DOKUMENT TA’ ĦIDMA TAL-PERSUNAL TAL-KUMMISSJONI Rapport tal-Pajjiż ta' Malta 2015 {COM(2015) 85 final} Dan id-dokument huwa dokument ta' ħidma tal-persunal tal-Kummissjoni Ewropea. Huwa ma jikkostitwixxix il-pożizzjoni uffiċjali tal-Kummissjoni, u lanqas ma jippreġudika tali pożizzjoni. /* SWD/2015/0037 final */





Sommarju Eżekuttiv 1 1. Ix-xenarju: Is-sitwazzjoni u l-prospettiva ekonomika 3 2. Kwistjonijiet strutturali 11 2.1. Responsabbiltà fiskali 13 2.2. Effiċjenza tar-riżorsi 19 2.3. L-ambjent tan-negozju 23 2.4. Is-suq tax-xogħol, il-politiki soċjali, u l-edukazzjoni 27 AA. Tabella ta' Deskrizzjoni 34 AB. Tabelli Standard 38 LISTA TA' Tabelli 1.1. Indikaturi tat-tabella ta' valutazzjoni għall-MIP 9 1.2. Indikaturi ekonomiċi, finanzjarji u soċjali ewlenin - Malta 10 2.2.1. Spejjeż esterni tat-trasport f'Malta, 2012 21 AB. 1. Indikaturi makroekonomiċi 38 AB. 2. Indikaturi tas-suq finanzjarju 39 AB.3. Indikaturi tat-tassazzjoni 40 AB. 4. Indikaturi tas-suq tax-xogħol 41 AB.5. Prestazzjoni fis-suq tal-prodotti u indikaturi tal-politika 42 AB.6. Indikaturi soċjali 43 AB.7. Tkabbir ekoloġiku 44 LISTA TA' Grafiki 1.1. Id-domanda esterna u domestika: kontribuzzjonijiet għat-tkabbir tal-PDG 3 1.2. Dettalji tat-tkabbir 3 1.3. Livelli ta' investiment f'pajjiżi magħżula 4 1.4. L-inflazzjoni tal-prezzijiet f'Malta 4 1.5. Evoluzzjoni tal-produttività totali tal-fatturi, ekonomija totali 5 1.6. Kompożizzjoni ġeografika u settorjali tar-rata ta' bidla nominali (USD) tal-esportazzjonijiet tal-oġġetti 5 1.7. L-indiċi globali tal-kompetittività, pajjiżi tal-UE 6 1.8. Id-defiċit, id-dħul u n-nefqa totali (% tal-PDG) 6 1.9. L-esponiment tas-settur bankarju għar-residenti Maltin 8 2.1.1. Il-pagamenti elettroniċi per capita (2013) 13 2.1.2. Taxxi skont il-funzjoni f'% tal-PDG għall-UE u Malta (2012) 14 2.1.3. Id-dejn pubbliku gross bħala % tal-PDG 16 2.1.4. Proporzjon ta' dipendenza totali ((0-14 plus 65+)/(15-64)) 16 2.2.1. L-intensità tal-enerġija tal-ekonomija 19 2.2.2. L-ineffiċjenzi tas-sistema tal-elettriku ta' Malta, 2013 19 2.2.3. Proporzjon tal-veloċità medja mal-veloċità tal-fluss liberu (toroq b'veloċità tal-fluss liberu <=50km/h) 21 2.3.1. Distanza għall-medja taż-żona tal-euro (fruntiera = 100) 23 2.3.2. L-aktar fatturi problematiċi biex wieħed jagħmel in-negozju (% tar-risposti) 23 2.3.3. Il-firxa tar-rati tal-imgħax korporattivi f'Malta u fiż-żona tal-euro 25 2.4.1. Indikaturi ewlenin tas-suq tax-xogħol 27 2.4.2. Xejriet fir-rati ta' attività totali f'pajjiżi magħżula 27 2.4.3. Rati ta' attività femminili skont il-grupp tal-età, 2003-2013 28 2.4.4. Nases tal-inattività għal persuni li jaqilgħu pagi baxxi, % tal-introjtu gross, 2013 29 2.4.5. L-indikaturi tal-faqar, % tal-popolazzjoni totali 31 2.4.6. Tendenzi fir-rata tat-tluq bikri mill-iskola, % 31 LISTA TA' Kaxxi 1.1. Il-proċess tas-sorveljanza ekonomika. 7 Fl-2014, l-ekonomija u s-suq tax-xogħol komplew jaħdmu tajjeb u l-prospettiva għall-2015-16 hija favorevoli. Saħħa fl-elementi ta' bażi tas-suq tax-xogħol, bi tnaqqis fil-qgħad għal taħt is-6 %, irkupru fl-investiment u qagħda fiskali akkomodanti huma mbassra li rriżultaw fi tkabbir reali tal-PDG ta' 3,3 % fl-2014. Minkejja ambjent estern diffiċli u l-livell għoli ta' intensità tal-importazzjoni tad-domanda domestika, l-esportazzjoni ta' Malta kompliet timxi b'pass aktar mgħaġġel mill-importazzjonijiet u l-qagħda barranija netta huwa mistenni li tjiebet matul is-sena li għaddiet. It-tkabbir ekonomiku u tal-impjiegi huma mistennija li jkomplu jissuperaw il-medja taż-żona tal-euro fl-2015-16. Dan ir-Rapport tal-Pajjiż jivvaluta l-ekonomija ta' Malta fl-isfond tal-Istħarriġ Annwali tat-Tkabbir tal-Kummissjoni li jirrakkomanda tliet pilastri ewlenin għall-politika ekonomika u soċjali tal-UE fl-2015: investiment, riformi strutturali u responsabbiltà fiskali. F'konformità mal-Pjan ta' Investiment għall-Ewropa, huwa jesplora wkoll modi biex jiġi mmassimizzat l-impatt tar-riżorsi pubbliċi u jiġi stimulat investiment privat. L-osservazzjonijiet ewlenin u s-sejbiet tal-analiżi huma: · Minkejja livell aktar baxx ta' defiċit baġitarju, is-sostenibbiltà tal-finanzi pubbliċi tibqa' sfida. Filwaqt li Malta ma tidhirx li qed tiffaċċa riskji ta' sostenibbiltà fuq medda qasira ta' żmien, dawn ir-riskji jiżdiedu fil-perjodu medju u fit-tul minħabba l-impatt baġitarju ta' popolazzjoni li qed tixjieħ. Il-livell għoli ta' obbligi kontinġenti jippreżenta sfida addizzjonali. Każijiet ta' nuqqas ta' konformità tat-taxxa u każijiet ta' evażjoni tat-taxxa huma sfidi fit-tul li jfixklu s-sistema tat-taxxa u jostakolaw il-ġbir tad-dħul. · Matul l-aħħar snin, il-parteċipazzjoni fis-suq tax-xogħol tan-nisa u, fi grad inqas, tal-ħaddiema akbar fl-età tjiebet iżda għadha konsiderevolment taħt il-medja tal-UE. L-obbligi tal-kura, il-mod kif inhuma mfassla l-benefiċċji u l-insuffiċjenza tal-arranġamenti tax-xogħol flessibbli huma ostakoli ewlenin. Malta bħalissa qiegħda tfassal u timplimenta numru ta' miżuri sabiex iżżid il-parteċipazzjoni tan-nisa fis-suq tax-xogħol. L-isforzi ta' politika ġew ukoll iddedikati biex tiżdied ir-rata ta' impjieg ta' ħaddiema akbar fl-età, b'enfasi fuq iż-żieda tal-età tal-irtirar effettiva, u fuq li l-ħaddiema jkunu jistgħu jkomplu jaħdmu wara l-età tal-pensjoni statutorja. Nuqqasijiet fis-sistema edukattiva jikkontribwixxu għal-livelli baxxi ta' ħiliet fil-popolazzjoni. · Sabiex tittejjeb is-sigurtà tal-provvista tal-enerġija u l-prestazzjoni ambjentali, l-awtoritajiet iffukaw l-isforzi fuq ir-riforma tas-settur tal-enerġija sabiex jiddiversifikaw it-taħlita tal-enerġija. Il-miżuri huma mistennija li jtemmu d-dipendenza fuq iż-żejt fis-settur tal-elettriku sal-2016, għalkemm id-dipendenza fuq l-importazzjoni se tibqa' għolja (għall-gass u l-elettriku). Is-sistema tal-ġenerazzjoni tal-elettriku hija wkoll mistennija li ssir inqas intensiva fil-karbonju. Rigward it-trasport, minkejja li s-sistema tat-trasport pubbliku bix-xarabank ġiet privatizzata fi sforz biex tiġi promossa bidla mit-trasport individwali għal dak kollettiv, il-kostijiet esterni kkawżati mit-traffiku bit-triq jibqgħu ta' sfida. · Minkejja li rreġistrat titjib, il-kompetittività ta' Malta għadha ostakolata minn sfidi strutturali fl-ambjent tan-negozju u l-qafas tal-innovazzjoni. It-tul tal-proċeduri tal-akkwist pubbliku tnaqqas konsiderevolment iżda jibqa' xi ftit ogħla mill-medja tal-UE. Il-potenzjal ta' tkabbir immexxi mill-għarfien ta' Malta bħala ekonomija miftuħa żgħira għadu ma ġiex sfruttat b'mod sħiħ u r-riforma tal-ġudikatura għad trid tittratta b'mod adegwat l-ineffiċjenzi tas-sistema. · L-investiment kien fjakk, minkejja l-prestazzjoni ekonomika favorevoli. L-akkumulazzjoni limitata ta' kapital sa ċertu punt irriflettiet it-tibdil fl-istruttura tal-ekonomija ta' Malta lejn attivitajiet ta' servizzi inqas intensivi fil-kapital. Madankollu, l-analiżi indikat ukoll numru ta' dgħufijiet strutturali li jxekklu l-investiment privat, bħal diffikultajiet fl-aċċess għall-finanzi u ineffiċjenzi fl-ambjent tan-negozju wkoll relatati ma' nuqqasijiet fis-setturi tal-enerġija u t-trasport. L-investiment huwa mistenni li jirkupra fuq il-perjodu medju, għalkemm mhuwiex mistenni li jilħaq il-livelli ta' qabel il-kriżi. B'mod ġenerali, Malta għamlet ċertu progress fl-indirizzar tar-Rakkomandazzjonijiet Speċifiċi għall-Pajjiż maħruġa mill-Kunsill fl-2014. Sar xi progress biex titjieb il-parteċipazzjoni tan-nisa fis-suq tax-xogħol u biex titjieb il-kwalità tal-finanzi pubbliċi. Sar progress fir-riforma tal-qafas fiskali bl-adozzjoni tal-Att dwar ir-Responsabilità Fiskali u l-ħatra tal-membri tal-Kunsill Fiskali, iżda l-impatti konkreti tal-arranġamenti l-ġodda se jieħdu ż-żmien biex jimmaterjalizzaw. Sar progress ukoll fit-tnaqqis tad-dipendenza fuq iż-żejt impurtat, it-titjib tar-rabtiet bejn is-sistema edukattiva u s-suq tax-xogħol, it-titjib tal-alternattivi għall-finanzjament tad-dejn għall-kumpaniji u t-titjib tas-sostenibbiltà tas-sistema tal-kura tas-saħħa. Madankollu, miżuri biex tiġi riformata s-sistema tal-pensjonijiet sabiex tiġi żgurata s-sostenibbiltà tagħha fit-tul għadhom nieqsa. Dan ir-Rapport tal-Pajjiż juri l-isfidi tal-politika li joħorġu mill-analiżi, jiġifieri: · Għad hemm sfidi fir-rigward tal-kwalità u s-sostenibbiltà tal-finanzi pubbliċi. L-impatti tanġibbli tal-miżuri li jinsabu għaddejjin biex titjieb il-konformità tat-taxxa u tiġi miġġielda l-evażjoni tat-taxxa għadhom mhumiex ċari u l-pass tagħhom huwa bil-mod, b'mod partikolari fir-rigward tal-fużjoni tad-dipartimenti tat-taxxa. Il-pjanijiet sabiex jiġu eżaminati l-possibbiltajiet għall-promozzjoni ta' sistemi elettroniċi tal-ħlas huma inkoraġġanti, iżda għadhom fi stadju esploratorju. Fl-aħħar nett, is-sostenibilità fit-tul tad-dejn tibqa' sfida ewlenija fid-dawl tal-progress irreġistrat sa issa fuq ir-riforma tas-sistema tal-pensjonijiet u l-implimentazzjoni tar-riforma tal-kura tas-saħħa. · L-effiċjenza tar-riżorsi fl-ekonomija hija mxekkla minn dgħufijiet fis-sistemi tal-enerġija u t-trasport. Ir-riforma tas-sistema tal-enerġija qiegħda fil-proċess ta' implimentazzjoni u l-benefiċċji tanġibbli li tista' ġġib magħha għadhom iridu jimmaterjalizzaw. Fin-nuqqas ta' sforzi aktar iffukati biex tissaħħaħ il-produzzjoni lokali tal-enerġija rinnovabbli u sabiex tiżdied l-effiċjenza tal-enerġija, madankollu, id-dipendenza ta' Malta fuq l-importazzjoni tal-enerġija se tippersisti. L-indirizzar tal-konġestjoni tat-trasport bit-triq għadha wkoll sfida. · Minkejja xi mizuri ta' politika f'dan il-qasam, karatteristiċi strutturali jkomplu jostakolaw lill-ambjent tan-negozju milli jittejjeb. Amministrazzjoni tqila, proċeduri ta' akkwist pubbliku bil-mod, u ġudikatura mhux effiċjenti jkomplu jirrappreżentaw sfidi sabiex Malta ssir aktar attraenti għal investuri barranin. Qafas modest għar-riċerka u l-innovazzjoni u aċċess diffiċli għall-finanzi, b'mod partikolari finanzjament mhux ta' dejn, iżidu mad-dimensjoni tal-isfida. · Il-parteċipazzjoni fis-suq tax-xogħol għadha tirrappreżenta potenzjal mhux sfruttat imdaqqas għall-ekonomija domestika. L-attività fis-suq tax-xogħol għadha partikolarment baxxa fost in-nisa u ħaddiema aktar anzjani, li tirrifletti azzjoni ta' politika li għadha insuffiċjenti fl-oqsma tal-kura tal-anzjani, ir-rikonċiljazzjoni tax-xogħol u l-ħajja tal-familja u l-edukazzjoni u t-taħriġ, li huma meqjusa bħala fatturi ta' inibizzjoni fundamentali. Tkabbir, inflazzjoni u qgħad It-tkabbir ekonomiku huwa previst li jibqa' sod, appoġġat minn domanda domestika qawwija. L-ekonomija Maltija hija stmata li kibret bi 3,3 % f'termini annwali fuq l-2014 u hija mistennija li tkompli tespandi bejn wieħed u ieħor bl-istess rata matul l-2015-16 (ara l-Grafika 1.1). L-ixprun ewlieni tat-tkabbir huwa mistenni li jkun id-domanda domestika, appoġġata minn dħul disponibbli dejjem jikber tal-unitajiet domestiċi, li tirrifletti wkoll it-tnaqqis tat-tariffi tal-elettriku, u l-investiment fi proġetti kbar tal-enerġija. B'mod ġenerali, it-tkabbir reali medju tal-PDG matul l-2014-16 huwa pproġettat li jilħaq il-medja għall-2005-8. Grafika 1.1: Id-domanda esterna u domestika: kontribuzzjonijiet għat-tkabbir tal-PDG Sors: Il-Kummissjoni Ewropea Il-gwadanji fis-suq tax-xogħol kienu l-mutur ewlieni tat-tkabbir f'dawn l-aħħar snin. Wara li bdew minn livell baxx f'nofs id-deċennju li għadda, il-parteċipazzjoni fis-suq tax-xogħol u r-rata tal-impjieg f'Malta kienu ħafna aktar dinamiċi milli fil-bqija taż-żona tal-euro. Dan kien jirrifletti prinċipalment attività ogħla fis-suq tax-xogħol, b'mod partikolari tan-nisa, kif ukoll żviluppi demografiċi favorevoli, jiġifieri żieda ogħla fil-popolazzjoni fl-età tax-xogħol, ukoll minħabba l-flussi tal-migrazzjoni. Il-kwalità tal-kapital uman tjiebet ukoll tul dan il-perjodu, kif muri minn żieda sinifikanti fil-kisba ta' edukazzjoni terzjarja, għalkemm dan l-iżvilupp qed jibda wkoll minn bażi baxxi ħafna (ara t-Taqsima 2.4 għal aktar diskussjoni dwar kwistjonijiet tas-suq tax-xogħol u l-edukazzjoni u tat-taħriġ). L-ekonomija kienet kapaċi tassorbi b'mod sħiħ iż-żieda fil-provvista u r-rata tal-qgħad irkuprat għal-livell baxx tagħha ta' qabel il-kriżi ta' 6 %, wara li laħqet is-6,9 % fl-2009-10. Grafika 1.2: Dettalji tat-tkabbir Sors: Il-Kummissjoni Ewropea, kalkoli proprji Fl-istess ħin, l-investiment staġna. Wara li kienu mutur prominenti tat-tkabbir fl-ewwel nofs tad-deċennju li għadda, iż-żidiet fil-kapital staġnaw, b'mod partikolari wara l-kriżi finanzjarja globali. Dan l-istaġnar kien minħabba tnaqqis qawwi