Rapport Speċjali Inizjattivi ta’ politika 
u appoġġ finanzjarju tal- 
UE għall-integrazzjoni 
tar-Rom: sar progress 
sinifikanti fl-aħħar 10 snin, 
iżda sforzi addizzjonali 
huma meħtieġa fil-prattikaMT 2016  Nru  14
IL/uniF6BAQORTI
EWROPEA 
TAL/uniF6BAAWDITUR I

IL-QORTI EWROPEA TAL-AWDITURI  
12, rue Alcide De Gasperi  
1615 Luxembourg  
LUXEMBOURG
Tel. +352 4398-1
Mistoqsijiet:  eca.europa.eu/mt/Pages/ContactForm.aspx
Sit web:  eca.europa.eu
Twitter: @EUAuditorsECA
Ħafna informazzjoni addizzjonali dwar l -Unjoni Ewropea hija disponibbli fuq l -Internet.  
Jista’ jsir aċċess għaliha permezz tas -server Europa ( http://europa.eu ).
Il-Lussemburgu: L -Uffiċċju tal -Pubblikazzjonijiet tal -Unjoni Ewropea, 2016
Print ISBN 978-92-872-5319-4 ISSN 1831-0907 doi:10.2865/555319 QJ-AB-16-018-MT-C
PDF ISBN 978-92-872-5299-9 ISSN 1977-5741 doi:10.2865/924685 QJ-AB-16-018-MT-N
EPUB ISBN 978-92-872-5310-1 ISSN 1977-5741 doi:10.2865/068986 QJ-AB-16-018-MT-E
© L-Unjoni Ewropea, 2016
Ir-riproduzzjoni hija awtorizzata kemm -il darba jissemma s -sors oriġinali.
Printed in Luxembourg
Inizjattivi ta’ politika 
u appoġġ finanzjarju tal-
UE għall-integrazzjoni 
tar-Rom: sar progress 
sinifikanti fl-aħħar 10 snin, 
iżda sforzi addizzjonali 
huma meħtieġa fil-prattika
(skont l-Artikolu 287(4), it-tieni subparagrafu, TFUE)Rapport SpeċjaliMT 2016  Nru 14
02
 Tim tal-awditjar
Ir-rapporti speċjali tal-QEA jagħtu r-riżultati tal-awditi tal-prestazzjoni u tal-konformità tagħha li jikkonċernaw oqsma 
baġitarji jew suġġetti ta’ ġestjoni speċifiċi. Il-QEA tagħżel u tfassal dawn il-kompiti tal-awditjar biex ikollhom impatt 
massimu billi tqis ir-riskji għall-prestazzjoni jew għall-konformità, il-livell ta’ introjtu jew ta’ nfiq involut, l-iżviluppi li jkunu 
għad iridu jseħħu u l-interess politiku u pubbliku.
Dan l-awditu tal-prestazzjoni ġie prodott mill-Awla II tal-Awditjar — immexxija minn Henri Grethen, Membru tal-QEA — li 
tispeċjalizza fl-oqsma ta’ nfiq ta’ politiki strutturali, trasport u enerġija. L-awditu tmexxa mill-Membru Relatur Henri  
Grethen, b’appoġġ minn Marc Hostert, il-Kap tal-kabinett; it-tim ċentrali tal-awditjar kien jikkonsisti minn Emmanuel 
Rauch, Maniġer Prinċipali, Naiara Zabala Eguiraun, Aino Nyholm u Zhivka Kalaydzhieva, Awdituri. Ingħata appoġġ lingwis -
tiku minn Richard Moore.
03
 Werrej
Paragrafu
 Glossarju
I – VII Sommarju eżekuttiv
1 – 14 Introduzzjoni
1 – 3 Il-popolazzjoni Rom
4 – 8 Qafas legali u ta’ politika
9 – 12 L-UE kif tipprovdi appoġġ finanzjarju għall-miżuri ta’ integrazzjoni tar-Rom?
13 – 14 Ir-rwol tal-organizzazzjonijiet Ewropej u internazzjonali oħra b’rabta mal-integrazzjoni tar-Rom
15 – 26 Ambitu u objettivi tal-awditjar
27 – 120 Osservazzjonijiet
27 – 56 Sar progress f’termini tal-istrateġiji fis-seħħ fil-livell tal-UE u f’dak tal-Istati Membri, iżda l-biċċa 
l-kbira mit-titjib sar tard wisq biex ikollu impatt fuq il-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013
29 – 40 Fl-2011 intlaħaq qbil dwar inizjattiva ta’ politika tal-UE dwar l-inklużjoni tar-Rom, wara t-tkabbir tal-UE fl-
2004 u fl-2007
41 – 56 Progress fil-livell tal-Istati Membri: kienu ġew adottati Strateġiji Nazzjonali għall-Integrazzjoni tar-Rom, 
iżda kien għad fadal xi nuqqasijiet
57 – 94 Fil-qasam tal-politika ta’ koeżjoni, qed tingħata aktar attenzjoni għall-miżuri ta’ integrazzjoni tar-
Rom fil-perjodu 2014-2020 meta mqabbel mal-perjodu 2007-2013
59 – 65 Minkejja li l-integrazzjoni tar-Rom ma tissemmiex fil-qafas legali għall-2007-2013, l-Istati Membri magħżula 
semmew l-integrazzjoni tar-Rom fil-programmi operazzjonali tagħhom
66 – 83 Fokus akbar fuq kwistjonijiet relatati mar-Rom fil-livell tal-UE kien rifless fil-qafas tal-FSIE għall-2014-2020
84 – 94 L-għodod ta’ monitoraġġ fil-livell tal-PO li kienu disponibbli matul il-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-
2013 ma kinux adattati għall-kejl tal-prestazzjoni ta’ miżuri ta’ integrazzjoni tar-Rom
04 Werrej 
95 – 120 Il-biċċa l-kbira mill-proġetti twettqu kif ippjanat, iżda l-kriterji tal-”aħjar prattika” li 
jikkontribwixxu għall-inklużjoni b’suċċess tar-Rom mhux dejjem ġew applikati, u l-monitoraġġ tal-
prestazzjoni tal-proġetti kien diffiċli
96 – 100 Il-proġetti kollha eżaminati kienu f’konformità mal-objettivi tal-PO, iżda l-proċeduri tal-għażla ma 
kellhomx l-għan speċifiku li jagħżlu proġetti relatati mal-inklużjoni tar-Rom
101 – 102 B’mod ġenerali, il-proġetti twettqu skont il-pjan
103 – 115 Hemm indikazzjoni li kunsiderazzjoni aħjar tal-kriterji speċifiċi għar-Rom, bħall-Prinċipji Bażiċi Komuni 
(PBK) dwar l-inklużjoni tar-Rom, ikkontribwiet b’mod pożittiv għall-prestazzjoni tal-proġetti
116 – 120 Il-valutazzjoni tar-riżultati għall-perjodu 2007-2013 kienet aktar diffiċli minħabba f’diffikultajiet fil-ġbir ta’ 
informazzjoni dwar il-poplu Rom
121 – 133 Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet
 Anness I  — Programmi operazzjonali eżaminati
 Anness II —  Korpi ta’ governanza tal-Fondi Strutturali fl-Istati Membri miżjura
 Anness III —  Prinċipji Bażiċi Komuni (PBK) dwar l-inklużjoni tar-Rom
 Ir-risposta tal-Kummissjoni
05
 Glossarju
Awtorità Maniġerjali : Awtorità maniġerjali hija awtorità pubblika nazzjonali, reġjonali jew lokali (jew kwalunkwe 
korp pubbliku jew privat ieħor), li tkun ġiet iddesinjata minn Stat Membru biex timmaniġġja programm 
operazzjonali. Il-kompiti tagħha jinkludu li tagħżel proġetti biex jiġu ffinanzjati, li timmonitorja kif il-proġetti jiġu 
implimentati u li tirrapporta lill-Kummissjoni dwar l-aspetti finanzjarji u r-riżultati miksuba.
Diskriminazzjoni : Id-Direttiva Nru 2000/43 tiddefinixxi żewġ tipi ta’ diskriminazzjoni:
 ο Diskriminazzjoni diretta  tiġri fejn persuna tiġi ttrattata inqas favorevolment minn oħra, (jew milli) kienet 
jew tkun sejra tiġi ttrattata (persuna oħra) f’sitwazzjoni komparabbli għal raġunijiet tal-oriġini tar-razza jew 
l-etniċità.
 ο Diskriminazzjoni indiretta tiġri fejn dispożizzjoni, kriterju jew prattika apparentement newtrali, jitfgħu 
persuni ta’ oriġini, ta’ razza jew grupp etniku fi żvantaġġ partikolari pparagunati ma’ persuni oħra, għajr jekk 
din id-dispożizzjoni, dan il-kriterju jew din il-prattika jkunu ġġustifikati oġġettivament minn mira leġittima 
u jekk il-mezzi għall-kisba ta’ din il-mira jkunu sewwa u meħtieġa.
Diskriminazzjoni istituzzjonali : Diskriminazzjoni li jkollha l-għeruq tagħha fi strutturi u proċeduri 
organizzazzjonali.
Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali (FEŻR) : Il-Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali (FEŻR) għandu l-għan 
li jirrinforza l-koeżjoni ekonomika u soċjali fi ħdan l-Unjoni Ewropea billi jirrimedja l-iżbilanċi reġjonali prinċipali 
permezz ta’ appoġġ finanzjarju, għall-ħolqien ta’ infrastruttura u ta’ investiment produttiv għall-ħolqien ta’ xogħol, 
prinċipalment għan-negozji.
Fond Soċjali Ewropew (FSE) : Il-Fond Soċjali Ewropew (FSE) għandu l-għan li jsaħħaħ il-koeżjoni ekonomika 
u soċjali fi ħdan l-Unjoni Ewropea billi jtejjeb l-impjieg u l-opportunitajiet ta’ xogħol (prinċipalment permezz ta’ 
miżuri ta’ taħriġ), filwaqt li jħeġġeġ livell għoli ta’ impjieg u l-ħolqien ta’ aktar xogħlijiet u ta’ xogħlijiet aħjar.
Fondi Strutturali u ta’ Investiment Ewropej (FSIE) : Il-Fondi Strutturali u ta’ Investiment Ewropej (FSIE) huma 
l-mezz li bih l-Unjoni tnaqqas id-disparitajiet bejn il-livelli ta’ żvilupp tad-diversi reġjuni tagħha, u li bih tgħin lir-
reġjuni inqas żviluppati biex ilaħħqu mal-oħrajn. Ibbażat fuq l-Artikolu 174 TFUE, huma jikkontribwixxu għall-għan li 
tissaħħaħ il-koeżjoni ekonomika, soċjali u territorjali.
Inklużjoni soċjali : Il-proċess tat-titjib tat-termini għal individwi u gruppi sabiex dawn jipparteċipaw fis-soċjetà.
L-inklużjoni soċjali għandha l-għan li tagħti s-setgħa lil nies foqra u emarġinati biex dawn jieħdu vantaġġ mill-
opportunitajiet globali dejjem jiżdiedu. Hija tiżgura li n-nies ikollhom leħen fid-deċiżjonijiet li jaffettwawlhom 
ħajjithom u li huma jgawdu minn aċċess ugwali għas-swieq, għas-servizzi u għall-ispazji politiċi, soċjali u fiżiċi.
Korp Intermedjarju : Korp intermedjarju huwa kwalunkwe korp jew servizz pubbliku jew privat li jaġixxi taħt 
ir-responsabbiltà ta’ awtorità maniġerjali, jew li jwettaq dmirijiet f’isem awtorità bħal din fir-rigward ta’ benefiċjarji 
li jimplimentaw operazzjonijiet.
Kundizzjonalitajiet ex ante  (EAC) : Kundizzjonalitajiet ex ante  (EAC) huma kriterji stabbiliti fi ftehimiet ta’ sħubija, 
li jitqiesu bħala prerekwiżiti meħtieġa għall-użu effettiv u effiċjenti tal-appoġġ tal-Unjoni li jkun kopert minn dawk 
il-ftehimiet. Meta jħejju l-programmi operazzjonali taħt il-FEŻR, taħt il-Fond ta’ Koeżjoni u taħt l-FSE fil-perjodu 
ta’ programmazzjoni 2014-2020, l-Istati Membri jridu jivvalutaw jekk dawn il-kundizzjonijiet ikunux issodisfati. 
F’każ li ma jkunux ġew issodisfati, ikun jeħtieġ li jitħejjew pjanijiet ta’ azzjoni biex jiġi żgurat li dawn jiġu ssodisfati 
sal-31 ta’ Diċembru 2016.
06 Glossarju 
Organizzazzjoni nongovernattiva (NGO) : It-terminu Organizzazzjoni nongovernattiva (NGO) jintuża biex jirreferi 
għal firxa ta’ organizzazzjonijiet differenti li tipikament jikkondividu l-karatteristiċi li ġejjin:
 ο Huma ma jinħolqux biex jiġġeneraw profitt. Għalkemm jista’ jkun li dawn ikunu ħallsu lill-impjegati u jistgħu 
jkunu involuti f’attivitajiet li jiġġeneraw id-dħul, huma ma jaqsmux il-profitti bejn il-membri.
 ο Huma gruppi volontarji ta’ ċittadini.
 ο Irid ikollhom xi grad ta’ eżistenza formali jew istituzzjonali (eż. statuti jew dokument regolatorju ieħor li jistipula 
l-missjoni, l-objettivi u l-ambitu tagħhom) billi għandhom l-obbligu li jagħtu rendikont lill-membri u lid-
donaturi tagħhom.
 ο Huma indipendenti, b’mod partikolari minn gvernijiet, minn awtoritajiet pubbliċi, minn partiti politiċi u minn 
organizzazzjonijiet kummerċjali.
Output : Dak li jiġi prodott jew li jinkiseb bir-riżorsi allokati għal intervent (pereżempju, għotjiet li jitqassmu lill-
bdiewa, korsijiet ta’ taħriġ li jingħataw lil persuni qiegħda, triq li tinbena f’pajjiż fil-fażi tal-iżvilupp).
Prinċipju Bażiku Komuni (PBK) : Il-Prinċipji Bażiċi Komuni (PBK) huma sett ta’ 10 kriterji biex jiżguraw is-suċċess 
fl-inizjattivi ta’ inklużjoni tar-Rom. Dawn il-prinċipji ġew diskussi fl-ewwel laqgħa tal-Pjattaforma Ewropea għall-
inklużjoni tar-Rom li saret fl-2009 fi Praga. Huma mbagħad ġew inklużi bħala anness għall-konklużjonijiet ta’ laqgħa 
tal-Kunsill Impjiegi, Politika Soċjali, Saħħa u Affarijiet tal-Konsumatur li saret fit-8 ta’ Ġunju 2009.
Programm operazzjonali (PO) : Programm operazzjonali (PO) jistipula l-prijoritajiet u l-objettivi speċifiċi ta’ 
Stat Membru u kif il-finanzjament tal-UE (kofinanzjament mill-UE u kofinanzjament nazzjonali pubbliku u privat) 
ikun se jintuża matul perjodu partikolari (ġeneralment ta’ 7 snin) biex jiffinanzja proġetti. Dawn il-proġetti jridu 
jikkontribwixxu għall-ilħuq ta’ għadd partikolari ta’ objettivi speċifikati fil-livell tal-assi prijoritarju tal-PO. Jeżistu 
programmi operazzjonali għal kull wieħed mill-fondi fil-qasam ta’ Koeżjoni (jiġifieri l-FEŻR, il-Fond ta’ Koeżjoni 
u l-FSE). PO jitħejja mill-Istat Membru u jrid jiġi approvat mill-Kummissjoni qabel ma jkunu jistgħu jsiru pagamenti 
mill-baġit tal-UE. Il-programmi operazzjonali jistgħu jiġu mmodifikati biss matul il-perjodu kopert, jekk ikun hemm 
qbil bejn iż-żewġ partijiet.
Punt ta’ Kuntatt Nazzjonali għar-Rom (NRCP) : Il-Punt ta’ Kuntatt Nazzjonali għar-Rom (NRCP) huwa awtorità 
nazzjonali li r-rwol tagħha huwa li tikkoordina l-iżvilupp u l-implimentazzjoni tal-Istrateġija Nazzjonali għall-
Integrazzjoni tar-Rom/ta’ sett ta’ miżuri ta’ politika integrati.
Rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-pajjiżi (CSR) : Rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-pajjiżi (CSR) huma 
rakkomandazzjonijiet relatati mal-isfidi strutturali li huwa xieraq li jiġu indirizzati permezz ta’ investimenti 
pluriennali li jaqgħu direttament taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tal-Fondi SIE, kif stipulat fir-Regolamenti speċifiċi 
għall-Fond. Huma jiġu adottati mill-Kummissjoni skont l-Artikolu 121(2) u l-Artikolu 148(4) tat-Trattat dwar 
il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (TFUE).
Riżultat : Bidliet immedjati li jirriżultaw għad-destinatarji diretti fi tmiem il-parteċipazzjoni tagħhom f’intervent 
(pereżempju, aċċessibbiltà aħjar għal żona minħabba l-kostruzzjoni ta’ triq, trainees li jkunu sabu xogħol).
07 Glossarju 
Segregazzjoni/Desegregazzjoni :
 ο Segregazzjoni  tiġi kkawżata minn għadd ta’ fatturi, inklużi azzjonijiet diskriminatorji u mekkaniżmi ekonomiċi 
u demografiċi. Hija kkaratterizzata mis-separazzjoni fiżika u soċjali tal-membri ta’ grupp emarġinat mill-membri 
ta’ gruppi mhux emarġinati, u mill-aċċess inugwali għal servizzi prinċipali (mainstream), inklużivi u ta’ kwalità 
għolja.
 ο Desegregazzjoni tfisser azzjoni li telimina s-segregazzjoni. Miżuri ta’ desegregazzjoni għandhom jistabbilixxu 
l-kundizzjonijiet għall-aċċess ugwali għal servizzi ta’ kwalità għolja, inklużi l-edukazzjoni, l-akkomodazzjoni, 
is-suq tax-xogħol, is-saħħa u kwalunkwe qasam rilevanti ieħor.
Strateġija Nazzjonali għall-Integrazzjoni tar-Rom (NRIS) : Kull Stat Membru b’popolazzjoni Rom intalab mill-
Kummissjoni biex iħejji Strateġija Nazzjonali għall-Integrazzjoni tar-Rom (NRIS) li tkopri l-perjodu 2011-2020 jew, 
jekk diġà kienet teżisti strateġija, biex jadattaha biex tilħaq il-miri tal-UE għall-integrazzjoni tar-Rom, b’azzjonijiet 
immirati u b’finanzjament (nazzjonali, tal-UE u oħrajn) li jkun suffiċjenti sabiex dawn jitwasslu. Dawn l-istrateġiji 
għandhom jipproponu wkoll soluzzjonijiet għall-indirizzar tal-ostakoli attwali għal użu aktar effettiv tal-fondi 
tal-UE, u jħejju l-pedament għal mekkaniżmu ta’ monitoraġġ robust sabiex jiġu żgurati riżultati konkreti għar-Rom. 
Xi Stati Membri ma għandhomx NRIS bħal din, iżda minflok għandhom “sett ta’ miżuri integrati”.
08
 Sommarju eżekuttiv
I
Il-poplu Rom tal-Ewropa ilu suġġett għal diskriminazzjoni minn meta, ħafna sekli ilu, wasal fit-territorju tal-Unjoni 
Ewropea tal-lum. Illum, il-popolazzjoni Rom hija l-akbar minoranza etnika fl-UE, b’daqs stmat ta’ 6.2 miljun persuna, 
u hija fil-biċċa l-kbira tagħha emarġinata. Fl-Istati Membri fejn il-konċentrazzjoni tal-popolazzjoni Rom hija l-ogħla, 
in-poplu Rom jirrappreżenta bejn 15 % u 20 % tal-istudenti tal-iskola u tal-parteċipanti ġodda fis-suq tax-xogħol.
II
L-akbar parti tal-appoġġ finanzjarju tal-UE għall-miżuri ta’ inklużjoni soċjali inġenerali, inklużi miżuri li jippromwovu 
l-inklużjoni tar-Rom, tiġi pprovduta permezz tal-Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali (FEŻR) u tal-Fond Soċjali 
Ewropew (FSE). L-ammont li jingħadda speċifikament għal inizjattivi ta’ integrazzjoni tar-Rom mhuwiex irreġistrat. 
Madankollu, id-dokumenti ta’ ppjanar tal-Istati Membri jissuġġerixxu li ġew assenjati madwar EUR 1.5 biljun għall-
integrazzjoni soċjoekonomika ta’ komunitajiet emarġinati bħar-Rom matul il-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-
2020. Ċifri indikattivi simili mhumiex disponibbli għall-perjodu 2007-2013.
III
Fl-awditu tagħna, aħna vvalutajna jekk l-inizjattivi ta’ politika u l-appoġġ finanzjarju tal-UE permezz tal-FEŻR u l-FSE 
kinux ikkontribwew b’mod effettiv għall-integrazzjoni tar-Rom. B’mod partikolari, aħna eżaminajna jekk:
- l-istrateġiji tal-UE u dawk nazzjonali għar-Rom iffaċilitawx l-użu effettiv tal-FEŻR u tal-FSE għall-miżuri ta’ 
inklużjoni tar-Rom f’kull perjodu ta’ programmazzjoni;
- il-qafas tal-FEŻR u tal-FSE għal kull perjodu ta’ programmazzjoni kienx imfassal sabiex jippermetti miżuri effet -
tivi ta’ appoġġ għall-integrazzjoni tar-Rom; u
- il-proġetti implimentati taħt il-FEŻR u l-FSE matul il-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013 ikkontribwewx 
b’mod effettiv għall-integrazzjoni tar-Rom.
Ix-xogħol tal-awditjar twettaq fil-Kummissjoni u f’erba’ Stati Membri (il-Bulgarija, Spanja, l-Ungerija u r-Rumanija), 
u kopra l-perjodu mill-2007 sal-2015.
09 Sommarju eżekuttiv 
IV
Aħna sibna li l-Kummissjoni għamlet progress sinifikanti fl-istipular ta’ inizjattivi ta’ politika tal-UE li jippromwovu 
l-integrazzjoni tar-Rom, u li l-Istati Membri kollha miżjura kienu żviluppaw Strateġija Nazzjonali għall-Integrazzjoni 
tar-Rom (NRIS) sal-2012, iżda li dan kollu kien wasal tard wisq biex ikollu impatt fuq it-tfassil tal-programmi ope -
razzjonali (PO) taħt il-FEŻR u l-FSE u fuq l-għażla tal-proġetti matul il-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013. 
Għad fadal għadd ta’ nuqqasijiet fir-rigward ta’ dawn l-NRISs. L-ewwel nett, l-istrateġiji nazzjonali ma jindikawx 
x’livell ta’ finanzjament huwa meħtieġ sabiex jitwettqu l-miżuri proposti għall-inklużjoni tar-Rom. Huma lanqas 
ma jindikaw l-ammont ta’ flus disponibbli għal miżuri bħal dawn mill-baġit nazzjonali u, permezz tal-FEŻR u l-FSE, 
mill-baġit tal-UE. It-tieni nett, il-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni u l-anti-żingariżmu ma ngħatawx biżżejjed atten -
zjoni. It-tielet nett, il-ħtieġa għal parteċipazzjoni attiva mill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, b’mod partikolari 
mir-rappreżentanti tal-komunità Rom nfisha, mhux dejjem ittieħdet inkunsiderazzjoni fl-Istati Membri magħżula 
meta kienu qed jiġu abbozzati l-NRISs. Fl-aħħar nett, ir-rwol tal-Punti ta’ Kuntatt Nazzjonali għar-Rom (NRCP) li ġew 
stabbiliti biex jikkoordinaw l-iżvilupp u l-implimentazzjoni tal-NRISs xi drabi kien imminat minn nuqqas ta’ tqabbil 
bejn ir-riżorsi u r-responsabbiltajiet.
V
Rigward il-perjodu 2014-2020, ġew innutati għadd ta’ titjibiet: pereżempju, l-integrazzjoni tar-Rom tissemma b’mod 
espliċitu fir-Regolament dwar il-Fondi Strutturali u ta’ Investiment Ewropej (FSIE), u ġiet introdotta prijorità għal 
finanzjament speċifiku. Barra minn hekk, l-Istati Membri b’rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-pajjiżi (CSR) rela -
tati mal-integrazzjoni tar-Rom huma obbligati li jiddedikaw fondi biex jippromwovuha. Madankollu, aħna nqisu li 
jinħtieġu sforzi addizzjonali kemm fil-livell tal-Kummissjoni kif ukoll fil-livell tal-Istati Membri sabiex jiġi żgurat li 
dawn il-bidliet jirriżultaw fi proġetti li jikkontribwixxu aħjar għall-integrazzjoni tar-Rom fil-prattika.
VI
Il-biċċa l-kbira mill-proġetti taħt il-FEŻR u taħt l-FSE eżaminati matul l-awditu tagħna kienu laħqu l-objettivi ġenerali 
tagħhom, iżda dawn l-objettivi spiss ma kinux relatati b’mod speċifiku mar-Rom. Aħna kkonkludejna wkoll li kien 
hemm probbabiltà akbar li l-proġetti li kienu ntgħażlu u ġew implimentati skont il-kriterji tal-”aħjar prattika” adot -
tati mill-Kunsill, l-hekk imsejħa Prinċipji Bażiċi Komuni (PBK) dwar l-Inklużjoni tar-Rom, jikkontribwixxu b’mod effet -
tiv għall-integrazzjoni tal-popolazzjoni Rom. Barra minn hekk, aħna sibna li l-monitoraġġ tal-progress li sar mill-
proġetti ta’ integrazzjoni tar-Rom kien diffiċli, prinċipalment minħabba f’nuqqasijiet marbutin mad-disponibbiltà 
u l-kwalità tad- data  dwar il-parteċipanti Rom. In-nuqqas ta’ data  robusta u komprensiva hija problema mhux biss 
fir-rigward tal-proġetti, iżda wkoll għat-tfassil tal-politika fil-livell tal-UE u f’dak nazzjonali. Sakemm ma titteħidx 
azzjoni malajr, din is-sitwazzjoni se tibqa’ ma tinbidilx għall-perjodu 2014-2020.
10 Sommarju eżekuttiv 
VII
Aħna nagħmlu r-rakkomandazzjonijiet li ġejjin f’dan ir-rapport:
Rakkomandazzjoni 1
Meta jkunu qed jirrevedu jew jemendaw l-NRISs tagħhom, l-Istati Membri għandhom:
(a) jispeċifikaw x’livell ta’ finanzjament huwa meħtieġ sabiex jitwettqu l-miżuri għall-inklużjoni tar-Rom li jkunu 
proposti fl-istrateġija. L-NRISs għandhom jindikaw il-finanzjament disponibbli għal miżuri bħal dawn mill-baġit 
nazzjonali u, permezz tal-FEŻR u tal-FSE, mill-baġit tal-UE. Barra minn hekk, l-Istati Membri għandhom jimpen -
jaw lilhom nfushom formalment biex jiżguraw li l-isforzi għall-implimentazzjoni ta’ miżuri favur l-integrazzjoni 
tar-Rom ma jiġux ipperikolati minn bidliet fil-prijoritajiet politiċi fuq terminu qasir;
(b) jinkludu indikaturi u valuri mmirati li jittrattaw il-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni jew, b’mod aktar speċifiku, 
l-anti-żingariżmu. Matul il-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-2020, dawn l-indikaturi għandhom jittieħdu 
inkunsiderazzjoni wkoll fit-tfassil ta’ miżuri li jippromwovu l-inklużjoni ta’ komunitajiet Rom emarġinati fi ħdan 
il-qafas tal-FSIE, b’konformità mar-rekwiżiti tad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali;
(c) jiżguraw li l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, inklużi r-rappreżentanti tar-Rom, jiġu kkonsultati u inklużi 
b’mod sistematiku meta jkunu qed jiġu ppjanati u implimentati miżuri ta’ integrazzjoni tar-Rom;
(d) jiddefinixxu f’aktar dettall ir-rwol tal-NRCPs b’rabta mal-NRISs u jiżguraw li s-setgħat u r-responsabbiltajiet tal-
NRCPs ikunu proporzjonati mar-riżorsi li jkunu disponibbli għalihom.
Rakkomandazzjoni 2
(a) Meta tirrevedi l-programmi operazzjonali rilevanti, il-Kummissjoni għandha tiżgura li l-miżuri li jitwettqu taħt 
il-FSIE jkunu ta’ natura inklużiva u li jkun fihom dispożizzjonijiet immirati lejn il-ġlieda kontra s-segregazzjoni. 
Prattiki segregazzjonali għandhom jiġu deskritti b’mod ċar u esklużi b’mod espliċitu mill-finanzjament taħt 
il-qafas tal-FSIE (u mhux biss jissemmew fil-premessi), u għandha tingħata attenzjoni partikolari f’din il-konness -
joni lill-edukazzjoni u lil proġetti ta’ akkomodazzjoni. Dan jgħin sabiex tissaħħaħ ir-rabta bejn is-CSRs u l-użu 
tal-FSIE.
(b) Fil-laqgħat tal-kumitat ta’ monitoraġġ tal-PO, il-Kummissjoni għandha tagħmel użu sħiħ mill-informazzjoni 
inkluża fir-rapporti li l-Istati Membri huma meħtieġa jipprovdu wara l-2016, skont ir-Rakkomandazzjoni tal-
Kunsill dwar miżuri Effettivi ta’ Integrazzjoni tar-Rom, kif ukoll mis-sejbiet li jirriżultaw minn dik l-informazzjoni. 
Dan sabiex jiġi żgurat li l-oqsma ta’ dgħufija identifikati fir-rapporti jiġu indirizzati permezz tal-fondi FSIE u/jew 
il-fondi tal-Istati Membri (pereżempju, permezz ta’ riallokazzjoni tal-fondi għal oqsma fejn ikunu ġew identifi -
kati nuqqasijiet).
11 Sommarju eżekuttiv 
Rakkomandazzjoni 3
L-Istati Membri għandhom jagħmlu użu mill-kriterji tal-”aħjar prattika” għall-integrazzjoni tar-Rom (bħall-10 PBK 
tal-Kunsill) meta joħorġu sejħiet għal proposti u meta jagħżlu l-proġetti. Fejn xieraq, għandhom jiġu organizzati 
sejħiet sabiex jintagħżlu proġetti fit-tul favur il-komunitajiet Rom emarġinati. Fl-aħħar nett, kull fejn ikun possibbli, 
l-allokazzjoni tal-finanzjament mill-FSIE għandha tkun suġġetta għas-sostenibbiltà tal-proġetti wara li jiġu kkomple -
tati u mingħajr finanzjament kontinwat mill-UE. Dawn l-aspetti għandhom jiġu kkunsidrati meta jiġu mmodifikati 
l-programmi operazzjonali 2014-2020.
Rakkomandazzjoni 4
Il-Kummissjoni għandha tiżgura, fil-perjodu ta’ programmazzjoni li jmiss jew meta tirrevedi l-programmi operazz -
jonali, li l-objettivi ta’ integrazzjoni tar-Rom inklużi fl-NRISs ikunu riflessi fil-qafas tal-FSIE fil-livelli operazzjonali 
kollha, kull meta jkun applikabbli. F’dan il-kuntest, hija għandha tiżgura li d- data  tinġabar b’mod affidabbli sabiex 
il-progress bejn proġetti individwali u fil-livelli kollha tal-amministrazzjoni ikun jista’ jiġi mmonitorjat u evalwat.
Rakkomandazzjoni 5
L-Istati Membri għandhom jikkumplimentaw l-indikaturi komuni tal-outputs u tar-riżultati, li huma stipulati fil-
leġiżlazzjoni tal-FSIE, b’indikaturi speċifiċi għar-Rom, fejn xieraq. Dawn l-indikaturi għandhom jiġu allinjati ma’ dawk 
speċifikati fl-NRISs, u għandhom jintużaw sussegwentement fil-monitoraġġ tal-programmi operazzjonali 2014-2020. 
Huma jistgħu jkomplu jibnu fuq dawk żviluppati mill-Aġenzija għad-Drittijiet Fundamentali fl-2016.
Rakkomandazzjoni 6
L-Istati Membri għandhom jikkunsidraw li jaġixxu flimkien, fid-dawl tat-tħejjijiet għall-perjodu ta’ programmazzjoni 
li jmiss, biex ifittxu li jiżguraw ċertezza tad-dritt dwar l-użu tal-FSE għall-finanzjament ta’ kwalunkwe miżura ta’ 
inklużjoni soċjali, irrispettivament mir-rabta tagħha mal-impjieg. Bit-tneħħija tal-inċertezza tad-dritt, ikun aktar faċli 
għall-Istati Membri li jagħmlu użu sħiħ mill-FSE għall-fini tal-inklużjoni soċjali, inkluż permezz ta’ miżuri biex tiġi 
miġġielda d-diskriminazzjoni.
Rakkomandazzjoni 7
Il-Kummissjoni għandha tikkunsidra li tipproponi bidliet għal-leġiżlazzjoni tal-FSIE biex tiżgura li, mill-perjodu ta’ 
programmazzjoni li jibda fl-2020, id-distribuzzjoni tal-fondi fost l-Istati Membri differenti tieħu inkunsiderazzjoni 
indikaturi speċifiċi tal-inklużjoni soċjali: b’mod partikolari, il-proporzjon ta’ gruppi emarġinati bħar-Rom fi ħdan 
il-popolazzjoni. Hija għandha tiżgura li kwalunkwe fondi addizzjonali tal-FSE li jsiru disponibbli għall-Istati Membri 
b’riżultat ta’ din il-bidla, jiġu assenjati għall-iskop speċifiku li jappoġġaw lill-komunitajiet emarġinati.
Rakkomandazzjoni 8
(a) Il-Kummissjoni għandha taħdem flimkien mal-Istati Membri biex tiżviluppa metodoloġija komuni li tipprovdi 
data  rilevanti dwar il-popolazzjoni Rom biex tiġi mmonitorjata l-inklużjoni soċjali tagħhom, f’konformità mal-
oqfsa legali nazzjonali u mal-leġiżlazzjoni tal-UE, inklużi derogi possibbli eżistenti. Dan għandu jsir sa mhux 
aktar tard minn meta jkun qed jitħejja l-perjodu ta’ programmazzjoni li jmiss.
(b) Il-Kummissjoni għandha tħeġġeġ lill-Istati Membri biex jiġbru b’mod komprensiv, skont l-oqfsa legali nazzjonali 
u skont il-leġiżlazzjoni tal-UE inklużi derogi possibbli eżistenti, data  statistika dwar l-etniċità fis-sentejn li ġejjin. 
L-Eurostat jista’ jinkludi mistoqsijiet rilevanti fi stħarriġijiet bħall-Istħarriġ dwar il-Forza tax-Xogħol, u fl-Istatisti -
ka tal-Unjoni Ewropea dwar l-Introjtu u l-Kundizzjonijiet tal-Għajxien.
12
 Introduzzjoni
Il-popolazzjoni Rom
01 
Il-poplu Rom tal-Ewropa huwa d-dixxendent ta’ gruppi li telqu mis-subkontinent 
Indjan madwar 1 000 sena ilu u bdew jaslu fit-territorju tal-Unjoni Ewropea tal-
lum fis-seklu 14. Sal-1450, il-poplu Rom kien stabbilixxa lili nnifsu madwar kważi 
l-Ewropa kollha. Fl-Ewropa Ċentrali, kienu diġà bdew iseħħu l-ewwel deportazz -
jonijiet u espulsjonijiet tal-poplu Rom sa dak iż-żmien. It-terminu “Rom” jirreferi 
għal gruppi differenti (ara l- Kaxxa 1 ) li għandhom ċerti karatteristiċi kulturali 
komuni, kif ukoll storja ta’ emarġinazzjoni persistenti fis-soċjetajiet Ewropej.
X’nifhmu b’”Rom”?
Skont il-Kunsill tal-Ewropa1, it-terminu “Rom” jirreferi għar-Rom, is-Sinti, il-Kale u gruppi relatati fl-Ewropa, 
inklużi l-Vjaġġaturi u l-gruppi tal-Lvant (id-Dom u l-Lom), u jkopri d-diversità wiesgħa tal-gruppi kkonċernati, 
inklużi persuni li jidentifikaw lilhom infushom bħala Żingari.
Għalkemm l-identità kulturali u etnika ta’ dawn il-gruppi mhijiex omoġenja, għal raġunijiet prattiċi, aħna 
użajna l-kelma “Rom” biex nirreferu għalihom kollha.
1 Il-Kunsill tal-Ewropa, “Descriptive Glossary of terms relating to Roma issues” (Glossarju Deskrittiv ta’ termini marbuta ma’ kwistjonijiet relatati 
mar-Rom), 2012.Kaxxa 1
02 
Illum il-ġurnata, il-popolazzjoni Rom hija l-akbar minoranza etnika fl-Ewropa. 
L-istimi tad-daqs tal-komunità jvarjaw ħafna bejn 10 u 12-il miljun persuna. Minn 
dawn, madwar 6.2 miljun jgħixu fl-UE, il-biċċa l-kbira minnhom fi Stati Membri 
ċentrali u tal-lvant. Il-maġġoranza vasta tar-Rom fl-Ewropa (80-85 %) issa jgħixu 
fi stil ta’ ħajja stabbli2. Persuni Rom bi stil ta’ ħajja ta’ vjaġġar minn post għal 
ieħor ma għandhomx jiġu konfużi ma’ persuni Rom li jitilqu minn Stat Membru 
tal-UE biex jistabbilixxu lilhom infushom fi Stat Membru ieħor. Il- Figura 1  turi 
l-konċentrazzjoni ta’ persuni Rom fl-UE, fil-pajjiżi kandidati3 u fil-pajjiżi kandidati 
potenzjali4.2 KUMM(2011) 173 finali 
tal-5 ta’ April 2011 “Qafas 
tal-UE għall-Istrateġiji 
Nazzjonali għall-Integrazzjoni 
tar-Roma fl-2020”.
3 L-Albanija, l-Eks-Repubblika 
Jugoslava tal-Maċedonja, 
il-Montenegro, is-Serbja 
u t-Turkija.
4 Il-Bożnija-Ħerzegovina 
u l-Kosovo*.
13 Introduzzjoni Figura 1Stima tal-popolazzjoni Rom fl-UE, fil-pajjiżi kandidati u fil-pajjiżi kandidati potenzjali 
tal-UE (2012)
Sors:  Il-QEA, ibbażat fuq id- data  tal-Kunsill tal-Ewropa.
Kon/f_ini amministrattivi: © EuroGeographics © UN-FAO © Turkstat
Kartogra/f_ija: l-Eurostat - Gisco, 01/2015
0 200 400 600 800 km
EL175 000AL115 000The former Yugoslav Republic of Macedonia197 000
Kosovo*37 500ME
20 000Bosnia and Herzegovina
58 000HR35 000IT150 000SI8 500AT35 000PL32 500
DE105 000NL40 000
BE30 000
LU300
FR400 000
PT52 000IE37 500EE1 050
LV12 500
LT3 000DK2 500FI11 000
SE50 000
CY1 250MT0
Stati Membri tal-UE
Pajjiżi kandidatiPajjiżi kandidati potenzjali
Numru = Medja tad-daqs stmat tal-popolazzjoni Rom.
Stima medja bħala proporzjon tal-popolazzjoni totali (f’%):
TR2 750 000
RO1 850 000
HU750 000
BG750 000
ES750 000
RS*600 000
SK490 000
UK225 000
CZ200 000
Minn 5 sa 10
Minn 1 sa 4.9Minn 0.4 sa 0.9Inqas minn 0.4* Kull referenza għall-Kosovo, kemm jekk għat-territorju, għall-istituzz-
jonijiet jew għall-popolazzjoni, f’ dan it-test għandha tinftiehem b’konformità sħiħa mar-Riżoluzzjoni 1244 tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti u mingħajr preġudizzju għall-istatus tal-Kosovo.
