RAPPORT TAL-KUMMISSJONI LILL-PARLAMENT EWROPEW, LILL-KUNSILL, LILL-KUMITAT EKONOMIKU U SOĊJALI EWROPEW U LILL-KUMITAT TAR-REĠJUNI Valutazzjoni ex post tal-Kapitali Ewropej tal-Kultura 2011 (Tallinn u Turku) /* COM/2013/013 final */





RAPPORT TAL-KUMMISSJONI LILL-PARLAMENT EWROPEW, LILL-KUNSILL, LILL-KUMITAT EKONOMIKU U SOĊJALI EWROPEW U LILL-KUMITAT TAR-REĠJUNI Valutazzjoni ex post tal-Kapitali Ewropej tal-Kultura 2011 (Tallinn u Turku) 1. Introduzzjoni Dan ir-Rapport qed ikun ippreżentat skont l-Artikolu 12 tad-Deċiżjoni Nru 1622/2006/KE[1] tal-24 ta' Ottubru 2006 li tistabbilixxi azzjoni Komunitarja għall-avveniment tal-Kapitali Ewropea tal-Kultura għas-snin mill-2007 sal-2019, li titlob li “kull sena l-Kummissjoni għandha tiżgura l-valutazzjoni esterna u indipendenti tar-riżultati tal-avveniment tal-Kapitali Ewropea tal-Kultura tas-sena ta’ qabel skont l-għanijiet u l-kriterji tal-azzjoni stipulati f'din id-Deċiżjoni. Għandu jitressaq mill-Kummissjoni rapport dwar dik il-valutazzjoni lill-Parlament Ewropew, lill-Kunsill u lill-Kumitat tar-Reġjuni sa mhux aktar tard mit-tmiem tas-sena wara l-avveniment tal-Kapitali Ewropea tal-Kultura." Dan ir-rapport jippreżenta l-pożizzjoni tal-Kummissjoni dwar il-konklużjonijiet ewlenin u r-rakkomandazzjonijiet tal-valutazzjoni esterna tal-Kapitali Ewropej tal-Kultura 2011 u li tista’ tinkiseb permezz ta’ din il-ħolqa: http://ec.europa.eu/culture/our-programmes-and-actions/capitals/evaluation-commissioned-by-the-eu_en.htm Il-valutazzjoni esterna l-ewwel evalwat individwalment iż-żewġ Kapitali Ewropej tal-Kultura (minn hawn 'il quddiem il-"KEK"): Tallinn u Turku. Wara qabblet is-sejbiet u waslet għal konklużjonijiet validi għaż-żewġt ibliet kif ukoll għall-Azzjoni tal-KEK. 2. Kuntest tal-Azzjoni 2.1. L-azzjoni tal-UE għall-avveniment tal-Kapitali Ewropea tal-Kultura L-iskema inizjali tal-“Belt Ewropea tal-Kultura” ġiet varata fil-livell intergovernattiv fl-1985[2]. Abbażi ta' din l-esperjenza, id-Deċiżjoni 1419/1999/KE stabbiliet azzjoni Komunitarja għall-avveniment tal-Kapitali Ewropea tal-Kultura għas-snin bejn l-2005 u l-2019[3]. L-Istati Membri kienu elenkati f'ordni kronoloġika ta' dritt biex jospitaw l-avveniment kull sena. Il-pajjiżi li ngħataw permess jospitaw l-avveniment għal sena partikolari kienu mistennija jippreżentaw il-bliet u jissottomettu l-applikazzjonijiet tagħhom, inklużi l-programmi kulturali tagħhom għal dik is-sena lill-Bord Ewropew tal-Għażla li rrakkomanda l-ħatra tagħhom lill-Kummissjoni. Il-Kunsill tal-Ministri ħatar il-KEK b'mod formali. Fl-1 ta' Jannar 2007, id-Deċiżjoni 1419/1999/KE ġiet sostitwita bid-Deċiżjoni 1622/2006/KE li rfinat l-objettivi, introduċiet kompetizzjoni nazzjonali bbażata fuq żewġ stadji, u introduċiet ukoll proċess ta' monitoraġġ biex jibda japplika mit-titlu tal-2013 'il quddiem. Id-Deċiżjoni l-ġdida introduċiet laqgħat ta' monitoraġġ wara li ssir il-ħatra, xi ħaġa li twassal lill-Bord biex jagħmel rakkomandazzjoni biex jingħata premju f'ġieħ Melina Mercouri lill-Bliet Kapitali, u dan kemm-il darba l-bliet magħżula jkunu ssodisfaw il-kriterji stipulati fid-Deċiżjoni 1622/2006/KE u jkunu implimentaw ir-rakkomandazzjonijiet magħmula mill-bordijiet tal-għażla u ta' monitoraġġ L-appoġġ finanzjarju tal-UE huwa pprovdut permezz tal-Programm Kulturali tal-UE. Għal bejn l-2007 u l-2013 dan jipprovdi massimu ta' EUR 1,5 miljun kull sena għal kull KEK. Il-bliet maħtura kollha mit-titlu tal-2010 ’il quddiem ġew sottomessi għall-fażi ta' monitoraġġ kif definit fid-Deċiżjoni 1622/2006/KE. 2.2. Il-Kapitali Ewropej tal-Kultura 2011 L-Estonja u l-Finlandja kellhom id-dritt li jospitaw il-KEK fl-2011 abbażi tad-Deċiżjoni tal-2006, u d-dispożizzjonijiet ta’ tranżitu stabbiliti fl-Artikolu 14 ta’ din id-Deċiżjoni kienu japplikaw għall-għażla u l-ħatra