MT Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea C 248/60

Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “Id-djalogu interkulturali u r-Roma: ir-rwol ewlieni tan-nisa u tat-trobbija u l-edukazzjoni” (opinjoni addizzjonali)

2011/C 248/10

Relatur: is-Sinjura SIGMUND

Nhar l-24 ta’ Frar 2009, b’konformità mal-Artikolu 29(a) tad-Dispożizzjonijiet ta’ Implimentazzjoni tar-Regoli ta’ Proċedura tiegħu, il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew iddeċieda li jfassal opinjoni addizzjonali dwar

Id-djalogu interkulturali u r-Roma: ir-rwol ewlieni tan-nisa u tat-trobbija u l-edukazzjoni

Opinjoni addizzjonali

Is-Sezzjoni Speċjalizzata għax-Xogħol, l-Affarijiet Soċjali u ċ-Ċittadinanza, inkarigata sabiex tipprepara l-ħidma tal-Kumitat dwar dan is-suġġett, adottat l-opinjoni tagħha nhar is-27 ta’ Mejju 2011.

Matul l-472 sessjoni plenarja tiegħu li saret fil-15 u s-16 ta’ Ġunju 2011 (seduta tas-16 ta’ Ġunju 2011), il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew adotta din l-opinjoni b’127 vot favur u 2 voti kontra.

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

1.1 Fir-rigward tal-proposti li ġejjin, il-Kumitat jieħu l-aħħar sentenza tal-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni tal-5 ta’ April 2011 (1) bħala l-bażi tad-diskussjoni.

1.2 Huwa jenfasizza li minn issa ’l quddiem m’għandhomx jitfasslu iktar strateġiji għar-Roma u m’għandhomx isiru iktar analiżi dwar ir-Roma, iżda għandhom pjuttost jittieħdu passi konkreti mar-Roma u l-organizzazzjonijiet li jirrappreżentawhom.

1.3 Il-Kumitat huwa lest li, fil-qafas tal-kompetenzi tiegħu, jieħu sehem f’dawn il-miżuri f’kollaborazzjoni stretta mal-organizzazzjonijiet tar-Roma (pereżempju seduti, seminars, eċċ.).

1.4 Il-Kumitat ser jiżviluppa r-relazzjonijiet tiegħu mal-istituzzjonijiet, l-organizzazzjonijiet u l-istrutturi attivi f’dan il-qasam u jara li flimkien jimxu ’l quddiem (2).

1.5 Il-Kumitat iqis lid-djalogu interkulturali bħala strument adatt għall-integrazzjoni u l-parteċipazzjoni tar-Roma, kemm fir-rigward tar-rwol tan-nisa Roma f’dan il-proċess kif ukoll fil-qasam tat-trobbija tat-tfal u l-edukazzjoni.

1.6 Il-Kumitat ser jeżamina l-possibbiltajiet – ukoll fil-qafas tan-netwerk tiegħu – biex jieħu sehem f’inizjattivi lokali jew biex jorganizza inizjattivi ta’ dan it-tip huwa stess.

2. Sfond u approċċ

2.1 Fl-opinjoni esploratorja tad-9 ta’ Lulju 2008 (3) il-KESE ressaq għadd ta’ rakkomandazzjonijiet għal integrazzjoni rapida tal-minoranza Roma fl-Ewropa. Irrakkomanda approċċ bidirezzjonali – miftiehem bejn l-Unjoni u l-Istati Membri – fir-rigward tat-trobbija tat-tfal Roma u l-edukazzjoni tagħhom – u ħeġġeġ lill-Kummissjoni timplimenta strateġija komprensiva u tiffinanzja kampanja ta’ sensibilizzazzjoni. Kontribut attiv tar-rappreżentanti Roma fil-proċess ġie kkunsidrat bħala l-unika triq ’il quddiem.

2.2 Il-Kummissjoni Ewropea (4) approvat dan l-approċċ u stqarret li hekk kif ġie enfasizzat mill-KESE (5), “ir-razzjonalizzazzjoni tal-kwistjonijiet tar-Roma fil-politiki kollha rilevanti Ewropej u nazzjonali hija l-aktar mod promettenti biex tintlaħaq l-inklużjoni”.

