MT Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea C 44/36

Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “Is-Sena Ewropea għas-Saħħa Mentali — għal xogħol aħjar u kwalità ta’ ħajja aħjar” (opinjoni fuq inizjattiva proprja)

2013/C 44/06

Relatur: is-Sur SCHLÜTER

Nhar it-12 ta’ Lulju 2012, il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew iddeċieda, b’konformità mal-Artikolu 29(2) tar-Regoli ta’ Proċedura tiegħu, li jħejji opinjoni fuq inizjattiva proprja dwar

Is-Sena Ewropea għas-Saħħa Mentali — għal xogħol aħjar u kwalità ta’ ħajja aħjar.

Is-Sezzjoni Speċjalizzata għax-Xogħol, l-Affarijiet Soċjali u ċ-Ċittadinanza, inkarigata sabiex tipprepara l-ħidma tal-Kumitat dwar is-suġġett, adottat l-Opinjoni tagħha nhar it-23 ta’ Novembru 2012.

Matul l-485 sessjoni plenarja tiegħu li saret fit-12 u t-13 ta’ Diċembru 2012 (seduta tat-13 ta’ Diċembru), il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew adotta din l-Opinjoni b’74 vot favur, vot wieħed (1) kontra u 2 astensjonijiet.

1. Sinteżi u rakkomandazzjonijiet

1.1 Is-saħħa mentali hija element fundamentali tal-kwalità tal-ħajja u tal-benesseri taċ-ċittadini kollha tal-UE. L-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa (WHO) tiddefinixxi s-saħħa mentali bħala “l-istat tal-benesseri li fih l-individwu juża l-kapaċitajiet tiegħu, jegħleb il-piżijiet normali tal-ħajja, ikun jista’ jaħdem b’mod produttiv u jkun kapaċi jagħti kontribut lill-komunità tiegħu” (1). Id-data ekonomika bħall-PDG ma tirriflettix dan b’mod adegwat. Il-kriżi attwali ħolqot ċertu ansjetà eżistenzjali u kriżi ta’ identità fost bosta miljuni ta’ individwi, żiedet il-qgħad u influwenzat ir-riskju ta’ suwiċidju. Għaldaqstant, il-garanzija ta’ stabbiltà mentali u psikoloġika hija aktar importanti minn kwistjonijiet finanzjarji astratti għall-kuntentizza ta’ ħafna u ħafna individwi. Fil-livell individwali, is-saħħa mentali hija l-prerekwiżit biex l-individwi jkunu jistgħu jiksbu l-potenzjal intellettwali u emozzjonali tagħhom. Fil-livell komunitarju, is-saħħa mentali hija riżorsa għall-koeżjoni soċjali, għat-titjib tal-benesseri soċjali kif ukoll għall-prosperità ekonomika.

1.2 L-għan tal-inizjattiva huwa li ssaħħaħ is-saħħa mentali u li tissensibilizza lill-pubbliku fl-iktar sens wiesa’. Apparti l-mard jew id-diżabilità mentali, kroniki u akuti, jeżistu wkoll disturbi restrittivi li mhumiex klassifikati bħala mard u li jista’ jkollhom ukoll kawżi u effetti fiżiċi. Is-suġġett tas-saħħa mentali jinkludi ħafna lati differenti u varjati li huma influwenzati minn aspetti mediċi u soċjopolitiċi, iżda wkoll minn aspetti tal-ħajja bħal pereżempju d-dinja tax-xogħol, iż-żogħżija, l-anzjanità u l-faqar.

1.3 Il-problemi tas-saħħa jista’ jkollhom diversi kawżi u konsegwenzi bħal pereżempju trawma, esperjenzi stressanti fit-tfulija, l-użu tad-droga, l-istress, il-qgħad, il-problema ta’ persuni mingħajr dar, l-esklużjoni – u jistgħu jkunu marbuta ma’ kundizzjonijiet ġenetiċi. Bl-istess mod, is-soluzzjonijiet u l-oqsma ta’ politika rilevanti huma varjati ħafna. Dawn il-kawżi sikwit ikunu jistgħu jiġu influwenzati u għalhekk għandhom jiġu kkunsidrati b’mod adatt fil-qafas ta’ politika u ekonomija inklużivi. L-ekonomija soċjali, is-soċjetà ċivili kif ukoll approċċi ġodda ta’ intrapriżi soċjali jistgħu jaqdu rwol ċentrali f’dan ir-rigward. Il-prevenzjoni, l-identifikazzjoni bikrija u t-trattament tal-mard mentali għandhom ikunu multidimensjonali (b’approċċi psikoterapewtiċi, mediċi u soċjoekonomiċi). Il-problemi u l-mard mentali qed jiġu kkunsidrati aktar fit-taħriġ ġenerali tal-professjonisti fil-qasam tas-saħħa, tal-edukaturi, tal-għalliema u l-persuni f’pożizzjonijiet maniġerjali. Il-promozzjoni tas-saħħa fil-post tax-xogħol u dan bl-appoġġ pubbliku kif ukoll kultura intraprenditorjali moderna jistgħu jgħinu lil individwi bi problemi tas-saħħa u jillimitaw il-ħolqien ta’ problemi relatati max-xogħol.

1.4 It-tisħiħ tan-netwerks ċivili, volontarji, familjari u professjonali u l-parteċipazzjoni ta’ dawk ikkonċernati u l-assoċjazzjonijiet tagħhom jaqdu rwol ċentrali. Il-prevenzjoni u s-sensibilizzazzjoni huma kompiti tas-soċjetà b’mod ġenerali. Permezz ta’ servizz ta’ għajnuna għall-outpatients fil-komunità u ta’ residenzi ta’ għajxien megħjun kura(assisted living residences) sikwit jiġu evitati r-restrizzjonijiet tal-libertà u t-terapiji istituzzjonalizzati. Ir-rakkomandazzjonijiet u l-prattiki tajba Ewropej huma ta’ importanza partikolari f’dan ir-rigward u, fost affarijiet oħra, għandhom ikopru tnaqqis adegwat tal-psikjatrija istituzzjonalizzata u l-użu tal-mediċini bil-għan li jikkontribwixxu għall-ħolqien ta’ għajnuna soċjali u forom alternattivi ta’ appoġġ. Ir-riżorsi miksuba għax-xjenza u r-riċerka jistgħu wkoll jiġu mmirati aktar lejn iż-żamma tas-saħħa mentali. Hemm ukoll il-possibbiltà ta’ ristrutturar u ta’ prijoritajiet ġodda għal Stati Membri finanzjarjament aktar dgħajfa.

