijiet mhux governattivi jeħtieġ itejbu l-kundizzjonijiet meħtieġa biex jiżguraw drittijiet soċjali ugwali għall-gruppi vulnerabbli. Hemm ħtieġa urġenti ta’ rieżami tal-kwalità u l-vijabbiltà finanzjarja tal-programmi ta’ riforma soċjali appoġġati mill-UE, bħal permezz ta’ memorandum ta’ inklużjoni konġunt li jkun immirat lejn l-inklużjoni soċjali, id-diversifikazzjoni, id-demokratizzazzjoni u d-deċentralizzazzjoni tas-servizzi soċjali. Għandhom jiġu esplorati perkorsi għal applikazzjoni f’waqtha tal-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali fil-proċess tat-tkabbir.

5.3. Fenomenu soċjali ta’ tħassib huwa r-radikalizzazzjoni tan-nisa f’xi komunitajiet Musulmani u l-involviment tagħhom fl-estremiżmu vjolenti. Mill-2012 sal-2016, madwar 20 % ta’ xi 1 000 individwu li telqu mir-reġjun tal-Balkani tal-Punent għal żoni ta’ kunflitt fis-Sirja u l-Iraq kienu nisa ( 6 ) . Il-gvernijiet, l-istituzzjonijiet u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili mhumiex qed jagħmlu biżżejjed biex jirrikonoxxu pubblikament il-migrazzjoni tan-nisa lejn il-Lvant Nofsani, u jiggarantixxu li l-perspettiva tal-ugwaljanza bejn il-ġeneri qed tiġi inkluża fl-isforzi attwali għall-ġlieda kontra l-estremiżmu vjolenti. L-adozzjoni tal-leġislazzjoni biex jiġu kkriminalizzati l-parteċipazzjoni fir-reklutaġġ għal gruppi paramilitari barranin u l-appoġġ materjali għalih, għandha tiġi segwita b’miżuri prattiċi biex jappoġġjaw id-deradikalizzazzjoni u r-riabilitazzjoni tan-nisa li, primarjament, jeħtieġ jiġu rikonoxxuti bħala vittmi ta’ propoganda estremista u reklutaġġ.

6. In-nisa fis-suq tax-xogħol

6.1. L-esklużjoni tan-nisa mis-suq tax-xogħol hija mifruxa fir-reġjun u hija konsiderevolment ogħla mill-medja tal-UE ( 7 ) . Kważi żewġ terzi tan-nisa fl-età tax-xogħol fir-reġjun huma inattivi jew qiegħda. Għan-nisa Rom u n-nisa b’diżabbiltà, ir-rati huma saħansitra ogħla. L-istatistika turi li n-nisa għandhom livelli aktar baxxi ta’ attività meta mqabbla mal-irġiel u ftit sar progress biex jitneħħa dan id-distakk bejn il-ġeneri fl-impjieg.

6.2. Dan jirrappreżenta mhux biss ksur tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem iżda wkoll iġorr spiża ekonomika u soċjali għolja, u għandu l-potenzjal li jrażżan it-tkabbir ekonomiku fir-reġjun. Kull sena, il-pajjiżi fil-Balkani tal-Punent jitilfu medja ta’ 18 % tal-PGD totali tagħhom minħabba d-distakki bejn il-ġeneri fis-suq tax-xogħol ( 8 ) . Terz ta’ dan it-telf huwa minħabba distorsjonijiet fl-għażla ta’ impjiegi bejn l-irġiel u n-nisa. Il-bqija taż-żewġ terzi jikkorrispondu għal kostijiet assoċjati ma’ lakuni fil-parteċipazzjoni tal-forza tax-xogħol. Il-Balkani tal-Punent għandhom jiġu mħeġġin jagħmlu l-aħjar użu tar-riżorsi umani eżistenti mhux sfruttati, jappoġġjaw u jiffaċilitaw il-parteċipazzjoni tan-nisa fis-suq tax-xogħol, u jindirizzaw il-kwistjoni ta’ proporzjon kbir ta’ nisa involuti fl-ekonomija informali.

6.3. Dan id-distakk bejn il-ġeneri jirriżulta mill-eżistenza ta’ normi stabbiliti sew fir-rigward tar-rwoli tal-familja u mir-rispons istituzzjonali insuffiċjenti biex jindirizza dawn l-isfidi. Ir-responsabilitajiet tal-familja għandhom tendenza li jaqgħu fuq in-nisa, u l-arranġamenti ta’ xogħol flessibbli huma estremament limitati. Dan iġiegħel lin-nisa biex jagħżlu bejn il-familja u l-karriera. In-nisa jiġu impjegati formalment b’rata ħafna aktar baxxa mill-irġiel, jaqilgħu inqas u rari jkollhom pożizzjonijiet ta’ livell għoli. Huwa importanti li l-irġiel jiġu inklużi fid-diskussjoni u jitħeġġu jieħdu sehem akbar fir-responsabbiltajiet tal-familja.

