RAPPORT TAL-KUMMISSJONI LILL-PARLAMENT EWROPEW, LILL-KUNSILL, LILL-KUMITAT EKONOMIKU U SOĊJALI EWROPEW U LILL-KUMITAT TAR-REĠJUNI Ir-relazzjonijiet tal-UE mal-Prinċipat ta’ Andorra, il-Prinċipat ta' Monako u r-Repubblika ta' San Marino: Opzjonijiet għall-parteċipazzjoni tagħhom fis-Suq Intern /* COM/2013/0793 final/2 */





RAPPORT TAL-KUMMISSJONI LILL-PARLAMENT EWROPEW, LILL-KUNSILL, LILL-KUMITAT EKONOMIKU U SOĊJALI EWROPEW U LILL-KUMITAT TAR-REĠJUNI Ir-relazzjonijiet tal-UE mal-Prinċipat ta’ Andorra, il-Prinċipat ta' Monako u r-Repubblika ta' San Marino: Opzjonijiet għall-parteċipazzjoni tagħhom fis-Suq Intern WERREJ 1........... INTRODUZZJONI...................................................................................................... 3 2........... ANALIŻI TAL-OPZJONIJIET................................................................................... 4 2.1........ L-Ewwel Opzjoni: Il-parteċipazzjoni fiż-ŻEE.............................................................. 4 2.1.1..... Il-valutazzjoni............................................................................................................... 4 2.1.2..... Il-pożizzjonijiet tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir...................................................... 4 2.2........ It-Tieni Opzjoni: Ftehim Qafas ta' Assoċjazzjoni Wieħed jew Aktar.......................... 5 2.2.1..... Il-valutazzjoni............................................................................................................... 5 2.2.2..... Il-pożizzjonijiet tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir...................................................... 5 2.2.3..... Ftehim wieħed jew aktar?............................................................................................. 5 2.2.4..... Kwistjonijiet orizzontali u istituzzjonali....................................................................... 5 3........... ALLINJAMENT MAL-ACQUIS U L-KAPAĊITÀ AMMINISTRATTIVA........... 6 4........... VALUTAZZJONI EKONOMIKA............................................................................. 7 5........... KONKLUŻJONIJIET U RAKKOMANDAZZJONIJIET........................................ 9 5.1........ Il-passi li jmiss............................................................................................................... 9 5.2........ Il-prinċipji ewlenin...................................................................................................... 10 5.2.1..... Il-valuri komuni.......................................................................................................... 10 5.2.2..... Il-prinċipji tas-suq intern............................................................................................. 10 5.2.3..... L-ispeċifiċitajiet.......................................................................................................... 10 5.2.4..... L-iżviluppi attwali....................................................................................................... 10 1. INTRODUZZJONI Fl-20 ta' Novembru 2012, il-Kummissjoni adottat Komunikazzjoni[1] dwar it-tisħiħ tar-relazzjonijiet tal-UE mal-Prinċipat ta' Andorra, il-Prinċipat ta' Monako u r-Repubblika ta' San Marino, u d-Dokument ta' Ħidma tal-Persunal tal-Kummissjoni li jakkumpanjaha[2] dwar l-ostakli għall-aċċess ta' dawn il-pajjiżi għas-suq intern tal-UE u l-kooperazzjoni f'oqsma oħra. Il-Komunikazzjoni ddeskriviet ir-relazzjonijiet mill-qrib li hemm bħalissa bejn l-UE u dawn il-pajjiżi Ewropej ta' daqs territorjali żgħir. Il-valutazzjoni tagħha kienet li kien hemm potenzjal sinifikanti biex dawn ir-relazzjonijiet jiġu żviluppati ulterjorment għall-benefiċċju reċiproku. B'mod partikolari, fil-kuntest tal-kriżi ekonomika u finanzjarja attwali, hi enfasizzat l-għajnuna li jistgħu jipprovdu rabtiet ekonomiċi aktar mill-qrib fil-kisba ta' rkupru ekonomiku sostenibbli fl-Ewropa u fl-Istrateġija 2020 tal-UE, inkluż f'dak li jirrigwarda aktar impjiegi, kummerċ u attivitajiet ta' investiment fir-reġjuni tal-UE, ġirien ta' dawn il-pajjiżi. Importanti li jiġi nnutat li l-Komunikazzjoni