14 Introduzzjoni 
03 
Madwar erbgħa minn kull ħamsa tal-popolazzjoni Rom stmata tal-UE jgħixu fit-
tmien Stati Membri elenkati fit- Tabella 1 . Fl-Istati Membri fejn il-konċentrazzjoni 
tal-popolazzjoni Rom hija l-ogħla (il-Bulgarija, is-Slovakkja, ir-Rumanija u l-
Ungerija), il-poplu Rom jirrappreżenta bejn 15 % u 20 % tal-istudenti tal-iskola 
u tal-parteċipanti l-ġodda fis-suq tax-xogħol. Tabella 1L-Istati Membri bl-akbar għadd stmat ta’ persuni Rom
Stat MembruStima tad-daqs medju tal-popolazzjoni Rom
Stima minima Stima massima
Għadd ta’ niesProporzjon tal-pop -
olazzjoni totali
Ir-Rumanija 1 850 000 8.6 % 1 200 000 2 500 000
Il-Bulgarija 750 000 9.9 % 700 000 800 000
L-Ungerija 750 000 7.5 % 500 000 1 000 000
Spanja 750 000 1.6 % 500 000 1 000 000
Is-Slovakkja 490 000 9.0 % 380 000 600 000
Franza 400 000 0.6 % 300 000 500 000
Ir-Repubblika Ċeka 200 000 1.9 % 150 000 250 000
Il-Ġreċja 175 000 1.5 % 50 000 300 000
Total 5 365 000 3.0 % 3 780 000 6 950 000
Total għall-UE kollha 6 197 100 1.2 % 4 368 700 8 025 500
Nota: Iċ-ċifri għal “Total għall-UE kollha” jinkludu l-Kroazja.
Sors:  Il-Kunsill tal-Ewropa, “Estimates and official numbers of Roma in Europe” (Stimi u ċifri uffiċjali ta’ Rom fl-Ewropa), Lulju 2012.
15 Introduzzjoni 
05 
Barra minn hekk, l-Artikolu 10 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewro -
pea (TFUE) jistabbilixxi l-għan tal-UE li tiġġieled id-diskriminazzjoni bbażata fuq 
ir-razza jew l-oriġini etnika permezz ta’ azzjoni mill-Kunsill (l-Artikolu 19 tat-
TFUE). L-Artikolu 21 tat-TFUE jistabbilixxi wkoll id-dritt taċ-ċittadini tal-UE dritt li 
jmorru minn post għal ieħor u li joqgħodu liberament fl-UE.
06 
L-istrumenti legali u ta’ politika li ġejjin huma rilevanti wkoll għall-miżuri ta’ inte -
grazzjoni tar-Rom:
- il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea tas-sena 20005, b’mod 
partikolari l-Artikolu 21 dwar in-non-diskriminazzjoni. Hija saret legalment 
vinkolanti wara d-dħul fis-seħħ tat-Trattat ta’ Lisbona fl-1 ta’ Diċembru 2009;
- iż-żewġ Direttivi tal-Kunsill mis-sena 2000 dwar it-trattament ugwali6: id-
Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali, li tipprojbixxi d-diskriminazzjoni abbażi 
tal-oriġini tar-razza jew l-etniċità f’diversi oqsma; u d-Direttiva dwar l-Ugwal -
janza fl-Impjiegi, li fiha dispożizzjonijiet li jistipulaw it-trattament ugwali fuq 
il-post tax-xogħol;Qafas legali u ta’ politika
04 
It-trattati tal-UE huma l-bażi legali prinċipali għall-inizjattivi tal-UE kollha li huma 
mmirati lejn il-promozzjoni tal-inklużjoni soċjali inġenerali, kif ukoll l-integrazzjo -
ni tal-poplu Rom b’mod partikolari. L-Artikolu 2 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea 
(TUE) huwa partikolarment rilevanti: fost l-oħrajn, huwa jissalvagwardja d-drittiji -
et ta’ persuni li jagħmlu parti minn minoranzi (ara l- Kaxxa 2 ).
5 Il-Karta tad-Drittijiet 
Fundamentali tal-Unjoni 
Ewropea (ĠU C 364, 
18.12.2000, p. 1).
6 id-Direttiva tal-Kunsill 
2000/43/KE tad-29 ta’ 
Ġunju 2000 li timplimenta 
l-prinċipju tat-trattament 
ugwali bejn il-persuni 
irrispettivament mill-oriġini 
tar-razza jew l-etniċità 
(“id-Direttiva dwar 
l-Ugwaljanza Razzjali”) 
(ĠU L 180, 19.7.2000, p. 22), 
id-Direttiva tal-Kunsill 
2000/78/KE tas-27 
ta’ Novembru 2000 li 
tistabbilixxi qafas ġenerali 
għall-ugwaljanza fit-
trattament fl-impjieg 
u fix-xogħol (“id-Direttiva 
dwar l-Ugwaljanza fl-Impjieg”) 
(ĠU L 303, 2.12.2000, p. 16).L-Artikolu 2 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea
“L-Unjoni hija bbażata fuq il-valuri tar-rispett għad-dinjità tal-bniedem, il-libertà, id-demokrazija, l-ugwaljan -
za, l-istat tad-dritt u r-rispett għad-drittijiet tal-bniedem, inklużi d-drittijiet ta’ persuni li jagħmlu parti minn 
minoranzi. Dawn il-valuri huma komuni għall-Istati Membri f’soċjetà fejn jipprevalu l-pluraliżmu, in-non-dis -
kriminazzjoni, it-tolleranza, il-ġustizzja, is-solidarjetà u l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel”.Kaxxa 2
16 Introduzzjoni 
- id-Direttiva tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-2004 dwar id-dritt ta’ 
moviment liberu għaċ-ċittadini tal-UE7;
- id-Deċiżjoni Qafas tal-Kunsill tal-2008 dwar il-ġlieda kontra r-razziżmu 
u l-ksenofobija8, li tiddefinixxi approċċ komuni għal-liġi kriminali biex jiġu 
miġġielda diskors u kriminalità ta’ natura razzista u ksenofobika;
- ir-Rakkomandazzjoni tal-Kunsill tal-2013 dwar miżuri effettivi għall-
integrazzjoni tar-Roma9; u
- il-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni tal-2011 dwar il-qafas tal-UE għall-
Istrateġiji Nazzjonali għall-Integrazzjoni tar-Roma fl-202010, li tistabbilixxi 
wkoll ir-rwol tal-Aġenzija għad-Drittijiet Fundamentali f’din il-konnessjoni11.
07 
Il-prijoritajiet tal-politika attwali fil-livell tal-UE li għandhom l-għan li jippromwo -
vu l-promozzjoni tal-inklużjoni tal-poplu Rom jirriżultaw mill-istrateġija UE 2020, 
li kienet maqbula fl-2010 u li għandha l-għan li twassal għal tkabbir intelliġenti, 
sostenibbli u inklużiv fl-Ewropa. Biex jitkejjel il-progress lejn il-kisba tal-għanijiet 
tal-UE 2020, ġew maqbula ħames miri ewlenin għall-UE kollha. Is-suċċess tal-poli -
tika dwar l-inklużjoni tar-Rom għandu l-potenzjal li jaffettwa tlieta minn dawn 
il-ħames miri (il-miri li jikkonċernaw l-edukazzjoni12; l-impjieg13; u l-ġlieda kontra 
l-faqar u l-esklużjoni soċjali14) fl-Istati Membri bi proporzjon għoli ta’ residenti 
Rom.
08 
F’dan ir-rapport, it-termini “integrazzjoni” u “inklużjoni” jintużaw it-tnejn sabiex 
jirreferu għal miżuri mmirati lejn it-titjib tal-kundizzjonijiet tal-għajxien u s-sit -
wazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem tal-poplu Rom li jgħix fl-Istati Membri tal-UE15 
(ara l- Kaxxa 3 ).7 id-Direttiva 2004/38/KE 
tal-Parlament Ewropew 
u tal-Kunsill tad-
29 ta’ April 2004 dwar 
id-drittijiet taċ-ċittadini 
tal-Unjoni u tal-membri 
tal-familja tagħhom biex 
jiċċaqilqu u jgħixu liberament 
fit-territorju tal-Istati Membri 
u li temenda r-Regolament 
(KEE) Nru 1612/68 u li tħassar 
id-Direttivi 64/221/KEE, 
68/360/KEE, 72/194/KEE, 
73/148/KEE, 75/34/KEE, 75/35/
KEE, 90/364/KEE, 90/365/KEE 
u 93/96/KEE (ĠU L 158, 
30.4.2004, p. 77). B’mod 
partikolari, l-Artikoli 6 u 7 dwar 
id-dritt ta’ residenza sa tliet 
xhur u d-dritt ta’ residenza ta’ 
aktar minn tliet xhur, 
rispettivament.
8 id-Deċiżjoni Qafas tal-Kunsill 
tat-28 ta’ Novembru 2008 
dwar il-ġlieda kontra ċerti 
forom u espressjonijiet ta’ 
razziżmu u ksenofobija 
permezz tal-liġi kriminali.
9 Ir-Rakkomandazzjoni 
tal-Kunsill tad-
9 ta’ Diċembru 2013 dwar 
miżuri effettivi ta’ 
integrazzjoni tar-Roma fl-Istati 
Membri (ĠU C 378, 24.12.2013, 
p. 1).
10 KUMM(2011) 173 finali.
11 Ir-rwol tal-Aġenzija għad-
Drittijiet Fundamentali 
b’konnessjoni mal-Istrateġiji 
Nazzjonali għall-Integrazzjoni 
tar-Rom jikkonsisti f’dawn li 
ġejjin: a) li tipprovdi għarfien 
espert lill-istituzzjonijiet 
tal-UE, b) li tiġbor id- data  u c) li 
taħdem flimkien mal-Istati 
Membri sabiex tfassal għodod 
li jipprovdu evidenza dwar 
il-progress li jkun sar.
12 Il-miri fil-qasam tal-
edukazzjoni huma li r-rati 
tat-tluq bikri mill-iskola 
jitnaqqsu taħt l-10 %, u li jkun 
hemm mill-inqas 40 % 
tal-persuni fl-età ta’ bejn 
30-34 sena li jikkompletaw 
l-edukazzjoni għolja tagħhom.
13 Il-mira hija li jkun hemm 75 % 
tal-persuni fl-età ta’ bejn 
20-64 sena li jkunu impjegati.
14 Il-mira hija li jkun hemm 
mill-inqas 20 miljun ruħ inqas 
li jkunu foqra jew esklużi 
soċjalment, jew f’dan ir-riskju.
15 Dan l-approċċ huwa 
konsistenti mad-definizzjoni 
tal-Kunsill tal-Unjoni Ewropea 
17 Introduzzjoni 
L-UE kif tipprovdi appoġġ finanzjarju għall-miżuri ta’ 
integrazzjoni tar-Rom?
09 
L-akbar parti tal-appoġġ finanzjarju tal-UE għall-inklużjoni soċjali (fejn ġew kofi -
nanzjati miżuri ta’ integrazzjoni tar-Rom) tiġi pprovduta prinċipalment permezz 
tal-Fond Soċjali Ewropew (FSE), kif ukoll permezz tal-Fond Ewropew għall-
Iżvilupp Reġjonali (FEŻR), fil-kuntest tal-politika ta’ koeżjoni tal-UE. Fondi oħra 
huma disponibbli wkoll taħt programmi speċifiċi li huma suġġetti għal ġestjoni 
diretta mill-Kummissjoni16.
10 
L-FSE u l-FEŻR jiġu implimentati permezz ta’ programmi operazzjonali (PO) plu -
riennali, nazzjonali u reġjonali, li jitħejjew mill-Istati Membri u li jiġu approvati 
mill-Kummissjoni. Fi ħdan kull PO, il-fondi totali li jkunu disponibbli jiġu ripartiti 
fost l-assi prijoritarji differenti tal-PO.
11 
Il-baġits tal-FEŻR u tal-FSE mill-2007 sal-2013 kienu ta’ madwar EUR 201 biljun 
u EUR 76 biljun, rispettivament. Fil-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-2020, 
il-FEŻR u l-FSE huma parti mill-Fondi Strutturali u ta’ Investiment Ewropej 
(FSIE)17; il-baġit kumplessiv tagħhom huwa ta’ madwar EUR 197 biljun (FEŻR) 
u EUR 86 biljun (FSE) għall-perjodu kollu.ppreżentata fil-konklużjonijiet 
tiegħu dwar il-Qafas tal-UE 
għall-Istrateġiji Nazzjonali 
għall-Integrazzjoni tar-Rom 
sal-2020: il-Kunsill tal-Unjoni 
Ewropea (2011), il-
Konklużjonijiet tal-Kunsill 
dwar Qafas tal-UE għall-
Istrateġiji Nazzjonali 
għall-Integrazzjoni tar-Rom 
fl-2020, it-3089 laqgħa 
tal-Kunsill Impjiegi, Politika 
Soċjali, Saħħa u Affarijiet 
tal-Konsumatur, Brussell, 
id-19 ta’ Mejju 2011.
16 Il-Programm għall-Impjiegi 
u l-Innovazzjoni Soċjali (EaSI) 
2014-2020; il-predeċessur 
tiegħu kien il-“Programm 
Komunitarju għall-Impjiegi 
u s-Solidarjetà Soċjali - 
PROGRESS 2007-2013”; 
“Il-Programm għad-Drittijiet, 
l-Ugwaljanza u ċ-Ċittadinanza 
(2014-2020)”; il-predeċessuri 
tiegħu kienu l-Programm 
Drittijiet Fundamentali 
u Ċittadinanza, il-Programm 
Daphne III u l-Programm 
Progress fl-azzjonijiet dwar 
il-Ġlieda kontra 
d-diskriminazzjoni 
u l-Ugwaljanza bejn is-Sessi.
17 Fil-perjodu ta’ 
programmazzjoni 2014-2020, 
il-FEŻR, il-FSE u l-Fond ta’ 
Koeżjoni, flimkien mal-Fond 
Agrikolu Ewropew għall-
Iżvilupp Rurali (FAEŻR) 
u l-Fond Ewropew għall-
Affarijiet Marittimi u s-Sajd 
(FEMS), jiffurmaw parti 
mill-Fondi Strutturali u ta’ 
Investiment Ewropej (FSIE).Użu interkambjabbli tat-termini “integrazzjoni” u “inklużjoni”
Il-kliem “integrazzjoni” u “inklużjoni” spiss jintużaw b’mod interkambjabbli biex jiddeskrivu l-objettivi kump -
lessivi tal-inizjattivi politiċi li għandhom l-għan li jtejbu s-sitwazzjoni tal-popolazzjoni Rom.
“Integrazzjoni” tintuża aktar frekwentement fil-kuntest tal-inizjattivi li għandhom l-għan li jipproteġu d-drit -
tijiet u l-valuri fundamentali (kif deskritt fl-Artikolu 2 tat-TUE). Hija tista’ tinstab fl-istrateġiji nazzjonali għall-
integrazzjoni tar-Rom.
“Inklużjoni” tintuża aktar fil-kuntest ta’ inizjattivi soċjoekonomiċi. Hija tidher, pereżempju, fl-istrateġija 
Ewropa 2020, li għandha l-għan li tikseb tkabbir intelliġenti, inklużiv u sostenibbli.Kaxxa 3
18 Introduzzjoni 
12 
Il-proporzjon ta’ dawn l-ammonti li jingħadda speċifikament lil inizjattivi ta’ 
integrazzjoni tar-Rom mhuwiex irreġistrat. Iżda mid-dokumenti ta’ ppjanar tal-
Istati Membri nistgħu niddeduċu li madwar EUR 1.5 biljun ġew assenjati għall-
integrazzjoni soċjoekonomika ta’ komunitajiet emarġinati bħar-Rom matul il-
perjodu ta’ programmazzjoni 2014-2020 (ara wkoll il-paragrafu 69 u t- Tabella 6 ). 
Ċifri indikattivi simili mhumiex disponibbli għall-perjodu ta’ programmazzjoni 
2007-2013.
Ir-rwol tal-organizzazzjonijiet Ewropej 
u internazzjonali oħra b’rabta mal-integrazzjoni 
tar-Rom
13 
Il-Kunsill tal-Ewropa kien l-ewwel istituzzjoni li indirizza l-integrazzjoni tar-Rom 
fil-livell Ewropew. Għal aktar minn 40 sena, huwa wettaq ħidma mmirata lejn il-
ġlieda kontra d-diskriminazzjoni lejn il-poplu Rom, u lejn it-titjib tal-integrazzjoni 
tal-komunitajiet Rom emarġinati.
14 
Organizzazzjonijiet internazzjonali oħra wkoll kienu attivi fil-qasam tal-integrazz -
joni tar-Rom bir-rwol distint tagħhom, bħall-Bank Dinji, l-Organizzazzjoni għas-
Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa (l-Uffiċċju għall-Istituzzjonijiet Demokratiċi 
u d-Drittijiet tal-Bniedem) u l-Programm ta’ Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti.
19
 Ambitu u objettivi 
tal-awditjar
18 DĠ oħrajn b’responsabbiltajiet 
relatati ma’ oqsma tal-Qafas 
tal-UE għall-Istrateġiji 
Nazzjonali għall-Integrazzjoni 
tar-Rom huma d-DĠ 
Edukazzjoni u Kultura, id-DĠ 
Saħħa u Sikurezza Alimentari 
u d-DĠ Viċinat u Negozjati 
għat-Tkabbir.15 
Permezz ta’ dan l-awditu, aħna vvalutajna jekk l-inizjattivi ta’ politika u l-appoġġ 
finanzjarju tal-UE permezz tal-FEŻR u l-FSE kinux ikkontribwew b’mod effettiv 
għall-integrazzjoni tar-Rom. L-ambitu tal-awditjar tagħna kopra kemm il-perjodu 
ta’ programmazzjoni 2007-2013 kif ukoll il-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-
2020. B’mod partikolari, aħna eżaminajna jekk:
- il-qafas tal-UE u l-istrateġiji nazzjonali għar-Rom iffaċilitawx l-użu effet -
tiv tal-FEŻR u tal-FSE għall-miżuri ta’ inklużjoni tar-Rom f’kull perjodu ta’ 
programmazzjoni;
- il-qafas tal-FEŻR u tal-FSE għal kull perjodu ta’ programmazzjoni kienx imfas -
sal sabiex jippermetti appoġġ effettiv għall-miżuri ta’ integrazzjoni tar-Rom; 
u
- il-proġetti implimentati taħt il-FEŻR u l-FSE matul il-perjodu ta’ program -
mazzjoni 2007-2013 ikkontribwewx b’mod effettiv għall-integrazzjoni 
tar-Rom.
16 
Aħna ġbarna evidenza għall-awditjar minn intervisti li saru ma’ uffiċjali tal-Kum -
missjoni u tal-Istati Membri, kif ukoll ma’ promoturi tal-proġetti u parteċipanti 
fihom. Aħna analizzajna wkoll id-dokumenti li nkisbu mill-awtoritajiet tal-UE 
u tal-Istati Membri u mill-promoturi tal-proġetti.
17 
Aħna l-ewwel evalwajna l-appoġġ għall-integrazzjoni tar-Rom li kien ipprovdut 
mill-Kummissjoni. Dan l-appoġġ kien jinkludi leġiżlazzjoni tal-UE, oqfsa ta’ poli -
tika, u gwida speċifika li tiddeskrivi l-prijoritajiet u l-miri tal-UE; aħna eżaminajna 
dawn b’konnessjoni mal-inizjattivi kemm mill-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-
2013 kif ukoll mill-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-2020. Aħna ħarisna wkoll 
lejn kif il-Kummissjoni żgurat ir-rispett tad-drittijiet fundamentali. Din il-parti tax-
xogħol tal-awditjar tagħna twettqet fid-Direttorati Ġenerali (DĠ) tal-Kummissjoni, 
li jittrattaw bl-aktar mod sostanzjali l-politiki relatati mal-integrazzjoni tar-Rom: 
id-DĠ Ġustizzja u Konsumaturi, id-DĠ Impjiegi, Affarijiet Soċjali u Inklużjoni 
u d-DĠ Politika Reġjonali u Urbana18.
20 Ambitu u objettivi tal-awditjar 
18 
Aħna analizzajna wkoll l-oqfsa strateġiċi tal-Istati Membri għall-promozzjoni 
tal-integrazzjoni tar-Rom u, b’mod partikolari, l-Istrateġiji Nazzjonali għall-
Integrazzjoni tar-Rom (NRISs). Aħna qiesna li l-miżuri ta’ integrazzjoni tar-Rom 
appoġġati mill-FEŻR u mill-FSE għandhom ikunu marbuta mill-qrib ma’ dawn 
l-oqfsa sabiex tinkiseb effettività massima. Aħna eżaminajna wkoll jekk l-Istati 
Membri miżjura kinux daħħlu fis-seħħ arranġamenti amministrattivi xierqa sabiex 
jimplimentaw l-oqfsa strateġiċi tagħhom għall-inklużjoni tar-Rom b’suċċess. Il-
koordinazzjoni tal-iżvilupp u l-implimentazzjoni tal-NRISs hija r-responsabbiltà 
tal-Punti ta’ Kuntatt Nazzjonali għar-Rom (NRCPs). Għalhekk, aħna organizza -
jna laqgħat mal-NRCPs tal-erba’ Stati Membri miżjura, jiġifieri tal-Bulgarija, ta’ 
Spanja, tal-Ungerija u tar-Rumanija, kif ukoll dawk tal-Ġermanja, tal-Greċja, ta’ 
Franza, tas-Slovakkja u tar-Renju Unit, sabiex niksbu għarfien usa’ tal-istrateġiji 
nazzjonali u tal-bidliet possibbli li saru bejn iż-żewġ perjodi ta’ programmazzjoni 
f’termini tal-istrateġiji, il-pjanijiet u t-tfassil tal-programmi.
19 
Għall-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013, aħna evalwajna wkoll kif tfasslu, 
ġew implimentati u mmonitorjati l-programmi operazzjonali taħt il-FEŻR u taħt 
l-FSE, sabiex nivvalutaw l-abbiltà tagħhom li jappoġġaw il-miżuri ta’ integrazzjoni 
tar-Rom b’mod effettiv. Aħna eżaminajna kampjun ta’ proġetti minn dak il-per -
jodu sabiex nevalwaw il-kontribut tagħhom għall-integrazzjoni tal-popolazzjoni -
jiet Rom emarġinati. Il-valutazzjoni tagħna tal-FSIE għall-2014-2020 kienet limi -
tata għat-tfassil tal-aspetti tal-FEŻR u tal-FSE li kienu rilevanti għall-integrazzjoni 
tar-Rom, billi l-awditu sar fi stadju bikri ħafna fil-perjodu ta’ programmazzjoni.
20 
Aħna għażilna erba’ Stati Membri (il-Bulgarija, Spanja, l-Ungerija u r-Rumanija) 
abbażi tal-għadd ta’ nies Rom li jgħixu hemmhekk, u minħabba li huma kienu 
allokaw ammont kbir ta’ fondi għal oqsma ta’ politika li potenzjalment setgħu 
appoġġaw inizjattivi ta’ inklużjoni tar-Rom19.
21 
Għall-erba’ Stati Membri miżjura, aħna għażilna seba’ programmi operazzjonali 
taħt il-FEŻR u taħt l-FSE mill-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013 li qiesna 
li kienu rilevanti għall-inizjattivi ta’ inklużjoni tar-Rom, u eżaminajna total ta’ 
19-il proġett li ġew implimentati taħt dawk il-programmi operazzjonali20 (ara 
l-Anness I ); dawn il-proġetti ntgħażlu fuq il-bażi tal-informazzjoni pprovduta 
mill-awtoritajiet nazzjonali. Aħna ffukajna fuq l-edukazzjoni, l-impjiegi, il-kura 
tas-saħħa u proġetti ta’ akkomodazzjoni, iżda żorna wkoll proġetti li jittrattaw 
suġġetti oħra, bħall-inklużjoni soċjali jew il-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni (ara 
t-Tabella 5 ). Il-proġetti magħżula kollha kienu tlestew sal-2013. Lista tal-korpi 
responsabbli għall-għażla u l-implimentazzjoni tal-proġetti eżaminati fil-kuntest 
ta’ dan l-awditu tista’ tinstab fl- Anness II .19 Fil-perjodu ta’ 
programmazzjoni 2007-2013, 
dawn l-erba’ Stati Membri 
flimkien irċevew 
EUR 14.1 biljun f’għajnuna 
mill-FEŻR u mill-FSE, għal 
miżuri ta’ inklużjoni soċjali. 
Dan huwa 20 % tal-ammont 
totali allokat mill-Fondi 
Strutturali għall-miżuri ta’ 
inklużjoni soċjali fl-Istati 
Membri kollha matul l-istess 
perjodu.
20 Proġett wieħed magħżul 
inizjalment tneħħa mill-
kampjun minħabba nuqqas ta’ 
rilevanza.
21 Ambitu u objettivi tal-awditjar 
22 
Il-kriterji tal-awditjar tagħna huma bbażati fuq l-esperjenza tan-netwerk EU -
Roma21, li ħareġ rakkomandazzjonijiet22 għall-iżgurar tas-suċċess f’inizjattivi ta’ 
inklużjoni tar-Rom. Aħna żorna wkoll lill-Aġenzija għad-Drittijiet Fundamentali 
(FRA) sabiex niksbu informazzjoni dwar il-ġbir tad- data23.
23 
Il-kriterji l-aktar importanti huma l-10 Prinċipji Bażiċi Komuni, jew l-10 PBK; dawn 
jidhru fil- Figura 2  u huma deskritti fid-dettall fl- Anness III . Dawn il-prinċipji ġew 
diskussi fl-ewwel laqgħa tal-Pjattaforma Ewropea għall-inklużjoni tar-Rom li saret 
fl-2009 fi Praga. Huma mbagħad ġew inklużi bħala anness għall-konklużjonijiet 
ta’ laqgħa tal-Kunsill Impjiegi, Politika Soċjali, Saħħa u Affarijiet tal-Konsumatur li 
saret fit-8 ta’ Ġunju 2009.
24 
Il-miżuri li jindirizzaw l-integrazzjoni tal-popolazzjoni Rom emarġinata, tal-prog -
rammi operazzjonali li għażilna mill-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013, ġew 
inkorporati f’disa’ programmi operazzjonali ġodda għall-perjodu 2014-2020. Aħna 
vvalutajna l-qafas il-ġdid tal-FSIE fuq il-bażi ta’ dawn id-disa’ programmi operazz -
jonali ġodda.
25 
Matul l-awditu, aħna konna assistiti minn esperti esterni dwar l-integrazzjoni 
tar-Rom. Aħna stabbilixxejna wkoll bord ta’ erba’ konsulenti, li pprovdew input 
għall-approċċ tal-awditjar tagħna u li żguraw li ttieħdu inkunsiderazzjoni aspetti 
importanti tal-kwistjoni tal-integrazzjoni tar-Rom.
26 
Billi miżuri li jippromwovu l-integrazzjoni tar-Rom emarġinati, kif ukoll ir-riżultati 
tagħhom, jistgħu jiġu perċepiti b’mod differenti ħafna minn partijiet interes -
sati differenti, aħna laqqajna gruppi fokus f’kull Stat Membru magħżul. Meta 
għamilna dan aħna kellna l-għan li nlaqqgħu flimkien esperti u rappreżentanti 
tal-partijiet interessati, biex nagħtuhom iċ-ċans li jikkondividu l-opinjonijiet 
tagħhom dwar il-miżuri ta’ integrazzjoni tar-Rom b’rabta mas-sejbiet preliminari 
tagħna għal kull Stat Membru miżjur. Aktar tard, aħna organizzajna laqgħa finali 
tal-grupp fokus ma’ 13-il parti interessata differenti (inkluż il-bord ta’ konsulenti 
tagħna). L-għan ta’ din il-laqgħa kien li jiġu analizzati s-sejbiet preliminari tagħna 
u li jiġu diskussi konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet potenzjali.21 In-netwerk EURoma huwa 
netwerk Ewropew li jinvolvi 
rappreżentanti tal-Istati 
Membri tal-UE, u għandu 
l-għan li jippromwovi l-użu 
tal-Fondi Strutturali biex 
tissaħħaħ l-effettività 
tal-politiki mmirati lejn 
il-komunità Rom.
22 Fundación Secretariado 
Gitano, is-Segretarjat tekniku 
tan-netwerk EURoma, 
“Tackling Roma Needs in the 
2014-2020 Structural Funds 
Programming Period - Guide 
to improve the planning 
process” (L-Indirizzar 
tal-Ħtiġijiet tar-Rom 
fil-Perjodu ta’ 
Programmazzjoni tal-Fondi 
Strutturali 2014-2010 - Gwida 
għat-titjib tal-proċess ta’ 
ppjanar), Mejju 2013.
23 L-FRA twaqqfet fl-2007 bħala 
Aġenzija tal-UE bil-kompitu 
speċifiku li tipprovdi 
konsulenza indipendenti, 
ibbażati fuq l-evidenza, dwar 
id-drittijiet fundamentali. 
L-FRA u l-Programm ta’ 
Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti, 
UNDP , wettqu stħarriġijiet 
dwar il-ħajja domestika 
tar-Rom, kemm separatament 
u kemm b’mod konġunt 
fl-2004, fl-2009, fl-2012 
u fl-2015.
22 Ambitu u objettivi tal-awditjar Figura 210 Prinċipji Bażiċi Komuni (PBK) dwar l-inklużjoni tar-Rom
1.
Politiki kostruttivi, prammatiċi
u non-diskriminatorji10.
Il-parteċipazzjoni 
attiva tar-Rom
9.
L-involviment 
tas-soċjetà 
ċivili
8.
L-involviment 
tal-awtoritajiet 
reġjonali u lokali
7.
L-użu ta’ 
strumenti 
tal-Unjoni 
Ewropea
6.
It-trasferiment ta’ politiki 
bbażati fuq l-evidenza5.
Sensibilizzazzjoni dwar 
id-dimensjoni tas-sessi4.
Nimmiraw 
għall-mainstream3.
Approċċ 
interkulturali2.
Immirar espliċitu 
iżda mhux esklussiv
Sors:  Il-QEA.
23
 Osservazzjonijiet
Sar progress f’termini tal-istrateġiji fis-seħħ fil-livell 
tal-UE u f’dak tal-Istati Membri, iżda l-biċċa l-kbira 
mit-titjib sar tard wisq biex ikollu impatt fuq il-perjodu 
ta’ programmazzjoni 2007-2013
27 
Aħna eżaminajna l-iżviluppi tal-politika kemm fil-livell tal-UE kif ukoll fil-livell 
nazzjonali, lejn it-titjib tal-immirar u t-trawwim tal-miżuri ta’ integrazzjoni tar-
Rom. L-ewwel nett, aħna vvalutajna l-iżviluppi tal-politika fil-livell tal-UE. It-tieni 
nett, aħna analizzajna l-Istrateġiji nazzjonali għall-integrazzjoni tar-Rom u eval -
wajna jekk dawn kinux għodda xierqa għall-indirizzar aħjar tal-kwistjonijiet 
relatati mal-integrazzjoni tar-Rom.
28 
Aħna vvalutajna jekk kienx hemm stabbilit qafas strateġiku tal-UE dwar l-iniz -
jattivi ta’ integrazzjoni tar-Rom għall-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013, 
kif ukoll jekk sarux xi emendi jew titjib matul iż-żmien. Sabiex il-politika dwar 
l-integrazzjoni tar-Rom ffinanzjata mill-UE tkun effettiva, jeħtieġ li l-Kummissjoni 
tappoġġa l-ħidma tal-Istati Membri billi tipprovdi leġiżlazzjoni tal-UE, oqfsa ta’ 
politika jew gwida speċifika.
Fl-2011 intlaħaq qbil dwar inizjattiva ta’ politika tal-UE dwar 
l-inklużjoni tar-Rom, wara t-tkabbir tal-UE fl-2004 u fl-2007
L-inizjattivi ta’ politika tal-UE ġew adottati tard wisq biex ikollhom 
impatt fuq it-tfassil tal-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013
29 
Il-kwistjoni tal-inklużjoni tar-Rom kisbet sinifikat partikolari fil-livell tal-UE tul 
it-triq għall-adeżjoni mal-UE ta’ għadd ta’ stati fl-Ewropa ċentrali u fl-Ewropa 
tal-lvant fl-2004 u fl-2007, li uħud minnhom għandhom popolazzjonijiet kbar ta’ 
Rom. Il-ftehimiet ta’ Sħubija għall-Adeżjoni għall-Bulgarija, ir-Repubblika Ċeka, 
l-Ungerija, ir-Rumanija u s-Slovakkja24 għamlu l-integrazzjoni ulterjuri tal-poplu 
Rom prijorità politika għat-terminu medju.24 Id-Deċiżjonijiet tal-Kunsill 
tat-30 ta’ Marzu 1998 
u tas-6 ta’ Diċembru 1999 
dwar il-prinċipji, il-prijoritajiet, 
l-objettivi intermedji 
u l-kundizzjonijiet inklużi 
fis-Sħubija għall-Adeżjoni 
mar-Repubblika tal-Bulgarija, 
mar-Repubblika Ċeka, 
mar-Repubblika tal-Ungerija, 
mar-Rumanija u mar-
Repubblika Slovakka.
24 Osservazzjonijiet 
30 
Madankollu, l-UE ma għamlitx l-integrazzjoni tar-Rom prijorità politika 
speċifika wara l-adeżjonijiet tal-2004 u tal-2007. Ma saret ebda referenza għall-
integrazzjoni tar-Rom fil-verżjonijiet inizjali tar-Regolamenti tal-2007-2013. 
Lanqas ma kien hemm rekwiżit biex din tiġi inkluża bħala prijorità speċifika fil-
programmi operazzjonali taħt il-FEŻR jew taħt l-FSE. L-ewwel referenza speċifika 
għall-integrazzjoni tar-Rom dehret fl-2010, meta ġew emendati l-kundizzjonijiet 
ta’ eliġibbiltà fir-Regolament tal-FEŻR li jirregola l-miżuri ta’ akkomodazzjoni25.
31 
Fl-2008, il-Kummissjoni bdiet tagħmel sforzi biex ittejjeb is-sitwazzjoni tar-Rom 
emarġinati. Wara l-ewwel summit tal-EURoma f’Settembru 2008, hija stabbiliet 
Pjattaforma Ewropea għall-inklużjoni tar-Rom, Task Force għar-Rom fost is-serviz -
zi, netwerk ta’ NRCPs u grupp ta’ ħidma dwar l-indikaturi għall-integrazzjoni tar-
Rom, li huwa kkoordinat mill-Aġenzija għad-Drittijiet Fundamentali (ara l-para -
grafu 94). Strutturi ta’ appoġġ oħra jinkludu żewġ gruppi ta’ ħidma tematiċi taħt 
in-netwerk tal-NRCP u laqgħat ta’ konsultazzjoni regolari ma’ organizzazzjonijiet 
tas-soċjetà ċivili, organizzazzjonijiet internazzjonali u netwerks akkademiċi. 
Id-DĠ Ġustizzja u Konsumaturi, flimkien mad-DĠ responsabbli għall-ġestjoni 
tal-FSIE, jorganizza wkoll missjonijiet regolari ta’ ġbir ta’ informazzjoni u djalogi 
bilaterali ta’ livell għoli mal-Istati Membri. Dawn iż-żjarat jagħtu lill-awtoritajiet 
lokali u nazzjonali, lill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili u lid-dipartimenti tal-
Kummissjoni kollha kkonċernati ċ-ċans li jiddiskutu l-iżviluppi tal-politika wiċċ 
imb’wiċċ.
32 
Iżda kien f’April 2011 li ġie ppubblikat l-ewwel dokument importanti fil-livell 
tal-UE li jindirizza l-integrazzjoni tar-Rom: komunikazzjoni li nħarġet mill-Kum -
missjoni dwar qafas tal-UE għall-istrateġiji nazzjonali għall-integrazzjoni tar-
Rom26 (NRISs). Imbagħad, il-Kunsill EPSCO27 adotta Konklużjonijiet f’Mejju, li fihom 
l-Istati Membri impenjaw lilhom infushom li jħejju, jaġġornaw jew jiżviluppaw 
l-NRISs tagħhom. Dan seħħ wara li l-Kummissjoni, permezz tal-Kummissarju 
tagħha għall-Ġustizzja, id-Drittijiet Fundamentali u ċ-Ċittadinanza, għamlet dikja -
razzjoni dwar l-aħħar żviluppi fis-sitwazzjoni tar-Rom, fejn iddikjarat li d-diskrimi -
nazzjoni fuq il-bażi tal-oriġini etnika jew ir-razza ma kinitx milqugħa fl-Ewropa. 
Il-Kummissarju indika wkoll li l-Kummissjoni kienet lesta biex tniedi proċedimenti 
ta’ ksur kontra Stat Membru wieħed (Franza) talli applika d-Direttiva dwar il-
Moviment Liberu b’mod diskriminatorju li kien inkompatibbli mal-Karta tad-Drit -
tijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea. Il-Konklużjonijiet tal-Kunsill Ewropew ta’ 
Ġunju 2011 innutaw l-importanza kbira tal-inklużjoni tar-Rom u appellaw għall-
implimentazzjoni rapida tal-Konklużjonijiet tal-EPSCO fir-rigward tat-tħejjija, 
l-aġġornar jew l-iżvilupp tal-istrateġiji tal-Istati Membri.25 Ir-Regolament (UE) 
Nru 437/2010 tal-Parlament 
Ewropew u tal-Kunsill 
tad-19 ta’ Mejju 2010 li 
jemenda r-Regolament (KE) 
Nru 1080/2006 dwar il-Fond 
Ewropew għall-Iżvilupp 
fir-rigward tal-eliġibbiltà 
tal-interventi għall-
akkomodazzjoni favur 
komunitajiet emarġinati 
(ĠU L 132, 29.5.2010, p. 1).
26 KUMM(2011) 173 finali.
27 Il-konfigurazzjoni tal-Kunsill 
Impjiegi, Politika Soċjali, Saħħa 
u Affarijiet tal-Konsumatur.
25 Osservazzjonijiet 
33 
Din kienet l-ewwel inizjattiva tal-UE li tikkonċerna lill-komunità Rom b’mod 
speċifiku, li inkludiet mekkaniżmu ta’ segwitu. Hija pproponiet li kull Stat Mem -
bru jfassal l-NRIS tiegħu stess (ara l-paragrafu 41). Din l-inizjattiva pprovdiet 
qafas sod għat-trawwim tal-inklużjoni tar-Rom u stipulat l-oqsma fejn għandha 
tittieħed azzjoni u fejn għandhom jiġu ssettjati miri. B’mod speċifiku, hija stipulat 
erba’ oqsma ta’ prijorità ewlenin li jeħtieġu intervent: l-edukazzjoni, l-impjieg, il-
kura tas-saħħa u l-akkomodazzjoni. L-Istati Membri ntalbu jissettjaw miri li jistgħu 
jintlaħqu f’dawn l-oqsma.
34 
L-Istati Membri ma ntalbux jittrattaw b’mod separat il-miżuri kontra d-diskrimi -
nazzjoni, jew jistabbilixxu miri assoċjati. Dawn ġew indirizzati bħala tema tras -
versali fl-erba’ oqsma oħra kollha28 li jissemmew hawn fuq; madankollu, rarament 
ġew issettjati indikaturi u miri speċifiċi li jistgħu jitkejlu dwar il-ġlieda kontra 
d-diskriminazzjoni. Dan huwa nuqqas sinifikanti tal-qafas ta’ politika eżistenti, 
minħabba li jagħmilha diffiċli għall-Kummissjoni li tkejjel il-progress li sar.
