MT Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea C 277/30

Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “Il-Parteċipazzjoni tas-soċjetà ċivili fis-Sħubija tal-Lvant”

(Opinjoni esploratorja)

(2009/C 277/06)

Rapporteur: is-Sur VOLEŠ

Nhar it-12 ta’ Jannar 2009, is-Sinjura Milena Vicenová, l-Ambaxxatriċi u r-Rappreżentanta Permanenti tar-Repubblika Ċeka fi ħdan l-Unjoni Ewropea, talbet bil-miktub lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew ifassal opinjoni esploratorja dwar:

il-Parteċipazzjoni tas-soċjetà ċivili fis-Sħubija tal-Lvant

Is-Sezzjoni Speċjalizzata għar-Relazzjonijiet Esterni, inkarigata sabiex tipprepara l-ħidma tal-Kumitat dwar is-suġġett, adottat l-opinjoni tagħha nhar is-16 ta’ April 2009. Ir-rapporteur kien is-Sur Voleš.

Matul l-453 sessjoni plenarja tiegħu li nżammet fit-13 u l-14 ta’ Mejju 2009 (seduta tat-13 ta’ Mejju), il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew adotta din l-opinjoni b’160 vot favur, 15-il vot kontra u 18-il astensjoni.

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

1.1. Il-KESE jilqa’ u jappoġġja l-proposta għat-twaqqif ta’ Sħubija tal-Lvant bħala forma mtejba ta’ kooperazzjoni mal-pajjiżi tal-Lvant fi ħdan il-Politika Ewropea tal-Viċinat (PEV). Din is-sħubija għandha tkun ibbażata fuq valuri demokratiċi komuni u r-rispett tad-drittijiet tal-bniedem li jinkludu d-djalogu soċjali u ċivili u li jiġi rikonoxxut ir-rwol importanti tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fis-soċjetajiet demokratiċi.

1.2. Il-programm ta’ kooperazzjoni fil-qafas tas-Sħubija tal-Lvant għandu jagħti għajnuna konkreta lill-pajjiżi msieħba, partikolarment illum il-ġurnata, meta l-ekonomija tagħhom qed tintlaqat ħażin mill-kriżi ekonomika dinjija, b’konsegwenzi soċjali koroh. Is-Sħubija tal-Lvant għandha wkoll issaħħaħ l-istituzzjonijiet u twassal għal soluzzjoni paċifika tal-konflitti attwali.

1.3. Is-Sħubija tal-Lvant ma tindirizzax il-kwistjoni tas-sħubija futura fl-UE li wħud mill-pajjiżi tant jixtiequ. Wara li jġibu l-leġiżlazzjoni tagħhom f’konformità mal-istandards settorjali Ewropej rilevanti, il-pajjiżi msieħba għandhom jiksbu status privileġġat li bis-saħħa tiegħu jkunu jistgħu jipparteċipaw fit-tfassil tal-acquis communautaire f’ċerti setturi, bħall-pajjiżi membri taż-Żona Ekonomika Ewropea, iżda mingħajr ma jkollhom dritt li jivvotaw.

1.4. Jeħtieġ li l-implimentazzjoni tas-Sħubija tal-Lvant tkun ibbażata fuq it-tagħlim miksub matul il-ħames snin tal-Politika Ewropea tal-Viċinat:

— il-kooperazzjoni bejn l-UE u l-pajjiżi msieħba għat-tfassil ta’ miżuri għall-implimentazzjoni tal-pjanijiet ta’ azzjoni fil-livell nazzjonali għandha tittejjeb;

— is-soċjetà ċivili u l-imsieħba soċjali għandhom jiġu involuti fit-tfassil tal-pjanijiet ta’ azzjoni u fis-segwitu tal-implimentazzjoni tagħhom;

— fil-każ tal-kooperazzjoni fir-rigward tal-kwistjonijiet settorjali bbażati fuq ftehimiet ta’ sħubija u kooperazzjoni, id-dati tal-laqgħat tas-sottokumitati konġunti għandhom jiġu rrispettati u l-implimentazzjoni tal-konklużjonijiet tagħhom għandhha tkun is-suġġett ta’ segwitu li jinvolvi s-soċjetà ċivili;

— il-kundizzjonijiet għall-parteċipazzjoni fil-programmi tal-istituzzjonijiet u l-aġenziji Komunitarji għandhom jiġu ddefiniti b’mod ċar sabiex is-sħubijiet jiġu armonizzati skont il-leġiżlazzjoni Ewropea rilevanti;

— is-soċjetà ċivili għandha tiġi involuta fil-kwistjonijiet li ser jiġu diskussi fil-qafas tal-pjattaformi tematiċi; jeħtieġ li qabel kollox jiġu indirizzati t-temi bħall-gvernanza tajba, l-Istat tad-Dritt, il-prinċipji tal-ekonomija soċjali tas-suq u l-qafas regolatorju tagħha, id-djalogu soċjali u ċivili, il-migrazzjoni, il-ħarsien tad-drittijiet tal-proprjetà intellettwali, is-sigurtà tal-provista tal-enerġija, il-ġlieda kontra l-faqar, l-ostakli għall-iskambji kummerċjali, il-kooperazzjoni transkonfinali, il-ħarsien tal-ambjent, il-kuntatti interpersonali, eċċ.

1.5. Il-parteċipazzjoni tal-pajjiżi msieħba fis-Sħubija tal-Lvant għandha tiddependi mir-rieda u d-dispożizzjoni tagħhom li jaqsmu valuri komuni mal-UE, li jirrispettaw id-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, u li jiżviluppaw u jappoġġjaw id-djalogu soċjali u ċivili. Dan japplika b’mod partikolari għall-Belarus.

1.6. Is-Sħubija tal-Lvant m’għandhiex toħloq konflitti ġodda fl-Ewropa tal-Lvant, u bis-saħħa tagħha l-pajjiżi terzi għandhom ikunu jistgħu jipparteċipaw fl-oqsma ta’ interess komuni għall-UE u s-Sħubija tal-Lvant, li jinkludu b’mod partikolari s-sigurtà fil-qasam tal-enerġija, il-migrazzjoni, il-ħarsien tal-ambjent, eċċ. Ħafna mill-prijoritajiet tas-Sħubija tal-Lvant huma s-suġġett ta’ sħubija strateġika bejn l-UE u r-Russja. Il-KESE jipproponi li l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili tar-Russja, it-Turkija u ta’ pajjiżi oħra jiġu involuti fid-diskussjonijiet dwar il-kwistjonijiet ta’ interess komuni li jagħmlu parti mill-forum tas-soċjetà ċivili u l-pjattaformi tematiċi.

