Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “L-enerġija: in-nisa bħala atturi ugwali fis-seklu 21”

(opinjoni fuq inizjattiva proprja)

(2020/C 429/11)

Relatur: Laure BATUT Korelatur: Evangelia KEKELEKI

Deċiżjoni tal-Assemblea Plenarja 20.2.2020 Bażi legali Artikolu 32(2) tar-Regoli ta' Proċedura Opinjoni fuq inizjattiva proprja Sezzjoni kompetenti It-Trasport, l-Enerġija, l-Infrastruttura u s-Soċjetà tal-Informazzjoni Adottata fis-sezzjoni 23.7.2020 Adottata fil-plenarja 18.9.2020 Sessjoni plenarja Nru 554 Riżultat tal-votazzjoni (favur/kontra/astensjonijiet) 208/4/2

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

Il-KESE jirrakkomanda li l-Kummissjoni tħeġġeġ lill-awtoritajiet kollha jieħdu deċiżjonijiet biex:

1.1 joħolqu l-kundizzjonijiet ta' aċċess għall-enerġija għal kulħadd, inaqqsu l-faqar enerġetiku u jiġbru data kwalitattiva u bbażata fuq il-ġeneru b'indikaturi adegwati;

1.2 isaħħu u jinforzaw il-leġislazzjoni eżistenti kemm fil-livell Ewropew kif ukoll dak nazzjonali fir-rigward tal-ugwaljanza;

1.3 Jipprevedu politika mmirata dwar l-ugwaljanza bejn il-ġeneri fil-professjonijiet tal-enerġija għaliex “Il-talenti tan-nisa huma importanti!”.

1.4 Joħolqu kundizzjonijiet ugwali ta' taħriġ għall-professjonijiet tal-enerġija fl-Istati Membri u fil-livell Ewropew – Joħolqu “Kulleġġ Ewropew STEM”.

1.4.1 Jistiednu lill-Istati Membri jiżviluppaw “Little Polytechnics Schools” għat-tfal żgħar biex jiffamiljarizzaw ruħhom ma’ STIM.

1.5 Joħolqu l-kundizzjonijiet tal-ugwaljanza fis-suq tax-xogħol fis-settur tal-enerġija:

1.5.1 jippreżentaw data speċifika għas-sessi għall-partijiet kollha tas-settur, inkluż l-enerġija rinnovabbli u l-faqar enerġetiku; iqisu liema huma l-opportunitajiet għan-nisa, iżda jevitaw li t-tranżizzjoni enerġetika u dik diġitali jkunu nases għall-karriera u l-pagi tan-nisa;

1.5.2 jistabbilixxu miżuri vinkolanti dwar it-trasparenza tal-pagi u tas-salarji peress li dan huwa l-prerekwiżit għal pagi verament ugwali f'kull livell.

1.5.3 jistabbilixxu l-ugwaljanza fil-bordijiet ta' kumpaniji;

1.6 jiżviluppaw djalogu soċjali u ftehimiet kollettivi fl-intrapriżi tas-settur tal-enerġija madwar l-Ewropa kollha;

1.7 ibiddlu l-mentalità tan-nisa nfushom permezz ta' xempji tajbin u joħolqu network ta' timijiet ta’ komunikazzjoni tal-UE;

1.8 ibiddlu l-mentalità tal-irġiel u t-tagħlim dwar il-ġestjoni.

2. Introduzzjoni: Is-settur tal-enerġija u n-nisa

2.1 L-ugwaljanza hija valur essenzjali tal-UE, dritt fundamentali u prinċipju tal-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali. Din tagħmel parti mill-Għanijiet ta' Żvilupp Sostenibbli tan-NU. L-Artikolu 8 tat-TFUE jagħmilha klawsola trasversali li fuqha hija bbażata l-integrazzjoni tad-dimensjoni tal-ugwaljanza fil-politiki kollha.

2.3 Il-Kummissjoni tqis li “fin-negozju, fil-politika u fis-soċjetà b'mod ġenerali, nistgħu biss nilħqu l-potenzjal kollu tagħna jekk nużaw it-talent u d-diversità kollha li għandna. L-ugwaljanza bejn is-sessi ġġib aktar impjiegi u produttività ogħla – potenzjal li jenħtieġ li jiġi mwettaq hekk kif inħaddnu t-tranżizzjonijiet ekoloġiċi u diġitali u niffaċċjaw l-isfidi demografiċi tagħna”. L-isfidi kollha li għandu s-settur tal-enerġija jidhru f'dan il-paragrafu: il-potenzjal u l-produttività, l-impjegabbiltà u b'hekk il-kwalifiki u l-bilanċ bejn il-ħajja privata u dik professjonali, l-ugwaljanza bejn il-ġeneri, id-demografija, ix-xokk tat-tranżizzjonijiet, l-ekoloġija u d-diġitalizzazzjoni.

2.4 Ir-rata ta' impjieg tan-nisa , qabel il-konsegwenzi tal-kriżi kkawżata mill-coronavirus, kienet l-ogħla li qatt kienet fl-UE, iżda bosta nisa jibqgħu jiffaċċjaw ostakoli biex jaċċessaw is-suq tax-xogħol u jibqgħu fih. Il-mistoqsija “fejn huma n-nisa?” qed issir komuni fis-setturi kollha tal-attività, li huwa pass 'il quddiem meta mqabbel mal-era preċedenti, fejn il-mistoqsija kienet tkun b'mod sarkastiku “Xiex? Nisa?”. Dan ma jfissirx li d-distakk bejn l-irġiel u n-nisa fid-dinja tax-xogħol ġie eliminat. Bħal ħafna setturi b'ċerta dimensjoni teknika, l-enerġija timxi lejn il-parità b'pass kajman ħafna: fl-Ewropa 22 % biss mill-ħaddiema tagħha, bħala medja, huma nisa. Dan huwa l-każ pereżempju fil-Kroazja , qabel il-konsegwenzi tal-kriżi kkawżata mill-coronavirus, kienet l-ogħla li qatt kienet fl-UE, iżda bosta nisa jibqgħu jiffaċċjaw ostakoli biex jaċċessaw is-suq tax-xogħol u jibqgħu fih. Il-mistoqsija “fejn huma n-nisa?” qed issir komuni fis-setturi kollha tal-attività, li huwa pass 'il quddiem meta mqabbel mal-era preċedenti, fejn il-mistoqsija kienet tkun b'mod sarkastiku “Xiex? Nisa?”. Dan ma jfissirx li d-distakk bejn l-irġiel u n-nisa fid-dinja tax-xogħol ġie eliminat. Bħal ħafna setturi b'ċerta dimensjoni teknika, l-enerġija timxi lejn il-parità b'pass kajman ħafna: fl-Ewropa 22 % biss mill-ħaddiema tagħha, bħala medja, huma nisa. Dan huwa l-każ pereżempju fil-Kroazja ( 5 ) . Id-data dwar l-enerġija rinnovabbli għandha tinġabar ukoll fuq il-bażi tal-ġeneru.

