MT Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea C 17/37

Opinjoni tal-Kumitat tar-Reġjuni dwar “L-implimentazzjoni tal-Istrateġija Tematika dwar il-Ħamrija”

2013/C 17/08

IL-KUMITAT TAR-REĠJUNI

— jemmen li t-tip ta’ ħamrija, il-ġestjoni tal-art u l-klima jvarjaw bil-kbir bejn reġjun u ieħor tal-Ewropa u dan ifisser li jinħtieġu strateġiji speċifiċi ta’ ħarsien u ta’ gwida b’rabta mal-ġestjoni sabiex jiżguraw li l-ħamrija titħares b’mod proporzjonat abbażi tal-prijoritajiet reġjonali, iżda fil-kuntest ta’ qafas globali li jiżgura wkoll it-twettiq tal-politiki tal-UE;

— jinnota li jeħtieġ li jiġu indirizzati b’mod urġenti r-riskji u t-theddidiet għall-ħamrija, b’mod partikolari fir-rigward tat-tibdil fil-klima;

— jenfasizza li t-tibdil fil-klima jista’ jkollu firxa ta’ impatti fuq il-ħamrija, prinċipalment minħabba t-tibdil tal-umdità tal-ħamrija, it-temperatura tal-ħamrija kif ukoll it-tendenzi ta’ meta tinżel ix-xita, li jistgħu jirriżultaw fid-degradazzjoni tal-ħamrija, inklużi t-telf tal-materja organika u ż-żieda fl-erożjoni, it-tirsis u l-iskol;

— jenfasizza li l-awtoritajiet lokali u reġjonali jistgħu jaqdu rwol importanti fil-monitoraġġ tad-degradazzjoni tal-ħamrija u jistgħu jagħtu kontribut biex isir inventarju tas-siti kontaminati;

— jemmen li l-politika tal-ħamrija għandha ssib bilanċ ġust bejn l-azzjoni fil-livell Ewropew u l-prinċipji tas-sussidjarjetà u t-tfassil aħjar tal-liġijiet bil-għan li jiġu evitati l-piżijiet amministrattivi addizzjonali mhux meħtieġa u l-ispejjeż sproporzjonati. Għaldaqstant, ir-regolamenti tal-UE dwar il-ħamrija għandhom jitfasslu b’tali mod li jintervjenu biss meta jkun hemm bżonn ta’ azzjoni;

— jemmen li l-lakuni fil-miżuri għall-ħarsien tal-ħamrija l-aħjar jiġu indirizzati b’mod komuni fl-UE kollha permezz ta’ qafas ġenerali u prinċipji komuni li l-pajjiżi kollha jridu jżommu magħhom. Għalhekk, Direttiva Qafas dwar il-Ħamrija ser tiġi appoġġjata, iżda huwa essenzjali li l-politika ma tkunx preskrittiva mingħajr bżonn pereżempju, b’dispożizzjonijiet u livelli limiti kwantitattivi.

Relatur Is-Sur McCHORD (UK/PSE), Membru tal-Kunsill ta’ Stirling Dokument ta’ referenza Rapport tal-Kummissjoni lill-Parlament Ewropew, lill-Kunsill, lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u lill-Kumitat tar-Reġjuni – L-implimentazzjoni tal-Istrateġija Tematika dwar il-Ħamrija u attivitajiet kontinwi COM(2012) 46 final

I. RAKKOMANDAZZJONIJIET TA’ POLITIKA

IL-KUMITAT TAR-REĠJUNI

A. Kummenti ġenerali

1. Ir-rapport tal-Kummissjoni jagħti ħarsa ġenerali lejn l-implimentazzjoni tal-Istrateġija Tematika għall-Ħarsien tal-Ħamrija sa mill-adozzjoni tagħha f’Settembru 2006, u jikkunsidra wkoll it-tendenzi attwali ta’ degradazzjoni tal-ħamrija kif ukoll l-isfidi biex jiġi żgurat il-ħarsien fil-futur.

2. L-Istrateġija identifikat erba’ pilastri prinċipali għall-implimentazzjoni: is-sensibilizzazzjoni, ir-riċerka, l-integrazzjoni u l-leġislazzjoni. Parti integrali mill-Istrateġija kienet il-proposta għal Direttiva Qafas dwar il-Ħamrija (COM(2006) 232 final), li kienet strutturata fuq tliet temi: miżuri preventivi, identifikazzjoni tal-problema u miżuri operattivi.

3. Il-KtR diġà ppubblika l-opinjonijiet li ġejjin dwar il-ħarsien tal-ħamrija: — Ewropa li tuża r-riżorsi b’effiċjenza – Inizjattiva ewlenija taħt l-Istrateġija Ewropa 2020 (Michel Lebrun, CdR 140/2011 fin); — Ir-rwol tal-awtoritajiet lokali u reġjonali fil-politika ambjentali tal-ġejjieni (Paula Baker, CdR 164/2010 fin); — Strateġija tematika għall-ħarsien tal-ħamrija (Cor Lamers, CdR 321/2006 fin [mhux disponibbli bil-Malti]); — Lejn strateġija tematika għall-ħarsien tal-ħamrija (Corrie McChord, CdR 190/2002 fin [mhux disponibbli bil-Malti])

4. Il-ħamrija hija parti integrali mis-sistemi ambjentali, soċjali u ekonomiċi tagħna u hija l-bażi tal-produzzjoni tal-ikel, il-kontroll tal-kwalità u l-kwantità tal-flussi tal-ilma, il-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima u l-adattament għalih, u l-bijodiversità, fost servizzi ambjentali oħra. Li jiġi żgurat li l-ħamrija tinsab fi stat tajjeb sabiex tkun tista’ taqdi l-funzjonijiet essenzjali tagħha huwa importanti ħafna għas-sostenibbiltà tal-ambjent u tal-ekonomija tal-Ewropa.

