Proposta għal DEĊIŻJONI TAL-KUNSILL dwar l-assoċjazzjoni tal-pajjiżi u t-territorji barranin mal-Unjoni Ewropea ("Deċiżjoni dwar l-Assoċjazzjoni Barranija") /* COM/2012/0362 final - 2012/0195 (CNS) */





MEMORANDUM TA’ SPJEGAZZJONI 1. KUNTEST TAL-PROPOSTA 1.1. Il-kuntest ġenerali Il-PTEE ilhom assoċjati mal-Unjoni Ewropea minn meta daħal fis-seħħ it-Trattat ta Ruma fl-1958. Dawn huma gżejjer fl-Atlantiku, l-Antartiku, l-Artiku, il-Karibew, l-Oċean Indjan u r-reġjun tal-Paċifiku. Ma humiex pajjiżi sovrani iżda huma dipendenti fuq erba' Stati Membri tal-UE: id-Danimarka, Franza, il-Pajjiżi l-Baxxi u r-Renju Unit. L-assoċjazzjoni tal-PTEE mal-Unjoni hija msejsa fuq ir-relazzjonijiet kostituzzjonali ta' dawn il-pajjiżi u t-territorji mal-erba' Stati Membri. B'mod ġenerali, il-PTEE jgawdu minn awtonomija wiesgħa, li tkopri oqsma bħall-affarijiet ekonomiċi, is-suq tax-xogħol, is-saħħa pubblika, l-affarijiet interni u d-dwana. Normalment id-difiża u l-affarijiet barranin jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tal-Istati Membri. Il-PTEE ma humiex parti mit-territorju doganali tal-Unjoni u ma jiffurmawx parti mis-Suq Intern. Għaldaqstant, il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni ma tapplikax għalihom. Billi l-abitanti tal-PTEE għandhom in-nazzjonalità tal-Istat Membru tal-UE li huma marbutin miegħu kostituzzjonalment, huma wkoll ċittadini tal-UE. Il-popolazzjoni totali tal-PTEE tirrapreżenta biss 0.02 % tal-popolazzjoni dinjija (1.2 miljun). L-erja tal-art tagħhom tirrapreżenta biss 80,000 km kwadru tal-art tad-dinja[1]. Mill-adozzjoni fl-2001 tad-Deċiżjoni dwar l-Assoċjazzjoni Barranija (OAD) attwali, l-ambjenti internazzjonali u reġjonali li fihom joperaw il-PTEE nbidlu sewwa. Tfaċċaw prijoritajiet politiċi ġodda fil-livell Ewropew u internazzjonali, (bħall-ambjent, it-tibdil fil-klima, il-ġestjoni sostenibbli tar-riżorsi naturali) kif ukoll bidliet fil-mudelli tal-kummerċ globali. Fl-Aġenda Ewropa 2020, il-Kummissjoni Ewropea pproponiet strateġija[2] artikolata madwar tliet prijoritajiet: tkabbir intelliġenti, tkabbir sostenibbli u tkabbir inklużiv bħala tweġiba għall-kriżi finanzjarja u ekonomika. Min-naħa tagħhom, il-PTEE jkomplu jiffaċċjaw il-problemi ekonomiċi u soċjali u/jew jitħabtu biex jibnu l-ekonomiji tagħhom fuq bażi sostenibbli. Jiffaċċjaw għadd ta' diffikultajiet marbuta mal-ambjenti fraġli tagħhom u l-bżonn biex jiġi żgurat il-pilastru ambjentali tal-iżvilupp sostenibbli. L-isfida ewlenija li l-PTEE qegħdin iħabbtu wiċċhom magħha hija dik li jirnexxielhom ipoġġu l-ekonomiji u s-soċjetajiet tagħhom fit-triq tal-iżvilupp sostenibbli billi jsaħħu l-kompetittività, inaqqsu l-vulnerabbiltà, iqawwu r-reżiljenza ambjentali, u jikkooperaw mal-ġirien tagħhom filwaqt li jintegraw ruħhom fl-ekonomiji reġjonali u/jew dinjija, fejn dan ikun possibbli. L-isfida għall-Unjoni hija li tagħti appoġġ lill-PTEE fl-ilħuq ta' dawn l-għanijiet u għall-fini tal-assoċjazzjoni kif definita fl-Artikolu 198 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea, permezz ta' qafas li jkun adattat għall-ħtiġiet, ir-realtajiet, il-partikularitajiet u d-diversità tal-PTEE. 1.2. Dispożizzjonijiet eżistenti Ir-regoli u l-proċeduri kurrenti tal-assoċjazzjonijiet bejn l-UE u l-PTEE huma stipulati fid-Deċiżjoni 2001/822/KE tal-Kunsill tas-27 ta' Novembru 2001 dwar l-assoċjazzjoni tal-pajjiżi u t-territorji lil hinn mill-baħar mal-Komunità Ewropea, (ĠU L 314/1, tat-30.11.2001), kif emendata bid-Deċiżjoni 2007/249/KE (ĠU L 109/33, tas-26.04.2007) u XXXXXXX (id-Deċiżjoni dwar Saint-Barthélemy). 1.3. Konsistenza ma’ politiki oħrajn tal-UE "Ewropa 2020" tipprovdi l-kriterju li fuqu hija msejsa l-koerenza tal-politiki tal-UE u li l-promozzjoni tal-valuri, l-istandards u l-interessi tal-UE trid tikkonforma miegħu[3]. Għandu jkun hemm koerenza mal-istrateġija Ewropa 2020 f'dak li jikkonċerna l-prijoritajiet ta' tkabbir intelliġenti u sostenibbli, il-promozzjoni tal-appoġġ għar-riċerka, l-innovazzjoni u t-teknoloġiji tal-informazzjoni u l-komunikazzjoni (ICT) u l-kapaċitajiet ta' tkabbir sostenibbli li jwasslu għal żvilupp soċjoekonomiku. L-OAD ta' bejn l-2014 u l-2020 ser ikollha rwol importanti f'dan ir-rigward. Fil-fatt, l-idea li jinħolqu 'ċentri ta' esperjenza u għarfien espert' tista' torbot mal-implimentazzjoni u l-promozzjoni ta' standards għoljin, fosthom standards internazzjonali, eż. fl-oqsma tal-ambjent u s-sikurezza tal-ikel u s-saħħa tal-konsumatur. IL-PTEE huma kollha kkaratterizzati minn bijodiversità rikka. L-użu sostenibbli u l-protezzjoni ta' din il-bijodiversità tista' tibbenefika minn dokumentazzjoni xjentifika aħjar u aċċess għar-riżultati tar-riċerka u l-innovazzjoni. Bl-istess mod, l-implimentazzjoni ta' standards internazzjonali fil-qasam tas-sikurezza tal-ikel, l-annimali u s-saħħa tal-pjanti tista' tiffaċilità l-kummerċ bejn il-PTEE u s-sħab kummerċjali tagħhom, fosthom l-Istati Membri tal-UE. L-impenn tal-Unjoni favur l-istandards ambjentali kif ukoll ir-rwol tagħha bħala attur globali fil-ġlieda kontra t-tibdil fil-klima jistgħu jkunu ta' siwi kbir kemm għall-Unjoni kif ukoll għall-PTEE. Il-Kummissjoni temmen li l-bijodiversità u assi naturali oħra tal-PTEE jistgħu jkunu setturi li fir-rigward tagħhom tissaħħaħ il-kooperazzjoni fil-qasam tar-riċerka, l-innovazzjoni u l-konservazzjoni. Sħubija fil-qasam tal-ambjent tista' tkun ta' interess reċiproku għaż-żewġ partijiet. 2. RIŻULTATI TAL-KONSULTAZZJONIJIET MAL-PARTIJIET INTERESSATI U L-VALUTAZZJONIJIET TAL-IMPATT Ir-reviżjoni tad-Deċiżjoni dwar l-Assoċjazzjoni Barranija kienet is-suġġett ta' diversi konsultazzjonijiet ma' partijiet interessati matul il-perjodu bejn l-2008 u l-2011. Dawn jinkludu konsultazzjonijiet pubbliċi, iżda wkoll laqgħat regolari ad hoc bejn il-PTEE, l-Istati Membri li huma marbutin kostituzzjonalment magħhom u l-Kummissjoni Ewropea, kif ukoll djalogu fil-kuntest ta' eventwalitajiet imbassra fl-Artikolu 7 tad-Deċiżjoni dwar l-Assoċjazzjoni Barranija kurrenti: fora annwali, laqgħat trilaterali regolari u laqgħat ta' ħidma fi sħubija li jittrattaw kwistjonijiet ambjentali, kwistjonijiet kummerċjali, integrazzjoni reġjonali tal-PTEE, servizzi finanzjarji fil-PTEE u r-relazzjoni ġejjiena bejn l-UE u l-PTEE. 2.1. Konsultazzjonijiet L-eżitu tal-konsultazzjoni mal-partijiet interessati enfasizza l-kwistjonijiet li ġejjin: Fit-tweġibiet tagħhom għall-Green Paper tal-2008[4], il-partijiet interessati sejħu għal bidla tal-enfasi kurrenti tal-assoċjazzjoni fuq it-tnaqqis tal-faqar u l-kooperazzjoni għall-iżvilupp lejn relazzjoni aktar reċiproka ffokata fuq l-iżvilupp sostenibbli tal-PTEE (jiġifieri mudell ta' żvilupp li, fit-tul, ilaqqa' l-attivijtiet ekonomiċi mal-benesseri soċjali filwaqt li jitħarsu r-riżorsi naturali u l-ekosistemi għall-ġenerazzjonijiet ġejjiena), li fl-istess waqt tkun tista' tappoġġja l-promozzjoni tal-valuri u l-istandards tal-UE mad-dinja kollha. Dan ingħata attenzjoni matul l-interventi li saru fil-konferenza tal-partijiet interessati f'Ottubru tal-2008, li laqqgħet aktar minn 100 parti interessata minn fost l-awtoritajiet tal-PTEE, l-Istati Membri tagħhom, l-istituzzjonijiet u l-korpi tal-Unjoni u s-soċjetà ċivili inġenerali. Il-Kunsill tal-Unjoni Ewropea[5] wkoll laqa' u esprima l-appoġġ tiegħu għall-bidla ta' dan il-mudell. F'Dokument ta' Pożizzjoni Konġunta[6] li ġiet adottatq fi Frar tal-2011, il-PTEE u l-Istati Membri tagħhom sejħu għal rikonoxximent aħjar tal-PTEE bħala parti mill-familja Ewropea, u għal assoċjazzjoni aktar fonda b'rabta mal-interessi reċiproki tal-Unjoni u tal-PTEE u enfasi fuq il-potenzjal u l-vulernabbiltajiet tal-PTEE. Id-dokument jiġbed l-attenzjoni wkoll għall-ħtieġa għar-rikonoxximent u azzjoni favur l-interessi tal-PTEE fl-oqsma li ġejjin: it-twarrib ta' preferenzi u kwistjonijiet relatati mal-kummerċ, u l-bini tal-kapaċità. Ġie enfasizzat wkoll li l-kwistjonijiet marbuta mal-ambejnt, it-tibdil fil-klima u t-tnaqqis tar-riskju ta' diżastri għandhom jikkostitwixxu prijorità fir-relazzjoni ġejjiena bejn l-UE u l-PTEE: l-użu sostenibbli u l-protezzjoni tal-bijodiversità u r-riżorsi naturali tal-PTEE, is-sigurtà ambjentali, l-enerġija u l-enerġija rinnovabbli, il-konservazzjoni ta' ekosistemi, il-ġlieda kontra l-impatti tat-tibdil fil-klima u l-mitigazzjoni, it-tħejjija u r-rispons għal diżastri, l-ispeċi invażivi, is-sajd sostenibbli. Il-partijiet interessati[7] applellaw għal kooperazzjoni msaħħa bejn l-Unjoni u l-PTEE u r-reġjuni ultraperiferiċi fil-qasam tal-konservazzjoni tal-bijodiversità u s-servizzi ta' ekosistemi Is-solidarjetà bejn l-Unjoni u l-PTEE għandhom jissejsu fuq il-fatt l-abitanti tal-PTEE, bħala abitanti bin-nazzjonalità tal-Istati Membri relatati, huma wkoll ċittadini tal-UE. Ġie enfasizzat li permezz tal-għajnuna li tingħata lill-PTEE biex tissaħħaħ il-kompetittività u r-reżiljenza tagħhom, inaqqsu l-vulernabbiltà u jankraw irwieħhom fl-ambjent reġjonali, fil-fatt l-Unjoni tkun qiegħda tinvesti f'dawn ir-reġjuni ultraperiferiċi strateġiċi li jkunu jistgħu jippromwovu l-valuri tal-Unjoni mad-dinja. 2.2. Ġbir u użu ta' għarfien espert: L-assoċjazzjoni bejn l-UE u l-PTEE ġiet analizzata f'diversi studji, ikkummissjonati mill-Kummissjoni jew mill-PTEE nfushom. Dawn l-istudji jkopru temi bħas-sistema tal-kummerċ li jinsab fi ħdan l-OAD, il-profili ambjentali tal-PTEE, is-sistemi statistiċi u l-kapaċitajiet tal-PTEE, it-tħejjija għal diżastri tal-PTEE kif ukoll il-kooperazzjoni mal-Unjoni mal-PTEE matul il-perjodu bejn l-1999 u l-2009[8]. Dan tal-aħħar ġie ppreżentat u diskuss mal-partijiet interessati fl-okkazjoni tal-Forum annwali bejn il-PTEE u l-UE li sar f'Marzu tal-2011. Ir-rakkomandazzjonijiet ewlenin tad-diversi studji li jittrattaw l-assistenza finanzjarja tal-Unjoni lill-PTEE kienu dawn li ġejjin: (1) l-inkorporazzjoni tal-prijoritajiet politiċi li ħarġu fid-dieher f'dawn l-aħħar għaxar snin fl-ipprogrammar tal-kooperazzjoni bejn l-UE u l-PTEE; (2) l-adozzjoni ta' regoli u proċeduri tal-ipprogrammar tal-assistenza finanzjarja sabiex jitnaqqas iż-żmien li fih jingħata r-rispons ta' assistenza; (3) il-promozzjoni tal-kooperazzjoni bejn il-PTEE u l-pajjiżi ġirien tagħhom, fost l-oħrajn permezz ta' koordinazzjoni aħjar tal-istrumenti finanzjarji rispettivi li huma disponibbli għall-PTEE, l-Istati tal-AKP u r-reġjuni ultraperiferiċi; (4) il-faċilitazzjoni tal-aċċess għal programmi orizzontali tal-Unjoni li huma disponibbli għall-PTEE. Ir-rakkomandazzjonijiet ewlenin tal-diversi studji b'rabta mal-kummerċ u l-aspetti relatati mal-kummerċ tad-Deċiżjoni dwar l-Assoċjazzjoni Barranija kienu dawn li ġejjin: (1) jiġu adattati l-arranġamenti dwar il-kummerċ ta' prodotti b'mod li jitqiesu d-diffikultajiet strutturali, fost l-oħrajn permezz tal-introduzzjoni ta' regoli tal-oriġini aktar flessibbli għall-prodotti tal-PTEE li jiġu esportati lejn l-Unjoni; (2) tingħata l-possibbiltà li l-PTEE jidħlu f'relazzjonijiet kummerċjali aktar favorevoli ma' PTEE oħrajn u ma' pajjiżi fil-fażi tal-iżvilupp, biex tiġi riflessa l-importanza dejjem tikber li l-kummerċ fis-servizzi kiseb f'ekonomiji dinjija u reġjonali fl-aħħar għaxar snin u għall-faċilitazzjoni tal-integrazzjoni reġjonali f'dan il-qasam; (3) il-previżjoni tal-appoġġ u tal-bini ta' kapaċitajiet għall-iżvilupp tal-politiki relatati mal-kummerċ tal-PTEE kif ukoll biex il-PTEE jiġu megħjuna fir-riforma regolatorja tagħhom; (4) jingħata appoġġ fid-disseminazzjoni fi ħdan il-PTEE ta' informazzjoni dwar il-kundizzjonijiet li jiddefinixxu l-aċċess għas-suq tal-UE; (5) jinżamm djalogu dirett bejn il-Kummissjoni Ewropea u l-PTEE dwar, pereżempju, il-kummerċ u l-kwistjonijiet relatati mal-kummerċ u l-iżgurar li l-interessi tal-PTEE jitqiesu fil-kuntest tan-negozjati kummerċjali tal-UE. F'dak li jikkonċerna l-kwistjonijiet ambjentali, l-istudji differenti jirrakkomandaw li l-Unjoni u l-PTEE jikkooperaw aktar fl-oqsma li ġejjin: (1) it-tibdil fil-klima, (2) id-diżastri naturali, (3) it-theddid għall-organiżmi slavaġ u l-bijodiversità, il-qerda tal-ħabitat, (4) is-sajd illegali, mhux irregolat u mhux rapportat, (5) l-immaniġġjar tal-iskart, (6) il-provvista tal-ilma u l-iġjene. 