1.INTRODUZZJONI

Id-djalogu soċjali huwa l-pedament tal-mudell soċjali Ewropew. Wieħed mill-objettivi ewlenin tal-UE huwa li ttejjeb il-kundizzjonijiet tal-għajxien u tax-xogħol. Id-djalogu soċjali u n-negozjar kollettiv huma modi fundamentali kif isir dan, billi jikkontribwixxu għal aktar produttività filwaqt li jiżguraw ukoll il-ġustizzja soċjali, ambjent tax-xogħol ta’ kwalità u d-demokrazija fil-post tax-xogħol. Ewropa soċjali b’saħħitha teħtieġ sħab soċjali b’saħħithom. Għalhekk, id-djalogu soċjali huwa wieħed mill-prinċipji ewlenin tal-Pilastru Ewropew għad-Drittijiet Soċjali.

Sħab soċjali b’saħħithom huma essenzjali għall-ġestjoni effettiva u bbilanċjata tat-tibdil. It-tibdil fil-klima, id-diġitalizzazzjoni u x-xejriet demografiċi qed ibiddlu d-dinja b’mod rapidu, dan jinkludi d-dinja tax-xogħol. Il-COVID-19 aċċellerat xi wħud minn dawn il-bidliet. Id-djalogu soċjali huwa fundamentali biex jinstabu modi bbilanċjati biex jiġu indirizzati l-bidliet fid-dinja tax-xogħol. Madwar l-UE, id-djalogu soċjali kien fuq quddiem nett fit-tfassil u fl-implimentazzjoni ta’ politiki li jillimitaw l-impatti tal-pandemija. Fil-livell tas-setturi u tal-kumpaniji, is-sħab soċjali stabbilew malajr protokolli ġodda dwar is-saħħa u s-sikurezza okkupazzjonali jew implimentaw it-taħriġ. Fil-livell nazzjonali, huma appoġġaw lill-awtoritajiet fl-assistenza finanzjarja lill-ħaddiema u lill-kumpaniji. Is-sħab soċjali għandhom ukoll rwol ewlieni fl-indirizzar tal-impatti estensivi tal-gwerra ta’ aggressjoni Russa kontra l-Ukrajna, billi jiffaċilitaw l-integrazzjoni fis-suq tax-xogħol ta’ persuni mill-Ukrajna li ġew spostati, kif ukoll ta’ refuġjati u migranti oħra, u billi sabu soluzzjonijiet sostenibbli għall-aġġustament tal-pagi u tal-ftehimiet kollettivi b’rispons għall-kriżi tal-għoli tal-ħajja u għal-livelli għoljin ta’ inflazzjoni.

L-involviment tas-sħab soċjali jtejjeb it-tfassil tal-politika u t-tfassil tal-liġijiet. Is-sħab soċjali għandhom għarfien u esperjenza uniċi tas-sitwazzjoni tal-impjiegi u tas-sitwazzjoni soċjali fil-prattika. L-input tagħhom jista’ jilħaq bilanċ tajjeb bejn l-interessi tal-ħaddiema u tal-impjegaturi u jtejjeb l-aċċettabbiltà u l-effikaċja tal-politika u tal-leġiżlazzjoni. Is-sħab soċjali għandhom rwol uniku meta mqabbla ma’ partijiet ikkonċernati oħra. It-Trattat (l-Artikolu 154 tat-TFUE) jobbliga lill-Kummissjoni tikkonsulta lis-sħab soċjali fuq proposti fil-qasam tal-politika soċjali (jiġifieri li jidħlu fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 153 tat-TFUE), sabiex is-sħab soċjali jkunu jistgħu, jekk jixtiequ, jinnegozjaw ftehimiet. Il-ftehimiet tas-sħab soċjali jistgħu jiġu implimentati permezz tad-dritt tal-Unjoni (l-Artikolu 155 tat-TFUE). Djalogi strutturati fil-livell tal-UE jiġu organizzati regolarment mas-sħab soċjali fil-kuntest tas-Semestru Ewropew tal-koordinazzjoni tal-politika ekonomika u tal-impjiegi fil-mumenti ewlenin kollha fiċ-ċiklu.

