Komunikazzjoni tal-Kummissjoni lill-Kunsill, i-Parlament Ewropew, il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u l-Kumitat tar-Reġjuni - L-applikazzjoni tad-Direttivaº2000/78/KE tas-27ºta'ºNovembruº2000 li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol [SEG(2008) 524] /* KUMM/2008/0225 finali */





[pic] | KUMMISSJONI TAL-KOMUNITAJIET EWROPEJ | Brussel 19.6.2008 KUMM(2008) 225 finali KOMUNIKAZZJONI TAL-KUMMISSJONI LILL-KUNSILL, I-PARLAMENT EWROPEW, IL-KUMITAT EKONOMIKU U SOĊJALI EWROPEW U L-KUMITAT TAR-REĠJUNI L-applikazzjoni tad-Direttivaº2000/78/KE tas-27ºta'ºNovembruº2000 li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol [SEG(2008) 524] KOMUNIKAZZJONI TAL-KUMMISSJONI LILL-KUNSILL, I-PARLAMENT EWROPEW, IL-KUMITAT EKONOMIKU U SOĊJALI EWROPEW U L-KUMITAT TAR-REĠJUNI L-applikazzjoni tad-Direttivaº2000/78/KE tas-27ºta'ºNovembruº2000 li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol 1. INTRODUZZJONI Fis-27 ta’ Novembru 2000, il-Kunsill adotta d-Direttivaº2000/78/KE li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol[1]. Din id-Direttiva ġiet adottata taħt l-Artikoluº13 tat-Trattat tal-KE, li ta l-kompetenza lill-Kunsill biex jieħu azzjoni biex jiġġieled kontra d-diskriminazzjoni għal raġunijiet ta' sess, oriġini razzjali u etnika, reliġjon u twemmin, diżabilità, età u orjentazzjoni sesswali. Id-Direttivaº2000/78/KE kellha tinbidel f'liġi nazzjonali mit-2ºta'ºDiċembruº2003 fl-UE 15, mill-1ºta'ºMejjuº2004 fl-UE 10 u mill-1ºta'ºJannarº2007 fil-Bulgarija u r-Rumanija[2], bil-possibbiltà ta’ tliet snin addizzjonali biex jinbidlu d-dispożizzjonijiet ta’ l-età u d-diżabilità. Bħalissa l-Kummissjoni qed teżamina l-miżuri nazzjonali tat-traspożizzjoni biex tiżgura li d-Direttiva hi implimentata sewwa. Fejn il-Kummissjoni tikkunsidra li dan mhuwiex il-każ, hi se tuża l-poteri legali tagħha biex iġġib il-leġiżlazzjoni nazzjonali f’konformità mad-Direttiva. Skond l-Artikoluº19 tad-Direttiva, l-Istati Membri kellhom jikkomunikaw lill-Kummissjoni l-informazzjoni meħtieġa għal dan ir-rapport. Il-Kummissjoni kkonsultat ukoll l-imsieħba soċjali kif ukoll lill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili. Il-Kimmissjoni kkunsidrat ukoll il-pożizzjonijiet li ttieħdu mill-Parlament Ewropew[3]. L-għan ta' dan ir-rapport mhux li jagħti rendikont dettaljat tat-traspożizzjoni tad-dispożizzjonijiet kollha tad-Direttiva fl-Istati Membri, imma aktar biex jiddeskrivi ċerti aspetti li jidhru b'mod partikolari problematiċi jew importanti għall-Kummissjoni. It-tabella annessa dwar it-traspożizzjoni tad-Direttiva timmira li tipprovdi stampa ta' l-istat attwali fl-implimentazzjoni tad-Direttiva[4]. 2. L-IMPATT TAD-DIRETTIVAº2000/78/KE Id-Direttivaº2007/78/KE hi innovattiva f'ħafna modi. Din tipprojbixxi d-diskriminazzjoni fuq il-bażi l-ġdida ta' reliġjon, orjentazzjoni sesswali, età u diżabilità. Rigward id-diskriminazzjoni fuq bażi ta' diżabilità, obbligazzjoni ta' 'akkomodazzjoni raġonevoli' ġiet introdotta dwar persuni b'diżabilità. Għalkemm ftit mill-kunċetti bażiċi diġà kienu jeżistu taħt il-liġi nazzjonali meta l-Istati Membri bidlu d-Direttiva, traspożizzjoni dwar xi bażijiet, bħall-età u l-orjentazzjoni sesswali, rriżulta li kienu delikati. Imsemmija hawn taħt hawn xi kwistjonijiet speċifiċi li qamu bil-bidla tad-Direttiva fir-rigward ta' l-erba' raġunijiet ta' diskriminazzjoni li tittratta: orjentazzjoni sesswali, reliġjon jew twemmin. età u diżabilità. Orjentazzjoni Sesswali Il-projbizzjoni ta' diskriminazzjoni fuq il-bażi ta' orjentzzjoni sesswali kienet ġdida għal kważi l-Istati Membri