2.3 Din l-opinjoni addizzjonali hija bbażata fuq il-prinċipju tad-djalogu interkulturali li jsostni li ż-żewġ naħat – f’dan il-każ il-minoranza Roma fl-Ewropa u l-bqija tal-popolazzjoni Ewropea – irid ikollhom djalogu liberu u ħieles mill-preġudizzji. Dan id-djalogu interkulturali jitlob li jiġu indirizzati kemm il-punti komuni kif ukoll id-differenzi fit-tradizzjonijiet u l-istil tal-ħajja, sabiex ikun hemm fehim aħjar tar-realtà u sabiex jitfasslu soluzzjonijiet fattibbli.

2.4 F’termini ta’ kontenut, din l-opinjoni tiffoka fuq it-trobbija u l-edukazzjoni, l-ewwel pilastru tal-integrazzjoni (6) u dak li l-KESE jqis bħala l-iktar importanti; fl-istess kuntest, l-opinjoni tiddiskuti wkoll ir-rwol speċjali tan-nisa għall-integrazzjoni tar-Roma.

2.5 Il-Kumitat jappoġġja l-Istrateġija tal-Pjattaforma Ewropea għall-Inklużjoni tar-Roma, b’mod speċjali l-għaxar objettivi stabbiliti mill-pjattaforma tal-2009 għall-inklużjoni tar-Roma (7).

3. Kummenti ġenerali

3.1 Wieħed mill-islogans attwali tal-proġett ta’ integrazzjoni Ewropew huwa “L-unjoni fid-diversità”. b’rabta ma’ dan ir-Roma huma eżempju impressjonanti tad-diversità kulturali fl-Ewropa, u dan l-aspett ikompli jissaħħaħ mill-fatt li r-Roma (8) jinkorporaw diversi identitajiet kulturali (9).

3.2 Fl-1999 (10) il-Kumitat adotta definizzjoni estiża tal-kultura, li minbarra l-arti, it-tradizzjoni u l-wirt kulturali tinkludi wkoll, fost affarijiet oħra, it-trobbija, l-edukazzjoni, ix-xjenza u r-riċerka. Għaldaqstant, it-trobbija u l-edukazzjoni huma ta’ rilevanza partikolari għad-djalogu interkulturali, speċjalment mar-Roma.

3.3 Kontra r-rifjut tal-multikulturaliżmu (11), il-Kumitat isostni li l-istqarrijiet huma kultant korretti iżda ambigwi billi m’humiex applikabbli għall-Komunità Ewropea, li hija magħquda b’“kultura prinċipali” (12) komuni.

3.4 Fil-qafas ta’ din il-viżjoni tal-kultura bħala appartenenza komuni għal prinċipji komuni, il-Kumitat isostni li l-identità Ewropea hija fuq kollox identità kulturali, hekk kif ikkonfermat mill-Artikolu 2 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea fl-hekk imsejħa “klawsola tal-prinċipji”. Id-djalogu interkulturali b’hekk huwa l-istrument adatt biex isir kontribut fit-tul għall-integrazzjoni ġenerali u tar-Roma b’mod partikolari. Fil-fehma tal-Kumitat għandha tingħata attenzjoni speċjali lill-kunċett tat-tolleranza.

3.5 It-tolleranza tfisser id-dritt li wieħed ikun differenti kemm f’dak li għandu x’jaqsam mal-eżerċitar ta’ dan id-dritt kif ukoll fl-aċċettazzjoni tiegħu. Dan huwa daqstant importanti għar-Roma u għal ħaddieħor. Iżda t-tolleranza għandha wkoll tifsira fundamentali addizzjonali fid-djalogu interkulturali: hija ma tikkonċernax biss is-soluzzjoni tal-konflitti bejn l-istandards attwali, iżda titlob ukoll ċerta sensittività għal stili oħra ta’ ħajja u b’hekk toħloq l-empatija neċessarja għall-ħajja f’komunità.

3.6 L-inizjattivi tal-Kummissjoni Ewropea u tal-Parlament Ewropew dwar it-titjib tal-pożizzjoni tar-Roma (13) huma strumenti eċċellenti biex jinħolqu bażi ta’ azzjoni u programmi legali u politiċi; iżda huma per se miżuri top down, li mingħajr l-inizjattivi bottom up korrispondenti li jridu jitfasslu mis-soċjetà ċivili, u jekk ikun hemm bżonn bl-appoġġ tal-awtoritajiet pubbliċi nazzjonali, reġjonali u lokali, ma jistgħux jiksbu s-suċċess mixtieq.