fir-ritmu ekonomiku fis-settur tal-kostruzzjoni, bl-investiment fl-akkomodazzjoni jonqos b'mod partikolarment qawwi, filwaqt li l-investiment fit-tagħmir baqa' relattivament stabbli. Sa ċertu punt, id-dinamika tal-investiment irriflettiet ukoll ir-ristrutturar tal-ekonomija lejn attivitajiet tas-servizzi aktar intensivi fl-impjiegi kif ukoll, sa ċertu punt, il-preferenza tal-impriżi li jużaw il-fondi tagħhom biex iżommu l-impjegati. B'riżultat ta' dan, l-intensità tal-kapital tal-ekonomija Maltija hija fost l-aktar baxxi fl-UE. It-tnaqqis fl-attività tal-investiment kien aktar qawwi fis-settur privat, fejn waqgħet ħafna taħt il-medja taż-żona tal-euro (ara l-Grafika 1.3). L-investiment huwa mistenni li jirkupra fuq il-perjodu medju, għalkemm mhuwiex mistenni li jilħaq il-livelli ta' qabel il-kriżi. Grafika 1.3: Livelli ta' investiment f'pajjiżi magħżula L-UE-4 jikkonsistu fl-EE, CY, LV u LU Sors: Il-Kummissjoni Ewropea L-inflazzjoni tal-prezzijiet hija prevista li tibqa' moderata f'perspettiva storika, iżda xorta waħda ogħla mill-medja fiż-żona tal-euro. Huwa pproġettat li l-pressjonijiet deflazzjonarji preżenti madwar l-Ewropa se jkunu inqas qawwija f'Malta. L-inflazzjoni tal-HICP hija prevista li tibqa' taħt il-medja fit-tul, jiġifieri ftit aktar minn 1 %, minkejja li għadda l-effett bażi mit-tniżżil ta' tariffi tal-elettriku għall-unitajiet domestiċi. In-normalizzazzjoni ta' żviluppi fil-prezzijiet tal-komoditajiet fis-swieq globali fl-2016 hija mistennija li tirriżulta f'li l-inflazzjoni tal-prezzijiet għall-konsumatur tmur lura lejn il-medja fit-tul tagħha ta' madwar 2 %. Grafika 1.4: L-inflazzjoni tal-prezzijiet f'Malta Sors: Il-Kummissjoni Ewropea Id-dinamika tal-produttività Żidiet sinifikanti fl-impjiegi ħbew il-prestazzjoni kważi staġnata fil-produttività. Il-produttività totali tal-fatturi staġnat mill-bidu tad-deċennju li għadda, u din baqgħet taħt il-medja għall-UE u konsiderevolment taħt il-medja għall-Istati Membri li daħlu fl-UE fl-2004 (ara l-Grafika 1.5). Il-produttività tax-xogħol f'Malta fl-2012 kienet madwar terz biss tal-medja tal-UE ([1]). Żviluppi fil-produttività taħt il-medja jirriflettu wkoll infiq baxx fuq ir-riċerka u l-iżvilupp (RuŻ) u sehem żgħir tal-fatturat ta' prodotti ġodda mill-fatturat totali tal-intrapriżi ([2]). (Ara wkoll it-Taqsima 2.3). L-iżviluppi tal-pagi kienu relattivament limitati, iżda l-kumpens għal kull impjegat espress fl-istandard tal-kapaċità tax-xiri (jiġifieri b'korrezzjoni għad-differenzi fil-prezzijiet madwar l-Istati Membri) kien ta' madwar 80 % tal-medja tal-UE fl-2013, li jindika li hemm allinjament ħażin bejn il-produttività u s-salarji. Grafika 1.5: Evoluzzjoni tal-produttività totali tal-fatturi, ekonomija totali 2000=100 L-UE-12 jikkonsistu fil-BG, CZ, EE, CY, LV, LT, HU, MT, PL, RO, SI, u s-SK Sors: Il-Kummissjoni Ewropea Il-pożizzjoni esterna u l-kummerċ Il-bilanċ estern nett stabbilizza ruħu f'bilanċ pożittiv moderat, u b'hekk jagħti appoġġ għas-sostenibbiltà tal-pożizzjoni esterna tal-ekonomija. It-titjib tal-kummerċ estern u ż-żidiet fl-influssi tal-kapital irriżultaw f'aġġustament sinifikanti 'l fuq tal-bilanċ estern nett, li nbidel minn defiċit sinifikanti qabel il-kriżi tal-2009 għal pożizzjoni ta' bilanċ pożittiv. Dan l-iżvilupp jirrifletti wkoll l-impatt pożittiv ta' rata ta' impjieg li dejjem qed tiżdied fuq it-tfaddil tal-ekonomija, li żied mad-domanda baxxa għal importazzjonijiet ta' kapital minħabba t-tnaqqis fl-investiment. B'riżultat ta' dan, il-bilanċ pożittiv nett tal-pożizzjoni tal-investiment internazzjonali ssaħħaħ. Il-pożizzjonijiet ta' stokk kbar li jiffurmaw il-bilanċ nett, l-aktar minħabba s-settur finanzjarju, jagħmlu s-sostenibbiltà tal-pożizzjoni esterna vulnerabbli għax-xokkijiet tar-rati tal-imgħax. Dan ir-riskju huwa sa ċertu punt imtaffi mill-fatt li l-obbligazzjonijiet ta' banek internazzjonali kbar li joperaw minn Malta huma fil-biċċa l-kbira marbutin mal-assi tagħhom. Minkejja t-tkabbir ekonomiku qawwi, Malta tilfet mill-ishma tas-suq tal-esportazzjoni tagħha. Tnaqqis ġie rreġistrat l-aktar fl-esportazzjonijiet tal-oġġetti, li jirrifletti telf kemm fis-swieq tal-prodotti kif ukoll f'dawk ġeografiċi (ara l-Grafika 1.6). Dawn l-iżviluppi sa ċertu punt jirriflettu wkoll tnaqqis fir-riesportazzjonijiet taż-żejt, li fi ftit snin kibru biex saru porzjon sinifikanti mill-esportazzjonijiet tal-oġġetti ta' Malta (aktar minn 30 % fl-2011). L-esportazzjonijiet tas-servizzi, l-ixprun ewlieni tal-ekonomija Maltija, raw deterjorament fil-prestazzjoni tagħhom fl-2013. Minkejja t-titjib fil-bilanċ tal-kummerċ estern, dawn l-iżviluppi jistgħu jkunu indikazzjoni li ċerti setturi jistgħu jkunu qed jitilfu l-vantaġġ kompetittiv tagħhom. Tabilħaqq, il-kostijiet ta' unità lavorattiva qed jiżdiedu b'mod aktar dinamiku milli fil-pajjiżi kompetituri, li jirrifletti kemm l-inflazzjoni domestika kif ukoll żviluppi mrażżna fil-kost tax-xogħol fil-kompetituri. Grafika 1.6: Kompożizzjoni ġeografika u settorjali tar-rata ta' bidla ' nominali (USD) tal-esportazzjonijiet tal-oġġetti Sors: Dejta COMTRADE (Klassifikazzjoni tal-Prodotti HS 1992), kalkoli tal-Kummissjoni Il-paraguni internazzjonali tal-kompetittività ta' Malta jindikaw numru ta' oqsma għat-titjib. Il-punteġġ globali tal-kompetittività ta' Malta, skont il-Global Competitiveness Report tal-Forum Ekonomiku Dinji, huwa qrib tal-medjan għall-pajjiżi tal-UE, li jissuġġerixxi li Malta sa ċertu punt irnexxielha tegħleb il-limitazzjoni imposta mid-daqs żgħir tas-suq domestiku. Minbarra d-daqs tas-suq, in-nuqqasijiet prinċipali identifikati mir-rapport huma l-innovazzjoni (ara t-Taqsima 2.3) u l-effiċjenza tas-suq tax-xogħol (ara t-Taqsima 2.4), minkejja li dawn iż-żewġ kategoriji rreġistraw gwadanji fis-snin riċenti. Il-kwalità tal-istituzzjonijiet hija wkoll meqjusa bħala impediment ewlieni, kif identifikat ukoll mir-rapport Doing Business tal-Bank Dinji (ara t-Taqsima 2.3). Grafika 1.7: L-indiċi globali tal-kompetittività, pajjiżi tal-UE Sors: Ir-Rapport Globali tal-Kompetittività 2014-15 Żviluppi fil-finanzi pubbliċi Il-prestazzjoni baġitarja ta' Malta matul l-10 snin li għaddew uriet tendenzi differenti, b'xi nefqiet żejda, marbuta wkoll mad-dgħufijiet fil-qafas baġitarju fl-istadju ta' eżekuzzjoni. F'Ġunju 2013, xi xhur wara l-abrogazzjoni tal-Proċedura ta' Defiċit Eċċessiv preċedenti, Malta tqiegħdet lura fil-proċedura għat-tielet darba sa mill-adeżjoni tagħha mal-UE. Dan irrifletta nuqqas sinifikanti ta' lħiq ta miri fiskali fl-2012 u n-nuqqas li jiġi żgurat pass suffiċjenti tat-tnaqqis tad-dejn lejn il-limitu ta' 60 % tal-PDG tal-Patt ta' Stabbiltà u Tkabbir. In-nuqqas ta' qafas fiskali vinkolanti fil-passat naqqas il-kredibbiltà tal-istrateġija fiskali tal-Gvern u implika orizzont ta' pjanifikazzjoni fiskali qasir. Minħabba l-qafas fiskali dgħajjef ħafna u minkejja impenji ripetuti biex titrażżan in-nefqa kurrenti ([3]), kien hemm nuqqas ta' lħiq tal-miri fis-snin preċedenti, li ta' spiss ġie kkumpensat parzjalment minn investimenti pubbliċi iktar baxxi milli ppjanat. Dan kien marbut ma' proġettazzjonijiet ottimisti għat-tkabbir ekonomiku u d-dħul tal-Gvern matul l-aħħar 10 snin. Fl-2000-07, Malta rreġistrat wieħed mill-ogħla żbalji fit-tbassir fost il-pajjiżi tal-UE, filwaqt li l-iżbalji ta' proġettazzjoni kienu iżgħar f'pajjiżi fejn il-previżjonijiet huma prodotti minn korpi indipendenti jew taħt l-iskrutinju tagħhom ([4]). L-iżbalji fit-tbassir naqsu minn dak iż-żmien 'il hawn u din ix-xejra nqalbet fl-2012-13, meta r-riżultati attwali tad-dħul irriżultaw iktar pożittivi mill-proġettazzjonijiet, li għamel tajjeb għal xi eċċessi fin-nefqa. Grafika 1.8: Id-defiċit, id-dħul u n-nefqa totali (% tal-PDG) Sors: Il-Kummissjoni Ewropea Il-finanzi pubbliċi ta' Malta ma jidhrux li qed jiffaċċaw riskji ta' sostenibbiltà fuq medda qasira ta' żmien. Il-proporzjon tad-dejn tal-amministrazzjoni pubblika mqabbel mal-PDG żdied għal 69,5 % fl-2013, ukoll minħabba aġġustament bejn il-fondi u l-flussi li jkabbar id-dejn minħabba xi arretrati tat-taxxi mill-Koporazzjoni Enemalta (l-utilità pubblika tal-enerġija). Fl-2014, il-proporzjon tad-dejn huwa mbassar li jonqos għal 68,6 % tal-PDG u li jonqos aktar fis-snin ta' wara, bis-saħħa wkoll ta' tkabbir favorevoli tal-PDG nominali. Madankollu, stima komprensiva tas-sostenibbiltà fiskali għandha tkun ibbażata fuq il-medda ta' żmien kollha. Abbażi ta' evalwazzjoni ġenerali, is-sostenibbiltà fit-tul tal-finanzi pubbliċi ta' Malta qed tiffaċċa riskji li qed jiżdiedu sostanzjalment fil-perjodu medju u fit-tul (ara t-Taqsima 2.1). Stabbiltà finanzjarja Filwaqt li d-depożiti komplew jiżdiedu b'ritmu sod, is-self staġna. Wara perjodu ta' staġnar fl-2009-10, id-depożiti tal-unitajiet domestiċi bdew jikbru b'rata dejjem iktar mgħaġġla li rriflettiet ukoll it-titjib fil-kundizzjonijiet tas-suq tax-xogħol. Fl-2014, id-depożiti tal-unitajiet domestiċi żdiedu b'10 %, rata ta' tkabbir ogħla b'mod sinifikattiv mill-medja storika. Fl-istess ħin, l-għoti ta' self, partikolarment għall-impriżi, kien dgħajjef, li jindika nuqqas ta' tqabbil bejn id-domanda għall-kreditu u l-provvista tagħha. Dan irriżulta f'titjib tal-likwidità għall-banek Maltin (ara l-Grafika 1.9) u kkontribwixxa għal titjib sinifikanti fil-bilanċ estern nett tal-ekonomija. Skont l-Istħarriġ dwar is-Self mill-Banek tal-BĊE, il-kundizzjonijiet tal-kreditu tjiebu fl-2013 u fl-ewwel nofs tal-2014 minħabba żieda fid-domanda minn impriżi ta' daqs żgħir jew medju (SMEs) u unitajiet domestiċi. Rati għolja ta' imgħax għal self korporattiv u standards stretti ta' kreditu, madankollu, qed ikomplu jdgħajfu d-domanda għall-finanzjament mill-banek. L-indikaturi ta' sodezza finanzjarja aggregata jibqgħu sodi iżda l-kwalità tal-assi qiegħda tiddeterjora. Iż-żewġ parteċipanti ewlenin fis-suq lokali tal-bejgħ bl-imnut, Bank of Valletta u HSBC Malta, issuperaw b'marġini komdu l-limiti stabbiliti fl-analiżi komprensiva tal-kwalità tal-assi u test ta' stress, qabel ma ngħaqdu tal-Mekkaniżmu Superviżorju Uniku. Kumplessivament, il-banek domestiċi ewlenin, il-parti tas-settur bankarju li l-attività ewlenija tagħhom tikkonsisti fil-forniment ta' servizzi lill-ekonomija domestika, huma profittabbli u żammew l-adegwatezza kapitali tagħhom. Il-kwalità tal-assi, madankollu, qiegħda tiddeterjora. Minn naħa waħda dan jindika diffikultajiet ta' xi setturi tal-ekonomija fil-manteniment tas-self tagħhom minkejja l-ambjent makroekonomiku relattivament pożittiv. Min-naħa l-oħra, dan jista' wkoll jindika diffikultajiet li l-banek qed jiffaċċaw biex isolvu jew iħassru self ħażin, b'mod partikolari fis-settur tal-kostruzzjoni. Id-deterjorament tal-kwalità tal-assi qiegħed ukoll iwaqqaf lill-banek milli jbaxxu l-istandards tal-kreditu tagħhom u jieħdu rwol aktar attiv fl-appoġġ għat-tkabbir. It-tkabbir tas-self kompla fit-tieni nofs tal-2014, li jista' jikkontribwixxi biex jiġi stabbilizzat jew saħansitra jitnaqqas il-proporzjon ta' self improduttiv għal self gross. Livelli ta' dejn korporattiv li għadhom għolja, madankollu, ikomplu jillimitaw id-domanda għal finanzjament bid-dejn ġdid u jenfasizzaw l-importanza li tinżamm il-kompetittività sabiex jiġi żgurat li l-kumpaniji jiġġeneraw biżżejjed flussi ta' flus biex imantnu l-obbligazzjonijiet tagħhom. Kaxxa 1.1: Il-Proċess tas-Sorveljanza Ekonomika. L-Istħarriġ Annwali tat-Tkabbir tal-Kummissjoni, adottat f'Novembru 2014, beda s-Semestru Ewropew tal-2015, u ippropona li l-UE ssegwi approċċ integrat għall-politika ekonomika mibni madwar tliet pilastri ewlenin: l-ixprunar tal-investiment, l-aċċellerazzjoni tar-riformi strutturali u t-twettiq ta' konsolidament fiskali responsabbli u li jħares it-tkabbir. L-Istħarriġ Annwali tat-Tkabbir ippreżenta wkoll il-proċess tas-simplifikazzjoni tas-Semestru Ewropew sabiex iżid l-effikaċja tal-koordinazzjoni tal-tal-politika ekonomika fil-livell tal-UE permezz ta' responsabbiltà akbar u billi tiġi inkoraġġita sjieda akbar min-naħa tal-atturi kollha. Dan ir-Rapport tal-Pajjiż jinkludi valutazzjoni tal-progress lejn l-implimentazzjoni tar-Rakkomandazzjonijiet Speċifiċi għall-Pajjiż tal-2014 adottati mill-Kunsill f'Lulju 2014. Ir-Rakkomandazzjonijiet Speċifiċi għall-Pajjiż għal Malta kienu jirrigwardaw il-kisba ta' korrezzjoni mingħajr dewmien u li tibqa' fit-tul tad-defiċit eċċessiv skont ir-rakkomandazzjoni tal-Kunsill tal-Proċedura tad-Defiċit Eċċessiv, b'mod li tiġi żgurata s-sostenibilità fit-tul tal-finanzi pubbliċi, tittejjeb l-utilizzazzjoni tal-kapital uman, jiġu ddiversifikati s-sorsi tal-enerġija u tinżamm