kollha, li kellhom jipprovdu protezzjoni legali f'dan il-qasam ghall-ewwel darba. Id-Diskriminazzjoni bbażata fuq orjentazzjoni sesswali issa hija pprojbita fl-Istati Membri kollha. F'ħafna mill-Istati Membri, hemm ftit eżempji jew xejn ta' każijiet ta' diskriminizzazzjoni fuq bażi ta' orjentazzjoni sesswali li jitressqu quddiem il-qrati. Il-fatt li dan hu qasam legali ġdid f'ħafna mill-Istati Membri jista' jispjega din is-sitwazzjoni. Dan jispjega ruħu wkoll bin-nuqqas ta' kwerelanti biex jagħmlu l-orjentazzjoni sesswali tagħhom pubblika, f'kuntest fejn id-diskriminazzjoni bbażata fuq orjentazzjoni sesswali għadha meqjusa minn ħafna Ewropej bħala mifruxa u bħala kwistjoni ta' tabù fis-soċjetà tagħhom[5]. Fuq livell Ewropew, riċentement ġie deċiż każ mill-Qorti Ewropea tal-Ġustizzja għal deċiżjoni preliminari dwar jekk sieħeb li jagħmel parti minn sħubija rreġistrata ta' l-istess sess għandux ikun trattat bl-istess mod bħal konjugi fi żwieġ eterosesswali fir-rigward tad-dritt għall-pensjoni tas-superstiti taħt skema ta' pensjoni tax-xogħol[6]. Mill-każ Barber 'l hawn[7], il-pensjonijiet tax-xogħol għandhom jitqiesu bħala 'ħlas' fit-tifsira ta' l-Artikoluº141 tat-Trattat tal-KE u għalhekk jaqgħu taħt liġi tal-Komunità kontra d-diskriminazzjoni (fil-każ preżenti, Direttivaº2000/78/KE). Filwaqt li mistoqsijiet ta’ l-istatus maritali u l-isħubiji rreġistrati jibqgħu kwistjoni ta’ liġi nazzjonali, il-Qorti ddeċidiet fil-każ ta’ Maruko [8] li d-Direttivaº2000/78 tipprekludi leġiżlazzjoni li taħtha, wara l-mewt tas-sieħeb ta' ħajtu, is-sopravissut ma jiħux benefiċċju għal sopravissut ekwivalenti għal dak mogħti lil konjuġi sopravissuti, anke jekk, skond il-liġi nazzjonali, is-sħubija tal-ħajja tqiegħed persuni ta’ l-istess sess f’sitwazzjoni komparabbli għal dawk tal-konjuġi f’dak li jikkonċerna dak il-benefiċċju tas-sopravissut. Il-Qorti żiedet li hija l-qorti nazzjonali li qed titlob referenza li għandha tiddetermina jekk is-sieħeb sopravissut hux f’sitwazzjoni komparabbli għal dik tal-konjugi li hu intitolat għall-benefiċċju tas-sopravissut stabbilit skond l-iskema tal-pensjoni tax-xogħol hawnhekk fil-każ. Reliġjon jew twemmin Il-projbizzjoni ta' diskriminazzjoni fuq bażi ta' reliġjon jew twemmin kienet inbidlet fl-Istati Membri kollha. Madankollu, maġġoranza ta' l-Istati Membri ma jiddefinixxux it-termini fil-leġiżlazzjoni tagħhom. Id-delimitazzjoni ta' 'reliġjon' u 'twemmin' jista' f'ċerti każijiet tkun problematika, b'mod partikolari fejn tista' tkun konnessa ma' etniċità, jew għax grupp reliġjuż hu meqjus li jkollu karattru etniku, jew għax membri ta' reliġjon jagħmlu parti predominantement minn gruppi etniċi partikolari[9]. Artikoluº4(2) jippermetti eċċezzjoni speċifika għall-prinċipju ta' trattament ugwali fil-każ ta' knejjes u organizzazzjonijiet oħra b'etos ibbażat fuq reliġjon jew twemmin. Dan jippermetti korpi bħal dawn biex jagħżlu persuna ta' l-istess reliġjon jew twemmin għal xogħol fejn jekk tkun ta' dik ir-reliġjon jew twemmin hu rekwiżit ġenwin, leġittimu u ġġustifikat għax-xogħol. L-eċċezzjoni tippermetti biss għal trattament differenti fuq bażi ta' reliġjon jew twemmin, u ma tistax tintuża biex tiġġustifika diskriminazzjoni għal raġuni oħra, per eżempju orjentazzjoni sesswali. Din għandha wkoll tkun konnessa b'mod ċar man-natura ta' l-attivitajiet imwettqa. Numru ta Stati Membri adottaw dispożizzjonijiet fil-liġi nazzjonali f'konformità ma' l-Artikoluº4(2) tad-Direttiva. Ċerti pajjiżi pprovdew eċċezzjonijiet li jistgħu jmorru lil hinn mit-termini stretti tad-Direttiva jew li jibqgħu ambigwi. Stati Membri