3.7 Għal din ir-raġuni l-Kumitat jilqa’ l-iktar Komunikazzjoni reċenti tal-Kummissjoni, jappoġġja b’mod speċjali l-istqarrija li saret fiha dwar il-bżonn ta’ azzjoni u jenfasizza li dan il-bżonn ta’ azzjoni ma jikkonċernax biss lill-awtoritajiet nazzjonali, reġjonali u lokali iżda wkoll u b’mod speċjali lis-soċjetà ċivili fuq iż-żewġ naħat.

3.8 S’issa ntefqu ammonti sustanzjali ta’ fondi Ewropej u internazzjonali għall-integrazzjoni tar-Roma, iżda wara ġie stabbilit li s-suċċess tal-inizjattivi ma kienx marbut mal-ammont tal-kontributi. Fil-fehma tal-Kumitat dan huwa marbut ukoll mal-fatt li fil-livell Komunitarju kien u għad hemm bosta inizjattivi, konferenzi u proġetti dwar it-tema, iżda li ħafna drabi dawn – ukoll minħabba nuqqas ta’ inklużjoni suffiċjenti tar-Roma kkonċernati u l-organizzazzjonijiet tagħhom fil-livell lokali – għandhom suċċess fil-kontenut tagħhom iżda jibqgħu insodisfaċenti fir-rigward tal-konkretizzazzjoni tal-miżuri rrakkomandati.

3.9 Fil-qafas tal-kompetenzi tiegħu, il-Kumitat jixtieq jikkontribwixxi jiġi eliminat dan in-nuqqas ta’ rabta bejn il-proposti strateġiċi tajbin u l-miżuri ta’ implimentazzjoni tattiċi korrispondenti. Għalhekk ser juża l-funzjoni tiegħu ta’ pont bejn iċ-ċittadini u bl-għajnuna tan-netwerks u l-organizzazzjonijiet tal-membri tiegħu jieħu sehem f’avvenimenti lokali li jgħinu biex jiġi żgurat li jkun hemm volontà ikbar biex jiġu aċċettati s-servizzi disponibbli u biex jinżammu l-impenji.

4. Ir-rwol tan-nisa Roma

4.1 Diversi rapporti juru li fil-familji Roma t-trobbija tat-tfal fl-età preskolari b’mod ġenerali hija f’idejn l-ommijiet (14), filwaqt li wara li jibdew l-iskola l-missirijiet jieħdu ħsieb it-trobbija wkoll. It-trobbija tal-bniet ġeneralment tibqa’ f’idejn l-ommijiet anke wara l-bidu tal-iskola. Billi l-iktar fażi importanti għat-tfal hija l-età preskolari, huwa importanti ħafna għat-tfal li jiġu ppreparati għall-iskola diġà d-dar. Għalhekk hemm bżonn ta’ miżuri biex jitqanqal l-interess tal-ommijiet għall-importanza tat-trobbija u l-edukazzjoni tat-tfal, speċjalment tal-bniet, u li jitħeġġu jippreparaw lit-tfal tagħhom għall-iskola b’mod konkret.

4.2 Iżda dawn il-miżuri jistgħu biss jirnexxu jekk l-offerta tas-servizzi (b’mod speċjali fil-livell lokali) tqis id-diversi tradizzjonijiet. Dan jinkludi l-obbligu tal-istrutturi pubbliċi li joffru programmi ta’ taħriġ adatti u li jevitaw is-segregazzjoni.

4.3 Barra minn hekk ser ikun hemm bżonn ta’ programmi dwar il-komunikazzjoni tal-kompetenzi u l-għarfien (“capacity building”) li jgħinu lin-nisa Roma jaqdu dawn ir-rwol importanti fil-prattika.

4.4 Fil-familji tradizzjonali Roma, diversi ġenerazzjonijiet jgħixu fl-istess dar; in-nanniet għandhom influwenza wkoll fuq it-trobbija tat-tfal u f’ħafna każijiet huma saħansitra iktar influwenti mill-ġenituri. Għalhekk huwa importanti li n-nanniet jiġu inklużi wkoll fl-inizjattivi, billi għandhom jagħtu eżempju lill-ġenerazzjonijiet il-ġodda.