L-UE tippromwovi r-rwol tas-sħab soċjali u tisħaq li jsir djalogu soċjali aħjar. Il-promozzjoni tad-djalogu soċjali hija objettiv komuni tal-UE u tal-Istati Membri tagħha, filwaqt li titqies id-diversità tas-sistemi nazzjonali u tiġi rrispettata l-awtonomija tas-sħab soċjali. Jeħtieġ li ssir aktar ħidma, kemm fil-livell nazzjonali kif ukoll fil-livell tal-UE biex in-negozjar kollettiv jingħata l-appoġġ li jkopri iżjed setturi u tinbena l-kapaċità tas-sħab soċjali, biex jiġi mħeġġeġ l-involviment tagħhom u tiġi ssalvagwardjata l-awtonomija tagħhom. Fil-Pjan ta’ Azzjoni tal-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali ta’ Marzu 2021 il-Kummissjoni ħabbret li se tippreżenta inizjattiva biex tappoġġa d-djalogu soċjali nazzjonali u tal-UE wara konsultazzjonijiet mas-sħab soċjali. Ġie mħeġġeġ ukoll djalogu soċjali msaħħaħ fil-livelli kollha fl-ogħla livell politiku bl-Impenn Soċjali ta’ Porto ffirmat mill-Presidenza Portugiża tal-Kunsill tal-UE, mill-Parlament Ewropew, mill-Kummissjoni Ewropea, mis-sħab soċjali, u mill-Pjattaforma Soċjali. L-inizjattiva ta’ djalogu soċjali, imsemmija wkoll fil-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni “Il-Konferenza dwar il-Futur tal-Ewropa, Naqilbu l-Viżjoni f’Azzjoni Konkreta” ta’ Ġunju 2022, tagħti kontribut sinifikanti għas-segwitu għall-Konferenza.

Din il-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni tistabbilixxi għadd ta’ miżuri konkreti biex id-djalogu soċjali tal-UE jkompli jissaħħaħ u hija akkumpanjata minn proposta għal Rakkomandazzjoni tal-Kunsill dwar kif jissaħħu d-djalogu soċjali nazzjonali u n-negozjar kollettiv. Il-Kummissjoni ħejjiet din l-inizjattiva bl-involviment mill-qrib tas-sħab soċjali, u organizzat ukoll diskussjonijiet mal-Parlament Ewropew, mal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u mal-Kumitat tar-Reġjuni.

2.DJALOGU SOĊJALI NAZZJONALI

L-arranġamenti u l-proċessi tad-djalogu soċjali jvarjaw minn Stat Membru għal ieħor: f’termini ta’ relazzjonijiet industrijali kollettivi, ir-rwol tan-negozjar kollettiv fid-determinazzjoni tal-kundizzjonijiet tax-xogħol, il-kapaċità tal-organizzazzjonijiet u s-sħubija fihom, l-istrutturi formali għall-involviment tas-sħab soċjali fit-tfassil u fl-implimentazzjoni tal-politika, kif ukoll l-importanza politika tagħhom. Is-sistemi ta’ negozjar kollettiv tal-Istati Membri jvarjaw ukoll f’kemm huma ċentralizzati jew deċentralizzati.

Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri għandhom fis-seħħ struttura ta’ djalogu soċjali nazzjonali formali waħda jew aktar fejn ir-rappreżentanti tal-impjegaturi, tat-trade unions u tal-gvern jistgħu jiddiskutu kwistjonijiet ekonomiċi u soċjali ġenerali. Ir-rwol u s-setgħat ta’ dawn il-korpi jvarjaw ħafna, iżda normalment ikollhom rwol konsultattiv dwar abbozzi ta’ leġiżlazzjoni u politiki, speċjalment f’oqsma relatati mal-impjiegi, u xi drabi jistgħu jipprovdu forum għan-negozjar ta’ ftehimiet. Ħafna Stati Membri għandhom ukoll korpi tripartitiċi li jittrattaw kwistjonijiet speċifiċi, bħas-sigurtà soċjali, l-impjiegi, it-taħriġ, u s-saħħa u s-sikurezza fuq il-post tax-xogħol. Biex ikun hemm djalogu soċjali tripartitiku produttiv li jinvolvi lill-awtoritajiet pubbliċi, irid ikun hemm djalogu soċjali bipartitiku b’saħħtu.

