MT Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea C 299/34

Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “Ir-relazzjonijiet bejn l-UE u l-Moldova: x’inhu r-rwol tas-soċjetà ċivili organizzata?”

2012/C 299/07

Relatur: is-Sinjura PICHENOT

Matul is-sessjoni plenarja tiegħu tat-13 u l-14 ta’ Lulju 2011, il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew iddeċieda, b’konformità mal-Artikolu 29(2) tar-Regoli ta’ Proċedura tiegħu, li jħejji opinjoni fuq inizjattiva proprja dwar

Ir-relazzjonijiet bejn l-UE u l-Moldova: x’inhu r-rwol tas-soċjetà ċivili organizzata?

Is-Sezzjoni Speċjalizzata għar-Relazzjonijiet Esterni, inkarigata sabiex tipprepara l-ħidma tal-Kumitat dwar is-suġġett, adottat l-opinjoni tagħha nhar it-28 ta’ Ġunju 2012.

Matul l-482 sessjoni plenarja tiegħu li nżammet fil-11 u t-12 ta’ Lulju 2012 (seduta tal-11 ta’ Lulju), il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew adotta din l-opinjoni b’143 voti favur u 9 astensjonijiet.

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

1.1 Il-KESE huwa konxju minn interess komuni f’relazzjonijiet iktar mill-qrib bejn l-Unjoni Ewropea u r-Repubblika tal-Moldova u f’din l-opinjoni, wara il-missjoni tiegħu ta’ Marzu 2012 il-KESE għażel li jipproponi r-rakkomandazzjonijiet li ġejjin bil-għan li: — isaħħaħ ir-rwol tas-soċjetà ċivili partikolarment bil-ħolqien ta’ Kumitat Ekonomiku, Soċjali u Ambjentali tal-Moldova (KESAM), — jirnexxilu jilħaq ftehim ta’ kummerċ ħieles profond u komprensiv (DCFTA), — jirkupra mill-ġdid l-integrità territorjali tal-Moldova.

1.2 Fir-rakkomandazzjonijiet tiegħu għall-Kummissjoni u għall-Parlament Ewropew, il-Kumitat jirrakomanda li jintlaħaq ftehim ta’ kummerċ ħieles bilanċjat li jiżgura li l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili jkunu involuti fil-fażijiet kollha tal-proċess. Sabiex jintlaħaq ftehim DCFTA, jeħtieġ li l-ħidma tal-Kummissjoni tiġi kkoordinata ma’ dik tas-SEAE. Il-Kumitat jissuġġerixxi li: — tiġi verifikata l-parteċipazzjoni tal-korpi tal-Moldova permezz ta’ aċċess għall-konsultazzjoni pubblika (1) li għaddejja bħalissa u s-seduti pubbliċi u l-laqgħat ippjanati tas-soċjetà ċivili fil-qafas tal-valutazzjoni tal-impatt dwar l-iżvilupp sostenibbli, — tiġi organizzata konferenza dwar ir-riżultat ta’ din il-valutazzjoni tal-impatt mal-Parlament tal-Moldova, il-KESE u s-soċjetà ċivili Moldovana u li jkun hemm aġġornament regolari tal-informazzjoni dwar il-kontenut tan-negozjati mas-soċjetà ċivili, — tingħata attenzjoni sabiex jiġu identifikati l-impatti soċjali u ambjentali b’mod partikolari abbażi tal-osservazzjonijiet li jkunu saru fir-rapport dwar it-twettiq tal-Għanijiet tal-Millennju (2) sabiex jiġi rfinat il-kapitolu dwar l-iżvilupp sostenibbli ta’ ftehim futur, — jitnieda studju dwar il-kundizzjonijiet tar-reintegrazzjoni tal-ekonomija tat-Transnistrija fil-proċess ta’ ftuħ kummerċjali, — jissaħħaħ l-isforz tat-taħriġ dwar l-implimentazzjoni effikaċi tal-acquis communautaire fil-qasam tal-kummerċ fost dawk li jieħdu d-deċiżjonijiet soċjoprofessjonali u fost dawk li jaħdmu fix-xandir, — jitqiesu l-bżonnijiet ta’ assistenza teknika sabiex jiġu aġġornati l-istandards tal-acquis communautaire b’mod partikolari fil-qasam agroalimentari, — jiġu previsti miżuri ta’ akkumpanjament adegwati bi proċedura ta’ aġġustament mill-ġdid sabiex ikunu jistgħu jinkisbu l-benefiċċji kollha ta’ dħul reali fl-ekonomija Ewropea u jkun hemm attenzjoni partikolari għas-sigurtà tal-fruntieri esterni li tinkludi l-imsieħba li jibbenefikaw minn dan it-tip ta’ ftehim, — jiġi ppjanat it-twaqqif ta’ kumitat konġunt ta’ monitoraġġ tal-ftehim kummerċjali u bil-għajnuna tal-Kumitat, tingħata għajnuna sabiex ikun hemm involviment tas-soċjetà ċivili fil-monitoraġġ ta’ DCFTA futur bl-użu tal-fondi għall-bini tas-soċjetà ċivili Moldovana, — jiġi żgurat involviment aħjar tal-imsieħba soċjali Moldovani fi ħdan il-forum dwar is-Sħubija tal-Lvant u jiġi introdott punt dwar il-kundizzjonijiet soċjali tal-ftehim fl-aġenda tal-ħames grupp ta’ ħidma tal-Isħubija tal-Lvant dwar id-“djalogu soċjali”, — jiġu mħeġġa l-kuntatti mas-soċjetà ċivili tat-Transnistrija bl-appoġġ tal-OSKE għall-involviment f’politiki bil-għan li jqarrbu lejn l-UE.