oħra għażlu li ma jinkludu l-ebda 'eċċezzjoni ta' 'l-Artikoluº4(2)'[10] Il-każistika nazzjonali li nħolqot meta l-adozzjoni tad-Direttiva enfasizzat konflitti bejn il-kodiċi ta' l-ilbies tal-ħaddiema u manifestazzjonijiet ta' twemmin reliġjuż. Ftit minn dawn il-każijiet diġà ġew trattati bħala kwistjonijiet tad-drittijiet tal-bniedem (li jqajmu kwistjonijiet tal-libertà ta' l-espressjoni reliġjuża) aktar milli każijiet ta' diskriminazzjoni, iżda juru li dan is-suġġett hu aktarx kwistjoni sensittiva fl-implimentar tad-Direttiva. L-età Bl-eċċezzjoni ta' Stat Membru wieħed, il-leġiżlazzjoni issa tipprojbixxi d-diskriminazzjoni bbażata fuq l-età fl-Istati Membri kollha, għalkemm il-biċċa l-kbira ta' l-Istati Membri ma kellhomx leġiżlazzjoni ġenerali eżistenti kontra d-diskriminazzjoni ta' l-età. Il-kwistjoni ewlenija hi li jkun żgurat li l-leġiżlazzjoni nazzjonali tkun konformi b'mod effettiv mad-Direttiva. Filwaqt li l-leġiżlazzjoni l-ġdida li tipprojbixxi d-diskriminazzjoni ta' l-età għandha tieħu preċedenza fuq liġijiet jew ftehim kollettiv li huma diskriminatorji, ħafna mir-regoli ta' qabel dwar id-distinzjonijiet fl-età jibqgħu fis-seħħ. Ftit Stati Membri biss għamlu stħarriġ komprensiv tal-liġijiet tagħhom li jikkonċernaw distinzjonijiet fl-età. Il-valutazzjoni tal-kompatibilità ta' liġijiet eżistenti (u futuri) fir-rigward ta' l-età għandha tkun ibbażata fuq 'test ta' ġustifikazzjoni' ta' l-Artikoluº6 tad-Direttiva, li jgħid li distinzjonijiet ibbażati fuq l-età mhumiex se jikkostitwixxu d-diskriminazzjoni jekk dawn ikunu oġġettivament u raġonevolment ġustifikati b'għan leġittimu (li jinkludi politika leġittima ta' l-impjieg, objettivi tas-suq tax-xogħol u taħriġ professjonali), u jekk il-mezzi użati huma proporzjonati. Ħafna Stati Membri adottaw dispożizzjonijiet legali ġenerali ispirati mill-Artikoluº6 tad-Direttiva, li jista' għalhekk iservi bħala test kontra jekk ir-regoli ta' l-età eżistenti humiex konformi mad-Direttiva. Xi Stati Membri jipprevedu eċċezzjonijiet ġenerali għal diskriminazzjoni fl-età fil-liġi nazzjonali tagħhom li huma usa' mit-'test ta' ġustifikazzjoni' ta' l-Artikoluº6. Min-naħa l-oħra, xi Stati Membri ma ttrasponewx l-eċċezzjoni ta' l-Artikoluº6 bħala tali[11]: fin-nuqqas ta' 'test ta' ġustifikazzjoni' bħal dan, jista' jkun aktar diffiċli li ssir valutazzjoni tal-kompatibilità ta' regoli eżisteni (u futuri) dwar l-età taħt liġi nazzjonali. F'ħafna Stati Membri, regoli nazzjonali jkollhom rekwiżiti ta' età varji li għalhekk għandhom ikunu evalwati fuq bażi ta' każ b'każ, fid-dawl ta' l-Artikoluº6. Dawn ir-regoli jinkludu rekwiżiti ta' l-eta għall-aċċess għall-impjiegi (b'mod partikolari fis-settur pubbliku) jew għal taħriġ vokazzjonali, kif ukoll għal-limitu ta' l-età għall-eżerċitar ta' ċerti impjiegi (għal darb'oħra b'mod partikolari fis-settur pubbliku). Kważi kull Stat Membru għandu xi leġiżlazzjoni li timmira li tipproteġi impjegati żgħażagħ u dawk akbar fl-età. Fil-każ ta' Mangold[12], liġi Ġermaniża tat permess lill-impjegati ta' 'l fuq minn 52ºsena biex jiġu impjegati permezz ta' serje ta' kuntratti għal żmien qasir, sabiex tinkoraġixxi r-reklutaġġ minn min iħaddem. Il-Qorti Ewropea tal-Ġustizzja ddeċiediet li l-għan li tiżdied il-kapaċità ta' impjieg ta' impjegati ta’ età akbar kien leġittimu, iżda l-miżura ma rrispettatx il-prinċipju tal-propozjonalità, għax kienet meqjusa bħala wiesgħa wisq fl-ambitu u l-għan seta' jintlaħaq b'mod anqas diskriminatorju. Fil-każ ta' Palacios de la Villa [13], il-Qorti Ewropea tal-Ġustizzja sabet li regoli fuq l-età ma kellhomx bżonn ikunu ġustifikati