6.4. L-aċċess għal kura tat-tfal affordabbli u l-inkoraġġiment favur liv tal-ġenituri għall-missirijiet huma wieħed mill-prerekwiżiti biex tiżdied il-parteċipazzjoni tan-nisa fis-swieq tax-xogħol. Huma meħtieġa wkoll miżuri speċifiċi biex jittejjeb l-adattament għas-suq tax-xogħol fir-rigward tal-ħaddiema nisa, bħall-għoti ta’ edukazzjoni pubblika preprimarja u tal-kindergarten għal tfal żgħar. L-isterjotipi fit-trobbija mill-ġenituri u fl-attitudnijiet, partikolarment f’ċerti komunitajiet, lejn l-edukazzjoni tas-subien meta mqabbla ma’ dik tal-bniet, kif ukoll l-isterjotipi fl-għażla ta’ professjoni tipikament “għan-nisa” jew “għall-irġiel” jikkontribwixxu, fost fatturi oħrajn, għad-differenza fid-dħul u fil-pensjonijiet bejn in-nisa u l-irġiel.

6.5. Id-differenza fid-dħul tal-irġiel u tan-nisa, li hija ta’ madwar 20 % ( 9 ) , hija problema persistenti. Din konsegwentement għandha impatt fuq id-differenza fil-pensjonijiet bejn il-ġeneri u fuq l-inugwaljanza bejn l-irġiel u n-nisa fl-età tal-irtirar. Bil-possibbiltà ta’ żieda ta’ ħaddiema foqra, li ħafna minnhom huma nisa, hemm każ ċar biex tingħata aktar attenzjoni politika u biex tittieħed azzjoni min-naħa tal-gvern, ta’ min iħaddem u l-imsieħba soċjali, mhux biss permezz ta’ miżuri diretti assoċjati kemm mal-paga minima u li tiggarantixxi l-għajxien, it-tassazzjoni progressiva tad-dħul, il-benefiċċji minn investiment intern u l-assistenza soċjali, iżda wkoll, u aktar importanti minn hekk, permezz ta’ miżuri indiretti, bħal arranġamenti ta’ xogħol aktar flessibbli, akkomodazzjoni, aġġornar tal-ħiliet u kura tat-tfal.

6.6. Is-sitwazzjoni ekonomika u n-nuqqas ta’ opportunitajiet ta’ impjieg jolqtu ħażin lin-nisa, b’mod partikolari lin-nisa żgħażagħ, u jġiegħluhom iħallu pajjiżhom u għaldaqstant jaggravaw l-eżodu tal-imħuħ fir-reġjun. Għandhom jitfasslu miżuri ta’ politika sabiex isir użu sħiħ mit-talenti u l-ħiliet tan-nisa f’ambjent ekonomiku li qed jinbidel b’mod dinamiku. F’dan ir-rigward, għandu jiġi kkunsidrat l-istabbiliment ta’ pipelines ta’ esperti nisa sabiex jenfasizzaw l-għarfien espert tagħhom f’oqsma differenti. Barra minn hekk, l-aċċess tan-nisa għal tagħlim tul il-ħajja, għandu jittejjeb u jiġi żgurat.

6.7. Sabiex jitkissru l-isterjotipi tal-edukazzjoni hemm bżonn li, b’mod konsistenti, il-bniet u n-nisa jitħeġġu biex jinvolvu ruħhom fl-oqsma tas-STEM (xjenza, teknoloġija, inġinerija u matematika), fl-edukazzjoni u t-taħriġ vokazzjonali u fl-apprendistati.

7. L-emanċipazzjoni tan-nisa

7.1. It-tisħiħ tal-pożizzjoni ekonomika tan-nisa

7.1.1. L-intraprendituri nisa għadhom sors tan-negozju u tal-ħolqien tal-impjiegi mhux sfruttat u huma forza mexxejja importanti għat-tkabbir ekonomiku. L-intraprendituri nisa jiffaċċjaw sfidi u ostakli uniċi biex jibdew u jkabbru negozju, bħal nuqqas ta’ ħiliet tan-negozju u intraprenditorjali, u preġudizzji prevalenti fil-banek kontra l-affidabbiltà tal-kreditu tan-negozji mmexxija min-nisa. Ma hemm l-ebda definizzjoni unika ta’ “intraprenditorija fost in-nisa”, u dan jirriżulta f’nuqqas ta’ data dwar din il-kwistjoni importanti.