1.3 Fir-rakkomandazzjonijiet tiegħu għall-awtoritajiet pubbliċi tal-Moldova, il-Kumitat iħeġġeġ il-gvern u l-Parlament li: — jinformaw firxa wiesgħa ta’ organizazzjonijiet tas-soċjetà dwar l-evoluzzjonijiet fil-qasam tat-tqarrib mal-UE u li jiġi favorizzat dibattitu pubbliku dwar it-tqarrib mal-UE mal-imsieħba soċjali u l-assoċjazzjonijiet ta’ interessi varji (il-bdiewa, il-konsumaturi, l-ambjentalisti, in-nisa, id-difensuri tad-drittijiet tal-bniedem…), — jkomplu għaddejin bl-iskambju ta’ informazzjoni mal-partijiet interessati soċjoprofessjonali fil-Ministeri tal-Affarijiet Ewropej u li jżommu r-rwol ta’ osservatur tal-Kunsill Nazzjonali tal-Parteċipazzjoni (CNP) vis-à-vis l-gvern, — jistabbilixxu Kunsill ekonomiku, soċjali u ambjentali tal-Moldova (KESAM) ibbażat fuq l-esperjenza li teżisti fil-UE jew fil-qafas tal-viċinat, — jinvolvu lill-partijiet interessati fl-implimentazzjoni tal-ftehimiet mal-UE fl-oqsma tal-enerġija u r-riċerka, — isaħħu d-djalogu soċjali u jiżguraw li l-Karta Soċjali tal-Kunsill tal-Ewropa tiġi implimentata b’mod partikolari billi jiġu eliminati r-riżervi u jiġi adottat il-protokoll dwar il-mekkaniżmu għall-ilment kollettiv, — jagħtu l-ogħla prijorità lill-integrazzjoni taż-żgħażagħ u n-nisa fis-suq tax-xogħol, — jikkontribwixxu għall-effikaċja tal-mekkaniżmi li jiġġieldu kontra l-korruzzjoni.