5. Rapport importanti maħruġ mill-Aġenzija Ewropea għall-Ambjent (EEA) u ċ-Ċentru Konġunt tar-Riċerka (JRC) tal-Kummissjoni Ewropea fl-2012 dwar l-istat tal-ħamrija fl-Ewropa (1) enfasizza l-importanza ta’ għaxar theddidiet prinċipali għall-ħamrija fl-Ewropa: it-tnaqqis tal-materja organika, l-erożjoni, it-tirsis, l-issiġillar, is-salinizzazzjoni, l-aċidifikazzjoni, il-bijodiversità, id-deżertifikazzjoni (għan-Nofsinhar tal-Ewropa), l-uqigħ tal-art u l-kontaminazzjoni tal-ħamrija. Ġew diskussi wkoll il-karbonju fil-ħamrija u l-klima dinjija, l-erożjoni, iż-żamma tal-ilma, l-aċidifikazzjoni u l-bijokarburanti. Ir-rapport juri li l-politiki u l-leġislazzjoni li jeżistu fil-livell tal-UE, nazzjonali jew reġjonali mhumiex biżżejjed sabiex iħarsu bis-sħiħ il-ħamrija.

6. It-tip ta’ ħamrija minerali u organika, il-ġestjoni tal-art u l-klima jvarjaw bil-kbir bejn reġjun u ieħor tal-Ewropa u dan ifisser li jinħtieġu strateġiji speċifiċi ta’ ħarsien u ta’ gwida b’rabta mal-ġestjoni sabiex jiżguraw li l-ħamrija titħares b’mod proporzjonat abbażi tal-prijoritajiet reġjonali, iżda fil-kuntest ta’ qafas globali li jiżgura wkoll it-twettiq tal-politiki tal-UE.

7. L-awtoritajiet lokali u reġjonali għandhom jaqdu rwol kruċjali fil-ħarsien tal-ħamrija Ewropea. Dan jinkludi r-responsabbiltà li jassiguraw li l-leġislazzjoni dwar l-ippjanar tal-użu tal-art, fejn teżisti, tilħaq l-għan li tipproteġi l-ħamrija, u tiġi implimentata b’mod adegwat, fil-kapaċità tagħhom ta’ korpi responsabbli għall-ippjanar tal-użu tal-art u bħala korpi li jagħtu l-permessi għall-bini u għall-użu tal-art. Dawn l-awtoritajiet jista’ jkollhom is-setgħa biex jimpedixxu t-tifrix urban (urban sprawl) u l-issiġillar tal-ħamrija, biex jinċentivaw ir-riabilitazzjoni ta’ siti urbani residenzjali u industrijali degradati jew abbandunati u biex iħarsu u jippromovu l-artijiet naturali.

8. Il-KtR jappoġġja li f’kull dispożizzjoni Ewropea futura dwar il-ħamrija jiġu adottati approċċi bi flessibbiltà adegwata biex jitqiesu d-differenzi fiċ-ċirkustanzi nazzjonali u reġjonali. Qafas komuni dwar il-ħamrija fl-UE kollha ser jikkontribwixxi sabiex jiġi żgurat li dawk responsabbli għall-ġestjoni tal-art (f’sens wiesa’), fl-Istati Membri differenti, ikollhom obbligi simili b’rabta mal-ħarsien tal-ħamrija u b’hekk jitnaqqas il-potenzjal tad-distorsjoni tal-kompetizzjoni fis-suq intern.

B. Sfidi attwali u imminenti

9. Ir-rapport tal-Kummissjoni (Taqsima 4) jevalwa l-isfidi attwali u imminenti. Il-KtR jaqbel mal-analiżi tal-Kummissjoni li fl-aħħar għaxar snin id-degradazzjoni tal-ħamrija żdiedet sew fl-UE u sew fil-bqija tad-dinja, u li din it-tendenza x’aktarx ser tissokta jekk ma jiġux indirizzati b’mod effettiv l-użu u l-ġestjoni tal-art, il-materja organika u l-karbonju, u l-użu effiċjenti tar-riżorsi.

10. Jidher ċar li t-tkabbir imbassar fil-popolazzjoni dinjija, iż-żieda fil-konsum ta’ prodotti tal-laħam u tal-ħalib u ż-żieda fl-użu tal-bijomassa għall-enerġija, flimkien mal-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima u l-adattment għalih, ir-riskji ta’ deżertifikazzjoni u l-użu tal-art, ser iwasslu lkoll għal żieda fil-kompetizzjoni għar-riżorsi tal-art u tal-ilma u ser iżidu r-riskji ta’ degradazzjoni.

11. Jeħtieġ li jiġu indirizzati b’mod urġenti r-riskji u t-theddidiet għall-ħamrija, b’mod partikolari fir-rigward tat-tibdil fil-klima. L-agrikoltura għandha impatt partikolarment qawwi fuq l-emissjonijiet tad-diossidu tal-karbonju (CO2) u tal-ossidu nitruż (N2O) mill-ħamrija. Il-ħamrija tal-UE fiha aktar minn 70 biljun tunnellata karbonju organiku, u dan huwa ekwivalenti għal kważi 50 darba iktar mill-emissjonijiet tagħna ta’ gassijiet b’effett ta’ serra fis-sena. It-telf tal-materja organika mill-ħamrija u, għalhekk, iż-żieda fl-emissjonijiet tas-CO2 huma kwistjoni serja ħafna minħabba li jikkontribwixxu għat-tibdil fil-klima. Teżisti evidenza (2) li tissuġġerixxi li l-materja organika qed tonqos fir-Renju Unit, Franza, il-Belġju u l-Awstrija. Minbarra l-impatt negattiv fuq il-kwalità tal-ħamrija, it-telf tal-materja organika tal-ħamrija jista’ jirriżulta f’emissjonijiet tal-karbonju fl-atmosfera u b’hekk ikollu impatt negattiv fuq il-miri tal-UE biex jintaqqsu l-emissjonijiet tad-diossidu tal-karbonju.

12. It-tibdil fil-klima jista’ jkollu firxa ta’ impatti fuq il-ħamrija, prinċipalment minħabba t-tibdil tal-umdità tal-ħamrija, it-temperatura tal-ħamrija kif ukoll it-tendenzi ta’ meta tinżel ix-xita, li jistgħu jirriżultaw fid-degradazzjoni tal-ħamrija, inklużi t-telf tal-materja organika u ż-żieda fl-erożjoni, it-tirsis u l-iskol. Bħalissa l-politiki tal-ġestjoni tal-art mhux fil-pajjiżi kollha tal-Ewropa jħarsu l-karbonju fil-ħamrija.