7.1.2. Il-forza għall-bidla hija bbażata fuq evidenza qawwija li hemm provvista ta’ nisa kwalifikati ħafna madwar il-Balkani tal-Punent, u għaldaqstant kwalunkwe argument favur il-bilanċ bejn il-ġeneri għandu jkun ibbażat fuq “ir-regola tal-mertu u preferenza” pjuttost milli fuq diskriminazzjoni pożittiva. Madankollu, għad hemm fatturi li jxekklu lin-nisa milli jieħdu r-riedni, bħan-nuqqas ta’ miżuri ta’ rikonċiljazzjoni bejn in-negozju u l-ħajja tal-familja, aċċess limitat għal netwerks li huma importanti għal pożizzjonijiet ogħla, nuqqas ta’ fiduċja fihom innifishom, eċċ ( 10 )

7.1.3. Il-KESE jirrakkomanda wkoll li dawk li jfasslu l-politiki kif ukoll il-kumpaniji janalizzaw mill-ġdid il-kwistjonijiet sussegwenti biex jiżguraw li n-nisa jinvolvu ruħhom f’livell għoli fil-Balkani tal-Punent ( 11 ) — viżibbiltà aħjar tan-nisa fi rwoli ogħla; — aktar trasparenza fit-tfittxija għal impjegati ġodda; — konfrontazzjoni tal-isterjotipi assoċjati mar-rwoli tal-ġeneri; — ippjanar tas-suċċessjoni fil-pożizzjonijiet tat-tmexxija; — ħolqien ta’ sors ta’ talenti; — tixrid ta’eżempji ta’ prattiki tajba; — ħolqien ta’ bażi tad-data kkoordinata fil-livell Ewropew ta’ nisa kkwalifikati biex jokkupaw karigi fuq il-bordijiet.

7.1.4. It-taħriġ u l-aċċess għall-finanzi, inklużi mikrofinanzi, għandhom jiġu pprovduti bħala pakkett integrat għan-negozji ġodda u n-negozji li qed jikbru tan-nisa ( 12 ) . Il-promozzjoni tal-intraprenditorija tan-nisa fir-reġjun twassal għall-ħolqien tal-impjiegi u ġġib benefiċċji ekonomiċi għal kulħadd. Għal dan il-għan, miżuri bħalma huma inkubaturi tan-negozju, programmi ta’ mentoring, ċentri ta’ innovazzjoni, laboratorji tat-teknoloġija u forom oħra ta’ appoġġ għan-nisa fin-negozju għandhom jintużaw b’mod aktar attiv.

7.1.5. L-assoċjazzjonijiet tan-negozjanti nisa għandhom jieħdu sehem b’mod attiv fil-proċessi tat-teħid ta’ deċiżjonijiet u fid-djalogu pubbliku mal-awtoritajiet lokali u reġjonali u l-organizzazzjonijiet imsieħba. Proġetti reċenti f’dan il-qasam ikkonkludew li s-suġġett qed jirċievi livell ta’ rikonoxximent ogħla milli fil-passat, u li l-appoġġ għall-intraprendituri nisa avvanza u nbidel minn proġett għal proċess kontinwu. Biex jintlaħaq aktar progress sostanzjali hemm bżonn bidla fil-mentalità tan-nies.

7.1.6. L-intrapriżi soċjali għandhom rwol importanti x’jaqdu biex ilaqqgħu flimkien l-intraprendituri nisa, u dawn għandhom jiġu mħeġġin madwar ir-reġjun sabiex jikkoordinaw l-azzjoni u jiffaċilitaw l-aċċess għall-finanzjament b’suċċess.

7.1.7. L-intraprenditorija taż-żgħażagħ hija essenzjali għar-reġjun u hemm bżonn ta’ mudell ġdid ta’ tkabbir sabiex tintlaħaq il-fruntiera diġitali. Din għandha tkun ibbażata fuq l-innovazzjoni u l-ispirtu intraprenditorjali tal-ġenerazzjoni l-ġdida tal-millenju. Il-mudell għandu, fost oħrajn, jinvolvi edukazzjoni mfassla apposta għaż-żgħażagħ irġiel u nisa għad-dinja l-ġdida tax-xogħol, b’soluzzjonijiet ta’ finanzjament sikur.