2.5 L-enerġija hija parti kbira tal-ekonomija : tikkonċerna l-materja prima, il-prodotti lesti u s-servizzi, li tinkludi l-minjieri, il-produzzjoni, il-kummerċjalizzazzjoni, it-trasport u d-distribuzzjoni, id-diplomazija, is-sigurtà fiżika u l-ġeopolitika, u b'hekk jiġi żgurat l-użu tal-karbonju, tal-injam, taż-żejt, tal-gass, tal-atomu, tar-riħ, tax-xemx, tal-ilma, eċċ. biex iċ-ċittadini, il-konsumaturi u l-intrapriżi jkollhom aċċess għall-elettriku, it-tisħin u t-trasport awtonomu. Din il-parti hija kkaratterizzata mill-fatt li hija lieva essenzjali għas-setturi l-oħra tal-ekonomija. Hija teħtieġ it-talenti kollha.

2.6 Is-settur tal-enerġija, meqjus fl-aspetti kollha tiegħu, huwa settur sterjotipat ħafna f'dak li jirrigwarda l-ġeneru , fejn l-irġiel għandhom pożizzjoni dominanti, li jiġġenera żbilanċi professjonali kbar bejn l-irġiel u n-nisa kemm fis-settur privat kif ukoll fis-settur pubbliku tal-enerġija, mingħajr ma hemm xewqa reali li tittieħed azzoni għall-ugwaljanza bejn is-sessi fil-katina kollha tal-valur , fejn l-irġiel għandhom pożizzjoni dominanti, li jiġġenera żbilanċi professjonali kbar bejn l-irġiel u n-nisa kemm fis-settur privat kif ukoll fis-settur pubbliku tal-enerġija, mingħajr ma hemm xewqa reali li tittieħed azzoni għall-ugwaljanza bejn is-sessi fil-katina kollha tal-valur ( 6 )

2.7 L-għadd ta' nisa f'pożizzjonijiet ta' tmexxija fis-settur tal-enerġija huwa baxx ħafna. Diġà fl-2012, studju li sar mill-EIGE wera li fil-Ġermanja, fi Spanja u fl-Iżvizzera, 64 % tal-295 intrapriża f'dan is-settur ma kellhom l-ebda mara fil-livell eżekuttiv tagħhom. Is-sitwazzjoni kienet aħjar fis-setturi tal-enerġija rinnovabbli u taż-żejt, u hija ftit aħjar fil-pajjiżi tat-Tramuntana, iżda fl-Istati Membri kollha, mhemmx mexxejja nisa fl-oqsma tat-teknoloġija relatati mal-enerġija. Fl-2019, l-inugwaljanzi bejn il-ġeneri baqgħu inkwetanti fis-settur (51,9 punti indiċi fis-settur tal-enerġija huwa baxx ħafna. Diġà fl-2012, studju li sar mill-EIGE wera li fil-Ġermanja, fi Spanja u fl-Iżvizzera, 64 % tal-295 intrapriża f'dan is-settur ma kellhom l-ebda mara fil-livell eżekuttiv tagħhom. Is-sitwazzjoni kienet aħjar fis-setturi tal-enerġija rinnovabbli u taż-żejt, u hija ftit aħjar fil-pajjiżi tat-Tramuntana, iżda fl-Istati Membri kollha, mhemmx mexxejja nisa fl-oqsma tat-teknoloġija relatati mal-enerġija. Fl-2019, l-inugwaljanzi bejn il-ġeneri baqgħu inkwetanti fis-settur (51,9 punti indiċi ( 7 ) ), minkejja li l-EIGE jindika li kważi l-Istati Membri kollha għamlu progress matul dawn l-aħħar snin.

3. Osservazzjonijiet ġenerali: il-ħtieġa li titnaqqas id-diskrepanza

3.1 Sabiex tiġi aċċellerata l-bidla, jenħtieġ li fl-istess ħin tittieħed azzjoni fuq assi differenti, u li jiġu indirizzati d-distakki li żdiedu u li jinteraġixxu ma' xulxin.

3.2 Id-distakk fl-aċċess għall-enerġija

3.2.1 Huwa mifhum li t-trasformazzjoni tas-sistema tal-enerġija mhijiex kwistjoni purament teknika, iżda hija wkoll profondament soċjali. F'dan ir-rigward, għandha tingħata attenzjoni speċjali lill-aċċess ta' kulħadd għall-enerġija. Fl-Unjoni Ewropea, għad hemm djar li għandhom problemi biex jaċċessaw l-enerġija ( 8 ) , jew minħabba l-pożizzjoni tagħhom b'rabta man-networks, jew minħabba l-faqar tagħhom. In-nisa li jieħdu ħsieb dawn id-djar huma minn tal-ewwel li jbatu l-konsegwenzi, u li jkollhom ta’ sikwit jagħmlu għażla diffiċli għalihom u għat-tfal tagħhom bejn l-ikel u t-tisħin (“heat or eat”). Il-politiki dwar l-enerġija huma indifferenti għall-problemi ta' tqassim tar-responsabbiltajiet fid-djar, u huwa għalhekk li l-faqar enerġetiku għandu jiġi eżaminat minn perspettiva tal-ġeneru ( 9 ) . In-nuqqas ta' aċċess għall-enerġija jċaħħadhom ukoll mill-aċċess għad-diġitalizzazzjoni, li jikkumplika l-ħajja tagħhom b'mod konsiderevoli u jiżolahom mill-ambjent soċjali, mix-xogħol, mill-edukazzjoni u mill-kultura. Għalhekk, in-nuqqas ta' aċċess għall-enerġija huwa aggravat mid-distakk diġitali, li xi kultant huwa aggravat mid-distakk fl-età. Għandhom jiġu rikonoxxuti l-aspetti kollha u għandu jitqies b'mod speċifiku l-ġeneru l-aktar penalizzat.