1.7. Sabiex jinkisbu l-objettivi tas-Sħubija tal-Lvant hemm bżonn li jiġu promossi l-mobbiltà u l-kuntatti interpersonali. Il-KESE jirrakkomanda li r-regolamenti dwar il-viża jsiru aktar flessibbli fir-rigward ta’ ċerti gruppi ta’ ċittadini ta’ pajjiżi msieħba, bil-għan li r-regolamenti dwar il-viża li jirrispettaw l-interessi taż-żewġ partijiet fil-qasam tas-sigurtà jitneħħew gradwalment.

1.8. Il-KESE huwa lest li jikkontribwixxi għall-implimentazzjoni tas-Sħubija tal-Lvant billi jappoġġja s-soċjetà ċivili fil-pajjiżi msieħba u joffri l-esperjenza li kiseb fil-ħolqien ta’ netwerks tas-soċjetà ċivili organizzata f’għadd sostanzjali ta’ pajjiżi u reġjuni, inklużi l-pajjiżi ġirien tal-Lvant. Il-KESE jitlob lill-Kummissjoni Ewropea u lill-Kunsill jagħtuh rwol ċentrali fit-twaqqif ta’ forum tas-soċjetà ċivili tas-Sħubija tal-Lvant. Dan il-forum għandu jsir netwerk flessibbli u miftuħ tas-soċjetà ċivili tal-UE u tal-pajjiżi tas-Sħubija tal-Lvant, u għandu jiltaqa’ darba fis-sena u jmexxi l-attivitajiet tiegħu permezz ta’ gruppi ta’ ħidma u ta’ timijiet li jindirizzaw suġġetti konkreti bil-għan li jressqu proposti dwar il-programmi u l-proġetti għat-twettiq tal-objettivi tas-Sħubija tal-Lvant. Finanzjament xieraq għandu jħeġġeġ is-soċjetà ċivili tipparteċipa bis-sħiħ u b’mod effikaċi f’dan il-forum.

1.9. Fil-livell bilaterali, il-KESE ser jappoġġja l-ħolqien ta’ strutturi fil-pajjiżi msieħba li jippermetttu lill-imsieħba soċjali u organizzazzjonijiet oħra tas-soċjetà ċivili jipparteċipaw fil-proċess konsultattiv matul l-implimentazzjoni tal-programmi bilaterali bejn l-UE u l-pajjiżi msieħba, kif ukoll matul it-tfassil ta’ pjanijiet nazzjonali ta’ implimentazzjoni, it-tħaddim tagħhom u s-segwitu tar-riżultati miksuba.

1.10. Sabiex is-soċjetà ċivili tkun tista’ taqdi l-kompiti tagħha bis-sħiħ, il-KESE jitlob lill-Kummissjoni Ewropea tiżgura li l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili jiġu involuti fil-Programm Komprensiv għat-Tisħiħ tal-Istituzzjonijiet u fil-programmi ta’ sħubija ffinanzjati mil-linji baġitarji adegwati tal-Istrument Ewropew tal-Viċinat u s-Sħubija (ENPI).

1.11. Il-KESE huwa lest li jipparteċipa, flimkien mal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili tal-pajjiżi msieħba, f’kull waħda mill-erba’ pjattaformi tematiċi peress li dawn jindirizzaw kwistjonijiet li l-Kumitat huwa involut fihom bis-sħiħ u li dwarhom ħejja bosta opinjonijiet u ressaq għadd ta’ rakkomandazzjonijiet.

2. Introduzzjoni u kontenut tal-proposta li tinħoloq Sħubija tal-Lvant

2.1. Il-Kumitat jilqa’ t-talba tal-Presidenza Ċeka biex ifassal opinjoni esploratorja li tanalizza l-potenzjal u l-modi kif is-soċjetà ċivili tista’ tipparteċipa fis-Sħubija tal-Lvant u li tkun ibbażata fuq il-proposta mressqa fil-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni Ewropea tat-3 ta’ Diċembru 2008 (1).

2.2. Il-Politika Ewropea tal-Viċinat, li daħlet fis-seħħ wara t-tkabbir tal-UE fl-2004, wasslet għat-tisħiħ tar-relazzjonijiet bilaterali tal-UE mal-pajjiżi ġirien tal-Lvant (2), u għal sensiela ta’ suċċessi fit-tisħiħ tar-rabtiet ta’ bejniethom. Madankollu, ma tatx il-frott li kien mistenni, l-iktar mill-pajjiżi li għandhom ambizzjonijiet akbar fir-rigward tal-UE.

2.3. Il-Polonja u l-Iżvezja ħadu l-inizjattiva u waqt il-Kunsill tas-26 ta’ Mejju 2008 dwar l-Affarijiet Ġenerali u r-Relazzjonijiet Esterni, ressqu proposta għall-ħolqien ta’ Sħubija tal-Lvant li tkun ta’ kwalità aqwa mill-PEV. Il-Presidenza Ċeka appoġġjat il-proposta u għamlitha waħda mill-prijoritajiet tagħha.

2.4. Fit-3 ta’ Diċembru 2008, il-Kummissjoni Ewropea ppubblikat Komunikazzjoni dwar is-Sħubija tal-Lvant. Wara li tiġi adottata mill-Kunsill matul is-summit ta’ Marzu (3), is-Sħubija tal-Lvant ser titnieda fis-7 ta’ Mejju 2009 fi Praga, matul summit bil-parteċipazzjoni tal-imsieħba tas-Sħubija tal-Lvant.

2.5. L-għan tas-Sħubija tal-Lvant huwa li tappoġġja iktar lill-pajjiżi msieħba fl-isforzi tagħhom biex jersqu iktar qrib tal-Unjoni u li tipprovdilhom l-għajnuna kollha meħtieġa għall-implimentazzjoni tar-riformi b’rabta mad-demokrazija u l-ekonomija tas-suq, għall-applikazzjoni tal-prinċipji tal-Istat tad-Dritt, il-gvernanza tajba, ir-rispett tad-drittijiet tal-bniedem, ir-rispett u l-ħarsien tal-minoritajiet u l-implimentazzjoni tal-prinċipji tal-ekonomija tas-suq u l-iżvilupp sostenibbli.