L-inklużjoni tal-popolazzjoni Rom mill-2011 ‘l hawn: minn approċċ 
ibbażat fuq politika għal impenn politiku
Rakkomandazzjoni tal-Kunsill li tittratta l-integrazzjoni tar-Rom adottata 
fl-2013
35 
Rakkomandazzjoni tal-Kunsill tal-201329 kienet l-ewwel strument legali tal-UE 
li jittratta esklussivament l-integrazzjoni tar-Rom, u tirrifletti pass fundamen -
tali ‘l quddiem fl-approċċ tal-UE lejn l-inklużjoni tar-Rom. Minflok ippersistiet 
b’approċċ ibbażat fuq politika, ir-Rakkomandazzjoni stabbiliiet l-inklużjoni 
tal-popolazzjoni Rom bħala impenn politiku tal-Istati Membri li jirrifletti 
dispożizzjonijiet stabbiliti li jipproteġu d-drittijiet tal-bniedem. Ir-Rakkoman -
dazzjoni tipprovdi gwida speċifika sabiex tgħin lill-Istati Membri jtejbu u jħaffu 
l-ħidma li tippromwovi l-integrazzjoni tar-Rom fl-oqsma tal-edukazzjoni, l-imp -
jiegi, il-kura tas-saħħa u l-akkomodazzjoni. Hija tagħti wkoll gwida dwar miżuri 
ta’ politika orizzontali; dawn jinkludu gwida dwar l-indirizzar tal-ġlieda kontra 
d-diskriminazzjoni. Ir-Rakkomandazzjoni tirreferi b’mod espliċitu wkoll għall-anti-
żingariżmu, li tirreferi għal forma speċifika ta’ razziżmu xprunata minn diskrimi -
nazzjoni storika.28 It-trattament ugwali huwa 
prinċipju orizzontali tal-Qafas 
tal-UE, li jarah bħala 
prekundizzjoni għall-
inklużjoni effettiva tar-Rom. 
Il-Qafas tal-UE jirrikonoxxi 
espliċitament li “l-ewwel 
u qabel kollox jeħtieġ li l-Istati 
Membri jiżguraw li r-Rom ma 
jiġux diskriminati imma jiġu 
ttrattati daqs kwalunkwe 
ċittadin ieħor tal-UE 
u jingħataw aċċess indaqs 
għad-drittijiet fundamentali 
stipulati fil-Karta tad-Drittijiet 
Fundamentali tal-UE”, “Qafas 
tal-UE għall-Istrateġiji 
Nazzjonali għall-Integrazzjoni 
tar-Roma fl-2020”, p. 2.
29 Ir-Rakkomandazzjoni 
tal-Kunsill tad-9 ta’ Diċembru 
2013 dwar miżuri effettivi ta’ 
integrazzjoni tar-Rom fl-Istati 
Membri.
26 Osservazzjonijiet Tabella 2CSRs dwar is-suġġett tal-integrazzjoni tar-Rom fil-ħames Stati Membri kkonċernati
2012 2013 2014 2015
Il-BulgarijaL-integrazzjoni tar-Rom 
b’mod ġeneraliEdukazzjoni Impjieg/Edukazzjoni Edukazzjoni
Ir-Repubblika Ċeka m/a Edukazzjoni Edukazzjoni Edukazzjoni
L-UngerijaL-integrazzjoni tar-Rom 
b’mod ġeneraliFaqar/Edukazzjoni Faqar/Edukazzjoni Edukazzjoni
Ir-Rumanija m/aL-integrazzjoni tar-Rom 
b’mod ġenerali/EdukazzjoniImpjieg/Edukazzjoni Edukazzjoni
Is-Slovakkja Edukazzjoni Edukazzjoni Edukazzjoni Edukazzjoni
Sors:  Il-QEA, ibbażat fuq id- data  tal-Kummissjoni.
37 
Il-Kummissjoni mmonitorjat mill-qrib ukoll l-implimentazzjoni taż-żewġ Direttivi30 
rilevanti dwar it-trattament ugwali (it- Tabella 3  fiha aktar dettalji dwar l-impli -
mentazzjoni tad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali). Hija nediet proċedimenti 
ta’ ksur kontra r-Repubblika Ċeka fl-2014 u kontra s-Slovakkja fl-2015, fiż-żewġ 
każijiet minħabba s-segregazzjoni ta’ studenti Rom fis-sistema edukattiva. Il-
każijiet li jifdal mhumiex marbuta speċifikament mal-poplu Rom. Il-Kummissjoni 
timmonitorja wkoll l-implimentazzjoni tad-deċiżjoni qafas tal-2008 dwar il-ġlieda 
kontra ċerti forom u espressjonijiet ta’ razziżmu u ksenofobija permezz tal-liġi 
kriminali. Mill-2014 ‘il hawn, din id-deċiżjoni qafas hija esegwibbli.Il-Kummissjoni ilha toħroġ rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-pajjiżi 
(CSRs) dwar l-inklużjoni tar-Rom mill-2012
36 
Il-Kummissjoni ilha mill-2012 toħroġ rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-pajjiżi 
(CSRs) dwar l-inklużjoni tar-Rom. Minn dak iż-żmien ‘il hawn, CSRs ta’ dan it-tip 
ġew indirizzati lil ħames Stati Membri b’minoranzi kbar ta’ Rom: il-Bulgarija, l-
Ungerija, is-Slovakkja, ir-Repubblika Ċeka u r-Rumanija. It- Tabella 2  tagħti dettalji 
dwar is-suġġett ta’ dawn is-CSRs indirizzati lil kull wieħed minn dawn il-ħames 
Stati Membri.
30 Id-Direttiva tal-Kunsill 
2000/43/KE (“id-Direttiva dwar 
l-Ugwaljanza Razzjali”), 
id-Direttiva tal-Kunsill 
2000/78/KE (“id-Direttiva dwar 
l-Ugwaljanza fl-Impjieg”).
27 Osservazzjonijiet Tabella 3Monitoraġġ tal-implimentazzjoni tad-Direttiva 2000/43/KE dwar l-Ugwaljanza Razzjali
Stat MembruTraspożizzjoni Ksur1
Data ta' skadenzaIkkompleta sad-data ta' 
skadenzaNuqqas ta’ konformità 
tal-leġiżlazzjoni tal-Istati 
Membri mal-liġi tal-UENuqqas ta’ konformità 
tal-leġiżlazzjoni tal-Istati 
Membri mal-liġi tal-UE
Il-Belġju 19 ta' Lulju 2003 √
Il-Bulgarija 1 ta' Jannar 2007 √ Magħluq
Ir-Repubblika Ċeka 1 ta' Mejju 2004 √ Magħluq Miftuħ
Id-Danimarka 19 ta' Lulju 2003 √ Magħluq Magħluq
Il-Ġermanja 19 ta' Lulju 2003 √
L-Estonja 1 ta' Mejju 2004 √ Magħluq
L-Irlanda 19 ta' Lulju 2003 √
Il-Greċja 19 ta' Lulju 2003 √
Spanja 19 ta' Lulju 2003 √ Magħluq
Franza 19 ta' Lulju 2003 √
Il-Kroazja 1 ta' Lulju 2013 √
L-Italja 19 ta' Lulju 2003 √
Ċipru 1 ta' Mejju 2004 √
Il-Latvja 1 ta' Mejju 2004 √ Magħluq
Il-Litwanja 1 ta' Mejju 2004 √ Magħluq
Il-Lussemburgu 19 ta' Lulju 2003 √
L-Ungerija 1 ta' Mejju 2004 √ Magħluq
Malta 1 ta' Mejju 2004 √ Magħluq
In-Netherlands 19 ta' Lulju 2003 √ Magħluq
L-Awstrija 19 ta' Lulju 2003 √ Magħluq
Il-Polonja 1 ta' Mejju 2004 √ Magħluq Magħluq
Il-Portugall 19 ta' Lulju 2003 √ Magħluq
Ir-Rumanija 1 ta' Jannar 2007 √ Magħluq
Is-Slovenja 1 ta' Mejju 2004 √ Miftuħ
Is-Slovakkja 1 ta' Mejju 2004 √ Magħluq Miftuħ
Il-Finlandja 19 ta' Lulju 2003 √ Magħluq
L-Iżvezja 19 ta' Lulju 2003 √ Magħluq
Ir-Renju Unit 19 ta' Lulju 2003 √ Magħluq Magħluq
1 Informazzjoni sa Diċembru 2015.
Nota:  Il-każijiet tar-Repubblika Ċeka u tas-Slovakkja biss huma proċeduri ta’ ksur relatati speċifikament mal-poplu Rom.
Sors:  Il-QEA, ibbażat fuq id- data  tal-Kummissjoni.
28 Osservazzjonijiet 
Gwida maħruġa mill-Kummissjoni u kooperazzjoni msaħħa mal-Kunsill 
tal-Ewropa
38 
Flimkien ma’ dawn l-inizjattivi ewlenin, il-Kummissjoni ħarġet ħafna biċċiet ta’ 
gwida politika dwar l-użu tal-fondi għall-inklużjoni tar-Rom. Dawn jinkludu, 
fost l-oħrajn, dokumenti ta’ gwida tematika dwar ir-Rom u dwar komunitajiet 
emarġinati, dokument marbut mal-kundizzjonalità ex ante  tematika dwar l-inte -
grazzjoni tal-komunitajiet Rom emarġinati, u nota ta’ gwida għall-Istati Membri 
dwar l-użu tal-Fondi Strutturali u ta’ Investiment Ewropej fl-indirizzar tas-segre -
gazzjoni edukattiva u tal-ispazju.
39 
Barra minn hekk, fl-2014, il-Kummissjoni ħarġet Kodiċi tal-Kondotta Ewropea għal 
Sħubija, li jistipula li l-Istati Membri għandhom jinvolvu lill-organizzazzjonijiet 
tas-soċjetà ċivili fi ftehimiet ta’ sħubija u jiżguraw li dawn ikollhom rwol attiv fit-
tfassil u l-implimentazzjoni tal-programmi appoġġati mill-FSIE31.
40 
Biex iżżid l-effettività tal-ħidma tagħha fil-qasam tal-integrazzjoni tar-Rom, mill-
2011 ’il hawn, il-Kummissjoni ħadmet ukoll aktar mill-qrib mal-Kunsill tal-Ewropa, 
organizzazzjoni b’ħafna esperjenza f’dan il-qasam (ara l-paragrafu 13). B’mod par -
tikolari, il-Kummissjoni pparteċipat f’laqgħat organizzati mis-segretarjat tal-Kun -
sill tal-Ewropa u f’ċerti programmi konġunti mal-Kunsill tal-Ewropa (ROMACT32 
u ROMED33).
Progress fil-livell tal-Istati Membri: kienu ġew adottati 
Strateġiji Nazzjonali għall-Integrazzjoni tar-Rom, iżda kien 
għad fadal xi nuqqasijiet
41 
Fl-2011, l-Istati Membri ntalbu jħejju Strateġiji Nazzjonali għall-Integrazzjoni tar-
Rom (NRIS) li jkopru l-perjodu 2011-2020 jew, jekk diġà kienet teżisti strateġija, 
li jadattawha sabiex tilħaq il-miri tal-UE għall-integrazzjoni tar-Rom. Dawn 
l-istrateġiji għandhom jistipulaw azzjonijiet immirati u informazzjoni dwar il-
finanzjament (nazzjonali, tal-UE u finanzjament ieħor) għat-twassil tagħhom. 
Huma għandhom jipproponu wkoll soluzzjonijiet għall-indirizzar tal-ostakoli 
attwali għal użu aktar effettiv tal-fondi tal-UE, u jħejju l-bażi għal mekkaniżmu ta’ 
monitoraġġ robust sabiex jiġu żgurati riżultati konkreti għar-Rom.31 Ir-Regolament ta’ Delega 
tal-Kummissjoni (UE) 
Nru 240/2014 tas-7 ta’ 
Jannar 2014 dwar il-kodiċi 
tal-kondotta Ewropea dwar 
sħubija fil-qafas ta’ Fondi 
Strutturali u ta’ Investiment 
Ewropej (ĠU L 74, 14.3.2014, 
p. 1).
32 ROMACT għandu l-għan li 
jtejjeb ir-responsività 
u l-kontabbiltà tal-awtoritajiet 
lokali, b’mod partikolari 
uffiċjali eletti u impjegati 
għolja taċ-Ċivil, lejn 
komunitajiet Rom emarġinati. 
Huwa jiffoka fuq il-
ġenerazzjoni ta’ impenn 
politiku sostnut fit-tul li 
għandu jwassal għal pjanijiet 
u miżuri sostenibbli għall-
inklużjoni tar-Rom (ara wkoll 
http://coe-romact.org/ ).
33 ROMED jikkonsisti f’żewġ 
fażijiet. L-ewwel fażi ta’ 
ROMED mexxiet inizjattiva 
mmirata bl-għan li tħarreġ 
medjaturi fit-twassil ta’ 
medjazzjoni ta’ kwalità bejn 
il-komunitajiet Rom 
u l-awtoritajiet lokali. Minn 
meta beda l-programm 
fl-2011, tħarrġu aktar minn 
1300 medjatur fi 22 pajjiż. 
It-tieni fażi ta’ ROMED, li bdiet 
fl-2013, tiffoka fuq il-kuntesti 
lokali u, b’mod partikolari, kif 
il-medjazzjoni tista’ tistimula 
l-parteċipazzjoni tal-
komunitajiet Rom għal 
governanza aktar inklużiva 
u demokratika tal-
muniċipalitajiet magħżula fi 
11-il pajjiż membru tal-Kunsill 
tal-Ewropa (ara wkoll http://
romed.coe-romact.org/ ).
29 Osservazzjonijiet 
42 
Fir-rigward ta’ dawn l-istrateġiji nazzjonali għall-integrazzjoni tar-Rom, aħna:
- eżaminajna l-kontenut speċifiku tal-NRISs tal-Istati Membri miżjura;
- iċċekkjajna jekk ġewx identifikati partijiet interessati rilevanti għall-
implimentazzjoni tal-NRIS u x’kien ir-rwol tal-Punti ta’ Kuntatt Nazzjonali 
għar-Rom (NRCPs) f’dan il-kuntest;
- ivvalutajna l-arranġamenti ta’ monitoraġġ b’rabta mal-implimentazzjoni 
tagħhom; u
- analizzajna kif il-Kummissjoni vvalutat ir-rapporti tal-Istati Membri dwar l-
implimentazzjoni tal-NRIS tagħhom.
Strateġiji Nazzjonali għall-Integrazzjoni tar-Rom (NRISs)
Strateġiji Nazzjonali għall-Integrazzjoni tar-Rom adottati mill-Istati 
Membri kollha miżjura
43 
Wara li l-Kummissjoni ħarġet il-komunikazzjoni tagħha li fiha talbet lill-Istati 
Membri biex jadottaw NRIS, l-Istati Membri kollha34 għamlu dan. Xi Stati Membri 
għażlu sett integrat ta’ miżuri ta’ politika bl-iskop tal-integrazzjoni tar-Rom, li 
aħna qisna bħala l-ekwivalenti ta’ NRIS. L-NRISs kienu segwiti minn Pjanijiet ta’ 
Azzjoni fl-erba’ Stati Membri kollha miżjura. Kull wieħed minnhom waqqaf ukoll 
Punt ta’ Kuntatt Nazzjonali għar-Rom.
44 
Il-Kummissjoni ma stipulatx li l-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni għandha tiġi 
inkluża fost l-oqsma ta’ prijorità ewlenin fl-NRISs. Madankollu, l-NRISs tal-
Bulgarija, tal-Ungerija35 u ta’ Spanja marru ’lil hinn mill-erba’ oqsma prinċipali 
preskritti tal-edukazzjoni, l-impjieg, il-kura tas-saħħa u l-akkomodazzjoni: huma 
inkludew kapitolu li jittratta speċifikament il-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni. 
L-NRIS tar-Rumanija rreferiet ukoll għall-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni, iżda 
indirettament biss, meta ddiskutiet l-erba’ oqsma prinċipali preskritti. Mill-erba’ 
Stati Membri magħżula, kienu biss il-Bulgarija u l-Ungerija li ssettjaw miri li 
jikkonċernaw il-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni.34 Minbarra Malta, li tiddikjara li 
ma għandhiex popolazzjoni 
Rom.
35 Strateġija Nazzjonali 
għall-Inklużjoni Soċjali-Faqar 
estrem, faqar fost it-tfal, 
ir-Rom (NSIS), billi fl-Ungerija 
l-istrateġija ma kinitx biss 
għar-Rom. Għall-fini ta’ 
ċarezza, minn hawn ’il 
quddiem ser issir referenza 
għaliha bħala NRIS.
30 Osservazzjonijiet 
45 
Tlieta mill-erba’ NRISs kienu jinkludu miri li jikkonċernaw l-edukazzjoni, l-imp -
jieg, il-kura tas-saħħa u l-akkomodazzjoni. Ir-raba’ waħda, l-NRIS tal-Ungerija, 
inkludiet miri ġenerali, iżda ma kienx hemm valuri mmirati kkwantifikati assoċjati 
magħhom, u mhux il-miri kollha kienu jirreferu speċifikament għall-popolazzjoni 
Rom, bħal fil-qasam tal-akkomodazzjoni. Filwaqt li l-istrateġija pprovdiet in -
formazzjoni rilevanti dwar is-sitwazzjoni tal-popolazzjoni Rom fl-Ungerija, din 
ma ntużatx sabiex tifformula indikaturi speċifiċi għar-Rom jew valuri bażi fl-NRIS. 
L-NRIS tar-Rumanija kienet tinkludi valuri bażi biss għal ċerti indikaturi. Dan 
għamilha diffiċli sabiex jiġu evalwati r-riżultati miksuba taħt dawn l-NRISs, billi 
l-punt tat-tluq ma kienx magħruf.
L-Istrateġiji Nazzjonali kollha għall-Integrazzjoni tar-Rom jirreferu għall-10 
Prinċipji Bażiċi Komuni (PBK) dwar l-inklużjoni tar-Rom
46 
L-istrateġiji kollha rreferew direttament (il-Bulgarija, l-Ungerija u Spanja) jew in -
direttament (ir-Rumanija) għall-10 Prinċipji Bażiċi Komuni (PBK) dwar l-inklużjoni 
tar-Rom (ara l-paragrafu 23 u l- Figura 2 ). Madankollu, aħna sibna li l-Istati Mem -
bri mhux dejjem applikaw l-10 PBK meta kienu qed jabbozzaw l-istrateġiji huma 
stess:
 ο fil-każ ta’ Spanja u l-Bulgarija, ġiet ipprovduta evidenza bil-miktub dwar 
il-konsultazzjoni ma’ organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili u l-feedback ipp -
rovdut mill-awtoritajiet nazzjonali dwar il-kontribut tal-NGOs,
 ο fil-każ tar-Rumanija u l-Ungerija, PBK 9, li jikkonċerna l-involviment tas-
soċjetà ċivili, u PBK 10, li jikkonċerna l-parteċipazzjoni attiva tal-poplu Rom 
fit-tfassil tal-politika, kienu ingħataw segwitu parzjalment biss:
- fir-Rumanija, twettaq proċess ta’ konsultazzjoni qabel l-adozzjoni tal-
NRIS, fejn ġew organizzati bosta laqgħat, iżda l-organizzazzjonijiet 
tas-soċjetà ċivili kellhom dubji dwar it-trasparenza u l-għadd tagħhom. 
Huma ddikjaraw ukoll li ma kinux infurmati dwar kif ġew inkorporati 
l-kontribuzzjonijiet tagħhom. Ma sibna ebda evidenza dwar jekk u kif l-
awtoritajiet Rumeni ħadu inkunsiderazzjoni l-kontribut tal-NGOs,
- fl-Ungerija, ftit li xejn kien hemm evidenza dwar kif kien twettaq il-
proċess ta’ konsultazzjoni tal-NRIS u l-verżjoni aġġornata tal-NRIS ma 
kienet tinkludi ebda informazzjoni dwar jekk jew kif ittieħdu inkunside -
razzjoni l-kummenti mill-partijiet interessati differenti. Ma saret ebda 
konsultazzjoni dwar il-pjan ta’ azzjoni. Barra minn hekk, inħatru żewġ 
organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili sabiex jimplimentaw l-aktar miżuri 
importanti tal-NRIS flimkien mal-awtoritajiet pubbliċi. Dan kellu l-effett li 
jeskludi organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili oħra.
31 Osservazzjonijiet 
L-Istrateġiji Nazzjonali għall-Integrazzjoni tar-Rom ma jispeċifikawx 
l-appoġġ finanzjarju disponibbli fl-Istati Membri għal miżuri li jappoġġaw 
l-inklużjoni tar-Rom
47 
L-analiżi tagħna wriet li l-NRISs tal-Bulgarija, tal-Ungerija u ta’ Spanja ma kien 
fihom ebda informazzjoni dwar l-allokazzjonijiet finanzjarji disponibbli għall-
miżuri relatati mar-Rom, kemm jekk taħt il-baġit nazzjonali u kemm mill-pro -
grammi operazzjonali taħt il-FEŻR jew taħt l-FSE li huma kofinanzjati mill-baġit 
tal-UE. Fil-każ tal-Bulgarija, l-NRIS iddikjarat li l-fondi tal-UE kienu s-sors prinċipali 
ta’ finanzjament għall-proġetti li jimplimentaw l-NRIS. Kien biss fir-Rumanija li 
ġie pprovdut baġit, għalkemm dan kien fih xi inkonsistenzi: il-FEŻR ma ssemmiex 
fl-NRIS bħala sors ta’ finanzjament, minkejja li ilu jintuża b’dan il-mod minn meta 
l-FEŻR ġie emendat fl-2010, saħansitra qabel ma ġiet adottata l-NRIS36. In-nuqqas 
ta’ informazzjoni dwar il-mezzi finanzjarji disponibbli sabiex jiġu indirizzati l-
kwistjonijiet relatati mal-inklużjoni tar-Rom jagħmilha diffiċli li jiġi vvalutat jekk 
l-istrateġiji tal-Istati Membri kinux realistiċi mill-bidu nett.
Allokazzjoni tar-responsabbiltajiet għall-implimentazzjoni tal-
NRISs: ir-rwol tal-Punti ta’ Kuntatt Nazzjonali għar-Rom (NRCPs)
48 
L-Istati Membri kollha koperti mill-analiżi tagħna kienu stabbilew u ddefinew 
ir-responsabbiltajiet tal-NRCPs skont ir-rekwiżiti tal-komunikazzjoni tal-Kum -
missjoni tal-2011. L-NRCPs huma responsabbli għall-koordinazzjoni tal-iżvilupp 
u l-implimentazzjoni tal-NRIS. Huma jimmonitorjaw il-progress li jsir taħt l-NRIS 
u jikkondividu din l-informazzjoni mal-Kummissjoni37. Madankollu, is-setgħat tal-
NRCPs huma limitati. L-allokazzjoni tar-responsabbiltajiet operazzjonali lill-min -
isteri nazzjonali kienet tfisser li l-NRCPs mill-Istati Membri magħżula ma kellhom 
ebda setgħa fl-oqsma tal-impjiegi, l-edukazzjoni, l-akkomodazzjoni jew is-saħħa. 
L-NRCPs lanqas ma kellhom is-setgħa li jiddeċiedu kif ir-riżorsi finanzjarji ġew al -
lokati għall-programmi ta’ integrazzjoni.
49 
Id-daqs, l-istruttura u r-responsabbiltajiet tad-disa’ NRCPs magħżula kienu jvar -
jaw ħafna. Diġà kienu jeżistu bosta NRCPs taħt isem differenti qabel ġie intro -
dott il-kunċett ta’ NRCP mill-Kummissjoni; uħud minnhom imbagħad kienu ġew 
assenjati aktar responsabbiltajiet mingħajr ma ngħataw riżorsi addizzjonali38. 
Il-kapaċità tal-NRCP Bulgaru ma kinitx suffiċjenti, kif deskritt fil-paragrafu 50.36 Ir-Regolament (KE) 
Nru 1080/2006 tal-Parlament 
Ewropew u tal-Kunsill tal-5 ta’ 
Lulju 2006 dwar il-Fond 
Ewropew għall-Iżvilupp 
Reġjonali u li jħassar 
ir-Regolament (KE) Nru 
1783/1999 (ĠU L 210, 31.7.2006, 
p. 1).
37 KUMM(2011) 173 finali, p. 9.
38 Pereżempju, fir-rapport 
annwali tal-2014 lill-
Kummissjoni, l-NRCP Spanjol 
irrikonoxxa l-isfida tal-
allokazzjoni ta’ aktar riżorsi 
għall-NRCP sabiex tiġi żgurata 
implimentazzjoni adegwata 
tal-NRIS.
32 Osservazzjonijiet 
50 
Madankollu, aħna identifikajna żewġ nuqqasijiet f’termini tal-allokazzjoni tar-
responsabbiltà għall-implimentazzjoni tal-NRIS. L-ewwelnett, instabet koope -
razzjoni fqira fir-Rumanija u fi Spanja. It-tieni, instab nuqqas ta’ tqabbil bejn 
ir-responsabbiltajiet u r-riżorsi fil-Bulgarija u fi Spanja:
- Fir-Rumanija, aħna osservajna li l-kooperazzjoni fqira bejn l-Aġenzija Naz -
zjonali għar-Rom u diversi ministeri tal-gvern fil-forniment tad- data  kienet 
qed tipperikola l-monitoraġġ xieraq tal-NRIS. B’mod simili, fi Spanja, aħna 
osservajna li l-korpi ta’ koordinazzjoni eżistenti (bħall-Grupp dwar il-Kooper -
azzjoni Teknika) ma kinux effettivi fil-forniment ta’ data  affidabbli u fil-koor -
dinazzjoni tal-politiki, fatt li wera ħtieġa għal koordinazzjoni aħjar sabiex jiġi 
żgurat li l-NRIS tiġi implimentata kif xieraq. Dawn iż-żewġ eżempji ta’ koordi -
nazzjoni fqira xekklu l-ġbir ta’ data  affidabbli, u għamluha aktar diffiċli li tiġi 
mmonitorjata l-implimentazzjoni tal-NRIS.
- Fil-Bulgarija, kienu disponibbli livelli baxxi ta’ setgħat u riżorsi għall-NRCP 
Bulgaru, minkejja li huwa wieħed mill-korpi ewlenin inkarigat bl-implimen -
tazzjoni u l-monitoraġġ tal-NRIS. Diversi organizzazzjonijiet mingħajr skop ta’ 
qligħ fil-Bulgarija ġibdu l-attenzjoni għal nuqqas ta’ rieda politika39. Prob -
lema simili ġiet identifikata mill-NRCP Spanjol fir-rapport ta’ progress tiegħu 
għall-2014.
Nuqqasijiet fil-monitoraġġ tal-progress tal-Istrateġiji Nazzjonali 
għall-Integrazzjoni tar-Rom
51 
Aħna sibna li l-monitoraġġ u l-valutazzjoni tal-progress tal-NRIS kienu sfida sinifi -
kanti għall-Istati Membri kollha miżjura (ara wkoll il-paragrafu 74):
- fil-Bulgarija, ma kinux previsti proċeduri speċifiċi ta’ monitoraġġ u ta’ obbligu 
ta’ rendikont fl-NRIS. Barra minn hekk, mhux il-miżuri kollha kellhom miri 
kwantifikabbli;
- fl-Ungerija, għalkemm kienet ġiet żviluppata sistema ta’ indikaturi għall-
monitoraġġ tal-programmi, id- data  li kien fiha ma kinitix ġiet aġġornata mill-
2012 ‘l hawn;
- fir-Rumanija, il-proċess ta’ monitoraġġ iddgħajjef b’mod sinifikanti bin-
nuqqas ta’ informazzjoni dwar l-indikaturi stipulati fl-NRIS u bin-nuqqas ta’ 
data  finanzjarja strutturata dwar il-proċess ta’ implimentazzjoni. Ir-rapporti 
ta’ monitoraġġ ma għamlu ebda referenza għall-miri stabbiliti jew għall-grad 
sa fejn kienu ntlaħqu, sitwazzjoni li għamlitha diffiċli li jiġi vvalutat kemm 
dawn kienu ġew implimentati b’mod effettiv; u
- fi Spanja, il-pjan ta’ azzjoni 2014-2016 kien jinkludi biss deskrizzjoni tal-
azzjonijiet għall-2014. L-azzjonijiet għall-2015 ma tħejjewx qabel nofs l-2015, 
sitwazzjoni li fixklet il-proċess ta’ ppjanar għal dik is-sena.39 Rapport ta’ Monitoraġġ 
tas-Soċjetà Ċivili dwar 
l-implimentazzjoni tal-NRIS 
u l-Pjan ta’ Azzjoni tal-2012 
għad-Deċennju fil-Bulgarija, 
p. 9.
33 Osservazzjonijiet 
Il-valutazzjoni tal-Kummissjoni dwar l-implimentazzjoni tal-NRISs
52 
Il-Kummissjoni Ewropea vvalutat dawn l-istrateġiji nazzjonali, filwaqt li identifi -
kat id-dgħufijiet tagħhom, u f’Mejju 2012 ippubblikat il-konklużjonijiet tagħha 
f’Komunikazzjoni (Strateġiji Nazzjonali tal-Integrazzjoni tar-Rom: wieħed mill-
ewwel passi fl-implimentazzjoni tal-Qafas tal-UE). Fl-2013, il-Kummissjoni bdiet 
twettaq valutazzjoni annwali ta’ kemm l-NRISs kienu qed jiġu implimentati 
b’suċċess. Din il-valutazzjoni annwali fiha dettalji tan-nuqqasijiet ġenerali li 
jridu jiġu indirizzati. Il-konklużjonijiet ewlenin tal-valutazzjonijiet tal-aħħar snin 
irreferew għall-fatt li l-prekondizzjonijiet neċessarji għall-implimentazzjoni tal-
istrateġiji b’suċċess kienu għadhom ma ddaħħlux fis-seħħ, tant li dewmu l-impli -
mentazzjoni tal-NRISs. B’mod partikolari, l-elementi li ġejjin kienu neqsin: miri 
konkreti u miżuri korrispondenti biex jindirizzaw is-segregazzjoni tat-tfal Rom fis-
sistema edukattiva, qafas ta’ żmien aktar ċar għall-implimentazzjoni u allokazz -
joni finanzjarja aktar ċara, kif ukoll miżuri għall-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni 
u r-razziżmu lejn il-poplu Rom.
53 
Minn dak iż-żmien ’il hawn, l-Istati Membri għamlu xi progress fl-implimen -
tazzjoni tal-NRISs tagħhom. Iżda r-rapport tal-Kummissjoni tal-2015 wera li 
ċerti nuqqasijiet li kienu ilhom jeżistu mill-inqas mill-2012 baqgħu ma ssolvewx 
fl-2014: ċerti kundizzjonijiet neċessarji għall-implimentazzjoni tal-istrateġiji 
b’suċċess kienu għadhom mhumiex stabbiliti. Dan ikkonferma l-osservazzjonijiet 
li għamilna fl-erba’ Stati Membri magħżula.
54 
Pereżempju, l-għan li tiġi indirizzata s-segregazzjoni tat-tfal Rom fis-sistema 
edukattiva kien stipulat fl-istrateġiji, iżda l-għadd insuffiċjenti ta’ miżuri u miri li 
ġew introdotti għamilha diffiċli li dan jinkiseb. Fejn kienu diġà jeżistu miżuri bħal 
dawn, il-perjodu ta’ żmien għall-implimentazzjoni tagħhom ma kienx ċar, bħalma 
kienu l-arranġamenti baġitarji. Dawn in-nuqqasijiet naqqsu l-pass tal-implimen -
tazzjoni tal-NRIS. Fil-Bulgarija, ir-rapport ta’ progress irrefera wkoll għan-nuqqas 
ta’ rieda politika u għall-ħtieġa li jittejbu l-miżuri kontra d-diskriminazzjoni.
55 
Nuqqasijiet bħal dawn, b’mod partikolari l-kwistjoni tas-segregazzjoni fl-edu -
kazzjoni, ġew inklużi f’rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-pajjiżi li nħarġu għal 
bosta Stati Membri. Fil-każ tar-Repubblika Ċeka u s-Slovakkja, il-Kummissjoni 
saħansitra bdiet proċedimenti ta’ ksur għal dawn ir-raġunijiet kontra l-Istati Mem -
bri (ara l-paragrafu 37).
34 Osservazzjonijiet 
56 
Fil-bidu tal-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-2020, il-Kummissjoni ċċekkjat jekk 
dawn l-elementi kinux ġew indirizzati fil-Ftehimiet ta’ Sħubija. Hija għamlet użu 
mir-rwol konsultattiv tagħha fil-laqgħat tal-Kumitat ta’ Monitoraġġ tal-program -
mi operazzjonali li aħna vvalutajna għall-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-2020, 
sabiex tindika wkoll ir-rilevanza tas-CSRs relatati mar-Rom għall-programmi 
operazzjonali rilevanti.
Fil-qasam tal-politika ta’ koeżjoni, qed tingħata aktar 
attenzjoni għall-miżuri ta’ integrazzjoni tar-Rom fil-
perjodu 2014-2020 meta mqabbel mal-perjodu 
2007-2013
57 
Aħna analizzajna jekk l-integrazzjoni tar-Rom kinitx issemmiet b’mod ċar fil-qafas 
tal-politika ta’ Koeżjoni tal-2007-2013. Aħna ċċekkjajna wkoll kif l-Istati Membri 
li rċevew kofinanzjament mill-FEŻR u mill-FSE għall-inizjattivi ta’ integrazzjoni tar-
Rom żguraw li l-inizjattivi żviluppati fil-livell tal-UE ġew inkorporati fil-programmi 
operazzjonali u fl-istrateġiji nazzjonali rilevanti.
58 
Għall-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-2020, ivvalutajna jekk l-integrazzjoni 
tar-Rom ssemmietx b’mod ċar fil-qafas legali tal-FSIE u jekk il-Kummissjoni indi -
rizzatx in-nuqqasijiet li kienu nqalgħu fil-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013. 
Għaż-żewġ perjodi, aħna eżaminajna jekk il-Kummissjoni u l-Istati Membri kinux 
stabbilew sistema ta’ monitoraġġ effettiva fil-qasam tal-integrazzjoni tar-Rom.
35 Osservazzjonijiet 
Minkejja li l-integrazzjoni tar-Rom ma tissemmiex fil-qafas 
legali għall-2007-2013, l-Istati Membri magħżula semmew 
l-integrazzjoni tar-Rom fil-programmi operazzjonali 
tagħhom
Il-programmi operazzjonali għall-2007-2013 eżaminati rreferew 
għall-integrazzjoni tar-Rom f’termini ġenerali
59 
Meta kien qed jiġi abbozzat il-qafas tal-politika ta’ Koeżjoni għall-perjodu ta’ 
programmazzjoni 2007-2013, l-integrazzjoni tar-Rom kienet għadha ma ġietx 
identifikata bħala prijorità speċifika fil-livell tal-UE. Il-kelma “Rom” qatt ma dehret 
fir-Regolamenti tal-2007-2013. Madankollu, l-erba’ Stati Membri miżjura kollha 
kellhom mill-inqas strateġija eżistenti waħda, reġjonali jew nazzjonali, għall-
integrazzjoni tar-Rom, jew inkella programm ekwivalenti. Huma lkoll indirizzaw 
l-integrazzjoni tar-Rom f’mill-inqas uħud mill-programmi operazzjonali tagħhom, 
bil-modi deskritti fit- Tabella 4 .Tabella 4Referenza għall-inklużjoni tar-Rom fil-programmi operazzjonali taħt il-FEŻR u taħt 
l-FSE għall-2007-2013
Grupp speċifiku fil-mira Indikaturi speċifiċiReferenzi għall-komunità Rom
Referenzi għall-
komunità Romf'miżuri mmirati biex 
jgħinu liż-żoni l-inqas 
żviluppati
Il-Bulgarija X X X
Spanja X X
L-Ungerija X X X
Ir-Rumanija X X
Sors:  Il-QEA, ibbażat fuq id- data  tal-Kummissjoni.
60 
Minkejja l-bidla fir-Regolament tal-FEŻR fl-2010, il-biċċa l-kbira mill-miżuri fil-
kampjun tagħna li kienu rilevanti għar-Rom emarġinati ġew kofinanzjati taħt 
l-FSE (ara l-paragrafu 30). Proporzjon għoli minnhom (7 minn 17) kienu miżuri 
relatati mal-impjieg (ara t- Tabella 5 ). Dan jista’ jiġi spjegat bil-fatt li l-Artiko -
lu 162 tat-TFUE jimplika li l-proġetti u l-miżuri tal-FSE jrid ikollhom rabta mal-im -
pjieg. Ir-Regolament tal-FSIE, min-naħa l-oħra, jippermetti u saħansitra jħeġġeġ 
li jiġu ffinanzjati miżuri ta’ inklużjoni soċjali. Dan ma jipprovdix lill-awtoritajiet 
b’ċertezza tad-dritt li l-fondi tal-FSE jistgħu jintużaw għal kwalunkwe miżura ta’ 
inklużjoni soċjali irrispettivament mir-rabta tagħha mal-impjieg.
36 Osservazzjonijiet Tabella 5Oqsma ta’ azzjoni tal-proġetti eżaminati
Il-BulgarijaFSE FEŻR
Proġett 1 Proġett 2 Proġett 3 Proġett 4 Proġett 5
Edukazzjoni √
Impjieg √
Saħħa √
Inklużjoni soċjali √
Infrastruttura Soċjali √
L-UngerijaFSE
Proġett 6 Proġett 7 Proġett 8 Proġett 9 Proġett 10
Edukazzjoni √
Impjieg √ √
Saħħa
Inklużjoni soċjali √ √
Infrastruttura Soċjali
Ir-RumanijaFSE FEŻR
Proġett 11 Proġett 12 Proġett 13 Proġett 14 Proġett 15
Edukazzjoni √
Impjieg √
Saħħa √
Inklużjoni soċjali √
Infrastruttura Soċjali √
ŠpanjolskaFSE (PO għall-Ġlieda Kontra 
d-Diskriminazzjoni)FSE (PO għall-Andalusija)
Proġett 16 Proġett 17 Proġett 18 Proġett 19
Edukazzjoni √
Impjieg √ √ √
Saħħa
Inklużjoni soċjali
Infrastruttura Soċjali
Nota:  Fl-Ungerija ġew implimentati proġetti ta’ infrastruttura soċjali rilevanti, iffinanzjati mill-FEŻR, iżda dawn ma ntgħażlux għal awditjar 
minħabba li kienu għadhom ma ġewx ikkompletati sal-2013.
Sors:  Il-QEA.
37 Osservazzjonijiet 
Referenza limitata għall-istrateġiji ta’ integrazzjoni tar-Rom 
u għadd żgħir ta’ indikaturi speċifiċi għar-Rom fil-programmi 
operazzjonali taħt il-FEŻR u taħt l-FSE tal-2007-2013
61 
Madankollu, wieħed biss mis-seba’ programmi operazzjonali taħt il-FEŻR u taħt 
l-FSE tal-2007-2013 eżaminati rrefera għall-NRIS u tliet programmi operazzjonali 
stipulaw indikaturi speċifiċi għar-Rom:
- il-PO għall-iżvilupp tar-Riżorsi Umani (POSDRU) fir-Rumanija rrefera b’mod 
espliċitu għall-istrateġija ta’ integrazzjoni tar-Rom stabbilita meta daħal 
fis-seħħ il-PO. L-implimentazzjoni ta’ din l-istrateġija ta’ integrazzjoni kienet 
wieħed mill-objettivi ddikjarati tal-PO. Għalkemm dan il-PO ma kienx immirat 
speċifikament lejn il-komunità Rom, huwa inkluda wkoll indikatur tal-output 
u indikatur tar-riżultati li jirreferu speċifikament għall-poplu Rom;
- il-PO Bulgaru taħt l-FSE li għażilna kien jinkludi wkoll indikaturi tal-output 
u tar-riżultati relatati mar-Rom għal ċerti miżuri; u
- il-PO Ungeriż li għażilna kien jinkludi indikatur wieħed speċifiku għar-Rom li 
ma kienx relatat direttament ma’ miżura speċifika.