1.5 Is-sensibilizzazzjoni tal-pubbliku ġenerali fir-rigward ta’ din il-kwistjoni, inkluż fin-nursery schools u l-iskejjel, fl-intrapriżi, fost it-tobba u l-istituzzjonijiet tal-kura, għandha tiġi promossa madwar l-UE kollha. Il-kampanji kontra l-istigmatizzazzjoni u l-użu ta’ diskors nondiskriminatorju fil-mezzi tax-xandir jistgħu jnaqqsu d-diskriminizzazzjoni li jesperjenzaw il-persuni b’mard mentali. Is-sitwazzjoni tas-saħħa mentali għandha wkoll konsegwenzi ekonomiċi sinifikanti, għalkemm dawn huma sekondarji meta mqabbla mal-problemi personali aktar serji tas-saħħa mentali (2). Għandhom jitqajmu aktar mistoqsijiet dwar liema interessi u strutturi soċjali, politiċi u ekonomiċi jaggravaw din il-problema u kif l-inklużjoni attiva tista’ tiġi promossa permezz ta’ żvilupp effettiv ta’ sistemi tal-kura tas-saħħa mmirati lejn l-individwi u tal-appoġġ tal-familji bħala l-ewwel post ta’ tagħlim fil-ħajja tal-individwi. L-avvanzi ċari fil-mediċina, l-għajnuna professjonali u volontarja kif ukoll il-mudell ta’ negozju dwar is-saħħa preventiva għandhom jiġu kkunsidrati u promossi aktar.

2. Sfond

2.1 L-aktar tipi ta’ mard mifrux fl-Ewropa huma l-ansjetà, id-dipressjoni u l-mard relatat ma’ tipi differenti ta’ dipendenzi. Skont studji li saru fl-2010, 38 % taċ-ċittadini Ewropej jbatu minn mard mentali (3). Fl-2005 din iċ-ċifra diġà kienet ta’ 27 % (4). Kull sena, 58 000 persuna tagħmel suwiċidju; u sal-2020 huwa mistenni li d-dipressjoni tkun it-tieni l-aktar marda komuni fil-pajjiżi industrijalizzati (5). Bejn l-2006 u l-2009, il-ħin tax-xogħol mitluf minħabba mard mentali żdied b’38 % fost l-impjegati u b’44 % fost il-persuni qiegħda, ilkoll assigurati minn fond ewlieni tal-assigurazzjoni tas-saħħa fil-Ġermanja (6). F’dan il-perjodu kien hemm żieda ta’ 33 % fir-riċetti għal “mediċina għat-trattament tas-sistema nervuża”, li jinkludu pereżempju l-antidipressanti (7). Anke fir-Renju Unit, 44 % ta’ min iħaddem irrappurtaw żieda fil-problemi tas-saħħa mentali u 40 % minnhom irreġistraw żieda fl-assenzi mix-xogħol minħabba raġunijiet ta’ stress (8).

2.2 Is-saħħa mentali u l-benesseri mentali s’issa qatt ma kienu l-enfasi ta’ Sena Ewropea. Madankollu, il-preġudizzji dwar il-problemi ta’ saħħa mentali u d-diżabilitajiet psikosoċjali u l-istigmatizzazzjoni pereżempju fis-soċjetà jew fil-post tax-xogħol illum il-ġurnata għadhom iseħħu ta’ kuljum. L-Istrateġija Ewropa 2020 titlob li, fil-kuntest ta’ tkabbir inklużiv u sostenibbli, tissaħħaħ l-inklużjoni soċjali ta’ dan il-grupp ta’ individwi u li jiġu stabbiliti programmi rilevanti tas-saħħa fil-livell tal-UE. Barra minn hekk, il-Konvenzjoni tan-NU dwar id-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità, li ġiet konkluża mill-UE bħala l-ewwel strument internazzjonali dwar id-drittijiet tal-bniedem, tipprovdi sett ta’ drittijiet ċari għal persuni b’diżabilitajiet psikosoċjali. Id-drittijiet imniżżla f’din il-Konvenzjoni jridu jiġu rispettati u implimentati fil-qafas tal-politiki u l-attivitajiet rilevanti kollha tal-UE. Għalhekk, id-dedikazzjoni ta’ Sena Ewropea lis-Saħħa Mentali u lill-Benesseri Mentali tkun il-mezz li bih dawn ir-rekwiżiti jingħataw attenzjoni mistħoqqa.

2.3 Min-nofs id-disgħinijiet ’il hawn, is-saħħa mentali kienet is-suġġett ta’ bosta proġetti speċifiċi fil-qasam tal-politika tas-saħħa Ewropea (9) u ngħatat pożizzjoni ċentrali fi ħdanha. Fl-2005, il-Kummissjoni nediet konsultazzjoni bbażata fuq il-Green Paper dwar is-saħħa mentali (10).

2.4 Il-KESE jafferma l-pożizzjoni li ħa fl-Opinjoni tiegħu (11) dwar il-Green Paper u jenfasizza l-importanza, għas-soċjetà u l-individwu, tas-saħħa mentali bħala parti fundamentali tal-kunċett tas-saħħa. Għall-Unjoni Ewropea, li hija kkunsidrata bħala soċjetà ta’ valuri, is-saħħa mentali hija sors importanti ta’ koeżjoni soċjali u tal-parteċipazzjoni. Dan huwa rrakkomdat ukoll mill-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità, li permezz tad-dispożizzjonijiet dwar id-drittijiet tal-bniedem trid tiżgura l-parteċipazzjoni tal-persuni b’diżabilità u li dawn jiġu kkunsidrati b’mod olistiku.

2.5 B’rabta ma’ dan is-suġġett, il-Kummissjoni tindirizza wkoll kwistjonijiet relatati mal-ekonomija, il-politika tal-impjiegi u l-politika tas-saħħa publika. L-iżgurar ta’ livell għoli ta’ ħarsien tas-saħħa huwa wieħed mill-kompiti trasversali tal-UE, skont l-Artikolu 168 tat-TFUE. Permezz ta’ Sena Ewropea għas-Saħħa Mentali, l-UE tkun tista’ twettaq il-kompitu speċifikat fl-Artikolu 6 tat-TFUE li “tieħu azzjonijiet sabiex tappoġġa, tikkoordina jew tissupplimenta l-azzjoni tal-Istati Membri [għall-]protezzjoni u t-titjib tas-saħħa tal-bniedem” fil-livell Ewropew.