2.6. Is-Sħubija tal-Lvant ser tiġi implimentata l-aktar fil-livell bilaterali bil-għan li jintlaħqu ftehimiet ta’ assoċjazzjoni (4), sakemm l-imsieħba jkunu għamlu progress fir-rigward tad-demokrazija, ir-rispett tal-Istat tad-Dritt u d-drittijiet tal-bniedem (5). Il-ftehimiet ta’ assoċjazzjoni ser jinkludu l-ħolqien ta’ żona ta’ kummerċ ħieles komprensiva.

2.7. Il-livell multilaterali jipprevedi l-ħolqien ta’ erba’ pjattaformi dwar it-temi li ġejjin: 1) id-demokrazija, il-gvernanza tajba u l-istabbiltà; 2) l-integrazzjoni u l-konverġenza ekonomika mal-politiki tal-UE; 3) is-sigurtà fil-qasam tal-enerġija; u 4) il-kuntatti interpersonali. Il-qafas multilaterali ser isaħħaħ ir-rabtiet bejn il-pajjiżi msieħba bil-għan li fil-futur tinħoloq komunità ekonomika tal-viċinat. Riżultati konkreti fil-qasam tal-kooperazzjoni multilaterali jistgħu jinkisbu permezz ta’ inizjattivi emblematiċi (6). Dawn l-inizjattivi jistgħu jiġu ffinanzjati mill-istituzzjonijiet finanzjarji internazzjonali, mis-settur privat u minn donaturi differenti.

2.8. Il-Kapijiet ta’ Stat u ta’ Gvern tal-UE u tal-pajjiżi tas-Sħubija tal-Lvant ser jiltaqgħu darba kull sentejn, il-Ministri tal-Affarijiet Barranin ser jiltaqgħu kull sena, filwaqt li l-laqgħat tal-uffiċjali għolja ser isiru skont il-pjattaforma u dawk tal-esperti fi ħdan gruppi ta’ ħidma kull sitt xhur.

2.9. Il-Kummissjoni Ewropea u l-Kunsill qed jorbtu fuq il-parteċipazzjoni tas-soċjetà ċivili għall-ksib tal-objettivi tas-Sħubija tal-Lvant u jipproponu li jitwaqqaf forum tas-soċjetà ċivili inkarigat mid-djalogu mal-awtoritajiet pubbliċi. Il-Kummissjoni stiednet lill-Kumitat tar-Reġjuni u l-KESE jipparteċipaw fil-ħidma mwettqa fil-qafas tal-pjattaformi tematiċi ddedikati għad-demokrazija, l-gvernanza tajba, l-istabbiltà u l-kuntatti interpersonali.

2.10. Il-finanzjament tas-Sħubija tal-Lvant ser jiżdied minn EUR 450 miljun fil-baġit tal-2008 għal EUR 600 miljun fl-2013. Dan jitlob fondi addizzjonali li għandhom jiġu provduti mir-riżerva tal-baġit tal-Istrument Ewropew tal-Viċinat u s-Sħubija.

3. Kif is-Sħubija tal-Lvant tista’ tkun għodda għat-titjib tal-implimentazzjoni tal-Politika Ewropea tal-Viċinat

3.1. Il-KESE jqis is-Sħubija tal-Lvant bħala l-qafas strateġiku l-ġdid tad-dimensjoni tal-Lvant tal-PEV u bħala turija ta’ solidarjetà mal-popolazzjoni tal-Ewropa tal-Lvant. Din is-Sħubija għandha tkun ibbażata fuq valuri komuni, l-appoġġ tad-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, il-gvernanza tajba u l-ħolqien ta’ soċjetà demokratika li tinkludi s-soċjetà ċivili. Ir-rieda politika tal-gvernijiet tal-pajjiżi msieħba li jidħlu fi djalogu mas-soċjetà ċivili u jappoġġjaw id-djalogu bejn l-imsieħba soċjali għandha tkun waħda mill-indikaturi għat-tnedija ta’ strumenti u programmi ta’ kooperazzjoni fl-qafas tas-Sħubija tal-Lvant.

3.2. Il-kriżi finanzjarja u ekonomika dinjija li qed tmur għall-agħar qed tipperikola l-iżvilupp ekonomiku u l-istabbiltà tal-ġirien tal-Lvant tal-UE. Il-KESE jemmen li l-programm ta’ kooperazzjoni tas-Sħubija tal-Lvant u l-mezzi finanzjarji allokati fil-kuntest tal-Istrument Ewropew tal-Viċinat u s-Sħubija għandhom l-għan li jappoġġjaw ir-riformi strutturali fil-perijodu fit-tul u fl-istess ħin jgħinu lill-gvernijiet tal-pajjiżi msieħba jistabbilizzaw is-sitwazzjoni ekonomika u soċjali u jeqirdu r-riperkussjonijiet negattivi tal-kriżi fuq l-aktar gruppi vulnerabbli tas-soċjetà.

3.3. L-għan tas-Sħubija tal-Lvant huwa li tgħin lill-pajjiżi tal-Ewropa tal-Lvant jimmodernizzaw ruħhom b’konformità mal-istandards tal-UE mingħajr ma toffri prospettiva diretta ta’ sħubija fl-UE. Dan m’għandux idgħajjef l-ambizzjonijiet tal-pajjiżi fir-rigward tar-relazzjonijiet futuri tagħhom mal-UE. Sabiex il-pajjiżi msieħba jkunu aktar motivati biex jimplimentaw ir-riformi u l-istandards tal-UE b’mod aktar attiv, il-KESE jirrakkomanda li jingħataw il-possibbiltà li jiksbu status privileġġat ladarba jkunu implimentaw l-acquis communautaire fis-setturi speċifiċi u mifthiema. B’hekk, bħal fil-każ tal-pajjiżi taż-Żona Ekonomika Ewropea (7), ikunu jistgħu jiġu integrati fis-suq uniku, jipparteċipaw fi programmi tal-istituzzjonijiet u l-aġenziji Komunitarji u jieħdu sehem, fil-każ tal-esperti, fit-tfassil ta’ leġiżlazzjonijiet Komunitarji ġodda mingħajr ma jkollhom id-dritt li jivvotaw.