4.5 Jekk jirnexxielna nużaw il-potenzjal tan-nisa Roma fit-tiswir tal-ġejjieni tat-tfal tagħhom, jintlaħaq ukoll għan addizzjonali: miżuri u inizjattivi konkreti bħal dawn jikkontribwixxu biex jinqerdu l-istereotipi dwar in-nisa Roma. Wisq drabi dawn huma ttrattati bħala oġġetti, vittmi ta’ diskriminazzjoni, vjolenza domestika u trattament ħażin ieħor jew nuqqas ta’ rispett. Ovvjament dawn l-aspetti huma importanti u m’għandhomx jiġu injorati. Bl-istess mod huwa ovvju li jridu jittieħdu l-miżuri adatti kontra problemi bħal dawn. Madankollu l-Kumitat jemmen ukoll li huwa importanti li jintwera r-rwol attiv li għandhom in-nisa Roma fil-komunità tagħhom u l-importanza tagħhom bħala persuni attivi – parteċipanti f’dan id-djalogu interkulturali – lil hinn mill-komunità tagħhom.

4.6 Il-Kumitat ser jappoġġja l-inizjattivi li juru dan ir-rwol tan-nisa Roma u li jikkontribwixxu kemm jista’ jkun biex in-nisa Roma jkollhom aċċess għall-informazzjoni u l-għodda li jgħinuhom jifhmu r-rwol tagħhom fl-integrazzjoni tal-familji tagħhom.

4.7 Għalhekk meta jkun possibbli l-Kumitat ser jieħu sehem f’avvenimenti lokali, mhux biss biex jippromovi t-tixrid tal-informazzjoni konkreta iżda wkoll biex iħeġġeġ lil ħaddieħor jipparteċipa f’dawn l-avvenimenti.

5. It-trobbija u l-edukazzjoni

5.1 L-għan huwa li tinkiseb l-integrazzjoni soċjali ta’ gruppi żvantaġġati tal-komunità Roma, mingħajr ma jkollhom jitilfu l-identità kulturali tagħhom. Edukazzjoni tajba hija importanti għal żewġ raġunijiet: l-ewwel nett, l-edukazzjoni taċ-ċittadini tista’ u għandha tipprovdi liċ-ċittadini bi prinċipji fundamentali komuni, li jippermettu li gruppi etniċi differenti jgħixu flimkien. Prinċipju ta’ dan it-tip huwa l-ftuħ fir-rigward ta’ kulturi oħra. It-tieni nett, l-edukazzjoni fiha nnifisha tista’ tkun strument ta’ integrazzjoni importanti, billi tirrappreżenta interazzjoni bejn kulturi differenti. Qatt mhu tard wisq biex wieħed jikseb għarfien u kapaċitajiet ġodda, iżda huwa importanti li edukazzjoni tajba tibda kemm jista’ jkun kmieni fil-ħajja. Li t-tfal ikollhom stampa pożittiva tagħhom innifishom u kunfidenza fir-rwol tagħhom fi grupp kbir jew fis-soċjetà huma l-muftieħ għas-suċċess iktar tard fil-ħajja.

5.2 Il-miżuri u l-politiki għandhom ifittxu li joffru aċċess ugwali għal edukazzjoni ta’ kwalità għolja għar-Roma u għall-minoranzi l-oħra u li jiggarantixxu li l-għan aħħari jkun li jiġu pprovduti bil-kompetenzi meħtieġa fis-suq tax-xogħol, inklużi l-kompetenzi soċjali. Dawn il-persuni għandhom ikunu f’pożizzjoni li jmexxu ħajjithom b’mod awtonomu u li jġibu ruħhom bħala ċittadini responsabbli li jafu x’inhuma d-drittijiet u d-dmirijiet tagħhom u li huma f’pożizzjoni li jeżerċitawhom.

5.3 In-nuqqas ta’ parteċipazzjoni fis-suq tax-xogħol m’huwiex biss problema soċjali iżda għandu wkoll konsegwenzi finanzjarji konsiderevoli. Għalhekk, filwaqt li l-infiq fl-edukazzjoni jirrappreżenta spiża, dan l-infiq għandu jiġi kkunsidrat bħala investiment fil-ġejjieni iktar milli bħala spiża.