2.3. Valutazzjoni tal-impatt Fil-valutazzjoni tal-impatt ġew eżaminati tliet alternattivi ta' politika fid-dettall. Alternattiva ta' politika 1: It-Tiġdid tal-Istatus Quo tad-Deċiżjoni tal-Assoċjazzjoni Barranija kurrenti mingħajr tibdil. Taħt l-alternattiva ta' Politika 1, l-istruttura u l-kontenut tad-Deċiżjoni tal-Assoċjazzjoni li tinsab fis-seħħ bħalissa għandha tinżamm għall-perjodu 2014-2020. Iż-żamma tal-istatus quo tista, leġittimament tiġi kkunsidrata bħala alternattiva valida għal-assoċjazzjoni ġejjiena bejn l-UE u l-PTEE għaliex instab li l-arranġamenti ta' bħalissa huma ta' benefiċċju għall-iżvilupp ekonomiku u soċjali tal-PTEE., fost l-oħrajn bl-għoti ta' aċċess ħieles għas-suq kbir Ewropew u l-possibbiltà ta' appoġġ għall-isfruttar tal-opportunitajiet ta' esportazzjoni li dan jirrappreżenta. Il-kooperazzjoni bejn l-UE u l-PTEE fil-perjodu bejn l-1999 u l-2009 kien meqjus minn studji esterni li kien koerenti kemm mal-objettivi tal-assoċjazzjoni kif ukoll mal-prijoritajiet politiċi tal-PTEE u ġie konkluż li ma seħħet l-ebda kontradizzjoni jew inkonsistenza sinifikanti bejn il-koperazzjoni bejn l-UE u l-PTEE u politiki oħra tal-Unjoni. Għalkemm l-alternattiva 1 hija konsistenti ma' Parti Erbgħa tat-TFUE u l-preambolu tiegħu, hi ma tissodisfax l-ambizzjoni komuni tal-PTEE, tal-Istati Membri tagħhom u tal-Kummissjoni biex tingħata sura ġdida u sseħħ il-modernizzazzjoni tar-relazzjonijiet bejn l-UE u l-PTEE fuq bażi reċiproka. Aktar milli timmodernizza r-relazzjonijiet u tintroduċi sħubija aktar reċiproka, fejn interessi reċiproċi jistgħu jiġu kkunsidrati aħjar, se jinżamm il-ħsieb wara s-sistema ta' d-donatur/benefiċjarju li tradizzjonalment kienet tirfed ir-relazzjoni bejn l-UE u l-PTEE. L-aċċess tal-oġġetti u s-servizzi tal-PTEE għall-Unjoni jibqa' suġġett għar-regoli eżistenti u jwassal għat-telfien ta' aċċess għas-suq għall-PTEE (minħabba l-erożjoni ta' preferenza). Dan ikollu impatt negattiv fuq il-pożizzjoni ekonomika u soċjali tal-PTEE. Alternattiva ta' politika 2: Modernizzazzjoni tad-Deċiżjoni tal-Assoċjazzjoni Barranija u l-allinjament mal-qafas ta' politika tal-UE L-alternattiva 2 timmodernizza u tallinea l-OAD mal-qafas ta' politika tal-Unjoni. L-objettivi u l-prinċipji tagħha jkunu riveduti, filwaqt li jitqiesu l-orjentazzjonijiet politiċi tal-Kunsill tal-UE, it-talbiet il-PTEE u l-Istati Membri tagħhom espressi f'okkażjonijiet differenti kif ukoll ir-riżultati ta' studji esterni. L-alternattiva ta' politika 2 ittejjeb il-koperazzjoni bejn l-UE u l-PTEE bbażata fuq interessi reċiproċi li identifikaw il-partijiet interessati matul il-proċess ta' konsultazzjoni. Din tippromwovi wkoll kooperazzjoni aktar effiċjenti permezz ta’ azzjoni aktar iffokata u kkoordinata bejn l-Unjoni, il-PTEE u l-Istati Membri tagħhom. Oqsma ta' kooperazzjoni rikonoxxuti bħala prijoritajiet mill-PTEE jirċievu appoġġ imsaħħaħ mill-Unjoni (eż.: il-ħarsien ta' servizzi ta' bijodiversità u ekosistema, riċerka u innovazzjoni). Taħt l-alternattiva ta' politika 2, l-Unjoni tappoġġja l-PTEE biex jindirizzaw kwistjonijiet sensittivi li jimminaw l-iżvilupp sostenibbli tagħhom, bħat-tibdil fil-klima li ma jistgħux jindirizzawha waħdehom. Għal dawn l-isfidi, it-territorji insulari ma jistgħux jiżviluppaw miżuri ta’ suċċess waħedhom, jeħtieġu jsibu msieħba u jiġu integrati f’rispons globali. L-alternattiva ta' politika 2 toffri lill-PTEE sistema modernizzat ta' kummerċ mal-Unjoni li 1) jinvolvi regoli u oriġini mtejba u 2) jiggarantixxu trattament għall-kummerċ fis-servizzi u stabbiliment li ma jkunux anqas favorevoli minn dak mogħti mill-Unjoni lil imsieħba terzi, li mhuwiex il-każ taħt il-qafas attwali. L-alternattiva ta' politika 2 tkun konsistenti ma' Parti Erbgħa tat-TFUE u l-Preambolu tiegħu. Din issarraf ukoll l-orjentazzjonijiet politiċi tal-Kunsill tal-UE fuq it-tliet objettivi tal-kompetittività, reżiljenza u kooperazzjoni. Taħt l-alternattiva ta' politika 2, il-qafas tal-assoċjazzjoni jqis l-iżviluppi reċenti fil-politika u tieħu stokk tad-diskussjonijiet li ħarġu fl-aħħar deċennju. Taħt din l-alternattiva tiġi żgurata u tissaħħaħ il-koerenza politika. L-impatti soċjali, ekonomiċi u ambjentali jkunu aktar pożittivi milli taħt l-alternattiva 1. L-alternattiva ta' politika 2 tirrifletti aħjar il-kunċett ta' interessi reċiproki milli huwa l-każ bħalissa. Tippermetti l-integrazzjoni tal-prijoritajiet tal-aġenda politika tal-Unjoni fir-relazzjonijiet bejn l-Unjoni u l-PTEE u jissaħħaħ il-valur miżjud tal-UE bħala imsieħeb globali fi kwistjonijiet globali emerġenti. B’hekk, il-PTEE jkunu jistgħu jippromwovi aħjar tal-valuri u l-istandards tal-Unjoni madwar id-dinja. Alternattiva ta' politika 3: Diversi ftehimiet ta’ sħubija konklużi L-alternattiva 3 tinvolvi d-diversifikazzjoni tar-relazzjonijiet bejn l-UE u l-PTEE. Fil-qasam tal-koperazzjoni kummerċjali u ekonomika jistgħu jiġu adottati żewġ approċċi. Ċerti PTEE jistgħu jiġu inklużi f'arranġamenti bilaterali tal-kummerċ, partikolarment ftehimiet ta' Sħubija Ekonomika (EPAs) jew FTAs, fejn dan ikun rilevanti u possibbli. Għall-bqija tail-PTEE, ikun previst reġim tal-kummerċ tail-PTEE ekwivalenti għall-alternattiva ta' politika 1 jew 2 taħt il-qafas tal-assoċjazzjoni. Filwaqt li dan ma jkunx ikopri l-koperazzjoni kummerċjali u ekonomika ma' dawk il-PTEE li kienu jiġu inklużi fi ftehimiet kummerċjali oħra, jista' jkopri kooperazzjoni mal-PTEE kollha fl-oqsma l-oħra kollha. Alternattiva oħra tkun tikkonsisti li wieħed ikollu l-koperazzjoni kollha mal-PTEE li jaqgħu taħt FSE jew FTA, li sseħħ fil-kuntest ta’ dawn il-ftehimiet. Dan jinkludi li l-assistenza finanzjarja tieħu wkoll post 'il barra mill-qafas tal-assoċjazzjoni. Bl-integrazjoni jew l-assoċjazzjoni tal-PTEE ma' ftehimiet oħra ta' kummerċ, uħud mill-objettivi tal-assoċjazzjoni bejn l-UE u l-PTEE jistgħu jintlaħqu. Madankollu, dan isir 'il barra mill-assoċjazzjoni bħala tali. Barra minn hekk, l-alternattiva 3 ma tistax tiġi adattata bis-sħiħ għall-ħtiġijiet u r-realitajiet tal-parti l-kbira jew saħansitra tal-PTEE kollha. Jista' jkun hemm impatti negattivi wkoll għall-Unjoni nnifisha jekk ikun meħtieġ kumpens sinjifikanti sabiex il-PTEE jkunu inkorporati fi ftehimiet eżistenti. Bl-integrazzjoni tal-PTEE fi ftehimiet kummerċjali oħra il-pajjiżi u t-territorji assoċjati b'rabtiet kostituzzjonali mal-Istati Membri legalment u effettivament ma jibqgħux PTEE. Peress li l-implimentazzjoni tal-alternattiva ta' politika 3 tista' twassal biex l-Unjoni jkollha tfassal u ssib soluzzjonijiet għat-twaqqif ta’ tipi differenti ta’ relazzjonijiet ma’ kull tal-PTEE, il-proċess legali jkunu kumplikati ħafna u jkunu jridu jiġi ripetutu għal kull PTEE. X'aktarx dan iżid il-konfużjoni fir-rigward l-istatus tagħhom u dak u tal-abitanti wkoll. Ċerti regoli li bħalissa jinsabu jew qed jiġu kkunsidrati fil-ftehimiet differenti jistgħu ma japplikawx għall-abitanti tal-PTEE sal-punt li huma ċittadini tal-UE. Għaldaqstant, l-implimentazzjoni tal-alternattiva ta' politika 3 tista' tamplifika t-tensjoni li teżisti bejn l-għanijiet territorjali u personali tat-TFUE. Il-konfużjoni tista' tmur għall-agħar minħabba fl-għoti ta' tipi differenti ta' kooperazzjoni fi ħdan tipi differenti ta' oqfsa. 3. ELEMENTI LEGALI TAL-PROPOSTA 3.1. Bażi legali L-assoċjazzjoni bejn l-UE u l-PTEE hija bbażata fuq il-Parti Erbgħa tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea. Ir-regoli u l-proċeduri ddettaljati tal-assoċjazzjoni bejn il-PTEE u l-UE huma stipulati f'Deċiżjonijiet tal-Kunsill abbażi tal-Artikolu 203 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea, li jipprevedi li atti bħal dawn jiġu adottati permezz ta' proċedura leġiżlattiva speċjali: 3.2. Sussidjarjetà L-arranġamenti dettaljati tad-dispożizzjonijiet fil-Parti Erbgħa tat-TFUE neċessarjment li japplikaw fil-livell tal-Unjoni għaliex l-iskop tal-assoċjazzjoni, l-iżvilupp soċjali u ekonomiku u r-rabtiet ekonomiċi mill-qrib bejn il-PTEE u l-Unjoni inġenerali ma jistgħux jinksibu fil-livell tal-Istati Membri individwali. Barra minn hekk, rigward ir-reġim tal-kummerċ tail-PTEE, l-azzjonijiet tal-Istati Membri ma jkunu jistgħu jittieħdu peress li l-politika kummerċjali komuni taqa' fi ħdan il-qasam tal-kompetenza esklużiva tal-Unjoni (Parti Ħamsa, Titolu II tat-TFUE). L-approċċ għall-kooperazzjoni mal-PTEE li jinsab fil-proposta leġiżlattiva tal-Kummissjoni jirrispetta l-prinċipji tas-sħubija, il-kumplimentarjetà u s-sussidjarjetà. Din tipproponi li l-assistenza finanzjarja tal-Unjoni lill-PTEE tiġi msejsa fuq dokumenti ta' pprogrammar, li jkunu jaqgħu fir-responsabbiltà kondiviża tal-awtoritajiet kompetenti tal-PTEE u tal-Kummissjoni u li jiddefinixxu l-istrateġiji tal-kooperazzjoni bejn l-Unjoni u l-PTEE. Dawn l-istrateġiji ta' kooperazzjoni jkunu bbażati fuq l-objettivi, l-istrateġiji u l-prijoritajiet relatati mal-iżvilupp li jiġu adottati mill-awtoritajiet kompetenti tal-PTEE. L-attivitajiet jiġu deċiżi f'konsultazzjoni mill-qrib bejn il-Kummissjoni, il-PTEE u l-Istati Membri tagħhom, b'rispett sħiħ għas-setgħat istituzzjonali, legali u finanzjarji rispettivi ta' kull wieħed mis-sħab. Bla ħsara għas-setgħat tal-Kummissjoni, l-awtoritajiet tal-PTEE jġorru r-responsabbiltà primarja tal-implimentazzjoni ta' dawn l-operazzjonijiet maqbula fi ħdan l-istrateġija ta' kooperazzjoni. Il-Kummissjoni tkun responsabbli li tistabbilixxi r-regoli u l-kundizzjonijiet ġenerali rigward dan il-programmi u l-proġetti. 3.3. Proporzjonalità L-għanijiet tal-assoċjazzjoni, kif inhu msemmi fl-Artikolu 198 u 199, isejħu għal sħubija komprensiva, li tinkludi qafas istituzzjonali u arranġamenti kummerċjali u li tkopri bosta oqsma ta' kooperazzjoni kif ukoll il-prinċipji bażiċi li jirregolaw l-assistenza finanzjarja tal-Unjoni lill-PTEE. Dan jitlob strument legali inklużiv u komprensiv. L-objettivi stipulati fit-Trattat jipprojjettaw ruħhom fit-tul. Dan jitlob għal Deċiżjoni b'applikazzjoni għal żmien li jkun twil biżżejjed. Bħal fil-każ tal-Qafas Finanzjarju Multiannwali 2014-2020, il-PTEE ser jibbenefikaw kemm mill-11-il Fond Ewropew għall-Iżvilupp kif ukoll mill-baġit ġenerali tal-Unjoni. Ikun xieraq li d-dewmien tad-Deċiżjoni jkun jikkonverġi ma' dak tal-Qafas Finanzjarju Multiannwali. Il-proposta tal-Kummissjoni tresssaq approċċ li huwa flessibbli u mfassal għas-sitwazzjoni partikolari ta' kull PTEE. Qiegħda ssir il-proposta li l-effikaċja tal-kooperazzjoni bejn l-UE u l-PTEE tiġi segwita permezz ta' awditi u evalwazzjonijiet ex ante, ta' nofs it-terminu u ex post. 4. IMPLIKAZZJONI BAĠITARJA Fil-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni[9] dwar "Preparazzjoni tal-qafas finanzjarju multiannwali dwar il-finanzjament tal-kooperazzjoni tal-Unjoni bejn l-Istati Afrikani, tal-Karibew u tal-Paċifiku u l-Pajjiżi u t-Territorji extra-Ewropej għall-perjodu mill-2014 sal-2020 (il-11-il-Fond Ewropew għall-Iżvilupp)", ġie previst ammont ta' EUR 343.4 miljun għall-kooperazzjoni mal-PTEE. L-ammont ta' EUR 343.4 miljun għandu jiġi allokat skont Deċiżjoni tal-Kunsill li għandha tittieħed qabel il-31 ta' Diċembru 2013 għall-implimentazzjoni tal-Assoċjazzjoni mal-PTEE, li minnhom EUR 338.4 miljun jintużaw biex jiffinanzjaw programmi territorjali u reġjonali, u EUR 5 miljuni fil-forma ta' allokazzjoni lill-BEI għall-finanzjament ta’ sussidji tal-imgħax u ta' assistenza teknika skont id-Deċiżjoni tal-Assoċjazzjoni Barranija. 