tagħhom. Barra minn hekk, id-Deċiżjoni tal-2006 tistipula, b’mod speċifiku, li għat-titli tal-2010, l-2011 u l-2012, id-Deċiżjoni tal-1999 kienet se tapplika fir-rigward tal-kriterji marbuta mal-programmi kulturali, u dan jekk il-bliet ikunu għażlu li jibbażaw il-programmi tagħhom fuq il-kriterji tad-Deċiżjoni tal-2006. Madankollu, il-KEK għall-2011 u l-2012 kienu se jkunu kofinanzjati u monitorjati skont proċessi ġodda stipulati fid-Deċiżjoni tal-2006. Id-Deċiżjoni tal-2006 introduċiet b'mod partikolari mekkaniżmu ta’ finanzjament ġdid tal-UE għall-KEK fil-forma tal-"Premju Melina Mercouri”, biex jingħata lill-bliet maħtura qabel il-bidu tas-sena, abbażi tar-rapporti ppreżentati mill-bord ta’ monitoraġġ. Dan il-Premju ngħata għall-ewwel darba lil min ħa t-titlu fl-2010 u mbagħad lil min ħa t-titlu fl-2011. Il-proċess tal-għażla sar fl-2007. Fil-Finlandja saret kompetizzjoni nazzjonali li fiha, barra mill-belt ta' Turku, ħadu sehem Jyväslylä, Lahti, Mänttä, Oulu, Rovaniemi u Tampere. Fl-Estonja saret kompetizzjoni nazzjonali f’żewġ stadji; fl-ewwel stadju, fl-2005, iddikjaraw l-interess tagħhom Haapsalu, Pärnu, Rakvere, Tallinn u Tartu. Tallinn u Tartu ġew mistiedna għat-tieni stadju li, fl-aħħar mill-aħħar, intrebaħ minn Tallinn. Il-gvernijiet tal-Finlandja u tal-Estonja pproponew il-bliet ta' Turku u Tallinn lill-bord tal-għażla Ewropew. Dan imbagħad ħareġ rapport li rrakkomanda biex Turku (il-Finlandja) u Tallinn (l-Estonja) jiġu approvati biex jingħataw it-titlu fl-2011, filwaqt li għamel rakkomandazzjonijiet biex jgħinhom jilħqu l-miri proposti. Fl-2007 il-Kunsill tal-Ministri formalment ta t-titlu lill-bliet rakkomandati abbażi ta' rakkomandazzjoni mill-Kummissjoni. 3. Il-valutazzjoni esterna 3.1. It-termini tal-valutazzjoni Il-Kummissjoni qabbdet lill-ECORYS UK Ltd. biex twettaq il-valutazzjoni esterna[4] tal-avvenimenti tal-KEK fl-2011. Il-valutazzjoni kellha l-għan li teżamina r-rilevanza, l-effiċjenza, l-effettività u s-sostenibilità probabbli u l-wirt ta' dawn il-KEK skont l-objettivi tal-Azzjoni u skont l-objettivi stabbiliti mill-KEK stess fl-applikazzjonijiet tagħhom u matul il-fażi ta’ implimentazzjoni. Il-valutazzjoni kkunsidrat ukoll ir-rilevanza, l-effiċjenza, l-effettività u s-sostenibbiltà tal-Azzjoni tal-KEK bħala entità b’mod ġenerali. 3.2. Il-metodoloġija Iż-żewġt ibliet l-ewwel ġew evalwati individwalment qabel ma ntlaħqu konklużjonijiet dwarhom. L-evalwazzjoni kienet ibbażata fuq l-analiżi tad-dejta sekondarja u fuq il-ġbir u l-analiżi tad-dejta primarja. Tal-ewwel inkludiet l-analiżi tal-informazzjoni fl-applikazzjonijiet oriġinali tal-KEK; l-istudji u r-rapporti kkummissjonati mill-KEK; il-programmi tal-avvenimenti, il-materjal promozzjonali u l-websajts; dejta statistika u dejta kwantitattiva pprovduta mill-KEK. Il-ġbir ta’ dejta primarja kienet ibbażata prinċipalment fuq l-intervisti kwalitattivi mwettqa; intervisti ma’ timijiet tal-management u mal-partijiet interessati, fil-każ taż-żewġt ibliet li huma, matul żewġ żjarat u f’intervisti bit-telefon. Barra minn hekk, il-proġetti marbuta mal-KEK ngħataw spazju biex jikkontribwixxu fl-istħarriġ billi jkunu inklużi fi stħarriġ onlajn. Studju komparattiv u eżerċizzju ta' metavalutazzjoni kkunsidraw il-konklużjonijiet li ħarġu mill-KEK Tallinn u Turku, qabblu u kkuntrastaw l-approċċi, u vverifikaw il-kwalità tar-riċerka. Il-konklużjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet rigward l-implimentazzjoni tal-Azzjoni tal-KEK b'mod ġenerali kienu bbażati fuq il-kunsiderazzjonijiet taż-żewġ KEK tal-2011. 