F’dinja tax-xogħol li qed tinbidel, id-djalogu soċjali jinsab taħt pressjoni biex iwassal is-soluzzjonijiet meħtieġa. Filwaqt li d-densità tal-impjegaturi (is-sehem tal-impjegaturi li huma membri tal-organizzazzjonijiet tal-impjegaturi) baqgħet relattivament stabbli, id-densità tat-trade unions naqset (bħala medja) fl-Istati Membri kollha. Minħabba l-bidla tal-attività ekonomika mill-manifattura għas-servizzi tas-settur privat, u minħabba t-tibdil fid-dinja tax-xogħol, sar diffiċli għat-trade unions u għall-organizzazzjonijiet tal-impjegaturi biex jirreklutaw membri ġodda. Ħafna ħaddiema attivi fil-biċċa l-kbira tal-forom l-aktar ġodda ta’ impjieg, inkluż għadd dejjem jikber ta’ persuni li jaħdmu għal rashom, ma humiex irrappreżentati. L-istess japplika għall-ħaddiema fuq kuntratti b’terminu fiss li qed jiżdiedu fl-għadd tagħhom iżda li hemm inqas probabbiltà li jissieħbu f’unjoni. Huwa iżjed diffiċli għar-rappreżentanti tal-ħaddiema li jorganizzaw forza tax-xogħol daqshekk frammentata minħabba l-flessibbiltà f’termini tal-ħin li fih isir ix-xogħol, u fejn isir. F’dawn l-aħħar snin, l-organizzazzjonijiet tas-sħab soċjali ħadu inizjattivi biex jattiraw membri ġodda jew biex isaħħu l-leħen ta’ ċerti gruppi sottorappreżentati (b’mod partikolari, iż-żgħażagħ u l-ħaddiema tal-pjattaformi) permezz ta’ strateġiji u ta’ sforzi ta’ reklutaġġ immirati lejn dawn il-gruppi u permezz tal-ħolqien ta’ strutturi speċifiċi fi ħdan l-organizzazzjonijiet. F’termini ta’ ugwaljanza bejn il-ġeneri, il-proporzjon ta’ nisa fit-trade unions ivarja ħafna madwar l-UE, iżda x-xejra ġenerali hija li l-għadd ta’ membri nisa qiegħed dejjem jikber, minkejja t-tnaqqis fis-sħubija fit-trejdjunjins b’mod ġenerali. In-nisa għadhom sottorappreżentati f’pożizzjonijiet ta’ tmexxija.

Is-sehem tal-ħaddiema koperti minn ftehimiet kollettivi naqas b’mod sinifikanti f’dawn l-aħħar 30 sena. Dan naqas minn medja stmata tal-UE ta’ madwar 66 % fl-2000 għal madwar 56 % fl-2019 bi tnaqqis kbir partikolari fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant [il-Graff nru 1]. Madwar l-Istati Membri, ġiet osservata bidla kbira lejn id-deċentralizzazzjoni tan-negozjar lejn il-livell tal-kumpaniji. Skont l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni u l-Iżvilupp Ekonomiċi (OECD), il-kopertura tan-negozjar kollettiv hija għolja (aktar minn 50 %) biss f’pajjiżi li għallinqas għandhom xi forma ta’ negozjar settorjali. F’pajjiżi fejn in-negozjar iseħħ b’mod predominanti fil-livell tal-kumpaniji, il-kopertura tan-negozjar kollettiv hija tipikament baxxa. Il-koordinazzjoni bejn is-setturi u l-unitajiet tan-negozjar kif ukoll il-livell ta’ koordinazzjoni huma dimensjonijiet tan-negozjar kollettiv ta’ importanza partikolari.

Il-grad u l-kwalità tal-involviment tas-sħab soċjali fit-tfassil tal-politiki jvarjaw b’mod konsiderevoli fost l-Istati Membri. Għalkemm il-kwalità tal-involviment tas-sħab soċjali baqgħet stabbli fil-biċċa l-kbira tal-Istati Membri matul dawn l-aħħar snin, l-involviment f’waqtu u sinifikanti tagħhom ivarja ħafna minn pajjiż għal ieħor. Parti mir-raġuni għal dan hija l-ambjent, il-proċeduri u l-prattiki istituzzjonali diversi . B’mod partikolari, il-kwalità u l-effettività tad-djalogu soċjali fl-Istati Membri huma vvalutati mill-Kumitat tal-Impjiegi fir-“rieżami tad-Djalogu Soċjali” annwali tiegħu. L-aktar konklużjonijiet riċenti approvati mill-Kunsill f’Ġunju tal-2022 jenfasizzaw, fost l-oħrajn, l-importanza li jiġi allokat biżżejjed żmien għall-konsultazzjonijiet waqt il-proċess tat-tfassil tal-politiki, li jiġu żgurati oqfsa istituzzjonali adegwati, u li jiġu indirizzati kwistjonijiet relatati mal-bini tal-kapaċitajiet u t-tnaqqis fil-kopertura tan-negozjar kollettiv. Il-Parlament Ewropew saħaq ukoll li sistemi ta’ negozjar kollettiv b’saħħithom iżidu r-reżiljenza tal-Istati Membri fi żminijiet ta’ kriżi ekonomika u li l-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri biex jippromwovu densità għolja tat-trade unions u jreġġgħu lura t-tnaqqis fil-kopertura tan-negozjar kollettiv.