2012/0195 (CNS) Proposta għal DEĊIŻJONI TAL-KUNSILL dwar l-assoċjazzjoni tal-pajjiżi u t-territorji barranin mal-Unjoni Ewropea ("Deċiżjoni dwar l-Assoċjazzjoni Barranija") IL-KUNSILL TAL-UNJONI EWROPEA, Wara li kkunsidra t-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea, u b’mod partikolari l-Artikolu 203 tiegħu, Wara li kkunsidra l-proposta mill-Kummissjoni Ewropea, Wara t-trażmissjoni tal-abbozz tal-att leġiżlattiv lill-Parlamenti nazzjonali, Wara li kkunsidra l-opinjoni tal-Parlament Ewropew Filwaqt li jaġixxi skont proċedura leġiżlattiva speċjali, Billi: (1) Id-Deċiżjoni tal-Kunsill 2001/822/KE tas-27 ta' Novembru 2001 dwar l-assoċjazzjoni tal-pajjiżi u t-territorji lil hinn mill-baħar mal-Komunità Ekonomika Ewropea[10], tapplika sal-31 ta' Diċembru 2013. Skont l-Artikolu 62 tiegħu, il-Kunsill irid jistabbilixxi d-dispożizzjonijiet li għandhom jiġu stipulati għall-applikazzjoni sussegwenti tal-prinċipji stabbiliti fl-Artikoli 198 sa 202 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea. (2) Fil-konklużjonijiet tat-22 ta' Diċembru tal-2009 dwar ir-relazzjonijiet tal-UE mal-Pajjiżi u t-Territorji Extra-Ewropej (PTEE)[11], il-Kunsill stieden lill-Kummissjoni sabiex tressaq proposta leġiżlattiva li tirrevedi d-Deċiżjoni dwar l-Assoċjazzjoni Barranija qabel Lulju tal-2012. Il-Kunsill approva l-proposta tal-Kummissjoni sabiex is-sħubija ġejjiena bejn l-Unjoni u l-PTEE tkun imsejsa fuq tliet pilastri li huma t-titjib tal-kompetittività, it-tisħiħ tar-reżiljenza u t-tnaqqis tal-vulnerabbiltà u l-promozzjoni tal-kooperazzjoni u l-integrazzjoni bejn il-PTEE u sħab oħrajn u reġjuni ġirien. (3) Il-Kummissjoni għamlet konsultazzjoni pubblika bejn Ġunju u Ottubru tal-2008 u pproponiet għadd ta' orjentazzjonijiet għal deċiżjoni ġdida dwar assoċjazzjoni. Ir-riżultati tal-konsultazzjoni inġabru fil-qosor f'Komunikazzjoni bl-isem 'Elementi għal sħubija ġdida bejn l-UE u l-pajjiżi u t-territorji extra-Ewropej (PTEE)'[12]. (4) It-Trattat u l-leġiżlazzjoni sekondarja tiegħu ma japplikawx awtomatikament għall-PTEE, għajr għal xi dispożizzjonijiet li jistabbilixxu l-kuntrarju b'mod espliċitu. Għalkemm mhumiex pajjiżi terzi, il-PTEE ma jiffurmawx parti mis-suq uniku u jridu jikkonformaw mal-obbligi imposti fuq pajjiżi terzi rigward kummerċ, prinċipalment ir-regoli tal-oriġini, l-istandards tas-saħħa u s-saħħa tal-pjanti u l-miżuri ta' salvagwardja. (5) Ir-relazzjoni speċjali bejn l-Unjoni u l-PTEE ma għandhiex tibqa' ankrata f'approċċ klassiku ta' kooperazzjoni għall-iżvilupp u titpoġġa fi ħdan sħubija reċiproka li tappoġġja l-iżvilupp sostenibbli tal-PTEE. Barra minn hekk, is-solidarjetà bejn l-Unjoni u l-PTEE għandha tissejjes fuq ir-relazzjoni unika ta' bejniethom u l-fatt li t-tnejn li huma jagħmlu parti mill-istess 'familja Ewropea'. (6) Il-kontribut tas-soċjetà ċivili għall-iżvilupp tal-PTEE jista' jittejjeb permezz tat-tisħiħ tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fl-isferi kollha tal-kooperazzjoni. (7) Meta titqies il-pożizzjoni ġeografika tal-PTEE, il-kooperazzjoni bejniethom u mal-ġirien tagħhom, minkejja l-istatus differenti fil-konfront tad-dritt tal-Unjoni ta' kull attur f'żona ġeografika partikolari, għandha ssir b'mod li tħares l-interessi tal-partijiet kollha, u b'enfasi partikolari fuq oqsma ta' interess komuni u l-promozzjoni tal-valuri u l-istandards tal-Unjoni. (8) L-Unjoni għandha tappoġġja l-politiki u l-istrateġiji ta' PTEE f'qasan ta' interess reċiproku abbażi tal-ħtieġa speċifika, il-potenzjal u l-għażla tal-PTEE ikkonċernat. (9) L-assoċjazzjoni għandha jkollha l-għan li tiżgura l-konservazzjoni, ir-ristawrazzjoni u l-użu sostenibbli ta' diversità bijoloġika u s-servizzi tal-ekosistemi bħala element ewlieni għall-kisba ta' żvilupp sostenibbli. (10) Il-PTEE jospitaw bijodiversità terrestri u marina wiesgħa. It-tibdil fil-klima jista' jaffettwa l-ambjent naturali tal-PTEE u jikkostitwixxi theddida li tipperikola l-iżvilupp sostenibbli. L-azzjonijiet fil-qasam tal-konservazzjoni tal-bijodiversità u s-servizzi tal-ekosistemi, it-tnaqqis tar-riskju ta' diżastri, il-ġestjoni sostenibbli tar-riżorsi naturali u l-promozzjoni ta' enerġija sostenibbli ser jikkontribwixxu għall-adattament u l-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima tal-PTEE. (11) Ir-rwol sinifikanti li jista' jkollhom il-PTEE biex jagħtu kontribut għall-impenji tal-Unjoni fi ħdan il-Ftehimiet Ambjentali Multilaterali għandu jiġi rikonoxxut fir-relazzjonijiet bejn l-Unjoni u l-PTEE. (12) Huwa importanti li l-PTEE jiġu appoġġjati fl-isforzi tagħhom li jsiru anqas dipendenti fuq il-fjuwils fossili, bil-għan li jnaqqsu l-vulnerabbiltà tagħhom għall-aċċess għal fjuwils u l-volatilità tal-prezzijiet, biex b'hekk l-ekonomija tagħhom issir aktar b'saħħitha u anqas vulnerabbli għal xokkijiet esterni. (13) L-Unjoni tista' tassisti lill-PTEE fit-tnaqqis tal-vulnerabbiltà tagħhom għal diżastri filwaqt li tappoġġja l-azzjonijiet u l-miżuri li jwettqu għal dan il-għan. (14) L-effett tal-fatt li l-PTEE jinsabu daqshekk imbiegħda jikkostitwixxi tfixkil għall-kompetittività tagħhom u għaldaqstant huwa importanti li tittejjeb l-aċċessibbiltà tal-PTEE. (15) L-Unjoni u l-PTEE jirrikonoxxu l-importanza tal-edukazzjoni li twassal għall-iżvilupp sostenibbli tal-PTEE. (16) L-iżvilupp ekonomiku u soċjali ulterjuri tal-PTEE għandhom ikunu ta' appoġġ reċiproku u jkollhom l-għan li jsaħħu l-kompetittività tal-ekonomija tal-PTEE, minbarra li jiksbu l-ħarsien soċjali u l-inklużjoni, partikolarment b'rabta ma' gruppi vulnerabbli u persuni b'diżabbiltajiet. Għal dan il-għan, il-kooperazzjoni bejn l-Unjoni u l-PTEE għandha tinkludi l-iskambju ta' informazzjoni u l-aħjar prattika fl-oqsma relevanti, fosthom l-iżvilupp tal-ħiliet u l-ħarsien soċjali, il-promozzjoni tad-drittijiet ta' persuni b'diżabbiltà, b'kunsiderazzjoni tal-prinċipji tal-Konvenzjoni tan-NU dwar id-Drittijiet tal-Persuni b'Diżabbiltajiet. Barra minn hekk, l-assoċjazzjoni bejn l-Unjoni u l-PTEE għandha tikkontribwixxi għall-protezzjoni ta' xogħol deċenti, fosthom l-aħjar prattika fid-djalogu soċjali, kif ukoll fir-rigward tal-istandards tax-xgħol ewlenin, l-opportunitajiet indaqs, in-nondiskriminazzjoni u l-aċċessibbiltà fil-PTEE u fir-reġjuni fejn jinsabu. (17) L-inċidenza ta' mard li jittieħed fil-PTEE, bħad-deni dengue fil-Karibew u l-Paċifiku u Chikungunya fir-reġjun tal-Oċean Indjan, jista' jkollhom impatti negattivi sinifikanti fuq is-saħħa u fuq l-ekonomija. Lili hinn mit-tnaqqis tal-produttività tal-popolazzjonijiet milquta, l-epidemiji fil-PTEE x'aktarx li jolqtu t-turiżmu b'mod negattiv ferm, meta dan huwa wieħed mill-pilastri tal-ekonomija tal-PTEE. Il-PTEE huma miftuħa għar-riskju tal-importazzjoni ta' mard li jittieħed minħabba fl-għadd kbir ta' turisti u ħaddiema migranti li jżuruhom. Min-naħa l-oħra, il-fluss kbir ta' persuni li jitilqu minn PTEE jista' tkun vettur ta' introduzzjoni ta' mard li jittieħed fl-Ewropa. Għaldaqstant, l-iżgurar ta' "turiżmu sikur" huwa fattur kruċjali għas-sostenibbiltà tal-ekonomiji tal-PTEE li jiddependu ħafna fuq it-turiżmu. (18) L-assoċjazzjoni bejn l-Unjoni u l-PTEE għandha tqis u tikkontribwixxi għall-preżervazzjoni tad-diversità kulturali u tal-identità tal-PTEE. (19) L-Unjoni tagħraf l-importanza li tiżviluppa sħubija aktar attiva mal-PTEE fir-rigward tal-governanza tajba u l-ġlieda kontra l-kriminalità organizzata, it-traffikar tal-bnedmin, it-terroriżmu u l-korruzzjoni. (20) Il-kummerċ u l-kooperazzjoni relatata mal-kummerċ bejn l-Unjoni u l-PTEE għandha tikkontribwixxi għall-għan ta' żvilupp sostenibbli fid-dimensjonijiet tal-iżvilupp ekonomiku, l-iżvilupp soċjali u l-ħarsien ambjentali. (21) Tibdil globali, rifless fil-proċess kontinwu ta' liberalizzazzjoni ta' kummerċ, jimplika lill-Unjoni, bħala s-sieħba prinċipali tal-kummerċ, b'mod wiesgħa, kif ukoll lill-ġirien tal-AKP u lis-sieħba ekonomiċi l-oħra. (22) Il-PTEE huma ambjenti ta' gżejjer fraġli li jeħtieġu protezzjoni adegwata, inkluż rigward maniġġjar tal-iskart. Rigward skart radjoattiv, dan huwa previst fl-Artikolu 198 tat-Trattat Euratom u l-leġislazzjoni sekondarja relatata, minbarra fil-każ tal-Groenlandja, li għaliha t-Trattat Euratom ma japplikax. Għal skart ieħor, għandu jiġi speċifikat liema regoli tal-Unjoni għandhom japplikaw fejn jidħlu l-PTEE. (23) Din id-Deċiżjoni għandha tipprevedi regoli tal-oriġini aktar flessibbli, fosthom possibbiltajiet ġodda għal kumulu tal-oriġini. Il-kumulu għandu jkun possibbli biss mal-PTEE u mal-Pajjiżi tal-Ftehim ta' Sħubija Ekonomika (FSE), iżda skont ċerti kundizzjonijiet, anke fil-każ ta' prodotti li joriġinaw f'pajjiżi li magħhom l-Unjoni tapplika ftehim ta' kummerċ ħieles, u għal prodotti li jidħlu fl-Unjoni mingħajr dazju u mingħajr kwoti skont is-Sistema ta' Preferenzi Ġeneralizzati[13], li wkoll huma suġġetti għal-kundizzjonijiet. Dawn il-kundizzjonijiet huma neċessarji biex tiġi evitata ċ-ċirkumvenzjoni tal-kummerċ u jiġi żgurat l-iffunzjonar xieraq tal-ftehimiet ta' kumulu. (24) Il-proċeduri għaċ-ċertifikazzjoni tal-oriġini tal-PTEE għandhom jiġu aġġornati, fl-interess tal-operaturi u l-amministraturi kkonċernati fil-PTEE. Id-dispożizzjonijiet dwar il-kooperazzjoni amministrattiva bejn l-Unjoni u l-PTEE ukoll għandhom jiġu aġġornati kif xieraq. (25) Jeħtieġ li jiġu stabbiliti metodi ta' kooperazzjoni amministrattiva u l-possibbiltà li t-trattament preferenzjali jiġi ritirat fir-rigward ta' ċerti prodotti jew il-prodotti kollha li joriġinaw fil-PTEE fil-każi ta' frodi, irregolaritajiet jew in-nuqqas sistematiku ta' rispett lejn ir-regoli li jikkonċernaw l-oriġini tal-prodotti, jew fejn ma jkunx hemm kooperazzjoni amministrattiva. Barra minn hekk, għandhom jiġu stabbiliti dispożizzjonijiet dettaljati biżżejjed fir-rigward tas-salvagwardja u s-sorveljanza. Dan għandu jwassal sabiex l-awtoritajiet kompetenti tal-PTEE u tal-Unjoni, kif ukoll l-operaturi ekonomiċi, jkunu jistgħu jiddependu fuq regoli u proċeduri trasparenti. Fl-aħħar nett, huwa ta' interess komuni li tiġi żgurata l-applikazzjoni xierqa tal-proċeduri u l-arrranġamenti li jippermettu lill-PTEE li jesportaw prodotti lejn l-UE mingħajr dazju u kwoti. Għaldaqstant, ikun xieraq li tiġi inkluża dispożizzjoni li tiċċara l-konsegwenzi ta' żbalji amministrattivi fl-applikazzjoni ta' tali proċeduri u arranġamenti li jwasslu għal telf fil-baġit tal-Unjoni f'termini ta' dazji tal-importazzjoni. Tali dispożizzjoni għandha tikkonferma b'mod espliċitu li l-piż finanzjarju ta' tali telf ma jiġġarrabx mill-baġit tal-Unjoni iżda mill-Istat Membru li jkollu relazzjonijiet speċjali ma' dak il-PTEE li l-awtoritajiet tiegħu jkunu kkommetew l-iżball. Din id-dispożizzjoni ma għandhiex tagħmel distinzjoni bejn prodotti li jiġu minn PTEE u oġġetti li jiġu minn pajjiżi terzi u għandha tkopri ż-żewġ sitwazzjonijiet. (26) B'kunsiderazzjoni tal-għanijiet tal-integrazzjoni u l-iżvilupp tal-kummerċ globali fil-qasam tas-servizzi u l-istabbiliment, huwa neċessarju li jingħata appoġġ għall-iżvilupp ta' swieq tas-servizzi u possibbiltajiet ta' investiment billi jittejjeb l-aċċess għas-suq tas-servizzi tal-PTEE u jsir investiment fis-suq tal-Unjoni. F'dan ir-rigward, lill-PTEE l-Unjoni għandha toffrilhom l-aħjar trattament possibbli li jiġi offrut lil kwalunkwe sieħeb kummerċjali permezz ta' klawsoli komprensivi tal-aktar nazzjon favorit, filwaqt li tiżgura aktar possibbiltajiet flessibbli għar-relazzjonijiet kummerċjali lill-PTEE billi t-trattament offrut mill-PTEE lill-Unjoni jiġi limitat għal dak li ġie offrut lill-ekonomiji kummerċjali maġġuri. (27) Id-drittijiet tal-proprjetà intellettwali huma kruċjali għall-istimular tal-innovazzjoni u huma għodod li jippromwovu l-iżvilupp ekonomiku u soċjali. Dawn jibbenefikaw lill-pajjiżi billi jippermettulhom iħarsu l-kreazzjonijiet u l-assi intellettwali. Il-ħarsien u l-infurzar tagħhom tgħin il-faċilitazjoni tal-kummerċ, it-tkabbir u l-investiment barrani, kif ukoll fil-ġlieda kontra r-riskji fuq is-saħħa u s-sikurezza marbuta ma' prodotti foloz. Il-PTEE jistgħu jibbenefikaw minn politika dwar id-drittijiet tal-proporjetà intellettwali, partikolarment fil-kuntest tal-ħarsien tal-bijodiversità u l-iżvilupp tat-teknoloġija. (28) Il-miżuri sanitarji u fitosanitarji u l-ostakli tekniċi fuq il-kummerċ jistgħu jħallu impatt fuq il-kummerċ u hemm bżonn li jkun hemm kooperazzjoni dwarhom. Il-kummerċ u l-kooperazzjoni relatata mal-kummerċ għandhom jindirizzaw ukoll il-politiki tal-kompetizzjoni u d-drittijiet tal-proporjetà intellettwali, li jolqtu d-distribuzzjoni ekwa tal-gwadanji tal-kummerċ. (29) Sabiex jiġi żgurat li l-PTEE jkunu jistgħu jipparteċipaw fis-suq intern tal-Unjoni fl-aħjar kundizzjonijiet bħala swieq reġjonali, subreġjonali u swieq internazzjonali, huwa importanti li l-kapaċità tal-PTEE f'diversi oqsma tiġi żviluppata. Dawn jinkludu l-iżvilupp tar-riżorsi umani u tal-ħiliet tagħhom, l-iżvilupp tal-impriżi żgħar u medji, id-diversifikazzjoni ta' setturi ekonomiċi u l-implimentazzjoni ta' qafas legali xieraq sabiex jinkiseb ambjent kummerċjali li jwassal għal aktar investiment. (30) Il-kooperazzjoni fil-qasam tas-servizzi finanzjarji bejn l-Unjoni u l-PTEE għandha tikkontribwixxi għall-iżvilupp ta' sistema finanzjarja aktar sikura, qawwija u trasparenti li hija essenzjali għat-titjib tal-istabbiltà finanzjarja globali u għall-irfid tal-iżvilupp sostenibbli. L-isforzi f'dak il-qasam għandhom jiffokaw fuq il-konverġenza ma' standards maqbula fil-livell internazzjonali u l-approssimazzjoni tal-leġiżlazzjoni tal-PTEE mal-acquis tal-Unjoni dwar is-servizzi finanzjarji. Għandha tingħata l-attenzjoni xierqa għat-tisħiħ tal-kapaċità amministrattiva tal-awtoritajiet tal-PTEE, fosthom is-superviżuri. (31) Il-PTEE għandhom jingħataw assistenza finanzjarja abbażi ta' kriterji uniformi, trasparenti u effettivi, li jqisu l-bżonnijiet u l-prestazzjoni tal-PTEE. Tali kriterji għandhom iqisu d-daqs tal-popolazzjoni, il-Prodott Domestiku gross (PDG), il-livell tal-allokazzjonijiet preċedenti mill-Fond Ewropew għall-Iżvilupp (FEŻ) u r-restrizzjonijiet minħabba l-iżolament ġeografiku tal-PTEE. (32) Fl-interess tal-effiċjenza, is-simplifikazzjoni u r-rikonoxximent tal-kapaċitajiet amministrattivi tal-awtoritajiet tal-PTEE, ir-riżorsi finanzjarji li