Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “L-allinjament tal-istrateġiji u l-operazzjonijiet tan-negozji tal-ikel mal-SDGs għal irkupru sostenibbli wara l-COVID-19”

(opinjoni fuq inizjattiva proprja)

(2022/C 152/10)

Relatur: Andreas THURNER Korelatur: Peter SCHMIDT

Deċiżjoni tal-Assemblea Plenarja 25.3.2021 Bażi legali Artikolu 32(2) tar-Regoli ta’ Proċedura Opinjoni fuq inizjattiva proprja Sezzjoni kompetenti Sezzjoni għall-Agrikoltura, l-Iżvilupp Rurali u l-Ambjent Adottata fis-sezzjoni 25.11.2021 Adottata fil-plenarja 9.12.2021 Sessjoni plenarja Nru 564 Riżultat tal-votazzjoni (favur/kontra/astensjonijiet) 209/0/02

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

Il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew (KESE):

1.1. jirrikonoxxi li n-negozji tal-ikel tul il-katina tal-provvista (inklużi l-bdiewa u s-sajjieda, il-kooperattivi, il-kumpaniji agroalimentari, il-bejjiegħa bl-imnut, il-bejjiegħa bl-ingrossa Ewropej, u tipi oħra ta’ kumpaniji) diġà qed jaħdmu biex jagħmlu progress fis-sostenibbiltà u biex joffru lill-konsumaturi prodotti tajbin għas-saħħa u sostenibbli f’konformità mal-Patt Ekoloġiku Ewropew. Minkejja dan, sabiex naqbdu t-triq it-tajba biex nilħqu l-Għanijiet ta’ Żvilupp Sostenibbli (SDGs) jeħtieġ li jsir aktar;

1.2. jisħaq fuq il-ħtieġa ta’ qafas ta’ abilitazzjoni għall-innovazzjoni biex l-operaturi tan-negozju jiġu appoġġjati b’għodod u soluzzjonijiet adegwati fit-tranżizzjoni tagħhom lejn prattiki kummerċjali aktar sostenibbli. L-ostakli għall-innovazzjoni għandhom jiġu eliminati;

1.3. jinnota li l-operaturi tan-negozji llum ħafna drabi jesperjenzaw ir-rekwiżiti ta’ sostenibbiltà bħala kumplessi u ta’ piż aktar milli bħala opportunità, u għalhekk jirrakkomanda l-iżvilupp ta’ lingwa li tinftiehem aktar faċilment (“Grammatika għas-Sostenibbiltà”) sabiex dan jinbidel;

1.4. jidentifika t-tnaqqis tat-telf tal-ikel u tal-ħela tal-ikel, il-forniment sostenibbli, is-sistemi mtejba tal-imballaġġ u tal-loġistika, il-ktajjen alimentari ċirkolari u effiċjenti fir-riżorsi, kif ukoll is-soluzzjonijiet tal-bijoekonomija, bħala punti tad-dħul effettivi lejn sostenibbiltà akbar;

1.5. jenfasizza r-rwol importanti tal-konsumatur f’dan il-kuntest. Il-miżuri tal-informazzjoni u l-edukazzjoni flimkien ma’ prattiki trasparenti ta’ tikkettar tal-ikel se jsaħħu l-pożizzjoni tal-konsumatur b’mod li jagħmel l-għażla aktar sostenibbli ( 1 ) . Il-Kummissjoni Ewropea (KE) għandha tintroduċi wkoll miżuri biex tappoġġja l-affordabbiltà tal-ikel tajjeb għas-saħħa u prodott, ipproċessat u mqassam b’mod sostenibbli;

1.6. jilqa’ l-kodiċi ta’ kondotta tal-UE dwar prattiki kummerċjali u ta’ negozjar responsabbli. Il-biċċa l-kbira tal-partijiet involuti ġeneralment jikkunsidraw l-iżvilupp tal-kodiċi volontarju bħala proċess siewi li ġab l-imsieħba tal-katina tal-provvista tal-ikel eqreb lejn xulxin. L-inizjattiva timmarka punt tat-tluq u għandha tkompli sservi bħala pjattaforma kollaborattiva għal prattiki tan-negozju responsabbli u sostenibbli. B’mod partikolari, il-KESE: — jenfasizza l-limitazzjonijiet ta’ approċċ volontarju u jappella għall-adozzjoni ta’ regolament u leġiżlazzjoni biex tiġi żgurata tranżizzjoni rapida lejn is-sostenibbiltà; — jirrakkomanda li l-kodiċi ta’ kondotta għandu jkun aktar b’saħħtu fir-rigward tad-dimensjoni soċjali, in-negozjar kollettiv u l-protezzjoni soċjali. L-imsieħba soċjali jridu jiġu involuti; — jisħaq fuq il-ħtieġa ta’ proċess ta’ rieżami sod għall-implimentazzjoni tal-kodiċi ta’ kondotta fil-prattika u l-ħtieġa li jiġi mmonitorjat jekk l-impenji u l-wegħdiet individwali għall-miri aspirazzjonali jintlaħqux jew le, minħabba li l-esperjenza turi li jsir biss dak li jiġi mkejjel u mmonitorjat. B’mod ġenerali, involviment akbar tas-soċjetà ċivili u djalogu soċjali ser ikunu wkoll kruċjali għas-suċċess; — jieħu nota li, s’issa, huma prinċipalment il-kumpaniji akbar u dawk multinazzjonali li ffirmaw il-kodiċi ta” kondotta u jenfasizza l-ħtieġa ta’ ambjent favorevoli, b’mod partikolari għall-Intrapriżi ż-Żgħar u ta’ Daqs Medju (SMEs), biex jappoġġjaw u jiffaċilitaw involviment aktar b’saħħtu mal-aġenda tal-SDGs. Filwaqt li kumpaniji akbar ħafna drabi jkollhom id-dipartimenti tas-sostenibbiltà tagħhom stess, jidher li l-SMEs ta’ spis ikollhom biss riżorsi u kapaċitajiet limitati biex jintegraw is-sostenibbiltà fin-negozji tagħhom;

1.7. jenfasizza l-importanza tal-implimentazzjoni rapida tad-Direttiva tal-UE dwar prattiki kummerċjali inġusti u ta’ politiki oħra ta’ appoġġ mill-Istati Membri biex jitrawmu sistemi tal-ikel aktar sostenibbli u reżiljenti ( 2 )