13. Qed isiru appelli biex tittieħed azzjoni urġenti għar-restawr tat-torbieri li tkun saritilhom il-ħsara, bil-għan li jieqaf it-telf tal-karbonju u li jerġgħu jibdew jingħataw id-diversi servizzi tal-ekosistema ta’ torbiera f’saħħitha. Filwaqt li t-torbieri jirrappreżentaw biss 2 % tal-art kultivata fl-UE, huma responsabbli għal aktar minn 50 % tal-emissjonijiet tas-CO2 ta’ dan is-settur. Fl-aħħar snin żdied it-tħassib dwar l-impatt tal-użu tat-torbieri biex jipprovdu l-pit kummerċjali għal finijiet ortikulturali.

14. Iż-żamma tal-istokkijiet tal-karbonju (u t-tnaqqis kemm jista’ jkun tal-emissjonijiet tal-ossidu nitruż) ser jagħtu kontribut importanti għat-tnaqqis tal-emissjonijiet tal-gassijiet b’effett ta’ serra u għall-mitigazzjoni tat-tibdil fil-klima. Il-proġett tal-Kummissjoni (3) msejjaħ “Agrikoltura Sostenibbli u Konservazzjoni tal-Ħamrija” (SoCo) ippreżenta sett utli ta’ studji tal-każijiet (case studies) u rakkomandazzjonijiet.

15. L-użu effiċjenti tar-riżorsi huwa kruċjali. L-agrikoltura tiddependi ħafna minn ħamrija fertili u b’mod partikolari mid-disponibbiltà tan-nutrijenti. Il-maġġoranza tal-fertilizzanti fosforiċi użati fl-UE huma importati. Kull sena l-UE tipproduċi wkoll ammonti kbar ta’ demel, bijoskart u ħama tad-dranaġġ. Mod kif tiġi indirizzati s-sigurtà tal-provvista tan-nutrijenti, jitjiebu l-kundizzjonijiet tal-ħamrija u jiġi limitat it-tniġġis minn sustanzi potenzjalment tossiċi huwa li jkunu żgurati ġbir, trattament u użu adegwati ta’ dawn il-materjali. Il-KtR jirrakkomanda li d-Direttiva dwar il-Ħama tiġi riveduta sabiex tikkontrolla l-użu ta’ materjali organiċi oħra fuq l-art, liema użu bħalissa mhux kontrollat minn din id-Direttiva.

16. It-tendenzi attwali tat-teħid tal-artijiet (l-issiġillar tal-ħamrija) xejn mhuma sostenibbli fl-UE u din hija waħda mill-kawżi ewlenin tad-degradazzjoni tal-ħamrija fl-UE. L-issiġillar tal-ħamrija sikwit jaffettwa l-art agrikola fertili, joħloq riskju għall-bijodiversità, iżid ir-riskju tal-għargħar u l-iskarsezza tal-ilma, u jikkontribwixxi għat-tisħin globali. F’April 2012, il-Kummissjoni ppubblikat linji gwida (4) dwar l-aħjar prattiki biex jiġi limitat, imtaffi jew ikkumpensat l-issiġillar tal-ħamrija. Il-KtR jirrakkomanda bil-qawwi l-użu ta’ dawn il-linji gwida.

17. Id-depożizzjoni atmosferika tas-sustanzi aċidifikanti fil-ħamrija jista’ jkollha effetti negattivi minħabba l-aċidifikazzjoni u n-nitrifikazzjoni. L-ossidi tan-nitroġenu u l-ammonja issa ġew identifikati bħala l-aġenti aċidifikanti prinċipali, filwaqt li b’mod ġenerali l-emissjonijiet tad-diossidu tal-kubrit naqsu fl-aħħar snin permezz tar-regolazzjoni. Ser ikun essenzjali li jiġi żgurat li l-emissjonijiet tal-elementi aċidifikanti fl-Ewropa jkomplu jonqsu, sabiex jonqsu ż-żoni tal-art li jkun fihom aktar mill-ammont kritiku ta’ aċidità.

C. L-attivitajiet kontinwi tal-Kummissjoni Ewropea

18. Ir-rapport tal-Kummissjoni (Taqsima 5) jidentifika ħames attivitajiet kontinwi u l-KtR jixtieq jagħmel il-kummenti li ġejjin fuq kull waħda minnhom.

Sensibilizzazzjoni

19. Is-sensibilizzazzjoni fir-rigward tal-Istrateġija Tematika dwar il-Ħamrija u tal-bżonn li titħares il-ħamrija fl-UE hija ta’ importanza konsiderevoli. Dawk responsabbli għall-ġestjoni tal-art għandhom ikunu konxji bis-sħiħ mill-prattiki tal-ġestjoni sostenibbli tal-ħamrija li jżommu s-servizzi tal-ekosistema pprovduti mill-ħamrija. Għaldaqstant, il-KtR ifaħħar ħafna lill-Kummissjoni għall-ħidma li ilha twettaq mill-2006 b’rabta mas-sensibilizzazzjoni dwar il-ħamrija. Dan jinkludi l-pubblikazzjoni min-naħa tal-Kummissjoni tal-Atlas tal-Ħamrija tal-Ewropa (5) u l-Atlas Ewropew tal-Bijodiversità tal-Ħamrija (6), kif ukoll il-konferenzi kbar dwar il-ħamrija. Il-KtR ifaħħar ukoll il-ħidma tal-Kummissjoni biex twaqqaf grupp ta’ ħidma dwar is-Sensibilizzazzjoni u l-Edukazzjoni fil-kuntest tan-Netwerk Ewropew tal-Bureau għall-Ħamrija.

20. Is-sensibilizzazzjoni fost dawk responsabbli għall-ġestjoni tal-art u partijiet interessati oħrajn, kif ukoll l-edukazzjoni u s-sensibilizzazzjoni tal-pubbliku dwar l-importanza tal-ħamrija ser jaqdu rwol prinċipali fil-promozzjoni tal-użu sostenibbli tal-ħamrija. Madankollu, waħedha s-sensibilizzazzjoni mhux ser tikseb il-livell meħtieġ ta’ ħarsien tal-ħamrija, u għalhekk hemm bżonn ta’ sensiela ta’ miżuri fejn l-inċentivi edukattivi u ekonomiċi jkunu importanti daqs il-miżuri regolatorji. L-użu tas-sensibilizzazzjoni biex titjieb l-implimentazzjoni tal-prattiki tal-ġestjoni sostenibbli tal-ħamrija ser jibqa’ jaqdi rwol importanti biex titnaqqas kemm jista’ jkun id-degradazzjoni tal-ħamrija. Għalhekk, il-KtR jinkoraġġixxi lill-awtoritajiet lokali u reġjonali biex iservu bħala ambaxxaturi f’dan il-qasam, u wieħed mill-eżempji li jistgħu jsegwu huwa l-European Land and Soil Alliance (ELSA e.V.).

