Il-liġijiet tal-ġustizzja riveduti rriformaw ir-reġim ta’ responsabbiltà ċivili għall-imħallfin u l-prosekuturi, li indirizzat il-kwistjoni li ilha teżisti identifikata fir-rapporti tal-MKV, ir-Rapporti dwar l-Istat tad-Dritt kif ukoll fil-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tal-Ġustizzja. Il-liġi l-ġdida dwar l-istatus tal-maġistrati tipprevedi li, meta attur jippreżenta talba għal kumpens għal nuqqas ta’ ġustizzja, il-Ministeru għall-Finanzi jinnotifika minnufih lill-maġistrat ikkonċernat, li jista’ japplika biex jintervjeni fl-ewwel sett ta’ proċeduri kontra l-Istat. Barra minn hekk, il-Ministeru għall-Finanzi jista’ jressaq azzjoni ta’ rikors kontra l-maġistrat biss jekk it-taqsima rilevanti tal-KSM issib l-eżistenza ta’ mala fide jew negliġenza serja fin-nuqqas ta’ ġustizzja, fuq il-bażi ta’ rapport imfassal mill-Ispezzjoni Ġudizzjarja. Qabel, il-Ministeru seta’ jippreżenta l-azzjoni irrispettivament mill-konklużjonijiet tar-rapport tal-Ispezzjoni Ġudizzjarja.

Ġew stabbiliti wkoll aktar salvagwardji fir-rigward tar-responsabbiltà dixxiplinarja tal-maġistrati. Fuq il-mertu, ġew aboliti r-reati dixxiplinarji li ġġeneraw tħassib dwar l-indipendenza ġudizzjarja u s-supremazija tad-dritt tal-Unjoni. Fl-istess ħin, l-estensjoni ta’ reat dixxiplinarju ieħor biex ikopri l-espressjoni ta’ opinjonijiet politiċi mhux biss fil-qadi tad-dmirijiet, iżda wkoll b’mod aktar ġenerali l-espressjoni ta’ tali fehmiet fil-pubbliku, jeħtieġ li tiġi monitorjata biex jiġi żgurat li ma tirrestrinġix indebitament il-libertà tal-kelma tal-maġistrati. Dwar l-aspetti proċedurali, id-deċiżjonijiet tat-taqsimiet tal-KSM fi kwistjonijiet dixxiplinarji issa jridu jkunu motivati u notifikati mingħajr dewmien lill-maġistrat ikkonċernat. Il-liġi tipprevedi wkoll it-tħassir ta’ sanzjonijiet dixxiplinarji mir-rekord tal-maġistrat tliet snin mid-data tal-infurzar tagħhom, jekk il-maġistrat ma jkunx soġġett għal sanzjoni dixxiplinarja ġdida matul dan il-perjodu.

Fir-rigward tal-proċedura dixxiplinarja nnifisha, qed jiġu introdotti wkoll skadenzi aktar stretti għall-KSM biex jiġġustifika d-deċiżjonijiet dixxiplinarji tiegħu. Wieħed mit-tħassib li fadal hija l-possibbiltà għall-Ispezzjoni Ġudizzjarja li tikkontesta deċiżjoni tat-taqsima dixxiplinarja tal-KSM.