1.8. jilqa’ l-inizjattiva tal-KE biex tiżviluppa leġiżlazzjoni qafas għal sistema tal-ikel tal-UE sostenibbli u biex tintegra s-sostenibbiltà fil-politiki kollha relatati mal-ikel ( 3 ) . Huwa ċar li hemm bżonn ta’ regolamentazzjoni u ċertu livell ta’ standardizzazzjoni u armonizzazzjoni biex ikunu żgurati l-kredibilità u kundizzjonijiet ekwivalenti ta’ kompetizzjoni;

1.9. jirrepeti t-talba lill-KE biex tiżgura koerenza tal-politika bejn il-politiki settorjali varji (fost oħrajn il-klima, l-ambjent, il-kummerċ, u l-kompetizzjoni) ( 4 ) . Dan jagħmilha aktar faċli għall-operaturi tan-negozji tal-ikel biex jieħdu deċiżjonijiet dwar negozji sostenibbli. Il-qafas leġiżlattiv għandu jipprovdi kundizzjonijiet ekwivalenti ta’ kompetizzjoni ġenwini;

1.10. itenni r-rakkomandazzjoni tiegħu biex tiġi esplorata l-għażla ta’ Kunsill Ewropew tal-Politika dwar l-Ikel b’diversi partijiet ikkonċernati u f’diversi livelli, li jista’, fost affarijiet oħra, jiffaċilita l-involviment tas-soċjetà ċivili fil-monitoraġġ tal-Kodiċi ta’ Kondotta;

1.11. jirrimarka li s-sostenibbiltà hija bbażata fuq tliet pilastri ewlenin: dak ekonomiku, ambjentali u soċjali. Minħabba l-kundizzjonijiet differenti ta’ qafas, għandu jkun rikonoxxut li approċċ “wieħed tajjeb għal kulħadd” ma jaħdimx. Leġiżlazzjoni qafas għalhekk għandha tippermetti u tiffaċilita soluzzjonijiet magħmula apposta eż. permezz ta’ mekkaniżmi ta’ awtovalutazzjoni u valutazzjoni komparattiva;

1.12. jirrakkomanda qafas li jinftiehem faċilment ibbażat fuq regoli, gwida u inċentivi. Il-leġiżlazzjoni dwar il-finanzi sostenibbli (tassonomija), li bħalissa qed tiġi żviluppata, m’għandhiex tkun kumplessa żżejjed.

2. Introduzzjoni

2.1. L-istrateġija mill-Għalqa sal-Platt (F2F) ( 5 ) hija element kruċjali tal-Patt Ekoloġiku Ewropew. Din tindirizza b’mod komprensiv l-isfidi tas-sistemi tal-ikel sostenibbli u tirrikonoxxi r-rabtiet inseparabbli bejn persuni b’saħħithom, soċjetajiet b’saħħithom u pjaneta b’saħħitha. L-istrateġija hija wkoll element ċentrali tal-aġenda tal-KE biex jintlaħqu l-Għanijiet ta’ Żvilupp Sostenibbli (SDGs) tan-Nazzjonijiet Uniti. Il-KESE ilu snin fuq quddiem nett fil-promozzjoni ta’ politika komprensiva tal-UE dwar l-ikel. Kien l-ewwel istituzzjoni Ewropea li appellat għal approċċ olistiku ( 6 ) , u b’hekk witta t-triq għall-Istrateġija mill-Għalqa sal-Platt.

2.2. L-Istrateġija mill-Għalqa sal-Platt tirrikonoxxi li l-proċessuri tal-ikel, l-operaturi tas-servizzi tal-ikel u l-bejjiegħa bl-imnut għandhom rwol fit-tiswir tas-suq u fl-influwenzar tal-għażliet tad-dieta tal-konsumaturi permezz tat-tipi ta’ ikel li jipproduċu, l-għażla tagħhom tal-fornituri, il-metodi ta’ produzzjoni u l-prattiki tal-imballaġġ, tat-trasport u tal-kummerċjalizzazzjoni. Biex tippromovi dan, il-KE żviluppat kodiċi ta’ kondotta tal-UE għal prattiki kummerċjali u ta’ kummerċjalizzazzjoni responsabbli ( 7 ) flimkien ma’ qafas ta’ monitoraġġ, li tnieda fil-5 ta’ Lulju 2021.

2.3. Fil-livell internazzjonali, is-Summit tan-NU dwar is-Sistemi tal-Ikel ( 8 ) , li tlaqqa’ mis-Segretarju Ġenerali tan-NU f’Settembru 2021, stabbilixxa l-kunċett dwar l-importanza ta’ sistemi tal-ikel sostenibbli għas-snin li ġejjin. Dan għandu l-għan li jniedi azzjonijiet ġodda kuraġġużi biex jittrasformaw il-mod kif id-dinja tipproduċi u tikkonsma l-ikel.

2.4. In-negozji tal-ikel jistgħu jagħmlu kontribut sostanzjali għal sistemi tal-ikel aktar sostenibbli, ekwi u siguri jekk joperaw f’konformità mal-SDGs u l-Ftehim ta’ Pariġi dwar it-tibdil fil-klima. Ħafna mexxejja tan-negozju tal-ikel diġà ħadu passi sinifikanti f’din id-direzzjoni, iżda hemm bżonn ta’ ħafna aktar. Il-bidliet meħtieġa huma kumplessi u se jeħtieġu strateġiji kondiviżi, olistiċi, kollaborattivi u kooperattivi fit-tul li jinvolvu l-atturi kollha tul il-katina alimentari, kif ukoll setturi anċillari.

2.5. Il-kumpaniji tas-sajd u dawk agroalimentari kif ukoll il-bdiewa Ewropej diġà qed jaħdmu biex jagħmlu progress fis-sostenibbiltà u joffru lill-konsumaturi prodotti li jikkontribwixxu għal dieti tajbin għas-saħħa u sostenibbli f’konformità mal-Patt Ekoloġiku Ewropew. Din it-tranżizzjoni teħtieġ investiment u, f’xi każijiet, iż-żmien biex twassal ir-riżultati. Ladarba l-miri jiġu stabbiliti, il-kumpaniji għandhom jingħataw flessibilità biex jiżviluppaw il-kontribut tagħhom biex jintlaħqu dawn il-miri, mingħajr ma jinħolqu dubji dwar il-miri. Barra minn hekk, it-tranżizzjoni ekoloġika meħtieġa għandha tkun kompatibbli mas-sitwazzjoni ekonomika taċ-ċittadini Ewropej, speċjalment wara l-kriżi tal-COVID-19.