3.3. Is-sejbiet tal-evalwatur 3.3.1. Ir-rilevanza tal-Azzjoni Il-valutazzjoni qieset li l-implimentazzjoni tal-Azzjoni kienet rilevanti għall-Artikolu 167 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea. Il-kriterji tal-għażla speċifikati fid-Deċiżjonijiet 1419/KE/1999 u 1622/KE/2006 aċċertaw li l-programmi kulturali ta’ dawk li jkollhom it-titlu f’idejhom kienu rilevanti għad-dettall tal-Artikolu 167, għalkemm il-kriterji jippermettu li kull KEK tingħata l-libertà li tinterpreta l-objettivi tat-Trattat fil-mod uniku tagħhom. Il-valutazzjoni kkunsidrat li l-Azzjoni tal-KEK għadha rilevanti għall-objettivi tal-UE u li tikkomplimenta inizjattivi oħra tal-UE fl-oqsma tal-kultura, iż-żgħażagħ, iċ-ċittadinanza, l-edukazzjoni u t-taħriġ, u l-iżvilupp reġjonali. Il-preambolu tad-Deċiżjoni tal-1999 l-ewwel introduċa referenza espliċita għall-iżvilupp tal-kultura u t-turiżmu u għall-bżonn li jkunu mobilizzati taqsimiet kbar tal-popolazzjoni. Dawn ir-referenzi mbagħad issaħħu fid-Deċiżjoni tal-2006 bl-inklużjoni ta’ kriterji espliċiti marbuta mat-"trawwim tal-parteċipazzjoni taċ-ċittadini" u mal-"iżvilupp fuq medda twila ta' żmien". Bosta KEK komplew żiedu objettivi espliċiti soċjali, ekonomiċi u turistiċi. L-importanza dejjem tikber ta' dawn l-objettivi kienet akkumpanjata minn dibattitu dwar il-bilanċ bejn jekk il-kultura għandhiex tkun megħjuna għall-valur intrinsiku tagħha jew bħala mezz li jwassal riżultati tanġibbli u kwantifikabbli f’dak li hu investiment. 3.3.2. Ir-rilevanza tal-KEK 2011 Il-valutazzjoni kkunsidrat il-motivazzjoni li l-bliet kellhom meta wrew l-interess tagħhom biex isiru KEK u r-rilevanza tal-objettivi tagħhom f'relazzjoni mal-objettivi tal-Azzjoni u tal-Artikolu 167. Din studjat ukoll il-proċess li permezz tiegħu l-motivazzjoni tal-KEK 2011 tbiddlet f'sett ta' objettivi u l-bidliet li saru lil dawn l-objettivi waqt il-fażi ta' żvilupp. Iż-żewġ KEK laqgħu l-objettivi tal-Azzjoni u addattawhom għall-kuntesti u l-prijoritajiet partikolari tagħhom. Iż-żewġ KEK ippjanaw programmi kulturali diversi u attivitajiet assoċjati (pereżempju, komunikazzjonijiet, volontarjat, eċċ.) li huma rilevanti għall-objettivi fil-livell tal-UE li jkun hemm "żvilupp ta' attivitajiet kulturali", "promozzjoni tad-dimensjoni Ewropea tal-kultura u permezz tal-kultura" u "appoġġ lill-żvilupp soċjali u ekonomiku permezz tal-kultura". 3.3.3. L-effiċjenza fit-tmexxija Il-valutazzjoni qieset l-effiċjenza f’dik li hi tmexxija tal-KEK, inklużi l-mudelli organizzattivi tagħhom, il-proċessi tal-għażla u l-implimentazzjoni tal-attivitajiet u l-avvenimenti kulturali, il-komunikazzjonijiet u l-promozzjonijiet, u l-proċessi biex jinġabru l-flus. Bħalma sar fil-valutazzjoni tal-KEK mill-2007 sal-2010, il-valutazzjoni tal-KEK tal-2011 tenfasizza li għalkemm mhix biċċa xogħol faċli, biex jiġi implimentat il-programm kulturali, huwa essenzjali li jiġi stabbilit qafas tal-organizzazzjoni adegwat u li jiġi ffurmat tim bil-ħiliet li hemm bżonn. Dan jirrikjedi sett usa' ta' ħiliet u għaldaqstant qafas differenti minn dak tat-tim li kien ipprepara l-applikazzjoni oriġinali. Ikun hemm bżonn ukoll li jinżamm bilanċ bejn l-interessi artistiċi u dawk politiċi u li jkun żgurat li kwalunke mekkaniżmu ġdid għat-twettiq tal-proġett jintlaqa' tajjeb mill-partijiet interessati eżistenti bħala element kooperattiv fil-proġett. Normalment ikun rakkomandat qafas ġdid u indipendenti, qafas li jkun addattat għall-kuntest politiku u kulturali tal-belt. Il-KEK tal-2011 juru dawn il-punti b'modi differenti. F'Turku, il-fondazzjoni mwaqqfa speċifikament biex tiġi implimentata l-KEK kienet l-ewwel ikkritikata minħabba nuqqas ta’ trasparenza fl-għażla tal-proġetti u minħabba li ftit li xejn ikkomunikat mal-partijiet interessati, il-midja u l-pubbliku. Dan ma baqax il-każ meta ġiet biex tibda s-sena tat-titlu u wieħed mill-fatturi ewlenin għas-suċċess ta’ Turku 2011 irriżulta dak tal-istabbiltà fl-istrutturi tat-tmexxija u fl-arranġamenti tal-immaniġġjar li kellhom l-appoġġ tal-atturi politiċi ewlenin. F'Tallinn 2011 ġie stabbilit ukoll pedament ġdid, iżda kien hemm diffikultajiet bl-arranġamenti dwar it-tmexxija, b’mod partikolari baġits imnaqqsa li wasslu għal programm kulturali iżgħar. 