jingħataw lill-PTEE għandhom jiġu ġestiti abbażi ta' sħubija reċiproka. Barra minn hekk, l-awtoritajiet tal-PTEE għandhom jassumu r-responsabbiltà għall-ifformular u l-implimentazzjoni tal-politika maqbula bejn il-partijiet bħala strateġiji ta' kooperazzjoni. (33) Il-proċeduri rigward l-assistenza finanzjarja previsti fl-Artikoli 9 u 82 jiddelegaw ir-responsabbiltà ewlenija, b'mod partikolari, mill-ipprogrammar u l-implimentazzjoni tal-kooperazzjoni tal-11-il FEŻ Il-kooperazzjoni ser titwettaq l-aktar f'konformità ma' regolamenti territorjali tal-PTEE u ser tirfed l-appoġġ għall-monitoraġġ, l-evalwazzjoni u l-awditjar tal-operazzjonijiet programmati. Barra minn hekk, huwa meħtieġ li jiġi ċċarat li l-PTEE jkunu eliġibbli għal għejun differenti ta' finanzjament previsti fl-Artikolu 76. (34) Sabiex jiġu adottati regoli dettaljati għat-tħejjija tad-dokumenti ta' pprogrammar, is-segwitu, l-awditjar, l-evalwazzjoni, l-analiżi u l-implimentazzjoni tagħhom, kif ukoll għal rappurtar u korrezzjonijiet finanzjarji, is-setgħa tal-adozzjoni ta' atti skont l-Artikolu 290 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea għandha tiġi ddelegata lill-Kummissjoni fir-rigward tal-Parti IV ta' din id-Deċiżjoni. Sabiex jitqiesu l-iżviluppi teknoloġiċi u t-tibdil fid-drawwiet leġiżlattivi, il-Kummissjoni wkoll għandha tiġi ddelegata bis-setgħa li tadotta atti li jemendaw l-Appendiċi tal-Anness VI, f'konformità mal-Artikolu 290 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea. Huwa importanti ħafna li l-Kummissjoni tagħmel il-konsultazzjonijiet xierqa waqt il-fażi tax-xogħol ta’ tħejjija, inkluż fil-livell ta’ esperti. Il-Kummissjoni, meta tħejji u tfassal atti ddelegati, għandha tiżgura trażmissjoni simultanja, f'waqtha u xierqa tad-dokumenti relevanti lill-Kunsill. (35) [L-arranġamenti għal assoċjazzjoni preskritti f'din id-Deċiżjoni m'għandhomx jiġu applikati għal Bermuda bi qbil max-xewqat tal-Gvern ta' Bermuda.] (36) Permezz ta' din id-Deċiżjoni, il-Kunsill għandu jipproduċi risposta innovattiva għall-fatturi kollha msemmija hawn fuq, li tkun kemm konsistenti u mfassla għal diversi sitwazzjonijiet. (37) Din id-Deċiżjoni għandha tissostitwixxi d-Deċiżjoni 2001/822/KE, ADDOTTA DIN ID-DEĊIŻJONI: L-Ewwel Parti Dispożizzjonijiet ġenerali tal-Assoċjazzjoni ta' Pajjiżi u Territorji Extra-Ewropej (PTEE) mal-Unjoni Kapitolu 1 Dispożizzjonijiet ġenerali Artikolu 1 Għan 1. L-assoċjazzjoni tal-pajjiżi u t-territorji extra-Ewropej (PTEE) mal-Unjoni (minn hawn 'il quddiem imsejħa l-"assoċjazzjoni") tikkostitwixxi sħubija, imsejsa fuq l-Artikolu 198 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea, sabiex jingħata appoġġ għall-iżvilupp sostenibbli tal-PTEE kif ukoll jiġu promossi l-valuri u l-istandards tal-Unjoni mad-dinja. 2. L-imsieħba fl-assoċjazzjoni huma l-Unjoni, il-PTEE u l-Istati Membri li huma marbuta magħhom. Artikolu 2 Għanijiet, prinċipji u valuri 1. L-assoċjazzjoni bejn l-Unjoni u l-PTEE għandha tissejjes fuq għanijiet, prinċipji u valuri kondiviżi mill-PTEE, l-Istati Membri li huma marbuta magħhom u l-Unjoni. 2. L-assoċjazzjoni għandha tħabrek biex twettaq l-għanijiet ġenerali stabbiliti fl-Artikolu 199 tat-Trattat, permezz tat-titjib tal-kompetittività tal-PTEE, it-tisħiħ tar-reżiljenza tal-PTEE, it-tnaqqis tal-vulnerabbiltà tagħhom u l-promozzjoni tal-kooperazzjoni bejniethom u mal-imsieħba. 3. Fl-ilħuq ta' dawn l-għanijiet, l-assoċjazzjoni għandha tirrispetta l-prinċipji fundamentali tal-libertà, id-demokrazija, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, l-istat tad-dritt, il-governanza tajba u l-iżvilupp sostenibbli, li kollha kemm huma huma komuni għall-PTEE u għall-Istati Membri li huma marbuta magħhom. 4. Ma għandu jkun hemm l-ebda diskriminazzjoni bbażata fuq sess, razza oriġini jew etnika, reliġjon jew twemmin, diżabbiltà, età jew orjentament sesswali fl-oqsma ta' koperazzjoni msemmija f'din id-Deċiżjoni. 5. L-imsieħba jagħrfu d-dritt ta' kull wieħed minnhom li jiddeterminaw il-politiki u l-prijoritajiet tagħhom, li jistabbilixxu livelli domestiċi ta' ħarsien ambjentali u tax-xogħol, u li jadottaw jew jimmodifikaw kif xieraq il-liġijiet u l-politiki relevanti, konsistentement mal-impenn tar-rispett ta' standards u ftehimiet internazzjonali magħrufa. Meta jagħmlu dan, huma għandhom iħabirku biex jiżguraw livelli għoljin ta' ħarsien ambjentali u tax-xogħol. 6. Fl-implimentazzjoni ta' din id-Deċiżjoni, l-imsieħba għandhom jitmexxew mill-prinċipji tat-trasparenza, is-sussidjarjetà u l-ħtieġa ta' effiċjenza u għandhom jindirizzaw it-tliet pilastri tal-iżvilupp sostenibbli tal-PTEE bl-istess mod: l-iżvilupp ekonomiku, l-iżvilupp soċjali u l-ħarsien ambjentali. Artikolu 3 Ġestjoni tal-assoċjazzjoni Il-ġestjoni tal-assoċjazzjoni għandha titmexxa mill-Kummissjoni u mill-awtoritajiet tal-PTEE u, fejn meħtieġ, mill-Istat Membri li l-PTEE jkollu rabta miegħu, skont il-kompetenzi istituzzjonali, legali u finanzjarji rispettivi. Artikolu 4 Applikazzjoni territorjali L-assoċjazzjoni għandha tapplika għall-PTEE elenkati fl-Anness II tat-Trattat [għajr il-Bermuda]. Artikolu 5 Interessi reċiproki, kumplimentarjetà u prijoritajiet 1. L-assoċjazzjoni hija l-qafas għal djalogu politiku u kooperazzjoni dwar kwistjonijiet ta' interess reċiproku. 2. Għandha tingħata prijorità lil kooperazzjoni f'oqsma ta' interess reċiproku, bħal: (a) id-diversifikazzjoni ekonomika tal-ekonomiji tal-PTEE, fosthom l-integrazzjoni ulterjuri tagħhom fl-ekonomija dinjija u dik reġjonali; (b) il-promozzjoni ta' tkabbir ekoloġiku; (c) il-ġestjoni sostenibbli ta' riżorsi naturali, fosthom il-ħarsien u l-użu sostenibbli tal-bijodiversità u ta' servizzi ta' ekosistema; (d) l-adattament u l-mitigazzjoni tal-impatti tat-tibdil fil-klima; (e) il-promozzjoni tat-tnaqqis tar-riksju ta' diżastri; (f) il-promozzjoni tar-riċerka, l-innovazzjoni u l-attivitajiet ta' kooperazzjoni xjentifika; (g) il-promozzjoni ta' skambji soċjali, kulturali u ekonomiċi bejn il-PTEE, il-ġirien tagħhom u sħab oħra. 3. Il-kooperazzjoni fl-oqsma ta' interess reċiproku għandha bħala l-għan tagħha il-promozzjoni tal-awtonomija tal-PTEE u l-iżvilupp tal-kapaċitajiet tal-PTEE li jifformulaw, jimplimentaw u jwettqu monitoraġġ tal-strateġiji u l-politiki stabbiliti fil-paragrafu 2. Artikolu 6 Promozzjoni tal-assoċjazzjoni 1. Bil-għan tat-tisħiħ tar-relazzjonijiet bejniethom, l-Unjoni u l-PTEE jagħmlu mill-aħjar biex jippromwovu l-assoċjazzjoni maċ-ċittadini tagħhom, partikolarment permezz tal-promozzjoni tal-iżvilupp tar-rabtiet u l-kooperazzjoni bejn l-awtoritajiet, il-komunità akkademika, is-soċjetà ċivili u n-negozji tal-PTEE fuq naħa waħda, u mal-interlokuturi tagħhom fi ħdan l-Unjoni fuq in-naħa l-oħra. 2. L-Istati Membri għandhom jappoġġjaw l-isforzi tal-PTEE li jsaħħu u jippromwovu r-relazzjonijiet tagħhom mal-Unjoni inġenerali. Artikolu 7 Kooperazzjoni reġjonali, integrazzjoni reġjonali u kooperazzjoni ma' sħab oħra 1. Suġġett għall-Artikolu 3 ta' din id-Deċiżjoni, l-assoċjazzjoni għandha l-għan li tappoġġja lill-PTEE fl-isforzi taghħom li jsiru jagħmlu parti minn inizjattivi ta' kooperazzjoni internazzjonali, reġjonali u/jew subreġjonali kif ukoll proċessi ta' integrazzjoni reġjonali jew subreġjonali, f'konformità mal-aspirazzjonijiet tagħhom u skont l-għanijiet u l-prijoritajiet definiti mill-awtoritajiet kompetenti tal-PTEE. 2. Għal dan il-għan, l-Unjoni u l-PTEE jistgħu jiskambjaw informazzjoni u l-aħjar prattika jew jistabbilixxu kwalunkwe sura oħra ta' kooperazzjoni u koordinazzjoni mill-qrib ma' sħab oħrajn fil-kuntest tal-parteċipazzjoni tal-PTEE f'organizzazzjonijiet reġjonali u internazzjonali, fejn xieraq permezz ta' ftehimiet internazzjonali. 3. L-assoċjazzjoni għandha l-għan li tappoġġja l-kooperazzjoni bejn il-PTEE u sħab oħrajn fl-oqsma tal-kooperazzjoni stabbilita fil-Partijiet Tnejn u Tlieta ta' din id-Deċiżjoni. F'dan ir-rigward, l-għan tal-assoċjazzjoni hija l-promozzjoni tal-kooperazzjoni bejn il-PTEE u r-reġjuni ultraperiferiċi, imsemmija fl-Artikolu 349 tat-Trattat, l-Istati Afrikani, tal-Karibew u tal-Paċifiku (AKP) ġirien tagħhom u Stati li mhumiex parti mill-AKP. Sabiex tikseb dan il-għan, l-Unjoni għandha ttejjeb il-koordinazzjoni u s-sinerġiji bejn il-programmi ta' kooperazzjoni appoġġjati minn strumenti finanzjarji differenti tal-UE. 4. L-appoġġ għall-parteċipazzjoni tal-PTEE f'organizzazzjoni ta' integrazzjoni reġjonali għandha tiffoka l-aktar fuq: (a) il-bini ta' kapaċitajiet ta' diversi organizzazzjoniet u istituzzjonijiet reġjonali li l-PTEE huma membri tagħhom; (b) inizjattivi reġjonali u subreġjonali bħall-implimentazzjoni ta' politiki ta' riforma settorjali fir-rigward ta' oqsma ta' kooperazzjoni identifikati fil-Partijiet Tnejn u Tlieta ta' din id-Deċiżjoni; (c) il-kuxjenza u l-għarfien tal-PTEE fuq l-impatti ta' proċessi ta' integrazzjoni reġjonali fuq oqsma differenti; (d) il-parteċipazzjoni tal-PTEE fl-iżvilupp ta' swieq reġjonali fi ħdan il-kuntest ta' organizzazzjoni ta' integrazzjoni reġjonali; (e) l-investimenti transfruntier bejn il-PTEE u l-ġirien tagħhom. Artikolu 8 Trattament speċifiku 1. L-assoċjazzjoni għandha tikkunsidra d-diversità tal-PTEE f'termini ta' żvilupp ekonomiku u kapaċità li jibbenefikaw bis-sħiħ mill-kooperazzjoni reġjonali u l-integrazzjoni reġjonali msemmija fl-Artikolu 7. 2. Il-PTEE iżolati għandu jiġi stabbilit trattament speċifiku għalihom. 3. Sabiex isir possibbli li l-PTEE iżolati jegħlbu l-ostakli strutturali u tfixkil ieħor għall-iżvilupp tagħhom, dan it-trattament speċifiku għandu jikkunsidra d-diffikultajiet speċifiċi tagħhom, fost l-oħrajn, meta jiġi ddeterminat il-volum ta' assistenza finanzjarja u l-kundizzjonijiet marbuta miegħu. 4. Il-PTEE li għandhom jitqiesu bħala iżolati jinsabu elenkati fl-Anness I. Kapitolu 2 Atturi ta' Kooperazzjoni Artikolu 9 Approċċ ġenerali 1. L-assoċjazzjoni għandha tissejjes fuq djalogu u konsultazzjoni wiesa' dwar kwistjonijiet ta' interess reċiproku bejn il-PTEE, l-Istati Membri li huma marbuta magħhom u l-Kummissjoni u, fejn xieraq, il-Bank Ewropew tal-Investiment (BEI). 2. Fejn xieraq, il-PTEE għandhom jorganizzaw djalgou u konsultazzjonijiet ma' awtoritajiet u korpi bħal: (a) l-awtoritajiet kompetenti lokali u awtoritajiet pubbliċi oħra; (b) l-isħab ekonomiċi u soċjali; (c) kwalunkwe korp kompetenti ieħor li jirrappreżenta s-soċjetà ċivili, sħab ambjentali, organizzazzjonijiet mhux governattivi, u korpi responsabbli mill-promozzjoni tal-ugwaljanza bejn l-irġiel u n-nisa. Artikolu 10 Atturi ta' Kooperazzjoni 1. Atturi ta' koperazzjoni fil-PTEE għandhom jinkludu: (a) l-awtoritajiet governattivi tal-PTEE; (b) l-awtoritajiet lokali fil-PTEE; (c) is-soċjetà ċivili u organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, bħal assoċjazzjonijiet soċjali, tal-impjegaturi u trade unions, u organizzazzjonijiet mhux governattivi lokali, nazzjonali jew internazzjonali. (d) organizzazzjoni reġjonali u subreġjonali. 2. L-Istati Membri li l-PTEE għandhom rabtiet magħhom għandhom jinformaw lill-Kummissjoni fi żmien tliet xhur mid-dħul fis-seħħ ta' din id-Deċiżjoni dwar l-awtoritajiet lokali u governattivi msemmija fil-paragrafi 1(a) u (b). Artikolu 11 Responsabbilitajiet tal-Atturi mhux governattivi 1. L-atturi mhux governattivi jista' jkollhom rwol fl-iskambju ta' informazzjoni u konsultazzjonijiet dwar il-kooperazzjoni, partikolarment għat-tħejjija u l-implimentazzjoni ta' assistenza għal kooperazzjoni, proġetti u programmi. Huma jistgħu jirċievu deroga ta' setgħat ta' ġestjoni finanzjarja għall-implimentazzjoni ta' proġetti u programmi għall-fini li jingħata appoġġ għal inizjattivi ta' żvilupp lokali. 2. L-atturi mhux governattivi eliġibbli għal ġestjoni deċentralizzata ta' proġetti jew programmi għandhom jiġu identifikati permezz ta' ftehim bejn l-awtoritajiet tal-PTEE, il-Kummissjoni u l-Istati Membri li l-PTEE għandu rabtitet magħhom, waqt li jitqies is-suġġett ikkonċernat, l-għarfien espert tagħhom u l-qasam tal-attivita. Il-proċess ta' identifikazzjoni għandu jitmexxa f'kull PTEE bħala parti mid-djalogu u konsultazzjonijiet wiesa' imsemmija fl-Artikolu 9. 3. L-assoċjazzjoni għandha l-għan li tikkontribwixxi għall-isforzi tal-PTEE li jsaħħu l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, partikolarment dwar il-ħolqien u l-iżvilupp tagħhom, u l-iżvilupp tal-arranġamenti meħtieġa biex l-involviment tagħhom jitħalla jsir fl-iddiżinjar, l-implimentazzjoni u l-evalwazzjoni ta' strateġiji u programmi ta' żvilupp. Kapitolu 3 Qafas Istituzzjonali tal-Assoċjazzjoni Artikolu 12 Prinċipji ta' gwida għad-djalogu 1. L-Unjoni, il-PTEE u l-Istati Membri li huma marbuta magħhom għandhom jimpenjaw ruħhom regolarment fi djalogu politiku komprensiv. 