Il-liġijiet tal-ġustizzja jintroduċu xi modifiki importanti rigward l-organizzazzjoni tal-karriera tal-maġistrati. It-tul ta’ żmien tat-taħriġ fl-Istitut Nazzjonali tal-Maġistratura (National Institute of Magistracy, NIM) żdied minn sentejn għal tliet snin. Filwaqt li dan jista’ jkollu effett aktar fit-tul fuq id-daqs tal-grupp ta’ maġistrati ġodda disponibbli, jippermetti wkoll aktar żmien għat-taħriġ prattiku tagħhom. Dispożizzjonijiet modifikati oħra jikkonċernaw ir-rekwiżit ta’ anzjanità għall-promozzjonijiet għall-qrati superjuri u l-uffiċċji tal-prosekutur, li b’mod ġenerali żdiedu. Għall-ħatriet fis-servizzi speċjalizzati tal-prosekuzzjoni, id-Dipartiment Nazzjonali Kontra l-Korruzzjoni (DNA) u d-Direttorat għall-Investigazzjoni tal-Kriminalità Organizzata u t-Terroriżmu (DIICOT), ir-rekwiżiti ta’ anzjanità nżammu għal għaxar snin, b’perjodu tranżitorju temporanju biex jittaffa l-impatt possibbli fuq ir-riżorsi umani. L-impatt konkret tar-rekwiżiti l-ġodda ta’ anzjanità fuq ir-riżorsi umani ladarba l-miżura temporanja titneħħa gradwalment għad irid jidher. Il-liġi żżomm iż-żewġ tipi eżistenti ta’ promozzjoni fil-qrati tal-appell, it-tribunali u l-uffiċċji tal-prosekutur marbuta magħhom, iżda tissospendi d-dispożizzjonijiet relatati mal-promozzjonijiet kompetittivi fil-post sa Diċembru 2025, li jippermetti biss promozzjonijiet effettivi matul dan il-perjodu. Ġew introdotti regoli ġodda għall-promozzjoni tal-imħallfin fil-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u l-Ġustizzja (High Court of Cassation and Justice, HCCJ), fejn il-promozzjonijiet fuq il-bażi ta’ test tal-għażla kompetittiv ġew sostitwiti minn għażla bbażata fuq evalwazzjoni tad-deċiżjonijiet ġudizzjarji meħuda mill-kandidati matul l-attività kollha tagħhom fil-Qorti tal-Appell u intervista quddiem it-taqsima għall-imħallfin tal-KSM. Ladarba jiġu promossi għall-HCCJ, l-imħallfin jiġu esklużi wkoll minn evalwazzjonijiet professjonali ulterjuri. Bidliet sinifikanti oħra huma relatati mal-ħatriet ta’ maniġers tat-tieni linja fi qrati distrettwali, tribunali, tribunali speċjalizzati, qrati tal-appell u l-uffiċċji tal-prosekuturi marbuta magħhom, li ma għadhomx isiru permezz ta’ eżamijiet kompetittivi, iżda sempliċiment fuq proposta mill-president tal-qorti jew mill-kap tal-uffiċċju tal-prosekutur.

L-opinjoni urġenti tal-Kummissjoni ta’ Venezja tiffoka fuq għadd limitat ta’ suġġetti, li jikkonċernaw ir-responsabbiltà ċivili u dixxiplinarja tal-maġistrati u l-kompetizzjonijiet għall-ammissjonijiet fil-ġudikatura, kif ukoll il-ħatra u t-tneħħija ta’ prosekuturi speċjalizzati u ta’ livell għoli. L-opinjoni tikkonkludi li b’mod ġenerali l-liġijiet jidhru li mexjin fid-direzzjoni t-tajba, għalkemm il-Kummissjoni ta’ Venezja esprimiet dispjaċir li l-Gvern Rumen ma bagħatx il-liġijiet għall-konsultazzjoni kif imħabbar. Ġew innotati elementi pożittivi dwar il-ħatra u s-senja ta’ prosekuturi ta’ livell għoli (ara wkoll hawn taħt). Barra minn hekk, l-opinjoni tinnota li hemm salvagwardji kontra l-indħil politiku fil-ħidma tad-DNA kif ukoll limitazzjoni ċara tas-setgħat tal-Prosekutur Ġenerali fir-rigward tad-DNA u d-DIICOT, kif ukoll tal-kontroll tal-Ministru għall-Ġustizzja (limitat għal kwistjonijiet maniġerjali). Madankollu, il-Kummissjoni ta’ Venezja ħarġet diversi rakkomandazzjonijiet li jistgħu jimplikaw aktar bidliet immirati għal-liġijiet bħall-estensjoni tat-tul ta’ żmien tal-mandati ta’ prosekuturi għolja mit-tliet snin attwali u l-eliminazzjoni tal-possibbiltà ta’ tiġdid ta’ mandati, kif ukoll it-tisħiħ ta’ salvagwardji jekk il-Prosekutur Ġenerali jannulla d-deċiżjonijiet ta’ prosekuturi regolari. Bidliet proposti oħra jinkludu għażla kompetittiva għal viċi maniġers fil-qrati u l-uffiċċji tal-prosekutur u li jiġi stabbilit b’mod ċar li l-uffiċjali tal-pulizija ġudizzjarja ssekondati fl-uffiċċji tal-prosekuzzjoni ma jistgħux jirrapportaw lill-Ministru għall-Intern.