2.6 L-istrateġija tal-UE għas-saħħa mentali promoviet, fost affarijiet oħra, il-Patt Ewropew għas-Saħħa u l-Benesseri Mentali tal-2008 (12). Il-Konklużjonijiet tal-Kunsill ta’ Ġunju 2011 jirreferu wkoll għal dan il-Patt Ewropew (13).

2.7 Il-konferenzi organizzati b’rabta ma’ dan fi ħdan l-istrateġija tal-UE ma kienux biżżejjed biex jissensibilizzaw lill-pubbliku b’mod ġenerali u biex iqiegħdu l-kwistjoni tas-saħħa mentali fuq fomm iċ-ċittadini tal-UE. Dan jista’ jinkiseb permezz ta’ Sena Ewropea għas-Saħħa Mentali. B’hekk l-awtoritajiet pubbliċi fil-livelli kollha jkunu jistgħu jindirizzaw il-kwistjoni, l-istess bħalma jkunu jistgħu jagħmlu l-atturi tas-soċjetà ċivili fir-rwoli multipli tagħhom bħala esperti, promoturi u intrapriżi soċjali. Is-Sena Ewropea għas-Saħħa Mentali għandha tissawwar l-ewwel u qabel kollox b’koerenza mal-Konvenzjoni tan-NU dwar id-Drittijiet tal-Persuni b’Diżabilità. L-individwi b’marda jew diżabilità mentali għandhom jiġu rikonoxxuti b’mod ugwali mil-liġi u għandhom ikunu jistgħu jgawdu bis-sħiħ il-libertajiet legali u l-libertà ta’ azzjoni tagħhom f’kull qasam tal-ħajja (ara Artikolu 12 tal-Konvenzjoni dwar id-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità).

2.8 Ħafna persuni b’mard mentali sikwit ma jirċevux il-forom meħtieġa, mil-lat speċjalista u etiku, ta’ trattament, riabilitazzjoni u għajnuna biex jipparteċipaw fis-soċjetà minkejja l-fatt li l-mediċina u s-servizzi soċjali għamlu avvanzi kbar f’dan il-qasam. Is-saħħa mentali sikwit ma tingħata l-ebda prijorità fil-politika tas-saħħa. Minflok il-bini ta’ strutturi ta’ għajnuna addizzjonali sikwit ikun hemm tnaqqis jew żieda fil-prezz tas-servizzi neċessarji u l-possibbiltajiet ta’ trattament, b’mod partikolari fi żminijiet ta’ sitwazzjonijiet finanzjarji diffiċli u ta’ kriżi. Għall-kuntrarju, fi żminijiet ta’ kriżi ekonomika jkun jinħtieġ investiment fl-edukazzjoni u l-parteċipazzjoni fl-ekonomija soċjali. Speċjalment fi żminijiet ta’ kriżi, l-Istat m’għandux jabbanduna s-settur tal-assistenza soċjali. Il-listi ta’ stennija u d-distanzi twal b’mod partikolari huma kontraproduttivi speċjalment fil-każijiet ta’ problemi akuti. Jeħtieġ li jiġu minimizzati kemm jista’ jkun l-għajnuna fl-istituzzjonijiet u r-restrizzjonijiet tal-libertajiet sabiex jiġu provduti servizzi ta’ outpatients fil-komunità, postijiet ta’ kuntatt u ta’ għoti ta’ pariri, kliniki u faċilitaijiet ta’ trattament mediku. L-awtonomija ta’ dawk ikkonċernati għandha tissaħħaħ permezz ta’ benefiċċji u kunċetti legali li ma jissostitwixxux id-deċiżjonijiet proprji tagħhom iżda li jappoġġjawhom fit-teħid tad-deċiżjonijiet tagħhom, inkluż dwar il-bżonnijiet ta’ għajnuna u ta’ terapija, bil-għan li fl-aħħar ma tiġix ristretta l-kapaċità legali. Il-klassifikazzjoni f’kategoriji ta’ mard, l-inklużjoni unilaterali fil-mekkaniżmi tal-psikjatrija, l-amministrazzjoni ta’ mediċini psikotropiċi u l-użu tal-forza għandhom ikunu soġġetti għal reviżjoni kritika u applikazzjoni sistematika tal-istandards tal-istat tad-dritt u tad-drittijiet tal-bniedem. Il-parteċipazzjoni fis-soċjetà, ix-xogħol bi skop u struttura tal-ġurnata għandhom jagħmlu parti mill-kunċett ta’ kull tip ta’ faċilità u residenza. L-impatti tal-mediċini psikotropiċi fuq il-kapaċità parteċipattiva u l-morbożità għandhom jiġu kkunsidrati b’mod sensittiv. L-aċċessibbiltà tal-għajnuna m’għandhiex tiġi limitata minħabba l-frammentazzjoni tal-istrutturi tal-għajnuna u proċeduri burokratiċi li jirrikjedu ħafna ħin. L-interventi fil-każ ta’ kriżijiet u l-prevenzjoni tas-suwiċidju jirrikjedu servizzi kompetenti, speċjalizzati u li huma aċċessibbli faċilment. Fl-Ewropa kollha għandhom jiġu introdotti numri ta’ emerġenza nazzjonali u faċilitajiet speċjalisti u adatti ta’ intervent oħra.

2.9 Fl-istess ħin għandha dejjem tiġi kkunsidrata n-natura ta’ tisħiħ reċiproku taċ-ċirkostanzi soċjoekonomiċi, il-qgħad u l-piżijiet b’riżultat tal-mard. Barra minn hekk, jeżistu individwi b’mard mentali li għandhom bżonn riżorsi u appoġġ biex jgħixu ħajja tajba. Dan ifisser li l-promozzjoni tal-opportunitajiet ta’ parteċipazzjoni u t-tisħiħ tal-istatus legali ta’ persuni b’marda mentali kronika u b’diżabilità mentali għandhom jiġu inklużi fit-temi ta’ Sena Ewropea.