2.6. Rapport ippubblikat dan l-aħħar miċ-Ċentru Konġunt tar-Riċerka ( 9 ) , flimkien ma’ studji reċenti oħra, jikkonkludi li l-implimentazzjoni tal-miri stabbiliti fl-Istrateġija mill-Għalqa sal-Platt ikollha impatti sostanzjali fuq il-produzzjoni agrikola fl-UE. Dawn is-sejbiet jenfasizzaw il-ħtieġa għal valutazzjonijiet tal-impatt ex ante robusti u xjentifiċi, li jkopru s-sostenibbiltà mid-dimensjonijiet ekonomiċi, soċjali u ambjentali bħala parti minn kwalunkwe proposta leġiżlattiva taħt l-Istrateġija mill-Għalqa sal-Platt. Qafas ta’ abilitazzjoni adegwat (inklużi, fost aspetti oħra, l-aċċess għall-finanzi, l-innovazzjoni u d-diġitalizzazzjoni) ser ikun kruċjali biex jiġu appoġġjati l-bdiewa bil-għan li jintlaħqu l-miri tal-Istrateġija mill-Għalqa sal-Platt.

3. Oqsma ewlenin ta’ azzjoni

3.1. Il-promozzjoni tal-innovazzjoni u aċċess aktar faċli għall-innovazzjoni għall-SMEs

3.1.1. Ir-riċerka u l-innovazzjoni jisgħu jkunu utli biex jiġi introdott użu aktar sostenibbli ta’ mezzi ta’ produzzjoni u materja prima (eż. permezz ta’ biedja ta’ preċiżjoni, tekniki ġodda ta’ tnissil u użu aħjar tal-prattiki agroekoloġiċi), għal proċessi interni aktar sostenibbli (eż. l-adozzjoni ta’ enerġija rinnovabbli fil-produzzjoni, fit-trasformazzjoni jew fil-kunsinna tal-ikel) u biex jitnaqqsu l-esternalitajiet (eż. permezz tal-imballaġġ sostenibbli). L-innovazzjoni hija meħtieġa mhux biss fil-qasam tal-kwistjonijiet ambjentali iżda wkoll fir-rigward ta’ aspetti soċjali (is-saħħa, il-ġeneru, it-tħaddim tat-tfal u x-xogħol furzat, is-saħħa u s-sigurtà fuq il-post tax-xogħol, il-libertà ta’ assoċjazzjoni u n-negozjar kollettiv, pagi ġusti li jiggarantixxu l-għixien u introjtu ġust). Din hija meħtieġa wkoll biex tkun tista” tiġi prodotta rata ġusta ta’ ritorn fi żmien raġonevoli ( 10 )

3.1.2. Minbarra l-innovazzjoni teknoloġika, l-innovazzjoni organizzattiva u soċjali huma wkoll importanti għal negozji aktar sostenibbli (tfassil mill-ġdid ta’ strutturi organizzattivi u proċessi interni billi, pereżempju, tingħata aktar attenzjoni lill-politiki ta’ kontra d-diskriminazzjoni u ta’ ekwità), u sabiex jinħolqu relazzjonijiet ġodda mal-partijiet ikkonċernati (pereżempju, billi jittieħed vantaġġ mill-kummerċjalizzazzjoni diġitali). Biex tiġi promossa innovazzjoni bħal din, id-diġitizzazzjoni u t-tkabbir fil-kultura organizzattiva interna huma kruċjali. Is-sostenibbiltà teħtieġ ukoll li tkun integrata fil-proċessi organizzattivi u ta’ governanza.

3.1.3. In-negozji tal-ikel ħafna drabi jkunu frammentati, żgħar u nieqsa minn integrazzjoni orizzontali u vertikali. Għalhekk, huwa diffiċli għalihom li jkollhom aċċess għall-ekosistema tal-innovazzjoni. L-investiment pubbliku fl-ilma, il-loġistika u l-infrastruttura diġitali, flimkien ma’ aktar riżorsi ta’ riċerka u żvilupp, huma meħtieġa biex jagħmlu dan l-aċċess possibbli u biex jippermettu – anke lin-negozji ż-żgħar u ta’ daqs medju – jieħdu vantaġġ sħiħ mill-perkorsi ta’ innovazzjoni tagħhom.

3.1.4. Barra minn hekk, mekkaniżmi ġodda biex jiffaċilitaw ir-relazzjoni bejn in-negozji u ċ-ċentri ta’ innovazzjoni u biex jippromovu l-kokreazzjoni (eż. laboratorji ħajjin u fanali) huma kruċjali, flimkien ma’ figuri professjonali ġodda li kapaċi jaġixxu bħala kollegament bejn in-negozji u ċ-ċentri ta’ riċerka u innovazzjoni (bħal sensara tal-innovazzjoni). Korrelazzjoni b’saħħitha bejn il-Pjani Nazzjonali ta’ Rkupru u ta’ Reżiljenza, l-indikaturi tal-Fondi Strutturali u ta’ Investiment Ewropej u l-indikaturi tal-SDGs hija kruċjali sabiex jitrawmu investimenti bħal dawn u jenħtieġ li tkun ukoll prijorità fil-futur.

3.1.5. Is-sħubijiet bejn is-settur privat, l-istituzzjonijiet, il-qasam akkademiku u ċ-ċentri ta’ innovazzjoni, il-kokreazzjoni aktar mifruxa u l-attenzjoni akbar minn istituzzjonijiet finanzjarji jistgħu jwasslu għal ekosistemi ta’ innovazzjoni li jħallu l-frott. Sħubijiet bħal dawn jistgħu jkunu utli wkoll għall-promozzjoni ta’ innovazzjoni bbażata fuq il-post, li hija partikolarment promettenti fis-sistemi tal-ikel, minħabba l-attenzjoni tal-konsumaturi fuq il-produzzjoni u t-trasformazzjoni tal-ikel marbuta ma’ kuntesti u kultura lokali. Il-kumpaniji innovattivi u ta’ suċċess jistgħu jkunu utli bħala eżempji ta’ soluzzjonijiet sostenibbli ġodda u biex irawmu t-tixrid ta’ prattiki tajbin fost l-operaturi.

3.2. It-trawwim ta’ ktajjen alimentari ċirkolari u effiċjenti fir-riżorsi u t-tisħiħ tal-bijoekonomija

3.2.1. Il-ktajjen alimentari ċirkolari u effiċjenti fir-riżorsi se jkollhom rwol ewlieni fit-tranżizzjoni lejn sistemi tal-ikel aktar sostenibbli. Hemm bosta punti tad-dħul, bħall-użu effiċjenti ta’ riżorsi naturali, il-limitazzjoni tal-iskart, imballaġġ riċiklabbli, li jista’ jerġa” jintuża u kompostabbli jew l-evitar ta’ prodotti tal-plastik li jintużaw darba biss, biex insemmu xi ftit. Il-Pjattaforma tal-Partijiet Interessati tal-Ekonomija Ċirkolari Ewropea ( 11 ) tipprovdi network tajjeb għall-ispirazzjoni, l-ideat innovattivi u s-soluzzjonijiet fil-qasam.