3.3.4. L-effiċjenza tal-mekkaniżmi tal-KEK Il-valutazzjoni tqis l-effiċjenza tal-proċessi tal-għażla, tal-monitoraġġ u ta’ dawk finanzjarji mħaddma mill-Kummissjoni Ewropea u tinnota li l-arranġamenti ta’ monitoraġġ attwali juru titjib sinifikanti meta mqabbel mas-snin preċedenti. Madankollu, dawn l-arranġamenti ta’ monitoraġġ ma jiżgurawx li l-bliet kollha jissodisfaw l-impenji kollha li jintrabtu bihom fl-applikazzjoni, fl-ewwel stadju ta’ monitoraġġ u fit-tieni stadju ta' monitoraġġ, u b'hekk dan ma jiżgurawhx lanqas fir-rigward tal-għoti tal-Premju Melina Mercouri, li jingħata abbażi ta’ rapporti mressqa mill-bordijiet ta’ monitoraġġ. Barra minn hekk, il-valutazzjoni tinnota li l-kompetizzjonijiet miftuħa organizzati fil-livell nazzjonali fiż-żewġ Stati Membri ġġeneraw interess konsiderevoli fil-KEK min-naħa tal-bliet. L-Istati Membri setgħu jispeċifikaw il-kriterji tagħhom huma stess. Abbażi tal-kunsiderazzjonijiet tagħhom tal-KEK 2011, l-evalwaturi jinnutaw li, fil-livell nazzjonali u dak lokali, it-tmexxija u l-immaniġġjar tal-KEK ta’ spiss joffru sfida u l-influwenzi politiċi jibqgħu dejjem ferm importanti. Sa ċertu punt dan huwa mistenni minħabba n-natura u l-iskala tal-KEK. Bħala konklużjoni, fil-biċċa l-kbira tal-bliet li jkunu ngħataw it-titlu, huwa importanti li tkun stabbilita aġenzija indipendenti għat-twassil tal-proġetti u li jkun żgurat li l-influwenzi politiċi ma jaffettwawx bla bżonn l-indipendenza artistika u l-implimentazzjoni bla xkiel tal-attivitajiet. Il-finanzjament meħtieġ biex jinkisbu r-riżultati mistennija jvarja b'mod sinifikanti bejn il-bliet. Filwaqt li fl-applikazzjonijiet tagħhom l-ibliet jintrabtu b’mod impliċitu dwar il-finanzjament, il-finanzjament f’Tallinn kien tabilħaqq inqas minn kif imniżżel fl-applikazzjoni oriġinali, u dan kien anki l-każ f’Turku, għalkemm it-tnaqqis ma kienx daqs dak f’Tallinn. Mill-valutazzjoni joħroġ li, fil-livell Ewropew, l-Azzjoni tal-KEK għadha qed tkun kosteffettiva ħafna meta mqabbla ma’ strumenti u mekkaniżmi oħra tal-politika tal-UE. Madankollu, is-sehem tal-Premju Melina Mercouri fil-baġit globali tal-programm tal-KEK varja sew bejn iż-żewġt ibliet u allura daqstant ieħor l-importanza tiegħu. F'Turku, il-Premju kien primarjament ta' importanza simbolika filwaqt li f’Tallinn kien jirrappreżenta aktar minn 10% mill-iffinanzjar ġenerali. Il-benefiċċji tal-premju ma kinux viżibbli b’xi mod partikolari għall-atturi u l-udjenzi kulturali, u dan fl-ebda belt minnhom. 3.3.5. L-effettività fl-iżvilupp ta' attivitajiet kulturali Il-valutazzjoni tqis li ż-żewġ KEK 2011 irnexxielhom jimplimentaw il-programmi kulturali li kienu iktar estensivi, innovattivi u internazzjonali (pereżempju, f'termini ta' temi, artisti/atturi u udjenza) minn dak li s-soltu jiġu offrut bħala kultura. It-tnejn li huma esploraw temi ġodda, enfasizzaw ir-rikkezza, id-diversità u l-uniċità kulturali li kull waħda mill-bliet kellha x’toffri u użaw postijiet ġodda inkella postijiet mhux tas-soltu. L-applikazzjoni ta' Tallinn ipproponiet programm kulturali li kellu jkun ġenwinament ġdid u li jkompli jżid ma’ dak li l-belt diġà setgħet toffri kulturalment, b'enfasi fuq it-twessigħ tal-parteċipazzjoni, hekk li jkunu involuti istituzzjonijiet stabbiliti u operaturi indipendenti, u fejn bħala postijiet kellhom jintużaw spazji pubbliċi u binjiet industrijali. Filwaqt li l-programm kulturali kien ħafna iżgħar milli oriġinarjament propost (minħabba t-tnaqqis fil-baġit), xorta jista’ jingħad li l-KEK kienet effettiva fejn jidħlu l-objettivi oriġinali. F'termini ta' skala, il-programm ħaddan 251 proġett u aktar minn 7 000 avveniment individwali differenti. Din il-kompetizzjoni ġibdet lejha żewġ miljun ruħ, madwar id-doppju taċ-ċifra antiċipata. 