kkonkludiet billi stabbilixxiet ħames opzjonijiet għall-parteċipazzjoni tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir fis-suq intern. Fil-konklużjonijiet tiegħu[3] tal-20 ta' Diċembru 2012, il-Kunsill laqa' l-Komunikazzjoni u għażel tnejn minn dawn l-opzjonijiet bħala l-aktar vijabbli: i) il-parteċipazzjoni ta' dawn il-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir fiż-Żona Ekonomika Ewropea (ŻEE); u ii) in-negozjati magħhom għal Ftehim Qafas ta' Assoċjazzjoni wieħed jew aktar, "bil-ħsieb li jingħataw aċċess għas-suq intern, għall-miżuri ta' sostenn u għall-politiki orizzontali tal-UE, inkluż il-mekkaniżmi istituzzjonali abbażi tal-mudell tal-Ftehim dwar iż-Żona Ekonomika Ewropea". Barra minn hekk, il-Kunsill irrefera għall-ħtieġa li "jiġu żgurati l-omoġeneità u l-funzjonament tajjeb tas-suq intern, filwaqt li jittieħdu inkunsiderazzjoni l-ispeċifiċitajiet tat-tliet pajjiżi, kif ukoll […] l-importanza li jiġi żviluppat approċċ koerenti għat-tlieta li huma". Għalhekk, il-Kunsill stieden lill-Kummissjoni u lir-Rappreżentant Għoli ( kif xieraq) biex ikomplu bl-analiżi tagħhom ta' dawn iż-żewġ opzjonijiet u biex, b'mod partikolari: – "jorganizzaw konsultazzjonijiet mal-Gvernijiet ta' Andorra, Monako u San Marino u ma' partijiet rilevanti oħra, li jibdew mill-ewwel semestru tal-2013, bil-ħsieb li jiġu identifikati l-fattibbiltà ta' dawn iż-żewġ opzjonijiet u l-grad ta' appoġġ għalihom, filwaqt li jitqiesu, b'mod partikolari, il-kundizzjonijiet istituzzjonali msemmija fil-Komunikazzjoni"; u – "jippreżentaw rapport lill-Kunsill, qabel l-aħħar tal-2013, li jinkludi analiżi tal-impatt u l-implikazzjonijiet istituzzjonali, politiċi u ekonomiċi ewlenin ta' dawn l-opzjonijiet, kif ukoll ir-rakkomandazzjonijiet li jirrigwardaw passi ulterjuri". Dan ir-rapport jirreaġixxi għall-istedina tal-Kunsill. Tħejja abbażi tal-konsultazzjonijiet li saru mal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir u mal-istati taż-ŻEE-EFTA[4]. Huwa jinkorpora l-informazzjoni li nġabret matul iż-żjarat tas-Servizz Ewropew għall-Azzjoni Esterna (SEAE) u tas-servizzi tal-Kummissjoni f'Andorra, Monako u San Marino f'Marzu 2013, ikkumplimentata mir-risposti tal-pajjiżi għal kwestjonarju dettaljat dwar il-leġiżlazzjoni u l-kapaċità amministrattiva tagħhom. 2. ANALIŻI TAL-OPZJONIJIET 2.1. L-Ewwel Opzjoni: Il-parteċipazzjoni fiż-ŻEE 2.1.1. Il-valutazzjoni Din l-opzjoni tkun tinvolvi l-parteċipazzjoni tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir fiż-Żona Ekonomika Ewropea (ŻEE) fuq l-istess bażi tal-membri attwali tal-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Kummerċ Ħieles (EFTA) taż-ŻEE[5]. Il-vantaġġ ewlieni taż-ŻEE huwa bbażat fuq trattat u fuq qafas istituzzjonali li taw prova ta' xi jsarrfu, inklużi l-istituzzjonijiet ŻEE-EFTA (is-Segretarjat, l-Awtorità ta' Sorveljanza u l-Qorti). Madankollu, biex il-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir ikunu jistgħu sussegwentement jaċċessaw il-Ftehim ŻEE[6], l-ewwel iridu jsiru membri taż-Żona Ewropea tal-Kummerċ Ħieles (EFTA), u dan jirrikjedi li jkollhom l-appoġġ unanimu tal-membri tagħha[7]. Sal-ġurnata tal-lum, il-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir għadhom ma applikawx biex jissieħbu fl-EFTA. Għaldaqstant, l-istati tal-EFTA għadhom ma kkunsidrawx din il-possibbiltà b'mod formali. Din l-opzjoni tista' tinvolvi xi żvantaġġi addizzjonali, billi l-istati taż-ŻEE-EFTA jaġixxu abbażi ta' pożizzjoni komuni fl-istituzzjonijiet konġunti taż-ŻEE[8]. Jekk il-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir jieħdu sehem fiż-ŻEE, jaf ikun iktar ikkumplikat biex tintlaħaq pożizzjoni bħal din minħabba l-ħtieġa li jiġu rrikonċiljati l-pożizzjonijiet ta' sitt stati minflok tat-tlieta li hemm bħalissa. Dan jista' jiggrava l-isfidi li diġà qed iħabbtu wiċċhom magħhom l-UE u s-sħab tagħha taż-ŻEE-EFTA, huma u jiżguraw li t-teħid ta' deċiżjonijiet taż-ŻEE isir fil-ħin. Barra minn hekk, ikun meħtieġ li l-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir jaċċessaw il-ftehimiet tal-kummerċ tal-EFTA mal-pajjiżi terzi. 