3.2.2. Il-bijoekonomija ċirkolari hija approċċ fejn jirbaħ kulħadd ( 12 ) . Il-promozzjoni u l-użu mill-ġdid tal-bijomassa jagħmlu l-produzzjonijiet aktar sostenibbli, u jistgħu joħolqu negozji ġodda u opportunitajiet ta’ introjtu għall-bdiewa, għas-sajd u għas-sistema tal-ikel kollha. Għal din ir-raġuni, jeħtieġ li tingħata attenzjoni kbira liċ-ċiklu kollu tal-immaniġġjar tal-bijomassa (il-produzzjoni, l-ipproċessar, il-promozzjoni u l-użu mill-ġdid, il-ħolqien ta’ ktajjen ta’ produzzjoni b’diversi outputs konnessi mal-qasam mediku, mal-materjali, mal-bijoraffineriji u l-enerġija, il-ħolqien ta’ suq għall-outputs). Dan jinvolvi bosta atturi, li jinkludu mhux biss il-bdiewa u s-sajjieda, il-proċessuri tal-ikel u l-bejjiegħa bl-imnut iżda wkoll iċ-ċittadini, l-awtoritajiet lokali, il-forestiera, il-kumpaniji tal-immaniġġjar tal-iskart, il-komposturi, it-teknoloġisti, l-innovaturi u l-kumpaniji tal-enerġija.

3.3. Forniment sostenibbli

3.3.1. Il-ktajjen alimentari ewlenin għandhom ikomplu jippromovu l-adozzjoni ta’ prattiki ambjentalment, soċjalment u ekonomikament sostenibbli mill-fornituri. Għal dan, approċċ ta’ diliġenza dovuta jista’ jkun utli. Il-kumpaniji ewlenin għandhom ikunu minn ta’ quddiem u jadottaw impenn ta’ politika dwar il-forniment sostenibbli u jintegrawh fis-sistema ta’ ġestjoni tagħhom ( 13 ) . Dawn għandhom ukoll jivvalutaw l-impatt reali u potenzjali tal-katina tal-forniment tagħhom u jistabbilixxu objettivi relatati. Għal dan il-għan, għandhom jadottaw metodoloġija (inklużi l-indikaturi, il-metrika u l-miri) biex ikejlu l-prestazzjoni tal-katina tal-valur u jiżguraw li tkun konsistenti ma’ standards rikonoxxuti fil-livell internazzjonali. Għandhom ukoll jiżvelaw b’mod adegwat il-miri ppjanati u r-riżultati miksuba.

3.3.2. Il-KE impenjat ruħha li tippromovi sistemi tal-ikel sostenibbli fl-Ewropa u internazzjonalment. Dan jista’ jinkiseb biss jekk il-qafas leġiżlattiv jipprovdi kundizzjonijiet tassew ekwivalenti ta’ kompetizzjoni bejn il-kumpaniji tal-UE li jipproduċu ikel sostenibbli u l-kumpaniji ta’ pajjiżi terzi, biex tkun tista’ ssir produzzjoni b’saħħitha, reżiljenti u sostenibbli. Il-politika kummerċjali tal-UE għandha tiżgura li l-importazzjonijiet jinżammu skont l-istandards għoljin tal-Ewropa fir-rigward tas-sostenibbiltà soċjali u ambjentali. Il-ftehimiet kummerċjali huma strumentali biex jiġu żgurati kundizzjonijiet ekwivalenti ta’ kompetizzjoni bejn is-suq intern u l-importazzjonijiet, bil-għan li tiġi ssalvagwardjata l-kompetittività ( 14 ) tal-produtturi tal-ikel sostenibbli Ewropej u jiġi garantit introjtu ġust.

3.4. Ir-rwol ta’ ktajjen tal-provvista mfassla tajjeb: it-titjib tas-sistemi tal-imballaġġ u l-loġistika biex jintlaħqu l-għanijiet tan-newtralità klimatika

3.4.1. Fil-kuntest ta’ ktajjen ta’ provvista fil-biċċa l-kbira globali, il-forniment lokali, inkluż permezz ta’ fornituri diversifikati, huma importanti biex jitnaqqas l-impatt ambjentali tal-ktajjen tal-valur tal-ikel, partikolarment f’termini ta’ loġistika, u biex jippromovu l-ekonomiji lokali. Bħala konsegwenza tal-pandemija tal-COVID-19, l-ikel lokali qed jidher dejjem aktar bħala sinonimu mal-kwalità u l-konsumaturi qed jiffokaw aktar fuq dan l-aspett. Barra minn hekk, bilanċ tajjeb bejn l-ikel importat u dak prodott lokalment jidher li huwa strateġija xierqa biex jinkisbu sistemi tal-ikel aktar robusti u reżiljenti.

3.4.2. L-imballaġġ sostenibbli jikkonsisti fl-użu ta’ materjali bijodegradabbli u li jistgħu jerġgħu jintużaw, u jippromovi r-riċiklaġġ fost il-konsumaturi. Is-sejbiet ġodda mill-industrija kimika u l-integrazzjoni ta’ dawn is-sejbiet fi prattiki tan-negozju qed jiġġeneraw soluzzjonijiet innovattivi għall-problemi ambjentali. Diġà jeżistu familji ta’ bijoplastik kompletament bijodegradabbli u kompostabbli, iġġenerati mill-bijomassa agrikola, li joħolqu fluss kompletament ċirkolari. Xi drabi l-materjali bijodegradabbli jikkontribwixxu wkoll għal ħajja tal-ħżin aktar fit-tul, li tirriżulta f’valur miżjud saħansitra akbar.

3.4.3. It-tnaqqis tal-emissjonijiet indiretti mill-katina alimentari jista’ jinkiseb ukoll billi ssir tranżizzjoni lejn vetturi b’loġistika ta’ impatt baxx, jiġu żviluppati ktajjen ta’ provvista aktar effiċjenti, organizzati aħjar, u fejn adegwat, iqsar, jissaħħu l-ħwienet tal-merċa lokali, diġitalizzazzjoni aktar mifruxa u billi titjieb l-infrastruttura tal-loġistika.