3.2.2 Il-ġbir ta' data kwalitattiva dwar l-użu tal-enerġija mid-djar jipprovdi viżjoni aktar ċara tar-realtà tal-faqar tagħhom, li jeħtieġ approċċ globali biex jiġi indirizzat. Lil hinn minn prezz soċjali għall-bejgħ tal-enerġija, ir-rimedji għall-faqar enerġetiku huma relatati mal-politiki urbani, dawk tal-akkomodazzjoni, tal-aċċess għax-xogħol, tal-livell tal-pagi, u tal-prattiki tal-bejgħ tal-intrapriżi lill-utent finali. Skont l-istudji tal-OECD, in-nisa huma konsumaturi kkonċernati mill-iżvilupp sostenibbli. Minħabba r-responsabbiltajiet tagħhom fid-djar u r-rwoli tagħhom bħala edukaturi, u permezz ta’ sensibilizzazzjoni dwar l-użu razzjonali tal-enerġija u r-riċiklaġġ, dawn huma atturi ewlenin fit-tibdil tax-xejriet ta’ mġiba ( 10 )

3.3 Id-distakk fil-politika

3.3.1 Il-politika Ewropea tal-enerġija hija bbażata fuq ħames dimensjonijiet relatati mill-qrib: — is-sigurtà tal-provvista; — suq integrat għalkollox; — l-effiċjenza fl-enerġija biex titnaqqas id-domanda; — id-dekarbonizzazzjoni tal-ekonomija; — Ir-riċerka u l-innovazzjoni għall-kompetittività. U biex tikseb suċċess, il-Kummissjoni għandha l-għan li: — tantiċipa t-tibdil billi tiżgura t-tranżizzjonijiet; — tippromovi l-mobbiltà; — tiżviluppa l-ħolqien tal-impjiegi; — ittejjeb il-kwalità tad-data; — u ttejjeb il-ħiliet.

3.3.2 Il-post tan-nisa , bħala tali, qatt ma jitqies, għalkemm in-nies jinsabu f’pożizzjoni dgħajfa fis-settur tal-enerġija, u għadhom minn ta’ quddiem f’dak li għandu x’jaqsam mas-sensji fi żmien ta’ kriżi, tkun xi tkun in-natura tal-kriżi. Id-distakk ta’ politika ma jistax jitnaqqas mingħajr ma jittieħdu miżuri speċifiċi favurihom f'kull wieħed mill-oqsma ta' azzjoni, speċjalment peress li dan jagħmel parti mill-Għanijiet ta' Żvilupp Sotsenibbli tan-NU , bħala tali, qatt ma jitqies, għalkemm in-nies jinsabu f’pożizzjoni dgħajfa fis-settur tal-enerġija, u għadhom minn ta’ quddiem f’dak li għandu x’jaqsam mas-sensji fi żmien ta’ kriżi, tkun xi tkun in-natura tal-kriżi. Id-distakk ta’ politika ma jistax jitnaqqas mingħajr ma jittieħdu miżuri speċifiċi favurihom f'kull wieħed mill-oqsma ta' azzjoni, speċjalment peress li dan jagħmel parti mill-Għanijiet ta' Żvilupp Sotsenibbli tan-NU ( 11 )

3.3.3 metodoloġija “Define, Plan, Act, Check” żviluppata mill-EIGE fil-pubblikazzjoni tagħha Gender and energy Il-KESE jissottolinja li l-politiki żviluppati fis-settur tal-enerġija jbatu minn nuqqas ta' teħid inkunsiderazzjoni tad-dimensjoni tal-ġeneru mill-konċepiment tagħhom. Il-Kumitat jappella biex il-“Define, Plan, Act, Check” żviluppata mill-EIGE fil-pubblikazzjoni tagħha ( 12 ) tiġi disseminata b’mod wiesa’ fil-forma ta’ inċentiv għall-gvernijiet tal-Istati Membri u għall-iskejjel ta’ taħriġ tal-maniġment fis-settur tal-enerġija u fin-negozji fi ħdanu.

3.3.4 fil-fażijiet kollha tal-politika dwar l-enerġija . Wara l-analiżi tas-sitwazzjonijiet u l-konsultazzjoni mal-partijiet ikkonċernati, l-istudju dwar l-ibbaġitjar, il-fażi ta’ implimentazzjoni għandha tibda biż-żieda tal-livell ta’ sensibilizzazzjoni u t-tisħiħ tal-kapaċitajiet u b’hekk tal-ħiliet; sett ta’ għodod dwar il-ġeneru, modulu ta’ taħriġ dwar l-enerġija (iffinanzjat mill-FP7), enfasizza l-importanza tal-ġeneru fis-settur tal-enerġija u kif ir-riċerka f’dan il-qasam tista’ tiġi indirizzata minn din il-kwistjoni Bħall-EIGE, il-KESE jqis li d-dimensjoni tal-ġeneru tista' tiġi integrata. Wara l-analiżi tas-sitwazzjonijiet u l-konsultazzjoni mal-partijiet ikkonċernati, l-istudju dwar l-ibbaġitjar, il-fażi ta’ implimentazzjoni għandha tibda biż-żieda tal-livell ta’ sensibilizzazzjoni u t-tisħiħ tal-kapaċitajiet u b’hekk tal-ħiliet; sett ta’ għodod dwar il-ġeneru, modulu ta’ taħriġ dwar l-enerġija (iffinanzjat mill-FP7), enfasizza l-importanza tal-ġeneru fis-settur tal-enerġija u kif ir-riċerka f’dan il-qasam tista’ tiġi indirizzata minn din il-kwistjoni ( 13 ) ; fl-aħħar nett, l-evalwazzjoni tal-politiki u tal-programmi għandha ssir wara l-implimentazzjoni. Il-Kumitat jilqa' l-impenn li l-Kummissjoni tafferma fl-aħħar komunikazzjoni tagħha dwar l-ugwaljanza li timxi f'din id-direzzjoni.

3.4 Id-distakki tas-suq tax-xogħol

3.4.1 L-impjieg

3.4.1.1 n-nisa nfushom li jaħdmu biex isemmgħu leħinhom. Pereżempju fl-2018, fi Spanja, 57 assoċjazzjoni mis-settur tal-enerġija ppubblikaw manifest komuni “ En Energia NO sin Mujeres ” ( 15 ) [Le għal settur tal-enerġija mingħajr nisa] , biex jaffermaw li wasal iż-żmien li jkun hemm esperti nisa fl-isfera pubblika sabiex it-tranżizzjoni enerġetika tkun aktar sostenibbli u aktar ġusta. Il-Kummissjoni Ewropea tafferma mill-ġdid li “il-promozzjoni tal-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel hija kompitu tal-Unjoni, fl-attivitajiet kollha tagħha”, u għaldaqstant tal-Istati Membri kollha, li l-indiċi tagħhom tal-ugwaljanza bejn is-sessi bħala medja huwa biss ta' 67,4 punt minn 100. Fl-Awstrija, xi kumpaniji tal-enerġija fasslu wkoll programmi li jinteressaw lin-nisa, ta' spiss b'kooperazzjoni mal-kulleġġi u mal-universitajiet Fi Franza, l-EDF hija kburija li 25 % tal-forza tax-xogħol tagħha u 27 % tal-kumitati ta' tmexxija tagħha huma nisa – iżda l-liġi Franċiża tirrikjedi proporzjon ta’ 40 % ta’ nisa. Madankollu, l-intrapriża nediet kampanja diġitali bil-għan li tikseb ideat biex tiddiskuti, tiggwida, tikkonvinċi, tippromovi u “tiżviluppa l-industrija tan-nisa” ( 14 ) . Fis-sitwazzjoni attwali, ta' spiss humabiex isemmgħu leħinhom. Pereżempju fl-2018, fi Spanja, 57 assoċjazzjoni mis-settur tal-enerġija ppubblikaw manifest komuni “, biex jaffermaw li wasal iż-żmien li jkun hemm esperti nisa fl-isfera pubblika sabiex it-tranżizzjoni enerġetika tkun aktar sostenibbli u aktar ġusta. Il-Kummissjoni Ewropea tafferma mill-ġdid li “il-promozzjoni tal-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel hija kompitu tal-Unjoni, fl-attivitajiet kollha tagħha”, u għaldaqstant tal-Istati Membri kollha, li l-indiċi tagħhom tal-ugwaljanza bejn is-sessi bħala medja huwa biss ta' 67,4 punt minn 100. Fl-Awstrija, xi kumpaniji tal-enerġija fasslu wkoll programmi li jinteressaw lin-nisa, ta' spiss b'kooperazzjoni mal-kulleġġi u mal-universitajiet ( 16 )