il-kompetittività billi jiġu indirizzati n-nuqqasijiet fl-ambjent tan-negozju. Grafika 1.9: L-esponiment tas-settur bankarju għar-residenti Maltin Nota: Pretensjonijiet fuq ir-residenti jinkludu self, titoli tad-dejn u ekwità u ishma oħra Sors: Il-Bank Ċentrali ta' Malta Tabella 1.1: Indikaturi tat-tabella ta' valutazzjoni għall-MIP Sors: Il-Kummissjoni Ewropea, Eurostat u d-DĠ ECFIN (għall-indikaturi fuq ir-REER) Tabella 1.2: Indikaturi ekonomiċi, finanzjarji u soċjali ewlenin - Malta Sors: Il-Eurostat, il-BĊE, AMECO Tassazzjoni Il-konformità tat-taxxa u l-evażjoni tat-taxxa jirrappreżentaw sfida fit-tul f'Malta. Malta tejbet il-qagħda baġitarja tagħha matul l-aħħar sentejn iżda għadha teħtieġ li tkompli l-isforzi tal-konsolidazzjoni tagħha. Il-ġlieda kontra l-evażjoni tat-taxxa u t-tisħiħ tal-konformità tat-taxxa jgħinu l-proċess tal-konsolidazzjoni fiskali billi jżidu d-dħul tat-taxxa u jiżguraw sistema ta' ġbir tat-taxxa ġusta, effettiva u effiċjenti. Malta għandha livell pjuttost għoli ta' dejn tat-taxxa mhux ikkontestat bħala proporzjon tal-kollezzjonijiet tad-dħul netti (fil-ħames post fl-UE) ([5]). Il-bilanċ gross tal-għeluq tal-arretrati tat-taxxa ([6]) kien ta' 25,9 % tal-PDG fl-2013, li minnhom 12,4 % u 7,7 % tal-PDG rispettivament huma relatati mal-arretrati tat-Taxxa fuq il-Valur Miżjud (VAT) u t-taxxa fuq l-introjtu ([7]). Minn dan il-bilanċ, madwar 5,5 % tal-PDG tqies bħala li jista' jinġabar, filwaqt li l-arretrati tal-VAT li jistgħu jinġabru jirrappreżentaw biss 0,7 % tal-PDG. Is-sejbiet minn studju riċenti jissuġġerixxu li d-distakk tal-VAT ([8]) huwa fost l-ogħla fl-UE ([9]). Għalkemm ma huma disponibbli l-ebda estimi affidabbli, stħarriġ riċenti ([10]) jindika sehem importanti ta' xogħol mhux iddikjarat fl-ekonomija Maltija ([11]). Dan jista' jkun xprunat mill-prominenza ta' "setturi sensittivi" bħall-kostruzzjoni, is-servizzi personali u domestiċi, it-turiżmu, il-kummerċ, is-snajja' u l-forniment tal-ikel, u mill-proporzjon għoli ta' mikroimpriżi u impriżi żgħar fis-settur tal-manifattura flimkien ma' inċidenza għolja ta' immigrazzjoni illegali (għalkemm żidiet riċenti fir-rati tal-attività jistgħu parzjalment jirriflettu tnaqqis fl-informalità). Il-pagamenti elettroniċi jistgħu jsaħħu l-konformità mat-taxxa iżda għadhom użati relattivament ftit f'Malta. Il-pagamenti elettroniċi f'Malta huma taħt il-medja tal-UE f'termini per capita (EUR 261 000 per capita meta mqabbla mal-medja tal-UE ta' EUR 483 000) ([12]) (ara l-Grafika2.1.1) u lanqas ma jeżistu limiti għal pagamenti fi flus kontanti f'Malta. Grafika 2.1.1: Il-pagamenti elettroniċi per capita (2013) Sors: Il-Bank Ċentrali Ewropew Malta hija fil-biċċa l-kbira konformi mal-linji gwida maħruġa mill-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp (OECD) ([13]). F'termini tat-taxxa korporattiva, ir-rata tat-taxxa ta' Malta hija waħda mill-ogħla fl-UE (35 %), iżda s-sistema tat-taxxa ta' imputazzjoni sħiħa u r-rifużjonijiet assoċjati jistgħu jnaqqsu r-rata tat-taxxa effettiva għal 5 jew 10 %. Hemm ukoll sistemi favorevoli ta' tassazzjoni tal-proprjetà intellettwali, l-ebda taxxa minn ras il-għajn fuq dividendi, interessi u royalties diretti barra mill-pajjiż ([14]) u strutturi limitati kontra l-abbuż. Grafika 2.1.2: Taxxi skont il-funzjoni f'% tal-PDG għall-UE u Malta (2012) Sors: Il-Kummissjoni Ewropea L-awtoritajiet Maltin ħadu sensiela ta' passi sabiex jipprovdu sistema ġusta tat-taxxa permezz tal-ġlieda kontra l-frodi, l-evażjoni u l-evitar tat-taxxa. Waħda mill-miżuri ewlenin tinvolvi l-fużjoni tad-dipartimenti tad-dħul f'awtorità unika sabiex jiġu integrati l-prospetti tal-VAT u tat-taxxa fuq l-introjtu u jiġi ssimplifikat il-ġbir. Dan il-proċess għadu għaddej, u, fil-baġit tal-2015, il-Gvern ħabbar li speċjalisti tad-Dipartiment fiskali tal-FMI se jkunu qed jgħinu fil-fużjoni li tinsab għaddejja tad-dipartimenti tat-taxxa. Malta introduċiet għadd ta' miżuri bil-għan li ttejjeb il-konformità u l-irkupru ta' ammonti dovuti inklużi reviżjonijiet għas-sanzjonijiet fíl-leġiżlazzjoni tal-VAT tagħha u l-interessi fuq it-taxxi dovuti. Il-Baġit tal-2015 introduċa wkoll l-obbligu li l-persuni kollha li jwettqu attività kummerċjali jiġu rreġistrati għall-finijiet tal-VAT, irrispettivament mid-dħul annwali. Rigward mezzi ta' ħlas elettroniċi, il-Baġit tal-2015 indika li għandu jitwaqqaf Grupp ta' Ħidma li jagħmel rakkomandazzjonijiet lill-Gvern dwar kif jista' jiġi estiż l-użu ta' pagamenti elettroniċi f'livell nazzjonali. Huwa ħabbar ukoll it-tnedija ta' studju li jindirizza l-limitu fuq l-ammont ta' flus kontanti fi tranżazzjoni waħda Fir-rigward tal-assi mhux iddikjarati, Malta introduċiet skema (l-Iskema tar-Reġistrazzjoni tal-Investimenti), li pprovdiet lill-individwi u kumpaniji residenti f'Malta l-opportunità li jirregolarizzaw il-pożizzjoni tat-taxxa fuq l-introjtu tagħhom rigward is-sjieda tagħhom ta' assi eliġibbli derivati minn introjtu mhux iddikjarat ([15]). Sabiex jissaħħu s-setgħat biex tinkiseb informazzjoni dwar assi mhux iddikjarati, Malta dan l-aħħar iffirmat Ftehim Multilaterali dwar l-Iskambju Awtomatiku tal-Informazzjoni tat-Taxxa taħt l-awspiċi tal-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżviluipp. Fir-rigward tal-ġlieda kontra x-xogħol mhux iddikjarat, hemm nuqqas ta' korp uniku responsabbli. Ir-responsabbiltajiet tal-ispezzjonijiet tax-xogħol huma mxerrda ma' diversi entitajiet ([16]), li kull waħda minnhom hija responsabbli għal qasam speċifiku (bħas-saħħa u s-sikurezza, il-liġi tax-xogħol u l-istandards tal-impjieg, l-evażjoni tat-taxxa, u l-abbużi tas-sistema tal-benefiċċji soċjali). Sostenibbiltà tad-dejn Il-proporzjon tad-dejn tal-gvern f'Malta huwa inqas mill-medja taż-żona tal-euro iżda għola kontinwament sa mill-2008, u laħaq kważi s-70 % tal-PDG fl-2013 ([17]), ukoll minħabba aġġustament tal-fluss tal-istokk ogħla milli mistenni. Id-dejn huwa mbassar li jonqos għal 68,6 % tal-PDG fl-2014 skont it-tbassir tax-xitwa tal-Kummissjoni tal-2015 u li se jkompli nieżel billi jilħaq is-66,2 % tal-PDG fl-2016. Il-livell għoli ta' obbligazzjonijiet kontinġenti jirrappreżenta riskju addizzjonali għall-finanzi tal-Gvern ta' Malta. Id-dejn iggarantit mill-Gvern f'Malta huwa għoli, wara żieda sostanzjali mill-bidu tal-kriżi, minn 11,5 % tal-PDG fl-2008 għal 15,8 % tal-PDG fl-2013 (li jimplika dejn pubbliku totali garantit ta' madwar 85,3 % tal-PDG fl-2013). Il-parti l-kbira ta' dawn il-garanziji, aktar minn 60 % minnhom, jirrigwardaw is-settur tal-enerġija f'Malta. Għalhekk, is-sitwazzjoni finanzjarja diffiċli ta' bħalissa tal-Enemalta, il-fornitur tal-enerġija, tirrappreżenta sfida għall-finanzi pubbliċi, u tirrifletti l-esponiment fit-tul tal-kumpanija għall-varjazzjonijiet fil-prezzijiet taż-żejt flimkien man-nuqqas ta' aġġustament f'waqtu u kosteffikaċi fit-tariffi tal-elettriku u l-kostijiet tal-ineffiċjenza. Il-Gvern nieda pjan ta' riforma tal-enerġija (ara t-Taqsima 2.2) fuq skala kbira, li parti essenzjali minnu hija r-ristrutturar tad-dejn tal-Enemalta. Is-sostenibbiltà tad-dejn fil-perjodu qrib ibbenefikat minn ġestjoni effiċjenti tad-dejn. Il-firxiet ta' kreditu fuq il-bonds sovrani Maltin ma ġewx affettwati b'mod sinifikanti mit-tensjonijiet iġġenerati mill-kriżi tad-dejn sovran. Minkejja żieda fil-proporzjon tad-dejn (madwar seba' punti perċentwali bejn l-2007 u l-2013), il-kost apparenti tad-dejn (nefqa fuq l-imgħax fuq id-dejn totali nominali) naqas għal 4,2 % fl-2013 (minn 5,4 % matul il-perjodu 2004-08). L-istruttura tal-maturità tad-dejn tal-Gvern ġiet imtawla b'mod sinifikanti sa mill-adeżjoni ta' Malta mal-UE. Il-proporzjon ta' dejn b'maturità fuq medda ta' żmien twil żdied għal 94,8 % fl-2013 minn 79,2 % fl-2003 filwaqt li d-dejn fuq perjodu qasir ta' żmien naqas b'mod sinifikanti (5,2 % tad-dejn totali tal-gvern fl-2013 minn 20,8 % fl-2003). Dan mistenni li jkompli jnaqqas l-impatt taċ-ċaqliq fir-rata tal-imgħax fuq il-Gvern f'każ ta' bidliet fis-sentiment tas-suq. Barra minn hekk, id-dejn tal-gvern huwa kważi kollu f'idejn ir-residenti, filwaqt li persuni mhux residenti jirrappreżentaw biss 3 % tad-dejn pendenti. Dan kompla jipproteġi d-dejn sovran mit-tensjonijiet fis-swieq internazzjonali. Madankollu, l-interkonnettività għolja bejn is-settur tal-gvern u l-ekonomija domestika, partikolarment is-settur finanzjarju u l-familji, jimplika li żviluppi negattivi f'wieħed minn dawn is-setturi jistgħu jkollhom effetti negattivi fuq l-oħrajn. Għalkemm huwa mistenni xi titjib fil-prospettiva, is-sostenibbiltà fit-tul tal-finanzi pubbliċi tibqa' sfida. Filwaqt li Malta ma tidhirx li qed tiffaċċa riskji ta' sostenibbiltà fuq medda qasira ta' żmien, ir-riskji jiżdiedu fil-perjodu medju u fit-tul minħabba l-impatt baġitarju tat-tixjiħ tal-popolazzjoni, fid-dawl ukoll taż-żieda qawwija fil-proporzjon ta' dipendenza totali (ara l-Grafika 2.1.4). B'mod partikolari, matul l-20 sena li ġejjin, se jkun meħtieġ aġġustament fiskali kbir sabiex tiġi żgurata s-sostenibbiltà fuq terminu medju f'Malta. Ir-riskju jiżdied meta tittieħed perspettiva aktar fit-tul minħabba l-impatt baġitarju tat-tixjiħ tal-popolazzjoni, jiġifieri fil-qasam tal-pensjonijiet u l-politika dwar il-kura tas-saħħa. Bħalissa qed jiġu ppreparati previżjonijiet ġodda fit-tul tal-ispejjeż tal-pensjonijiet u tal-kura tas-saħħa ([18]) u dawn se jiġu ppubblikati fl-ewwel nofs tal-2015. Huwa mistenni li, fil-proġettazzjonijiet riveduti, il-pożizzjoni ta' Malta fir-rigward tas-sostenibilità fit-tul se titjieb marġinalment, l-aktar minħabba perspettiva demografika aħjar u preżunzjonijiet makroekonomiċi mtejba ([19]).Malta ma implimentatx il-pjanijiet fiskali fl-aħħar programm ta' stabbiltà, li kien jgħin biex jitnaqqas ir-riskju. Dawn ir-riżultati huma kkonfermati minn analiżi tas-sostenibbiltà tad-dejn, li turi li d-dejn jinżel taħt it-60 % tal-PDG jekk jiġu rrispettati r-regoli fiskali tal-Patt ta' Stabbiltà u Tkabbir jew jekk il-miżuri fiskali ppjanati fil-programm ta' stabbiltà jiġu implimentati b'mod sħiħ. Għall-kuntrarju, id-dejn jitla' 'l fuq minn 70 % tal-PDG f'każ ta' bilanċ primarju strutturali li gradwalment jerġa' jmur lura għall-medja storika tiegħu, li jenfasizza l-importanza tal-konsolidazzjoni fiskali sabiex id-dejn tal-Gvern jitqiegħed fuq triq sostenibbli fuq medda medja ta' żmien (ara l-Grafika 2.1.3). Grafika 2.1.3: Id-dejn pubbliku gross bħala % tal-PDG Sors: Il-Kummissjoni Ewropea Is-sistema tal-pensjonijiet f'Malta qed tħabbat wiċċha mal-isfida li tissalvagwardja s-sostenibbiltà fit-tul tal-finanzi pubbliċi waqt li fl-istess ħin tiżgura l-provvista ta' introjtu adegwat wara l-irtirar. L-iskema ta' pensjoni pubblika Maltija hija magħmula minn pensjoni kontributorja universali b'benefiċċji definiti, flimkien ma' pensjoni minima skont il-mezzi li tkopri persuni bi drittijiet insuffiċjenti għall-pensjoni. L-età tal-pensjoni statutorja qed tiġi mgħollija gradwalment kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa minn 62 bħalissa għal 65 sal-2027, iżda din il-progressjoni hija bil-mod ħafna u l-ebda miżuri ulterjuri, bħal pereżempju l-irbit tal-età pensjonabbli mal-istennija tal-għomor, ma ġew previsti. Filwaqt li l-miżuri attwali biex jittejbu r-rati ta' attività tal-ħaddiema kbar fl-età huma ta' għajnuna, ma humiex biżżejjed biex jiżguraw is-sostenibbiltà fit-tul tas-sistema tal-pensjonijiet. Fir-rigward tal-adegwatezza attwali, Malta hija biss kemxejn agħar bħala medja f'termini ta' prevenzjoni tal-faqar meta mqabbla mal-bqija tal-UE, iżda jeżistu nuqqasijiet importanti fil-kopertura. Il-pensjoni kontributorja ta' benefiċċju definit (dik li tissejjaħ "il-pensjoni taż-żewġ terzi") hija limitata għal livell pjuttost baxx, filwaqt li l-pensjoni minima bħalissa tammonta għal żewġ terzi tal-paga minima nazzjonali (4/5 għal koppji miżżewġin). Il-proporzjon ta' dħul relattiv ta' persuni 65 +, meta mqabbla mal-popolazzjoni fl-età tax-xogħol huwa ta' 0,79 ([20]) filwaqt li s-sehem ta' persuni mdaħħlin fiż-żmien li huma f'riskju ta' faqar jew ta' esklużjoni soċjali (20,8 % fl-2013) huwa 2,5 punti perċentwali ogħla mill-medja tal-UE (iżda għadu aktar baxx minn dak tal-popolazzjoni fl-età tax-xogħol, bi 22,5 %). Dawn il-medji jaħbu differenzi importanti, madankollu, peress li n-nisa b'mod partikolari jesperjenzaw kopertura tal-pensjoni li hija sostanzjalment aktar baxxa minn tal-irġiel: id-distakk għan-nuqqas ta' kopertura fil-pensjonijiet bejn in-nisa u l-irġiel huwa ta' 36,5 punti perċentwali (mqabbel mas-6,8 punti perċentwali għall-UE). Dan għaliex, minkejja progress reċenti, in-nisa