3.5. Il-promozzjoni tal-edukazzjoni u t-tikkettar trasparenti

3.5.1. Il-konsum aktar responsabbli u l-attenzjoni akbar min-naħa tal-awtoritajiet pubbliċi, tan-negozji u tal-konsumaturi għal dieti sostenibbli u tajbin għas-saħħa, bħad-dieta Mediterranja, huma kruċjali biex jinkisbu sistemi tal-ikel aktar sostenibbli ( 15 ) . Huwa wkoll dwar fehim aħjar tar-relazzjonijiet ekoloġiċi u l-“valur tal-ikel”: l-impatt tat-telf u l-ħela tal-ikel, ir-rwol taċ-ċrieki ekonomiċi reġjonali, il-loġistika tat-trasport, l-importanza għall-awtosuffiċjenza strateġika tal-ikel, eċċ.

3.5.2. Sabiex tiġi promossa bidla bħal din, is-sistemi edukattivi huma fundamentali ( 16 ) . Il-kumpaniji tal-ikel jista’ jkollhom ukoll rwol sinifikanti jekk jimpenjaw ruħhom li jedukaw lill-konsumaturi, u b’mod partikolari lit-tfal, dwar l-importanza tal-produzzjoni u l-konsum sostenibbli tal-ikel. Jeħtieġ li jkomplu bl-isforzi tagħhom lejn prodotti aktar sostenibbli u aktar tajbin għas-saħħa ( 17 ) . Għandhom ukoll jadottaw kodiċijiet ta’ kondotta responsabbli għall-prattiki ta’ kummerċjalizzazzjoni. Il-kumpaniji tal-ikel jistgħu wkoll jippromovu stili ta’ ħajja tajbin għas-saħħa u sostenibbli permezz tat-tikketti tagħhom, tal-kampanji ta’ kummerċjalizzazzjoni, tal-media soċjali, tal-canteens tal-kumpaniji u tal-politiki ta’ komunikazzjoni korporattiva. Il-prattiki tat-tikkettar għandhom jenfasizzaw il-kontribut ta’ kull prodott għal dieta tajba għas-saħħa u sostenibbli. F’dan il-kuntest, qafas ta’ tikkettar trasparenti għall-prodotti tal-ikel jappoġġja lill-konsumaturi biex jieħdu deċiżjonijiet infurmati u aktar sostenibbli ta’ xiri.

3.6. Rivalutazzjoni tal-finanzi

3.6.1. Is-sistemi tal-ikel għandhom jiġu analizzati minn istituzzjonijiet finanzjarji b’perspettivi f’konformità mal-karatteristiċi speċifiċi tas-settur. In-negozji tal-ikel ma jistgħux jiġu ttrattati bl-istess kriterji bħal dawk użati għal setturi oħra, kif kien il-każ għal żmien twil, minħabba li l-aċċess għall-kreditu u r-redditu fuq l-investiment ma jirriflettux kriterji ta’ sostenibbiltà fit-tul. Dan huwa saħansitra aktar importanti jekk nikkunsidraw id-daqs medju tan-negozji tal-ikel u r-rilevanza dejjem tikber tas-sostenibbiltà. Għall-SMEs, huwa aktar diffiċli li jkollhom aċċess għall-fondi u jirrapportaw dwar il-kisbiet tas-sostenibbiltà.

3.6.2. Fir-rigward tal-Finanzi Sostenibbli għall-SMEs, għandu jiġi enfasizzat li l-kriterji burokratiċi u kumplessi ta’ skrinjar tekniku għat-tassonomija jistgħu jkunu ostaklu għall-kumpaniji – b’mod partikolari għall-SMEs – biex jidħlu jew ikomplu fit-triq tas-sostenibbiltà.

3.7. Kumpaniji żgħar fil-mira

3.7.1. L-oqfsa ta’ responsabbiltà u l-mekkaniżmi ta monitoraġġ huma ġeneralment adattati tajjeb għal kumpaniji kbar. Dan huwa wkoll il-każ fil-qasam tas-sostenibbiltà.

3.7.2. Is-sistemi tal-ikel Ewropej huma magħmula prinċipalment minn SMEs. Dan ifisser li huwa meħtieġ appoġġ ad hoc biex jgħin lill-kumpaniji tal-ikel matul li-fażi ta’ tranżizzjoni. L-appoġġ jinkludi l-introduzzjoni ta’ għodod ta’ awtovalutazzjoni, il-promozzjoni ta’ networking bejn kumpaniji, programmi edukattivi dwar l-intraprenditorija u s-sostenibbiltà, il-ħolqien ta’ komunitajiet ta’ prattika, il-promozzjoni ta” prattika tajba, aċċess aktar faċli għal ekosistemi ta’ innovazzjoni, inċentivi fiskali u finanzjarji biex isiru akbar, u aċċess aktar faċli għas-swieq u għall-informazzjoni dwar is-suq.

3.7.3. L-għoti ta’ appoġġ u gwida, inkluż dwar teknoloġiji ta’ hardware u software tal-IT, jista’ jrawwem l-iżvilupp u l-konsolidazzjoni tal-SMEs fil-katina tal-provvista u integrazzjoni aħjar tal-SDGs fl-istrateġiji tagħhom.

3.8. Valutazzjoni komparattiva: l-awtovalutazzjoni, il-monitoraġġ, l-involviment, id-djalogu

3.8.1. Għal kwalunkwe kumpanija, l-għodod ta’ awtovalutazzjoni huma kruċjali għall-allinjament mal-Aġenda 2030. Għodod bħal dawn jeħtieġu li jappoġġjaw kumpaniji ta’ kwalunkwe daqs, mingħajr ma jippenalizzaw l-iżgħar kumpaniji.

3.8.2. Għal kumpaniji akbar, huma meħtieġa approċċi aktar komprensivi u aktar standardizzati, li jistgħu jippermettu l-paraguni. Għal kumpaniji iżgħar, jeħtieġ li jiġi żgurat appoġġ ad hoc. Minħabba l-partikolaritajiet tas-settur, djalogu mill-qrib fost atturi differenti fis-sistema tal-ikel (in-negozji, l-istituzzjonijiet, l-investituri, il-konsumaturi, l-innovaturi, l-investituri) huwa fundamentali.