b'mod espliċitu biex ikunu validi, iżda l-miżura kkonċernata kellha tkun ġustifikata oġġettivament u raġonevolment fil-kuntest ta' liġi nazzjonali minn għan leġittimu dwar il-politika ta' l-impjieg u s-suq tax-xogħol. Iż-żewġ każijiet jagħtu xi indikazzjoni fir-rigward tat-tip ta' 'test ta' ġustifikazzjoni' meħtieġ: anke jekk awtoritajiet nazzjonali għandhom diskrezzjoni wiesgħa dwar l-għażliet tal-politika soċjali, huwa essenzjali li jiżguraw f'kull każ partikolari li l-miżura hi adattata u proporzjonata għall-għan (pereżempju billi jkunu evitati miżuri li joqogħdu biss fuq l-età u billi joqogħdu fuq kriterji relevanti oħra wkoll). Kwistjoni inportanti oħra hi l-irtirar. Skond il-Premessaº14 tad-Direttiva, dispożizzjonijiet nazzjonali li jirrigwardaw etajiet ta' rtirar ma jaqgħux fl-ambitu tad-Direttiva. Prattiċi nazzjonali jvarjaw ħafna, minn dawk fejn m'hemmx età għall-irtirar obbligatorju nazzjonali għal Stati Membri li jippermettu rtirar obbligatorju minn impjegati ta' età speċifika fis-settur pubbliku u privat. F'numru ta' Stati Membri, l-irtirar f'ċerta età huwa obbligatorju, b'hekk persuna li tkun taħdem u tkun qabżet l-età ta' l-irtirar tista', per eżempju, ma tkunx aktar protetta minn tkeċċija inġusta. Fil-każ Palacios de la Villa , il-Qorti Ewropea tal-Ġustizzja trattat każ ta' impjegat li tkeċċa meta laħaq l-età legali ta' l-irtirar ta' 65 fuq bażi ta ftehim kollettiv permess skond il-liġi nazzjonali. Skond il-Qorti, filwaqt li l-Istati Membri għandhom kompetenza li jistabbilixxu l-età ta' l-irtirar, l-applikazzjoni tagħha permezz ta' tmiem tal-kuntratt ta' l-impjieg taqa' taħt l-ambitu tad-Direttiva u għalhekk trid tgħaddi mit-'test' ta' Artikoluº6 tad-Direttiva. Diżabilità Il-projbizzjoni ta' diskriminazzjoni fuq il-bażi ta' diżabilità għandha żewġ aspetti: l-ewwel hi l-projbizzjoni fuq diskriminazzjoni fuq bażi ta' diżabilità (simili għar-raġunijiet l-oħra koperti fid-Direttiva). It-tieni u l-aktar aspett importanti huwa d-dmir pożittiv ta' akkomodazzjoni raġonevoli' favur persuni b'diżabilità bħala parti integrali tal-prinċipju tat-trattament ugwali. L-ewwel parti ġiet trasposta fl-Istati Membri kollha. L-unika problema li nqalgħet hi d-definizzjoni ta' diżabilità. Id-Direttiva ma tagħtix definizzjoni ta' diżabilità u madwar nofs l-Istati Membri ma inkludewx definizzjoni speċifika (għalkemm ħafna għandhom definizzjoni għal għanijiet ta' sigurtà soċjali). Il-kwistjoni ta' jekk persuna li kienet marida tistax toqgħod fuq il-protezzjoni kontra d-diskriminazzjoni fuq bażi ta' diżabilità kienet imsemmija fil-Qorti Ewropea tal-Ġustizzja minn qorti Spanjola fil-każ Chacón Navas [14]. Il-Qorti ddeċidiet li l-'mard' mhuwiex simili għall-'diżabilità' u kompliet tispjega li 'diżabilità', fis-sens tad-Direttiva, kellha tingħata interpretazzjoni uniformi. Il-Qorti ddeċidiet li 'l-kunċett ta' diżabilità għandu jiftiehem li jirreferi għal limitazzjoni li tirriżulta minn nuqqasijiet fiżiċi, mentali jew psikoloġiċi u li jfixklu l-parteċipazzjoni tal-persuna kkonċernata fil-ħajja professjonali'. Wieħed mill-aktar innovazzjonijiet sinifikanti fid-Direttiva hu d-dmir fuq min iħaddem biex jipprovdi 'akkomodazzjoni raġonevoli' biex tippermetti aċċess għax-xogħol għal persuni b'diżabilità. Id-dmir ta' akkomodazzjoni raġonevoli tfisser li min iħaddem għandu jieħu passi biex jippermetti persuna li hi kwalifikata b'mod xieraq għall-impjieg, apparti mid-diżabilità tiegħu jew tagħha, li tkun tista' effettivament tibda taħdem, tavvanza fih u tieħu aktar taħriġ. Madankollu, min iħaddem ma jkunx mistenni li jġorr piż mhux