1.4 Fir-rakkomandazzjonijiet tiegħu għall-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili tal-Moldova, il-Kumitat jixtieq jibni r-relazzjonijiet tiegħu mas-soċjetà ċivili tal-Moldova fil-qafas tas-Sħubija tal-Lvant. Huwa jressaq dawn il-proposti quddiem is-soċjetà ċivili u lest jippreżentahom fil-Moldova matul konfereza bil-għan li tikkonkretizza l-pjattaforma Kuntatt mal-Poplu tas-Sħubija. Barra mill-ħolqien ta’ KESAM, il-KESE jirrakkomanda lill-imsieħba soċjali u lill-imsieħba tas-soċjetà ċivili li: — joħolqu rabtiet iktar mill-qrib mal-pjattaformi settorjali prinċipali Ewropej bħal dik tal-ġlieda kontra l-faqar jew mal-organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem tal-Istati Membri differenti kif ukoll permezz tal-istatus ta’ osservatur fi ħdan il-Konfederazzjoni Ewropea tat-Trade Unions, — isaħħu l-unitajiet ta’ monitoraġġ fi ħdan it-trade unions u l-organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem u l-kummissjoni nazzjonali tal-ftehimiet kollettivi dwar il-kwistjonijiet Ewropej, — jiżviluppaw djalogu soċjali b’rispett lejn il-konvenzjonijiet tal-ILO u l-Karta Soċjali tal-Kunsill tal-Ewropa, — jagħtu spinta lid-djalogu ċivili bi tħejjija għall-monitoraġġ tad-DCFTA, — jiżviluppaw għarfien espert fuq approċċi ekoloġiċi bħat-tnaqqis tal-gassijiet b’effett ta’ serra, l-analiżi taċ-ċiklu tal-ħajja, il-marka tal-karbonju u s-servizzi tal-ekosistema.

2. Is-soċjetà ċivili tal-Moldova f’rabtiet eqreb mal-Ewropa u s-Sħubija tal-Lvant

2.1 Is-soċjetà ċivili tal-Moldova qegħda tipparteċipa f’politika ta’ tqarrib mal-UE permezz ta’ ċerti mekkaniżmi li jeżistu. Jeżisti korp konsultattiv magħmul minn 30 membru, is-CNP li twaqqaf f’Jannar 2011 u li jaħdem mal-gvern filwaqt li jeżisti wkoll korp konsultattiv ieħor fil-Parlament. Il-konvenzjoni nazzjonali għall-integrazzjoni Ewropea li twaqqfet f’Novembru 2010 tiġbor bosta organizzazzjonijiet bil-għan li tfassal proposti u xxerred informazzjoni dwar il-proċess tal-integrazzjoni Ewropea sabiex tippermetti djalogu dirett u miftuħ mal-partijiet interessati. Barra minn hekk twaqqfu wkoll bosta pjattaformi tematiċi li jiġbru flimkien l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fil-livell nazzjonali.

2.2 L-organizzazzjonijiet tal-Moldova jipparteċipaw fil-gruppi differenti tal-forum tas-soċjetà ċivili tas-Sħubija tal-Lvant: demokrazija, drittijiet tal-bniedem, governanza tajba u stabbiltà; rakkomandazzjonijiet ġenerali; ambjent, enerġija u tibdil fil-klima; kuntatti interpersonali. Il-KESE jixtieq jinkoraġġixxi l-iżvilupp tal-ħames grupp ta’ ħidma dwar id-djalogu soċjali li jindirizza wkoll b’mod iktar ġenerali l-kwistjonijiet ekonomiċi u soċjali (3).

2.3 L-imsieħba soċjali għandhom rwol essenzjali x’jaqdu f’dan il-proċess ta’ tqarrib bejn l-UE u l-Moldova. L-indipendenza tat-trade unions rikonoxxuta mill-Kostituzzjoni hija mnaqqxa f’liġi ta’ Lulju 2000 li tiggarantixxi l-libertà tat-trade unions, tan-negozjati kollettivi u l-ħarsien tal-attivitajiet tagħhom. Il-qasam tat-trade unions inbidel matul dawn l-aħħar snin: iż-żewġ trade unions li jeżistu, is-CSRM u s-Solidaritate, ingħaqdu flimkien biex jiffurmaw trade union ċentrali unika, il-Konfederazzjoni Nazzjonali tat-Trade Unions tal-Moldova (CNSM). Din ingħaqdet mal-Konfederazzjoni Internazzjonali tat-Trade Unions u bdiet tipparteċipa f’attivitajiet u laqgħat internazzjonali. Hija tista’ titlob ukoll l-istatus ta’ osservatur fi ħdan il-Konfederazzjoni Ewropea tat-Trade Unions.