3.9. Involviment taċ-ċittadini

3.9.1. Minħabba r-rwol soċjali tal-ikel u l-impatt tiegħu fuq is-sostenibbiltà ambjentali u soċjali, iċ-ċittadini għandhom jiġu kkonsultati meta jkunu qed jiġu ddefiniti l-politiki Ewropej, nazzjonali u reġjonali kif ukoll l-istrateġiji tan-negozji. L-involviment taċ-ċittadini huwa partikolarment kruċjali fil-livell lokali sabiex l-ikel jiġi konness mill-qrib mal-ħajja tal-bliet u r-reġjuni ( 18 ) . Il-politiki lokali dwar l-ikel jgħinu wkoll biex jinkiseb dan, peress li jistgħu jadottaw approċċ olistiku lejn l-ikel, billi jużaw il-karatteristiċi lokali u jistimulaw inizjattivi ta’ kokreazzjoni.

3.9.2. L-eżempju ta’ LEADER ( 19 ) juri li Gruppi ta’ Azzjoni Lokali (GAL) jistgħu jikkontribwixxu b’mod effiċjenti f’dan ir-rigward. L-istabbiliment ta’ Kunsilli tal-Politika dwar l-Ikel huwa eżempju ieħor li juri li l-involviment taċ-ċittadini jwassal għal soluzzjonijiet aktar sostenibbli.

4. “Grammatika għas-Sostenibbiltà (20) ” – niskopru l-lingwa t-tajba biex nitkellmu dwar is-sostenibbiltà meta jiġu implimentati l-SDGs fl-industrija tal-ikel

4.1. Il-konsumaturi, l-opinjoni pubblika, ir-regolaturi, l-investituri, dawk li jfasslu l-politika u s-soċjetà ċivili qed jitolbu lill-kumpaniji tal-ikel biex itejbu l-prestazzjoni tagħhom fir-rigward tas-sostenibbiltà. Is-sostenibbiltà tirrappreżenta wkoll opportunità tas-suq tajba għan-negozji. Għalhekk, il-kwistjoni mhix jekk, imma kif tiġi allinjata l-industrija tal-ikel mal-Aġenda 2030 u l-Ftehim ta’ Pariġi dwar il-Klima.

4.2. Madankollu, għadu mhux faċli biex tiġi vvalutata l-prestazzjoni, billi fis-settur tal-ikel ma jeżistix indikatur komprensiv uniku għas-sostenibbiltà. Barra minn hekk, soluzzjoni waħda mhijiex adattata għal kulħadd, peress li hemm differenzi bejn is-sottosetturi u d-daqs tal-kumpanija huwa importanti meta jittieħed approċċ formali għas-sostenibbiltà. Bħala konsegwenza, kumpaniji iżgħar ta’ spiss jaraw is-sostenibbiltà bħala sors possibbli ta’ piżijiet amministrattivi ġodda aktar milli bħala opportunità.

4.3. Minħabba d-diffikultajiet biex jinstabu miżuri preċiżi ta’ allinjament mal-SDGs, fl-istadju attwali l-valutazzjonijiet għandhom it-tendenza li jiffokaw fuq il-komprensività tal-proċessi li qed jiġu implimentati u l-grad ta’ żvelar aktar milli fuq riżultati konkreti. Fi kwalunkwe każ, awtovalutazzjoni tgħin kumpanija ssib oqsma biex ittejjeb kemm l-allinjament tagħha mal-SDGs kif ukoll is-sistemi tal-ippjanar tagħha. Din tgħin ukoll biex tinfirex il-kultura tas-sostenibbiltà fi ħdan il-kumpanija.

4.4. Ladarba l-objettivi jkunu ppjanati, in-negozji tal-ikel għandhom jiddefinixxu indikaturi koerenti, metrika u miri konkreti ta’ sostenibbiltà li għandhom jintlaħqu fi żmien qasir u twil, u jiddefinixxu proċeduri biex jiġu żvelati r-riżultati. Madankollu, minħabba d-differenzi bejn l-oqfsa ta’ responsabbiltà, xorta mhuwiex faċli li jitqabbu l-istabbiliment tal-miri u l-proċessi ta’ kejl relatati.

4.5. Fir-rigward tal-SMEs, b’mod partikolari, l-awtovalutazzjonijiet għandhom isiru b’mod kostruttiv, bil-għan li n-nies jiffamiljarizzaw ruħhom mal-“Grammatika għas-Sostenibbiltà” minflok ma jiġu stabbiliti parametri referenzjarji.

4.6. Il-kumpaniji għandhom jintegraw ukoll metrika u miri ta’ sostenibbiltà flessibbli fis-sistemi ta’ governanza u ġestjoni tagħhom. Mingħajr referenzi għall-miri ta’ sostenibbiltà fiċ-ċikli tal-ibbaġitjar, l-indikaturi ewlenin tal-prestazzjoni, il-mekkaniżmi ta’ monitoraġġ u l-perkorsi tal-karrieri, huwa diffiċli ħafna li titjieb il-prestazzjoni tas-sostenibbiltà. Integrazzjoni ta’ dan it-tip mhijiex kompitu faċli, speċjalment għall-SMEs. Fl-istess ħin, hija opportunità tajba biex dawn is-sistemi jiġu rieżaminati u jissaħħu.

4.7. Kumpaniji involuti b’suċċess fis-sostenibbiltà għandhom jippromovu l-prattiki tajba tagħhom. Dan jgħin biex juri li għal kumpanija tal-ikel, u b’mod partikolari SME, huwa kemm possibbli kif ukoll ta’ profitt li tkun sostenibbli, u jista’ jinkoraġġixxi lil negozji oħra biex isegwu l-eżempju tagħhom. Fl-istess ħin, meta tagħmel dan, kumpanija tista’ tgawdi minn livell għoli ta’ viżibilità u opportunitajiet tas-suq siewja.

4.8. L-inizjattiva “Fixing the Business of Food” ( 21 ) tan-Network ta’ Soluzzjonijiet għall-Iżvilupp Sostenibbli (Sustainable Development Solutions Netowrk – SDSN), wara analiżi preċiża tal-aktar standards, oqfsa u inizjattivi globali mifruxa ta’ sostenibbiltà, iddefinixxiet qafas għall-analiżi bbażat fuq erba’ pilastri ta’ allinjament mal-SDGs għal kumpanija. Il-pilastri huma: — prodotti u strateġiji li jippromovu dieti tajbin għas-saħħa u sostenibbli; — operazzjonijiet ta’ negozju u proċessi interni sostenibbli; — ktajjen ta’ provvista u tal-valur sostenibbli; — ċittadinanza korporattiva tajba.

