3.1. Id-Direttiva dwar il-VIA

L-Artikolu 11(2) jistipula li l-proċedura tal-valutazzjoni ambjentali strateġika trid titwettaq mingħajr preġudizzju għal kwalunkwe rekwiżit skont id-Direttiva dwar il-VIA, jew kwalunkwe leġiżlazzjoni oħra tal-UE. Il-ġurisprudenza tal-QtĠ-UE rrikonoxxiet li l-valutazzjoni ambjentali mwettqa skont id-Direttiva dwar il-VIA hija mingħajr preġudizzju għar-rekwiżiti speċifiċi tad-DVAS u għalhekk ma tistax teħles mill-obbligu li titwettaq valutazzjoni skont id-DVAS jekk din tkun meħtieġa sabiex jiġu mħarsa l-aspetti ambjentali speċifiċi għal dik id-Direttiva. Barra minn hekk, il-QtĠ-UE kkonfermat li l-proċeduri tal-VIA u tal-VAS huma differenti minn xulxin għal numru ta’ raġunijiet. Għalhekk, huwa neċessarju li jiġu mħarsa r-rekwiżiti taż-żewġ Direttivi fl-istess ħin.

Il-prattika turi li l-limiti bejn iż-żewġ proċeduri mhux dejjem huma ċari u għandhom tendenza li jidħlu f’xulxin, b’mod partikolari fir-rigward ta’ pjanijiet, programmi jew proġetti relatati mal-użu tal-art u/jew l-ippjanar spazjali. Dan minħabba li dawn it-tipi ta’ pjanijiet, programmi jew proġetti jistgħu juru l-karatteristiċi kemm ta’ pjanijiet u programmi kif ukoll ta’ proġett. Sadanittant, l-użu tal-art u/jew il-pjanijiet spazjali huma l-aktar pjanijiet u programmi frekwenti soġġetti għall-proċedura tal-VAS. Fi proċeduri ta’ valutazzjoni bħal dawn, huwa importanti li tiġi assigurata l-konformità kemm mad-DVAS kif ukoll mad-Direttiva dwar il-VIA, speċjalment meta l-Istati Membri jkunu għażlu proċeduri koordinati.

Il-proċeduri kkoordinati jew konġunti huma soġġetti għad-diskrezzjoni tal-Istati Membri u 10 Stati Membri biss għażlu proċeduri konġunti jew koordinati fil-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħhom.

3.2. Direttiva dwar il-Ħabitats

Bosta Stati Membri jqisu li ma hemmx riskji li jidduplikaw il-valutazzjoni xierqa skont l-Artikolu 6(3) tad-Direttiva dwar il-Ħabitats mal-VAS. Dan minħabba l-kamp ta’ applikazzjoni differenti u r-relazzjoni bejn iż-żewġ proċeduri. Il-QtĠ-UE kkjarifikat li d-DVAS tapplika fuq il-merti proprji tagħha jekk il-prekundizzjonijiet li jitolbu valutazzjoni skont id-Direttiva dwar il-Ħabitats jiġu ssodisfati fir-rigward tal-pjanijiet u l-programmi.

4. Pjanijiet u programmi kofinanzjati mill-Fondi Strutturali u ta’ Investiment Ewropej (2014-2020)

L-Artikolu 3(9) tad-DVAS jipprovdi li l-pjanijiet u l-programmi kofinanzjati mill-UE jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva. Ir-Regolament dwar Dispożizzjonijiet Komuni u r-Regolamenti speċifiċi għall-fondi jirregolaw il-ħames Fondi Strutturali u ta’ Investiment Ewropej (FSIE) rilevanti għall-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-2020. Id-DVAS ġiet applikata għall-biċċa l-kbira tal-programmi kofinanzjati mill-FSIE għall-perjodu 2014-2020, billi dawn jistabbilixxu qafas għall-permess fil-ġejjieni ta’ proġetti.