73 % tal-promoturi tal-proġetti ħassew li l-KEK irnexxielha tattira viżitaturi u udjenzi. F'termini tat-temi artistiċi esplorati, il-postjiet li ntużaw u l-metodu ta' kif twasslu l-proġetti, Tallinn 2011 issuperat dak li kien sar fil-belt sa issa. Is-sena tal-KEK 2011 ta’ Turku saħħet l-istatus tagħha bħala belt kulturali u żiedet il-parteċipazzjoni tar-residenti ta’ Turku f'attivitajiet kulturali. Il-programm kulturali wassal 165 proġett, li bosta minnhom ntgħażlu matul is-sejħa miftuħa għall-proposti organizzata fl-2008, u 8 000 avveniment. Kienu involuti aktar minn 20 000 artist, kontributur u produttur, u kien hemm iktar minn 2 miljun żjara. Il-proġetti stabbilew kuntatti u netwerks ġodda u tejbu l-kapaċitajiet tal-operat tagħhom fil-qasam tal-kultura. Aktar kooperazzjoni fost il-partijiet interessati ewlenin tqieset bħala wieħed mill-benefiċċji ewlenin għas-settur tal-kultura f'Turku. Il-programm kulturali ta’ Turku 2011 kien ibbilanċjat tajjeb kemm fir-rigward ta’ avvenimenti fuq skala kbira u kemm fejn jidħlu inizjattivi popolari u proġetti li jinvolvu kooperazzjoni bejn setturi differenti. 3.3.6. L-effettività tal-promozzjoni tad-dimensjoni Ewropea kemm fil-kontenut tal-programmi kulturali kif ukoll permezz tagħhom Id-Deċiżjoni tal-1999 ma tiddefinixxix b'mod espliċitu "id-dimensjoni Ewropea", iżda taraha essenzjalment mill-perspettiva ta' kooperazzjoni kulturali, li tinkludi: il-prominenza ta' movimenti u stili artistiċi komuni għall-Ewropej li jkunu ġew ispirati mill-belt, jew li l-belt tkun tat kontribut importanti fir-rigwrad tagħhom; u l-promozzjoni ta' avvenimenti li jinvolvu nies minn bliet oħra fl-Istati Membri li huma attivi fil-kultura u li jwasslu għall-kooperazzjoni kulturali fit-tul, u għall-inkoraġġiment tal-moviment tagħhom fl-UE. Il-kriterju tad-"dimensjoni Ewropea" stipulat fid-Deċiżjoni tal-2006 jagħti flessibilità lill-bliet fl-interpretazzjoni tagħhom. Fil-Gwida għall-bliet kandidati, li ilha disponibbli fuq l-internet mill-2007, jingħataw eżempji. Il-valutazzjoni tqis li d-dimensjoni Ewropea tal-applikazzjoni ta’ Tallinn għall-KEK primarjament kienet marbuta mat-tqegħid mill-ġdid tal-belt fuq il-mappa kulturali Ewropea, u dan fil-kuntest (dak iż-żmien) tal-adeżjoni riċenti tal-Estonja fl-UE. Fejn kien hemm temi rilevanti għad-dimensjoni Ewropea, normalment dawn kienu ttrattati f’festivals internazzjonali jew fi proġetti individwali varji, li lkoll kellhom jinkludu din id-dimensjoni b’xi mod jew ieħor, aktar milli fil-programm b’mod ġenerali. Fil-każ ta’ Turku, il-valutazzjoni tinnota li d-dimensjoni Ewropea ġiet riflessa b'mod partikolari fil-attenzjoni qawwija fuq ir-reġjun tal-Baħar Baltiku. Barra minn hekk, madwar 50 % tal-proġetti ġabu aktar kooperazzjoni ma’ sħab internazzjonali fil-qasam tal-attivitajiet tagħhom matul is-sena tat-titlu. Element importanti ieħor kien li tikber il-viżibilità ta’ Turku barra l-Finlandja. Filwaqt li kemm Tallinn u kemm Turku ressqu narrattivi lokali qawwija ħafna, dawk in-narrattivi jistgħu jidhru bħala li għandhom komuni li huma essenzjalment ta' natura Ewropea. Pereżempju, il-programm kulturali taż-żewġt ibliet enfasizzata l-istorja komuni tagħhom b’rabta mar-rwol tar-Russja u l-Baħar Baltiku, kif ukoll il-karatteristika kontemporanja tagħhom bħala soċjetajiet multikulturali. L-esperjenza tal-2011 turi għalhekk li t-titlu tal-KEK joffri possibbiltajiet għal narrattivi lokali bħal dawn biex jiġu kkomunikati lil udjenzi Ewropej b’mod li jinftiehem. Id-dimensjoni Ewropea tal-programm kulturali taż-żewġ KEK kien l-aktar marbut mal-isforzi biex tkun sostnuta l-kooperazzjoni kulturali transnazzjonali u biex ikunu internazzjonalizzati s-setturi kulturali tal-ibliet. Filwaqt li kien hemm temi Ewropej fiż-żewġ KEK, dawn kienu aktar marbuta ma’ proġetti speċifiċi u ma ħonqux il-programm kulturali kollu. 