Barra minn hekk, l-operazzjoni tal-enerġija nukleari u tar-reatturi tar-riċerka tiġġenera fjuwil użat ukoll. Il-fjuwil użat huwa ddefinit bħala fjuwil nukleari li ġie rradjat u mneħħi b’mod permanenti mill-qalba ta’ reattur. Jista’ jitqies bħala sors utilizzabbli li jista’ jiġi pproċessat mill-ġdid jew inkella jkun iddestinat għar-rimi finali mingħajr użu ulterjuri previst u jiġi ttrattat bħala skart radjuattiv.

Meta jiġu ġġenerati l-fjuwil użat u l-iskart radjuattiv, dawn jinħażnu qabel ma jerġgħu jiġu pproċessati jew jintremew. Mis-siti fejn dawn il-materjali jkunu ġew iġġenerati jew ġestiti, il-fjuwil użat u l-iskart radjuattiv jiġu trasportati l-aktar bit-triq, bil-ferrovija jew bil-baħar u f’każijiet limitati bl-ajru.

L-importazzjoni, l-esportazzjoni u t-tranżitu tal-iskart radjuattiv u l-fjuwil użat minn Stat Membru wieħed jew aktar huma prattiki regolari fl-UE. Il-moviment ta’ dan il-materjal, imsejjaħ ukoll vjeġġ, iseħħ fil-maġġoranza tal-Istati Membri tkun xi tkun l-iskala tal-programmi nukleari tagħhom.

Sa issa, 16-il Stat Membru għandhom reatturi tal-enerġija nukleari fit-territorji tagħhom, u 14-il Stat Membru minnhom għandhom reatturi nukleari operattivi. Barra minn hekk, 20 Stat Membru kienu joperaw jew għadhom joperaw reatturi tar-riċerka fl-UE. Xi wħud mill-Istati Membri jibagħtu fjuwil użat biex jerġa’ jiġi pproċessat fl-UE jew fil-pajjiżi terzi. Il-maġġoranza tal-Istati Membri b’reatturi tar-riċerka għandhom l-għan li jirritornaw il-fjuwil użat lill-fornitur (l-Istati Uniti jew il-Federazzjoni Russa) qabel l-2020, għalkemm għal għadd ta’ reatturi ta’ taħriġ u ta’ riċerka, għad trid tiġi ddefinita rotta ta’ ġestjoni fit-tul għall-fjuwil użat (pereżempju r-rimi). L-iskart radjuattiv ġie mibgħut ukoll fl-UE u barra mill-UE f’bosta każijiet bl-għan li jiġi minimizzat l-iskart radjuattiv permezz tal-ipproċessar (eż. it-titwib, l-inċinerazzjoni) qabel il-ħażna u/jew ir-rimi.

Skont l-Artikolu 20(1) tad-Direttiva tal-Kunsill 2006/117/EURATOM, mill-25 ta’ Diċembru 2011 l-Istati Membri jridu jibgħatu rapport dwar l-implimentazzjoni tad-Direttiva lill-Kummissjoni kull tliet snin. Għalhekk, l-iskadenza għat-tressiq tat-tieni rapport kienet il-25 ta’ Diċembru 2014.

L-Istati Membri kollha ressqu t-tieni rapport nazzjonali tagħhom dwar il-vjeġġi tal-iskart radjuattiv jew il-fjuwil użat fit-territorji tagħhom għall-perjodu 2012-2014, filwaqt li l-Kroazja rrappurtat għall-ewwel darba. Matul din it-tieni sessjoni ta’ rappurtar ġie innutat dewmien importanti għaliex tliet Stati Membri biss innotifikaw fil-ħin (l-oħrajn innotifikaw b’dewmien differenti).

Fuq il-bażi tar-rapporti nazzjonali u wara skambju tal-fehmiet mal-Kumitat Konsultattiv u l-adozzjoni minnu l-Kummissjoni ħejjiet dan ir-rapport lill-Parlament Ewropew, lill-Kunsill u lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew, skont l-Artikolu 20(2) tad-Direttiva. Huwa bbażat fuq in-notifiki kollha tal-Istati Membri u jsegwi l-ewwel rapport tal-Kummissjoni għall-perjodu 2008-2011, maħruġ fl-2013.

Ir-rappurtar huwa maħsub li jipprovdi ħarsa ġenerali tal-vjeġġi tal-fjuwil użat u tal-iskart radjuattiv fil-Komunità; tat-tendenzi u sfidi reċenti dwar l-importazzjoni, l-esportazzjoni u t-tranżitu tal-fjuwil użat u tal-iskart radjuattiv, tar-rifjuti u l-vjeġġi li ma ġewx eżegwiti irrappurtati, kif ukoll tal-azzjonijiet proposti.

