RAPPORT MILL-KUMMISSJONI It-tnax-il Rapport dwar it-tħejjijiet prattiċi għat-tkabbir futur taż-żona tal-euro /* COM/2013/0540 final */





RAPPORT MILL-KUMMISSJONI LILL-PARLAMENT EWROPEW, LILL-KUNSILL, LILL-BANK ĊENTRALI EWROPEW, LILL-KUMITAT EKONOMIKU U SOĊJALI EWROPEW U LILL-KUMITAT TAR-REĠJUNI It-tnax-il Rapport dwar it-tħejjijiet prattiċi għat-tkabbir futur taż-żona tal-euro 1. introduzzjoni Mill-adozzjoni tal-euro mill-Estonja fl-1 ta’ Jannar 2011, iż-żona tal-euro tikkonsisti minn sbatax-il Stat Membru tal-UE. Fost il-ħdax-il Stat Membru li fadal, disa' Stati Membri huma mistennija li jadottaw il-euro ladarba l-kundizzjonijiet neċessarji jkunu ssodisfati. Id-Danimarka u r-Renju Unit għandhom status speċjali ta' “opt-out” u m'għandhomx impenn li jadottaw il-euro. Dan ir-rapport jevalwa l-qagħda attwali tat-tħejjijiet prattiċi għall-introduzzjoni tal-euro fil-Latvja u jivvaluta l-progress li sar fit-tħejjija tal-kampanja ta' komunikazzjoni relatata mal-bidla. Wara d-deċiżjoni tal-Kunsill tad-9 ta’ Lulju 2013 li tikkonkludi li l-kundizzjonijiet meħtieġa għall-adozzjoni tal-euro huma ssodisfati, il-Latvja se tadotta l-euro fl-1 ta’ Jannar 2014 (“jum il-euro”). Ir-rata ta' konverżjoni bejn il-lats Latvjani u l-euro ġiet iffisata irrevokabbilment għal 0.702804 lats Latvjani għal euro wieħed. 2. Il-Qagħda attwali tat-tħejjijiet għall-bidla fil-Latvja Il-Latvja se tkun is-sitt pajjiż mill-grupp ta’ Stati Membri li ssieħbu fl-UE fl-2004 li jadotta l-euro. Il-mira oriġinali tal-Latvja datata l-1 ta’ Jannar 2008 prevista fil-Pjan ta’ Azzjoni għall-implimentazzjoni tal-munita unika Ewropea tal-1 ta’ Novembru 2005, sussegwentement, reġgħet ġiet ikkunsidrata. Id-data mmirata tal-1 ta’ Jannar 2014 kienet iddeterminata mill-gvern Latvjan b’Ordni tal-Kabinett tal-Ministri Nru 165 tal-24 ta’ Marzu 2010. Il-Pjan Nazzjonali tal-Latvja għall-Bidla għall-Euro ġie approvat mill-Kabinett tal-Ministri Latvjan fid-19 ta’ Settembru 2012 u ġie aġġornat l-aħħar fl-4 ta’ April 2013. Il-Pjan Nazzjonali tal-Latvja għall-Bidla għall-Euro huwa ssupplimentat minn Pjan ta’ Azzjoni ddettaljat għall-Introduzzjoni tal-Munita Unika Ewropea fil-Latvja. L-awtoritajiet Latvjani għamlu sforz metikoluż u sistematiku matul l-aħħar xhur bil-ħsieb li tiġi żgurata bidla mingħajr xkiel. 2.1. L-organizzazzjoni tal-bidla, l-adattazzjoni tas-sistema legali u t-tħejjijiet tas-settur pubbliku It-tħejjijiet prattiċi għall-adozzjoni tal-euro fil-Latvja huma kkordinati minn Kumitat ta' Tmexxija, ppresedut mis-Segretarju tal-Istat tal-Ministeru tal-Finanzi. Il-Kumitat ta’ Tmexxija huwa ssorveljat mill-Kunsill tal-Koordinazzjoni tal-Bidla għall-Munita Unika Ewropea. Xogħol ta’ tħejjija f’oqsma speċifiċi jsir fil-livell ta’ ħames gruppi ta’ ħidma, li jinvolvu rappreżentanti kemm tas-settur pubbliku kif ukoll dak privat (Il-Grupp ta’ Ħidma tal-Amministrazzjoni tal-Istat, il-Grupp ta’ Ħidma tas-Sistemi tal-Pagamenti u l-Flus Kontanti, il-Grupp ta’ Ħidma tal-Korporazzjonijiet Mhux Finanzjarji u tal-Konsumatur, il-Grupp ta’ Ħidma tas-Sistema Finanzjarja u il-Grupp ta’ Ħidma responsabbli mill-Kuxjenza Pubblika u l-Komunikazzjoni). Il-gruppi ta’ ħidma huma kkoordinati permezz ta’ manager tal-proġett tal-euro li jirrapporta lill-Kumitat ta’ Tmexxija. Bħall-pajjiż ġar tagħha l-Estonja, il-Latvja żammet lura milli taħtar "Sur Euro” speċifiku li jaġixxi bħala l-uniku punt ta’ monitoraġġ nazzjonali tal-preparazzjonijiet kollha għall-bidla għall-euro. Madankollu, ġie stabbilit Euro Bureau fil-Ministeru tal-Finanzi li hu l-punt ewlieni ta' komunikazzjoni mal-pubbliku. F’Jannar tal-2013, Il-Parlament Latvjan adotta l- “Liġi dwar il-Proċedura għall-Introduzzjoni tal-Euro”, “liġi umbrella” li tipprovdi l-prinċipji bażiċi tal-bidla (eż. prinċipji approssimattivi applikabbli għall-konverżjoni, il-perjodu ta’ ċirkolazzjoni doppja, il-proċeduri tal-bidla tal-flus u l-irtirar tal-flus kontanti Latvjani, ir-regoli għall-konverżjoni tal-prezzijiet u l-wiri tal-prezzijiet biż-żewġ muniti eċċ.). Barra minn hekk, il-liġi dwar il-proċedura għall-introduzzjoni tal-euro tistabbilixxi l-iskeda għall-aġġustament ta’ atti legali li għandhom jiġu emendati minħabba l-introduzzjoni tal-euro. Il-Liġi dwar il-Bank tal-Latvja ġiet emendata wkoll biex tkun żgurata l-kompatibbiltà mat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea u l-Istatuti tas-ESCB u tal-BĊE. It-tħejjijiet tas-settur pubbliku għall-bidla huma avvanzati ferm. Minħabba li m’hemm l-ebda 'Sur Euro' li jaġixxi bħala l-vuċi u l-wiċċ tal-bidla għall-euro, huwa ta’ importanza partikolari li tiġi żgurata d-disponibilità ta’ koordinatur/i tal-bidla f’kull ħin madwar il-perjodu tal-1 ta’ Jannar 2014 bil-ħsieb li ċ-ċittadini jkunu f'pożizzjoni li jieħdu tweġibiet fil-pront f’każ ta’ problemi potenzjali. 