3.4. Is-Sħubija tal-Lvant għandha titqies bħala strument li bis-saħħa tiegħu l-UE tkun tista’ tgħin lill-Azerbajġan, u fil-perijodu aktar fit-tul lill-Belarus, biex jissodisfaw il-kundizzjonijiet għas-sħubija fid-WTO. Il-fatt li l-pajjiżi l-oħra tas-Sħubija tal-Lvant huma diġà membri tad-WTO joħloq qafas adegwat għat-tnedija ta’ djalogu multilaterali li jiffoka mhux biss fuq il-liberalizzazzjoni tal-iskambji bilaterali bejn l-UE u l-pajjiżi msieħba iżda wkoll fuq il-liberalizzazzjoni reġjonali tal-kummerċ bejn il-pajjiżi tas-Sħubija tal-Lvant. Sa mit-tnedija ta’ din is-Sħubija, il-prijorità tal-UE għandha tkun it-twaqqif ta’ komunità ekonomika tal-viċinat, imsejsa fuq il-mudell taż-Żona Ekonomika Ewropea (8).

Il-KESE jirrakkomanda li l-implimentazzjoni tal-politika tas-Sħubija tal-Lvant tissejjes fuq l-esperjenza miksuba mill-implimentazzjoni tal-PEV mill-2004 sal-2008 (9). Din l-esperjenza tista’ titqassar kif ġej:

3.5.1. Is-soċjetà ċivili għandha tiġi kkonsultata matul in-negozjati futuri dwar il-ftehimiet ta’ assoċjazzjoni bejn l-UE u l-pajjiżi msieħba, u b’mod partikolari dwar ir-rwol tas-soċjetà ċivili u l-ħolqien, fil-kuntest ta’ dawn il-ftehimiet, ta’ kumitati konsultattivi konġunti magħmula minn rappreżentanti tas-soċjetà ċivili tal-pajjiżi msieħba u tal-Istati Membri tal-UE.

3.5.2. Jeħtieġ li l-gvernijiet tal-pajjiżi msieħba jippjanaw u jimplimentaw il-prijoritajiet tal-pjanijiet ta’ azzjoni nazzjonali b’kooperazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea u l-partijiet interessati l-oħra (l-atturi politiċi, l-imsieħba soċjali, is-soċjetà ċivili, l-awtoritajiet lokali u reġjonali) sabiex l-implimentazzjoni ta’ dawn il-pjanijiet tiġi appoġġjata kemm jista’ jkun. Il-pjanijiet ta’ azzjoni għandhom jinkludu dispożizzjonijiet biex is-soċjetà ċivili tipparteċipa b’mod aktar effettiv fil-proċess konsultattiv, u li jiggarantixxu li d-dokumenti Ewropej jiġu tradotti fil-lingwi nazzjonali.

3.5.3. L-għan tas-sottokumitati konġunti, responsabbli għall-kooperazzjoni dwar kwistjonijiet settorjali, imwaqqfa permezz tal-ftehimiet ta’ sħubija u kooperazzjoni, huwa li jxerrdu l-informazzjoni u jirċievu feedback fi ħdan il-PEV. Dan ir-rwol mhux qed jinqeda bis-sħiħ minħabba l-fatt li dawn is-sottokumitati rari jiltaqgħu, jew ma jiltaqgħux b’mod regolari. Jeħtieġ li l-laqgħat ta’ dawn is-sottokumitati u l-monitoraġġ ta’ dawn il-laqgħat isiru vinkolanti. Ir-rappreżentanti tal-pjattaformi istituzzjonali li għandhom jitwaqqfu fil-qafas tas-Sħubija tal-Lvant (kooperazzjoni parlamentari, EuroNest, forum tas-soċjetà ċivil, assemblea lokali u reġjonali) għandhom jiġu mistiedna jsegwu l-ħidma tas-sottokumitati u l-attivitajiet tal-korpi nazzjonali b’rabta mal-implimentazzjoni tal-prijoritajiet stabbiliti fil-pjanijiet ta’ azzjoni. L-evalwazzjoni tar-riżultati miksuba għandha tkun ibbażata fuq kriterji ta’ referenza ċari, stabbiliti b’mod konġunt, trasparenti u li jistgħu jitkejlu, u s-soċjetà ċivili għandha tingħata l-opportunità li tipparteċipa fid-definizzjoni ta’ dawn il-kriterji u ssegwi l-applikazzjoni tagħhom.

3.5.4. L-inizjattiva tas-Sħubija tal-Lvant għandha tinkludi definizzjoni aktar espliċita tal-istrumenti settorjali. Il-kriterji għall-parteċipazzjoni tal-pajjiżi msieħba fi programm settorjali jew aġenzija speċifika għandhom jiġu ddefiniti b’mod preċiż sabiex il-pajjiżi kkonċernati jkunu jafu liema kundizzjonijiet għandhom jissodisfaw biex jipparteċipaw fil-programmi u l-aġenziji tal-Komunità.

3.5.5. Il-pjattaformi tematiċi għandhom jippermettu l-iskambju regolari tal-prattiki tajba bejn l-UE, l-Istati Membri u l-pajjiżi msieħba u għandhom jidentifikaw proġetti multilaterali konġunti fl-oqsma rilevanti. In-negozjati fi ħdan il-pjattaformi jistgħu jindirizzaw kwistjonijiet bħal pereżempju:

— il-prinċipji tal-Istat tad-Dritt,

— il-prinċipji tal-ekonomija soċjali tas-suq u l-qafas regolatorju tagħha,

— il-gvernanza tajba,

— il-ġlieda kontra l-korruzzjon u l-ekonomija sewda,

— il-problemi soċjali, inkluża l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel,

— il-migrazzjoni u r-relazzjonijiet interpersonali,

— il-promozzjoni tad-djalogu soċjali u ċivili,

— it-tneħħija tal-ostakli għall-kummerċ,

— il-ħarsien tad-drittijiet tal-proprejtà intellettwali,

— il-ġlieda kontra l-faqar,

— is-sigurtà u l-effiċjenza fil-qasam tal-enerġija,

— ir-rispett tal-istandards fil-qasam tas-sigurtà tal-ikel,

— il-ħarsien kontra l-importazzjoni ta’ prodotti perikolużi minn pajjiżi terzi,

— il-ħarsien tal-ambjent, is-saħħa pubblika, il-pjanti u l-annimali,

— il-kooperazzjoni transkonfinali eċċ.

L-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili rrappeżentati fi ħdan il-forum tas-soċjetà ċivili għandhom jiġu involuti fl-għażla ta’ dawn it-temi u l-analiżi tagħhom. L-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili għandhom jibbenefikaw minn finanzjament adegwat biex ikunu jistgħu jaqdu dan ir-rwol.