7.2. L-emanċipazzjoni politika tan-nisa

7.2.1. L-imsieħba tal-Balkani tal-Punent kollha għandhom kwoti tal-ġeneri u hemm politika pjuttost b’saħħitha fis-seħħ biex iżżid ir-rappreżentanza tan-nisa. Is-sistema tal-kwoti f’ħafna mill-imsieħba rispettivi titlob li l-partijiet politiċi jinkludu mill-inqas 30 % ta’ kandidati nisa fil-listi tagħhom, ħlief il-Bożnija-Ħerżegovina u l-Eks-Repubblika Jugoslava tal-Maċedonja, fejn il-minimu huwa ta’ 40 %.

7.2.2. Għalkemm il-kwoti tal-ġeneri qed jiġu żviluppati u jġibu bidliet pożittivi fir-reġjun, ma hemmx konsistenza fl-insegwiment ta’ din il-politika. B’riżultat ta’ dan, l-istatus tan-nisa fil-politika u l-parteċipazzjoni tagħhom fil-proċessi tat-teħid ta’ deċiżjonijiet ma ttejbux b’mod sostanzjali u għadhom mhumiex sostenibbli.

7.2.3. Hemm marġinalizzazzjoni ġerarkika fir-reġjun li turi l-preżenza ta’ għadd akbar ta’ rġiel milli nisa fil-pożizzjonijiet għolja tat-teħid ta’ deċiżjonijiet. In-nisa għad ma għandhomx l-ogħla pożizzjonijiet ta’ poter. Huma spiss ikunu involuti fil-korpi politiċi li jindirizzaw l-edukazzjoni, is-saħħa, il-politika soċjali u l-amministrazzjoni u dan jista’ jwassal għal segregazzjoni orizzontali f’xi setturi. Madankollu, huma ferm anqas rappreżentati f’korpi oħra, li jkollhom setgħa akbar fit-teħid tad-deċiżjonijiet u influwenza akbar fuq it-tfassil tal-politiki jew fuq il-leġislazzjoni tal-gvern.

7.2.4. Jeżistu xi eżempji tajbin tat-tisħiħ tal-pożizzjoni politika tan-nisa fir-reġjun. L-organizzazzjonijiet lokali rnexxielhom jimmobilizzaw lin-nisa fil-proċessi politiċi, u l-appoġġ ipprovdut lin-nisa fil-partijiet politiċi wassal għall-elezzjoni tal-ewwel sindku mara fil-Kosovo. Fl-Albanija, l-imsieħba mexxew il-koalizzjoni tas-soċjetà ċivili fejn talbu l-konformità mal-kwota tal-ġeneri fil-Parlament, filwaqt li żiedu l-parteċipazzjoni tan-nisa fl-aħħar ftit elezzjonijiet. Hemm bosta pjani, mekkaniżmi u strutturi ta’ appoġġ attwali biex iżidu l-parteċipazzjoni politika tan-nisa fir-reġjun, u seħħ titjib konsiderevoli. ( 13 )

8. Ir-rwol tal-imsieħba soċjali u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili

8.1. L-imsieħba soċjali u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fil-Balkani tal-Punent għandhom rwol importanti x’jaqdu biex jinfluwenzaw lill-awtoritajiet biex jimpenjaw ruħhom favur l-ugwaljanza bejn il-ġeneri. Dawn taw prova li huma katalisti ta’ bidla pożittiva u ta’ bini ta’ soċjetajiet tolleranti u reżiljenti. Hemm għadd ta’ inizjattivi, proġetti u pjattaformi tan-nisa li rnexxew, u l-KESE jappoġġja bil-qawwa dawn l-azzjonijiet pożittivi.

8.2. L-organizzazzjonijiet tan-nisa bħala parti minn organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili huma partikolarment strumentali f’dan ir-rigward u jaqdu rwol ewlieni fil-prevenzjoni tal-vjolenza kontra n-nisa kif ukoll fir-rigward tar-rikonċiljazzjoni fil-livelli lokali u reġjonali. Jagħmlu parti ewlenija mill-proċess ta’ monitoraġġ u biex il-gvernijiet jinżammu responsabbli fir-rigward tal-implimentazzjoni effettiva tal-politika.

8.3. Minkejja l-mekkaniżmi introdotti formalment għall-inklużjoni tal-imsieħba soċjali u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fil-proċeduri ta’ konsultazzjoni, għad fadal ħafna xi jsir fil-komunikazzjoni u fil-kooperazzjoni mal-gvernijiet. L-attitudni aktar negattiva ta’ dan l-aħħar lejn l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili tagħmilha diffiċli għalihom biex jikkritikaw b’mod konkret u jipproponu miżuri biex jindirizzaw in-nuqqasijiet eżistenti b’mod effiċjenti. Il-KESE jenfasizza l-bżonn li jingħata appoġġ u jiġi salvagwardjat l-ispazju fis-soċjetà ċivili għad-drittijiet tan-nisa u għall-emanċipazzjoni tagħhom.