3.4.1.2 Fis- settur nukleari , l-esklużjoni tan-nisa hija pperċepita b'ċerta leġittimità, “fid-dawl tal-fatt li l-għadd ta' nisa fil-professjonijiet xjentifiċi u tekniċi għadu baxx”. Is-sehem tan-nisa fil-aġenzija Franċiża dwar l-enerġiji alternattivi u l-enerġija atomika (CEA) qed jiżdied bil-mod: fl-2018, dawn kienu jirrappreżentaw 33,8 % tal-forza tax-xogħol totali meta mqabbel ma’ 30 % fl-2008; 30,3 % tal-persunal maniġerjali (26,5 % fost xjenzati superjuri) u 39,4 % għal persunal ieħor.

3.4.1.3 fl-industriji taż-żejt u tal-gass , fejn jirrappreżentaw biss 20 % tal-impjegati, 17 % tal-maniġers u 1 % tas-CEOs In-nisa għadhom sottorappreżentati, fejn jirrappreżentaw biss 20 % tal-impjegati, 17 % tal-maniġers u 1 % tas-CEOs ( 17 ) . Bil-mod il-mod, huma qegħdin jibdew jitqiesu bħala “riżervi li għadhom ma ġewx sfruttati”, peress li xi darba d-diversità tal-ġeneri tista' ssir assi ta' kreattività fil-professjonijiet tekniċi, u soluzzjoni għad-distakk bejn il-ġenerazzjonijiet u dak demografiku. L-istereotipi persistenti għandhom jiġu ssostitwiti b'bilanċ ġdid fl-impjiegi. Madankollu, in-nisa jridu jagħmlu l-isforz tagħhom, qabelxejn billi jipparteċipaw f'korsijiet ta' taħriġ tekniku.

3.4.1.4 Bħall-ħaddiema l-oħra, in-nisa fis-settur tal-enerġija għandhom status differenti. Hawnhekk ukoll, huma jitħallsu inqas mill-irġiel, u huwa aktar faċli li jitilfu xogħlhom; fl-Unjoni, huma għadhom fi żvantaġġ minħabba l-fatt li s-soċjetà għadha tiġi organizzata abbażi tal-ħin privat tan-nisa biex iwettqu funzjonijiet soċjali u emozzjonali mhux professjonali (il-kura tat-tfal, tal-anzjani, …).

3.4.2 Ħiliet

3.4.2.1 Fl-UE, għad hemm fattur territorjali u pressjoni soċjali li ma jħallux lill-bniet jaċċessaw l-edukazzjoni ogħla. Fir-reġjuni rurali tan-Nofsinhar tal-Ewropa, ċerti kategoriji tal-popolazzjoni jqisu wkoll li l-post tal-bniet huwa d-dar. L-illitteriżmu diġitali tagħhom ibiegħdhom għalkollox mill-professjonijiet tal-enerġija, li jwassal għal telf globali ta' ħiliet għas-soċjetà.

3.4.2.2 taħriġ u l-kwalifiki . Skont l-EIGE, dan jippersisti wkoll f'segregazzjoni orizzontali bejn l-istudenti subien u dawk bniet. Is-subien huma aktar probabbli li jagħżlu x-xjenzi, filwaqt li l-bniet li jiggradwaw fix-xjenzi, jispiċċaw ma jaħdmux fi professjonijiet tekniċi ftit snin wara li jkunu ggradwaw. Il-wasla tagħhom fl-intrapriża tista' tkun problematika: “Meta kont studenta tal-inġinerija kont niġi ttrattata bħall-oħrajn iżda kollox inbidel meta bdejt naħdem. L-impjant ma kienx inbena bl-idea li xi darba mara tmur taħdem hemmhekk/ma kienx hemm ilbies protettiv kontra r-radjazzjoni, u lanqas kmamar fejn ibiddlu n-nisa” Kollox jibda mit-. Skont l-EIGE, dan jippersisti wkoll f'segregazzjoni orizzontali bejn l-istudenti subien u dawk bniet. Is-subien huma aktar probabbli li jagħżlu x-xjenzi, filwaqt li l-bniet li jiggradwaw fix-xjenzi, jispiċċaw ma jaħdmux fi professjonijiet tekniċi ftit snin wara li jkunu ggradwaw. Il-wasla tagħhom fl-intrapriża tista' tkun problematika: “Meta kont studenta tal-inġinerija kont niġi ttrattata bħall-oħrajn iżda kollox inbidel meta bdejt naħdem. L-impjant ma kienx inbena bl-idea li xi darba mara tmur taħdem hemmhekk/ma kienx hemm ilbies protettiv kontra r-radjazzjoni, u lanqas kmamar fejn ibiddlu n-nisa” ( 18 ) , tgħid persuna li tirrakkonta s-sitwazzjoni tagħha f'impjant tal-enerġija nukleari, fil-bidu tal-karriera tagħha. Bosta persuni jistgħu jirrelataw ma' din l-esperjenza. Fl-2017, għalkemm in-nisa Kroati kienu 60 % tal-lawrji ta’ masters fix-xjenza u 55 % tal-lawrji dottorali, huma xorta sofrew mill-effetti tas-saqaf tal-ħġieġ fil-ħajja tax-xogħol tas-settur tal-enerġija, fejn il-preżenza tagħhom fl-istrutturi ta’ ġestjoni baqgħet bejn 13 u 16 %, u 19 % f’kumpaniji elenkati.