2.10 L-għajnuna għall-individwi b’diżabilità mentali għandha tikkunsidra l-bżonnijiet u l-influwenzi filosofiċi, reliġjużi, pastorali u spiritwali.

2.11 Il-fatturi soċjali jaqdu rwol importanti għaż-żamma ta’ saħħa mentali tajba. Xogħol tajjeb, li jagħti kontribut siewi u li jsawwar l-identità jaqdi rwol ċentrali f’dan ir-rigward. Madankollu, sa ċertu punt, il-kundizzjonijiet tal-ħajja u tax-xogħol ta’ kuljum m’għadhomx determinati minn tradizzjonijiet kulturali affidabbli, jew deċiżjonijiet lokali u demokratiċi, iżda minn pożizzjonijiet u strutturi ekonomiċi ċentralizzati. Il-politika ekonomika u strutturali għalhekk għandha tikkunsidra s-saħħa mentali tal-individwi u l-għanijiet ta’ żoni residenzjali u kundizzjonijiet tax-xogħol deċenti u inklużivi.

2.12 Fis-soċjetà moderna tal-lum, in-nies jaraw opportunitajiet ġodda li joffru ħafna għażliet u li huma bbażati fuq il-mezzi tax-xandir u l-konsum, iżda jaraw ukoll fatturi ġodda ta’ stress. Għaldaqstant, pereżempju s-sistemi edukattivi ħafna drabi ma jkunux fil-qagħda li jlaħħqu mal-bżonn urġenti ta’ edukazzjoni ta’ kwalità, etika, konoxxittiva u soċjali. Madankollu, din l-edukazzjoni tista’ tippromovi l-indipendenza u l-bilanċ psikoloġiku meħtieġa. Ir-relazzjonijiet soċjali qed ikomplu jiddgħajfu u dan qed iwassal għal telf ta’ riżorsi esterni bħall-ħbieb, il-familja u l-kollegi. It-tibdil frekwenti tax-xogħol u tal-post ta’ residenza, il-qgħad kif ukoll id-dgħufija dejjem akbar tar-relazzjonijiet personali ma jikkontribwixxux għall-iżvilupp tan-netwerk soċjali fl-ambjent tal-madwar. Għalhekk hija aktar u aktar importanti l-parteċipazzjoni obbligaotrja tal-persuni kkonċernati u l-assoċjazzjonijiet tagħhom fit-tfassil tal-istrutturi ta’ għajnuna u ta’ netwerks.

2.13 Meta jitħarbat il-bilanċ bejn ir-responsabbiltà personali u s-sigurtà soċjali jiżdied ir-riskju ta’ mard mentali. Dan jikkonċerna pereżempju l-inizjattivi għad-dħul fis-suq tax-xogħol li minħabba nuqqas ta’ impjiegi jew opportunitajiet strutturali għall-bidu ta’ negozji, ma jistgħux ikunu effikaċi. Ħafna drabi teżisti rabta bejn in-nuqqas ta’ akkomodazzjoni u l-mard mentali, għalhekk l-għajnuna għandha tiffoka fuq iż-żewġ problemi. Il-ġenituri f’sitwazzjonijiet prekarji ta’ impjieg u t-tfal tagħhom huma esposti għal ħafna piżijiet bħal nuqqas ta’ ċertezza, faqar, rekwiżiti ta’ edukazzjoni, limiti ta’ ħin u stress familjali. L-għajnuna għandha tikkorrispondi b’mod varjat għal dan u għandha tinkludi wkoll pereżempju offerti ta’ għajnuna ffinanzjata pubblikament għall-edukazzjoni u d-divertiment tal-familji. Livell għoli ta’ dejn pubbliku u diffikultajiet ekonomiċi kif ukoll it-tnaqqis tas-sigurtà soċjali u rati għolja ta’ qgħad iżidu b’mod ċar ir-riskju ta’ dipressjoni, ansjetà u disturbi ossessivi-kompulsivi. Fi ħdax-il Stat Membru, ir-rata ta’ suwiċidji fl-ewwel nofs tal-2011 żdiedet b’iżjed minn 10 %. Investiment adatt fis-sigurtà soċjali u s-servizzi soċjali jista’ jtaffi din is-sitwazzjoni b’mod konsiderevoli (14).