raġonevoli. Piż bħal dan mhux meqjus bħala mhux raġonevoli fejn Stati Membri jipprovdu għotjiet jew sussidji lil min iħaddem fir-rigward ta' aġġustamenti għoljin. Għalkemm il-kunċett ta' akkomodazzjoni raġonevoli kien ħafna drabi ġdid, il-biċċa l-kbira ta' l-Istati Membri bidlu din l-obbligazzjoni. Numru ta' Stati Membri jkomplu jirregolaw l-impjieg ta' persuni b'diżabilità permezz ta' sistemi ta' kwota jew impjieg riservat. Madankollu, dan m'għandux ikun, għall-ispejjeż tad-dritt ta' l-individwu għan-nuqqas ta' diskriminazzjoni u akkomodazzjoni raġonevoli. Xi Stati Membri ma inkludewx il-kunċett fil-liġi nazzjonali tagħhom fil-preżent jew inkludewh b'mod inadegwat (per eżempju, billi jillimitaw l-obbligazzjoni ta' akkomodazzjoni raġonevoli lill-impjegati li diġà għandhom kuntratt jew lill-persuni b'diżabilità severa)[15] Fejn jeżistu dispożizzjonijiet nazzjonali, dawn ivarjaw b'mod konsiderevoli minn Stati Membri li jipprovdu dmir bażiku, iżda jagħtu ftit dettalji dwar kif dan għandu jkun implimentat, għal dawk b'aktar gwida estensiva dwar l-applikazzjoni prattika tiegħu. 3. LIL HINN MILL-ĦTIĠIJIET MINIMI: LEJN APPROĊĊ UNIKU TA' UGWALJANZA Għalkemm id-Direttivaº2000/78/KE tapplika biss għall-oqsma ta' l-impjieg, xogħol u taħriġ vokazzjonali, f'numru ta' Stati Membri protezzjoni mid-diskriminazzjoni — fuq bażi ta' età, diżabilità, reliġjon u orjentazzjoni sesswali — hi aktar estensiva. F'dawn l-Istati, intgħażel approċċ uniku ta' ugwaljanza, fejn livell simili ta' protezzjoni japplika għar-raġunijiet varji ta' diskriminazzjoni. F'dawn il-każijiet, l-ambitu ta' protezzjoni għar-raġunijiet kollha huwa simili għal dak pprovdut taħt id-Direttiva dwar ir-Razziżmuº(2000/43/KE) bil-protezzjoni mid-diskriminazzjoni estiża għal protezzjoni soċjali u oġġetti u servizzi. Ħafna mill-Istati Membri marru għalhekk lil hinn mill-ħtiġijiet tad-Direttivaº2000/78/KE billi applikaw protezzjoni simili għal ħafna mir-raġunijiet ta' diskriminazzjoni jew kollha kemm huma. Filwaqt li xi Stati Membri jittrattaw ir-raġunijiet kollha ta' diskriminazzjoni b'mod simili[16], oħrajn imorru lil hinn mid-Direttiva, imma mhux dwar ir-raġunijiet kollha, jew għandhom ambitu materjali limitat aktar dwar xi raġunijiet. Bl-istess mod, f'ħafna Stati Membri, il-korpi ta' ugwaljanza li kienu stabbiliti skond l-Artikoluº13 tad-Direttivaº2000/43/KE (sabiex jipproteġu kontra d-diskriminazzjoni għal raġunijiet ta' razza jew oriġini etnika) jaġixxu wkoll bħala korpi responsabbli għal każijiet ta' ta' diskriminazzjoni għal raġunijiet ta' reliġjon jew twemmin, età, diżabilità u orjentazzjoni sesswali (għalhekk imorru lil hinn mill-ħtiġijiet tad-Direttivaº2000/78/KE, li ma tirrikjedix it-twaqqif ta' korpi bħal dawn). Il-mudell dominanti hu wieħed fejn il-korp ta' l-ugwaljanza jkun istituzzjoni dedikata li tispeċjalizza fi kwistjonijiet ta' trattament ugwali u li tittratta r-raġunijiet kollha ta' diskriminazzjoni[17]. Xi Stati Membri għażlu korp eżistenti li jittratta l-kwistjonijiet generali tad-drittijiet tal-bniedem (b'mod ġenerali, l-Ombudsman) biex jindirizza kwistjonijiet ta' diskriminazzjoni, li jkopru r-raġunijiet kollha ta' diskriminazzjoni[18]. Minoranza biss ta' l-Istati Membri għażlet li jkollha korp ta' ugwaljanza li jittratta razza jew oriġini etnika biss[19]. 