3.4.2.3 Fi Franza, fl-iskejjel tal-inġinerija inqas minn 30 % tal-istudenti huma nisa, id-diversità tal-ġeneri hija diffiċli li tintlaħaq fil-fergħat tax-xogħol tal-IEGs ( 19 ) . Fl-2017, is-settur purament tekniku ta' din il-fergħa kellu biss 14 % li kienu nisa, filwaqt li fl-oqsma kummerċjali u terzjarji dawn jinsabu f'maġġoranza! X'inhu l-valur miżjud tan-nisa? Soċjali, wiċċ uman, kapaċi li tistiva l-fajls u li tagħmel il-kafè? Jew tekniċi, inġiniera, riċerkaturi? In-nisa jeħtieġu opportunitajiet indaqs reali biex jidħlu fis-settur tal-enerġija, u rikonoxximent tal-kapaċitajiet tagħhom biex jibqgħu hemmhekk u jiżviluppaw il-karrieri tagħhom. Spanja tosserva li minkejja li qed jittieħdu miżuri ta' sensibilizzazzjoni favur in-nisa, uħud minnhom ma jdurux lejn is-setturi tekniċi ( 20 ) . L-istereotipi li t-tagħlim tal-matematika u tal-fiżika għandu jkun għas-subien biss għandhom jiġu eliminati permezz tal-istruttura tal-istudji, l-attitudni tal-għalliema u l-edukazzjoni tal-ġenituri, hekk kif it-tfal jidħlu l-iskola primarja sabiex b'hekk huma jkunu jistgħu jibdlu l-approċċ tan-nisa fuqhom infushom. Ċerti eżempji jservu ta’ ispirazzjoni: fil-Polonja, il-proġett “Little Polytechnics for Children” jospita tfal (bniet u subien) ta’ età tal-iskola primarja f’sessjonijiet fejn jiffamiljarizzaw ruħhom mas-suġġetti tekniċi, biex jiġi evitat il-biża’ ta’ STEM.

3.5 Il-karrieri u l-pagi

3.5.1 Mhux dejjem ikun faċli għalihom li jiksbu bilanċ sodisfaċenti bejn il-ħajja tal-familja u l-ħajja tax-xogħol tagħhom f'dawn l-impjiegi diffiċli. Minħabba nuqqas ta' mudelli ta' mġiba, xi drabi n-nisa nfushom jispiċċaw jaqtgħu qalbhom. Huma jeħtieġu s-solidarjetà tal-isponsors, tal-konsulenti esperti, ta' nisa eċċezzjonali li juruhom it-triq u jiżguraw il-kunfidenza tagħhom. Il-KESE jqis li t-taħriġ għall-maniġers tar-riżorsi umani fl-intrapriżi ta' din il-fergħa għandu jippreparahom biex ikunu konxji ta' kulħadd u inventivi għal kulħadd, irġiel u nisa, fil-ġestjoni tal-impjieg tagħhom u l-karriera tagħhom, sabiex il-karrieri li huma meqjusa bħala eċċezzjonali jsiru komuni. Fil-Kroazja, fl-2019, xi nisa ħolqu network ispirat minn “CIGRE”, li hija komunità kollaborattiva globali, biex jgħinu lil xulxin fl-iżvilupp tal-karrieri tagħhom fis-settur tal-enerġija ( 21 ) . Il-Kumitat iqis li l-introduzzjoni ta' kwoti biex tiġi stabbilita l-parità bejn il-ġeneri fil-bordijiet ta' amministrazzjoni tal-intrapriżi qiegħda ssir element neċessarju.

3.5.2 Biex jiżviluppaw karriera bbażata fuq l-iSTEM (xjenza, teknoloġija, inġinerija u matematika) fis-settur tal-enerġija, in-nisa għadhom qed jiffaċċjaw ħafna ostakoli fl-intrapriżi tagħhom, kemm fis-settur pubbliku kif ukoll fis-settur privat. Il-Kummissjoni titlob li l-persuni kollha jkunu “liberi li jsegwu l-mogħdija magħżula tagħhom fil-ħajja”, b'mod ugwali. Hija għandha tipprovdi riżorsi addizzjonali għan-nisa f'settur fejn is-saħħa fiżika m'għadhiex bżonn ewlieni, iżda fejn għadha referenza ta' kapaċità. L-ugwaljanza għandha tkun tista' titkejjel permezz ta' indikaturi kwalitattivi fuq l-opportunitajiet fil-karriera miksuba u, f'każ li l-kwalifika u l-grad ikunu ndaqs, permezz tal-livelli tas-salarji. Dawn jinkludu pagi bażiċi u benefiċċji mal-paga. Il-KESE jappoġġja bis-sħiħ l-objettivi tal-Koalizzjoni Internazzjonali għal Pagi Ugwali ( 22 ) . Huwa jirrakkomanda li jiġu stabbiliti miżuri vinkolanti dwar it-trasparenza tal-pagi u tas-salarji peress li dan huwa l-prerekwiżit għal pagi verament ugwali.

3.6 Ir-rwol tad-djalogu soċjali nazzjonali u Ewropew

Il-KESE jqis li l-ftehimiet konklużi għandhom jiġu inklużi fil-governanza tal-oqsma u tal-intrapriżi.

3.6.1 Ftehimiet kollettivi

Ir-rwol tad-djalogu soċjali huwa essenzjali biex jiġu żviluppati kundizzjonijiet tax-xogħol adegwati u biex in-nisa jiġu żgurati s-sikurezza okkupazzjonali fis-settur tal-enerġija. L-industriji IEG fi Franza ffirmaw ftehim industrijali għal 4 snin mal-junjins, li jikkombina l-oqsma kollha li għandhom jiġu indirizzati biex tinkiseb l-ugwaljanza professjonali (23). Is-CEA għandha ftehim fil-livell tal-kumpaniji. Huwa importanti ħafna li, fl-Istati Membri kollha, dawn il-miżuri approvati mill-imsieħba soċjali jidhru fil-ftehimiet kollettivi, sabiex ikun hemm applikabbiltà legali sħiħa.

3.6.2 Is-CSR, liġi mhux vinkolanti

Intrapriża bħal Électricité de France, iffirmat ftehim ta' CSR mal-junjins tagħha fl-2018, li għandu l-għan li jiżgura d-diversità tal-ġeneri fil-livelli kollha tal-intrapriża u hija impenjata li tippromovi diriġenti nisa f'pożizzjonijiet ewlenin. Dan il-ftehim huwa bbażat fuq it-tisħiħ tal-attraenza tal-professjonijiet tekniċi għan-nisa żgħażagħ u fuq ir-rispett tal-garanzija ta' opportunitajiet indaqs bejn in-nisa u l-irġiel fil-grupp matul il-karriera professjonali tagħhom. Dan huwa impenn eċċellenti, iżda għadu liġi mhux vinkolanti; jeħtieġ attenzjoni kontinwa b'mod partikolari min-nisa, biex jiġi implimentat u biex jiġi vverifikat li huwa konformi mal-liġi, li tibqa' neċessarja.

