MT Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea C 318/22

Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “Forom differenti ta’ intrapriża” (opinjoni fuq inizjattiva proprja)

2009/C 318/05

Relatur: is-Sur Miguel Ángel CABRA DE LUNA

Korelatur: is-Sinjura Marie ZVOLSKÁ

Nhar l-10 ta’ Lulju 2008, il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew, b’konformità mal-Artikolu 29(2) tar-Regoli ta’ Proċedura, iddeċieda li jħejji opinjoni fuq inizjattiva proprja dwar:

“Forom differenti ta’ intrapriża”

Is-Sezzjoni Speċjalizzata għax-Xogħol, l-Affarijiet Soċjali u ċ-Ċittadinanza, inkarigata sabiex tipprepara l-ħidma tal-Kumitat dwar is-suġġett, adottat l-opinjoni tagħha nhar id-9 ta’ Settembru 2009. Ir-relatur kien is-Sur Miguel Ángel CABRA DE LUNA; il-korelatur kienet is-Sinjura Marie ZVOLSKÁ.

Matul l-456 sessjoni plenarja tiegħu li saret fit-30 ta’ Settembru u fl-1 ta’ Ottubru 2009 (seduta tal-1 ta’ Ottubru), il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew adotta din l-opinjoni b’113-il vot favur u 4 astensjonijiet.

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

1.1 L-għan ta’ din l-opinjoni huwa li tiddeskrivi d-diversi forom ta’ intrapriża li jeżistu fl-Unjoni Ewropea. Il-protezzjoni u l-promozzjoni ta’ din id-diversità huma importanti ħafna biex is-suq uniku jirnexxi u jinżamm il-mudell soċjali Ewropew, kif ukoll sabiex jintlaħqu l-objettivi tal-Istrateġija ta’ Lisbona għall-impjieg, il-kompetittività u l-koeżjoni soċjali.

1.2 L-opinjoni tiffoka fuq il-bżonn li kemm il-qafas legali li jirregola l-intrapriżi kif ukoll il-politika tal-kompetizzjoni jippromovu b’mod koerenti d-diversità u l-pluralità tal-forom ta’ intrapriża, li hija waħda mill-assi prinċipali tal-UE, sabiex il-kundizzjonijiet ikunu ugwali għall-forom kollha ta’ intrapriża, filwaqt li jiġu kkunsidrati l-karatteristiċi ta’ kull forma individwali.

1.3 Il-pluraliżmu u d-diversità tal-forom ta’ intrapriża huma rrikonoxxuti fit-Trattat u ppruvati mill-fatti, permezz tal-istatuti legali differeni li ġew approvati jew qegħdin jiġu kkunsidrati attwalment.

1.4 Din id-diversità tikkontribwixxi għar-rikkezza tal-UE u hija kruċjali għall-Ewropa, li l-motto tagħha huwa “Magħqudin fid-diversità”. Il-forom kollha ta’ intrapriża jirriflettu aspett tal-istorja Ewropea u kull waħda tirrappreżenta l-memorja u l-kultura kollettiva tagħna – “il-kulturi tagħna”. Din id-diversità għandha tiġi mħarsa.

1.5 Din id-diversità hija wkoll bażi essenzjali biex jintlaħqu l-objettivi ta’ Lisbona għat-tkabbir, l-impjieg, l-iżvilupp sostenibbli u l-koeżjoni soċjali permezz taż-żamma u l-iżvilupp tal-kompetittività tal-intrapriżi.

1.6 L-għan tal-leġiżlazzjoni dwar il-kompetizzjoni m’għandux ikun l-uniformità iżda l-ħolqien ta’ qafas legali bbilanċjat li jkun jista’ jiġi applikat għad-diversi forom ta’ intrapriża, li għandhom ikunu jistgħu jiżviluppaw filwaqt li jżommu l-objettivi u l-metodi ta’ ħidma tagħhom.

1.7 Il-KESE jitlob li l-Kummissjoni tibda taħdem fuq l-approvazzjoni ta’ statuti Ewropej separati għall-għaqdiet u l-mutwalitajiet. Huwa jilqa’ l-bidu tal-ħidma fuq Statut Ewropew għall-Fondazzjonijiet u jittama li din ser tintemm dalwaqt bl-approvazzjoni ta’ statut f’dan il-qasam. Jilqa’ s-semplifikazzjoni tar-Regolament dwar il-Kooperattiva Ewropea (ECS) billi l-kumplessità tiegħu xxekkel l-iżvilupp ta’ dan it-tip ta’ intrapriża.

1.8 Is-servizzi u n-netwerks li jipprovdu l-appoġġ u l-informazzjoni, il-parir legali, l-assistenza fil-qasam tal-marketing u servizzi oħra għandhom ikopru d-diversità tal-forom ta’ intrapriża.

1.9 Il-KESE jħeġġeġ lill-Kummissjoni tirrispetta l-identità tal-kooperattivi fil-qasam tal-kontabilità u tittratta lill-kapital ta’ ishma tal-membri tagħhom bħala l-ekwità tal-azzjonisti tal-kooperattivi u mhux bħala dejn, dejjem sakemm il-membru ma jsirx kreditur billi jitlaq mill-kooperattiva.

1.10 L-istatistika ekonomika fuq il-kooperattivi, il-mutwalitajiet, l-assoċjazzjonijiet, il-fondazzjonijiet u intrapriżi simili hija limitata ħafna u eteroġena, u dan ifisser li huwa diffiċli li wieħed janalizzaha u jivvaluta l-kontribut ta’ dawn il-kumpaniji għall-objettivi makroekonomiċi l-kbar.

1.10.1 Għal din ir-raġuni l-KESE jitlob li l-Kummissjoni u l-Istati Membri jappoġġjaw il-ħolqien ta’ reġistri statistiċi dwar l-intrapriżi msemmija hawn fuq. B’mod partikulari, it-tħejjija ta’ kontijiet satellitari, b’konformità mal-kriterji armonizzati tas-Sistema Ewropea tal-Kontabilità (ESA) tal-1995 stipulati fil-Manwal għat-tfassil tal-kontijiet satellitari tal-intrapriżi tal-ekonomija soċjali: kooperattivi u mutwalitajiet (1) u fir-Rapport tal-KESE dwar l-Ekonomija Soċjali fl-Unjoni Ewropea (2).

1.11 Il-KESE jappella sabiex il-Kummissjoni tħeġġeġ lill-Istati Membri janalizzaw il-possibbiltà li jinħolqu miżuri ta’ kumpens għall-intrapriżi li juru li jaqdu rwol soċjali jew li jikkontribwixxu b’mod ċar għall-iżvilupp reġjonali (3).

1.12 Il-KESE jitlob lill-Kummissjoni Ewropea tiftaħ osservatorju tad-diversità tal-forom ta’ intrapriża, bħala element essenzjali tal-kompetittività Ewropea, u li tiżviluppa l-korpi meħtieġa eżistenti li għandhom ir-rwol li jassiguraw li ma jkunx hemm diskriminazzjoni kontra l-intrapriżi fi kwalunkwe politika li taffettwahom u li jikkoordinaw il-ħidma f’dan il-qasam mad-dipartimenti tal-Kummissjoni.

1.13 Fl-aħħar, fejn juru r-rappreżentattività tagħhom, il-KESE jappella sabiex l-organizzazzjonijiet li huma l-iktar rappreżentattivi tad-diversi forom ta’ intrapriża jkunu involuti fid-djalogu soċjali.

2. Id-diversità tal-forom ta’ intrapriża u s-suq intern tal-Unjoni Ewropea

2.1 Id-diversi forom ta’ intrapriża li jeżistu fl-Unjoni Ewropea ġejjin mill-istorja kumplessa u mżewqa tagħna. Kull waħda tikkorrispondi għal kuntest storiku speċifiku u għal sitwazzjoni soċjali u ekonomika, ħafna drabi differenti f’kull pajjiż Ewropew. Barra minn hekk, l-intrapriżi jridu jiżviluppaw u jadattaw kontinwament għat-tibdil fis-soċjetà u t-tendenzi tas-suq, inkluż billi jimmodifikaw il-forom legali tagħhom. Għalhekk, il-pluraliżmu u d-diversità tal-intrapriżi huma aspetti importanti tal-wirt tal-Unjoni Ewropea u huma kruċjali għall-ksib tal-objettivi tal-Istrateġija ta’ Lisbona għat-tkabbir, l-impjiegi, l-iżvilupp sostenibbli u l-koeżjoni soċjali fuq il-bażi taż-żamma u l-iżvilupp tal-kompetittività tal-intrapriżi. Il-protezzjoni u t-tħaris ta’ din id-diversità huma ferm importanti għall-iżvilupp ta’ swieq kompetittivi, l-effiċjenza ekonomika u l-kompetittività tal-operaturi ekonomiċi, filwaqt li tinżamm il-koeżjoni soċjali tal-Unjoni Ewropea.

2.2 Dan huwa rikonoxxut mill-istituzzjonijiet Ewropej fid-dispożizzjonijiet tal-Artikoli 48, 81 u 82 tat-Trattat u fit-Trattat ta’ Lisbona (4), li fl-Artikolu 3.3 tiegħu jipproponi, bħala wieħed mill-objettivi tal-Unjoni, ekonomija tas-suq soċjali bbażata fuq bilanċ bejn ir-regoli tas-suq u l-protezzjoni soċjali tal-individwi bħala ħaddiema u ċittadini.

2.3 Id-diversi forom ta’ intrapriża jistgħu jiġu ddefiniti skont kriterji differenti bħad-daqs, l-istruttura legali, il-forom ta’ aċċess għall-finanzjament, l-objettivi, id-drittijiet finanzjarji u politiċi allokati lill-kapital (distribuzzjoni tal-profitti u d-dividendi, drittijiet tal-vot) jew l-għamla tal-kapital, pubbliku jew privat, il-ħatra tal-maniġers, l-importanza għall-ekonomija (Ewropea, nazzjonali u lokali), l-impjiegi, ir-riskju ta’ falliment, eċċ. Flimkien dawn joħolqu matriċi ta’ diversità li qiegħda tiġi ppreżentata f’forma ssemplifikata f’din it-tabella:

VARJETÀ TAL-FOROM ta’ INTRAPRIŻA FL-UNJONI EWROPEA

TIP Multinazzjonali Kbar Ta’ daqs medju u żgħar Pubbliċi X X X Ikkwotati fil-Borża (Listed) X X X Mhux ikkwotati fil-Borża (Unlisted) X X Tal-familja X X Intrapriżi kollettivi, ċivili, b’responsabbiltà limitata (Partnership) X X X Kooperattivi X X (5) X (5) Mutwalitajiet X (5) X (5) Fondazzjonijiet X (5) X (5) Assoċjazzjonijiet X (5) X (5) Forom oħra ta’ intrapriża mingħajr skop ta’ qligħ li jeżistu fl-Istati Membri X (5) X (5)

Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Komunitajiet Ewropej (6), il-fondazzjonijiet, l-assoċjazzjonijiet u entitajiet oħra mingħajr skop ta’ qligħ jistgħu jkunu “operaturi ekonomiċi” sakemm iwettqu “attivitajiet ekonomiċi” skont is-sens tal-Artikoli 43 u 49 tat-Trattat KE, u għaldaqstant qed jiġu inklużi f’din il-klassifika.

2.4 Għalkemm l-għan komuni ta’ kull tip ta’ intrapriża huwa li toħloq valur ekonomiku u tikseb l-aqwa riżultati possibbli, il-parametri u l-kunċetti għall-kejl tal-valur u r-riżultati jistgħu jinbidlu skont it-tip ta’ intrapriża u l-objettivi ta’ dawk li jikkontrollawha jew jibbenefikaw mill-attività tagħha. F’ċerti każijiet, l-aqwa riżiltati jinkisbu meta jinkiseb l-aqwa ritorn fuq il-kapital investit mill-azzjonisti. F’każijiet oħra, il-ħolqien tal-valur u l-ksib tal-aqwa riżultati jfissru t-titjib tal-kwalità tas-servizzi pprovduti lill-membri jew lill-pubbliku ġenerali (pereżempju, f’kooperattiva edukattiva fejn il-membri proprjetarji huma l-familji, jew f’mutwalità ta’ assigurazzjoni soċjali, jew fl-obbligi tas-servizzi pubbliċi).

2.4.1 Ċerti intrapriżi kbar jista’ ma jkollhomx membri azzjonisti u jistgħu jallokaw il-profitti finanzjarji tagħhom għar-riinvestiment jew għal objettivi soċjali ta’ benefiċċju pubbliku, kif inhu l-każ fil-banek tat-tfaddil f’ċerti pajjiżi Ewropej (7).

2.4.2 Barra minn hekk, f’ħafna mikrointrapriżi u SMEs lokali, il-ħolqien tal-valur mhuwiex espress f’termini ta’ profitt finanzjarju biss iżda wkoll fi skop soċjali bħall-kundizzjonijiet tax-xogħol, l-awtoġestjoni, eċċ.

2.5 Hawn isfel ser niddeskrivu f’iktar dettall id-diversi forom ta’ intrapriża skont id-daqs tagħhom, u wara skont it-tip, jiġifieri skont is-sjieda.

2.6 Il-kumpaniji multinazzjonali u l-intrapriżi l-kbar li ġeneralment huma kkwotati fil-Borża minħabba d-daqs tagħhom, imorru tajjeb fl-ambitu tal-produttività u tal-kompetittività tas-sistemi ekonomiċi u meta jiksbu riżultati pożittivi jistgħu wkoll iżommu il-livell ta’ impjieg għoli (8).

2.7 Il-vantaġġi kompetittivi tal-intrapriżi huma dejjem iktar ibbażati fuq strateġiji kompetittivi li fihom ir-riċerka, l-iżvilupp u l-innovazzjoni teknoloġika (R&D&I) jaqdu rwol ċentrali. Il-kumpaniji multinazzjonali u l-intrapriżi l-kbar jaqdu rwol mexxej fl-R&D&I tas-settur privat tal-eknomija fl-UE, għalkemm jista’ jkun li għad m’hemmx għadd kbir biżżejjed ta’ kumpaniji multinazzjonali jew intrapriżi kbar fis-setturi ewlenin tal-ekonomija globali. B’żieda ma’ dan, il-kumpaniji l-kbar u multinazzjonali mhumiex biss importanti għall-eknomija u l-impjieg, iżda ħafna drabi jinsabu fil-qalba ta’ netwerks ta’ produzzjoni dinjija magħmula minn SMEs b’rabtiet mill-qrib bejniethom (kumpanija kbira f’netwerk) jew minn intrapriżi indipendenti (netwerks ta’ produzzjoni modulari). Huma fuq kollox il-pajjiżi Ewropej bl-ikbar proporzjon ta’ kumpaniji multinazzjonali u intrapriżi kbar li qed jirkupraw ftit ftit mit-telf ta’ produzzjoni u impjiegi kkawżat mis-sitwazzjoni ekonomika attwali.

2.8 Minħabba l-fatt li dawn il-kumpaniji ttrasferew ħafna stadji tal-proċessi ta’ produzzjoni tagħhom u servizzi infrastrutturali lill-SMEs f’dawn l-aħħar għexieren ta’ snin, il-livelli ta’ produzzjoni u impjieg f’dawn tal-aħħar ħafna drabi jiddependu, fost bosta fatturi oħra, mid-domanda tal-multinazzjonali u l-intrapriżi l-kbar, li b’hekk jirrappreżentaw mod kif l-Ewropa tista’ ssib postha fis-suq globali. Għalkemm 30 % tal-ikbar 40 kumpanija industrijali fid-dinja jinsabu fl-UE (9), il-valur tagħhom fis-suq jirrappreżenta 24 % tat-total biss, u f’ċerti setturi teknoloġiċi ewlenin, bħal dawk ibbażati fuq it-teknoloġija tal-informazzjoni u l-komunikazzjoni, is-sehem tal-UE huwa limitat għal kumpanija kbira waħdanija.

2.9 L-SMEs, in-netwerks tal-SMEs, il-mikrointrapriżi u dawk li jaħdmu għal rashom ikkontribwixxew għal tibdil teknoloġiku kbir fl-aħħar għexieren ta’ snin u huma l-bażi tal-ekonomija Ewropea: 99 % tal-intrapriżi tal-UE huma SMEs u jipprovdu 66 % tax-xogħol (10). Għalkemm ġeneralment mhumiex ikkwotati fil-Borża, jistgħu jużaw il-Borża biex iżidu l-fondi tagħhom jew ikabbru l-kapital riskjuż (venture capital).

2.9.1 B’mod ġenerali, għandu jingħata appoġġ lill-SMEs u mhux biss permezz tal-Att dwar in-negozji ż-żgħar (11). L-SMEs spiss joffru mod kif jinżammu l-impjiegi, billi l-gruppi ta’ interess li joħolqu u jikkontrollaw lil dawn l-intrapriżi huma nies b’rabtiet sodi maż-żona li fiha joperaw u li wrew li għandhom il-kapaċità li joħolqu u jżommu l-impjieg. L-SMEs “huma l-inkubaturi naturali tal-kultura intraprenditorjali” u jirrappreżentaw opportunità permanenti ta’ taħriġ ta’ diretturi u mexxejja tal-intrapriżi.

2.10 Skont is-sid li jkollhom, l-intrapriżi ta’ interess ġenerali jistgħu jkunu pubbliċi, ta’ kapital imħallat jew jistgħu saħansitra jkollhom il-forma legali ta’ intrapriża privata. Ġeografikament, jistgħu jkunu ta’ natura multinazzjonali, nazzjonali jew lokali, anke jekk il-biċċa l-kbira jaħdmu fl-ambitu lokali jew reġjonali. L-attivitajiet tagħhom huma bbażati fuq il-provvista ta’ servizzi ta’ interess ġenerali, pereżempju t-trasport pubbliku, l-ilma, il-ġestjoni tal-iskart, il-komunikazzjoni, is-servizzi soċjali, is-saħħa, l-edukazzjoni, eċċ. Minkejja dan, mhuwiex impossibbli li dawn l-intrapriżi jipparteċipaw ukoll f’attivitajiet kummerċjali, dejjem sakemm jirrispettaw id-Direttiva dwar it-trasparenza 93/84/KEE (12). Huma jaħdmu f’isem l-interess ġenerali u jinvestu l-benefiċċji f’attivitajiet reġjonali u lokali; b’hekk jikkontribwixxu b’mod wiesa’ għall-koeżjoni soċjali, ekonomika u reġjonali. L-intrapriżi li jipprovdu servizzi ta’ interess ġenerali, bħala provvedituri ta’ servizzi essenzjali, huma atturi importanti ħafna li jagħtu spinta lill-ekonomija b’mod ġenerali billi jinvestu f’setturi importanti li jkollhom effett ta’ lieva fuq il-bqija tal-ekonomija (l-elettriku, it-telekomunikazzjoni u l-infrastruttura tagħha, it-trasport, eċċ.).

2.11 Is-sidien tal-intrapriżi kkwotati fil-Borża (listed enterprises) huma l-azzjonisti reġistrati tagħhom. L-azzjonisti jixtru u jbiegħu l-azzjonijiet tagħhom fuq is-swieq pubbliċi tal-Borża.

2.12 L-intrapriżi mhux ikkwotati jistgħu jkunu kbar jew żgħar iżda l-ishma tagħhom (jew l-ishma ta’ parteċipazzjoni jew azzjonijiet oħra), mhumiex ikkwotati fil-Borża. Madankollu, ħafna intrapriżi mhux ikkwotati qegħdin jimxu f’din id-direzzjoni, speċjalment f’każijiet fejn ikun hemm kapital riskjuż jew investuri privati. Anke l-SMEs privati jistgħu jużaw il-kwotazzjoni fil-Borża meta jiġu biex iżidu l-kapital biex jiffinanzjaw l-espansjoni tan-negozju tagħhom.

2.13 L-intrapriżi tal-familja huma strument tajjeb għat-tixrid tal-kultura intraprenditorjali u jibqgħu l-aqwa mezz kif miljuni ta’ persuni jistgħu jidħlu fin-negozju, mhux biss f’SMEs, li jikkostitwixxu l-maġġoranza tagħhom effettivament, iżda wkoll f’intrapriżi kbar tal-familja, li f’pajjiżi importanti bħall-Ġermanja, ir-Renju Unit, l-Italja u Franza jirrappreżentaw bejn 12 % u 30 % tal-intrapriżi l-kbar kollha (13). L-intrapriżi tal-familja, kbar jew żgħar, huma kkaratterizzati mill-fatt li l-familja tal-grupp iżżomm kontroll permanenti fuq l-intrapriża, anke fil-każ ta’ intrapriżi pubbliċi limitati. F’dawn il-każijiet jista’ ma jkollhom l-ebda ambizzjoni li jkunu kkwotati fil-Borża.

2.14 L-intrapriżi kollettivi, ċivili jew b’responsabbiltà limitata (partnership) huma intrapriżi tipiċi tad-dinja Anglosassona iżda jeżistu wkoll f’pajjiżi oħra tal-UE. Sikwit jitwaqqfu minn professjonisti indipendenti. Is-sħubijiet bejn individwi huma strument effiċjenti għall-professjonisti (avukati, accountants u oħrajn) biex ikunu jistgħu jieħdu sehem fid-dinja tas-servizzi professjonali tan-negozju. Intrapriżi ta’ dan it-tip huma l-proprjetà tal-imsieħba. Ir-rabta ewlenija bejniethom, minbarra l-kapital li jinvestu, tikkonsisti fix-xogħol li jwettqu. Meta l-imsieħba jirtiraw jew jitilqu mis-sħubija, jittrasferixxu l-ishma tagħhom lis-sħubija.

2.15 Fl-aħħar, biex nikkompletaw l-istampa tad-diversi forom ta’ intrapriża fl-UE, firxa wiesgħa ta’ inptrapriżi privati, b’karatteristiċi simili ta’ organizzazzjoni u funzjonament, imexxu l-attivitajiet tagħhom fuq il-bażi ta’ skop soċjali, bil-għan ewlieni li jissodisfaw lill-persuni iktar milli li jipprovdu ritorn għall-investituri tal-kapital (14). Dawn l-intrapriżi huma kooperattivi, mutwalitajiet, assoċjazzjonijiet u fondazzjonijiet (15). Id-dokumenti tal-Kummissjoni, tal-Parlament u tal-KESE normalment jiġbru dan il-grupp ta’ intrapriżi taħt it-titlu ta’ intrapriżi tal-ekonomija soċjali (SEE) (16). Għalkemm dan it-terminu m’huwiex użat fil-pajjiżi kollha tal-UE u ċerti pajiżi jużaw “it-tielet settur”, “it-tielet sistema” (17), “l-ekonomija solidali” jew oħrajn, dawn it-termini kollha jiddeskrivu intrapriżi bl-istess karatteristiċi f’kull parti tal-Ewropa (18).

3. Id-dimensjoni soċjali

3.1 Għalkemm l-intrapriżi multinazzjonali, il-kumpaniji l-kbar u l-SMEs m’għandhomx skop espliċitu ta’ benesseri soċjali, il-ħidma tagħhom fis-swieq tikkontribwixxi b’mod dirett għall-kompetittività u l-impjieg u għandha dimensjoni soċjali komprensiva. Din id-dimensjoni soċjali hija ferm ċara fil-każ ta’ SMEs u mikrointrapriżi lokali b’rabta qawwija mal-post li fih joperaw.

3.2 Il-kooperattivi, il-mutwalitajiet, l-assoċjazzjonijiet u l-fondazzjonijiet huma atturi importanti ħafna wkoll fl-UE, b’attività ekonomika konsiderevoli fi tlieta mill-ħames setturi istituzzjonali li fihom is-Sistema Ewropea tal-Kontabilità (ESA, 1995) tiġbor iċ-ċentri kollha ta’ teħid ta’ deċiżjoni ekonomika f’kull ekonomija nazzjonali (19). L-ekonomija soċjali tkopri 10 % tal-intrapriżi Ewropej b’mod globali. Fi kliem ieħor, 2 miljun kumpanija (20), u 7 % (21)tal-impjegati totali b’salarju. Il-kooperattivi għandhom 143 miljun membru, il-mutwalitajiet 120 miljun u l-assoċjazzjonijiet jiġbru fihom 50 % tal-popolazzjoni tal-UE (22).

3.2.1 Ikunux kbar jew żgħar, dawn l-intrapriżi jinsabu f’żoni u/jew sferi soċjali bi problemi u sfidi li jheddu lis-suq intern u l-koeżjoni soċjali, fejn jinternalizzaw l-ispejjeż soċjali u joħolqu benefiċċji esterni.

3.2.2 Billi huma ankrati fil-komunitajiet lokali u billi l-objettiv ewlieni tagħhom huwa li jissodisfaw il-bżonnijiet tal-persuni, dawn l-intrapriżi ma jittrasferux ruħhom post ieħor u b’hekk jiġġieldu b’mod effettiv kontra t-tnaqqis tal-popolazzjoni fiż-żoni rurali u jikkontribwixxu għall-iżvilupp tar-reġjuni u l-komunitajiet inqas għonja (23).

3.3 L-intrapriżi li jipprovdu s-servizzi ta’ interess ġenerali jirrappreżentaw pilastru importanti tad-dimensjoni soċjali Ewropea. Għandhom rwol speċifiku x’jaqdu bħala parti integrali tal-mudell soċjali Ewropew, billi permezz tal-attivitajiet tagħhom ta’ provvista ta’ servizzi jissodisfaw u jippromovu l-prinċipji tal-kwalità tajba, is-sigurtà, il-prezz raġonevoli, it-trattament ugwali, l-aċċess universali u d-drittijiet tal-utenti. B’hekk għandhom effett dirett u indirett fuq l-impjieg, billi infrastruttura tajba tiġbed l-investiment privat. L-intrapriżi ta’ interess ġenerali huma parti essenzjali tal-ekonomija, li tirrappreżenta bejn 25 u 40 % tal-forza tax-xogħol u li tikkonbribwixxi b’iktar minn 30 % tal-PGD.

3.4 L-intrapriżi soċjali (kooperattivi soċjali u intrapriżi simili oħra ta’ forom legali ferm differenti) jaħdmu fil-qasam tal-provvista tas-servizzi f’setturi bħas-saħħa, l-ambjent, is-servizzi soċjali u l-edukazzjoni. Sikwit jintroduċu riżorsi ewlenin fil-proċess ta’ produzzjoni tagħhom fil-forma ta’ kontribut ta’ natura altruistika, u b’hekk jaqdu r-rwol ta’ strumenti effettivi tal-politiki pubbliċi tal-benesseri soċjali. Barra minn hekk, hemm għadd kbir ta’ intrapriżi soċjali WISE (“Work Integration Social Enterprises”) li l-objettivi tagħhom jikkonsistu fil-ħolqien ta’ impjiegi u l-integrazzjoni ta’ persuni żvantaġġati fis-suq tax-xogħol.

3.5 L-intrapriża soċjali mhux dejjem hija kategorija legali iżda tinkludi intrapriżi ta’ interess soċjali u ekonomiku f’firxa kbira ta’ setturi. Mhuwiex faċli li wieħed jikklassifkahom. Il-punt essenzjali għandu jkun kif wieħed jista’ jappoġġja lil dawn l-intraprendituri billi jipprovdi kundizzjonijiet li jippermettulhom li jiżviluppaw il-kapaċità tagħhom għall-innovazzjoni, kapaċità li hija partikolarment siewja f’perijodi ta’ kriżi (24). Il-Kummissjoni tal-UE għandha tikkunsidra serjament li tfassal politika għall-intrapriżi soċjali (25).

3.6 F’każijiet fejn juru r-rappreżentattività tagħhom, l-organizzazzjonijiet li huma l-iktar rappreżentattivi tal-forom differenti ta’ intrapriża għandhom ikunu involuti fid-djalogu soċjali.

3.6.1 Uħud mis-setturi msemmija hawn fuq diġà pparteċipaw f’negozjati settorjali, pereżempju l-Assoċjazzjoni tal-Assigurazzjonijiet Kooperattivi u Mutwalistiċi (AMICE) fil-qasam tal-assigurazzjoni, u xi membri ta’ Cooperatives Europe (26), l-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Banek Kooperattivi (EACB) u l-Grupp tal-Banek tat-Tfaddil Ewropej (ESBG) fis-settur bankarju (27).

4. Qafas legali u regolatorju tad-diversi forom ta’ intrapriża

4.1 Introduzzjoni: Varjetà tal-forom ta’ intrapriża fis-suq intern

4.1.1 Fil-ħolqien u l-iżvilupp tas-suq intern wieħed ma jistax jagħti prijorità lill-iskop fuq il-mezzi. Għandu jiġi stabbilit qafas legali u regolatorju li jirrifletti l-karatteristiċi tad-diversi operaturi ekonomiċi fis-suq sabiex jinħoloq kuntest ġust għall-intrapriżi kollha, filwaqt li jiġu kkunsidrati l-karatteristiċi ta’ kull intrapriża. Bħalissa dan il-qafas huwa maħsub għall-kumpaniji kkwotati l-kbar, u l-applikazzjoni tiegħu għal kull tip ta’ intrapriża joħloq ċerti ostakoli għall-kumpaniji ż-żgħar. Dan il-qafas għandu jħeġġeġ b’mod effettiv lill-operaturi jkunu iktar effiċjenti u dan għandu jikkontribwixxi biex is-sistema tkun iktar ġusta. Dan il-qafas ser jiġi applikat permezz tal-leġiżlazzjoni dwar il-kumpaniji, il-kontabilità, il-kompetizzjoni u t-taxxi, l-armonizzazzjoni statistika u l-politika intraprenditorjali.

4.2 Liġi tal-kumpaniji

4.2.1 Il-Kumpaniji Pubbliċi Limitati Ewropej u l-Kooperattivi Ewropej għandhom l-istatuti tagħhom, iżda forom oħra ta’ intrapriża jiffaċċjaw diversi ostakoli fis-suq intern minħabba n-nuqqas ta’ statuti Ewropej. L-SMEs Ewropej jeħtieġu leġiżlazzjoni Ewropea sabiex ikun iktar faċli għalihom li joperaw b’mod transkonfinali. Il-kooperattivi jeħtieġu li r-Regolament dwar il-Kooperattiva Ewropea (ECS) jiġi ssemplifikat, billi l-kumplessità tiegħu xxekkel l-iżvilupp ta’ dan it-tip ta’ intrapriża.

4.2.2 In-nuqqas ta’ kopertura leġiżlattiva ma tħallix lill-fondazzjonijiet li joperaw fil-livell Ewropew jaħdmu fuq l-istess livell bħal forom korporattivi legali oħra. Għalhekk il-KESE jilqa’ r-riżultati tal-istudju ta’ fattibbiltà dwar Statut għall-Fondazzjonijiet Ewropej u jappella sabiex il-Kummissjoni tlesti l-valutazzjoni ta’ impatt fil-bidu tal-2010 billi tippreżenta proposta għal regolament li jgħin lill-fondazzjonijiet li joperaw fil-livell Ewropew sabiex jibbenefikaw mill-istess kundizzjonijiet bħall-kumpaniji l-oħra fis-suq intern (28).

4.2.3 Għal raġunijiet simili, il-KESE jitlob ukoll li l-Kummissjoni tibda taħdem fuq l-approvazzjoni ta’ statuti Ewropej għal assoċjazzjonijiet u mutwalitajiet Ewropej.

4.3 Liġi tal-kontabilità

4.3.1 L-istandards tal-kontabilità għandhom jiġu adattati għad-diversi forom ta’ intrapriża. L-ostakoli li l-introduzzjoni tas-Sistema Internazzjonali tal-Kontabilità l-ġdida (IAS) qiegħda toħloq għall-intrapriżi kkwotati huma eżempju ieħor tal-limiti tal-liġi tal-kontabilità. Il-kontijiet Ewropej ma jistgħux jiġu armonizzati bir-riskju li jitħassru l-karatteristiċi essenzjali ta’ wħud mit-tipi differenti ta’ intrapriża li jeżistu fl-Unjoni Ewropea.

4.3.2 Fil-każ speċifiku tal-kooperattivi ovvjament huwa diffiċli li wieħed jiddefinixxi kunċett ta’ ekwità tal-azzjonisti li jista’ jiġi applikat b’mod ġenerali u komprensiv. Dan jista’ jkollu effetti negattivi u distruttivi fuq id-diversità intraprenditorjali. Il-KESE jħeġġeġ lill-Kummissjoni tirrispetta l-identità tal-kooperattivi fil-qasam tal-kontabilità u tittratta lill-kapital ta’ ishma tal-membri tagħhom bħala l-ekwità tal-azzjonisti tal-kooperattivi u mhux bħala dejn, dejjem sakemm il-membru ma jsirx kreditur billi jitlaq mill-kooperattiva (29).

4.3.3 Il-Kumitat jaqbel mar-rakkomandazzjoni tal-Grupp de Larosière (30) skont liema l-istandards tal-kontabilità m’għandhomx joħolqu preġudizzju fil-mudelli finanzjarji, jippromovu mġiba pro-ċiklika jew jiskoraġġixxu l-investiment fuq perijodu twil u l-istabbiltà tal-intrapriżi.

4.4 Liġi tal-kompetizzjoni

4.4.1 Kull forma ta’ intrapriża legali għandha tkun tista’ tmexxi l-attivitajiet tagħha filwaqt li żżomm il-modus operandi tagħha. Għaldaqstant il-liġi tal-kompetizzjoni ma tistax tkun ibbażata fuq mudell uniku u uniformi ta’ intraprenditorija. Għandha tiġi evitata kull forma ta’ diskriminazzjoni, u l-prattika tajba fil-livell nazzjonali għandha tiġi apprezzata. L-għan mhuwiex li jinħolqu l-privileġġi iżda li tiġi promossa liġi tal-kompetizzjoni ġusta għal kulħadd. Għalhekk il-KESE, b’koerenza ma’ opinjonijiet preċedenti (31), jemmen li r-regoli dwar il-kompetizzjoni u t-taxxi għandhom jikkunsidraw l-ispejjeż divrenzjati tal-intrapriżi li mhumiex marbutin ma’ proċessi ta’ produzzjoni ineffiċjenti iżda ma’ internalizazzjoni tal-ispejjeż soċjali li għandhom jiġu kkumpensati.

4.4.2 Ċerti għodda tal-politika tal-kompetizzjoni mhumiex newtrali fir-rigward tad-diversi tipi ta’ intrapriża, hekk kif il-KESE diġà enfasizza: is-settur tal-ekonomija soċjali jeħtieġ soluzzjonijiet speċifiċi għalih fl-ambitu tat-taxxi, l-appalti pubbliċi u r-regoli tal-kompetizzjoni (32). Pereżempju, l-appoġġ pubbliku għall-investiment privat fl-R&D&I biex tiżdied il-kompetittività tas-sistema ta’ produzzjoni, huwa ta’ benefiċċju fuq kollox għall-intrapriżi l-kbar, li huma dawk li l-iktar iwettqu attivitajiet bħal dawn. Barra minn hekk, billi l-kumpaniji l-kbar għandhom libertà ta’ għażla ikbar fir-rigward tal-post fejn jibbażaw l-istabbilimenti ta’ produzzjoni tagħhom, jistgħu jiksbu vantaġġ ikbar mill-investiment pubbliku fl-infrastruttura tas-settur tal-manifattura. Xi kultant dan joħloq żvantaġġ kompetittiv għall-intrapriżi ż-żgħar li ftit għandhom possibbiltajiet reali li jagħżlu bejn diversi postijiet fejn jistabbilixxu n-negozju tagħhom.

4.4.3 Ir-regoli tal-kompetizzjoni għandhom jikkunsidraw l-ispeċifiċità tal-intrapriżi soċjali, li jipproduċu u jqassmu prodotti u servizzi non kummerċjali lil persuni emarġinati jew f’riskju ta’ esklużjoni soċjali, u li jinkludu riżorsi altruisti fil-proċessi ta’ produzzjoni tagħhom.

4.5 Liġi fiskali

4.5.1 ta’ spiss jiġri li f’ċerti Stati Membri, xi intrapriżi jiġu soġġetti għal sitwazzjonijiet ta’ kompetizzjoni inġusta għal raġunijiet li mhumiex marbutin mal-proċessi ta’ produzzjoni fihom innifishom iżda li jirriżultaw minn problemi ta’ allokazzjoni fis-suq (33), fi kliem ieħor minn sitwazzjonijiet fejn is-suq stess ikun ineffiċjenti u jallokaw ir-riżorsi b’mod li mhuwiex ideali. Il-KESE jappoġġja d-Direttiva għal rati tal-VAT iktar baxxi għas-servizzi pprovduti lokalment, li essenzjalment jinvolvu l-SMEs, u jerġa’ jtenni l-qbil tiegħu mal-prinċipju ddefinit mill-Kummissjoni skont liema l-vantaġġi fiskali allokati lil tip ta’ intrapriża għandhom ikunu proporzjonali għal-limitazzjonijiet legali jew il-valur miżjud soċjali li huma karatteristiċi ta’ dik il-forma ta’ intrapriża (34). Il-KESE jappella sabiex il-Kummissjoni tħeġġeġ lill-Istati Membri janalizzaw il-possibbiltà li jinħolqu miżuri ta’ kumpens għall-intrapriżi li juru li jaqdu rwol soċjali jew li jikkontribwixxu b’mod ċar għall-iżvilupp reġjonali (35). B’mod speċjali, jeħtieġ li jinstabu soluzzjonijiet għall-problema li tinħoloq għall-organizzazzjonijiet mingħajr skop ta’ qligħ minħabba l-fatt li ma jistgħux iġibu lura l-VAT imħallas fuq ix-xiri ta’ prodotti u servizzi meħtieġa għat-twettiq ta’ attivitajiet ta’ interess ġenerali fil-pajjiżi kkonċernati minn din il-problema. L-iskemi fiskali applikati għall-organizzazzjonijiet non governattivi b’attivitajiet ekonomiċi li m’għandhomx skop ta’ benefiċċju pubbliku għandhom jissemmew ukoll.

4.5.2 Bħalissa l-SMEs ftit għandhom opportunitajiet reali biex jinvestu fl-R&D&I, element importanti għall-effiċjenza tal-produzzjoni u għall-kompetittività tan-negozju. Dan joħloq żvantaġġ kompetittiv li għandu jiġi bbilanċjat permezz ta’ benefiċċji fiskali favur l-SMEs li jinvestu f’dan il-qasam. Ir-rakkomandazzjonijiet jinkludu firxa wiesgħa ta’ miżuri ta’ kumpens. Skont il-pajjiż, dawn jinkludu tnaqqis fiskali speċjali għal investimenti ripetuti fl-R&D, ir-rimborż f’każ ta’ assenza ta’ benefiċċji, u t-tnaqqis tal-piżijiet soċjali. Fid-dawl tar-rwol strateġiku li jaqdu l-SMEs fl-ekonomija Komunitarja, il-KESE jirrakkomanda li kull Stat Membru juża t-taħlita ideali ta’ miżuri ta’ kumpens biex jiffaċilita l-funzjonament u t-tkabbir tal-SMEs fl-ekonomija tiegħu. L-iktar impatt importanti li jista’ jkollhom dawn il-programmi huwa l-mod kif jistgħu jappoġġjaw l-iżvilupp tal-SMEs speċjalizzati fl-R&D fl-ewwel snin tal-eżistenza tagħhom.

4.6 Armonizzazzjoni tal-istatistika

4.6.1 Fl-Istati Membri u fl-UE b’mod globali, iċ-ċifri aggregati għad-diversi tipi ta’ intrapriża jitħejjew skont kriterji approvati mis-Sistema Ewropea tal-Kontijiet Nazzjonali u Reġjonali (ESA 95). Madankollu, l-istatistika ekonomika dwar il-kooperattivi, il-mutwalitajiet, l-assoċjazzjonijiet, il-fondazzjonijiet u intrapriżi simili oħra hija limitata ħafna u titħejja fuq il-bażi ta’ kriterji eteroġeni, bir-riżultat li huwa diffiċli li wieħed janalizzaha u jivvaluta l-kontribut ta’ dawn l-intrapriżi għall-objettivi makroekonomiċi l-kbar. Għaldaqstant il-Kummissjoni ħejjiet Manwal (36) li permezz tiegħu għandha tkun tista’ titħejja l-istatistika nazzjonali għal dawn il-kumpaniji abbażi kriterji omoġeni f’termini ta’ kontabilità nazzjonali. Il-KESE jitlob li dawn l-istrumenti analitiċi l-ġodda jintużaw biex titfassal statistika armonizzata għat-tipi ta’ intrapriża msemmija hawn fuq fil-pajjiżi kollha tal-Unjoni Ewropea, u li jiġu implimentati politiki iktar effettivi f’dan ir-rigward. Huwa rrakkomandat li tiġi stabbilita metodoloġija biex tingħata spinta lill-Osservatorju Ewropew tal-Mikrointrapriżi.

Brussell, 1 ta’ Ottubru 2009. Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew Mario SEPI

(1) “Manual for drawing up the Satellite Accounts of Companies in the Social Economy: Co-operatives and Mutual Societies”. CIRIEC, f’isem il-Kummissjoni Ewropea, 2006.

(2) CIRIEC, “L-ekonomija soċjali fl-Unjoni Ewropea”, KESE, Brussell, 2008: www.cese.europa.eu, ISBN number 928-92-830-08-59-0.

(3) ĠU C 234, 22.09.2005.

(4) Verżjoni konsolidata tat-Trattat tal-Unjoni Ewropea wara l-approvazzjoni tat-Trattat ta’ Lisbona. ĠU C 115, 09.05.2008.

(5) F’ċerti Stati Membri, fil-Parlament Ewropew, fil-Kummissjoni Ewropea u fil-KESE, dawn l-intrapriżi huma magħrufin bħala intrapriżi tal-eknomija soċjali (SEEs). Din hija kategorija soċjoloġika mhux terminu legali.

(6) Ara pereżempju l-każijiet C-180/98, C-184/98, Pavlov, C-352/85, Bond van Adverteerders.

(7) For the past 50 years the economics literature has been emphasising the diversity of objective functions according to the type of enterprise – cf. B. Ward (1958), E.D. Domar (1967), J. Vanek (1970), J. Meade (1972) and J.L. Monzón (1989), authors cited in the Manual for drawing up the Satellite Accounts of Companies in the Social Economy (footnote 1).

(8) In some cases large companies may not have shareholder members or distribute profits in any way, as in the savings banks of some European countries. There are also large companies, cooperative societies that issue shares, which are not listed on a stock exchange or mutual societies that operate with their own capital and reserves rather than with capital acquired by the members.

(9) www.forbes.com, The Global 2000,04/02/2008.

(10) ĠU C 120, 20.5.2005, p. 10 (punt 2.1); ĠU C 112, 30.4.2004, p. 105 (punt 1.7); Att dwar in-negozji ż-żgħar fil-ĠU C 182, 4.8.2009, p. 30.

(11) COM(2008) 394 final – “Think Small First” A “Small Business Act” for Europe.

(12) Direttiva 93/84/KEE tat-30 ta’ Settembru 1993, li temenda d-Direttiva 80/723/KEE fuq it-trasparenza tar-relazzjonijiet finanzjari bejn l-Istati Membri u l-impriżi pubbliċi. (ĠU L 254, 10.12.1993, p. 16).

(13) A. Colli, P. Fernández u M. Rose, (2003): “National Determinants of Family Firm Development? Family Firms in Britain, Spain and Italy in the Nineteenth and Twentieth Centuries”, Enterprise & Society, 4, 28–64.

(14) “L-ekonomija soċjali ...” Ara nota 2 f’qiegħ il-paġna.

(15) Rapport tal-Parlament Ewropew dwar l-Ekonomija Soċjali ((2008/2250 (INI)).

(16) Il-Kummissjoni tirreferi għas-settur tal-“ekonomija soċjali” f’għadd kbir ta’ dokumenti, pereżempju COM(2004)18 finali dwar “Il-promozzjoni tal-kooperattivi fl-Ewropa” (punt 4.3) (mhux disponibbli bil-Malti).

(17) Pereżempju, fir-Renju Unit hemm l-Uffiċċju tat-Tielet Settur (OTS) li jkopri “gruppi volontarji jew tal-komunità, intrapriżi soċjali, organizzazzjonijiet tal-karità u mutwalitajiet”; dan is-sett ta’ intrapriżi qiegħed jissejjaħ “intrapriżi tal-ekonomija soċjali” f’dan id-dokument. L-OTS hija organizzazzjoni tal-gvern fi ħdan l-Uffiċċju tal-Kabinett (www.cabinetoffice.gov.uk).

(18) Rapport (2008/2250) (INI). Ara nota 13 f’qiegħ il-paġna.

(19) L-ESA tal-1995 tiġbor fiha l-organizzazzjonijiet li għandhom imġiba ekonomika simili (ESA 95, 2.18) f’ħames gruppi kbar (ESA 95, tabella 2.2): a) Korporazzjonijiet mhux finanzjarji (S.11); b) Korporazzjonijiet finanzjarji (S.12); c) Amministrazzjonijiet pubbliċi (S.13); d) Familji (S.14) u e) Istituzzjonijiet mingħajr skop ta’ qligħ li jaqdu lill-familji (S.15). L-ESA tal-1995 tikklassifika wkoll id-diversi unitajiet ta’ produzzjoni f’industriji. Kull waħda tinkludi l-intrapriżi involuti fl-istess tip ta’ attività jew attività simili (ESA 95, 2.108), u taqsamhom f’5 sottolivelli differenti b’60, 31, 17, 6 u 3 industriji rispettivament. (ESA 95, Anness IV).

(20) Rapport (2008/2250) (INI). Ara nota 13 f’qiegħ il-paġna.

(21) L-SEE jipprovdu xogħol full-time għal 11-il miljun Ewropew direttament u huma rrappreżentati f’kull tip ta’ attività ekonomika, kemm fis-setturi ferm kompetittivi bħall-finanzi u l-biedja, kif ukoll f’setturi innovattivi bħas-servizzi lill-individwi jew l-enerġiji rinnovabbli.

(22) KESE (2008), “L-ekonomija soċjali ...” (nota 2 f’qiegħ il-paġna).

(23) COM(2004) 18 finali, punt 4.3 (“Promozzjoni tal-kooperattivi fl-Ewropa”, mhux disponibbli bil-Malti).

(24) “Wasal iż-żmien li l-intrapriża soċjali twettaq il-potenzjal tagħha.”: Trimble, Robert, The Bridge Magazine, p. 17, www.ipt.org.uk

(25) Opinjoni tal-KESE, “L-ispirtu intraprenditorjali u l-Aġenda ta’ Lisbona”, ĠU C 44, 16.2.2008, p. 84.

(26) Ta’ min jinnota li ċerti organizzazzjonijiet bħal Cooperatives Europe qegħdin iwettqu studji tar-rappreżentattività tagħhom sabiex ikunu jistgħu jipparteċipaw fil-konsultazzjonijiet dwar id-djalogu soċjali.

(27) Opinjonijiet tal-KESE fil-ĠU C 182, 4.8.2009, p. 71 u fil-ĠU C 228, 22.9.2009, p. 149-154.

(28) Fl-istudju ta’ fattibbiltà tal-Kummissjoni dwar Statut għall-Fondazzjonijiet Ewropej ġie kkalkolat li l-prezz ta’ dawn l-ostakoli għall-attivitajiet tal-fondazzjonijiet Ewropej huwa bejn 90 u 100 miljun EUR fis-sena.

(29) Dan intalab fil-letteratura reċenti tal-kontabilità: CIRIEC-España, Revista de Economía Pública, Social y Cooperativa, nru. 58, Awwissu 2007 (www.ciriec.es), “Clasificación del capital social de la sociedad cooperativa: una visión crítica” (Klassifika tal-kapital soċjali tal-kooperattivi: analiżi kritika), B. Fernández-Feijóo u M. J. Cabaleiro.

(30) Rapport ta’ Livell Għoli dwar is-Superviżjoni Finanzjarja fl-UE, Frar 2009: (http://ec.europa.eu/internal_market/finances/docs/de_larosiere_report_en.pdf Rakkomandazzjoni 4, p. 21).

(31) ĠU C 234, 22.09.2005 u COM(2004)18 finali.

(32) ĠU C 117, 26.4.2000, p. 52 (punt 8.3.1). Ara wkoll ĠU C 117, 26.04.2000, p. 57. (mhux disponibbli bil-Malti). Il-Kummissjoni Ewropea tagħmel distinzjoni bejn “għajnuniet tal-Istat” u “miżuri ġenerali”. F’dawn tal-aħħar hija tinkludi l-inċentivi għall-investiment fi kwistjonijiet ambjentali, R&D jew taħriġ, li huma ta’ benefiċċju għall-kumpaniji li jwettqu tali investiment biss, mingħajr ma dan jikkonsisti neċessarjament f’għajnuna tal-Istat (Nota tal-Kummissjoni dwar l-applikazzjoni tar-regoli dwar l-għajnuna statali għat-tassazzjoni tal-intrapriżi (ĠU C 384/5, 10.12.1998, punt 14, mhux disponibbli bil-Malti). Fl-Unjoni Ewropea, il-kumpaniji l-kbar huma dawk li huma l-iktar attivi fl-R&D. Fi Spanja, pereżempju, 27.6 % tal-kumpaniji l-kbar jinvestu fl-R&D, b’paragun ma’ 5.7 % biss tal-kumpaniji b’inqas minn 250 impjegat, skont iċ-ċifri tal-2007 www.ine.es.

(33) Komunikazzjoni tal-Kummissjoni COM(2008) 394 finali. Ara nota 8 f’qiegħ il-paġna.

(34) COM(2004) 18 finali.

(35) ĠU C 234, 22.09.2005, opinjoni tal-KESE dwar COM(2004)18 finali, punt 4.2.3.

(36) “Manwal għat-tfassil ...” (nota 1 f’qiegħ il-paġna).