4. KWISTJONIJIET TA' IMPLIMENTAZZJONI Azzjoni Pożittiva L-Artikoluº7 tad-Direttiva jippermetti lill-Istati Membri jadottaw miżuri speċifiċi biex jikkumpensaw għal żvantaġġi marbuta ma' xi raġunijiet koperti, bil-għan li jiżgura ugwaljanza sħiħa fil-prattika. Il-maġġoranza ta' l-Istati Membri jippermettu għal miżuri ta' azzjoni pożittiva u għandhom ilkoll leġiżlazzjoni speċifika fis-seħħ fir-rigward ta' diżabilità[20]. Filwaqt li l-ambitu preċiż għal azzjoni pożittiva se jkun iċċarat permezz tal-każistika, din it-tendenza turi li l-kunċett ta' azzjoni pożittiva issa hu aċċettat b'mod ġenerali fl-Unjoni Ewropea. Numru ta' stati introduċew dmirijiet legali biex jippromwovu l-ugwaljanza. F'ċerti każijiet, hemm obbligazzjonijiet ġenerali biex tavvanza l-ugwaljanza fil-kostituzzjonijiet nazzjonali. F'leġiżlazzjonijiet nazzjonali oħrajn, ġew inklużi obbligazzjonijiet aktar speċifiċi. Fil-Finlandja u r-Renju Unit, obbligazzjonijiet dettaljati jeżistu għall-awtoritajiet pubbliċi biex jippromwovu l-ugwaljanza għal raġunijiet ta' razza, diżabilità u sess. Fl-Iżvezja, dawk li jħaddmu huma mġiegħla jieħdu miżuri mmirati li jiżguraw l-ugwaljanza fir-rigward ta' oriġini etnika. Informazzjoni u Djalogu Id-dispożizzjonijiet dwar disseminazzjoni ta' informazzjoni u d-djalogu soċjali tad-Direttiva jidhru li esperjenzaw l-inqas implimentazzjoni formali, u ltaqgħu ma' l-aktar reazzjoni varjata fl-Istati Membri. Ftit Stati Membri introduċew rekwiżiti legali biex iwettqu disseminazzjoni u konsultazzjonijiet. Azzjonijiet bħal dawn ġeneralment kienu jitwettqu f'manjiera ad hoc , bi Stati Membri li jużaw sorsi eżistenti ta' konsultazzjoni, b'mod partikolari ma' l-imsieħba soċjali[21] Korpi ta' ugwaljanza nazzjonali ta' spiss ikollhom xogħlijiet bħal dawn bħala parti mill-mandat tagħhom. Il-proċess tat-tibdil tad-Direttiva kien ukoll l-okkażjoni għal dibattitu intensiv dwar kwistjonijiet ta' diskriminazzjoni. Kwistjonijiet proċedurali: piż ta' prova u sanzjonijiet Element ewlieni li jiżgura konsiderazzjoni ġusta ta' talbiet ta' diskriminazzjoni hu t-trasferiment tal-piż tal-prova quddiem il-qrati jew awtoritajiet kompetenti oħrajn, kif previst fl-Artikoluº10 tad-Direttiva. Il-piż tal-prova jkun trasferit meta l-persuna li tgħid li hi vittma ta' diskriminazzjoni tista' tistabbilixxi preżunzjoni ta' diskriminazzjoni: f'dan il-każ, huwa l-konvenut li jrid jipprova li ma kienx hemm diskriminazzjoni. Ħafna Stati Membri daħħlu dispożizzjoni bħal din fil-liġi nazzjonali tagħhom, bi ftit li ma bidlux id-dispożizzjoni b'mod sħiħ[22]. Il-volum baxx ta' każistika dwar id-diskriminazzjoni li jseħħ f'ħafna Stati Membru juri, minn naħa waħda, li d-Direttiva ma tatx lok għal kawżi eċċessivi. Min-naħa l-oħra, jista' jindika wkoll li jista' jkun hemm numru ta' ostakoli għall-ġustizzja, kemm dik reali kif ukoll dik perċepita. L-għarfien dwar id-drittijiet minn vittmi potenzjali ta' diskriminazzjoni jibqa' baxx f'ħafna pajjiżi[23]. Numru ta' ostakoli għal ġustizzja fi kwistjonijiet ta' diskriminazzjoni ġew identifikati. Il-protezzjoni kontra l-vittimizzazzjoni hija essenzjali sabiex tiżgura li dawn ma jbatux minn ritaljazzjoni, meta jitressaq każ il-qorti. It-traspożizzjoni tad-dispożizzjoni tibqa' mhux kompluta f'numru ta' Stati Membri. L-Istati Membri kollha jipprovdu xi tip ta' sanzjonijiet, ta' karattru amministrattiv, ċivili jew penali. Madankollu, il-livell ta' protezzjoni jidher li mhux ugwali, b'xi Stati Membri li jipprovdu għal sanzjonijiet penali li jinkludu priġunerija u l-ebda limitazzjonijiet dwar l-ammont ta' ħsara ċivili, filwaqt li oħrajn jipprovdu biss għal multi ta' ammont limitat kif ukoll limiti massimi fuq il-livell ta' ħsarat li jistgħu jingħataw. Problemi oħrajn b'aċċess għal ġustizzja jistgħu jillimitaw il-possibilità li jfittxu rimedju legali f'każijiet ta' diskriminazzjoni:. aċċess għal għajnuna legali, limiti qosra ta' żmien biex jitressaq