ANNESS III

Implimentazzjoni tal-Artikolu 12 tad-Direttiva dwar il-Ħabitats: L-eżempju tal-lupu

1. Sfond — Introduzzjoni

Il-lupu jappartjeni għall-fawna nattiva Ewropea u huwa parti integrali mill-bijodiversità u mill-wirt naturali tagħna. Bħala predatur ta’ fuq nett, għandu rwol ekoloġiku importanti, u jikkontribwixxi għas-saħħa u għall-funzjonament tal-ekosistemi. B’mod partikolari, jgħin sabiex tiġi rregolata d-densità tal-ispeċijiet li huma l-priża tiegħu (1) (tipikament ungulati selvaġġi bħal ċrejjev, ċriev ħomor u ċingjali, iżda wkoll kamoxx u elki, skont iż-żona) u sabiex tittejjeb is-saħħa tagħhom permezz ta’ predazzjoni selettiva. Il-lupu kien jinstab madwar l-Ewropa kontinentali kollha, iżda ġie sterminat mill-biċċa l-kbira tar-reġjuni u tal-pajjiżi sal-ewwel nofs tas-seklu 20.

Ir-rapport tal-2020 dwar l-Istat tan-Natura (2), ibbażat fuq data rrapportata mill-Istati Membri, jikkonferma li l-popolazzjonijiet tal-lupu ġeneralment qed jirkupraw (stabbli jew qed jiżdiedu) fl-UE u qed jerġgħu jikkolonizzaw partijiet mill-firxa storika tagħhom, għalkemm laħqu stat ta’ konservazzjoni favorevoli fi wħud biss mill-Istati Membri (3). Ir-ritorn tal-lupu huwa suċċess kbir tal-konservazzjoni (4) , li sar possibbli permezz tal-protezzjoni legali, attitudnijiet pubbliċi aktar favorevoli, kif ukoll l-irkupru tal-ispeċijiet tal-priża tiegħu (eż. iċ-ċerv u ċ-ċingjal) u tal-kopertura tal-foresti (wara l-abbandun tal-art rurali).

Fl-istess ħin, ir-ritorn tal-lupu f’reġjuni fejn kien nieqes għal għexieren ta’ snin jew aktar huwa sfida sinifikanti għall-Istati Membri peress li din l-ispeċi spiss tkun assoċjata ma’ diversi tipi ta’ kunflitt u tista’ tipprovoka protesti u reazzjonijiet soċjali b’saħħithom fost il-komunitajiet rurali kkonċernati.

Bħal karnivori kbar oħrajn, l-ilpup għandhom rekwiżiti kbar ħafna relatati maż-żona, b’individwi u bi gruppi li jużaw mijiet ta’ eluf ta’ km2 għat-territorji tagħhom. B’riżultat ta’ dan, jokkorru f’densitajiet baxxi ħafna u l-popolazzjonijiet tagħhom għandhom it-tendenza li jinfirxu fuq żoni kbar ħafna, tipikament bejn ħafna fruntieri amministrattivi, kemm fi ħdan il-pajjiżi kif ukoll bejn il-pajjiżi. Għalhekk, mil-lat bijoloġiku, huwa rakkomandat li l-miżuri ta’ konservazzjoni u ta’ ġestjoni jkunu kkoordinati u konsistenti kemm jista’ jkun. Dan jenfasizza l-ħtieġa għal kooperazzjoni transfruntiera, pereżempju billi jiġu applikati approċċi konsistenti u koordinati fil-livell tal-popolazzjoni tal-lupu. Aktar gwida hija disponibbli fil-Guidelines for population-level management plans of large carnivores in Europe, żviluppati għall-Kummissjoni Ewropea (Linnell et al, 2008) (5).

Il-lupu huwa elenkat fl-Anness IV tad-Direttiva dwar il-Ħabitats għall-biċċa l-kbira tal-Istati Membri u tar-reġjuni u, għalhekk, huwa soġġett għad-dispożizzjonijiet dwar il-ħarsien strett tal-Artikolu 12 tad-Direttiva dwar il-Ħabitats, inkluża l-projbizzjoni tal-forom kollha ta’ qbid jew ta’ qtil intenzjonat ta’ individwi fis-selvaġġ.

Għal ċerti Stati Membri u reġjuni, il-lupu huwa elenkat fl-Anness V, bħala speċi “li t-teħid tagħhom mis-selvaġġ u l-isfruttament tagħhom jistgħu jkunu soġġetti għal miżuri ta’ ġestjoni”. Għall-biċċa l-kbira tal-Istati Membri u tar-reġjuni, il-lupu huwa inkluż ukoll fl-Anness II, bħala speċi ta’ prijorità, li teħtieġ id-deżinjazzjoni ta’ żoni speċjali ta’ konservazzjoni (ŻSK) u miżuri ta’ konservazzjoni xierqa. It-Tabella turi liema popolazzjonijiet huma inklużi f’liema Anness tad-Direttiva dwar il-Ħabitats.

Tabella

L-elenkar tal-lupu fl-Annessi tad-Direttiva dwar il-Ħabitats

Anness II (il-ħtieġa li jiġu deżinjati ŻSK): “* Canis lupus (minbarra l-popolazzjonijiet tal-Estonja, tal-Latvja, tal-Litwanja u tal-Finlandja, il-popolazzjonijiet tal-Greċja fit-Tramuntana tad-39 parallel u l-popolazzjonijiet ta’ Spanja fit-Tramuntana tad-Duero)” Anness IV (ħarsien strett): “Canis lupus (minbarra l-popolazzjonijiet tal-Estonja, tal-Bulgarija, tal-Latvja, tal-Litwanja, tal-Polonja u tas-Slovakkja, il-popolazzjonijiet tal-Greċja fit-Tramuntana tad-39 parallel, il-popolazzjonijiet ta’ Spanja fit-Tramuntana tad-Duero u l-popolazzjonijiet tal-Finlandja fiż-żona ta’ ġestjoni tar-renni kif definita fil-paragrafu 2 tal-Att tal-Finlandja Nru 848/90 tal-14 ta’ Settembru 1990 dwar il-ġestjoni tar-renni)” Anness V (hija permessa l-ġestjoni tal-ispeċi): “Canis lupus (il-popolazzjonijiet ta’ Spanja fit-Tramuntana tad-Duero, il-popolazzjonijiet tal-Greċja fit-Tramuntana tad-39 parallel, il-popolazzjonijiet tal-Finlandja ġewwa ż-żona ta’ ġestjoni tar-renni kif definita fil-paragrafu 2 tal-Att Finlandiż Nru 848/90 tal-14 ta’ Settembru 1990 dwar il-ġestjoni tar-renni, il-popolazzjonijiet tal-Bulgarija, tal-Latvja, tal-Litwanja, tal-Estonja, tal-Polonja u tas-Slovakkja)”.

Kif imsemmi hawn fuq, il-lupu għadu ma laħaqx stat ta’ konservazzjoni favorevoli f’ħafna Stati Membri u reġjuni (6).

Studju li sar fl-2018 għall-Parlament Ewropew (7) ivvaluta r-riskju ta’ estinzjoni għall-popolazzjonijiet individwali tal-lupu abbażi tal-kriterji tal-Lista l-Ħamra tal-IUCN. Minn disa’ popolazzjonijiet tal-lupu (prinċipalment transfruntiera), tlieta ġew ivvalutati bħala “l-anqas tħassib”, tlieta “kważi mhedda” u tlieta “vulnerabbli”. Popolazzjoni waħda tal-lupu (il-popolazzjoni tal-Iberja, Spanja-Sierra Morena) ġiet estinta. L-awturi tal-istudju enfasizzaw ukoll id-diffikultajiet fl-armonizzazzjoni tar-riżultati tad-data ta’ monitoraġġ minħabba d-differenzi fit-tekniki u fl-approċċi ta’ monitoraġġ (modi jew perjodi differenti għall-għadd), il-medji vs il-popolazzjoni massima u minima, in-nuqqas ta’ rapportar minn xi pajjiżi minkejja li l-ispeċijiet ikunu preżenti, id-differenzi fil-kwalità tad-data, eċċ. (8).

Għalkemm jidher li diversi popolazzjonijiet tal-lupu qed jirkupraw u qed jespandu madwar l-Ewropa, l-ispeċi għadha qed tiffaċċja diversi theddidiet u problemi ta’ konservazzjoni, b’mod partikolari l-kaċċa illegali (li spiss ma tinqabadx iżda x’aktarx li tirrappreżenta sehem kbir ħafna tal-mortalità totali). It-theddid speċifiku u l-miżuri potenzjali sabiex jiġi indirizzat huma deskritti għal kull popolazzjoni tal-lupu f’rapport iffinanzjat mill-Kummissjoni Ewropea Key actions for Large Carnivore populations in Europe (Boitani et al, 2015 (9)).

2. Rekwiżiti legali għall-ħarsien ta’ lpup individwali

Il-lupu, kull fejn huwa elenkat fl-Anness IV tad-Direttiva dwar il-Ħabitats, huwa mħares strettament. Peress li l-objettiv tad-Direttiva huwa li jintlaħaq stat ta’ konservazzjoni favorevoli għall-ispeċijiet elenkati. Il-ħarsien li l-Artikolu 12 tad-Direttiva dwar il-Ħabitats jipprovdi għall-popolazzjonijiet tal-ispeċijiet elenkati f’dan l-anness għandu karattru preventiv, u jirrikjedi li l-Istati Membri jipprevjenu sitwazzjonijiet li jistgħu jħallu impatt negattiv fuq l-ispeċi.

It-traspożizzjoni formali tal-Artikolu 12 fil-leġiżlazzjoni nazzjonali jeħtieġ li tiġi kkomplementata minn azzjonijiet ta’ implimentazzjoni ulterjuri sabiex jiġi żgurat ħarsien strett ibbażat fuq il-problemi u t-theddid speċifiċi li jiffaċċja l-lupu f’kuntest partikolari. Mhux talli l-azzjonijiet elenkati fl-Artikolu 12 għandhom ikunu pprojbiti, iżda l-awtoritajiet jeħtiġilhom jieħdu wkoll il-miżuri kollha neċessarji sabiex jiżguraw li l-projbizzjonijiet ma jinkisrux fil-prattika. Dan jimplika, pereżempju, li l-awtoritajiet huma obbligati li jieħdu l-miżuri kollha neċessarji sabiex jipprevjenu l-qtil (illegali) tal-ilpup, u sabiex iħarsu ż-żoni li jservu bħala postijiet ta’ mistrieħ jew tar-riproduzzjoni, bħall-moħbiet tagħhom u s-“siti ta’ rendezvous” tagħhom”.

Skont il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea (QĠUE), l-Artikolu 12(1) tad-Direttiva dwar il-Ħabitats “jobbliga lill-Istati Membri mhux biss l-adozzjoni ta’ kuntest leġiżlattiv komplet, iżda wkoll l-implementazzjoni ta’ miżuri konkreti u speċifiċi ta’ ħarsien”, filwaqt li d-dispożizzjoni tippresupponi wkoll “l-adozzjoni ta’ miżuri koerenti u kkoordinati, ta’ natura preventiva” (il-Kawża tal-QĠUE C-183/05 tal-11 ta’ Jannar 2007, Il-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej vs L-Irlanda). Dan l-approċċ ġie kkonfermat mis-sentenza tal-QĠUE tal-10 ta’ Ottubru 2019 (deċiżjoni preliminari fil-Kawża C-674/17): “L-osservanza ta’ din id-dispożizzjoni tobbliga lill-Istati Membri sabiex mhux biss jadottaw qafas leġiżlattiv eżawrjenti iżda wkoll sabiex jimplimentaw miżuri konkreti u speċifiċi ta’ ħarsien. Bl-istess mod, is-sistema ta’ protezzjoni stretta teħtieġ l-adozzjoni ta’ miżuri koerenti u kkoordinati, ta’ natura preventiva. Tali sistema ta’ protezzjoni stretta għandha, għaldaqstant, tippermetti li jiġu evitati b’mod effettiv il-qbid jew il-qtil volontarju fl-istat naturali kif ukoll id-deterjorament jew il-qerda tas-siti ta’ riproduzzjoni jew taż-żoni ta’ mistrieħ tal-ispeċi ta’ annimali elenkati fil-punt (a) tal-Anness IV tad-Direttiva dwar il-Ħabitats”.

Eżempju wieħed ta’ azzjoni li effettivament tinforza d-dispożizzjonijiet dwar il-ħarsien tal-ispeċijiet huwa t-twaqqif ta’ timijiet effettivi kontra l-kaċċa illegali bi klieb li jxommu l-velenu. Il-kaċċa illegali, in-nases u l-lixki tal-velenu huma tabilħaqq theddida kbira għall-ilpup f’ħafna postijiet. L-avvelenament huwa problema partikolarment serja minħabba li jaffettwa wkoll speċijiet oħrajn, b’mod partikolari għasafar tal-priża. Sabiex tiġi indirizzata din il-problema, diversi proġetti fl-Ewropa tan-Nofsinhar u tal-Lvant (Spanja, l-Italja, il-Portugall, il-Greċja, il-Bulgarija u r-Rumanija) iffinanzjati mill-programm LIFE (10) kkontribwew sabiex jiġu stabbiliti miżuri speċifiċi li jappoġġaw b’mod effettiv ir-reġim għall-ħarsien strett tal-ispeċijiet, eż. it-twaqqif ta’ unitajiet ta’ klieb li jxommu l-velenu, persunal tat-taħriġ (park rangers, gwardjani tal-foresti, pulizija provinċjali, veterinarji) u l-bini tal-kapaċitajiet fi ħdan il-korpi pubbliċi; u attivitajiet ta’ sensibilizzazzjoni mmirati lejn min irabbi l-bhejjem, il-kaċċaturi, l-operaturi turistiċi, it-tfal tal-iskola u l-pubbliku ġenerali.

Il-pjanijiet ta’ konservazzjoni/ta’ ġestjoni tal-lupu, meta jkunu stabbiliti f’konformità mal-Artikolu 12 u meta jiġu implimentati kif xieraq, jistgħu jikkostitwixxu qafas effettiv għall-implimentazzjoni ta’ dispożizzjonijiet dwar il-ħarsien strett għall-popolazzjonijiet tal-lupu tal-Anness IV, li jibni sistema ta’ koeżistenza komprensiva li għandha l-għan li tiżgura stat ta’ konservazzjoni favorevoli filwaqt li jindirizza l-kunflitti mal-attivitajiet tal-bniedem.

Tali pjanijiet jistgħu jinkludu azzjonijiet bħal: (i) appoġġ għal miżuri preventivi (permezz ta’ għajnuniet għall-investiment, informazzjoni, taħriġ u assistenza teknika); (ii) kumpens għad-danni ekonomiċi kkawżati mill-ilpup; (iii) it-titjib tal-monitoraġġ u tal-bażi ta’ għarfien tal-popolazzjoni tal-lupu kkonċernata; (iv) il-monitoraġġ, l-evalwazzjoni u t-titjib tal-effiċjenza tal-miżuri ta’ ħarsien tal-bhejjem; (v) il-promozzjoni tal-involviment u tad-djalogu mal-partijiet ikkonċernati u bejniethom (eż. permezz ta’ pjattaformi dedikati); (vi) it-titjib tal-isforzi ta’ infurzar sabiex jiġi miġġieled il-qtil illegali tal-ilpup; (vii) il-ħarsien tal-ħabitat u t-titjib tal-kundizzjonijiet tal-għalf (eż. jekk ikun meħtieġ, billi jiġu rrestawrati l-popolazzjonijiet tal-priża selvaġġa); (viii) l-iżvilupp ta’ opportunitajiet ta’ ekoturiżmu assoċjati mal-ilpup; (ix) il-promozzjoni/il-kummerċjalizzazzjoni ta’ prodotti agrikoli li joriġinaw minn żoni tal-ilpup; u (x) informazzjoni, edukazzjoni u sensibilizzazzjoni. Il-pjanijiet jistgħu jippermettu wkoll lill-awtoritajiet rilevanti jawtorizzaw użu limitat ta’ kontroll letali sabiex ineħħu kampjuni tal-lupu, billi japplikaw derogi f’konformità mal-kundizzjonijiet stabbiliti fid-Direttiva. Madankollu, ta’ min jinnota li l-pjanijiet ta’ adozzjoni ta’ ġestjoni adattiva tal-ħsad (bħal dawk għall-ispeċijiet li jistgħu jiġu kkaċċjati fl-Anness V tad-Direttiva dwar il-Ħabitats) ma jkunux konsistenti mad-dispożizzjonijiet ta’ ħarsien strett li japplikaw għall-ispeċijiet tal-Anness IV.