L-erba’ programmi operazzjonali magħżula li jifdal ma kellhom ebda indikatur 
speċifiku għar-Rom.
Ma ġiet speċifikata ebda informazzjoni dwar l-appoġġ finanzjarju 
għall-integrazzjoni tar-Rom fil-programmi operazzjonali tal-2007-
2013 eżaminati
62 
Il-finanzjament tal-FSE ġie pprovdut skont temi ta’ prijorità: objettivi li l-FSE kellu 
kellu l-għan li jikkontribwixxi għalihom. L-inizjattivi ta’ integrazzjoni tar-Rom 
kienu l-aktar probabbli li jikkontribwixxu għall-objettivi tat-temi ta’ prijorità 
tal-FSE għall-inklużjoni soċjali40. Matul il-perjodu ta’ programmazzjoni ta’ seba 
snin, inizjalment ġew allokati EUR 11.5 biljun (f’fondi tal-UE u fondi nazzjonali) 
għal miżuri ta’ inklużjoni soċjali fil-programmi operazzjonali taħt il-FEŻR li kel -
lhom Assi Prijoritarji ddedikati għall-Inklużjoni Soċjali. Madankollu, ma kienet 
disponibb  li ebda informazzjoni finanzjarja dwar liema proporzjon ta’ dan il-
finanzjament kien iddedikat għall-integrazzjoni tal-komunitajiet Rom emarġinati. 
Barra minn hekk, l-inizjattivi ta’ inklużjoni tar-Rom setgħu jiksbu finanzjament 
ukoll taħt temi ta’ prijorità oħra li huma aktar ġenerali, bħal dawk li jikkonċernaw 
l-edukazzjoni u l-impjieg.40 Iż-żieda tal-adattabbiltà ta’ 
ħaddiema u azjendi, impriżi 
u imprendituri, It-titjib 
tal-aċċess għall-impjiegi 
u s-sostenibbiltà, It-titjib 
tal-inklużjoni soċjali ta’ persuni 
żvantaġġjati, It-titjib tal-kapital 
uman.
38 Osservazzjonijiet 
63 
Il-finanzjament taħt il-FEŻR kien ipprovdut ukoll skont temi ta’ prijorità oħra, li 
minnhom, l-aktar rilevanti għall-integrazzjoni tar-Rom kienet l-”Infrastruttura 
soċjali”41. Kien allokat finanzjament totali ta’ EUR 18.6 biljun taħt din it-tema ta’ 
prijorità. Dan kien jikkonsisti l-aktar f’appoġġ prinċipali li ma kienx immirat lejn 
grupp speċifiku, kif spjegat fil- Kaxxa 4 .
Appoġġ prinċipali u appoġġ immirat: approċċi kumplimentari għall-inklużjoni 
tar-Rom
Appoġġ prinċipali jirreferi għal politiki indirizzati lill-pubbliku ġenerali, mingħajr ma ssir distinzjoni bejn ir-
riċevituri fuq il-bażir tar-razza, l-oriġini etnika jew fatturi irrilevanti oħra.
Appoġġ immirat jirreferi għall-politiki mmirati b’mod espliċitu iżda mhux neċessarjament esklussiv lejn grupp 
speċifiku fil-mira jew diversi gruppi speċifiċi fil-mira, bħal grupp speċifiku ta’ minoranza.
L-esperjenza turi li huwa aktar probabbli li l-poplu Rom jintegra b’suċċess fis-soċjetà jekk ikun jista’ jikseb ukoll 
aċċess għall-appoġġ taħt inizjattivi prinċipali li mhumiex immirati esklussivament lejnhom. Ma jeżisti ebda mudell 
uniku li jamministra dan: jeħtieġ li jintuża approċċ imfassal apposta li jieħu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkostanzi lokali42.
42 “How to mainstream Roma inclusion in general programmes, projects and interventions” (Kif l-inklużjoni tar-Rom tista’ tingħata importanza 
prinċipali fi programmi, proġetti u interventi ġenerali), Rinforz tat-Tagħlim ta’ Politika għall-Inklużjoni tar-Rom, in-Netwerk ta’ Tagħlim tal-Fond 
Soċjali Ewropew (FSE).Kaxxa 4
64 
Sakemm ġie emendat ir-Regolament tal-FEŻR fl-2010, il-FEŻR ma setax jipprovdi 
appoġġ immirat lejn gruppi speċifiċi, bl-eċċezzjoni tal-Istati Membri li aderew 
mal-UE fl-1 ta’ Mejju 2004 jew wara, u f’ċerti ċirkustanzi. Minn meta saret din 
l-emenda, ġie allokat finanzjament totali ta’ EUR 80 miljun għal skemi ta’ akkomo -
dazzjoni integrati li huma mmirati lejn komunitajiet emarġinati, inkluż il-poplu 
Rom, fi tmien Stati Membri43.
65 
L-analiżi tagħna wriet ukoll li ħafna Stati Membri ma ġabru ebda data  dwar 
l-etniċità, u konsegwentement ma setgħux jiddeterminaw id-daqs tal-popo -
lazzjoni Rom f’żona ġeografika partikolari u lanqas jivvalutaw id-diffikultajiet 
speċifiċi li jiffaċċja dan il-grupp. Dan seta’ kkontribwixxa għad-diffikultajiet biex 
jiġi ddeterminat il-livell ta’ finanzjament meħtieġ għall-integrazzjoni tar-Rom.41 Dan jinkludi l-kategoriji ta’ 
investiment li ġejjin: 
l-edukazzjoni, is-saħħa, 
l-indukrar tat-tfal, 
l-akkomodazzjoni 
u infrastruttura soċjali oħra.
43 Il-Bulgarija, ir-Repubblika 
Ċeka, il-Greċja, Franza, l-Italja, 
l-Ungerija, ir-Rumanija 
u s-Slovakkja.
39 Osservazzjonijiet 
Fokus akbar fuq kwistjonijiet relatati mar-Rom fil-livell 
tal-UE kien rifless fil-qafas tal-FSIE għall-2014-2020
Allinjament aħjar tal-appoġġ finanzjarju taħt il-FSIE mal-
Istrateġija 2020 tal-UE u mar-rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-
pajjiżi (CSRs) tal-Kummissjoni
66 
Ir-Regolamenti tal-FSIE44 (jiġifieri r-Regolament dwar Dispożizzjonijiet Komuni, 
ir-Regolament tal-FEŻR u r-Regolament tal-FSE) jistipulaw li l-FSIE għandhom 
jipprovdu appoġġ li jkun konsistenti mal-Istrateġija 2020 tal-UE għal Tkabbir 
Intelliġenti, Sostenibbli u Inklużiv u mar-rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-
pajjiżi (CSRs) rilevanti.
67 
Il-Ftehimiet ta’ Sħubija fi tlieta mill-erba’ Stati Membri miżjura (il-Bulgarija, 
l-Ungerija u r-Rumanija) għamlu referenza għas-CSRs speċifiċi li jikkonċernaw lill-
komunità Rom li ħarġu mill-2012 ‘il hawn. Dan kien ukoll il-każ fis-Slovakkja. Għal 
Spanja, ma nħarġet ebda CSR bħal din.
68 
Is-CSRs rigward l-integrazzjoni tar-Rom prinċipalment ikkonċernaw l-edukazzjoni 
(ara wkoll il-paragrafu 36 u t- Tabella 2 ). Meta kienu qed jitfasslu l-programmi 
ope  razzjonali, l-Istati Membri li kienu rċevew CSR dwar dan is-suġġett tħeġġew 
mill-Kummissjoni biex jużaw fondi tal-UE biex iwettqu riformi tal-politiki 
prinċipali tagħhom dwar l-edukazzjoni, sabiex jiżguraw li l-poplu Rom jkollu 
aċċess ugwali għas-sistema edukattiva. Madankollu, fl-Ungerija, il-miżuri ta’ de -
segregazzjoni tal-edukazzjoni inklużi fil-programmi operazzjonali għall-perjodu 
ta’ programmazzjoni 2014-2020, li aħna eżaminajna, ma kinux dettaljati biżżejjed. 
Għalhekk, aħna għandna dubju dwar kemm l-Ungerija se jirnexxielha tindirizza 
s-segregazzjoni li għad hemm fis-sistema edukattiva tagħha bl-għajnuna tal-FSIE 
(ara l- Kaxxa 5 ).44 L-Artikolu 4(1) fit-tliet 
Regolamenti kollha.
40 Osservazzjonijiet 
Prijorità ta’ investiment speċifika għal komunitajiet emarġinati 
(bħar-Rom) fi 12-il Stat Membru tal-UE
69 
Il-qafas tal-FSIE 2014-2020 jenfasizza aktar ukoll il-ħtieġa li jiġi żgurat li l-objettivi 
tal-programmi operazzjonali kofinanzjati taħt il-FSIE jkunu konsistenti mal-pri -
joritajiet tal-UE. Dan jinkludi prijorità ta’ investiment speċifika għall-programmi 
operazzjonali taħt l-FSE, li ssemmi lill-poplu Rom b’mod espliċitu. Din il-prijorità 
ta’ investiment (IP 9 “L-integrazzjoni tal-komunitajiet marġinalizzati bħar-Roma”) 
ipprovdiet rabta bejn il-prijoritajiet ta’ politika kif riflessi fis-CSRs u l-prijoritajiet 
għal finanzjament mill-UE, kif ukoll mod iddedikat biex jiġu assenjati fondi għal 
dan il-fini.
70 
Barra minn hekk, waħda mill-kundizzjonalitajiet ex ante45 (EACs), jiġifieri l-kriterji 
li huwa jistabbilixxi għall-kofinanzjament, tirreferi speċifikament għal dik il-
prijorità ta’ investiment, u b’hekk tiżgura li din tingħata attenzjoni xierqa fil-prog -
rammi operazzjonali. L-EAC għall-integrazzjoni tar-Rom għall-IP 9 (ii) hija: “[…] 
l-eżistenza ta’ qafas strateġiku nazzjonali għall-inklużjoni tar-Roma”.Nuqqas ta’ miżuri ta’ desegregazzjoni fil-qasam tal-edukazzjoni, fil-qafas tal-FSIE 
fl-Ungerija
Il-PO “Tiġdid Soċjali” tal-Ungerija għall-2007-2013, li l-prijorità 3 tiegħu kienet tindirizza l-edukazzjoni, uża 
l-għadd ta’ programmi lokali attivi ta’ desegregazzjoni edukattiva bħala indikatur. “Desegregazzjoni” kienet 
referenza indiretta għall-grupp tar-Rom fil-mira. L-indikatur kien immirat lejn reġjuni u ż-żoni żvantaġġjati, 
b’valur immirat ta’ 100 programm implimentati sal-2013 (iċ-ċifra bażi tal-2007 kienet 2).
Madankollu, dan l-indikatur ma kienx inkluż fl-aħħar verżjoni mmodifikata tal-PO. Konsegwentement, dan la 
tkejjel u lanqas se jitkejjel fi tmiem il-perjodu ta’ programmazzjoni. Lanqas ma hemm deskrizzjoni dettaljata 
ta’ x’miżuri ta’ desegregazzjoni edukattiva bi ħsiebha twettaq l-Ungerija fil-perjodu ta’ programmazzjoni 
2014-2020. Dan juri nuqqas ta’ impenn sabiex tiġi indirizzata l-kwistjoni tas-segregazzjoni fl-edukazzjoni bl-
użu tal-Fondi Strutturali.Kaxxa 5
45 L-Artikolu 2(33) tar-
Regolament 
(UE) Nru 1303/2013: “ 
“kundizzjonalità ex ante  
applikabbli” tfisser fattur 
kritiku predefinit b’mod preċiż, 
li huwa prerekwiżit għal 
u għandu konnessjoni diretta 
u ġenwina ma’ u impatt dirett 
fuq il-kisba effettiva u effiċjenti 
ta’ objettiv speċifiku għal 
prijorità ta’ investiment jew 
prijorità tal-Unjoni” (ĠU L 347, 
20.12.2013, p. 320).
41 Osservazzjonijiet 
71 
Il-ħames Stati Membri kollha (il-Bulgarija, ir-Repubblika Ċeka, l-Ungerija, ir-
Rumanija u s-Slovakkja) li kienu rċevew CSRs li jikkonċernaw l-inklużjoni tar-Rom 
inkludew l-IP 9 (ii) f’mill-inqas wieħed mill-programmi operazzjonali tagħhom 
għall-perjodu 2014-2020 (ara t- Tabella 6 ). Dawn il-ħames Stati Membri qabel 
kienu inkludew proposti fil-ftehimiet ta’ sħubija tagħhom dwar modi kif jistgħu 
jintużaw il-fondi tal-UE sabiex jippromwovu l-inklużjoni tar-Rom.
72 
Seba’ Stati Membri oħra (il-Belġju, il-Greċja, Spanja, Franza, l-Italja, l-Awstrija u l-
Polonja) ukoll kienu inkludew l-IP 9 (ii) f’mill-inqas PO wieħed. Fi kliem ieħor, 12-il 
Stat Membru li b’mod kollettiv jospitaw aktar minn 90 % tal-popolazzjoni Rom 
stmata tal-UE kienu inkludew l-IP 9 (ii) f’mill-inqas PO wieħed. Kif turi t- Tabella 6 , 
ġew allokati EUR 1.5 biljun għall-IP 9 (ii) għall-perjodu ta’ programmazzjoni 
2014–2020. Tabella 6Ammonti disponibbli għall-Istati Membri taħt il-prijorità ta’ investiment 9 (ii) 
“L-integrazzjoni tal-komunitajiet marġinalizzati bħar-Roma” għall-perjodu ta’ 
programmazzjoni 2014-2020
Stat MembruAmmont  
(f’miljun euro)Proporzjon tal-finanzjament to -
tali tal-Istat Membru taħt l-FSEProporzjon tal-finanzjament 
totali taħt l-IP 9 (ii)
L-Ungerija1470    10.0 %
85 %Ir-Rumanija1372    7. 8 %
Ir-Repubblika Ċeka1200    5.8 %
Il-Bulgarija1143    9.4 %
Is-Slovakkja199    4.6 %
Il-Greċja 73    2.0 %
15 %L-Italja 71    0.7 %
Spanja 48    0.6 %
Il-Polonja 19    0.1 %
Il-Belġju 10    1.0 %
Franza 8    0.1 %
L-Awstrija 4    0.9 %
Total 1 518 m/a 100 %
1 Stati Membri b’rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-pajjiżi rigward ir-Rom.
Sors:  Il-QEA, ibbażat fuq id- data  tal-Kummissjoni.
42 Osservazzjonijiet 
73 
Madankollu, f’dawn l-Istati Membri, mhux il-programmi operazzjonali kollha li 
koprew żoni ġeografiċi b’popolazzjonijiet kbar ta’ Rom kienu jinkludu l-IP 9 (ii), 
jew xi indikaturi rilevanti għaliha. Dan kien minnu wkoll għal xi programmi 
operazzjonali li kienu allokaw ammonti sinifikanti għall-oqsma prinċipali rile -
vanti għall-integrazzjoni tal-popolazzjoni Rom. Żewġ eżempji ta’ dan huma l-PO 
reġjonali għal Andalusija, fejn jgħixu kważi 50 % tal-popolazzjoni Rom ta’ Spanja, 
u l-PO tal-FSE “Żvilupp Ekonomiku u Innovazzjoni” fl-Ungerija, li taħthom se jiġu 
implimentati ħafna miżuri ta’ impjegabbiltà.
74 
Fi żmien l-awditu, erba’ Stati Membri (il-Bulgarija, ir-Repubblika Ċeka, il-Greċja 
u s-Slovakkja) kienu ssodisfaw parzjalment biss l-EACs applikabbli għall-IP 9 (ii) 
li kienu ġew stabbiliti fir-Regolament dwar Dispożizzjonijiet Komuni, fil-biċċa 
l-kbira minħabba l-fatt li ma kellhomx għodod ta’ monitoraġġ jew metodoloġija 
xierqa għall-implimentazzjoni tal-NRISs tagħhom (ara l-paragrafu 51). Il-Kroazja, 
l-Italja, l-Ungerija u s-Slovakkja ma kienux issodisfaw l-EAC ġenerali li tirrigwarda 
l-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni. Sussegwentement, dawn l-Istati Membri 
kollha ppreżentaw pjanijiet ta’ azzjoni lill-Kummissjoni, fejn spjegaw kif kien 
biħsiebhom jissodisfaw dawn l-EACs. Il-Kummissjoni mbagħad ivvalutat il-
kontenut tagħhom. Mill-informazzjoni li rċeviet, il-Kummissjoni kkonkludiet li 
l-Ungerija kienet issodisfat il-kriterji dwar il-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni u li 
s-Slovakkja kienet issodisfat l-EAC li tirrigwarda l-IP 9 (ii), fuq il-bażi tal-pjan ta’ 
azzjoni li huma ppreżentaw.
75 
Għalkemm l-IP 9 (ii) hija innovazzjoni utli, il-FSIE bħalissa qed jiġu mmaniġġjati 
b’mod li jinjora d-differenzi bejn l-Istati Membri fis-sitwazzjoni attwali tal-popo -
lazzjoni Rom. Il-fondi FSIE huma allokati fost l-Istati Membri skont indikaturi 
mingħajr ebda rilevanza speċifika għall-popolazzjoni Rom, bħall-popolazzjoni 
globali, ir-rata tal-qgħad jew il-PDG. Fl-opinjoni tagħna, dawn l-indikaturi mhu -
miex l-aktar mod xieraq kif jiġi ddeterminat kemm għandu jiġi allokat finanzja -
ment tal-UE lil kull Stat Membru għall-integrazzjoni tar-Rom.
43 Osservazzjonijiet 
Approċċ integrat biex jiġi pprovdut appoġġ finanzjarju għall-
integrazzjoni tar-Rom, użat ukoll mill-erba’ Stati Membri kollha 
miżjura
76 
L-użu ta’ approċċ integrat għandu effett pożittiv fuq l-isforzi sabiex titħeġġeġ l-
integrazzjoni tar-Rom bl-użu tal-FSIE. L-erba’ Stati Membri kollha magħżula kienu 
użaw approċċ integrat - li jindirizza bosta oqsma differenti simultanjament46 - 
f’mill-inqas wieħed mill-programmi operazzjonali tagħhom bi programmi ope -
razzjonali b’fond wieħed jew b’bosta fondi47. F’dan ir-rigward, minn naħa waħda, 
ir-Rumanija pprovdiet eżempju tajjeb (ara l- Kaxxa 6 ). Min-naħa l-oħra, fi Spanja 
n-nuqqas ta’ arranġamenti li jiddefinixxu approċċ integrat fil-PO reġjonali għall-
Andalusija kien opportunità mitlufa.
Eżempju tajjeb ta’ approċċ integrat - kumitat konġunt tal-għażla fir-Rumanija
Sabiex isir użu aħjar mill-Fondi Strutturali, ir-Rumanija użat approċċ integrat ma’ żewġ programmi operazz -
jonali (il-PO għall-Kapital Uman taħt l-FSE u l-PO Reġjonali taħt il-FEŻR). Wieħed minn dawn il-programmi 
operazzjonali ħa kofinanzjament mill-FEŻR, u l-ieħor mill-FSE. Iż-żewġ programmi operazzjonali kkondividew 
assi ta’ prijorità komuni. Ir-Rumanija waqqfet ukoll kumitat konġunt tal-għażla li fih kienu rrappreżentati 
l-awtoritajiet maniġerjali taż-żewġ programmi operazzjonali, kif ukoll tliet korpi komuni oħra, inklużi l-NRCP 
u l-kunsill nazzjonali kontra d-diskriminazzjoni. Inħarġu sejħiet għall-proposti komuni għaż-żewġ programmi 
operazzjonali, bl-istess kundizzjonijiet ta’ eliġibbiltà u fl-istess oqsma ta’ azzjoni. Il-programmi operazzjonali 
pprovdew ukoll kofinanzjament kumplimentari (jiġifieri ntużaw il-FEŻR u l-FSE għal attivitajiet differenti ta’ 
proġetti li jitwettqu b’mod relatat jew konsekuttiv).Kaxxa 6
Finanzjament iddedikat għal miżuri kontra d-diskriminazzjoni
77 
L-Artikolu 8 tar-Regolament tal-FSE jiddikjara li l-Istati Membri għandhom jużaw 
il-FSE biex jappoġġaw inizjattivi li għandhom l-objettiv speċifiku li jiġġieldu 
d-diskriminazzjoni. Il-prijorità ta’ investiment 9 (iii) tal-FSE “Il-ġlieda kontra kull 
forma ta’ diskriminazzjoni u l-promozzjoni ta’ opportunitajiet ugwali” (IP 9 (iii)) 
tintuża sabiex tipprovdi appoġġ għal inizjattivi bħal dawn.
78 
11-il Stat Membru inkludew l-IP 9 (iii) f’mill-inqas wieħed mill-programmi ope -
razzjonali tagħhom għall-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-2020. L-ammont 
totali ta’ finanzjament li kien ġie allokat taħt l-IP 9 (iii) kien ta’ EUR 414-il miljun 
(ara t- Tabella 7 ).46 Għall-integrazzjoni tar-Rom, 
l-oqsma rilevanti huma 
l-akkomodazzjoni; 
l-edukazzjoni; is-saħħa; 
l-affarijiet soċjali; l-impjieg 
u s-sigurtà; u l-miżuri ta’ 
desegregazzjoni.
47 L-Ungerija.
44 Osservazzjonijiet 
79 
Mill-erba’ Stati Membri li eżaminajna, Spanja kienet inkludiet l-IP 9 (iii) f’sebgħa 
mill-programmi operazzjonali tagħha. Ir-Repubblika Ċeka u s-Slovakkja, li t-tnejn 
kienu suġġetti għal proċedimenti ta’ ksur minħabba s-segregazzjoni ta’ studenti 
Rom fis-sistema edukattiva (ara l-paragrafu 37), kienu inkludew l-IP 9 (iii) f’PO 
wieħed. Il-Bulgarija, l-Ungerija u r-Rumanija ma inkludewh f’ebda wieħed. Din 
hija opportunità mitlufa sabiex jiġu appoġġati miżuri kontra d-diskriminazzjoni li 
jistgħu jiġu integrati mal-miżuri taħt l-IP 9 (ii), sabiex b’hekk jissaħħu ċ-ċansijiet li 
l-inizjattivi għall-inklużjoni tar-Rom ikunu aktar effettivi, billi n-nuqqas ta’ miżuri 
kontra d-diskriminazzjoni jitqies bħala waħda mir-raġunijiet prinċipali għalfejn 
miżuri ta’ inklużjoni tar-Rom jistgħu jfallu. Tabella 7L-ammonti allokati taħt l-IP 9 (iii) “Il-ġlieda kontra kull forma ta’ diskriminazzjoni 
u l-promozzjoni ta’ opportunitajiet ugwali” skont l-Istat Membru
Stat MembruAmmont  
(f’miljun euro)Proporzjon tal-finanzjament to -
tali tal-Istat Membru taħt l-FSEProporzjon tal-finanzjament 
totali taħt l-IP 9 (iii)
Spanja  145   1.9 %
91 %Il-Greċja  99   2.7 %
Il-Portugall  51   0.7 %
Is-Slovakkja1 40   1.8 %
Ir-Repubblika Ċeka1 22   0.6 %
Il-Polonja  19   0.1 %
Ċipru  14   10.8 %
9 %L-Irlanda  11   2.0 %
Franza  8   0.1 %
Il-Belġju  4   0.4 %
Il-Ġermanja  1   0.0 %
Total 414 n/a 100 %
1 Stati Membri b’rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-pajjiżi rigward ir-Rom.
Sors:  Il-QEA, ibbażat fuq id- data  tal-Kummissjoni.
45 Osservazzjonijiet 
Ġew iddedikati ammonti sinifikanti ta’ finanzjament għal miżuri 
ta’ edukazzjoni, ta’ impjieg u ta’ inklużjoni soċjali
80 
Il-qafas tal-FSIE jassenja wkoll ammonti sinifikanti ta’ flus għal miżuri prinċipali 
ta’ inklużjoni soċjali; l-esperjenza turi li dawn huma għodda kruċjali għall-
promozzjoni b’suċċess tal-integrazzjoni tar-Rom, kif jista’ juri l-“mudell Spanjol 
tal-inklużjoni tar-Rom” li huwa rikonoxxut48. Skont l-informazzjoni ppubblikata 
mill-Kummissjoni fi Frar 2016, ġie allokat finanzjament ta’ EUR 100 biljun taħt 
il-FEŻR u taħt l-FSE għal miżuri ta’ edukazzjoni, ta’ impjieg u ta’ inklużjoni soċjali 
għall-perjodu 2014-202049.
81 
Il-ħames Stati Membri li kienu s-suġġett ta’ CSRs speċifiċi rigward l-inklużjoni 
tar-Rom (il-Bulgarija, ir-Repubblika Ċeka, l-Ungerija, ir-Rumanija u s-Slovakkja) 
jirrappreżentaw madwar wieħed minn kull ħamsa ta’ dan it-total, jiġifieri mad -
war EUR 20 biljun. Is-sehem stmat ta’ Rom emarġinati fost il-popolazzjonijiet 
differenti fil-mira (eż. persuni f’riskju ta’ faqar u ta’ esklużjoni soċjali) jimplika 
li, kieku jiġi pprovdut aċċess ugwali, madwar EUR 500 miljun kull sena jistgħu 
jkunu ta’ benefiċċju għall-poplu Rom fil-popolazzjonijiet fil-mira, taħt programmi 
prinċipali appoġġati mill-FSIE f’dawn il-pajjiżi50. Għal dan l-istess perjodu u għall-
istess ħames Stati Membri, se jkunu disponibbli EUR 183 miljun kull sena taħt 
l-IP 9 (ii) (jiġifieri inizjattivi mmirati). Dan juri l-importanza tal-użu ta’ politiki 
prinċipali b’mod effettiv għall-inizjattivi ta’ inklużjoni tar-Rom.
Għodod ġodda għat-titjib tal-konsultazzjonijiet u tal-
kooperazzjoni bejn awtoritajiet pubbliċi u organizzazzjonijiet 
tas-soċjetà ċivili
82 
L-aktar għodda importanti biex jitħeġġeġ l-involviment tal-organizzazzjoni 
tas-soċjetà ċivili fil-proċess ta’ ppjanar u implimentazzjoni tal-FSIE hija l-Kodiċi 
tal-Kondotta Ewropea dwar is-Sħubija51. Dan id-dokument fih linji gwida li jgħinu 
lill-Istati Membri biex jistabbilixxu ftehimiet ta’ sħubija tal-FSIE u programmi 
operazzjonali. Dawn il-linji gwida jinkludu rakkomandazzjoni biex jintużaw 
proċeduri trasparenti għat-tiftix ta’ sħab potenzjali u għall-ħidma magħhom. 
Huma jistipulaw ukoll li s-sejħiet għall-proposti, ir-rapporti ta’ progress 
u l-proċeduri ta’ monitoraġġ u evalwazzjoni tal-programmi għandhom ikunu 
trasparenti. Il-linji gwida jinkludu għadd ta’ prattiki tajbin li jikkonċernaw ir-regoli 
ta’ sħubija u l-proċeduri interni tal-kumitati ta’ monitoraġġ.48 Rodríguez Cabrero, G. 
“Promoting Social Inclusion of 
Roma. A Study of National 
Policies. Spain” (Il-Promozzjoni 
tal-Inkużjoni Soċjali tar-Roma. 
Spanja), l-Università ta’ Alcalá 
f’isem il-KE, id-DĠ Impjiegi, 
Affarijiet Soċjali u Inklużjoni, 
Lulju 2011.
49 Minn dan l-ammont, huwa 
stmat li EUR 33 biljun huma 
allokati għal miżuri ta’ 
edukazzjoni, EUR 34 biljun 
għal miżuri ta’ impjieg 
u EUR 33 biljun għal miżuri ta’ 
inklużjoni soċjali.
50 Adam Kullmann: Litmus Test 
of Effective Use of Structural 
Funds, Supporting Structural 
Reforms of Basic Public 
Services to Promote Roma 
Inclusion (Test Deċiżiv tal-Użu 
Effettiv ta’ Fondi Strutturali, 
Appoġġ għal Riformi 
Strutturali ta’ Servizzi Pubbliċi 
Bażiċi biex tiġi Promossa 
l-Inklużjoni tar-Rom), EStIF, 
l-2015, p. 231.
51 Ir-Regolament ta’ Delega 
tal-Kummissjoni (UE) 
Nru 240/2014.
46 Osservazzjonijiet 
83 
Mill-programmi operazzjonali magħżula għall-perjodu 2014-2020, li kienu jin -
kludu l-IP 9 (ii), kienu ġew organizzati laqgħat tal-kumitat ta’ monitoraġġ għal 
sebgħa mid-disa’ programmi operazzjonali. B’kollox, kienu saru 14-il laqgħa 
u f’10 minnhom kien hemm rappreżentanti tar-Rom preżenti. Fil-laqgħat kollha 
tal-kumitat ta’ monitoraġġ tal-programmi operazzjonali taħt l-FSE (minbarra każ 
wieħed fl-Ungerija52) kien hemm rappreżentant ta’ organizzazzjoni tar-Rom u, fil-
każ tal-Bulgarija, fl-NRCP ukoll.
L-għodod ta’ monitoraġġ fil-livell tal-PO li kienu disponibbli 
matul il-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013 ma kinux 
adattati għall-kejl tal-prestazzjoni ta’ miżuri ta’ integrazzjoni 
tar-Rom
Is-sistemi ta’ monitoraġġ ipprovdew bażi inadegwata għal rapportar 
dwar l-integrazzjoni tar-Rom matul il-perjodu ta’ programmazzjoni 
2007-2013
Limitazzjonijiet għall-awtoritajiet pubbliċi biex jiġbru data dwar l-etniċità f’xi 
Stati Membri
84 
F’xi Stati Membri, jeżistu limitazzjonijiet kostituzzjonali fuq il-ġbir ta’ data  mill-
awtoritajiet pubbliċi (ara ż-żewġ eżempji fil- Kaxxa 7 ). Dan jagħmilha aktar diffiċli 
sabiex jiġu mmonitorjati l-indikaturi speċifiċi għar-Rom.
Il-ġbir ta’ data  dwar l-etniċità: diffikultajiet legali
Il-Ġermanja ma ġabret ebda statistika soċjoekonomika u dwar il-popolazzjoni fuq il-bażi tal-oriġini etnika 
minn tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija ’l hawn: l-NRCP tagħha kkonferma li mhumiex magħrufa ċifri speċifiċi għal 
ebda minoranza nazzjonali.
Il-liġi Franċiża tipprojbixxi speċifikament lill-Istat milli jiġbor data  personali dwar l-etniċità.Kaxxa 752 Fil-każ tal-Ungerija, fejn ma 
kien hemm ebda 
rappreżentant tar-Rom 
preżenti fil-laqgħa tal-kumitat 
ta’ monitoraġġ, dan in-nuqqas 
u l-ħtieġa li jkun hemm 
wieħed ġie diskuss matul 
il-laqgħa.
47 Osservazzjonijiet 
85 
Madankollu, id-Direttiva 95/46/KE dwar l-ipproċessar ta’ data  personali u dwar 
il-moviment liberu ta’ dik id- data , u r-Regolament (KE) Nru 45/2001 dwar il-pro -
tezzjoni ta’ individwu fir-rigward tal-ipproċessar ta’ data  personali mill-istituzz -
jonijiet u l-korpi tal-Komunità u dwar il-movement liberu ta’ dak id- data  jistipu -
law għadd ta’ eċċezzjonijiet għall-projbizzjoni tal-ipproċessar ta’ data  personali 
li tiżvela oriġini etnika jew razzjali, b’mod partikolari meta s-suġġett tad- data  
jkun ta l-kunsens espress tiegħu għall-ipproċessar ta’ dik id- data . Għad hemm 
dispożizzjonijiet bħal dawn fl-abbozz ta’ Regolament Ġenerali dwar il-Protezzjoni 
tad- Data53.
86 
L-Aġenzija għad-Drittijiet Fundamentali tqis li l-Kontrollur Ewropew għall-
Protezzjoni tad- Data  u dawn id-dispożizzjonijiet legali tal-UE dwar il-protezzjoni 
tad- data  jipprovdu regolazzjoni adegwata għall-ipproċessar ta’ data  personali 
u sensittiva. Barra minn hekk, matul l-awditu tagħna, diversi korpi (inklużi l-
Kummissjoni, il-FRA u n-netwerk EURoma) ikkonfermaw li l-ipproċessar ta’ 
data  disagg regata li tappartjeni għall-etniċità mhuwiex illegali f’ebda Stat 
Membru tal-UE54. Inġibditilna l-attenzjoni wkoll għall-fatt li, f’każijiet fejn huwa 
ġenwinament diffiċli li tinġabar data  dwar l-etniċità tal-parteċipanti, jeżistu 
alternattivi prattiċi, bħall-użu ta’ stħarriġijiet anonimi fejn parteċipanti magħżula 
b’mod aleatorju jintalbu jidentifikaw lilhom infushom fuq il-bażi ta’ kunsens 
mhux ambigwu.
87 
Madankollu, anki jekk id- data  dwar l-etniċità tista’ tinġabar b’mod leġittimu, ma 
hemm ebda garanzija li din se tkun affidabbli jew utli. Fir-Rumanija, pereżempju, 
informazzjoni dwar l-etniċità inġabret fiċ-ċensiment. Iżda din id- data  ma ntużatx 
għall-finijiet tal-NRIS tar-Rumanija, bl-awtoritajiet Rumeni minflok jiddependu 
fuq l-istimi li saru mill-Kunsill tal-Ewropa. Dan indika li l-għarfien tal-Istat Mem -
bru dwar il-popolazzjoni Rom tiegħu stess ma kienx affidabbli.53 F’Jannar 2012, il-Kummissjoni 
pproponiet riforma 
komprensiva tar-regoli tal-UE 
dwar il-protezzjoni tad- data , li 
l-element ċentrali tagħha 
huwa Regolament Ġenerali 
dwar il-Protezzjoni tad- Data . 
Fit-18 ta’ Diċembru 2015, 
il-Kumitat tar-Rappreżentanti 
Permanenti approva 
r-Regolament; u fit-12 ta’ Frar 
2016, il-Kunsill ikkonferma dan 
il-ftehim. Ir-Regolament 
Ġenerali dwar il-Protezzjoni 
tad- Data  se jkun applikabbli 
mill-25 ta’ Mejju 2018. 
Distinzjoni waħda bejn 
id-Direttiva u r-Regolament 
dwar il-kwistjoni ta’ data  
sensittiva hija li dak tal-aħħar 
jespandi d-definizzjoni ta’ data  
sensittiva biex tkun tinkludi 
data  ġenetika, data  
bijometrika u  data  li 
tikkonċerna l-orjentazzjoni 
sesswali. It-tieni distinzjoni hija 
l-għajbien tat-terminu 
“interess pubbliku sostanzjali”. 
Ir-Regolament jirreferi 
għall-eżenzjoni tal-ipproċessar 
ta’ data  meħtieġa ”għall-
eżerċizzju ta’ xogħol magħmul 
fl-interess pubbliku” u jagħmel 
konnessjoni mal-forniment ta’ 
“miżuri xierqa għas-
salvagwardja tal-interessi 
leġittimi tas-suġġett tad- data ”.
54 Fundación Secretariado 
Gitano, is-Segretarjat tekniku 
tan-netwerk EURoma, 
“Tackling Roma Needs in the 
2014–2020 Structural Funds 
Programming Period – Guide 
to improve the planning 
process” (L-Indirizzar 
tal-Ħtiġijiet tar-Rom 
fil-Perjodu ta’ 
Programmazzjoni tal-Fondi 
Strutturali 2014-2010 – Gwida 
għat-titjib tal-proċess ta’ 
ppjanar), Mejju 2013, p. 65.
48 Osservazzjonijiet 
Data dwar l-etniċità tal-parteċipanti miġbura fil-livell tal-proġett, iżda 
mhux mgħoddija lis-sistema ta’ monitoraġġ tal-PO
88 
Madankollu, fil-livell tal-proġett, aħna sibna li għadd ta’ promoturi fl-erba’ 
Stati Membri kollha miżjura matul l-awditjar ġabru data  dwar l-etniċità tal-
parteċipanti, iżda din id- data  ma ngħaddietx lill-awtoritajiet maniġerjali jew 
lill-korpi intermedjarji (ara wkoll il-paragrafu 118). Dan fisser li d- data  relatata 
mar-Rom li kienet disponibbli fil-livell tal-proġett qatt ma daħlet fis-sistema ta’ 
monitoraġġ tal-PO.
89 
Pereżempju, dan kien il-każ fi Spanja. Il-korp intermedjarju tal-PO reġjonali għal 
Andalusija lanqas biss kien konxju minn liema proġetti kienu indirizzaw lill-poplu 
Rom, għalkemm din l-informazzjoni kienet disponibbli fil-livell tal-proġett. Il-korp 
intermedjarju seta’ jipprovdilna biss lista ta’ proġetti li kienu mmirati lejn gruppi 
żvantaġġjati inġenerali, irrispettivament minn jekk kienx hemm parteċipanti Rom 
jew le. Dan kien simili fl-Ungerija.
Il-monitoraġġ tal-PO fi tlieta minn erba’ Stati Membri mxekkel minn 
inkonsistenzi fid-definizzjoni u r-reġistrazzjoni tal-indikaturi fil-livell 
tal-proġett
90 
Barra minn hekk, il-monitoraġġ tal-PO fi tlieta mill-erba’ Stati Membri miżjura (il-
Bulgarija, l-Ungerija u r-Rumanija) kien imxekkel minn inkonsistenzi fid-definizz -
joni u r-reġistrazzjoni tal-indikaturi fil-livell tal-proġett. Fir-Rumanija, l-eżistenza 
ta’ tliet tipi ta’ indikaturi (indikaturi tal-programm, supplimentari u addizzjonali) 
fiż-żmien li ġew implimentati l-proġetti, flimkien man-nuqqas ta’ obbligu li jiġi 
rrapportat kwalunkwe wieħed minnhom, għamlu l-proċess ta’ monitoraġġ ik -
kumplikat bla bżonn u pproduċew riżultati li kienu diffiċli biex jitqabblu.
91 
Fl-Ungerija, erbgħa mill-ħames proġetti eżaminati msemmija fl- Anness II  ma 
rrappurtawx formalment dwar il-kisba tal-miri għar-riżultati, billi l-proġett ma 
kienx jinkludi miri għar-riżultati (fil-fatt kienu ġew issettjati miri għar-riżultati, 
iżda dawn ġew ikklassifikati b’mod żbaljat bħala miri għall-output u konsegwen -
tement ma ġewx irrappurtati bħala riżultati).
49 Osservazzjonijiet 
Saru sforzi sabiex jittejjeb il-monitoraġġ għall-perjodu 
ta’ programmazzjoni 2014-2020, iżda għad hemm ċerti 
limitazzjonijiet
92 
Il-monitoraġġ tal-integrazzjoni tar-Rom għadu sfida għall-perjodu 2014-2020. 
Element wieħed li jista’ jgħin sabiex jitkejjel il-progress tal-miżuri ta’ integrazz -
joni tar-Rom huwa d-disponibbiltà ta’ indikaturi komuni; kull fond għandu regoli 
speċifiċi li jistipulaw indikaturi komuni li għandhom jintużaw fil-programmi koll -
ha ffinanzjati taħtu. L-Anness 1 tar-Regolament tal-FSE, pereżempju, jispeċifika 
għadd ta’ indikaturi standardizzati li huma rilevanti għal programmi ta’ integrazz -
joni tar-Rom:
- indikatur ta’ output komuni 15: “Migranti, persuni bi sfond barrani, minorita -
jiet (inklużi l-komunitajiet marġinalizzati bħar-Roma)”;
- indikatur ta’ riżultat immedjat komuni 28: “Parteċipanti żvantaġġati li meta 
jitilqu jkunu bdew ifittxu impjieg, ikunu f’edukazzjoni/taħriġ, ikunu qed jik -
sbu xi kwalifika, ikunu f’impjieg, inkluż impjieg għal rashom”; u
- indikatur tar-riżultati komuni fuq żmien itwal 32: “Parteċipanti żvantaġġati 
li għandhom impjieg, inklużi dawk li jaħdmu għal rashom, sitt xhur wara li 
jitilqu”.