każ il-qorti (xi kultant ftit ġranet biss), it-tul, l-ispejjeż u l-kumplessità tal-proċedura, li jistgħu jaqtgħu qalb in-nies milli jsegwu każijiet il-qorti. L-elementi t'hawn fuq juru l-ħtieġa għal qafas ċar u speċifiku għall-vittmi ta' diskriminazzjoni, kemm f'termini ta' proċedura u kumpens. Dan juri l-importanza ta' għajnuna istituzzjonali xierqa li tista' tiġi pprovduta jew minn korpi speċjalizzati, bħal korpi ta' ugwaljanza, jew OŻMG. L-eżistenza ta' sanzjonijiet li huma disswassivi, effettivi u proporzjonati hi ta' importanza kbira. Il-Kummissjoni se tieħu taħt idejha studju komparattiv fuq il-livell ta' sanzjonijiet u t-tul ta' limiti taż-żmien f'kull Stat Membru fl-2008 sabiex tevalwa jekk dan huwiex effettivament il-każ fl-Istati Membri kollha. 5. L-IŻVILUPP TAL-QAFAS LEĠIŻLATTIV Filwaqt li d-Direttivaº2000/43/KE tipproteġi mid-diskriminazzjoni għal raġunijiet ta' oriġini razzjali jew etnika f'firxa wiesgħa ta' oqsma barra mill-isfera ta' l-impjieg (edukazzjoni, protezzjoni soċjali, kura tas-saħħa, aċċess għal oġġetti u servizzi, djar), dan mhux il-każ għad-Direttivaº2000/78/KE li hi limitata għall-impjieg, xogħol u taħriġ vokazzjonali. Fit-tweġiba tagħha għal tħassib espress mill-Parlament Ewropew u s-soċjetà ċivili, il-Kummissjoni ħabbret fl-2005 li se tagħmel studju dwar ir-rilevanza biex tevalwa l-probabilità ta' inizzjattivi ġodda possibbli biex jikkumplimentaw il-qafas legali kurrenti[24]. Ir-riżultati ta’ l-istudju, li ntemmu fl-2006, urew li filwaqt li ħafna mill-pajjiżi jipprovdu protezzjoni legali f’ċerta forma li tmur lil hinn mir-rekwiżiti attwali tal-KE f’ħafna mill-oqsma eżaminati, kien hemm varjetà sostanzjali bejn il-pajjiżi fir-rigward tal-livell u n-natura tal-protezzjoni. [25]. Skond il-programm ta’ ħidma tagħha għall-2008[26], li jipprevedi l-adozzjoni ta’ proposta għal Direttiva li timplimenta l-prinċipju ta’ trattament ugwali barra mill-post tax-xogħol, il-Kummissjoni issa qed tipprepara inizzjattiva leġiżlattiva. Il-bidu għal din l-inizjattiva hu l-fatt li l-livell ta’ protezzjoni mid-diskriminazzjoni bbażata fuq ir-reliġjon jew twemmin, l-età, id-diżabilità jew l-orjentazzjoni sesswali hu inqas minn dik fis-seħħ għal diskriminazzjoni bbażata fuq ir-razza. Fil-preparazzjoni ta’ din l-inizzjattiva, il-Kummissjoni qagħdet attenta biex tikkunsidra kwistjonijiet relatati mal-prinċipji ta’ sussidjarjetà u proporzjonalità. KONKLUŻJONI Id-Direttivaº2000/78/KE tikkostitwixxi pass ewlieni ‘l quddiem fil-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni fl-UE. Għal ħafna Stati Membri, il-bidla tad-Direttivaº2000/78/KE kienet teħtieġ bidliet estensivi għal-leġiżlazzjoni eżistenti, li tkopri raġunijiet ġodda ta' diskriminazzjoni. B'mod ġenerali l-bidla tad-Direttiva tista' titqies bħala suċċess, minħabba li l-Istati Membri kollha għaddew leġiżlazzjoni kontra d-diskriminazzjoni li tkopri r-raġunijiet kollha tad-Direttiva, li jkopru oqsma li kienu ġodda għal ħafna pajjiżi. F'ħafna Stati Membri, il-qafas legali jista jitqies bħala adegwat, bl-implimentazzjoni attwali li hi l-akbar sfida. Sfida partikolari hi l-infurzar ta' liġijiet kontra d-diskriminazzjoni. Għal din ir-raġuni, it-trasferiment tal-piż tal-prova quddiem il-qrati, sanzjonijiet diswassivi u l-eżistenza ta' istituzzjonijiet ta' għajnuna, b'mod partikolari l-korpi ugwali bil-poteri kollha biex iwettqu x-xogħol tagħhom, huma kollha elementi essenzjali ta' qafas xieraq kontra d-diskriminazzjoni. Il-Kummissjoni tirrikonoxxi wkoll li l-leġiżlazzjoni weħedha mhix biżżejjed biex tipprevjeni d-diskriminazzjoni u tippromwovi l-ugwaljanza. Il-kombinazzjoni ta' leġiżlazzjoni li hija implimentata u infurzata sew flimkien ma’ miżuri politiċi kumplementari fuq livell nazzjonali u livell ta’ l-UE hija l-mezz ewlieni ta’ tnaqqis tad-diskriminazzjoni għal raġunijiet ta' reliġjon jew twemmin, età, diżabilità u orjentazzjoni sesswali. [1] ĠU Lº303, 2.12.2000, p.