5.4 Fil-qafas tal-programm tiegħu għat-trobbija u l-edukazzjoni tat-tfal Roma, il-Kunsill tal-Ewropa qiegħed imexxi programm ta’ taħriġ għall-medjaturi u l-assistenti fl-iskejjel, li fih hija involuta wkoll il-Kummissjoni. Il-Kumitat huwa lest li, fil-qafas ta’ kollaborazzjoni istituzzjonali futura f’dan il-qasam, jieħu r-rwol ta’ intermedjarju. b’hekk, pereżempju l-kanali ta’ komunikazzjoni eżistenti tiegħu jistgħu jintużaw għat-tixrid tal-programm u tar-riżultati tiegħu jew biex jiġu ppreżentati eżempji ta’ prattika tajba fil-pajjiżi li għadhom mhux imsieħba fil-proġett tal-Kunsill tal-Ewropa.

5.5 b’rabta ma’ dan, huwa magħruf li r-rata tat-tluq antiċipat mill-iskola hija ogħla fost it-tfal Roma milli fost it-tfal l-oħra (15); għalhekk huwa importanti li flimkien mal-awtoritajiet kompetenti wieħed jirrifletti dwar miżuri għat-titjib ta’ din is-sitwazzjoni.

6. L-edukazzjoni: eżempji fil-livell nazzjonali

6.1 Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri tal-UE għandhom liġijiet stretti kontra d-diskriminazzjoni u favur l-ugwaljanza, bil-għan li jikkonformaw mal-istandards Ewropej. b’xorti ħażina, xorta waħda hemm ħafna diskriminazzjoni fil-livell lokali u l-liġijiet nazzjonali ħafna drabi ma jkollhomx mekkaniżmi għall-proċeduri tal-ilment u t-tneħħija tal-prattiki diskriminatorji meta dak li jkun iħossu vittma tad-disriminazzjoni. Ta’ min jinnota wkoll li monitoraġġ dgħajjef ifisser li pajjiż jista’ jeħlisha b’bidliet żgħar li saħansitra jaggravaw is-segregazzjoni.

6.2 Iżda dan ma jfissirx li l-ebda Stat Membru tal-UE m’huwa favur disponibbiltà mtejba ta’ ċerti drittijiet fundamentali, inkluż id-dritt għall-edukazzjoni għal ċerti ċittadini Roma, jew li l-ebda sistema legali nazzjonali m’hija fil-pożizzjoni li tipproteġi d-drittijiet tar-Roma. Ċerti qrati lokali jew nazzjonali kkonkludew li l-prattiki ta’ segregazzjoni kontra t-tfal Roma jirrappreżentaw ksur tal-liġijiet nazzjonali kontra d-diskriminazzjoni. Fl-2004 – qabel ma l-Bulgarija saret Stat Membru tal-UE – il-qorti tad-distrett ta’ Sofia esprimiet ruħha kontra l-Ministeru Bulgaru tal-Edukazzjoni, l-amministrazzjoni komunali u r-rappreżentanti tal-iskejjel, u stqarret li s-segregazzjoni kienet qed tiċħad lit-tfal Roma mid-dritt tagħhom għal edukazzjoni ugwali (16). Madankollu sentenzi bħal dawn huma biss reazzjoni għal każijiet speċifiċi u ma jwasslux neċessarjament biex l-awtoritajiet lokali u reġjonali jbiddlu l-prattiki diskriminatorji tagħhom li donnhom huma parti integrali tas-sistemi edukattivi ta’ ħafna pajjiżi Ewropej.