Fir-rigward tal-SIIJ, abbozz ta’ liġi inizjali biex jiżżarma dan il-korp tressaq fil-Parlament fi Frar 2021. Minkejja l-adozzjoni fil-Kamra tad-Deputati – u opinjoni favorevoli tal-Kummissjoni ta’ Venezja – l-abbozz ma ġiex adottat fis-Senat. Il-Gvern il-ġdid nieda mill-ġdid il-proċess f’Jannar 2022 u wara konsultazzjoni pubblika mqassra ta’ għaxart ijiem dwar abbozz ġdid u opinjoni pożittiva tal-KSM, il-Parlament adotta liġi fit-28 ta’ Frar 2022, filwaqt li l-Kummissjoni ta’ Venezja li jmiss kienet pendenti. L-SIIJġie żarmat f’Marzu 2022.

L-SIIJ uriet li ma setgħetx tiffunzjona b’mod effettiv: fit-tliet snin ta’ eżistenza tagħha, bagħtet biss seba’ kawżi quddiem qorti, u akkumulat ammont kbir ta’ kawżi pendenti . Biż-żarmar tal-SIIJ, il-kompetenza biex jiġu investigati reati mwettqa minn maġistrati ġiet ittrasferita lil “prosekuturi maħtura” fl-Uffiċċji tal-Prosekutur marbuta mal-Qorti Għolja tal-Kassazzjoni u l-Ġustizzjau l-Qrati tal-Appell. Ir-rapport tal-2022 dwar l-Istat tad-Dritt innota li filwaqt li s-sistema l-ġdida kienet titjib f’termini tal-għadd ta’ prosekuturi allokati għall-istruttura l-ġdida u d-distribuzzjoni territorjali tagħha, tqajjem tħassib dwar l-impatt tagħha fuq l-indipendenza ġudizzjarja. Pereżempju, ma ttiħditx l-opportunità li jiġi indirizzat bil-liġi t-tħassib dwar allegazzjonijiet infondati (“ilmenti vessatorji”) li qed jintużaw bħala mezz ta’ pressjoni kontra l-maġistrati. Il-kompetenza ratione personae fis-seħħ taħt is-sistema preċedenti nżammet, mingħajr ma jkun ċar kif is-sistema tissodisfa t-test li tkun iġġustifikata minn rekwiżiti oġġettivi u verifikabbli relatati mal-amministrazzjoni tajba tal-ġustizzja, kif stabbilit mill-QĠUE. Barra minn hekk, nuqqas ta’ salvagwardji speċifiċi ġodda fl-istruttura stabbilita kien wassal għal tħassib, fid-dawl tas-sentenza tal-QĠUE. Fl-opinjoni tagħha ta’ Marzu 2022, il-Kummissjoni ta’ Venezja sostniet li kwalunkwe żarmar tal-SIIJ jenħtieġ li jiżgura aktar effikaċja fl-investigazzjoni ta’ allegazzjonijiet ta’ korruzzjoni mill-imħallfin u l-prosekuturi. Tħassib ieħor iffoka fuq il-proċess tal-ħatra għall-“prosekuturi maħtura”. L-approċċ deċentralizzat meħud ipoġġi l-oneru fuq il-ħtieġa li jiġi monitorjat ir-rekord tas-sistema l-ġdida. Sa issa, ma tqajjem l-ebda inċident proċedurali, b’ħidma li tiffoka fuq l-ipproċessar tal-kawżi trasferiti u tingħata prijorità lill-għeluq ta’ kawżi fuq il-bażi ta’ allegazzjonijiet mhux sostanzjati. Aktar minn 95 % tal-fajls trasferiti pproċessati sa issa jidhru li kienu bbażati fuq ilmenti vessatorji. Il-Prosekutur Ġenerali żviluppa wkoll metodoloġija għall-prijoritizzazzjoni tal-kawżi. Ir-rapport tal-2022 dwar l-Istat tad-Dritt kien jinkludi żewġ rakkomandazzjonijiet speċifiċi dwar ir-reġim il-ġdid, li dwar l-implimentazzjoni tagħhom il-Kummissjoni se tirrapporta fir-Rapport tal-2023 dwar l-Istat tad-Dritt.