Maltin jibqa' jkollhom l-iqsar karrieri ta' impjieg fl-UE (23,7 snin mqabbla ma' medja tal-UE ta' 32,2 snin) kif ukoll rati baxxi ta' impjieg f'età avvanzata (18,7 % kontra medja tal-UE ta' 43,3 %). Minħabba perjodi kontributorji insuffiċjenti, in-nisa ta' spiss mhumiex intitolati għall-benefiċċji kontributorji tax-xjuħija tagħhom stess u jiddependu fuq il-pensjonijiet tal-konjuġi tagħhom jew fuq il-benefiċċji tas-superstiti. Grafika 2.1.4: Proporzjon ta' dipendenza totali ((0-14 plus 65+)/(15-64)) Sors: Il-Kummissjoni Ewropea, The 2015 Ageing Report: Underlying Assumptions and Projection Methodologies L-akkumulazzjoni ta' drittijiet kumplimentari tal-pensjoni qed tiġi promossa permezz tal-introduzzjoni tat-tielet pilastru ta' pensjonijiet volontarji, filwaqt li qafas għall-istabbiliment ta' pensjonijiet okkupazzjonali għadu nieqes. Sabiex jinkoraġġixxi l-forniment ta' introjtu adegwat wara l-irtirar, il-Gvern qed jintroduċi skema tal-pensjonijiet tat-"Tielet Pilastru" fejn inċentivi fiskali se jintrabtu ma' prodotti tal-pensjoni privati offruti minn banek lokali u istituzzjonijiet finanzjarji oħra. F'termini ta' adegwatezza, din l-inizjattiva tmur fid-direzzjoni t-tajba billi tippromwovi l-akkumulazzjoni ta' drittijiet tal-pensjoni supplimentari, li jagħtu sostituzzjoni ogħla u jikkumplimentaw id-dħul tal-pensjoni pprovduta permezz tal-iskema pubblika. Il-kopertura ta' dawn il-pensjonijiet supplimentari volontarji se jkollha tiġi mmonitorjata mill-qrib biex tiġi vvalutata l-effikaċja tagħhom biex jipprovdu introjtu ta' pensjoni ogħla fil-ġejjieni, inkluż għal dawk bi dħul aktar baxx bi propensità mnaqqsa biex ifaddlu. Sa issa ma ttieħdu l-ebda miżuri biex jiġi żviluppat qafas għal pensjonijiet okkupazzjonali tat-tieni pilastru, li jistgħu jipprovdu kopertura aktar uniformi tal-forza tax-xogħol. Miżuri li jtejbu l-adegwatezza tal-pensjonijiet u s-sostenibbiltà jiddependu l-aktar fuq iż-żieda tal-parteċipazzjoni fis-suq tax-xogħol u t-tifdija ta' kontribuzzjonijiet nieqsa, iżda l-implimentazzjoni qed tavvanza bil-mod. Fl-2013, tnediet Politika Strateġika Nazzjonali għat-Tixjiħ Attiv bil-għan li żżid ir-rati ta' attività ta' ħaddiema kbar fl-età, tippromwovi ħajja tax-xogħol itwal u tnaqqas id-diskrepanza bejn l-età effettiva u l-età statutorja tal-irtirar. Ġew introdotti inċentivi finanzjarji biex iħeġġu lill-ħaddiema jibqgħu fl-impjieg wara l-età pensjonabbli u jħeġġu lil min iħaddem biex jimpjega ħaddiema aktar avvanzati fl-età. Fl-aħħar nett, għall-individwi li jkunu qed joqorbu lejn l-irtirar iżda li ma jkollhomx biżżejjed kontribuzzjonijiet ikkreditati biex ikunu eliġibbli għall-Pensjoni minima nazzjonali, ġiet introdotta l-possibilità li jifdu sa ħames snin ta' kontribuzzjonijiet sabiex jikkwalifikaw għall-pensjoni minima mal-irtirar. Minħabba t-tixjiħ tal-popolazzjoni, Malta għandha waħda mill-ogħla żidiet proġettati fl-infiq fuq is-saħħa pubblika fl-UE. Żidiet fl-infiq tas-saħħa pubblika huma wkoll attribwiti għad-dipendenza ta' Malta fuq il-kura sekondarja u terzjarja u fuq l-ispiża li qiegħda tiżdied b'rata mgħaġġla tal-mediċini u l-materjali kirurġiċi, li rdoppjat fl-aħħar 10 snin. L-ineffiċjenzi u n-nuqqasijiet attwali fil-kosteffettività tas-sistema tas-saħħa jheddu s-sostenibbiltà fit-tul tagħha. Filwaqt li tobba ġeneralisti jaġixxu bħala l-antekamera għall-kura mill-ispeċjalisti u fl-isptar, is-sistema ħafna drabi tinqabeż billi l-pazjenti jkollhom aċċess dirett għal speċjalisti fis-settur privat, li jwassal biex is-settur privat jirrappreżenta 70 % tal-kuntatti tal-kura tas-saħħa primarja. Is-sistema tas-saħħa wkoll qed tbati minn nuqqas ta' koordinazzjoni bejn is-settur pubbliku u dak privat, b'impatti negattivi fuq it-titjib fl-effikaċja u fl-effiċjenza. L-Istrateġija tas-Sistemi Nazzjonali tas-Saħħa (2014-2020) ġiet adottata f'Lulju 2014 u l-implimentazzjoni tagħha qed tibda. Malta qed tagħmel sforzi biex trażżan l-ispejjeż bit-titjib tal-governanza tas-sistema permezz tal-introduzzjoni ta' diversi mekkaniżmi ta' kontroll intern u l-implimentazzjoni ta' governanza finanzjarja. Titjib fil-proċessi ta' akkwist u ta' distribuzzjoni għall-mediċini u t-tagħmir mediku wasslu għal iffrankar sostanzjali. Barra minn hekk, sistema fejn wieħed iħallas għal dak li juża għal tagħmir bi spejjeż għolja naqqset iż-żamma ta' stokk. Barra minn hekk, Malta stabbiliet qafas ta' valutazzjoni tal-prestazzjoni tas-sistemi tas-saħħa li jippermetti monitoraġġ regolari u f'waqtu ta' numru magħżul ta' indikaturi tal-prestazzjoni. Il-gvern qed ikompli bl-isforzi tiegħu ta' ristrutturar tal-forniment tas-servizzi tas-saħħa b'enfasi fuq il-promozzjoni tas-saħħa u l-prevenzjoni tal-mard u l-kura primarja tas-saħħa. Qegħdin isiru investimenti fil-kura primarja tas-saħħa, flimkien ma' aktar reklutaġġ ta' tobba tal-familja u l-offerta ta' firxa usa' ta' servizzi fil-livell primarju. Minbarra dan, l-awtoritajiet bdew programm ta' investiment għall-kura tas-saħħa primarja pubblika: in-nefqa kapitali żdiedet, inbeda programm ta' rinnovazzjoni għaċ-ċentri tas-saħħa u l-kapaċitajiet tal-iskrinjar u radjoloġiċi qed jiġu żviluppati aktar. Barra minn hekk, għadd ta' servizzi li qabel kienu offruti bħala parti mill-kura sekondarja ġew trasferiti lejn is-settur tal-kura tas-saħħa primarja. Il-Gvern ħa wkoll miżuri biex isaħħaħ l-interazzjoni bejn il-forniment tal-kura primarja pubblika u ta' dik privata. Għadu kmieni wisq biex jiġu vvalutati l-effetti ta' dawn il-miżuri fuq l-effiċjenza ġenerali tas-sistema tas-saħħa, u l-implimentazzjoni tagħhom fl-2015 teħtieġ monitoraġġ bir-reqqa sabiex jiġi vvalutat jekk humiex ambizzjużi biżżejjed biex iżidu l-effiċjenza u jikkumpensaw għall-pressjonijiet demografiċi u pressjonijiet interni u esterni oħrajn, u sabiex tiġi żgurata s-sostenibilità fit-tul tan-nefqa fuq is-saħħa pubblika. Id-domanda għall-kura fit-tul żdiedet bħala riżultat tat-tixjiħ tal-popolazzjoni kif ukoll it-tnaqqis tar-rwol tal-familja estiża u żieda fil-parteċipazzjoni fis-suq tax-xogħol tan-nisa. Intwera li provvista insuffiċjenti ta' kura fit-tul qed twassal għal sitwazzjonijiet fejn sodod akuti tal-isptar qed jintużaw b'mod mhux addattat. Il-kura bbażata fil-Komunità għadha mhix żviluppata biżżejjed. In-nuqqas ta' servizzi ta' kura fit-tul jistgħu jfixklu l-progress biex titjieb il-parteċipazzjoni tan-nisa fis-suq tax-xogħol, speċjalment f'etajiet akbar, minħabba li l-kura informali tal-familja għandha rwol importanti fis-soċjetà Maltija u l-biċċa l-kbira ta' dawk li jipprovdu kura informali huma nisa li għandhom bejn l-40 u d-59 sena (ara t-Taqsima 2.4). Ittieħdu għadd ta' inizjattivi sabiex tiżdied id-disponibbiltà tal-kura residenzjali u jitħeġġeġ l-għajxien indipendenti. Matul l-aħħar ftit snin, il-Gvern espanda l-postijiet ta' kura residenzjali u s-servizzi bbażati fil-komunità, inklużi ċentri tal-kura matul il-jum u waqqaf ukoll kuntratti ma' djar privati għall-forniment ta' servizzi. Filwaqt li l-anzjani residenti fid-djar tal-istat jikkontribwixxu 60 % mid-dħul totali tagħhom ([21]), istituzzjonijiet privati mhumiex affordabbli għal ħafna pensjonanti. Miżuri ta' appoġġ offruti lil dawk li jagħtu l-kura b'mod informali (normalment il-membri tal-familja) jinkludu kombinazzjoni ta' benefiċċji fi flus (li jinkludu l-allowance u l-pensjoni tal-carer) u l-liv tal-kura (li jista' jingħata lil impjegati pubbliċi permezz tal-hekk imsejjaħ "liv tar-responsabbiltà" u għal massimu ta' tmien snin matul il-karriera kollha tal-persuna). Fl-aħħar nett, għadd ta' inizjattivi ttieħdu biex jitħeġġeġ l-għajxien indipendenti sabiex l-anzjani jkomplu għaddejjin mingħajr kura, jew b'ħafna inqas kura, u jitnaqqsu l-pressjonijiet tad-domanda. Qafas fiskali F'Lulju 2014, il-Parlament adotta l-Att tar-Responsabbilità Fiskali, bil-għan li jittrasponi r-rekwiżiti tad-Direttiva 85/2011/UE dwar l-oqfsa baġitarji u l-Patt Fiskali. L-Att dwar ir-Responsabbilità Fiskali introduċa regola ta' baġit ibbilanċjat f'termini strutturali u regola tad-dejn li biha, f'każ li l-proporzjon ta' dejn mal-PDG jaqbeż is-60 %, id-differenzjal fir-rigward tal-valur ta' referenza jitnaqqas bir-rata medja ta' kull tliet snin ta' 1/20 fis-sena kif stabbilit fil-Patt ta' Stabbiltà u Tkabbir rivedut. L-Att jistabbilixxi wkoll l-introduzzjoni ta' qafas baġitarju kontinwu ta' tliet snin (il-Pjan Fiskali Nazzjonali ta' Terminu Medju) li għandu jtejjeb il-prevedibbiltà tal-ippjanar baġitarju. Barra minn hekk, l-Att jipprevedi l-istabbiliment ta' Kunsill Fiskali inkarigat fost l-oħrajn bl-approvazzjoni tal-previżjonijiet makroekonomiċi u fiskali uffiċjali tal-gvern kif ukoll bil-monitoraġġ ex ante u ex post tar-rispett tar-regoli fiskali. Il-membri tal-Kunsill Fiskali nħatru f'Jannar 2015. Huwa importanti li t-tħaddim tal-Kunsill ikun kompletament fis-seħħ mingħajr dewmien fost oħrajn billi jiġi stabbilit uffiċċju permanenti li jappoġġa lill-membri fit-twettiq ta' dmirijiethom. Minkejja l-approvazzjoni tal-Att dwar ir-Responsabilità Fiskali, il-proċess baġitarju f'Malta għadu mhuwiex allinjat mal-kalendarju Ewropew. B'mod partikolari, Malta mhix konformi mar-rekwiżiti tal-informazzjoni speċifikati fir-Regolament (UE) Nru 473/2013, billi f'dawn l-aħħar sentejn l-Abbozz tal-Pjan Baġitarju ppreżentat fil-15 ta' Ottubru ma pprovdiex dettalji suffiċjenti dwar il-miżuri diskrezzjonali li jirfdu l-miri baġitarji. Malta qiegħda wkoll fi ksur tar-rekwiżit tar-Regolament li jobbliga lill-Istati Membri taż-żona tal-euro biex jippubblikaw l-abbozzi tal-baġits annwali tagħhom sal-15 ta' Ottubru ta' kull sena. Kemm fl-2013 kif ukoll fl-2014, l-abbozzi tal-baġits li jkun fihom id-dettalji neċessarji kollha għall-implimentazzjoni konkreta tal-miżuri ppjanati ġew ippreżentati biss f'Novembru ([22]). Filwaqt li l-ekonomija Maltija kumplessivament għandha prestazzjoni simili għall-medja tal-UE f'termini tal-enerġija u l-intensità tal-karbonju, partijiet minnha għandhom prestazzjoni inqas tajba. L-intensità tal-enerġija tal-ekonomija (ara l-Grafika 2.2.1) tirrifletti l-istruttura tagħha, jiġifieri l-assenza ta' attivitajiet ta' industrija tqila, enfasi akbar fuq is-servizzi u settur tal-manifattura aktar effiċjenti fl-użu tal-enerġija, filwaqt li l-unitajiet domestiċi aktar effiċjenti fl-użu tal-enerġija jirriflettu l-pożizzjoni ġeografika ta' Malta. Madankollu, setturi ewlenin bħall-enerġija u t-trasport għandhom effiċjenza enerġetika baxxa ħafna, li tirrifletti għadd ta' karatteristiċi strutturali, u li jitfa' pressjoni fuq il-kompetittività tal-ekonomija. Barra minn hekk, l-intensità tal-karbonju tas-settur tal-enerġija (l-emissjonijiet tal-gassijiet serra għal kull EUR 1 000) hija fost l-ogħla fl-UE, u dan jirrifletti l-prestazzjoni ambjentali dgħajfa tal-kapaċitajiet eżistenti tal-ġenerazzjoni tal-elettriku, li jwassal għal aktar esternalitajiet negattivi għall-ekonomija. Grafika 2.2.1: L-intensità tal-enerġija tal-ekonomija Dan l-indikatur huwa l-proporzjon bejn il-konsum intern gross tal-enerġija u l-prodott gross domestiku (PDG) għal sena kalendarja partikolari. Huwa jkejjel il-konsum tal-enerġija ta' ekonomija. Sors: Il-Kummissjoni Ewropea Enerġija Is-sistema tal-enerġija hija kkaratterizzata minn dipendenza kważi sħiħa fuq iż-żejt impurtat. Minbarra sehem marġinali ħafna tal-enerġija prodotta minn sorsi rinnovabbli, il-produzzjoni tal-elettriku fil-gżira kienet kompletament dipendenti fuq l-importazzjoni ta' żejt tal-fjuwil tqil. Minbarra li poġġa pressjoni fuq il-bilanċ tal-kummerċ estern, dan, flimkien mal-ineffiċjenzi fil-ġenerazzjoni u d-distribuzzjoni tal-elettriku (ara l-Grafika 2.2.2), irriżulta fi prezzijiet tal-elettriku għolja għall-konsumaturi finali u fi skuntentizza fost il-konsumaturi. ([23]) Interventi politiċi wasslu għal defiċits tat-tariffi (jiġifieri t-tariffi tal-elettriku ma kinux ikopru l-ispejjeż tal-produzzjoni tal-elettriku), li rriżulta fl-akkumulazzjoni ta' dejn kbir mill-kumpanija tal-utilità tal-enerġija tal-Istat, Enemalta. Grafika 2.2.2: L-ineffiċjenzi tas-sistema tal-elettriku ta' Malta, 2013 It-telf fid-distribuzzjoni: it-telf fid-distribuzzjoni diviż bil-produzzjoni netta totali tal-elettriku. L-effiċjenza tat-trasformazzjoni: l-output tat-trasformazzjoni diviż bl-input tat-trasformazzjoni. Sors: Kalkoli tal-Kummissjoni Ewropea L-awtoritajiet nedew riforma komprensiva tas-settur. L-interkonnettur tal-elettriku mal-Italja tlesta u huwa mistenni li jibda jopera fl-ewwel nofs tal-2015, inkluż l-użu kummerċjali tal-fibri optiċi tal-link. L-interkonnettur hu mistenni jgħin biex jiżgura s-sigurtà tal-provvista tal-elettriku