Riċerka

21. Ir-riċerka hija kruċjali biex tiżgura li l-prijoritajiet tal-ħarsien tal-ħamrija jiġu mifhuma aħjar u li l-iżvilupp tal-politika jkompli jkun ibbażat fuq xjenza soda. Għalhekk, il-KtR jilqa’ bi pjaċir il-ħidma li l-Kummissjoni ilha twettaq mill-2006 permezz tal-finanzjament ta’ madwar 25 proġett ta’ riċerka (7), bħal ENVASSO, RAMSOIL u SOILSERVICE, sabiex tindirizza l-kwistjonijiet tal-ħamrija. Ser ikun importanti li jiġi żgurat li l-għarfien miksub minn dawn il-proġetti ta’ riċerka jkompli jitwassal b’mod adegwat lill-utenti aħħarin ta’ din ir-riċerka, li jinkludu fl-aħħar mill-aħħar lil dawk responsabbli għall-ġestjoni tal-art. Id-disponibbiltà ta’ aktar riċerka dwar il-ħamrija u ta’ aktar data dwar il-monitoraġġ tal-ħamrija hija neċessarja sabiex jimtela l-vojt attwali fl-għarfien, iżda dan għandu dejjem isir bi spejjeż adegwati u fil-qafas ta’ skambju reċiproku bejn il-partijiet interessati kollha. L-identifikazzjoni tal-metodoloġiji ta’ valutazzjoni, il-miżuri ta’ mitigazzjoni u r-rekwiżiti minimi għall-armonizzazzjoni tal-attivitajiet ta’ monitoraġġ tal-ħamrija huma ta’ importanza kruċjali.

22. Il-KtR jinnota li l-Kummissjoni ser tkompli tiffinanzja r-riċerka, partikolarment dwar l-uqigħ tal-art, l-issiġillar tal-ħamrija, il-funzjonijiet tal-ħamrija, iċ-ċikli tal-karbonju u tan-nitroġenu fil-ħamrija (b’enfasi fuq ir-restawr tat-torbieri), il-fertilità tal-ħamrija u r-riċiklaġġ tan-nutrijenti fl-agrikoltura. Il-KtR jappoġġja l-bżonn ta’ din ir-riċerka, li ser teħtieġ ukoll skambju adegwat tal-għarfien mal-partijiet interessati.

23. Il-Kumitat tar-Reġjuni jappella għal sintesi aġġornata dwar il-livell ta’ kontaminazzjoni tal-ħamrija fl-UE u x’qed jagħmlu l-Istati Membri biex jindirizzaw din il-problema. Dan l-eżerċizzju għandu jiffoka b’mod partikolari fuq ir-rabta bejn il-kontaminazzjoni tal-ħamrija u tal-ilma ta’ taħt l-art peress li f’ħafna pajjiżi l-ilma ta’ taħt l-art huwa sors ewlieni tal-ilma tax-xorb.

Monitoraġġ

24. Bħalissa ma jeżistux standards ambjentali għall-ħarsien tal-proċessi u l-funzjonijiet prinċipali tal-ħamrija, u l-Ewropa m’għandhiex skema globali għall-monitoraġġ tal-ħamrija. Jeħtieġ li jiġi indirizzat in-nuqqas ta’ data sistematika dwar il-ħamrija fl-UE, li tiġi mifhuma l-informazzjoni disponibbli, li jiġu identifikati l-lakuni u li jsiru rakkomandazzjonijiet dwar il-monitoraġġ tal-ħamrija fil-futur. Il-KtR jaqbel li hemm bżonn jiżdied il-monitoraġġ tal-ħamrija, pereżempju biex jiġu appoġġjati l-approċċi reġjonali adegwati għall-ħarsien tal-ħamrija. Jeħtieġ li dawk li jfasslu l-politika u li jieħdu d-deċiżjonijiet fil-livell Ewropew, nazzjonali u reġjonali jkollhom aċċess aħjar għad-data u l-informazzjoni rilevanti dwar il-ħamrija fuq skali adegwati. Barra minn hekk, fl-Ewropa kollha, il-monitoraġġ fit-tul tal-ħamrija fi ħdan netwerk ta’ siti mhux adegwat sabiex jiġu indirizzati ċerti kwistjonijiet, b’mod partikolari l-interazzjonijiet bejn il-ħamrija u t-tibdil fil-klima. Għaldaqstant, il-KtR jilqa’ l-fatt li ser jitkomplew l-attivitajiet taċ-Ċentru Ewropew tad-Data dwar il-Ħamrija (ESDAC – European Soil Data Centre).

25. Minkejja li l-Istrateġija tinsab fis-sitt sena tagħha, l-UE għad m’għandha l-ebda sistema ta’ monitoraġġ sistematiku jew armonizzat tal-ħamrija madwar l-Ewropa kollha u l-metodoloġiji tar-riċerka jvarjaw. Jeżistu diskrepanzi kbar fil-forom ta’ ħarsien tal-ħamrija u ta’ kwalità tal-ħamrija fl-UE, u d-Direttiva Qafas dwar il-Ħamrija pprovat tindirizza din il-kwistjoni. F’dan il-kuntest, il-KtR jilqa’ l-proġetti ta’ riċerka bħal LUCAS, li l-għan tiegħu hu li jipprovdi d-data liċ-Ċentru Ewropew tad-Data dwar il-Ħamrija. Il-KtR jappoġġja l-proposti tal-Kummissjoni li tikkonsolida l-monitoraġġ armonizzat tal-ħamrija billi tirrepeti l-investigazzjonijiet tagħha dwar il-ħamrija u billi tittestja tekniki ġodda ta’ telerilevament.

26. L-awtoritajiet lokali u reġjonali jistgħu jaqdu rwol importanti fil-monitoraġġ tad-degradazzjoni tal-ħamrija u jistgħu jagħtu kontribut biex isir inventarju tas-siti kontaminati. Politika mmirata u effiċjenti għall-ħarsien tal-ħamrija għandha tissejjes fuq l-għarfien ta’ fejn jista’ jkun hemm id-degradazzjoni.