º16. [2] Minħabba li l-analiżi legali tal-leġiżlazzjoni fil-Bulgarija u r-Rumanija għadha għaddejja, dan ir-rapport ma jikkunsidrax is-sitwazzjoni f'dawn iż-żewġ pajjiżi. [3] Kif kien espress b’mod partikolari fir-riżoluzzjoni tal-Parlament Ewropew ta’ l-20ºta’ºMejjuº2008 dwar il-progress li sar fl-opportunitajiet indaqs u n-nuqqas ta' diskriminazzjoni fl-UE (it-traspożizzjoni tad-Direttiviº2000/43/KE u 2000/78/KE) ( 2007/2202(INI) ) [4] Referenzi għas-sitwazzjoni fl-Istati Membri huma purament fattwali (ibbażati fuq is-sitwazzjoni skond il-15ºta’ºDiċembruº2007) u mhumiex maħsuba li jesprimu analiżi definittiva mill-Kummissjoni Ewropea dwar il-kompatibilità tal-leġiżlazzjoni mad-Direttiva. [5] Skond ir- Rapport tal- Eurobarometer dwar id-Diskriminazzjoni (Jannarº2007), madwar nofs l-Ewropej iqisu d-diskriminazzjoni bbażata fuq orjentazzjoni sesswali bħala mifruxa u bħala suġġett ta' tabù f'pajjiżhom (ara: http://ec.europa.eu/employment_social/eyeq/uploaded_files/documents/Eurobarometer_report_en_2007.pdf). [6] Każ C-267/06, Tadao Maruko , Sentenza ta’ l-1ºta’ºAprilº2008. [7] Il-Każ C-262/88, Barber v. Guardian Royal Exchange Assurance Group, Sentanza tas-17ºta'ºMejjuº1990. [8] Il-Każ Tadao Maruko, ikkwotat hawn fuq, paragrafuº73. [9] Per eżempju, l-House of Lords tar-Renju Unit ikkunsidrat li r-reliġjon jista' jkun element fid-definizzjoni ta' l-etniċità: fil-każ ta' Mandla , il-komunità Sikh, waqt li hi bbażata fuq reliġjon partikolari, kienet definita bħala 'grupp etniku' għall-finijiet tar-Race Relations Act (Mandla v. Dowell Lee [1983] 2 AC 548). [10] CZ, EE, FR, LT, PT, FI, SE ma jipprevedux eċċezzjoni bħal din fil-liġijiet tagħhom (għalkemm jista' jkun hemm regolamenti speċjali li jirregolaw ċerti reklutaġġi minn istituzzjonijiet reliġjużi). [11] EE, IE, HU, PL, UK. [12] Każ C-144/04 Mangold , Sentenza tat-22ºta’ºNovembruº2005. [13] Każ C-411/05, Palacios de la Villa, Sentenza tas-16ºt'Ottubruº2007. [14] Każ C-13/05, Chacón Navas, Sentenza tal-11ºta’ºLuljuº2006. [15] DE, IT (protezzjoni għal xi nies b'diżabilità biss), HU. [16] Per eżempju f' BE, DE, IE, LU, HU, NL, SI, FI. [17] BE, DE, IE, FR, LT, LU (skond il-liġi, mhumiex fis-seħħ), HU, AT, SI, UK. [18] CY, EE, EL, LV, PL, SK. [19] DK, IT, MT, PT, FI. [20] EE, FR, IT, LV, LT, SK biss ma jipprovdux għal possibilità ta' azzjoni pożittiva (bid-diżabilità li ġeneralment tkun eċċezzjoni, minħabba li miżuri speċjali favur il-persuni b'diżabilità huma legali). [21] Fi' CZ, DK, LT, MT, PL, PT, SK, SE u UK strutturi ġenerali għal djalogu soċjali jistgħu jintużaw għal djalogu dwar kwistjonijiet ta' l-ugwaljanza. [22] EE, IT, LT, PL għadhom ma bidlux id-dispożizzjonijiet b'mod korrett dwar il-piż tal-prova. MT għamlet hekk bl-eċċezzjoni tad-diżabilità. [23] Skond ir- Rapport tal-Eurobarometer dwar id-Diskriminazzjoni (Jannarº2007), anqas minn terz ta' l-Ewropej jafu bid-drittijiet tagħhom jekk ikunu vittmi ta' diskriminazzjoni (ara: http://ec.europa.eu/employment_social/eyeq/uploaded_files/documents/Eurobarometer_report_en_2007.pdf). [24] Kummissjoni Ewropea, ‘Kontra d-diskriminazzjoni u opportunitajiet indaqs: strateġija qafas’, COM(2005) 224. [25] Ara t-test: http://ec.europa.eu/employment_social/fundamental_rights/public/pubst_en.htm [26] COM(2007) 640