3.3.7. Kemm kien effettiv dak li nkiseb fl-oqsma tal-iżvilupp soċjali, dak tal-ekonomija u dak urban u l-impatti fuq it-turiżmu Kemm Tallinn u kemm Turku kellhom l-għan li jiżviluppaw l-arti u l-kultura bħala mezz li bih tkompli sseħħ ir-riġenerazzjoni ekonomika u soċjali ta' żoni li qabel kienu żoni industrijali. Fil-każ ta’ Tallinn, il-valutazzjoni tinnota li l-KEK ħalliet kontribut importanti fl-iżvilupp ekonomiku u urban tal-belt, għalkemm ma ssodisfatx għalkollox il-viżjoni oriġinali. L-applikazzjoni ta’ Tallinn kellha objettivi ambizzjużi marbuta mas-sostenn fl-iżvilupp tal-ekonomija kreattiva tagħha, mat-titjib tal-infrastruttura kulturali tal-belt u ma’ kif il-belt tista’ tkun destinazzjoni aktar attraenti għat-turisti. Dawn l-objettivi nżammu, iżda kienu riinterpretati bħallikieku marbuta mal-ftuħ tal-belt għall-baħar. Filwaqt li l-applikazzjoni oriġinali enfasizzat objettivi wesgħin marbuta mal-iżvilupp ekonomiku u soċjali, l-istrateġija kif riveduta kienet aktar iffukata u allinjata aħjar mal-prijoritajiet tal-belt. Rigward l-iżvilupp tal-ekonomija kreattiva ta’ Tallinn, l-evidenza turi li l-operaturi kulturali issa huma f’qagħda aħjar li joperaw internazzjonalment u anki fuq skala akbar. L-operaturi issa għandhom rabtiet internazzjonali aħjar u hemm aktar kooperazzjoni bejn setturi u dixxiplini artistiċi differenti. L-evalwaturi nnutaw li t-tisħiħ ta’ din il-kapaċità huwa saħansitra aktar sostanzjali peress li l-Estonja ma għandhiex tradizzjoni twila ta’ settur kulturali varjat, indipendenti u multidixxiplinarju, u lanqas ma għandha ħafna operaturi privati u kummerċjali li ilhom stabbiliti fl-industrija kulturali u dik tal-kreattività. Fejn jidħol is-sostenn lill-iżvilupp soċjali permezz tal-kultura, l-objettivi ta’ Tallinn 2011 kienu marbuta mat-tkattir tal-parteċipazzjoni fil-qasam kulturali aktar milli mal-iżvilupp soċjali. Il-KEK involviet grupp usa’ ta’ ċittadini bħala udjenza, kreaturi, atturi, u voluntiera, u ħaddmet programm imdaqqas ta’ volontarjat. Fil-każ ta’ Turku, it-titlu tal-KEK kellhu impatt ekonomiku importanti. L-Iskola għall-Istudji Ekonomiċi ta’ Turku tistma li l-KEK ikkontribwiet biex l-impjiegi żdiedu bi 3 300 sena ta’ persuna u l-produzzjoni totali żdiedet b’EUR 260 miljun. It-turiżmu kellu sehem sinifikanti minn dan l-impatt. Għal Turku, l-iżvilupp tal-industriji kreattivi kien objettiv ewlieni u l-valutazzjoni tqis li KEK għenet biex din il-kwistjoni ġiet inkluża fl-aġenda politika. Turku 2011 kienet l-ewwel KEK li enfasizzat ir-rabtiet bejn il-kultura, l-aċċess għall-kultura u l-benessri fil-programm kulturali tagħha. Barra minn hekk, ingħatat attenzjoni biex jiġi żgurat li l-attivitajiet kulturali ma jseħħux biss fiċ-ċentru tal-belt iżda wkoll f'kull waħda miż-żoni li kien hemm qribha. Kien hemm madwar 1 500 avveniment u attività li fil-mira tagħhom kellhom iċ-ċentri li jindukraw it-tfal, l-iskejjel, l-isptarijiet, id-djar għall-anzjani u l-ħabsijiet. Kien hemm ħafna xogħlijiet tal-arti fi spazji pubbliċi, intenzjonati għal min jinzerta għaddej minn dawk in-naħat. Il-parteċipazzjoni f'avvenimenti u attivitajiet kulturali, meta tqabbilha mas-snin ta' qabel, fl-2011 żdiedet. Is-settur kulturali ta’ Turku bbenefika għall-ewwel darba minn programm ikkoordinat tal-volontarji li fil-mira tiegħu kellu firxa wiesgħa ta’ attivitajiet fil-belt. Kemm Tallinn u kemm Turku appoġġjaw bis-sħiħ il-parteċipazzjoni attiva taċ-ċittadini u ppruvaw jilħqu nies li tradizzjonalment għandhom it-tendenza li ma jipparteċipawx daqstant f'attivitajiet kulturali. F'Tallinn, ingħatat attenzjoni sinifikanti lill-involviment tal-Komunità Russa. F'Turku, il-komunità li titkellem bl-Iżvediż kienet imħeġġa tieħu sehem u xi materjal ġie tradott għall-Iżvediż. Madankollu, l-esperjenza taż-żewġ KEK enfasizzat il-fatt li hemm bżonn ta’ approċċi differenti ħafna (tipikament iktar intensivi) biex titkattar il-parteċipazzjoni taċ-ċittadini bħala kreaturi jew atturi, u dan f'kuntrast ma' parteċipazzjoni akbar min-naħa tagħhom bħala udjenza. 