Aktar informazzjoni dettaljata dwar l-implimentazzjoni tad-Direttiva f’kull Stat Membru hija mogħtija fid-Dokument ta’ Ħidma tal-Persunal tal-Kummissjoni SWD(2018)4. Il-konklużjoni ta’ dan ir-rapport tenfasizza suġġetti li jeħtieġu aktar attenzjoni.

1.1.Qafas ġuridiku

Il-ġestjoni sikura u responsabbli tal-iskart radjuattiv u l-fjuwil użat, inkluż il-vjeġġ sikur ta’ dawn il-materjali ġewwa u barra t-territorji tal-Istati Membri, hija rekwiżit legali. Dan ir-rekwiżit ġej mil-liġi internazzjonali u l-liġi tal-UE.

Fil-livell internazzjonali, ir-referenza ewlenija f’dan il-qasam hija l-Joint Convention on the Safety of Spent Fuel Management and on the Safety of Radioactive Waste Management (il-Konvenzjoni Konġunta dwar is-Sikurezza tal-Ġestjoni tal-Fjuwil Użat u dwar is-Sikurezza tal-Ġestjoni tal-Iskart Radjuattiv - il-Konvenzjoni Konġunta). Fost dispożizzjonijiet oħra, il-Konvenzjoni Konġunta timponi obbligi fuq il-Partijiet Kontraenti fir-rigward tas-sikurezza tal-movimenti transkonfinali (importazzjoni, esportazzjoni u tranżitu) tal-fjuwil użat u l-iskart radjuattiv. Fl-Artikolu 27 tagħha, teħtieġ li kull Parti Kontraenti involuta f’movimenti transkonfinali tieħu l-passi xierqa biex tiżgura li t-tali moviment jitwettaq b’mod li huwa konsistenti mad-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni u ma’ strumenti internazzjonali vinkolanti rilevanti. Mill-ewwel rapport tal-Kummissjoni dwar l-implimentazzjoni tad-Direttiva 2006/117/EURATOM, Malta saret Parti Kontraenti għall-Konvenzjoni Konġunta u b’hekk it-28 Stati Membri tal-UE kollha saru Partijiet Kontraenti għal din il-Konvenzjoni. Dan juri l-impenn tal-Istati Membri biex jiżguraw livell ta’ sikurezza għoli tal-fjuwil użat u l-iskart radjuattiv – mill-ġenerazzjoni sar-rimi.

Fil-livell tal-UE, mill-ewwel rapport tal-Kummissjoni dwar l-implimentazzjoni tad-Direttiva 2006/117/EURATOM, id-Direttiva tal-Kunsill 96/29/EURATOM dwar l-istandards ta’ sikurezza ġiet riveduta fl-2013, filwaqt li nżamm l-għan globali li tissaħħaħ l-protezzjoni kontra l-perikli li jirriżultaw mill-esponiment għal radjazzjoni jonizzanti, anki matul it-trasport tal-fjuwil użat u l-iskart radjuattiv. Id-Direttiva 96/29/EURATOM riveduta (id-Direttiva l-ġdida 2013/59/EURATOM) tħassar u tikkonsolida d-dispożizzjonijiet ta’ ħames Direttivi tal-UE f’leġiżlazzjoni waħda. Dawn il-ħames Direttivi jinkludu d-Direttiva 2003/122/EURATOM fir-rigward ta’ sorsi ssiġillati ta’ attività għolja. Id-Direttiva l-ġdida li għandha tiġi trasposta mill-Istati Membri sas-6 ta’ Frar 2018 tiddefinixxi wkoll il-kriterji ta’ approvazzjoni armonizzati u l-livelli ġenerali għar-rilaxx tal-materjali mill-kontroll regolatorju. Fir-rigward tal-materjali radjuattivi naturali (naturally occurring radioactive materials - NORM), il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2013/59/EURATOM ġie estiż biex ikopri l-attivitajiet tal-bniedem li jinvolvu l-preżenza ta’ sorsi ta’ radjazzjoni naturali, inkluż l-ipproċessar ta’ materjal b’radjunuklidi naturali (NORM). Id-Direttiva esiġi li l-protezzjoni kontra s-sorsi ta’ radjazzjoni naturali, aktar milli tiġi indirizzata separatament f’titolu speċifiku, jenħtieġ li tkun integrata b’mod sħiħ fir-rekwiżiti globali. B’mod partikolari, l-industriji li jipproċessaw il-materjali li fihom radjonuklidi naturali li jeħtieġu kontroll regolatorju jenħtieġ li jiġu ġestiti fl-istess qafas regolatorju bħal prattiki oħrajn. Id-Direttiva teħtieġ (l-Artikolu 23) li l-Istati Membri jidentifikaw il-klassijiet jew it-tipi ta’ prattiki li jinvolvu n-NORM u li jwasslu għall-esponiment tal-ħaddiema jew tal-membri tal-pubbliku li ma jistax jiġi injorat mill-perspettiva tal-protezzjoni mir-radjazzjoni. Lista ta’ setturi industrijali li jinvolvu n-NORM li jeħtieġ li jitqiesu matul il-proċess ta’ identifikazzjoni, flimkien mal-industrija tal-estrazzjoni u l-produzzjoni tal-uranju, hija pprovduta fl-Anness VI tad-Direttiva 2013/59/EURATOM. Jekk Stat Membru jiddikjara l-iskart NORM bħala skart radjuattiv, il-vjeġġ tiegħu jenħtieġ li jiġi rrappurtat skont l-Artikolu 20 tad-Direttiva 2006/117/EURATOM.

Fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan il-qafas komprensiv dwar is-sikurezza nukleari u tar-radjazzjoni tal-UE, id-Direttiva 2006/117/EURATOM tindirizza speċifikament l-awtorizzazzjonijiet regolatorji u l-aspetti proċedurali tal-vjeġġi transkonfinali tal-iskart radjuattiv u l-fjuwil użat iġġenerati mill-faċilitajiet u mill-attivitajiet ċivili. Id-Direttiva tapplika kull meta:

·Il-pajjiż ta’ oriġini, il-pajjiż ta’ destinazzjoni jew kwalunkwe pajjiż ta’ tranżitu tal-fjuwil użat jew tal-iskart radjuattiv huwa Stat Membru tal-UE;

·Il-kwantitajiet u l-konċentrazzjoni tal-fjuwil użat jew tal-iskart radjuattiv fil-vjeġġ (imsejjaħ konsenja) jaqbżu l-livelli stabbiliti fil-punti (a) u (b) tal-Artikolu 3(2) tad-Direttiva 96/29/EURATOM , li ġiet sostitwita reċentement bid-Direttiva tal-Kunsill 2013/59/EURATOM.

1.2.Prinċipji ġenerali għas-superviżjoni u l-kontroll tal-vjeġġi

F’konformità mad-Direttiva 2011/70/EURATOM, kull Stat Membru jibqa’ responsabbli bis-sħiħ għall-għażla tal-politika tiegħu stess dwar il-ġestjoni tal-iskart radjuattiv u l-fjuwil użat fil-ġuriżdizzjoni tiegħu, li tista’ tinkludi l-esportazzjoni tal-fjuwil użat u l-iskart radjuattiv jew l-importazzjoni ta’ materjali bħal dawn (eż. għall-ipproċessar jew l-ipproċessar mill-ġdid) fit-territorju tiegħu.

L-Artikolu 17(1) tad-Direttiva 2006/117/EURATOM jirrikjedi li l-Istati Membri jużaw dokument standard għas-superviżjoni u l-kontroll tal-vjeġġi ta’ skart radjuattiv u ta’ fjuwil użat. Meta dawn il-materjali jkunu maħsuba biex jiġu ttrasportati lil pajjiżi terzi, l-Istati Membri għandhom ukoll japplikaw il-kriterji għall-vjeġġi skont l-Artikolu 16(2) tad-Direttiva u r-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni.

Meta vjeġġ ma jkunx jista’ jitwettaq jew jekk ma jkunx hemm konformità mal-kondizzjonijiet għall-vjeġġ skont din id-Direttiva, l-awtoritajiet kompetenti tal-Istat Membru ta’ oriġini għandhom jiżguraw li l-iskart radjuattiv jew il-fjuwil użat inkwistjoni jittieħed lura mid-detentur, sakemm ma jkunx jista’ jsir arranġament sikur alternattiv. Dawn l-awtoritajiet kompetenti għandhom jiżguraw li l-persuna responsabbli għall-vjeġġ tieħu miżuri korrettivi ta’ sigurtà fejn meħtieġ. Fit-tali każ, id-detentur għandu jkun responsabbli għall-ispejjeż li jirriżultaw meta l-vjeġġ ma jistax jitwettaq (l-Artikolu 12 tad-Direttiva).