4. It-tranżizzjoni enerġetika hija opportunità jew riskju għan-nisa?

4.1 ekonomija dekarbonizzata qiegħda tbiddel il-metodi tal-produzzjoni lejn entitajiet iżgħar, ċirkwiti qosra, u b'hekk qiegħda toħloq bilanċ mill-ġdid bejn l-enerġija fossili jew nukleari u l-enerġija rinnovabbli. Il-bini “intelliġenti” li jista' jaħżen l-enerġija, il-grilji intelliġenti, eċċ., jimmobilizzaw it-tekniki, it-teknoloġiji tal-informazzjoni l-aktar avvanzati u l-intelliġenza artifiċjali. Fil-perjodu ta' qabel il-COVID-19 bi prezzijiet taż-żejt għoljin, l-intrapriżi mmexxija min-nisa kellhom tendenza li jinvestu fl-enerġija rinnovabbli u jqisu t-theddid għall-ambjent Il-mixja lejnqiegħda tbiddel il-metodi tal-produzzjoni lejn entitajiet iżgħar, ċirkwiti qosra, u b'hekk qiegħda toħloq bilanċ mill-ġdid bejn l-enerġija fossili jew nukleari u l-enerġija rinnovabbli. Il-bini “intelliġenti” li jista' jaħżen l-enerġija, il-grilji intelliġenti, eċċ., jimmobilizzaw it-tekniki, it-teknoloġiji tal-informazzjoni l-aktar avvanzati u l-intelliġenza artifiċjali. Fil-perjodu ta' qabel il-COVID-19 bi prezzijiet taż-żejt għoljin, l-intrapriżi mmexxija min-nisa kellhom tendenza li jinvestu fl-enerġija rinnovabbli u jqisu t-theddid għall-ambjent ( 24 ) . Ir-rata ta' attività tagħhom f'dan is-settur kienet qiegħda tiżdied, għalkemm għadha baxxa fl-inġinerija (28 %, skont l-IRENA – Aġenzija Internazzjonali għall-Enerġija Rinnovabbli). Id-destabbilizzazzjoni tas-swieq tal-enerġija mit-telf tal-valur tal-enerġija bbażata fuq il-karbonju kkawżata mill-kriżi, x'aktarx li se taffettwa din it-tendenza.

4.2 F'dawn l-attivitajiet il-ġodda, inqas “peżanti”, id-dinja tal-enerġija tqis li hemm bżonn kbir ta' diversità, ta' ħiliet innovattivi, u ta' profili li kemm jista' jkun jirrappreżentaw lis-soċjetà kollha kemm hi. Huwa rikonoxxut li s-soċjetà għandha tieħu f'idejha t-tranżizzjonijiet, bit-tranżizzjoni diġitali tikkontribwixxi għat-tranżizzjoni enerġetika, bl-opportunitajiet tagħhom u b'mod partikolari l-ispejjeż tagħhom f'termini ta' impjieg u ta' ristrutturazzjoni ( 25 ) , u li għandna bżonn nisa għal dan, iżda għad m’hemmx ħafna minnhom f’dan il-qasam.

4.3 Il-profili tal-karrieri ewlenin għadhom ma tfasslux fis-settur tal-enerġija rinnovabbli. Il-Kumitat jixtieq iwissi kontra żewġ tentazzjonijiet: 1) dik li tinħoloq inugwaljanza bil-kontra, b'aktar nisa milli rġiel fis-settur tal-enerġija rinnovabbli; 2) dik li t-tranżizzjoni enerġetika u dik diġitali jintużaw biex jinħolqu nases b'pagi baxxi f'settur b'ħafna nisa, u nases għall-karrieri tan-nisa li ma jibqgħux isibu aċċess biex jiżviluppaw karrieri fis-setturi tradizzjonali tal-enerġija. Huwa jtenni t-talba tiegħu li l-ftehimiet professjonali u industrijali dwar l-ugwaljanza jiġu inklużi fid-dritt kuntrattwali infurzabbli.

5. Kummenti speċifiċi

5.1 Il-fatt li wieħed jilħaq il-potenzjal tiegħu hija sfida individwali u kollettiva f'soċjetà Ewropea li qiegħda tixjieħ u hija mhedda dejjem aktar mit-talenti ta' poteri kummerċjali oħra. L-irġiel u n-nisa għandhom jikkombinaw ħiliet differenti ħafna f'kuntest tal-enerġija aktar orizzontali li juża pjattaformi u networks. Il-metodi tal-ġestjoni nbidlu minħabba f’hekk. Iżda l-illiteriżmu diġitali għadu preżenti u għandu jsir sforz biex dan jiġi eliminat madwar l-UE. Il-ħidma tal-lum qed issir fil-qafas ta’ drittijiet diġà stabbiliti. Din għandha malajr twassal għal riżultati. It-talenti tan-nisa huma importanti.

5.2 Fejn jista' wieħed jirrealizza lilu nnifsu? “In-nisa jwessgħu l-firxa ta' ħiliet disponibbli” u “d-diversità hija element ewlieni ta' kompetittività” “In-nisa jwessgħu l-firxa ta' ħiliet disponibbli” u “d-diversità hija element ewlieni ta' kompetittività” ( 26 ) . L-intelliġenza artifiċjali u l-użu tal-Big Data għandhom ġeneru? Dan il-qasam huwa miftuħ ħafna, l-applikazzjonijiet kollha tiegħu mhumiex magħrufa, u huwa qasam essenzjali għall-kompetittività internazzjonali tal-Ewropa għan-nisa kif ukoll għall-irġiel. In-nisa għandhom jiġu mħarrġa u mħeġġa jinvestu f'dan is-settur, billi jiġi żgurat li t-tfajliet fl-iskejjel sekondarji, fil-kulleġġi u fil-postijiet tax-xogħol jippromovu l-professjonijiet tal-enerġija fejn dawn jiġu applikati.

5.3 In-nisa jingħataw l-enerġija u l-mezzi biex jieħdu d-deċiżjonijiet. L-intrapriża, kemm jekk żgħira kif ukoll jekk kbira, titlob dejjem aktar etika. Għal din ir-raġuni wkoll, induru lejn in-nisa peress li l-istrutturi li qegħdin jiżviluppaw, orjentati lejn is-sistemi deċentralizzati tal-produzzjoni tal-enerġija, għandhom it-tendenza li jżidu l-ugwaljanza bejn il-ġeneri fit-teħid ta' deċiżjonijiet. Wieħed jirrikonoxxi għalhekk li l-motivazzjonijiet tagħhom huma differenti minn dawk tal-irġiel u li l-ħiliet mhux tekniċi huma siewja għat-tmexxija tal-intrapriża. Għall-KESE, dan ir-rikonoxximent jista' jkun pożittiv, iżda jista' jkun ukoll nassa biex jinżamm l-istatus quo. In-nisa għandhom jibqgħu viġilanti. Fil-każi kollha, l-ugwaljanza hija dritt, u għandha timmanifesta ruħha fil-karrieri u fir-rimunerazzjoni, irrispettivament minn sitwazzjonijiet ta’ kriżi jew problemi demografiċi.