3.3.8. Sostenibbiltà Il-KEK hija maħsuba li “tkun sostenibbli u tkun parti integrali mill-iżvilupp kulturali u soċjali tal-belt fuq medda twila ta’ żmien"[5]. Fiż-żewġ KEK, hemm evidenza ta’ attivitajiet kulturali ġodda li se jkomplu għaddejjin wara s-sena tat-titlu u ta’ faċilitajiet kulturali ġodda rinnovati. F'termini tal-kapaċità sostenibbli għall-kultura, b’riżultat tal-KEK hemm esperjenza u għarfien akbar, kif ukoll netwerking u kooperazzjoni aħjar fis-setturi kulturali. Tallinn, fi tmiem is-sena meta kellha t-titlu kienet ħejjiet pjan għas-sostenibbiltà ta’ diversi attivitajiet kulturali. Il-KEK kellha għadd kbir ta’ avvenimenti ġodda jew estiżi, li ħafna minnhom se jkomplu għaddejjin fl-2012 u anki wara; 82 % tal-operaturi li wieġbu għall-istħarriġ irrappurtaw li wħud mill-attivitajiet tagħhom, jekk mhux kollha, kienu se jkomplu għaddejjin, filwaqt li 8 % oħra rrappurtaw li (għalkemm il-proġett tal-KEK ma kienx se jkompli għaddej) huma ġew ispirati jintroduċu attivitajiet ġodda fl-2012. F'Turku, beda x-xogħol fuq strateġija għas-sostenibilità f'nofs l-2011. Aktar kooperazzjoni fost l-operaturi kulturali u partijiet interessati oħra ssemmiet bħala effett sinifikanti tas-sena tal-KEK. Fl-2012, se jkun hemm attivitajiet marbuta ma’ wħud mill-proġetti li se jiġu implimentati fuq skala akbar milli fl-2011. Il-Fondazzjoni Turku 2011 se tkompli tiffinanzja xi attivitajiet sal-2013 u se tipprovdi appoġġ għal xi netwerks u assoċjazzjonijiet; b’hekk tkun qed tikkontribwixxi għall-implimentazzjoni tal-istrateġija għas-sostenibbiltà. Kif identifikat f’valutazzjonijiet preċedenti, il-KEK tiġġenera attivitajiet ġodda, kooperazzjoni u faċilitajiet kulturali li jibqgħu sostenibbli lil hinn mis-sena tat-Titlu. Dan huwa l-każ għaż-żewġt ibliet li qed jospitaw it-titlu fl-2011. Il-ħolqien (jew il-kontinwazzjoni) ta' aġenzija apposta huwa mod wieħed li bih jista’ jiġi żgurat wirt pożittiv minn din l-inizjattiva. Il-KEK 2011 urew il-potenzjal għal titjib fit-tmexxija tal-aspett kulturali f’kull belt u għal aktar kontribuzzjonijiet mis-settur kulturali biex il-belt tkompli tiżviluppa. Madankollu, dan il-potenzjal għad irid jiġi realizzat u se jkun jiddependi fuq l-għażliet magħmula mill-partijiet interessati ewlenin. 4. rakkomandazzjonijiet prinċipali tal-valutazzjoni esterna u l-konklużjonijiet tal-Kummissjoni Il-Kummissjoni taqbel ma’ dawn ir-rakkomandazzjonijiet magħmula mill-evalwaturi, rakkomandazzjonijiet ibbażati fuq il-konsiderazzjonijiet tal-KEK 2011 iżda relatati b’mod ġenerali mal-implimentazzjoni tal-Azzjoni tal-KEK. Dawn jikkonfermaw li t-titlu tal-KEK għadu stmat bil-kbir, jiġġenera programmi kulturali estensivi u jkollu impatti sinifikanti. It-titlu tal-UE u l-kontribuzzjoni finanzjarja li tipprovdi l-istess UE jħallu impatt kbir fuq l-ibliet, u jikkostitwixxu inizjattiva kosteffettiva u effiċjenti. Il-Kummissjoni taqbel mal-istudju tal-evalwatur u taċċetta r-rakkomandazzjonijiet tiegħu kif formulati fit-taqsima ta’ hawn fuq. Ir-rakkomandazzjonijiet jaqblu bil-kbir mal-Proposta reċenti tal-Kummissjoni għal Deċiżjoni tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill li tistabbilixxi azzjoni mill-Unjoni għall-Kapitali Ewropej tal-Kultura għas-snin bejn l-2020 u l-2033[6]. Ix-xogħol fuq il-proposta l-ġdida kien ibbażat fuq firxa wiesgħa ta’ kotributi għall-konsultazzjoni. Dawn inkludew il-konklużjonijiet tal-konferenza tal-25 anniversarju tal-KEK li saret f'Marzu 2010, evalwazzjonijiet