2.2. Tħejjijiet tas-settur finanzjarju u bankarju Il-Latvja fi ħsiebha tuża xenarju ta' bidla radikali[1] u perjodu ta' ċirkolazzjoni doppja ta' ġimagħtejn. Il-muniti Lats għandhom poter tal-akkwist relattivament għoli u jintużaw b'mod qawwi mill-pubbliku għal pagamenti ta’ kuljum. B’kuntrast mal-ġirien tagħhom fl-Estonja, il-Latvja jistrieħu anqas fuq mezzi elettroniċi ta’ ħlas (madwar 15 % tal-popolazzjoni Latvjana ma kellhomx kont bankarju sa April 2013). B’kollox bħalissa hemm fiċ-ċirkolazzjoni 51 miljun karta tal-lats u 482 miljun munita tal-lats (dejta mill-1 ta’ Ġunju 2013). Madwar 293 miljun munita lats se jkollhom jiġu irtirati. L-istruttura parallela tad-denominazzjoni tal-muniti lats u d-denominazzjooni tal-munita tal-euro se tiffaċilita t-trattament tal-muniti tal-euro li fil-Latvja. Madankollu, peress li lats wieħed jiswa aktar minn Euro wieħed, l-ammonti se “jiżdiedu” minħabba l-konverżjoni. Fit-tħejjija għall-bidla, huwa importanti ħafna li dan l-effett jiġi spjegat tajjeb liċ-ċittadini u wieħed għandu jipprova jneħħi l-beżgħat ta' inflazzjoni. Peress li l-Latvja m'għandhiex zekka tagħha, organizzat kompetizzjoni għall-akkwist tal-muniti tal-euro. L-400 miljun munita euro Latvjan li jiġu stampati se jsiru minn Staatliche Münzen Baden-Württemberg (Stuttgart, il-Ġermanja). Id-disinn tan-naħat nazzjonali tal-muniti tal-euro Latvjani ntgħażel permezz ta' kompetizzjoni pubblika fl-2004. Il-muniti ta' 1 Euro u 2 Euro se jkollhom xebbiet folkloristiċi, filwaqt li l-muniti tal-50, l-20, u l-10 ċenteżmi se jkollhom l-arma l-kbira tal-Latvja u l-muniti tal-5, iż-2 u taċ-ċenteżmu se jkollhom l-arma ż-żgħira tal-Latvja. Il-karti tal-euro se jiġu missellfa mill-istokkijiet tal-Eurosystem. Il-Bank tal-Latvja ordna 110 miljun karta tal-flus tal-euro ta’ diversi denominazzjonijiet għall-bidla. Il-bidu tal-forniment minn qabel tal-istituzzjonijiet tal-kreditu hu skedat għall-1 ta' Novembru 2013; is-subforniment minn qabel lill-klijenti l-kbar tal-banek kummerċjali se jibda fl-10 ta’ Diċembru 2013. Skont l-ewwel estimi, il-forniment minn qabel u s-sub forniment minn qabel se jammontaw għal madwar 25 miljun karta tal-flus tal-euro u xi 192 miljun munita tal-euro, kull waħda f’diversi denominazzjonijiet. In vista tar-riskju ta' kundizzjonijiet ħżiena tat-temp qrib il-ġurnata tad-dħul fis-seħħ tal-Euro fil-Latvja, il-volumi ta' forniment minn qabel għandhom jiġu kkunsidrati bir-reqqa. Fl-isfond ta’ żieda fir-riskju ta' sigurtà, ġie żviluppat pjan ta' azzjoni ta' sigurtà li jipprovdi għal miżuri li jkabbru s-sikurezza ta’ trasport tal-flus kontanti mis-settur tal-Kontanti fi Tranżitu (CIT) matul il-proċess tal-bidla. 50 % tal-muniti li se jiġu forniti minn qabel se jiġu pprovduti fi starter kits għaċ-ċittadini (madwar 800,000 ta’ kitt għal xi 816,000 dar) u għall-bejjiegħa bl-imnut (madwar 70,000 kitt). Huwa ppjanat li starter kit standardizzat għaċ-ċittadini se jkun fih 14.23 EUR u għall-bejjiegħa bl-imnut 200 EUR kull wieħed Id-daqs tal-kits għall-bejjiegħa bl-imnut jidher pjuttost kbir għall-intrapriżi ż-żgħar. Huwa rakkomandat li jew jiġu pprovduti kits iżgħar sew jew li l-bejjiegħa bl-imnut jitħallew jordnaw ammonti iżgħar ta’ muniti li għandhom jinkisbu minn fergħat tal-banek wara nofsinhar f'jum il-euro Il-bidu tal-bejgħ tal-istarter kits għaċ-ċittadini hu skedat għall-10 ta' Diċembru 2013. Il-kittijiet se jinbiegħu f’fergħat tal-Bank tal-Latvja, l-istituzzjonijiet ta’ kreditu u uffiċji postali. Barra minn hekk, se jkun hemm settijiet speċifiċi disponibbli għal kollezzjonisti sa minn jum il-euro (b’kollox 35,000 kitt). Ġew previsti diversi miżuri bil-għan li jitnaqqsu l-ammonti ta’ lats li jridu jinbidlu fiżikament, bħal skambju mhux ristrett ta' muniti mill-Bank tal-Latvja minn Ottubru tal-2013 u tnaqqis gradwali fin-numru ta' karti tal-flus lats b'denominazzjonijiet għolja fiċ-ċirkolazzjoni