Jenħtieġ li dawn il-pjanijiet jitħejjew fuq il-bażi tal-aħjar informazzjoni disponibbli dwar l-istat u x-xejriet ta’ konservazzjoni tal-ispeċijiet kif ukoll fuq il-bażi tat-theddidiet u tal-pressjonijiet rilevanti kollha. Il-parteċipazzjoni jew il-konsultazzjoni tal-partijiet ikkonċernati rilevanti kollha, speċjalment dawk affettwati mill-ispeċi jew mill-miżuri ta’ konservazzjoni previsti, hija kruċjali għall-integrazzjoni tal-aspetti rilevanti kollha tal-pjanijiet u għat-tħeġġiġ ta’ aċċettazzjoni soċjali wiesgħa.

Eżempju ta’ involviment tal-partijiet ikkonċernati fi pjan ta’ ġestjoni Il-pjan ta’ ġestjoni tal-lupu tal-Kroazja 2010-2015 (il-Ministeru tal-Kultura tal-Kroazja, 2010), kien ir-riżultat ta’ proċess ta’ sentejn, li involva rappreżentanti tal-gruppi ta’ interess kollha (ministeri rilevanti, membri tal-Kumitat għall-monitoraġġ ta’ popolazzjonijiet karnivori kbar, xjenzati, forestiera, assoċjazzjonijiet mhux governattivi, eċċ.). Il-pjan ta’ azzjoni dettaljat jiddeskrivi l-miżuri li l-Kroazja jenħtieġ li timplimenta sabiex tiżgura li l-popolazzjoni tal-lupu tagħha tiġi ppreservata fl-aktar koabitazzjoni armonjuża possibbli mal-bnedmin.

Għalhekk, il-pjanijiet ta’ konservazzjoni u ta’ ġestjoni tal-lupu jistgħu jipprovdu struttura xierqa sabiex jiġu vvalutati u indirizzati l-problemi u l-kunflitti rilevanti kollha li jheddu l-popolazzjonijiet tal-lupu, bl-għan li jinkiseb stat ta’ konservazzjoni favorevoli.

Għalhekk, dawn jistgħu jkopru wkoll kwistjonijiet bħall-ibridizzazzjoni tal-ilpup mal-klieb, li hija rrapportata għad-disa’ popolazzjonijiet kollha tal-lupu fl-Ewropa u f’21 pajjiż Ewropew (11). F’xi postijiet, din hija theddida kbira għall-konservazzjoni tal-lupu (12) u jistgħu jkunu meħtieġa azzjonijiet preventivi, proattivi u reattivi speċifiċi sabiex tiġi indirizzata l-problema, kif indikat fir-Rakkomandazzjoni Nru 173 (2014 (13)) adottata skont il-Konvenzjoni ta’ Berna (il-Kunsill tal-Ewropa, 2014). Madankollu, peress li l-ibridizzazzjoni lupu-kelb hija kwistjoni kumplessa, huwa rrakkomandat ferm li jiġi abbozzat pjan ta’ ġestjoni definit sew fil-livelli nazzjonali u tal-popolazzjoni bl-użu tal-proċeduri tal-aktar proċeduri fuq il-post, fil-laboratorju u statistiċi aġġornati u affidabbli (ara l-kaxxa).

Ibridi lupu-kelb L-intertnissil bejn l-ilpup u l-forma domestika tagħhom, il-klieb, probabbilment seħħ ripetutament tul l-istorja tad-domestikazzjoni tal-klieb u għadu qed iseħħ b’intensità li tvarja f’diversi partijiet tal-medda tal-lupu. Bħala tip ta’ ibridizzazzjoni antropoġenika, l-ibridizzazzjoni lupu-kelb ma hijiex proċess evoluzzjonarju naturali fejn l-ibridi jenħtieġ li jkunu soġġetti għal miżuri ta’ konservazzjoni. Minflok, bħala theddida għall-integrità ġenetika tal-popolazzjonijiet tal-lupu, l-ibridizzazzjoni lupu-kelb hija kwistjoni ta’ tħassib għoli dwar il-konservazzjoni u jenħtieġ li tiġi indirizzata permezz ta’ pjanijiet u għodod ta’ ġestjoni xierqa. Fl-Ewropa, ġiet identifikata ibridizzazzjoni f’diversi pajjiżi, eż. in-Norveġja, il-Latvja, l-Estonja, il-Bulgarija, l-Italja, Spanja, il-Portugall, il-Ġermanja, il-Greċja, is-Slovenja u s-Serbja. Madankollu, ta’ min jinnota li l-istimi tal-introgressjoni tal-ġeni tal-klieb fil-popolazzjoni tal-lupu selvaġġ huma bbażati fuq approċċi diversi u fuq il-protokolli sperimentali assoċjati. Filwaqt li f’diversi każijiet, l-intertnissil irriżulta f’boton wieħed jew aktar ta’ ibridi f’żoni ristretti, f’każijiet oħrajn instab li l-introgressjoni tal-ġeni tal-klieb fil-popolazzjoni tal-lupu selvaġġ hija mifruxa fuq żoni sostanzjali, għalkemm sa livelli differenti (minn 5,6 % f’Galicia, Spanja sa aktar minn 60 % fil-provinċja ta’ Grosseto, l-Italja). B’mod simili, instabu rati għoljin ta’ introgressjoni fl-Appennini tat-Tramuntana filwaqt li nstabu biss każijiet ibridi rari fil-popolazzjoni tal-lupu tal-Alpi (minn Franza sal-Alpi tal-Lvant-Ċentrali). Madankollu, ir-rata ta’ ibridizzazzjoni rrapportata f’żoni oħrajn hija ta’ madwar 5-10 % (Leonard et al. 2011). L-ibridizzazzjoni sseħħ prinċipalment bejn il-klieb maskili u l-ilpup femminili. L-oppost jista’ jseħħ ukoll f’każijiet rari. L-għadd kbir ta’ klieb jiġġerrew liberament minn diversi żoni, speċjalment fir-reġjuni tal-Mediterran, joffri opportunitajiet estensivi għal taħlit bejn il-klieb u l-ilpup. L-għarfien dwar l-ekoloġija tal-ibridi lupu-kelb li jgħixu fis-selvaġġ huwa nieqes, iżda ma hemm l-ebda evidenza li l-ibridi naqqsu l-idoneità fiżika, it-tixrid, is-suċċess riproduttiv, il-modifika fl-imġiba, jew il-vijabbiltà tal-popolazzjoni tal-individwi. Il-ġestjoni tal-ibridizzazzjoni lupu-kelb hija uġigħ ta’ ras għall-awtoritajiet governattivi peress li toħloq diversi sfidi serji. a) L-istat tassonomiku ta’ ibridu Il-klieb huma dixxendenti tal-ilpup permezz tad-domestikazzjoni, u t-tnejn jappartjenu għall-istess entità tassonomika, l-ispeċi Canis lupus. Kultant, il-klieb jiġu identifikati bis-subspeċi kwalifikatur Canis lupus familiaris. Ftit hemm dubju li l-ibridi jżommu l-isem Canis lupus. L-istatus legali tal-ibridi b) L-istatus legali tal-ibridi Għall-kuntrarju tal-klieb, li s-sopravivenza tagħhom normalment tiddependi fuq il-kura u fuq ir-riżorsi tal-bniedem, l-ibridi għandhom ħajja indipendenti u vijabbli bħala annimali selvaġġi. Bħala tali, ħafna leġiżlazzjonijiet nazzjonali iqisuhom li huma ugwali għall-fawna selvaġġa u jiġu ġestiti skont l-istess regoli. Li kieku l-ibridi jitqiesu ugwali għall-klieb, dawn ikunu jaqgħu taħt il-liġijiet nazzjonali dwar l-annimali domestiċi. Fi kwalunkwe każ, jidher li huwa utli li l-ibridi lupu-kelb jirċievu “l-istess status legali bħall-ilpup mill-kaċċaturi u mill-pubbliku sabiex titneħħa lakuna potenzjali għall-qtil irregolari tal-ilpup” (Dikjarazzjoni ta’ Appoġġ ta’ Politika dwar l-ibridizzazzjoni prodotta mill-Carnivore Initiative for Europe u annessa mal-Guidelines for population-level management plans of large carnivores (Linnell et al., 2008)). Fil-fatt, li kieku l-ibridi jitqiesu legalment mhux imħarsin mil-liġijiet nazzjonali, dan jista’ jwassal għal aktar qtil aċċidentali tal-ilpup, minħabba d-diffikultà li jiġu distinti l-ibridi minn ilpup ġenetikament “puri” fuq il-bażi unika tal-karatteristiċi morfoloġiċi. Dan jista’ jinvolvi mhux biss qtil aċċidentali iżda wkoll intenzjonali, peress li l-istatus mhux imħares tal-ibridi jista’ jintuża bħala skuża għall-qtil tal-ilpup propji. L-awtoritajiet maniġerjali huma mħeġġin jiżguraw li l-ibridi jkunu koperti b’mod ċar u mhux ambigwu mil-liġijiet nazzjonali tagħhom jew bħala fawna selvaġġa jew annimali domestiċi. c) Għażliet għal risponsi ta’ ġestjoni L-aktar rispons ta’ ġestjoni xieraq jiddependi mil-livell stmat ġenerali ta’ introgressjoni u jekk l-introgressjoni tkunx limitata għal żoni ristretti u għal ftit gruppi jew mifruxa ħafna fuq żoni kbar u/jew fil-biċċa l-kbira tal-gruppi. Pereżempju, introgressjoni limitata tista’ ma tkunx theddida serja jekk din tkun baqgħet stabbli fost il-ġenerazzjonijiet. Ibridizzazzjoni sinifikanti u mifruxa (ġemgħa ibrida) tista’ tkun diffiċli sabiex tiġi kkontrollata, minkejja li xorta jista’ jkun mixtieq li jitnaqqas il-fluss kontinwu u futur tal-ġeni domestiċi fil-popolazzjoni tal-lupu. Prevalenza għolja iżda lokalizzata xorta tista’ tiġi ttrattata b’azzjonijiet immirati sabiex tiġi nnewtralizzata r-riproduzzjoni tal-ibridi (permezz ta’ tneħħija fiżika jew sterilizzazzjoni). Għalkemm saru diversi twissijiet dwar id-diffikultà u l-effettività tat-tneħħija tal-ibridi sabiex jiġu kkontrollati livelli baxxi ta’ introgressjoni mifruxa, dan l-intervent ikun potenzjalment utli meta l-ibridizzazzjoni ma tkunx mifruxa u l-applikazzjoni tiegħu tkun appoġġata minn riċerka applikata, minn monitoraġġ u minn qafas ta’ ġestjoni adattiv. Il-firxa ta’ għodod ta’ ġestjoni hija wiesgħa, u l-utilità ta’ kull għodda tiddependi fuq l-objettivi. Huwa rrakkomandat ferm li l-ibridizzazzjoni tiġi indirizzata permezz ta’ pjan dedikat fil-livell nazzjonali, jew possibbilment fil-livell tal-popolazzjoni, fejn l-objettivi, il-protokolli u l-kriterji jiġu deskritti u ġġustifikati bis-sħiħ. Se jkollha tiġi identifikata u deskritta medda ta’ azzjonijiet preventivi, proattivi u reattivi. Il-pjan x’aktarx jinkludi dispożizzjonijiet għal: 1) L-istabbiliment ta’ sforz kollaborattiv internazzjonali li jinvolvi l-laboratorji ġenetiċi kollha, sabiex jintlaħaq qbil dwar approċċ komuni sabiex jiġu ddefiniti l-limiti u l-proċeduri għall-identifikazzjoni tal-ibridi, u sabiex jiġu kondiviżi l-frekwenzi alleliċi tal-popolazzjonijiet ta’ referenza. 2) Jiġi approvat sett ta’ gwidi ta’ politika għall-istudju u għall-monitoraġġ tat-tixrid u tal-prevalenza tal-ibridizzazzjoni u tal-introgressjoni ġenetika tal-klieb fil-popolazzjoni tal-lupu. 3) Jiġu ddefiniti l-oqsma fejn għodod ta’ ġestjoni differenti jkunu xierqa skont il-livelli u x-xejriet tal-prevalenza ibrida, minn ebda intervent sat-tneħħija attiva ta’ individwi ibridi. Fl-aħħar mill-aħħar, il-kuntest soċjali jista’ jkollu effett fuq l-oqsma u fuq l-azzjonijiet ta’ ġestjoni magħżulin. 4) Jitwaqqfu timijiet (u proċeduri) ta’ emerġenza responsabbli, fejn u meta jkunu neċessarji, għat-tneħħija ta’ ibridi lupu-kelb mill-ambjent selvaġġ jew għall-qbid/għall-isterilizzazzjoni/għar-rilaxx tagħhom. Ir-Rakkomandazzjoni Nru 173 (2014) tal-Konvenzjoni ta’ Bern hija approvata bis-sħiħ mill-Kummissjoni Ewropea u tiddikjara, fost affarijiet oħrajn, li: “huwa fl-interess tal-konservazzjoni effettiva tal-lupu li jiġi żgurat li t-tneħħija ta’ kwalunkwe ibridu lupu-kelb identifikat issir esklużivament b’mod ikkontrollat mill-gvern”. Jidher li dan jista’ jitwettaq biss permezz tal-projbizzjoni tal-qtil tal-ibridi skont il-liġi nazzjonali filwaqt li ssir eċċezzjoni biss għall-aġenziji governattivi jew għall-aġenti deżinjati tagħhom. Ir-Rakkomandazzjoni tistieden lill-partijiet: “Jiżguraw li t-tneħħija kkontrollata mill-gvern tal-ibridi lupu-kelb isseħħ wara li l-uffiċjali tal-gvern u/jew il-korpi fdati mill-gvernijiet għal dan l-iskop u/jew ir-riċerkaturi jkunu kkonfermawhom bħala ibridi billi jużaw karatteristiċi ġenetiċi u/jew morfoloġiċi. Jenħtieġ li t-tneħħija titwettaq biss minn korpi fdati mill-awtoritajiet kompetenti b’tali responsabbiltà, filwaqt li jiġi żgurat li tali tneħħija ma tfixkilx l-istat ta’ konservazzjoni tal-ilpup”. “Jadottaw il-miżuri neċessarji sabiex jipprevjenu l-qtil tal-ilpup b’mod intenzjonali jew bi żball bħala ibridi lupu-kelb. Dan huwa mingħajr preġudizzju għat-tneħħija bir-reqqa kkontrollata mill-gvern tal-ibridi lupu-kelb identifikati mis-selvaġġ minn korpi fdati b’din ir-responsabbiltà mill-awtoritajiet kompetenti”. 5) Japprovaw pjan nazzjonali għall-kontroll ta’ klieb jiġġerrew liberament (selvaġġi, abbandunati jew proprjetà ta’ persuni li jħalluhom jimirħu liberament) u jipprojbixxu ż-żamma ta’ lpup u ta’ ibridi lupu-kelb bħala annimali domestiċi. Jistabbilixxu kampanji ta’ sensibilizzazzjoni b’appoġġ għall-kontroll ta’ klieb selvaġġi u li jiġġerrew liberament fil-firxiet tal-lupi.