Graff nru 1: Kopertura tan-negozjar kollettiv fl-UE, 2000-2019

L-għadd ta’ impjegati koperti mill-ftehim kollettiv, diviż bin-numru totali ta’ impjegati li jaqilgħu paga u salarju (f’%, 2000 u 2019).

Nota: (1) L-aktar data riċenti disponibbli hija: mill-2019 (AT, BE, CZ, HU, IT, LT, NL, PL, PT), mill-2018 (BG, DE, DK, ES, FR, LU, LV, SE), mill-2017 (EL, FI, IE, SI, RO), mill-2016 (CY, MT), mill-2015 (SK) u mill-2014 (HR). (2) Għall-IT, il-kopertura ġiet riveduta għal 100 % u dan jirrifletti l-fatt li l-pagi bażi stabbiliti fi ftehimiet kollettivi jintużaw mit-Tribunali Industrijali bħala referenza għall-applikazzjoni tal-prinċipju kostituzzjonali ta’ remunerazzjoni proporzjonata u suffiċjenti. Il-livell ta’ 100 % ta’ kopertura tan-negozjar kollettiv fir-RO u fil-EL fl-2000 huwa spjegat mill-eżistenza ta’ mekkaniżmi li jestendu l-ftehimiet kollettivi għall-kumpaniji kollha filwaqt li t-tnaqqis jirriżulta prinċipalment b’konsegwenza tat-tneħħija ta’ dawk il-mekkaniżmi ta’ estensjoni u bidliet oħra li jwasslu għal deċentralizzazzjoni tan-negozjar kollettiv.

Sors: Għall-2000 jew l-eqreb - Il-bażi tad-data tal-ICTWSS, il-Verżjoni 6.1, l-Università ta’ Amsterdam. Variable AdjCov (# 111). Għall-aktar data riċenti - il-bażi tad-data tal-OECD/AIAS (2021)

L-UE għandha għadd ta’ strumenti li għandhom l-għan li jsaħħu d-djalogu soċjali nazzjonali. Id-Direttiva dwar il-Pagi Minimi teħtieġ li l-Istati Membri jieħdu azzjoni biex jgħinu lis-sħab soċjali jiżviluppaw il-kapaċità tagħhom li jinvolvu ruħhom f’negozjar kollettiv dwar l-iffissar tal-pagi, u biex jinkoraġġixxu negozjati tal-pagi kostruttivi, sinifikanti u infurmati. Id-Direttiva titlob ukoll lill-Istati Membri fejn il-kopertura tan-negozjar kollettiv ma tilħaqx mill-inqas 80 % tal-ħaddiema, biex jistabbilixxu qafas abilitanti għan-negozjar kollettiv u pjan ta’ azzjoni biex jippromwovuh. Il-bidliet teknoloġiċi kontinwi u ż-żieda fl-awtomatizzazzjoni qed jintwerew malajr bħala ristrutturar fl-ekonomija kollha. F’dan il-kuntest, il-qafas tal-kwalità għar-ristrutturar, tal-2013 tal-UE jgħin lill-kumpaniji jantiċipaw il-bidla u jtaffu l-effetti soċjali u tal-impjiegi tar-ristrutturar. Qafas komprensiv ta’ Direttivi dwar l-informazzjoni u l-konsultazzjoni tal-ħaddiema, kemm fil-livell nazzjonali kif ukoll f’dak transnazzjonali, jistabbilixxi wkoll regoli għall-protezzjoni tad-drittijiet tal-ħaddiema fil-livell tal-kumpanija, b’mod partikolari fi żminijiet ta’ ristrutturar. Il-Parlament Ewropew qed tikkunsidra riżoluzzjoni b’rakkomandazzjonijiet lill-Kummissjoni dwar ir-reviżjoni tad-Direttiva tal-Kunsilli Ewropej tax-Xogħlijiet. Id-Direttivi tal-UE dwar l-akkwist pubbliku jeħtieġu li l-Istati Membri jirrispettaw id-dritt li jorganizzaw u li jinnegozjaw b’mod kollettiv skont il-Konvenzjoni 87 tal-ILO dwar il-Libertà ta’ Assoċjazzjoni u l-Protezzjoni tad-Dritt għall-Organizzazzjoni u l-Konvenzjoni 98 tal-ILO dwar id-Dritt għall-Organizzazzjoni u n-Negozjar Kollettiv.