2.3.1 L-organizzazzjoni ta’ min iħaddem l-iktar rappreżentattiva hija l-Konfederazzjoni Nazzjonali ta’ Min Iħaddem tal-Moldova li twaqqfet fl-1996; din hija magħmula minn 32 membru u tqis ruħha bħala organizzazzjoni indipendenti u mhux politika. L-aġenzija nazzjonali tal-impjieg tmexxi l-proġett “Mobility Partnership” bejn l-UE u l-Moldova sabiex l-integrazzjoni tas-suq tax-xogħol tal-Moldova sseħħ mingħajr xkiel. L-organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem jipparteċipaw f’din l-integrazzjoni billi jimplimentaw id-deċiżjonijiet tal-proġett fil-livell lokali u reġjonali.

2.3.2 Għalhekk ikun utli li jissaħħu l-korpi li jipprovdu l-informazzjoni dwar id-DCFTA fi ħdan l-imsieħba soċjali, li jaħdmu f’kollaborazzjoni mal-kontropartijiet tagħhom professjonisti Ewropej jew fl-Istati Membri.

2.4 Is-sitwazzjoni ta’ ċerti kategoriji tal-popolazzjoni għadha fraġli, b’mod partikolari fil-livell rurali. Id-deterjorazzjoni tas-sitwazzjoni soċjali tolqot b’mod partikolari lin-nisa: rata għolja ta’ qgħad, nuqqas ta’ kwalifiki, pagi baxxi, xogħol staġjonali u benefiċċji soċjali dgħajfa. Id-drittijiet tan-nisa jixbhu lil dawk tal-irġiel iżda n-nisa huma iktar vulnerabbli fis-suq tax-xogħol. Barra minn hekk, in-nisa jiffurmaw biss 14 % tal-intraprendituri tal-Moldova. Il-popolazzjoni rurali għadha rappreżentata wisq fost il-persuni li jgħixu taħt il-linja tal-faqar (4) u l-proporzjon taż-żoni rurali foqra żdied fl-2009. Is-sitwazzjoni tat-tfal fil-Moldova, li huma esposti għal bosta perikli: nuqqas ta’ dar fissa, xogħol tat-tfal, traffikar u prostituzzjoni, hija preokkupanti. Il-fenomenu tal-“orfni soċjali”, jiġifieri t-tfal li l-familji jpoġġuhom f’orfanatrofji għal raġunijiet ta’ faqar, għadu għoli.

2.5 Il-mod kif jaħdmu l-mezzi tax-xandir tjieb matul dawn l-aħħar snin. Il-kunsill tal-koordinazzjoni tas-settur awdjoviżiv adotta metodoloġija ġdida ta’ monitoraġġ tal-kopertura politika fil-mezzi tax-xandir fl-aħħar ta’ Ottubru 2010 bl-għajnuna tal-UE u l-Kunsill tal-Ewropa. Barra minn hekk inħolqu żewġ stazzjonijiet ġodda tat-televiżjoni fl-2010 (Jurnal TV u Publika TV) kif ukoll erba’ stazzjonijiet ġodda tar-radju (Radio Sport, Aquarelle FM, Publika FM u Prime FM). It-taħriġ tal-ġurnalisti fi kwistjonijiet Ewropej għandu jkun prijorità. Il-progress fil-qasam tal-libertà tal-espressjoni jippermetti liċ-ċittadini u lill-qasam tan-negozju li jiġu infurmati aħjar dwar l-isfidi tat-tqarrib, b’mod partkolari l-bdiewa.