27. Il-monitoraġġ tal-kwalità tal-ħamrija jsir b’ħafna modi differenti fl-Istati Membri. Il-Kummissjoni pproponiet l-armonizzazzjoni tal-attivitajiet ta’ monitoraġġ bil-għan li tinkiseb stampa aktar ċara tal-istat tal-ħamrija Ewropea. Il-JRC diġà ġabar ammont konsiderevoli ta’ data, iżda jista’ jsir aktar bis-saħħa ta’ rapporti ċari u komparabbli mill-Istati Membri. Il-monitoraġġ armonizzat għandu jiġi implimentat f’sinerġija mad-Deċiżjoni li tikkonċerna l-Mekkaniżmu għall-Monitoraġġ, li qed tiġi riveduta bħalissa.

Integrazzjoni

28. Il-KtR jilqa’ l-involviment attiv tal-Kummissjoni fl-Istati Membri b’rabta mal-iżvilupp ta’ miżuri relatati mal-ħamrija, inkluż fil-Pjan Direzzjonali dwar l-Użu Effiċjenti tar-Riżorsi, fil-Politika Agrikola Komuni (PAK) u fil-Politika Reġjonali. In-natura trasversali tal-ħamrija tfisser li l-proposti tal-Kummissjoni Ewropea għall-ħarsien tal-ħamrija ser ikollhom jiġu integrati f’numru ta’ inizjattivi ta’ politika u mekkaniżmi ta’ eżekuzzjoni (eż. Direttiva Qafas dwar l-Ilma, Direttivi dwar in-Nitrati, dwar l-Għargħar u dwar il-Ħama, Direttivi dwar il-Ħabitats u l-Għasafar għall-protezzjoni tal-bijodiversità, Direttivi dwar il-Valutazzjoni Ambjentali tal-proġetti, il-pjani u l-programmi, Regolament dwar l-Iżvilupp Rurali u l-PAK).

29. Il-KtR jitlob lill-Kummissjoni Ewropea tistabbilixxi l-Istrateġija Tematika dwar il-Ħamrija bħala pjan ta’ azzjoni konġunt biex l-Istati Membri u l-awtoritajiet lokali u reġjonali jkunu f’qagħda aħjar li jimplimentaw il-politika tal-ħamrija u li japplikaw ir-regoli Ewropej. Bħalissa l-proposti u l-miżuri relatati mal-ħamrija huma mifruxa fuq sensiela ta’ proposti tal-UE. L-Istrateġija Tematika dwar il-Ħamrija tista’ tagħti viżjoni integrata tal-azzjonijiet eżistenti u ġodda. Hi tista’ tidħol fid-dettall fir-rigward ta’: — liema problemi tal-ħamrija ġew solvuti mil-leġislazzjoni ambjentali settorjali u liema problemi għad fadal; — liema possibbiltajiet jeżistu biex permezz ta’ bidliet fil-leġislazzjoni settorjali jiġu indirizzati l-problemi li għad fadal fir-rigward tal-ħamrija; u — sintesi ta’ proġetti tal-ħamrija li twettqu bil-fondi tal-UE. Il-KtR jitlob lill-Kummissjoni Ewropea tinkludi l-proġetti tal-ħamrija fil-qafas tal-fondi Ewropej.

30. Il-Kumitat jilqa’ l-“approċċ aktar ekoloġiku” propost għall-PAK. Ir-riforma hija meħtieġa biex tipprovdi miżuri li bihom il-PAK issir aktar attraenti għas-soluzzjonijiet reġjonali fi kwistjonijiet bħall-ħarsien tal-ħamrija. Dan jinkludi li jiġi kkunsidrat l-użu tal-fondi tal-UE għall-iżvilupp rurali sabiex jitwaqqfu Kuntratti tal-Iżvilupp Rurali li jiffinanzjaw lil dawk responsabbli għall-ġestjoni tal-art bil-għan li jħarsu l-ħamrija, jirrestawraw it-torbieri, joħolqu artijiet mistgħadra, jibdlu r-raba’ fi bwar, jipprevjenu l-erożjoni tal-ħamrija u jipproteġu l-materja organika. Għalhekk, il-KtR jappoġġja bis-sħiħ il-kummenti tal-Kummissjoni dwar iż-żieda tal-miżuri permezz tal-fondi għall-iżvilupp rurali sabiex titjieb il-kwalità tal-ħamrija u biex tiġi estiża ż-żona koperta minn dawn il-miżuri.

31. Ir-rapport tal-EEA/JRC tal-2012 jindika li l-miżuri adottati fil-kuntest tal-Kundizzjonijiet Agrikoli u Ambjentali Tajbin (KAAT) fi ħdan il-PAK ma kinux adegwati għalkollox għall-ħarsien tal-ħamrija. Għalhekk, il-proposti attwali għal “approċċ aktar ekoloġiku fil-PAK” għandhom jiffokaw aktar fuq it-titjib tar-riżultati tal-ħarsien tal-ħamrija, mingħajr ma jżidu l-piżijiet amministrattivi tal-awtoritajiet tal-Istati Membri. F’dan il-kuntest għandu jiġi evalwat jekk il-miżuri tal-KAAT jistgħux ikomplu jiġu żviluppati biex itejbu l-ħarsien tal-ħamrija.

32. Għandu jiġi rikonoxxut ukoll li l-miżuri tal-PAK ikopru biss l-artijiet agrikoli li għalihom il-bdiewa jirċievu l-pagamenti. Il-KtR jappoġġja l-proposti tal-Kummissjoni li tkompli tikkjarifika u tispeċifika l-istandards relatati mal-ħamrija fil-kuntest tar-riforma globali tal-PAK. B’mod partikolari, il-KtR jilqa’ l-proposta attwali għal KAAT ġodda dwar il-ħarsien tal-materja organika, inklużi l-projbizzjoni li tinħaraq il-qasbija fir-raba’ tal-ħrit u l-projbizzjoni tal-ewwel ħrit ta’ artijiet mistagħdra u ħamrija b’ħafna karbonju.

33. Il-KtR jappoġġja l-ħidma kontinwa tal-Kummissjoni biex tintegra aħjar il-ħarsien tal-ħamrija f’oqsma ta’ politika rilevanti oħrajn. Dan jinkludi l-iżvilupp ta’ Sħubija Ewropea ta’ Innovazzjoni dwar is-Sostenibbiltà u l-Produttività fl-Agrikoltura, b’enfasi partikolari fuq il-ġestjoni tal-art u l-ħamrija, Programm Ġenerali għas-Salvagwardja tal-Ilma tal-Ewropa u l-implimentazzjoni tal-Politika ta’ Koeżjoni.