3. Is-saħħa mentali f’oqsma partikolari tal-ħajja

3.1 Id-dinja tax-xogħol

3.1.1 L-interruzzjonijiet tax-xogħol, ir-ristrutturar frekwenti, il-ħtieġa li l-individwi jkunu dejjem disponibbli, livell għoli ta’ pressjoni ta’ ħin, ammont eċċessiv ta’ xogħol u talbiet dejjem akbar għall-flessibbiltà u l-mobbiltà lkoll għandhom konsegwenzi fuq is-saħħa mentali (15). Skont l-istatistika dwar id-diżabilità fil-Pajjiżi l-Baxxi, fl-2010, il-problemi tas-saħħa mentali kienu r-raġuni ewlenija għal assenzi fit-tul mix-xogħol minħabba mard (madwar 55 ġurnata). Fir-Renju Unit, skont stimi tal-HSE (16) ntilfu madwar 9,8 miljun ġurnata xogħol minħabba stress relatat max-xogħol (2009-2010) u li fil-medja kull persuna li tbati minn stress relatat max-xogħol kienet assenti mix-xogħol għal 22,6 ġurnata. Fl-2010-2011 intilfu 10,8 miljun ġurnata xogħol (17). Meta ma jkunx hemm rabta bejn il-familja, il-kura tal-qraba, u l-bilanċ bejn il-ħinijiet għal attivitajiet kulturali, sportivi u emottivi u l-ħajja professjonali jkun hemm periklu addizzjonali. Xi pajjiżi introduċew it-teħid ta’ leave għall-kura tal-qraba u d-dritt li wieħed jitlob leave ta’ assenza. Sikwit, l-intrapriżi jkollhom jiffaċċjaw problemi li ma jseħħux fil-kuntest tax-xogħol. Għandhom jiġu pubblikament promossi aktar mudelli intraprenditorjali eżemplari għall-kura tas-saħħa preventiva, l-inklużjoni, soluzzjonijiet adatti ta’ part-time, l-għajnuna fil-post tax-xogħol u taħriġ kontinwu għall-maniġers u l-ħaddiema. Il-kulturi intraprenditorjali innovattivi jistgħu jsaħħu wkoll il-kwalità tax-xogħol u tal-prodotti. Ġestjoni proattiva tar-riskju tal-istress, ibbażata fuq ir-riċerka, l-eliminazzjoni u t-tnaqqis tal-fattur tal-istress, għandha tagħmel parti minn strateġija ta’ prevenzjoni konsistenti, bl-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tat-Trattat, tad-Direttiva Qafas 89/391/KEE dwar l-implimentazzjoni tal-miżuri għall-promozzjoni tat-titjib tas-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiema fuq il-post tax-xogħol, u l-ftehim qafas dwar l-istress fuq ix-xogħol miftiehem bejn l-imsieħba soċjali Ewropej fl-2004. L-inċertezza dwar l-impjieg u l-għajxien u l-forzi strutturali b’saħħithom fis-suq tax-xogħol jirrappreżentaw riskji addizzjonali. Għandu jkun hemm limiti ċari fuq il-kompetizzjoni bejn l-impjegati f’termini ta’ prestazzjoni fuq il-post tax-xogħol u l-kompetizzjoni għat-tnaqqis tal-kundizzjonijiet tax-xogħol. It-tort sikwit jingħata lit-telliefa fis-suq tax-xogħol anke jekk ma jkunux responsabbli. It-talbiet ta’ min iħaddem biex l-impjegati jkunu disposti għall-flessibbiltà meħtieġa u raġonevoli jmorru kontra t-talbiet għal flessibbiltà b’tali mod li l-impjegati jkunu jistgħu jieħdu ħsieb il-familja, jieħdu ħsieb lill-individwi u jegħlbu l-problemi individwali tagħhom (attenzjoni minn naħa ta’ min iħaddem u approċċ iffokat fuq il-persuni). Barra minn hekk, l-individwi b’mard mentali jinsabu f’riskju akbar li jitilfu l-impjieg tagħhom jew li ma jkunux jistgħu jibqgħu jaħdmu minħabba l-marda tagħhom. Il-preġudizzji soċjali jaqdu rwol importanti f’dan ir-rigward, u dan iwassal għal telf ta’ impjegati, ta’ riżorsi ġenerali u ta’ valur miżjud.

3.1.1.1 Pereżempju, f’xi pajjiżi r-regoli attwali dwar il-kwoti għall-persuni b’diżabilità mhuma suffiċjenti xejn bħala strumenti. Pjuttost tinħtieġ politika kuraġġuża għall-integrazzjoni tal-impjieg biex tgħin lil għadd kbir ta’ persuni li fil-preżent huma esklużi u biex tgħin lis-soċjetà.

3.1.2 Il-korpi ta’ konċiljazzjoni u ta’ konsulenza pubbliċi u bbażati fuq il-parità jistgħu jipprovdu approċċ iktar miftuħ għal din il-kwistjoni. Għandu jkun hemm korpi operatorji jew esterni li jirrappreżentaw l-interessi ta’ persuni b’diżabilità jew mard mentali fil-post tax-xogħol. Barra minn hekk, ir-riskji għandhom jiġu limitati permezz ta’ protezzjoni adegwata kontra t-tkeċċija, sikurezza okkupazzjonali legali, skema ta’ appoġġ kontra l-qgħad, sistema ta’ ġestjoni tas-saħħa okkupazzjonali appoġġjata pubblikament, pjani għar-ritorn fil-post tax-xogħol u politika attiva dwar is-suq tax-xogħol u l-familja. Għall-benefiċċju ta’ min iħaddem u b’mod partikolari l-SMEs, għandha tiġi żgurata l-kompetittività, tiġi evitata l-burokrazija u l-istrutturi ta’ appoġġ pubbliċi għandhom ikunu affidabbli. Is-servizzi u l-assoċjazzjonijiet pubbliċi fil-qasam tal-benesseri u forzi oħra tas-soċjetà ċivili jistgħu jaqdu rwol importanti biex jipprovdu appoġġ politiku u prattiku lil dawk ikkonċernati, lill-intrapriżi u lis-servizzi ta’ impjieg (18).

3.2 It-tfal u ż-żgħażagħ

3.2.1 Ftit li xejn hemm statistika preċiża dwar il-problemi tas-saħħa mentali fost it-tfal u ż-żgħażagħ. Dan għaliex, fost affarijiet oħra, sikwit ikun diffiċli li ssir distinzjoni bejn persuni li huma morda u persuni li għandhom problema ta’ mġiba, u persuni li għandhom bżonn pariri, edukazzjoni jew trattament. Dan ifisser li, b’mod ġenerali, huwa kważi impossibbli li ssir distinzjoni bejn dawn il-bżonnijiet: it-tranżizzjonijiet huma vagi. Pereżempju, skont il-Psychotherapeutenkammer tal-Ġermanja (assoċjazzjoni ta’ psikoterapisti) il-prevalenza annwali hija ta’ madwar 9,7 % (persuni b’mard mentali) u 21,9 % (persuni bi problemi psikoloġiċi ta’ mġiba) (19). Fir-rigward tad-dipressjoni, ir-riskju li persuna timrad għall-ewwel darba qed jiżdied filwaqt li l-età li fiha persuna timrad għall-ewwel darba qed tonqos. L-esperti qed jaraw għadd dejjem ikbar ta’ każijiet ta’ ansjetà u problemi ta’ imġiba u żieda definittiva fl-użu ta’ mediċini psikotropiċi fost it-tfal u ż-żgħżagħ.

3.2.2 Fl-istess ħin, in-nursery schools u l-iskejjel irreġistraw żieda fin-numru ta’ tfal u żgħażagħ li qed jitilqu mill-iskola qabel iż-żmien (14,4 % madwar l-UE kollha), li għandhom problemi ta’ imġiba jew ta’ konċentrazzjoni u li wrew imġiba vjolenti. Sikwit ikun hemm taħlita ta’ problemi akkumpanjati, fost affarijiet oħra, minn problemi mentali, nuqqas ta’ setgħa li persuna tirreżisti l-prodotti għall-konsumatur (20) u l-mezzi tax-xandir, dipendenza eċċessiva mill-kompjuter jew vizzji oħra kif ukoll defiċits ġenerali fl-iżvilupp. Iż-żieda fil-konsum ta’ antidipressanti, methylphenidate u medikamenti simili fost it-tfal u ż-żgħażagħ hija allarmanti. Hemm bżonn urġenti li tinġabar statistika minn madwar l-Ewropa kollha u jiġu żviluppati alternattivi.