3.6. Il-KESE jemmen li l-parteċipazzjoni tal-pajjiżi msieħba fil-programm ta’ kooperazzjoni fil-qafas tas-Sħubija tal-Lvant għandha tiddependi mill-adozzjoni u r-rikonoxximent sħiħ tal-valuri komuni bħad-drittjiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali, il-gvernanza tajba u djalogu mas-soċjetà ċivili independenti u l-imsieħba soċjali. Il-KESE jfakkar li dan japplika b’mod partikolari għall-Belarus u l-parteċipazzjoni tagħha fis-Sħubija tal-Lvant.

3.7. Fil-fehma tal-KESE, huwa essenzjali li s-Sħubija tal-Lvant ma toħloqx diverġenzi ġodda fl-Ewropa tal-Lvant. Bis-saħħa tagħha r-rappreżentanti tal-pajjiżi terzi għandhom ikunu jistgħu jipparteċipaw fl-oqsma ta’ interess komuni. Ħafna mill-prijoritajiet tas-Sħubija tal-Lvant huma koperti minn sħubija strateġika bejn l-UE u r-Russja. B’mod partikolari, nistgħu nsemmu d-djalogu dwar is-sigurtà fil-qasam tal-enerġija, il-problemi tal-migrazzjoni, l-ambjent u kwistjonijiet reġjonali jew dinjija l-oħra, li ma jistax jagħti riżultati konkreti jekk ir-Russja, it-Turkija u r-rappreżentati tal-pajjiżi tal-Ażja ċentrali ma jkunux involuti. Il-KESE jissuġġerixxi li r-rappreżentanti tas-soċjetà ċivili ta’ dawn il-pajjiżi terzi jiġu involuti fin-negozjati dwar dawn il-kwistjonijiet fi ħdan il-forum tas-soċjetà ċivili, u saħansitra fi pjattaformi oħra.

3.8. Is-Sħubija tal-Lvant tikkomplementa s-Sinerġija tal-Baħar l-Iswed. Dawn iż-żewġ inizjattivi għandhom objettivi differenti u ma jużawx l-istess strumenti, iżda għandhom ċerti oqsma ta’ azzjoni essenzjali komuni. Għaldaqstant huwa indispensabbli li tissaħħaħ il-koordinazzjoni tal-approċċi adottati fil-qafas ta’ dawn iż-żewġ inizjattivi sabiex ma jkunx hemm duplikazzjoni inutli ta’ ċerti attivitajiet.

3.9. Sabiex jinkisbu l-objettivi tas-Sħubija tal-Lvant hemm bżonn li jiġu promossi l-mobbiltà u l-kuntatti interpersonali. Il-mobbiltà hija element importanti ħafna tar-relazzjonijiet bilaterali u dawk multilaterali. Sabiex niksbu l-objettiv aħħari tal-eżenzjoni mill-bżonn ta’ viża għal dawn il-pajjiżi, jeħtieġ li naħdmu biex innaqqsu gradwalment r-rekwiżiti ta’ viża għall-istudenti, in-negozjanti, il-persuni li jivvjaġġaw regolarment fl-Istati Membri tal-UE u l-familjari tagħhom, u biex inaqqsu l-miżati għall-viża. Għaldaqstant, jeħtieġ li jintlaħqu konklużjonijiet għall-ftehimiet meħtieġa mal-pajjiżi msieħba.

3.10. Il-KESE jipproponi li jsir djalogu mal-pajjiżi msieħba, l-Istati Membri, l-imsieħba soċjali u s-soċjetà ċivili organizzata dwar kwistjonijiet marbuta mas-suq tax-xogħol, inkluż l-iżvilupp u l-mobbiltà tal-ħaddiema kif ukoll dwar l-adozzjoni ta’ miżuri konġunti għall-ġlieda kontra l-impjieg mhux iddikjarat u l-ksur tal-konvenzjonijiet importanti tal-ILO.

4. Il-karatteristiċi tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fil-pajjiżi tas-Sħubija tal-Lvant

4.1. Il-kuntest storiku, politiku u soċjoekonomiku tas-sitt pajjiżi tas-Sħubija tal-Lvant ivarja, iżda s-soċjetajiet ċivili tagħhom huma simili minħabba l-istorja komuni tagħhom fi żmien l-Unjoni Sovjetika meta l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili kienu sempliċement estensjoni tal-partit komunista li kien jiggverna.

4.2. Il-waqgħa tal-Unjoni Sovjetika tat lil dawn il-pajjiżi l-possibbiltà li jsiru indipendenti iżda fl-istess ħin wasslet għall-kollass tal-ekonomija tagħhom. Ir-riformi ekonomiċi li saru bil-għan li l-ekonomiji ċentrali jsiru ekonomiji tas-suq ġew implimentati bil-mod u b’nuqqas ta’ uniformità. Barra minn hekk, is-sitwazzjoni kkumplikat ruħha minħabba n-nuqqas ta’ stabbiltà politika u l-ġlieda għall-poter. F’tal-anqas erba’ pajjiżi (il-Moldova, l-Armenja, l-Azerbajġan u l-Ġeorġja) is-sitwazzjoni marret għall-agħar minħabba konflitti armati mal-pajjiżi ġirien jew mar-reġjuni seċessjonisti.

4.3. Minkejja t-tkabbir ekonomiku fl-aħħar tas-snin disgħin u wara s-sena 2000, is-sitwazzjoni f’dawn il-pajjiżi għadha waħda instabbli ħafna u hija aggravata mill-impatt negattiv tal-kriżi ekonomika attwali. Jeżistu differenzi soċjali kbar; parti kbira tal-popolazzjoni taqla’ l-għajxien tagħha mill-ekonomija sewda jew emigrat biex issib xogħol barra mill-pajjiż. L-ostakli ewlenin għall-modernizzazzjoni u l-iżvilupp jippersistu: il-burokrazija, ir-regolamentazzjoni eċċessiva u l-korruzzjoni li hija assoċjata magħhom.