billi jtemm is-sitwazzjoni ta' Malta bħala gżira tal-enerġija. Minbarra dan, impjant ġdid li jaħdem bil-gass u impjant tal-elettriku eżistenti, ikkonvertit biex jaħdem bil-gass, huma mistennija li jkunu operattivi sa tmiem l-2016. Dawn il-proġetti għandhom jiġu ffinanzjati permezz ta' sħubijiet pubbliċi-privati. Effettivament, dawn il-bidliet itemmu d-dipendenza esklussiva ta' Malta fuq iż-żejt, għalkemm ma jneħħux id-dipendenza tagħha fuq sorsi ta' enerġija importati. Flimkien ma' investiment ippjanat f'netwerks ta' distribuzzjoni u trażmissjoni, dan ikun jippermetti lill-awtoritajiet biex itemmu l-operazzjonijiet fl-impjanti tal-enerġija qodma u inqas effiċjenti fil-Marsa u Delimara I, b'riżultat li jkun hemm sistema tal-enerġija aktar effiċjenti u li tikkawża inqas tniġġis. It-tariffi tal-elettriku tnaqqsu. L-awtoritajiet antiċipaw l-impatti potenzjalment pożittivi ta' dawn il-bidliet fuq l-ispejjeż tal-Enemalta u naqqsu b'mod sinifikanti t-tariffi tal-elettriku tal-familji fl-2014, filwaqt li n-negozji huma mistennija li jibbenefikaw minn tnaqqis fl-2015. Tnaqqis fl-ispejjeż tal-produzzjoni u d-distribuzzjoni fil-futur, b'riżultat ta' infrastruttura aktar effiċjenti u aċċess għal enerġija potenzjalment irħas permezz tal-interkonnettur, huma mistennija li jikkumpensaw l-impatt ta' dan it-tnaqqis fuq id-dħul tal-kumpanija. Dewmien fi proġetti li jinsabu għaddejjin, madankollu, jitfa' pressjoni fuq il-profittabilità tal-Enemalta sadanittant. L-istokk tad-dejn li għadu għoli tal-kumpanija jissuġġerixxi li r-rendiment finanzjarju tagħha jibqa' jirrikjedi monitoraġġ mill-qrib. Għall-ġejjieni, iż-żieda mistennija fil-proporzjon tal-enerġija pprovdut minn sorsi rinnovabbli jista' jeżerċita pressjoni 'l fuq fuq l-ispejjeż tal-produzzjoni tal-elettriku, jekk l-enerġija rinnovabbli ma tiġix promossa b'mod kosteffiċjenti. Huma ta' importanza ewlenija skemi ta' appoġġ imfassla tajjeb li jipprovdu inċentivi suffiċjenti għall-investiment iżda jevitaw il-kumpens żejjed. L-użu ta' mekkaniżmi ta' kooperazzjoni jipprovdi spazji addizzjonali għall-esplorazzjoni. Għad hemm sfidi fl-oqsma tal-enerġija rinnovabbli u l-effiċjenza tal-enerġija. Ċifri aġġornati tal-Eurostat juru li Malta għamlet xi progress fil-promozzjoni tal-użu ta' sorsi ta' enerġija rinnovabbli (2,5 % tal-enerġija kkunsmata fl-2013 ġiet minn sorsi ta' enerġija rinnovabbli), permezz tal-użu ta' skemi ta' għotjiet, tariffi ta' injezzjoni u metraġġ nett biex jiġi promoss l-użu ta' installazzjonijiet fotovoltajċi. L-awtoritajiet appoġġaw ukoll l-użu ta' prodotti domestiċi għall-ħiters solari u l-użu ta' enerġija rinnovabbli fit-trasport. Barra minn hekk, l-Enemalta qed tippjana t-tnedija ta' proġetti pilota dwar l-enerġija rinnovabbli li jiffokaw primarjament fuq sistemi fotovoltajċi tal-art, inkluża l-istallazzjoni ta' parkeġġi solari tal-karozzi fejn pannelli solari jiġu stallati fuq koperturi mibnija fuq parkeġġi tal-karozzi, biex b'hekk ikun qed jintuża l-ispazju limitat fl-ambjenti urbani tal-gżejjer Maltin bid-densità għolja ta' popolazzjoni tagħhom. Madankollu, il-kisba tal-mira tal-enerġija rinnovabbli tal-2020, jiġifieri sehem ta' 10 % tal-konsum finali tal-enerġija, biss billi tiżdied il-produzzjoni domestika tidher ta' sfida minħabba l-limitazzjonijiet ġeografiċi serji, jiġifieri n-nuqqas ta' spazju għal stallazzjonijiet fuq skala kbira. Madankollu, l-iżvilupp ta' kapaċitajiet ta' enerġija rinnovabbli jkun strumentali għat-tnaqqis tad-dipendenza tas-sistema tal-enerġija ta' Malta fuq l-importazzjoni. Għalkemm il-konsum primarju u finali tal-enerġija naqas fl-2005-2012, Malta mhijiex fit-triq it-tajba biex tilħaq il-mira tagħha tal-2020 għall-effiċjenza enerġetika nazzjonali għall-konsum finali tal-enerġija. Trasport Konġestjoni tat-traffiku sinifikanti u effiċjenza baxxa fis-settur tat-trasport iġibu magħhom spejjeż ambjentali u ekonomiċi għoljin. Imqabbla mal-medja tal-UE, il-konġestjoni urbana fil-ħinijiet ta' punta f'Malta ([24]) (ara l-Grafika 2.2.3) tikkostitwixxi problema kbira, u dan jirrifletti n-numru sinifikanti ta' karozzi fl-użu ([25]), inkluż proporzjon konsiderevoli ta' vetturi eqdem u ineffiċjenti, u n-nuqqas prevalenti ta' alternattivi għat-trasport bil-karozzi privati jaggrava l-problema. Dan tal-aħħar irendi wkoll it-trasport bħala l-aktar settur f'Malta li jemetti gassijiet serra, barra mill-ambitu tal-Iskema tal-Iskambju tal-Emissjonijiet. Il-kostijiet tal-konġestjoni jidhru sinifikanti meta mqabbla ma' esternalitajiet oħra tat-trasport (Ara t-Tabella 2.2.1). Meta jitqiesu l-insularità tal-gżejjer u li t-triq hija l-mezz ewlieni tat-trasport intern, użu aktar effiċjenti tal-infrastruttura tat-toroq eżistenti permezz tal-promozzjoni ta' sistemi ta' trasport pubbliku kollettiv sostenibbli u li jiġi skoraġġit l-użu ta' vetturi privati huma kruċjali. L-infrastruttura tat-toroq tippreżenta sfida addizzjonali, b'mod partikolari fir-rigward tal-kwalità tat-toroq, filwaqt li d-daqs limitat tal-gżejjer jillimita l-ispazju għal aktar espansjoni tan-netwerk ([26]). Tabella 2.2.1: Spejjeż esterni tat-trasport f'Malta, 2012 Sors: Study on the External Cost of Passenger and Commercial Vehicles in Malta, l-Università ta' Malta, għadu jrid jiġi ppubblikat Grafika 2.2.3: Proporzjon tal-veloċità medja mal-veloċità tal-fluss liberu (toroq b'veloċità tal-fluss liberu <=50 km/h) Sors: Il-Kummissjoni Ewropea L-awtoritajiet nedew riforma ġdida tat-trasport pubbliku. Wara tentattiv ta' privatizzazzjoni li falla, li wassal għal rinazzjonalizzazzjoni temporanja, is-servizz tat-trasport pubbliku qiegħed għal darb' oħra jiġi mħaddem minn kumpanija privata sa minn Jannar 2015. Il-fornitur il-ġdid se jkollu jegħleb it-tħassib dwar il-kwalità u s-sostenibbiltà finanzjarja tas-servizz, li wasslu għar-rinazzjonalizzazzjoni fl-2014 sabiex jiġi inkoraġġit użu akbar tas-servizz u għalhekk dan ikun alternattiva vijabbli għat-trasport privat. L-awtoritajiet introduċew skemi ta' inċentivi biex jagħmlu l-użu tal-karozzi aktar sostenibbli u qed jinvestu fit-titjib tal-infrastruttura. Il-miżuri jinkludu livell minimu ta' bijokarburanti f'karburanti tal-petroleum, taxxa fuq ir-reġistrazzjoni tal-karozzi differenzjata, skema ta' skrappjar ta' karozzi u tkomplija tal-appoġġ finanzjarju għal vetturi elettriċi, ibridi u vetturi li jużaw il-gass tal-petroleum likwifikat. Dawn se jgħinu d-diversifikazzjoni u jnaqqsu d-dipendenza fuq l-importazzjonijiet tal-karburanti. Madankollu, mhumiex ambizzjużi biżżejjed meta mqabbla mal-iskala tal-isfida. Il-politika nazzjonali tat-trasport għandha wkoll il-mira ta' użu aktar effiċjenti tan-netwerk tat-toroq, permezz ta' aktar trasport pubbliku u sistemi tat-trasport intelliġenti. Dan għandu jipprovdi wkoll rotot aktar konvenjenti għall-vetturi kummerċjali u privati li jduru maċ-ċentri urbani u, meta jagħmel dan, se jtaffi l-konġestjoni fuq it-toroq urbani kkawżata mit-traffiku tqil ta' distanzi itwal. Il-proġetti tal-infrastruttura tat-trasport huma prominenti fil-lista ta' proġetti ewlenin tal-investiment li l-awtoritajiet identifikaw fil-kuntest tal-Pjan tal-Investiment għall-Ewropa. Fid-dawl tas-severità tal-isfidi, kwistjonijiet ewlenin għadhom iridu jiġu indirizzati b'mod adegwat. Malta ma għamlet l-ebda progress sostanzjali sabiex tippromwovi mezzi alternattivi ta' trasport (pereżempju użu aktar intensiv tat-trasport pubbliku kollettiv, inkluż it-trasport pubbliku, tal-art u tal-baħar, roti, inklużi dawk elettriċi, skuters) b'mod effiċjenti bil-għan li tiġi tindirizza l-konġestjoni tat-traffiku. Barra minn hekk, ftit inkiseb fir-rigward tal-effiċjenza enerġetika fis-settur tat-trasport, li jbati minn dipendenza sħiħa fuq fjuwils fossili impurtati u wkoll effiċjenza enerġetika (tal-karburanti) baxxa u li għalhekk jikkontribwixxi b'mod sinifikanti għall-emissjonijiet tal-gassijiet serra u t-tniġġis tal-arja f'Malta. Ineffiċjenzi fl-amministrazzjoni pubblika u fl-ambjent tan-negozju jxekklu l-potenzjal tat-tkabbir ta' Malta u l-kapaċità tagħha li tiġbed l-investituri Il-maġġoranza tal-investituri barranin preżenti f'Malta jsibu l-pajjiż attraenti għall-investiment barrani. Il-fatturi prinċipali huma kkunsidrati bħala l-istabbiltà tal-klima soċjali u r-reġim tat-tassazzjoni korporattiva, segwit mill-ambjent politiku, legali u regolatorju, il-livell tal-ħiliet tal-forza tax-xogħol u l-ispejjeż tax-xogħol ([27]). Il-prestazzjoni ekonomika b'saħħitha, madankollu, taħbi ineffiċjenzi importanti. Ir-rapport Doing Business tal-Bank Dinji enfasizza s-sistema ġudizzjarja bħala nuqqas ewlieni fl-ambjent tan-negozju ta' Malta, li jaffettwa l-pass li bih tiġi riżolta l-insolvenza, id-drittijiet tal-kredituri biex jipprovdu finanzjament u infurzar tal-kuntratti b'mod ġenerali (ara l-Grafika 2.3.1). Minbarra dan, l-effiċjenza tal-amministrazzjoni pubblika hija mxekkla minn proċeduri onerużi, inkluż fil-qasam tal-akkwist pubbliku. Il-burokrazija, flimkien mal-aċċess għall-finanzi u l-kapaċità tal-innovazzjoni rriżultaw bħala impedimenti ewlenin għan-negozju fil-Global Competiveness Report tal-Forum Ekonomiku Dinji (ara l-Grafika 2.3.2). Xi wħud minn dawn irriżultaw biss fis-snin riċenti, hekk kif l-ekonomija evolviet, u huwa probabbli li jkunu fatturi ewlenin li jxekklu t-tkabbir fil-futur qrib. Grafika 2.3.1: Distanza għall-medja taż-żona tal-euro (fruntiera = 100) Sors: Il-Bank Dinji, 2015 Doing Business report Grafika 2.3.2: L-aktar fatturi problematiċi biex wieħed jagħmel in-negozju (% tar-risposti) Sors: Il-Forum Ekonomiku Globali, Global Competitiveness Report Amministrazzjoni pubblika Simplifikazzjoni amministrattiva Il-burokrazija ineffiċjenti tal-Gvern hija impediment sinifikanti biex isir in-negozju f'Malta. Numru sinifikanti ta' kumpaniji enfasizzaw il-burokrazija ineffiċjenti bħala l-aktar fattur problematiku meta jsir in-negozju fil-gżira ([28]). Il-Gvern kien stabbilixxa mira ta' tnaqqis ta' 25 % tal-piż amministrattiv fil-manifest elettorali tiegħu u l-Kummissarju għas-simplifikazzjoni għandu l-kompitu li jilħaq dan l-għan matul il-leġiżlatura attwali. L-awtoritajiet ħarġu sensiela ta' inizjattivi, minn laqgħat mal-partijiet interessati sa identifikazzjoni ta' miżuri speċifiċi ta' tnaqqis ta' piż, "Jum tat-tħassir" riċenti, li fih tħabbret it-tneħħija ta' għadd ta' liġijiet u regolamenti, u l-adozzjoni tal-prinċipju "one-in-one-out". Fir-rigward tas-simplifikazzjoni, it-"test tal-SMEs" ġie implimentat f'Jannar 2015 u għalhekk għadha mhijiex possibbli valutazzjoni tal-effikaċja tiegħu. F'termini ta' simplifikazzjoni aħjar tal-proċeduri biex jinkisbu liċenzji operattivi għan-negozji, inbdiet riforma tal-Aġenzija Maltija għall-Ippjanar Ambjentali (MEPA) bil-ħsieb li din issir punt uniku ta' servizz għal-liċenzji, sa tmiem l-2015. Peress li dan il-proċess għadu għaddej, il-progress ulterjuri tiegħu jeħtieġ li jiġi ssorveljat mill-qrib fir-rigward tal-effetti tiegħu fuq it-tqassir tal-proċeduri tal-ħruġ tal-liċenzji. Akkwist pubbliku It-tul medju tal-proċeduri tal-akkwist pubbliku naqas b'mod sinifikanti. Filwaqt li proċeduri ta' akkwist pubbliku mgħaġġla jistgħu ma jkunux ottimali billi dawn jistgħu jippreġudikaw il-kwalità, proċeduri twal iżżejjed jistgħu jirriżultaw f'allokazzjoni ineffiċjenti tar-riżorsi. It-tul tal-proċeduri ta' akkwist hu ddeterminat minn għadd ta' fatturi, bħad-daqs u s-suġġett tal-kuntratt partikolari u huwa affettwat ukoll minn proċeduri amministrattivi onerużi. Azzjoni meħuda mill-awtoritajiet, b'mod partikolari l-introduzzjoni tal-akkwisti elettroniċi (notifika elettronika, aċċess elettroniku u preżentazzjoni elettronika), li issa huma applikati għall-proġetti kollha 'l fuq mil-limitu minimu tal-UE pproduċiet ir-riżultati mistennija f'termini ta' tnaqqis tat-tul tal-proċeduri. Ir-riforma kellha impatt pożittiv fuq l-interess tas-settur privat, u n-numru tal-operaturi ekonomiċi rreġistrati żdied kważi tliet darbiet matul l-2013, u dan jissuġġerixxi li l-kompetizzjoni żdiedet, li jista' jiġi mistenni li jikkontribwixxi għal titjib tal-valur għall-flus għall-Gvern. Minkejja li ma ġiet stabbilita l-ebda mira kwantitattiva, it-tul medju għadu pjuttost taħt il-medja tal-UE (87 jum). Il-miżuri addizzjonali mħabbra għall-2015 (b'mod partikolari r-reklutaġġ ta' 11-il impjegat pubbliku addizzjonali u l-introduzzjoni ta' "sistema ta' tracking") huma mistennija li jikkonsolidaw il-kisbiet u jnaqqsu t-tul xi ftit aktar. Il-funzjonament tas-suq intern L-ineffiċjenzi amministrattivi jxekklu l-funzjonament tajjeb tas-suq intern f'Malta. L-Istħarriġ Annwali tat-Tkabbir enfasizza l-ħtieġa