5.4 Il-ħolqien ta' “Kulleġġ Ewropew STEM” fuq il-mudell ta' Bruges, iżda bi kwoti evoluttivi

Il-KESE jħeġġeġ lill-Kummissjoni toħloq kulleġġ post-terzjarju magħruf bħala “Kulleġġ Ewropew STEM” (27), kemm jista' jkun malajr, fi Brussell, li jkun jinkludi settur tal-“Enerġija” bi kwota ta' 80 % studenti nisa mill-ftuħ tiegħu, biex wara ftit snin tinkiseb il-parità. Minflok noqgħodu nistennew biex insibu tim b'saħħtu bħal dak magħmul minn Madriaga-Churchill-Spaak-De Gasperi li ħolqu l-Kulleġġ tal-Ewropa fi Bruges, il-Kumitat jirrakkomanda li l-idea tiġi proposta lill-Kunsill mill-aktar fis possibbli.

5.4.1 Bħal fil-każ tal-Kulleġġ ta' Bruges, l-Istati Membri għandhom jagħmlu l-ewwel għażla tal-istudenti rġiel u nisa li jkunu għaddew u jiffinanzjawhom permezz ta' boroż ta' studju. Dan ma għandux iżomm lill-Kunsill milli jalloka baġit operattiv lil din l-iskola ta' eċċellenza. It-taħriġ li jingħata hemmhekk għandu jkun orjentat kważi esklużivament lejn it-tagħlim tal-għarfien u l-ħiliet li huma karatteristiċi tal-attivitajiet rilevanti ta' STEM, b'oqsma applikati u korsijiet li jistgħu jkunu multidixxiplinari, inkluż wieħed iddedikat għall-enerġija. Dan il-kulleġġ ewlieni jagħti stampa Ewropea ta' eċċellenza “mhux ibbażata fuq il-ġeneru” tal-professjonijiet tal-enerġija, valur miżjud Ewropew fl-iskejjel nazzjonali l-kbar kollha, u għalhekk jista' jservi bħala mudell u jikkostitwixxi lieva importanti għall-femminizzazzjoni tal-professjonijiet tal-enerġija u għall-ġbir tat-talenti kollha.

5.4.2 Bħall-Kulleġġ tal-Ewropa, li għandu fergħat fi Bruges u Natolin (il-Polonja), il-Kulleġġ Ewropew STEM għandu jkollu numru ta’ fergħat madwar l-UE, li jaħdmu f’network ma’ strutturi eżistenti fil-livell Ewropew. Dawn jistgħu jinkludu bħar-raggruppamenti xjentfiċi, u pereżempju l-NGO “EURO-CASE” ( 28 ) , li tiġbor flimkien l-akkademji nazzjonali tal-inġinerija, tax-xjenzi applikati u tat-teknoloġija minn 21 pajjiż Ewropew, jew l-EIT (Istitut Ewropew tal-Innovazzjoni u t-Teknoloġija) InnoEnergy ( 29 ) , irreġistrat fil-programm Orizzont 2020 u ddedikat għall-promozzjoni tal-innovazzjoni, tal-intraprenditorija u tal-edukazzjoni fil-qasam tat-tranżizzjoni enerġetika u tal-enerġija sostenibbli, li jgħaqqad lill-akkademiċi, l-imprendituri u l-istituti ta' riċerka ( 30 ) tul il-katina tal-valur kollha.

5.4.3 Flimkien mal-Portal tad-Data Miftuħa tal-Unjoni ( 31 ) , li hija mingħajr ħlas u li tista' terġa' tintuża, l-UE jkollha għodda b'saħħitha u mixtieqa, li tgħaqqad lin-nisa u lill-irġiel, u li toffri toroq lejn l-industriji u ċ-ċentri ta' riċerka. L-iskejjel kollha ta’ eċċellenza jagħtu valur lir-reġjuni fejn jinsabu. Il-valur miżjud Ewropew iġib miegħu impatt saħansitra akbar.

5.5 L-iżvilupp ta' timijiet ta’ komunikazzjoni Ewropej dwar l-enerġija

Ċerti assoċjazzjonijiet (32) diġà qegħdin jaħdmu b'mod attiv biex ibiddlu l-mentalità tan-nisa żgħażagħ sabiex dawn ikunu jistgħu jaraw lilhom infushom fil-professjonijiet tal-enerġija. Id-diriġenti nisa tas-settur jingħaqdu u jorganizzaw attivitajiet mal-istudenti tal-kulleġġi u mal-istudenti biex jippreżentaw il-professjonijiet tagħhom u l-għażla tal-professjonijiet tal-enerġija. Fil-Polonja, esperiment magħruf bħala “Girl at the Polytechnic” (33) kellu riżultati tajbin ħafna. L-għan kien li n-nisa jiġu mħeġġa jistudjaw fil-kulleġġi tekniċi u li l-istereotipi jiġu eliminati permezz ta' diversi azzjonijiet, b'mod partikolari bi ġranet miftuħa għall-pubbliku f'dawn l-istabbilimenti. Il-KESE jqis li huwa essenzjali li dan l-approċċ jiġi sistematizzat permezz ta' skambju dirett fil-livell Ewropew minn “Timijiet tal-Enerġija-Ewropa”. Fl-Istati Membri kollha, meta ġiet introdotta l-euro, timijiet ta' voluntiera, taħt ir-responsabbiltà tar-rappreżentanti lokali tal-Kummissjoni, marru minn jeddhom ikellmu liċ-ċittadini biex jispjegawlhom il-bidliet li kienet se ġġib magħha l-munita unika.

5.5.1 Fl-istess mod, it-timijiet ta’ komnikazzjoni Ewropej dwar l-enerġija jistgħu jiltaqgħu mal-istudenti bl-istess mod sabiex juruhom kif jaħdmu r-riċerka, it-teknoloġija, il-provvista, in-networks trans-Ewropej, l-iffissar tal-prezzijiet, is-sistemi ta' regolazzjoni, is-swieq tal-enerġija, u l-postijiet kollha li huma jistgħu jsibu hemmhekk.

5.5.2 Il-kompitu tat-timijiet għandu jkun li jirrakkontaw lin-nisa żgħażagħ fl-iskola u l-università dwar karrieri tekniċi u ta’ inġinerija u jiġġeneraw entużjażmu għal karrieri bħal dawn. It-timijiet għandhom ikunu magħmula minn nisa li jistgħu jaġixxu bħala xempji tajbin u juru li dawn il-karrieri (stereotipiċi “maskili”) huma aċċessibbli għall-bniet.