2.1.2. Il-pożizzjonijiet tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir Andorra uriet li hija lesta tikkonsidra l-parteċipazzjoni tagħha fiż-ŻEE, sakemm din tkun ibbażata fuq qafas istituzzjonali stabbli u tkun tqis is-sitwazzjoni speċifika ta' Andorra. San Marino huwa lest ukoll li jikkunsidra din l-opzjoni. Monako warrab din l-opzjoni minħabba li mhux faċli tiġi adattata għaċ-ċirkostanzi speċifiċi tal-pajjiż. 2.2. It-Tieni Opzjoni: Ftehim Qafas ta' Assoċjazzjoni Wieħed jew Aktar 2.2.1. Il-valutazzjoni It-tieni opzjoni hija n-negozjati ta' Ftehim ta' Assoċjazzjoni wieħed jew aktar, bejn l-UE u l-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir. Din tkun tipprovdi għall-parteċipazzjoni tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir fis-suq intern, iżda tkun tkopri wkoll, skont kif xieraq, il-kooperazzjoni f'oqsma oħra, bħall-ġustizzja u l-affarijiet interni, l-agrikoltura, is-sajd, il-politika reġjonali, u l-politika barranija. Għall-kuntrarju tal-ewwel opzjoni, il-Ftehimiet ta' Assoċjazzjoni jkunu distinti miż-ŻEE u ma jkunux jirrikjedu l-appoġġ min-naħa tal-istati taż-ŻEE-EFTA. Il-flessibbiltà hija vantaġġ ieħor ta' din l-opzjoni, billi l-Ftehimiet ta' Assoċjazzjoni jistgħu jiġu mfassla skont il-ħtiġijiet speċifiċi tal-UE u tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir. Fl-aħħar nett, ikun perfettament possibbli li jitħejja qafas istituzzjonali adattat biex jirfed dawn il-Ftehimiet (ara hawn taħt). 2.2.2. Il-pożizzjonijiet tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir Andorra uriet li hija lesta tikkonsidra Ftehim ta' Assoċjazzjoni, sakemm dan ikun ibbażat fuq qafas istituzzjonali stabbli u jkun iqis bis-sħiħ is-sitwazzjoni speċifika ta' Andorra. Monako u San Marino huma miftuħa wkoll għal din l-opzjoni, sakemm il-partikolaritajiet tagħhom jitqiesu bis-sħiħ. Andorra u San Marino huma lesti li jikkunsidraw Ftehim ta' Assoċjazzjoni multilaterali li jinvolvi lit-tliet pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir. Monako ma eskludiex din il-possibbiltà, iżda jkun jippreferi ftehim bilaterali mal-UE li jkun mfassal apposta għas-sitwazzjoni speċifika tiegħu u li jkun iqis il-konnessjonijiet mill-qrib li għandu ma' Franza. 2.2.3. Ftehim wieħed jew aktar? Fil-valutazzjoni inizjali tagħha, il-Kummissjoni tqis li Ftehim ta' Assoċjazzjoni multilaterali uniku bejn l-UE u t-tliet pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir probabbilment ikun preferut iktar minn tliet ftehimiet separati, billi x-xenarju tal-aħħar jirriskja li jwitti t-triq għal sitwazzjoni kumplessa u għal differenzjazzjoni bla bżonn. Ftehim multilaterali jista' jinkludi qafas komuni li jikkonsisti fi prinċipji ewlenin u f'dispożizzjonijiet istituzzjonali, iżda għandu xorta waħda jkun flessibbli biżżejjed biex jikkunsidra ċ-ċirkostanzi uniċi ta' kull pajjiż. Dan jista' jsir billi jiġu inklużi dispożizzjonijiet separati għal kull pajjiż, jew fit-test ewlieni tal-ftehim jew inkella fl-għamla ta' protokolli. Ftehim uniku jista' jkopri wkoll ir-relazzjonijiet reċiproċi tal-pajjiżi, jekk ikunu jixtiequ li jsir hekk. Madankollu, jeħtieġ li din il-kwistjoni tiġi diskussa ulterjorment mal-gvernijiet tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir, bil-ħsieb li tiġi identifikata l-aħjar soluzzjoni. 2.2.4. Kwistjonijiet orizzontali u istituzzjonali Il-Komunikazzjoni msemmija qabel tirreferi għal għadd ta' kwistjonijiet orizzontali u istituzzjonali bil-ħsieb li tiżgura l-omoġeneità tas-suq intern u li tiggarantixxi ċertezza ġuridika għall-operaturi ekonomiċi u għaċ-ċittadini. Għaldaqstant, kwalunkwe ftehim li jsir mal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir irid jindirizza: (a) l-adattament dinamiku tal-ftehim għall-acquis li qed jevolvi; (b) l-interpretazzjoni omoġenja tal-ftehim; (c) is-sorveljanza indipendenti u l-infurzar ġudizzjarju; (d) is-soluzzjoni għat-tilwim. F'dak li jirrigwarda l-adattament dinamiku (a), Ftehim ta' Assoċjazzjoni jista' jsegwi l-mudell taż-ŻEE[9], b'tali mod li, inġenerali, il-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir ikunu jaċċettaw l-obbligu li japplikaw l-acquis fl-oqsma li huma koperti mill-kamp ta' applikazzjoni tal-Ftehim. Dan