indipendenti ta’ bliet li rebħu t-titlu fil-passat, evalwazzjoni indipendenti tal-proċeduri attwali tal-għażla u tal-monitoraġġ, konsultazzjoni onlajn, laqgħa ta' konsultazzjoni pubblika u l-esperjenza tad-DĠ EAC nnifisha b’rabta mal-koordinazzjoni tal-inizjattiva sa mill-1999. L-għan ta' din il-proposta huwa li wieħed ikompli jibni fuq il-kapaċitajiet tal-iskema attwali li b’mod ġenerali qed taħdem tajjeb, filwaqt li jitgħallem mill-esperjenza u jagħmel xi titjib sabiex jiġu massimizzati l-benefiċċji potenzjali li ġġib magħha r-rebħa tat-titlu kif ukoll il-parteċipazzjoni fil-proċess kompetittiv għall-ibliet kollha li jesprimu l-interess tagħhom u ċ-ċittadini tagħhom. Il-proposta l-ġdida żżomm il-karatteristiċi ewlenin u l-istruttura ġenerali tal-iskema attwali filwaqt li tipproponi għadd ta' titjib. B'mod partikolari tissuġġerixxi li t-titlu jkompli jingħata abbażi ta' sistema ta' rotazzjoni fost l-Istati Membri. Barra minn hekk, il-proposta tirrifletti r-rakkomandazzjonijiet li ġejjin magħmula f’valutazzjonijiet li saru fil-passat: – L-introduzzjoni ta’ objettiv ġenerali marbut mal-kontribuzzjoni fil-qasam tal-kultura fl-iżvilupp fit-tul tal-ibliet; – L-introduzzjoni ta’ sett komprensiv u aktar espliċitu tal-kriterji tal-għażla, inklużi dawk relatati mat-tmexxija u l-finanzjament; – It-tisħiħ tal-kundizzjonijiet għall-għoti tal-Premju Melina Mercouri, b’rabta kemm mal-progress tal-bliet biex iwasslu dak li jkunu ntrabtu li se jwettqu kif ukoll mal-użu tagħhom tal-logo tal-UE fil-materjal ta' komunikazzjoni, u inkluż il-posponiment tal-ħlas tal-premju għas-sena tat-titlu stess; – L-obbligu biex l-ibliet iwettqu ftit riċerka biex ikunu jistgħu jiġġudikaw aħjar l-ilħuq tal-objettivi tagħhom. Ta’ min jinnota li l-proposta tal-Kummissjoni tqis ukoll rakkomandazzjonijiet mill-valutazzjoni tal-2010 meta tintroduċi fetħa potenzjali fl-Azzjoni għall-pajjiżi kandidati u l-kandidati potenzjali kif ukoll l-obbligu, fil-każ tal-bliet li jesprimu l-interess tagħhom, li meta jressqu l-applikazzjoni tagħhom ikunu fasslu strateġija għall-iżvilupp kulturali tal-belt, u anki meta żżomm l-enfasi tal-Azzjoni fuq il-bliet. L-aħħar iżda mhux l-inqas, skont rakkomandazzjoni oħra ta’ valutazzjoni tal-2011, fil-15 ta' Ottubru 2012 il-Kummissjoni organizzat skambju ta’ prassi tajba fost il-Kapitali Ewropej tal-Kultura tal-imgħoddi, tal-preżent u tal-ġejjieni b’mod li tolqot l-aktar lill-bliet li se jesprimu l-interess tagħhom għall-KEK fil-ġejjieni, u se tkompli bl-isforzi tagħha biex tinkoraġġixxi skambji pożittivi bħal dawn fil-ġejjieni. [1] Id-Deċiżjoni 1622/2006/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-24 ta’ Ottubru 2006 li tistabbilixxi azzjoni Komunitarja għall-avveniment tal-Kapitali Ewropea tal-Kultura għas-snin mill-2007 sal-2019 (ĠU L 304, tat-3 ta’ Novembru 2006, p. 1) [2] It-titlu “Kapitali Ewropea tal-Kultura” kien maħsub biex iqarreb liċ-ċittadini Ewropej. Ara r-Riżoluzzjoni tal-Ministri responsabbli għall-Affarijiet Kulturali fir-rigward tal-organizzazzjoni annwali tal-“Belt Ewropea tal-Kultura” tat-13.06.1985 [3] Id-Deċiżjoni 1419/1999/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-25 ta’ Mejju 1999 li tistabbilixxi azzjoni tal-Komunità għall-avveniment tal-Kapitali Ewropea tal-Kultura għas-snin 2005 sa 2019 (ĠU L 166, 1.7.1999, p. 1). Id-Deċiżjoni hi emendata bid-Deċiżjoni 649/2005/KE (ĠU L 117, 4.5.2005, p. 20). [4] Ex-post Evaluation of 2011 European Capitals of Culture, Final Report for the European Commission, http://ec.europa.eu/dgs/education_culture/evalreports/culture/2012/ecocreport_en.pdf, imwettaq skont il-kuntratt ta’ servizz ta’ qafas nru EAC/50/2009 dwar l-evalwazzjoni, is-servizzi marbuta mal-evalwazzjoni u l-appoġġ għall-istima tal-impatt. [5] Id-Deċiżjoni 1622/KE/2006 [6] COM (2012) 407 finali