3. Kunflitt relatat mal-lupu

Storikament, il-lupu kien assoċjat ma’ diversi tipi ta’ kunflitt soċjoekonomiku mal-bniedem. Fil-passat, tali kunflitti wasslu għall-isterminazzjoni jew għat-tnaqqis serju tal-popolazzjonijiet tal-lupu fil-biċċa l-kbira tal-firxa Ewropea tiegħu. Din il-persekuzzjoni flimkien ma’ rati għoljin ta’ kaċċa illegali għadha tippersisti f’ħafna oqsma. Illum, il-kunflitti ewlenin huma:

— Depredazzjoni tal-bhejjem. Id-depredazzjonijiet tal-bhejjem jikkonċernaw l-aktar lin-nagħaġ. Linnell u Cretois (2018) jikkalkolaw li, matul l-2012-2016, medja ta’ 19 500 nagħġa fis-sena nqatlu mill-ilpup fl-UE (kun af li d-data kienet nieqsa għall-Polonja, għar-Rumanija, għal Spanja, għall-Bulgarija, għall-Awstrija u għal partijiet mill-Italja). Din iċ-ċifra bħalissa hija l-aħjar indikatur disponibbli għall-impatt tal-predazzjoni tal-ilpup fl-UE. Filwaqt li n-nagħaġ huma l-vittmi ewlenin tal-attakki mil-lupi, tipi oħrajn ta’ bhejjem (mogħoż, bhejjem tal-ifrat, żwiemel) u renni semidomestiċi huma affettwati wkoll sa ċertu punt anqas. Id-depredazzjoni hija varjabbli ħafna u fil-biċċa l-kbira tiddependi fuq it-tip ta’ sistema tal-bhejjem, fuq it-tip ta’ ġestjoni, u fuq il-livell ta’ superviżjoni, jiġifieri jekk il-bhejjem humiex magħluqin — speċjalment matul il-lejl, jew mgħassa minn ragħaj. Pereżempju fi Franza (80 grupp ta’ lpup), madwar 11 000 nagħġa, bhima tal-ifrat u mogħża ġew attakkati u kkumpensati fl-2019 (Dreal 2019 (14)), filwaqt li fil-Ġermanja (128 grupp ta’ lpup) iċ-ċifra hija anqas minn 3 000 għall-2019 (DBBW 2019 (15)) u fl-Iżvezja (31 grupp ta’ lpup) ġew attakkati biss 161 nagħġa fl-2018 (Viltskadestatistik 2018, SLU (16)). Linnell u Cretois (2018) jenfasizzaw id-diffikultajiet tal-ġbir ta’ data konsistenti u affidabbli madwar l-Ewropa dwar id-depredazzjoni tal-bhejjem mill-ilpup. Il-bhejjem jistgħu jmutu jew jonqsu għal diversi raġunijiet u mhux dejjem ikun possibbli li l-imwiet tagħhom jiġu assoċjati ma’ karnivori kbar. Il-kwalità tar-rapportar mill-bdiewa u mill-maniġers tal-bhejjem tiddependi l-aktar fuq is-sistema ta’ kumpens. Pereżempju, fuq il-livell (sħiħ jew parzjali) tal-kumpens, fuq it-tul u fuq id-diffikultajiet tal-proċess amministrattiv relatat, u fuq jekk isirux kontrolli fuq il-post sabiex jiġi vverifikat jekk id-depredazzjoni kinitx fil-fatt ikkawżata minn karnivori kbar. Xi kultant, l-ilpup jistgħu wkoll jattakkaw u joqtlu l-klieb. Pereżempju, fl-Iżvezja jew fil-Finlandja, waqt ġiri wara l-elk bi klieb mingħajr ċinga fit-territorji tal-ilpup. It-telf kemm tal-bhejjem kif ukoll tal-klieb għandu impatt emozzjonali kbir, minbarra t-telf ekonomiku dirett u indirett. Filwaqt li l-impatt ġenerali tal-predazzjoni tal-ilpup fuq is-settur tal-bhejjem fl-UE huwa negliġibbli, il-predazzjoni tal-ilpup fuq in-nagħaġ tar-ragħa mhux imħarsin tista’ tkun sinifikanti fil-livell tal-farms individwali, u ġġib pressjoni u piż addizzjonali fuq l-operaturi kkonċernati f’settur li diġà huwa affettwat minn firxa ta’ pressjonijiet soċjoekonomiċi.

— Riskju perċepit għan-nies. L-ilpup ma jarawx lill-bniedem bħala priża possibbli, iżda, pjuttost, bħala theddida li għandha tiġi evitata. Filwaqt li fil-passat ġew irrapportati attakki fatali ta’ lpup fuq il-bniedem (ħafna drabi relatati ma’ kampjuni bir-rabja jew li kienu mitmugħin mill-bniedem, ipprovokati, imweġġgħin jew maqbudin), ir-riskju attwali ta’ attakki mil-lupi fuq il-bniedem, fil-kundizzjonijiet ambjentali u soċjali Ewropej attwali, jitqies li huwa estremament baxx. (Linnell et al, 2002; Linnell u Alleau, 2016 (17); KORA, 2016; Linnell et al, 2021). Minkejja dan, ħafna nies għadhom jibżgħu mill-ilpup, b’mod partikolari fil-pajjiżi u fir-reġjuni reċentement ikkolonizzati mill-ġdid mill-ispeċi jew fejn in-numri dejjem akbar ta’ lpup jagħmluhom aktar viżibbli f’żoni fejn normalment ma kinux preżenti qabel. Ġew irrapportati każijiet ta’ lpup li javviċinaw lin-nies u b’imġiba mhux tas-soltu (“awdaċi” jew “mingħajr ebda biża’”). Dan seħħ b’mod partikolari meta dawn saru kkundizzjonati mill-ikel jew meta kienu preżenti klieb (Reinhardt 2018). Fir-rigward tal-ibridi lupu-kelb, ma hemm l-ebda evidenza li huma aktar awdaċi jew aktar perikolużi mill-ilpup iżda l-biża’ mill-ibridi huwa wkoll problema speċifika f’ċerti żoni tal-Ewropa. Dawn il-perċezzjonijiet u l-attitudnijiet iridu jiġu kkunsidrati bir-reqqa u jiġu indirizzati bis-serjetà. Huwa utli, iżda ta’ spiss mhux biżżejjed, li jiġu appoġġati attivitajiet edukattivi, li tiġi pprovduta informazzjoni korretta u li l-aħbarijiet foloz jinkixfu permezz ta’ verifika tal-fatti (kif imwettqa minn xi awtoritajiet lokali jew reġjonali jew taħt proġetti LIFE). Barra minn hekk, irid jiġi ċċarat li, fil-każ improbabbli ta’ periklu oġġettiv, ikkawżat pereżempju minn lupu rabjuż jew aggressiv jew minn lupu kkundizzjonat bl-ikel jew imdorri, it-tneħħija mmirata tal-lupu kkonċernat hija kompletament leġittima skont id-Direttiva dwar il-Ħabitats (ara l-paragrafu dwar id-derogi fl-Artikolu 16.1 c fil-Kapitolu 6 aktar ’il quddiem).

— Impatt fuq l-ispeċijiet ta’ ungulati tal-kaċċa. L-ilpup u l-kaċċaturi bnedmin kultant jistgħu jsegwu l-istess annimal tal-kaċċa, jiġifieri ungulati selvaġġi. Meta karnivori kbar jirritornaw, il-kaċċaturi spiss jibżgħu li l-kompetizzjoni tkun se taffettwa l-attivitajiet tagħhom u dan jista’ jikkawża kunflitt kbir. L-impatt tal-predazzjoni tal-ilpup kemm fuq in-numri kif ukoll fuq l-imġiba tal-ungulati selvaġġi huwa pjuttost varjabbli u kumpless, skont l-ispeċi u l-kuntest lokali. B’mod ġenerali, l-ilpup ineħħu biss perċentwal żgħir ta’ ungulati selvaġġi kull sena — ħafna anqas mill-kaċċaturi — u ma jidhrux li għandhom impatt negattiv fuq ix-xejriet attwali (li ġeneralment qed jiżdiedu) tal-popolazzjonijiet ta’ ungulati fl-Ewropa (18) (Bassi, E. et al 2020; Gtowaciflski, Z. u Profus, P. 1997). Fi kwalunkwe każ, għall-kuntrarju tal-predazzjoni fuq il-bhejjem domestiċi, il-predazzjoni ta’ karnivori selvaġġi u nattivi fuq l-ungulati selvaġġi ma tistax tiġi evitata jew titnaqqas, peress li hija parti mill-proċessi naturali li l-politika dwar il-bijodiversità għandha l-għan li tirrestawra u tippreserva. Dan jirrappreżenta sfida kbira għall-kaċċaturi Ewropej peress li r-ritorn ta’ karnivori kbar għandu jiġi kkunsidrat meta tiġi ppjanata l-kaċċa u jiġu stabbiliti kwoti għall-ungulati selvaġġi. Fl-aħħar nett, il-kontribuzzjoni tal-ilpup għar-regolazzjoni tad-densitajiet tal-ungulati (Ripple, W.J. u Beschta, R.L., 2012) jeħtieġ li tiġi rrikonoxxuta, filwaqt li jitqiesu l-benefiċċji assoċjati, inkluż f’termini ta’ ħsarat imnaqqsin għall-forestrija u għelejjel agrikoli (19).

— Kunflitti dwar il-valuri (viżjonijiet li jikkompetu tal-pajsaġġi Ewropej). Il-kunflitti assoċjati mal-ilpup mhux dejjem ikunu dwar l-impatt ekonomiku dirett fuq xi partijiet ikkonċernati rurali. L-ilpup huma simboliċi ħafna għal diversi kwistjonijiet usa’, u l-kunflitti spiss jirriflettu diviżjonijiet soċjali aktar profondi (eż. bejn iż-żoni rurali u urbani, bejn valuri moderni u tradizzjonali, jew bejn klassijiet soċjali u ekonomiċi differenti) (Linnell, 2013). L-ilpup spiss iwasslu għal dibattitu fundamentali dwar id-direzzjoni futura tal-pajsaġġi Ewropej (Linnell, 2014) bejn segmenti differenti tas-soċjetà b’fehmiet u b’viżjonijiet opposti dwar kif jenħtieġ li jiġu ppreservati, jintużaw jew jiġu ġestiti l-organiżmi selvaġġi u l-pajsaġġi (20). Dan jispjega għaliex rarament ikun hemm relazzjoni ċara bejn il-firxa tal-impatt ekonomiku dirett ta’ karnivori kbar u l-livell ta’ kunflitt soċjali li dan jiġġenera (Linnell u Cretois, 2018).

4. Miżuri sabiex tittejjeb il-koabitazzjoni tal-bnedmin u tal-ilpup

Mill-adozzjoni tad-Direttiva dwar il-Ħabitats, il-Kummissjoni ppromwoviet l-approċċ ta’ koeżistenza, li għandu l-għan li jerġa’ jistabbilixxi l-istat ta’ konservazzjoni favorevoli ta’ popolazzjonijiet kbar ta’ karnivori, filwaqt li jindirizza u jnaqqas il-kunflitti ma’ attivitajiet umani leġittimi, bl-għan li jiġu kondiviżi pajsaġġi multifunzjonali. Il-programm LIFE ffinanzja aktar minn 40 proġett marbutin mal-konservazzjoni u mal-koabitazzjoni tal-ilpup, li għenu sabiex jinstabu u jiġu ttestjati prattiki tajbin sabiex jintlaħqu dawn l-objettivi (21).

Ġew identifikati ħafna eżempji ta’ koabitazzjoni u studji tal-każ mill-Pjattaforma tal-UE dwar il-koeżistenza bejn in-nies u karnivori kbar — grupp ta’ organizzazzjonijiet li jirrappreżentaw gruppi ta’ interessi differenti li qablu dwar missjoni konġunta sabiex jippromwovu soluzzjonijiet ta’ koeżistenza (22). Dawn l-istudji tal-każ huma kklassifikati taħt ħames kategoriji: (1) l-għoti ta’ pariri/is-sensibilizzazzjoni; (2) l-għoti ta’ appoġġ prattiku; (3) il-fehim tal-perspettivi; (4) il-finanzjament innovattiv; u (5) il-monitoraġġ (23) (il-Pjattaforma LC tal-UE, 2019).

Studju tal-2018 mitlub mill-Parlament Ewropew (24) ippreżenta rakkomandazzjonijiet u eżempji ta’ miżuri prattiċi ta’ koeżistenza f’diversi Stati Membri għall-ilpup u għal karnivori kbar oħrajn.

Għalhekk, fil-livell Ewropew hemm bażi wiesgħa għall-kondiviżjoni tal-għarfien u tal-esperjenzi siewja. L-aktar approċċi komuni għat-tnaqqis tal-kunflitt huma deskritti hawn taħt.

— Pagamenti ta’ kumpens

Approċċ frekwenti għat-tnaqqis tal-impatt ekonomiku tad-danni tal-lupu u taż-żieda fit-tolleranza għall-ispeċijiet imħarsin, huma pagamenti ta’ kumpens, li jintużaw f’ħafna pajjiżi tal-UE. Il-pagamenti ta’ kumpens spiss jistgħu jkunu miżura xierqa, iżda jenħtieġ li r-regoli tal-eliġibbiltà jiġu ddefiniti b’mod ċar u jenħtieġ li jiġu kkunsidrati diversi fatturi. Dan jinkludi l-verifika ta’ jekk it-telf tal-bhejjem ikunx fil-fatt dovut għall-predazzjoni mill-ilpup, u l-iżgurar li l-kumpens ikun ġust u jitħallas lir-riċevitur eliġibbli fil-pront.

F’ħafna pajjiżi, il-bdiewa jilmentaw li huwa kkomplikat u għali li jirċievu kumpens, jew li l-pagamenti jkunu tardivi jew insuffiċjenti. Il-pagamenti ta’ kumpens normalment jiġu ffinanzjati minn gvernijiet nazzjonali jew reġjonali f’konformità mar-regoli rilevanti tal-UE dwar l-għajnuna mill-Istat (25) (li jippermettu kumpens ta’ 100 % għall-kostijiet kemm diretti kif ukoll indiretti). Il-pagamenti ta’ kumpens għad-danni waħedhom mhux dejjem ikunu biżżejjed sabiex jindirizzaw il-problemi ta’ koeżistenza, peress li ma jnaqqsux id-depredazzjonijiet jew kunflitti oħrajn. Barra minn hekk, il-pagamenti ta’ kumpens spiss ma jkunux sostenibbli fit-tul sakemm ma jkunux ikkombinati kif xieraq ma’ miżuri oħrajn.

— Miżuri ta’ prevenzjoni u assistenza teknika

Il-miżuri ta’ prevenzjoni huma komponent fundamentali ta’ sistema komprensiva ta’ koeżistenza. L-esperjenza miksuba (eż. mill-proġetti LIFE u mill-programmi ta’ żvilupp rurali) turi l-importanza u l-effettività ta’ diversi miżuri ta’ ħarsien tal-bhejjem, bħal tipi differenti ta’ xatbiet, it-tħaris minn ragħaj, klieb tal-għassa mal-bhejjem, il-ġbir bil-lejl tal-bhejjem, u apparati ta’ deterrent viżwali jew akustiċi (Fernández-Gil, et al 2018, ara wkoll Carnivore Damage Prevention News (CDP news, 2018)). B’mod partikolari, il-preżenza ta’ rgħajja tista’ tagħmel il-miżuri ta’ ħarsien tal-bhejjem konsiderevolment aktar effettivi u minnha nnifisha hija deterrent kontra l-predazzjoni. Rapport żviluppat mill-pjattaforma tal-UE għall-karnivori kbira juri esperjenzi ta’ suċċess u prattiki tajbin (Hovardas et al, 2017). Il-miżuri ta’ prevenzjoni jeħtieġ li jkunu mfasslin apposta u aġġustati skont il-karatteristiċi reġjonali speċifiċi (inkluż it-tip ta’ bhejjem, id-daqs tal-merħla, it-topografija, eċċ.).

L-effettività ta’ dawn il-miżuri tiddependi ħafna fuq l-implimentazzjoni xierqa tagħhom mill-operaturi rilevanti u fuq id-disponibbiltà ta’ riżorsi u ta’ pariri tekniċi suffiċjenti sabiex jappoġġaw l-użu tagħhom fil-prattika (eż. van Eeden et al. 2018). L-ebda miżura waħda ma tista’ tkun ta’ suċċess 100 %, iżda soluzzjonijiet tekniċi adegwati (spiss użati flimkien) jistgħu jnaqqsu b’mod sinifikanti t-telf tal-bhejjem għall-predaturi. L-awtoritajiet rilevanti u l-partijiet ikkonċernati jeħtieġ li jfasslu bir-reqqa l-miżuri ta’ prevenzjoni sabiex ikunu adattati għal sitwazzjonijiet differenti. Iridu jimplimentawhom ukoll kif suppost (inkluża l-manutenzjoni), jimmonitorjaw l-effettività tagħhom u jagħmlu kwalunkwe aġġustament neċessarju. It-taħriġ, l-informazzjoni, is-segwitu u l-assistenza teknika għall-operaturi kkonċernati huma kruċjali u jenħtieġ li jiġu allokati appoġġ pubbliku adegwat, inkluż sabiex jinżammu s-sistemi ta’ prevenzjoni u jiġi mmaniġġat l-ammont ta’ xogħol addizzjonali.