3.2.3 Iż-żieda fl-inċertezza esperjenzata mit-tfal u ż-żgħażagħ kif ukoll mill-ġenituri tagħhom hija problema li l-psikjatri tat-tfal u taż-żgħżagħ għadhom ma jistgħux isolvu, tal-anqas mhux waħedhom. L-għajnuna bikrija fit-tfulija u l-appoġġ għall-familji biex jaqdu r-rwol ċentrali tagħhom huma importanti daqs il-provvediment ta’ kompetenzi professjonali fiċ-ċentri tal-kura tat-tfal, tal-pedjatri u l-iskejjel. Għaldaqstant mhuwiex utli li kull problema tal-imġiba tiġi definita bħala problema jew marda ta’ saħħa mentali u li l-problemi individwali kumplessi u soċjali jiġu klassifikati unilateralment bħala problemi tal-professjoni medika (21). L-individwalizzazzjoni, tipi differenti ta’ aċċess għall-edukazzjoni, il-qgħad, il-faqar, l-esklużjoni soċjali, il-mistħija personali u ġenituri eżiġenti wisq, kif ukoll is-sistemi ta’ edukazzjoni bbażati fuq pika dejjem ikbar sa mill-iċken età, ħaġa li tillimita l-possibbiltajiet għal dawk li ma jistgħux ilaħħqu ma’ dawk li jiġu minn tal-ewwel f’din il-kompetizzjoni, jistgħu jkunu fatturi li għandhom jitqiesu minn approċċ preventiv. Hawnhekk tinħtieġ responsabbiltà kondiviża bejn il-partijiet soċjali kollha: ambjent dinamiku għall-għajxien, approċċi adatti għall-edukazzjoni taż-żgħażagħ, skejjel u ċentri għall-kura tat-tfal mgħammra sew, provvista standard u mhux kummerċjali ta’ attivitajiet li jitwettqu fil-ħin liberu, gruppi ta’ żgħażagħ, assoċjazzjonijiet u avvenimenti kulturali u netwerk komprensiv ta’ kura professjonali u interdixxiplinari, bħall-għoti ta’ pariri edukattivi u offerta ta’ taħriġ nonformali. L-abbuż tad-drogi għandu jiġi indirizzat b’mod konsistenti permezz tal-identifikazzjoni bikrija, il-prevenzjoni, l-għoti ta’ pariri, it-terapija kif ukoll billi jiġu kkontrollati l-kanali tal-provvista. L-investiment f’dan il-qasam jevita ammmont kbir ta’ ħsara personali u soċjali. L-inklużjoni fl-edukazzjoni, ix-xogħol, u forom oħra ta’ impjieg utli għandhom jiġu garantiti legalment għall-adoloxxenti u ż-żgħażagħ. F’dawn l-oqsma kollha s-servizzi mingħajr skop ta’ qligħ u l-assoċjazzjonijiet tal-benesseri soċjali u tas-soċjetà ċivili jaqdu rwol politiku u prattiku partikolari.

3.3 L-anzjani (22)

3.3.1 Iż-żieda dejjiema fl-istennija tal-għomor hija waħda mill-bosta spjegazzjonijiet kruċjali taż-żieda fin-numru ta’ mard mentali b’mod ġenerali. Il-multimorbożità ta’ mard somatiku tiżdied fix-xjuħija, u dan huwa akkumpanjat minn riskju ikbar ta’ dipressjoni. Barra minn hekk, id-dipressjoni sikwit tkun effett sekondarju ta’ ċertu mard marbut mal-età bħall-Alzheimer’s u l-Parkinson’s. Ambjent dinamiku u li jiffavorixxi l-parteċipazzjoni, servizzi soċjali aċċessibbli u għall-outpatients, opportunitajiet ta’ volontarjat, forom adatti ta’ parteċipazzjoni tal-forza tax-xogħol u parteċipazzjoni fin-negozju u orjentazzjoni xierqa tal-istituzzjonijiet ta’ kura lkoll huma fatturi ewlenin biex tiġi evitata l-iżolazzjoni u għall-kura tas-saħħa preventiva. Iċ-ċentri soċjali, is-servizzi tal-kura u t-tobba għandhom ikunu kompetenti biżżejjed fil-qasam tal-kura ta’ problemi psikjatriċi fost l-anzjani. Il-mudelli ta’ prattika tajba, speċjlament fir-rigward ta’ individwi li jbatu mid-dimenzja, għandhom jiġu analizzata b’aktar reqqa fil-livell Ewropew.

3.3.2 Il-prersuni avvanzati fl-età ġeneralment jiġu trattati minn tobba ġeneralisti li ma jirreferux biżżejjed każijiet lill-ispeċjalisti newropsikjatri. Id-dijanjosi bikrija ta’ każijiet ta’ mard ta’ dimenzja u d-dipressjoni hija importanti u għalhekk hemm bżonn ta’ approċċ trasversali: fil-biċċa l-kbira tad-djar tax-xjuħ hemm nuqqas ta’ kura psikjatrika speċjalizzata regolari. Dan japplika wkoll għal servizzi oħra għall-anzjani, bħal pereżempju l-istituzzjonijiet li jagħtu l-pariri. Il-progress fil-qasam tal-mediċina u speċjalment fil-qasam tal-ġerontoloġija u l-għajnuna teknika għandu jiġi sfruttat għall-benefiċċju tal-individwi kollha kkonċernati.

3.3.3 B’mod ġenerali, l-ispeċifiċitajiet tal-psikjatrija tat-tfal, taż-żgħażagħ u tal-anzjani għandhom jingħataw aktar attenzjoni fil-programmi ta’ taħriġ kemm tal-mediċina ġenerali kif ukoll tal-psikjatrija ġenerali u fil-psikoterapija ġenerali.

4. Il-politika ta’ antistigmatizzazzjoni

4.1 Approċċ ibbażat fuq id-drittijiet tal-bniedem ikun ta’ importanza ċentrali għal Sena Ewropea tas-Saħħa Mentali. Is-servizzi mediċi u psikosoċjali għandhom jappoġġjaw lill-individwi kkonċernati u għandhom isaħħu lil dawn l-individwi u l-potenzjal tagħhom li jgħinu lilhom innifishom permezz tal-għoti ta’ setgħa. Hawnhekk id-dinjità u d-drittijiet legali tal-individwu jaqdu rwol ċentrali, billi jiggwidaw lil dawk li jakkumpanjaw lill-individwi morda matul il-kriżi tagħhom. Barra minn hekk, professjonisti f’servizzi differenti jeħtieġu t-tisħiħ fil-kapaċitajiet sabiex iżidu l-għarfien tagħhom dwar il-problemi marbuta mas-saħħa mentali u d-diżabilitajiet psikosoċjali.