sew qabel jum il-euro. Barra minn hekk, il-muniti jistgħu jiġu depożitati għand l-ikbar banek mingħajr limitu u mingħajr ħlas minn Ottubru tal-2013. Il-banek kummerċjali u l-uffiċċji tal-posta se jżidu l-faċilitajiet ta’ ħażna tagħhom tal-flus kontanti biex jilqgħu għall-ammonti eċċezzjonalment kbar ta’ flus kontanti li se jkunu involuti fil-perjodu tal-bidla. Se jkun disponibbli skambju bla limitu ta' kontanti fil-banek kummerċjali għal sitt xhur li jibda minn jum il-euro u fi 302 uffiċċji postali għal tliet xhur li jibda minn jum il-euro (suġġett għal estensjoni sa tliet xhur oħra). Sabiex ma jiddgħajfux l-isforzi ta’ komunikazzjoni fuq ir-rata l-ġdida ta’ konverżjoni, il-banek u l-uffiċji barranin tal-kambju għandhom ikunu obbligati jużaw ir-rata tal-kambju uffiċjali mid-determinazzjoni tagħha f'jum il-euro u juru l-miżati tas-servizz separatament. Il-Bank tal-Latvja se jibdel ammonti bla limitu ta’ lats f’euro għal perjodu ta’ żmien mhux limitat u mingħajr ħlas. 987 minn 1,105 magni awtomatiċi għall-ġbid tal-flus (ATMs) fil-Latvja se jqassmu l-karti tal-euro fl-ewwel siegħa mill-1 ta’ Jannar 2014, filwaqt li ma għadu ma ġiex żgurat li l-118-il-ATM li jkun fadal humiex se jkunu disponibbli għat-tqassim tal-euro qabel it-2 ta’ Jannar 2014. Fl-isfond tar-rwol kruċjali tad-disponibbiltà tal-ATMs għal bidu bla xkiel tal-bidla tal-flus, għandu jkun żgurat li l-ATMs kollha jkunu jaħdmu kompletament bil-euro mill-1 ta’ Jannar 2014. L-ATMs li ma jistgħux jitranġaw fil-ħin għandhom jingħalqu. Meta wieħed iqis li l-bejjiegħa bl-imnut se jkollhom jagħtu l-bqija biss f’euro minn jum il-euro, għandu jiġi kkunsidrat li temporanjament wieħed għandu joqgħod lura milli jintroduċi karti tal-flus ta' denominazzjonijiet ogħla minn EUR 50 fl-ATMs. Il-banek għandhom jevitaw ukoll li jintroduċu denominazzjonijiet kbar fil-ġimgħat ta’ qabel u wara l-bidla, kemm ta' lats kif ukoll tal-euro, minħabba li l-preżenza ta’ denominazzjonijiet għolja tagħmilha aktar diffiċli għas-settur tal-bejgħ bl-imnut biex jagħti l-bqija f’euro. L-aġġustamenti tal-punti ta' bejgħ (PTB) kienu diġà tnedew mill-banek kummerċjali responsabbli u l-First Data Latvia bil-għan li jaqilbu mal-ewwel għal euro fl-1 ta' Jannar 2014. Il-konsumaturi għandhom jiġi nkoragguti biex jużaw il-ħlasijiet elettroniċi iktar ta' spiss matul l-ewwel ftit ġranet wara jum il-euro. 99.3% tal-PTB huma konformi maż-Żona Unika ta' Pagamenti bl-Euro (SEPA). Is-settur bankarju Latvjan jinkludi 406 fergħat tal-banek, li minnhom 339 jipprovdu servizzi tal-flus kontanti. Il-banek kummerċjali fi ħsiebhom isaħħu l-persunal fil-fergħat li jittrattaw l-operazzjonijiet tal-flus kontanti. Se jiġu aġġustati l-faċilitajiet tal-għadd u tal-ħażna fil-fergħat. Is-servizzi lil klijenti fil-livell ta’ konsumatur se jiġu pprovduti separatament minn servizzi lil klijenti privati u se jiġu offruti servizzi ta’ ġbir ta’ flus lill-bejjiegħa bl-imnut u dawk il-klijenti tan-negozju. Xi banek kummerċjali se jestendu l-ħinijiet tal-ftuħ tagħhom fi tmiem is-sena. Billi l-Bank tal-Latvja jipprevedi l-forniment ta' operazzjonijiet tal-bdil tal-flus għall-pubbliku ġenerali fl-1 ta’ Jannar 2014, b’mod ġenerali, il-banek u l-uffiċċji tal-posta mhux fi ħsiebhom jiftħu fergħat f’jum il-euro. Din għandha tiġi kkunsidrata mill-ġdid bil-ħsieb li jiġi ffaċilitat bidu bla xkiel għall-bidla tal-flus u biex il-bejjiegħa bl-imnut iż-żgħar li ma jkunux pparteċipaw fis-sub forniment minn qabel ikunu f'pożizzjoni biex jiksbu l-flus li jeħtieġu. Il-fergħat tal-banek u l-uffiċċji tal-posta għandhom jiftħu tal-inqas fil-wara nofsinhar tal-1 ta’ Jannar 2014. Taħriġ speċjali tal-persunal tal-banek għall-bidla se jiġi pprovdut minn nofs l-2013. Attwalment qed isiru l-aġġustamenti tas-sistemi tal-IT tal-banek; l-ittestjar finali hu skedat għal tard f'Novembru/kmieni f’Diċembru tal-2013. Sabiex tiġi ffaċilitata l-loġistika tal-irtirar tal-muniti lats, il-kumpaniji tas-CIT u l-banek kummerċjali se jingħataw kontenituri standard mobbli li għandhom jintużaw għall-ġbir, il-ħażna u t-trasport tal-muniti. Il-kontijiet tal-banek kummerċjali mal-Bank of Latvja se jiġu kkreditati fl-istess jum meta l-muniti jiġu depożitati, bil-korrezzjonijiet li jkun hemm bżonn isiru wara l-għadd tal-muniti. Biex jiġi żgurat li l-bidla ssir bla skossi, il-forniment tal-flus