34. Jeżistu rabtiet ċari bejn il-ġestjoni tal-ħamrija u t-tniġġis diffuż (diffuse pollution), u din hija kwistjoni importanti u urġenti b’rabta mal-kwalità tal-ilma fl-Ewropa. L-erożjoni tal-ħamrija u t-telf tal-pestiċidi u n-nutrijenti mill-art agrikola joħolqu r-riskji għall-kwalità tal-ilma. Id-Direttiva dwar in-Nitrati (91/676/KEE), id-Direttiva dwar l-Ilma ta’ Taħt l-Art (2006/118/KE) u d-Direttiva Qafas dwar l-Ilma ma jirrikjedux b’mod dirett li jkun hemm leġislazzjoni speċifika dwar il-ħamrija minkejja l-importanza tat-tniġġis diffuż. Meta jiġi kontaminat, l-ilma ta’ taħt l-art jista’ jieħu bosta mijiet ta’ snin sabiex jiġi dekontaminat, u għalhekk il-KtR jappella li jiġu introdotti miżuri adegwati għall-ġlieda kontra d-degradazzjoni tal-ħamrija u kontra r-riskji ta’ tniġġis diffuż fl-ilma ta’ taħt l-art kif ukoll f’kanali oħra tal-ilma.

35. Filwaqt li l-prevenzjoni tad-degradazzjoni tal-ħamrija għandha tibqa’ prijorità, l-istat attwali ta’ xi ħamrija Ewropea jirrikjedi li jittieħdu miżuri ta’ rimedju tal-ħamrija. Il-KtR jilqa’ l-proposta tal-Kummissjoni li l-Fondi ta’ Koeżjoni u l-Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali (FEŻR) jkomplu jgħinu r-riġenerazzjoni ta’ siti abbandunati fil-perjodu ta’ programmazzjoni li jmiss (2014-2020). L-awtoritajiet lokali u reġjonali għandhom ikomplu jkunu konxji li għad hemm ammont konsiderevoli ta’ riżorsi mill-Fond ta’ Koeżjoni li huma disponibbli għar-reġjuni eliġibbli li jixtiequ jindirizzaw id-degradazzjoni tal-ħamrija.

36. Il-KtR jitlob lill-Kummissjoni Ewropea tagħti iżjed opportunitajiet għall-proġetti tal-ħamrija fil-qafas tal-programm ta’ appoġġ LIFE+. Fil-perjodu li jmiss il-modi li bihom jiġu finanzjati l-proġetti jistgħu jiġu estiżi. Skont ir-rekwiżiti attwali l-proġetti li jaqgħu taħt “il-politika u l-governanza ambjentali” għandhom jagħtu l-eżempju u/jew ikunu innovattivi. F’ħafna każijiet meta jiġu indirizzati l-problemi tal-ħamrija fil-fatt hemm iktar bżonn ir-ripetizzjoni ta’ attivitajiet u t-tkomplija ta’ sensiela ta’ attivitajiet li jkunu diġà nbdew milli l-innovazzjoni.

Leġislazzjoni

37. Il-KtR jilqa’ l-fatt li l-Kummissjoni tipproponi li terġa’ teżamina d-Direttiva dwar il-Valutazzjoni tal-Impatt Ambjentali, u dan ser jagħti l-opportunità li t-tħassib dwar il-ħamrija jiġi integrat aħjar u fi stadju bikri tal-ippjanar tal-proġetti. Ser ikun importanti li l-Kummissjoni tqis kif toħloq inċentivi biex jitnaqqsu l-emissjonijiet tal-karbonju u tinżamm il-materja organika fil-ħamrija billi jittieħed kont tas-settur tal-użu tal-art, tat-tibdil fl-użu tal-art u l-forestrija (LULUCF) bħala parti mill-impenn tal-UE għat-tibdil fil-klima għall-2020.

Livell internazzjonali

38. Il-ħsara li ssir lill-ħamrija jista’ jkollha effetti transkonfinali (eż. emissjonijiet tal-gassijiet b’effett ta’ serra, tniġġis diffuż, erożjoni tas-sedimenti, telf tal-karbonju fil-ħamrija, tixrid tal-kontaminazzjoni lil hinn mill-fruntieri). Il-ħamrija tal-Ewropa hija bir prinċipali kif ukoll sors potenzjali ta’ gassijiet b’effett ta’ serra, inklużi emissjonijiet tal-N2O.

39. Il-KtR jilqa’ l-isforzi kostruttivi tal-Kummissjoni fil-konferenza Rio+20 u l-inklużjoni tat-tħassib dwar id-degrazzjoni tal-artijiet fit-test finali (8), u jixtieq jinkoraġġixxi lill-Kummissjoni żżomm il-politika tal-ħamrija fost il-prijoritajiet tagħha fil-konferenzi internazzjonali, bħal-laqgħat tal-UNFCCC u forums rilevanti oħra bħall-Konvenzjoni dwar id-Diversità Bijoloġika. Il-KtR ifaħħar ukoll il-fatt li l-Kummissjoni u l-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Ġlieda kontra d-Deżertifikazzjoni (UNCCD) qed jappoġġjaw b’mod attiv inizjattiva dwar l-aspetti ekonomiċi tad-degradazzjoni tal-artijiet biex jiġu stabbiliti inċentivi għall-investiment f’politiki ta’ ġestjoni sostenibbli tal-artijiet. Il-KtR huwa kuntent ukoll li l-Kummissjoni ser taħdem fil-livell internazzjonali biex tippromovi t-twaqqif ta’ bord intergovernattiv dwar il-ħamrija.

D. Is-sussidjarjetà, il-proporzjonalità u t-tfassil aħjar tal-liġijiet

40. Fih innifsu, ir-rapport tal-Kummissjoni ma jqajjimx kwistjonijiet relatati mas-sussidjarjetà jew mal-proporzjonalità, billi hu rapport fuq l-implimentazzjoni tal-Istrateġija Tematika dwar il-Ħamrija. Però, dan ir-rapport jirreferi b’mod indirett għall-possibbiltà ta’ leġislazzjoni tal-UE dwar il-ħarsien tal-ħamrija, li tqajjem kwistjonijiet ta’ dan it-tip.