4.2 L-individwi b’marda mentali sikwit ma jindirizzawx il-marda tagħhom minħabba l-istigma tas-soċjetà. Il-mezzi tax-xandir jikkontribwixxu b’mod sinifikanti f’dan ir-rigward. L-istampa mogħtija tal-mard mentali sikwit toħloq ansjetà fost il-popolazzjoni inġenerali, toħloq mġiba difensiva fost in-nies u nuqqas ta’ fiduċja fir-rigward tat-trattament meħtieġ. Jinħtieġu b’mod urġenti kampanji ta’ antistigmatizzazzjoni madwar l-Ewropa kollha. Dawn għandhom jiġu stabbiliti għall-perjodu twil u jikkonċentraw fuq il-prevenzjoni. Dawn il-kampanji għandhom jinvolvu wkoll lil individwi li jaħdmu fl-oqsma legali rilevanti (il-qasam tal-ġustizzja, il-pulizija, l-awtoritajiet pubbliċi, eċċ.) sabiex jittejbu l-kundizzjonijiet tekniċi u professjonali tagħhom biex jgħinu lil nies b’mard mentali. Jekk jista’ jkun l-istigmatizzazzjoni għandha tiġi evitata wkoll fl-organizzazzjoni u l-finanzjament tal-għajnuna. B’mod partikolari għandhom jiġu offruti possibbiltajiet ta’ tisħiħ tal-kompetenzi għall-ġestjoni tal-ħajja lill-popolazzjoni kollha. Il-promozzjoni tal-laqgħat u l-iskambji bejn dawk ikkonċernati u individwi mingħajr esperjenzi psikjatriċi għandha tkun element ċentrali ta’ din il-politika.

4.3 Anke fil-qasam tal-impjieg, għandu jsir kull sforz biex jiġi evitat il-ħolqien ta’ dinji separati fejn l-individwi b’mard mentali jiġu kklassifikati mingħajr ma jiġu kkunsidrati x-xewqat u d-dritt ta’ għażla tagħhom. L-ewwel nett, il-persuni kkonċernati għandhom ikunu jistgħu jiddeċiedu huma stess jekk iridux iwettqu xogħol appoġġjat f’istituzzjoni speċjalizzata jew f’ambjent professjonali ġenerali. Għaliex f’ħafna każijiet, l-għajuna offruta lil dawk ikkonċernati biex jipprateċipaw fil-ħajja professjonali fi ħdan intrapriża żżid il-possibbiltajiet li jirkupraw il-kapaċità tagħhom li jaħdmu (“supported employment”) (23). B’mod ġenerali għal xogħol imwettaq titħallas paga standard li għandha tiġi negozjata mill-imsieħba soċjali. Mhuwiex biżżejjed li jingħataw ftit flus fil-but (pocketmoney) biex ikopru l-bżonnijiet bażiċi ta’ individwi b’mard mentali jew b’diżabilità. L’hekk imsejjaħ Mudell ta’ Hamburg huwa mudell relattivament ta’ suċċess għar-reintegrazzjoni gradwali (24).

4.4 Fl-UE ġew reġistrati t-tipi li ġejjin ta’ ksur tad-drittijiet tal-bniedem kontra individwi bi problemi mentali: restrizzjonijiet eċċessivi tal-libertà u trattament sfurzat fejn l-individwi bi problemi mentali ma jkunux taw il-kunsens infurmat tagħhom u sikwit ikun hemm nuqqas ta’ opportunitajiet ta’ appell. Il-programmi għad-deistituzzjonalizzazzjoni, is-servizzi ta’ għajnuna għall-outpatients fil-komunità, l-aċċessibbiltà mhux burokratika tal-għajnuna, il-ftehimiet dwar trattament li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem u politika ta’ antistigmatizzazzjoni, li għandhom jinvolvu lil persuni kkonċernati bħala esperti fir-rigward tas-sitwazzjoni tal-ħajja tagħhom huma importanti.

4.5 Jeħtieġ li l-istrateġija tal-UE dwar is-saħħa mentali tiġi riveduta. Fuq kollox, il-KESE jqis li hemm bżonn li tiġi eżaminata l-firxa tal-esklużjoni mis-soċjetà tal-persuni b’mard mentali, b’mod partikolari l-firxa tal-esklużjoni mis-suq tax-xogħol. Għandu jiġi eżaminat ukoll kif jistgħu jiġu evitati l-inkapaċità totali jew parzjali għax-xogħol bis-saħħa ta’ prevenzjoni u kura tajba. It-tieni nett, għandu jiġi analizzat kif l-użu tal-lingwa fil-qasam tal-mediċina, il-mezzi tax-xandir u s-soċjetà jfixkel jew itellef l-inklużjoni.

4.6 Din l-inizjattiva ser iżżid il-possibbiltajiet ta’ sensibilizzazzjoni pubblika dwar il-kwistjoni tas-saħħa mentali. Ser tinfluwenza l-prijortiajiet tematiċi tal-aġenda politika u toħloq klima tajba għall-promozzjoni ta’ ideat innovattivi għall-benefiċċju ta’ kulħadd.

4.7 Sabiex tiġi promossa s-Sena Ewropea għas-Saħħa Mentali, flimkien mal-KESE għandhom jiġu involuti l-ewwel u qabel kollox il-partijiet rilevanti tas-soċjetà ċivili, inklużi gruppi u assoċjazzjonijiet u atturi oħra b’esperjenza fil-qasam tas-servizzi psikjatriċi u tas-saħħa, kif ukoll id-Direttorati Ġenerali kkonċernati tal-Kummissjoni, l-MEPs u l-Kumitat tar-Reġjuni. Fil-livell nazzjonali, għandhom jipparteċipaw il-ministeri rilevanti kif ukoll il-membri parlamentari nazzjonali. Dawk ikkonċernati għandhom jiġu involuti aktar fit-tfassil tal-politiki rilevanti.

4.8 Sabiex jiġi żgurat li din l-inizjattiva jkollha impatt tanġibbli fl-Istati Membri woll, il-“Qafas ta’ azzjoni dwar is-saħħa mentali” għandu jintuża b’mod parallel u jinvolvi l-iżvilupp ta’ oqsfa ta’ referenza komuni għal miżuri tas-saħħa mentali permezz ta’ sistemi tas-saħħa u politika soċjali kif ukoll f’oqsma rilevanti tal-ħajja bħall-iskejjel u l-postijiet tax-xogħol. Bħala strument għat-tagħlim reċiproku, ir-reviżjonijiet bejn il-pari għandhom jintużaw b’mod simili għall-metodu miftuħ ta’ koordinazzjoni. Dawn il-miżuri għandhom jissawwru fil-forma ta’ leġislazzjoni, regoli finanzjarji, bħall-FSE, kif ukoll bħala drittijiet ta’ persuni b’mard mentali u għall-intrapriżi. Għandu jiġi analizzat jekk osservatorju permanenti jistax jipprovdi monitoraġġ kontinwu tal-kwistjoni. Ir-rappurtar tal-UE dwar is-saħħa għandu jinkludi data Ewropea aktar dettaljata dwar id-diżabilità mentali u speċjalment dwar it-tip ta’ għajnuna u l-għadd ta’ unitajiet psikjatriċi istituzzjonalizzati kif ukoll l-użu tal-mediċini psikotropiċi. Maż-żmien għandhom jinkisbu msieħba potenzjali mill-oqsma differenti tas-soċjetà bħala sostenituri fit-tul. L-inizjattiva u s-Sena Ewropea innifisha m’għandux ikollhom impatt limitat biż-żmien. Minflok, għandhom iwasslu għal sensibilizzazzjoni dejjiema u sostenibbli dwar din il-kwisjtoni u jkollhom impatti tanġibbli fuq dawk ikkonċernati.

Brussell, 13 ta’ Diċembru 2012. Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew Staffan NILSSON

(1) http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs220/en/ (mhux disponibbli bil-Malti) (ikkonsultat fl-4 ta’ Ottubru 2012).

(2) COM (2005) 484 final.

(3) “The size and burden of mental disorders and other disorders of the brain in Europe 2010” (Id-daqs u l-piż tal-mardmentali u disturbi mentali oħra fl-Ewropa 2010), H.U. Wittchen et al., European Neuropsychopharmacology (2011) 21, 655 – 679.

(4) http://www.psychiatrie-psychotherapie.de/archives/14 (ikkonsultat fil-15 ta’ Awwissu 2012).

(5) Ara n-nota 1 f’qiegħ il-paġna.

(6) Rapport dwar is-Saħħa 2010, Techniker Krankenkasse, il-Ġermanja.

(7) Ara n-nota 6 f’qiegħ il-paġna.

(8) Catherine Kilfedder, British Telecom, Seduta tal-KESE, 30 ta’ Otttubru 2012.

(9) “Action for Mental Health. Activities co-funded from European Community Public Health Programmes 1997–2004” (Azzjoni għas-saħħa mentali. Attivitajiet ikkofinanzjati mill-Programmi tas-Saħħa Pubblika tal-Kummissjoni Ewropea 1997-2004).

(10) Ara n-nota 1 f’qiegħ il-paġna.

(11) COM (2005) 484 final.

(12) Patt Ewropew għas-Saħħa u l-Benesseri Mentali, Brussell, 12 u 13 ta’ Ġunju 2008.

(13) It-309 Laqgħa tal-Kunsill, EPSCO, 6 ta’ Ġunju 2011.

(14) Stqarrija għall-istampa, Folgen der Euro-Krise: Schuldenberge und psychische Erkrankungen, (Il-konsegwenzi tal-kriżi tal-euro: id-dejn kbir u l-mard mentali), is-Servizz tal-Istampa tal-PE 25.6.2012 (mhux disponibbli bil-Malti).

(15) Rapport dwar is-Saħħa 2011, Betriebskrankenkassen (BKK), il-Ġermanja.

(16) Health and Safety Executive, http://www.hse.gov.uk/

(17) Aġenzija Ewropea għas-Saħħa u s-Sigurtà fuq il-Post tax-Xogħol, Bilbao/Spanja.

(18) ĠU C 351, 15.11.2012, p. 45–51.

(19) Ara d-dettalji provduti mill-Bundespsychotherapeutenkammer, il-Ġermanja, http://www.bptk.de/presse/zahlen-fakten.html (ikkonsultat fil-15 ta’ Awwissu 2012).

(20) ĠU C 351, 15.11.2012, p. 6–11

(21) Arbeitsgemeinschaft Psychiatrie der AOLG – Bericht für die Gesundheitsministerkonferenz der Länder in Deutschland 2012 (Konsorzju dwar il-psikjatrija tal-AOLG – Rapport għall-konferenza reġjonali tal-ministru tas-saħħa li saret il-Ġermanja fl-2012), 15 ta’ Marzu 2012, p. 20.

(22) ĠU C 51, 17.2.2011, p. 55–58.

(23) Opinjoni tal-assoċjazzjoni tal-Kontaktgespräches Psychiatrie (forum ta’ diskussjoni tal-psikjatrija) dwar il-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Dirttijiet tal-Persuni b’Diżabilità, Freiburg/Berlin/Stuttgart, 15 ta’ Mejju 2012.

(24) Sezzjoni 74, V u sezzjoni 28, IX tal-Kodiċi Soċjali (għal persuni b’diżabilità jew f’riskju ta’ diżabilità). L-impjegat jiftiehem mat-tabib tiegħu dwar pjan ta’ integrazzjoni li jikkorrespondi mal-progress tal-irkupru tal-impjegat. Iċ-ċertifikat tat-tabib jinkludi pjan ta’ reintegrazzjoni u fejn possibbli previżjoni ta’ meta l-impjegat huwa mistenni jerġa’ jkun kapaċi jaħdem. Min iħaddem u l-kumpanija tal-assigurazzjoni għandhom jagħtu l-qbil tagħhom qabel ma jibda l-proċess. L-impjegati jkomplu jirċievu l-benefiċċju tal-mard mill-assigurazzjoni għall-mard tagħhom jew indennizz temporanju mis-sistema ta’ pensjoni.