2.6 Minkejja l-progress li sar, is-soċjetà ċivili għad għandha diffikultajiet serji fejn tidħol l-organizzazzjoni. In-nuqqas ta’ ugwaljanza territorjali għadha teżisti: is-settur nongovernattiv huwa attiv fiċ-ċentri l-kbar: Chisinau, Balti, Cahul u Ungheni, iżda ftit li xejn huwa attiv f’reġjuni kbar tal-pajjiż. Għall-kuntrarju, it-trade unions għandhom kopertura territorjali aħjar. B’riżultat tad-diviżjoni persistenti, il-kooperazzjoni għadha limitata bejn iż-żewġ naħat tax-xmara Dniestr. Barra minn hekk l-NGOs jiddependu sew minn xi donaturi esterni u dan jista’ jhedded l-indipendenza u s-sostenibbiltà tagħhom. Fl-aħħar mill-aħħar in-netwerks tal-għarfien, anki jekk huma ta’ kwalità, huma bbażati fuq ċirku żgħir wisq ta’ speċjalisti billi l-lista tal-NGOs il-kbar li jeżistu ftit li xejn żdiedet matul dawn l-aħħar snin.

3. Is-soċjetà ċivili u ftehim ġdid ta’ kummerċ ħieles profond u komprensiv ġdid (DCFTA)

3.1 Il-preparazzjoni ta’ DCFTA bejn l-UE u l-Moldova tikkonċerna l-oġġetti, is-servizzi u l-investimenti, iżda n-natura kompleta u approfondit tagħha twassal għat-traspożizzjoni u l-implimentazzjoni effettiva tal-acquis communautaire fil-qasam tal-kummerċ. Hija timplika akkumpanjament adegwat u riformi importanti. L-ekonomija tal-Moldova tbati minn nuqqas ta’ kompetittività li ġej minn fatturi differenti: infrastruttura tat-trasport dgħajfa (b’mod partikolari t-toroq), id-daqs żgħir tas-suq intern, ambjent li ftit li xejn huwa innovattiv, instabbiltà kronika tal-politika, aċċess diffiċli għall-finanzjament u l-korruzzjoni. L-esportazzjonijiet m’għadhomx ikkonċentrati biss lejn is-swieq post-Sovjetiċi. L-orjentazzjoni mill-ġdid tal-kummerċ estern lejn l-Ewropa hija reali: kważi nofs l-esportazzjonijiet imorru lejn din id-destinazzjoni. Dan ġej minn żieda fl-esportazzjonijiet tas-settur tat-tessuti (minn 10 % fl-1999 għal 22,7 % fl-2008) (5) li hija riżultat tal-prezz baxx tal-forza tax-xogħol kwalifikata.

3.2 Il-valutazzjoni tal-impatt dwar l-iżvilupp sostenibbli li għaddejja bħalissa flimkien man-negozjati u li għandha tiġi konkluża f’Settembru 2012, għandha tipprovdi informazzjoni dwar il-konsegwenzi pożittivi u negattivi ta’ ftuħ kummerċjali bħal dan (6). Skont it-termini ta’ referenza tal-konsulent (7), il-KESE jrid jiġi kkonsultat dwar l-isfidi ta’ dawn in-negozjati kif ukoll dwar il-kontributi fil-konsultazzjoni pubblika. Barra minn hekk, huwa ser jagħti attenzjoni partikolari lid-“dokument ta’ pożizzjoni” li l-Kummissjoni ser tfassal wara li ssir din il-valutazzjoni tal-impatt u ser joqgħod attent għall-miżuri ta’ akkumpanjament.

3.3 Ir-riskji għall-UE marbutin mal-ftehim huma delimitati: huma jikkonċernaw essenzjalment l-istandards sanitarji u fitosanitarji u l-garanziji tal-investimenti. It-titjib li hemm bżonn fil-klima kummerċjali sabiex jiġbed investimenti Ewropej jiddependi minn ġlieda msaħħa kontra l-korruzzjoni. L-indiċi tal-perċezzjoni tal-korruzzjoni tal-2011 ipoġġi l-Moldova fil-112-il pożizzjoni dinjija b’2,9 punti minn 10 (8). L-istituzzjonijiet ikkonċernati huma ċ-Ċentru tal-Ġlieda Kontra l-Atti Kriminali Ekonomiċi u l-Korruzzjoni kif ukoll l-unità speċjali tal-prosekutur kontra l-korruzzjoni. Il-leġislazzjoni fis-seħħ hija adegwata iżda l-implimentazzjoni tal-politika kontra l-korruzzjoni għadha dgħajfa. Ta’ min jilmenta dwar in-nuqqas ta’ finanzjament tal-ħajja politika, l-attitudni pjuttost fatalista taċ-ċittadini u l-n-nuqqas ta’ involviment tas-soċjetà ċivili dwar dawn il-kwistjonijiet. Il-ġlieda kontra l-korruzzjoni tagħmel parti mill-prijoritajiet prinċipali tad-donaturi internazzjonali (il-Kunsill tal-Ewropa, l-UE, is-SIDA, il-Bank Dinji, il-UNDP, il-USAID, eċċ.). Bosta koalizzjonijiet ta’ NGOs investew f’dan is-settur (iċ-Ċentru tal-Analiżi u l-Prevenzjoni tal-Korruzzjoni, Transparency International Moldova, l-Alleanza kontra l-Korruzzjoni jew iċ-Ċentru tal-Ġurnaliżmu Investigattiv). Il-bidla politika għadha s’issa ma wasslitx għal riżultati tanġibbli fil-qasam.