ikun soġġett għal salvagwardji ta' sovranità filwaqt li jieħu inkunsiderazzjoni l-proċeduri kostituzzjonali rispettivi tagħhom. It-teħid ta' deċiżjonijiet f'istituzzjonijiet konġunti għandu jkun kemm jista' jkun effiċjenti biex jippermetti li l-Ftehim jiġi adattat għall-acquis minnufih. Ikun jaqbel li jiġi stabbilit mekkaniżmu li jinforma lill-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir dwar l-iżviluppi, speċjalment il-proposti ta' bidliet għall-acquis, u li jippermettilhom li jesprimu l-fehmiet tagħhom dwar l-abbozzi ta' atti ġuridiċi li jikkonċernaw partikolarment lilhom. Madankollu, mhu se jingħatawlhom l-ebda drittijiet formali ta' teħid ta' deċiżjonijiet (li ta' spiss issir referenza għalihom bħala dawk li "jsawru d-deċiżjonijiet" [decision-shaping] fil-kuntest taż-ŻEE). Fil-kuntest taż-ŻEE, is-Segretarjat tal-EFTA għandu rwol importanti fl-ivvalutar tar-rilevanza ta' atti ġuridiċi tal-UE ġodda għaż-ŻEE u fil-kumpilazzjoni ta' listi ta' atti li possibilment jiġu inkorporati fil-Ftehim ŻEE. Ikun utli li tiġi analizzata l-possibbiltà ta' kondiviżjoni ta' informazzjoni bejn is-Segretarjat tal-EFTA u Andorra, Monako u San Marino f'dan ir-rigward, minflok tinħoloq istituzzjoni ġdida. Sabiex dan iseħħ, jeħtieġ li jsiru konsultazzjonijiet mal-istati taż-ŻEE-EFTA, mal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir u mas-Segretarjat tal-EFTA stess. Fir-rigward tal-interpretazzjoni omoġenja tal-ftehimiet (b) u s-sorveljanza indipendenti u l-infurzar ġudizzjarju (c), jeħtieġ li jinstabu soluzzjonijiet biex jiġu garantiti l-omoġeneità u l-funzjonament tajjeb tas-suq intern. Soluzzjoni minnhom tkun li dawn ir-rwoli jiġu attribwiti lill-Kummissjoni u lill-Qorti tal-Ġustizzja tal-UE, rispettivament, biex b'hekk tiġi evitata l-ħtieġa li jiġu stabbiliti istituzzjonijiet ġodda. Tista' tiġi esplorata wkoll il-possibbiltà li jintgħażel Stat Membru tal-UE biex jassisti lill-Kummissjoni fis-sorveljanza, jekk din tiġi appoġġjata mill-partijiet kollha kkonċernati. Trid titfassal ukoll sistema ġusta u effiċjenti ta' soluzzjonijiet għat-tilwim (d). Fl-aħħar nett, il-Ftehim irid jiddefinixxi wkoll il-grad sa fejn id-deċiżjonijiet li jittieħdu mill-aġenziji tal-UE b'kompetenzi eżekuttivi jkunu direttament applikabbli fil-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir, u taħt liema kundizzjonijiet jiġri hekk. 3. ALLINJAMENT MAL-ACQUIS U L-KAPAĊITÀ AMMINISTRATTIVA Il-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir, bħala pajjiżi mhux membri tal-UE, bħalissa ma għandhom l-ebda obbligu li jallinjaw il-qafas ġuridiku u l-kapaċità amministrattiva tagħhom mal-acquis, apparti meta dawn ir-rekwiżiti jiffurmaw parti mill-ftehimiet li jkunu kkonkludew mal-UE. Pereżempju, il-Ftehimiet Monetarji ffirmati mit-tliet pajjiżi mal-UE dwar l-użu tal-Euro bħala l-munita uffiċjali tagħhom, jipprevedu l-integrazzjoni ta' partijiet kbar tal-acquis li jikkonċernaw, fost l-oħrajn, l-oqsma ta' servizzi finanzjarji, il-ġlieda kontra l-ħasil tal-flus u l-ġlieda kontra l-falsifikazzjoni. Madankollu, l-allinjament tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir mal-acquis rilevanti u l-kapaċità xierqa biex jimplimentawh u jinfurzawh, huma prerekwiżiti essenzjali għall-parteċipazzjoni tagħhom fis-suq intern. F'dan ir-rigward, fil-konklużjonijiet tiegħu tal-20 ta' Diċembru 2012, il-Kunsill irrimarka li "saru sforzi min-naħa ta' Andorra, Monako u San Marino". Il-Kunsill ħeġġiġhom ulterjorment biex "ikomplu bl-isforzi tagħhom sabiex iżidu aktar il-konverġenza tal-leġiżlazzjoni tagħhom mal-acquis tal-UE dwar is-suq intern u biex isaħħu l-kapaċità amministrattiva tagħhom bil-ħsieb li jiffaċilitaw l-implimentazzjoni ta' elementi oħra rilevanti tal-acquis tal-UE"[10]. B'mod ġenerali, l-allinjament tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir ivarja minn wieħed parzjali għal wieħed limitat, minbarra għal għadd żgħir ta' sottosetturi li huma allinjati kompletament jew fil-biċċa l-kbira tagħhom. L-oqsma fejn — f'sens wiesa' — l-oqfsa ġuridiċi rispettivi tagħhom huma parzjalment allinjati jinkludu l-moviment liberu tal-merkanzija u s-servizzi