41. L-Istati Membri li joġġezzjonaw għall-proposta tal-2006 għal direttiva qafas u li bblokkaw il-leġislazzjoni fil-Kunsill fl-2010 jressqu l-argument tas-sussidjarjetà. Il-problema hija li filwaqt li ċerti Stati Membri diġà għandhom leġislazzjoni avvanzata dwar il-ħarsien tal-ħamrija, Stati Membri oħrajn m’għandhom l-ebda qafas legali jew inkella għandhom qafas legali ħafna inqas żviluppat. Il-KtR iħeġġeġ lill-Istati Membri biex jieħdu miżuri fil-livell nazzjonali u jitlob minnufih: — Lill-Istati Membri li diġà għandhom politika tal-ħamrija biex jiżviluppawha kemm ikun meħtieġ; — Lill-Istati Membri li diġà għandhom politika tal-ħamrija żviluppata ħafna biex jaġixxu ta’ ħolqa ma’ dawk l-Istati Membri li m’għandhom l-ebda tip ta’ politika billi jaqsmu l-għarfien espert tagħhom. Il-Kumitat tar-Reġjuni jitlob lill-Kummissjoni Ewropea timmonitorja dan il-proċess; — Lill-Istati Membri li għad m’għandhomx politika tal-ħamrija biex jintroduċuha fil-ġejjieni qarib, filwaqt li jistennew li jkun hemm progress fil-livell Ewropew. Il-KtR jappoġġja l-miżuri tal-Kummissjoni li permezz tagħhom l-Istati Membri jkunu jistgħu jfasslu u jimplimentaw dispożizzjonijiet tal-ħamrija fi ħdan il-kompetenzi tagħhom.

42. Id-degradazzjoni tal-ħamrija, inkluż it-telf tal-gassijiet b’effett ta’ serra, il-kontaminazzjoni, it-tirsis, it-tniġġis diffuż u l-issiġillar ilkoll għandhom effetti li jmorru lil hinn mill-fruntieri ta’ pajjiż, u għalhekk hemm bżonn ta’ (mill-inqas) koordinazzjoni tal-politika fil-livell Ewropew. Pereżempju, il-ħamrija mrassa jew deterjorata li ma tkunx tista’ taħżen l-ilma tax-xita tista’ żżid l-għargħar fil-pajjiżi ġirien. L-ewtrofikazzjoni u t-tniġġis tal-ilma huma wkoll konsegwenzi tat-tniġġis tal-ħamrija u mhumiex limitati mill-fruntieri tal-pajjiżi. Is-sedimenti li jinħaslu mal-erożjoni tal-ħamrija f’pajjiż wieħed jistgħu jibblokkaw id-digi jew jagħmlu l-ħsara fl-infrastruttura bħall-portijiet f’pajjiżi oħra; il-ħamrija kontaminata tista’ tniġġes l-ilma ta’ taħt l-art f’pajjiż ġar. Għalhekk, il-leġislazzjoni Ewropea titqies bħala mod kif jiġu protetti l-utenti tal-art f’pajjiż partikolari mill-konsegwenzi dannużi ta’ prattiki f’pajjiż ieħor li l-utenti mhumiex responsabbli għalihom (9). Fejn ikun hemm effetti transkonfinali, l-inizjattivi ta’ kooperazzjoni bejn l-awtoritajiet reġjonali u lokali huma essenzjali biex jiġu indirizzati dawn il-kwistjonijiet.

43. Peress li l-Ewropa għadha qed tara effetti ta’ detriment għall-ħamrija sitt snin wara l-pubblikazzjoni tal-Istrateġija Tematika dwar il-Ħamrija, huwa diffiċli li wieħed jifhem kif Strateġija Tematika riveduta mingħajr Direttiva Qafas dwar il-Ħamrija tista’ tkun biżżejjed biex jinkiseb livell għoli ta’ ħarsien tal-ħamrija fl-Istati Membri kollha u biex jingħelbu l-problemi msemmija hawn fuq. Hemm bżonn ta’ sforzi akbar mill-Kummissjoni u mill-Istati Membri biex jiżguraw il-protezzjoni tal-ħamrija.

44. Sabiex tiġi żgurata l-proporzjonalità, fil-futur il-leġislazzjoni tal-UE dwar il-ħarsien tal-ħamrija għandha tagħti lill-Istati Membri biżżejjed flessibbiltà biex ikunu jistgħu jidentifikaw l-aktar miżuri adatti fl-aktar livell ġeografiku u amministrattiv adatt. Dan ser ikun ta’ importanza kruċjali biex jiġi żgurat li l-ispeċifiċiatjiet reġjonali u lokali rigward il-varjabbiltà tal-ħamrija, l-użi tal-art, il-kundizzjonjiet klimatiċi lokali u l-aspetti soċjoekonomiċi jiġu kkunsidrati b’mod adegwat.

E. Konklużjonijiet

45. Il-KtR ifaħħar il-ħidma tal-Kummissjoni fl-implimentazzjoni tal-Istrateġija Tematika dwar il-Ħamrija. Il-ħamrija tal-Ewropa hija fundamentali għall-għajxien tagħna u teħtieġ li tiġi mħarsa. L-importanza tal-ħamrija bħala sors mhux rinnovabbli essenzjali għal ambjent sostenibbli għandha tiġi rikonoxxuta permezz ta’ politika u miżuri globali ta’ ħarsien.

46. Il-ħamrija għandha tiġi mħarsa sabiex: — jiġu żgurati provvisti ta’ ikel sikur u ta’ kwalità tajba kemm illum kif ukoll fil-futur; — l-ilma tal-wiċċ u ta’ taħt l-art jinżamm nadif; — jinħażen il-karbonju, jittaffew l-emissjonijiet tal-gassijiet b’effett ta’ serra u jkun hemm adattament għat-tibdil fil-klima; — isir kontribut għall-ġestjoni tal-għargħar naturali u l-mitigazzjoni tal-effetti tiegħu u ta’ diżastri naturali oħra; — tinżamm il-bijodiversità u l-komponenti tagħha; — ikun hemm żoni ta’ rikreazzjoni f’saħħithom; — jinżammu l-ġeodiversità u l-wirt kulturali u arkeoloġiku.