3.4 Id-DCFTA ser ikollu bosta riperkussjonijiet fil-qasam soċjali. F’dan il-qafas il-KESE jenfasizza l-importanza tad-djalogu soċjali għall-iżvilupp tal-pajjiż. Huwa jirrakkomanda l-adozzjoni tal-protokoll dwar l-ilmenti kollettivi tal-Karta Soċjali tal-Kunsill Ewropew, it-titjib tal-ispezzjoni tax-xogħol u l-ħolqien ta’ tribunali tax-xogħol. L-awtoritajiet tal-Moldova qed jikkooperaw mal-ILO dwar il-kwistjoni tax-xogħol mhux iddikjarat sabiex jersqu lejn l-istandards Ewropej u jipparteċipaw fis-Sena Ewropea għat-Tixjiħ Attiv u s-Solidarjetà bejn il-Ġenerazzjonijiet fl-2012. Barra minn hekk jeħtieġ li titjieb l-akkoljenza tal-migranti li jirritornaw il-Moldova u li jiġu promossi d-drittijiet tal-Moldovani fil-pajjiżi barranin. It-taħriġ u t-taħriġ mill-ġdid tal-forza tax-xogħol huma oqsma li għandhom jingħataw prijorità wkoll.

3.5 Is-settur agrikolu u agroalimentari huwa essenzjali fil-Moldova fin-negozjati tal-ftehim. L-agrikoltura tal-Moldova għandha tagħmel progress fiċ-ċertifikazzjoni tal-oriġini, il-kontroll tal-konformità man-normi sanitarji u fitosanitarji u r-rispett tar-regoli tal-kompetizzjoni jekk tixtieq tesporta fis-swieq Ewropej u tiggarantixxi s-sikurezza alimentari tagħha. S’issa n-normi ġew adottati iżda l-implimentazzjoni effettiva tagħhom hija proċess twil u għali b’mod partikolari għall-prodotti li ġejjin mill-annimali (fl-2008 l-uniku prodott tal-annimali li seta’ jiġi esportat kien l-għasel). L-allinjament man-normi Ewropej jiġġeneraw spejjeż għoljin għall-produtturi ż-żgħar u l-awtoritajiet iridu jwettqu politika ta’ riformi istituzzjonali u ta’ għajnuna għas-settur agroalimentari u tal-inbid. Il-proġetti finanzjati mill-mekkaniżmu tal-Kummissjoni Ewropea “Għajnuna għall-Iżvilupp” ser ikollhom valur sabiex jinkiseb il-livell meħtieġ.

3.6 L-industriji li ilhom żmien sejrin lura jidhru li jistgħu jibbenefikaw minn kompetittività ta’ prezzijiet vantaġġużi fis-swieq Ewropej hekk kif turi l-progressjoni rapida tas-settur tat-tessuti. Din l-industrija ħafifa tista’ tkun ibbażata fit-territorju kollu, b’mod partikolari fir-reġjuni żvantaġġati tan-Nofsinhar. L-industrija tal-karozzi reċentement imxiet fir-reġjuni tat-Tramuntana tal-pajjiż bis-saħħa tal-investituri Ġermaniżi. Il-parteċipazzjoni tal-Moldova fl-Istrateġija tar-Reġjun tad-Danubju u l-immodernizzar ta’ impjanti industrijali kbar (b’mod partikolari dawk li jinsabu fuq in-naħa tal-lemin tad-Dniestr) ser ikunu assi għall-iżvilupp.