li jiġi żgurat li l-konsumaturi madwar l-UE jkunu jistgħu jibbenefikaw minn suq uniku integrat, filwaqt li jkunu jistgħu jistrieħu fuq infurzar effettiv tad-drittijiet tal-konsumaturi. In-nuqqas li jiġu infurzati dawn il-prinċipji jista' jkollu konsegwenzi negattivi għad-domanda tal-konsumaturi u, għalhekk, għat-tkabbir. Barra minn hekk, minkejja xi progress lejn l-eliminazzjoni ta' prezzijiet diskriminatorji fis-setturi tat-trasport u tal-utilitajiet, dawn il-prattiki diskriminatorji tal-ipprezzar lejn ċittadini mhux Maltin għadhom fis-seħħ f'xi setturi. Fir-rigward tat-trawwim tal-kompetizzjoni, waħda mill-isfidi ewlenin għal Malta xorta tibqa' l-ħtieġa li jissaħħu l-implimentazzjoni u l-infurzar tal-liġi tal-kompetizzjoni, jiġifieri permezz ta' rwol ikbar u iżjed effettiv u riżorsi suffiċjenti għall-Awtorità tal-Kompetizzjoni. Għalkemm xi riżorsi umani addizzjonali saru disponibbli, dawn għadhom mhumiex biżżejjed. Aċċess għall-finanzi Numru ta' fatturi jxekklu l-aċċess tal-impriżi għall-finanzjament. L-ispejjeż tal-finanzjament f'Malta għadhom għoljin meta mqabbla maż-żona tal-euro għal self korporattiv kbir kif ukoll għal dak żgħir (ara l-Grafika 2.3.3). Bħal fi Stati Membri oħra, is-settur korporattiv f'Malta huwa fil-biċċa l-kbira magħmul minn SMEs (99,8 % fl-2012). Madankollu, fil-każ speċifiku ta' Malta, 95 % tal-SMEs huma mikrointrapriżi, perċentwali ogħla mill-medja tal-UE. Il-finanzjament tal-SMEs f'Malta huwa fil-biċċa l-kbira pprovdut mis-settur bankarju permezz ta' self. Studji reċenti jindikaw li filwaqt li impriżi żgħar, medji u kbar, għandhom aċċess tajjeb għall-kreditu permezz tas-sistema bankarja, il-mikrointrapriżi jiffaċċaw diffikultajiet serji fl-aċċess għall-kreditu. Nuqqas ta' kapital ta' garanzija u l-litteriżmu finanzjarju limitat, flimkien mal-valur żgħir ta' tranżazzjonijiet potenzjali jidhru li jikkontribwixxu għad-diffikultajiet tal-mikrointrapriżi fl-aċċess għall-finanzi. Min-naħa l-oħra, il-finanzjament tal-ekwità, partikolarment għall-finanzjament tal-bidu nett, tal-istadju bikri u tat-tkabbir permezz ta' operaturi tas-suq huwa kważi ineżistenti. Għalhekk jeżistu lakuni importanti rigward l-aċċess għall-finanzjament mis-settur korporattiv, speċjalment fil-każ ta' mikrointrapriżi u imprendituri prospettivi. Tabilħaqq, il-prevalenza tal-finanzjament permezz tad-dejn fl-ekonomija tirriżulta f'ingranaġġ korporattiv (proporzjon tad-dejn mal-ekwità tal-kumpanija) għoli, li jgħolli l-profil tar-riskju ta' dawk li jissellfu u jżid l-ispejjeż tas-self. Sorsi alternattivi tal-finanzjament għadhom relattivament mhux żviluppati jew jinsabu fi stadju bikri tal-iżvilupp. Rigward l-aċċess għall-kapital tal-bidu, jidher li ntlaħaq progress sostanzjali bl-introduzzjoni ta' Programm tal-Investiment tal-Bidu. Minbarra dan, l-awtoritajiet ħabbru l-intenzjoni li jintroduċu skema sabiex jinċentivaw l-investimenti fl-ekwità f'kumpaniji li għadhom jibdew billi jemendaw il-liġi tat-taxxa sabiex jipprovdu krediti tat-taxxa ekwivalenti għal investiment sa massimu ta' EUR 250 000. Il-miżura hija ppjanata li tiġi introdotta sa tmiem l-2015. It-twaqqif ta' bank tal-iżvilupp qiegħed ukoll jiġi kkunsidrat. L-idea għadha fil-fażi tat-tnissil tagħha, madankollu, u l-awtoritajiet għadhom ma ħabbrux dettalji dwar l-intenzjonijiet tagħhom. Grafika 2.3.3: Il-firxa tar-rati tal-imgħax korporattivi f'Malta u fiż-żona tal-euro Sors: Il-Bank Ċentrali Ewropew Riċerka u Innovazzjoni Minkejja progress sinifikanti matul dawn l-aħħar ftit snin, bosta sfidi strutturali jkomplu jxekklu l-potenzjal ta' tkabbir immexxi mill-għarfien ta' Malta bħala ekonomija miftuħa żgħira ħafna. Dawn jinkludu intensità baxxa ħafna tar-RuŻ (0,85 % tal-PDG fl-2013, li għadu ftit 'il bogħod mill-mira tal-2020 ta' 2 % tal-PDG) bi nfiq pubbliku limitat (0,39 % tal-PDG), li jpoġġi lil Malta fis-26 post fl-UE, bażi dgħajfa tar-riżorsi umani fix-xjenza u t-teknoloġija ([29]), livelli baxxi ta' eċċellenza xjentifika marbuta man-nuqqas ta' massa kritika f'oqsma speċifiċi ta' riċerka, ([30]) u tnaqqis fil-prestazzjoni tan-negozju bbażata fuq l-innovazzjoni ([31]). Ħafna mill-punti b'saħħithom relattivi ewlenin xjentifiċi u teknoloġiċi ta' Malta jiddependu fuq l-akkumulazzjoni tal-kapaċità f'dawn l-oqsma. ([32]) Matul l-aħħar 10 snin (2004-13), il-prestazzjoni innovattiva tas-settur tal-intrapriża tan-negozju ddeterjorat b'mod sinifikanti, il-prestazzjoni tal-privattivi hija ferm taħt il-medja tal-UE ([33]), u kien hemm tnaqqis qawwi fid-dħul mil-liċenzji u l-privattivi minn barra ([34]). Il-Global Competitiveness Report identifika l-kapaċità insuffiċjenti għall-innovazzjoni bħala wieħed mill-aktar fatturi problematiċi biex wieħed jagħmel in-negozju f'Malta u, għalhekk, waħda mill-isfidi ewlenin għall-kompetittività tal-pajjiż. Sabiex jiġu indirizzati dawn il-kwistjonijiet, jinħtieġ sforz komprensiv biex jiġu rfinuti l-kundizzjonijiet ta' qafas biex jistimulaw aħjar it-trawwim ta' kooperazzjoni bejn l-organizzazzjonijiet ta' riċerka ffinanzjati minn fondi pubbliċi u n-negozji. L-awtoritajiet nedew Strateġija ta' riċerka u innovazzjoni u qed jaħdmu fuq pjan ta' azzjoni ta' implimentazzjoni. Strateġija dwar ir-riċerka u l-innovazzjoni ġiet adottata fl-2014 u identifikat seba' oqsma ta' speċjalizzazzjoni tematika, filwaqt li l-pjan ta' azzjoni għandu jiġi ffinalizzat sa nofs l-2015. Barra minn hekk, Malta qed tagħmel sforzi partikolari dwar l-implimentazzjoni immedjata u sostenibbli tal-Istrateġija ta' Innovazzjoni għall-Ispeċjalizzazzjoni Intelliġenti ġdida, li fih miżuri mfassla apposta (jiġifieri l-azzjonijiet, għodod, pjattaformi jew inċentivi), sabiex jiġu żviluppati ekosistemi tar-RuŻ Maltin f'seba' oqsma magħżula.([35]). Barra minn hekk, il-prijoritajiet tal-pajjiż imorru lejn: a) evalwazzjonijiet sistematiċi tal-appoġġ għall-SMEs; b) il-valutazzjonijiet ta' universitajiet u organizzazzjonijiet pubbliċi tar-riċerka bbażati fuq il-prestazzjoni tagħhom, bil-ħsieb li jiġi allokat xi finanzjament fuq il-bażi ta' eċċellenza; u c) stimular tat-trasferiment tal-għarfien bejn ix-xjenza u n-negozji. Malta toffri inċentivi fiskali fil-forma ta' krediti tat-taxxa għar-RuŻ, li huma mmirati għal proġetti industrijali għall-iżvilupp ta' prodotti u soluzzjonijiet innovattivi. Ir-riformi fil-qasam tal-Ġustizzja L-effiċjenza tas-sistema ġudizzjarja għadha turi nuqqasijiet. It-tul ta' żmien meħtieġ biex jiġu riżolti kawżi ċivili, kummerċjali u amministrattivi fil-qrati ta' prima istanza jibqa' l-ogħla fl-UE ([36]) u mar għall-agħar fl-2012-13. Ir-rata ta' riżoluzzjoni ta' kawżi amministrattivi kienet l-iktar waħda baxxa fl-UE fl-2013 ([37]). Ir-rapport Doing Business tal-Bank Dinji jindika nuqqasijiet fi proċeduri ta' insolvenza, li kienu stmati f'dan l-istħarriġ li jieħdu sa tliet snin fl-2013 u l-2014. L-istrumenti li jeżistu għall-evalwazzjoni tas-sistema ġudizzjarja huma limitati, peress li ma hemm ebda sistema ta' evalwazzjoni regolari, u lanqas indikaturi tal-prestazzjoni u tal-kwalità tal-attivitajiet tal-qrati u Malta għadha ma wettqitx stħarriġ fost l-utenti tal-qorti u l-professjonisti legali. Fir-rigward tat-taħriġ, Malta hija waħda mill-ftit Stati Membri tal-UE fejn bħalissa ma jeżisti l-ebda taħriġ obbligatorju taʼ qabel jew ta' matul is-servizz għall-imħallfin. Il-Metodi ta' Soluzzjoni Alternattiva tat-Tilwim u l-Medjazzjoni f'Malta għadhom ma jintużawx biżżejjed minkejja l-isforzi għall-promozzjoni tal-medjazzjoni (miċ-Ċentru ta' Medjazzjoni). Il-Kummissjoni tar-Riforma tal-Ġustizzja, li twaqqfet f'Marzu 2013, tat lill-Gvern ir-rapport finali tagħha dwar ir-riforma tas-settur fit-2 ta' Diċembru 2013. Miżuri konkreti bdew jiġu implimentati fl-2014 bil-għan li tittejjeb sostanzjalment l-effiċjenza u l-kwalità tas-sistema ġudizzjarja. Il-miżuri prinċipali jikkonċernaw l-estensjoni tal-politika tal-bini, it-titjib tar-riżorsi umani fil-Qorti ([38]) u l-forniment ta' servizzi aħjar għaċ-ċittadini ([39]). Barra minn hekk, fl-2014, inħolqot Aġenzija indipendenti, bil-funzjoni doppja li tipprovdi servizzi ta' għajnuna legali professjonali u ta' kwalità għolja u li tirregola l-kwistjonijiet ta' għajnuna legali rilevanti kollha. Suq tax-xogħol Is-suq tax-xogħol Malti għad għandu rati baxxi ħafna ta' attività u għad hemm sfidi importanti tas-suq tax-xogħol. Id-distakk fl-attività totali mqabbel mal-medja tal-UE huwa għoli. Wara erba' snin konsekuttivi ta' tkabbir li jaqbeż il-medja taż-żona tal-euro, l-ekonomija Maltija kompliet tikber b'rata soda fl-ewwel nofs tal-2014 (ara t-Taqsima 1). F'dan l-isfond, ir-rata tal-qgħad waqgħet taħt is-6 %, il-qgħad taż-żgħażagħ waqa' taħt il-11 %, is-sehem tan-nies qiegħda fit-tul min-nies qiegħda totali għadu stabbli. Filwaqt li l-popolazzjoni attiva qed tkompli tikber b'mod kostanti, il-parteċipazzjoni kumplessiva fis-suq tax-xogħol għadha baxxa minħabba rati ta' attività baxxi għan-nisa u l-ħaddiema akbar fl-età. Persuni b'diżabilità mhumiex integrati tajjeb fis-suq tax-xogħol, u filwaqt li l-qgħad fost iż-żgħażagħ huwa baxx, l-integrazzjoni taż-żgħażagħ inattivi u mhux irreġistrati tibqa' importanti. Grafika 2.4.1: Indikaturi ewlenin tas-suq tax-xogħol Nota: Ir-rati tal-attività u tal-qgħad fit-tul għall-2014 jirreferu għall-medja fl-ewwel tliet trimestri Sors: Il-Kummissjoni Ewropea Minkejja l-qligħ irreġistrat matul dawn l-aħħar snin, il-parteċipazzjoni fis-suq tax-xogħol għadha fost l-aktar baxxi fl-UE. Għalkemm it-tbassir demografiku l-iktar reċenti juri xenarju inqas inkwetanti meta mqabbel ma' stimi preċedenti (b'mod partikolari bis-saħħa ta' rata ogħla ta' fertilità u għal migrazzjoni netta pożittiva), il-popolazzjoni fl-età tax-xogħol għadha mbassra li tonqos bejn l-2014 u l-2030 u l-proporzjon tad-dipendenza tax-xjuħija jiżdied b'mod konsiderevoli ([40]). L-attività fis-suq tax-xogħol f'Malta tjiebet konsiderevolment matul l-aħħar 10 snin (ara l-Grafika 2.4.2), u dan b'mod partikolari jirrifletti l-gwadanji qawwija li saru fil-parteċipazzjoni tan-nisa (ara l-Grafika 2.4.3). Madankollu, għalkemm ir-rata ta' attività tal-irġiel hija qrib il-85 % (ogħla sew mill-medja tal-UE), ir-rati ta' attività u impjieg femminili, madwar 50 %, huma fost l-aktar baxxi fl-Ewropa, u huma partikolarment baxxi għal nisa 'l fuq mill-età ta' 40 sena. Bl-istess mod għall-impjieg fix-xjuħija, il-medja tat-tul tal-ħajja tax-xogħol qed tiżdied iżda għadha sew taħt il-medja tal-UE, b'distakk notevoli għan-nisa fejn iċ-ċifri jirrappurtaw distanza ta' 8,5 snin mill-medja tal-UE ([41]). Barra minn hekk, minkejja r-rata baxxa ta' qgħad ġenerali, l-appoġġ għall-attivazzjoni permezz ta' politiki attivi tas-suq tax-xogħol huwa limitat. Grafika 2.4.2: Xejriet fir-rati ta' attività totali f'pajjiżi magħżula Nota: Etajiet 20-64 Sors: Il-Kummissjoni Ewropea Grafika 2.4.3: Rati ta' attività femminili skont il-grupp tal-età, 2003-2013 Nota: Id-dejta għall-grupp tal-età 60-64 fl-2003 mhijiex kredibbli Sors: Il-Kummissjoni Ewropea Il-parteċipazzjoni tan-nisa u tal-ħaddiema akbar fl-età fis-suq tax-xogħol Ir-riżultati li għadhom mhux sodisfaċenti fuq il-parteċipazzjoni fis-suq tax-xogħol jirriflettu taħlita ta' fatturi. B'mod aktar ġenerali, dawn jinkludu obbligi ta' kura, it-tfassil tal-benefiċċji u n-nuqqas ta' arranġamenti ta' xogħol flessibbli, speċjalment fis-settur privat. L-impjegabbiltà tal-ħaddiema aktar avvanzati fl-età u t-tul tal-ħajja tax-xogħol għandhom implikazzjonijiet fuq l-adegwatezza tal-pensjonijiet u s-sostenibbiltà fit-tul tas-sistema tal-pensjonijiet (ara wkoll it-Taqsima 2.1). Fost ir-raġunijiet għal-livell ta' impjieg baxx ħafna fost in-nisa hemm obbligi tal-familja relatati mal-kura ta' persuni dipendenti, iżda diżinċentivi finanzjarji jista' jkollhom rwol ukoll. Il-kultura ta' sigħat twal ta' xogħol u d-disponibbiltà limitata ta' opportunitajiet flessibbli u b'sigħat imnaqqsa jiskoraġġixxu lin-nisa milli jipparteċipaw fis-suq tax-xogħol u jillimitaw lill-irġiel fil-kondiviżjoni ta' obbligi ta' familja. Malta għandha waħda mill-ogħla ishma tan-nisa fl-UE li jirrapportaw "responsabbiltajiet tal-familja jew personali oħrajn" bħala raġuni għaliex mhumiex attivi fis-suq tax-xogħol ([42]). Wara li jwelldu, aktar nisa qed iżommu impjieg kurrenti f'impjiegi ta' ħiliet medji jew għojin, filwaqt li nisa b'anqas kwalifiki qed jiffaċċaw riskji għolja ta' stakkament mis-suq tax-xogħol ([43]). Fl-aħħar nett, l-appoġġ ta' Malta għall-attivazzjoni permezz ta' politika tas-suq tax-xogħol attiva hija limitata wkoll. L-isforzi ta' politika mill-awtoritajiet iffukaw fuq il-promozzjoni tar-rikonċiljazzjoni