finanzjarji. L-allinjament ivarja minn wieħed limitat għal dak parzjali, f'għadd ta' oqsma bħall-moviment liberu tal-kapital u l-akkwist pubbliku, u huwa biss limitat f'dak li jirrigwarda, fost l-oħrajn, id-drittijiet tal-proprjetà intellettwali, il-politika tal-kompetizzjoni u s-soċjetà tal-informazzjoni u l-midja. L-allinjament tagħhom fil-qasam tal-ambjent u tat-tibdil fil-klima huwa limitat ħafna. Il-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir għandhom amministrazzjonijiet pubbliċi li jittrattaw mal-maġġoranza tal-oqsma koperti mis-suq intern. Madankollu, se jkun meħtieġ li jinvestu fil-kapaċità amministrattiva rispettiva tagħhom f'ċerti oqsma, sabiex jissodisfaw il-kriterji għall-parteċipazzjoni fis-suq intern. Andorra, b'popolazzjoni ta' madwar 76 000 ruħ, għandha mal-5 800 impjegat fl-amministrazzjoni pubblika. Monako, li l-popolazzjoni ta' residenti tiegħu tammonta għal madwar 36 300 ruħ, għandu mat-3 500 impjegat attiv fl-amministrazzjoni tal-istat. F'San Marino, li għandu popolazzjoni ta' madwar 32 400 ruħ, is-settur pubbliku għandu mal-4 065 impjegat; u dawn jinkludu 2 297 li jaħdmu fl-amministrazzjoni pubblika u 1 048 li jaħdmu mal-Istitut tas-Sigurtà Soċjali. Dawn iċ-ċifri jipprovdu indikazzjoni ġenerali tar-riżorsi umani disponibbli f'dawn it-tliet pajjiżi. Madankollu, il-kapaċità amministrattiva b'rabta mal-implimentazzjoni tal-acquis trid tiġi ġġudikata wkoll abbażi ta' kriterji oħrajn, bħal pereżempju l-effikaċja organizzazzjonali, il-kompetenza teknika, u r-riżorsi umani u finanzjarji allokati għall-kompiti ta' monitoraġġ u ta' infurzar. 4. IL-VALUTAZZJONI EKONOMIKA Minn perspettiva makroekonomika, l-impatt ekonomiku potenzjali tal-parteċipazzjoni tat-tliet pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir fis-suq intern tal-UE se jkun, għall-UE kollha kemm hi, limitat ħafna. B'popolazzjoni kkombinata ta' madwar 145 000 ruħ u b'PDG totali ta' EUR 8 biljun, huma jirrappreżentaw 0,03 % tal-popolazzjoni totali tal-UE (508 miljun ruħ) u 0,07 % tal-PDG tagħha (EUR 13-il triljun). Differenza kbira bħal din fil-volum u skala turi kemm hu diffiċli li jiġi estrapolat impatt ekonomiku li jista' jitkejjel. L-analiżi ta' hawn taħt tiffoka fuq il-lat tal-UE. Kieku dawn il-pajjiżi kellhom jipparteċipaw fis-suq intern, l-impatt aktarx li jkun relattivament iktar sinifikanti fuq l-ekonomiji tagħhom milli fuq l-ekonomija tal-UE. F'sens ġenerali, l-ekonomiji tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir huma kkaratterizzati minn interdipendenza b'saħħitha mal-pajjiżi ġirien tagħhom, li magħhom tradizzjonalment kellhom, u għad għandhom, relazzjonijiet ferm mill-qrib. Hemm differenzi ekonomiċi sinifikanti bejn dawn it-tliet stati. L-ekonomija ta' Andorra sserraħ fuq it-turiżmu kif ukoll fuq is-servizzi finanzjarji u l-bejgħ bl-imnut (huwa stmat li jkollha 9 miljun viżitatur fis-sena, li jirrappreżentaw madwar 80 % tal-PDG). F'San Marino, is-sehem tat-turiżmu huwa iktar baxx u l-ekonomija hija iktar diversifikata (pereż. l-industrija tirrappreżenta madwar 40 % tal-PDG). L-ekonomija ta' Monako hija prinċipalment ibbażata fuq is-servizzi (li jinkludu s-servizzi finanzjarji u t-turiżmu) u fuq l-industrija leġġera ta' valur miżjud għoli (8 % tal-PDG, 9 % tal-impjiegi). Is-servizzi finanzjarji jirrappreżentaw, rispettivament, 16 % tal-PDG ta' Andorra, 15 % tal-PDG ta' Monako u 11 % tal-PDG ta' San Marino. Għaldaqstant, dan is-settur għandu rwol sinfikanti fl-ekonomiji nazzjonali tagħhom, mingħajr ma huwa madankollu dominanti. Is-superviżjoni titwettaq mis-superviżuri nazzjonali f'Andorra (INAF), u f'San Marino (il-Bank Ċentrali tiegħu), filwaqt li f'Monako, dan il-kompitu huwa ttrasferit lill-Autorité de Contrôle Prudentiel (ACP) Franċiża. Il-Ftehimiet Monetarji li ġew iffirmati mit-tliet pajjiżi mal-UE, jorbtuhom biex jintegraw gradwalment, minn issa sal-2017, l-acquis tal-UE f'dak li jirrigwarda l-attivitaiet bankarji u l-ġlieda kontra l-ħasil tal-flus. Madankollu, il-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir mhumiex attivi fl-oqsma kollha tas-servizzi finanzjarji. Pereżempju, ma hemm l-ebda swieq ta' titoli fi kwalunkwe wieħed