— Informazzjoni, pariri, sensibilizzazzjoni

L-għoti ta’ informazzjoni fattwali dwar l-ilpup u dwar kif għandhom jiġu mminimizzati l-impatti jista’ jkun miżura utli ta’ mitigazzjoni tal-kunflitti (il-Pjattaforma LC tal-UE, 2019). Pereżempju, il-bullettin tal-Carnivore Damage Prevention News (26), li ġie appoġġat permezz ta’ proġetti LIFE differenti, jgħin fit-tixrid ta’ informazzjoni dwar il-ħarsien tal-bhejjem fl-UE u internazzjonalment. Is-sit web Taljan “Ħares il-bhejjem tiegħek” (Proteggi il tuo bestiame, 2019) jipprovdi pariri dettaljati dwar miżuri għall-ħarsien tal-bhejjem kif ukoll l-iskemi ta’ finanzjament differenti disponibbli fir-reġjuni Taljani. Is-sit web tal-Ministeru Spanjol għat-Tranżizzjoni Ekoloġika jipprovdi katalogu ta’ miżuri preventivi tajbin li jistgħu jevitaw jew jimminimizzaw l-interazzjonijiet bejn l-ispeċijiet imħarsin u l-azjendi agrikoli u tal-bhejjem (27).

Eżempju ieħor ta’ dan l-approċċ, immirat speċifikament lejn il-komunità tal-kaċċa, huwa pprovdut mill-proġett LIFE Wolfalps, li l-attivitajiet tagħhom jinkludu l-kondiviżjoni ta’ data u ta’ informazzjoni dwar id-dinamika tal-popolazzjoni tal-ispeċijiet ta’ ungulati selvaġġi fl-Alpi u dwar l-effetti tar-ritorn tal-lupu fuq il-priżi tiegħu u dwar l-attivitajiet tal-kaċċa (28). Approċċ usa’ huwa pprovdut mill-Uffiċċju ta’ Kuntatt “Lpup fis-Sassonja” (Kontaktbüro Wölfe in Sachsen, 2019) u miċ-Ċentru ta’ Kompetenza dwar l-Ilpup fis-Sassonja-Anhalt, fejn diversi membri tal-persunal ikunu disponibbli fuq il-post sabiex jipprovdu materjali edukattivi, jorganizzaw ħarġiet u jindirizzaw il-mistoqsijiet u t-tħassib tan-nies.

— Monitoraġġ

Il-monitoraġġ ta’ popolazzjonijiet ta’ karnivori kbar huwa kruċjali sabiex tiġi pprovduta informazzjoni preċiża, tkun mifhuma d-dinamika tal-popolazzjoni meħtieġa sabiex tiġi ggarantita s-sopravivenza tagħhom, sabiex jiġu adattati l-prattiki ta’ ġestjoni għal sitwazzjonijiet li jinbidlu u sabiex jiġu ssodisfati l-obbligi skont id-Direttiva dwar il-Ħabitats. Huwa wkoll eżerċizzju impenjattiv ħafna peress li jitwettaq fuq żona ġeografika kbira, li spiss taqsam il-fruntieri internazzjonali, u minħabba d-densitajiet baxxi u l-imġiba elużiva ta’ karnivori kbar (LCIE Policy Support Statement mehmuża ma’ Linnell et al. 2008). Jenħtieġ li d-deċiżjonijiet kollha dwar il-ġestjoni (inklużi dawk dwar id-derogi) ikunu bbażati fuq data solida dwar il-popolazzjoni kkonċernata tal-lupu. Jenħtieġ li l-monitoraġġ ikopri wkoll l-implimentazzjoni tal-miżuri ta’ prevenzjoni kollha (l-adozzjoni, ir-riżultati, l-effiċjenza tagħhom), u l-identifikazzjoni tal-predatur tal-bhejjem sabiex issir distinzjoni bejn l-ilpup u l-klieb (f. e. Echegaray u Vilà, 2010; Sundqvist et al., 2008) u sabiex jiġi vvalutat jekk ikunux meħtieġa aġġustamenti jew titjib fis-sistema.

Peress li kunflitt komuni ħafna madwar l-Ewropa huwa n-nuqqas ta’ qbil dwar id-daqs u l-istatus tal-popolazzjonijiet karnivori, l-involviment tal-partijiet ikkonċernati — inklużi l-kaċċaturi — fil-monitoraġġ jista’ jkollu benefiċċji mhux biss f’termini ta’ żieda fl-għadd ta’ persuni li jiġbru d-data iżda wkoll f’termini ta’ titjib fir-relazzjonijiet mal-partijiet ikkonċernati u ta’ tnaqqis tal-kunflitti.

Hija neċessarja data ta’ monitoraġġ solida għat-teħid ta’ deċiżjonijiet xierqa dwar il-konservazzjoni u l-ġestjoni tal-ilpup. Għalhekk, l-investiment f’sistema ta’ monitoraġġ adegwata li tista’ tipprovdi għarfien preċiż u aġġornat dwar il-popolazzjoni tal-ilpup fiż-żona kkonċernata huwa ta’ importanza kbira. Is-sistema ta’ monitoraġġ Franċiża tista’ titqies bħala eżempju tajjeb (29).

Eżempji ta’ involviment tal-partijiet ikkonċernati fil-monitoraġġ Azzjoni pilota appoġġata mill-Kummissjoni fis-Slovakkja involviet firxa wiesgħa ta’ partijiet ikkonċernati (l-ambjentalisti, il-forestiera, il-persunal taż-żona mħarsa u l-kaċċaturi) f’ċensiment tal-ilpup ibbażat fuq ix-xjenza. Huma kienu responsabbli għall-ġbir ta’ kampjuni ta’ rawt u tal-awrina tal-ilpup minn żona ta’ studju. L-involviment tagħhom, flimkien mal-użu ta’ analiżi ta’ teknoloġija avvanzata, wassal għal ftehim akbar dwar id-daqs tal-popolazzjoni lokali tal-lupu (Rigg et al, 2014). Eżempju ieħor huwa n-Network ta’ Osservaturi ta’ Karnivori Kbar fil-Finlandja — grupp ta’ madwar 2 100 voluntier attiv nominati minn Assoċjazzjonijiet lokali tal-Ġestjoni tal-Annimali tal-Kaċċa. Dan in-network ta’ osservaturi mħarrġin, prinċipalment kaċċaturi lokali, huwa responsabbli għall-verifika tal-osservazzjonijiet ta’ traċċi ta’ karnivori kbar u ta’ sinjali oħrajn, irrapportati mill-pubbliku. Dawn il-voluntiera jirreġistraw id-data ta’ osservazzjoni f’bażi ta’ data nazzjonali “TASSU” (“sieq ta’ annimal” bil-Finlandiż), li tinżamm minn Luke (Natural Resources Institute Finland). Din il-bażi ta’ data tintuża pereżempju sabiex jiġu ġġenerati stimi tal-popolazzjoni fil-livell nazzjonali u reġjonali għal karnivori kbar u tintuża mill-uffiċjali ta’ ġestjoni tal-annimali tal-kaċċa u mill-gwardjani tal-annimali tal-kaċċa. In-network, il-bażi ta’ data u l-governanza tagħhom qed jiżviluppaw u jaġġustaw b’mod kostanti sabiex jgħinu fil-bini ta’ fiduċja u ta’ kooperazzjoni reċiproċi bejn istituzzjonijiet differenti u gruppi ta’ partijiet ikkonċernati fil-kondiviżjoni, fl-użu u fl-aċċess tad-data dwar speċijiet sensittivi bħal dawn. Pereżempju, il-proġett LIFE BOREALWOLF imwettaq bejn l-2019 u l-2025 għandu l-għan li jsaħħaħ in-Network ta’ Osservaturi ta’ Karnivori Kbar billi jipprovdi edukazzjoni ulterjuri lill-voluntiera attwali tiegħu u billi jimpjega oħrajn ġodda li mhumiex kaċċaturi. Bl-istess mod, l-Iżvezja u n-Norveġja stabbilixxew Skandobs — is-sistema ta’ traċċar tal-Iskandinavja għal karnivori kbar għal-linċi, għall-wolverines, għall-orsijiet kannella u għall-ilpup. Kulħadd jista’ jirreġistra l-osservazzjonijiet tiegħu ta’ traċċi, ta’ sinjali jew ta’ lmiħ ta’ karnivori kbar fl-Iskandinavja f’din il-bażi ta’ data. Rapportar akbar ta’ osservazzjonijiet jgħin sabiex jiżdied l-għarfien dwar l-okkorrenza u d-distribuzzjoni ta’ dawn l-ispeċijiet. L-osservazzjonijiet irreġistrati fil-bażi ta’ data huma disponibbli għall-utenti kollha tas-sistema. L-osservazzjonijiet jistgħu jinqasmu wkoll bl-użu ta’ Skandobs App (l-utenti jistgħu jniżżlu Skandobs-Touch mill-App Store jew minn Google play sabiex jirrapportaw predaturi jew traċċi waqt li jkunu fuq il-post). Il-bażi ta’ data tiġi aġġornata kull 15-il minuta. Hija ġestita minn Rovdata, parti indipendenti min-Norwegian Institute for Nature Research (NINA).

— Djalogu mal-partijiet ikkonċernati u l-involviment tagħhom

B’rikonoxximent tan-natura kulturali u soċjali tal-kunflitt fuq l-ilpup, il-proċessi parteċipattivi jitqiesu li għandhom potenzjal sinifikanti ta’ mitigazzjoni tal-kunflitti, b’mod partikolari billi jżidu l-fiduċja bejn il-partijiet ikkonċernati (Young et al. 2016). Il-Pjattaforma tal-UE dwar il-koeżistenza bejn in-nies u l-karnivori kbar hija eżempju ta’ approċċ bħal dan (ara l-Istudju tal-Każ 9 fl-Anness IV tal-linji gwida). Tali approċċi jintużaw ukoll fil-livell reġjonali u nazzjonali. Ħafna Stati Membri stabbilew pjattaformi nazzjonali. Permezz ta’ proġett pilota, l-istituzzjonijiet tal-UE qed jappoġġaw ukoll l-istabbiliment ta’ pjattaformi reġjonali fl-Italja, fir-Rumanija, fi Spanja, fi Franza, fil-Ġermanja u fl-Iżvezja (il-Pjattaformi LC Reġjonali, 2019). Il-proġett LIFE EUROLARGECARNIVORES (2019), jappoġġa wkoll il-kollaborazzjoni u l-kondiviżjoni tal-informazzjoni bejn hotspots ewlenin tal-karnivori fl-Ewropa.

Eżempju pożittiv ieħor ta’ involviment tal-partijiet ikkonċernati huwa l-Grupo Campo Grande (GCG). Dan huwa grupp ta’ riflessjoni Spanjol b’membri mill-pajjiż kollu u magħmul minn persuni minn sfondi u minn organizzazzjonijiet differenti involuti fil-kunflitt bejn it-trobbija estensiva u l-lupu tal-Iberja. Il-grupp inħoloq mill-Fundación Entretantos fl-2016, bħala parti minn inizjattiva ta’ medjazzjoni soċjali ffokata fuq l-indirizzar tal-kunflitt rigward il-koeżistenza tal-ilpup tal-Iberja u t-trobbija estensiva. Il-parteċipanti ffirmaw dikjarazzjoni konġunta u qed jaħdmu flimkien sabiex iħeġġu lil oħrajn isegwu l-approċċ tagħhom (GCG, 2018).

— Kontroll letali/qtil tal-ilpup

Storikament, il-kontroll letali/il-qtil tal-ilpup intuża ħafna sabiex jiġu eliminati l-ilpup u kwalunkwe impatt u kunflitt assoċjati li joħolqu. Dawn il-prattiki kkawżaw il-qerda tal-ilpup mill-biċċa l-kbira tal-firxa Ewropea oriġinali tagħhom. Illum il-ġurnata, ċerti metodi u livelli ta’ kontroll letali għadhom jintużaw minn diversi pajjiżi Ewropej li jsostnu li l-intenzjoni tagħhom hija li jipprevjenu jew inaqqsu t-telf tal-bhejjem u li jtejbu t-tolleranza tal-bniedem għal-lupu, inklużi xi Stati Membri fejn l-ispeċi hija elenkata fl-Anness IV tad-Direttiva (reġim ta’ ħarsien strett).

Madankollu, skont il-politika attwali u l-leġiżlazzjoni relatata, il-kunflitti assoċjati mal-konservazzjoni tal-ilpup u ta’ karnivori kbar imħarsin oħrajn fil-pajsaġġi multifunzjonali tal-Ewropa ma jistgħux jiġu indirizzati biss jew prinċipalment permezz tal-qtil/tal-kontroll letali. L-użu ta’ derogi għall-awtorizzazzjoni ta’ kontroll letali huwa għodda possibbli u leġittima u l-Istati Membri jistgħu jikkunsidraw li jużawha sabiex tikkomplementa l-miżuri l-oħrajn ta’ ġestjoni tal-kunflitti msemmijin hawn fuq, filwaqt li jiġu rrispettati l-kundizzjonijiet kollha elenkati fl-Artikolu 16(1) tad-Direttiva dwar il-Ħabitats (ara l-paragrafu 5).

Jidher li ma hemm l-ebda evidenza soda dwar l-effettività tal-użu ta’ kontroll letali sabiex titnaqqas il-predazzjoni fuq il-bhejjem. Skont ċerti studji, il-kontroll letali/il-qtil jidher li huwa anqas effettiv mill-miżuri ta’ ħarsien tal-bhejjem (van Eeden et al, 2018, Santiago-Avila et al, 2018) u jista’ fil-fatt iwassal għal żieda fil-predazzjoni u fil-kunflitti tal-bhejjem (Wielgus u Peebles, 2014; Fernández-Gil et al., 2016), possibbilment minħabba t-tfixkil tal-istrutturi tal-gruppi ta’ lpup ikkawżat mill-qtil.

Barra minn hekk, l-użu tal-kontroll letali/tal-qtil ta’ speċi mħarsa, għall-kuntrarju tal-miżuri mhux letali msemmijin qabel, huwa għodda kontroversjali fost il-professjonisti tal-konservazzjoni (Lute et al 2018) u qed isib oppożizzjoni dejjem akbar minn partijiet kbar tas-soċjetà (30). Minħabba dan, kif ukoll minħabba evidenza empirika, mhuwiex ċar jekk il-lupu jwassalx għal żieda jew għal tnaqqis fil-kunflitt soċjali.

Bħala konklużjoni, il-miżuri mhux letali, inklużi l-miżuri ta’ ġestjoni u ta’ ħarsien tal-bhejjem jidhru aktar effettivi, aktar sostenibbli, anqas probabbli li jiġu kkontestati legalment u aktar aċċettabbli (mill-biċċa l-kbira tan-nies) għat-tnaqqis tar-riskji ta’ predazzjoni fuq il-bhejjem u ta’ kunflitti.

Jenħtieġ li l-awtoritajiet kompetenti fl-Istati Membri jqisu dawn l-elementi kollha meta jiddeċiedu dwar u jimplimentaw il-miżuri ta’ ġestjoni tagħhom.

Pjanijiet komprensivi ta’ konservazzjoni/ġestjoni tal-ilpup

L-aħjar approċċ għall-Istati Membri jkun li jikkombinaw diversi mill-miżuri msemmijin hawn fuq sabiex jappoġġaw il-livell xieraq ta’ koeżistenza, u jfassluhom għas-sitwazzjoni lokali. Jenħtieġ li l-pjanijiet komprensivi u konsistenti tagħhom għall-konservazzjoni u għall-ġestjoni tal-ilpup jagħmlu użu wkoll mill-għodod u mis-sorsi ta’ finanzjament kollha disponibbli. Dawn il-pjanijiet (idealment pjanijiet transfruntiera għal dawk l-Istati Membri ġirien li jikkondividu l-istess popolazzjoni ta’ lpup (Linnell et al., 2008)) ikunu jindirizzaw it-theddidiet, il-kunflitti, l-opportunitajiet u l-ħtiġijiet rilevanti kollha relatati mal-lupu fl-Istat Membru kkonċernat. Dan ikun l-aħjar mod sabiex jinkiseb u jinżamm stat ta’ konservazzjoni favorevoli għal-lupu fil-firxa naturali tiegħu, filwaqt li tiġi pprovduta l-flessibbiltà tal-ġestjoni neċessarja, fil-limiti stabbiliti mid-Direttiva, u tinżamm jew tittejjeb l-aċċettazzjoni pubblika tal-lupu (il-“kapaċità ta’ portata tas-soċjetà”).

5. Finanzjament għall-miżuri ta’ koeżistenza

Appoġġ bħala għajnuna għar-riżoluzzjoni tal-kunflitti assoċjati mal-konservazzjoni tal-lupu jista’ jingħata mill-fondi tal-UE, b’mod partikolari mill-programm LIFE u mill-Fond Agrikolu Ewropew għall-Iżvilupp Rurali (FAEŻR) u minn fondi nazzjonali (għajnuniet mill-Istat).