4.9. Kull pilastru huwa maqsum f’numru ta’ suġġetti differenti. Dawn is-suġġetti ġew derivati minn proċess iterattiv li jinvolvi riċerka dwar ir-rapporti ta’ sostenibbiltà ta’ negozji tal-ikel globali ewlenin, interazzjonijiet multipli ma’ negozji u assoċjazzjonijiet kbar, ta’ daqs medju u żgħar (fil-forma ta’ intervisti, workshops u stħarriġ), u analiżi tal-aħjar prattiki ta’ sostenibbiltà.

4.10. Il-qafas wassal għad-disinn ta’ għodda ta’ awtovalutazzjoni li l-kumpaniji jistgħu jużaw biex jidentifikaw oqsma għal titjib.

4.11. L-inizjattiva “Fixing the Business of Food” hija wkoll il-bażi għal pjattaforma diġitali li tenfasizza prattiki tajbin. Il-qafas tal-erba’ pilastri jippreżenta eżempji konkreti ta’ objettivi, miri, indikaturi u metrika magħżula speċifikament għan-negozji tal-ikel, allinjati mal-Aġenda 2030. Barra minn hekk, dan jista’ jgħin lin-negozji biex jidentifikaw l-indikaturi ewlenin tal-prestazzjoni tagħhom, lill-investituri biex jimmonitorjaw l-azzjonijiet u l-progress magħmul min-negozji tal-ikel, u lil dawk li jfasslu rapporti ta’ sostenibbiltà biex jiffurmaw ir-rapporti tagħhom. Minħabba l-partikolaritajiet ta’ sottosetturi speċifiċi, il-qafas ġie adattat għal negozji żgħar tal-agrikoltura, negozji tal-akkwakultura u produtturi tal-inbid.

5. Qafas ta’ politika għall-allinjament tan-negozju tal-ikel mal-SDGs

5.1. Il-KESE jilqa’ l-kodiċi ta’ kondotta tal-UE dwar prattiki tan-negozju u kummerċjalizzazzjoni responsabbli bħala element importanti għall-implimentazzjoni tal-Istrateġija mill-Għalqa sal-Platt. Il-biċċa l-kbira tal-partijiet involuti jikkunsidraw l-iżvilupp tal-kodiċi volontarju b’mod ġenerali bħala proċess siewi li ġab l-imsieħba tal-katina tal-provvista tal-ikel eqreb lejn xulxin. L-inizjattiva timmarka punt tat-tluq u għandha tkompli sservi bħala pjattaforma kollaborattiva għal prattiki tan-negozju responsabbli u sostenibbli.

5.2. Madankollu, il-KESE, abbażi wkoll tal-feedback mill-kumpaniji u l-partijiet ikkonċernati, jenfasizza l-limitazzjonijiet ta’ approċċ volontarju u jisħaq fuq il-ħtieġa li jiġu adottati regolament u leġiżlazzjoni biex tiġi żgurata tranżizzjoni rapida lejn is-sostenibbiltà. Dan jinkludi wkoll rieżami tar-regoli tal-kompetizzjoni biex jiġu promossi aktar il-kooperazzjoni u s-sostenibbiltà tul il-katina tal-provvista kollha.

5.3. Barra minn hekk, il-KESE jisħaq li l-kodiċi ta’ kondotta mhuwiex b’saħħtu fir-rigward tad-dimensjoni soċjali u jesprimi dispjaċir li n-negozjar kollettiv ma jissemmiex. Id-djalogu soċjali huwa importanti ħafna u l-imsieħba soċjali għandhom ikunu involuti fil-katina kollha. Il-perkors lejn is-sostenibbiltà għandu jkollu wkoll impatt pożittiv fuq il-pagi u l-kundizzjonijiet tax-xogħol.

5.4. Il-Kodiċi lanqas ma għandu azzjonijiet biex iżid l-affordabbiltà ta’ ikel tajjeb għas-saħħa u sostenibbli. L-affordabbiltà ta’ ikel tajjeb għas-saħħa u sostenibbli tgħin lill-konsumaturi biex jadottaw dieta sana u sostenibbli.

5.5. Il-Kodiċi ta’ Kondotta m’għandux mekkaniżmu robust ta’ monitoraġġ biex jivvaluta r-rilevanza, l-implimentazzjoni u l-impatt tal-impenji. Għandu jiġi stabbilit proċess ta’ rieżami sod għall-implimentazzjoni tal-kodiċi ta’ kondotta fil-prattika sabiex jimmonitorja jekk l-impenji individwali u l-wegħdiet għall-miri aspirazzjonali jintlaħqux jew le. L-esperjenza turi li jsir biss dak li jiġi mkejjel u mmonitorjat. B’mod ġenerali, involviment aktar b’saħħtu tas-soċjetà ċivili (djalogu soċjali) se jkun ukoll kruċjali għas-suċċess. Kunsill Ewropew dwar il-Politika tal-Ikel b’diversi partijiet interessati u f’diversi livelli, kif propost mill-KESE f’Opinjonijiet preċedenti ( 22 ) , jista’, fost affarijiet oħra, jiffaċilita l-involviment tas-soċjetà ċivili fil-monitoraġġ tal-Kodiċi ta’ Kondotta.

5.6. Sa issa, huma prinċipalment il-kumpaniji akbar u dawk multinazzjonali li ffirmaw il-kodiċi ta’ kondotta. Għandu jinħoloq ambjent favorevoli biex jappoġġja u jiffaċilita involviment aktar b’saħħtu mal-aġenda tal-SDGs għall-SMEs biex isiru prijorità għall-politiki tal-UE dwar l-ikel. Filwaqt li l-kumpaniji akbar ta’ spiss ikollhom id-dipartimenti tas-sostenibbiltà tagħhom stess, jidher li l-SMEs ħafna drabi jkollhom biss riżorsi u kapaċitajiet limitati biex jintegraw is-sostenibbiltà fin-negozji tagħhom.

5.7. Il-KESE jindika l-konklużjonijiet mill-Opinjonijiet preċedenti tiegħu fejn appella għal katina tal-provvista tal-ikel aktar ġusta u fejn irrikonoxxa l-funzjonament eċċezzjonali tal-katina tal-provvista tal-ikel madwar l-Ewropa li tiżgura aċċess għal ikel ta’ kwalità għolja għaċ-ċittadini kollha, kuljum. L-implimentazzjoni rapida tad-direttiva tal-UE dwar prattiki kummerċjali inġusti u ta’ politiki oħra ta’ appoġġ mill-Istati Membri hija meħtieġa biex jitrawmu sistemi tal-ikel aktar sostenibbli u reżiljenti ( 23 )

5.8. Il-KE reċentement adottat il-pjan direzzjonali tagħha lejn leġiżlazzjoni qafas għal sistema tal-ikel sostenibbli tal-UE u biex tintegra s-sostenibbiltà fil-politiki kollha relatati mal-ikel ( 24 ) , kif previst fl-Istrateġija mill-Għalqa sal-Platt. Il-KESE jilqa’ din l-inizjattiva bħala pass ’il quddiem, peress li huwa ċar li hemm bżonn ta’ regolamentazzjoni u ċertu livell ta’ standardizzazzjoni u armonizzazzjoni biex jiġu żgurati l-kredibilità u l-kundizzjonijiet ekwivalenti ta’ kompetizzjoni, u jindika r-rakkomandazzjoni tiegħu biex titrawwem politika tal-UE komprensiva dwar l-ikel.