minn dawn it-tliet stati. Speċifiċità oħra hija li f'San Marino ma hemmx banek ta' sjieda barranija. Wieħed mis-sitt banek li hemm f'Andorra, huwa sussidjarju ta' kumpanija tal-UE. F'Monako, il-banek kollha huma fergħat jew sussidjarji ta' gruppi barranin (fil-biċċa l-kbira tagħhom mill-UE jew mill-Isvizzera). Is-sitwazzjoni ekonomika f'Andorra u f'San Marino ddeterjorat ġmielha minn meta bdiet il-kriżi ekonomika. Il-PDG ta' San Marino naqas b'25 % bejn l-2008 u l-2011. Fl-istess żmien, il-PDG ta' Andorra naqas bi 15,2 %. F'Monako, wara li l-PDG naqas bi 11,2 % fl-2009, dan reġà tela' bi 3,2 % fl-2010 u bi 8,0 % fl-2011, biex kważi rkupra għal-livell tal-2008. Il-kriżi kienet wieħed mill-fatturi li taw spinta lil Andorra — kif ukoll lil San Marino u lil Monako, għalkemm f'livell aktar baxx — biex jadattaw u/jew jikkunsidraw mill-ġdid il-mudelli ekonomiċi rispettivi tagħhom. Konsegwentement, issa huma iktar inklinati li jkollhom relazzjonijiet ekonomiċi iktar mill-qrib mal-UE. Minkejja l-kriżi ekonomika, il-qgħad għadu eċċezzjonalment baxx fit-tliet pajjiżi (San Marino għandu l-ogħla livell ta' qgħad fosthom it-tlieta, b'5,3 %). Dan jista' jiġi spjegat permezz ta' żewġ fatturi. F'dawn it-tliet pajjiżi, hemm 'ilqugħ' konsiderevoli permezz tal-impjegati li jidħlu fil-pajjiż b'mod staġonali/temporanju u tal-vjaġġaturi transfruntiera (li jgħixu fir-reġjuni ġirien tal-pajjiżi tal-madwar) li ma jidhrux fiċ-ċifri tal-qgħad nazzjonali meta dawn jitilfu l-impjieg tagħhom. L-ispjegazzjoni l-oħra hija li fit-tlieta li huma hemm suq tal-impjiegi li huwa protett ferm, u li jagħti preferenza lill-persuni nazzjonali jew lir-residenti tal-pajjiż, u li jirrikjedi l-awtorizzazzjonijiet mill-awtoritajiet għall-eżerċitar u/jew għall-istabbiliment ta' ħafna mill-attivitajiet. Meta t-tliet ekonomiji tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir ikunu f'saħħithom, l-effetti benefiki tal-offerta ta' impjiegi tagħhom jinħassu lil hinn sew mill-fruntieri tagħhom fl-Istati Membri tal-UE ġirien tagħhom. F'Monako kważi 40 000 minn 50 000 ħaddiem, jgħixu fir-reġjunijiet Franċiżi jew Taljani ġirien tiegħu; f'Andorra 1 600 ħaddiem (minn 36 000) jivvjaġġaw ta' kuljum minn Spanja jew minn Franza; u f'San Marino l-kumpaniji jimpjegaw 5 500 vjaġġatur transfruntier mill-Italja (minn forza tax-xogħol totali ta' 20 500). Il-proporzjon approssimattiv tar-residenti barranin — fil-biċċa l-kbira tagħhom ċittadini tal-UE — fit-tliet pajjiżi huwa ta' 18,5 % f'San Marino (jiġifieri madwar 6 000 ruħ minn 32 400), 55 % f'Andorra (jiġifieri madwar 42 000 ruħ minn 76 000) u 80 % f'Monako (jiġifieri madwar 29 000 ruħ minn 36 300). Jista' jiġi preżunt illi, li kieku dawn it-tliet pajjiżi kellhom jieħdu sehem fis-suq intern, ħafna mill-impjiegi l-ġodda li jinħolqu hemmhekk, jimtlew b'persuni mhux nazzjonali (prinċipalment ċittadini tal-UE), billi l-pula ta' ħaddiema lokali għad-dispożizzjoni tal-impjegaturi hija limitata. Għaldaqstant l-effett possibbli fuq l-UE f'termini ta' ħolqien ta' impjiegi jista' jitkejjel f'termini ta' 'tixrid' fir-reġjuni ġirien, kif ukoll fuq l-impjiegi maħluqa fil-pajjiż, li minnhom ikunu jistgħu jibbenefikaw iċ-ċittadini tal-UE. Andorra, l-akbar wieħed mit-tliet stati f'termini ta' popolazzjoni, huwa mdawwar b'żoni strutturalment ifqar, għalhekk dan il-benefiċċju jkun jista' jitkejjel f'Lérida, il-provinċja ġara Spanjola, jew fil-Pyrénées-Orientales u l-Ariège, id-départements Franċiżi. Madankollu, f'dan l-istadju, huwa impossibbli li jiġi kkwantifikat dan l-effett b'xi grad ta' preċiżjoni. Sa mill-2007, l-UE rreġistrat surplus kummerċjali ma' San Marino (EUR 183 miljun fl-2011). Fl-2011, l-importazzjonijiet u l-esportazzjonijiet totali tal-UE lejn San Marino ammontaw għal EUR 325,5 miljun. Matul dan l-istess perjodu, l-UE rreġistrat ukoll surplus kummerċjali ma' Andorra (EUR 1 105 miljun fl-2011). Fl-2011, l-importazzjonijiet u l-esportazzjonijiet totali lejn Andorra ammontaw għal EUR 1 158 miljun. Il-kummerċ tal-UE ma' Monako huwa iktar diffiċli biex jiġi vvalutat, billi fil-biċċa l-kbira tiegħu jsir permezz ta' Franza (u għalhekk mhuwiex ikkwantifikat separatament). Attwalment, 