4.4. Tul dawn l-aħħar snin l-ambitu ta’ azzjoni tas-soċjetà ċivili nfetaħ gradwalment fil-pajjiżi msieħba kollha; wieħed jista’ jinnota titjib żgħir fil-Belarus, b’riżultat ta’ pressjoni min-naħa tal-UE u tal-komunità internazzjonali. Il-Politika Ewropea tal-Viċinat u l-istrumenti tagħha kif ukoll l-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol (ILO) qegħdin jgħinu sabiex gradwalment jitnieda djalogu soċjali u jiġi istituzzjonalizzat fil-pajjiżi msieħba. Għad hemm ħafna xi jsir biex jiġu rrispettati l-istandards Komunitarji dwar l-imparzjalità tas-sistema legali, it-tqassim tal-poter u r-responsabbiltajiet bejn l-awtoritajiet ċentrali u dawk lokali u reġjonali, l-interpretazzjoni korretta u r-rispett tad-drittijiet u l-libertajiet ċivili, u l-indipendenza tal-mezzi tax-xandir. Il-gvernijiet ma jaċċettawx faċilment il-pluraliżmu soċjali, l-indipendenza tal-imsieħba soċjali u tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili u d-dritt tagħhom għal djalogu soċjali u ċivili mmirat lejn tisħiħ tas-soċjetà b’mod ġenerali.

4.5. Il-KESE ilu ħames snin janalizza l-istat tas-soċjetà ċivili fil-pajjiżi msieħba kollha, b’mod partikolari fir-rigward tal-libertà ta’ assoċjazzjoni, il-liġijiet u l-proċeduri dwar ir-reġistrazzjoni u t-taxxa, il-liberta’ tal-espressjoni u l-funzjonament tal-konsultazzjonijiet tripartiti; u ħejja għadd ta’ opinjonijiet b’sensiela ta’ rakkomandazzjonijiet dwar dan is-suġġett (10).

4.6. Il-parteċipanti tal-konferenza dwar id-djalogu soċjali u ċivili fis-Sinerġija tal-Baħar l-Iswed u s-Sħubija tal-Lvant, organizzata b’mod konġunt mill-KESE u l-ILO fit-2 u t-3 ta’ Marzu 2009, ikkonfermaw li tnieda djalogu uffiċjali tripartit fil-pajjiżi msieħba kollha iżda dan għadu mhux qed jiġi implimentat b’mod effettiv. Barra minn hekk, hemm diffikutaljiet fit-tnedija ta’ djalogu soċjali fil-livell reġjonali u settorjali. Il-parteċipanti kollha saħqu li jeħtieġ li s-soċjetà ċivili tiġi involuta b’mod effettiv f’dawn iż-żewġ inizjattivi reġjonali.

4.7. Il-qagħda tad-diversi gruppi tas-soċjetà ċivili

4.7.1. L-organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem

Fil-pajjiżi msieħba kollha hemm atturi tradizzjonali li jirrappreżentaw lill-intraprendituri u jipprovdulhom is-servizzi meħtieġa, bħall-kmamar tal-kummerċ jew l-assoċjazzjonijiet tal-intrapriżi. Ir-riformi li qed isiru bħalissa u l-fatt li min iħaddem għandu jimplimenta sħubijiet fil-qafas tad-djalogu soċjali wasslu għall-ħolqien ta’ organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem li jiġbru fihom l-intrapriżi l-kbar u t-trejdjunjins. Dawn l-organizzazzjonijiet għadhom iħabbtu wiċċhom ma’ ħafna diffikultajiet, u numru sostanzjali minnhom mhumiex rappreżentattivi biżżejjed, jikkompetu ma’ xulxin u mhumiex magħquda. F’ċerti pajjiżi, u b’mod partikolari fejn is-settur pubbliku għadu jiddomina l-ekonomija, (il-Belarus, il-Moldova u l-Azerbajġan) dawn l-organizzazzjonijiet għadhom marbuta mill-qrib mal-gvern u għaldaqstant ma jistgħux jikkritikaw jew jopponu l-politika governattiva b’mod indipendenti. Dan jillimita ħafna l-interess u d-disponibbiltà tagħhom biex jipparteċipaw fid-djalogu soċjali.

4.7.2. It-trejdjunjins

4.7.2.1. F’ħafna mill-pajjiżi msieħba, it-trejdjunjins tradizzjonali tat-tip Sovjetiku rriformaw ruħhom u adottaw il-prinċipji tad-demokrazija, l-indipendenza u l-libertà li qed jiġġieldu għalihom it-trejdunjins Ewropew u internazzjonali. Twaqqfu trejdjunjins ġodda fil-Belraus u l-Ukraina. Madankollu, l-indipendenza tal-organizzazzjonijeit tal-ħaddiema għad baqgħalha biex tiġi rrispettata, kif jikkonferma l-indħil mill-gvern f’ċerti pajjiżi – is-suġġett ta’ għadd ta’ ilmenti mressqa quddiem l-ILO dwar il-ksur tad-drittijiet tat-trejdjunjins.

4.7.2.2. Għalkemm il-konvenzjonijiet ewlenin tal-ILO ġew irratifikati mill-pajjiżi msieħba kollha, il-konvenzjonijiet dwar id-dritt għal negozjar kollettiv u l-libertà ta’ assoċjazzjoni nkisru, kif juru d-diffikultajiet fir-reġistrazzjoni u r-restrizzjonijiet marbuta mad-dritt ta’ strajk. Id-drittijiet fundamentali fl-intrapriżi qed jiġu abbużati u ċerti uffiċjali tat-trejdjunjins qed jitkeċċew.

4.7.2.3. Madankollu, sar progress ġenerali u t-trejdjunjins bdew jaqdu rwol pożittiv fit-tisħiħ tal-proċess demokratiku fil-pajjiżi msieħba.

4.7.3. L-organizzazzjonijiet mhux governattivi.

4.7.3.1. L-għadd ta’ organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili żdied b’mod konsiderevoli fil-pajjiżi msieħba kollha. L-attivitajiet ta’ dawn l-organizzazzjonijiet jindirizzaw b’mod partikolari l-integrazzjoni Ewropea, kwistjonijiet soċjali bħall-migrazzjoni, l-edukazzjoni, is-saħħa, l-ekonomija soċjali, il-ġlieda kontra l-faqar, il-ħarsien tal-ambjent, id-drittijiet tal-bniedem, il-ġlieda kontra l-korruzzjoni, il-ħarsien tad-drittijiet tal-konsumatur u r-rappreżentazzjoni tal-interessi tal-bdiewa u tan-nies tas-sengħa. Dawn l-organizzazzjonijiet jagħmlu parti min-netwerks Ewropej u internazzjonali u qdew rwol attiv fil-ħarsien tal-valuri demokratiċi matul ir-revoluzzjonijiet fl-Ukraina u l-Ġeorġja.