2. Id-djalogu għandu jitmexxa f'konformità sħiħa mas-setgħat istituzzjonali, legali u finanzjarji rispettivi tal-Unjoni, tal-PTEE u tal-Istati Membri li l-PTEE għandhom rabtiet magħhom. Id-djalogu għandu jitmexxa b'mod flessibli: jista' jkun formali jew informali, f'livell jew format xieraq u mmexxi fil-limiti tal-qafas imsemmi fl-Artikolu 13. 3. Id-djalogu għandu jippermetti li l-PTEE jieħdu sehem fl-implimentazzjoni tal-assoċjazzjoni. 4. Id-djalogu għandu jiffoka, fost l-oħrajn, fuq kwistjonijiet politiċi ta' interess reċiproku jew ta' sinifikat ġenerali għall-ksib tal-għanijiet tal-assoċjazzjoni. Artikolu 13 Eventwalitajiet tal-assoċjazzjoni 1. L-assoċjazzjoni għandha tistabbilixxi l-eventwalitajiet ta' djalogu li ġejjin: (a) Il-forum bejn il-PTEE u l-UE (il-forum PTEE-UE), għandu jiltaqa' kull sena biex ilaqqa' l-awtoritajiet tal-PTEE, ir-rappreżentanti tal-Istati Membri u l-Kummissjoni. Il-membri tal-Parlament Ewropew, ir-rappreżentanti tal-BEI, u r-rappreżentanti tal-reġjuni ultraperiferiċi għandhom ikunu assoċjati mal-Forum PTEE-UE, fejn xieraq; (b) fuq bażi regolari, il-Kummissjoni, il-PTEE u l-Istati Membri li l-PTEE għandhom rabtiet magħhom għandu jkollhom konsultazzjonijiet trilaterali. Bħala regola dawn il-konsultazzjonijiet għandhom jiġu organizzati erba' darbiet fis-sena fuq inizjattiva tal-Kummissjoni jew fuq talba tal-PTEE u tal-Istat Membru li jkollu rabtiet miegħu. (c) bi ftehim mal-PTEE, l-Istati Membri li l-PTEE jkollu rabtiet magħhom u l-Kummissjoni, għandhom jiġu stabbiliti gruppi ta' ħidma, li jaġixxu f'kapaċità ta' konsulenza, li jsegwu l-implimentazzjoni tal-assoċjazzjoni, f'sura li tixraq il-kwistjonijiet li jkunu ser jiġu indirizzati. Dawn il-gruppi ta' ħidma għandhom jipprovdu diskussjonijiet tekniċi dwar kwistjonijiet li huma ta' interess speċifiku għall-PTEE u għall-Istati Membri li jkollhom rabtiet magħhom, b'mod li l-ħidma li ssir fil-Forum PTEE-UE u/jew f'konsultazzjonijiet trilaterali tiġi kkumplimentata. 2. Il-Kummissjoni għandha tippresedi l-Forum tal-PTEE, il-konsultazzjonijiet trilaterali u l-gruppi ta' ħidma u għandha tipprovdi s-segretarjat tagħhom. Parti Tnejn Oqsma ta' kooperazzjoni għal żvilupp sostenibbli fil-qafas tal-Assoċjazzjoni Kapitolu 1 Kwistjonijiet ambjentali, tibdil fil-klima u tnaqqis tar-riskju ta' diżastri Artikolu 14 Għanijiet u prinċipji ġenerali Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-ambjent, it-tibdil fil-klima u t-tnaqqis tar-riskju ta' diżastri tista' tikkonċerna: (a) appoġġ għall-isforzi tal-PTEE sabiex jiddefinixxu u jimplimentaw politiki, strateġiji, pjani ta' azzjoni u miżuri; (b) appoġġ għall-isforzi tal-PTEE sabiex jintegraw f'netwerks u inizjattivi reġjonali; (c) il-promozzjoni tal-użu sostenibbli tar-riżorsi u l-effiċjenza fl-użu tagħhom, u li jiġi inkuraġġit id-diżakkoppjament tat-tkabbir ekonomiku mid-degradazzjoni ambjentali. Artikolu 15 Immaniġġjar sostenibbli u konservazzjoni tal-bijodiversità u s-servizzi ekosistemiċi Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-immaniġġjar sostenibbli u l-konservazzjoni tal-bijdoviersità u s-servizzi ekosostemiċo tista' tikkonċerna: (a) il-promozzjoni tal-istabbiliment u l-immaniġġjar effettiv ta' żoni mħarsa fil-baħar u fl-art u mmaniġġjar imtejjeb ta' oqsma li huma mħarsa bħalissa; (b) l-inkoraġġiment ta' mmaniġġjar sostenibbli ta' riżorsi tal-baħar u tal-art, li jikkontribwixxu għall-ħarsien ta' speċi, ħabitati u funzjonijiet ta' ekosostemi 'il barra minn oqsma mħarsa; (c) it-tisħiħ tal-konservazzjoni u l-użu sostenibbli tal-bijodiversità u ta' ekosistemi fil-baħar u fl-art permezz ta': (i) l-indirizzar ta' sfida ġenerali tal-ekosistemi fir-rigward tat-tibdil fil-klima billi jitħarsu ekosistemi b'saħħithom u reżiljenti u t-trawwim ta' approċċi bbażati fuq infrastruttura u ekosistemi ekoloġikiċi għall-adattament tat-tibdil fil-klima li sikwit iġibu magħhom ħafna benefiċċji; (ii) it-tisħiħ tal-kapaċitajiet fi skala lokali, reġjonali u/jew internazzjonali, permezz tal-promozzjoni ta' skambu ta' informazzjoni, għarfien u tal-aħjar prattiki fost il-partijiet interessati kollha fosthom l-awtoritajiet pubbliċi, sidien tal-art, is-settur privat, ir-riċerkaturi u s-soċjetà ċivili; (iii) it-tisħiħ ta' programmi tal-konservazzjoni tan-natura eżistenti u sforzi relatati kemm fl-oqsma ta' konservazzjoni kif ukoll 'il barra minnhom; (iv) it-twessigħ tal-bażi tal-għarfien u mili tal-vojt fl-għarfien, fosthom fl-ikkwantifikar tal-valur ta' funzjonijiet u servizzi ekosistemiċi; (d) l-inkoraġġiment u l-faċilitazzjoni tal-kooperazzjoni reġjonali sabiex jiġu indirizzati kwistjonijiet bħal dik tal-ispeċi invażivi barranin jew tal-impatti tat-tibdil fil-klima; (e) l-iżvilupp ta' mekkaniżmi sabiex jinġiebu riżorsi fosthom pagamenti għal servizzi ekosistemiċi. Artikolu 16 Immaniġġjar sostenibbli tal-foresti Fil-kuntest tal-assoċjazjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-immaniġġjar sostenibbli tal-foresti tista' tikkonċerna l-promozzjoni, il-konservazzjoni u l-immaniġġjar sostenibbli ta' foresto, fosthom l-użu ta' siġar għall-konservazzjoni tal-ambjent, il-ħarsien mill-erożjoni u l-kontroll tad-deżertifikazzjoni, l-afforestazzjoni u l-immaniġġjar tal-esportazzjonijiet tal-injam. Artikolu 17 Immaniġġjar integrat taż-żona kostali Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-immaniġġjar taż-żoni kostali integrati jista' jikkonċerna: (a) l-appoġġ għall-isforzi tal-PTEE lejn l-ilħuq ta' mmaniġġjar sostenibbli ta' żoni kostali u tal-baħar fid-definizzjoni ta' approċċi strateġiċi u integrati għall-ippjanar u l-immaniġġjar ta' żoni kostali u tal-baħar; (b) it-tlaqqigħ ta' attivitajiet ekonomiċi u soċjali bħas-sajd u l-akwakultura, it-turiżmu, it-trasporti marittimi mal-potenzjal ta' żoni kostali u tal-baħar f'termini ta' enerġija rinnovabbli, materja prima, filwaqt li jitqiesu l-impatti tat-tibdil fil-klima u l-attivitajiet tal-bniedem. Artikolu 18 Affarijiet Marittimi Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-affarijiet marittimi tista' tikkonċerna: (a) it-tisħiħ tad-djalogu dwar kwistjonijiet ta' interess komuni fil-qasam; (b) il-promozzjoni tal-għarfien dwar il-baħar u l-bijoteknoloġija, l-enerġija mill-oċeani, is-sorveljanza marittima, l-immaniġġjar taż-żoni kostali u mmaniġġjar imsejjes fuq l-ekosistemi; (c) il-promozzjoni ta' approċċi integrati fil-livell internazzjonali. Artikolu 19 Immaniġġjar sostenibbli tal-istokkijiet tal-ħut 1. Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasasm tal-immaniġġjar sostenibbli tal-istokkijiet tal-ħut għandha tissejjes fuq il-prinċipji li ġejjin: (a) impenn għal immaniġġjar responsabbli tas-sajd u tal-prattiki tas-sajd; (b) ma jitwettqux miżuri jew attivitajiet li jkunu inkonsistenti mal-prinċipji tal-isfruttament sostenibbli tar-riżorsi tas-sajd; (c) bla ħsara għall-ftehimiet ta' sħubija bilaterali futuri dwar is-sajd bejn l-Unjoni u l-PTEE, l-Unjoni u l-PTEE għandhom ikollhom l-għan li jikkonsultaw b'mod regolari ma' xulxin dwar il-konservazzjoni u l-immaniġġjar tar-riżorsi ħajjin tal-baħar u li jiskambjaw informazzjoni dwar l-istat kurrenti tar-riżorsi fil-kuntest tal-okkażjonijiet relevanti tal-assoċjazzjoni previsti fl-Artikolu 13. 2. Il-kooperazzjoni fil-qasam imsemmi fil-paragrafu 1 tista' tikkonċerna: (a) il-promozzjoni attiva tal-governanza tajba, l-aħjar prattiki u l-immaniġġjar responsabbli tas-sajd fil-konservazzjoni u l-immaniġġjar sostenibbli tal-istokkijiet tal-ħut, fosthom l-istokkijiet tal-ħut ta' interess komuni u dawk immaniġġjati min organizzazzjonijiet reġjonali tal-immaniġġjar tas-sajd; (b) djalogu u kooperazzjoni dwar il-konservazzjoni tal-istokkijiet tal-ħut fosthom miżuri fil-ġlieda kontra s-sajd illegali, mhux rappurtat u mhux irregolat u kooperazzjoni effettiva mal-organizzazzjonijiet tal-immaniġġjar tal-ħut u wkoll fi ħdanhom. Id-djalogu u l-kooperazzjoni għandhom jinkludu skemi ta' kontroll u spezzjoni, inċentivi u obbligi għal immaniġġjar aktar effettiv tas-sajd u l-ambjenti kostali fit-tul. Artikolu 20 Immaniġġjar sostenibbli tal-ilma 1. Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, l-Unjoni u l-PTEE jistgħu jikkooperaw fil-qasam tal-immaniġġjar sostenibbli tal-ilma permezz ta' politika dwar l-ilma u bini ta' istituzzjonijiet, għall-ħarsien tar-riżorsi tal-ilma, tal-provvisti tal-ilma f'żoni rurali u urbani għal skopijiet domestiċi. industrijali u agrikoli, għall-ħżin, id-distribuzzjoni u l-immaniġġjar tar-riżorsi tal-ilma u l-immaniġġjar tal-ilma tad-drenaġġ. 2. Fil-qasam tal-provvista tal-ilma u s-settur tas-sanità, għandha tingħata attenzjoni partikolari għall-aċċess f'żoni li mhumiex moqdija tajjeb fir-rigward tal-ilma għax-xorb u s-servizzi tas-sanità, li jikkontribwixxu direttament għall-iżvilupp ta' riżorsi umani permezz tat-titjib tal-istat tas-saħħa u taż-żieda fil-produttività. 3. Il-kooperazzjoni f'dawn l-oqsma għandha tkun iggwidata mill-prinċipju li l-ħtieġa li għad hemm għall-estensjoni tal-provvista ta' servizzi bażiċi tal-ilma u tas-sanità lil popolazzjonijiet urbani u rurali għandha tiġi indirizzata f'modi sostenibbli mil-lat ambjentali. Artikolu 21 Immaniġġjar tal-iskart Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-immaniġġjar tal-iskart tista' tikkonċerna l-promozzjoni tal-użu tal-aħjar prattika ambjentali fl-operazzjonijiet kollha relatati mal-immaniġġjar tal-iskart, fosthom it-tnaqqis tat-tniġġis, ir-riċiklaġġ għall-estrazzjoni ta' materja prima sekondarja u r-rimi tal-iskart. Artikolu 22 Enerġija sostenibbli Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-enerġija sostenibbli tista' tikkonċerna: (a) il-produzzjoni tal-enerġija, b'mod partikolari l-iżvilupp, il-promozzjoni, l-użu u l-ħżin tal-enerġija sostenibbli bħall-enerġija solari, idroelettrika, bijomassa, ġeotermali, tal-mewġ, tal-baħar u tar-riħ; (b) politiki u regolamenti dwar l-enerġija, partikolarment it-tfassil ta' politiki u l-adozzjoni ta' regolamenti li jiggarantixxu tariffi tal-enerġija bi prezzijiet raġonevoli u sostenibbli; (c) l-użu effiċjenti tal-enerġija, partikolarment l-iżvilupp u l-introduzzjoni ta' standards tal-enerġija effiċjenti u l-implimentazzjoni ta' miżuri ta' effiċjenza enerġetika f'setturi differenti (industrijali, kummerċjali, pubbliċi u domestiċi), kif ukoll attivitajiet edukattivi u ta' sensibilizzazzjoni magħhom; (d) it-trasport, partikolarment l-iżvilupp, il-promozzjoni u l-użu ta' mezzi tat-trasport aktar pubbliċi u privati li ma jagħmlux ħsara lill-ambjent bħal vetturi ibridi, elettriċi jew bl-idroġenu, skemi ta' car-pooling u ta' użu ta' roti; (e) l-ippjanar u l-bini ta' bliet, partikolarment il-promozzjoni u l-introduzzjoni ta' standards għolja fir-rigward tal-kwalità tal-ambjent u rendiment għoli fl-użu tal-enerġija fl-ippjanar urban u l-bini; (f) it-turiżmu, partikolarment il-promozzjoni ta' infrastrutturi enerġetiċi awtosuffiċjenti (imsejsa fuq l-enerġija rinnovabbli) u/jew infrastrutturi turistiċi ekoloġiċi. Artikolu 23 Tibdil fil-klima Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tat-tibdil fil-klima għandha l-għan li tappoġġja l-inizjattivi tal-PTEE li jikkonċernaw l-adattament għat-tibdil fil-klima u l-mitigazzjoni tagħha, u tista' tkopri: (a) l-identifikazzjoni ta' azzjonijiet, pjanijiet, jew miżuri territorjali, reġjonali u/jew internazzjonali bil-għan tal-adattament għat-tibdil fil-klima; (b) l-integrazzjoni tal-adattament tat-tibdil fil-klima u l-mitigazzjoni tagħha fil-politiki u l-istrateġiji pubbliċi; (c) l-elaborazzjoni u l-identifikazzjoni ta' dejta u indikaturi statistiċi, għodod essenzjali għat-tfassil u l-implimentazzjoni tal-politika; (d) il-promozzjoni tal-parteċipazzjoni tal-PTEE f'okkorrenzi ta' djalogu reġjonali u internazzjonali sabiex jitrawwem l-iskambju ta' għarfien u esperjenza. Artikolu 24 Tnaqqis tar-riskju ta' diżastri Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tat-tnaqqis tar-riskju ta' diżastri tista' tikkonċerna: (a) l-iżvilupp jew l-ipperfezzjonar ta' sistemi ta' prevenzjoni u tħejjija għal diżastru, fosthom it-tbassir u s-sistemi ta' twissija bikrija, bil-għan li jitnaqqsu l-konsegwenzi tad-diżastri;. (b) l-iżvilupp ta' għarfien dettaljat tal-esponiment għad-diżastri u tal-kapaċitajiet ta' rispons kurrenti fil-PTEE u fir-reġjuni fejn iseħħu; (c) it-tisħiħ ta' miżuri eżistenti ta' prevenzjoni u tħejjija għal diżastri fil-livelli lokali, nazzjonali u reġjonali; (d) it-titjib tal-kapaċitajiet ta' rispons tal-atturi kkonċernati, sabiex isiru aktar koordinati, effettivi u effiċjenti; (e) it-titjib tas-sensibilizzazzjoni u informazzjoni lill-popolazzjoni dwar l-esponiment għal riskji, prevenzjoni, tħejjija u rispons fl-eventwalità ta' diżastri, bl-attenzjoni xierqa għall-ħtiġijiet speċifiċi ta' persuni b'diżabbiltà; (f) it-tisħiħ tal-kollaborazzjoni bejn l-atturi ewlenin involuti fil-protezzjoni ċivili; (g) il-promozzjoni tal-parteċipazzjoni tal-PTEE f'każijiet reġjonali, Ewropej u/jew internazzjonali sabiex ikun jista' jsir skambju aktar regolari ta' informazzjoni u kooperazzjoni aktar mill-qrib fost is-sħab differenti fl-eventwalità ta' diżastru. Kapitolu 2 Aċċessibbiltà Artikolu 25 Għanijiet ġenerali 1. Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-aċċessibbiltà tista' tikkonċerna: (a) l-iżgurar ta' aċċess akbar għall-PTEE għal netwerks globali tat-trasport; (b) l-iżgurar ta' aċċess akbar għall-PTEE għal teknoloġiji u servizzi tal-informazzjoni u l-komunikazzjoni. 2. Il-kooperazzjoni fil-kuntest imsemmi fil-paragrafu 1 tista' tinkludi: (a) il-politika u l-bini ta' istituzzjonijiet; (b) it-trasport bit-triq, bil-ferrovija, bil-baħar jew b'passaġġi fuq l-ilma interni; (c) il-faċilitajiet ta' ħżin f'portijiet u ajruporti. Artikolu 26 Trasport marittimu 1. Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tat-trasport marittimu għandha l-għan li tiżviluppa u tippromwovi servizzi ta' trasport marittimu aktar kosteffiċjenti u effiċjenti fil-PTEE, u tista' tikkonċerna: (a) il-promozzjoni ta' trasport bil-baħar effiċjenti ta' merkanzija b'rati ekonomikament u kummerċjalment sostenibbli; (b) l-iffaċilitar ta' parteċipazzjoni akbar min-naħa tal-PTEE f'servizzi internazzjonali ta' trasport bil-baħar; (c) l-inkoraġġiment ta' programmi reġjonali; (d) l-appoġġ tal-involviment tas-settur privat lokali fl-attivitajiet tat-trasport bil-baħar; 2. L-Unjoni u l-PTEE għandhom jippromwovu s-sikurezza tat-trasport bil-baħar, is-sigurtà ta' ekwipaġġi u l-prevenzjoni tat-tniġġis. Artikolu 27 Trasport bl-ajru Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tat-trasport bl-ajru tista' tikkonċerna: (a) ir-riforma u l-immodernizzar tal-industriji tal-ajru tal-PTEE; (b) il-promozzjoni tal-vijabbiltà u l-kompetittività kummerċjali tagħhom; (c) l-iffaċilitar tal-investiment u l-parteċipazzjoni tas-settur privat; (d) il-promozzjoni tal-iskambju ta' għarfien u prattiki kummerċjali tajba. Artikolu 28 Sikurezza tat-trasport bl-ajru Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tas-sikurezza tat-trasport bl-ajru għandha l-għan li tappoġġja lill-PTEE fl-isforzi tagħhom li jikkonformaw mal-istandards internazzjonali relevanti u fost l-oħrajn tista' tkopri: (a) l-implimetazzjoni ta' sistemi ta' navigazzjoni bl-ajru sikuri; (b) l-implimentazzjoni ta' sigurtà fl-ajruport u tisħiħ fil-kapaċità tal-awtoritajiet tal-avjazzjoni ċivili biex jimmaniġġjaw l-aspetti kolla ta' sigurtà operazzjonali mqiegħda taħt il-kontroll tagħhom; (c) l-iżvilupp ta' infrastrutturi u riżorsi umani. Artikolu 29 Servizzi ta' teknoloġiji tal-informazzjoni u tal-komunikazzjoni Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tat-teknoloġija tal-informazzjoni u l-komunikazzjoni (ICT) għandha l-għan li tixpruna l-innovazzjoni, it-tkabbir ekonomiku u titjib fil-ħajja ta' kuljum taċ-ċittadini u n-negozji tal-PTEE, fosthom il-promozzjoni tal-aċċessibbiltà għal persuni b'diżabbiltà. B'mod partikolari, il-kooperazzjoni għandu jkollha l-għan li ttejjeb il-kapaċità regolatorja tal-PTEE u tista' tappoġġja l-espansjoni ta' netwerks u servizzi tal-ICT permezz tal-miżuri li ġejjin: (a) il-ħolqien ta' ambjent regolatorju prevedibbli li jżomm il-pass mal-iżviluppi teknoloġiċi, jistimula t-tkabbir u l-innovazzjoni u jrawwem il-kompetizzjoni u l-ħarsien tal-konsumatur; (b) id-djalogu dwar id-diversi aspetti ta' politika rigward il-promozzjoni u l-monitoraġġ tas-soċjetà tal-informazzjoni; (c) l-iskambju ta' informazzjoni dwar standards u kwistjonijiet ta' interoperabbiltà; (d) il-promozzjoni tal-kooperazzjoni fil-qasam tar-riċerka tal-ICT u fil-qasam tal-infrastrutturi tar-riċerka bbażati fuq l-ICT; (e) l-iżvilupp ta' servizzi u applikazzjonijiet fl-oqsma b'impatt kbir fuq is-soċjetà. Kapitolu 3 Riċerka u innovazzjoni Artikolu 30 Kooperazzjoni fir-riċerka u l-innovazzjoni Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tar-riċerja u l-innovazzjoni tista' tkopri x-xjenza, it-teknoloġija, fosthom it-teknoloġiji tal-informazzjoni u l-komunikazzjoni, bil-għan li jingħata kontribut għall-iżvilupp sostenibbli tal-PTEE u għall-promozzjoni tal-eċċellenza u l-kompetittività industrijali fil-PTEE. B'mod partikolari, il-koperazzjoni tista' tikkonċerna: (a) id-djalogu, il-kooperazzjoni u l-ħolqien ta' sinerġiji bejn il-politiki u l-inizjattivi tal-PTEE u l-Unjoni dwar ix-xjenza, it-teknoloġija u l-innovazzjoni; (b) il-bini ta' politika u istituzzjonijiet fil-PTEE u azzjonijiet komuni fil-livell lokali, nazzjonali jew reġjonali, bil-għan li jiġu żviluppati x-xjenza, it-teknoloġija u l-attivitajiet innovazzjoni u l-applikazzjoni tagħhom; (c) il-kooperazzjoni bejn entitajiet legali mill-PTEE, l-Unjoni, l-Istati Membri u pajjiżi terzi; (d) il-parteċipazzjoni ta' riċerkaturi individwali, korpi tar-riċerka u entitajiet legali mill-PTEE fil-qafas għall-koopearzzjoni relatat ma' programmi ta' riċerka u innovazzjoni fi ħdan l-Unjoni; (e) it-taħriġ u l-mobbiltà internazzjonali ta' riċerkaturi tal-PTEE u skambji. Kapitolu 4 Żgħażagħ, edukazzjoni, taħriġ, saħħa, impjiegi u politika soċjali Artikolu 31 Żgħażagħ 1. L-Unjoni għandha tiżgura li l-persuni fiżiċi mill-PTEE, kif definiti fl-Artikolu 49, ikunu jistgħu jipparteċipaw f'inizjattivi tal-Unjoni li jikkonċernaw iż-żgħażagħ fuq l-istess bażi taċ-ċittadini tal-Istati Membri. 2. L-assoċjazzjoni għandha l-għan li ssaħħaħ ir-rabtiet bejn iż-żgħażagħ li jgħixu fil-PTEE u fl-Unjoni, fost l-oħrajn permezz tal-promozzjoni tal-mobbiltà għat-tagħlim għaż-żgħażagħ tal-PTEE u bit-trawwim tal-komprensjoni reċiproka bejn iż-żgħażagħ. Artikolu 32 Edukazzjoni u taħriġ 1. Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-edukazzjoni u t-taħriġ tista' tikkonċerna: (a) l-għoti ta' edukazzjoni inklużiva ta' kwalità għolja fil-livell primarju, sekondarju u tal-edukazzjoni terzjarja u fil-qasam tal-edukazzjoni u t-taħriġ vokazzjonali; (b) l-appoġġ lill-PTEE fid-definizzjoni u l-implimentazzjoni ta' politiki tal-edukazzjoni. 2. L-Unjoni għandha tiżgura li l-persuni fiżiċi mill-PTEE, kif definiti fl-Artikolu 49, ikunu jistgħu jipparteċipaw f'inizjattivi tal-Unjoni li jikkonċernaw l-edukazzjoni fuq l-istess bażi taċ-ċittadini tal-Istati Membri. 3. L-Unjoni għandha tiżgura li l-korpi u l-istituti tal-edukazzjoni mill-PTEE jkunu jistgħu jieħdu sehem f'inizjattivi ta' kooperazzjoni tal-Unjoni relatati mal-edukazzjoni abbażi tal-istess korpi u istituzzjonijiet tal-edukazzjoni tal-Istati Membri. Artikolu 33 Impjiegi u politika soċjali 4. L-Unjoni u l-PTEE għandu jkollhom djalogu fil-qasam tal-impiegi u l-politika soċjali li jikkontribwixxi għall-iżvilupp ekonomiku u soċjali tal-PTEE u l-promozzjoni ta' xogħol deċenti fil-PTEE u fir-reġjuni fejn jinsabu. Dan id-djalogu għandu jkollu l-għan ukoll li jappoġġja l-isforzi tal-awtoritajiet tal-PTEE għall-iżvilupp ta' politiki u leġiżlazzjoni f'dan il-qasam. 5. Fil-parti l-kbira tiegħu dan id-djalogu għandu jikkonsisti minn informazzjoni u l-aħjar prattiki relatati mal-politiki u l-leġiżlazzjoni fil-qasam tal-impjiegi u l-politika soċjali li jkunu fl-interess reċiproku tal-Unjoni u tal-PTEE. F'dan ir-rigward, għandhom jiġu kkunsidrati oqsma bħall-iżvilupp tal-ħiliet, il-ħarsien soċjali, id-djalogu soċjali, l-opportunitajiet indaqs, in-nondiskriminazzjoni u l-aċċessibbiltà għal persuni b'diżabbiltà, is-saħħa u s-sikurezza fuq il-post tax-xogħol u standards tax-xogħol. Artikolu 34 Saħħa pubblika Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tas-saħħa għandha l-għan li ssaħħaħ il-kapaċità tal-PTEE għal sorveljanza, detezzjoni bikrija u tweġiba għal tifqigħat ta' mard li jittieħed permezz ta' miżuri li jinkludu: (a) azzjonijiet li jsaħħu t-tħejjija u l-kapaċità ta' rispons kontra theddid transkonfinali fuq is-saħħa bħal mard li jittieħed li għandhom jiġu żviluppati fuq strutturi eżistenti u li għandhom jittrattaw ċirkostanzi mhux normali; (b) bini ta' kapaċità permezz tat-tisħiħ ta' netwerks ta' saħħa pubblika fil-livell reġjonali, il-faċilitazzjoni tal-iskambju ta' informazzjoni fost esperti u l-promozzjoni ta' taħriġ xieraq; (c) żvilupp ta' għodod u pjattaformi tal-komunikazzjoni kif ukoll programmi ta' tagħlim elettroniku adattat għall-ħtiġijiet partikolari tal-PTEE. Kapitolu 5 Kultura Artikolu 35 Skambji kulturali u djalogu 1. Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-iskambji kulturali u d-djalogu tista' tikkonċerna: (a) l-iżvilupp indipendenti tal-PTEE, billi dan huwa proċess imsejjes fuq il-persuni nfushom u b'għeruq fil-kultura ta' kull poplu; (b) l-appoġġ għall-politiki u l-miżuri adottati mill-awtoritajiet kompetenti tal-PTEE biex jittejbu r-riżorsi umani, jiżdiedu l-kapaċitajiet kreattivi tagħhom stess u jiġu promossi l-identitajiet kulturali tagħhom; (c) il-parteċipazzjoni tal-populazzjoni fil-proċess tal-iżvilupp. (d) l-iżvilupp ta' komprensjoni komuni u skambju ta' informazzjoni mtejjeb fir-rigward ta' kwistjonijiet kuturali u awdjoviżivi permezz tad-djalogu. 2. Permezz tal-kooperazzjoni tagħhom, l-Unjoni u l-PTEE għandhom jippruvaw jistimulaw l-iskambju kulturali bejniethom permezz ta': (a) kooperazzjoni bejn is-setturi kulturali u kreattivi tas-sħab kollha; (b) il-promozzjoni taċ-ċirkulazzjoni ta' xogħlijiet kulturali u kreattivi u operaturi bejniethom; (c) il-kooperazzjoni fl-ambitu tal-kooperazzjoni għat-trawwim tal-iżvilupp, l-innovazzjoni, il-bini ta' udjenza u mudelli kummerċjali ġodda. Artikolu 36 Kooperazzjoni awdjoviżiva 1. Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazjoni fil-qasam awdjoviżiv għandha l-għan li tippromwovi l-produzzjonijiet awdjoviżivi ta' xulxin u tista' tkopri l-azzjonijiet li ġejjin: (a) il-kooperazzjoni u l-iskambju bejn l-industriji tax-xandir rispettivi; (b) inkoraġġiment tal-iskambju ta’ xogħlijiet awdjoviżivi; (c) l-iskambju ta’ informazzjoni u fehmiet dwar il-politika awdjoviżiva u tax-xandir u qafas regolatorju bejn l-awtoritajiet kompetenti; (d) l-inkoraġġiment ta' zjajjar u parteċipazzjoni f'avvenimenti internazzjonali li jsiru fit-territorju tagħhom kif ukoll f'pajjiżi terzi. 2. Xogħlijiet awdjoviżivi koprodotti għandhom ikunu intitolati li jibbenefikaw minn kwalunkwe skema dwar il-promozzjoni ta' kontenut kulturali lokali jew reġjonali stabbilta mill-Unjoni, il-PTEE u l-Istati Membri li jkollhom rabtiet magħhom. Artikolu 37 Arti tal-ispettaklu Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-arti tal-ispettaklu tista' tikkonċerna: (a) il-faċilitazzjoni ta' aktar kuntatti bejn il-prattikanti ta' arti tal-ispettaklu f'oqsma bħall-iskambji professjonali u taħriġ fosthom il-parteċipazzjoni f'udjenzi bi prova, l-iżvilupp ta' netwerks u l-promozzjoni tan-netwerking. (b) l-inkoraġġiment ta' produzzjonijiet konġunti bejn produtturi ta' Stat Membru wieħed jew aktar tal-Unjoni u PTEE wieħed jew aktar. (c) l-inkoraġġiment tal-iżvilupp ta’ standards internazzjonali tat-teknoloġija teatrali u l-użu ta’ sinjali tal-palk teatrali, fosthom permezz ta’ korpi xierqa tal-istandardizzazzjoni. Artikolu 38 Protezzjoni ta’ siti ta’ wirt kulturali u monumenti storiċi Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-koopeazzjoni fil-qasam tas-siti ta' wirt kulturali u monumenti storiċi għandha l-għan li tippromwovi skambji ta' għarfien espert u tal-aħjar prattiki permezz ta: (a) il-faċilitazzjoni ta' skambji ta' esperti; (b) il-kollaborazzjoni dwar taħriġ professjonali; (c) is-sensibilizzazzjoni tal-pubbliku lokali; (d) l-għoti ta' pariri u l-ħarsien ta' monumenti storiċi u spazji protetti u dwar il-leġiżlazzjoni u l-implimentazzjoni ta' miżuri relatati mal-wirt, partikolarment l-integrazzjoni tiegħu fil-ħajja lokali. Kapitolu 6 Il-ġlieda kontra l-kriminalità organizzata Artikolu 39 Il-ġlieda konta l-kriminalità organizzata, it-traffikar ta' bnedmin, abbuż sesswali mit-tfal u l-isfruttament sesswali, it-terroriżmu u l-korruzzjoni 1. Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-kriminalità organizzata tista' tikkonċerna: (a) l-iżvilupp ta' mezzi innovattivi u effettivi ta' kooperazzjoni ġudizzjarja u tal-pulizija, fosthom kooperazzjoni ma' partijiet interessati oħrajn bħas-soċjetà ċivili, fil-prevenzjoni u l-ġlieda kontra l-kriminalità organizzata, it-traffikar ta' bnedmin, l-abbuż sesswali mit-tfal u l-isfruttament sesswali, it-terroriżmu u l-korruzzjoni; (b) l-appoġġ sabiex tiżdied l-effiċjenza tal-politiki tal-PTEE għall-prevenzjoni u l-ġlieda kontra l-kriminalità organizzata, it-traffikar tal-bnedmin, l-abbuż sesswali mit-tfal u l-isfruttament sesswali, it-terroriżmu u l-korruzzjoni, kif ukoll il-produzzjoni, id-distribuzzjoni u t-traffikar ta' kwalunkwe tip ta' droga narkotika u sustance psikotropika, il-prevenzjoni u t-tnaqqis tal-użu tad-drogi u danni relatati mad-drogi, b'kunsiderazzjoni tax-xogħol li twettaq f'dawn l-oqsma min korpi internazzjonali, fost l-oħrajn permezz: (i) taħriġ u bini ta' kapaċità fil-prevenzjoni u ġlieda konta l-kriminalità organizzata, fosthom it-traffikar ta' bnedmin, l-abbuż sesswali mit-tfal u l-isfruttament sesswali, it-terroriżmu u l-korruzzjoni; (ii) il-prevenzjoni inkluż it-taħriġ, l-edukazzjoni u l-promozzjoni tas-saħħa, it-trattament u r-riabilitazzjoni ta' min hu dipendenti fuq id-droga, fosthom proġetti għar-riintegrazzjoni ta' min huwa dipendenti fuq id-droga fl-ambjenti soċjali u tax-xogħol; (iii) l-iżvilupp ta' miżuri effettivi ta' nfurzar; (iv) assistenza teknika, finanzjarja u amministrattiva dwar l-iżvilupp ta' politiki u leġiżlazzjoni effettivi dwar it-traffikar ta' bnedmin, partikolarment kampanji ta' sensibilizzazzjoni, mekkaniżmi ta' konsultazzjoni u sistemi ta' ħarsien tal-vittmi, bl-involviment tal-partijiet interessati relevanti kollha u s-soċjetà ċivili; (v) assistenza teknika, finanzjarja u amministrattiva relatata mal-prevenzjoni, it-trattament u t-tnaqqis tal-ħsara relatata mal-abbuż mid-droga; (vi) assistenza teknika għall-appoġġ tal-iżvilupp ta' leġiżlazzjoni u ta' politika kontra l-abbuż sesswali mit-tfal u l-isfruttament sesswali; (vii) assistenza teknika u taħriġ għall-appoġġ tal-bini ta' kapaċità u l-inkoraġġiment tal-konformità ma' standards internazzjonali minimi fil-ġlieda kontra l-korruzzjoni, u speċjalment b'kunsiderazzjoni ta' dawk stabbiliti fil-Konvenzjoni tan-NU kontra l-Korruzzjoni. 2. Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-PTEE għandhom jikkooperaw mal-Unjoni fir-rigward tal-ġlieda kontra l-ħasil tal-flus skont l-Artikoli 69 u 70. Parti Tlieta Kummerċ u kooperazzjoni relatata mal-kummerċ Titolu I Dispożizzjonijiet ġenerali Artikolu 40 Għanijiet ġenerali L-għanijiet ġenerali tal-kummerċ u l-kooperazzjoni relatata mal-kummerċ bejn l-Unjoni u l-PTEE huma: (a) il-promozzjoni tal-iżvilupp ekonomiku u soċjali tal-PTEE billi jinħolqu relazzjonijiet ekonomiċi mill-qrib bejnhom u l-Unjoni fit-totalità tagħha; (b) l-istimolu favur l-integrazzjoni effettiva tal-PTEE fl-ekonomiji reġjonali u dinjin u favur l-iżvilupp tal-kummerċ tal-merkanzija u tas-servizzi; (c) l-appoġġ lill-PTEE fil-ħolqien ta’ klima li tiffavorixxi l-investiment biex b’hekk jiġi sostnut l-iżvilupp ekonomiku u soċjali tal-PTEE; (d) il-promozzjoni tal-istabbiltà, l-integrità u t-trasparenza tas-sistema finanzjarja globali, u l-governanza tajba fil-qasam tat-taxxa; (e) l-appoġġ lill-proċess tad-diversifikazzjoni tal-ekonomiji tal-PTEE; (f) l-appoġġ lill-kapaċitajiet tal-PTEE biex jifformulaw u jimplimentaw il-politiki meħtieġa għall-iżvilupp tal-kummerċ tagħhom tal-merkanzija u tas-servizzi; (g) l-appoġġ lill-kapaċitajiet tal-PTEE fil-qasam tal-esportazzjoni u tal-kummerċ; (h) l-appoġġ lill-isforzi tal-PTEE sabiex jikkonverġu l-leġiżlazzjoni lokali tagħhom mal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni, fejn dan ikun rilevanti; (i) l-għoti ta' possibbiltajiet għal kooperazzjoni u djalogu mal-Unjoni dwar il-kummerċ u oqsma relatati mal-kummerċ. Titolu II Arranġamenti għal kummerċ fi prodotti u servizzi u l-istabbiliment Kapitolu 1 Arranġamenti għal kummerċ fil-prodotti Artikolu 41 Aċċess liberu għal prodotti oriġinanti 1. Il-prodotti li joriġinaw mill-PTEE għandhom jiġu importati fl-Unjoni mingħajr dazju ta' importazzjoni. 2. Id-definizzjoni ta' prodotti oriġinanti u l-metodi ta' kooperazzjoni amministrattiva li għandhom x'jaqsmu ma' dan huma preskritti fl-Anness VI. Artikolu 42 Restrizzjonijiet kwantitattivi u miżuri li jkollhom effett ekwivalenti 1. Fir-rigward tal-importazzjonijiet ta' prodotti oriġinanti fil-PTEE, l-Unjoni ma għandha tapplika l-ebda restrizzjoni jew miżura kwantitattivi li jkollha effett ekwivalenti. 2. Il-paragrafu 1 ma għandux jipprekludi projbizzjonijiet jew restrizzjonijiet ġustifikati fuq importazzjonijiet, esportazzjonijiet jew prodotti fi tranżitu għal raġunijiet ta' moralità pubblika jew politika pubblika, il-protezzjoni tas-saħħa u l-ħajja tal-bniedem, tal-annimali u tal-pjanti, il-protezzjoni ta' teżori nazzjonali li jippossjedu valur artistiku, storiku jew arkaeloġiku, il-konservazzjoni ta' risorsi naturali li jinħlew jew il-protezzjoni ta' proprjetajiet industrijali u kummerċjali. Dawn il-projbizzjonijiet jew restrizzjonijiet ma għandhom fl-ebda każ jikkostitwixxu mezz ta' diskriminazzjoni arbitrarja jew mhux ġustifikabbli jew restrizzjoni travestita fil-kummerċ. Artikolu 43 Miżuri adottati mill-PTEE 1. L-awtoritajiet tal-PTEE jistgħu jżommu jew jintroduċu, fir-rigward ta' importazzjonijeit ta' prodotti oriġinanti mill-Unjoni, id-dazji doganali u r-restrizzjonijiet kwantitattivi li jqisu bħala xierqa fid-dwal tal-ħtiġijiet tal-iżvilupp rispettivi tagħhom. 2. Għall-oqsma koperti minn dan il-kapitolu, il-PTEE għandhom jagħtu lill-Unjoni trattament favorevoli daqs l-aktar trattament favorevoli applikabbli għal kwalunkwe ekonomija maġġuri ta' kummerċ kif definita fil-paragrafu 4. 3. Id-dispożizzjonijiet tal-paragrafu 2 ma għandhomx jipprekludu lil PTEE milli lil ċerti PTEE oħrajn jew pajjiżi fil-fażi tal-iżvilupp jagħtihom trattament aktar favorevoli milli jingħata lill-Unjoni. 4. Għall-finijiet ta' dan it-Titolu, "ekonomija kummerċjali maġġuri" tfisser kwalunkwe pajjiż żviluppat, jew kwalunkwe pajjiż li jammonta għal sehem ta' aktar minn wieħed fil-mija mill-esportazzjonijiet ta' merkanzija dinjija, jew, bla ħsara għall-paragrafu 3, kwalunkwe grupp ta' pajjiżi li jaġixxu individwalment, flimkien jew permezz ta' ftehim ta' integrazzjoni ekonomika li flimkien ikunu jammontaw għal 1.5 fil-mija tal-esportazzjonijiet ta' merkanzija dinjija. Għal dan il-kalkolu, għandha tintuża l-aħħar d-dejta uffiċjali disponibbli mid-WTO dwar l-esportaturi ewlenin fil-kummerċ dinji tal-merkanzija (eskluż il-kummerċ intra-UE). 5. L-awtoritajiet tal-PTEE għandhom jikkomunikaw lill-Kummissjoni, f'perjodu ta' tliet xhur wara d-dħul fis-seħħ ta' din id-Deċiżjoni, it-tariffi doganali u l-listi ta' restrizzjonijiet kwantitattivi li japplikaw f'konformità ma' din id-Deċiżjoni. L-awtoritajiet tal-PTEE għandhom jikkomunikaw ukoll lill-Kummissjoni kull emenda sussegwenti għal dawn il-miżuri kif u meta jkunu adottati. Artikolu 44 Nondiskriminazzjoni 1. L-Unjoni ma għandhiex tiddiskrimina bejn il-PTEE u l-PTEE ma għandhomx jiddiskriminaw bejn l-Istati Membri tal-Unjoni. 2. F'konformità mal-Artikolu 64, l-implimentazzjoni tad-dispożizzjonijiet speċifiċi ta' din id-Deċiżjoni u b'mod partikolari l-Artikoli 42(2) u 43, 46, 48, 50 u 58(3) ma għandhomx jitqiesu bħala li jikkostitwixxu diskriminazzjoni. Artikolu 45 Kundizzjonijiet għal movimenti ta' skart 1. Il-movimenti ta' skart bejn l-Istati Membri u l-PTEE għandhom jiġi kkontrollati f'konformità mal-liġi internazzjonali u tal-Unjoni. L-Unjoni għandha tappoġġja l-istabbiliment u l-iżvilupp ta' kooperazzjoni internazzjonali effettiva f'dan il-qasam bil-ħsieb li tħares l-ambjent u s-saħħa pubblika. 2. L-Unjoni għandha tipprojbixxi l-esportazzjoni diretta jew indiretta kollha ta' skart lejn il-PTEE, minbarra esportazzjonijiet ta' skart li ma jagħmilx ħsara maħsub għal operazzjonijiet ta' rkupru waqt li fl-istess ħin l-awtoritajiet tal-PTEE għandhom jipprojbixxu l-importazzjoni diretta jew indiretta fit-territorju tagħhom ta' dan l-iskart mill-Unjoni jew minn kwalunkwe pajjiż ieħor, bla ħsara għal impriżi internazzjonali speċifiċi li jikkonċernaw dawn l-oqsma li jkunu saru, jew li jkunu jistgħu jsiru fil-ġejjieni, fil-fora internazzjonali kompetenti. 3. Rigward dawk il-PTEE, li, minħabba fl-istat kostituzzjonali tagħhom, mhumiex Parti mill-Konvenzjoni ta' Basle, l-awtoritajiet rilevanti tagħhom għandhom iħaffu l-adozzjoni tal-leġislazzjoni nazzjonali interna u regolamenti amministrattivi li jimplimentaw id-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta' Basle[14] f'dawk il-PTEE. 4. Barra minn hekk, l-Istati Membri li l-PTEE għandhom rabtiet magħhom għandhom jippromwovu l-adozzjoni mill-PTEE tal-leġislazzjoni nazzjonali interna u regolamenti amministrattivi biex jimplimentaw dawn l-atti li ġejjin: (a) ir-Regolament (KE) Nru 1013/2006 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill[15], kif ġej: – l-Artikolu 40 rigward l-esportazzjonijiet ta' skart lejn pajjiżi u territorji barranin; – l-Artikolu 46 rigward l-importazzjonijiet ta' skart minn pajjiżi u territorji barranin; (b) ir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 1420/1999[16]; (c) ir-Regolament tal-Kummissjoni (KE) Nru 1547/1999[17]; (d) id-Direttiva 2000/59/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill[18] suġġett għall-iskadenzi marbuta mat-traspożizzjoni preskritti fl-Artikolu 16 tagħha. 5. PTEE wieħed jew aktar u l-Istati Membri li jkollhom rabtiet magħhom jistgħu japplikaw il-proċeduri tagħhom stess fir-rigward tal-esportazzjoni ta' l-iskart mill-PTEE lejn dak l-Istat Membru. 6. F'dan il-każ, l-Istat Membru li jkollu rabtiet mal-PTEE għandu javża lill-Kummissjoni bil-leġislazzjoni applikabbli fi żmien sitt xhur mid-dħul fis-seħħ ta' din id-Deċiżjoni kif ukoll bi kwalunkwe leġiżlazzjoni nazzjonali rilevanti fil-ġejjieni, inkluż kwalunkwe emenda li ssir fuq din il-leġiżlazzjoni. Artikolu 46 Irtirar temporanju tal-preferenzi Sabiex tiġi żgurata l-implimentazzjoni xierqa ta' din id-Deċiżjoni, l-Unjoni tista', fuq bażi temporanja, tirtira xi preferenzi minn PTEE f'konformità mad-dispożizzjonijiet stabbiliti fl-Anness VII. Artikolu 47 Immaniġġjar ta’ żbalji amministrattivi Fil-każ ta' żbalji mill-awtoritajiet kompetenti tal-PTEE fir-rigward tal-ħruġ ta' ċertifikati u metodi ta' kooperazzjoni amministrattiva, u fejn dan l-iżball iwassal għal telf li jolqot id-dazji fuq l-importazzjoni tal-Unjoni, l-Istati Membru b'rabtiet speċjali mal-PTEE li jkun ħa l-iżball għandu jikkumpensa t-telf imġarrab mill-baġit tal-Unjoni. Artikolu 48 Miżuri ta' salvagwardja u sorveljanza Sabiex tiġi żgurata l-implimentazzjoni xierqa ta' din id-Deċiżjoni, l-Unjoni tista' tieħu miżuri ta' salvagwardja u sorveljanza stabbiliti fl-Anness VIII. Kapitolu 2 Arranġamenti għal kummerċ f'servizzi u l-istabbiliment Artikolu 49 Definizzjonijiet Għall-finijiet ta’ dan il-Kapitolu: (a) 'persuna fiżika minn PTEE' hija persuna li normalment tkun residenti f'PTEE li hija persuna bin-nazzjonalità ta' Stat Membru jew li tgawdi minn status legali speċifiku għal PTEE. Din id-definizzjoni hija bla ħsara għad-drittijiet mogħtija miċ-ċittadinanza tal-Unjoni fit-tifsira tat-Trattat; (b) 'persuna ġuridika minn PTEE' hija persuna ġuridika minn PTEE stabbilita skont il-liġijiet applikabbli f'PTEE partikolari, u li jkollha uffiċċju rreġistrat, amministrazzjoni ċentrali, jew il-post prinċipali tan-negozju fit-territorju ta' dan il-PTEE; jekk il-persuna ġuridika jkollha biss uffiċċju rreġistrat jew amministrazzjoni ċentrali fil-PTEE, hija ma għandhiex titqies bħala persuna ġuridika tal-PTEE, sakemm ma tkunx timpenja ruħha f'attività li jkollha rabta reali u kontinwa mal-ekonomija ta' dak il-pajjiż jew territorju; (c) id-definizzjonijiet rispettivi stabbiliti fil-ftehimiet dwar integrazzjoni ekonomika msemmija fl-Artikolu 50(1) għandhom japplikaw għat-trattament li jingħata bejn l-Unjoniu l-PTEE. Artikolu 50 Trattament aktar favorevoli 1. Fir-rigward ta' kwalunkwe miżura li tolqot il-kummerċ fis-servizzi u l-istabbiliment ta' attivitajiet ekonomiċi: (a) lill-persuni fiżiċi u ġuridiċi tal-PTEE l-Unjoni għandha tagħtihom trattament li ma jkunx anqas favorevoli mill-aktar trattament favorevoli applikabbli għal persuni fiżiċi u ġuridiċi simili ta' kwalunkwe pajjiż terz li miegħu l-Unjoni tikkonkludi jew tkun ikkonkludiet ftehim ta' integrazzjoni ekonomika; (b) Lill-persuni fiżiċi u ġuridiċi tal-Unjoni l-PTEE għandu jagħtihom trattament li ma jkunx anqas favorevoli mill-aktar trattament favorevoli applikabbli għal persuni fiżiċi u ġuridiċi simili ta' kwalunkwe ekonomija kummerċjali maġġuri li magħha jkun ikkonkluda ftehim ta' integrazzjoni ekonomika wara d-dħul fis-seħħ ta' din id-Deċiżjoni. 