3.7 Biex jikkwalifika bħala ftehim approfondit u komplet, ftehim ta’ kummerċ ħieles mal-UE jrid jinbena fuq il-kapaċità tal-Moldova li ssir konformi mal-acquis communautaire. Dan ir-rekwiżit iwassal għal appoġġ finanzjarju adegwat. L-esperjenza tat-tkabbir tas-suq intern uriet b’mod ċar ir-rwol fundmanentali tal-Fondi Strutturali biex tiġi assigurata l-koeżjoni soċjali u territorjali. Għaldaqstant, il-Kumitat jirrakkomanda li jingħataw miżuri ta’ appoġġ ekwivalenti biex jonqos ir-riskju li d-diżugwaljanzi soċjali u d-diverġenzi territorjali jikbru. Għal dan il-għan, il-Kumitat ta’ segwitu tal-ftehim ser jagħti attenzjoni speċjali lill-implimentazzjoni tal-programm għall-agrikoltura u l-iżvilupp rurali ENPARD.

3.8 Is-sitwazzjoni ekoloġika tal-Moldova tirrappreżenta problemi reali għall-futur (ħamrija, ilma, enerġija) li għandhom jitqiesu fil-qafas tan-negozjati dwar il-ftehim. Il-wirt Sovjetiku fil-qasam huwa problematiku, b’mod partikolari fir-rigward tal-ġestjoni tal-fdalijiet tossiċi. Il-perjodi ta’ nixfa ta’ dawn l-aħħar snin juru li l-ekonomija tal-Moldova hija vulnerabbli għad-degradazzjoni ambjentali u tal-klima. Barra minn hekk iktar minn nofs l-ilma ta’ taħt l-art huwa mniġġes u dan ikopri żewġ terzi tal-bżonnijiet tal-ilma tajjeb għax-xorb tal-popolazzjoni. Il-politika ambjentali hija milquta mid-dgħufijiet tar-riżorsi allokati minkejja impenji internazzjonali bħal dawk tal-BEI. Barra minn hekk jeżisti bżonn kbir ta’ sensibilizzazzjoni tal-atturi ekonomiċi kollha li ftit huma konxji mill-isfidi fl-oqsma tat-trasport u l-bini. Il-Moldova, li ngħaqdet fil-Komunità Ewropea tal-Enerġija, hija partikolarment dipendenti mill-importazzjonijiet tal-karburanti fossili filwaqt li l-effikaċja tal-enerġija tagħha għadha baxxa. Il-KESE ser jitlob li jiġu appoġġjati l-organizzazzjonijiet ambjentali fl-oqsma tal-iffrankar tal-enerġija, l-użu razzjonali tar-riżorsi u l-ġestjoni tal-iskart.

3.9 Fil-valutazzjoni tal-impatt għandha tingħata attenzjoni speċjali lis-sitwazzjoni tat-Transnistrija biex jiġu vvalutati l-effetti possibbli tad-DCFTA fuq is-sigurtà tal-fruntieri u l-effetti ekonomiċi u soċjali. Dan il-ftehim jista’ jikkontribwixxi biex jitnaqqsu d-differenzi interni u tiġi assigurata l-integrità territorjali.

4. Proposta għall-ħolqien ta’ Kunsill ekonomiku, soċjali u ambjentali tal-Moldova

4.1 Sabiex iħeġġeġ il-progress tas-soċjetà ċivili lejn iktar djalogu u konsultazzjoni, il-KESE jirrakkomanda l-ħolqien ta’ Kunsill ekonomiku, soċjali u ambjentali tal-Moldova (KESAM) abbażi ta’ dak li sar f’pajjiżi oħra fir-reġjun. Studju tad-diversi esperjenzi Ewropej ser jippermetti li l-Moldova ssib it-triq tagħha fil-proċess.