Dawn l-indikaturi jistgħu jiġu kkumplimentati b’indikaturi rilevanti u speċifiċi 
għall-programmi.
93 
Madankollu, sakemm ma jiġux speċifikati indikaturi speċifiċi relatati mar-Rom, 
dawn l-indikaturi komuni mhumiex se jipprovdu bażi effettiva għall-monitoraġġ 
ta’ inizjattivi ta’ integrazzjoni tar-Rom. Barra minn hekk, id-dgħjufijiet fl-għodod 
ta’ monitoraġġ jippersistu, u saħansitra wasslu biex l-EAC assoċjati jiġu ssodis -
fati parzjalment biss (ara l-paragrafu 74). Dan juri kemm huwa diffiċli li jitwettaq 
monitoraġġ preċiż fil-qasam tal-integrazzjoni tar-Rom.
50 Osservazzjonijiet 
94 
Sabiex ittaffi dawn id-diffikultajiet, il-Kummissjoni talbet lill-Aġenzija għad-
Drittijiet Fundamentali55 sabiex twaqqaf grupp ta’ ħidma dwar l-indikaturi li jridu 
jintużaw b’konnessjoni mal-integrazzjoni tar-Rom. Kif ippjanat, l-indikaturi ġew 
stabbiliti sal-1 ta’ Jannar 2016; dan jista’ jippermetti li jintlaħaq qbil mal-NRCPs 
(li kollha pparteċipaw fil-grupp ta’ ħidma) dwar l-użu ta’ struttura ta’ rapportar 
kumparabbli madwar l-Istati Membri parteċipanti kollha. Dan jista’ jippermetti 
wkoll li l-impatt tal-FSIE fuq l-implimentazzjoni tal-NRIS jitkejjel sa ċertu punt, 
speċjalment fl-Istati Membri li allinjaw il-miżuri u l-indikaturi tal-FSIE ma’ dawk 
tal-NRIS, bħall-Greċja u s-Slovakkja (ara l- Kaxxa 8 ). F’Marzu 2016, skont il-Kum -
missjoni, 21 Stat Membru aċċettaw li jittestjaw dawn l-indikaturi, iżda għadu 
mhuwiex ċar jekk il-Kummissjoni hijiex se jirnexxielha tilħaq ftehim dwar dan 
bejn l-Istati Membri kollha, billi ma hemm ebda rekwiżit għall-Istati Membri li 
jagħmlu xi bidliet fis-sistema li jużaw.
Titjib tal-monitoraġġ ta’ inizjattivi ta’ inklużjoni tar-Rom - eżempju tajjeb tal-
allinjament tal-monitoraġġ tal-programmi operazzjonali mal-NRISs
Il-Kummissjoni rrakkomandat lis-Slovakkja li l-fondi mill-PO tar-Riżorsi Umani tagħha (PO tal-HR) jintużaw 
għall-implimentazzjoni tal-miżuri adottati fl-NRIS sal-2020. L-NRCP Slovakk, li ħa sehem fil-laqgħat tekniċi 
u formali kollha mal-Kummissjoni, ikkontribwixxa għall-ħolqien tal-miżuri kollha taħt il-PO tal-HR li ffukaw 
speċifikament fuq komunitajiet Rom emarġinati. Dawn il-miżuri huma konsistenti mal-objettivi tal-NRIS; dan 
jagħmilha aktar faċli sabiex jitkejjel il-progress li sar lejn l-ilħuq tal-miri tal-NRIS, kif kienu riflessi fil-PO nnifsu. 
Sussegwentement, il-proġett ta’ Monitoraġġ u Valutazzjoni li stabbiliet is-Slovakkja se jintuża biex jimmoni -
torja l-implimentazzjoni tal-NRIS, kif ukoll l-implimentazzjoni tal-miżuri fi ħdan il-PO tar-Riżorsi Umani.Kaxxa 855 Mandat stipulat fil-
komunikazzjoni tal-
Kummissjoni dwar qafas 
tal-UE għall-istrateġiji 
nazzjonali għall-integrazzjoni 
tar-Roma (KUMM(2011) 173 
finali).
51 Osservazzjonijiet 
Il-biċċa l-kbira mill-proġetti twettqu kif ippjanat, iżda 
l-kriterji tal-”aħjar prattika” li jikkontribwixxu għall-
inklużjoni b’suċċess tar-Rom mhux dejjem ġew 
applikati, u l-monitoraġġ tal-prestazzjoni tal-proġetti 
kien diffiċli
95 
Matul dan l-awditu, aħna eżaminajna wkoll 19-il proġett għall-integrazzjoni tar-
Rom, fejn rajna kif dawn tħejjew, intgħażlu u ġew implimentati, u kif ir-riżultati 
tagħhom ġew immonitorjati (jekk sar dan). Il-proġetti eżaminati kollha twettqu 
taħt il-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013. Għal kull wieħed minn dawn il-
proġetti aħna eżaminajna jekk:
- il-proċeduri tal-għażla kinux jikkonformaw mal-objettivi u l-prijoritajiet 
speċifiċi ta’ integrazzjoni tar-Rom li kienu definiti fil-PO;
- il-proġetti kinux ġew implimentati skont il-pjan;
- il-proġetti wasslux ir-riżultati mistennija minnhom;
- kienx hemm stabbiliti arranġamenti ta’ monitoraġġ għall-monitoraġġ tar-
riżultati miksuba mill-proġetti fir-rigward tal-inklużjoni tar-Rom.
Il-proġetti kollha eżaminati kienu f’konformità mal-objettivi 
tal-PO, iżda l-proċeduri tal-għażla ma kellhomx l-għan 
speċifiku li jagħżlu proġetti relatati mal-inklużjoni tar-Rom
Il-proċeduri tal-għażla għal xi programmi operazzjonali mhumiex 
orjentati lejn proġetti relatati mal-inklużjoni tar-Rom
96 
Il-proċeduri tal-għażla għall-programmi operazzjonali kollha eżaminati fl-erba’ 
Stati Membri żguraw li kull proġett kien jikkonforma mal-objettivi rilevanti tal-
programmi operazzjonali. Minn fost is-16-il sejħa għal proposti56 li vvalutajna, 9 
rreferew espliċitament għal-poplu Rom bħala grupp fil-mira: 3 minn 5 fil-Bulgari -
ja, it-2 fi Spanja, 3 minn 5 fl-Ungerija u 1 minn 4 fir-Rumanija. Is-sebgħa l-oħra 
kienu mmirati lejn gruppi żvantaġġjati inġenerali. Parti minn PO Spanjol ieħor 
kienet imfassla madwar rabta mal-poplu Rom. Dan jispjega għalfejn id-doku -
menti ta’ applikazzjoni ta’ wħud mill-proġetti eżaminati mhux dejjem kien fihom 
referenzi għall-popolazzjoni Rom: dawn spiss kienu indirizzati għal grupp usa’, 
bħal gruppi vulnerabbli inġenerali, f’konformità mal-objettivi tal-PO.56 Id-19-il proġett intgħażlu 
permezz ta’ dawn is-16-il sejħa 
għal proposti.
52 Osservazzjonijiet 
97 
B’mod ġenerali, l-evalwaturi ma kellhom ebda esperjenza speċifika ta’ kwistjoni -
jiet li jikkonċernaw l-inklużjoni tar-Rom. Minflok, huma kellhom it-tendenza li 
jkollhom għarfien tal-inklużjoni soċjali inġenerali. Il-PO “Il-Ġlieda kontra d-Dis -
kriminazzjoni” fi Spanja kien eċċezzjoni; hawnhekk, l-evalwaturi kellhom għarfien 
speċifiku dwar l-inklużjoni tar-Rom.
Indikaturi speċifiċi għar-Rom li jimmonitorjaw il-prestazzjoni tal-
proġetti mhumiex meħtieġa b’mod sistematiku
98 
L-analiżi tagħna wriet li kien hemm ukoll xi konfużjoni dwar il-mod kif jiġu 
stipulati indikaturi għall-monitoraġġ tal-prestazzjoni tal-proġetti. Fl-Ungerija, 
mhux dejjem kienu meħtieġa miri għar-riżultati (bħal “li persuna ssib impjieg fi 
żmien sitt xhur wara li tkun ħadet sehem fi proġett”) fis-sejħiet għall-proposti. Fi 
Spanja, il-miri bbażati fuq ir-riżultati wkoll ma kinux obbligatorji. Fi tliet każijiet 
fil-Bulgarija, il-miri għall-output kultant ġew ikkategorizzati b’mod żbaljat bħala 
miri għar-riżultati fl-applikazzjoni tal-proġett, u dan ma kienx ikkoreġut matul 
il-proċess tal-għażla (ara wkoll il-paragrafu 118).
99 
F’każijiet fejn kien meħtieġa, il-miri għar-riżultati mhux dejjem irreferew b’mod 
espliċitu għall-popolazzjoni Rom. Minflok, huma rreferew għal grupp usa’, bħal 
“gruppi vulnerabbli”. Dan deher fi programmi operazzjonali taħt il-FEŻR fil-Bul -
garija u fi programmi operazzjonali taħt l-FSE fl-Ungerija u f’Andalusija.
Gruppi rilevanti ta’ partijiet interessati mhux dejjem ikunu involuti 
kif xieraq
100  
L-involviment tal-partijiet interessati rilevanti kollha, jew fit-tħejjija tal-proġett 
jew bħala sħab tal-proġett, jikkontribwixxi b’mod sinifikanti għas-suċċess u s-
sostenibbiltà tal-proġetti. Madankollu, il-proċeduri tal-għażla tal-proġetti 
ġeneralment naqsu milli jinċentivaw involviment wiesa’ bħal dan. Fil-kampjun 
tagħna, din il-problema affettwat b’mod partikolari xi proġetti ta’ akkomodazz -
joni soċjali fil-Bulgarija. Ir-residenti lokali ma kinux involuti fil-proġett, u ma 
twettqux kampanji ta’ sensibilizzazzjoni; dan wassal għar-rifjut soċjali tal-propos -
ti tal-proġetti.
53 Osservazzjonijiet 
B’mod ġenerali, il-proġetti twettqu skont il-pjan
Minn 19-il proġett eżaminati, 14 kienu laħqu l-objettivi tagħhom 
f’termini ta’ outputs, baġit, twaqqit u ambitu
101  
F’termini ta’ outputs, baġit, twaqqit u ambitu, 14 mid-19-il proġett eżaminati 
laħqu l-objettivi stipulati fil-ftehim ta’ għotja. Erba’ proġetti ma kinux twettqu kif 
ippjanat, minħabba f’dewmien (żewġ proġetti fil-Bulgarija) jew bidliet fl-ambitu 
tal-proġetti (proġett wieħed fil-Bulgarija u proġett ieħor fir-Rumanija). Għal 
proġett ieħor fl-Ungerija, kemm l-indikaturi kif ukoll l-informazzjoni disponibbli 
tant kienu kumplessi li ma kienx possibbli li dawn jiġu rrikonċiljati u li jiġi vvalu -
tat jekk il-miri tal-output kinux intlaħqu. L-għadd ta’ parteċipanti Rom kien ġie 
rreġistrat bħala output għall-proġetti eżaminati kollha minbarra tnejn. Stampa 1Kamra tal-IT għall-utenti ta’ ċentru tas-servizzi soċjali f’Baia Mare (ir-Rumanija)
Sors:  Il-QEA.
54 Osservazzjonijiet 
Minn 13-il proġett li għalihom kienet disponibbli data ta’ 
monitoraġġ, 10 kienu laħqu wkoll il-miri għar-riżultati tagħhom
102  
Għal 17 mid-19-il proġett eżaminati, kienu ġew issettjati miri għar-riżultati, 
għalkemm dawn mhux bilfors kienu jirreferu speċifikament għall-popolazzjoni 
Rom. Dawn il-miri kienu mmonitorjati biss fi 13-il każ. Minn dawn it-13-il proġett, 
10 ġeneralment laħqu l-objettivi tagħhom. Ġew issettjati miri speċifiċi li 
jikkonċernaw il-popolazzjoni Rom għal 4 mis-17-il proġett b’miri għar-riżultati. Tli -
eta minn dawn l-erba’ proġetti laħqu l-miri tagħhom (wieħed fil-Bulgarija, tnejn 
fir-Rumanija u wieħed fi Spanja).
Hemm indikazzjoni li kunsiderazzjoni aħjar tal-kriterji 
speċifiċi għar-Rom, bħall-Prinċipji Bażiċi Komuni (PBK) dwar 
l-inklużjoni tar-Rom, ikkontribwiet b’mod pożittiv għall-
prestazzjoni tal-proġetti
103  
Abbażi tal-eżaminazzjoni tagħna tal-proġetti magħżula, aħna nqisu li kunsider -
azzjoni aħjar tal-kriterji speċifiċi għar-Rom setgħet tagħmilha aktar probabbli 
għal uħud minn dawn il-proġetti li jikkontribwixxu b’mod pożittiv għal inte -
grazzjoni sostenibbli tal-poplu Rom. Mid-19-il proġett eżaminati, 17 ġew impli -
mentati wara li l-Prinċipji Bażiċi Komuni (PBK) dwar l-inklużjoni tar-Rom kienu 
ġew adottati mill-Kunsill f’Ġunju 2009 (ara l-paragrafu 23). L-eżempji li ġejjin juru 
kif applikazzjoni tal-PBK fl-istadju tal-għażla setgħet għamlet differenza għas-
suċċess tal-proġett.
PBK 2: Il-politiki u l-proġetti ta’ integrazzjoni tar-Rom għandhom 
ikunu mmirati lejn il-popolazzjoni Rom b’mod espliċitu iżda mhux 
esklussiv
104  
Il-PBK 2 jistipula li l-politiki u l-proġetti ta’ integrazzjoni tar-Rom għandhom 
ikunu mmirati lejn il-popolazzjoni Rom b’mod espliċitu iżda mhux esklussiv. 
Dawn għandhom ikunu mmirati b’mod wiesa’ lejn miri bħal “gruppi żvantaġġjati”; 
isemmu b’mod ċar li dawn il-gruppi jinkludu nies Rom; u jiddeskrivu azzjoni 
speċifika li tiżgura li l-proġetti jilħqu lill-popolazzjoni Rom b’suċċess. Programm 
ta’ impjieg fi Spanja kien eżempju tajjeb tal-applikazzjoni ta’ dan il-prinċipju (ara 
l-Kaxxa 9 ).
55 Osservazzjonijiet 
PBK 3: Il-ħtieġa għal approċċ interkulturali li jinvolvi l-użu ta’ 
medjaturi u kampanji ta’ sensibilizzazzjoni
105  
Il-PBK 3 jiddeskrivi l-ħtieġa għal approċċ interkulturali li jinvolvi l-użu ta’ medjatu -
ri u kampanji ta’ sensibilizzazzjoni. L-applikazzjoni ta’ dan il-prinċipju hija kruċjali 
sabiex jiġi żgurat is-suċċess tal-proġetti, speċjalment dawk li jikkonċernaw 
l-akkomodazzjoni. In-nuqqas ta’ għarfien jista’ jimmina b’mod fatali proġetti li 
kieku setgħu jkunu suċċess (ara l-eżempju fil- Kaxxa 10 ).L-immirar espliċitu iżda mhux esklussiv għen programm ta’ impjieg jilħaq lill-
popolazzjoni Rom b’suċċess (Spanja, il-proġett 16)
Programm ta’ impjieg tal-PO “Lucha contra la discriminación” fi Spanja kellu l-għan li jintegra lill-poplu Rom 
fis-suq tax-xogħol. Il-parteċipanti ġew intervistati, u kien irrakkomandat wieħed minn tliet korsijiet ta’ azzjoni: 
1) il-persuna ssib impjieg, 2) il-persuna tattendi taħriġ professjonali, jew 3) il-persuna tattendi sessjonijiet ta’ 
ħidma biex tikseb il-ħiliet meħtieġa biex issib impjieg. Il-kumpaniji mbagħad ġew ikkuntattjati għal informazz -
joni dwar postijiet tax-xogħol battala jew possibbiltajiet ta’ internat.
Nies Rom żvantaġġjati kienu indirizzati flimkien ma’ nies oħra f’sitwazzjoni soċjoekonomika simili. Madwar 
Spanja, ġiet iffissata mira li tistipula li 70 % tal-parteċipanti għandhom ikunu ta’ oriġini Rom. Grazzi wkoll 
għal inizjattivi oħra li jinkoraġġixxu l-parteċipazzjoni tar-Rom (bħal miżuri ta’ sensibilizzazzjoni), din il-mira 
ntlaħqet u r-riżultati ġew ġew sostnuti matul l-operat tal-programm.
Nuqqas ta’ fokus f’termini tad-determinazzjoni tal-grupp fil-mira u attenzjoni 
insuffiċjenti għal fatturi kulturali affettwaw b’mod negattiv l-implimentazzjoni ta’ 
proġett tas-saħħa (il-Bulgarija, il-proġett 4)
Fil-Bulgarija, ġie implimentat proġett li jinvolvi skrinjar tas-saħħa taħt l-assi prijoritarju ta’ “Inklużjoni soċjali”. 
Dan il-proġett kien elenkat fil-pjan ta’ azzjoni għall-implimentazzjoni tal-NRIS. Madankollu, ma kien inkluż 
ebda indikatur li jirreferi għall-grupp fil-mira “popolazzjoni vulnerabbli”. Dan il-proġett kellu tliet gruppi 
fil-mira. Dawn kienu “popolazzjoni vulnerabbli” (li tikkonsisti fi gruppi li jinsabu f’riskju speċifiku għas-saħħa; 
persuni b’diżabbiltà; gruppi u komunitajiet soċjalment esklużi; u gruppi etniċi vulnerabbli), “persuni fl-età tax-
xogħol” u “abitanti ta’ reġjuni mbiegħda”.
Madwar 620 000 persuna kienu mistiedna biex isirilhom skrinjar; madwar 56 000 minnhom fil-fatt għamlu 
dan. Ma hemm ebda informazzjoni dwar kemm minn dawn kienu mill-gruppi fil-mira. In-nuqqas ta’ referenza 
espliċita għall-popolazzjoni Rom u, saħansitra għall-grupp fil-mira “popolazzjoni vulnerabbli”, jissuġġerixxi 
nuqqas ta’ fokus biex jiġu attirati parteċipanti minn dawk il-gruppi għall-proġett.
Kien hemm żewġ fatturi li żammew lura l-parteċipazzjoni usa’ tal-poplu Rom. Wieħed minnhom kien li l-
istediniet intbagħtu b’ittra: l-illitteriżmu huwa komparattivament għoli fost ir-Rom. Fattur ieħor kien il-biża’ 
mifruxa fost in-nisa Rom mis-servizzi mediċi, għal raġunijiet storiċi. Setgħu ntużaw medjaturi sabiex itaffu din 
il-problema.Kaxxa 9 Kaxxa 10
56 Osservazzjonijiet 
PBK 4: L-importanza tal-promozzjoni tal-inklużjoni tal-
popolazzjoni Rom fis-soċjetà ġenerali
106  
Il-PBK 4 jiddikjara l-importanza tal-promozzjoni tal-inklużjoni tal-popolazzjoni 
Rom fis-soċjetà ġenerali. Mill-proġetti eżaminati li kienu ssettjaw id-dħul fis-
suq tax-xogħol prinċipali bħala mira għar-riżultati, 10 kienu kisbu riżultati tajbin 
billi involvew kemm entitajiet pubbliċi kif ukoll privati fl-implimentazzjoni tal-
proġetti. Erba’ proġetti ma kinux issodisfaw l-objettivi tagħhom f’dan ir-rigward:
- Fl-Ungerija, tliet proġetti eżaminati ma kinux jinvolvu impjegaturi mis-
settur privat matul il-fażi ta’ implimentazzjoni; dan irriżulta fi dgħufija, billi 
l-parteċipanti sussegwentement ma setgħux isibu impjieg fis-suq tax-xogħol 
primarju. Jekk kienu tabilħaqq impjegati, huma ġew ingaġġati minn awtorita -
jiet pubbliċi.
- Fil-Bulgarija, proġett wieħed naqas ukoll milli jilħaq il-mira tiegħu li mill-inqas 
8 % tal-parteċipanti tiegħu jidħlu fis-suq tax-xogħol primarju.
107  
Min-naħa l-oħra, il-miżuri implimentati taħt il-PO ta’ Spanja “Lucha contra la 
discriminación”, li fil-qasam tal-integrazzjoni tar-Rom ffoka prinċipalment fuq 
l-impjieg, ma kinux imfassla biex jaħdmu flimkien ma’ politiki prinċipali. Is-servizz 
pubbliku tal-impjieg fi Spanja, SEPE, ma kienx involut fit-tfassil jew fl-implimen -
tazzjoni tagħhom qabel Diċembru 2014. Għalhekk, dan ma setax juża l-esperjen -
za tiegħu fl-ippjanar tal-miżuri. Lanqas ma seta’ jinkorpora l-esperjenza miksuba 
mill-proġett fil-politiki tiegħu stess.
108  
B’kuntrast ma’ dan, tlieta mill-ħames proġetti eżaminati fir-Rumanija kienu 
twettqu minn NGO fi sħubija ma’ entità pubblika. Dan iggarantixxa li s-sħab 
tal-proġett ibbenifikaw mill-għarfien ta’ xulxin u ppermetta li l-korpi pubbliċi 
jagħmlu użu tajjeb mir-riżultati tal-proġetti fit-tfassil u l-implimentazzjoni tal-
politiki prinċipali tagħhom. Pereżempju, ir-riżultati tal-proġett tal-FEŻR inxterdu 
permezz tal-korp intermedjarju wara li l-proġett ġie kkompletat.
57 Osservazzjonijiet 
PBK 5: Sensibilizzazzjoni dwar id-dimensjoni tas-sessi
109  
Il-PBK 5 jikkonċerna s-sensibilizzazzjoni dwar id-dimensjoni tas-sessi. In-nisa 
Rom aktarx li jesperjenzaw aktar esklużjoni soċjali mis-soċjetà ġenerali min-
nisa inġenerali jew mill-irġiel Rom. Huma spiss jisfaw vittmi ta’ diskriminazzjoni 
doppja: diskriminazzjoni abbażi tas-sess u abbażi tal-oriġini etnika. Madankollu, 
in-nisa Rom għandhom rwol kruċjali fil-promozzjoni tal-inklużjoni; pereżempju, 
il-promozzjoni tal-integrazzjoni tat-tfal fis-sistema edukattiva. Ikun diffiċli ħafna 
li jintlaħqu l-miri ġenerali għall-integrazzjoni tar-Rom jekk id-dimensjoni tas-sessi 
ma titteħidx inkunsiderazzjoni u jekk il-programmi jonqsu milli jilħqu lin-nisa.
110  
Fi Spanja, l-erba’ proġetti eżaminati kollha indirizzaw id-dimensjoni tas-sessi 
b’mod espliċitu. Il-proġetti rnexxielhom jilħqu lin-nisa, bil-proporzjon ta’ 
parteċipanti nisa jvarja bejn 50 % u 70 %. F’żewġ każijiet, kien hemm rati għoljin 
ta’ suċċess fid-dħul fis-suq tax-xogħol. F’wieħed minn dawn il-każijiet, inkisbet 
l-istess rata ta’ impjieg għan-nisa bħal dik għall-irġiel (madwar 24 %) u f’każ ieħor, 
ir-rata tad-dħul tan-nisa fis-suq tax-xogħol laħqet id-90 %. Eżempju ieħor ta’ 
suċċess huwa deskritt fil- Kaxxa 11 .
Il-parteċipazzjoni tan-nisa fi proġett fil-qasam tas-saħħa: il-multiplikazzjoni tal-
effetti tal-inklużjoni (ir-Rumanija, il-proġett 12)
Objettiv ewlieni ta’ proġett fil-qasam tas-saħħa fir-Rumanija kien il-ħolqien ta’ netwerk ta’ medjaturi fil-qasam 
tas-saħħa għall-komunitajiet Rom. Dan il-proġett tmexxa fi sħubija mal-Istitut Rumen tas-Saħħa Pubblika.
L-objettiv ġenerali tal-proġett kien li jżid ir-rata tal-impjieg fost in-nisa Rom u li joffrilhom aċċess aħjar għas-
suq tax-xogħol, sabiex tiġi evitata l-esklużjoni soċjali u jiġu promossi l-opportunitajiet ugwali.
Fost l-oħrajn, il-proġett ħarreġ 100 mara Rom sabiex jaħdmu f’100 komunità Rom li qatt ma kellhom medjatur 
tas-saħħa.
Il-proġett kellu suċċess minħabba li ppromwova l-inklużjoni tan-nisa Rom permezz ta’ kwalifiki u impjiegi. 
Barra minn hekk, huwa kien pożittiv għar-raġuni li l-użu tan-nisa Rom bħala medjaturi x’aktarx li jimmultiplika 
l-effetti tal-inklużjoni.Kax xa 11
58 Osservazzjonijiet 
PBK 6: L-importanza tat-tagħlim minn esperjenza preċedenti
111 
Il-PBK 6 jenfasizza l-importanza tat-tagħlim minn esperjenza preċedenti. F’14 
minn 19-il każ, dan il-prinċipju kien ġie rrispettat: l-esperjenza preċedenti tat-
twettiq tal-proġetti kienet żiedet b’mod dimostrabbli l-kapaċità tal-promoturi 
tal-proġetti, li wħud minnhom kienu applikaw ukoll dan l-għarfien espert għal 
proġetti sussegwenti.
112  
Fi Spanja, il-proġett ta’ edukazzjoni “Promociona” kompla jibni fuq programm 
ta’ impjiegi (“ Acceder ”) li kien ilu jopera b’suċċess mis-sena 2000. L-NGO li 
timmaniġġja dawk il-programmi bħala korp intermedjarju kkondiviet ukoll 
l-għarfien espert tagħha ma’ NGOs oħrajn li jaġixxu bħala korpi intermedjarji 
għall-PO “ Lucha contra la discriminación ”. Kull NGO ffukat fuq gruppi vulnerabbli 
differenti, u dawn ikkondividew l-esperjenza forsthom b’mod regolari. Il-proġetti 
eżaminati tal-PO għall-Andalusija żiedu mal-għarfien u l-informazzjoni li kellhom 
il-korpi pubbliċi li implimentaw il-proġetti, minħabba li d- data  miġbura mill-
promoturi tal-proġetti inħażnet fir-reġistri tas-servizz pubbliku tal-impjieg. Dan 
ipprovda lill-awtoritajiet pubbliċi b’għodda siewja għall-evalwazzjoni tal-politika 
u għal ippjanar ulterjuri; din kienet ilha tintuża minn meta l-programm inbeda 
fl-2004.
PBK 7: L-użu ta’ strumenti tal-UE
113  
Il-PBK 7 jikkonċerna l-użu ta’ strumenti tal-UE. Minnhom infushom, il-proġetti 
kollha eżaminati kienu użaw l-istrumenti tal-UE sa ċertu punt, billi dawn irċevew 
finanzjament mill-FEŻR jew mill-FSE. Erba’ proġetti marru ’lil hinn minn hekk, billi 
użaw kombinament ta’ finanzjament miż-żewġ fondi; aħna nqisu dan bħala me -
todu tajjeb ta’ kif jiġi pprovdut appoġġ integrat. Il-proġett deskritt fil- Kaxxa 12 , li 
ġie implimentat fil-Bulgarija, jagħti eżempju ta’ dan.
59 Osservazzjonijiet 
L-użu ta’ approċċ integrat li jinvolvi l-FEŻR u l-FSE (il-Bulgarija, il-proġett 5)
L-objettiv ta’ dan il-proġett tal-FEŻR (ara l- Istampa 2 ) kien li jtejjeb l-inklużjoni tan-nies f’ċirkustanzi 
żvantaġġjati u vulnerabbli billi jgħolli l-istandards tal-għajxien tagħhom u billi jtejjeb b’mod ġenerali l-kwalità 
tal-unitajiet residenzjali fil-muniċipalità. L-akkomodazzjoni soċjali kienet maħsuba biex tipprovdi aċċess għal 
kundizzjonijiet bażiċi tal-għajxien għal madwar 165 persuna soċjalment vulnerabbli li kienu jgħixu f’residenzi 
mwiegħra u ffollati żżejjed li ma kinux jikkonformaw mar-rekwiżiti legali għall-kostruzzjoni u l-ippjanar ta’ bini 
residenzjali.
Fil-Bulgarija, kien meħtieġ li l-proġetti ta’ akkomodazzjoni jiġu integrati mal-forniment ta’ servizzi soċjali. 
Konsegwentement, il-kriterji tal-għażla tal-proġetti ddikjaraw li l-promoturi għandhom jipprovdu lir-residenti 
ta’ djar ġodda b’xogħol, edukazzjoni u servizzi tas-saħħa. Dawk is-servizzi soċjali kienu parti minn programm 
imsejjaħ INTEGRA, li kien iffinanzjat taħt il-FSE b’mod parallel mal-miżuri ta’ akkomodazzjoni.Kaxxa 12 Stampa 2Il-faċċata ta’ wara tal-blokka ta’ appartamenti ta’ akkomodazzjoni soċjali li ġiet 
rinnovata f’Devnya (il-Bulgarija)
Sors:  Il-QEA.

60 Osservazzjonijiet 
PBK 8: L-involviment ta’ awtoritajiet reġjonali u lokali
114  
Il-PBK 8 jikkonċerna l-involviment ta’ awtoritajiet lokali u reġjonali, billi dawn 
għandhom rwol ewlieni fl-implimentazzjoni prattika tal-politiki. Sabiex ikollhom 
effett fit-tul, il-proġetti spiss ikunu jeħtieġu sors sostenibbli ta’ finanzjament u, 
xi drabi, is-sostenn ta’ promotur privat jew ta’ awtorità pubblika. Eżempju tajjeb 
instab fir-Rumanija, fejn element importanti ta’ proġett wieħed ġie ttrasferit lill-
Istitut Nazzjonali għas-Saħħa Pubblika, li kien ukoll sieħeb fl-implimentazzjoni ta’ 
dan il-proġett (ara l- Kaxxa 11 ).
115  
Mid-19-il proġett eżaminati, 10 kienu jiddependu ħafna fuq id-disponibbiltà 
kontinwata ta’ finanzjament pubbliku fuq terminu twil, minħabba li l-promoturi 
tal-proġetti kienu organizzazzjonijiet mingħajr skop ta’ qligħ. Erba’ proġetti oħra 
ttieħdu u ġew iffinanzjati minn awtoritajiet pubbliċi; f’kull każ, dan kien ippjanat 
mill-bidu nett. Is-sostenibbiltà fuq terminu twil ta’ tliet proġetti ulterjuri kellha 
tiġi garantita minn awtorità pubblika kif iddikjarat fid-deskrizzjoni tal-proġetti, 
iżda dan ma seħħx, jew minħabba f’dgħjufijiet fil-ġestjoni tal-proġett (f’każ 
wieħed fil-Bulgarija) jew inkella minħabba f’nuqqas ta’ appoġġ finanzjarju sost -
nut fil-livell lokali (ara l- Kaxxa 13 ).
Nuqqas ta’ appoġġ finanzjarju sostenibbli għamilha diffiċli għall-proġetti 
implimentati b’suċċess li jkollhom impatt dejjiemi (ir-Rumanija, il-proġetti 12 u 14)
Proġett wieħed kien jinvolvi t-taħriġ u l-ingaġġar ta’ 210 persuni Rom bħala esperti lokali dwar ir-Rom. Matul 
il-proġett, dawn l-esperti kienu ħadmu għall-awtoritajiet lokali mingħajr ħlas. Kien ippjanat li l-awtoritajiet 
lokali jingaġġaw u jħallsu lill-esperti fuq bażi permanenti wara li jintemm il-proġett. Hekk kif dan intemm, 
l-awtoritajiet lokali qalu li huma ma setgħux jagħmlu dan minħabba ċ-ċirkustanzi ekonomiċi. Dan fisser li, fl-
2015, ġew ingaġġati biss 67 espert lokali tar-Rom mill-muniċipalitajiet.
Fit-tieni proġett, 100 mara Rom tħarrġu bħala medjaturi fil-qasam tas-saħħa. Bħala parti mill-proġett, sar 
xogħol ta’ lobbjar fil-livell lokali sabiex jippromwovi l-benefiċċji ta’ medjaturi fil-qasam tas-saħħa għall-
komunità u sabiex jinkoraġġixxi l-ħolqien ta’ pożizzjonijiet korrispondenti fi ħdan l-amministrazzjoni lokali. 
Għalkemm dan ix-xogħol ta’ lobbjar qanqal rispons ġeneralment pożittiv, il-livell ta’ appoġġ li fl-aħħar mill-
aħħar ingħata mill-awtoritajiet lokali għall-programm ta’ medjaturi fil-qasam tas-saħħa kien aktar baxx milli 
mistenni. Dan kellu effett sinifikanti fuq l-impatt tal-proġett, kif ukoll fuq il-forniment ta’ medjaturi fil-qasam 
tas-saħħa b’mod ġenerali: fl-2015, ġew impjegati biss madwar 350 medjatur fil-qasam tas-saħħa fir-Rumanija, 
meta imqabbel ma’ 860 fl-2009.
Għalkemm iż-żewġ proġetti twettqu b’suċċess, in-nuqqas ta’ appoġġ finanzjarju u istituzzjonali sostnut mill-
awtoritajiet lokali fixkel l-impatt potenzjali tal-proġetti fuq l-integrazzjoni tal-popolazzjoni Rom.Kaxxa 13
61 Osservazzjonijiet 
Il-valutazzjoni tar-riżultati għall-perjodu 2007-2013 
kienet aktar diffiċli minħabba f’diffikultajiet fil-ġbir ta’ 
informazzjoni dwar il-poplu Rom
116  
Aħna vvalutajna wkoll kif il-promoturi tal-proġetti kienu mmonitorjaw ir-riżultati 
tal-proġetti, b’mod partikolari f’termini tal-integrazzjoni tal-popolazzjoni Rom, 
u jekk il-Kummissjoni jew l-Istati Membri kinux wettqu evalwazzjonijiet, b’mod 
partikolari evalwazzjonijiet tematiċi rigward l-inklużjoni tal-popolazzjoni Rom 
jew ta’ gruppi vulnerabbli.
Monitoraġġ fil-livell tal-proġetti: approċċi inkonsistenti għall-ġbir 
tad-data  u d-definizzjonijiet ta’ indikaturi
117  
Il-monitoraġġ tas-suċċess tal-proġetti ta’ integrazzjoni tar-Rom mhuwiex faċli, 
billi huwa affettwat minn diffikultajiet prattiċi u metodoloġiċi fil-ġbir ta’ in -
formazzjoni dwar il-poplu Rom. Aħna se niddiskutu dawn id-diffikultajiet f’aktar 
dettall hawn taħt. Madankollu, fil-biċċa l-kbira mill-każijiet (17), il-promoturi tal-
proġetti rnexxielhom jiġbru informazzjoni dwar l-għadd ta’ parteċipanti Rom li 
kellu l-proġett tagħhom u, xi drabi, saħansitra dwar ir-riżultati kienu kisbu dawn 
il-parteċipanti: pereżempju, f’termini ta’ jekk sabux impjieg. Monitoraġġ ta’ dan 
it-tip ġeneralment twettaq meta l-proġetti ntemmu, iżda f’xi proġetti fuq ter -
minu twil, dan sar ukoll waqt li l-proġett kien qed jiġi implimentat.
118  
Għal 14 minn dawn is-17-il proġett, id- data  dwar l-etniċità nġabret permezz ta’ 
awto-identifikazzjoni. Proġett ieħor ma pprovda ebda informazzjoni dwar kif 
inġabret id- data  dwar il-parteċipanti. Żewġ proġetti oħrajn ma ġabrux data  bħal 
din (proġett fil-Bulgarija u ieħor fir-Rumanija). Il-kwalità tal-monitoraġġ kienet 
imxekkla mid-dgħjufijiet prinċipali li ġejjin:
- l-ewwel nett, għal 13 mid-19-il proġett eżaminati, ir-riżultati li ġew irreġistrati 
ma kinux relatati speċifikament mal-integrazzjoni tar-Rom, iżda pjuttost 
mal-benefiċċji li twasslu għal grupp fil-mira li kien usa’ - pereżempju, “gruppi 
vulnerabbli” inġenerali, jekk tabilħaqq kien speċifikat grupp fil-mira. Id- data  
dwar il-parteċipazzjoni tar-Rom fil-fatt kienet disponibbli, iżda din mhux 
dejjem ingħaddiet lill-awtorità maniġerjali jew lill-korp intermedjarju (ara 
l-paragrafu 88). Dan jimplika li l-informazzjoni ppreżentata lill-awtoritajiet 
maniġerjali ma kinitx tinkludi għarfien affidabbli dwar il-kontributi speċifiċi li 
saru mill-proġetti għall-inklużjoni ta’ poplu Rom emarġinat;
62 Osservazzjonijiet 
- It-tieni nett, fejn il-proġetti kienu ġabru data  dwar l-etniċità, il-metodoloġija 
sottostanti biex sar dan ma kinitx konsistenti fost l-Istati Membri, jew 
saħansitra fost proġetti fi Stati Membri individwali. F’sitt każijiet, il-
parteċipanti kienu ntalbu jwieġbu mistoqsija b’iva/le dwar jekk kinux ta’ 
etniċità Rom. F’sitt każijiet oħra, il-parteċipanti setgħu jagħżlu minn lista ta’ 
gruppi vulnerabbli li għalihom kienu jappartjenu. F’żewġ każijiet ulterjuri, 
il-parteċipanti setgħu jagħżlu biss identità partikolari waħda, dik etnika jew 
inkella dik nazzjonali. B’hekk, ma kienx possibbli għall-parteċipanti li jiden -
tifikaw lilhom infushom bħala, pereżempju, Ungeriżi u Rom, għalkemm jista’ 
jkun li fil-fatt huma kienu jiddeskrivu lilhom infushom bħala li jappartjenu 
għaż-żewġ gruppi li kieku ngħataw iċ-ċans. Dan kien ifisser li d- data  miġbura 
mhux bilfors kienet eżawrjenti;
- It-tielet nett, l-indikaturi ġew ikklassifikati b’mod differenti fi Stati Membri dif -
ferenti u, xi drabi anke f’pajjiżi individwali. Pereżempju, erbgħa mill-proġetti 
Ungeriżi eżaminati ma kellhomx indikaturi ta’ riżultati formali. Madankollu, 
l-indikaturi tal-output tal-proġett kienu jinkludu indikaturi li kien imisshom 
ġew ikklassifikati b’mod xieraq bħala indikaturi tar-riżultati: pereżempju, 
l-ikkompletar b’suċċess ta’ korsijiet ta’ taħriġ. Fil-Bulgarija, l-indikaturi tar-
riżultati ta’ tliet proġetti kienu duplikati tal-indikaturi tal-output tal-proġetti; 
pereżempju, l-għadd ta’ kampanji li saru jew programmi ta’ skrinjar tas-saħħa 
mwettqa taħt il-proġett. Fir-Rumanija, wieħed mill-indikaturi tal-impjieg ġie 
kklassifikat bħala indikatur tal-output f’okkażjoni partikolari, u bħala indika -
tur tar-riżultati f’okkażjoni oħra.
L-evalwazzjonijiet ikkumpensaw parzjalment għan-nuqqas ta’ 
monitoraġġ speċifiku għar-Rom fil-livell tal-PO
119  
Anke jekk mhux dejjem jippreżentaw stampa kompleta, l-evalwazzjonijiet jistgħu 
jservu bħala bażi għal ċerti konklużjonijiet. L-evalwazzjonijiet tal-appoġġ ip -
provdut taħt il-FEŻR u l-FSE b’fokus fuq l-integrazzjoni tar-Rom emarġinati 
(għalkemm xi drabi jkunu jagħmlu parti minn evalwazzjoni akbar dwar il-gruppi 
żvantaġġjati) twettqu fl-erba’ Stati Membri kollha miżjura u mill-Kummissjoni.