95 % tal-esportazzjonijiet ta' San Marino jmorru lejn l-Italja, filwaqt li l-maġġoranza tal-esportazzjonijiet ta' Andorra jmorru lejn Spanja. Mhuwiex mistenni li l-esportazzjonijiet tal-UE lejn dawn it-tliet pajjiżi jiżdiedu b'mod sostanzjali jekk it-tliet pajjiżi jipparteċipaw fis-suq intern, minħabba, fost fatturi oħrajn, l-unjonijiet doganali li hemm bejn l-UE u, rispettivament, Andorra u San Marino min-naħa l-waħda, u minħabba li Monako tifforma parti mit-territorju doganali tal-UE, min-naħa l-oħra. Fi ftit kliem, minħabba l-popolazzjoni u l-PDG tat-tliet pajjiżi kkonċernati, rabtiet ekonomiċi aktar b'saħħithom ma jkollhomx ħlief impatt marġinali fuq l-ekonomija tal-UE kollha kemm hi. Madankollu, fil-livelli reġjonali u lokali, l-aktar fir-reġjuni tal-UE ġirien ma' dawn il-pajjiżi, l-impatt benefiċjali, speċjalment fuq is-suq tax-xogħol, u l-effetti pożittivi indiretti li jirriżultaw minnu, jaf ikunu aktar prominenti. 5. KONKLUŻJONIJIET U RAKKOMANDAZZJONIJIET 5.1. Passi li jmiss Il-Kummissjoni tinsab lesta li tibni relazzjoni aktar mill-qrib mal-Prinċipat ta' Andorra, mal-Prinċipat ta' Monako u mar-Repubblika ta' San Marino, b'mod partikolari permezz tal-parteċipazzjoni tagħhom fis-suq intern tal-UE. Kif deskritt fil-Komunikazzjoni tagħha ta' Novembru 2012, tali parteċipazzjoni tista' tkun ta' ġid għaż-żewġ naħat, inkluż billi telimina l-ostakli għall-attività ekonomika transfruntiera. Il-Kummissjoni vvalutat iż-żewġ opzjonijiet miżmuma mill-Kunsill fil-konklużjonijiet tiegħu ta' Diċembru 2012 — i) il-parteċipazzjoni ta' dawn il-pajjiżi fiż-ŻEE; u ii) in-negozjati ta' Ftehim Qafas ta' Assoċjazzjoni wieħed jew aktar, ma' dawn il-pajjiżi — bil-ħsieb li jiġu identifikati soluzzjonijiet li jagħtu lil dawn il-pajjiżi aċċess għas-suq intern tal-UE, filwaqt li jissodisfaw il-kriterji stipulati fil-Komunikazzjoni. Fid-dawl tal-prinċipji deskritti hawn fuq, il-Kummissjoni tqis li n-negozjar ta' Ftehim ta' Assoċjazzjoni (wieħed jew aktar) huwa l-aktar vijabbli miż-żewġ opzjonijiet. Importanti li jiġi nnutat li l-kamp ta' applikazzjoni u l-kontenut ta' tali Ftehim(iet) jistgħu jiġu adattati biex jissodisfaw ir-rekwiżiti tal-UE, kif ukoll l-ispeċifiċitajiet u ċ-ċirkostanzi uniċi ta' kull wieħed minn dawn il-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir. F'każ li jkun hemm interess reċiproku, il-kamp ta' applikazzjoni ta' tali Ftehim(iet) ikun jista' jkopri wkoll oqsma oħra apparti dawk relatati mas-suq intern. Barra minn hekk, il-Ftehim għandu jistabbilixxi wkoll ir-relazzjoni tiegħu ma' ftehimiet eżistenti, bħalma huma l-ftehim dwar l-unjoni doganali ma' Andorra, il-ftehim dwar l-unjoni doganali u l-kooperazzjoni ma' San Marino u l-ftehimiet dwar it-tassazzjoni fuq l-introjtu mit-tfaddil bejn l-UE u t-tliet pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir (bħalissa qed jiġu nnegozjati xi emendi għal dawn il-ftehimiet tal-aħħar). B'kuntrast ma' dan, il-parteċipazzjoni tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir fiż-ŻEE mhijiex meqjusa bħala opzjoni vijabbli preżentement, minħabba r-raġunijiet politiċi u istituzzjonali diskussi fit-taqsima 2.1. Il-Kummissjoni tirrakkomanda li l-opzjoni ta' Ftehim Qafas ta' Assoċjazzjoni tkun il-bażi għat-tisħiħ tar-relazzjonijiet tal-UE ma' Andorra, Monako u San Marino, filwaqt li jitqiesu l-prinċipji stipulati hawn taħt. Il-Ftehim(iet) irid(u) jinkludi/jinkludu — skont kif ikun xieraq — id-dispożizzjonijiet rilevanti adattati għas-sitwazzjoni speċifika ta' kull pajjiż, fil-parti prinċipali tat-test jew inkella fil-Protokolli ta' akkumpanjament. 5.2. Il-prinċipji ewlenin Il-prinċipji segwenti għandhom jirfdu n-negozjar tal-Ftehim(iet) ta' Assoċjazzjoni. 5.2.1. Il-valuri komuni F'konformità mal-prassi ġenerali tal-UE fir-relazzjonijiet tagħha mal-pajjiżi terzi, kwalunkwe Ftehim mal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir għandu jirreferi għall-valuri komuni tal-partijiet u għall-impenn tagħhom li jirrispettawhom. B'mod partikolari, il-Ftehim(iet) għandu/għandhom jirreferi/jirreferu għall-Artikolu 2 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea (TUE) [11]. 