6.3 L-Ungerija wriet impenn politiku konsiderevoli u użat ammont sustanzjali ta’ riżorsi biex tappoġġja t-titjib tal-kundizzjonijiet ekonomiċi u soċjali u l-parteċipazzjoni taċ-ċittadini Roma tagħha. L-edukazzjoni tinsab fil-qalba ta’ dan (17). L-inizjattivi ta’ integrazzjoni tal-Ungerija huma kkaratterizzati b’mod speċjali mill-fatt li huma jiġu implimentati fil-qafas tal-politika edukattiva ġenerali. F’pajjiżi bħar-Rumanija u l-Bulgarija min-naħa l-oħra, l-integrazzjoni saret iktar każ b’każ u mhux b’mod globali (18). Iżda l-approċċ Ungeriż għandu wkoll l-iżvantaġġi tiegħu, billi għad hemm ċerti konflitti fi ħdan il-politika tal-edukazzjoni kif ukoll bejn il-miżuri tal-politika tal-edukazzjoni u dawk tal-politika tas-saħħa, il-politika soċjali u dik tal-akkomodazzjoni b’impatt fuq l-edukazzjoni. Dan il-potenzjali għal tali konflitt għandu jiġi rikonoxxut u kkunsidrat mill-pajjiżi kollha.

6.4 Għandha tingħata attenzjoni partikolari wkoll lill-mudell Ġermaniż tat-trobbija interkulturali u tat-tagħlim interkulturali (tagħlim komuni għal persuni minn sfond etniku differenti (19).

7. Sommarju

7.1 Fil-kuntest tal-isforzi li saru għal integrazzjoni mtejba tar-Roma, hija ħasra li l-approċċ Komunitarju għall-integrazzjoni jirreferi esklużivament għall-persuni minn pajjiżi terzi u m’huwiex applikabbli għar-Roma, li huma diġà ċittadini tal-Unjoni b’mod ġenerali.

7.2 Huwa ferm importanti wkoll li nżommu f’moħħna li r-Roma – fit-teorija – għandhom igawdu mid-drittijiet u d-drittijiet fundamentali marbutin maċ-ċittadinanza tal-Unjoni. Ovvjament, ir-Roma għandhom jirrispettaw l-obbligi tagħhom bħala ċittadini tal-Unjoni u l- ksur ta’ dawn l-obbligi għandu jkollu konsegwenzi legali, iżda min-naħa l-oħra l-mekkaniżmu ta’ sanzjoni għandu wkoll jiġi applikat meta d-drittijiet tagħhom imsemmija hawn fuq ma jiġux irrispettati.

7.3 Il-Kumitat jerġa’ jenfasizza kemm huwa importanti fil-fehma tiegħu li jkun hemm djalogu interkulturali mar-Roma. Huwa jemmen li djalogu huwa dejjem proċess interattiv, mibni fuq l-ugwaljanza tal-imsieħba u li jiffaċilita l-parteċipazzjoni. Fi ħdan djalogu interkulturali jistgħu jinqerdu l-preġudizzji u tista’ tinbena l-fiduċja. Għall-Kumitat, it-tneħħija tal-preġudizzji u l-istereotipi fuq iż-żewġ naħat hija kondizzjoni essenzjali sabiex ikunu jistgħu jittieħdu passi konkreti għat-titjib tal-ħajja f’komunità u l-opportunitajiet ugwali. It-Trattat ta’ Lisbona ta opportunitajiet ġodda lill-Kumitat fil-qasam tal-ħolqien ta’ strutturi għad-djalogu ċivili. Fl-applikazzjoni ta’ dawn il-kompiti, il-Kumitat ser jimpenja ruħu b’mod attiv biex id-djalogu interkulturali mar-Roma jiżviluppa fid-direzzjoni t-tajba.

Brussel, 16 ta’ Ġunju 2011. Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew Staffan NILSSON

(1) “Issa huwa ż-żmien biex l-intenzjonijiet tajba jinbidlu f’azzjonijiet iktar konkreti.” (Komunikazzjoni tal-Kummissjoni “Qafas tal-UE għall-Istrateġiji Nazzjonali għall-Integrazzjoni tar-Roma fl-2020”, COM(2011) 173 finali).

(2) Ara l-Appendiċi: “Inizjattivi, programmi u studji” (http://www.eesc.europa.eu/resources/docs/SOC337_additional-info.pdf).

(3) KESE – Opinjoni esploratorja “L-integrazzjoni tal-minoranzi – ir-Roma”, punt 5.3 (ĠU C 27, 3.2.2009, p.88).

(4) Komunikazzjoni “L-integrazzjoni soċjali u ekonomika tar-Roma fl-Ewropa”, COM(2010)133 finali.

(5) KESE – Opinjoni esploratorja “L-integrazzjoni tal-minoranzi – ir-Roma”, punt 5.3 (ĠU C 27, 3.2.2009, p.88).