63 Osservazzjonijiet 
120  
Dawn l-evalwazzjonijiet ipprovdew informazzjoni li mhijiex inkluża fir-rapporti ta’ 
monitoraġġ, li għamlitha possibbli li tinkiseb informazzjoni utli dwar il-progress li 
sar:
- Pereżempju, fl-2011, evalwazzjoni li saret mid-DĠ Impjiegi, Affarijiet Soċjali 
u Inklużjoni kkonkludiet li l-parteċipazzjoni tar-Rom f’miżuri ffinanzjati mill-
FSE kienet żdiedet minn 100 000 persuna bi sfond Rom matul il-perjodu kollu 
2000–2006, għal 110 000 persuna Rom fl-ewwel sentejn tal-perjodu ta’ prog -
rammazzjoni 2007-201357. Madankollu, dan ma kien kellu ebda effett sostnut 
fuq it-tnaqqis tal-qgħad fost il-popolazzjoni Rom, minkejja l-kontribut akbar 
ipprovdut mill-FSE għall-promozzjoni tal-parteċipazzjoni fis-suq tax-xogħol. 
L-evalwazzjoni ġibdet l-attenzjoni għall-fatt li miżuri li unikament ikunu mmi -
rati lejn l-impjieg waħdu probabbilment ma jindirizzawx, waħidhom, l-ostakli 
multidimensjonali għall-inklużjoni tar-Rom. Hija enfasizzat l-importanza ta’ 
approċċ olistiku għall-promozzjoni tal-inklużjoni tar-Rom li jkun jindirizza 
ostakli usa’ għall-inklużjoni tagħhom, b’mod partikolari fl-oqsma tal-edukazz -
joni, tas-saħħa u tal-akkomodazzjoni.
- Fl-2013, saret evalwazzjoni fi Spanja sabiex tiddetermina l-impatt tal-PO 
“Lucha contra la discriminación ” bejn l-2006 u l-201158. Din ikkonkludiet li 
l-investiment fl-integrazzjoni ta’ gruppi vulnerabbli fis-suq tax-xogħol kellu 
ħafna eżiti pożittivi, inklużi ekonomiċi. L-evalwazzjoni kkonkludiet li kull euro 
investita f’dawn il-miżuri kienet attirat redditu kumplessiv ta’ EUR 1.38.57 Rapport Tematiku dwar 
ir-Rom, ikkummissjonat 
mid-DĠ EMPL u mwettaq 
fl-2011. Dan ir-rapport jifforma 
parti minn studju usa’ 
“Evaluation of ESF support for 
Enhancing Access to the 
Labour Market and the Social 
Inclusion of Migrants and 
Ethnic Minorities” 
(Evalwazzjoni tal-appoġġ 
mill-FSE għat-Tisħiħ tal-Aċċess 
għas-Suq tax-Xogħol 
u l-Inklużjoni Soċjali 
tal-Migranti u ta’ Minoranzi 
Etniċi).
58 El Empleo de las personas 
vulnerables: una inversión 
social rentable. Evaluación de 
Impacto del Programa 
Operativo Plurirregional Lucha 
Contra la Discriminación, 
dirigido por Gregorio 
Rodríguez Cabrero, 2013
64
 Konklużjonijiet 
u rakkomandazzjonijiet
121  
Fil-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013, kien diffiċli jiġi vvalutat il-punt 
sa fejn il-Fondi Strutturali kkontribwew għall-inklużjoni tal-komunitajiet 
Rom emarġinati, minħabba l-fatt li l-objettivi spiss ma kinux relatati b’mod 
espliċitu mar-Rom u minħabba li konsegwentement l-Istati Membri magħżula 
ma rreġistrawx informazzjoni affidabbli u kumparabbli speċifikament dwar 
benefiċjarji Rom, rigward il-finanzjament li kien disponibbli u l-progress li kien 
sar. Meta kien hemm data  disponibbli, il-kontribut tal-proġetti taħt il-Fondi Strut -
turali għall-integrazzjoni tal-popolazzjoni Rom kien jiddependi, sa ċertu punt, 
fuq jekk fatturi ta’ suċċess speċifiċi li jikkonċernaw l-integrazzjoni tar-Rom kinux 
ġew irrispettati fit-tfassil tal-politika, u fit-tfassil, l-għażla u l-implimentazzjoni 
tal-proġetti.
122  
Fil-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-2020, kien hemm titjib fit-tfassil u fil-kriterji 
tal-prijoritajiet għal finanzjament. L-integrazzjoni tar-Rom issemmiet b’mod 
espliċitu fil-leġiżlazzjoni tal-FSIE. Tabilħaqq tissemma minn prijorità ta’ investi -
ment partikolari, u l-Istati Membri b’CSRs relatati mal-integrazzjoni tar-Rom huma 
obbligati li jiddedikaw fondi biex jippromwovuha. Fl-aħħar nett, l-approċċ il-ġdid 
orjentat lejn ir-riżultati, tal-leġiżlazzjoni tal-FSIE, jintroduċi qafas ta’ monitoraġġ 
li eventwalment għandu jtejjeb il-kwalità tad- data  li tista’ tinġabar. Madankollu, 
għadu kmieni wisq biex issir valutazzjoni sinifikanti ta’ kif dan ġie implimentat.
123  
Minkejja l-progress li sar, għad fadal ċerti ostakoli u dilemmi. Dawn jagħmluha 
aktar diffiċli għall-FSIE li jimmassimizzaw l-impatt tagħhom fuq l-integrazzjoni 
tar-Rom. Dawn in-nuqqasijiet huma ppreżentati hawn taħt, flimkien ma’ rak -
komandazzjonijiet biex jiġu indirizzati.
Sar progress f’termini tal-istrateġiji fis-seħħ fil-livell tal-UE u f’dak 
tal-Istati Membri, iżda l-biċċa l-kbira mit-titjib sar tard wisq biex 
ikollu impatt fuq il-perjodu ta’ programmazzjoni 2007-2013
124  
Matul l-aħħar 10 snin, il-Kummissjoni għamlet progress sinifikanti fl-istipular ta’ 
inizjattivi ta’ politika tal-UE li jippromwovu l-integrazzjoni tar-Rom. Mill-2011 ‘il 
hawn, il-Kummissjoni qagħdet aktar attenta għall-integrazzjoni tar-Rom, fejn tal -
bet lil kull Stat Membru biex jabbozza NRIS u biex jistabbilixxi NRCP . Madankollu, 
dan sar tard wisq biex ikollu impatt fuq it-tfassil ta’ programmi operazzjonali taħt 
il-FEŻR u taħt l-FSE u fuq l-għażla tal-proġetti matul il-perjodu ta’ programmazz -
joni 2007-2013 (ara l-paragrafi 29 sa 34 u 38 sa 40).
65 Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet 
125  
L-NRIS u, aktar tard, ir-Rakkomandazzjoni tal-Kunsill tal-2013 ittrasformaw l-
integrazzjoni tar-Rom minn kwistjoni indirizzata esklussivament permezz ta’ 
politiki, f’impenn politiku tal-Istati Membri li jirrifletti dispożizzjonijiet stabbiliti li 
jipproteġu d-drittijiet tal-bniedem. B’din il-bidla, il-ġlieda kontra d-diskriminazz -
joni ġiet stabbilita bħala qasam ewlieni fejn kienet meħtieġa azzjoni mill-Istati 
Membri (ara l-paragrafi 35 sa 37 u 43 sa 45).
126  
L-awditu tagħna identifika għadd ta’ nuqqasijiet fir-rigward ta’ dawn l-NRIS:
- l-ewwel nett, l-istrateġiji nazzjonali ma jindikawx x’livell ta’ finanzjament 
huwa meħtieġ sabiex jitwettqu l-miżuri proposti għall-inklużjoni tar-Rom. 
Huma lanqas ma jindikaw l-ammont ta’ flus disponibbli għal dawn il-miżuri 
mill-baġit nazzjonali u, permezz tal-FEŻR u l-FSE, mill-baġit tal-UE (ara 
l-paragrafu 47);
- it-tieni nett, il-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni u l-anti-żingariżmu ma 
ngħatawx biżżejjed attenzjoni. Ebda waħda mill-NRISs li vvalutajna ma 
semmiet l-anti-żingariżmu bħala forma partikolari ta’ diskriminazzjoni. Dan 
ma ssemma b’mod espliċitu f’ebda wieħed mill-programmi operazzjonali 
li eżaminajna, u kważi ma rajna ebda proġett li jittratta dan l-aspett b’mod 
speċifiku. Sa issa, il-Kummissjoni ma ħtiġitx li l-Istati Membri jissettjaw miri 
li jistgħu jitkejlu b’rabta mal-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni. In-nuqqas 
ta’ miri bħal dawn jagħmilha possibbli li d-diskriminazzjoni istituzzjonali 
tiżviluppa jew li tkompli għaddejja mingħajr xkiel; dan jista’ jimmina b’mod 
sinifikanti l-effettività tal-proġetti ta’ integrazzjoni tar-Rom, inklużi dawk 
kofinanzjati mill-baġit tal-UE (ara l-paragrafi 34 sa 44 u 54);
- it-tielet nett, il-ħtieġa għal parteċipazzjoni attiva mill-organizzazzjonijiet tas-
soċjetà ċivili, b’mod partikolari mir-rappreżentanti tal-komunità Rom nnifisha, 
mhux dejjem ittieħdet inkunsiderazzjoni fl-Istati Membri magħżula meta 
kienu qed jiġu abbozzati l-NRISs. In-nuqqas ta’ inklużjoni tal-organizzazz -
jonijiet tas-soċjetà ċivili u tal-komunità Rom f’kull stadju tal-proċess jirriskja li 
jimmina l-effettività tal-politiki u tal-proġetti (ara l-paragrafu 46);
- fl-aħħar nett, ir-rwol tal-NRCPs xi drabi kien imminat min-nuqqas ta’ tqabbil 
tar-riżorsi u r-responsabbiltajiet (ara l-paragrafi 48 sa 50).
66 Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet 
127  
Mill-2012 ‘il hawn, bdew jintużaw rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-pajjiżi 
sabiex tinġibed l-attenzjoni għal diversi kwistjonijiet; pereżempju, dik tas-segre -
gazzjoni fl-edukazzjoni. Matul il-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-2020, l-Istati 
Membri għandhom jikkonformaw ma’ dawn ir-rakkomandazzjonijiet meta jużaw 
il-fondi tal-FSIE. Barra minn hekk, skont ir-Rakkomandazzjoni tal-Kunsill dwar 
miżuri Effettivi ta’ Integrazzjoni tar-Rom, mill-2016 ‘il quddiem, l-Istati Membri se 
jintalbu jipprovdu informazzjoni dwar il-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni u dwar 
l-anti-żingariżmu. L-informazzjoni li tirriżulta se tagħti aktar informazzjoni lill-
Kummissjoni dwar il-progress li jkun sar f’kull Stat Membru (ara l-paragrafu 36).
Rakkomandazzjoni 1
Meta jkunu qed jirrevedu jew jemendaw l-NRISs tagħhom, l-Istati Membri 
għandhom:
(a) jispeċifikaw x’livell ta’ finanzjament huwa meħtieġ sabiex jitwettqu l-miżuri 
għall-inklużjoni tar-Rom li jkunu proposti fl-istrateġija. L-NRISs għandhom 
jindikaw il-finanzjament disponibbli għal miżuri bħal dawn mill-baġit nazz -
jonali u, permezz tal-FEŻR u tal-FSE, mill-baġit tal-UE. Barra minn hekk, l-Istati 
Membri għandhom jimpenjaw lilhom nfushom formalment biex jiżguraw li 
l-isforzi għall-implimentazzjoni ta’ miżuri favur l-integrazzjoni tar-Rom ma 
jiġux ipperikolati minn bidliet fil-prijoritajiet politiċi fuq terminu qasir;
(b) jinkludu indikaturi u valuri mmirati li jittrattaw il-ġlieda kontra d-diskrimi -
nazzjoni jew, b’mod aktar speċifiku, l-anti-żingariżmu. Matul il-perjodu ta’ 
programmazzjoni 2014-2020, dawn l-indikaturi għandhom jittieħdu inkunsi -
derazzjoni wkoll fit-tfassil ta’ miżuri li jippromwovu l-inklużjoni ta’ komuni -
tajiet Rom emarġinati fi ħdan il-qafas tal-FSIE, b’konformità mar-rekwiżiti 
tad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali;
(c) jiżguraw li l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, inklużi r-rappreżentanti 
tar-Rom, jiġu kkonsultati u inklużi b’mod sistematiku meta jkunu qed jiġu 
ppjanati u implimentati miżuri ta’ integrazzjoni tar-Rom;
(d) jiddefinixxu f’aktar dettall ir-rwol tal-NRCPs b’rabta mal-NRISs u jiżguraw li 
s-setgħat u r-responsabbiltajiet tal-NRCPs ikunu proporzjonati mar-riżorsi li 
jkunu disponibbli għalihom.
67 Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet 
Rakkomandazzjoni 2
(a) Meta tirrevedi l-programmi operazzjonali rilevanti, il-Kummissjoni għandha 
tiżgura li l-miżuri li jitwettqu taħt il-FSIE jkunu ta’ natura inklużiva u li jkun 
fihom dispożizzjonijiet immirati lejn il-ġlieda kontra s-segregazzjoni. Prattiki 
segregazzjonali għandhom jiġu deskritti b’mod ċar u esklużi b’mod espliċitu 
mill-finanzjament taħt il-qafas tal-FSIE (mhux biss jissemmew fil-premessi), 
u għandha tingħata attenzjoni partikolari f’din il-konnessjoni lill-edukazzjoni 
u lil proġetti ta’ akkomodazzjoni. Dan jgħin sabiex tissaħħaħ ir-rabta bejn is-
CSRs u l-użu tal-FSIE.
(b) Fil-laqgħat tal-kumitat ta’ monitoraġġ tal-PO, il-Kummissjoni għandha 
tagħmel użu sħiħ mill-informazzjoni inkluża fir-rapporti li l-Istati Membri 
huma meħtieġa jipprovdu wara l-2016, skont ir-Rakkomandazzjoni tal-
Kunsill dwar miżuri Effettivi ta’ Integrazzjoni tar-Rom, kif ukoll mis-sejbiet 
li jirriżultaw minn dik l-informazzjoni. Dan sabiex jiġi żgurat li l-oqsma ta’ 
dgħufija identifikati fir-rapporti jiġu indirizzati permezz tal-fondi FSIE u/jew 
il-fondi tal-Istati Membri (pereżempju, permezz ta’ riallokazzjoni tal-fondi 
għal oqsma fejn ikunu ġew identifikati nuqqasijiet).
Qed tingħata aktar attenzjoni għall-miżuri ta’ integrazzjoni tar-
Rom fil-perjodu 2014-2020 meta mqabbel mal-perjodu 2007-2013
128  
Minkejja n-nuqqas ta’ fokus fuq l-integrazzjoni tar-Rom matul il-perjodu ta’ 
programmazzjoni 2007-2013, il-programmi operazzjonali magħżula semmew 
il-ħtieġa li tiġi promossa l-inklużjoni tal-popolazzjoni Rom. B’mod simili, il-biċċa 
l-kbira mis-sejħiet għall-proposti vvalutati semmew il-poplu Rom bħala grupp 
fil-mira, jew semmew il-ħtieġa li tiġi promossa l-inklużjoni soċjali tal-poplu Rom. 
Madankollu, kumplessivament it-tfassil tal-FEŻR u tal-FSE matul il-perjodu ta’ 
programmazzjoni 2007-2013 ma kienx adattat tajjeb għall-miżuri ta’ inklużjoni 
tar-Rom: il-programmi operazzjonali kien fihom ftit indikaturi speċifiċi għar-Rom 
u s-sejħiet għall-proposti vvalutati, minkejja li spiss kellhom il-popolazzjoni Rom 
emarġinata bħala grupp fil-mira, ma speċifikawx proċeduri tal-għażla li jieħdu 
inkunsiderazzjoni r-rekwiżiti speċifiċi tal-proġetti għar-Rom, bħall-użu mill-krit -
erji tal-”aħjar prattika” għall-integrazzjoni tar-Rom (bħall-10 PBK tal-Kunsill) jew 
il-finanzjament ta’ proġetti fit-tul. Ma kinitx disponibbli informazzjoni finanzjarja 
dwar l-appoġġ għall-integrazzjoni tar-Rom għal ebda wieħed mill-programmi 
operazzjonali taħt il-FEŻR u taħt l-FSE eżaminati minna (ara l-paragrafi 59, 61 sa 
65 u 96).
68 Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet 
129  
Fil-perjodu 2014-2020 ġew indirizzati uħud minn dawn in-nuqqasijiet. B’mod par -
tikolari, l-integrazzjoni tar-Rom tissemma b’mod espliċitu fil-leġiżlazzjoni tal-FSIE 
u kien hemm titjib fil-prijoritajiet għal finanzjament speċifiku. Fuq il-bażi tal-aktar 
informazzjoni reċenti magħmula disponibbli mill-Kummissjoni, jista’ jiġi stmat li 
madwar EUR 1.5 biljun se jkunu disponibbli għal miżuri mmirati lejn komunitajiet 
emarġinati (bħalma huma r-Rom). Titjib ulterjuri jinkludi l-ħruġ ta’ CSRs speċifiċi 
għar-Rom u l-allinjament aħjar tal-qafas tal-FSIE mal-prijoritajiet tal-politika 
tal-UE (inklużi dawk dwar l-integrazzjoni tar-Rom), id-disponibbiltà ta’ indikaturi 
komuni li jkunu rilevanti għall-programmi ta’ integrazzjoni tar-Rom, jew il-ħruġ 
ta’ gwida mill-Kummissjoni bħal dik dwar l-użu tal-fondi FSIE fl-indirizzar tas-seg -
regazzjoni spazjali u edukattiva. Barra minn hekk, l-Istati Membri b’CSRs li huma 
relatati mal-integrazzjoni tar-Rom huma obbligati li jiddedikaw fondi tal-FEŻR 
u tal-FSE biex jippromwovuha (ara l-paragrafi 66 sa 83 u 92 sa 94).
130  
Madankollu, aħna nqisu li jinħtieġu sforzi kemm fil-livell tal-Kummissjoni kif 
ukoll fil-livell tal-Istati Membri sabiex jiġi żgurat li dawn il-bidliet jirriżultaw fi 
proġetti li jikkontribwixxu aħjar għall-integrazzjoni tar-Rom fil-prattika: dan 
japplika b’mod partikolari għall-kriterji użati biex jintgħażlu l-aħjar proġetti għall-
inklużjoni tar-Rom u għas-sistemi ta’ monitoraġġ tal-PO għall-perjodu 2014-2020 
(ara l-paragrafi 88, 89 u 92 sa 94).
131  
Barra minn hekk, il-mod kif inhuma stabbiliti l-FSIE, u b’mod partikolari l-FSE, 
jipprevieni l-massimizzazzjoni tal-impatt tagħhom f’termini tal-inklużjoni soċjali 
tal-poplu Rom. L-indikaturi użati biex jiġu allokati l-fondi tal-FSIE fost l-Istati 
Membri jinjoraw id-differenzi fis-sitwazzjoni attwali tal-popolazzjoni Rom (ara 
l-paragrafi 60 u 75).
Rakkomandazzjoni 3
L-Istati Membri għandhom jagħmlu użu mill-kriterji tal-”aħjar prattika” għall-
integrazzjoni tar-Rom (bħall-10 PBK tal-Kunsill) meta joħorġu sejħiet għal 
proposti u meta jagħżlu l-proġetti. Fejn xieraq, għandhom jiġu organizzati sejħiet 
sabiex jintagħżlu proġetti fit-tul favur il-komunitajiet Rom emarġinati. Fl-aħħar 
nett, kull fejn ikun possibbli, l-allokazzjoni tal-finanzjament mill-FSIE għandha 
tkun suġġetta għas-sostenibbiltà tal-proġetti wara li jiġu kkompletati u mingħajr 
finanzjament kontinwat mill-UE. Dawn l-aspetti għandhom jiġu kkunsidrati meta 
jiġu mmodifikati l-programmi operazzjonali 2014-2020.
69 Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet 
Rakkomandazzjoni 4
Il-Kummissjoni għandha tiżgura, fil-perjodu ta’ programmazzjoni li jmiss jew 
meta tirrevedi l-programmi operazzjonali, li l-objettivi ta’ integrazzjoni tar-Rom 
inklużi fl-NRISs ikunu riflessi fil-qafas tal-FSIE fil-livelli operazzjonali kollha, kull 
meta jkun applikabbli. F’dan il-kuntest, hija għandha tiżgura li d- data  tinġabar 
b’mod affidabbli sabiex il-progress bejn proġetti individwali u fil-livelli kollha tal-
amministrazzjoni ikun jista’ jiġi mmonitorjat u evalwat.
Rakkomandazzjoni 5
L-Istati Membri għandhom jikkumplimentaw l-indikaturi komuni tal-outputs 
u tar-riżultati, li huma stipulati fil-leġiżlazzjoni tal-FSIE, b’indikaturi speċifiċi għar-
Rom, fejn xieraq. Dawn l-indikaturi għandhom jiġu allinjati ma’ dawk speċifikati 
fl-NRISs, u għandhom jintużaw sussegwentement fil-monitoraġġ tal-programmi 
operazzjonali tal-2014-2020. Huma jistgħu jkomplu jibnu fuq dawk żviluppati 
mill-Aġenzija għad-Drittijiet Fundamentali fl-2016.
Rakkomandazzjoni 6
L-Istati Membri għandhom jikkunsidraw li jaġixxu flimkien, fid-dawl tat-tħejjijiet 
għall-perjodu ta’ programmazzjoni li jmiss, biex ifittxu li jiżguraw ċertezza tad-
dritt dwar l-użu tal-FSE għall-finanzjament ta’ kwalunkwe miżura ta’ inklużjoni 
soċjali, irrispettivament mir-rabta tagħha mal-impjieg. Bit-tneħħija tal-inċertezza 
tad-dritt, ikun aktar faċli għall-Istati Membri li jagħmlu użu sħiħ mill-FSE 
għall-fini tal-inklużjoni soċjali, inkluż permezz ta’ miżuri biex tiġi miġġielda 
d-diskriminazzjoni.
Rakkomandazzjoni 7
Il-Kummissjoni għandha tikkunsidra li tipproponi bidliet għal-leġiżlazzjoni 
tal-FSIE biex tiżgura li, mill-perjodu ta’ programmazzjoni li jibda fl-2020, id-
distribuzzjoni tal-fondi fost l-Istati Membri differenti tieħu inkunsiderazzjoni in -
dikaturi speċifiċi tal-inklużjoni soċjali: b’mod partikolari, il-proporzjon ta’ gruppi 
emarġinati bħar-Rom fi ħdan il-popolazzjoni. Hija għandha tiżgura li kwalunkwe 
fondi addizzjonali tal-FSE li jsiru disponibbli għall-Istati Membri b’riżultat ta’ 
din il-bidla, jiġu assenjati għall-iskop speċifiku li jappoġġaw lill-komunitajiet 
emarġinati.
70 Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet 
Il-biċċa l-kbira mill-proġetti twettqu kif ippjanat, iżda 
mhux dejjem ġew applikati l-kriterji tal-”aħjar prattika” li 
jikkontribwixxu għall-inklużjoni b’suċċess tar-Rom, u l-monitoraġġ 
tal-prestazzjoni tal-proġetti kien diffiċli
132  
Il-biċċa l-kbira mill-proġetti taħt il-FEŻR u taħt l-FSE eżaminati matul l-awditu 
tagħna kienu laħqu l-objettivi ġenerali tagħhom, iżda dawn l-objettivi spiss ma 
kinux relatati b’mod speċifiku mar-Rom. Aħna kkonkludejna wkoll li l-proġetti 
li kienu ntgħażlu skont il-kriterji tal-”aħjar prattika” adottati mill-Kunsill, l-hekk 
imsejħa Prinċipji Bażiċi Komuni (PBK) dwar l-Inklużjoni tar-Rom, kellhom probab -
biltà akbar li jikkontribwixxu b’mod effettiv għall-integrazzjoni tal-popolazzjoni 
Rom (ara l-paragrafi 104 sa 115).
133  
Barra minn hekk, aħna sibna li l-monitoraġġ tal-progress li sar mill-proġetti ta’ 
integrazzjoni tar-Rom kien diffiċli, prinċipalment minħabba f’nuqqasijiet mar -
butin mad-disponibbiltà u l-kwalità tad-data dwar il-parteċipanti Rom. Dan 
in-nuqqas ta’ data  robusta u komprensiva huwa problema mhux biss fir-rigward 
tal-proġetti, iżda wkoll għat-tfassil tal-politika fil-livell tal-UE u f’dak nazzjonali. 
Sakemm ma titteħidx azzjoni malajr, din is-sitwazzjoni se tibqa’ ma tinbidilx 
għall-perjodu 2014-2020 (ara l-paragrafi 51, 84 sa 94 u 117 sa 120).
Rakkomandazzjoni 8
(a) Il-Kummissjoni għandha taħdem flimkien mal-Istati Membri biex tiżviluppa 
metodoloġija komuni li tipprovdi data  rilevanti dwar il-popolazzjoni Rom 
biex tiġi mmonitorjata l-inklużjoni soċjali tagħhom, f’konformità mal-oqfsa 
legali nazzjonali u mal-leġiżlazzjoni tal-UE, inklużi derogi possibbli eżistenti. 
Dan għandu jsir sa mhux aktar tard minn meta jkun qed jitħejja l-perjodu ta’ 
programmazzjoni li jmiss.
(b) Il-Kummissjoni għandha tħeġġeġ lill-Istati Membri biex jiġbru b’mod kom -
prensiv, skont l-oqfsa legali nazzjonali u skont il-leġiżlazzjoni tal-UE inklużi 
derogi possibbli eżistenti, data  statistika dwar l-etniċità fis-sentejn li ġejjin. 
L-Eurostat jista’ jinkludi mistoqsijiet rilevanti fi stħarriġijiet bħall-Istħarriġ 
dwar il-Forza tax-Xogħol, u fl-Istatistika tal-Unjoni Ewropea dwar l-Introjtu 
u l-Kundizzjonijiet tal-Għajxien.
71 Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet 
Dan ir-Rapport ġie adottat mill-Awla II, immexxija mis-Sur Henri GRETHEN, 
Membru tal-Qorti tal-Awdituri, fil-Lussemburgu fil-laqgħa tagħha 
tal-4 ta’ Mejju 2016.
 Għall-Qorti tal-Awdituri
 Vítor Manuel da SILVA CALDEIRA
 President
72
 Annessi Anness IProgrammi operazzjonali eżaminati
Stat Membru Programm operazzjonali 2007-2013 Programm operazzjonali 2014-2020
Il-BulgarijaIl-PO 2007BG161PO001 “Żvilupp Reġjonali” (FEŻR)
Il-PO 2007BG051PO001 “Żvilupp tar-Riżorsi Umani” (FSE)Il-PO 2014BG16RFOP001 “Reġjuni fi tkabbir” (FEŻR)
Il-PO 2014BG05M9OP001 “Żvilupp tar-Riżorsi Umani” (FSE)
Il-Programm Operazzjonali 2014BG05M2OP001 “Edukazzjoni 
Intelliġenti għal Tkabbir Sostenibbli” (FSE)
L-Ungerija Il-PO 2007HU05UPO001 “Tiġdid Soċjali” (FSE)Il-PO 2014HU16M0OP001 “Żvilupp Ekonomiku u Innovazzjoni” (PO 
bbażat fuq diversi fondi, il-FSE u l-FEŻR)
Il-PO 2014HU05M2OP001 “Żvilupp tar-Riżorsi Umani” (PO bbażat 
fuq diversi fondi, il-FSE u l-FEŻR)
Ir-RumanijaIl-PO settorjali 2007RO051PO001 għall-iżvilupp tar-Riżorsi Umani 
(FSE)
Il-PO reġjonali 2007RO161PO001 (FEŻR)Il-PO 2014RO05M9OP001 għall-Kapital Uman (FSE)
Il-PO reġjonali 2014RO16RFOP002 (FEŻR)
SpanjaIl-PO 2007ES05UP0002 “Il-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni” (FSE)
Il-PO reġjonali 2007ES051P0005 “FSE 2007-2013 Andalusija”Il-PO 2014ES05SFOP012 “Inklużjoni Soċjali u Ekonomija Soċjali” 
(FSE)
Il-PO reġjonali 2014ES05SFOP022 “FSE 2014-2020 Andalusija” (FSE)
Sors:  Il-QEA.
73 Annessi 
Korpi ta’ governanza tal-Fondi Strutturali fl-Istati Membri miżjura
Il-BulgarijaFSE FEŻR
Proġett 1 Proġett 2 Proġett 3 Proġett 4 Proġett 5
Awtorità ManiġerjaliAwtorità Maniġerjali tal-FSE
(Il-Ministeru tax-Xogħol u tal-Politika Soċjali)Awtorità Maniġerjali 
tal-FEŻR  
(Il-Ministeru tal-Iżvilupp 
Reġjonali u x-Xogħlijiet 
Pubbliċi)
Korp IntermedjarjuMhux applikabbli billi 
l-Awtorità Maniġerjali 
hija l-benefiċjarjuIl-Ministeru tal-Edukazz -
joni u x-XjenzaKorp pubbliku  
(L-Aġenzija għall-
Assistenza Soċjali)Korp pubbliku  
(L-Aġenzija għall-
Assistenza Soċjali)(Il-Muniċipalità ta’ 
Devnya)
Benefiċjarju tal-ProġettIl-Ministeru tax-
Xogħol u tal-Politika 
SoċjaliNGOKorp Pubbliku  
(Il-Muniċipalità ta’ 
Dupnitsa)Il-Ministeru tas-SaħħaKorp Pubbliku  
(Il-Muniċipalità ta’ 
Devnya)
L-UngerijaFSE
Proġett 6 Proġett 7 Proġett 8 Proġett 9 Proġett 10
Awtorità ManiġerjaliAwtorità Maniġerjali tal-FSE
(Il-Ministeru tar-Riżorsi Umani)
Korp Intermedjarju ma jeżistix
Benefiċjarju tal-ProġettIl-Ministeru tal-
Ekonomija NazzjonaliKorp pubbliku  
(Il-Ħabs ta’ Balassagyarmati) Korp Pubbliku  
(Il-Muniċipalità ta’ 
Ózd)NGO
Ir-RumanijaFSE FEŻR
Proġett 11 Proġett 12 Proġett 13 Proġett 14 Proġett 15
Awtorità ManiġerjaliAwtorità Maniġerjali tal-FSE  
(Il-Ministeru tal-Fondi tal-UE)Awtorità Maniġerjali 
tal-FEŻR
(Il-Ministeru tal-Iżvilupp 
Reġjonali u l-Amminis -
trazzjoni Pubblika)
Korp IntermedjarjuKorp Intermedjarju 
Reġjonali (il-Majjistral)  
(Dipartiment tal-Ministe -
ru tax-Xogħol)Korp Intermedjarju 
Reġjonali (Bucharest)  
(Dipartiment tal-Ministeru 
tax-Xogħol)Il-Ministeru tal-
Edukazzjoni  
(li jaġixxi bħala Korp 
Intermedjarju)Korp Intermedjarju 
Reġjonali (il-Majjistral)  
(Dipartiment tal-Ministe -
ru tax-Xogħol)(Dipartiment tal-
Ministeru tax-Xogħol)  
(Dipartiment tal-
Ministeru tax-Xogħol)
Benefiċjarju tal-Proġett NGOKorp Pubbliku  
(L-Aġenzija Nazzjonali 
għar-Rom)Korp pubbliku  
(Is-Servizz Soċjali 
tal-Muniċipalità ta’ Baia 
Mare)
SpanjaFSE (PO għall-Ġlieda Kontra d-Diskriminazzjoni) FSE (PO għall-Andalusija)
Proġett 16 Proġett 17 Proġett 18 Proġett 19
Awtorità ManiġerjaliAwtorità Maniġerjali tal-FSE  
(Il-Ministeru tax-Xogħol u tas-Sigurtà Soċjali)
Korp Intermedjarju FondazzjoniKorp Intermedjarju Reġjonali
(Junta de Andalucia)
Benefiċjarju tal-Proġett NGO
Sors:  Il-QEA.Anness II
74 Annessi Anness IIIPrinċipji Bażiċi Komuni (PBK) dwar l-inklużjoni tar-Rom
L-10 Prinċipji Bażiċi Komuni (PBK) ġew diskussi fl-ewwel laqgħa tal-Pjattaforma Ewropea għall-inklużjoni tar-
Rom li saret fl-2009 fi Praga. Huma mbagħad ġew inklużi bħala anness għall-konklużjonijiet ta’ laqgħa tal-Kunsill 
Impjiegi, Politika Soċjali, Saħħa u Affarijiet tal-Konsumatur li saret fit-8 ta’ Ġunju 2009.
1. Politiki kostruttivi, prammatiċi u non-diskriminatorji
Il-politiki mmirati lejn il-promozzjoni tal-inklużjoni tal-poplu Rom jirrispettaw u jirrealizzaw il-valuri 
ċentrali tal-Unjoni Ewropea, li jinkludu d-drittijiet tal-bniedem u d-dinjità, in-non-diskriminazzjoni, l-
opportunitajiet indaqs u l-iżvilupp ekonomiku. Politiki ta’ inklużjoni tar-Rom huma integrati ma’ politiki 
prinċipali, b’mod partikolari fl-oqsma tal-edukazzjoni, l-impjieg, l-affarijiet soċjali, l-akkomodazzjoni, is-
saħħa u s-sigurtà. L-għan ta’ dawn il-politiki huwa li jipprovdu lill-popolazzjoni Rom b’aċċess effettiv għal 
opportunitajiet ugwali fis-soċjetajiet tal-Istati Membri.
2. Immirar espliċitu iżda mhux esklussiv
L-immirar espliċitu iżda mhux esklussiv tal-poplu Rom huwa essenzjali għall-inizjattivi ta’ politika ta’ 
inklużjoni. Dan ifisser fokus fuq il-poplu Rom bħala grupp fil-mira, għalkemm mhux b’mod li jiġu esklużi 
popli oħra li jikkondividu ċirkustanzi soċjoekonomiċi ġeneralment simili. Dan l-approċċ ma jifridx l-inter -
venti ffokati fuq ir-Rom minn inizjattivi ta’ politika usa’. Barra minn hekk, fejn rilevanti, għandha tingħata 
kunsiderazzjoni lill-impatt probabbli ta’ politiki u deċiżjonijiet usa’ dwar l-inklużjoni soċjali tal-poplu Rom.
3. Approċċ interkulturali
Jinħtieġ approċċ interkulturali li jinvolvi lill-poplu Rom flimkien ma’ nies minn sfondi etniċi differenti. It-
tagħlim u l-ħiliet interkulturali huma essenzjali għal komunikazzjoni u politika effettivi, u ħaqqhom jiġu 
promossi; il-ġlieda kontra l-preġudizzji u l-isterjotipi hija wkoll indispensabbli.
75 Annessi Anness III4. Nimmiraw għall-mainstream
Il-politiki ta’ inklużjoni kollha għandhom l-għan li jdaħħlu lir-Rom fis-soċjetà ġenerali (istituzzjonijiet edu -
kattivi prinċipali, xogħlijiet prinċipali u akkomodazzjoni prinċipali). Fejn għadhom jeżistu edukazzjoni jew 
akkomodazzjoni parzjalment jew interament segregati, il-politiki dwar l-inklużjoni tar-Rom għandu jkoll -
hom l-għan li jeliminawhom. L-iżvilupp ta’ swieq tax-xogħol tar-”Rom” li jkunu artifiċjali u separati għandu 
jiġi evitat.
5. Sensibilizzazzjoni dwar id-dimensjoni tas-sessi
Inizjattivi ta’ politika ta’ inklużjoni tar-Rom għandhom jieħdu inkunsiderazzjoni l-ħtiġijiet u ċ-ċirkustanzi 
tan-nisa Rom. Dawn għandhom jindirizzaw kwistjonijiet bħad-diskriminazzjoni multipla u problemi ta’ 
aċċess għall-kura tas-saħħa u l-manteniment għat-tfal, iżda wkoll il-vjolenza domestika u l-isfruttament.
6. It-trasferiment ta’ politiki bbażati fuq l-evidenza
Huwa essenzjali li l-Istati Membri jitgħallmu mill-esperjenzi tagħhom stess f’dak li għandu x’jaqsam mal-
iżvilupp ta’ inizjattivi ta’ inklużjoni tar-Rom u li jikkondividu l-esperjenzi tagħhom ma’ Stati Membri oħra. 
Huwa rikonoxxut li l-iżvilupp, l-implimentazzjoni u l-monitoraġġ tal-politiki għall-inklużjoni tar-Rom 
jeħtieġu bażi tajba ta’ data  soċjoekonomika li tinġabar regolarment. Fejn rilevanti, għandhom jittieħdu 
inkunsiderazzjoni wkoll l-eżempji u l-esperjenzi ta’ politiki ta’ inklużjoni soċjali li jikkonċernaw gruppi vul -
nerabbli oħra, kemm minn ġewwa l-UE kif ukoll minn barra minnha.
7 . L-użu ta’ strumenti tal-Unjoni Ewropea
Fl-iżvilupp u l-implimentazzjoni tal-politiki tagħhom immirati lejn l-inklużjoni tar-Rom, huwa kruċjali li 
l-Istati Membri jagħmlu użu sħiħ mill-istrumenti tal-Unjoni Ewropea, inklużi strumenti legali (id-Direttiva 
dwar l-Ugwaljanza Razzjali, id-Deċiżjoni Qafas dwar ir-Razziżmu u l-Ksenofobija), strumenti finanzjarji (il-
Fond Soċjali Ewropew, il-Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali, il-Fond Agrikolu Ewropew għall-Iżvilupp 
Reġjonali, l-Istrument għal Qabel l-Adeżjoni) u strumenti ta’ koordinazzjoni (Metodi Miftuħa ta’ Koordinaz -
zjoni). L-Istati Membri għandhom jiżguraw li l-użu tal-istrumenti finanzjarji jkun jaqbel ma’ dawn il-Prinċipji 
Bażiċi Komuni, u għandhom jagħmlu użu mill-għarfien espert fi ħdan il-Kummissjoni Ewropea, fir-rigward 
tal-evalwazzjoni ta’ politiki u proġetti. L-evalwazzjoni bejn il-pari u t-trasferiment ta’ prattiki tajbin huma 
ffaċilitati wkoll fil-livell tal-esperti mill-EURoma (in-Netwerk Ewropew dwar l-Inklużjoni Soċjali u r-Rom taħt 
il-Fondi Strutturali).
76 Annessi Anness III8. L-involviment tal-awtoritajiet reġjonali u lokali
Jeħtieġ li l-Istati Membri jfasslu, jiżviluppaw, jimplimentaw u jevalwaw inizjattivi ta’ politika ta’ inklużjoni 
tar-Rom b’kooperazzjoni mill-qrib mal-awtoritajiet reġjonali u lokali. Dawn l-awtoritajiet għandhom rwol 
ewlieni fl-implimentazzjoni prattika tal-politiki.
9. L-involviment tas-soċjetà ċivili
Jeħtieġ ukoll li l-Istati Membri jfasslu, jiżviluppaw, jimplimentaw u jevalwaw l-inizjattivi ta’ politika ta’ 
inklużjoni tar-Rom b’kooperazzjoni mill-qrib mal-atturi tas-soċjetà ċivili, bħal organizzazzjonijiet nongo -
vernattivi, imsieħba soċjali u akkademiċi/ riċerkaturi. L-involviment tas-soċjetà ċivili huwa rikonoxxut bħala 
vitali kemm għall-mobilizzazzjoni ta’ għarfien espert, kif ukoll għat-tixrid tal-għarfien meħtieġ għall-
iżvilupp ta’ dibattitu pubbliku u ta’ kontabbiltà matul il-proċess tal-politika.
10. Il-parteċipazzjoni attiva tar-Rom
L-effettività tal-politiki tissaħħaħ bl-involviment tal-poplu Rom f’kull stadju tal-proċess. L-involviment 
tar-Rom għandu jseħħ kemm fil-livell nazzjonali kif ukoll fil-livell Ewropew permezz tal-input ta’ għarfien 
espert minn esperti dwar ir-Rom u minn impjegati taċ-Ċivil, kif ukoll permezz ta’ konsultazzjoni ma’ firxa 
ta’ partijiet interessati tar-Rom fit-tfassil, fl-implimentazzjoni u fl-evalwazzjoni tal-inizjattivi ta’ politika. 
Huwa ta’ importanza vitali li l-politiki ta’ inklużjoni jkunu bbażati fuq il-ftuħ u t-trasparenza u li jindirizzaw 
suġġetti diffiċli jew li jitqiesu bħala tabù b’mod xieraq u effettiv. L-appoġġ għall-parteċipazzjoni sħiħa tal-
poplu Rom fil-ħajja pubblika, l-istimulazzjoni taċ-ċittadinanza attiva tagħhom u l-iżvilupp tar-riżorsi umani 
tagħhom huma essenzjali wkoll.
77 Risposta  
tal-Kummissjoni
Sommarju eżekuttiv
II
Il-Kummissjoni tinnota li, minbarra l-ammonti ta’ EUR 1.5 biljun li jikkorrispondu għall-allokazzjoni għall-prijorità ta’ 
investiment 9 (ii) tal-FSE, jingħata finanzjament ulterjuri favur l-inklużjoni tar-Rom permezz ta’ għadd ta’ prijoritajiet 
oħrajn ta’ investiment (PI) kemm tal-FSE kif ukoll tal-FEŻR.
IV
Il-Kummissjoni tfakkar li l-antidiskriminazzjoni huwa prinċipju orizzontali li għandu jiġu kkunsidrat matul il-pre -
parazzjoni u l-implimentazzjoni tal-Ftehimiet ta’ Sħubija u l-Programmi Operattivi fil-fondi SIE kollha (kif stabbilit 
fl-Artikolu 7 tar-Regolament dwar id-Dispożizzjonijiet Komuni).
Il-prinċipju ta’ sħubija kif stabbilit fir-Regolament dwar id-Dispożizzjonijiet Komuni (Common provisions regula -
tion - CPR) (Artikolu 5) u l-Kodiċi ta’ Kondotta Ewropew jobbliga l-isħab rilevanti biex jinvolvu ruħhom fit-tfassil 
u l-implimentazzjoni tal-ftehimiet ta’ sħubija u programmi operattivi (inkluż fil-kumitati ta’ monitoraġġ kif meħtieġ 
fl-Artikolu 48 CPR) fil-PO tal-FSE u tal-FEŻR.
V
Il-Kummissjoni tinnota li fil-kuntest tar-responsabbiltajiet tagħha taħt ġestjoni kondiviża hija qed tgħin lill-Istati 
Membri biex jiżguraw li l-bidliet introdotti għall-perjodu 2014–2020 jirriżultaw fi proġetti li jikkontribwixxu aħjar 
għall-integrazzjoni tar-Rom, pereżempju permezz ta’ valutazzjoni ta’ kemm ġew issodisfati l-kondizzjonalitajiet ex 
ante , permezz tal-gwida jew tar-rwol konsultattiv rilevanti tagħha fil-kumitati ta’ monitoraġġ.
VI
Il-Kummissjoni tirrikonoxxi li l-monitoraġġ tal-kontribuzzjoni effettiva tal-proġetti ffinanzjati mill-UE għall-
integrazzjoni tar-Rom hija diffiċli minħabba ostakoli legali oġġettivi għall-ġbir tad-dejta abbażi tal-etniċità u l-app -
likazzjoni ta’ approċċ immirat b’mod espliċitu iżda mhux esklużiv li ta’ spiss iwassal biex ir-Rom ma jkunux l-uniku 
grupp li jibbenefika minn għajnuna għal gruppi marġinalizzati.
Madankollu, il-Kummissjoni hija tal-fehma li fil-perjodu 2014–2020, il-monitoraġġ tal-integrazzjoni tar-Rom se jitjieb 
b’mod sinifikanti fuq il-bażi tal-Prijorità ta’ Investiment 9 (ii) tal-FSE, l-objettivi speċifiċi rilevanti fil-programmi ope -
rattivi tal-FSE u tal-FEŻR u bl-użu tal-indikatur komuni tal-output tal-FSE għall-parteċipanti kif ukoll indikaturi u miri 
speċifiċi għall-programm.
Rakkomandazzjoni 1
Il-Kummissjoni tinnota li din ir-rakkomandazzjoni hija indirizzata lill-Istati Membri.
Risposta tal-Kummissjoni 78
Rakkomandazzjoni 1 (a)
Il-Kummissjoni tfakkar li l-livell tal-Fondi Strutturali u ta’ Investiment Ewropej (Fondi SIE jew FSIE) li jappoġġjaw 
il-miżuri favur il-komunitajiet marġinalizzati bħar-Rom jista’ jkun indikattiv biss minħabba l-fatt li l-Istati Membri 
huma meħtieġa jipprovdu dejta finanzjarja biss meta tintgħażel il-prijorità tal-investiment 9(ii) tal-FSE ddedikata 
u/jew meta l-indikaturi speċifiċi tal-miri/l-objettivi jkunu ġew stabbiliti f’objettivi tematiċi rilevanti oħra tal-FSE 
u tal-FEŻR.
Rakkomandazzjoni 1 (b)
Il-Kummissjoni tenfasizza li, jekk is-CPR fih kundizzjonalità ġenerali ex ante  dwar l-antidiskriminazzjoni għall-fondi 
SIE kollha, il-valutazzjoni tas-sodisfar tagħha għandha tkun limitata għall-kriterji stipulati fir-regoli tal-FSEI. Ukoll, 
meta tiddeċiedi dwar il-miżuri ta’ politika speċifiċi u adegwati - inkluż il-kontenut tal-istrateġiji - li huma kompetenzi 
nazzjonali u reġjonali, għandu jiġi rispettat il-prinċipju tas-sussidjarjetà.
L-Istati Membri huma mistennija li jinkludu miri u objettivi speċifiċi fil-PO tagħhom meta jkunu għażlu l-prijorità tal-
investiment 9(iii) tal-FSE dedikata “Il-ġlieda kontra kull forma ta’ diskriminazzjoni u l-promozzjoni ta’ opportunitajiet 
indaqs”. Dan huwa partikolarment il-każ għal Stati Membri b’Rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-Pajjiż  (Country-
specific Recommendations - CSRs) f’dan il-qasam.
Rakkomandazzjoni 1 (c)
L-Artikolu 5 tas-CPR jgħid li l-korpi rilevanti li jirrappreżentaw lis-soċjetà ċivili huma parti mill-prinċipju tas-sħubija 
u tal-governanza f’diversi livelli. Skont l-Artikolu 5(2) tas-CPR, is-sħab għandhom ikunu involuti, fost l-oħrajn, fil-
preparazzjoni ta’ ftehimiet ta’ sħubija u fit-tħejjija u fl-implimentazzjoni tal-programmi.
Rakkomandazzjoni 2 (a)
Il-Kummissjoni taċċetta r-rakkomandazzjoni, tqis li għandha tiġi implimentata fil-livell tal-programmi operazzjonali 
u tenfasizza li diġà qed tieħu miżuri f’din id-direzzjoni.
Kif inhuwa nnutat fil-paragrafu 38 fl-2015 il-Kummissjoni ħarġet gwida tematika bit-titlu “Gwida għall-Istati Mem -
bri dwar l-użu ta’ Fondi Strutturali u ta’ Investiment Ewropej fl-indirizzar tas-segregazzjoni edukattiva u spazjali”. 
L-Istati Membri huma mistiedna jsegwu d-dispożizzjonijiet tal-Gwida fl-ipprogrammar u fl-implimentazzjoni biex 
tiġi evitata u indirizzata s-segregazzjoni edukattiva u tal-akkomodazzjoni tal-komunitajiet marġinalizzati, inklużi 
r-Rom.
Il-Kummissjoni hija konxja bis-sħiħ li l-implimentazzjoni effettiva fuq il-post hija kruċjali. Għalhekk ġew ikkuntrat -
tati esperti mill-Kummissjoni biex jgħinu lill-Istati Membri jimplimentaw in-nota ta’ gwida f’fokus primarju fuq 
ir-Repubblika Ċeka, is-Slovakkja, l-Ungerija, ir-Rumanija u l-Bulgarija.
Ir-riallokazzjoni u l-modifika tal-Programmi Operazzjonali (PO) għandhom bħala regola ġenerali jinbdew mill-Istati 
Membri.
Risposta tal-Kummissjoni 79
Rakkomandazzjoni 2 (b)
Il-Kummissjoni taċċetta r-rakkomandazzjoni u tqis li diġà qed tieħu miżuri f’din id-direzzjoni.
Il-Kummissjoni se tagħmel użu sħiħ mir-rapporti ta’ progress nazzjonali, inkluż fil-laqgħat tal-kumitat ta’ 
monitoraġġ, bl-għan li tistieden u tħeġġeġ lill-Istati Membri jsaħħu l-miżuri appoġġjati mill-Fondi SIE fejn meħtieġ 
biex jindirizzaw aħjar l-isfidi identifikati marbuta mar-Rom. Wara din id-diskussjoni, l-Istati Membri jistgħu jressqu 
talbiet għal emendi fil-PO kif stabbilit fl-Artikolu 30(1) tas-CPR.
Barra minn hekk, il-Kummissjoni tinnota li skont l-Artikolu 23(1)(a) tas-CPR, il-Kummissjoni tista’ tuża s-setgħat 
tagħha biss biex titlob lill-Istati Membri biex jirripprogrammaw il-PO biex jindirizzaw dawn l-isfidi relatati mar-Rom 
li huma identifikati fir-rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-pajjiż u fejn hija meħtieġ allokazzjoni mill-ġdid ta’ fondi 
biex jiġu indirizzati.
Rakkomandazzjoni 3
Il-Kummissjoni tinnota li din ir-rakkomandazzjoni hija indirizzata lill-Istati Membri.
Il-possibbiltà li jiġu ffinanzjati azzjonijiet sostenibbli biex jappoġġjaw b’mod effettiv l-integrazzjoni tar-Rom hija 
indirizzata b’modi differenti fir-Regolamenti tal-FSIE.
L-ewwel nett, taħt il-perjodu ta’ programmazzjoni 2014–2020 huma possibbli azzjonijiet fuq terminu twil (seba’ 
snin) u t-tul ta’ kwalunkwe proġett għandu jkun adattat skont l-objettivi ppjanati.
It-tieni nett, ir-regolament FSE jinkludi qafas għall-itraċċar aħjar tar-riżultati pożittivi f’termini ta’ inklużjoni tal-
gruppi marġinalizzati (inkluż r-Rom) permezz tal-indikaturi komuni tiegħu tal-output u tar-riżultati fuq terminu 
twil li għandhom l-għan li jippromwovu s-sostenibbiltà tal-azzjonijiet iffinanzjati mill-FSE għall-komunitajiet Rom 
marġinalizzati.
It-tielet nett, fil-każ ta’ proġetti ta’ infrastruttura ffinanzjati mill-FEŻR, kif inhu l-każ fi kwalunkwe settur, l-Istati 
Membri għandhom iqisu kif se tiġi żgurata s-sostenibbiltà tal-proġett f’dawk il-każijiet fejn dan ikun rilevanti, wara li 
jkunu tlestew (pereżempju l-manutenzjoni).
Rakkomandazzjoni 4
Il-Kummissjoni taċċetta r-rakkomandazzjoni u se tqisha kemm jista’ jkun matul il-perjodu ta’ programmar li jmiss.
Rigward il-perjodu ta’ finanzjament 2014–2020, ta’ min jinnota li l-objettivi tal-integrazzjoni tar-Rom kienu diġà ġew 
riflessi fil-qafas tal-FSIE mit-tfassil tal-Programmi Operazzjonali għall-Istati Membri fejn tapplika l-kundizzjonalità ex 
ante  speċifika għar-Rom.
L-inizjattiva għar-rieżami tal-programmi operazzjonali taqa’ fil-biċċa l-kbira fuq l-Istati Membri. F’konformità 
mas-CPR, talbiet għall-emendi tal-programmi mressqin minn Stat Membru għandhom ikunu ġġustifikati kif dovut 
u għandhom b’mod partikolari jistabbilixxu l-impatt mistenni tal-bidliet fil-programm biex tintlaħaq l-istrateġija tal-
Unjoni ta’ tkabbir intelliġenti, sostenibbli u inklużiv, kif ukoll l-objettivi speċifiċi definiti fil-programm.
Fil-qafas legali għall-2014–2020, soġġett għall-awditi, l-awtorità tal-ġestjoni tal-Programm operazzjonali konċernat 
għandha l-obbligu li tistabbilixxi sistema sabiex tirreġistra u taħżen f’forma kompjuterizzata dejta dwar kull ope -
razzjoni meħtieġa, fost l-oħrajn, għall-finijiet ta’ monitoraġġ u evalwazzjoni. Dan jirreferi għal dejta finanzjarja kif 
ukoll għall-output u r-riżultati.
Risposta tal-Kummissjoni 80
Rakkomandazzjoni 5
Il-Kummissjoni tinnota li din ir-rakkomandazzjoni hija indirizzata lill-Istati Membri u tiġbed l-attenzjoni għall-
fatt li apparti mil-limitazzjonijiet legali fuq il-ġbir tad-dejta dwar l-etniċità f’xi Stati Membri, xi indikaturi speċifiċi 
għar-Rom jaqgħu taħt ir-reġim tal-protezzjoni tad-dejta (l-Artikolu 8 tad-Direttiva 95/46/KE) tal-hekk imsejħa 
dejta sensittiva. L-individwi għandhom id-dritt jirrifjutaw li jagħtu kunsens biex tinġabar id-dejta. Għalhekk, 
id-dejta dwar l-għadd ta’ Rom li jipparteċipaw f’attivitajiet ffinanzjati mill-FSIE hija fil-biċċa l-kbira bbażata fuq 
awtodikjarazzjonijiet.
Rakkomandazzjoni 6
Il-Kummissjoni tinnota li din ir-rakkomandazzjoni hija indirizzata lill-Istati Membri.
Il-Kummissjoni madankollu tissottolinja li l-implimentazzjoni sħiħa tagħha fir-rigward tal-possibbiltà li l-FSE jiffinan -
zja kwalunkwe miżura ta’ inklużjoni soċjali, irrispettivament minn rabta mal-impjieg, tkun teħtieġ bidla fit-Trattat li 
timmodifika l-missjoni tal-FSE kif stabbilit fl-Artikolu 162.
Il-Kummissjoni tqis ukoll li r-Regolament FSE, kif inhu u kif jiġi interpretat skont l-Artikolu 162 tat-TFUE, diġà jista’ 
jindirizza l-kwistjoni tal-integrazzjoni tar-Rom b’mod legalment korrett permezz tal-objettiv tematiku tal-inklużjoni 
soċjali.
F’dan il-kuntest, il-FSE jista’ jiffinanzja miżuri ta’ integrazzjoni tar-Rom sakemm dawn il-miżuri jkunu parti minn sett 
integrat ta’ azzjonijiet mmirati biex iwasslu, anki indirettament, lir-Rom eqreb tas-suq tax-xogħol.
Din l-interpretazzjoni legali tal-eliġibbiltà tal-miżuri tal-integrazzjoni tar-Rom taħt il-FSE ġiet ikkomunikata lill-Istati 
Membri f’Novembru 2015.
Għalhekk il-Kummissjoni tqis li ma hemm l-ebda inċertezza legali.
Rakkomandazzjoni 7
Il-Kummissjoni taċċetta r-rakkomandazzjoni u se tikkunsidra, fil-kuntest tat-tħejjija tal-qafas finanzjarju pluriannwali 
li jmiss meta teżamina l-kriterji għall-allokazzjoni tal-fondi, ir-rwol li għandu jkollhom l-isfidi tal-inklużjoni soċjali kif 
ukoll il-ħtieġa għal aktar riżorsi mmirati biex jgħinu lill-komunitajiet marġinalizzati.
Rakkomandazzjoni 8 (a)
Il-Kummissjoni ma taċċettax ir-rakkomandazzjoni.
Filwaqt li hija dejjem lesta taħdem mal-Istati Membri, minħabba d-diversità tas-sitwazzjonijiet u l-approċċi nazz -
jonali u l-ħtieġa li jiġi rispettat il-prinċipju tas-sussidjarjetà, il-Kummissjoni tqis li mhux fattibbli jew xieraq li tiġi 
żviluppata metodoloġija komuni f’dan il-qasam.
Rakkomandazzjoni 8 (b)
Il-Kummissjoni ma taċċettax ir-rakkomandazzjoni peress li tqis li din il-kwistjoni għandha titħalla għad-diskrezzjoni 
tal-Istati Membri, f’konformità mal-prinċipju tas-sussidjarjetà.
Barra minn hekk, il-Kummissjoni mhijiex qed tippjana li tinġabar dejta statistika dwar l-etniċità fl-Istħarriġ dwar 
il-Forza tax-Xogħol u fl-Istatistika tal-Unjoni Ewropea dwar id-Dħul u l-Kundizzjonijiet tal-għixien. Il-ġbir tad-dejta 
statistika dwar il-popolazzjoni Rom hija teknikament u legalment diffiċli ħafna, kif ukoll għalja.
Risposta tal-Kummissjoni 81
Introduzzjoni
12
Il-Kummissjoni tinnota li, minbarra l-ammonti ta’ EUR 1.5 biljun li jikkorrispondu għall-allokazzjoni għall-prijorità ta’ 
investiment 9 (ii) tal-FSE, jingħata finanzjament ulterjuri favur l-inklużjoni tar-Rom permezz ta’ għadd ta’ prijoritajiet 
oħrajn ta’ investiment kemm tal-FSE kif ukoll tal-FEŻR.
Osservazzjonijiet
30
Fil-perjodu 2007–2013 ir-Regolament tal-FSE segwa l-approċċ integrattiv mhux mmirat lejn ir-Rom iżda mmirat 
b’mod iktar ġenerali lejn il-gruppi żvantaġġati. Bħala tali l-integrazzjoni tar-Rom kienet inkluża fil-prijorità “it-tisħiħ 
tal-inklużjoni soċjali ta’ persuni żvantaġġati”.
Saħansitra xi Stati Membri għażlu li jkopru b’mod espliċitu l-kwistjoni tal-integrazzjoni tar-Rom fil-Qafas ta’ Refer -
enza Strateġiku Nazzjonali tagħhom għall-programmar tal-fondi strutturali fil-perjodu 2007–2013.
34
Il-Kummissjoni tinnota li l-Qafas tal-UE jirrikonoxxi espliċitament li “l-ewwel u qabel kollox jeħtieġ li l-Istati Membri 
jiżguraw li r-Rom ma jiġux diskriminati imma jiġu ttrattati daqs kwalunkwe ċittadin ieħor tal-UE u jingħataw aċċess 
indaqs għad-drittijiet fundamentali kollha stipulati fil-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-UE”. It-trattament ugwali 
huwa għalhekk prinċipju orizzontali u meqjusa bħala prekondizzjoni għall-integrazzjoni effettiva tar-Rom. Filwaqt 
li l-istituzzjonijiet tal-UE u l-Istati Membri għandhom responsabbiltà konġunta li jsaħħu l-inklużjoni soċjali tar-Rom 
bl-użu tal-istrumenti u l-linji politiċi kollha fil-kompetenza rispettiva tagħhom, l-Istati Membri għandhom ir-respon -
sabbiltà primarja u l-kompetenzi biex ibidlu s-sitwazzjoni tal-popolazzjonijiet marġinalizzati, skont il-prinċipju 
tas-sussidjarjetà.
39
Is-sħubija, flimkien ma’ governanza f’diversi livelli, ilha minn dejjem prinċipju ewlieni tal-fundi b’ġestjoni kondiviża 
(li ġie applikat ukoll f’perjodi ta’ programmar preċedenti) u bħala tali hija minquxa wkoll fl-Artikolu 5 tas-CPR li jir -
regola l-fondi SIE għall-2014–2020. Il-Kodiċi ta’ Kondotta adottat permezz ta’ Regolament Delegat tal-Kummissjoni 
jgħin lill-Istati Membri biex jorganizzaw is-sħubija u jkopri għadd ta’ kwistjonijiet prattiċi bħalma huma n-natura 
rappreżentattiva tas-sħab magħżula, il-proċeduri tal-għażla, ir-rekwiżiti proċedurali li jiżguraw konsultazzjoni 
f’waqtha, sinifikanti u trasparenti, kif ukoll il-prinċipju ta’ rappreżentanza tas-sħab matul iċ-ċiklu sħiħ, inkluż fil-
kumitati ta’ monitoraġġ.
40
Il-Kummissjoni tinnota li hija kkontribwixxiet b’finanzjament sinifikanti għaż-żewġ programmi konġunti imsemmija 
(ROMACT u ROMED).
Risposta tal-Kummissjoni 82
44
Filwaqt li ma stabbilixxiex miri għall-antidiskriminazzjoni, l-NRIS Spanjol jenfasizza l-ħtieġa għall-komplementarjetà 
u s-sinerġiji mat-Tieni Pjan għaċ-Ċittadinanza u l-integrazzjoni għall-2011–2014 u mal-Istrateġija Nazzjonali kontra 
r-razziżmu, id-diskriminazzjoni, il-ksenofobija u l-intolleranza li jipprevedi miżuri konkreti sabiex tiġi miġġielda 
d-diskriminazzjoni.
45
Kif deskritt fl-istrateġija NRIS Ungeriża, l-objettiv tal-politika tal-inklużjoni soċjali ma jindirizzax biss lir-Rom, iżda 
jimmira lejn grupp usa’. L-objettivi tagħha huma: li titnaqqas ir-rata ta’ persuni li jgħixu fil-faqar jew l-esklużjoni 
soċjali, li jitnaqqsu l-arrettrati soċjali ta’ tfal żvantaġġati u li jitnaqqsu d-differenzi soċjali bejn ir-Rom u dawk li 
mhumiex Rom. Dawn l-objettivi huma indirizzati b’mod orizzontali permezz ta’ ħames oqsma: titjib tal-opportuni -
tajiet fis-suq tax-xogħol ta’ nies f’età attiva u li ilhom qiegħda fit-tul; tnaqqis tal-faqar fost it-tfal; l-indirizzar tal-
iżvantaġġi relatati mas-soċjalizzazzjoni u soċjokulturali; l-indirizzar tal-iżvantaġġi relatati mal-edukazzjoni u s-suq 
tax-xogħol għan-nisa Rom; l-indirizzar tad-distakk fl-iżvilupp f’territorji żvantaġġati.
49
Fil-valutazzjoni tagħha tal-2015 dwar il-progress li sar fl-implimentazzjoni tal-NRIS tal-Bulgarija, il-Kummissjoni fil -
fatt innotat li l-NRCP “huwa nieqes minn riżorsi umani u politiċi biex iwettaq il-mandat tiegħu b’mod effettiv u biex 
iwassal għal progress b’mod konvinċenti”. Madankollu, huwa minnu wkoll li l-implimentazzjoni tal-NRIS tiddependi 
ħafna fuq il-FSIE. Għalhekk fil-prattika l-NRCP huwa appoġġjat fil-funzjonijiet tiegħu minn strutturi supplimentari. 
Fl-2015 twaqqaf grupp ta’ ħidma interministerjali dwar l-ippjanar u l-koordinazzjoni tal-interventi tal-FSIE 2014–2020 
taħt it-tmexxija tal-Unità Ċentrali ta’ Koordinazzjoni tal-FSIE, bil-parteċipazzjoni tal-NRCP u tal-ministeri relevanti fil-
livell ta’ viċi-Ministru (ix-xogħol, l-edukazzjoni, is-saħħa, l-iżvilupp reġjonali, l-agrikoltura), esperti (koordinaturi taħt 
is-sitt oqsma ta’ prijorità tal-NRIS) kif ukoll rappreżentanti tal-muniċipalitajiet.
50 It-tieni inċiż
Il-Kummissjoni tinnota li fil-kuntest politiku attwali hemm żviluppi li jistgħu jwasslu biex tingħata aktar u aktar 
attenzjoni lill-problemi tar-Rom fil-Bulgarija.
51 L-ewwel inċiż
Fil-Bulgarija, il-monitoraġġ annwali tal-implimentazzjoni tal-NRIS isir fuq il-bażi ta’ rappurtar amministrattiv tal-
istituzzjonijiet rilevanti kollha u l-muniċipalitajiet, u se jkompli jissaħħaħ permezz ta’ sistema ġdida ta’ monitoraġġ li 
se titlesta sal-aħħar ta’ Diċembru 2016.
54
Ara r-risposta tal-Kummissjoni għall-paragrafu 50 dwar il-Bulgarija.
Risposta tal-Kummissjoni 83
60
Il-Kummissjoni ma taqbilx mal-osservazzjoni tal-Qorti li timplika li teżisti inċertezza legali. Il-missjoni tal-FSE 
kif stipulata fl-Artikolu 162 tat-TFUE hija li jtejjeb l-opportunitajiet ta’ impjieg għall-ħaddiema fis-suq intern. 
Għalhekk l-objettiv tematiku 9 dwar l-inklużjoni soċjali skont l-Artikolu 162 tat-TFUE jimplika li l-FSE jista’ jiffinanzja 
kwalunkwe miżura ta’ integrazzjoni tar-Rom li hija parti minn sett integrat ta’ azzjonijiet li jikkontribwixxu, anki jekk 
biss indirettament, biex ir-Rom jinġiebu aktar qrib tas-suq tax-xogħol. Din l-interpretazzjoni legali tal-eliġibbiltà 
tal-miżuri tal-integrazzjoni tar-Rom taħt il-FSE ġiet ikkjarifikata u kkomunikata lill-Istati Membri f’Novembru 2015. Is-
sostenn tal-FSE jista’ jkompli jiġi kkumplimentat minn strumenti oħrajn li l-Istati Membri jistgħu jużaw biex jindiriz -
zaw il-ħtiġijiet bażiċi u biex jipprovdu għajnuna materjali lir-Rom bħall-Fond għal Għajnuna Ewropea għall-Persuni 
l-Aktar fil-Bżonn (Fund for European Aid to the Most Deprived - FEAD).
Il-Kummissjoni tinnota wkoll li l-Qorti fil-kampjun tagħha inkludiet biss proġetti tal-FEŻR għall-akkomodazzjoni li 
kienu lesti. Minħabba d-data tal-modifika tar-regolament u ż-żmien meħtieġ għat-tħejjija ta’ proġetti bħal dawn, 
għadd ta’ proġetti kienu għadhom għaddejjin fi żmien l-awditu.
61
Il-Kummissjoni tinnota li ma jeżistix rekwiżit regolatorju għal dawn l-indikaturi fil-programm. Madankollu, fir-
rigward tal-FSE, l-Anness XXIII kien jeħtieġ li tiġi rrappurtata l-parteċipazzjoni reali ta’ minoranzi u ta’ gruppi 
żvantaġġati fl-operazzjonijiet tal-FSE.
Il-Kummissjoni tinnota li peress li fil-perjodu ta’ programmar 2007–2013, il-FSE segwa approċċ integrattiv biex 
jappoġġja lill-gruppi żvantaġġati, id-definizzjoni tal-gruppi fil-mira kif ukoll l-objettivi speċifiċi, il-miri u l-indikaturi 
li għandhom jintużaw tħallew f’idejn l-Istati Membri fuq il-bażi tad-diffikultajiet li jħabbtu wiċċhom magħhom kif 
deskritti fil-Programmi Nazzjonali ta’ Riforma tagħhom (NRPs) u fil-Pjanijiet ta’ Azzjoni Nazzjonali għall-Inklużjoni 
Soċjali (NAPSI).
62
In-nuqqas ta’ informazzjoni finanzjarja hija spjegata mill-fatt li l-popolazzjoni Rom ma kinitx esklussivament fil-mira 
tal-appoġġ tal-FSE.
64
Pereżempju, l-Ungerija u r-Repubblika Ċeka niedew azzjonijiet sostnuti mill-FEŻR li jimmiraw lejn żoni żvantaġġati 
popolati mir-Rom qabel l-emenda.
65
Il-Kummissjoni tinnota li skont il-qafas legali tal-UE dwar il-protezzjoni tad-dejta, l-individwi għandhom id-dritt 
jirrifjutaw il-kunsens għall-ġbir ta’ dejta dwar l-etniċità. Għalhekk, id-dejta miġbura dwar l-etniċità tista’ fil-fatt ma 
tkunx affidabbli biex issostni deċiżjoni dwar il-livell ta’ finanzjament neċessarju għall-integrazzjoni tar-Rom.
Xi Stati Membri (pereżempju l-Ungerija u s-Slovakkja) introduċew indikaturi soċjoekonomiċi jew tal-etniċità appros -
simattivi (bħal mapep tal-faqar, żoni segregati f’erjas urbani u rurali, nies li jgħixu f’faqar estrem) sabiex jiġu iden -
tifikati l-ħtiġijiet u ddeterminati l-fondi meħtieġa. Il-parteċipazzjoni tal-komunitajiet Rom hija żgurata b’dawn 
l-approċċi.
Ara wkoll il-paragrafu 87 tar-rapport tal-Qorti.
Barra minn hekk, f’diversi Stati Membri, il-ġbir ta’ dejta etnika hija pprojbita mil-liġi.
Risposta tal-Kummissjoni 84
68
Il-Kummissjoni tenfasizza li l-programm operazzjonali rilevant jgħid b’mod ċar u ripetutament li miżuri edukattivi 
għandhom iwasslu għal edukazzjoni inklużiva u ta’ desegregazzjoni, inkluż indikatur speċifiku li jirreferi għall-
għadd ta’ faċilitajiet edukattivi li qed jipparteċipaw fi programmi ta’ desegregazzjoni.
Is-sejħiet għal proposti ta’ proġetti żviluppati mill-programmi operazzjonali fihom aktar dettalji dwar ir-rekwiżiti 
speċifiċi marbuta ma’ miżuri edukattivi. Dawn jiġu kkonsultati permezz tal-kumitati ta’ monitoraġġ tal-programmi li 
fihom il-Kummissjoni qed tipparteċipa wkoll bħala membru konsultattiv.
In-nota ta’ gwida dwar l-użu tal-fondi SIE għad-desegregazzjoni tipprovdi gwida metodoloġika li għandha tiġi seg -
wita għat-tfassil tas-sejħiet għall-proposti u l-implimentazzjoni tal-proġetti.
Barra minn hekk, matul in-negozjati l-Ungerija qieset is-CSRs eżistenti, u għażlet il-PI li jistgħu jipprovdu appoġġ 
għall-komunitajiet Rom.
Fl-2015, il-Kummissjoni talbet aktar informazzjoni mingħand l-awtoritajiet Ungeriżi dwar l-appoġġ li qed jingħata 
għall-iżvilupp ta’ edukazzjoni pubblika, u tixtieq li tingħata deskrizzjoni aktar dettaljata tal-fondi disponibbli f’dan 
il-qasam.
Kaxxa 5 - Nuqqas ta’ miżuri ta’ desegregazzjoni fil-qasam tal-edukazzjoni fil-qafas tal-
FSIE fl-Ungerija
Il-Kummissjoni tinnota li pjan għall-ekwità edukattiva lokali huwa prekondizzjoni għall-gvernijiet lokali li japplikaw 
għal fondi inkluż azzjonijiet sostnuti mill-Fondi SIE.
Fil-PO tal-FEŻR/FSE 2014–2020 għall-Iżvilupp tar-Riżorsi Umani hemm impenn ċar u ripetut lejn id-dissegregazzjoni 
u hemm għadd ta’ miżuri mmirati lejn it-tneħħija tas-segregazzjoni (pereż. l-edukazzjoni, l-akkomodazzjoni).
Ara t-tweġiba tal-Kummissjoni għall-paragrafu 68 dwar il-livell ta’ dettall ta’ dawn il-miżuri fil-PO.
69
Il-Kummissjoni tinnota li għadd ta’ prijoritajiet oħrajn ta’ investiment, kemm mill-fondi tal-FSE u tal-FEŻR, li jaqgħu 
taħt l-objettivi tematiċi 8, 9 u 10 tas-CPR dwar l-impjieg, l-inklużjoni soċjali u l-edukazzjoni wkoll jappoġġjaw 
l-integrazzjoni tar-Rom b’ammonti sinifikanti f’oqsma bħal l-edukazzjoni inklużiva, l-akkomodazzjoni soċjali, l-aċċess 
għas-servizzi soċjali u tas-saħħa. Dawn jikkontribwixxu wkoll, fejn rilevanti, fl-implimentazzjoni tal-CSR (pereż. edu -
kazzjoni preskolastika u infrastruttura).
Dan huwa konsistenti mal-applikazzjoni tal-Prinċipju Bażiku Komuni 2 dwar “l-immirar espliċitu iżda mhux esklus -
siv” u 4 dwar “il-mira għall-integrazzjoni ġenerali”. Skont dawn, l-inklużjoni tar-Rom għandha tkun parti integrali 
mill-miżuri tal-inklużjoni soċjali ġenerali u tat-tnaqqis tal-faqar, sabiex jiġi evitat iżjed iżolament tal-komunitajiet 
tar-Rom.
Eżempju tajjeb ta’ dan jinsab fil-PO Slovakk dwar ir-Riżorsi Umani, kif ikkonfermat mill-Qorti fil-Kaxxa 8. Is-Slovakkja 
qablet mar-rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni li tistabbilixxi PO b’diversi fondi b’żewġ assi prijoritarji dedikati għall-
FSE u għall-FEŻR rispettivament, kull wieħed magħmul minn serje ta’ objettivi speċifiċi li għandhom jiġu implimen -
tati b’mod integrat.
Risposta tal-Kummissjoni 85
73
Il-Kummissjoni tinnota li PI 9 (ii) intagħżel sistematikament għall-PO tal-Istati Membri bl-ogħla proporzjon ta’ pop -
olazzjoni Rom (jiġifieri l-Bulgarija, ir-Repubblika Ċeka, l-Ungerija, ir-Rumanija u s-Slovakkja) u ta’ dawk li rċevew CSR 
dwar l-inklużjoni tar-Rom.
Fi Spanja, il-PO nazzjonali għall-Inklużjoni Soċjali attiv fit-territorju kollu ta’ Spanja fih dispożizzjonijiet għal miżuri 
ta’ Inklużjoni tar-Rom skont l-PI 9 (ii).
Bl-għan li tadotta approċċ inklużiv, Spanja qablet mal-Kummissjoni li timplimenta miżuri komprensivi ta’ inklużjoni 
soċjali taħt PI 9 (i) indirizzati lejn diversi sottogruppi vulnerabbli, inklużi r-Rom. Fil-każ ta’ Andalucía, il-miżura 
inkluża fil-Programm Operazzjonali reġjonali tal-FSE taħt il-prijorità tal-investiment 9 (i) imsejjaħ “Diseño Y Eje -
cución De Estrategias Locales de Empleabilidad e Inserción Social de las Personas en Situación o Riesgo de Exclusión 
Social” timmira lejn żoni lokali speċifiċi milquta minn faqar u inklużjoni soċjali u tipprovdi għajnuna għall-impjieg, 
l-akkomodazzjoni, l-integrazzjoni soċjali, l-edukazzjoni, eċċ. Il-Kummissjoni tqis li l-popolazzjoni Rom ta’ Andalucía 
tista’ tiġi koperta b’mod effettiv mill-miżura msemmija hawn fuq u wkoll mill-PO nazzjonali.
Fil-każ tal-Ungerija, il-PO tar-Riżorsi Umani — li għandu rwol komplementari stabbilit fl-2014–2020 u li jkopri s-6 
reġjuni ta’ konverġenza tal-Ungerija — għandu allokazzjoni fuq il-Prijorità tal-Investiment 9 (ii) bħala parti mill-
Prijorità 1 tiegħu u bħala kooperazzjoni transnazzjonali u strument finanzjarju fil-Prijorità 5.
75
Il-Kummissjoni tinnota li għal appoġġ finanzjarju disponibbli għall-Istati Membri fil-kuntest tal-politika ta’ koeżjoni, 
l-allokazzjoni ta’ riżorsi ssegwi metodu tat-tqassim ibbażat fuq kriterji marbuta mal-objettiv tal-koeżjoni ġenerali 
u għalhekk prinċipalment li jirrifletti l-livell tal-iżvilupp tagħhom. F’dan ir-rigward, il-livell ta’ appoġġ finanzjarju 
jirrifletti wkoll l-kapaċità finanzjarja tal-Istati Membri u tar-reġjuni u jgħinhom jindirizzaw l-isfidi ewlenin tagħhom, 
inkluż fil-kuntest tal-inklużjoni soċjali. Madankollu, l-obbligu tal-Istati Membru li jallokaw ċertu sehem minimu 
ta’ fondi lill-FSE (l-Artikolu 92(4) tas-CPR), l-obbligu li jiġu allokati mill-inqas 20% ta’ dawn ir-riżorsi FSE għal objet -
tiv tematiku nru 9 dwar “il-promozzjoni tal-inklużjoni soċjali, il-ġlieda kontra l-faqar u kwalunkwe diskriminaz -
zjoni” (l-Artikolu 4(2) tar-Regolament FSE) u l-ħtieġa li wieħed jikkonċentra l-appoġġ filwaqt li jqis is-CSRs rilevanti 
(l-Artikolu 18 tas-CPR) jiżgura li fl-Istati Membri kollha fejn l-integrazzjoni tar-Rom hija partikolarment diffiċli, 
jitqiegħdu għad-dispożizzjoni biżżejjed Fondi SIE biex din tiġi indirizzata.
79
Il-Kummissjoni tinnota li huwa komuni li miżuri kontra d-diskriminazzjoni jkunu inklużi taħt objettivi speċifiċi 
u eżempji ta’ azzjonijiet PI oħra inklużi 9 (ii) iżda wkoll 9 (i).
Fl-Ungerija l-antidiskriminazzjoni tiġi ttrattata bħala element orizzontali fin-negozjati dwar il-Ftehim ta’ Sħubija u fl-
istrutturar tal-allokazzjonijiet għall-PO. Din hija għażla tal-Istat Membru.
Fil-Bulgarija, għalkemm PI 9.3 ma ntgħażlitx bħala prijorità ta’ investiment, miżuri ta’ sensibilizzazzjoni kontra 
d-diskriminazzjoni li huma mmirati lejn l-indirizzar tal-isterjotipi u l-promozzjoni tal-identità kulturali tal-komuni -
tajiet etniċi huma integrati kemm fil-PO “Żvilupp tar-Riżorsi Umani” kif ukoll “Xjenza u Edukazzjoni għal Tkabbir 
Intelliġenti” bħala għodda biex tiġi miġġielda d-diskriminazzjoni u li tippromwovi l-opportunitajiet indaqs.
Fir-Rumanija l-PO tal-Kapital Uman iffinanzjat mill-FSE (HCOP) jieħu l-pożizzjoni li l-esklużjoni soċjali mhijiex kon -
nessa mal-etniċità iżda għall-faqar b’mod ġenerali. Għalhekk il-programm jimmira b’mod espliċitu lejn ir-Rom 
mingħajr ma jeskludi komunitajiet marġinalizzati u gruppi żvantaġġati oħra.
Risposta tal-Kummissjoni 86
83
Ara r-risposta tal-Kummissjoni għall-paragrafu 39.
It-tweġiba Komuni tal-Kummissjoni għall-paragrafi 84-85  
Il-Kummissjoni tenfasizza li barra l-limitazzjonijiet legali biex tinġabar dejta abbażi tal-etniċità f’xi Stati Membri, 
l-individwi għandhom id-dritt li jirrifjutaw li jagħtu kunsens biex tinġabar id-dejta. Għalhekk, id-dejta dwar l-għadd 
ta’ Rom li jipparteċipaw f’attivitajiet finanzjati mill-FSE hija fil-biċċa l-kbira bbażata fuq awtodikjarazzjonijiet. 
Madankollu, il-parteċipanti kollha taħt il-prijorità ta’ investiment 9 (ii) jistgħu jitqiesu li huma parti minn komunita -
jiet marġinalizzati bħar-Rom, ħaġa li se tiffaċilita r-rappurtar dwar dan il-grupp fil-mira matul il-perjodu ta’ program -
mazzjoni 2014–2020.
Ara t-tweġiba konġunta tal-Kummissjoni għall-paragrafi 86 u 87  
Il-Kummissjoni tinnota li l-Aġenzija għad-Drittijiet Fundamentali mhijiex korp kompetenti biex tinterpreta 
d-dispożizzjonijiet legali tal-UE.
Il-Kummissjoni tenfasizza li l-ġbir ta’ dejta etnika hija illegali f’xi Stati Membri u li dan huwa kompetenza nazzjonali. 
Jekk id-dejta ma tistax tinġabar legalment, il-kwistjoni dwar l-ipproċessar tagħha ssir irrelevanti.
L-alternattivi prattiċi msemmija mill-Qorti biex tinġabar dejta dwar l-etniċità fil-fatt mhumiex eżenti minn limitazz -
jonijiet severi għall-finijiet ta’ monitoraġġ, għalkemm dawn jistgħu jipprovdu evidenza kwalitattiva dwar l-appoġġ 
tal-FSE lill-parteċipanti Rom fl-FSE.
Peress li dawn huma abbażi ta’ awtodikjarazzjoni u jeħtieġu kunsens, l-affidabbiltà tagħhom tista’ tonqos (jista’ jkun 
hemm rati ta’ risposti baxxi minħabba nuqqas ta’ ħeġġa biex dak li jkun jagħmel awtodikjarazzjoni u/jew li jwieġeb 
u r-risposti jistgħu jkunu preġudikati). Barra minn hekk it-teħid ta’ kampjuni u l-estrapolazzjoni jistgħu jkun imxekkla 
mill-inċertezza tal-univers tal-popolazzjoni realment osservat.
L-NRIS adottata mill-Gvern Rumen fl-2015 tuża bħala referenza d-dejta taċ-ċensiment tal-2011, ibbażati fuq l-eteroi -
dentifikazzjoni: ir-Rom awtodikjarati jgħoddu għal 3.3 % tal-popolazzjoni li jirrapreżentaw 621 573 persuna.
L-awtoritajiet Rumeni jirrikonoxxu fl-istrateġija li l-istima tal-popolazzjoni Rom tvarja u l-istrateġija tagħmel refer -
enza għall-istimi tal-Kunsill tal-Ewropa u tal-estimi tal-Bank Dinji, iżda l-bażi tibqa’ stabbilita skont iċ-ċensiment.
Minflok, il-PO tal-Kapital Uman OP (kofinanzjat mill-FSE) juża l-istima tal-Kunsill tal-Ewropea ta’ 1.85 miljun Rom fir-
Rumanija. Għalhekk, l-affidabbiltà tad-dejta bażi u tal-etniċità għal skopijiet ta’ monitoraġġ tibqa’ diffiċli.
Risposta tal-Kummissjoni 87
88
Fl-2007–2013 ma kienx hemm l-obbligu li r-Rom jiġu rapportati bħala kategorija separata u konsegwentement, li 
tinġabar din id-dejta mingħand il-benefiċjarji.
L-Istati Membri kienu meħtieġa jirrappurtaw (u jiġbru dejta) dwar il-karatteristiċi tal-parteċipanti fl-operazzjonijiet 
tal-FSE. Id-dejta dwar il-parteċipanti Rom kienet rapportata bħala parti mill-kategoriji “Minoritajiet” jew “Persuni 
żvantaġġati oħrajn” fit-tqassim tal-parteċipanti skont il-gruppi vulnerabbli, skont ir-regoli nazzjonali.
Il-PO 2007–13 lanqas ma kellhom indikaturi komuni tal-output relatati mar-Rom, riflessi fil-PO rilevanti bħala “indika -
turi tal-programm” u aggregati fil-livell tal-UE.
Ir-Rom bħala kategorija separata setgħu biss jiġu rappurtati fir-rapporti tal-implimentazzjoni annwali jekk tali indi -
katur speċifiku ntgħażel biex ġew stipulati l-miri fil-PO.
89
Għal Spanja fl-2007–2013, il-popolazzjoni tar-Rom ma kinitx grupp speċifiku fil-mira għal ħafna mill-operazzjonijiet; 
għalhekk ma kien hemm l-ebda obbligu biex tiġi speċifikata l-etniċità tal-parteċipanti. Barra minn hekk, kif ġie 
rikonoxxut permezz tar-Rakkomandazzjonijiet tal-Kunsill dwar l-integrazzjoni effettiva tar-Rom, il-ġbir ta’ dejta fuq 
bażi etnika jista’ jkun kwistjoni sensittiva u l-Istati Membri għandhom jitħallew jagħżlu l-metodi ta’ monitoraġġ 
tagħhom stess f’konformità mal-prinċipju tas-sussidjarjetà.
90
Għall-perjodu ta’ programmar 2014–2020, il-PO fih dispożizzjonijiet li jiżguraw il-konsistenza tad-dejta. Dawn jenfa -
sizzaw ukoll il-ħtieġa li d-definizzjonijiet kollha jkun disponibbli għall-benefiċjarji kollha. Barra minn hekk, il-Kum -
missjoni provdiet gwida prattika ta’ kif tiġi żgurata l-konsistenza tad-definizzjonijiet tal-indikaturi.
Hemm ukoll rekwiżit ġdid li d-dejta tal-prestazzjoni tiġi rreġistrata u maħżuna skont l-operazzjonijiet f’forma 
kompjuterizzata sabiex meta meħtieġ tkun tista’ tiġi aggregata għall-finijiet ta’ monitoraġġ, evalwazzjoni, ġestjoni 
finanzjarja, verifika u awditjar (l-Artikolu 24(2) tar-Regolament Delegat tal-Kummissjoni 480/2014).
Fir-Rumanija tqajmet u eventwalment ġiet indirizzata l-eżistenza ta’ tliet tipi ta’ indikaturi fil-PO tal-Kapital Uman 
2014–2020 li jipprevedi indikaturi tal-output u tar-riżultati fuq livell ta’ programm li sussegwentement ġew definiti 
fil-Linji Gwida Speċifiċi li jakkumpanjaw kull sejħa għall-applikazzjonijiet.
91
Meta jkunu qed jiġu mmirati gruppi partikolarment vulnerabbli, xi kultant huwa importanti li ma jiġux stipulati miri 
ta’ riżultati kwantifikati (għall-kuntrarju ta’ miri għall-outputs) sabiex jiġu evitati “effetti ta’ creaming” (jiġifieri li 
għall-intervent jintgħażlu l-gruppi l-anqas żvantaġġjati sabiex tinkiseb rata ta’ suċċess ikbar).
Għall-perjodu ta’ programmar 2014–2020, għandhom jiġu stabbiliti miri fil-livell operazzjonali għal kull indikatur 
tar-riżultat rilevanti (ara l-Anness III tar-Regolament Delegat tal-Kummissjoni 480/2014).
Risposta tal-Kummissjoni 88
92
Filwaqt li l-Anness I tar-Regolament tal-FSE 2014–2020 ma jipprevedix indikatur komuni preċiż għall-parteċipanti 
Rom, il-monitoraġġ tal-integrazzjoni tar-Rom se titjieb b’mod sinifikanti f’każijiet fejn ikun maqbula indikaturi 
speċifiċi fil-PO jew jekk l-objettiv speċifiku jimmira esklussivament lejn il-popolazzjoni tar-Rom.
Barra minn hekk, il-ġbir ta’ dejta dwar parteċipanti individwali se jsaħħaħ il-possibbiltà għall-korpi responsabbli 
mill-operazzjonijiet u għall-awtoritajiet maniġerjali li jaggregaw u jimmonitorjaw id-dejta dwar il-parteċipanti Rom, 
inklużi r-riżultati.
Fil-każ ta’ operazzjonijiet immirati esklussivament lejn ir-Rom, se tinġabar informazzjoni dettaljata dwar 
il-karatteristiċi soċjoekonomiċi u s-sitwazzjoni tas-suq tax-xogħol tagħhom u r-riżultati tal-parteċipanti tal-FSE per -
mezz ta’ indikaturi komuni tal-output u tar-riżultati u kwalunkwe indikatur speċifiku addizzjonali miftiehem fil-PO. 
Dan japplika wkoll għal PI li mhumiex immirati esklussivament lejn ir-Rom imma li għalihom il-PO jipprevedi indika -
tur speċifiku dwar r-Rom. Dawn għandhom jiġu rreġistrati u maħżuna fil-livell operazzjonali, kif meħtieġ mill-Anness 
III tar-Regolament Delegat tal-Kummissjoni (UE) Nru 480/2014 tat-3 ta’ Marzu 2014.
93
Id-dgħufija identifikata mill-Qorti ġiet indirizzata fil-qafas regolatorju attwali.
L-Istati Membri b’diffikultajiet kbar għall-inklużjoni soċjali tar-Rom qed jindirizzawhom permezz ta’ Prijorità ta’ 
Investiment 9 (ii) separata dwar komunitajiet marġinalizzati bħar-Rom. F’dan il-każ, se tinġabar informazzjoni det -
taljata dwar il-karatteristiċi soċjoekonomiċi u s-sitwazzjoni tas-suq tax-xogħol u r-riżultati tal-parteċipanti tal-FSE 
koperti mill-PI permezz tal-indikaturi komuni tal-output u tar-riżultati.
Barra minn hekk, indikaturi speċifiċi għall-programmi relatati mar-Rom jistgħu jipprovdu informazzjoni speċifika 
dwar ir-Rom. Fil-programmi operazzjonali adottati, 69 indikatur speċifiku għall-programm jirreferu għar-Rom, 
b’mod partikolari fil-Kroazja, ir-Rumanija, is-Slovenja u Spanja.
L-eżistenza ta’ kondizzjonalità ex ante  f’dan il-qasam se ttejjeb il-monitoraġġ tal-Istati Membri f’dan il-qasam. L-Istati 
Membri għandhom sa tmiem l-2016 biex jissodisfaw il-kundizzjonalitajiet ex ante .
96
Il-Kummissjoni tenfasizza li l-kriterji tal-għażla għandhom ikunu f’konformità mal-objettivi speċifiċi stabbiliti fil-PO. 
Għalhekk, jekk l-objettivi speċifiċi tal-PO ma jimmirawx lejn il-poplu Rom, il-kriterji tal-għażla se jħaddnu l-gruppi 
żvantaġġati kif imsemmi fl-objettivi speċifiċi tal-PO.
Għall-Awtorità ta’ Ġestjoni tal-FEŻR konċernata, fil-Bulgarija l-grupp fil-mira kien usa’ mill-poplu Rom għax is-sejħiet 
għall-proposti ġew strutturati b’mod li jiftħuhom għal komunitajiet marġinalizzati, mhux biss ir-Rom.
Risposta tal-Kummissjoni 89
98
Għall-perjodu ta’ programmar 2014–2020, il-PO fih dispożizzjonijiet li jiżguraw il-konsistenza tad-dejta. Dawn jen -
fasizzaw ukoll il-ħtieġa li d-definizzjonijiet kollha jkun disponibbli għall-benefiċjarji kollha. Barra minn hekk, il-PO 
jipprovdi gwida prattika ta’ kif tiġi żgurata l-konsistenza tad-definizzjonijiet tal-indikaturi.
Għall-FEŻR, ir-rappurtar dwar l-indikaturi fil-livell tal-programmi ma kienx obbligatorju fil-perjodu 2007–2013. L-indi -
katuri fuq il-livell tal-proġett jinsabu fl-applikazzjonijiet rilevanti u jiġu mmonitorjati mill-Istati Membri.
Il-Kummissjoni tirċievi l-applikazzjonijiet għal proġetti kbar biss.
99
Matul il-perjodu ta’ programmar 2007–2013, ma kien hemm l-ebda indikaturi komuni tar-riżultati skont il-grupp fil-
mira fir-rekwiżiti regolatorji tal-UE.
“Gruppi vulnerabbli” tista’ għalhekk tintuża biex timmira lejn popolazzjoni usa’ f’ċirkostanzi tal-ħajja simili għal ta’ xi 
wħud mill-popolazzjoni tar-Rom u mingħajr ma tiddifferenzja fuq bażi etnika.
Fil-każ speċifiku msemmi, il-popolazzjoni tar-Rom ma kinitx grupp fil-mira separat fil-PO tal-FSE ta’ Andalucía 
fil-perjodu ta’ programmar 2007–2013, iżda kienet indirizzata bħala parti mill-popolazzjoni vulnerabbli f’riskju ta’ 
esklużjoni soċjali. Miri għar-riżultati ġew definiti għall-għadd kumplessiv ta’ nies f’riskju ta’ esklużjoni.
100
Filwaqt li żewġ muniċipalitajiet fil-Bulgarija naqsu milli jimplimentaw il-proġetti tagħhom minħabba l-opinjoni 
pubblika negattiva fl-erja lokali, il-muniċipalitajiet l-oħra kollha waslu biex ilestu (jew f’każ wieħed diġà għamlet 
dan, bħal fil-każ ta’ Devnja) il-proġetti ta’ akkomodazzjoni soċjali tagħhom b’suċċess.
101
Il-Kummissjoni tinnota li waqt l-implimentazzjoni tal-proġett f’xi każijiet tbiegħdet mill-ippjanar inizjali, dan ma kel -
lux impatt dirett fuq il-gruppi fil-mira.
102
Ara r-risposta tal-Kummissjoni għall-paragrafu 91 dwar l-effetti ta’ “creaming”.
103
Il-Kummissjoni tenfasizza li l-użu ta’ kriterji speċifiċi għar-Rom huwa xieraq meta l-kriterji tal-għażla stipulati fis-
sejħa għal proposti jimmiraw speċifikament lejn il-poplu Rom imma dan ma kienx sistematikament il-każ għad-19-il 
proġett awditjati mill-QEA.
Risposta tal-Kummissjoni 90
Kaxxa 10 - Nuqqas ta’ fokus f’termini ta’ determinazzjoni tal-grupp fil-mira u attenzjoni 
insuffiċjenti għal fatturi kulturali affettwaw b’mod negattiv l-implimentazzjoni ta’ 
proġett tas-saħħa (il-Bulgarija, il-proġett 4)
Il-fatt li l-popolazzjoni ta’ persuni vulnerabbli ma setgħetx tiġi identifikata minn qabel u għalhekk ir-Rom ma kinux 
imsemmijin speċifikament bħala grupp fil-mira kien minħabba l-limitazzjonijiet fid-dejta tar-reġistru nazzjonali tal-
iskrinjar u għax ma nġabritx informazzjoni abbażi tal-etniċità.
Fil-każ tal-proġett li jinvolvi skrinjar tas-saħħa fil-Bulgarija, il-benefiċjarju spjega li għal raġunijiet marbuta man-
nondiskriminazzjoni ma ġiet immirata l-ebda sottopopolazzjoni speċifika.
107
Filwaqt li huwa minnu li s-SEPE ġie nominat il-Korp Intermedju għal dan il-PO fl-2014 biss, il-parteċipazzjoni tiegħu 
fl-aħħar Kumitat tal-Monitoraġġ kien opportunità għal skambju tal-aħjar prattiki, speċjalment utli fil-perjodu attwali 
ta’ programmar.
118 L-ewwel inċiż
Ara t-tweġibiet tal-Kummissjoni għall-paragrafi 81 u 88 dwar ir-rekwiżiti ta’ rapportar u għall-paragrafu 91 dwar 
l-effetti “creaming”.
118 It-tieni inċiż
Għall-perjodu ta’ programmar 2014–2020, il-PO fih dispożizzjonijiet li jiżguraw il-konsistenza tad-dejta. Dawn jen -
fasizzaw ukoll il-ħtieġa li d-definizzjonijiet kollha jkun disponibbli għall-benefiċjarji kollha. Barra minn hekk, il-PO 
jipprovdi gwida prattika ta’ kif tiġi żgurata l-konsistenza tad-definizzjonijiet tal-indikaturi.
Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet
121
F’għadd ta’ każijiet, il-proġetti magħżula ma mmirawx speċifikament lejn il-poplu tar-Rom iżda pjuttost lejn gruppi 
ta’ nies żvantaġġati/vulnerabbli minħabba l-approċċ tal-integrazzjoni spjegat fit-tweġiba tal-Kummissjoni għall-
paragrafu 30. Huwa għal din ir-raġuni li d-dejta miġbura, inkluża dik finanzjarja kif ukoll l-indikaturi użati, ma kinux 
speċifiċi għar-Rom.
Il-Kummissjoni tfakkar ukoll li programmi operazzjonali reġjonali 2007–2013 koprew proġetti pilota dwar l-appoġġ 
għal akkomodazzjoni għall-benefiċċju ta’ gruppi vulnerabbli, inklużi r-Rom; dawn il-proġetti ġew żviluppati 
espliċitament b’enfasi akbar fuq metodu integrat, li jindirizza diversi dimensjonijiet assoċjati ma’ għanijiet ta’ 
inklużjoni soċjali. Sfortunatament dawn il-proġetti ma kinux iffinalizzati fid-data tal-għeluq tal-awditjar tal-QEA li 
mmira lejn l-operazzjonijiet li kienu tlestew.
Risposta tal-Kummissjoni 91
124
Il-Kummissjoni tfakkar li ċerti pajjiżi (pereżempju l-Ungerija u s-Slovakkja) identifikaw l-inklużjoni tar-Rom 
bħala suġġett importanti fl-Oqfsa ta’ Referenza Strateġika Nazzjonali (NSRF) tagħhom għall-perjodu 2007–2013 
u żviluppaw approċċi komprensivi biex jindirizzawha, qabel l-iżvilupp tal-NRIS fil-kuntest tal-qafas ta’ politika 
tal-UE.
125
Il-Kummissjoni tinnota li r-Rakkomandazzjoni tal-2013 hija pjuttost estensjoni tal-qafas tal-UE li tmur lil hinn mill-
qafas u tipprevedi oqsma ġodda li ma kinux imsemmija fil-Komunikazzjoni tal-2011.
126
In-nuqqasijiet imsemmija mill-Qorti kienu diġà identifikati mill-Kummissjoni fil-valutazzjoni tagħha tal-2012.
Rakkomandazzjoni 1
Il-Kummissjoni tinnota li din ir-rakkomandazzjoni hija indirizzata lill-Istati Membri.
Rakkomandazzjoni 1 (a)
Il-Kummissjoni tfakkar li l-livell ta’ sostenn tal-fondi SIE għall-miżuri favur komunitajiet marġinalizzati, bħar-Rom, 
jista’ jkun indikattiv biss minħabba l-fatt li l-Istati Membri huma meħtieġa jipprovdu dejta finanzjarja biss meta 
tintgħażel il-prijorità tal-investiment 9(ii) tal-FSE ddedikata u/jew meta l-indikaturi speċifiċi tal-miri/l-objettivi jkunu 
ġew stabbiliti f’objettivi tematiċi rilevanti oħra tal-FSE u tal-FEŻR.
Rakkomandazzjoni 1 (b)
Il-Kummissjoni tenfasizza li, jekk is-CPR fih kundizzjonalità ġenerali ex ante  dwar l-antidiskriminazzjoni għall-fondi 
SIE kollha, il-valutazzjoni tas-sodisfar tagħha għandha tkun limitata għall-kriterji stipulati fir-regoli tal-FSEI. Ukoll, 
meta tiddeċiedi dwar il-miżuri ta’ politika speċifiċi u adegwati - inkluż il-kontenut tal-istrateġiji - li huma kompetenzi 
nazzjonali u reġjonali, għandu jiġi rispettat il-prinċipju tas-sussidjarjetà.
L-Istati Membri huma mistennija li jinkludu miri u objettivi speċifiċi fil-PO tagħhom meta jkunu għażlu l-prijorità 
9(iii) tal-investiment tal-FSE dedikata “Il-ġlieda kontra kull forma ta’ diskriminazzjoni u l-promozzjoni ta’ oppor -
tunitajiet indaqs”. Dan huwa partikolarment il-każ għal Stati Membri b’Rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-Pajjiż 
(Country-specific Recommendations - CSRs) f’dan il-qasam.
Rakkomandazzjoni 1 (c)
L-Artikolu 5 tas-CPR jgħid li l-korpi rilevanti li jirrappreżentaw lis-soċjetà ċivili huma parti mill-prinċipju tas-sħubija 
u tal-governanza f’diversi livelli. Skont l-Artikolu 5(2), is-sħab għandhom ikunu involuti, fost l-oħrajn, fil-preparazz -
joni ta’ ftehimiet ta’ sħubija u fit-tħejjija u fl-implimentazzjoni tal-programmi.
Risposta tal-Kummissjoni 92
Rakkomandazzjoni 2 (a)
Il-Kummissjoni taċċetta r-rakkomandazzjoni, tqis li għandha tiġi implimentata fil-livell tal-programmi operazzjonali 
u tenfasizza li diġà qed tieħu miżuri f’din id-direzzjoni.
Kif inhuwa nnutat fil-paragrafu 38 fl-2015 il-Kummissjoni ħarġet gwida tematika bit-titlu “Gwida għall-Istati Mem -
bri dwar l-użu ta’ Fondi Strutturali u ta’ Investiment Ewropej fl-indirizzar tas-segregazzjoni edukattiva u spazjali”. 
L-Istati Membri huma mistiedna jsegwu d-dispożizzjonijiet tal-Gwida fl-ipprogrammar u fl-implimentazzjoni biex 
tiġi evitata u indirizzata s-segregazzjoni edukattiva u tal-akkomodazzjoni tal-komunitajiet marġinalizzati, inklużi 
r-Rom.
Il-Kummissjoni hija konxja bis-sħiħ li l-implimentazzjoni effettiva fuq il-post hija kruċjali. Għalhekk ġew ikkuntrat -
tati esperti mill-Kummissjoni biex jgħinu lill-Istati Membri jimplimentaw in-nota ta’ gwida f’fokus primarju fuq 
ir-Repubblika Ċeka, is-Slovakkja, l-Ungerija, ir-Rumanija u l-Bulgarija.
Ir-riallokazzjoni u l-modifika tal-Programmi Operazzjonali għandhom bħala regola ġenerali jinbdew mill-Istati 
Membri.
Rakkomandazzjoni 2 (b)
Il-Kummissjoni taċċetta r-rakkomandazzjoni u tqis li diġà qed tieħu miżuri f’din id-direzzjoni.
Il-Kummissjoni se tagħmel użu sħiħ mir-rapporti ta’ progress nazzjonali, inkluż fil-laqgħat tal-kumitat ta’ 
monitoraġġ, bl-għan li tistieden u tħeġġeġ lill-Istati Membri jsaħħu l-miżuri appoġġati mill-Fondi SIE fejn meħtieġ 
biex jindirizzaw aħjar l-isfidi identifikati marbuta mar-Rom. Wara din id-diskussjoni, l-Istati Membri jistgħu jressqu 
talbiet għal emendi fil-PO kif stabbilit fl-Artikolu 30(1) tas-CPR.
Barra minn hekk, il-Kummissjoni tinnota li skont l-Artikolu 23(1)(a) tas-CPR, il-Kummissjoni tista’ tuża s-setgħat 
tagħha biss biex titlob lill-Istati Membri biex jirripprogrammaw il-PO biex jindirizzaw dawk l-isfidi relatati mar-Rom 
li huma identifikati fir-rakkomandazzjonijiet speċifiċi għall-pajjiż u fejn hija meħtieġ allokazzjoni mill-ġdid ta’ fondi 
biex jiġu indirizzati.
128
Il-Kummissjoni tenfasizza li, f’dak li għandu x’jaqsam mal-FSE, in-nuqqas ta’ fokus fuq l-integrazzjoni tar-Rom matul 
il-perjodu ta’ programmar tal-2007–2013 ġej mill-approċċ integrat għall-persuni żvantaġġjati adottat (ara l-prijorità 
“it-tisħiħ tal-inklużjoni soċjali ta’ persuni żvantaġġati”). Għaldaqstant, kien f’idejn l-Istati Membri li jiddefinixxu 
l-persuni żvantaġġati li riedu jimmiraw lejhom abbażi tal-bżonnijiet u l-isfidi li jaffaċċjaw.
Sa fejn huma konċernati l-indikaturi speċifiċi għar-Rom, ma kien hemm l-ebda rekwiżit regolatorju fis-seħħ.
Madankollu, għandu jiġi nnutat li l-kriterji tal-għażla għandhom ikunu f’konformità mal-objettivi speċifiċi stabbiliti 
fil-PO. Għalhekk, jekk l-objettivi speċifiċi tal-PO ma jimmirawx lejn il-poplu Rom, il-kriterji tal-għażla jħaddnu lill-
gruppi ta’ nies żvantaġġati kif imsemmi fl-objettivi speċifiċi tal-PO.
Risposta tal-Kummissjoni 93
129
Il-Kummissjoni tinnota li, minbarra l-ammonti ta’ EUR 1.5 biljun li jikkorrispondu għall-allokazzjoni għall-prijorità ta’ 
investiment 9 (ii) tal-FSE, jingħata finanzjament ulterjuri favur l-inklużjoni tar-Rom permezz ta’ għadd ta’ prijoritajiet 
oħrajn ta’ investiment kemm tal-FSE kif ukoll tal-FEŻR (ara wkoll it-tweġiba tal-Kummissjoni għall-paragafu 69).
130
Il-Kummissjoni tinnota li fil-kuntest tar-responsabbiltajiet tagħha taħt ġestjoni kondiviża hija qed tgħin lill-Istati 
Membri biex jiżguraw li l-bidliet introdotti għall-perjodu 2014–2020 jirriżultaw fi proġetti li jikkontribwixxu aħjar 
għall-integrazzjoni tar-Rom, pereżempju permezz ta’ valutazzjoni ta’ kemm ġew issodisfati l-kondizzjonalitajiet ex 
ante , permezz tal-gwida jew tar-rwol konsultattiv rilevanti tagħha fil-kumitati ta’ monitoraġġ.
131
Il-Kummissjoni tirreferi għat-tweġiba tagħha għall-paragarfu 75 u tqis li l-obbligu tal-Istati Membri li jallokaw ċertu 
sehem minimu ta’ fondi lill-FSE (l-Artikolu 92(4) tas-CPR), l-obbligu li jiġu allokati mill-inqas 20% ta’ dawn ir-riżorsi 
FSE għal objettiv tematiku nru 9 dwar “il-promozzjoni tal-inklużjoni soċjali, il-ġlieda kontra l-faqar u kwalunkwe 
diskriminazzjoni” (l-Artikolu 4(2) tar-Regolament FSE) u l-ħtieġa li wieħed jikkonċentra l-appoġġ filwaqt li jqis is-
CSRs rilevanti (l-Artikolu 18 tas-CPR) jiżgura li fl-Istati Membri kollha fejn l-integrazzjoni tar-Rom hija partikolarment 
diffiċli, jitqiegħdu għad-dispożizzjoni biżżejjed Fondi SIE biex din tiġi indirizzata.
Rakkomandazzjoni 3
Il-Kummissjoni tinnota li din ir-rakkomandazzjoni hija indirizzata lill-Istati Membri.
Il-possibbiltà li jiġu ffinanzjati azzjonijiet sostenibbli biex jappoġġjaw b’mod effettiv l-integrazzjoni tar-Rom hija 
indirizzata b’modi differenti fir-Regolamenti tal-FSIE.
L-ewwel nett, taħt il-perjodu ta’ programmar 2014–2020 huma possibbli azzjonijiet fuq terminu twil (seba’ snin) 
u t-tul ta’ kwalunkwe proġett għandu jkun adattat skont l-objettivi ppjanati.
It-tieni nett, ir-regolament FSE jinkludi qafas għall-itraċċar aħjar tar-riżultati pożittivi f’termini ta’ inklużjoni tal-
gruppi marġinalizzati (inkluż ir-Rom) permezz tal-indikaturi komuni tiegħu tal-output u tar-riżultati fuq terminu 
twil li għandhom l-għan li jippromwovu s-sostenibbiltà tal-azzjonijiet iffinanzjati mill-FSE għall-komunitajiet Rom 
marġinalizzati.
It-tielet nett, fil-każ ta’ proġetti ta’ infrastruttura ffinanzjati mill-FEŻR, kif inhu l-każ fi kwalunkwe settur, l-Istati 
Membri għandhom iqisu kif se tiġi żgurata s-sostenibbiltà tal-proġett f’dawk il-każijiet fejn dan ikun rilevanti, wara li 
jkunu tlestew (pereżempju l-manutenzjoni).
Risposta tal-Kummissjoni 94
Rakkomandazzjoni 4
Il-Kummissjoni taċċetta r-rakkomandazzjoni u se tqisha kemm jista’ jkun matul il-perjodu ta’ programmar li jmiss.
Rigward il-perjodu ta’ finanzjament 2014–2020, ta’ min jinnota li l-objettivi tal-integrazzjoni tar-Rom kienu diġà ġew 
riflessi fil-qafas tal-FSIE mit-tfassil tal-Programmi Operazzjonali għall-Istati Membri fejn tapplika l-kundizzjonalità ex 
ante  speċifika għar-Rom.
L-inizjattiva għar-rieżami tal-programmi operazzjonali taqa’ fil-biċċa l-kbira fuq l-Istati Membri. F’konformità 
mas-CPR, talbiet għall-emendi tal-programmi mressqin minn Stat Membru għandhom ikunu ġġustifikati kif dovut 
u għandhom b’mod partikolari jistabbilixxu l-impatt mistenni tal-bidliet fil-programm biex tintlaħaq l-istrateġija tal-
Unjoni ta’ tkabbir intelliġenti, sostenibbli u inklużiv, kif ukoll l-objettivi speċifiċi definiti fil-programm.
Fil-qafas legali għall-2014–2020, soġġett għall-awditi, l-awtorità tal-ġestjoni tal-Programm operazzjonali konċernat 
għandha l-obbligu li tistabbilixxi sistema sabiex tirreġistra u taħżen f’forma kompjuterizzata dejta dwar kull oper -
azzjoni meħtieġa, fost l-oħrajn, għall-finijiet ta’ monitoraġġ u evalwazzjoni. Dan jirreferi għal dejta finanzjarja kif 
ukoll għall-output u r-riżultati.
Rakkomandazzjoni 5
Il-Kummissjoni tinnota li din ir-rakkomandazzjoni hija indirizzata lill-Istati Membri u tiġbed l-attenzjoni għall-
fatt li apparti mil-limitazzjonijiet legali fuq il-ġbir tad-dejta dwar l-etniċità f’xi Stati Membri, xi indikaturi speċifiċi 
għar-Rom jaqgħu taħt ir-reġim tal-protezzjoni tad-dejta (l-Artikolu 8 tad-Direttiva 95/46/KE) tal-hekk imsejħa 
dejta sensittiva. L-individwi għandhom id-dritt jirrifjutaw li jagħtu kunsens biex tinġabar id-dejta. Għalhekk, 
id-dejta dwar l-għadd ta’ Rom li jipparteċipaw f’attivitajiet ffinanzjati mill-FSIE hija fil-biċċa l-kbira bbażata fuq 
awtodikjarazzjonijiet.
Rakkomandazzjoni 6
Il-Kummissjoni tinnota li din ir-rakkomandazzjoni hija indirizzata lill-Istati Membri.
Il-Kummissjoni madankollu tissottolinja li l-implimentazzjoni sħiħa tagħha fir-rigward tal-possibbiltà li l-FSE jiffinan -
zja kwalunkwe miżura ta’ inklużjoni soċjali, irrispettivament minn rabta mal-impjieg, tkun teħtieġ bidla fit-Trattat li 
timmodifika l-missjoni tal-FSE kif stabbilit fl-Artikolu 162.
Il-Kummissjoni tqis ukoll li r-Regolament FSE, kif inhu u kif jiġi interpretat skont l-Artikolu 162 tat-TFUE, diġà jista’ 
jindirizza l-kwistjoni tal-integrazzjoni tar-Rom b’mod legalment korrett permezz tal-objettiv tematiku tal-inklużjoni 
soċjali.
F’dan il-kuntest, il-FSE jista’ jiffinanzja miżuri ta’ integrazzjoni tar-Rom sakemm dawn il-miżuri jkunu parti minn sett 
integrat ta’ azzjonijiet mmirati biex iwasslu, anki indirettament, lir-Rom eqreb tas-suq tax-xogħol.
Din l-interpretazzjoni legali tal-eliġibbiltà tal-miżuri tal-integrazzjoni tar-Rom taħt il-FSE ġiet ikkomunikata lill-Istati 
Membri f’Novembru 2015.
Għalhekk il-Kummissjoni tqis li ma hemm l-ebda inċertezza legali.
Risposta tal-Kummissjoni 95
Rakkomandazzjoni 7
Il-Kummissjoni taċċetta r-rakkomandazzjoni u se tikkunsidraha, fil-kuntest tat-tħejjija tal-qafas finanzjarju plurian -
nwali li jmiss meta teżamina l-kriterji għall-allokazzjoni tal-fondi, ir-rwol li għandu jkollhom l-isfidi tal-inklużjoni 
soċjali kif ukoll il-ħtieġa għal aktar riżorsi mmirati biex jgħinu lill-komunitajiet marġinalizzati.
133
Il-Kummissjoni tenfasizza li l-ġbir ta’ dejta etnika hija illegali f’xi Stati Membri u li dan huwa kompetenza nazzjonali.
Apparti l-limitazzjonijiet legali biex tinġabar dejta abbażi tal-etniċità f’xi Stati Membri, l-individwi għandhom id-
dritt li jirrifjutaw li jagħtu kunsens biex tinġabar id-dejta. Għalhekk, id-dejta dwar l-għadd ta’ Rom li jipparteċipaw 
f’attivitajiet finanzjati mill-FSIE hija fil-biċċa l-kbira bbażata fuq awtodikjarazzjonijiet.
Madankollu, il-parteċipanti kollha taħt il-prijorità ta’ investiment 9 (ii) jistgħu jitqiesu li huma parti minn komunita -
jiet marġinalizzati bħar-Rom, ħaġa li se tiffaċilita r-rappurtar dwar dan il-grupp fil-mira matul il-perjodu ta’ program -
mazzjoni 2014–2020.
L-PO 2014–2020 fih ukoll dispożizzjonijiet li jiżguraw il-konsistenza tad-dejta. Dawn jenfasizzaw il-ħtieġa li d-defi -
nizzjonijiet kollha jkunu disponibbli għall-benefiċjarji kollha. Barra minn hekk, il-PO jipprovdi gwida prattika ta’ kif 
tiġi żgurata l-konsistenza tad-definizzjonijiet tal-indikaturi.
Hemm ukoll rekwiżit ġdid li d-dejta tal-prestazzjoni tiġi rreġistrata u maħżuna skont l-operazzjonijiet f’forma 
kompjuterizzata sabiex meta meħtieġ tkun tista’ tiġi aggregata għall-finijiet ta’ monitoraġġ, evalwazzjoni, ġestjoni 
finanzjarja, verifika u awditjar (l-Artikolu 24(2) tar-Regolament Delegat tal-Kummissjoni 480/2014).
L-Artikolu142 tas-CPR jgħid li l-pagamenti interim kollha jew parti minnhom jistgħu jiġu sospiżi jekk “ikun hemm 
nuqqas serju fil-kwalità u fl-affidabbiltà tas-sistema ta’ monitoraġġ jew tad-dejta dwar l-indikaturi komuni 
u speċifiċi”.
Rakkomandazzjoni 8 (a)
Il-Kummissjoni ma taċċettax ir-rakkomandazzjoni.
Filwaqt li hija dejjem lesta taħdem mal-Istati Membri, minħabba d-diversità tas-sitwazzjonijiet nazzjonali 
u l-approċċi u l-ħtieġa li jiġi rispettat il-prinċipju tas-sussidjarjetà, il-Kummissjoni tqis li mhux fattibbli jew xieraq li 
tiġi żviluppata metodoloġija komuni f’dan il-qasam.
Rakkomandazzjoni 8 (b)
Il-Kummissjoni ma taċċettax ir-rakkomandazzjoni peress li tqis li din il-kwistjoni għandha titħalla għad-diskrezzjoni 
tal-Istati Membri, f’konformità mal-prinċipju tas-sussidjarjetà.
Barra minn hekk, il-Kummissjoni mhijiex qed tippjana li tinġabar dejta statistika dwar l-etniċità fl-Istħarriġ dwar 
il-Forza tax-Xogħol u fl-Istatistika tal-Unjoni Ewropea dwar id-Dħul u l-Kundizzjonijiet tal-għixien. Il-ġbir tad-dejta 
statistika dwar il-popolazzjoni Rom hija teknikament u legalment diffiċli ħafna, kif ukoll għalja.

Pubblikazzjonijiet bla ħlas:
  kopja waħda:  
permezz tal-EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu);
  iżjed minn kopja waħda jew posters/mapep:  
mir-rappreżentanzi tal-Unjoni Ewropea (http://ec.europa.eu/represent_mt.htm),  
mid-delegazzjonijiet f'pajjiżi li mhumiex /f_l-UE (http://eeas.europa.eu/delegations/index_mt.htm),  
billi tikkuntatja s-servizz Europe Direct (http://europa.eu/europedirect/index_mt.htm)  
jew ċempel 00 800 6 7 8 9 10 11 (numru tat-telefown bla ħlas minn kullimkien /f_l-UE) (*).
(*)  L-informazzjoni mogħtija hija b’xejn, kif ukoll it-telefonati ġeneralment huma b’xejn (għalkemm xi operaturi, kabini  
tat-telefown jew lukandi jistgħu jitolbu ħlas). 
Pubblikazzjonijiet bi ħlas: permezz tal-EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu).KIF GĦANDEK TAGĦMEL BIEX TIKSEB
IL-PUBBLIKAZZJONIJIET TAL-UE
Avveniment Data
Adozzjoni tal-APM / Bidu tal-awditu 22.10.2014
L-abbozz tar-rapport jintbagħat uffiċjalment lill-Kummissjoni (jew lil parti awditjata 
oħra)21.3.2016
Adozzjoni tar-rapport finali wara l-proċedura kontradittorja4.5.2016
Ir-risposti uffiċjali tal-Kummissjoni (jew ta’ parti awditjata oħra) riċevuti bil-lingwi 
kollha14.6.2016
 
B’daqs stmat ta’ 6.2  miljun persuna, il-popolazzjoni Rom 
hija l-akbar minoranza etnika fl-UE. Iżda din hija fil-biċċa 
l-kbira tagħha emarġinata. Dan ir-rapport jivvaluta jekk 
l-inizjattivi ta’ politika u  l-appoġġ finanzjarju tal-UE 
fil-Bulgarija, fi Spanja, fl-Ungerija u  fir-Rumanija 
kkontribwewx b’mod effettiv għall-integrazzjoni tar-Rom. 
Bejn l-2014 u l-2020 ġew assenjati madwar EUR 1.5 biljun 
għall-integrazzjoni ta’ komunitajiet emarġinati bħalma 
huma r-Rom. Aħna sibna li filwaqt li l-Kummissjoni 
Ewropea għamlet progress sinifikanti fl-istipular ta’ 
inizjattivi ta’ politika biex tiġi promossa l-integrazzjoni 
tar-Rom, għad fadal ostakli u dilemmi u jinħtieġu sforzi 
addizzjonali kemm fil-livell tal-Kummissjoni kif ukoll f’dak 
tal-Istati Membri.
IL/uniF6BAQORTI
EWROPEA 
TAL/uniF6BAAWDITUR I