4.7.3.2. Fil-pajjiżi msieħba kollha, l-organizzazzjonijiet mhux governattivi jiffaċċjaw sensiela ta’ problemi minħabba n-nuqqas ta’ fiduċja tal-gvernijiet fis-soċjetà ċivili, b’mod partikolari meta dawn ma jkunux jistgħu jikkontrollaw l-NGOs u għalhekk jippruvaw jillimitaw l-indipendenza tagħhom permezz ta’ miżuri leġiżlattivi. Minħabba nuqqas ta’ finanzjament, l-NGOs indipendenti jkollhom ifittxu għajnuna barra minn pajjiżhom u talli jagħmlu dan jiġu kkritikati li jkunu qed jippromovu l-interessi barranin minflok dawk nazzjonali. Ħafna pajjiżi msieħba għandhom NGOs li huma qrib il-gvern u li huma involuti f’diversi fora ta’ djalogu ċivili.

4.7.3.3. Madankollu, is-sitwazzjoni u r-rikonoxximent tal-bżonn li jkun hemm djalogu ċivili qed jitjiebu gradwalment, b’mod partikolari bis-saħħa tal-iskambji ta’ informazzjoni u ta’ esperjenzi u l-ħolqien ta’ diversi netwerks tas-soċjetà ċivili. L-Ukraina għamlet progress konsiderevoli fir-rigward tad-djalogu bejn il-gvern u l-NGOs, li jappoġġjaw b’mod attiv l-integrazzjoni Ewropea.

5. Ir-rwol tal-KESE fis-Sħubija tal-Lvant

5.1. Il-KESE jixtieq ikompli jaqdi r-rwol tiegħu biex itejjeb is-sitwazzjoni, il-kapaċitajiet u l-iżvilupp ta’ netwerks reġjonali u nazzjonali tas-soċjetà ċivili organizzata fil-pajjiżi msieħba sabiex ikunu jistgħu jipparteċipaw b’mod effettiv kemm jista’ jkun fil-programmi u l-istrumenti bilaterali u multilaterali u b’hekk jikkontribwixxu għall-ksib tal-objettivi tas-Sħubija tal-Lvant.

5.2. F’dawn l-aħħar snin, il-KESE kiseb esperjenza siewja dwar il-ħolqien ta’ netwerks tas-soċjetà ċivili fil-livelli reġjonali u nazzjonali, pereżempju fil-livell tal-Euromed, il-pajjiżi tal-AKP, il-Karibew, l-Amerika Ċentrali, fi ħdan il-Mercosur, iċ-Ċina, l-Indja u l-Brażil. Barra minn hekk, il-Kumitat huwa wkoll l-imsieħeb Ewropew fil-kumitati konsultattivi konġunti li nħolqu permezz tal-ftehimiet ta’ assoċjazzjoni mat-Turkija, il-Kroazja u fil-futur ma’ dik li kienet ir-Repubblika Jugoslava tal-Maċedonja. L-attivitajiet tal-KESE għenu biex tissaħħaħ is-soċjetà ċivili fir-reġjuni u l-pajjiżi kkonċernati.

5.3. Il-KESE ddeċieda wkoll li jaqdi rwol simili fir-relazzjonijiet mal-pajjiżi tal-Ewropa tal-Lvant u tal-Kawkasu tan-Nofsinhar. Fl-2004, il-KESE waqqaf grupp dwar il-ġirien tal-Lvant, wettaq analiżi komprensiva dwar l-istatus u l-attivitajiet tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fil-pajjiżi msieħba u stabbilixxa kuntatti diretti magħhom. Il-Kumitat organizza bosta avvenimenti, bħall-konferenza dwar id-djalogu soċjali u ċivili fi ħdan is-Sinerġija għall-Baħar l-Iswed u s-Sħubija tal-Lvant.

5.4. Il-KESE jistieden lill-Kummissjoni Ewropea u l-Kunsill jagħtuh rwol ċentrali biex jiggarantixxi l-parteċipazzjoni attiva tas-soċjetà ċivili fl-istruttura istituzzjonali tas-Sħubija tal-Lvant. Fid-dawl tal-ħolqien tal-forum tas-soċjetà ċivili ta’ din is-Sħubija, wieħed jista’ japprofitta mill-esperjenza u l-għarfien tal-KESE f’dan il-qasam u juża l-kuntatti tiegħu mas-soċjetà ċivili, l-imsieħba soċjali u n-netwerks nazzjonali u reġjonali tagħhom fil-pajjiżi msieħba u fl-UE. Il-forum tas-soċjetà ċivili tas-Sħubija tal-Lvant għandu jitwaqqaf immedjatament wara l-preżentazzjoni uffiċjali ta’ din l-inizjattia, matul it-tieni nofs tal-2009.

5.5. Il-forum tas-soċjetà ċivili tas-Sħubija tal-Lvant għandu jkun ta’ natura operattiva u flessibbli; dan il-forum għandu jiġbor fih organizzazzjonijiet rappreżentattivi, demokratiċi u indipendenti tas-soċjetà ċivili tal-UE u tal-pajjiżi msieħba li jirrappreżentaw lil min iħaddem, lill-ħaddiema u lil NGOs oħra li huma ta’ valur miżjud għall-implimentazzjoni ta’ din l-inizjattiva. Il-forum tas-soċjetà ċivili jista’ jiġi organizzat tal-anqas darba fis-sena u jalterna bejn l-UE u wieħed mill-pajjiżi msieħba. Dan il-forum jista’ joħloq gruppi ta’ ħidma u timijiet li jindirizzaw kwistjonijiet problematiċi u kumplessi (ara punt 3.5.5) fir-raba’ livell operattiv tas-Sħubija tal-Lvant billi jiġu stabbiliti panels speċifiċi u jressqu proposti u rakkomandazzjonijiet lir-rappreżentanti tal-UE u lill-gvernijiet tal-pajjiżi msieħba. L-organizzazzjoni u l-amministrazzjoni jkunu taħt ir-responsabbiltà tas-segretarjat fi ħdan il-KESE u jiġu ffinanzjati mil-linji baġitarji rilevanti tal-ENPI.