Ir-Regolament dwar Dispożizzjonijiet Komuni tejjeb l-applikazzjoni tad-DVAS b’żewġ modi. L-ewwel nett, skont l-Artikolu 55(4) tar-Regolament “fejn xieraq, l-evalwazzjoni għandha tinkludi r-rekwiżiti għall-Valutazzjoni Ambjentali Strateġika”. Il-Kummissjoni ppreparat dokumenti ta’ gwida sabiex tiffaċilita l-evalwazzjoni ex ante. Id-dokumenti ta’ gwida jipprovdu li l-VAS trid titwettaq kmieni fil-preparazzjoni tal-pjanijiet u l-programmi u trid titlesta qabel ma dawn jiġu adottati.

It-tieni nett, ir-Regolament dwar Dispożizzjonijiet Komuni introduċa l-kondizzjonalitajiet ex ante bħala element ġdid tal-perjodu ta’ programmazzjoni 2014-2020. L-għan tal-kondizzjonalitajiet ex ante huwa li jassiguraw li jkun hemm fis-seħħ il-prerekwiżiti neċessarji għall-użu effettiv u effiċjenti tal-konfinanzjament tal-UE u li jassiguraw l-applikazzjoni effettiva tad-Direttivi dwar il-VIA u dwar il-VAS. Il-kondizzjonalitajiet ex ante ġenerali jinkludu arranġamenti li jassiguraw l-applikazzjoni effettiva tad-DVAS. Ftit Stati Membri kellhom jemendaw il-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħhom. B’riżultat ta’ dan, ġie kkjarifikat il-qafas regolatorju relatat mal-proċess tat-teħid ta’ deċiżjonijiet ambjentali u ġew imsaħħa l-għarfien u l-ħiliet tal-awtoritajiet li japplikaw id-DVAS. Ir-Regolament introduċa wkoll kondizzjonalità ex ante tematika għas-settur tat-trasport, li titlob master plans komprensivi u programmi għall-investiment fit-trasport, li jikkonformaw mar-rekwiżit legali tad-DVAS.

Kważi l-Istati Membri kollha ssodisfaw il-kondizzjonalitajiet ex ante ġenerali fir-rigward tad-DVAS. Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri nnotaw li n-natura ġenerali u multisettorjali tal-programmi tal-FSIE kkumplikat il-proċedura tal-VAS, li sikwit kellha tiġi aċċellerata. L-Istati Membri rrimarkaw li l-informazzjoni disponibbli dwar l-effetti sinifikanti probabbli tal-pjanijiet u l-programmi hija pjuttost ġenerali fiż-żmien tal-preparazzjoni u l-adozzjoni tal-pjanijiet u l-programmi tagħhom. Dan kien ostakolu partikolari fil-valutazzjoni tal-impatti tal-programmi transfruntiera. Ftit Stati Membri żviluppaw dokumenti ta’ gwida speċifiċi għat-twettiq tal-VAS għall-pjanijiet u l-programmi tal-FSIE. Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri bbażaw fuq il-gwida pprovduta mill-Kummissjoni.

5. Effettività tad-Direttiva dwar il-VAS

L-effettività tal-implimentazzjoni tad-DVAS tista’ tiġi valutata bħala funzjoni tal-potenzjal tagħha li tinfluwenza kemm il-proċess tal-ippjanar kif ukoll il-kontenut finali tal-pjanijiet u l-programmi. L-Istati Membri kollha rrikonoxxew li l-proċedura tal-VAS influwenzat il-proċess tal-ippjanar tal-anqas sa ċertu livell, u li tejbet il-kwalità tal-pjanijiet u l-programmi. Hemm ukoll fehim komuni u kondiviż fost l-Istati Membri u l-operaturi li l-proċedura tkun aktar effettiva jekk ikun hemm ir-rieda politika sabiex il-proċess tal-ippjanar jiġi influwenzat b’mod effettiv. Dan jassigura li l-konsiderazzjonijiet ambjentali jiġu integrati b’mod sħiħ fi ħdan il-proċess tal-ippjanar u tat-teħid tad-deċiżjonijiet.