5.2.2. Il-prinċipji tas-suq intern Kif stabbilit fil-Komunikazzjoni msemmija preċedentement, ir-regoli komuni u l-infurzar strett huma elementi essenzjali għall-funzjonament tajjeb tas-suq intern. Fil-konklużjonijiet tiegħu tal-20 ta' Diċembru 2012, il-Kunsill enfasizza wkoll il-ħtieġa li jiġu żgurati l-omoġeneità u l-funzjonament tajjeb tas-suq intern. 5.2.3. L-ispeċifiċitajiet Il-konklużjonijiet tal-Kunsill ta' Diċembru 2012 jindikaw li l-analiżi taż-żewġ opzjonijiet min-naħa tal-Kummissjoni għandha tikkunsidra l-ispeċifiċitajiet tal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir. Dawn jinkludu d-dimensjonijiet territorjali u l-popolazzjonijiet żgħar tagħhom, ir-rabtiet mill-qrib mal-pajjiż(i) ġar/ġirien tagħhom u l-karatteristiċi politiċi u ekonomiċi tagħhom. Importanti wkoll li jiġi mfakkar li l-Artikolu 8 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea jiddikjara li l-UE "għandha tiżviluppa relazzjoni privileġġjata mal-pajjiżi ġirien tagħha, bil-ħsieb li tistabbilixxi żona ta’ prosperità u ta’ relazzjonijiet tajbin bejn il-ġirien, ibbażata fuq il-valuri tal-Unjoni u kkaratterizzata minn relazzjonijiet mill-qrib u paċifiċi li jserrħu fuq il-kooperazzjoni". Id-Dikjarazzjoni Nru 3 dwar l-Artikolu 8 tistabbilixxi li "l-Unjoni ser tqis is-sitwazzjoni partikolari ta' pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir li jżommu magħha relazzjonijiet speċifiċi mill-qrib". 5.2.4. L-iżviluppi attwali Huwa importanti li l-UE żżomm approċċ koerenti fir-relazzjonijiet mas-sħab tagħha fil-pajjiżi li għandha fil-viċinat. Kwalunkwe ftehim(iet) li jsir(u) mal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir għandu/għandhom jikkunsidra(w) l-iżviluppi f'dawn ir-relazzjonijiet. B'mod partikolari, fid-dawl tal-impatt pożittiv tal-kooperazzjoni fil-qasam tad-dwana u tat-tassazzjoni fuq il-funzjonament tajjeb tas-suq intern, ikun meħtieġ li l-UE tqis jekk l-approċċ tagħha tal-kwistjonijiet orizzontali u istituzzjonali, deskritt hawn fuq, għandux jiġi estiż għall-ftehimiet f'dan il-qasam, inkluż(i) il-protokoll(i) li jirriżulta(w) min-negozjati li għaddejjin bħalissa fir-rigward tal-emendi għall-ftehimiet tal-UE dwar it-tassazzjoni fuq it-tfaddil mal-pajjiżi ta' daqs territorjali żgħir. [1] Il-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni dwar ir-relazzjonijiet tal-UE mal-Prinċipalità ta’ Andorra, il-Prinċipalità ta' Monako u r-Repubblika ta' San Marino — Opzjonijiet għal Integrazzjoni Eqreb mal-UE (COM(2012) 680 final/2), Brussell 20.11.2012. [2] Id-Dokument ta' Ħidma tal-Persunal tal-Kummissjoni li jakkumpanja l-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni dwar ir-relazzjonijiet tal-UE mal-Prinċipat ta’ Andorra, il-Prinċipat ta' Monako u r-Repubblika ta' San Marino — L-ostakli għall-aċċess ta' Andorra, Monako u San Marino għas-Suq Intern tal-UE u l-Kooperazzjoni f'Oqsma Oħra (SWD(2012) 388 final), Brussell 20.11.2012. [3] Il-Konklużjonijiet tal-Kunsill dwar ir-relazzjonijiet tal-UE mal-Prinċipat ta' Andorra, ir-Repubblika ta' San Marino u l-Prinċipat ta' Monako, 20.12.2012, adottati fit-3213-il laqgħa tal-Kunsill dwar it-Trasport, it-Telekomunikazzjonijiet u l-Enerġija. [4] In-Norveġja, l-Islanda u l-Liechtenstein. [5] In-Norveġja, l-Islanda u l-Liechtenstein. [6] L-Artikolu 128 tal-Ftehim ŻEE. [7] L-Isvizzera, in-Norveġja, l-Islanda u l-Liechtenstein. [8] Il-Ftehim ŻEE, l-Artikoli 90 & 93. [9] L-Artikolu 102 tal-Ftehim ŻEE. [10] Il-Konklużjonijiet tal-Kunsill dwar ir-relazzjonijiet tal-UE mal-Prinċipat ta' Andorra, ir-Repubblika ta' San Marino u l-Prinċipat ta' Monako, 20.12.2012, adottati fit-3213-il laqgħa tal-Kunsill dwar it-Trasport, it-Telekomunikazzjonijiet u l-Enerġija. [11] "L-Unjoni hija bbażata fuq il-valuri tar-rispett għad-dinjità tal-bniedem, il-libertà, id-demokrazija, l-ugwaljanza, l-istat tad-dritt u r-rispett għad-drittijiet tal-bniedem, inklużi d-drittijiet ta' persuni li jagħmlu parti minn minoranzi. Dawn il-valuri huma komuni għall-Istati Membri f'soċjetà fejn jipprevalu l-pluraliżmu, in-nondiskriminazzjoni, it-tolleranza, il-ġustizzja, is-solidarjetà u l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel".