Proposta għal DEĊIŻJONI TAL-KUNSILL dwar l-iffirmar, f'isem l-Unjoni Ewropea, u l-applikazzjoni proviżorja tal-Ftehim ta' Assoċjazzjoni bejn l-Unjoni Ewropea u l-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika u l-Istati Membri tagħhom, minn naħa, u r-Repubblika tal-Moldova, min-naħa l-oħra /* COM/2014/0157 final - 2014/0087 (NLE) */





MEMORANDUM TA’ SPJEGAZZJONI 1. KUNTEST TAL-PROPOSTA/SFOND Il-proposta mehmuża tikkostitwixxi l-istrument ġuridiku dwar l-iffirmar u l-applikazzjoni provviżorja tal-Ftehim ta' Assoċjazzjoni bejn l-Unjoni Ewropea u l-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika u l-Istati Membri tagħhom, minn naħa waħda, u r-Repubblika tal-Moldova, min-naħa l-oħra. Billi l-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika (KEEA) hija Parti fil-Ftehim, tapplika proċedura separata għall-iffirmar u l-konklużjoni ta’ dan il-Ftehim mill-Kummissjoni f’isem il-KEEA. Ir-relazzjonijiet bejn l-Unjoni Ewropea (UE) u r-Repubblika tal-Moldova bħalissa huma bbażati fuq il-Ftehim ta' Sħubija u Kooperazzjoni li daħal fis-seħħ f'Lulju 1998. In-negozjati tal-Ftehim ta' Assoċjazzjoni ambizzjuż u komprensiv bejn l-UE u r-Repubblika tal-Moldova tnieda f'Jannar 2010. F’Jannar 2012, l-UE u r-Repubblika tal-Moldova nedew ukoll in-negozjati dwar iż-Żona ta’ Kummerċ Ħieles Approfondita u Komprensiva (DCFTA) parti, bħala element ewlieni, tal-Ftehim ta’ Assoċjazzjoni. Il-Ftehim ta’ Assoċjazzjoni għandu l-għan li jaċċellera l-approfondiment tar-relazzjonijiet politiċi u ekonomiċi bejn ir-Repubblika tal-Moldova u l-UE, kif ukoll biex javvanza l-integrazzjoni ekonomika gradwali tar-Repubblika tal-Moldova fis-suq intern tal-UE f’oqsma magħżula, fost l-oħrajn permezz tad-DCFTA, bħala parti integrali tal-Ftehim. Il-Ftehim huwa mod konkret biex jiġu sfruttati d-dinamiċi fir-relazzjonijiet bejn l-UE u l-Moldova, li jiffokaw fuq l-appoġġ għar-riformi ewlenin, għall-irkupru u t-tkabbir ekonomiku, il-governanza u l-kooperazzjoni f'setturi differenti. Il-Ftehim jikkostitwixxi wkoll aġenda ta' riforma għar-Repubblika tal-Moldova, ibbażata fuq programm komprensiv ta' approssimizzazzjoni tal-leġiżlazzjoni tar-Repubblika tal-Moldova lejn in-normi u l-istandards tal-UE, li s-sħab kollha tar-Repubblika tal-Moldova huma mistiedna jallinjaw ruħhom magħha u jiffukaw l-assistenza tagħhom. L-assistenza futura tal-UE lir-Repubblika tal-Moldova hija marbuta mal-aġenda ta' riforma kif toħroġ mill-Ftehim. Fid-dawl tat-tħejjija u l-iffaċilitar tal-implimentazzjoni tal-Ftehim ta’ Assoċjazzjoni, titħejja Aġenda ta’ Assoċjazzjoni. Wara l-15-il seduta plenarja f'Marzu 2013 u s-seba' sessjoni tad-DCFTA f’Ġunju 2013, l-UE u r-Repubblika tal-Moldova ffinalizzaw in-negozjati dwar il-Ftehim ta’ Assoċjazzjoni. Fid-29 ta’ Novembru 2013, l-Unjoni Ewropea u r-Repubblika tal-Moldova inizjalaw it-test tal-Ftehim ta’ Assoċjazzjoni, inkluża l-parti tad-DCFTA. Skont l-Artikolu 465 tal-Ftehim ta’ Assoċjazzjoni, huwa previst li jiġu applikati provviżorjament partijiet tal-Ftehim. L-applikazzjoni proviżorja hija prevista fid-dawl taż-żamma ta' interessi ekonomiċi u valuri komuni f'ekwilibriju, u r-rieda komuni tal-UE u r-Repubblika tal-Moldova biex jibdew jimplimentaw u jinfurzaw il-partijiet eleġibbli tal-Ftehim sabiex javvanzaw impatt ta' riforma bikrija dwar kwistjonijiet speċifiċi għas-settur qabel il-konklużjoni tal-Ftehim. 2. RIŻULTATI TAN-NEGOZJATI Il-Kunsill ġie regolarment infurmat u kkonsultat fil-Gruppi ta’ Ħidma tal-Kunsill rilevanti, b'mod partikolari fil-COEST u l-Kumitat tal-Politika Kummerċjali (it-TPC), fl-istadji kollha tan-negozjati. Il-Kummissjoni tikkunsidra li l-għanijiet stabbiliti mill-Kunsill fid-direttivi tiegħu ta’ negozjati nkisbu u li l-abbozz ta’ Ftehim ta’ Assoċjazzjoni huwa aċċettabbli għall-Unjoni. Il-kontenut finali tal-Ftehim ta’ Assoċjazzjoni jista' jitqassar kif ġej: Il-Ftehim jistabbilixxi assoċjazzjoni bejn l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha, minn naħa, u r-Repubblika tal-Moldova, min-naħa l-oħra. Dan jikkostitwixxi stadju ġdid fl-iżvilupp tar-relazzjonijiet kuntrattwali bejn l-UE u r-Repubblika tal-Moldova, bil-għan li l-assoċjazzjoni politika u l-integrazzjoni ekonomika jwittu t-triq għal aktar żviluppi progressivi. L-għanijiet ġenerali tal-assoċjazzjoni jiffokaw fuq il-promozzjoni ta' tqarrib gradwali bejn il-partijiet fuq il-bażi ta’ valuri komuni; it-tisħiħ tal-qafas għal djalogu politiku msaħħaħ; il-promozzjoni, iż-żamma u t-tisħiħ tal-paċi u l-istabbiltà fid-dimensjonijiet reġjonali u internazzjonali; l-istabbiliment ta' kundizzjonijiet għal relazzjonijiet ekonomiċi u kummerċjali msaħħa li jwassal għall-integrazzjoni ekonomika gradwali tar-Repubblika tal-Moldova fis-suq intern tal-UE f’oqsma magħżula; titjib fil-kooperazzjoni fil-ġustizzja, il-libertà u s-sigurtà bil-għan li jissaħħu l-istat tad-dritt u r-rispett għad-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u l-istabbiliment ta' kundizzjonijiet għal żieda fil-kooperazzjoni mill-qrib f’oqsma oħra ta’ interess reċiproku. Il-Prinċipji Ġenerali ta’ dan il-Ftehim jinkludu sett speċifiku ta’ “elementi essenzjali”, li l-ksur tagħhom minn waħda mill-Partijiet jista’ jagħti lok għal miżuri speċifiċi taħt il-Ftehim, inkluż is-sospensjoni tad-drittijiet u l-obbligi. Dawn l-elementi huma; ir-rispett lejn il-prinċipji demokratiċi, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali kif definiti fi strumenti internazzjonali rilevanti; ir-rispett għall-istat tad-dritt; u l-ġlieda kontra l-proliferazzjoni tal-armi tal-qerda tal-massa, materjali relatati u l-mezzi ta’ kunsinna tagħhom. Prinċipji Ġenerali oħrajn tal-Ftehim jirreferu għall-prinċipji ta’ ekonomija tas-suq ħieles, il-governanza tajba, il-ġlieda kontra l-korruzzjoni, il-ġlieda kontra l-kriminalità tranżnazzjonali organizzata u t-terroriżmu, il-promozzjoni tal-iżvilupp sostenibbli u l-multilateriżmu effettiv. Il-Ftehim jistabbilixxi l-miri ta’ djalogu politiku msaħħaħ li jippromwovu konverġenza gradwali fuq kwistjonijiet barranin u ta’ sigurtà. Il-Ftehim jipprovdi għal djalogu u kooperazzjoni dwar ir-riformi domestiċi abbażi tal-prinċipji komuni stabbiliti mill-Partijiet. Hemm ukoll dispożizzjonijiet għal djalogu u kooperazzjoni intensifikati dwar il-politika estera u ta’ sigurtà, inkluża l-Politika ta’ Sigurtà u ta’ Difiża Komuni, għall-promozzjoni tal-paċi u l-ġustizzja internazzjonali billi jiġi implimentat l-Istatut ta’ Ruma tal-Qorti Kriminali Internazzjonali, u għal sforzi konġunti fuq il-ġlieda kontra t-terroriżmu, kontra l-proliferazzjoni u d-diżarmament u l-kontroll tal-armi. Il-Ftehim itenni wkoll l-impenn tal-Partijiet lejn soluzzjoni sostenibbli għall-kwistjoni Transnistrijana, b’rispett sħiħ għas-sovranità u l-integrità territorjali tar-Repubblika tal-Moldova kif ukoll lejn l-iffaċilitar tar-riabilitazzjoni wara l-kunflitti b’mod konġunt. Fil-qasam tal-ġustizzja, il-libertà u s-sigurtà, dan il-Ftehim jagħti attenzjoni partikolari lejn l-istat tad-dritt u l-funzjonament effettiv tal-istituzzjonijiet fl-oqsma tal-infurzar tal-liġi u l-amministrazzjoni tal-ġustizzja. Il-Ftehim jistabbilixxi l-qafas għal kooperazzjoni dwar il-migrazzjoni, il-kenn politiku u l-ġestjoni tal-fruntieri, dwar il-ħarsien tad-dejta personali, il-ħasil tal-flus u t-terroriżmu u dwar il-politika kontra d-drogi. Dan il-Ftehim fih dispożizzjonijiet dwar il-moviment tal-persuni, inkluż dwar ir-riammissjoni, dwar l-iffaċilitar tal-viża u dwar passi gradwali lejn reġim ħieles mill-viżi fiż-żmien dovut sakemm il-kundizzjonijiet relevanti għal mobilità ġestita tajjeb u sigurtà jkunu f’posthom. L-impenn tal-ġlieda kontra l-kriminalità, il-korruzzjoni u attivitajiet illegali oħra u aktar żvilupp tal-kooperazzjoni ġudizzjarja fi kwistjonijiet ċivili u kriminali huwa kopert ukoll — permezz tal-użu sħiħ ta’ strumenti internazzjonali u bilaterali rilevanti. Il-Ftehim ta' Assoċjazzjoni jipprevedi wkoll firxa wiesgħa ta' kooperazzjoni fis-settur, billi jiffoka fuq l-appoġġ għar-riformi ewlenin, l-irkupru ekonomiku u t-tkabbir, il-governanza u l-kooperazzjoni tas-settur fi 28 qasam, bħal: ir-riforma tal-amministrazzjoni pubblika, il-ġestjoni tal-finanzi pubbliċi, l-enerġija, it-trasport, il-protezzjoni u l-promozzjoni ambjentali, il-kooperazzjoni industrijali u l-kooperazzjoni tal-intrapriżi żgħar u medji, il-politiki soċjali, il-protezzjoni tal-konsumatur, l-agrikoltura u l-iżvilupp rurali, il-kooperazzjoni transkonfinali u reġjonali, l-edukazzjoni, it-taħriġ, il-kooperazzjoni tas-servizz ċivili u ż-żgħażagħ kif ukoll il-kooperazzjoni kulturali. F’dawn l-oqsma kollha, it-titjib fil-kooperazzjoni jibda mill-bażi ta’ oqfsa attwali, kemm bilaterali kif ukoll multilaterali, bil-għan ta’ aktar djalogu sistematiku u skambju ta’ informazzjoni u prattiki tajba. Element kruċjali għall-partijiet ta' kooperazzjoni tal-Ftehim huwa menù komprensiv ta' approssimazzjoni gradwali stabbilit fl-annessi mal-Ftehim. Skedi speċifiċi għall-approssimazzjoni u l-implimentazzjoni mir-Repubblika tal-Moldova ta' partijiet magħżula mill-acquis tal-UE se jipprovdu fokus għal kooperazzjoni li tibqa' għaddejja, u se jifformaw il-qalba tar-riforma domestika u l-aġenda ta' modernizzazzjoni tar-Repubblika tal-Moldova. Il-Ftehim jinkludi qafas istituzzjonali aġġornat li jinkludi forums fuq il-kooperazzjoni u d-djalogu. Rwoli speċifiċi ta’ teħid ta’ deċiżjonijiet huma previsti għal Kunsill ta’ Assoċjazzjoni, u b'delegazzjoni għal Kumitat ta’ Assoċjazzjoni, li jista’ wkoll jiltaqa’ f’konfigurazzjoni speċifika biex jindirizza kwistjonijiet kummerċjali. Huma previsti wkoll forums għas-soċjetà ċivili u l-kooperazzjoni parlamentari. Il-Ftehim jinkludi wkoll dispożizzjonijiet dwar il-monitoraġġ, l-approssimazzjoni, it-twettiq tal-obbligi u s-soluzzjoni tat-tilwim (inkluż dispożizzjonijiet separati għal kwistjonijiet relatati mal-kummerċ). Fir-rigward tal-parti tal-Ftehim dwar id-DCFTA, il-Kummissjoni laħqet l-għanijiet stabbiliti fid-direttivi ta' negozjati għall-iżmantellament tad-dazji ta' importazzjoni sostanzjalment minn fuq il-kummerċ kollu, filwaqt li jiġi pprovdut qafas vinkolanti qawwi biex ma tibqa' l-ebda miżura arbitrarja li tirrestrinġi n-negozju, inklużi d-dazji tal-esportazzjoni u r-restrizzjonijiet tal-esportazzjoni kwantitattivi. Id-DCFTA tipprevedi dispożizzjonijiet speċifiċi, marbuta biż-żmien għal prodotti u kwistjonijiet sensittivi, speċjalment permezz ta’ perjodi ta’ tranżizzjoni, kwoti tariffarji magħżula, u mekkaniżmu ta’ kontra l-evażjoni għall-prodotti agrikoli sensittivi. F'termini tal-ostakli tekniċi għall-kummerċ, ir-Repubblika tal-Moldova se tadatta progressivament l-istandards u r-regolamenti tekniċi tagħha ma' dawk tal-UE. In-negozjati għal Ftehim dwar il-Valutazzjoni tal-Konformità u l-Aċċettazzjoni ta' Prodotti Industrijali (ACAA) se jiżguraw li f'setturi speċifiċi, il-leġiżlazzjoni Moldovjana u s-sistemi ta' sorveljanza tas-suq se jkunu konformi ma' dawk tal-UE, ħalli l-kummerċ bejn il-Partijiet iseħħ bl-istess kundizzjonijiet bħal bejn l-Istati Membri tal-UE. Fir-rigward tal-kummerċ tal-annimali, xtieli u l-prodotti tagħhom, id-DCFTA se tipprovdi għall-allinjament tal-leġiżlazzjoni sanitarja, fitosanitarja u dwar il-benessri tal-annimali tal-Moldova mal-leġiżlazzjoni SPS u dwar il-benessri tal-annimali tal-UE biex jiġi ffaċilitat aktar il-kummerċ. Id-DCFTA se tiżgura l-istabbiliment ta’ mekkaniżmu ta’ konsultazzjoni biex jiġi solvut malajr it-tfixkil marbut mal-SPS, inklużi allerta rapida speċifika u sistema ta’ twissija bikrija għal emerġenzi veterinarji u fitosanitarji. Filwaqt li jibni fuq il-kooperazzjoni ta' bħalissa dwar il-materji doganali, il-Protokoll dwar l-għajnuna amministrattiva reċiproka fil-materji doganali jipprovdi qafas ġuridiku aqwa biex tiġi żgurata l-applikazzjoni korretta tal-leġiżlazzjoni doganali u l-ġlieda kontra l-frodi tad-dwana. Fir-rigward tal-istabbiliment, id-DCFTA tipprovdi għal trattament nazzjonali u l-aktar trattament nazzjonali favorit għall-kumpaniji, soġġett għal riservazzjonijiet limitati. Fir-rigward tal-kummerċ fis-servizzi, id-DCFTA tipprevedi aċċess wiesgħa għas-suq, kif ukoll il-possibilità li jiġi liberalizzat aktar l-aċċess għas-suq, inkluż bħala riżultat tal-approssimazzjoni mir-Repubblika tal-Moldova mal-acquis tal-UE fl-oqsma finanzjarji, tat-telekomunikazzjoni/tal-kummerċ elettroniku, postali u tal-kurrier, u servizzi tat-trasport marittimu internazzjonali. Id-DCFTA se tipprovdi livelli għolja ta' protezzjoni għall-Indikazzjonijiet Ġeografiċi (Geographical Indications, GIs) agrikoli kollha tal-UE, mhux biss dawk relatati mal-inbejjed u l-ispirti, u kull prodott ġdid miżjud mal-lista ta' GIs protetti. Il-Ftehim jinkludi d-dispożizzjonijiet tal-Ftehim bejn l-UE u r-Repubblika tal-Moldova dwar l-Indikazzjonijiet Ġeografiċi li daħal fis-seħħ fl-1 ta’ April 2013, inklużi l-Annessi tiegħu. Dan jipprevedi mekkaniżmu li jippermetti l-protezzjoni sħiħa ta’ indikazzjonijiet ġodda li jistgħu jiżdiedu mal-Ftehim dwar l-Indikazzjonijiet Ġeografiċi qabel ma jidħol fis-seħħ il-Ftehim ta’ Assoċjazzjoni. Barra minn hekk, id-DCFTA tinkludi dispożizzjonijiet dwar id-drittijiet tal-awtur, id-disinni (inklużi dawk li mhumiex irreġistrati), u l-privattivi li jikkomplementaw u jaġġornaw il-Ftehim TRIPS u tinkludu dispożizzjonijiet għall-infurzar tal-IPRs ibbażati fuq ir-regoli interni tal-UE. F'termini ta' integrazzjoni tas-swieq tal-akkwist pubbliku, id-DFCTA se tippermetti l-aċċess tar-Repubblika tal-Moldova, Membru li mhux fiż-ŻEE, għas-suq tal-akkwist pubbliku tal-UE, wara perjodu ta' tranżizzjoni li matulu r-Repubblika tal-Moldova se tqarreb għall-leġiżlazzjoni kurrenti u futura tal-UE fl-akkwist pubbliku. Aċċess ulterjuri għas-suq tal-akkwist tal-UE għal offerti taħt il-limiti ta’ valur jista' jiġi diskuss ladarba l-approssimazzjoni tkun tlestiet b’suċċess. Minħabba f'hekk, il-fornituri tal-prodotti u tas-servizzi se jkollhom aċċess reċiproku għas-swieq tal-akkwist pubbliku, ħlief għas-settur tad-difiża. Permezz tad-DCFTA, ir-Repubblika tal-Moldova se tiżgura l-implimentazzjoni ta’ liġijiet komprensivi dwar il-kompetizzjoni, tiżgura l-implimentazzjoni effettiva tal-prinċipji ta’ kompetizzjoni mingħajr xkiel u ġġiegħel lill-monopolji tal-Istat, l-impriżi tal-Istat jew intrapriżi fdati bi drittjiet speċjali jew esklussivi, iħarsu dawk il-liġijiet tal-kompetizzjoni. It-taqsima dwar is-sussidji hija partikolarment sinifikanti għaliex fiha l-impenn min-naħa tar-Repubblika tal-Moldova li tadotta sistema interna għall-kontroll tal-għajnuna mill-Istat simili għal dik tal-UE, u li twaqqaf awtorità operattiva indipendenti li jkollha kontroll fuq l-għajnuna mill-Istat. Dwar kwistjonijiet tal-enerġija relatati mal-kummerċ, id-DCFTA tintroduċi dispożizzjonijiet vinkolanti fuq l-ipprezzar, inkluża l-projbizzjoni tal-ipprezzar doppju, fuq it-tranżitu bla tfixkil ta’ prodotti tal-enerġija bil-għan li tiġi żgurata s-sigurtà tal-provvista, fuq l-indipendenza tal-awtoritajiet regolatorji fil-qasam tal-enerġija, u tiċċara r-relazzjoni mal-impenji tal-Moldova skont it-Trattat dwar il-Komunità tal-Enerġija. L-impenji biex jitfittex l-iżvilupp sostenibbli fil-kummerċ u biex jiġu rispettati l-impenji multilaterali f’dan ir-rigward huma previsti, filwaqt li jiġi żgurat id-dritt li jiġu regolati l-livelli proprji ta’ protezzjoni tal-ambjent domestiku u tax-xogħol. Id-DCFTA tinkludi impenn biex tiġi evitata r-rinunzja jew id-deroga minn standards bħal dawn b’mod li jaffettwa l-kummerċ jew l-investiment bejn il-partijiet. Proċeduri ta' soluzzjoni effikaċi bbażati fuq il-mudell tal-Qbil dwar Soluzzjoni tat-Tilwim tad-WTO se jipprovdu soluzzjoni aktar malajr għat-tilwimiet kummerċjali bilaterali, inkluż billi l-parti affettwata tkun tista' timponi sanzjonijiet proporzjonati, bi proċeduri jerġa' iktar imħaffa għal tilwimiet urġenti dwar kwistjonijiet tal-enerġija marbuta mal-kummerċ. Intlaħaq ukoll qbil fuq dispożizzjonijiet speċifiċi dwar it-trasparenza u d-djalogu mas-soċjetà ċivili u l-partijiet interessati biex tiġi żgurata n-natura konsultattiva, miftuħa u prevedibbli tat-tfassil tal-politika fl-oqsma relatati mal-kummerċ. Barra minn hekk, id-DCFTA fiha dixxiplini li jiffaċilitaw it-tmexxija u l-valutazzjoni tal-proċessi ta' approssimazzjoni fl-oqsma relatati mal-kummerċ. L-integrazzjoni ekonomika mill-qrib tar-Repubblika tal-Moldova mal-UE permezz tad-DCFTA se tkun stimulant qawwi għat-tkabbir ekonomiku tal-pajjiż. Bħala element ewlieni tal-Ftehim ta’ Assoċjazzjoni, id-DCFTA ser toħloq opportunitajiet ta’ negozju kemm fl-UE kif ukoll fir-Repubblika tal-Moldova u ser tippromwovi l-modernizzazzjoni ekonomika reali u l-integrazzjoni mal-UE. Standards ogħla ta’ prodotti, servizzi aħjar liċ-ċittadini, u fuq kollox is-setgħa tar-Repubblika tal-Moldova li tikkompeti b’mod effettiv fis-swieq internazzjonali għandhom ikunu r-riżultat ta’ dan il-proċess. 3. L-ELEMENTI ĠURIDIĊI TAL-PROPOSTA Min-naħa tal-Unjoni, il-bażi ġuridika għall-firma u l-applikazzjoni provviżorja ta' dan il-Ftehim huwa l-Artikolu 217, flimkien mal-Artikolu 218(5) u t-tieni subparagrafu tal-Artikolu 218(8), kif ukoll l-Artikolu 218(7) tat-TFUE. Japplika strument ġuridiku separat għall-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika. Il-proposta mehmuża tikkostitwixxi strument ġuridiku għall-firma u l-applikazzjoni provviżorja tal-Ftehim ta' Assoċjazzjoni. Fid-dawl tar-riżultati msemmija hawn fuq tan-negozjati, il-Kummissjoni tipproponi li l-Kunsill jiddeċiedi li l-Ftehim ta’ Assoċjazzjoni bejn l-Unjoni Ewropea u l-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika u l-Istati Membri tagħhom, minn naħa waħda, u r-Repubblika tal-Moldova, min-naħa l-oħra, għandu jiġi ffirmat f’isem l-Unjoni u jistabbilixxi l-ħatra tal-persuna/i bis-setgħa xierqa biex tiffirma/jiffirmaw f’isem l-Unjoni. Il-proposta tipprevedi li partijiet tal-Ftehim se jiġu applikati provviżorjament mill-Unjoni mingħajr ma dawn jippreġudikaw l-allokazzjoni tal-kompetenzi skont it-Trattati. Il-fatt li l-Kummissjoni bagħtet il-proposta tagħha bħala ftehim bejn l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha u r-Repubblika tal-Moldova huwa marbut mal-ħolqien inizjali ta' dan il-Ftehim skont ir-regoli tat-Trattat qabel id-dħul fis-seħħ tat-Trattat ta' Lisbona. 2014/0087 (NLE) Proposta għal DEĊIŻJONI TAL-KUNSILL dwar l-iffirmar, f'isem l-Unjoni Ewropea, u l-applikazzjoni proviżorja tal-Ftehim ta' Assoċjazzjoni bejn l-Unjoni Ewropea u l-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika u l-Istati Membri tagħhom, minn naħa, u r-Repubblika tal-Moldova, min-naħa l-oħra IL-KUNSILL TAL-UNJONI EWROPEA, Wara li kkunsidra t-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea, u b’mod partikolari l-Artikolu 217, flimkien mal-Artikolu 218(5) u t-tieni subparagrafu tal-Artikolu 218(8) tiegħu, kif ukoll l-Artikolu 218(7) tiegħu, Wara li kkunsidra l-proposta mill-Kummissjoni Ewropea, Billi: (1) Fil-15 ta' Ġunju 2009, il-Kunsill awtorizza lill-Kummissjoni tiftaħ negozjati mal-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika għall-konklużjoni ta' Ftehim ġdid bejn l-Unjoni Ewropea u l-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika biex jieħu post il-Ftehim ta' Sħubija u Kooperazzjoni. (2) Filwaqt li titqies ir-relazzjoni storikament viċina u r-rabtiet li progressivament joqorbu lejn xulxin bejn il-Partijiet, kif ukoll ix-xewqa tagħhom li jsaħħu u jwessgħu r-relazzjonijiet b'mod ambizzjuż u innovattiv, in-negozjati dwar il-Ftehim ta' Assoċjazzjoni ġew iffinalizzati b'suċċess bl-inizjalar tal-Ftehim fid-29 ta' Novembru 2013. (3) Għalhekk, il-Ftehim għandu jiġi ffirmat f'isem l-Unjoni u jiġi applikat fuq bażi provviżorja skont l-Artikolu 465 tiegħu, sakemm jiġi konkluż iktar 'il quddiem. (4) L-Artikolu 465 tal-Ftehim jistipula l-applikazzjoni provviżorja tal-Ftehim qabel ma jidħol fis-seħħ, (5) Skont l-Artikolu 218(7) tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea, ikun opportun li l-Kunsill jawtorizza lill-Kummissjoni biex tapprova l-modifiki li jridu jiġu adottati mis-Sottokumitat dwar l-Indikazzjonijiet Ġeografiċi skont l-Artikolu 306 tal-Ftehim, (6) Huwa xieraq li jiġu stabbiliti l-proċeduri rilevanti għall-ħarsien tal-Indikazzjonijiet Ġeografiċi li jingħataw ħarsien skont il-Ftehim. (7) Il-Ftehim ma għandux jiġi interpretat bħala wieħed li jagħti xi drittijiet jew li jimponi xi obbligi li jistgħu jitqajmu direttament fil-qrati u t-tribunali tal-Unjoni jew tal-Istati Membri ADOTTA DIN ID-DEĊIŻJONI: Artikolu 1 L-iffirmar tal-Ftehim ta’ Kummerċ Ħieles bejn l-Unjoni Ewropea u l-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika u l-Istati Membri tagħhom, minn naħa waħda, u r-Repubblika tal-Moldova, min-naħa l-oħra (minn issa 'l quddiem "il-Ftehim"), huwa b’dan approvat f’isem l-Unjoni, suġġett għall-konklużjoni ta' dak il-Ftehim. It-test tal-Ftehim li għandu jiġi ffirmat huwa mehmuż ma’ din id-Deċiżjoni. Artikolu 2 Is-Segretarjat Ġenerali tal-Kunsill jistabbilixxi l-istrument ta' setgħat sħaħ għall-iffirmar tal-Ftehim, soġġett għall-konklużjoni tiegħu, għall-persuna/persuni)indikata/indikati min-negozjatur tal-Ftehim. Artikolu 3 1. Sakemm jidħol fis-seħħ, skont l-Artikolu 465 tal-Ftehim u suġġett għan-notifiki previsti fih, il-partijiet li ġejjin tal-Ftehim għandhom jiġu applikati provviżorjament bejn l-Unjoni u r-Repubblika tal-Moldova: – L-Artikolu 1 – It-Titolu I; – It-Titolu II; – It-Titolu III: L-Artikoli 12-18: – It-Titolu IV: Il-Kapitoli 1, 3, 5, 9, 12, 13, il-Kapitolu 14 (bl-eċċezzjoni tal-Artikolu 77(id-disa' inċiż), il-Kapitoli 15, 16, 17, 26, u 28, kif ukoll l-Artikoli 37, 46, 57, 102 u 116. – It-Titolu V: – It-Titolu VI; – It-Titolu VII: bl-eċċezzjoni tal-Artikolu 456(1), sa fejn id-dispożizzjonijiet ta’ dan it-Titolu għandhom l-għan li jiżguraw l-applikazzjoni provviżorja ta’ dan il-Ftehim kif iddefinit f’dan il-paragrafu; – L-Annessi I sa XIII, l-Annessi XV sa XXXIV, XXXV kif ukoll il-Protokolli I sa IV. 2. Id-data minn meta l-Ftehim se jiġi applikat provviżorjament se tiġi ppubblikata f’Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea mis-Segretarjat Ġenerali tal-Kunsill. Artikolu 4 Għall-finijiet tal-Artikolu 306 tal-Ftehim, modifiki fil-Ftehim permezz ta’ deċiżjonijiet tas-Sottokumitat dwar l-Indikazzjonijiet Ġeografiċi jiġu approvati mill-Kummissjoni f’isem l-Unjoni. Fejn il-partijiet interessati ma jistgħux jilħqu ftehim wara oġġezzjonijiet marbuta ma' indikazzjoni ġeografika, il-Kummissjoni tadotta tali pożizzjoni abbażi tal-proċedura stabbilita fl-Artikolu 57(2) tar-Regolament tal-Kunsill (UE) Nru 1151/2012 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-21 ta' Novembru 2012 dwar skemi tal-kwalità għal prodotti agrikoli u oġġetti tal-ikel[1]. Artikolu 5 1. Isem protett taħt is-SottoTaqsima 3 "Indikazzjonijiet Ġeografiċi" tal-Kapitolu 9 tat-Titolu V tal-Ftehim jista’ jintuża minn kwalunkwe operatur li jikkummerċjalizza prodotti agrikoli, prodotti tal-ikel, inbejjed, inbejjed aromatizzati jew spirti li jikkonformaw mal-ispeċifikazzjoni korrispondenti. 2. Skont l-Artikolu 301 tal-Ftehim, l-Istati Membri u l-istituzzjonijiet tal-Unjoni jinfurzaw il-protezzjoni prevista fl-Artikoli 297 sa 300 tal-Ftehim inkluż fuq it-talba ta’ parti interessata. Artikolu 6 Dan il-Ftehim ma jiġix interpretat bħala li jagħti xi drittijiet jew jimponi xi obbligi li jistgħu jiġu invokati direttament quddiem il-qrati u t-tribunali tal-Unjoni jew tal-Istati Membri. Artikolu 7 Din id-Deċiżjoni tidħol fis-seħħ fil-jum wara dak tal-adozzjoni tagħha. Magħmul fi Brussell, Għall-Kunsill Il-President [1] ĠU L 343, 14.12.2012, p. 1 FTEHIM TA' ASSOĊJAZZJONI BEJN L-UNJONI EWROPEA U L-KOMUNITÀ EWROPEA TAL-ENERĠIJA ATOMIKA U L-ISTATI MEMBRI TAGĦHOM, MINN NAĦA, U R-REPUBBLIKA TAL-MOLDOVA, MIN-NAĦA L-OĦRA PREAMBOLU IR-RENJU TAL-BELĠJU, IR-REPUBBLIKA TAL-BULGARIJA, IR-REPUBBLIKA ĊEKA, IR-RENJU TAD-DANIMARKA, IR-REPUBBLIKA FEDERALI TAL-ĠERMANJA, IR-REPUBBLIKA TAL-ESTONJA, L-IRLANDA, IR-REPUBBLIKA ELLENIKA, IR-RENJU TA’ SPANJA, IR-REPUBBLIKA FRANĊIŻA, IR-REPUBBLIKA TAL-KROAZJA, IR-REPUBBLIKA TALJANA, IR-REPUBBLIKA TA’ ĊIPRU, IR-REPUBBLIKA TAL-LATVJA, IR-REPUBBLIKA TAL-LITWANJA, IL-GRAN DUKAT TAL-LUSSEMBURGU, L-UNGERIJA, IR-REPUBBLIKA TA’ MALTA, IR-RENJU TAL-PAJJIŻI L-BAXXI, IR-REPUBBLIKA TAL-AWSTRIJA, IR-REPUBBLIKA TAL-POLONJA, IR-REPUBBLIKA PORTUGIŻA, IR-RUMANIJA, IR-REPUBBLIKA TAS-SLOVENJA, IR-REPUBBLIKA SLOVAKKA, IR-REPUBBLIKA TAL-FINLANDJA, IR-RENJU TAL-ISVEZJA, IR-RENJU UNIT TAL-GRAN BRITTANNJA U L-IRLANDA TA’ FUQ, Il-Partijiet Kontraenti għat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea u t-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea, minn hawn 'il quddiem imsejħa "l-Istati Membri", L-UNJONI EWROPEA, minn hawn ’il quddiem imsejħa "l-Unjoni" jew "l-UE" u Il-KOMUNITÀ EWROPEA TAL-ENERĠIJA ATOMIKA, minn hawn ’il quddiem imsejħa "l-Euratom" minn naħa, u IR-REPUBBLIKA TAL-MOLDOVA min-naħa l-oħra, minn hawn ’il quddiem imsejħin flimkien bħala "l-Partijiet" FILWAQT LI JIKKUNSIDRAW il-valuri komuni u r-rabtiet qawwija tal-Partijiet, stabbiliti fil-passat permezz ta’ Ftehim ta’ Sħubija u Kooperazzjoni bejn il-Komunitajiet Ewropej u l-Istati Membri tagħhom, minn naħa waħda, u r-Repubblika tal-Moldova, min-naħa l-oħra, u filwaqt li jiġu żviluppati fi ħdan il-qafas tal-Politika Ewropea tal-Viċinat u s-Sħubija tal-Lvant, u filwaqt li jirrikonoxxu x-xewqa komuni tal-Partijiet li jkomplu jiżviluppaw, isaħħu u jestendu r-relazzjonijiet tagħhom; FILWAQT LI JAGĦRFU l-aspirazzjonijiet Ewropej u l-għażla Ewropea tar-Repubblika tal-Moldova; FILWAQT LI JIRRIKONOXXU li l-valuri komuni li fuqhom hi mibnija l-UE – jiġifieri d-demokrazija, ir-rispett lejn id-drittijiet tal-bniedem u tal-libertajiet fundamentali, u l-istat tad-dritt – huma wkoll fil-qalba tal-assoċjazzjoni politika u l-integrazzjoni ekonomika kif maħsuba f'dan il-Ftehim. FILWAQT LI TQIES li dan il-Ftehim mhux se jippreġudika l-iżviluppi futuri progressivi fir-relazzjonijiet bejn l-UE u r-Repubblika tal-Moldova u jħalli t-triq miftuħa għalihom; FILWAQT LI JAGĦRFU li r-Repubblika tal-Moldova bħala pajjiż Ewropew taqsam storja komuni u valuri komuni mal-Istati Membri u hija impenjata biex timplimenta u tippromwovi dawk il-valuri, li għar-Repubblika tal-Moldova jispiraw l-għażla Ewropea tagħha; FILWAQT LI JIRRIKONOXXU l-importanza tal-Pjan ta' Azzjoni tal-Politika Ewropea tal-Viċinat bejn l-UE u r-Repubblika tal-Moldova ta' Frar 2005 fit-tisħiħ tar-relazzjonijiet bejn l-UE u r-Repubblika tal-Moldova u biex tingħata għajnuna biex il-proċess ta' riforma u approssimazzjoni fir-Repubblika tal-Moldova jimxi 'l quddiem, b'hekk isir kontribut għall-integrazzjoni ekonomika gradwali u jseħħ approfondiment tal-assoċjazzjoni politika ; FILWAQT LI JIMPENJAW RUĦHOM li jsaħħu r-rispett għal-libertajiet fundamentali, id-drittijiet tal-bniedem, inklużi d-drittijiet tal-persuni li jagħmlu parti minn minoranzi, il-prinċipji demokratiċi, l-istat tad-dritt kif ukoll il-governanza tajba; FILWAQT LI JFAKKRU b’mod partikolari r-rieda tagħhom biex jippromwovu d-drittijiet tal-bniedem, id-demokrazija u l-istat tad-dritt, inkluż billi jikkooperaw għal dak l-għan fil-qafas tal-Kunsill tal-Ewropa; FILWAQT LI HUMA LESTI li jikkontribwixxu għall-iżvilupp politiku u soċjoekonomiku tar-Repubblika tal-Moldova, permezz ta’ firxa wiesgħa ta’ kooperazzjoni f’medda kbira ta’ oqsma ta’ interess komuni, inkluż fil-qasam tal-governanza tajba, il-libertà, is-sigurtà u l-ġustizzja, l-integrazzjoni kummerċjali u kooperazzjoni ekonomika mtejba, l-impjiegi u l-politika soċjali, il-ġestjoni finanzjarja, l-amministrazzjoni pubblika u r-riforma tas-servizz ċivili, il-parteċipazzjoni tas-soċjetà ċivili, il-bini tal-istituzzjonijiet, it-tnaqqis tal-faqar u l-iżvilupp sostenibbli; FILWAQT LI HUMA IMPENJATI lejn il-prinċipji u d-dispożizzjonijiet kollha tal-Karta tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni għas-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa (OSKE), partikolarment l-Att Finali ta’ Ħelsinki tal-1975 tal-Konferenza dwar is-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa u d-dokumenti konklużivi tal-Konferenzi ta’ Madrid u ta’ Vienna tal-1991 u tal-1992 rispettivament, u l-Karta ta’ Pariġi għal Ewropa Ġdida tal-1990, kif ukoll id-Dikjarazzjoni Universali tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Drittijiet tal-Bniedem tal-1948 u l-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u l-Libertajiet Fundamentali tal-1950; FILWAQT LI JFAKKRU r-rieda tagħhom li jsaħħu l-paċi u s-sigurtà internazzjonali kif ukoll jimpenjaw ruħhom fil-multilateraliżmu effettiv u s-soluzzjoni paċifika għat-tilwim, b'mod partikolari billi jikkooperaw għal dak l-għan fil-qafas tan-Nazzjonijiet Uniti (NU) u l-OSKE; FILWAQT LI JAGĦRFU l-importanza tal-parteċipazzjoni attiva tar-Repubblika tal-Moldova f’formati ta' kooperazzjoni reġjonali; BIX-XEWQA li jiżviluppaw aktar id-djalogu politiku regolari dwar kwistjonijiet bilaterali u internazzjonali ta’ intererss reċiproku, inklużi l-aspetti reġjonali, filwaqt li jqisu l-Politika Estera u ta' Sigurtà Komuni (PESK) tal-UE, inkluża l-Politika ta’ Sigurtà u ta’ Difiża Komuni (PSDK); FILWAQT LI JQISU r-rieda tal-UE li tappoġġa l-isforz internazzjonali għat-tisħiħ tas-sovranità u l-integrità territorjali tar-Repubblika tal-Moldova u biex tikkontribwixxi għall-integrazzjoni mill-ġdid tal-pajjiż; FILWAQT LI JAGĦRFU l-importanza tal-impenn tar-Repubblika tal-Moldova għal soluzzjoni vijabbli għall-konflitt Transnistrijan, u l-impenn tal-UE li tappoġġa r-riabilitazzjoni wara l-kunflitti; FILWAQT LI HUMA IMPENJATI li jipprevjenu u jiġġieldu kontra l-forom kollha ta’ kriminalità organizzata, it-traffikar tal-bnedmin u l-korruzzjoni, u li jżidu l-kooperazzjoni fil-ġlieda kontra t-terroriżmu; FILWAQT LI HUMA IMPENJATI biex japprofondixxu d-djalogu u l-kooperazzjoni tagħhom dwar il-mobilità, il-migrazzjoni, l-ażil u l-ġestjoni tal-fruntieri fi spirtu tal-qafas tal-politika tal-migrazzjoni esterna tal-UE bl-għan li jkun hemm kooperazzjoni fil-migrazzjoni legali, inkluża l-migrazzjoni ċirkolari u biex tiġi indirizzata l-migrazzjoni illegali, kif ukoll biex tiġi żgurata l-implimentazzjoni effiċjenti tal-Ftehim bejn il-Komunità Ewropea u r-Repubblika tal-Moldova dwar ir-riammissjoni ta' persuni residenti mingħajr awtorizzazzjoni; FILWAQT LI JAGĦRFU l-passi gradwali li qed jittieħdu lejn reġim ħieles mill-viża għaċ-ċittadini tar-Repubblika tal-Moldova fiż-żmien dovut, sakemm il-kundizzjonijiet għall-mobbiltà ġestita tajjeb u sigura jkunu fis-seħħ; FILWAQT LI JIKKONFERMAW li d-dispożizzjonijiet ta' dan il-Ftehim li jaqgħu fil-kamp ta' applikazzjoni tat-Titolu V tal-Parti Tlieta tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea jorbtu lir-Renju Unit u lill-Irlanda bħala Partijiet Kontraenti separati, u mhux bħala parti mill-UE, sakemm l-UE flimkien mar-Renju Unit u/jew l-Irlanda ma jinnotifikawx b'mod konġunt lir-Repubblika tal-Moldova li r-Renju Unit jew l-Irlanda huma marbutin bħala parti mill-UE f'konformità mal-Protokoll Nru 21 dwar il-pożizzjoni tar-Renju Unit u tal-Irlanda fir-rigward tal-Ispazju ta' Libertà, Sigurtà u Ġustizzja anness mat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea u mat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea. Jekk ir-Renju Unit u/jew l-Irlanda ma jibqgħux marbutin bħala parti mill-UE, f'konformità mal-Artikolu 4a ta' dak il-Protokoll, l-UE flimkien mar-Renju Unit u/jew l-Irlanda jinfurmaw minnufih lir-Repubblika tal-Moldova bi kwalunkwe bidla fil-pożizzjoni tagħhom, u f'dan il-każ jibqgħu marbutin bid-dispożizzjonijiet ta' dan il-Ftehim f'isimhom stess. L-istess japplika għad-Danimarka, f'konformità mal-Protokoll Nru 22 dwar il-pożizzjoni tad-Danimarka anness ma' dawk it-Trattati; FILWAQT LI HUMA IMPENJATI lejn il-prinċipji tal-ekonomija tas-suq ħieles u filwaqt li jikkonfermaw ir-rieda tal-UE li tikkontribwixxi għar-riformi ekonomiċi fir-Repubblika tal-Moldova; FILWAQT LI HUMA IMPENJATI li jirrispettaw il-ħtiġijiet ambjentali, inkluża l-kooperazzjoni transfruntiera fuq il-ftehimiet internazzjonali multilaterali u l-implimentazzjoni tagħhom, u li jirrispettaw il-prinċipji tal-iżvilupp sostenibbli; BIX-XEWQA li jiksbu integrazzjoni ekonomika gradwali fis-suq intern tal-UE kif stipulat f’dan il-Ftehim, fost l-oħrajn, permezz ta’ Żona ta’ Kummerċ Ħieles Approfondita u Komprensiva (DCFTA), bħala parti integrali ta’ dan il-Ftehim; FILWAQT LI HUMA LESTI li joħolqu Żona ta’ Kummerċ Ħieles Approfondita u Komprensiva, li se tipprovdi għal approssimazzjoni regolatorja estensiva u liberalizzazzjoni tal-aċċess għas-suq, b’konformità mad-drittijiet u l-obbligi li jirriżultaw mis-sħubija tal-Partijiet mal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (WTO) u l-applikazzjoni trasparenti ta' dawk id-drittijiet u l-obbligi; FILWAQT LI JEMMNU li dan il-Ftehim se joħloq klima ġdida għar-relazzjonijiet ekonomiċi bejn il-Partijiet, u fuq kollox għall-iżvilupp tal-kummerċ u l-investiment u se jistimola l-kompetizzjoni, fatturi li huma kruċjali għar-ristrutturar ekonomiku u l-modernizzazzjoni; FILWAQT LI HUMA IMPENJATI li jtejbu s-sigurtà tal-provvista tal-enerġija, li jiffaċilitaw l-iżvilupp ta’ infrastruttura xierqa, ikabbru l-integrazzjoni tas-suq u l-approssimazzjoni regolatorja mal-elementi ewlenin tal-acquis tal-UE, u jippromwovu l-effiċjenza tal-enerġija u l-użu ta’ sorsi ta’ enerġija rinnovabbli; FILWAQT LI JIRRIKONOXXU l-ħtieġa ta' kooperazzjoni msaħħa fil-qasam tal-enerġija, u l-impenn tal-Partijiet li jimplimentaw it-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità tal-Enerġija ("it-Trattat dwar il-Komunità tal-Enerġija"); FILWAQT LI HUMA LESTI li jtejbu l-livell tas-sigurtà tas-saħħa pubblika u l-protezzjoni tas-saħħa tal-bniedem bħala prekundizzjoni għall-iżvilupp sostenibbli u t-tkabbir ekonomiku; FILWAQT LI HUMA IMPENJATI li jsaħħu l-kuntatti bejn in-nies, inkluż permezz tal-kooperazzjoni u l-iskambji fl-oqsma tar-riċerka u l-iżvilupp, l-edukazzjoni u l-kultura; FILWAQT LI HUMA IMPENJATI li jħeġġu l-kooperazzjoni transfruntiera u interreġjonali, fl-ispirtu ta’ relazzjonijiet tajba mal-viċinat; FILWAQT LI JIRRIKONOXXU l-impenn tar-Repubblika tal-Moldova li tqarreb progressivament il-leġiżlazzjoni tagħha fis-setturi rilevanti ma’ dik tal-UE, u biex timplimentaha b’mod effettiv; FILWAQT LI JIRRIKONOXXU l-impenn tar-Repubblika tal-Moldova biex tiżviluppa l-infrastruttura amministrattiva u istituzzjonali tagħha sa fejn ikun meħtieġ biex jiġi infurzat dan il-Ftehim; FILWAQT LI JIKKUNSIDRAW ir-rieda tal-UE li tipprovdi appoġġ għall-implimentazzjoni tar-riformi u li tuża l-istrumenti disponibbli kollha ta’ kooperazzjoni u għajnuna teknika, finanzjarja u ekonomika f’dak l-isforz; FTIEHMU KIF ĠEJ: ARTIKOLU 1 L-Objettivi 1. Hija b'dan stabbilita assoċjazzjoni bejn l-Unjoni u l-Istati Membri tagħha, minn naħa waħda, u r-Repubblika tal-Moldova, min-naħa l-oħra. 2. L-għanijiet ta' din l-assoċjazzjoni huma: (a) li tippromwovi assoċjazzjoni politika u integrazzjoni ekonomika bejn il-Partijiet fuq il-bażi ta' valuri komuni u rabtiet mill-qrib, inkluż billi tiżdied il-parteċipazzjoni tar-Repubblika tal-Moldova fil-politiki, il-programmi u l-aġenziji tal-UE; (b) li ssaħħaħ il-qafas għal djalogu politiku mtejjeb fl-oqsma kollha ta’ interess reċiproku, filwaqt li tipprevedi l-iżvilupp ta’ relazzjonijiet politiċi fil-qrib bejn il-Partijiet; (c) li tikkontribwixxi għat-tisħiħ tad-demokrazija u għall-istabbiltà politika, ekonomika u istituzzjonali fir-Repubblika tal-Moldova; (d) li tippromwovi, tippreserva u ssaħħaħ il-paċi u l-istabbiltà fid-dimensjonijiet reġjonali u internazzjonali, inkluż permezz ta' sforzi konġunti biex telimina s-sorsi ta’ tensjoni, issaħħaħ is-sigurtà bejn il-fruntieri, tippromwovi l-kooperazzjoni tranfruntiera u r-relazzjonijiet tajba mal-viċinat; (e) li tappoġġa u ttejjeb il-kooperazzjoni fil-qasam tal-libertà, is-sigurtà u l-ġustizzja, bl-għan li ssaħħaħ l-istat tad-dritt u r-rispett għad-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali kif ukoll fil-qasam tal-mobbiltà u l-kuntatti bejn in-nies; (f) li tappoġġa l-isforzi tar-Repubblika tal-Moldova biex tiżviluppa l-potenzjal ekonomiku tagħha permezz ta’ kooperazzjoni internazzjonali, anke permezz tat-tqarrib tal-leġiżlazzjoni tagħha ma' dik tal-UE; (g) li tistabbilixxi kundizzjonijiet għal relazzjonijiet ekonomiċi u kummerċjali mtejba lejn l-integrazzjoni gradwali tar-Repubblika tal-Moldova fis-suq intern tal-UE kif stipulat f’dan il-Ftehim, inkluż permezz tat-twaqqif ta’ Żona ta’ Kummerċ Ħieles Approfondita u Komprensiva, li se tipprovdi għat-tqarrib regolatorju estensiv u l-liberalizzazzjoni tal-aċċess għas-suq, b’konformità mad-drittijiet u l-obbligi li jirriżultaw mis-sħubija fid-WTO u l-applikazzjoni trasparenti ta' dawk id-drittijiet u l-obbligi; u (h) li tistabbilixxi l-kundizzjonijiet għall-kooperazzjoni dejjem aktar mill-qrib f’oqsma oħra ta’ interess reċiproku. TITOLU I IL-PRINĊIPJI ĠENERALI ARTIKOLU 2 1. Ir-rispett lejn il-prinċipji demokratiċi, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, kif ipproklamati fid-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem u kif definit fil-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u l-Libertajiet Fundamentali, l-Att Finali ta’ Ħelsinki tal-1975 tal-Konferenza dwar is-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa, u l-Karta ta’ Pariġi għal Ewropa Ġdida tal-1990, jiffurmaw il-bażi tal-politiki domestiċi u esterni tal-Partijiet u jikkostitwixxu element essenzjali ta’ dan il-Ftehim. Il-ġlieda kontra l-proliferazzjoni tal-armi ta' qerda massiva, il-materjali relatati u s-sistema ta' konsenja tagħhom jikkostitwixxu wkoll element essenzjali ta' dan il-Ftehim. 2. Il-Partijiet itennu l-impenn tagħhom għall-prinċipji ta’ ekonomija tas-suq ħieles, l-iżvilupp sostenibbli u l-multilateraliżmu effettiv. 3. Il-Partijiet jaffermaw mill-ġdid li jirrispettaw il-prinċipji tal-istat tad-dritt u l-governanza tajba, kif ukoll l-obbligi internazzjonali tagħhom, notevolment skont in-NU, il-Kunsill tal-Ewropa u l-OSKE. 4. Il-Partijiet jimpenjaw ruħhom li jinkoraġġixxu l-kooperazzjoni u r-relazzjonijiet tajbin mal-viċinat, inkluża l-kooperazzjoni fl-iżvilupp ta’ proġetti ta’ interess komuni, notevolment dawk relatati mal-prevenzjoni u l-ġlieda kontra l-korruzzjoni, l-attivitajiet kriminali, organizzati jew le, inklużi dawk ta’ natura transnazzjonali, u t-terroriżmu. Dak l-impenn jikkostitwixxi fattur ewlieni fl-iżvilupp tar-relazzjonijiet u l-kooperazzjoni bejn il-Partijiet u jikkontribwixxi għall-paċi u l-istabbiltà reġjonali. TITOLU II ID-DJALOGU POLITIKU U R-RIFORMA, IL-KOOPERAZZJONI FIL-QASAM TAL-POLITIKA ESTERA U TA' SIGURTÀ ARTIKOLU 3 L-għanijiet tad-djalogu politiku 1. Id-djalogu politiku dwar l-oqsma kollha ta’ interess reċiproku, inklużi kwistjonijiet esteri u ta’ sigurtà kif ukoll ir-riforma domestika, jiġi żviluppat u msaħħaħ aktar bejn il-Partijiet. Dan se jżid l-effikaċja tal-kooperazzjoni politika u jippromwovi l-konverġenza dwar kwistjonijiet esteri u ta’ sigurtà. 2. L-għanijiet tad-djalogu politiku jkunu: (a) l-approfondiment tal-assoċċjazzjoni politika u ż-żieda tal-konverġenza u l-effikaċja politika u tal-politika tas-sigurtà; (b) il-promozzjoni tal-istabbiltà u s-sigurtà internazzjonali abbażi ta’ multilateraliżmu effettiv; (c) it-tisħiħ tal-kooperazzjoni u d-djalogu bejn il-Partijiet dwar is-sigurtà internazzjonali u l-ġestjoni tal-kriżijiet, b'mod partikolari sabiex ikunu indirizzati l-isfidi globali u reġjonali u t-theddid ewlieni; (d) it-trawwim ta’ kooperazzjoni orjentata lejn ir-riżultati u prattika bejn il-Partijiet biex jinkisbu l-paċi, is-sigurtà u l-istabbiltà fuq il-kontinent Ewropew; (e) it-tisħiħ tar-rispett għall-prinċipji demokratiċi, l-istat tad-dritt u l-governanza tajba, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, inklużi d-drittijiet tal-persuni li jappartjenu għall-minoranzi, u l-kontribuzzjoni għall-konsolidazzjoni tar-riformi politiċi domestiċi; (f) l-iżvilupp ta’ djalogu u l-approfondiment tal-kooperazzjoni bejn il-Partijiet fil-qasam tas-sigurtà u d-difiża; u (g) ir-rispett u l-promozzjoni tal-prinċipji tas-sovranità u l-integrità territorjali, l-invjolabilità tal-fruntieri u l-indipendenza. ARTIKOLU 4 Ir-riforma domestika Il-Partijiet jikkooperaw fl-oqsma li ġejjin: (a) fl-iżvilupp, il-konsolidazzjoni u ż-żieda tal-istabbiltà u l-effikaċja tal-istituzzjonijiet demokratiċi u l-istat tad-dritt; (b) fl-iżgurar tar-rispett tad-drittijiet tal-bniedem u tal-libertajiet fundamentali; (c) biex jagħmlu aktar progress fir-riforma ġudizzjarja u ġuridika, biex tiġi żgurata l-indipendenza tal-ġudikatura, tissaħħaħ il-kapaċità amministrattiva tagħha u jiġu garantiti l-imparzjalità u l-effettività tal-korpi tal-infurzar tal-liġi; (d) biex ikomplu r-riforma tal-amministrazzjoni pubblika u biex jibnu servizz ċivili responsabbli, effiċjenti, trasparenti u professjonali; u (e) biex jiżguraw l-effikaċja fil-ġlieda kontra l-korruzzjoni, b’mod partikolari fid-dawl tat-titjib tal-kooperazzjoni internazzjonali fil-ġlieda kontra l-korruzzjoni, u jiżguraw l-implimentazzjoni effettiva ta’ strumenti ġuridiċi internazzjonali rilevanti, bħall-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti kontra l-Korruzzjoni tal-2003. ARTIKOLU 5 Il-politika pstera u ta’ sigurtà 1. Il-Partijiet jintensifikaw id-djalogu u l-kooperazzjoni tagħhom u jippromwovu konverġenza gradwali fil-qasam tal-politika estera u ta' sigurtà, inkluża l-Politika ta’ Sigurtà u ta’ Difiża Komuni (PSDK), u jindrizzaw b'mod partikolari kwistjonijiet ta’ prevenzjoni tal-kunflitti u l-ġestjoni tal-kriżijiet, l-istabbiltà reġjonali, id-diżarm, in-nonproliferazzjoni, il-kontroll tal-armi u l-kontroll tal-esportazzjoni. Il-kooperazzjoni tkun ibbażata fuq valuri komuni u interessi reċiproċi, u timmira lejn iż-żieda tal-konverġenza u l-effikaċja politika, bl-użu ta' fora bilaterali, internazzjonali u reġjonali. 2. Il-Partijiet jaffermaw mill-ġdid l-impenn tagħhom għall-prinċipji ta’ rispett għas-sovranità u l-integrità teritorjali, l-invjolabbiltà tal-fruntieri u l-indipendenza, kif stabbilit fil-Karta tan-Nazzjonijiet Uniti u l-Att Finali ta’ Ħelsinki tal-1975 tal-Konferenza dwar is-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa, u l-impenn tagħhom li jippromwovu dawk il-prinċipji fir-relazzjonijiet bilaterali u multilaterali tagħhom. ARTIKOLU 6 Il-Qorti Kriminali Internazzjonali 1. Il-Partijiet jaffermaw mill-ġdid li l-aktar reati serji ta’ tħassib għall-komunità internazzjonali b’mod ġenerali ma jistgħux ma jiġux puniti u li l-prosekuzzjoni effettiva tagħhom trid tiġi żgurata billi jittieħdu miżuri fil-livell nazzjonali u internazzjonali, inkluż il-Qorti Kriminali Internazzjonali (QKI). 2. Il-Partijiet iqisu li l-istabbiliment u l-funzjonament effikaċi tal-QKI jikkostitwixxu żvilupp importanti għall-paċi u l-ġustizzja internazzjonali. Il-Partijiet jaqblu li jappoġġjaw il-QKI bl-implimentazzjoni tal-Istatut ta’ Ruma tal-Qorti Kriminali Internazzjonali u l-istrumenti relatati tiegħu, filwaqt li jqisu kif xieraq iż-żamma tal-integrità tagħha. ARTIKOLU 7 Il-prevenzjoni tal-kunflitti u l-ġestjoni tal-kriżijiet Il-Partijiet itejbu l-kooperazzjoni prattika fil-prevenzjoni tal-kunflitti u l-ġestjoni tal-kriżijiet, b’mod partikolari bil-ħsieb ta’ parteċipazzjoni possibbli tar-Repubblika tal-Moldova f’operazzjonijiet ta' ġestjoni tal-kriżijiet ċivili u militari mmexxija mill-UE kif ukoll eżerċizzji u taħriġ rilevanti, fuq bażi ta’ każ b’każ u wara stedina possibbli mill-UE. ARTIKOLU 8 L-Istabbiltà reġjonali 1. Il-Partijiet jintensifikaw l-isforzi konġunti tagħhom biex jippromwovu l-istabbiltà, is-sigurtà u l-iżvilupp demokratiku fir-reġjun, u b'mod partikolari jaħdmu flimkien għas-soluzzjoni paċifika ta’ kunflitti reġjonali. 2. Il-Partijiet itennu l-impenn tagħhom għal soluzzjoni sostenibbli għall-kwistjoni Transnistrijana, b’rispett sħiħ għas-sovranità u l-integrità territorjali tar-Repubblika tal-Moldova kif ukoll biex jiffaċilitaw b'mod konġunt ir-riabilitazzjoni wara l-kunflitti. Filwaqt li r-riżoluzzjoni tal-kwistjoni Transnistrijana tinsab pendenti u mingħajr preġudizzju għall-format stabbilit ta' negozjar, din il-kwistjoni tikkostitwixxi wieħed mis-suġġetti ċentrali fuq l-aġenda tad-djalogu politiku u l-kooperazzjoni politika bejn il-Partijiet, kif ukoll id-djalogu u l-kooperazzjoni ma’ atturi internazzjonali oħra interessati. 3. Dawk l-isforzi jsegwu prinċipji komuni kondiviżi taż-żamma tal-paċi internazzjonali u s-sigurtà kif stabbiliti mill-Karta tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Att Finali ta’ Ħelsinki tal-1975 tal-Konferenza dwar is-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa u dokumenti multilaterali oħra rilevanti. ARTIKOLU 9 L-armi ta' qerda massiva 1. Il-Partijiet jikkunsidraw li l-proliferazzjoni tal-armi ta' qerda massiva (AQM) u l-mezzi tal-konsenja tagħhom, kemm għand atturi statali kif ukoll dawk mhux statali, tirrappreżenta waħda mill-aktar theddidiet serji għall-paċi u l-istabbiltà internazzjonali. Il-Partijiet għalhekk jaqblu li jikkooperaw u jikkontribwixxu għall-ġlieda kontra l-proliferazzjoni tal-AQM u l-mezzi tal-konsenja tagħhom permezz ta’ konformità sħiħa u l-implimentazzjoni nazzjonali tal-obbligi eżistenti tagħhom skont it-trattati u l-ftehimiet internazzjonali dwar id-diżarm u n-nonproliferazzjoni, u obbligi internazzjonali rilevanti. Il-Partijiet jaqblu li din id-disposizzjoni tikkostitwixxi element essenzjali ta’ dan il-Ftehim. 2. Barra minn hekk, il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw u jikkontribwixxu fil-ġlieda kontra l-proliferazzjoni tal-AQM u l-mezzi tal-konsenja tagħhom billi: (a) jieħdu passi biex jirratifikaw, jew jaderixxu, kif meħtieġ, u jimplimentaw b’mod sħiħ, l-istrumenti internazzjonali rilevanti l-oħrajn kollha; u (b) jistabbilixxu sistema effettiva ta’ kontrolli fuq l-esportazzjonijiet nazzjonali, li tikkontrolla l-esportazzjoni kif ukoll it-tranżitu tal-prodotti li huma relatati mal-AQM, inkluż il-kontroll tal-użu aħħari tal-AQM fuq it-teknoloġiji b’użu doppju, u li tinkludi sanzjonijiet effettivi għall-ksur tal-kontrolli fuq l-esportazzjoni. 3. Il-Partijiet jaqblu li jistabbilixxu djalogu politiku regolari li se jakkumpanja u jikkonsolida dawk l-elementi. ARTIKOLU 10 L-armi ħfief u ta' kalibru żgħir u l-kontroll tal-esportazzjoni tal-armi konvenzjonali 1. Il-Partijiet jirrikonoxxu li l-manifattura, it-trasferiment u ċ-ċirkolazzjoni illegali ta’ armi ħfief u ta' kalibru żgħir (SALW), inkluż il-munizzjon tagħhom, u l-akkumulazzjoni eċċessiva tagħhom, il-ġestjoni ħażina, il-ħażniet mhux assigurati sewwa u l-firxa mhux ikkontrollata tagħhom, ikomplu joħolqu theddida serja għall-paċi u s-sigurtà internazzjonali. 2. Il-Partijiet jaqblu li jsegwu u jimplimentaw bis-sħiħ l-obbligi rispettivi tagħhom li jindirizzaw il-kummerċ illegali tal-SALW, inkluż il-munizzjon tagħhom, skont il-ftehimiet internazzjonali eżistenti u r-riżoluzzjonijiet Kunsill tas-Sigurtà tan-NU, kif ukoll l-impenji tagħhom fil-qafas ta' strumenti internazzjonali oħra li huma applikabbli għal dak il-qasam, bħal pereżempju l-Programm ta' Azzjoni tan-NU biex jipprevjeni, jikkombatti u jeradika l-kummerċ illegali tal-SALW fl-aspetti kollha tagħhom. 3. Il-Partijiet jimpenjaw ruħhom li jikkooperaw u jiżguraw il-koordinazzjoni, il-kumplimentarjetà u s-sinerġija fl-isforzi tagħhom biex jiffaċċaw il-kummerċ illegali tal-SALW, inkluż il-munizzjon tagħhom u l-qerda ta’ ħażniet eċċessivi, fil-livell globali, reġjonali, subreġjonali u nazzjonali. 4. Barra minn hekk, il-Partijiet jaqblu li jkomplu jikkooperaw fil-qasam tal-kontroll tal-esportazzjoni ta’ armi konvenzjonali, fid-dawl tal-Pożizzjoni Komuni tal-Kunsill 2008/944/PESK tat-8 ta’ Diċembru 2008 li tiddefinixxi regoli komuni li jirregolaw il-kontroll ta’ esportazzjonijiet ta’ teknoloġija u tagħmir militari. 5. Il-Partijiet jaqblu li jistabbilixxu djalogu politiku regolari li jakkumpanja u jikkonsolida dawk l-impenji. ARTIKOLU 11 Il-kooperazzjoni internazzjonali fil-ġlieda kontra t-terroriżmu 1. Il-Partijiet jaqblu li jaħdmu flimkien fuq il-livelli bilaterali, reġjonali u internazzjonali biex jipprevjenu u jikkombattu t-terroriżmu skont il-liġi internazzjonali, ir-riżoluzzjonijiet rilevanti tan-NU, l-istandards internazzjonali tad-drittijiet tal-bniedem u l-liġi tar-refuġjati u dik umanitarja. 2. Għal dak l-għan huma b'mod partikolari jikkooperaw sabiex jissaħħaħ il-kunsens internazzjonali dwar il-ġlieda kontra t-terroriżmu, inkluż dwar id-definizzjoni ġuridika tal-atti terroristiċi u billi jaħdmu favur ftehim dwar il-Konvenzjoni Komprensiva dwar it-Terroriżmu Internazzjonali. 3. Il-Partijiet, fil-qafas tal-implimentazzjoni sħiħa tar-Riżoluzzjoni tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-NU 1373 (2001) u strumenti rilevanti oħra tan-NU u ta' konvenzjonijiet u strumenti internazzjonali applikabbli, jiskambjaw informazzjoni dwar organizzazzjonijiet u gruppi terroristiċi u l-attivitajiet u n-netwerks ta’ appoġġ tagħhom skont il-liġi internazzjonali u l-leġiżlazzjoni tal-Partijiet. TITOLU III IL-LIBERTÀ, IS-SIGURTÀ U L-ĠUSTIZZJA ARTIKOLU 12 L-istat tad-dritt 1. Fil-kooperazzjoni tagħhom fil-qasam tal-libertà, is-sigurtà u l-ġustizzja l-Partijiet jagħtu importanza partikolari lill-promozzjoni tal-istat tad-dritt, inklużi l-indipendenza tal-ġudikatura, l-aċċess għall-ġustizzja, u d-dritt għal proċess ġust. 2. Il-Partijiet jikkooperaw bis-sħiħ fil-funzjonament effettiv tal-istituzzjonijiet fl-oqsma tal-infurzar tal-liġi u l-amministrazzjoni tal-ġustizzja. 3. Ir-rispett tad-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali jiggwida l-kooperazzjoni kollha fil-libertà, is-sigurtà u l-ġustizzja. ARTIKOLU 13 Il-protezzjoni tad-dejta personali 1. Il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw sabiex jiżguraw livell għoli ta’ protezzjoni tad-dejta personali skont l-UE, il-Kunsill tal-Ewropa u l-istandards u l-istrumenti ġuridiċi internazzjonali. 2. Kull ipproċessar ta’ dejta personali tkun soġġetta għad-dispożizzjonijiet ġuridiċi msemmija fl-Anness I ta’ dan il-Ftehim. It-trasferiment ta’ dejta personali bejn il-Partijiet iseħħ biss jekk it-tali trasferiment ikun meħtieġ għall-implimentazzjoni, mill-awtoritajiet kompetenti tal-Partijiet, ta’ dan il-Ftehim jew ftehimiet oħra konklużi bejn il-Partijiet. ARTIKOLU 14 Il-kooperazzjoni dwar il-migrazzjoni, l-ażil u l-ġestjoni tal-fruntieri 1. Il-Partijiet jaffermaw mill-ġdid l-importanza ta’ ġestjoni konġunta tal-flussi migratorji bejn it-territorji tagħhom u jsaħħu d-djalogu komprensiv eżistenti fuq il-kwistjonijiet kollha relatati mal-migrazzjoni, inklużi l-migrazzjoni legali, il-protezzjoni internazzjonali, il-migrazzjoni illegali, il-kuntrabandu u t-traffikar tal-bnedmin. 2. Il-kooperazzjoni se tkun ibbażata fuq valutazzjoni tal-ħtiġijiet speċifiċi li titwettaq b’konsultazzjoni reċiproka bejn il-Partijiet u li tiġi implimentata skont il-leġiżlazzjoni rilevanti tagħhom li jkun hemm fis-seħħ. B'mod partikolari, din se tiffoka fuq: (a) il-kawżi fundamentali u l-konsegwenzi tal-migrazzjoni; (b) l-iżvilupp u l-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni u l-prattiki nazzjonali dwar il-protezzjoni internazzjonali, bil-ħsieb li jiġu sodisfatti d-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra dwar l-Istatus tar-Refuġjati tal-1951 u tal-Protokoll dwar l-Istatus tar-Refuġjati tal-1967 u ta' strumenti internazzjonali rilevanti oħra, u biex jiġi żgurat ir-rispett lejn il-prinċipju ta' "non‑refoulment"; (c) ir-regoli u d-drittijiet tad-dħul u l-istat tal-persuni li jkunu ammessi, it-trattament ġust u l-integrazzjoni ta’ persuni mhux ċittadini li jkunu qed jgħixu legalment f’pajjiż, l-edukazzjoni u t-taħriġ u l-miżuri kontra r-razziżmu u l-ksenofobija; (d) l-istabbiliment ta’ politika effettiva u preventiva kontra l-immigrazzjoni illegali, il-kuntrabandu ta' migranti u t-traffikar tal-bnedmin, inkluża l-kwistjoni ta’ kif ikunu miġġielda n-netwerks ta’ kuntrabandisti u traffikanti u kif jiġu protetti l-vittmi ta’ dan it-traffikar; (e) il-promozzjoni u l-faċilitazzjoni tar-ritorn tal-migranti illegali; u (f) fil-qasam tal-ġestjoni tal-fruntieri u s-sigurtà tad-dokumenti, dwar kwistjonijiet ta’ organizzazzjoni, taħriġ, l-aħjar prattiki u miżuri operazzjonali oħra kif ukoll it-tisħiħ tal-kooperazzjoni bejn l-Aġenzija Ewropea għall-Ġestjoni ta' Koperazzjoni Operazzjonali fil-Fruntieri Esterni tal-Istati Membri tal-Unjoni Ewropea (FRONTEX) u s-Servizz tal-Gwardja tal-Fruntiera tar-Repubblika tal-Moldova. 3. Il-kooperazzjoni tista’ wkoll tiffaċilita l-migrazzjoni ċirkolari għall-benefiċċju tal-iżvilupp. ARTIKOLU 15 Il-moviment tal-persuni 1. Il-Partijiet se jiżguraw l-implimentazzjoni sħiħa ta’: (a) il-Ftehim bejn il-Komunità Ewropea u r-Repubblika tal-Moldova dwar ir-riammissjoni ta' persuni li jirrisjedu mingħajr awtorizzazzjoni, li daħal fis-seħħ fl-1 ta’ Jannar 2008; kif ukoll (b) il-Ftehim bejn il-Komunità Ewropea u r-Repubblika tal-Moldova dwar l-iffaċilitar tal-ħruġ ta’ viżi, li daħal fis-seħħ fl-1 ta’ Jannar 2008, kif emendat fis-27 ta' Ġunju 2012. 2. Il-Partijiet jagħmlu l-almu tagħhom biex itejbu l-mobbiltà taċ-ċittadini u jieħdu passi gradwali lejn l-objettiv komuni ta’ reġim ħieles mill-viża fi żmien debitu, sakemm il-kundizzjonijiet għal mobilità ġestita tajjeb u sigura, stabbiliti fil-Pjan ta’ Azzjoni dwar il-Liberalizzazzjoni tal-Viża, huma fis-seħħ. ARTIKOLU 16 Il-prevenzjoni u l-ġlieda kontra l-kriminalità organizzata, il-korruzzjoni u attivitajiet illegali oħra 1. Il-Partijiet jikkooperaw dwar il-prevenzjoni u l-ġlieda kontra l-forom kollha ta’ attivitajiet kriminali u illegali, organizzati jew le, inklużi dawk ta’ karattru transnazzjonali, bħal pereżempju: (a) il-kuntrabandu u t-traffikar tal-bnedmin; (b) il-kuntrabandu u t-traffikar ta’ oġġetti, inklużi l-armi żgħar u d-drogi illeċiti; (c) l-attivitajiet ekonomiċi u finanzjarji illegali bħall-iffalsifikar, il-frodi fiskali u l-frodi fl-akkwist pubbliku; (d) il-frodi, kif imsemmi fit-Titolu VI (l-Għajnuna Finanzjarja, u d-Dispożizzjonijiet Kontra l-Frodi u ta’ Kontroll) ta’ dan il-Ftehim, fi proġetti ffinanzjati mid-donaturi internazzjonali; (e) il-korruzzjoni attiva u passiva, kemm fis-settur privat kif ukoll f’dak pubbliku, inkluż l-abbuż tal-funzjonijiet u l-influwenza; (f) l-iffalsifikar ta’ dokumenti u l-preżentazzjoni ta' dikjarazzjonijiet foloz; u (g) iċ-ċiberkriminalità 2. Il-Partijiet isaħħu l-kooperazzjoni bilaterali, reġjonali u internazzjonali fost il-korpi tal-infurzar tal-liġi, inkluż it-tisħiħ tal-kooperazzjoni bejn l-Uffiċċju Ewropew tal-Pulizija (Europol) u l-awtoritajiet rilevanti tar-Repubblika tal-Moldova. Il-Partijiet huma impenjati li jimplimentaw b’mod effettiv l-istandards internazzjonali rilevanti, u b’mod partikolari dawk imħaddna fil-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti kontra l-Kriminalità Organizzata Transnazzjonali (UNTOC) tal-2000 u t-tliet Protokolli tagħha, il-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti kontra l-Korruzzjoni tal-2003, u l-istrumenti rilevanti tal-Kunsill tal-Ewropa dwar il-prevenzjoni u l-ġlieda kontra l-korruzzjoni. ARTIKOLU 17 Il-ġlieda kontra d-drogi illeċiti 1. Fi ħdan is-setgħat u l-kompetenzi rispettivi tagħhom, il-Partijiet jikkooperaw għall-iżgurar ta' approċċ bbilanċjat u integrat fir-rigward tal-kwistjonijiet dwar id-drogi. Il-politiki u l-azzjonijiet kontra d-droga għandhom l-għan li jsaħħu l-istrutturi għall-ġlieda kontra d-drogi illeċiti, inaqqsu l-provvista tad-drogi illeċiti u it-traffikar u d-domanda tagħhom, jimmaniġġaw il-konsegwenzi fuq is-saħħa u dawk soċjali tal-abbuż mid-drogi kif ukoll li jipprevjenu b'mod aktar effettiv id-devjazzjoni tal-prekursuri kimiċi użati għall-manifattura illeċita tad-drogi narkotiċi u s-sustanzi psikotropiċi. 2. Il-Partijiet jiftiehmu dwar il-metodi neċessarji ta' kooperazzjoni għall-ksib ta' dawk l-objettivi. L-azzjonijiet ikunu bbażati fuq prinċipji li jkun sar qbil fuqhom b’mod komuni skont il-konvenzjonijiet internazzjonali rilevanti, l-Istrateġija tal-UE dwar id-Drogi (2013‑20), id-Dikjarazzjoni Politika dwar il-prinċipji ta’ gwida rigward it-tnaqqis fid-domanda għad-drogi, li ġew approvati mill-Għoxrin Sessjoni Speċjali dwar id-Drogi tal-Assemblea Ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti f’Ġunju 1998. ARTIKOLU 18 Il-ħasil tal-flus u l-finanzjament tat-terroriżmu 1. Il-Partijiet jikkooperaw sabiex jipprevjenu l-użu tas-sistemi finanzjarji u s-sistemi mhux finanzjarji rilevanti tagħhom sabiex isir ħasil tal-qligħ mill-attivitajiet kriminali, kif ukoll għall-finanzjament tat-terroriżmu. Din il-kooperazzjoni testendi għall-irkupru tal-assi jew il-fondi li jkunu ġejjin mill-qligħ mill-kriminalità. 2. Il-kooperazzjoni f'dan il-qasam tippermetti l-iskambju ta' informazzjoni rilevanti fil-qafas tal-leġiżlazzjonijiet rispettivi u l-adozzjoni ta’ standards xierqa għall-ġlieda kontra l-ħasil tal-flus u l-finanzjament tat-terroriżmu ekwivalenti għal dawk adottati minn korpi internazzjonali rilevanti li jaħdmu f’dan il-qasam, bħal pereżempju t-Task Force ta’ Azzjoni Finanzjarja (FATF) dwar il-Ħasil tal-Flus, . ARTIKOLU 19 Il-ġlieda kontra t-terroriżmu Il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw fil-prevenzjoni u t-trażżin tal-atti terroristiċi b’rispett sħiħ għall-istat tad-dritt, id-drittijiet internazzjonali tal-bniedem, u l-liġi umanitarja u tar-rifuġjati u skont l-Istrateġija Globali tan-Nazzjonijiet Uniti kontra t-Terroriżmu tal-2006 kif ukoll il-liġijiet u r-regolamenti rispettivi tagħhom. Dawn jagħmlu dan, b’mod partikolari fil-qafas tal-implimentazzjoni sħiħa tar-Riżoluzzjonijiet tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-NU 1267 (1999), 1373 (2001), 1540 (2004) u 1904 (2009) u strumenti oħra rilevanti tan-NU, u konvenzjonijiet u strumenti internazzjonali applikabbli: (a) permezz tal-iskambju ta' informazzjoni dwar gruppi terroristiċi u n-netwerks li jappoġġawhom skont il-liġi internazzjonali u nazzjonali; (b) permezz tal-iskambju ta' opinjonijiet dwar it-tendenzi tat-terroriżmu u dwar il-mezzi u l-metodi għall-ġlieda kontra t-terroriżmu inkluż f'oqsma tekniċi u t-taħriġ, u permezz tal-iskambju ta' esperjenza fir-rigward tal-prevenzjoni tat-terroriżmu. u (c) permezz tal-kondiviżjoni tal-aħjar prattiki fil-qasam tal-protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem fil-ġlieda kontra t-terroriżmu. ARTIKOLU 20 Il-kooperazzjoni ġuridika 1. Il-Partijiet jaqblu li jiżviluppaw kooperazzjoni ġudizzjarja fi kwistjonijiet ċivili u kummerċjali fir-rigward tan-negozjati, ir-ratifika u l-implimentazzjoni tal-konvenzjonijiet multilaterali dwar il-kooperazzjoni ġudizzjarja ċivili u, b'mod partikolari l-konvenzjonijiet tal-Konferenza tal-Aja dwar il-Liġi Internazzjonali Privata fil-qasam tal-kooperazzjoni ġuridika internazzjonali u l-litigazzjoni kif ukoll il-protezzjoni tat-tfal. 2. Rigward il-kooperazzjoni ġudizzjarja fi kwistjonijiet kriminali, il-Partijiet se jfittxu li jtejbu l-kooperazzjoni dwar l-għajnuna ġuridika reċiproka. Dak jinkludi, fejn xieraq, l-adeżjoni mal-istrumenti internazzjonali rilevanti tan-NU u tal-Kunsill tal-Ewropa, ul-implimentazjoni tagħhom, u kooperazzjoni eqreb mal-Eurojust. TITOLU IV IL-KOOPERAZZJONI SETTORJALI EKONOMIKA U KOOPERAZZJONI SETTORJALI OĦRA KAPITOLU 1 IR-RIFORMA TAL-AMMINISTRAZZJONI PUBBLIKA ARTIKOLU 21 Il-kooperazzjoni tiffoka fuq l-iżvilupp ta’ amministrazzjoni pubblika effiċjenti u responsabbli fir-Repubblika tal-Moldova, bl-għan li tiġi appoġġata l-implimentazzjoni tal-istat tad-dritt, filwaqt li jiġi żgurat li l-istituzzjonijiet jaħdmu għall-ġid tal-popolazzjoni kollha tar-Repubblika tal-Moldova, u jitħeġġeġ l-iżvilupp mingħajr xkiel tar-relazzjonijiet bejn ir-Repubblika tal-Moldova u s-sħab tagħha. Tingħata attenzjoni partikolari għall-modernizzazzjoni u l-iżvilupp tal-funzjonijiet eżekuttivi, bl-għan li jiġu pprovduti servizzi ta’ kwalità liċ-ċittadini tar-Repubblika tal-Moldova. ARTIKOLU 22 Il-kooperazzjoni tkopri l-oqsma li ġejjin: (a) l-iżvilupp istituzzjonali u funzjonali tal-awtoritajiet pubbliċi, sabiex tiżdied l-effiċjenza tal-attività tagħhom u jiġi żgurat proċess ta’ ippjanar strateġiku u teħid ta’ deċiżjonijiet effiċjenti, parteċipatorju u trasparenti; (b) il-modernizzazzjoni tas-servizzi pubbliċi, inkluż l-introduzzjoni u l-implimentazzjoni ta' il-governanza elettronika, bil-ħsieb li tiżdied l-effiċjenza tal-provvista tas-servizzi għaċ-ċittadini u jitnaqqsu l-kostijiet fin-negozju; (c) il-ħolqien ta' servizz ċivili professjonali bbażat fuq il-prinċipju ta’ responsabbiltà maniġerjali u delega effettiva tal-awtorità, kif ukoll reklutaġġ, taħriġ, valutazzjoni u remunerazzjoni ġusti u trasparenti; (d) il-ġestjoni tar-riżorsi umani effettiva u professjonali u l-iżvilupp tal-karriera; u (e) il-promozzjoni ta’ valuri etiċi fis-servizz ċivili. ARTIKOLU 23 Il-kooperazzjoni tkopri l-livelli kollha tal-amministrazzjoni pubblika, inkluża l-amministrazzjoni lokali. KAPITOLU 2 ID-DJALOGU EKONOMIKU ARTIKOLU 24 1. L-UE u r-Repubblika tal-Moldova jiffaċilitaw il-proċess tar-riforma ekonomika billi jtejbu l-fehim tal-elementi fundamentali tal-ekonomiji rispettivi tagħhom. Il-kooperazzjoni bejn il-Partijiet ikollha l-għan li tippromwovi politiki ekonomiċi pertinenti għall-ekonomiji tas-suq li jiffunzjonaw kif ukoll il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni ta’ dawk il-politiki ekonomiċi. 2. Ir-Repubblika tal-Moldova tagħmel ħilitha sabiex tistabbilixxi ekonomija tas-suq li tiffunzjona u sabiex gradwalment tqarreb il-politiki tagħha ma' dawk tal-UE, f'konformità mal-prinċipji gwida ta’ politiki fiskali u makroekonomiċi sodi, inkluż l-indipendenza tal-banek u l-istabbiltà tal-prezzijiet, finanzi pubbliċi sodi u bilanċ tal-pagamenti sostenibbli. ARTIKOLU 25 1. Għal dawk il-finijiet, il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw fl-oqsma li ġejjin: (a) l-iskambju ta’ informazzjoni dwar il-politiki makroekonomiċi u r-riformi strutturali kif ukoll dwar il-prestazzjoni u l-prospetti makroekonomiċi u dwar l-istrateġiji ta’ żvilupp ekonomiku; (b) l-analiżi konġunta ta' kwistjonijiet ekonomiċi ta’ interess reċiproku, inklużi miżuri ta’ politika ekonomika u l-istrumenti għall-implimentazzjoni tagħhom, bħal metodi għat-tbassir ekonomiku u l-elaborazzjoni ta’ dokumenti ta’ politika strateġiċi, bil-ħsieb li jissaħħaħ it-tfassil ta’ politika tar-Repubblika tal-Moldova skont il-prinċipji u l-prattiki tal-UE; u (c) l-iskambju tal-għarfien espert fl-isfera makroekonomika u makrofinanzjarja, inkluż il-finanzi pubbliċi, l-iżviluppi u r-regolamentazzjoni fis-settur finanzjarju, il-politiki u l-oqfsa monetarji u tal-kambju, l-għajnuna finanzjarja esterna u l-istatistika ekonomika. 2. Il-kooperazzjoni tinkludi wkoll l-iskambju ta’ informazzjoni dwar il-prinċipji u l-funzjonament tal-unjoni ekonomika u monetarja Ewropea. ARTIKOLU 26 Se jsi djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet trattati f'dan il-Kapitolu. KAPITOLU 3 ID-DRITT SOĊJETARJU, IL-KONTABBILTÀ U L-AWDITJAR U L-GOVERNANZA KORPORATTIVA ARTIKOLU 27 1. Filwaqt li jagħrfu l-importanza ta’ sett ta’ regoli u prattiki effettiv fl-oqsma tad-dritt soċjetarju u l-governanza korporattiva, kif ukoll fil-kontabbiltà u l-awditjar, għall-ħolqien ta’ ekonomija tas-suq li tiffunzjona tajjeb u biex iħeġġu l-kummerċ, il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw: (a) fil-protezzjoni tal-azzjonisti, il-kredituri u partijiet interessati oħra f’konformità mar-regoli tal-UE f’dan il-qasam; (b) fl-introduzzjoni ta' standards internazzjonali rilevanti fil-livell nazzjonali u t-tqarrib gradwali tar-regoli tar-Repubblika tal-Moldova ma' dawk tal-UE fil-qasam tal-kontabbiltà u l-awditjar; u (c) f'aktar żvilupp tal-politika dwar il-governanza korporattiva f’konformità mal-istandards internazzjonali, kif ukoll it-tqarrib gradwali tar-regoli tar-Repubblika tal-Moldova mar-regoli u r-rakkomandazzjonijiet tal-UE f’dan il-qasam. 2. Ir-regoli u r-rakkomandazzjonijiet rilevanti tal-UE huma elenkati fl-Anness II ta’ dan il-Ftehim. ARTIKOLU 28 Il-Partijiet se jimmiraw li jaqsmu informazzjoni u għarfien espert dwar is-sistemi eżistenti u l-iżviluppi ġodda rilevanti f'dawk l-oqsma. Barra minn hekk, il-Partijiet se jfittxu li jtejbu l-iskambju tal-informazzjoni bejn ir-reġistri kummerċjali tal-Istati Membri u r-reġistru nazzjonali ta’ kumpaniji tar-Repubblika tal-Moldova. Artikolu 29 Se jsir djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet trattati f'dan il-Kapitolu. Artikolu 30 Ir-Repubblika tal-Moldova twettaq it-tqarrib tal-leġiżlazzjoni tagħha mal-atti tal-UE u l-istrumenti internazzjonali imsemmija fl-Anness II ta' dan il-Ftehim, skont id-dispożizzjonijiet ta’ dak l-Anness. KAPITOLU 4 L-IMPJIEGI, IL-POLITIKA SOĊJALI U L-OPPORTUNITAJIET INDAQS Artikolu 31 Il-Partijiet isaħħu d-djalogu u l-kooperazzjoni tagħhom fil-promozzjoni tal-Aġenda tax-Xogħol Deċenti tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol (ILO), il-politika tal-impjiegi, is-saħħa u s-sigurtà fuq il-post tax-xogħol, id-djalogu soċjali, il-protezzjoni soċjali, l-inklużjoni soċjali, l-ugwaljanza bejn is-sessi u l-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni, u d-drittijiet soċjali, u b’hekk jikkontribwixxu għall-promozzjoni ta’ aktar impjiegi u impjiegi aħjar, it-tnaqqis tal-faqar, it-titjib tal-koeżjoni soċjali, l-iżvilupp sostenibbli u kwalità ta’ ħajja aħjar. Artikolu 32 Il-kooperazzjoni, li hija bbażata fuq l-iskambju ta’ informazzjoni u l-aħjar prattiki, tista’ tkopri għadd ta’ kwistjonijiet li jridu jiġu identifikati fost l-oqsma li ġejjin: (a) it-tnaqqis tal-faqar u t-tisħiħ tal-koeżjoni soċjali; (b) il-politika dwar l-impjiegi, li timmira għal aktar impjiegi u impjiegi aħjar b’kundizzjonijiet tax-xogħol deċenti, inkluż bl-għan li jitnaqqsu l-ekonomija informali u l-impjieg informali; (c) il-promozzjoni ta’ miżuri attivi fis-suq tax-xogħol u servizzi tal-impjiegi effiċjenti biex jiġu modernizzati s-swieq tax-xogħol u biex jiġu adattati l-ħtiġijiet tas-suq tax-xogħol; (d) it-trawwim ta’ swieq tax-xogħol aktar inklużivi u sistemi tas-sigurtà soċjali li jintegraw lill-persuni żvantaġġjati, inkluż il-persuni b’diżabbilitajiet u l-persuni minn gruppi ta’ minoranza; (e) il-ġestjoni effiċjenti tal-migrazzjoni tal-ħaddiema, li bl-għan li jissaħħaħ l-impatt pożittiv tagħha fuq l-iżvilupp; (f) l-opportunitajiet indaqs, bl-għan li titjieb l-ugwaljanza bejn is-sessi u li jkunu żgurati opportunitajiet indaqs bejn in-nisa u l-irġiel, kif ukoll li tiġi miġġielda d-diskriminazzjoni fuq kull bażi; (g) il-politika soċjali, bl-għan li jissaħħaħ il-livell tal-protezzjoni soċjali inkluż l-għajnuna soċjali u l-assigurazzjoni soċjali u jiġu modernizzati s-sistemi ta’ protezzjoni soċjali, f’termini ta’ kwalità, aċċessibbiltà u sostenibbiltà finanzjarja; (h) it-tisħiħ tal-parteċipazzjoni tas-sħab soċjali u l-promozzjoni tad-djalogu soċjali, inkluż permezz tat-tisħiħ tal-kapaċità tal-partijiet interessati rilevanti kollha; u (i) il-promozzjoni tas-saħħa u s-sigurtà fuq il-post tax-xogħol. Artikolu 33 Il-Partijiet jinkoraġġixxu l-involviment tal-partijiet interessati kollha rilevanti, inklużi l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili u b'mod partikolari s-sħab soċjali, fir-riformi u l-iżvilupp politiċi fir-Repubblika tal-Moldova u fil-kooperazzjoni bejn il-Partijiet skont dan il-Ftehim. Artikolu 34 Il-Partijiet jimmiraw li jtejbu l-kooperazzjoni fil-kwistjonijiet tal-impjiegi u tal-politika soċjali fil-fora u fl-organizzazzjonijiet reġjonali, multilaterali u internazzjonali rilevanti kollha. Artikolu 35 Il-Partijiet jippromwovu r-responsabbiltà soċjali korporattiva u jħeġġu prattiki ta’ negozju responsabbli, bħal dawk promossi mid-dikjarazzjoni tripartitika tal-prinċipji tal-Patt Globali tan-NU u l-ILO dwar l-intrapriżi multinazzjonali u l-politika soċjali. Artikolu 36 Se jsir djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet trattati f'dan il-Kapitolu. Artikolu 37 Ir-Repubblika tal-Moldova twettaq it-tqarrib tal-leġiżlazzjoni tagħha mal-atti tal-UE u l-istrumenti internazzjonali imsemmija fl-Anness III ta' dan il-Ftehim, skont id-dispożizzjonijiet ta’ dak l-Anness. KAPITOLU 5 IL-PROTEZZJONI TAL-KONSUMATURI Artikolu 38 Il-Partijiet jikkooperaw sabiex jiżguraw livell għoli ta’ protezzjoni tal-konsumatur u biex jilħqu kompatibbiltà bejn is-sistemi tagħhom tal-protezzjoni tal-konsumatur. Artikolu 39 Sabiex jintlaħqu dawk l-objettivi, il-kooperazzjoni tista' tinkludi, fejn xieraq: (a) il-mira lejn it-tqarrib tal-leġiżlazzjoni tal-konsumatur, abbażi tal-prijoritajiet fl-Anness IV ta' dan il-Ftehim, filwaqt li jiġu evitati l-ostakoli għall-kummerċ biex jiġu żgurati l-għażliet reali tal-konsumaturi; (b) il-promozzjoni tal-iskambju ta' informazzjoni dwar is-sistemi ta' protezzjoni tal-konsumatur, inkluża l-leġiżlazzjoni tal-konsumatur u l-infurzar tagħha, is-sigurezza tal-prodotti tal-konsumatur, inkluża s-sorveljanza tas-suq, is-sistemi u l-għodod ta' informazzjoni għall-konsumatur, l-edukazzjoni tal-konsumatur, it-tisħiħ u r-rimedju għall-konsumatur u l-kuntratti ta' bejgħ u ta' servizzi konklużi bejn in-negozjanti u l-konsumaturi; (c) il-promozzjoni ta’ attivitajiet ta’ taħriġ għall-uffiċjali amministrattivi u rappreżentanti oħra tal-interessi tal-konsumatur; u (d) it-tħeġġiġ tal-iżvilupp ta’ assoċjazzjonijiet indipendenti tal-konsumatur inklużi organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) tal-konsumaturi, u kuntatti bejn ir-rappreżentanti tal-konsumaturi, kif ukoll il-kollaborazzjoni bejn l-awtoritajiet u l-NGOs fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumatur. Artikolu 40 Ir-Repubblika tal-Moldova twettaq it-tqarrib tal-leġiżlazzjoni tagħha mal-atti tal-UE u l-istrumenti internazzjonali imsemmija fl-Anness IV ta' dan il-Ftehim, skont id-dispożizzjonijiet ta’ dak l-Anness. KAPITOLU 6 L-ISTATISTIKA Artikolu 41 Il-Partijiet jiżviluppaw u jsaħħu l-kooperazzjoni tagħhom dwar kwistjonijiet ta’ statistika, u b’hekk jikkontribwixxu għall-objettiv fuq perjodu fit-tul li jipprovdu dejta statistika fil-ħin, komparabbli u kredibbli fil-livell internazzjonali. Huwa mistenni li sistema statistika nazzjonali sostenibbli, effiċjenti u professjonalment indipendenti tipproduċi informazzjoni rilevanti għaċ-ċittadini, għan-negozji u għal dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet fl-UE u fir-Repubblika tal-Moldova, li tippermettilhom jieħdu deċiżjonijiet infurmati fuq din il-bażi. Is-sistema nazzjonali tal-istatistika għandha tirrispetta l-Prinċipji Fundamentali tal-Istatistika Uffiċjali tan-NU, billi tqis l-acquis tal-UE fl-istatistika, inkluż il-Kodiċi ta’ Prattika tal-Istatistika Ewropea, sabiex tkun allinjata s-sistema nazzjonali tal-statistika man-normi u l-standards Ewropej. Artikolu 42 Il-kooperazzjoni timmira li: (a) issaħħaħ aktar il-kapaċità tas-sistema nazzjonali tal-istatistika, filwaqt li tiffoka fuq il-bażi ġuridika soda, il-produzzjoni ta' dejta u metadejta adegwati, il-politika ta' tixrid u l-faċilità tal-użu, filwaqt li jitqiesu gruppi varji ta' utenti, inklużi s-setturi pubbliċi u privati, il-komunità akkademika u utenti oħra; (b) l-allinjament progressiv tas-sistema tal-istatistika tar-Repubblika tal-Moldova mas-Sistema Ewropea tal-Istatistika; (c) l-irfinar tal-provvista ta’ dejta lill-UE, filwaqt li titqies l-applikazzjoni tal-metodoloġiji internazzjonali u Ewropej rilevanti, inklużi l-klassifikazzjonijiet; (d) it-titjib tal-kapaċità professjonali u ta’ ġestjoni tal-persunal nazzjonali tal-istatistika biex tiġi ffaċilita l-applikazzjoni tal-istandards statistiċi tal-UE u biex ikun hemm kontribut għall-iżvilupp tas-sistema tal-istatistika tar-Repubblika tal-Moldova; (e) l-iskambju ta’ esperjenza bejn il-Partijiet dwar l-iżvilupp tal-għarfien statistiku; u (f) il-promozzjoni tal-ġestjoni tal-kwalità totali tal-proċessi kollha tal-produzzjoni u tat-tixrid tal-istatistika. Artikolu 43 Il-Partijiet jikkooperaw fil-qafas tas-Sistema Statistika Ewropea, fejn l-Eurostat huwa l-awtorità Ewropea tal-istatistika. Tali kooperazzjoni, fost oħrajn, tiffoka fuq: (a) l-istatistika demografika, inkluż ċ-ċensimenti u l-istatistika soċjali; (b) l-istatistika agrikola, inklużi ċ-ċensimenti agrikoli u l-istatistika ambjentali; (c) l-istatistika tan-negozju, inklużi r-reġistri kummerċjali u l-użu ta’ sorsi amministrattivi għall-finijiet ta’ statistika; (d) l-istatistika makroekonomika, inklużi l-kontijiet nazzjonali, l-istatistika tal-kummerċ esteru u l-istatistika tal-investimenti diretti esteri; (e) l-istatistika dwar l-enerġija, inklużi l-bilanċi; (f) l-istatistika reġjonali; u (g) l-attivitajiet orizzontali, inklużi l-klassifiki tal-istatistika, il-ġestjoni tal-kwalità, it-taħriġ, it-tixrid u l-użu ta’ teknoloġiji moderni ta’ informazzjoni. Artikolu 44 Il-Partijiet, fost oħrajn, jiskambjaw informazzjoni u għarfien espert, u jiżviluppaw il-kooperazzjoni tagħhom, filwaqt li jqisu l-esperjenza diġà akkumulata fir-riforma tas-sistema statistika mnedija fil-qafas ta’ diversi programmi ta’ għajnuna. L-isforzi jiġu mmirati lejn aktar allinjament mal-acquis tal-UE fl-istatistika, fuq il-bażi tal-istrateġija nazzjonali għall-iżvilupp tas-sistema tal-istatistika tar-Repubblika tal-Moldova, filwaqt li jitqies l-iżvilupp tas-Sistema Statistika Ewropea. L-enfasi fil-proċess tal-produzzjoni tad-dejta statistika jkun l-iżvilupp ulterjuri ta’ kampjuni ta’ stħarriġ u l-użu ta’ dokumenti amministrattivi, filwaqt li titqies il-ħtieġa li jitnaqqas il-piż tar-rispons. Id-dejta tkun rilevanti għat-tfassil u l-monitoraġġ tal-politiki fl-oqsma prinċipali tal-ħajja soċjali u ekonomika. Artikolu 45 Se jsir djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet koperti f'dan il-Kapitolu. Sa fejn ikun possibbli, l-attivitajiet li jsiru fi ħdan is-Sistema Ewropea tal-Istatistika, inkluż it-taħriġ, għandhom ikunu miftuħa għall-parteċipazzjoni tar-Repubblika tal-Moldova. Artikolu 46 1. Il-Partijiet jintrabtu li jistabbilixxu u jirrevedu fuq bażi perjodika programm ta’ tqarrib gradwali tal-leġiżlazzjoni tar-Repubblika tal-Moldova mal-acquis tal-UE fil-qasam tal-istatistika. 2. L-acquis tal-UE fil-qasam tal-istatistika huwa stipulat fil-Kompendju tar-Rekwiżiti Statistiċi aġġornat kull sena, li hu meqjus mill-Partijiet kif anness ma’ dan il-Ftehim (l-Anness V). KAPITOLU 7 IL-ĠESTJONI TAL-FINANZI PUBBLIĊI: IL-POLITIKA BAĠITARJA, IL-KONTROLL INTERN, L-ISPEZZJONI FINANZJARJA U L-AWDITJAR ESTERN Artikolu 47 Il-kooperazzjoni fil-qasam kopert f'dan il-Kapitolu se tiffoka fuq l-implimentazzjoni tal-istandards internazzjonali kif ukoll fuq il-prattika tajba tal-UE f’dan il-qasam, li se jikkontribwixxi għall-iżvilupp ta’ sistema moderna tal-ġestjoni tal-finanzi pubbliċi fir-Repubblika tal-Moldova kompatibbli mal-prinċipji bażiċi tal-UE u dawk internazzjonali ta’ trasparenza, responsabbiltà, ekonomija, effiċjenza u effikaċja. Artikolu 48 Is-sistemi tal-kontabbiltà u tal-baġit Il-Partijiet jikkooperaw fir-rigward ta’: (a) it-titjib u s-sistematizzazzjoni tad-dokumenti regolatorji dwar is-sistemi tal-baġit, tat-teżor, tal-kontijiet u tar-rappurtar u l-armonizzazzjoni tagħhom fuq il-bażi ta’ standards internazzjonali filwaqt li tiġi rispettata wkoll il-prattika tajba fis-settur pubbliku tal-UE; (b) l-iżvilupp kontinwu ta’ ppjanar baġitarju pluriennali u l-allinjament mal-prattiki tajba tal-UE; (c) l-istudju tal-prattiki tal-pajjiżi Ewropej fir-relazzjonijiet interbaġitarji, sabiex jitjieb dan il-qasam fir-Repubblika tal-Moldova; (d) it-tħeġġiġ tat-tqarrib ta’ proċeduri ta’ akkwist ma' prattiki eżistenti fl-UE; u (e) l-iskambju ta’ informazzjoni, esperjenzi u prattika tajba, anke permezz ta’ skambju tal-persunal u taħriġ konġunt f’dan il-qasam. Artikolu 49 Il-kontroll intern, l-ispezzjoni finanzjarja u l-awditjar estern Il-Partijiet jikkooperaw ukoll fir-rigward ta’: (a) it-titjib ulterjuri tas-sistema ta’ kontroll intern (inkluża l-funzjoni ta’ awditu intern li tiffunzjona b’mod indipendenti) fl-awtoritajiet statali u lokali permezz tal-armonizzazzjoni mal-istandards u l-metodoloġiji internazzjonali ġeneralment aċċettati u l-prattika tajba tal-UE; (b) l-iżvilupp ta’ sistema ta’ spezzjoni finanzjarja adegwata li tikkumplimenta iżda ma tiddupplikax il-funzjoni ta’ awditu intern u tiżgura kopertura ta' kontroll adegwat tal-introjtu u l-infiq tal-gvern matul perjodu ta’ tranżizzjoni u wara; (c) il-kooperazzjoni effettiva bejn l-atturi involuti fil-ġestjoni finanzjarja u l-kontroll, l-awditjar u l-ispezzjoni mal-atturi għall-baġit, it-teżor u l-kontabbiltà biex jitrawwem l-iżvilupp tal-governanza; (d) it-tisħiħ tal-kompetenzi li Unità Ċentrali ta’ Armonizzazzjoni għall-Kontroll Finanzjarju Pubbliku Intern (PIFC); (e) l-implimentazzjoni ta’ standards ta’ awditjar estern aċċettati internazzjonalment mill-Organizzazzjoni Internazzjonali tal-Istituzzjonijiet Supremi tal-Awditjar (INTOSAI); u (f) l-iskambju ta’ informazzjoni, esperjenzi u prattika tajba, anke, fost oħrajn, permezz ta’ skambju tal-persunal u taħriġ konġunt f’dan il-qasam. Artikolu 50 Il-ġlieda kontra l-frodi u l-korruzzjoni Il-Partijiet jikkooperaw ukoll fir-rigward ta’: (a) l-iskambju tal-informazzjoni, l-esperjenza u l-prattika tajba; (b) it-titjib tal-metodi għall-ġlieda u l-prevenzjoni tal-frodi u l-korruzzjoni fl-oqsma koperti f'dan il-Kapitolu, inkluża l-kooperazzjoni bejn il-korpi amministrattivi rilevanti; u (c) l-iżgurar ta' kooperazzjoni effettiva mal-istituzzjonijiet u l-korpi rilevanti tal-UE, fil-każ ta' kontrolli fuq il-post, ispezzjonijiet u awditi relatati mal-ġestjoni u l-kontroll tal-fondi tal-UE, skont ir-regoli u l-proċeduri rilevanti. Artikolu 51 Se jsir djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet trattati minn danil-Kapitolu. KAPITOLU 8 IT-TASSAZZJONI Artikolu 52 Il-Partijiet jikkooperaw sabiex itejbu l-governanza tajba fil-qasam tat-taxxa, bil-ħsieb li jtejbu aktar ir-relazzjonijiet ekonomiċi, il-kummerċ, l-investiment u l-kompetizzjoni ġusta. Artikolu 53 B'referenza għall-Artikolu 52 ta’ dan il-Ftehim, il-Partijiet jirrikonoxxu u jimpenjaw ruħhom li jimplimentaw il-prinċipji ta’ governanza tajba fil-qasam tat-taxxa, jiġifieri l-prinċipji ta’ trasparenza, l-iskambju ta’ informazzjoni u l-kompetizzjoni ġusta tat-taxxa, kif huma marbuta li jagħmlu l-Istati Membri fil-livell tal-UE. F’dak is-sens, mingħajr preġudizzju għall-kompetenzi tal-UE u l-Istati Membri, il-Partijiet se jtejbu l-kooperazzjoni internazzjonali fil-qasam tat-taxxa, jiffaċilitaw il-ġbir ta’ dħul leġittimu tat-taxxa, u jiżviluppaw miżuri għall-implimentazzjoni effettiva tal-prinċipji msemmija hawn fuq. Artikolu 54 Il-Partijiet itejbu u jsaħħu l-kooperazzjoni tagħhom li hija mmirata lejn it-titjib u l-iżvilupp tas-sistema ta’ tassazzjoni u l-amministrazzjoni tar-Repubblika tal-Moldova, inkluż it-titjib tal-ġbir u l-kapaċità ta’ kontroll, b'attenzjoni speċifika fuq il-proċeduri ta’ rifużjoni tat-taxxa fuq il-valur miżjud (VAT), biex tiġi evitata akkumulazzjoni ta’ arretrati, jiġi żgurat ġbir effettiv tat-taxxa u tissaħħaħ il-ġlieda kontra l-frodi tat-taxxa u l-evitar tat-taxxa. Il-Partijiet jistinkaw biex itejbu l-kooperazzjoni u l-kondiviżjoni tal-esperjenzi fil-ġlieda kontra l-frodi tat-taxxa, u b'mod partikolari l-frodi "karużell". Artikolu 55 Il-Partijiet jiżviluppaw il-kooperazzjoni tagħhom u jarmonizzaw il-politika fil-ġlieda kontra l-frodi u l-kuntrabandu ta’ prodotti suġġetti għas-sisa. Dik il-kooperazzjoni se tinkludi, fost l-oħrajn, it-tqarrib gradwali tar-rati tas-sisa fuq il-prodotti tat-tabakk, sa fejn possibbli, filwaqt li jitqiesu r-restrizzjonijiet fil-kuntest reġjunali, inkluż permezz ta’ djalogu fil-livell reġjunali u skont il-Konvenzjoni ta’ Qafas dwar il-Kontroll fuq it-Tabakk tal-2003 tal-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa (WHO FCTC). Għal dak l-għan, il-Partijiet se jagħmlu ħilthom biex isaħħu l-kooperazzjoni tagħhom fil-kuntest reġjonali. Artikolu 56 Se jsir djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet trattati minn dan il-Kapitolu. Artikolu 57 Ir-Repubblika tal-Moldova twettaq it-tqarrib tal-leġiżlazzjoni tagħha mal-atti tal-UE u l-istrumenti internazzjonali imsemmija fl-Anness VI ta' dan il-Ftehim, skont id-dispożizzjonijiet ta’ dak l-Anness. KAPITOLU 9 IS-SERVIZZI FINANZJARJI Artikolu 58 Filwaqt li jirrikonoxxu li sett ta’ regoli u prattiki effettivi fil-qasam tas-servizzi finanzjarji huwa meħtieġ biex jistabbilixxu ekonomija tas-suq li tiffunzjona bis-sħiħ u sabiex irawmu skambji kummerċjali fost il-Partijiet, il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw fil-qasam tas-servizzi finanzjarji skont l-objettivi li ġejjin: (a) l-appoġġ tal-proċess ta’ adattament tar-regolamentazzjoni tas-servizzi finanzjarji għall-bżonnijiet ta’ ekonomija ta’ suq miftuħ; (b) l-iżgurar ta' protezzjoni effettiva u xierqa lil investituri u konsumaturi oħrajn tas-servizzi finanzjarji; (c) l-iżgurar tal-istabbiltà u l-integrità tas-sistema finanzjarja tar-Repubblika tal-Moldova fl-intier tagħha; (d) il-promozzjoni tal-kooperazzjoni bejn l-atturi differenti tas-sistema finanzjarja, inklużi r-regolaturi u s-superviżuri; u (e) l-iżgurar ta' superviżjoni effettiva u indipendenti. Artikolu 59 1. Il-Partijiet jinkoraġġixxu l-kooperazzjoni bejn l-awtoritajiet regolatorji u superviżorji rilevanti, inkluż l-iskambju ta’ informazzjoni, il-kondiviżjoni ta’ għarfien espert dwar is-swieq finanzjarji u miżuri oħra bħal dawn. 2. Tingħata attenzjoni speċjali għall-iżvilupp tal-kapaċità amministrattiva ta' dawn l-awtoritajiet, inkluż permezz ta’ skambju tal-persunal u taħriġ konġunt. Artikolu 60 Se jsir djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet trattati minn dan il-Kapitolu. Artikolu 61 Ir-Repubblika tal-Moldova twettaq l-approssimazzjoni tal-leġiżlazzjoni tagħha mal-atti tal-UE u l-istrumenti internazzjonali imsemmija fl-Anness XXVIII‑A ta' dan il-Ftehim, skont id-dispożizzjonijiet ta’ dak l-Anness. KAPITOLU 10 IL-POLITIKA INDUSTRIJALI U TAL-INTRAPRIŻI Artikolu 62 Il-Partijiet jiżviluppaw u jsaħħu l-kooperazzjoni tagħhom dwar il-politika industrijali u tal-intrapriżi, u b'hekk jittejjeb l-ambjent kummerċjali għall-operaturi ekonomiċi kollha, iżda b'enfasi partikolari fuq l-intrapriżi żgħar u medji (SMEs). Il-kooperazzjoni msaħħa għandha ttejjeb il-qafas amministrattiv u regolatorju kemm għan-negozi tal-UE kif ukoll għan-negozji tar-Repubblika tal-Moldova li joperaw fl-UE u fir-Repubblika tal-Moldova, u għandha tkun bbażata fuq il-politiki industrijali u tal-SMEs tal-UE, filwaqt li jitqiesu l-prinċipji u l-prattiki rikonoxxuti internazzjonalment f'dan il-qasam. Artikolu 63 Għal dawk il-finijiet, il-Partijiet jikkooperaw sabiex: (a) jimplimentaw strateġiji għall-iżvilupp tal-SMEs, ibbażati fuq il-prinċipji tal-"Att dwar in-Negozji ż-Żgħar" għall-Ewropa, u jimmonitorjaw il-proċess tal-implimentazzjoni permezz ta’ rappurtar u djalogu regolari. Din il-kooperazzjoni se tinkludi wkoll enfasi fuq il-mikrointrapriżi, li huma importanti ħafna għall-ekonomiji tal-UE u tar-Repubblika tal-Moldova; (b) joħolqu qafas ta’ kundizzjonijiet aħjar permezz tal-iskambju ta’ informazzjoni u prattika tajba, u b’hekk jikkontribwixxu għal kompetittività aħjar. Din il-kooperazzjoni se tinkludi l-ġestjoni ta’ bidliet strutturali (ristrutturazzjoni), l-iżvilupp ta' sħubiji pubbliċi‑privati u kwistjonijiet dwar l-ambjent u l-enerġija, bħall-effiċjenza tal-enerġija u l-produzzjoni aktar nadifa; (c) jissimplifikaw u jirrazzjonalizzaw regolamenti u prattika regolatorja, b’enfasi speċifika fuq l-iskambju ta’ prattika tajba dwar tekniki regolatorji, inklużi l-prinċipji tal-UE; (d) jinkoraġġixxu l-iżvilupp tal-politika tal-innovazzjoni, permezz ta’ skambju ta’ informazzjoni u prattika tajba dwar il-kummerċjalizzazzjoni ta’ riċerka u żvilupp (inkluż strumenti ta’ appoġġ għal negozji ġodda bbażati fuq it-teknoloġija), l-iżvilupp tar-ragruppamenti u l-aċċess għall-finanzjament; (e) iħeġġu aktar kuntatti bejn in-negozji tal-UE u n-negozji tar-Repubblika tal-Moldova u bejn dawk in-negozji u l-awtoritajiet tal-UE u tar-Repubblika tal-Moldova; (f) jappoġġaw l-istabbiliment ta’ attivitajiet ta’ promozzjoni tal-esportazzjoni fir-Repubblika tal-Moldova; u (g) jiffaċilitaw il-modernizzazzjoni u r-ristrutturar tal-industrija tar-Repubblika tal-Moldova f’ċerti setturi. Artikolu 64 Se jsir djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet koperti f'dan il-Kapitolu. Dak se jinvolvi wkoll rappreżentanti tan-negozji tal-UE u n-negozji tar-Repubblika tal-Moldova. KAPITOLU 11 L-ESTRAZZJONI MINERARJA U L-MATERJA PRIMA Artikolu 65 Il-Partijiet jiżviluppaw u jsaħħu l-kooperazzjoni li tkopri l-industriji tal-estrazzjoni minerarja u l-kummerċ tal-materja prima, bil-ħsieb li jiġi promoss l-għarfien reċiproku, jitjieb l-ambjent tan-negozju, tiġi skambjata l-informazzjoni u jkun hemm kooperazzjoni dwar kwistjonijiet mhux tal-enerġija, li jirrigwardaw b'mod partikolari l-minjieri ta’ minerali metalliċi u minerali industrijali. Artikolu 66 Għal dak l-għan, il-Partijiet jikkooperaw fl-oqsma li ġejjin: (a) l-iskambju ta’ informazzjoni mill-Partijiet dwar l-iżviluppi fis-setturi tagħhom tal-estrazzjoni minerarja u l-materja prima; (b) l-iskambju ta’ informazzjoni dwar kwistjonijiet relatati mal-kummerċ tal-materja prima, bl-għan li jippromwovu l-iskambji bilaterali; (c) l-iskambju ta’ informazzjoni u tal-aħjar prattiki fir-rigward tal-aspetti tal-iżvilupp sostenibbli tal-industriji tal-minjieri; u (d) l-iskambju ta’ informazzjoni u tal-aħjar prattiki fir-rigward tat-taħriġ, il-ħiliet u s-sigurtà fl-industriji tal-estrazzjoni minerarja. KAPITOLU 12 L-AGRIKOLTURA U L-IŻVILUPP RURALI Artikolu 67 Il-Partijiet jikkooperaw biex jippromwovu l-iżvilupp agrikolu u rurali, b'mod partikolari permezz ta’ konverġenza gradwali tal-politiki u l-leġiżlazzjoni. Artikolu 68 Il-kooperazzjoni bejn il-Partijiet fil-qasam tal-agrikoltura u l-iżvilupp rurali tkopri, fost oħrajn, l-oqsma li ġejjin: (a) il-faċilitazzjoni tal-fehim reċiproku tal-politiki dwar l-iżvilupp agrikolu u rurali; (b) it-titjib tal-kapaċitajiet amministrattivi fil-livell ċentrali u lokali fl-ippjanar, l-evalwazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politiki f’konformità mar-regolamenti u l-aħjar prattiki tal-UE; (c) il-promozzjoni tal-modernizzazzjoni u s-sostenibbiltà tal-produzzjoni agrikola; (d) l-iskambju tal-għarfien u l-aħjar prattiki tal-politiki tal-iżvilupp rurali għall-promozzjoni tal-benessri ekonomiku għall-komunitajiet rurali; (e) it-titjib tal-kompetittività tas-settur agrikolu u l-effiċjenza u t-trasparenza tas-swieq; (f) il-promozzjoni ta' politiki ta' kwalità u l-mekkaniżmi ta’ kontroll tagħhom, b’mod partikolari l-indikazzjonijiet ġeografiċi u l-biedja organika; (g) it-tixrid tal-għarfien u l-promozzjoni ta’ servizzi ta’ estensjoni lill-produtturi agrikoli; u (h) it-titjib tal-armonizzazzjoni ta’ kwistjonijiet koperti fil-qafas tal-organizzazzjonijiet internazzjonali li tagħhom il-Partijiet huma membri. Artikolu 69 Se jsir djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet trattati f'dan il-Kapitolu. Artikolu 70 Ir-Repubblika tal-Moldova twettaq it-tqarrib tal-leġiżlazzjoni tagħha mal-atti tal-UE u l-istrumenti internazzjonali imsemmija fl-Anness VII ta' dan il-Ftehim, skont id-dispożizzjonijiet ta’ dak l-Anness. KAPITOLU 13 IS-SAJD U L-POLITIKA MARITTIMA TAQSIMA 1 IL-POLITIKA TAS-SAJD Artikolu 71 Il-Partijiet jiżviluppaw u jsaħħu l-kooperazzjoni tagħhom dwar kwistjonijiet li jkopru l-governanza marittima u tas-sajd, u b’hekk jiżviluppaw kooperazzjoni bilaterali u multilaterali eqreb fis-settur tas-sajd. Il-Partijiet jinkoraġġixxu wkoll approċċ integrat lejn kwistjonijiet tas-sajd u jippromwovu l-iżvilupp tas-sajd sostenibbli. Artikolu 72 Il-Partijiet jieħdu azzjonijiet konġunti, jiskambjaw informazzjoni u jagħtu appoġġ lil xulxin sabiex jippromwovu: (a) governanza tajba u l-aħjar prattiki fil-ġestjoni tas-sajd bil-ħsieb li jiżguraw il-konservazzjoni u l-ġestjoni ta’ stokkijiet ta’ ħut b'mod sostenibbli u fuq il-bażi tal-approċċ ekosistemiku; (b) sajd responsabbli u ġestjoni tas-sajd konsistenti mal-prinċipji tal-iżvilupp sostenibbli, sabiex jiġu kkonservati l-istokkijiet ta' ħut u l-ekosistemi fi stat b'saħħtu; u (c) kooperazzjoni permezz ta’ organizzazzjonijiet reġjonali xierqa responsabbli għall-ġestjoni u l-konservazzjoni ta’ riżorsi akkwatiċi ħajjin. Artikolu 73 Il-Partijiet se jappoġġjaw inizjattivi, bħal pereżempju l-iskambju reċiproku tal-esperjenza u l-provvista ta' appoġġ, sabiex jiżguraw l-implimentazzjoni ta’ politika tas-sajd sostenibbli, inkluż: (a) il-ġestjoni tar-riżorsi tas-sajd u tal-akkwakultura; (b) l-ispezzjoni u l-kontroll tal-attivitajiet tas-sajd, kif ukoll l-iżvilupp ta’ strutturi amministrattivi u ġudizzjarji korrispondenti li kapaċi japplikaw miżuri xierqa; (c) il-ġbir ta’ dejta dwar il-qbid, il-ħatt, dik bijoloġika u dik ekonomika; (d) it-titjib tal-effiċjenza tas-swieq, b'mod partikolari bil-promozzjoni tal-organizzazzjonijiet tal-produtturi, billi tingħata informazzjoni lill-konsumaturi, u permezz ta’ standards ta’ kummerċjalizzazzjoni u traċċabbiltà; u (e) l-iżvilupp ta’ politika strutturali għas-settur tas-sajd, b’attenzjoni partikolari għall-iżvilupp sostenibbli taż-żoni tas-sajd li huma definiti bħala żona, b'xatt ta' lag jew li tinkludi għadajjar jew estwarju ta' xmara u b'livell sinifikanti ta' impjieg fis-settur tas-sajd. TAQSIMA 2 IL-POLITIKA MARITTIMA Artikolu 74 Meta titqies il-kooperazzjoni tagħhom fl-oqsma tas-sajd, tat-trasport, tal-ambjent u politiki oħrajn relatati mal-baħar, il-Partijiet jiżviluppaw ukoll kooperazzjoni u appoġġ reċiproku, meta jkun xieraq, fuq kwistjonijiet marittimi, b’mod partikolari billi jappoġġaw b’mod attiv approċċ integrat lejn l-affarijiet marittimi u governanza tajba fil-Baħar l-Iswed fil-fora marittima internazzjonali rilevanti. Artikolu 75 Se jsir djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet trattati f'dan il-Kapitolu. KAPITOLU 14 IL-KOOPERAZZJONI FL-ENERĠIJA Artikolu 76 Il-Partijiet jaqblu li jkomplu l-kooperazzjoni attwali tagħhom dwar kwistjonijiet li jirrigwardaw l-enerġija fuq il-bażi tal-prinċipji ta’ sħubija, interess reċiproku, trasparenza u prevedibbiltà. Il-kooperazzjoni għandha timmira lejn l-effiċjenza tal-enerġija, l-integrazzjoni tas-suq u l-konverġenza regolatorja fis-settur tal-enerġija, filwaqt li titqies il-ħtieġa li jiġu żgurati l-kompetittività u l-aċċess għal enerġija sigura, ambjentalment sostenibbli u għall-bwiet ta’ kulħadd, inkluż permezz tad-dispożizzjonijiet tat-Trattat dwar il-Komunità tal-Enerġija. Artikolu 77 Il-kooperazzjoni tkopri, fost oħrajn, l-oqsma u l-objettivi li ġejjin: (a) l-istrateġiji u l-politiki dwar l-enerġija; (b) l-iżvilupp ta’ swieq tal-enerġija kompetittivi, trasparenti u nondiskriminatorji f’konformità mal-istandards tal-UE, inkluż l-obbligi skont it-Trattat dwar il-Komunità tal-Enerġija, permezz ta’ riformi regolatorji u permezz tal-parteċipazzjoni fil-kooperazzjoni tal-enerġija reġjonali; (c) l-iżvilupp ta’ klima ta' investiment attraenti u stabbli billi jiġu indirizzati l-kundizzjonijiet istituzzjonali, ġuridiċi, fiskali u oħrajn; (d) l-infrastruttura tal-enerġija inkluż il-proġetti ta’ interess komuni, sabiex jiġu ddiversifikati s-sorsi, il-fornituri u r-rotot ta' trasport tal-enerġija b’mod effiċjenti, ekonomiku u li ma jagħmilx ħsara lill-ambjent, fost oħrajn permezz tal-faċilitazzjoni ta’ investimenti ffinanzjati minn self u għotjiet; (e) it-titjib u t-tisħiħ ta’ stabbiltà fit‑tul u s-sigurtà tal-provvista u l-kummerċ tal-enerġija, it-tranżitu u t-trasport fuq bażi ta’ benefiċċju reċiproku u nondiskriminatorju skont ir-regoli tal-UE u dawk internazzjonali; (f) il-promozzjoni tal-effiċjenza tal-enerġija u l-iffrankar enerġetiku, fost oħrajn fir-rigward tal-prestazzjoni tal-enerġija tal-bini, u l-iżvilupp u l-appoġġ ta’ enerġiji rinnovabbli b'mod ekonomikament u ambjentalment xieraq; (g) it-tnaqqis tal-emissjonijiet tal-gassijiet b’effett serra inkluż permezz ta’ proġetti dwar l-effiċjenza tal-enerġija u l-enerġija rinnovabbli; (h) il-kooperazzjoni xjentifika u teknika u l-iskambju ta’ informazzjoni għall-iżvilupp u t-titjib ta’ teknoloġiji fil-produzzjoni tal-enerġija, it-trasport, il-provvista u l-użu aħħari tal-enerġija b’attenzjoni partikolari għat-teknoloġiji li huma effiċjenti fl-enerġija u li ma jagħmlux ħsara lill-ambjent; u (i) il-kooperazzjoni tista' tkompli fl-oqsma tas-sigurtà, is-sigurtà u l-protezzjoni mir-radjazzjoni nukleari, skont il-prinċipji u l-istandards tal-Aġenzija Internazzjonali tal-Enerġija Atomika (IAEA) u t-trattati u l-konvenzjonijiet internazzjonali rilevanti konklużi fil-qafas tal-IAEA, kif ukoll skont it-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika, meta applikabbli. Artikolu 78 Se jsir djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet trattati f'dan il-Kapitolu. Artikolu 79 Ir-Repubblika tal-Moldova twettaq it-tqarrib tal-leġiżlazzjoni tagħha mal-atti tal-UE u l-istrumenti internazzjonali imsemmija fl-Anness VIII ta' dan il-Ftehim, skont id-dispożizzjonijiet ta’ dak l-Anness. KAPITOLU 15 IT-TRASPORT Artikolu 80 Il-Partijiet: (a) jespandu u jsaħħu l-kooperazzjoni tat-trasport tagħhom biex jikkontribwixxu għall-iżvilupp ta’ sistemi ta’ trasport sostenibbli; (b) jippromwovu operazzjonijiet tat-trasport effiċjenti u siguri kif ukoll l-intermodalità u l-interoperabbiltà tas-sistemi ta’ trasport; u (c) ifittxu li jtejbu l-konnessjonijiet ewlenin tat-trasport bejn it-territorji tagħhom. Artikolu 81 Din il-kooperazzjoni tkopri, fost oħrajn, l-oqsma li ġejjin: (a) l-iżvilupp ta' politika tat-trasport nazzjonali sostenibbli li tkopri l-mezzi kollha tat-trasport, partikolarment bil-ħsieb li jiġu żgurati sistemi tat-trasport effiċjenti u siguri u tiġi promossa l-integrazzjoni ta’ kunsiderazzjonijiet tal-qasam tat-trasport f'oqsma oħra ta’ politika; (b) l-iżvilupp ta’ strateġiji settorjali fid-dawl tal-politika nazzjonali dwar it-trasport (inkluż rekwiżiti ġuridiċi għat-titjib tal-apparat tekniku u tal-flotot tat-trasport biex jissodisfaw l-ogħla standards internazzjonali) tat-triq, bil-ferrovija, fuq passaġġi interni tal-ilma, l-avjazzjoni u l-intermodalità, inklużi l-iskedi u l-passi importanti għall-implimentazzjoni, ir-responsabbiltajiet amministrattivi u l-pjanijiet tal-iffinanzjar; (c) it-titjib tal-politika tal-infrastruttura sabiex jiġu identifikati u evalwati aħjar il-proġetti infrastrutturali fid-diversi mezzi tat-trasport; (d) l-iżvilupp ta' strateġiji ta' finanzjament li jiffukaw fuq il-manutenzjoni, il-limiti tal-kapaċità u l-infrastruttura tal-ħolqa nieqsa kif ukoll l-attivazzjoni u l-promozzjoni tal-parteċipazzjoni tas-settur privat fil-proġetti tat-trasport. (e) l-adeżjoni mal-organizzazzjonijiet internazzjonali rilevanti tat-trasport u ftehimiet, li jinkludu l-proċeduri biex jiġu żgurati implimentazzjoni stretta u infurzar effettiv ta’ ftehimiet u konvenzjonijiet internazzjonali tat-trasport; (f) il-kooperazzjoni xjentifika u teknika u l-iskambju ta’ informazzjoni għall-iżvilupp u t-titjib tat-teknoloġiji fit-trasport, bħal pereżempju sistemi ta’ trasport intelliġenti; u (g) il-promozzjoni tal-użu ta’ sistemi intelliġenti tat-trasport u t-teknoloġija tal-informatika fil-ġestjoni u t-tħaddim tal-mezzi kollha tat-trasport kif ukoll l-appoġġ tal-intermodalità u l-kooperazzjoni fl-użu ta’ sistemi spazjali u applikazzjonijiet kummerċjali fil-faċilitazzjoni tat-trasport. Artikolu 82 1. Il-kooperazzjoni timmira wkoll lejn it-titjib tal-moviment ta’ passiġġieri u oġġetti, iż-żieda tal-fluwidità tal-flussi tat-trasport bejn ir-Repubblika tal-Moldova, l-UE u pajjiżi terzi fir-reġjun, billi tneħħi ostakli amministrattivi, tekniċi u oħrajn, ittejjeb in-netwerks tat-trasport u l-infrastruttura b’mod partikolari fuq l-assi prinċipali li jgħaqqdu l-Partijiet. Din il-kooperazzjoni tinkludi azzjonijiet biex jiffaċilitaw il-qsim tal-fruntieri. 2. Il-kooperazzjoni tinkludi l-iskambju ta’ informazzjoni u l-attivitajiet konġunti: (a) fil-livell reġjonali, b’mod partikolari filwaqt li jitqies u jiġi integrat il-progress miksub skont diversi arranġamenti ta’ kooperazzjoni reġjonali tat-trasport bħal pereżempju l-Kuritur ta' Trasport Ewropa‑Kawkasu‑Asja (TRACECA), il-kooperazzjoni fit-trasport fil-qafas tal-Isħubija tal-Lvant u inizjattivi oħra tat-trasport; u (b) fil-livell internazzjonli, inkluż fir-rigward tal-organizzazzjonijiet internazzjonali tat-trasport u l-ftehimiet u l-konvenzjonijiet internazzjonali ratifikati mill-Partijiet, u fil-qafas tal-aġenziji varji tat-trasport tal-UE. Artikolu 83 Se jsir djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet trattati f'dan il-Kapitolu. Artikolu 84 Il-Partijiet se jikkooperaw fuq it-titjib tal-konnessjonijiet tat-trasport skont id-dispożizzjonijiet imsemmija fl-Anness IX ta’ dan il-Ftehim. Artikolu 85 Ir-Repubblika tal-Moldova twettaq it-tqarrib tal-leġiżlazzjoni tagħha mal-atti tal-UE u l-istrumenti internazzjonali imsemmija fl-Anness X, u fl-Anness XXVIII‑D ta' dan il-Ftehim, skont id-dispożizzjonijiet ta’ dawk l-Annessi. KAPITOLU 16 L-AMBJENT Artikolu 86 Il-Partijiet jiżviluppaw u jsaħħu l-kooperazzjoni tagħhom dwar kwistjonijiet ambjentali, biex b’hekk ikun hemm kontribut għall-objettiv fit-tul tal-iżvilupp sostenibbli u l-ekonomija ekoloġika. Huwa mistenni li l-protezzjoni ambjentali msaħħa ġġib benefiċċji liċ-ċittadini u n-negozji fl-UE u fir-Repubblika tal-Moldova, anke permezz ta’ titjib tas-saħħa pubblika, il-preservazzjoni tar-riżorsi naturali, aktar effiċjenza ekonomika u ambjentali, l-integrazzjoni tal-ambjent f'oqsma oħra ta’ politika, kif ukoll l-użu ta' teknoloġiji moderni u aktar nodfa li jikkontribwixxu għal tendenzi ta' produzzjoni aktar sostenibbli. Il-kooperazzjoni titwettaq waqt li jitqiesu l-interessi tal-Partijiet fuq il-bażi ta’ ugwaljanza u benefiċċju reċiproku kif ukoll waqt li titqies l-interdipendenza eżistenti bejn il-Partijiet fil-qasam tal-protezzjoni tal-ambjent, u l-ftehimiet multilaterali f'dak il-qasam. Artikolu 87 Il-kooperazzjoni timmira lejn il-preservazzjoni, l-protezzjoni, it-titjib u r-rijabilitazzjoni tal-kwalità tal-ambjent, il-ħarsien tas-saħħa umana, l-użu sostenibbli tar-riżorsi naturali u l-promozzjoni ta’ miżuri fil-livell internazzjonali sabiex jiġu trattati l-problemi ambjentali reġjonali jew globali, inkluż fl-oqsma ta’: (a) il-governanza ambjentali u l-kwistjonijiet orizzontali, inklużi l-valuzzjoni tal-Impatt Ambjentali u l-Valutazzjoni Ambjentali Strateġika, l-edukazzjoni u t-taħriġ, ir-responsabbiltà ambjentali, il-ġlieda kontra r-reati ambjentali, il-kooperazzjoni transfruntiera, l-aċċess għall-informazzjoni ambjentali, il-proċessi tat-teħid tad-deċiżjonijiet u l-proċeduri ta' rieżami effettivi, amministrattivi u ġudizzjarji; (b) il-kwalità tal-arja; (c) il-kwalità tal-ilma u l-ġestjoni tar-riżorsi, inkluż il-ġestjoni tar-riskju tal-għargħar, l-iskarsezza tal-ilma u l-perjodi ta’ nixfa; (d) il-ġestjoni tal-iskart u tar-riżorsi u t-trasport tal-iskart; (e) il-protezzjoni tan-natura, inkluż il-konservazzjoni u l-protezzjoni tad-diversità bijoloġika u tal-pajsaġġ; (f) it-tniġġis industrijali u l-perikli industrijali; (g) is-sustanzi kimiċi; (h) it-tniġġis akustiku; (i) il-protezzjoni tal-ħamrija; (j) l-ambjent urban u rurali; (k) il-miżati u t-taxxi ambjentali; (l) il-monitoraġġ u s-sistemi ta’ informazzjoni ambjentali; (m) l-ispezzjoni u l-infurzar; u (n) l-ekoinnovazzjoni inklużi l-aħjar teknoloġiji disponibbli. Artikolu 88 Il-Partijiet, fost oħrajn: (a) jiskambjaw informazzjoni u għarfien espert; (b) jimplimentaw attivitajiet ta’ riċerka konġunti u jiskambjaw informazzjoni fuq teknoloġiji aktar nodfa; (c) jippjanaw l-immaniġġjar ta’ perikoli u inċidenti industrijali; (d) jimplimentaw attivitajiet konġunti fil-livell reġjonali u internazzjonali, inkluż fir-rigward ta’ ftehimiet ambjentali multilaterali ratifikati mill-Partijiet, u attivitajiet konġunti fil-qafas tal-aġenziji rilevanti, kif xieraq. Il-Partijiet jagħtu importanza speċjali lill-kwistjonijiet transfruntieri u l-kooperazzjoni reġjonali. Artikolu 89 Il-kooperazzjoni tkopri, fost oħrajn, l-objettivi li ġejjin: (a) l-iżvilupp ta’ strateġija ġenerali dwar l-ambjent, li tkopri riformi istituzzjonali ppjanati (bi skedi taż-żmien) biex jiżguraw l-implimentazzjoni u l-infurzar tal-leġiżlazzjoni ambjentali; it-tqassim tal-kompetenzi għall-amministrazzjoni tal-ambjent fil-livelli nazzjonali, reġjonali u muniċipali; il-proċeduri għat-teħid tad-deċiżjonijiet u l-implimentazzjoni tad-deċiżjonijiet; il-proċeduri għall-promozzjoni tal-integrazzjoni tal-ambjent f'oqsma oħra ta’ politika; il-promozzjoni ta’ miżuri dwar l-ekonomija ekoloġika u l-ekoinnovazzjoni, l-identifikazzjoni tar-riżorsi umani u finanzjarji meħtieġa u mekkaniżmu ta’ rieżami; u (b) l-iżvilupp ta’ strateġiji settorjali dwar il-kwalità tal-arja; il-kwalità tal-ilma u l-ġestjoni tar-riżorsi; il-ġestjoni tal-iskart u tar-riżorsi; il-protezzjoni tal-bijodiversità u tan-natura; it-tniġġis industrijali u l-perikli u s-sustanzi kimiċi industrijali, it-tniġġis akustiku, il-protezzjoni tal-ħamrija, l-ambjent urban u rurali, l-ekoinnovazzjoni inkluż skedi ta' żmien u passi importanti għall-implimentazzjoni definiti b'mod ċar, responsabbiltajiet amministrattivi, kif ukoll strateġiji tal-finanzjament għal investimenti fl-infrastruttura u t-teknoloġija; Artikolu 90 Se jsir djalogu regolari dwar il-kwistjonijiet trattati f'dan il-Kapitolu. Artikolu 91 Ir-Repubblika tal-Moldova twettaq it-tqarrib tal-leġiżlazzjoni tagħha mal-atti tal-UE u l-istrumenti internazzjonali imsemmija fl-Anness XI ta' dan il-Ftehim, skont id-dispożizzjonijiet ta’ dak l-Anness. KAPITOLU 17 L-AZZJONI KLIMATIKA Art