Il-proċessi leġiżlattivi tar-reviżjoni tat-tliet liġijiet tal-ġustizzja u d-dispożizzjonijiet rigward l-investigazzjoni ta’ reati fil-ġudikatura issa tlestew. Il-Gvern Rumen impenja ruħu li jqis bis-sħiħ l-opinjoni li jmiss tal-Kummissjoni ta’ Venezja dwar il-liġijiet tal-ġustizzja, li jista’ jimplika aktar bidliet immirati fil-leġiżlazzjoni. Is-segwitu għal dan l-impenn u l-implimentazzjoni prattika tal-qafas leġiżlattiv il-ġdid jaqgħu fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-monitoraġġ tal-Kummissjoni skont ir-Rapport dwar l-Istat tad-Dritt. Il-liġijiet tal-ġustizzja l-ġodda se jiġu valutati wkoll skont il-proċedura dedikata fil-Pjan għall-Irkupru u r-Reżiljenza tar-Rumanija.

Il-ħatriet fil-karigi ta’ tmexxija fis-servizzi tal-prosekuzzjoni

•Ir-Rakkomandazzjoni tal-2017: Tiġi stabbilita sistema robusta u indipendenti ta’ kif jinħatru l-ogħla prosekuturi, li tkun ibbażata fuq l-appoġġ tal-Kummissjoni ta’ Venezja. •Ir-Rakkomandazzjoni tal-2018: Jiġu rispettati l-opinjonijiet negattivi mill-Kunsill Superjuri dwar il-ħatriet jew is-sensji ta’ prosekuturi f’karigi maniġerjali, sakemm ikun implimentat qafas leġiżlattiv ġdid skont ir-rakkomandazzjoni 1 ta’ Jannar 2017. •Ir-Rakkomandazzjoni tal-2018: Jerġa’ jitnieda proċess biex jinħatar il-Kap prosekutur tad-DNA b’esperjenza ppruvata fil-prosekuzzjoni ta’ reati ta’ korruzzjoni u b’mandat ċar tad-DNA biex jissoktaw l-investigazzjonijiet professjonali, indipendenti u mhux partiġjani ta’ korruzzjoni.

Sistema ta’ ħatriet trasparenti u bbażati fuq il-mertu tal-aktar prosekuturi anzjani, li kapaċi jipprovdu salvagwardji suffiċjenti kontra l-politiċizzazzjoni, ilha rakkomandazzjoni tal-MKV. Rapporti suċċessivi tal-MKV kienu wrew il-ħtieġa ta’ sistemi suffiċjenti ta’ kontrokontrolli fil-proċedura tal-ħatra tal-ogħla prosekuturi, kif ukoll bħala riflessjoni mal-portata tal-applikazzjoni tal-istess proċedura tal-ħatra u tas-senja fil-maniġment fi grad baxx fil-prosekuzzjoni. Il-Kummissjoni ssottolinjat b’mod konsistenti wkoll li l-konsultazzjoni tal-Kummissjoni ta’ Venezja dwar il-proċedura prevista hija mod importanti biex tinġieb is-sostenibbiltà fis-soluzzjoni magħżula u biex jiġi żgurat bilanċ li jibqa’ validu matul iż-żmien bejn ir-rwol rispettiv tal-istituzzjonijiet differenti involuti, il-President tar-Rumanija, il-Ministru għall-Ġustizzja u l-KSM , fil-proċess.