— Il-programm LIFE, abbażi ta’ sejħiet kompetittivi annwali għall-proposti, jista’ jiffinanzja attivitajiet ta’ dimostrazzjoni u l-ittestjar ta’ soluzzjonijiet innovattivi għal: miżuri għall-ħarsien tal-bhejjem; valutazzjoni tar-riskju ta’ predazzjoni; l-istabbiliment ta’ skemi ta’ kumpens għad-danni; u t-taħriġ ta’ rangers u ta’ veterinarji lokali dwar metodoloġiji għall-valutazzjoni tad-dannu għall-bhejjem. LIFE jista’ jiffinanzja wkoll attivitajiet immirati ta’ komunikazzjoni u ta’ informazzjoni mmirati lejn is-soluzzjoni ta’ kunflitti bejn il-lupu u l-bniedem. Kun af li LIFE ma jiffinanzjax ġestjoni rikorrenti.

— Il-FAEŻR jista’ jipprovdi appoġġ għal miżuri preventivi, bħall-akkwist ta’ xatbiet protettivi jew klieb tal-għassa (li, bħala investimenti mhux produttivi, jistgħu jiġu ffinanzjati sa 100 %). Il-kostijiet lavorattivi addizzjonali għall-bdiewa sabiex jivverifikaw u jżommu jew iċaqilqu x-xatba protettiva, u l-kostijiet tal-għalf u tal-veterinarji għall-klieb tal-għassa jistgħu jiġu koperti minn pagamenti agroambjentali klimatiċi. Il-FAEŻR jintuża f’diversi Stati Membri (eż. il-Greċja, il-Bulgarija, is-Slovenja, l-Italja u Franza) sabiex jiffinanzja miżuri ta’ ħarsien tal-bhejjem, bħall-kostijiet addizzjonali għar-rgħajja, għall-bini ta’ xatbiet u għall-klieb tal-għassa. Il-Pjattaforma tal-UE dwar il-koeżistenza bejn in-nies u karnivori kbar (ara hawn taħt) ħejjiet ħarsa ġenerali lejn fejn bħalissa qed jintużaw il-programmi tal-iżvilupp rurali (PŻR) u fejn dawn jistgħu jintużaw fil-futur (Marsden et al 2016) (31). Il-politika agrikola komuni futura tista’ tappoġġa wkoll miżuri preventivi u sistemi ta’ rgħajja permezz tal-iskemi ekoloġiċi l-ġodda (32).

— L-istrument tal-FEŻR Interreg jista’ jappoġġa proġetti li għandhom l-għan li jtejbu l-kooperazzjoni transfruntiera dwar il-konservazzjoni u l-ġestjoni ta’ karnivori kbar, pereżempju fir-rigward tal-konnettività tal-ħabitat, tat-trasferiment tal-għarfien, tal-prevenzjoni tal-ħsara għall-bhejjem u ta’ miżuri oħrajn ta’ koeżistenza (33).

— Il-finanzjament nazzjonali (għajnuna mill-Istat) jista’ jipprovdi appoġġ, sa rata ta’ 100 %, għal miżuri preventivi; għar-restawr tal-potenzjal agrikolu meqrud, bħas-sostituzzjoni ta’ bhejjem maqtulin mill-ilpup; għal kumpens tad-danni kkawżati mill-ilpup, bħal annimali maqtulin u ħsara materjali fl-assi tal-farm jew kostijiet veterinarji u kostijiet relatati mat-tfittxija għal annimali neqsin (34).

Huwa meħtieġ approċċ komprensiv għall-finanzjament u għall-appoġġ ta’ miżuri sabiex jitnaqqsu l-kunflitti relatati mal-ilpup fi Stat Membru, (u idealment bejn il-fruntieri tal-Istati Membri li jikkondividu l-istess popolazzjoni ta’ lpup).

Jenħtieġ li l-Istati Membri jirriflettu l-kwistjonijiet ewlenin ta’ konservazzjoni u ta’ kunflitt mal-ilpup fl-oqfsa ta’ azzjoni ta’ prijorità tagħhom (PAFs), jidentifikaw il-prijoritajiet u l-ħtiġijiet finanzjarji assoċjati u jistabbilixxu kif qed jippjanaw li jilħquhom. Il-format aġġornat tal-PAF (35) jinkludi taqsima (E.3.2.) speċifikament dwar miżuri ta’ prijorità u l-kostijiet assoċjati tagħhom, għall-prevenzjoni, għall-mitigazzjoni jew għall-kumpens tad-danni kkawżati minn speċijiet imħarsin skont id-Direttivi tal-UE dwar l-Għasafar u l-Ħabitats.

Barra minn hekk, intużaw diversi modi aktar innovattivi għall-finanzjament u għall-appoġġ tal-koeżistenza madwar l-Ewropa.

Eżempji ta’ finanzjament innovattiv Eżempju oriġinali u ta’ suċċess ta’ finanzjament innovattiv għall-koeżistenza huwa l-inizjattiva Żvediża “pagamenti għall-prestazzjoni tal-konservazzjoni” għall-wolverine. Dan jinvolvi pagamenti li huma marbutin mar-riproduzzjoni b’suċċess tal-wolverine minflok kumpens għat-telf tar-renni. Il-pagamenti huma bbażati fuq i-numru ta’ riproduzzjonijiet iddokumentati tal-wolverine fid-distrett rispettiv, irrispettivament mil-livelli ta’ predazzjoni. Ħames snin wara li twaqqaf il-programm ġie osservat tkabbir fil-popolazzjoni ta’ wolverines. In-numru ta’ riproduzzjonijiet irreġistrati żdied minn 57 fl-2002 għal 125 fl-2012, bil-popolazzjoni li espandiet f’żoni li qabel ma kinux okkupati (Persson, 2015). Sistema ta’ finanzjament innovattiva oħra ta’ suċċess hija l-iskema tal-Ajkla Rjali li tippremja lill-komunità tar-rgħajja tas-Sami Reindeer fil-Lapland tal-Finlandja għall-istabbiliment b’suċċess tal-bejtiet u tat-territorji tal-Ajkla Rjali (il-Kummissjoni Ewropea, 2017). Minn meta l-gvern Finlandiż introduċa l-iskema fl-1998, l-attitudnijiet tar-rgħajja rigward l-Ajkla Rjali huma rrapportati li nbidlu b’mod drammatiku bl-ispeċijiet li issa qed jitqiesu bħala riżorsa aktar milli bħala pest. L-opportunitajiet ta’ introjtu u ta’ impjieg iġġenerati mill-ekoturiżmu bbażat fuq in-natura jistgħu jgħinu wkoll sabiex itejbu l-aċċettazzjoni tal-ilpup u tal-koeżistenza tagħhom mal-komunitajiet rurali kkonċernati. Fi Spanja, ir-reġjun tal-Majjistral ta’ Zamora (jiġifieri “Sierra de la Culebra”) sar żona importanti għat-turiżmu ta’ osservazzjoni tal-ilpup, li huwa assi ekonomiku sinifikanti, li jattira eluf ta’ viżitaturi kull sena. Għal inizjattivi tat-turiżmu bħal dawn, trid tingħata attenzjoni sabiex ma tiġix imfixkla l-konservazzjoni tal-ilpup (eż. billi jiġu evitati t-tfixkil u siti ta’ tibjit). Jenħtieġ li jitqies ukoll l-impatt fuq gruppi oħrajn ta’ partijiet ikkonċernati (eż. li ma jiġux attirati karnivori kbar lejn żoni b’bhejjem jew il-kontribuzzjoni għal sitwazzjoni li fiha karnivori kbar jassoċjaw lill-bnedmin mal-ikel). Ġie żviluppat tip differenti ta’ opportunità fl-Italja, fil-Piemonte (skont il-proġett LIFE WOLFALPS). Inħolqot tikketta lokali (“Terre di lupi”=“Art il-Lupu”) u ġew introdotti diversi inizjattivi sabiex jippromwovu l-ġobon u prodotti oħrajn prodotti mill-bdiewa li huma mħassbin mill-preżenza tal-ilpup u jimplimentaw miżuri ta’ prevenzjoni sabiex jiżguraw il-koeżistenza. Ir-rebbieħ tal-premju Natura 2000 tal-2020 fil-kategorija “benefiċċji soċjoekonomiċi” kien il-proġett “Pro-Biodiversidad: shepherds as biodiversity conservators in Natura 2000”. Huwa wera kif il-bdiewa u l-konservazzjonisti jistgħu jaħdmu flimkien sabiex il-konservazzjoni tan-natura tipproduċi riżorsi u benefiċċji, u mhux problemi, għall-komunitajiet lokali. Il-biċċa l-kbira tal-medda tal-muntanji Picos de Europa tbati ekonomikament minn abbandun rurali, minn telf ta’ mergħat, minn telf ta’ sorsi tal-ikel għal annimali li jfittxu karonji, u minn riskju ta’ nar. Il-Fundación para la Conservación del Quebrantahuesos iddeċidiet li tindirizza din il-problema billi toħloq marka ta’ ċertifikazzjoni speċjali, Pro-Biodiversidad (Pro-Bijodiversità), sabiex tappoġġa s-settur estensiv tan-nagħaġ, twaqqaf l-abbandun rurali u ttejjeb il-kundizzjonijiet għall-bijodiversità. Permezz ta’ din l-iskema, jitħallas prezz ogħla għal-laħam tan-nagħaġ prodott minn bdiewa li jikkoeżistu mal-ilpup.

6. L-Artikolu 16: derogi għall-ħarsien strett tal-popolazzjonijiet tal-ilpup fl-Anness IV

Bħala regola ġenerali, il-popolazzjonijiet kollha tal-ilpup elenkati fl-Anness IV tad-Direttiva dwar il-Ħabitats huma mħarsin b’mod strett u l-individwi ma jistgħux jinqabdu, jinqatlu jew jitfixklu b’mod deliberat fil-firxa naturali tagħhom. Barra minn hekk, il-postijiet tat-tnissil u ta’ mistrieħ ma jistgħux jiddeterjoraw jew jinqerdu. Dan il-ħarsien japplika kemm fi ħdan is-siti ta’ Natura 2000 kif ukoll lil hinn minnhom.

Madankollu, f’ċerti ċirkostanzi eċċezzjonali, jista’ jkun iġġustifikat li jkun permess il-qbid jew il-qtil ta’ xi lpup individwali. Pereżempju, sabiex tiġi evitata predazzjoni sinifikanti tal-bhejjem, jew sabiex l-ilpup jitwaħħlilhom radjukullar għal skopijiet ta’ riċerka, ta’ monitoraġġ u ta’ ġestjoni jew sabiex jitneħħew individwi kkundizzjonati bl-ikel jew awdaċi u potenzjalment perikolużi.

L-Artikolu 16 tad-Direttiva dwar il-Ħabitats jipprevedi l-flessibbiltà neċessarja sabiex jiġu indirizzati s-sitwazzjonijiet ta’ hawn fuq billi jippermetti lill-Istati Membri jadottaw derogi għad-dispożizzjonijiet ġenerali ta’ ħarsien strett u jwettqu l-attivitajiet imsemmijin hawn fuq (jenħtieġ li l-paragrafi li ġejjin jinqraw flimkien mal-parti III tad-dokument).

Prekundizzjonijiet għall-għoti ta’ deroga

L-Artikolu 16 jistabbilixxi tliet prekundizzjonijiet, li lkoll iridu jiġu ssodisfati qabel ma tingħata deroga. L-awtoritajiet nazzjonali kompetenti jeħtieġ li juru:

— l-okkorrenza ta’ raġuni waħda (jew aktar) minn dawk elenkati fl-Artikolu 16(1)(a)-(e) sostnuta minn evidenza suffiċjenti;

— in-nuqqas ta’ alternattiva sodisfaċenti (jiġifieri jekk il-problema tistax tiġi solvuta b’mod li ma jinvolvix deroga, jiġifieri bl-użu ta’ għodod mhux letali);

— in-nuqqas ta’ effetti detrimentali tad-deroga fuq iż-żamma tal-popolazzjonijiet tal-ispeċijiet ikkonċernati fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli fil-firxa naturali tagħhom.

L-applikazzjoni ta’ dawn ir-rekwiżiti hija murija hawn għall-każ tal-lupu. Huwa importanti li jitfakkar li huwa f’idejn l-awtoritajiet nazzjonali rilevanti li jimplimentaw dawn id-dispożizzjonijiet billi jiġġustifikaw u juru kif xieraq li jkunu ssodisfati l-kundizzjonijiet kollha skont l-Artikolu 16(1). Bl-istess mod, huwa primarjament f’idejn l-awtoritajiet ġudizzjarji nazzjonali li jivverifikaw u jiżguraw il-konformità mar-rekwiżiti f’kuntest partikolari u f’każijiet speċifiċi.

1) Dimostrazzjoni ta’ raġuni waħda jew aktar fost dawk elenkati fl-Artikolu 16(1)(a)-(e)

Dawn ir-raġunijiet elenkati fl-Artikolu 16(1) huma:

(a) “fl-interess li jħarsu l-fawna u l-flora selvaġġa u li jikkonservaw l-ħabitat naturali”.

(b) “biex jipprevjenu l-ħsara serja, b’mod partikolari lill-uċuh tar-raba’, lill-bhejjem, lill-foresti, lis-sajd u lill-ilma u lil tipi oħra ta’ proprjetà”.

(c) fl-interessi tas-saħħa u s-sigurtà pubblika, jew għal raġunijiet obbligatorji oħra li huma konnessi mal-interess pubbliku, inklużi dawk tat-tip soċjali jew ekonomiku u l-konsegwenzi ta’ benefiċċju tal-akbar importanza għall-ambjent”.

(d) “għall-iskop tar-riċerka u l-edukazzjoni, biex tiġġedded il-popolazzjoni u biex jiġu introdotti mill-ġdid dawn l-ispeċijiet u għall-ħidmiet ta’ tgħammir meħtieġa għal dawn l-iskopijiet, inkluża l-propagazzjoni artifiċjali tal-pjanti”.

(e) “biex ikun jista’ jsir, taħt kondizzjonijiet ta’ sorveljanza stretta, fuq bażi selettiva u għal ammont limitat, it-teħid jew iż-żamma ta’ ċerti kampjuni tal-ispeċi elenkati fl-Anness IV f’għadd limitat speċifikat mill-awtoritajiet nazzjonali kompetenti”.

Eżempji ta’ ġustifikazzjonijiet ta’ derogi għall-ilpup:

— Il-ġustifikazzjoni (a) x’aktarx li rarament tintuża. Tista’ tiġi invokata f’każ fejn, pereżempju, speċi ta’ priża ta’ organiżmi selvaġġi fil-periklu tkun mhedda mill-predazzjoni tal-ilpup. Madankollu, irid jitfakkar li l-predazzjoni ta’ speċi nattiva minn speċijiet nattivi oħrajn hija proċess naturali u parti integrali mill-funzjonament tal-ekosistema. Barra minn hekk, qabel ma titqies kwalunkwe deroga, jenħtieġ li jiġu identifikati u indirizzati b’mod effettiv it-theddidiet l-oħrajn jew il-fatturi ta’ limitazzjoni għall-ispeċijiet tal-priża (eż. id-deterjorament tal-ħabitat, it-tfixkil mill-bniedem, il-kaċċa żejda, il-kompetizzjoni minn speċijiet domestiċi, eċċ.).

— Il-ġustifikazzjoni (b) Fil-każ tal-ilpup, id-derogi użati mill-Istati Membri spiss ikollhom l-għan li jipprevjenu danni serji lill-bhejjem. Din id-dispożizzjoni għandha l-għan li tevita danni serji, u għalhekk ma teħtieġx li d-dannu jkun seħħ. Madankollu, il-probabbiltà ta’ dannu serju, lil hinn mir-riskju normali tal-operat, jeħtieġ li tintwera u jrid ikun hemm biżżejjed evidenza li tiġġustifika li kwalunkwe metodu ta’ kontroll letali użat skont id-deroga jkun effettiv, proporzjonat u sostenibbli fil-prevenzjoni jew fil-limitazzjoni tad-dannu serju. Din il-ġustifikazzjoni tista’ tintuża sabiex jitneħħew ilpup li x’aktarx jikkawżaw livelli għoljin ta’ depredazzjoni fuq il-bhejjem minkejja l-implimentazzjoni adegwata ta’ miżuri ta’ prevenzjoni xierqa (bħal xatbiet elettriċi reżistenti għall-ilpup u klieb tal-għassa mal-bhejjem).