kontanti tal-euro tal-ħwienet iż-żgħar għandu jiġi żgurat jew billi jiġu pprovduti kits żgħar ta' muniti jew faċilitajiet speċifiċi tal-ordnijiet. Minn Lulju tal-2013 sal-1 ta’ Jannar 2014, il-banek u l-uffiċji barranin tal-kambju għandhom jintalbu biex jużaw ir-rata ta’ konverżjoni uffiċjali għall-kambju tal-muniti barranin (FX) għat-tranżazzjonijiet fil-euro, b’fatturat separat għall-ħlas possibbli tas-servizz. Huwa kruċjali li l-ATMs kollha jkunu disponibbli biex minnhom wieħed ikun jista' jiġbed il-euro mill-1 ta’ Jannar 2014. L-ATMS li, minħabba raġunijiet tekniċi, ma jistgħux jitranġaw fil-ħin għandhom jingħalqu. Sabiex jipprevjenu li l-bejjiegħa bl-imnut jispiċċaw mingħajr bqija minħabba li l-klijenti jħallsu b’karti ta’ valur għoli, l-ATMs m’għandhomx ikunu mgħobbija b’karti tal-flus ta' denominazzjoni ogħla minn 50 EUR fil-perjodu tal-bidla u l-banek għandhom iżommu lura milli jiddistribwixxu denominazzjonijiet għolja mill-counter. Il-konsumaturi għandhom jitħeġġu biex jużaw il-ħlasijiet elettroniċi iktar ta' spiss matul l-ewwel ftit ġranet wara jum il-euro. 2.3. Il-prevenzjoni ta’ prattiki abbużivi u ta’ perċezzjoni żbaljata tal-evoluzzjoni tal-prezzijiet taċ-ċittadini Skont il-Liġi dwar il-proċedura għall-introduzzjoni tal-euro, il-perjodu tal-wiri tal-prezzijiet fiż-żewġ denominazzjonijiet - lats u euro - se jibda tliet xhur qabel jum il-euro, jiġifieri fl-1 ta’ Ottubru 2013, sakemm id-determinazzjoni uffiċjali tar-rata ta’ konverżjoni mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea ma sseħħx wara dik id-data u ddum sa sitt xhur wara jum il-euro. In vista tal-esperjenza ta' SM oħra li qalbu għall-euro, hu rrakkomandat li jiġi żgurat peremezz ta' mezzi regolatorji li l-wiri doppju tal-prezzijiet jintemm wara l-1 ta' Jannar 2015 u jiġi żgurat li l-pubbliku jkun infurmat sew b'din id-data, biex jilħaq jagħmel użu tajjeb mill-wiri doppju tal-prezzijiet u jitgħallem l-iskala l-ġdida tal-valur. Dan se jagħmilha aktar faċi għaċ-ċittadini biex jidraw sew il-munita l-ġdida. Id-dettalji dwar il-wiri doppju tal-prezzijiet huma stabbiliti fir-Regolament nru. 178 "Proċedura għall-Wiri tal-Prezzijiet tal-Oġġetti u s-Servizzi" tat-18 ta' Mejju 1999 kif emendat fid-9 ta' Mejju 2013. Barra minn hekk, iċ-Ċentru għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Konsumatur (CRPC) żviluppa linji gwida dwar l-indikazzjoni tal-prezzijiet fil-perjodu tal-wiri doppju tal-prezzijiet li kienu approvati fit-30 ta' Mejju 2013. Minn Jannar tal-2013, il-prezzijiet tal-aktar 120 prodott li jinxtraw fl-aktar punti popolari tal-bejgħ fis-seba' l-akbar bliet fil-Latvja ġew immonitorjati mill-kumpanija "Aptauju centrs". Is-servizzi mmonitorjati jinkludu diversi servizzi li, abbażi tal-esperjenza ta’ bidliet preċedenti, l-aktar li għandhom ċans li jintlaqtu minn żieda fil-prezzijiet relatati mal-bidla bħall-qtugħ tax-xagħar, ristoranti u kafetteriji u s-servizzi tat-tiswija tal-karozzi. Ir-riżultati tal-monitoraġġ huma ppubblikati regolarment fuq is-siti tal-Ministeru tal-Ekonomija u dik tal-bidla għall-euro. Il-Ministeru tal-Ekonomija tal-Latvja ħejja l-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro". Konformi mal-linji tal-inizjattivi volontarji f'bidliet preċedenti, il-kampanja tistieden lil negozjanti (pereżempju bejjiegħa bl-imnut, istituzzjonijiet finanzjarji, ħwienet fuq l-internet) biex jimpjenjaw ruħhom li ma jabbużawx mill-bidla għall-qligħ tagħhom personali, li jirrispettaw ir-regoli dwar il-bidla u li jipprovdu l-assistenza neċessarja lill-klijenti tagħhom. L-abbonati se jirċievu l-logo tal-Introduttur Ġust tal-Euro li juri l-parteċipazzjoni tagħhom fil-kampanja u huma se jiġu elenkati fuq “il-lista l-bajda” disponibbli fuq is-sit tal-Proġett tal-Euro. Is-sejħa għall-abbonati ġiet varata fit-12 ta’ Ġunju 2013. Il-bidu tal-kampanja hu skedat għal Lulju tal-2013, jiġifieri aktar minn xahrejn qabel ma jibda l-wiri doppju obbligatorju tal-prezzijiet. L-awtoritajiet Latvjani qed jimmiraw lejn rata ta’ parteċipazzjoni ta’ mill-anqas 70 % tas-suq. Huwa rakkomandat li wieħed jimmira lejn parteċipazzjoni ferm usa’. Il-konformità mar-rekwiżiti tal-wiri tal-prezzijiet u l-konverżjoni (pereżempju r-regoli dwar l-approssimazzjoni) matul il-perjodu tal-wiri doppju tal-prezzijiet u l-implimentazzjoni tal-Memorandum tal-Introduttur Ġust