5.6. Il-KESE ser ikompli jappoġġja l-ħolqien ta’ strutturi li jiġbru fihom l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, inklużi l-imsieħba soċjali, fil-pajjiżi msieħba sabiex jiġi żgurat l-involviment attiv tagħhom fil-proċess konsultattiv matul it-tfassil ta’ prijoritajiet komuni tal-pjanijiet ta’ azzjoni tal-ENPI, id-definizzjoni tal-miżuri indispensabbli fil-livell nazzjonali, il-monitoraġġ, il-feedback u l-evalwazzjoni segwenti tal-progress miksub. Il-forum tas-soċjetà ċivili jista’ jkun il-pjattaforma adegwata għall-iskambju tal-aħjar prattiki dwar ir-rwol tas-soċjetà ċivili fil-proċess tat-teħid ta’ deċiżjonijiet nazzjonali u fl-iżvilupp tad-djalogu soċjali.

5.7. Ladarba l-kumitati konsultattivi konġunti tas-soċjetà ċivili tal-UE u tal-pajjiżi kkonċernati jkunu ġew stabbiliti fuq il-bażi tal-ftehimiet ta’ assoċjazzjoni, jkunu jistgħu jiġu involuti wkoll f’dan il-proċess.

5.8. Sabiex l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili jkunu jistgħu jwettqu l-kompiti diffiċli msemmija, jeħtieġ li jirċievu l-appoġġ u l-għajnuna meħtieġa. Barra minn hekk, il-KESE jistieden lill-Kummissjoni biex tinkludi l-amministrazzjonijiet pubbliċi u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fit-twaqqif tal-Programm Komprensiv għat-Tisħiħ tal-Istituzzjonijiet peress li dawn jistgħu jibbenefikaw mill-esperjenza fil-qasam tal-programmi ta’ sħubija tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fl-Istati Membri tal-UE.

5.9. Il-Kummissjoni Ewropea stiednet lill-KESE jipparteċipa fil-pjattaformi tematiċi dwar id-demokrazija, il-gvernanza tajba u l-istabbiltà u l-kuntatti interpersonali. Il-KESE huwa konvint li għandu l-kapaċitajiet u l-esperjenza meħtieġa biex jiġi mistieden jipparteċipa wkoll fiż-żewġ pjattaformi l-oħra dwar l-integrazzjoni ekonomika u s-sigurtà fil-qasam tal-enerġija. Il-KESE jirrakkomanda li s-soċjetà ċivili tal-pajjiżi msieħba u l-forum tas-soċjetà ċivili jiġu involuti wkoll f’dawn il-pjattaformi.

Brussell, it-13 ta’ Mejju 2009. Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew Mario SEPI

(1) Komunikazzjoni mill-Kummissjoni lill-Kunsill u lill-Parlament Ewropew – Is-Sħubija tal-Lvant – COM(2008) 823 finali, 3.12.2008.

(2) L-imsieħba tal-Lvant (jew “l-imsieħba”) li huma s-suġġett ta’ din l-opinjoni huma l-pajjiżi tal-Ewropa tal-Lvant u tal-Kawkasu tan-Nofsinhar li huma kkonċernati mill-Politika Ewropea tal-Viċinat: l-Armenja, l-Azerbajġan, il-Belarus, il-Ġeorġja, ir-Repubblika tal-Moldova u l-Ukraina.

(3) Il-konklużjonijiet tal-Presidenza tal-Kunsill Ewropew ta’ Brussell (19 u 20 ta’ Marzu 2009) 7880/09.

(4) Diġà għaddejjin negozjati dwar ftehim ta’ assoċjazzjoni mal-Ukraina, li jista’ jservi bħala mudell għall-pajjiżi msieħba l-oħra.

(5) Dan jikkonċerna b’mod partikolari l-Belarus fejn il-progress f’dawn l-oqsma sal-lum għad mhuwiex biżżejjed.

(6) Dawn l-inizjattivi jistgħu jinkludu, pereżempju, programm għall-ġestjoni tal-fruntieri integrat, strument għall-intrapriżi ż-żgħar u ta’ daqs medju, appoġġ għas-swieq reġjonali tal-elettriku, għall-effiċjenza fl-użu tal-enerġija u s-sorsi tal-enerġija rinnovabbli, l-iżvilupp tal-passaġġ tal-enerġija tax-Xlokk u kooperazzjoni dwar il-prevenzjoni ta’ diżastri naturali.

(7) In-Norveġja, il-Lichtenstein, l-Iżlanda u l-Iżvizzera.

(8) COM(2008) 823 finali, p. 10.

(9) Ara l-konklużjonijiet tal-proġġett immexxi miċ-Ċentru ta’ Riċerka tal-Assoċjazzjoni Slovakka dwar il-Politika Barranija bl-appoġġ tal-fondazzjoni Friedrich-Ebert-Stiftung, ippubblikati f’The reform of the European Neighbourhood Politic Tools, Institutions and a Regional Dimension (Ir-riforma tal-Politika Ewropea tal-Viċinat: Għodod, Istituzzjonijiet u dimensjoni reġjonali) (Duleba, Najšlová, Benč u Bilčík., 2009).

(10) Opinjonijiet tal-KESE: “Ewropa Usa’ − il-Viċinat: Qafas Ġdid għar-Relazzjonijiet mal-Ġirien tagħna tal-Lvant u tan-Nofsinhar”, ĠU C 80, 30.3.2004, p. 148-155 (mhux disponibbli bil-Malti); “is-Soċjetà Ċivili tal-Belarus”, ĠU C 318, 23.12.2006, p. 123-127 (mhux disponibbli bil-Malti); “Ir-relazzjonijiet bejn l-UE u l-Moldova: X’inhu r-rwol tas-soċjetà ċivili organizzata?”, ĠU C 120, 16.5.2008, p. 89-95; “Ir-relazzjonijiet bejn l-UE u l-Ukraina: rwol dinamiku ġdid għas-soċjetà ċivili”, ĠU C 77, 31.3.2009, p. 157-163; “It-twaqqif ta’ netwerks ta’organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fir-reġjun tal-Baħar l-Iswed”, ĠU C 27, 3.2.2009, p. 144-151; opinjoni REX/241 dwar “Il-parteċipazzjoni tas-soċjetà ċivili fl-implimentazzjoni ta’ pjanijiet ta’ azzjoni tal-PEV fil-pajjiżi tal-Kawkasu tan-Nofsinhar: l-Armenja, l-Azerbajġan u l-Ġeorġja”, rapporteur is-Sur Adamczyk, Mejju 2009, għadu ma ġiex ippubblikat fil-Ġurnal Uffiċjali.