tax-xogħol u l-ħajja tal-familja. Dawn marru fid-direzzjoni t-tajba kif jidher mill-iżviluppi pożittivi fir-rati tal-parteċipazzjoni fis-suq tax-xogħol. Il-miżuri jiffukaw l-aktar fuq inċentivi finanzjarji sabiex l-impjieg isir aktar attraenti sabiex jiġi stimulat aktar l-impjieg u jiġu limitati n-nases tal-inattività li huma konsiderevoli fil-livelli aktar baxxi ta' introjtu (Ara l-Grafika 2.4.4). It-tkomplija tal-provvista ta' servizzi ta' kura tat-tfal b'xejn lil unitajiet domestiċi li fihom iż-żewġ ġenituri huma f'impjieg jew qed isegwu edukazzjoni iktar avvanzata, l-introduzzjoni ta' tnaqqis gradwali tal-benefiċċji tal-assistenza soċjali u r-riformi ppjanati tas-sistema tal-benefiċċji tal-maternità, kif ukoll l-istabbiliment ta' inċentivi tat-taxxa u sussidji tal-pagi għal nisa inattivi 'l fuq mill-età ta' 40 sena li jidħlu fis-suq tax-xogħol huma eżempji ta' dan. Ġew introdotti arranġamenti flessibbli tax-xogħol fis-settur pubbliku, filwaqt li l-adozzjoni tagħhom fis-settur privat għadha limitata, ukoll minħabba l-kompożizzjoni tiegħu peress li l-maġġoranza tal-entitajiet kummerċjali huma SMEs u mikrointrapriżi ([44]). Miżuri ppjanati jinkludu t-tqegħid fis-seħħ ta' sett ta' għodod li jappoġġaw impjegaturi privati fl-implimentazzjoni ta' xogħol flessibbli u miżuri favur il-familja ([45]) fuq bażi każ b'każ. Valutazzjoni preliminari tagħti indikazzjonijiet pożittivi f'termini ta' żieda fil-parteċipazzjoni tan-nisa fis-suq tax-xogħol u titjib fil-bilanċ tax-xogħol u l-familja. Għalkemm diġà hemm miżuri mmirati lejn l-integrazzjoni fis-suq tax-xogħol tan-nisa li għandhom obbligi ta' kura tat-tfal, għadha nieqsa l-attenzjoni għal dawk li għandhom dipendenti oħra. Sabiex jiġi appoġġat l-impjieg u jitnaqqsu d-diżinċentivi għax-xogħol għal ġenituri waħedhom fuq assistenza soċjali, it-tnaqqis gradwali tal-benefiċċji se jiġi estiż fl-2015 għal dan il-grupp fil-mira, iżda s-sistema hija mistennija li tiġi mibdula sabiex jiżdiedu t-tranżizzjonijiet bla diffikultà mill-assistenza soċjali għall-impjieg. Sabiex jiġu indirizzati n-nases tal-inattività u tiġi mtejba s-sitwazzjoni tal-unitajiet domestiċi bi dħul baxx, skema ta' benefiċċji għal min jaħdem hija mistennija li tiddaħħal fl-2015 li tkun immirata lejn familji bi dħul minn baxx sa medju fejn iż-żewġ persuni miżżewġa (jew il-ġenitur uniku) jkunu qed jaħdmu u jkollhom tfal dipendenti sal-età ta' 23 sena. Grafika 2.4.4: Nases tal-inattività għal persuni li jaqilgħu pagi baxxi, % tal-introjtu gross, 2013 Nota: In-nassa tal-inattività hija definita bħala l-perċentwal tad-dħul gross li jittieħed f'taxxa meta wieħed jgħaddi mill-inattività għall-impjieg, minħabba taxxi u tneħħija ta' benefiċċji. Livelli ta' introjtu ta' 40 %, 50 % u 67 % tal-paga medja, bil-preżunzjoni ta' impjieg full-time. Il-livell ta' 40 % jikkorrispondi mal-paga minima. Sors: Il-bażi tad-dejta tat-Taxxi u l-Benefiċċji tal-Kummissjoni Ewropea-l-OECD Qegħdin jiġu implimentati diversi miżuri mmirati li jżidu r-rata tal-impjiegi ta' ħaddiema akbar fl-età. Dawn jiffokaw fuq li tiżdied l-età effettiva tal-irtirar u li l-ħaddiema jitħallew ikomplu jaħdmu wara l-età tal-pensjoni statutorja. Politika Strateġika Nazzjonali dwar it-Tixjiħ Attiv għas-snin 2014-2020, ibbażata fuq tliet pilastri: żieda fil-parteċipazzjoni attiva fis-suq tax-xogħol, titjib tal-parteċipazzjoni fis-soċjetà u l-promozzjoni ta' ħajja indipendenti, tnediet f'Novembru 2013 u twaqqfet Unità dwar it-Tixjiħ Attiv għall-implimentazzjoni tal-politika. Minbarra żieda gradwali fl-età statutorja tal-irtirar, ġew stabbiliti inċentivi fiskali mmirati biex jattiraw ħaddiema kbar fl-età fis-suq tax-xogħol, kemm fil-forma ta' tnaqqis tat-taxxa għal impjegati anzjani, kif ukoll fil-forma ta' inċentivi tat-taxxa għall-intrapriżi biex jirreklutaw u jħarrġu lill-ħaddiema aktar anzjani. Żgħażagħ u persuni b'diżabilità Il-qgħad fost iż-żgħażagħ u l-impjieg tal-persuni b'diżabbiltà jippreżentaw sfidi addizzjonali. Għalkemm it-tħassib dwar dawn iż-żewġ gruppi huwa inqas akut, huma wkoll juru vulnerabbiltajiet. Ir-rata tal-impjieg irrappurtata mill-persuna stess tal-persuni b'diżabilità f'Malta hija baxxa ħafna, u hija ta' 21,4 % ([46]) għal dawk bl-età ta' 20-64 fl-2012 meta mqabbla mal-medja tal-UE ta' 48 %. Id-distakk fl-impjieg meta mqabbel ma' persuni mingħajr diżabbiltà huwa wkoll sinifikanti (43 punt perċentwali meta mqabbel ma' 23,6 punti perċentwali għall-medja tal-UE) u kiber b'mod sinifikanti mill-2009. Nassa tal-benefiċċji tista' tikkontribwixxi għal din il-problema. Persuni b'diżabilità huma intitolati għal pensjoni tad-diżabilità ekwivalenti għal madwar 55 % tal-paga minima, li hija għal kollox suġġetta għal test tal-mezzi, li jimplika tnaqqis wieħed-għal-wieħed fil-pensjoni tad-diżabilità għad-dħul mix-xogħol ogħla mill-paga minima. F'dak li għandu x'jaqsam maż-żgħażagħ, ir-rata tal-qgħad fost iż-żgħażagħ hija aktar baxxa mill-medja tal-UE, iżda d-devjazzjoni tal-proporzjon tal-qgħad bejn iż-żgħażagħ u l-adulti hija fost l-ogħla fl-UE. L-awtoritajiet implimentaw miżuri mmirati għall-appoġġ tal-implimentazzjoni ta' dawn il-gruppi fis-suq tax-xogħol. Sabiex jappoġġa l-integrazzjoni tal-persuni b'diżabilità fis-suq tax-xogħol, il-Gvern introduċa liġi fejn 2 % ta' persuni impjegati minn kumpaniji (li jimpjegaw iktar minn 20 impjegat) għandhom ikunu persuni b'diżabbiltà. Il-pjanijiet futuri tal-politika huma ffukati fuq il-Politika Nazzjonali għad-Drittijiet tal-Persuni b'Diżabilità l-ġdida, imnedija f'Diċembru 2014. Sabiex jiġu indirizzati n-nases tal-benefiċċji, il-pensjonijiet tad-diżabilità se jiġu rriformati bil-għan li jinżammu l-intitolamenti wkoll jekk jittieħed impjieg bi ħlas. F'dak li għandu x'jaqsam maż-żgħażagħ, l-implimentazzjoni tal-Garanzija għaż-Żgħażagħ tiffoka fuq l-inklużjoni ta' żgħażagħ mhux reġistrati inattivi, li huma barra mill-edukazzjoni, l-impjieg jew it-taħriġ (NEETs), filwaqt li jiġu bbilanċjati b'mod xieraq l-azzjoni preventiva u dik ta' rimedju. In-negozjar tal-pagi Il-qafas ta' negozjar tal-pagi għen biex jillimita l-iżviluppi fil-pagi, iżda xi karatteristiċi istituzzjonali jitolbu monitoraġġ. Malta għandha qafas deċentralizzat għan-negozjar kollettiv, li wera li huwa stabbli u effettiv biex jipprovdi livell għoli ta' flessibbiltà. Iż-żidiet tal-paga minima statutorja huma limitati għaż-żieda fl-Allowance għall-Għoli tal-Ħajja, mekkaniżmu ta' indiċjar tal-pagi awtomatiku li jipprovdi kumpens (parzjali) għall-inflazzjoni tal-passat ([47]). L-istess żieda assoluta hija wkoll mogħtija lil dawk bi dħul kollha li jaqilgħu paga fl-ekonomija u hija kkalkulata abbażi ta' "bażi tal-paga", li hija biss madwar 60 % tal-paga medja. Dan ifisser li l-Allowance tal-Għoli tal-Ħajja hija sinifikanti għal dawk li jirċievu anqas mill-paga medja, iżda l-impatt tagħha jkun iżgħar għal ħaddiema li jaqilgħu aktar. Minħabba żviluppi fil-prezzijiet baxxi ħafna bħalissa, iż-żidiet fil-pagi marbuta mal-għoti ta' Allowances tal-Għoli tal-Ħajja kienu modesti (EUR 0,58 fil-ġimgħa fl-2015). Minkejja li huwa parzjali, madankollu, l-indiċjar tal-pagi jista' xorta waħda jkollu effetti potenzjalment negattivi fuq il-kompetittività billi jikkawża allinjament ħażin bejn l-iżviluppi fil-pagi u l-produttività, b'mod partikolari fil-każ ta' żieda f'daqqa fl-inflazzjoni minħabba fatturi esterni. Iktar fl-istess vena, il-grad sa liema l-Allowance tal-Għoli tal-Ħajja hija inkorporata fiż-żidiet fil-pagi maqbula kollettivament jaffettwa wkoll il-potenzjal għal allinjament ħażin bejn is-salarji u l-iżviluppi fil-produttività. Ma ttieħdu l-ebda passi biex jiġu limitati riskji possibbli bħal dawn. Politiki Soċjali Malta tidher li qed tirrinunzja għall-mira tagħha tat-tnaqqis tal-faqar sal-2020. Is-sehem ta' persuni fir-riskju tal-faqar u l-esklużjoni soċjali huwa inqas mill-medja tal-UE, iżda dan żdied b'erba' punti perċentwali bejn l-2008 u l-2013, u laħaq l-24 %, filwaqt li d-deprivazzjoni materjali serjs aktar minn irdoppjat (ara l-Grafika 2.4.5) tul l-istess perjodu, minkejja l-kundizzjonijiet ekonomiċi u tas-suq tax-xogħol favorevoli. Is-sehem ta' persuni fir-riskju tal-faqar u l-esklużjoni soċjali huwa ogħla mill-medja tal-UE għat-tfal (32 % kontra 27,6 %), b'mod partikulari għal dawk li jgħixu f'unitajiet domestiċi b'ġenitur wieħed (41,9 % kontra 31,8 %). Il-faqar fost l-anzjani huwa wkoll ogħla mill-medja tal-UE (20,8 % kontra 18,3 %), u huwa relatat mill-qrib mal-adegwatezza baxxa tal-pensjonijiet. Ir-riskju tal-faqar jew l-esklużjoni soċjali huwa wkoll ogħla b'mod sinifikanti għal persuni b'kisbiet edukattivi bażiċi biss (ISCED 0-2), u l-proporzjon huwa ta' 18 % meta mqabbel ma' 3 % għall-persuni b'edukazzjoni terzjarja. Sabiex titjieb l-effiċjenza u l-effettività tas-sistema ta' protezzjoni soċjali fil-prevenzjoni u t-tnaqqis tal-faqar, Malta ħabbret diversi riformi. Għalkemm qed tibda minn livell baxx ta' nefqa soċjali, Malta rreġistrat progress b'żieda konsiderevoli fin-nefqa fil-kura tat-tfal matul il-ġurnata, fl-edukazzjoni u, sa livell anqas, għal miżuri ta' attivazzjoni ([48]). Barra minn hekk, Qafas Strateġiku għat-Tnaqqis tal-Faqar u għall-Inklużjoni Soċjali, li jistabbilixxi politika biex jitnaqqsu l-faqar u l-esklużjoni soċjali, tnieda f'Diċembru 2014. L-isforzi biex jiġu appoġġati l-impjiegi u jitnaqqsu d-diżinċentivi għax-xogħol huma mistennija li jikkontribwixxu aktar biex jitnaqqas is-sehem tal-popolazzjoni fir-riskju tal-faqar. Grafika 2.4.5: Indikaturi tal-faqar,% tal-popolazzjoni totali Nota: AROPE - Fir-riskju tal-faqar jew tal-esklużjoni soċjali, AROP - fir-riskju tal-faqar Sors: Il-Kummissjoni Ewropea Edukazzjoni u Ħiliet Il-livelli ta' ħiliet tal-forza tax-xogħol mhux se jitjiebu fit-tul mingħajr ma jiġu indirizzati l-punti ta' konġestjoni fis-sistema edukattiva. Minkejja investimenti sinifikanti f'dawn l-aħħar snin, Malta għadha qed tħabbat wiċċha ma' sfidi relatati mal-kisba ta' ħiliet bażiċi, ir-rata tat-tluq bikri mill-iskola (ara l-Grafika 2.4.6) u l-aġġustament tal-ħiliet għar-rekwiżiti tas-suq tax-xogħol. Il-kisbiet edukattivi għoljin itejbu wkoll il-parteċipazzjoni fis-suq tax-xogħol u l-impjegabbiltà tal-ħaddiema. Fl-2014, il-Gvern irċieva Rakkomandazzjoni Speċifika għall-Pajjiż f'dan is-sens. Grafika 2.4.6: Tendenzi fir-rata tat-tluq bikri mill-iskola, % Sors: Il-Kummissjoni Ewropea Riżultati edukattivi u tluq bikri mill-iskola Studji internazzjonali juru li l-kisba ta' ħiliet bażiċi hija pjuttost dgħajfa. Il-prestazzjoni ta' dawk li għandhom 15-il sena fit-testijiet tal-Programm għall-Valutazzjoni Internazzjonali tal-Istudenti (PISA) 2009+ tal-OECD kienet fost l-agħar fl-UE ([49]). Dan kien marbut mal-akbar differenza bejn is-sessi fost il-pajjiżi tal-UE, bil-bniet jissuperaw bil-qawwa lis-subien fl-oqsma kollha ttestjati (il-qari, il-matematika u x-xjenza). Bl-istess mod, il-prestazzjoni ta' dawk li għandhom 10 snin fil-Progress in International Reading Literacy Study tal-2011 u t-Trends in International Mathematics and Science Study ([50]) kienet dgħajfa ħafna, b'Malta tkun l-agħar fost il-pajjiżi tal-UE fil-biċċa l-kbira tal-oqsma. Minkejja t-titjib fis-snin reċenti u l-implimentazzjoni ta' politiki mmirati biex jindirizzawh, it-tluq bikri mill-iskola għadu problema ewlenija għas-sistema edukattiva. Ir-rata tat-tluq bikri mill-iskola naqset bi 12-il punt perċentwali bejn l-2007 u l-2013. Minkejja dan il-progress riċenti, ir-rata għadha t-tieni l-ogħla fl-UE (20,8 % fl-2013), b'differenza sinifikanti bejn is-sessi (23,2 % għas-subien meta mqabbla ma' 18,4 % għall-bniet). L-isforzi tal-awtoritajiet biex jindirizzaw il-kwistjoni kienu fid-direzzjoni t-tajba. L-Istrateġija tat-Tluq Bikri mill-Iskola ([51]) ġiet ippubblikata f'Ġunju 2014 u ġiet stabbilita Sistema ta' Monitoraġġ tat-Tluq Bikri mill-Iskola fi tmiem is-sena. Ġiet stabbilita Unità ta' Monitoraġġ tat-Tluq Bikri mill-iskola fil-Ministeru tal-Edukazzjoni u l-Impjiegi u kumitat interministerjali sabiex imexxi u jikkoordina l-azzjonijiet ta' politika dwar it-tluq bikri mill-iskola beda l-ħidma tiegħu f'Lulju 2014. Barra minn hekk, qed isiru sforzi biex tingħata t-tieni opportunità għall-edukazzjoni ta' kwalità għal gruppi fil-mira, jiġifieri persuni b'diżabilità. L-implimentazzjoni xierqa tal-Istrateġija Nazzjonali tal-Litteriżmu għal Kulħadd ([52]), imnedija f'Ġunju 2014, appoġġata minn fondi adegwati, tista' tgħin biex jiġu indirizzati problemi ta' litteriżmu. L-għan ġenerali tal-qafas strateġiku huwa li jippromwovi u jsaħħaħ il-prattiki ta' kwalità għolja ta' litteriżmu fost it-tfal, iż-żgħażagħ, l-adulti, ċittadini