Bosta Stati Membri nnotaw li huwa aktar probabbli li l-proċedura tal-VAS tinfluwenza pjanijiet u programmi fuq skala żgħira u reġjonali (eż. l-użu tal-art) pjuttost milli pjanijiet u programmi nazzjonali li d-deċiżjonijiet strateġiċi għalihom ħafna drabi jittieħdu fuq livell politiku u ftit hemm marġni biex dawn jiġu rieżaminati wara l-proċedura tal-VAS. Pereżempju, il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri rrikonoxxew li l-konsiderazzjoni xierqa tal-alternattivi tista’ tinfluwenza l-kontenut tal-pjanijiet u l-programmi, iżda fil-prattika l-alternattivi jiffukaw prinċipalment fuq it-tnaqqis jew il-mitigazzjoni tal-impatti negattivi. Madankollu, miżuri bħal dawn jistgħu effettivament jassiguraw ukoll il-protezzjoni tal-ambjent.

Bosta Stati Membri rrikonoxxew ir-rwol tal-konsultazzjoni pubblika sabiex tiżdied it-trasparenza u l-kredibbiltà tal-valutazzjoni. Dan huwa importanti minħabba li r-riżultati tal-valutazzjoni jridu jiġu kkunsidrati fid-deċiżjoni finali meta jiġu adottati l-pjanijiet u l-programmi. Madankollu, wara 10 snin ta’ implimentazzjoni tad-DVAS, l-Istati Membri nnotaw li l-grad sa fejn ir-riżultati tal-proċedura tal-VAS jiġu kkunsidrati fid-deċiżjoni finali tal-pjanijiet u l-programmi ħafna drabi jiddependi mill-ispeċifiċitajiet tat-teħid tad-deċiżjonijiet, u jista’ jvarja minn riflessjoni impenjata tar-riżultati tal-valutazzjoni għal sempliċi rekwiżit proċedurali ta’ mmarkar tal-kaxxi.

6. Konklużjonijiet

Fil-perjodu 2007-2014, l-Istati Membri ma qajmux tħassib sinifikanti dwar l-implimentazzjoni. Il-QtĠ-UE pprovdiet ġurisprudenza li tikkjarifika r-rekwiżiti tad-DVAS. L-Istati Membri saħħew l-implimentazzjoni tad-Direttiva u kisbu aktar esperjenza fl-applikazzjoni tagħha. Fejn kien meħtieġ, l-Istati Membri emendaw il-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħhom sabiex jassiguraw il-konformità mad-Direttiva.

Il-grad sa fejn id-DVAS hija implimentata fl-Istati Membri jiddependi mill-arranġamenti amministrattivi u legali differenti li jappoġġaw l-applikazzjoni tagħha. Xi wħud mill-isfidi għall-applikazzjoni jirrigwardaw elementi differenti tal-proċedura tal-VAS (bħall-kwalità u d-disponibbiltà tal-informazzjoni użata fir-rapport ambjentali). Dan huwa partikolarment rilevanti għal pjanijiet u programmi li jindirizzaw firxa wiesgħa ta’ kwistjonijiet (eż. nazzjonali jew settorjali). Għad hemm inċertezzi dwar xi kunċetti ewlenin bħall-“alternattivi raġonevoli”. Filwaqt li xi wħud minn dawn il-kwistjonijiet jistgħu jiġu solvuti permezz ta’ dokumenti ta’ gwida, ir-relazzjoni bejn il-proċeduri tal-VIA u tal-VAS tidher li hija ta’ sfida, partikolarment għall-pjanijiet u l-programmi li għandhom il-karatteristiċi ta’ proġett.

L-Istati Membri kollha għandhom isegwu l-isforzi ta’ implimentazzjoni tagħhom sabiex jassiguraw il-konformità mad-DVAS. Fejn ikun meħtieġ, huma għandhom jieħdu wkoll inizjattivi proattivi, bħal dokumenti ta’ gwida, taħriġ, qsim tal-informazzjoni, u jistabbilixxu databases ta’ informazzjoni ambjentali. Fuq il-bażi ta’ dan ir-rapport, fl-evalwazzjoni li jmiss il-Kummissjoni se tikkunsidra kif jistgħu jiżdiedu l-impatti pożittivi tad-DVAS u jintwerew aħjar il-valur miżjud tal-UE, l-effettività u l-effiċjenza tagħha.