Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “Il-kokreazzjoni tas-servizzi ta’ interess ġenerali bħala kontribut għal demokrazija aktar parteċipattiva fl-UE”

(opinjoni fuq inizjattiva proprja)

(2022/C 486/11)

Relatur: Krzysztof BALON Korelatur: Thomas KATTNIG

Deċiżjoni tal-Assemblea Plenarja 20.1.2022 Bażi legali Artikolu 52(2) tar-Regoli ta’ Proċedura Opinjoni fuq inizjattiva proprja Sezzjoni kompetenti Trasport, Enerġija, Infrastruttura u Soċjetà tal-Informazzjoni Adozzjoni fis-sezzjoni 7.9.2022 Adozzjoni fil-plenarja 21.9.2022 Sessjoni plenarja Nru 572 Riżultat tal-votazzjoni (favur/kontra/astensjonijiet) 226/0/2

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

1.1 Il-kokreazzjoni tas-servizzi ta’ interess ġenerali mill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili u direttament miċ-ċittadini huwa wieħed mill-aktar strumenti effettivi biex tiġi stimulata d-demokrazija parteċipattiva, u b’hekk biex tiġi msaħħa l-integrazzjoni Ewropea. Għal din ir-raġuni, il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew (KESE) jipproponi, permezz ta’ din l-Opinjoni, miżuri konkreti biex jittejbu l-kundizzjonijiet ta’ qafas fl-Unjoni Ewropea f’dan il-qasam, sabiex tissaħħaħ aktar il-protezzjoni tad-drittijiet u l-benefiċċji taċ-ċittadini.

1.2 Is-sitwazzjonijiet ta’ kriżi, bħall-aggressjoni Russa reċenti fil-konfront tal-Ukrajna u l-ispostament sussegwenti ta’ miljuni ta’ nies, l-aktar nisa u tfal, jenfasizzaw b’mod partikolari r-rwol kruċjali li taqdi s-soċjetà ċivili, bil-kapaċità immedjata tagħha li tikkombina jew timplimenta, b’mod spontanju iżda wkoll b’suċċess, mudelli u proċeduri ta’ kokreazzjoni, speċjalment fir-rigward ta’ servizzi ta’ interess ġenerali soċjali u edukattivi f’oqsma fejn diġà nkisbet esperjenza ta’ kokreazzjoni ġenwina.

1.3 Storikament, l-atturi tas-soċjetà ċivili dejjem offrew servizzi soċjali u servizzi oħra ta’ interess ġenerali, meta l-awtoritajiet pubbliċi kienu għadhom ma identifikawx il-ħtieġa għalihom jew għaliex il-kumpaniji kummerċjali ma qisux li kien profittabbli li jipprovdu dawn is-servizzi. Fil-parti l-kbira tal-każijiet, l-Istat daħal fix-xena aktar tard bħala fornitur jew klijent u regolatur, u wkoll bħala garanti tal-kwalità tas-servizzi. F’dan il-kuntest, il-prinċipju tas-sussidjarjetà bejn l-Istati Membri u l-UE, kif stabbilit fl-Artikolu 5(3) tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea (TUE), irid jiġi applikat ukoll fir-rigward tas-servizzi ta’ interess ġenerali. Barra minn hekk, fir-rigward tas-servizzi ta’ interess ġenerali, il-prinċipju tas-sussidjarjetà għandu jkun ukoll prinċipju gwida fir-relazzjoni bejn il-livelli kollha tal-amministrazzjoni pubblika tal-Istati Membri, kif ukoll bejn l-awtoritajiet pubbliċi u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili.

1.4 Filwaqt li r-responsabbiltà legali u politika għall-forniment tas-servizzi ta’ interess ġenerali tibqa’ f’idejn l-uffiċjali eletti tal-korpi rappreżentattivi rilevanti, u hija regolarment evalwata miċ-ċittadini permezz tal-elezzjonijiet, huma l-awtoritajiet pubbliċi li jissorveljaw il-forniment adegwat ta’ servizzi ta’ interess ġenerali. Il-KESE jappoġġja l-implimentazzjoni mmirata tal-approċċ tal-kokreazzjoni: is-servizzi ta’ interess ġenerali għandhom jiġu żviluppati flimkien mal-utenti, il-komunitajiet u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili biex l-ewwel nett jiżguraw li l-ħtiġijiet reali tan-nies ikunu sodisfatti u t-tieni li jippermettu parteċipazzjoni demokratika. Dan huwa partikolarment minnu f’każijiet fejn l-impjegati jikkooperaw ma’ voluntiera jew strutturi ta’ awtoassistenza.