Il-Kummissjoni ta’ Venezja rrikonoxxiet li hemm mudelli differenti fir-rigward tal-ħatra tal-pożizzjoni ta’ Prosekutur Ġenerali (jew pożizzjonijiet superjuri ta’ prosekuzzjoni simili). Madankollu, issottolinjat li l-fiduċja tal-pubbliku titlob għal bilanċ adegwat bejn ir-rekwiżit ta’ leġittimità demokratika ta’ tali ħatriet, u r-rekwiżit ta’ depolitiċizzazzjoni.

Il-proċedura għall-ħatra tal-ogħla prosekuturi hija parti mil-liġi riveduta dwar l-istatut tal-maġistrati adottata mill-Parlament f’Ottubru 2022. Il-proċedura tipprevedi li l-prosekuturi ewlenin (il-Prosekutur Ġenerali, il-Kap Prosekutur tad-DNA u l-Kap Prosekutur tad-DIICOT), kif ukoll id-deputati tagħhom, għandhom jinħatru mill-President tar-Rumanija fuq nomina motivata ppreżentata mill-Ministru għall-Ġustizzja, wara proċess tal-għażla mniedi u organizzat mill-Ministeru għall-Ġustizzja u opinjoni tal-KSM. Kwistjonijiet ewlenin fil-passat kienu jinkludu l-konsistenza u t-trasparenza tal-proċess tal-għażla, li ġew akkomodati fil-liġi b’regoli ġodda li jagħtu dettalji dwar l-organizzazzjoni tal-proċess tal-għażla u tan-nomina, l-eliġibbiltà tal-kandidati, il-kriterji tal-evalwazzjoni u l-kompożizzjoni tal-kumitat tal-għażla. Ta’ importanza partikolari kien ir-rwol rispettiv u l-piż tal-KSM (partikolarment it-taqsima tal-prosekuzzjoni) u tal-President fil-proċedura, bħala kontropiżi għall-influwenza eżerċitata mill-Ministru għall-Ġustizzja u salvagwardji kontra l-politiċizzazzjoni. Il-proċedura issa tipprevedi l-involviment tat-Taqsima għall-prosekuturi tal-KSM kemm fil-proċess tal-għażla, fejn żewġ rappreżentanti tat-Taqsima issa jieħdu sehem fl-intervisti, kif ukoll fil-proċess tan-nomina, fejn il-Ministru għall-Ġustizzja għandu jfittex l-opinjoni ta’ din it-taqsima. Għalkemm l-opinjoni tal-KSM mhijiex vinkolanti fuq il-Ministru, il-proċedura tipprevedi li f’każ ta’ opinjoni negattiva, ikun meħtieġ li ssir intervista ġdida mal-kandidat propost, li jenħtieġ li tqis l-argumenti stabbiliti fl-opinjoni tal-KSM. Wara l-intervista l-ġdida, il-Ministru jista’ jew jibgħat il-proposta ta’ nomina lill-President, jew jirtira n-nomina u jorganizza proċedura tal-għażla ġdida. Il-President jista’ jew jaċċetta l-proposta ta’ nomina tal-Ministru u jipproċedi bil-ħatra, inkella jista’ jirrifjuta din il-proposta, filwaqt li jagħti r-raġunijiet. Il-liġi riveduta, għaldaqstant, introduċiet proċess tal-għażla u tan-nomina aktar trasparenti u robust fil-livell tal-Ministeru għall-Ġustizzja, li jiżgura wkoll aktar stabbiltà permezz tal-użu ta’ leġiżlazzjoni aktar milli ordnijiet ministerjali. Dan ġie apprezzat b’mod pożittiv mill-Kummissjoni ta’ Venezja fl-opinjoni urġenti tagħha. L-involviment speċifikat tat-Taqsima tal-Prosekuturi tal-KSM se jgħin ukoll biex jiġi żgurat l-appoġġ tal-maġistratura għall-kandidati nominati. Filwaqt li s-soluzzjoni magħżula ma tipprevjenix lill-Ministru milli jipproċedi b’nomina quddiem opinjoni negattiva mill-KSM, u lanqas wara rifjut mill-President, is-salvagwardji addizzjonali introdotti jgħinu biex jiġi żgurat li l-argumenti msemmija f’tali opinjoni tal-KSM jiġu eżaminati b’mod adegwat u jitqiesu fil-proċess tan-nomina. Fl-opinjoni urġenti tagħha, il-Kummissjoni ta’ Venezja sabet li, filwaqt li l-proċedura tal-ħatra tkompli tagħti lill-Ministru għall-Ġustizzja rwol deċiżiv, ir-responsabbiltà politika għall-ħatra hija kondiviża mal-President tar-Rumanija u r-rwol tal-KSM huwa msaħħaħ. Skont il-Kummissjoni ta’ Venezja, l-involviment ta’ diversi atturi istituzzjonali fil-proċedura jiżgura livell tajjeb ta’ trasparenza u l-emenda tirrappreżenta titjib f’termini ta’ protezzjoni kontra r-riskju ta’ ħatriet partiġjani. Il-proċedura tas-sensja ta’ prosekuturi anzjani hija simili għall-proċess tal-ħatra. Fil-liġi riveduta, il-proċedura tinbeda b’talba mill-Ministru għall-Ġustizzja għal opinjoni lis-Sezzjoni għall-Prosekuturi tal-KSM. L-opinjoni mhijiex vinkolanti, u wara li tinħareġ, il-Ministru jista’ jipproponi sensja lill-President tar-Rumanija, li jista’ jirrifjuta l-proposta biss għal raġunijiet ta’ legalità. Bidla waħda ssegwi sentenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem (QEDB), li ġibdet l-attenzjoni għall-importanza dejjem tikber tal-involviment ta’ awtorità indipendenti mill-fergħa eżekuttiva u leġiżlattiva f’deċiżjonijiet li jaffettwaw il-ħatra u s-sensja ta’ prosekuturi, u r-riskju li s-sensja jista’ jkollha effett dissważiv fuq ir-rieda tal-maġistrati li jipparteċipaw f’dibattitu pubbliku dwar kwistjonijiet li jikkonċernaw il-ġudikatura. Proċedura ta’ rieżami quddiem qorti amministrattiva ġiet miżjuda mal-proċedura għas-sensja ta’ prosekuturi minn funzjonijiet ta’ tmexxija, li tagħti lill-prosekutur issensjat 15-il jum biex jikkontesta s-sensja, bil-Qorti għaldaqstant tkun tista’ (iżda mhux meħtieġa) teżamina l-legalità u s-solidità tas-sensja proposta. Fir-rigward tar-rakkomandazzjoni tal-2018 dwar il-ħatra tal-Kap Prosekutur tad-DNA, ir-rapport tal-MKV tal-2021 ikkonkluda li dan kien ġie indirizzat.

Il-liġijiet tal-ġustizzja riveduti jintroduċu proċess ta’ għażla aktar trasparenti u robust għall-ħatriet għal karigi ta’ tmexxija fil-prosekuzzjoni, b’salvagwardji addizzjonali biex tissaħħaħ l-akkontabbiltà tal-Ministru għall-Ġustizzja fit-tressiq ta’ nomini. Il-proċedura għall-ħatriet u s-sensji ta’ karigi ta’ tmexxija fis-servizzi tal-prosekuzzjoni ilha tiġi diskussa mill-bidu tal-MKV, u l-konsultazzjoni tal-Kummissjoni ta’ Venezja hija mod importanti biex tinkiseb is-sostenibbiltà għas-soluzzjoni magħżula. Il-Gvern Rumen impenja ruħu li jqis bis-sħiħ l-opinjoni li jmiss tal-Kummissjoni ta’ Venezja dwar il-liġijiet tal-ġustizzja. Il-Kummissjoni se tkompli timmonitorja s-segwitu għal dan l-impenn u l-implimentazzjoni prattika tal-leġiżlazzjoni l-ġdida fil-qafas tar-Rapport dwar l-Istat tad-Dritt.

Il-kodiċijiet ta’ kondotta