47. Fil-pajjiżi Ewropej kollha jista’ jkun hemm għadd ta’ problemi relatati mal-ħamrija, li kultant ikollhom konsegwenzi serji u irriversibbli bi spejjeż kbar. Dawn jiġu kkawżati l-aktar mill-kontaminazzjoni tal-ħamrija, l-uqigħ tal-art, it-telf tal-materja organika, l-erożjoni, is-salinizzazzjoni, id-deżertifikazzjoni u l-issiġillar. Fil-livell tal-UE hemm bżonn ta’ politiki u regolamenti ġodda dwar il-ħarsien tal-ħamrija, u fil-livell tal-Istati Membri jinħtieġu miżuri nazzjonali u, fejn m’hemmx, anke regolamenti biex iħarsu l-ħamrija, minħabba l-funzjonijiet kruċjali u l-oġġetti tal-ekosistema li l-ħamrija tipprovdi fl-ekonomija, is-soċjetà u l-ambjent tal-Ewropa. L-ispejjeż ta’ azzjoni regolatorja għandhom jitqabblu mal-ispejjeż tan-nuqqas ta’ azzjoni f’termini ta’ spejjeż indiretti li jirriżultaw mit-tibdil fil-klima, it-tniġġis tal-ilma, il-ġestjoni tal-għargħar, is-saħħa pubblika, eċċ. Fl-2006, l-istimi tal-Kummissjoni wrew li l-ispejjeż totali tad-degrazzjoni tal-ħamrija fl-UE-25 jistgħu jkunu ta’ EUR 38 biljun fis-sena.

48. Il-kwalità tal-ħamrija hija marbuta mill-qrib ma’ aspetti ambjentali oħra li huma ta’ rilevanza għall-UE (eż. l-arja, il-kwalità tal-ilma, ir-riskju tal-għargħar, il-bijodiversità, it-tibdil fil-klima, l-enerġiji rinnovabbli, eċċ.). Il-politika tal-ħamrija tal-ġejjieni trid tirrikonoxxi r-rabtiet tagħha ma’ għanijiet ambjentali oħra tal-UE (pereżempju, id-Direttiva Qafas dwar l-Ilma). Jeżistu bosta dispożizzjonijiet tal-UE li fihom xi elementi li jħarsu l-ħamrija, madankollu ma teżisti l-ebda leġislazzjoni speċifika globali dwar il-ħamrija. Id-dispożizzjonijiet li jeżistu huma ġeneralment ristretti għal każijiet speċifiċi ta’ użu jew ġestjoni tal-art u ma jkoprux l-art u l-ħamrija kollha.

49. L-awtoritajiet lokali u reġjonali għandhom jassessjaw it-teħid tal-art fiż-żoni tagħhom u jikkunsidraw x’jista’ jsir jekk it-tendenzi ma jibqgħux sostenibbli. Dan ix-xogħol jista’ jiġi appoġġjat bl-użu tal-linji gwida tal-Kummissjoni dwar l-issiġillar, u bl-implimentazzjoni kontinwa tal-erba’ pilastri tal-Istrateġija Tematika dwar il-Ħamrija. L-awtoritajiet lokali u reġjonali għandhom ikomplu jikkontribwixxu b’mod proattiv għal din l-Istrateġija, billi pereżempju jappoġġjaw l-iżvilupp ta’ kodiċi lokali ta’ prattiki dwar il-ħarsien tal-ħamrija.

50. Il-lakuni fil-miżuri għall-ħarsien tal-ħamrija l-aħjar jiġu indirizzati b’mod komuni fl-UE kollha permezz ta’ qafas ġenerali u prinċipji komuni li l-pajjiżi kollha jridu jżommu magħhom. Għalhekk, Direttiva Qafas dwar il-Ħamrija ser tiġi appoġġjata, iżda huwa essenzjali li l-politika ma tkunx preskrittiva mingħajr bżonn pereżempju, b’dispożizzjonijiet u livelli limiti kwantitattivi. Il-prinċipju tas-sussidjarjetà huwa partikolarment importanti għaliex il-ħamrija tvarja ħafna bejn reġjun u ieħor tal-Ewropa. L-istrateġiji għall-ħarsien tal-ħamrija għandhom għalhekk ikunu bbażati fuq ir-riskju u jiddependu fuq is-sitwazzjoni, u jkunu proporzjonati u jqisu ċ-ċirkustanzi reġjonali. Jinħtieġu miżuri speċifiċi sabiex jiżguraw il-ħarsien tal-ħamrija. Il-politika tal-ħamrija tiġi implimentata l-aktar fil-livell lokali u reġjonali u huwa għalhekk li r-regolazzjoni f’dan il-qasam għandha bżonn tiddaħħal f’dan il-livell. Għandna bżonn ta’ monitoraġġ aħjar tal-ħamrija sabiex jgħin fl-iżvilupp, l-appoġġ u l-valutazzjoni tal-approċċi għall-ħarsien tal-ħamrija.

51. Il-politika tal-ħamrija għandha ssib bilanċ ġust bejn l-azzjoni fil-livell Ewropew u l-prinċipji tas-sussidjarjetà u t-tfassil aħjar tal-liġijiet bil-għan li jiġu evitati l-piżijiet amministrattivi addizzjonali mhux meħtieġa u l-ispejjeż sproporzjonati. Għaldaqstant, ir-regolamenti tal-UE dwar il-ħamrija għandhom jitfasslu b’tali mod li jintervjenu biss meta jkun hemm bżonn ta’ azzjoni.

Brussell, 30 ta’ Novembru 2012. Il-President tal-Kumitat tar-Reġjuni Ramón Luis VALCÁRCEL SISO

(1) http://ec.europa.eu/dgs/jrc/downloads/jrc_reference_report_2012_02_soil.pdf

(2) Aġenzija Ewropea għall-Ambjent/Ċentru Konġunt tar-Riċerka (JRC) tal-Kummissjoni Ewropea, 2012: State of Soil in Europe, http://ec.europa.eu/dgs/jrc/downloads/jrc_reference_report_2012_02_soil.pdf

(3) Ara http://eusoils.jrc.ec.europa.eu/projects/SOCO/

(4) Report on best practices for limiting soil sealing and mitigating its effects (April 2011).

(5) Ara http://eusoils.jrc.ec.europa.eu/projects/soil_atlas/index.html

(6) European Atlas of Soil Biodiversity.

(7) Proġetti tal-JRC dwar il-ħamrija.

(8) http://www.uncsd2012.org/thefuturewewant.html

(9) European Environmental Bureau (EEB) (2011), “Soil: Worth Standing your ground for. Arguments for the Soil Framework Directive”.