tal-Euro, jiġu mmonitorjati mis-CPRC f’koperazzjoni mal-NGOs li jħarsu d-drittijiet tal-konsumatur. Madwar 38 spettur se jkunu qed jiċċekkjaw b'mod intensiv il-postijiet tal-bejgħ. Huwa rrakkomandat b’mod qawwi li jkompli jiżdied l-għadd ta’ persunal u voluntiera disponibbli għal spezzjonijiet biex jiġi żgurat li l-monitoraġġ tal-prezzijiet ikun kredibbli u effettiv matul il-ġimgħat ta' wara l-adozzjoni tar-rata ta' konverżjoni sa tmiem il-perjodu tal-wiri doppju tal-prezzijiet. L-awtoritajiet lokali għandhom jiġu mistiedna jidentifikaw voluntiera f’kull belt biex jgħinu fit-twettiq ta’ monitoraġġ strett tal-prezzijiet. Jekk l-istruzzjonijiet tal-uffiċjali tas-CRPC ma jiġux segwiti, tista' tiġi imposta multa ta' 500 LVL. Is-CPRC li se jikkontrolla wkoll l-implimentazzjoni tal-Memorandum "Introduttur Ġust tal-Euro". In-negozji li ma jeliminawx il-vjolazzjonijiet identifikati miċ-CRPC, u ripetutament jiksru r-rekwiżiti legali tal-Memorandum u/jew jużaw prattiċi kummerċjali inġusti se jitpoġġew fuq "il-lista s-sewda" li tkun disponibbli pubblikament. Kumpanija elenkata fil-“lista s-sewda” mhux se tkun aktar eliġibbli għall-inklużjoni fil-“lista l-bajda” u titlef id-dritt li tuża l-logo tal-Kampanja Introduttur Ġust tal-Euro. Il-konsumaturi se jkunu jistgħu jressqu l-ilmenti dwar il-ksur tar-regoli dwar l-indikazzjoni tal-prezzijiet lis-CRPC permezz ta’ linja tat-telefown iddedikata għall-ilmenti, hotline tal-informazzjoni ġenerali tal-euro, e-mails u ittri. Biex jinqerdu l-perċezzjonijiet żbaljati taċ-ċittadini dwar l-evoluzzjoni tal-prezzijiet, l-irregolaritajiet innutati għandhom jiġu indirizzati malajr. Żidiet suspettużi fil-prezzijiet li jiġu nnutati mill-ispetturi kif ukoll dawk imressqa mill-konsumaturi permezz tal-linja tat-telefown tas-CRPC għandhom jiġu investigati kif xieraq u tittieħed azzjoni korrettiva malajr kemm jista’ jkun, preferibbilment fi żmien massimu ta’ 48 siegħa. Il-miżuri previsti għall-prevenzjoni ta' prattiki abbużivi u ta' perċezzjonijiet żbaljati dwar l-evoluzzjoni tal-prezzijiet taċ-ċittadini għandhom jissaħħu b'mod sinjifikanti. Il-miri għall-abbonament tal-Kampanja Introduttur Ġust tal-Euro għandhom ikunu kemm jista' jkun ambizzjużi. L-għadd ta’ persunal disponibbli għall-monitoraġġ tal-wiri doppju tal-prezzijiet u l-implimentazzjoni ġusta tal-Memorandum Introduttur Ġust tal-Euro għandu jiżdied aktar permezz tal-identifikazzjoni ta’ voluntieri fl-ibliet Latvjani kollha. Għandhom jittieħdu minnufih azzjonijiet korrettivi kontra negozji li ma jikkonformawx mar-rekwiżiti tal-wiri tal-prezzijiet u l-konverżjoni (pereżempju r-regoli dwar l-approssimazzjoni ġusta) jew li ma implimentawx il-Memorandum Kampanja Introduttur Ġust tal-Euro, bl-għan li tittiħed deċiżjoni finali fi żmien massimu ta’ 48 siegħa. 2.4. Perċezzjonijiet tal-bidla f'żoni rurali u t-tħejjijiet tal-intrapriżi Bħall-ġar tagħha l-Estonja, l-Latvja għandha popolazzjoni b'densità baxxa ħafna meta mqabbla mal-medja tal-UE[2]. Il-pajjiż huwa kompost minn 119-il awtorità lokali. In vista tad-drawwa tal-Latvjani li xxaqleb lejn il-ħlas bil-flus kontanti, il-proċeduri tal-bidla fl-inħawi rurali jridu jkunu ppajanti u mħejjija bir-reqqa u dan se jkun kruċjali għal bidla bla skossi. Il-faċilitajiet għall-bdil tal-lats mal-euros u l-ġbir tal-kontanti storiċi għandhom ikunu preżenti fl-inħawi kollha. F'dan l-isfond, l-awtoritajiet Latvjani żviluppaw linji gwida prattiċi għal muniċipalitajiet. Barra minn hekk, inħolqot lista ta’ verifika tal-bidla għall-euro biex tiffaċilita l-monitoraġġ tal-progress fuq il-livell muniċipali. Biex jiġi żgurat li l-awtoritajiet lokali kollha jkunu tassew ippreparati, l-implimentzzjoni tal-azzjonijiet identifikati fil-lista tal-verifika għandha tiġi mmonitorjata regolarment u b'mod strutturat. Laqgħat regolari tal-koordinaturi tal-bidla lokali jagħtuhom il-possibbiltà li jiskambjaw esperjenzi fit-tħejjija għall-introduzzjoni tal-euro. Barra l-midja u l-internet, l-awtoritajiet lokali ħafna drabi jaqdu r-rwol tal-uniċi fornituri tal-informazzjoni f'żoni remoti. Għalhekk għandhom ikunu tassew imħejjija u mħarrġa. Is-servizzi għall-bdil tal-flus kontanti mhux biss se jiġu offruti mill-banek kummerċjali (339 fergħa) iżda wkoll minn 302 uffiċċju tal-Posta Latvjana mill-1 ta’ Jannar sal-31 ta’ Marzu 2014 (pejodu li jista’ jiġi estiż bi tliet xhur oħra). Il-kopertura taż-żoni rurali mill-fergħat tal-banek, ATMs (mobbli) barra mill-bini tal-Bank u l-uffiċċji postali qed tiġi mmonitorjata mill-qrib sa mill-bidu tal-2013. Jekk ikun hemm bżonn, il-banek kummerċjali għandhom jikkunsidraw ukoll li jużaw uffiċċji mobbli għall-iskambju tal-flus flimkien mal-ATMs mobbli eżistenti. Il-persunal tal-Posta Latvjana, notevolment l-impjegati li jaħdmu f'kuntatt dirett mal-klijenti, għandhom jitħarrġu b'mod adegwat biex jaħdmu b'żewġ muniti fl-istess waqt u jipprovdu informazzjoni liċ-ċittadini. Barra minn hekk, se jkun meħtieġ taħriġ speċifiku dwar il-karatteristiċi tas-sigurtà tal-flus kontanti tal-euro u l-prevenzjoni tal-falsifikazzjoni. Il-fergħat lokali tal-organizzazzjonijiet, l-aġenziji u d-diversi organizzazzjonijiet nongovernattivi tal-konsumatur għandhom jiġu involuti b'mod attiv fit-tħejjijiet sabiex tiżdied is-sjieda lokali tal-bidla. Il-biċċa l-kbira tal-impriżi inklużi katini ta’ supermarkets li se jkollhom rwol importanti fil-bidla bħala “uffiċji de facto tal-kambju” ipposponew preparazzjonijiet konkreti li jeħtieġu investimenti fl-infrastruttura u l-persunal sal-jum tal-abrogazzjoni tad-deroga mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea. Se jkun essenzjali li jiġi żgurat li l-intrapriżi kollha, inklużi dawk li mhux se jfittxu li jingħataw informazzjoni b'mod attiv, jitħejjew b'mod adegwat. Għandhom jiġu stabbiliti għodda ta’ monitoraġġ (eż. stħarriġ tal-opinjoni pubblika) b'mod partikolari biex jgħinu li jittkejjel il-livell ta' tħejjija tal-intrapriżi żgħar u medji (SMEs). It-tħejjijiet tal-awtoritajiet lokali għall-bidla għandhom ikunu ggwidati u mmonitorjati regolarment biex ikun żgurat li jsiru l-aġġustamenti neċessarji kollha . Il-persunal tal-Posta Latvjana għandu jkun imħarreġ kif xieraq għar-rwol il-ġdid tiegħu waqt il-bidla minn munita għall-oħra. L-involviment tal-fergħat lokali ta’ organizzazzjonijiet tal-konsumatur, aġenziji u organizzazzjonijiet mhux governattivi varji se jżid is-sjieda lokali tal-bidla. It-tħejjijiet tal-intrapriżi għandhom jibdew bl-iktar ritmu mgħaġġel possibbli u jkunu appoġġjati u mmonitorjati mill-awtoritajiet responsabbli. Għandha tingħata attenzjoni partikolari lill-intrapriżi żgħar u medji. 2.5. Komunikazzjoni dwar l-euro L-objettiv ġenerali tal-istrateġija ta' komunikazzjoni tal-bidla għall-euro huwa li jiżgura li tal-anqas 90 % tal-popolazzjoni tal-Latvja[3] jkunu mgħarrfa biżżejjed dwar l-impatt u t-tibdiliet prattiċi marbuta mat-tranżizzjoni mil-lats għall-euro u wkoll biex jiżdied l-appoġġ pubbliku għall-introduzzjoni tal-euro sabiex ikun żgurat li l-maġġoranza tar-residenti Latvjani jappoġġjaw l-introduzzjoni tal-euro fid-data tal-bidla. Ir-riżultati se jitkejlu f’Diċembru tal-2013. Huwa speċjalment importanti għal-Latvja li tagħti attenzjoni partikulari lil dawk l-abitanti li huma aktar diffiċli li jintlaħqu mill-mezzi tal-midja, inkluż dawk li jgħixu f’żoni remoti u gruppi vulnerabbli b’kunsiderazzjoni għad-diversità tal-lingwi taċ-ċittadini tagħha. Il-Kummissjoni Ewropea tinnota li kien hemm progress sostanzjali dwar kwistjonijiet ta’ komunikazzjoni miksuba matul l-ewwel nofs tal-2013 u hi sodisfatta bl-assigurazzjonijiet tal-Latvja li tagħti attenzjoni speċjali għall-ħtiġijiet ta’ tagħrif tal-gruppi vulnerabbli. Minħabba l-fatt li l-biċċa l-kbira tal-kampanji ta’ informazzjoni għadhom ma laħqux il-gruppi mmirati, għadu mhuwiex possibbli li jiġi stmat l-impatt tagħhom. Riżultati ta’ stħarriġ tal-opinjoni pubblika, inkluż l-Ewrobarometru riċenti (Flash EB 377), madankollu, juri li appoġġ għall-euro għadu pjuttost baxx u l-biżà minn prattiki abbużivi u telf tal-poter tal-akkwist huma preżenti b’mod ċar. Stħarriġ tal-opinjoni pubblika jgħin biex jitkejjel is-suċċess tal-kampanja ta’ komunikazzjoni tal-bidla u u biex tiġi identifikata l-ħtieġa li jiġu aġġustati l-mezzi u l-attivitajiet ta’ komunikazzjoni. L-awtoritajiet Latvjani għandhom iżidu l-isforzi tagħhom bil-għan li jipprovdu lir-residenti Latvjani kollha bl-informazzjoni meħtieġa u sabiex jiksbu appoġġ pubbliku wiesa’ kemm jista' jkun għall-introduzzjoni tal-euro. Għall-attivitajiet kollha ta’ komunikazzjoni huwa vitali li l-Ministeru tal-Finanzi jiżgura proċeduri ta’ akkwist pubbliku kompletament trasparenti, mhux diskriminatorji u li għandhom jiġu finalizzati b’mod f’waqtu skont il-liġi ta’ Xiri Pubbliku tar-Repubblika tal-Latvja. Il-Kummissjoni beħsiebha, skont Ftehim ta' Sħubija, tappoġġja l-implimentazzjoni tal-pjanijiet ta' komunikazzjoni kemm permezz ta' kontributi f'servizzi u permezz ta' ftehim dwar l-għoti ta' konċessjoni li tammonta sa 50 % tal-ispejjeż eleġibbli ta' attivitajiet/kategoriji maqbula b'mod konġunt, bħas-salarji tal-esperti dwar il-komunikazzjoni, il-kampanja fil-midja, stħarriġ tal-opinjoni pubblika, seminars u taħriġ u materjal ta' informazzjoni għad-djar kollha. Il-Bank Ċentrali Ewropew jikkontribwixxi għall-kampanja nazzjonali ta’ informazzjoni dwar l-euro billi jorganizza wirja u avvenimenti ta’ relazzjonijiet pubbliċi oħra, joħroġ pubblikazzjonijiet u jipprovdi appoġġ għall-kampanja tal-midja. Website stabbilita tajjeb għall-bidla għall-euro (www.eiro.lv), imnedija diġà f'Diċembru 2008, hi sors ewlieni ta' informazzjoni għall-pubbkiku. Informazzjoni aġġornata dwar tħejjijiet għall-bidla tal-euro hija disponibbli wkoll fuq il-websajt tal-Ministeru tal-Finanzi: (http:// http://www.fm.gov.lv/en/) and Bank of Latvia (http://www.bank.lv/eng/main/euro/). 3. FEJN QIEGĦDA L-OPINJONI PUBBLIKA FL-ISTATI LI SARU MEMBRI REĊENTEMENT Mill-2004, il-Kummissjoni Ewropea kkummissjonat stħarriġ tal-"Ewrobarometru" (EB) fil-pajjiżi li ngħaqdu mal-UE fl-2004 u l-2007 u li għadhom ma adottawx l-euro sabiex jiddeterminaw l-attitudni taċ-ċittadini lejn l-introduzzjoni tal-euro u l-għarfien tagħhom dwaru. L-istħarriġ tar-rebbiegħa tal-2013 'SMĠ-7'[4] (EB Flash n°377) huwa s-sittax-il wieħed tax-xorta tiegħu. Ix-xogħol fuq il-post għall-istħarriġ sar f'April tal-2013. Għall-għanijiet ta' dan ir-rapport, ir-riżultati tal-istħarriġ tal-Ewrobarometru l-aktar reċenti tqabblu mar-riżultati tal-istħarriġ preċedenti li sar fil-Flash EB 349 (field work April 2012). 3.1. L-appoġġ għall-adozzjoni tal-euro/konsegwenzi perċepiti L-aħħar stħarriġ jikkonferma r-riżultati minn mewġiet preċedenti, b’xejra gradwali 'l isfel fl-appoġġ għall-introduzzjoni tal-euro fl-Istati Membri li ssieħbu reċentement li għad iridu jadottaw il-euro. Il-maġġoranza ta’ dawk li wieġbu fl-SMĠ-7 huma kontra l-introduzzjoni tal-euro f’pajjiżhom stess: 51 % (+ 2pp) huma kontra filwaqt li 45 % (-2pp) huma favur. Ir-riżultati għal-Latvja isegwu din it-tendenza ġenerali: 55 % (+ 2pp) huma kontra u 42 % (-4pp) favur l-introduzzjoni tal-euro. F’termini ta’ konsegwenzi perċepiti tal-introduzzjoni tal-euro, 45 % ta’ dawk li wieġbu (-4pp) jaraw vantaġġi għall-SM ŻE (Stati Membri taż-Żona tal-Ewro) kurrenti, iżda aktar konsegwenzi negattivi 54 % (+ 3pp) għal pajjiżhom stess. Madankollu, 40 % (-3pp) jaraw konsegwenzi pożittivi. Fuq livell personali, 50 % (-1pp) fl-SMĠ-7 jistennew konsegwenzi pożittivi mill-introduzzjoni tal-euro. Fil-Latvja, it-tendenza hija aktar negattiva — 42 % (-3pp) jistennew konsegwenzi pożittivi filwaqt li 48 % (+ 4pp) dawk negattivi. Kien hemm żewġ mistoqsijiet dwar il-konsegwenzi possibbli għal prezzijiet. Meta kienu mistoqsija b'mod ġenerali dwar il-konsegwenzi possibbli, 67 % (-5pp) qed jistennew li l-prezzijiet jiżdiedu. Madankollu, numru li qed jiżdied b'mod sinifikanti wieġeb, 22 % (+ 13pp), li jistenna li l-euro jżomm il-prezzijiet stabbli. Fil-Latvja, 75 % (+ 2pp) ta’ dawk li wieġbu qed jistennew li l-prezzijiet jiżdiedu b’mod qawwi iżda l-għadd ta’ dawk li wieġbu li qed jistennew li l-euro iżomm il-prezzijiet stabbli, żdied ukoll għal 17 % (+ 8pp). Mistoqsija speċifikament dwar l-iffisar abbużiv tal-prezzijiet, 74 % (ma kienx hemm bidla) taċ-ċittadini tal-SMĠ-7 huma mħassba filwaqt li 24 % (ma kienx hemm bidla) jirrispondu li mhumiex imħassba. It-tħassib taċ-ċittadini tal-Latvja huma l-ogħla b’ 81 % (-2pp). Meta ġew mistoqsija jekk l-introduzzjoni tal-euro għandhiex tfisser telf ta’ kontroll fuq il-politika ekonomika, 45 % (+ 2pp) fl-SMĠ-7 jaqblu filwaqt li 49 % (-2pp) ma jaqblux. Kontra din it-tendenza, il-maġġoranza tal-Latvjani jaraw telf ta’ kontroll fuq il-politika ekonomika b’riżultat tal-introduzzjoni tal-euro b’ 63 % (+ 6pp). 