Brussell, id-9 ta’ Diċembru 2021. Christa SCHWENG Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew

(1) Opinjoni tal-KESE dwar Il-promozzjoni ta’ dieti tajbin għas-saħħa u sostenibbli fl-UE (ĠU C 190, 5.6.2019, p. 9).

(2) Opinjoni tal-KESE dwar Lejn katina tal-provvista tal-ikel ġusta (ĠU C 517, 22.12.2021, p. 38).

(3) Sistema tal-ikel tal-UE sostenibbli – inizjattiva ġdida

(4) Opinjoni tal-KESE dwar Lejn strateġija tal-UE dwar il-konsum sostenibbli (ĠU C 429, 11.12.2020, p. 51).

(5) https://ec.europa.eu/food/horizontal-topics/farm-fork-strategy_mt

(6) Opinjoni tal-KESE dwar Il-kontribut tas-soċjetà ċivili għall-iżvilupp ta’ politika komprensiva dwar l-ikel fl-UE (ĠU C 129, 11.4.2018, p. 18).

(7) https://ec.europa.eu/food/horizontal-topics/farm-fork-strategy/sustainable-food-processing/code-conduct_mt

(8) Summit tan-NU dwar is-Sistemi tal-Ikel

(9) Rapport taċ-Ċentru Konġunt tar-Riċerka tal-Kummissjoni Ewropea, Modelling environmental and climate ambition in the agricultural sector with the CAPRI model (“Nippjanaw l-ambizzjoni ambjentali u klimatika fis-settur agrikolu skont il-mudell CAPRI”) mhux disponibbli bil-Malti.

(10) Eżempji ta’ prattika tajba ta’ innovazzjoni jinkludu: Irritec Corporate, waħda mill-mexxejja dinjin fis-settur tal-irrigazzjoni intelliġenti; Micronizzazione Innovativa SRL, negozju ġdid innovattiv li pproduċa prodott innovattiv li jippromovi ż-żamma tal-ilma u t-tkabbir mgħaġġel tal-pjanti; Igloo, negozju ġdid innovattiv li jiffoka fuq l-iżvilupp ta’ teknoloġiji ġodda biex jappoġġjaw l-agrikoltura (idroponiċi); u Agrorobotica, li tittratta l-agrikoltura ta’ preċiżjoni.

(11) ECESP.

(12) Opinjoni tal-KESE dwar Il-bijoekonomija – kontribut biex jintlaħqu l-għanijiet tal-UE fil-qasam tal-klima u l-enerġija u l-għanijiet ta’ żvilupp sostenibbli tan-Nazzjonijiet Uniti (ĠU C 440, 6.12.2018, p. 45).

(13) Eżempji ta’ prattika tajba jinkludu Unilever, li tadotta politika interna biex tiżgura forniment sostenibbli mill-fornituri tagħha.

(14) “Fuq in-naħa tal-provvista, biex politika tal-ikel Ewropea komprensiva tkun tassew rilevanti għall-konsumaturi Ewropej, huwa essenzjali li l-ikel prodott b’mod sostenibbli fl-UE jkun kompetittiv. Dan ifisser li s-settur agroalimentari Ewropew huwa kapaċi jwassal l-ikel għall-konsumaturi bi prezzijiet li jinkludu spejjeż żejda għal kriterji bħalma huma s-sostenibbiltà, il-benessri tal-annimali, is-sikurezza alimentari u n-nutrizzjoni, iżda wkoll redditu ġust lill-bdiewa, u fl-istess ħin iżomm il-pożizzjoni tiegħu bħala l-għażla ppreferuta għall-parti l-kbira tal-konsumaturi.” Opinjoni dwar “Il-kontribut tas-soċjetà ċivili għall-iżvilupp ta’ politika komprensiva dwar l-ikel fl-UE”, punt 5.8, (ĠU C 129, 11.4.2018, p. 18).

(15) Opinjoni tal-KESE dwar Il-promozzjoni ta’ dieti tajbin għas-saħħa u sostenibbli fl-UE (ĠU C 190, 5.6.2019, p. 9).

(16) Opinjoni tal-KESE dwar Il-promozzjoni ta’ dieti tajbin għas-saħħa u sostenibbli fl-UE (ĠU C 190, 5.6.2019, p. 9).

(17) Opinjoni tal-KESE dwar Il-promozzjoni ta’ dieti tajbin għas-saħħa u sostenibbli fl-UE (ĠU C 190, 5.6.2019, p. 9).

(18) Opinjoni tal-KESE dwar Il-kontribut tas-soċjetà ċivili għall-iżvilupp ta’ politika komprensiva dwar l-ikel fl-UE (ĠU C 129, 11.4.2018, p. 18) u Opinjoni tal-KESE dwar “Mill-Għalqa sal-Platt”: strateġija sostenibbli dwar l-ikel (ĠU C 429, 11.12.2020, p. 268).

(19) https://enrd.ec.europa.eu/leader-clld_en

(20) Il-‘Grammatika għas-Sostenibbiltà’ huwa terminu maħluq minn Elliot M Tretter fil-ktieb tiegħu Shadows of a Sunbelt City.

(21) Fixing the business of food.

(22) Opinjoni tal-KESE dwar Il-kontribut tas-soċjetà ċivili għall-iżvilupp ta’ politika komprensiva dwar l-ikel fl-UE (ĠU C 129, 11.4.2018, p. 18) u Opinjoni tal-KESE dwar “Mill-Għalqa sal-Platt”: strateġija sostenibbli dwar l-ikel (ĠU C 429, 11.12.2020, p. 268).

(23) Opinjoni tal-KESE dwar Lejn katina tal-provvista tal-ikel ġusta (ĠU C 517, 22.12.2021, p. 38).

(24) Sistema tal-ikel tal-UE sostenibbli – inizjattiva ġdida