1.5 It-tisħiħ tal-intrapriżi soċjali mingħajr skop ta’ qligħ bħala pilastru essenzjali ta’ Ewropa soċjali Għalhekk, l-Istati Membri huma mistiedna jiżviluppaw u/jew itejbu l-istrumenti biex jiżguraw li l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili jkunu involuti matul il-proċess kollu tal-forniment ta’ servizzi ta’ interess ġenerali. Dan jinkludi wkoll kundizzjonijiet ta’ qafas adegwati għall-attivitajiet soċjali u ekonomiċi, mingħajr skop ta’ qligħ, kif definit fl-Opinjoni tal-KESE tat-18 ta’ Settembru 2020 dwar ( 1 ) , u l-implimentazzjoni tal-Artikolu 77 tad-Direttiva 2014/24/UE dwar l-akkwist pubbliku ( 2 ) b’mod li jirriżerva kuntratti għal servizzi tas-saħħa, soċjali u kulturali, kif ukoll edukattivi, kif elenkati f’dak l-Artikolu, għal organizzazzjonijiet mingħajr skop ta’ qligħ.

1.6 Il-KESE jirrimarka li l-forniment ta’ servizzi ta’ interess ġenerali ta’ kwalità għolja fl-interess tal-pubbliku u tal-ekonomija jiddependi minn disponibbiltà adegwata ta’ riżorsi, jiġifieri finanzjament u persunal, u din trid tkun garantita.

1.7 Għalkemm il-kundizzjonijiet ta’ qafas għall-forniment u b’hekk il-kokreazzjoni tas-servizzi ta’ interess ġenerali huma primarjament ir-responsabbiltà tal-Istati Membri, ir-reġjuni u l-muniċipalitajiet, hemm ukoll ħtieġa urġenti li l-Istati Membri jitħeġġu jiżviluppaw kunċetti ta’ kodisinn billi joħolqu sett ta’ għodod li jiffaċilita l-użu ta’ mudelli ta’ kokreazzjoni. Inizjattivi bħal dawn għandhom iħeġġu lill-partijiet interessati rilevanti kollha fl-Istati Membri biex jippromovu l-kokreazzjoni u l-forniment ta’ servizzi ta’ interess ġenerali mill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili.

1.8 Il-KESE jipproponi li l-Kummissjoni tippubblika dokument ta’ ħidma dwar dan is-suġġett bħala bażi għal aktar ħidma, bil-għan li jinħoloq “sett ta’ għodod”, li għandu jinkoraġġixxi u jiggwida lill-awtoritajiet nazzjonali, reġjonali u lokali lejn użu msaħħaħ ta’ mudelli ta’ kokreazzjoni. Dan id-dokument għandu, fost affarijiet oħra, iqis il-kokreazzjoni fid-dawl tal-Artikolu 14 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (TFUE) u l-Protokoll Nru 26 anness għat-TUE u t-TFUE, filwaqt li jitqies il-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali, ir-rwol speċjali tal-ekonomija soċjali mingħajr skop ta’ qligħ fil-kokreazzjoni u l-kundizzjonijiet qafas meħtieġa għal dan. Id-dokument għandu jinkludi wkoll proposti għal appoġġ tal-UE u nazzjonali għal proġetti innovattivi ta’ kokreazzjoni, billi jitqiesu l-komponenti tar-riċerka, u ġabra tal-aħjar prattiki. Abbażi tas-sett ta’ għodod kif deskritt hawn fuq, wara konsultazzjoni usa’ fil-livell tal-UE, tista’ titnieda green paper u wara white paper.

1.9 Min-naħa tiegħu, il-KESE se jistabbilixxi forum għall-iskambju ta’ ideat u tal-aħjar prattiki f’dan il-qasam, bil-parteċipazzjoni tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, tal-imsieħba soċjali, tal-universitajiet u tal-proġetti ta’ riċerka, sabiex jinżamm u jiġi żviluppat il-proċess ta’ diskussjoni fil-livell Ewropew.

2. Sfond

2.1 L-iżvilupp ulterjuri tad-demokrazija parteċipattiva fl-Unjoni Ewropea huwa wieħed mill-isfidi ewlenin għat-tisħiħ tal-integrazzjoni Ewropea kontra l-populiżmu u n-nazzjonaliżmu. Il-kokreazzjoni tas-servizzi ta’ interess ġenerali mill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili kif ukoll direttament miċ-ċittadini huwa wieħed mill-aktar għodod effettivi biex tiġi stimulata d-demokrazija parteċipattiva.