(6) Fil-qafas tal-erba’ objettivi ta’ integrazzjoni ewlenin imfassla mill-Kummissjoni: aċċess għall-edukazzjoni, dritt għal impjieg, aċċess għall-kura tas-saħħa, dritt għall-akkomodazzjoni u marbut ma’ dan il-kura bażika għall-finijiet ta’ akkomodazzjoni.

(7)

1. Politiki kostruttivi, prammatiċi u nondiskriminatorji

2. Aproċċ immirat b’mod espliċitu iżda mhux esklużiv

3. Approċċ interkulturali

4. Il-mira għall-integrazzjoni ġenerali

5. Attenzjoni għall-aspett tal-ġeneru

6. Tixrid tal-politiki bbażat fuq l-evidenza

7. Użu tal-istrumenti Komunitarji

8. Parteċipazzjoni tal-awtoritajiet reġjonali u lokali

9. Parteċipazzjoni tas-soċjetà ċivili

10. Parteċipazzjoni attiva tar-Roma

(8) Fis-sens tad-definizzjoni kollettiva komuni tar-Roma, Sinti, Fahrende, Kalé, eċċ.

(9) Ara l-opinjoni tal-KtR – CdR 178/2010 fin.

(10) KES – Opinjoni “Ir-rwol u l-kontribut tas-soċjetà ċivili organizzata fil-proġett ta’ integrazzjoni Ewropew”, ĠU C 329, 17.11, 1999, punt 5.2.1 (mhux disponibbli bil-Malti).

(11) Il-mudell tas-soċjetà multikulturali m’għandux valuri globali komuni u huwa essenzjalment ikkaratterizzat minn agglomerazzjoni ta’ gruppi li jgħixu flimkien.

(12) Ara “Europa ohne Identität? Die Krise der multikulturellen Gesellschaft” (L-Ewropa mingħajr identità? Il-kriżi tas-soċjetà multikulturali), Goldmann Verlag, p. 181 by Bassam Tibi, Professor Emeritus, University of Göttingenta’ Bassam Tibi Prof. Emeritus tal-Università ta’ Göttingen.

(13) Ara l-Appendiċi: “Inizjattivi, programmi u studji” (http://www.eesc.europa.eu/resources/docs/SOC337_additional-info.pdf); il-Komunikazzjoni tal-Kummissjoni dwar il-programm qafas tal-UE għall-istrateġiji ta’ integrazzjoni tar-Roma sal-2020 (COM(2011) 173 fin) jew ir-rapport tal-MEP Livia Járóka dwar l-istrateġija tal-UE dwar l-inklużjoni tar-Roma (2010/2276(INI)) (http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A7-2011-0043+0+DOC+XML+V0//MT)

(14) Konferenza “Jiena mara Roma Ewropea”, 11-12 ta’ Jannar 2010, Ateni.

(15) Roma Education Fund, Country asessments: http://www.romaeducationfund.hu/publications/country-assessments; Open Society Institute, No Data - No Progress, Country Findings, Awwissu 2010: http://www.romadecade.org/files/downloads/General%20Resources/No%20Data%20No%20Progress%20Country%20Findings.pdf

(16) Ara http://www.errc.org/cikk.php?cikk=2411&archiv=1

(17) Ara bħala referenza ġenerali: KEZDI, G. & SURANYI, E., “A Successful School Integration Program”, Roma Education Fund Working Paper No. 2, 2009: http://www.romaeducationfund.hu/sites/default/files/publications/a_succesful_school_integration_kezdi_suranyi.pdf

(18) Ara bħala referenza ġenerali: European Roma Rights Centre “The Impact of Legislation and Policies on School Segregation of Romani Children: A Study of Anti-Discrimination Law and Government Measures to Eliminate Segregation in Education in Bulgaria, Czech Republic, Hungary, Romania and Slovakia”, ERRC Report, Frar 2007: http://www.errc.org/en-research-and-advocacy-reports-intro-details.php?article_id=2743

(19) Ara Hanna Kiper, “Pedagoġija interkulturali”, 1992, p. 161; Franz Hamburger, “Id-diversità kulturali bħala sfida għall-kompitu edukattiv tal-iskejjel”, Frankfurt/Main, 1989.