— Il-ġustifikazzjoni (c) dwar is-saħħa u s-sikurezza pubbliċi, jew raġunijiet imperattivi oħrajn ta’ interess pubbliku prevalenti, inklużi dawk ta’ natura soċjali jew ekonomika u konsegwenzi ta’ benefiċċju ta’ importanza primarja għall-ambjent, jistgħu pereżempju jiġġustifikaw l-użu ta’ metodi aversivi sabiex wieħed jitgerrxu jew jitneħħew ilpup ikkundizzjonati bl-ikel, imdorrijin jew awdaċi li javviċinaw b’mod konsistenti lil bnedmin, jew individwi jew gruppi ta’ lpup oħrajn li juru mġiba mhux mixtieqa u perikoluża. Eżempji ta’ miżuri fl-interess tas-saħħa u tas-sikurezza pubbliċi Id-Dokumentations und Beratungsstelle des Bundes zum Thema Wolf (DBBW) tal-Ġermanja approva linji gwida sabiex jgħin lill-awtoritajiet nazzjonali ta’ ġestjoni jittrattaw ilpup awdaċi jew b’imġiba mhux tas-soltu (Reinhardt et al, 2018). Bħala l-ewwel pass, dawn il-linji gwida jgħinu lill-awtoritajiet jifhmu jekk lupu tassew ikunx qed iġib ruħu b’mod mhux tas-soltu. Imbagħad, jekk ikun jidher li lupu jkun attirat minn persuni jew minn klieb, huwa rrakkomandat approċċ gradwali skont is-serjetà tal-inċidenti rreġistrati, li jibda bit-tneħħija ta’ dak li jattirah (eż. l-ikel) u l-kundizzjonament avversiv, u jasal sal-punt tat-tneħħija (letali jew mhux letali) tal-lupu fl-aktar każijiet serji. L-esperti xjentifiċi mil-LCIE (Large Carnivore Initiative for Europe: grupp speċjalizzat tal-iSpecies Survival Commission tal-IUCN) ipproduċew dikjarazzjoni ta’ politika dwar il-ġestjoni ta’ lpup awdaċi fuq nota simili li tiddeskrivi miżuri rakkomandati għal tipi differenti ta’ mġiba tal-ilpup, kif ukoll il-prijoritajiet ta’ riċerka (LCIE, 2019). Assessment of wolf behaviour and of the risk it may pose for human safety with recommendations for action (LCIE, 2019) Imġiba Valutazzjoni Rakkomandazzjoni għal azzjoni Il-lupu jgħaddi qrib l-insedjamenti fid-dlam. Mhuwiex perikoluż. L-ebda ħtieġa għal azzjoni. Il-lupu jimxi fi ħdan distanza viżwali tal-insedjamenti/djar sparpaljati binhar Mhuwiex perikoluż. L-ebda ħtieġa għal azzjoni. Il-lupu ma jaħrabx minnufih meta jara vetturi jew bnedmin. Jieqaf u josserva. Mhuwiex perikoluż. L-ebda ħtieġa għal azzjoni. Il-lupu jiġi osservat għal diversi jiem <30m minn djar abitati (avvenimenti multipli fuq perjodu ta’ żmien twil). Jesiġi attenzjoni. Problema possibbli ta’ drawwa qawwija jew ta’ kundizzjonament pożittiv. Analiżi tas-sitwazzjoni. Tiftix ta’ dak li qed jattirah u tneħħija tiegħu, jekk jinstab. Kunsiderazzjoni ta’ kundizzjonament avversiv. Il-lupu ripetutament jippermetti lin-nies javviċinawh fi ħdan 30m. Jesiġi attenzjoni. Jindika drawwa qawwija. Problema possibbli ta’ kundizzjonament pożittiv. Analiżi tas-sitwazzjoni. Kunsiderazzjoni ta’ kundizzjonament avversiv. Il-lupu ripetutament javviċina n-nies waħdu f’distanza eqreb minn 30m. Jidher li huwa interessat fin-nies. Jesiġi attenzjoni/sitwazzjoni kritika. Kundizzjonament pożittiv u drawwa qawwija tista’ twassal għal imġiba dejjem aktar awdaċi. Riskju ta’ korrimenti. Kunsiderazzjoni ta’ kundizzjonament avversiv. Tneħħija tal-lupu jekk kundizzjonament avversiv xieraq ma jirnexxix jew ma jkunx prattiku. Lupu jattakka jew ikorri bniedem mingħajr ma jkun provokat. Perikoluż. Tneħħija.

— Tista’ tintuża l-ġustifikazzjoni (d) relatata mar-riċerka, mal-edukazzjoni, mar-ripopolazzjoni, u mal-introduzzjoni mill-ġdid, pereżempju, sabiex ikun permess il-qbid temporanju tal-ilpup bl-għan li jitwaħħlulhom radjukullari għal finijiet ta’ riċerka jew ta’ monitoraġġ jew għal finijiet ta’ trażlokazzjoni għall-konservazzjoni. Eżempju ta’ qbid tal-ilpup għar-riċerka u għall-monitoraġġ Fl-2018, permezz ta’ skambju ta’ ittri, il-Kummissjoni qablet mal-awtoritajiet Ġermaniżi li r-Regolament tal-Kunsill (KEE) Nru 3254/91 (36) dwar in-nases li jżommu r-riġlejn jista’ jiġi interpretat, taħt ċerti kundizzjonijiet, b’mod li jeskludi nases b’qabda laxka mill-kamp ta’ applikazzjoni tal-projbizzjoni ta’ dak ir-Regolament. Dawn in-nases b’qabda laxka jkollhom snien mgħottijin bil-lasktu (minflok snien tal-azzar) sabiex jiġi mminimizzat ir-riskju li l-annimali jweġġħu meta jinqabdu. Jitqiesu bħala l-aħjar mezzi disponibbli sabiex l-ilpup jinqabdu ħajjin għal skopijiet ta’ monitoraġġ u ta’ riċerka peress li għandhom rata ta’ suċċess akbar u probabbiltà aktar baxxa li jikkawżaw korriment. Il-Kummissjoni tqis li, jekk in-nases b’qabda laxka jkunu neċessarji għar-riċerka xjentifika jew għall-monitoraġġ immirata lejn it-titjib tal-istat ta’ konservazzjoni tal-ispeċijiet rilevanti, ikun imur kontra l-objettiv ta’ konservazzjoni tar-Regolament (KEE) Nru 3254/91 li tali nases jiġu inklużi fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-projbizzjoni tar-Regolament. Konsegwentement, l-użu ta’ nases b’qabda laxka jista’ jiġi previst għall-finijiet ta’ konservazzjoni biss, dment li: (i) ma jkun hemm l-ebda alternattiva sodisfaċenti; (ii) ma jkun hemm l-ebda impatt negattiv fuq l-istat ta’ konservazzjoni favorevoli tal-ispeċi; u (iii) jittieħdu l-prekawzjonijiet kollha sabiex ma ssirx ħsara lill-annimal u sabiex jitnaqqas l-istress tiegħu għal minimu. Prattikament, jenħtieġ li dawn in-nases b’qabda laxka jkunu mgħammra bi trażmettitur li jinforma lill-awtoritajiet responsabbli minnufih meta jinqabad annimal. Ladarba jiġu informati, jenħtieġ li l-awtoritajiet responsabbli jintervjenu fi ħdan 30 minuta sabiex il-perjodu ta’ stress għall-annimal jitnaqqas kemm jista’ jkun u tiġi evitata ħsara kkawżata fuqu nnifsu. L-annimal irid jingħata l-loppju minn veterinarju professjonali, mgħammar bi trażmettitur u mbagħad jiġi rrilaxxat minnufih fis-selvaġġ.

B’mod eċċezzjonali jistgħu jintużaw derogi skont l-Artikolu 16.1.(e), kif spjegat fil-Kapitolu 3.2.1 sabiex jippermettu t-teħid jew iż-żamma ta’ ċerti kampjuni ta’ lpup, soġġetti għal diversi kundizzjonijiet stretti addizzjonali li jridu jiġu rrispettati. Fil-Kawża C-674/17, il-QĠUE kkonfermat li l-kunċett ta’ “teħid” irid jinftiehem bħala li jinkludi kemm il-qbid kif ukoll il-qtil tal-kampjuni (37).

L-objettiv ta’ deroga bbażata fuq l-Artikolu 16(1)(e) ma jistax, fil-prinċipju, jiġi konfuż mal-objettiv ta’ deroga bbażata fuq l-Artikolu 16(1)(a) sa (d) tad-Direttiva fis-sens li tal-ewwel tista’ sservi biss bħala bażi għall-għoti ta’ deroga jekk din tal-aħħar ma tkunx rilevanti (38). Jekk l-għan tad-deroga jaqa’ taħt kwalunkwe wieħed mill-inċiżi (a) sa (d) tal-Artikolu 16, id-derogi jridu jkunu bbażati fuq wieħed (jew aktar) minn dawk l-inċiżi. Jeħtieġ li jkun hemm trasparenza fid-derogi u fir-raġunijiet għall-użu tagħhom. Pereżempju, jekk l-iskop ewlieni jkun li jiġi evitat dannu serju lill-bhejjem/lill-proprjetà, allura jenħtieġ li jintuża l-inċiż (b). Jekk lupu mdorri jkun qed jaġixxi b’mod perikoluż, għandu jintuża l-inċiż (c). Għalhekk, l-inċiż (e) mhuwiex dispożizzjoni onnikomprensiva li tintuża għal kwalunkwe tip ta’ qtil.

Fir-rigward ta’ kwalunkwe deroga skont l-Artikolu 16, jenħtieġ li d-deċiżjonijiet nazzjonali li jawtorizzaw il-qtil fuq il-bażi ta’ (e) jingħataw għal għanijiet eċċezzjonali, speċifiċi u ċari, konsistenti mal-objettivi tad-Direttiva (l-Artikolu 2) u ġġustifikati b’mod adegwat.

Fil-Kawża C-674/17, il-QĠUE aċċettat li l-ġlieda kontra l-kaċċa illegali tal-ilpup tista’ fil-prinċipju tkun għan li għandu jiġi segwit minn deroga maħruġa skont l-Artikolu 16(1)(e), dment li tikkontribwixxi għaż-żamma jew għar-restawr ta’ stat ta’ konservazzjoni favorevoli għall-ispeċi kkonċernata fil-firxa naturali tagħha. F’dan il-każ, l-awtorità awtorizzanti nazzjonali jeħtiġilha tiġġustifika d-deroga b’evidenza xjentifika rigoruża, inkluż b’elementi komparattivi dwar il-konsegwenzi ta’ tali deroga fuq l-istat ta’ konservazzjoni tal-ispeċi. Jekk l-għan tad-deroga huwa li tiġġieled kontra l-kaċċa illegali, l-awtorità trid tqis ukoll l-aktar stimi riċenti dwar il-livell tal-kaċċa illegali u l-mortalità fuq il-bażi tad-derogi kollha mogħtijin. Għalhekk, jenħtieġ li tali derogi mogħtijin għall-ġlieda kontra l-kaċċa illegali jkunu kapaċi jnaqqsu l-mortalità minħabba l-kaċċa illegali tal-popolazzjoni kkonċernata sa tali punt li jkollhom effett pożittiv nett ġenerali fuq id-daqs tal-popolazzjoni tal-ilpup.

Barra minn hekk, id-derogi bbażati fuq l-Artikolu 16(1)(e), meta mqabblin ma’ dawk imsemmijin fl-Artikolu 16(1)(a) sa (d), iridu jissodisfaw kundizzjonijiet restrittivi addizzjonali. L-użu ta’ din id-deroga huwa permess taħt kundizzjonijiet strettament issorveljati, b’awtorizzazzjonijiet ċari relatati ma’ postijiet, ma’ ħinijiet u ma’ kwantitajiet u li jeħtieġu kontrolli territorjali, temporali u personali stretti sabiex jiġi żgurat infurzar effiċjenti. Barra minn hekk, irid jitwettaq biss b’mod selettiv, sa ċertu punt limitat u jenħtieġ li jikkonċerna numri limitati ta’ kampjuni.

Dwar is-selettività, id-deroga trid tikkonċerna kampjuni li jkunu ddeterminati bl-aktar mod speċifiku u xieraq possibbli, fid-dawl tal-objettiv segwit mid-deroga. Għalhekk, kif ġie enfasizzat mill-QĠUE fil-Kawża C-674/17, jista’ jkun neċessarju li jiġu ddeterminati mhux biss l-ispeċijiet li huma s-suġġett tad-deroga jew it-tipi jew il-gruppi ta’ kampjuni, iżda wkoll il-kampjuni identifikati individwalment (39).

Fir-rigward ta’ “għadd limitat”, dan l-għadd jiddependi f’kull każ fuq il-livell tal-popolazzjoni (għadd ta’ individwi), fuq l-istat ta’ konservazzjoni tagħha u fuq il-karatteristiċi bijoloġiċi tagħha. L-“għadd limitat” ikollu jiġi stabbilit fuq il-bażi ta’ data xjentifika rigoruża ta’ fatturi ġeografiċi, klimatiċi, ambjentali u bijoloġiċi kif ukoll dawk fuq il-bażi tar-rati ta’ riproduzzjoni u tal-mortalità annwali totali minħabba kawżi naturali. L-għadd irid jissemma b’mod ċar fid-deċiżjonijiet ta’ deroga.

2) Nuqqas ta’ alternattiva sodisfaċenti

It-tieni prekundizzjoni hija li “ma jkunx hemm alternattiva sodisfaċenti”. Dan jimplika li l-metodi preventivi u mhux letali dejjem jenħtieġ li jitqiesu bħala l-ewwel għażla (id-deroga hija l-aħħar istanza). L-alternattivi jiddependu fuq il-kuntest u fuq l-objettivi speċifiċi tad-deroga li tkun qed tiġi kkunsidrata u jenħtieġ li jqisu l-aħjar għarfien u esperjenzi disponibbli għal kull sitwazzjoni.

Pereżempju, fil-każ ta’ danni għall-bhejjem, qabel ma jiġu awtorizzati derogi, huwa neċessarju li jiġu prijoritizzati alternattivi mhux letali u li jiġu implimentati b’mod korrett miżuri preventivi u raġonevoli xierqa sabiex jitnaqqsu r-riskji ta’ depredazzjoni, bħas-superviżjoni mir-rgħajja, l-użu ta’ klieb tal-għassa mal-bhejjem, il-ħarsien tal-bhejjem permezz ta’ xatbiet jew ġestjoni alternattiva tal-bhejjem (eż. kontroll tat-twellid tal-għoġġiela/tal-ħrief). Huwa biss meta tali azzjonijiet alternattivi jkunu ġew implimentati u jkunu wrew li huma ineffettivi jew parzjalment effettivi biss, jew meta dan it-tip ta’ azzjonijiet alternattivi ma jkunx jista’ jiġi implimentat għall-każ speċifiku, li d-derogi jistgħu jiġu awtorizzati sabiex isolvu l-problema (residwa).

Fil-każ ta’ lpup awdaċi u/jew b’imġiba mhux mis-soltu, jew ta’ lpup ikkundizzjonati bl-ikel, it-tneħħija tal-kawżi speċifiċi (eż. l-ikel attraenti minħabba skart maniġġat ħażin) u l-kundizzjonament avversiv jenħtieġ li jkunu l-ewwel risponsi li għandhom jiġu kkunsidrati, sabiex jitgerrxu u jsir tentattiv sabiex titbiddel l-imġiba tagħhom, jiġu skoraġġuti milli javviċinaw lin-nies (eż. permezz ta’ diversi tipi ta’ deterrenti u għodod mhux letali) (Reinhardt et al, 2018). Meta tali soluzzjonijiet alternattivi jkunu ġew ikkunsidrati u juru li ma humiex sodisfaċenti, jew fattibbli fil-każ speċifiku, tista’ tingħata deroga.

Dwar id-derogi msemmijin hawn fuq li għandhom l-għan li jnaqqsu l-kaċċa illegali, il-QĠUE (fil-Kawża C-674/17, il-punti 48, 49, 50) iċċarat li s-sempliċi eżistenza ta’ attività illegali bħall-kaċċa illegali jew id-diffikultajiet assoċjati mal-monitoraġġ tagħha ma jistgħux ikunu biżżejjed sabiex Stat Membru jitneħħielu l-obbligu tiegħu li jiżgura l-ħarsien tal-ispeċijiet imħarsin skont l-Anness IV tad-Direttiva dwar il-Ħabitats. F’tali sitwazzjoni, għall-kuntrarju, Stat Membru jrid jiffavorixxi l-kontroll strett u effikaċi ta’ dik l-attività illegali u jimplimenta metodi li jirrispettaw il-projbizzjonijiet stabbiliti fl-Artikoli 12 sa 14 u fl-Artikolu 15(a) u (b) tad-Direttiva. Sabiex jappoġġa l-każ tiegħu għal deroga, jenħtieġ li Stat Membru jipprovdi dikjarazzjoni ċara u suffiċjenti tar-raġunijiet għan-nuqqas ta’ alternattiva sodisfaċenti għall-ksib tal-objettivi, li tirreferi għan-nuqqas ta’ kwalunkwe soluzzjoni sodisfaċenti oħra jew għal rapporti tekniċi, legali u xjentifiċi rilevanti.