2. L-obbligi stabbiliti fil-paragrafu 1 ma għandhomx japplikaw għal trattament mogħti: (a) fil-qafas ta' suq intern li jirrekjedi li l-partijiet li jipparteċipaw fih japprossimaw il-leġiżlazzjoni tagħhom bil-għan li jneħħu ostakli mhux diskriminatorji għall-istabbiliment u għal kummerċ ta' servizzi (b) taħt miżuri li jipprovdu għar-rikonoxximent ta’ kwalifiki, liċenzji jew miżuri prudenzjali skont l-Artikolu VII tal-Ftehim Ġenerali dwar il-Kummerċ ta' Servizzi (GATS) jew l-Anness tal-GATS dwar is-Servizzi Finanzjarji. Dan bla ħsara għal miżuri speċifiċi tal-PTEE skont dan l-Artikolu; (c) taħt kwalunkwe ftehim jew arranġament internazzjonali li jirrigwarda kompletament jew prinċipalment it-tassazzjoni; (d) taħt miżuri li jibbenefikaw mill-kopertura ta’ eżenzjoni ta' nazzjonijiet l-aktar iffavoriti elenkati skont l-Artikolu II.2 tal-GATS. 3. L-awtoritajiet ta' PTEE jistgħu, bil-ħsieb li jippromwovu jew jappoġġjaw impjieg lokali, jadottaw regolamenti sabiex igħinu lill-persuni fiżiċi u lill-attivitajiet lokali tagħhom. F'dan il-każ, l-awtoritajiet tal-PTEE għandhom javżaw lill-Kummissjoni bir-regolamenti li jadottaw sabiex hi tkun tista’ tgħarraf lill-Istati Membri. Artikolu 51 Kwalifiki professjonali Rigward il-professjonijiet ta' tabib, dentist, qabla, infermiera ġenerali, spiżjar u kirurgu veterinarju, il-Kunsill, huwa u jaġixxxi unanimament fuq proposta mill-Kummissjoni, għandu jadotta l-lista ta' kwalifiki professjonali speċifiċi għall-PTEE li jridu jiġu rikonoxxuti fl-Istati Membri. Titolu III Oqsma relatati mal-kummerċ Kapitolu 1 Kummerċ u żvilupp sostenibbli Artikolu 52 Approċċ ġenerali Il-kummerċ u l-kooperazzjoni relatata mal-kummerċ skont l-assoċjazzjoni għandha l-għan li tikkontribwixxi għal żvilupp sostenibbli fid-dimensjonijiet ekonomiċi, soċjali u ambjentali tiegħu. F'dan il-kuntest, il-liġijiet u r-regolament domestiċi ambjentali jew tal-impjiegi tal-PTEE ma għandhomx jitnaqqsu għall-inkoraġġiment tal-kummerċ jew l-investiment. Artikolu 53 Standards ambjentali u tat-tibdil fil-klima fil-kummerċ 1. Il-kummerċ u l-kooperazzjoni relatata mal-kummerċ fl-ambitu tal-assoċjazzjoni għandhom l-għan li jtejbu l-appoġġ reċiproku bejn il-politiki u l-obbligi kummerċjali u ambjentali. Il-kummerċ u l-kooperazzjoni relatata mal-kummerċ fl-ambitu tal-assoċjazzjoni għandhom iqisu l-prinċipju ta' governenza ambjentali internazzjonali u ftehimiet ambjentali multilaterali. 2. Għandha ssir ħidma favur l-ilħuq tal-għan aħħari tal-Konvenzjoni Qafas tan-Nazzjonijiet Uniti dwar it-Tibdil fil-Klima (UNFCC) u l-Protokoll ta' Kjoto. Il-kooperazzjoni għandha tissejjes fuq l-iżvilupp tal-qafas internazzjonali ġejjieni dwar it-tibdil fil-klima skont il-Pjan ta' Azzjoni ta' Bali u l-implimentazzjoni ta' deċiżjonijiet li joħorġu mill-Konferenzi tal-UNFCCC tal-Partijiet relatati mat-temperatura globali u l-miri fir-rigward tal-emissjonijiet. 3. Il-miżuri għall-implimentazzjoni ta' ftehimiet ambjentali multilaterali ma għandhomx jiġu applikati b'mod li jkun jikkostitwixxi mezz ta' diskriminazzjoni arbitrarja u inġustifikabbli bejn is-sħab jew restrizzjoni moħbija fuq il-kummerċ. Artikolu 54 Standards tax-xogħol fil-kummerċ 1. L-assoċjazzjoni għandha l-għan li tippromwovi l-kummerċ b'tali mod li jwassal għal livell massimu ta' impjiegi produttivi u xogħol deċenti għal kulħadd. 2. L-istandards tax-xogħol li huma rikonoxxuti fil-livell internazzjonali, kif inhuma definiti mill-Konvenzjonijiet relevanti tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, għandhom jiġu rrispettati u implimentati fil-liġi u fil-prattika. Tali standards jinkludu, b'mod partikolari, ir-rispett għal-libertà ta' assoċjazzjoni, id-dritt għal innegozzjar kollettiv, l-abolizzjoni tal-forom kollha ta' impjieg sfurzati jew obbligatorji, l-eliminazzjoni tal-agħar forom ta' tfal li jaħdmu, l-età minima għall-ammissjoni għal impjieg u nondiskriminazzjoni fir-rigward tax-xogħol. 3. Il-ksur ta' dawn l-istandards tax-xogħol ewlenija ma tistax tiġi invokata jew tintuża b'mod ieħor bħala vantaġġ kumparattiv leġittimu. Dawn ma għandhomx jintużaw għal skopijiet ta' protezzjoniżmu. Artikolu 55 Kummerċ sostenibbli ta' prodotti tas-sajd Bil-għan tal-promozzjoni tal-immaniġġjar sostenibbli tal-istokkijiet tal-ħut, l-assoċjazzjoni tista' tinkludi kooperazzjoni rigward il-ġlieda kontra s-sajd illegali, mhux rappurtat u mhux irregolat u kummerċ relatat. Il-kooperazzjoni f'dan il-qasam għandha l-għan li: (a) tippromwovi l-implimentazzjoni ta' miżuri fil-ġlieda kontra s-sajd illegali, mhux rappurtat u mhux irregolat u kummerċ relatat fil-PTEE; (b) tiffaċilita l-kooperazzjoni bejn il-PTEE u l-organizzazzjonijiet reġjonali tal-immaniġġjar tas-sajd, partikolarment fir-rigward tal-iżvilupp u l-implimentazzjoni effettiva ta' skemi ta' kontroll u spezzjoni, inċentivi u miżuri għall-immaniġġjar effettiv fit-tul tas-sajd u tal-ekosistemi tal-baħar. Artikolu 56 Kummerċ sostenibbli tal-injam Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-kummerċ tal-injam għandha l-għan li tippromwovi l-kummerċ ta' njam li jinqata' legalment. Din il-kooperazzjoni tista' tinkludi djalogu jew miżuri regolatorji kif ukoll skambju ta' informazzjoni dwar miżuri msejsa fis-suq jew miżuri volontarji bħal ċertifikazzjoni ta' foresti jew politiki ta' akkwist ekoloġiċi. Artikolu 57 Żvilupp sostenibbli fil-kummerċ 1. Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-iżvilupp sostenibbli tista' tikkonċerna: (a) il-faċilitazzjoni u l-promozzjoni ta' kummerċ u investiment fi prodotti u servizzi u prodotti li jikkontribwixxu għat-titjib tal-kundizzjonijiet soċjali fil-PTEE; (b) il-faċilitazzjoni tat-tneħħija ta' ostakli fuq il-kummerċ jew l-investiment fir-rigward ta' prodotti u servizzi ta' relevanza partikolari għall-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima, bħall-enerġija rinnovabbli sostenibbli u prodotti u servizzi b'użu enerġetiku effiċjenti, fosthom permezz tal-aħjar teknoloġiji li huma disponibbli u permezz tal-promozzjoni ta' standards li jirrispondu għall-ħtiġijiet ambjentali u ekonomiċi u jimminimizzaw l-ostakli tekniċi fuq il-kummerċ; (c) il-promozzjoni tal-kummerċ ta' prodotti li jikkontribwixxu għall-kundizzjonijiet soċjali u għal prattiki tajbin mil-lat ambjentali, fosthom prodotti li jkunu suġġetti għal skemi volontarji ta' assigurazzjoni tas-sostenibbiltà bħall-kummerċ ġust u etiku, ekotikketti, u skemi ta' ċertifikazzjoni għal prodotti naturali bbażati fuq riżorsi; (d) il-promozzjoni ta' prinċipji u linji gwida rikonoxxuti fil-livell internazzjonali fil-qasam tar-responsabbiltà soċjali tal-kumpaniji, u l-inkoraġġiment ta' kumpaniji li joperaw fit-territorju tal-PTEE biex jimplimentawhom; (e) l-iskambju ta' informazzjoni u l-aħjar prattika fil-qasam tar-responsabbiltà soċjali tal-kumapniji. 2. Fit-tfassil u fl-implimentazzjoni ta' miżuri bil-għan li jħarsu l-kundizzjonijiet ambjentali jew tax-xogħol li jistgħu jolqtu l-kummerċ jew l-investiment, l-Unjoni u l-PTEE għandhom iqisu l-informazzjoni xjentifika u teknika li tkun disponibbli, u l-istandards, il-linji gwida jew ir-rakkomandazzjonijiet internazzjonali relevanti, fosthom il-prinċipju ta' prekawzjoni. 3. L-Unjoni u l-PTEE għandhom japplikaw trasparenza sħiħa biex jiżviluppaw, jintroduċu u jimplimentaw kwlaunkwe miżura bil-għan tal-ħarsien tal-ambjent u tal-kundizzjonijiet tax-xogħol li jolqtu l-kummerċ jew l-investiment. Kapitolu 2 Oqsma oħra relatati mal-kummerċ Artikolu 58 Pagamenti kurrenti u movimenti ta' kapital 1. Ma għandha tiġi imposta l-ebda restrizzjoni fuq kwalunkwe pagamenti f'munita li tista' tiġi konvertita liberalment fil-kont kurrenti tal-bilanċ tal-pagament bejn residenti tal-Unjoni u tal-PTEE. 2. Fir-rigward ta’ tranżazzonijiet fuq il-kont kapitali ta' bilanċ tal-pagamenti, l-Istati Membri u l-awtoritajiet tal-PTEE ma għandhom jimponu l-ebda restrizzjoni fuq il-moviment liberu ta' kapital għal investimenti diretti f'kumpanijiet iffurmati f'konformità mal-liġijiet tal-Istat Membru, pajjiż jew territorju ospitanti u biex jiġi żgurat li l-assi ffurmati minn dan l-investiment u kull profitt li joħroġ minnu jkun jista' jiġi realizzat u rimpatrijat. 3. L-Unjoni u l-PTEE għandhom ikunu intitolati li jieħdu l-miżuri msemmija fl-Artikoli 64, 65, 66, 75 u 215 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea skont il-kundizzjonijiet stabbiliti fih mutatis mutandis. 4. L-awtoritajiet tal-PTEE, l-Istat Membru kkonċernat jew l-Unjoni għandhom jinformaw lil xulxin minnufh dwar kwalunkwe miżura u jressqu skeda biex jitneħħew mill-aktar fis possibbli. Artikolu 59 Politiki tal-kompetizzjoni It-tneħħija ta' distorsjonijiet fil-kompetizzjoni, b'kunsiderazzjoni tal-livelli differenti tal-ħtiġijiet tal-iżvilupp u l-ħtiġijiet ekonomiċi tal-PTEE, għandhom jinvolvu l-implimentazzjoni ta' regoli u politiki lokali, nazzjonali jew reġjonali fosthom il-kontroll u, taħt ċerti kundizzjonijiet, il-projbizzjoni ta' ftehimiet bejn impriżi, deċiżjonijiet minn assoċjazzjonijiet ta' impriżi u prattiki miftiehma bejn impriżi li l-għan jew l-effett tagħhom ikunu l-prevezjoni, ir-restrizzjoni jew id-distorsjoni tal-kompetizzjoni. Din il-projbizzjoni tirrigwarda wkoll l-abbuż minn impriża waħda jew aktar ta' pożizzjoni dominanti fit-territorju tal-Unjoni jew tal-PTEE. Artikolu 60 Protezzjoni tad-drittijiet ta' proprjetà intellettwali 1. Għandu jiġi żgurat livell ta' protezzjoni adegwat u effettiv ta' drittijiet ta' proprjetà intellettwali, fosthom mezzi għall-infurzar ta' dawn id-drittijiet, f'konformità mal-aktar livelli internazzjonali għolja stabbiliti bil-ħsieb li jitnaqqsu d-distorsjonijiet u l-impedimenti fil-kummerċ bilaterali. 2. Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni f’dan il-qasam tista' tikkonċerna t-tħejjija ta' liġijiet u regolamenti għall-protezzjoni u l-infurzar ta' drittijiet ta' proprjetà intelletwali, il-prevenzjoni tal-abbuż ta' tali drittijiet mid-detenturi tad-dritt u l-ksur ta' tali drittijiet minn kompetituri u appoġġ lil organizzazzjonijiet reġjonali dwar il-proprjetà intellettwali li jkunu involuti fl-infurzar u l-protezzjoni, fosthom it taħriġ ta' persunal. Artikolu 61 Ostakli tekniċi fuq il-kummerċ L-assoċjazzjoni tista' tinkludi kooperazzjoni fl-oqsma tar-regolamentazzjoni teknika għal prodotti, l-istandardizzazzjoni, il-valutazzjoni tal-konformità, l-akkreditazzjoni, is-sorveljanza tas-suq u l-kwalità tal-assigurazzjoni bil-għan li jitneħħew l-ostakli tekniċi żejda fuq il-kummerċ bejn l-Unjoni u l-PTEE u biex jitnaqqsu d-differenzi f'dawk l-oqsma. Artikolu 62 Politika tal-konsumatur, protezzjoni tas-saħħa tal-konsumatur u l-kummerċ Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, il-kooperazzjoni fil-qasam tal-politika tal-konsumatur, il-protezzjoni tas-saħħa tal-konsumatur u l-kummerċ tista' tinkludi t-tħejjija ta' liġijiet u regolament fil-qasam tal-politika tal-konsumatur u tal-protezzjoni tas-saħħa tal-konsumatur, bil-għan li jiġu evitati ostakli żejda fuq il-kummerċ. Artikolu 63 Miżuri sanitarji u fitosanitarji Fil-kuntest tal-assoċjazzjoni, l-iskop tal-kooperazzjoni fil-qasam tal-miżuri sanitarji u fitosanitarji huwa: (a) il-faċilitazzjoni tal-kummerċ bejn l-Unjoni u l-PTEE inġenerali u bejn il-PTEE u pajjiżi terzi, filwaqt li jitħarsu s-saħħa jew il-ħajja tal-bnedmin, l-annimali u l-pjanti f'konformità mal-Ftehim SPS tad-WTO; (b) l-indirizzar ta' problemi li jinqalgħu minn miżuri sanitarji u fitosanitarji; (c) l-iżgurar ta' trasparenza fir-rigward tal-miżuri sanitarji u fitosanitarji applikabbli għall-kummerċ bejn l-Unjoni u l-PTEE; (d) il-promozzjoni tal-armonizzazzjoni ta' miżuri ma' standards internazzjonali, skont il-Ftehim SPS tad-WTO; (e) l-appoġġ tal-parteċipazzjoni effettiva tal-PTEE f'organizzazzjonijiet li jistabblixxu standards sanitarji u fitosanitarji; (f) il-promozzjoni tal-konsultazzjoni u skambju bejn il-PTEE u l-istituti u l-laboratorji Ewropej; (g) il-ħolqien u t-titjib tal-kapaċità teknika tal-PTEE biex jimplimentaw u jwettqu monitoraġġ ta' miżuri sanitarji u fitosanitarji; (h) il-promozzjoni ta' trasferiment ta' teknoloġija fil-qasam tal-miżuri sanitarji u fitosanitarji. Artikolu 64 Projbizzjoni ta' miżuri protezzjonisti Id-dispożizzjonijiet tal-Kapitoli 1 u 2 ma għandhomx jintużaw bħala mezz ta' diskriminazzjoni arbitrarja jew restrizzjoni moħbija fuq il-kummerċ. Kapitolu 3 Kwistjonijiet monetarji u tat-taxxa Artikolu 65 Carve out tat-taxxa 1. Bla ħsara għad-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 66, it-trattament tan-nazzjon l-aktar iffavorit li jingħata skont id-dispożizzjonijiet ta' din id-Deċiżjoni ma għandux japplika għal vantaġġi tat-taxxa li l-Istati Membri jew l-awtoritajiet tal-PTEE jkunu qed jipprovdu jew ikunu jistgħu jipprovdu fil-futur fuq il-bażi