3.2. Informazzjoni dwar il-euro Fil-Latvja, hemm livelli għoljin ta’ kuxjenza dwar l-introduzzjoni possibbli tal-euro (80 % jistennew li dan iseħħ fil-bidu tal-2014). Fl-SMĠ-7, is-sens li dak li jkun huwa infurmat tajjeb dwar l-euro tjieb xi ftit għal 41 % (+ 2pp). Il-Latvja hija l-aħjar f’dan ir-rigward b’ 50 % taċ-ċittadini jħossuhom infurmati (+ 11-il pp). Madankollu, għad hemm 48 % (-12pp) li ma jħossuhomx infurmati tajjeb. Meta r-residenti fl-SMĠ-7 ġew mitoqsija dwar l-istituzzjonijiet l-aktar fdati f’pajjiżhom, ir-riżultati tal-Latvja huma konformi mat-tendenza ġenerali li titpoġġa l-akbar fiduċja fil-bank nazzjonali 66 % (+ 1pp), segwit mill-qrib mill-amministrazzjoni fiskali 62 % (+ 9pp). Il-fiduċja fl-istituzzjonijiet tal-UE, filwaqt li baqgħet għolja, niżlet għal 60 % (-7 pp). Meta ġew mistoqsija dwar l-aktar elementi importanti tal-kampanja ta’ komunikazzjoni dwar il-bidla għall-euro, il-wiri doppju tal-prezzijiet fil-ħwienet ġie kkonfermat bħala l-aktar element importanti miċ-ċittadini Latvjani b’ 90 % (+ 3pp), segwit mill-wiri doppju tal-prezzijiet fil-kontijiet 86 % (+ 5pp) u fuq l-islips tal-paga 77 % (+ 2pp). Għal 69 % (-1pp) ta' dawk li wieġbu fil-Latvja l-valur ta’ 1 EUR (ir-rata tal-kambju) hija kwistjoni importanti. Dawn ir-riżultati juru b’mod ċar li hemm bżonn li l-kampanja ta’ tagħrif tiġi ffukata fuq informazzjoni dwar l-aspetti prattiċi tal-bidla għall-euro fil-Latvja, u biex tiżgura wiri doppju tal-prezzijiet u timmonitorja l-iffissar tal-prezzijiet matul il-perjodu tal-bidla peress li dawn huma kwistjonijiet ta’ tħassib ewlieni taċ-ċittadini. Biex l-informazzjoni dwar il-bidla għall-euro tkun adegwata, għandha tindirizza l-biżgħat u x-xettiċiżmu taċ-ċittadini lejn il-euro. L-awtoritajiet Latvjani għandhom jagħtu kunsiderazzjoni dovuta għall-istħarriġ regolari ġenerali tal-opinjoni pubblika, bil-possibilità li jaġġustaw it-temi u l-messaġġi ewlenin tal-kampanja ta’ tagħrif kif xieraq. Sabiex jiġu identifikati l-ħtiġijiet tal-informazzjoni u jiġi vvalutat l-istat tal-preparazzjonijiet perċepit mil-Latvjani stess, l-awtoritajiet tal-pajjiż għandhom jagħmlu stħrarriġ iddedikat dwar il-preparazzjonijiet prattiċi tal-bidla għall-euro. L-istħarriġ għandu jitwettaq fi żmien debitu biex ir-riżultati jidħlu fil-kampanja ta’ informazzjoni ġenerali. 4. Konklużjonijiet ġenerali u t-triq 'il quddiem It-tħejjijiet prattiċi fil-Latvja b'mod ġenerali qegħdin fit-triq it-tajba. Madankollu, il-Kummissjoni identifikat xi oqsma fejn hemm bżonn aktar sforzi. L-atoritajiet Latvjani b'mod partikolari qed jingħataw parir biex iżidu aktar in-numru tal-persunal disponibbli għall-monitoraġġ tal-wiri doppju tal-prezzijiet u l-implimentazzjoni tal-Memorandum tal-Introduttur Ġust tal-Euro. L-azzjonijiet korrettivi kontra negozji li ma jikkonformawx mar-rekwiżiti tal-wiri tal-prezzijiet u l-konverżjoni (eż. ir-regoli dwar l-approssimazzjoni ) jew li ma implimentawx il-Memorandum Kampanja Introduttur Ġust tal-Euro kif imiss, għandhom jittieħdu malajr, bl-għan li tittiħed deċiżjoni finali fi żmien massimu ta’ 48 siegħa. L-ATMs kollha għandhom ikunu f'pożizzjoni li jiddistribwixxu l-euros fl-1 ta' Jannar 2014. Il-Kummissjoni Ewropea se terġa' tivvaluta t-tħejjijiet prattiċi għall-introduzzjoni tal-euro, inkluż tar-rispons tagħha għar-rakkomandazzjonijiet stipulati f'dan ir-Rapport u l-effetti tal-kampanja kontinwa ta' informazzjoni. Is-sejbiet tal-Kummissjoni se jkunu ppubblikati f'rapport ieħor (It-tlettax-il Rapport dwar it-tħejjijiet prattiċi għat-tkabbir futur taż-żona tal-euro) qabel tmiem din is-sena. [1] Il-karti u l-muniti tal-euro se jiġu introdotti fl-istess jum li fih il-euro jsir il-munita tal-pajjiż. Ix-xenarju drastiku intuża mill-Istati Membri kollha li ngħaqdu maż-żona tal-euro wara l-2002. [2] Fl-2011, il-Latvja kellha 33,1 abitant għal kull km kwadru meta mqabbla mal-medja tal-UE ta' 116,92 (Sors: Eurostat). [3] Kif imsemmi fil-Ftehim ta’ Għotja Nru. ECFIN — 105-2013 “L-attivitajiet ta’ komunikazzjoni marbuta mal-adozzjoni tal-euro fil-Latvja” li qablu dwaru l-Kummissjoni Ewropea u l-Ministeru tal-Finanzi Latvjan fit-30 ta’ April 2013 . [4] Stħarriġ iddedikat tal-Ewrobarometru jipprovdi riżultati għall-Istati Membri l-ġodda li ma jkunux membri taż-żona tal-euro. L-aħħar stħarriġ kopra lill-Polonja, ir-Repubblika Ċeka, l-Ungerija, il-Bulgarija, ir-Rumanija, il-Latvja, u l-Litwanja. Ċipru, Malta, is-Slovenja, is-Slovakkja u l-Estonja ma għadhomx jiġu inklużi billi diġà ngħaqdu maż-żona tal-euro. B'kollox, kienu intervistati madwar 7,014 ċittadin, magħżula b'mod każwali.