ta' pajjiżi terzi u persuni b'diffikultajiet fit-tagħlim, kif ukoll biex jitjiebu r-riżultati fil-litteriżmu. Programmi ta' ħiliet bażiċi attwali se jiġu kkonsolidati u estiżi iktar sabiex dawn isiru aktar effettivi. Aktar progress fit-tnaqqis fit-tluq bikri mill-iskola, kif ukoll fil-kisba ta' ħiliet bażiċi, se jiddependi ħafna fuq il-kwalità tat-tagħlim ([53]). Billi xi bidliet kbar jinsabu għaddejjin fis-settur skolastiku f'Malta (pereżempju, l-introduzzjoni ta' klassijiet b'abilitajiet differenti, il-benchmarking tal-għodod tal-eżamijiet u tat-tagħlim elettroniku), nuqqas ta' għalliema kwalifikati u tas-sengħa biżżejjed jistgħu jkunu ostaklu fil-promozzjoni ta' tagħlim iċċentrat fuq l-istudenti. Kemm l-Istrateġija tat-Tluq Bikri mill-Iskola, kif ukoll l-Istrateġija tal-Litteriżmu jirrikonoxxu l-ħtieġa li jittejjeb l-iżvilupp professjonali tal-għalliema fl-istadji kollha tal-karriera. Sa issa, il-miżura prinċipali prevista hija li jiġi stabbilit Istitut għal żvilupp professjonali kontinwu tal-għalliema fl-2015. Billi l-miżuri sabiex tittejjeb il-kwalità tat-tagħlim neċessarjament jeħtieġu perspettiva ta' politika għal perjodu medju u twil ta' żmien, impenn fit-tul fis-snin li ġejjin ser ikun kruċjali. Forniment tal-ħiliet tas-suq tax-xogħol Il-provvista tal-ħiliet għadha ma adattatx ruħha għall-ħtiġijiet tas-suq tax-xogħol. Ġew identifikati punti ta' konġestjoni mal-ispettru tal-ħiliet kollu kemm hu ([54]). Minħabba d-daqs żgħir tal-ekonomija, hemm sfida strutturali għal min iħaddem biex jirrekluta profili speċjalizzati b'esperjenza ta' xogħol rilevanti. Fost is-setturi b'livell għoli ta' ħiliet, il-kura tas-saħħa, il-finanzi u l-IT jispikkaw bħala dawk fejn id-domanda taqbeż sew il-provvista. Sidien Maltin irrikorrew biex jimpjegaw ħaddiema tas-sengħa minn barra l-pajjiż, iżda l-ħaddiema barranin għandhom it-tendenza li jkunu aktar diffiċli biex iżżommom. Barra minn hekk, minkejja żieda fit-teħid ta' edukazzjoni u taħriġ vokazzjonali ([55]), jirriżulta li fadal lok għat-tisħiħ tal-governanza u sħubijiet bejn il-fornituri u min iħaddem. Malta għadha ma żviluppatx sistema integrata ta' informazzjoni, li tiġbor dejta sistematika dwar postijiet vakanti madwar l-ekonomija kollha, u lanqas qafas ċar għall-monitoraġġ u l-antiċipazzjoni tal-ħiliet ([56]). Il-parteċipazzjoni fit-tagħlim tul il-ħajja ([57]), li għadha limitata, tnaqqas l-impjegabbiltà tar-residenti Maltin, b'mod partikolari fost dawk b'ħiliet baxxi ([58]) u l-ħaddiema akbar fl-età, li l-ħiliet tagħhom ta' spiss ma jkunux aġġornati u li l-impjegabbiltà tagħhom tkun fil-periklu. L-approċċ tal-awtoritajiet f'dan il-qasam huwa multidimensjonali, iżda l-politiki huma fl-istadji bikrija ta' implimentazzjoni. Wara konsultazzjoni mal-imsieħba soċjali, il-Gvern huwa fil-proċess li joħloq skema waħda nazzjonali ta' apprendistat. L-iskema se tkopri numru akbar ta' livelli ta' kwalifiki u karigi u tinkludi wkoll sistema ta' tnaqqis tat-taxxa introdotta mill-baġit tal-2014 ([59]). Qed jiġu introdotti aktar korsijiet vokazzjonali, li jkopru suġġetti addizzjonali, u l-għadd ta' apprendistati żdied sabiex tiġi ssodisfata d-domanda għolja. Barra minn hekk, il-Kummissjoni Nazzjonali għall-Edukazzjoni Avvanzata u Ogħla qed timmira li tintroduċi sistema nazzjonali ta' validazzjoni tat-tagħlim informali u mhux formali, b'allinjament mal-Qafas Malti għall-Kwalifiki. Malta qiegħda wkoll tippjana biex twaqqaf Kunsill tal-Ħiliet sabiex tallinja aħjar il-prodott tal-edukazzjoni mar-relevanza għas-suq ([60]) filwaqt li "suq tax-xogħol virtwali" huwa maħsub biex jiffaċilita t-tqabbil tal-ħiliet mal-postijiet ta' apprendistat. Fir-rigward tat-tagħlim tul il-ħajja, l-awtoritajiet fasslu Strateġija ta' Tagħlim tul il-Ħajja bil-għan li tiżdied il-parteċipazzjoni u ħejjew finanzjament dedikat għal dawk li jħaddmu biex iħarrġu lill-impjegati tagħhom permezz tal-Programm Operattiv 2014-2020 tal-Fond Soċjali Ewropew. Ir-rispons ta' politika jidher li sejjer fid-direzzjoni t-tajba. L-involviment tal-impriżi fit-tfassil ta' apprendistati aktar attraenti u ta' kwalità ogħla għadu jidher insuffiċjenti u sa issa d-domanda għall-apprendistati qiegħda taqbeż il-provvista. Impenji għall-2014 || Valutazzjoni fil-qosor Rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-pajjiżi (CSRs) ([1]) RSP 1: Korrezzjoni tad-defiċit eċċessiv b'mod sostenibbli sal-2014. Fl-2015, isir tisħiħ sinifikanti tal-istrateġija baġitarja biex ikun żgurat l-aġġustament strutturali meħtieġ ta' 0,6 % tal-PDG lejn l-objettiv ta' terminu medju. Wara dan, issir ħidma biex jinkiseb aġġustament strutturali ta' mill-inqas 0,5 % tal-PDG kull sena, u aktar minn hekk f'kundizzjonijiet ekonomiċi tajbin jew jekk meħtieġ li jiġi żgurat li r-regola tad-dejn tintlaħaq sabiex il-proporzjon tad-dejn tal-amministrazzjoni pubblika jinżamm fit-triq ta' tnaqqis sostnut. Finalizzar tal-adozzjoni ta' Att dwar ir-Responsabilità Fiskali bil-ħsieb li jiġi stabbilit qafas fiskali pluriennali vinkolanti bbażat fuq ir-regoli u li tiġi stabbilita istituzzjoni indipendenti inkarigata bil-monitoraġġ ta' regoli fiskali u l-approvazzjoni ta' previżjonijiet makroekonomiċi li fuqhom huwa bbażat l-ippjanar fiskali. Tkompli tittejjeb il-konformità fiskali u tiġi miġġielda l-evażjoni tat-taxxa billi tiġi żgurata t-tkomplija tat-tnedija u l-evalwazzjoni tal-miżuri meħuda sa issa, filwaqt li tittieħed azzjoni addizzjonali, b'mod partikolari permezz tal-promozzjoni tal-użu ta' mezzi elettroniċi ta' pagament. || Malta għamlet progress sostanzjali fl-indirizzar ta' RSP 1 (din il-valutazzjoni globali tar-RSP 1 teskludi valutazzjoni tal-konformità mal-Patt ta' Stabbiltà u Tkabbir). Malta indirizzat b'mod sħiħ ir-rakkomandazzjoni dwar il-qafas fiskali. F'Lulju 2014, il-Parlament Malti adotta l-Att dwar ir-Responsabilità Fiskali. Huwa jipprevedi l-istabbiliment ta' Kunsill Fiskali li japprova l-proġettazzjonijiet makroekonomiċi u fiskali mħejjija mill-Ministeru tal-Finanzi. Fl-ewwel sena wara l-adozzjoni tal-att, il-funzjonijiet tiegħu jitwettqu mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Verifika. Il-Kunsill Fiskali nħatar formalment fis-16 ta' Jannar 2015. Malta għamlet xi progress biex issaħħaħ il-konformità tat-taxxi u l-ġlieda kontra l-evażjoni tat-taxxa, iżda l-impatti konkreti tal-miżuri li jinsabu għaddejjin għadhom mhumiex ċari. Passi riċenti huma mixjin fid-direzzjoni t-tajba, iżda l-pass tal-bidla jista' jiġi aċċellerat, notevolment għall-fużjoni tad-dipartimenti tat-taxxa. L-ewwel sforzi biex tiġi esplorata l-promozzjoni ta' sistemi elettroniċi tal-ħlas huma inkoraġġanti, iżda s'issa huma ristretti għall-ħlas ta' taxxi. RSP 2: Tkun żgurata s-sostenibbiltà fit-tul tal-finanzi pubbliċi, tkomplija tar-riforma li għaddejja fil-pensjonijiet, pereżempju permezz tal-aċċellerazzjoni taż-żieda li diġà ġiet implimentata fl-età statutorja tal-irtirar u billi konsekuttivament din tiġi marbuta mal-bidliet fl-istennija tal-ħajja. Jiġi żgurat li riforma komprensiva tas-sistema tas-saħħa pubblika tipprovdi użu kosteffettiv u sostenibbli tar-riżorsi disponibbli, bħalma hu t-tisħiħ tal-kura primarja. || Malta għamlet progress limitat fl-indirizzar tar-RSP 2: Malta ma għamlet l-ebda progress dwar ir-riforma tas-sistema tal-pensjonijiet biex tħaffef iż-żieda fl-età statutorja tal-irtirar u konsegwentement torbotha mal-istennija tal-ħajja. Malta għamlet xi progress fit-titjib tal-kosteffettività tas-sistema tas-saħħa tagħha. L-awtoritajiet irreaġixxew b'mod pożittiv għar-rakkomandazzjonijiet u żiedu l-isforzi tagħhom favur ir-riforma u xi miżuri diġà qed jagħtu riżultati pożittivi. L-Istrateġija tas-Sistemi tas-Saħħa Nazzjonali u l-pjanijiet ta' azzjoni sussegwenti fuq is-sistema tas-saħħa ta' Malta jipprovdu bażi soda għal riforma komprensiva. Biex tiġi żgurata s-sostenibbiltà tas-sistema tas-saħħa huwa importanti li l-miżuri estensivi li ġew ippjanati u mnedija fil-governanza, il-promozzjoni tas-saħħa u l-prevenzjoni tal-mard u l-kura primarja jkomplu jiġu implimentati bl-istess ritmu. RSP 3: Tkomplija tal-isforzi ta' politika biex tiġi indirizzata r-rilevanza għas-suq tax-xogħol tal-edukazzjoni u t-taħriġ billi jiżdiedu l-isforzi dwar ir-riforma tas-sistema ta' apprendistat. Tkomplija tat-titjib tal-kisba ta' ħiliet bażiċi u tnaqqis tat-tluq bikri mill-iskola, b'mod partikolari billi tiġi ffinalizzata u implimentata l-strateġija nazzjonali tal-litteriżmu li ġiet imħabbra. Tkomplija tat-titjib tal-parteċipazzjoni tan-nisa fis-suq tax-xogħol, b'mod partikolari dawk li jixtiequ jerġgħu jidħlu fis-suq tax-xogħol permezz tal-promozzjoni ta' arranġamenti tax-xogħol flessibbli. || Malta għamlet xi progress biex tindirizza r-RSP 3: Sar xi progress fil-ħolqien ta' skema unika tal-apprendistat. Twaqqfet Unità tal-Apprendistat ġdida fil-Kulleġġ Malti tal-Arti, ix-Xjenza u t-Teknoloġija bħala korp uniku responsabbli mill-iskema tal-apprendistat. Huma meħtieġa sforzi oħra sabiex jiġi ffaċilitat tqabbil fil-pront tal-ħiliet mal-ħtiġijiet ta' min iħaddem. Malta għamlet xi progress dwar il-miżuri għat-titjib ulterjuri tal-kisbiet tal-ħiliet bażiċi u t-tnaqqis tat-tluq bikri mill-iskola. L-Istrateġija Nazzjonali tal-Litteriżmu għal Kulħadd ġiet imnedija f'Ġunju 2014. L-Istrateġija tat-Tluq Bikri mill-Iskola ġiet ippubblikata f'Ġunju 2014. Ġiet stabbilita Unità ta' Monitoraġġ tat-Tluq Bikri mill-Iskola fil-Ministeru tal-Edukazzjoni u l-Impjiegi u kumitat interministerjali sabiex imexxi u jikkoordina l-azzjonijiet ta' politika dwar it-tluq bikri mill-iskola beda l-ħidma tiegħu f'Lulju 2014. Huwa viżibbli xi progress biex tiġi indirizzata l-parteċipazzjoni tan-nisa fis-suq tax-xogħol permezz ta' appoġġ għall-bilanċ bejn ix-xogħol u l-familja. Ittieħdu xi passi biex jiġu introdotti arranġamenti flessibbli tax-xogħol fis-settur privat u qed jiġu introdotti miżuri mmirati lejn in-nisa b'obbligi ta' kura tat-tfal. It-titjib tal-parteċipazzjoni tan-nisa mdaħħla fiż-żmien, kemm f'termini ta' faċilitazzjoni taż-żamma u r-riintegrazzjoni fis-suq tax-xogħol, kif ukoll f'termini ta' aġġustamenti tal-ħiliet, jeħtieġ aktar attenzjoni. Għalkemm xi miżuri qegħdin jiġu implimentati, bħal inċentivi tat-taxxa u sussidji ta' pagi għal nisa mhux attivi 'l fuq mill-età ta' 40 sena li jidħlu fis-suq tax-xogħol, l-impatt tagħhom fuq l-impjiegi jeħtieġ li jkompli jiġi ssorveljat. Ingħatat attenzjoni limitata għal miżuri għal nisa li għandhom dipendenti oħra bħal anzjani jew persuni b'diżabilitajiet. Kumplessivament huwa osservat riżultat pożittiv f'termini taż-żieda fil-parteċipazzjoni tan-nisa fis-suq tax-xogħol u t-titjib tal-bilanċ tax-xogħol u l-familja. RSP 4: Id-diversifikazzjoni tat-taħlita tal-enerġija fl-ekonomija, inkluż billi jiżdied is-sehem tal-enerġija prodotta minn sorsi rinnovabbli. || Malta għamlet xi progress dwar id-diversifikazzjoni tat-taħlita enerġetika billi lestiet il-bini tal-interkonnettur tal-elettriku lejn l-Ewropa kontinentali u ħadet l-ewwel passi biex tressaq il-produzzjoni tal-elettriku lil hinn miż-żejt kif ukoll dwar miżuri biex iżżid l-effiċjenza fl-użu tal-enerġija RSP 5: Tkomplija tal-isforzi biex tiżdied l-effiċjenza u jitnaqqas it-tul tal-proċeduri tal-akkwist pubbliku; inkoraġġiment ta' alternattivi għall-finanzjament bid-dejn ta' kumpaniji permezz tal-iffaċilitar tal-aċċess għas-swieq kapitali u l-iżvilupp ta' fondi ta' kapital ta' riskju; u żieda fl-effiċjenza tas-sistema ġudizzjarja billi jiġi żgurat li jkun hemm implimentazzjoni fil-ħin u effiċjenti tar-riforma ġudizzjarja ppjanata. || Malta għamlet xi progress biex tindirizza r-RSP 5: Malta għamlet progress sostanzjali dwar miżuri li jikkonċernaw proċeduri tal-akkwist pubbliku. It-tul attwali tal-proċeduri tal-akkwist naqas b'mod sinifikanti, minn 191 jum fl-2013 (233 jum fl-2009) għal 115-il jum fl-2014. Dan it-tnaqqis jirriżulta b'mod partikolari mill-introduzzjoni tal-akkwist elettroniku obbligatorju (in-notifika elettronika, l-aċċess elettroniku u s-sottomissjoni elettronika) sa minn Jannar 2013. Barra minn hekk, id-dipartimenti governattivi rilevanti ġew imsaħħa. Iż-żieda fil-kapaċità amministrattiva addizzjonali mħabbra għandha tikkonsolida l-kisbiet u tnaqqas it-tul tal-proċedura xi ftit iżjed, u b'hekk iġġib lil Malta eqreb lejn il-medja tal-UE. Malta għamlet xi progress dwar miżuri li jinkoraġġixxu alternattivi għall-finanzjament tal-kumpaniji bid-dejn. Reviżjoni tal-iskema start-up minn Malta Enterprise tinsab għaddejja. L-awtoritajiet nedew pjattoforma tal-kapital tar-riskju sabiex jgħinu lill-impriżi li jkunu fil-fażi tal-bidu u ħabbru Programm tal-Inv