3) Żamma tal-popolazzjoni fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli

It-tielet prekundizzjoni hija l-assigurazzjoni “d-deroga mhix ta’ dannu għall-ħarsien tal-popolazzjonijiet tal-ispeċi konċernati fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli fil-firxa naturali tagħhom”.

Skont l-Artikolu 1(i) tad-Direttiva dwar il-Ħabitats, “l-istat ta’ konservazzjoni ta’ speċi” tfisser is-somma tal-influwenzi li jaġixxu fuq l-ispeċi kkonċernata li jistgħu jaffettwaw id-distribuzzjoni u l-abbundanza fit-tul tal-popolazzjonijiet tagħha fit-territorju tal-Istati Membri. L-istat ta’ konservazzjoni ta’ speċi huwa favorevoli meta (i) il-popolazzjoni “qed tieħu ħsieb tagħha nnifsha fit-tul bħala komponent vijabbli tal-ħabitat naturali tagħha”, (ii) “il-firxa naturali tal-ispeċi la qiegħda titnaqqas u lanqas ma għandha xejra li titnaqqas fil-ġejjieni prevedibbli” u (iii) “hemm, u x’aktarx jibqa’ jkun hemm, ħabitat naturali kbir biżżejjed biex iżomm il-popolazzjonijiet tagħha fit-tul”. Aktar informazzjoni tista’ tinstab fil-linji gwida dwar ir-rapportar skont l-Artikolu 17 tad-Direttorat tal-Ħabitats.

L-issodisfar ta’ din il-kundizzjoni (jiġifieri li d-deroga ma tkunx ta’ detriment għaż-żamma tal-popolazzjonijiet tal-ispeċijiet ikkonċernati fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli fil-firxa naturali tagħhom) teħtieġ valutazzjoni tal-effett possibbli tad-deroga kemm fuq il-popolazzjoni kkonċernata kif ukoll fuq l-istat ta’ konservazzjoni tal-ispeċi fit-territorju tal-Istat Membru.

Id-deċiżjonijiet dwar l-użu ta’ derogi u l-valutazzjoni tal-effetti possibbli tad-derogi fuq l-istat ta’ konservazzjoni tal-popolazzjoni kkonċernata jridu jkunu bbażati fuq għarfien preċiż tal-popolazzjoni ta’ lpup ikkonċernata u tax-xejriet tagħha. Jenħtieġ li l-effetti addizzjonali u kumulattivi tad-derogi jiġu vvalutati kif xieraq filwaqt li jitqies kwalunkwe impatt negattiv dirett jew indirett ieħor mill-attivitajiet tal-bniedem (inkluż il-qtil inċidentali u illegali). Dan huwa neċessarju sabiex jiġi żgurat li d-deċiżjoni ma tkunx ta’ detriment għall-istat ta’ konservazzjoni tal-popolazzjoni.

Fil-Kawża C-674/17 (il-punt 57-61), il-QĠUE enfasizzat li deroga skont l-Artikolu 16(1) trid tkun ibbażata fuq kriterji li jiżguraw il-preservazzjoni fit-tul tad-dinamika u tal-istabbiltà soċjali tal-ispeċijiet inkwistjoni. Għalhekk, jenħtieġ li l-impatti demografiċi u ġeografiċi kumulattivi mid-derogi kollha fuq il-popolazzjoni kkonċernata jiġu vvalutati kif xieraq, flimkien ma’ kwalunkwe mortalità naturali jew mortalità oħra kkawżata mill-bniedem.

Il-valutazzjoni għandha ssir “fuq il-livell lokali kif ukoll fuq il-livell tat-territorju ta’ dan l-Istat Membru jew, skont il-każ, fuq il-livell tar-reġjun bijoġeografiku inkwistjoni meta l-fruntieri ta’ dan l-Istat Membru jikkoinċidu ma’ diversi reġjuni bijoġeografiċi, jew inkella jekk il-firxa naturali tal-ispeċi teżiġi dan u, sa fejn possibbli, fuq il-livell transfruntiera”. Madankollu, jenħtieġ li dan ma jqisx “il-parti tal-firxa naturali tal-popolazzjoni kkonċernata li testendi għal ċerti partijiet mit-territorju ta’ Stat terz, li ma huwiex marbut bl-obbligi ta’ protezzjoni stretta tal-ispeċi li huma ta’ interess għall-Unjoni”.

Fil-Kawża C-342/05, il-QĠUE sostniet li d-derogi li jaffettwaw il-popolazzjonijiet li l-istat ta’ konservazzjoni tagħhom ma huwiex favorevoli jistgħu jkunu permissibbli “bħala eċċezzjoni” f’każijiet “meta jiġi debitament stabbilit li mhumiex ta’ natura li jaggravaw l-istat ta’ konservazzjoni mhux favorevoli ta’ dawn il-popolazzjonijet jew li jipprevenuhom milli jerġgħu jilħqu stat ta’ konservazzjoni favorevoli”. Il-Qorti kkonkludiet li “ma jistax jiġi eskluż li l-qtil ta’ numru limitat ta’ kampjuni tal-ispeċi huwa mingħajr effett fuq l-objettiv ikkontemplat mill-Artikolu 16(1) tad-Direttiva dwar il-Ħabitats, li jikkonsisti fiż-żamma fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli tal-popolazzjoni tal-ilpup fil-firxa naturali tagħhom. Għaldaqstant din id-deroga hija newtrali għall-ispeċi kkonċernata”.

Approċċ bħal dan ġie kkonfermat mill-QĠUE fil-Kawża C-674/17 (il-punti 66-69), b’referenza addizzjonali għall-prinċipju ta’ prekawzjoni: “f’dak li jirrigwarda l-effett tal-istat ta’ konservazzjoni sfavorevoli ta’ speċi fuq il-possibbiltà li jiġu awtorizzati d-derogi skont l-Artikolu 16(1) tad-Direttiva dwar il-Ħabitats, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li l-ħruġ ta’ tali derogi jibqa’ possibbli eċċezzjonalment meta jiġi debitament stabbilit li mhumiex ta’ natura li jaggravaw l-istat ta’ konservazzjoni mhux favorevoli tal-popolazzjonijet jew li jipprevjenu r-restawr tagħhom fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli”. Madankollu, “jekk l-eżami tal-aħjar data xjentifika disponibbli jħalli inċertezza fuq il-kwistjoni dwar jekk tali deroga hix ser tkun ta’ ħsara jew le għaż-żamma jew għar-restawr tal-popolazzjonijiet ta’ speċi f’perikolu ta’ estinzjoni fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli, l-Istat Membru għandu ma jadottahiex jew ma jimplimentahiex”.

Għalhekk, jistgħu jingħataw derogi għall-qtil ta’ ftit kampjuni fuq bażi ta’ każ b’każ, anki jekk l-istat ta’ konservazzjoni tal-ispeċi ma jkunx (għadu) favorevoli, dment li d-deroga tkun newtrali f’termini tal-istat ta’ konservazzjoni tal-ispeċi, jiġifieri li ma tipperikolax il-kisba tal-objettiv li l-popolazzjoni tal-lupu tiġi rrestawrata u tinżamm fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli fil-firxa naturali tagħha. Għalhekk, deroga jista’ ma jkollhiex impatt nett negattiv ġenerali fuq id-dinamika tal-popolazzjoni, fuq il-firxa naturali, fuq l-istruttura u fuq is-saħħa tal-popolazzjoni (inkluż fuq aspetti ġenetiċi), jew fuq il-ħtiġijiet ta’ konnettività tal-popolazzjoni ta’ lpup ikkonċernata.

Konsegwentement, anqas ma jkunu favorevoli l-istat u x-xejriet ta’ konservazzjoni, anqas ikun probabbli li din it-tielet prekundizzjoni tista’ tiġi ssodisfata u li l-għoti ta’ derogi jkun iġġustifikat, minbarra fl-aktar ċirkostanzi eċċezzjonali. Għalhekk, l-istat u x-xejriet ta’ konservazzjoni tal-ispeċijiet (fil-livell bijoġeografiku u tal-popolazzjoni), fuq il-bażi ta’ għarfien u ta’ data preċiżi, huma aspett ewlieni sabiex jiġi vvalutat l-issodisfar tat-tielet prekundizzjoni.

Id-derogi u r-rwol tal-istat ta’ konservazzjoni favorevoli u ta’ pjanijiet dwar l-ispeċijiet

Pjan xieraq u komprensiv ta’ konservazzjoni u ta’ ġestjoni għall-ilpup jista’ jipprovdi qafas ġenerali tajjeb għall-implimentazzjoni tal-għodod u tal-miżuri neċessarji kollha, inkluż l-użu possibbli ta’ derogi. Meta tali pjanijiet jiġu implimentati kif xieraq, b’riżultati murija dwar l-istat ta’ konservazzjoni favorevoli, l-Artikolu 16 tad-Direttiva dwar il-Ħabitats jippermetti l-flessibbiltà meħtieġa permezz tal-użu ta’ derogi.

Id-derogi għall-ħarsien strett tal-ilpup jistgħu jkunu ġġustifikati aħjar jekk jiġi stabbilit sett komprensiv ta’ miżuri xierqa, effettivi u verifikabbli u implimentati kif xieraq fi Stat Membru sabiex jiġi żgurat ħarsien effettiv u sabiex jinkiseb jew jinżamm l-istat ta’ konservazzjoni favorevoli għall-ispeċi.

Dan ikun il-każ jekk:

— Ikun hemm pjan xieraq ta’ konservazzjoni u ta’ rkupru għall-ilpup, li jkun implimentat bis-sħiħ u b’mod korrett u mmonitorjat sew, bl-għan li jiżgura stat ta’ konservazzjoni favorevoli u li jindirizza kunflitti soċjoekonomiċi.

— Il-pjan ikun bbażat fuq l-aħjar data xjentifika disponibbli u fuq sistema solida għall-monitoraġġ tal-popolazzjoni ta’ lpup.

— Il-miżuri ta’ prevenzjoni u ta’ kumpens neċessarji kollha jkunu implimentati.

— Jiġu implimentati miżuri xierqa sabiex tiġi miġġielda b’mod effettiv il-kaċċa illegali (bħall-kriminalizzazzjoni, l-infurzar u s-sensibilizzazzjoni) u sabiex jiġi indirizzat kwalunkwe fattur ieħor ta’ mortalità kkawżata mill-bniedem (bħall-imwiet fit-toroq).

— It-theddid l-ieħor kollu għall-konservazzjoni tal-ilpup fiż-żona kkonċernata jiġi indirizzat b’suċċess (eż. ibridizzazzjoni).

— Il-kawżi l-oħrajn ta’ mortalità tal-bhejjem li jirgħu (eż. klieb li jiġġerrew liberament) ikunu indirizzati kif xieraq.

— L-objettivi u l-kundizzjonijiet għad-derogi jkunu stabbiliti b’mod ċar u ġġustifikati b’evidenza xjentifika suffiċjenti. Ikun ipprovat li ma jkun hemm l-ebda alternattiva sodisfaċenti disponibbli u li l-metodu letali użat fid-deroga jkun l-uniku mod kif jiġi evitat jew limitat id-dannu serju jew sabiex jintlaħqu l-objettivi l-oħrajn tad-derogi, f’konformità mal-leġiżlazzjoni rilevanti. Id-derogi jiġu vvalutati u deċiżi fuq bażi ta’ każ każ.

— Id-deroga prevista ma tkunx ta’ detriment għall-istat ta’ konservazzjoni tal-popolazzjoni kemm fil-livell tal-popolazzjoni lokali kif ukoll fil-firxa naturali tal-ispeċijiet.

REFERENZI:

Andersen, R., Linnell, J. D. C. and Solberg, E. J. (2006). The future role of large carnivores on terrestrial trophic interactions: the northern temperate view. Large herbivore ecology, ecosystem dynamics and conservation: 413-448. Danell, K., Bergström, R., Duncan, P. and Pastor, J. (Eds.). Cambridge: Cambridge University Press.

Barkham, P. Denmark Gets Its First Wild Wolf Pack in 200 Years, THE GUARDIAN, l-4 ta’ Mejju 2017. http://www.theguardian.com/environment/2017/may/04/denmark-gets-its-first-wild-wolf-pack-in-200-years

Bassi, E., Gazzola, A., Bongi, P., Scandura, M., Apollonio, M. (2020). Relative impact of human harvest and wolf predation on two ungulate species in Central Italy. In Ecological Research Volum 35, Ħarġa 4. https://esj-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/1440-1703.12130

Bath, A. J. and Majic, A. (2001). Human dimensions in wolf management in Croatia: understanding attitudes and beliefs of residents in Gorski kotar, Lika and Dalmatia towards wolves and wolf management. Large Carnivore Initiative for Europe. www.lcie.org

Boffey, D. Pioneering Wolf Becomes First Sighted in Belgium for a Century, THE GUARDIAN, it-22 ta’ Jannar 2018, http://www.theguardian.com/environment/2018/jan/22/pioneering-female-becomes-first-wolf-in-belgium-in-a-century

Boitani, L. (2003). Wolf conservation and recovery. Wolves: behavior, ecology, and conservation: 317-340. Mech, L. D. and Boitani, L. (Eds.). Chicago: University of Chicago Press.

Boitani, L. et al (2015). Key actions for Large Carnivore populations in Europe. Institute of Applied Ecology (Ruma, l-Italja). Rapport għad-DĠ Ambjent, il-Kummissjoni Ewropea, Brussell. https://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/key_actions_large_carnivores_2015.pdf

Breitenmoser, U., Breitenmoser-Würsten, C., Carbyn, L. N. u Funk, S. M. (2001). Assessment of carnivore reintroductions. Carnivore conservation: 241-281. Gittleman, J. L., Funk, S. M., Macdonald, D. W. u Wayne, R. K. (Eds.). Cambridge: Cambridge University Press.

Breitenmoser, U. (1998). Large predators in the Alps: the fall and rise of man's competitors. Biological Conservation 83(3): 279-289.

Carpio, Antonio & Acevedo, Pelayo & Apollonio, Marco. (2020). Wild ungulate overabundance in Europe: contexts, causes, monitoring and management recommendations. Mammal Review. 51. 10.1111/mam.12221.

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/mam.12221

CDP News (2018) Carnivore Damage Prevention News: http://www.medwolf.eu/index.php/cdpnews.html;

http://www.protectiondestroupeaux.ch/en/cdpnews/

Chapron, G., P. Kaczensky, J. Linnell, M. von Arx et al. (2014). Recovery of large carnivores in Europe’s modern human-dominated landscapes, Science 19 Dec 2014: Vol. 346, Ħarġa 6216, pp. 1517-1519.

Il-Kunsill tal-Ewropa (2014) Recommendation no 173 (2014) on hybridisation between wild grey wolves (Canis lupus) and Domestic dogs (Canis lupus familiaris). https://rm.coe.int/0900001680746351

Il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea (2007). Il-Kawża C-342/05. Is-Sentenza tal-Qorti (it-Tieni Awla) tal-14 ta’ Ġunju 2007. Il-Kummissjoni tal-Komunitajiet Ewropej vs Ir-Repubblika tal-Finlandja. Nuqqas ta’ Stat li jwettaq obbligu — Direttiva 92/43/KEE — Konservazzjoni tal-ħabitat naturali — Fawna u flora selvaġġa — Kaċċa tal-lupu.

Il-Ministeru tal-Kroazja għall-Kultura (2010) Wolf Management Plan in the Republic of Croatia for the period 2010–2015. http://www.life-vuk.hr/eng/wolf-management-plan/wolf-management-plan-in-croatia/wolf-management-plan-in-the-republic-of-croatia-for-the-period-2010%E2%80%932015-837.html

Decker, D. J., Brown, T. L. u Siemer, W. F. (2001). Human dimensions of wildlife management in North America. Bethesda, Maryland, USA: The Wildlife Society.

DREAL (2018). Direction regionale de l’Environnement, de l’Amènagement et du Logement Website: Données surs les dommages. http://www.auvergne-rhone-alpes.developpement-durable.gouv.fr/protocole-dommages-a3854.html

DBBW (2018). Sit web tad-die Dokumentations- und Beratungsstelle des Bundes zum Thema Wolf (DBBW). https://www.dbb-wolf.de/

Decker, D. J., Brown, T. L. u Siemer, W. F. (2001). Human dimensions of wildlife management in North America. Bethesda, Maryland, USA: The Wildlife Society.