5.5.3 Fil-livell professjonali, dawn it-timijiet jistgħu jaqsmu l-prattiki tajba, jippromovu t-toroq u l-iskambji ma' networks u assoċjazzjonijiet oħra fl-UE. L-irġiel se jkunu involuti wkoll, b’mod partikolari billi jipprovdu konsulenza, iżda n-nisa jkollhom aktar impatt bħala mudelli eżemplari. Jista' jinħoloq network Ewropew tan-nisa, li jkun jagħmel parti minn proġett Ewropew li jibbenefika minn fondi u li jipprovdi rappreżentanti għall-Kulleġġ Ewropew STEM.

5.6 Fil-livell tal-istituzzjonijiet u l-korpi Ewropej, ikun meħtieġ li jiżdied l-iżvilupp diġà eżistenti billi tiżdied il-parteċipazzjoni tan-nisa sabiex tinkiseb il-parità fost ir-regolaturi tal-enerġija ( 34 )

Brussell, it-18 ta’ Settembru 2020 Luca JAHIER Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew

(1) https://beijing20.unwomen.org/en/about

(2) Women, Gender Equality and the Energy Transition in the EU (In-nisa, l-ugwaljanza bejn is-sessi u t-transizzjoni tal-Enerġija fl-UE), studju kkummissjonat mill-Kumitat FEMM (Mejju 2019) https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2019/608867/IPOL_STU(2019)608867_EN.pdf.

(3) COM(2020) 152 final, 5.3.2020, Unjoni ta' Ugwaljanza: Strateġija ta' Ugwaljanza Bejn is-Sessi għall-2020-2025.

(4) EIGE, Istitut Ewropew għall-Ugwaljanza bejn is-Sessi, Vilnius, Gender and energy.

(5) L-Uffiċċju Kroat tal-Istatistika, is-Settur tal-Enerġija (minbarra l-industrija taż-żejt). https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/publication/2019/09-02-01_12_2019.htm.

(6) L-SDGs tan-Nazzjonijiet Uniti nri 5, 7 u 8; Joy Clancy, Università ta’ Twente, Give women a chance: engendering the energy supply chain.

(7) EIGE, Gender Equality Index.

(8) ĠU C 341, 21.11.2013, p. 21.

(9) Opinjoni tal-KESE TEN/707 (ara paġna 93 f’dan il-Ġurnal Uffiċjali).

(10) Ara r-Rapport ta’ Informazzjoni tal-KESE dwar “Valutazzjoni tal-Unjoni tal-Enerġija Ewropea – Id-dimensjoni soċjali u soċjetali tat-tranżizzjoni tal-enerġija”, relatur: Christophe Quarez, Lulju 2020.

(11) http://www.unido.org/fileadmin/user_media_upgrade/What_we_do/Topics/Women_and_Youth/Guide_on_Gender_Mainstreaming_ ECC.pdf.

(12) Ara p. 10 (2016). Disponibbli fil-Pjattaforma dwar l-Integrazzjoni tal-Ġeneri (Gender Mainstreaming Platform > Policy Areas > Energy) http://eurogender.eige.europa.eu.

(13) http://www.yellowwindow.be/genderinresearch/down-loads/YW2009_GenderToolKit_field4_Energy_001.pdf

(14) https://www.edfpulseandyou.fr/autres-themes/industrie-feminin/

(15) #EnEnergiaNoSinMujeres, manifesto signed by 57 associations in Spain.

(16) Ara Chancengleichheit zwischen Frauen and Männern in der Energiebranche [Opportunitajiet indaqs għan-nisa u l-irġiel fis-settur tal-enerġija], studju tal-ÖGUT (Soċjetà Awstrijaka għall-Ambjent u t-Teknoloġija) għall-Ministeru Federali Awstrijak tal-Agrikoltura, il-Forestrija, l-Ambjent u l-Ġestjoni tal-Ilma, Ottubru 2016.

(17) Ċifri kkwotati fil-Kungress Dinji taż-Żejt, Istanbul, 2017, minn studju mwettaq minn Boston Consulting Group (BCG).

(18) https://www.iaea.org/newscenter/news/women-in-the-nuclear-field-share-their-stories-at-international-womens-day-event

(19) IEG: Industriji tal-Elettriku u tal-Gass.

(20) Inizjattiva “Steel women”

(21) https://www.cigre.org/GB/community/women-in-engineering

(22) https://www.ilo.org/global/topics/equality-and-discrimination/epic/lang--en/index.htm; (ĠU C 110, 22.3.2019, p. 26; ĠU C 262, 25.7.2018, p. 101).

(23) https://sgeieg.fr/actualites/accord-relatif-a-egalite-professionnelle-entre-les-femmes-et-les-hommes-2019-2023

(24) https://escholarship.org/

(25) Dawn is-sentenzi li nkitbu fl-eqqel tal-kriżi tal-coronavirus aktarx li ma jibqgħux rilevanti wara l-kriżi.

(26) Cercle InterElles.

(27) Ix-xjenza, it-teknoloġija, l-inġinerija u l-matematika. Ara Energy, a networked Europe ta’ Michel Derdevet, lekċerer f’Sciences Po, Pariġi.

(28) Euro-CASE, European Council of Applied Sciences, Technologies and Engineering www.euro-case.org; https://www.euro-case.org/about-us/mission-and-governance/

(29) EIT-InnoEnergy, innoenergy.com.

(30) Ara “Energie, l'Europe en réseaux” (Enerġija, l-Ewropa f'Networks), M. Derdevet, Lettur f'IEP-Paris, Segretarju Ġenerali (2013-2019) u Membru tal-Bord Eżekuttiv tal-ENEDIS.

(31) data.europa.eu: Portal tad-Data Miftuħa tal-Unjoni Ewropea.

(32) In-network Énergies de femmes fl-EDF; women4energy.eu (innoenergy/EIT, led by Steinbeis 2i GmbH); ellesbougent.com; http://www.interelles.com/colloques-interelles/actes-complets-du-colloque-2019: konferenza dwar L’IA a-t-elle un sexe? [L-IA għandha ġeneru?].

(33) Il-programm beda fl-2007; il-perċentwal ta’ tfajliet fl-iskejjel politekniċi żdied minn 30,6 % għal 36 %. http://www.dziewczynynapolitechniki.pl/pdfy/raport-kobiety-na-politechnikach2019.pdf.

(34) Opinjoni tal-KESE dwar Strateġija ta’ ugwaljanza bejn is-sessi (SOC/633), relatur: Giulia Barbucci, korelatur: Indre Vareikyté, Lulju 2020 (ĠU C 364, 28.10.2020, p. 77).