4.2 Il-proċess tal-KESAM ser jirrispondi għall-bżonn ta’ strutturazzjoni tas-soċjetà ċivili u ser isaħħaħ l-influwenza u r-rilevanza tagħha. Il-multiplikazzjoni attwali tal-istrutturi ad hoc toffri qafas flessibbli u sperimentali iżda d-dewmien tagħhom mhuwiex ċert u t-tħaddim tagħhom fraġli. Jekk jitpoġġew ħdejn xulxin il-pożizzjonijiet tal-imsieħba soċjali u dawk tal-assoċjazzjonijiet jew l-NGOs, joħroġ li dawn tal-aħħar huma inqas viżibbli fid-dibattitu pubbliku.

4.3 Il-KESAM ikun kontribut interessanti sabiex jintlaħaq kunsens dwar l-għażliet tas-soċjetà billi jippermetti li jitqiesu l-interessi differenti fil-mudell tal-iżvilupp. Ħidma komuni bbażata fuq il-konsultazzjoni għandha tinbena madwar it-tliet pilastri tal-iżvilupp sostenibbli. Dan pass importanti favur strateġija vijabbli ta’ integrazzjoni mill-ġdid tat-Transnistrija.

4.4 KESAM jippermetti li tiġi garantita l-indipendenza tal-istudji li jsiru billi dawn jitħarsu mill-kwistjonijiet partiġjani u separati mill-oriġini tar-riżorsi filwaqt li jippermettu konfrontazzjoni bejn fehmiet differenti. Barra minn hekk hemm bżonn li jiġu indirizzati wkoll kwistjonijiet relatati mal-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni abbażi tas-sess, l-oriġini u r-reliġjon.

4.5 KESAM tal-Moldova jirrispondi għall-bżonn ta’ valutazzjoni tal-politiki pubbliċi marbuta mal-ammissjoni tal-acquis communautaire. Din l-istituzzjoni tista’ tilqa’ l-kumitat ta’ segwitu tal-ftehim kummerċjali flimkien mal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew.

Brussell, 11 ta’ Lulju 2012. Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew Staffan NILSSON

(1) DĠ Kummerċ, Konsultazzjoni dwar Żoni ta’ Kummerċ Ħieles Profondi u Komprensivi/UE – Moldova 2012

(2) Nazzjonijiet Uniti, It-tieni rapport dwar l-Għanijiet ta’ Żvilupp tal-Millennju, Repubblika tal-Moldova 2010.

(3) Opinjoni tal-KESE dwar “Il-kontribut tas-soċjetà ċivili għas-Sħubija tal-Lvant”, REX 323, 16.6.2011, Opinjoni tal-KESE dwar “Risposti ġodda għal Viċinat fi trasformazzjoni”, REX 340, 7.12.2011

(4) Statistika dwar il-Moldova, fis-sit “Rural Poverty Portal”: http://www.ruralpovertyportal.org/web/guest/country/statistics/tags/moldova

(5) Florent Parmentier, Moldova, a Major European Success for the Eastern Partnership? (Il-Moldova, suċċess Ewropew kbir għas-Sħubija tal-Lvant?), Fondazzjoni Robert Schuman, 22.11.2010, http://www.robert-schuman.eu/doc/questions_europe/qe-186-en.pdf (mhux disponibbli bil-Malti).

(6) Opinjoni tal-KESE dwar “Il-Valutazzjonijiet tal-impatt għas-sostenibbiltà (VIS) u l-politika kummerċjali tal-Unjoni Ewropea”, CESE 818/2011, 5.5.2011.

(7) “Trade Sustainability Impact Assessment in support of negotations of DCFTAs between the EU and respectively Georgia and the Republic of Moldova” (Valutazzjoni tal-Impatt tas-Sostenibbiltà tal-Kummerċ b'appoġġ għan-negozjati tad-DCFTA bejn l-UE u l-Ġeorġja u l-Moldova rispettivament), Ecorys, 6 ta’ Frar 2012.

(8) Kummissjoni Ewropea, “Rapport ta’ Progresss tal-Pajjiż PEV - Repubblika tal-Moldova”, Memo, Brussell, 15.5.2012