Echegaray, J. and Vila, C. (2010). Noninvasive monitoring of wolves at the edge of their distribution and the cost of their conservation. Animal Conservation, 13 (2): 157-161-.

Il-Kummissjoni Ewropea (2017), Golden Eagle conservation scheme — Finland, Farming for Biodiversity — The results-based agri-environment schemes, is-sit web tal-Kummissjoni Ewropea. http://ec.europa.eu/environment/nature/rbaps/fiche/golden-eagle-conservation-scheme-finland_en.htm

Il-Pjattaforma LC tal-UE (2019) Il-Pjattaforma tal-UE dwar il-Koeżistenza bejn in-nies u karnivori kbar, studji tal-każ. http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/case_studies.htm

Fernández-Gil A, Naves J, Ordiz A, Quevedo M, Revilla E, Delibes M (2016) Conflict Misleads Large Carnivore Management and Conservation: Brown Bears and Wolves in Spain. PLoS ONE 11(3): e0151541. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0151541

Fernández-Gil, S. Cadete da Rocha Pereira, S Dias Ferreira Pinto, I. Di Silvestre (2018) Large Carnivore Management Plans of Protection: Best Practices in EU Member States. http://www.europarl.europa.eu/thinktank/mt/document.html?reference=IPOL_STU(2018)596844

GCG (2018) Grupo Campo Grande para la coexistencia del lobo y la ganaderia extensiva: Declaration of the Campo Grande Group toward the coexistence of the iberian wolf and extensive stock-raising. http://www.entretantos.org/wp-content/uploads/2018/08/DeclaracionGCG_v3_eng.pdf

Gtowaciflski, Z. u Profus, P. (1997). Potential impact of wolves Canis lupus on prey populations in Eastern Poland. F’Biological Conservation 80 (1997) 99-106.

Hovardas, T., K. Marsden, S. Psaroudas, Y. Mertzanis, K. Brandt (2017) Case studies for coexistence: examples of good practice in sup-porting coexistence between people and large carnivores. http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/144_case%20studies%20analysis%20report.pdf

Kojola, I., P. Helle, S. Heikkinen (2011) Susikannan viimeaikaiset muutokset Suomessa eri aineistojen valossa, Suomen Riista 65: http://jukuri.luke.fi/handle/10024/530616

Kojola, I., Huitu, O., Toppinen, K., Heikura, K., Heikkinen, S. u Ronkainen, S. (2004). Predation on European forest reindeer (Rangifer tarandus) by wolves (Canis lupus) in Finland. Journal of Zoology, Londra 263(3): 229-236.

KORA (2016) Wolves living in proximity to humans. https://www.kora.ch/fileadmin/file_sharing/5_Bibliothek/52_KORA_Publikationen/520_KORA_Berichte/KORA_Bericht_76_Wolves_living_in_proximity_to_humans.pdf

Kontaktbüro Wölfe in Sachsen (2019) Kontaktbüro Wölfe in Sachsen website. https://www.wolf-sachsen.de/en/wolfsregion/the-contact-office

Is-sit web tal-LCIE (2018) Large Carnivore Initiative for Europe. http://www.lcie.org/Large-carnivores/Wolf-

LCIE (2019) policy support statements of the Large Carnivore Initiative for Europe (LCIE): Management of bold wolves.

https://lciepub.nina.no/pdf/636870453845842163_PPS_bold%20wolves.pdf

Leonard, J. A., Echegaray, J., Randi, E. u Vilà, C. (2014). Impact of hybridization on the conservation of wild canids. Pp: 170-184. En: Gompper, M.E. (Ed). Free ranging dogs and wildlife conservation. Oxford University Press, Oxford, ir-Renju Unit. 312 pp.

Liberg, O, G. Chapron, P. Wabakken, H. Pedersen, N. Hobbs, H. Sand (2011) Shoot, shovel and shut up. Proceedings of the Royal Society B: Volum 279, Ħarġa 1730. https://doi.org/10.1098/rspb.2011.1275

LIFE DINALP BEAR (2016) Non-consumptive use of brown bears in tourism: guidelines for responsible practices. http://dinalpbear.eu/wp-content/uploads/Odgovorno-opazovanje-medvedov-v-severnih-Dinaridih_EN_web.pdf

LIFE EUROLARGECARNIVORES (2019) LIFE EUROLARGECARNIVORES: Improving coexistence with large carnivores. https://www.eurolargecarnivores.eu/en/

Linnell u Alleau (2016) Predators That Kill Humans: Myth, Reality, Context and the Politics of Wolf Attacks on People. Problematic Wildlife, DOI: 10.1007/978-3-319-22246-2_17: https://www.researchgate.net/publication/301267098_Predators_That_Kill_Humans_Myth_Reality_Context_and_the_Politics_of_Wolf_Attacks_on_People

Linnell, J. et al. (2002). The fear of wolves: A review of wolf attacks on humans. NINA Oppdragsmelding 731:1-65 Trondheim, Jannar 2002. https://mobil.wwf.de/fileadmin/fm-wwf/Publikationen-PDF/2002.Review.wolf.attacks.pdf

Linnell, J. D. C., Brøseth, H., Solberg, E. J. u Brainerd, S. M. (2005). The origins of the southern Scandinavian wolf population: potential for natural immigration in relation to dispersal distances, geography and Baltic ice. Wildlife Biology 11: 383-391.

Linnell, J. D. C., Nilsen, E. B., Lande, U. S., Herfindal, I., Odden, J., Skogen, K., Andersen, R. u Breitenmoser, U. (2005). Zoning as a means of mitigating conflicts with large carnivores: principles and reality. In People & Wildlife: conflict or co-existence? pp 162- 175. Woodroffe, R., Thirgood, S. and Rabinowitz, a. (Eds.). Cambridge: Cambridge University Press.

Linnell, J.D.C., Odeen J., Smith, M.E:e. Aanes, r. and Swenson, J.E. (1999) Large carnivores that kill livestock: do. ‘problem individuals’ really exist? Wildlife Society Bulletin 1999, 27(3):698-705.

Linnell, J. D. C., Promberger, C., Boitani, L., Swenson, J. E., Breitenmoser, U. u Andersen, R. (2005). The linkage between conservation strategies for large carnivores and biodiversity: the view from the ‘half-full’ forests of Europe. F’Carnivorous animals and biodiversity: does conserving one save the other?: pp 381-398. Ray, J. C., Redford, K. H., Steneck, R. S. u Berger, J. (Eds.). Washington: Island Press.

Linnell J., V. Salvatori u L. Boitani (2008). Guidelines for population level management plans for large carnivores in Europe. Rapport tal-Large Carnivore Initiative for Europe mħejji għall-Kummissjoni Ewropea (il-kuntratt 070501/2005/424162/MAR/B2). http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/guidelines_for_population_level_management.pdf

Linnell, J. (2013). From conflict to coexistence: insights from multi-disciplinary research into the relationships between people, large carnivores and institutions (kuntratt Nru 070307/2012/629085/SER/B3). John D. C. Linnell Norwegian Institute for Nature Research (NINA), PO Box 5685 Sluppen, NO-7485 Trondheim, NORWAY. 2013. http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/task_4_conflict_coexistence.pdf

Linnell, J. (2014) The symbolic wolf: Competing visions of the European landscapes. Il-blog tal-LCIE: http://www.lcie.org/Blog/ArtMID/6987/ArticleID/65/The-symbolic-wolf-Competing-visions-of-the-European-landscapes

Linnell, J (2016). First wolf reproduction in Austria since 19th century. http://www.lcie.org/Blog/ArtMID/6987/ArticleID/87/First-wolf-reproduction-in-Austria-since-19th-century

Linnell, J. D. C. u Cretois, B. (2018). Riċerka għall-Kumitat AGRI — The revival of wolves and other large predators and its impact on farmers and their livelihood in rural regions of Europe, il-Parlament Ewropew, Dipartiment Tematiku għall-Politika Strutturali u ta’ Koeżjoni, Brussell. http://www.europarl.europa.eu/thinktank/mt/document.html?reference=IPOL_STU%282018%29617488

Linnell, J. D. C., Kovtun, E. u Rouart, I. (2021). Wolf attacks on humans: an update for 2002–2020. NINA Report 1944 Norwegian Institute for Nature Research. https://brage.nina.no/nina-xmlui/bitstream/handle/11250/2729772/ninarapport1944.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Lute, M.L., Carter N.H., López-Bao J.V., Linnell, J.D.C. (2018). Conservation professionals agree on challenges to coexisting with large carnivores but not on solutions. Biological Conservation, Volum 218, 2018, Paġni 223-232. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006320717316166

Marsden, K. Hovardas, T. Spyros Psaroudas, S. Mertzanis, Y. Callisto, Baatz, U. (2016). EU Platform on Large Carnivores: Supporting good practice for coexistence — presentation of examples and analysis of support through the EAFRD. Is-Segretarjat tal-Pjattaforma lid-DĠ Ambjent tal-Kummissjoni Ewropea, Kuntratt ta’ Servizz Nru 07.0202/2015/713809/SER/ENV/B.3. http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/160906_LC%20Platform-case%20studies%20and%20RD.pdf

Marucco F, Boitani L.(2012). Wolf population monitoring and livestock depredation preventive measures in Europe. Hystrix 23(1): 1-4. doi:10.4404/hystrix-23.1-6364.

MTES, MAA (2018) National action plan 2018-2023 on the wolf and stock-rearing. http://www.auvergne-rhone-alpes.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/nap_wolf_and_stock-rearing_activities_2018-2023.pdf

Mykrä, S., M. Pohja-Mykrä, T. Vuorisalo (2017) Hunters’ attitudes matter: diverging bear and wolf population trajectories in Finland in the late nineteenth century and today. European Journal of Wildlife Research. https://link.springer.com/article/10.1007/s10344-017-1134-1

Odden, J., Linnell, J. D. C., Moa, P. F., Herfindal, I., Kvam, T. and Andersen, R. (2002). Lynx depredation on domestic sheep in Norway. Journal of Wildlife Management 66(1): 98- 105.

Persson, J., Geir R. Rauset Guillaume Chapron. Paying for an Endangered Predator Leads to Population Recovery. L-Ittri ta’ Konservazzjoni 8(5) Ippubblikati għall-ewwel darba: it-30 ta’ Marzu 2015. https://doi.org/10.1111/conl.12171

Pohja-Mykrä, M. (2016) Felony or act of justice? — Illegal killing of large carnivores as defiance of authorities. Journal of Rural Studies, 44, 46-54. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2016.01.003

Proteggi il tuo bestiame (2019), is-sit web Proteggi il tuo bestiame. http://www.protezionebestiame.it/

Regional LC Platforms (2019) Regional platforms on people and large carnivores website. http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/regional_platforms.htm

Reinhardt et al. (2018). Konzept im Umgang mit Wölfen, die sich Menschen gegenüber auffällig verhalten — Empfehlungen der DBBW –BfN Skript 502. https://www.bfn.de/fileadmin/BfN/service/Dokumente/skripten/Skript502.pdf

Rapportar skont l-Artikolu 17 tad-Direttiva dwar il-Ħabitats. Noti ta’ Spjegazzjoni u Linji Gwida għall-perjodu 2013–2018. Verżjoni finali — Mejju 2017. L-Aġenzija Ewropea għall-Ambjent (EEA) u ċ-Ċentru Tematiku Ewropew dwar id-Diversità Bijoloġika (ETC/BD). http://cdr.eionet.europa.eu/help/habitats_art17. Rigg R, Find’o S, Wechselberger M, Gorman M, Sillero-Zubiri C, MacDonald D. (2011).Mitigating carnivore-livestock conflict in Europe: lessons from Slovakia 2011. Oryx, 45(2): 272–280. doi: 10.1017/S0030605310000074.

Rigg, R., T. Skrbinšek, J. Linnell (2014) Engaging stakeholders in wildlife monitoring a pilot study of wolves in Slovakia using non-invasive genetic sampling. http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/pa_slovakia_finalreport.pdf

Ripple, W.J. u Beschta, R.L., (2012). Large predators limit herbivore densities in northern forest ecosystems. European Journal of Wildlife Research, volum 58, paġni 733–742(2012). https://link.springer.com/article/10.1007/s10344-012-0623-5

Salvatori, V., Ed. (2012). Large carnivore conservation and Management in Europe: the contribution of EC co-funded LIFE projects. Istituto di Ecologia Applicata, Via B. Eustachio 10. 00161 Rome, ITALY. 2013. http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/task_2_life_and_lc.pdf

Salvatori, V., Godinho, R., Braschi, C., Boitani, L., Ciucci P., (2019). High levels of recent wolf x dog introgressive hybridization in agricultural landscapes of central Italy. European Journal of Wildlife Research, 65, 73–87. doi.org/10.1007/s10344-019-1313-3.

Santiago-Avila FJ, Cornman AM, Treves A (2018) Killing wolves to prevent predation on livestock may protect one farm but harm neighbours. PLoS ONE 13(1): e0189729. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0189729

Skogen, K., Haaland, H., Brainerd, S. u Hustad, H. (2003). Local views on large carnivores and their management: a study in four municipalities [Lokale syn på rovvilt og rovviltforvaltning. En undersøkelse i fire kommuner: Aurskog-Høland, Lesja, Lierne og Porsanger]. Norwegian Institute for Nature Research Fagrapport 070: 1-30.

Skogen, K. and Krange, O. (2003). A wolf at the gate: The anti-carnivore alliance and the symbolic construction of community. Sociologia Ruralis 43(3): 309-325.

Sundqvist, A.K., Ellegren, H. & Vilà, C. (2008). Wolf or dog? Genetic identification of predator from saliva collected around bite wounds on prey. Conservation Genetics, 9 (5): 1275-1279.

Tasch, B. (2017). First Official Proof of Wolf in Luxembourg Since 1893, LUXEMBOURG TIMES, l-1 ta’ Settembru 2017. http://luxtimes.lu/archives/1112-first-official-proof-of-wolf-in-luxembourg-since-1893

Trouwborst, A. u F.M. Fleurke (2018). Killing Wolves Legally — Exploring the Scope for Lethal Wolf Management under European Nature Conservation Law. Journal of International Wildlife Law and Policy, fl-istamperija.

van Eeden LM, Eklund A, Miller JRB, López-Bao JV, Chapron G, Cejtin MR, Crowther MS, Dickman CR, Frank J, Krofel M, Macdonald DW, McManus J, Meyer TK, Middleton AD, Newsome TM, Ripple WJ, Ritchie EG, Schmitz OJ, Stoner KJ, Tourani M, Treves A. (2018) Carnivore conservation needs evidence-based livestock protection. PLoS Biol. Sep 18;16(9):e2005577. doi. 10.1371/journal.pbio.2005577.

Wielgus RB, Peebles KA (2014) Effects of Wolf Mortality on Livestock Depredations. PLoS ONE 9(12): e113505. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0113505

Young, J. C., Searle, K., Butler, A., Simmons, P., Watt A. D., Jordan, A. (2016). The role of trust in the resolution of conservation conflicts, Biological Conservation, Volum 195, 196-202.

EU Large Carnivores Platform:

http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/coexistence_platform.htm

Regional Large Carnivores Platform:

http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/regional_platforms.htm

(1) https://link.springer.com/article/10.1007/s10344-012-0623-5

(2) https://www.eea.europa.eu/publications/state-of-nature-in-the-eu-2020

(3) Skont l-Artikolu 17 tad-Direttiva dwar il-Ħabitats, ir-Rumanija, il-Litwanja, il-Latvja, l-Estonja u l-Italja rrapportaw li l-lupu huwa fi stat ta’ konservazzjoni favorevoli fir-reġjuni bijoġeografiċi kollha tagħhom.

(4) https://science.sciencemag.org/content/346/6216/1517

(5) https://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/promoting_management.htm

(6) https://nature-art17.eionet.europa.eu/article17/species/summary/?period=5&group=Mammals&subject=Canis+lupus®ion=

(7) https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2018/617488/IPOL_STU(2018)617488_EN.pdf

(8) IUCN Red List of Threatened Species 2018: https://www.iucnredlist.org/ja/species/3746/144226239. Data reċenti oħra tipprovdi ċifri kemxejn differenti mill-istudju ta’ hawn fuq fi ftit każijiet għall-popolazzjonijiet tal-Iberja, tal-Alpi tal-Punent-Ċentrali u tal-Karelja.

(9) https://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/pdf/key_actions_large_carnivores_2015.pdf

(10) LIFE09 NAT/ES/000533 INNOVATION AGAINST POIS