8.4. Il-proċess ta’ tkabbir u l-Proċess ta’ Berlin ikkontribwew għall-inklużjoni tas-soċjetà ċivili fl-inizjattivi reġjonali u fit-tfassil tal-politika. Jidhru sinjali ta’ progress fir-rigward tal-istatus u l-pożizzjoni tas-settur inġenerali, fejn saru diversi bidliet fil-leġislazzjoni, fil-politika u fil-baġits, filwaqt li tqies dak li jridu ċ-ċittadini.

8.5. Il-KESE żviluppa approċċ doppju, kemm reġjonali kif ukoll bilaterali, fir-relazzjonijiet tiegħu mal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili tal-Balkani tal-Punent. Il-Kumitat ta’ Segwitu tal-Balkani tal-Punent, stabbilit mill-KESE fl-2004, huwa l-istrument ewlieni biex jikkoordina l-attivitajiet tal-KESE fir-reġjun u jimmonitorja l-bidliet fis-sitwazzjoni politika, ekonomika u soċjali fl-imsieħba tal-Balkani tal-Punent, kif ukoll fir-relazzjonijiet tal-Balkani tal-Punent tal-UE, inkluż fil-qasam tad-drittijiet tan-nisa. Il-Forum tas-Soċjetà Ċivili tal-Balkani tal-Punent jifforma parti mill-ħidma tal-Kumitat ta’ Segwitu. Is-sitt Forum, organizzat f’Lulju 2017 f’Sarajevo, iddiskuta u adotta rakkomandazzjonijiet fil-qasam tad-drittijiet u tal-emanċipazzjoni tan-nisa.

8.6. Il-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni Ewropea dwar it-Tkabbir 2018 titlob lill-awtoritajiet nazzjonali biex, bl-appoġġ tas-soċjetajiet tagħhom, jieħdu f’idejhom is-sjieda u jissodisfaw il-kundizzjonijiet magħrufa sew għall-adeżjoni mal-UE. Djalogu strutturat inklużiv u effettiv dwar il-prijoritajiet ta’ riforma, bl-involviment ta’ soċjetà ċivili emanċipata, se jkun qed jiddetermina fil-biċċa l-kbira s-suċċess ta’ kull azzjoni trasformattiva. Għalhekk l-UE għandha tagħmel aktar biex tħeġġeġ u tiffaċilita dan id-djalogu.

Brussell, it-23 ta’ Jannar 2019. Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew Luca JAHIER

(1) Din ir-referenza hija mingħajr ħsara għall-pożizzjonijiet dwar l-istatus tal-Kosovo, u hija konformi mar-Riżoluzzjoni 1244/99 tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-NU u mal-Opinjoni tal-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja dwar id-dikjarazzjoni tal-indipendenza tal-Kosovo.

(2) EPRS. Tgħarrif dwar in-Nisa fil-Balkani tal-Punent, Lulju 2018.

(3) Civil Society forum (CSF) of the Western Balkans Summit, Gender Issues in the Western Balkans, Policy Brief No. 04, April 2018, http://wb-csf.eu/wp-content/uploads/2018/04/CSF-PB-04-Gender-Issues-in-the-Western-Balkans.pdf

(4) Hughson, 2014, Gender Country Profile of Bosnia and Herzegovina and Brankovic, 2015.Multisectoral Cooperation: An Obligation or Wishful Thinking. UNDP.

(5) Petricevic, I. 2012. Women’s Rights in the Western Balkans in the Context of EU Integration.

(6) Regional Cooperation Council, A Waiting Game: Assessing and Responding to the Threat from Returning Foreign Fighters in the Western Balkans, November 2017, https://www.rcc.int/pubs/54/a-waiting-game-assessing-and-responding-to-the-threat-from-returning-foreign-fighters-in-the-western-balkans

(7) EPRS. Tgħarrif dwar in-Nisa fil-Balkani tal-Punent, Lulju 2018.

(8) http://blogs.worldbank.org/europeandcentralasia/key-unlocking-economic-potential-western-balkans-women

(9) UN Women Regional Project.

(10) ĠU C 133, 9.5.2013, p. 68.

(11) ĠU C 133, 9.5.2013, p. 68.

(12) EC SME Policy Index, Western Balkans and Turkey 2016, Assessing the implementation of the Small Business Act for Europe.

(13) UNDP, 2016.