2.2 Il-KESE ilu għal għadd ta’ snin involut fil-modernizzazzjoni u l-iżvilupp tas-servizzi ta’ interess ġenerali f’kooperazzjoni ma’ diversi partijiet interessati mis-soċjetà ċivili u d-dinja akkademika u tar-riċerka. Fi ħdan il-Kumitat, il-Grupp ta’ Studju Tematiku dwar is-Servizzi ta’ Interess Ġenerali huwa primarjament responsabbli għal din il-ħidma.

2.3 Fl-2019, il-KESE beda jaħdem mal-konsorzju tal-proġett dwar il-Kokreazzjoni tal-Innovazzjoni tas-Servizzi fl-Ewropa ( 3 ) , li jikkonsisti f’universitajiet, muniċipalitajiet u organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili minn disa’ Stati Membri (l-Estonja, il-Finlandja, il-Greċja, l-Ungerija, l-Italja, in-Netherlands, il-Polonja, Spanja u l-Iżvezja) u mir-Renju Unit. Il-Grupp ta’ Studju Tematiku dwar is-Servizzi ta’ Interess Ġenerali segwa l-esperjenzi innovattivi u l-konklużjonijiet tal-proġett dwar il-Kokreazzjoni tal-Innovazzjoni tas-Servizzi fl-Ewropa f’żewġ seminars: “Il-kokreazzjoni ta’ servizzi ta’ interess ġenerali: ir-rwol taċ-ċittadini u l-organizzazzjonijiet tagħhom” li sar fi Brussell fil-15 ta’ April 2021 u “Iċ-ċittadini jaqdu liċ-ċittadini: il-kokreazzjoni u l-forniment ta’ servizzi ta’ interess ġenerali mill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili” li sar f’Lublin, il-Polonja, fl-1 u t-2 ta’ Diċembru 2021, f’kooperazzjoni mal-belt ta’ Lublin u bl-involviment tal-imsieħba mill-Ukrajna.

2.4 Il-kokreazzjoni hija intrinsikament marbuta ma’ dibattiti usa’ dwar ir-riforma tas-servizz pubbliku. L-enfasi tal-paradigma tal-ġestjoni pubblika l-ġdida kienet fuq iż-żieda fl-effettività, l-applikazzjoni ta’ mudelli maniġerjali mis-settur privat, u l-bini ta’ relazzjonijiet bejn il-fornituri u l-konsumaturi fis-servizzi pubbliċi, fejn il-ħtiġijiet, id-domandi u l-għażliet tal-utenti tas-servizzi servew bħala l-punt tat-tluq. Dan kien mudell dominanti fis-snin disgħin u s-snin elfejn, iżda rċieva kritika talli ma kienx effettiv u effiċjenti daqs kemm mistenni kif ukoll għall-potenzjal innovattiv limitat tiegħu ( 4 ) . L-enfasi tax-xejriet (“paradigmi żgħar” ( 5 ) ) ta’ wara l-paradigma l-ġdida tal-ġestjoni pubblika tal-innovazzjoni tas-servizz pubbliku hija mibnija fuq ċittadin attiv li jipproduċi b’mod konġunt minflok konsumatur individwali passiv motivat minn interess personali atomizzat, u jiffukaw ukoll fuq it-tisħiħ tal-integrazzjoni u l-koordinazzjoni bejn in-networks ta’ gruppi ta’ utenti u l-partijiet ikkonċernati minflok id-diżintegrazzjoni. Il-kokreazzjoni hija meqjusa bħala kunċett ewlieni fil-mudelli li ġew wara l-paradigma l-ġdida tal-ġestjoni pubblika ( 6 )

2.5 Ir-riżultati tal-ħidma li l-KESE wettaq sa issa f’dan il-qasam juru li l-kokreazzjoni u l-forniment ta’ servizzi ta’ interess ġenerali miċ-ċittadini u l-organizzazzjonijiet tagħhom jagħtu spinta lid-demokrazija parteċipattiva u jiżviluppaw ukoll l-ekonomija soċjali fl-UE, fost rwoli kruċjali oħra li s-servizzi ta’ interess ġenerali jaqdu bħala faċilitatur indispensabbli tal-attivitajiet l-oħrajn kollha fis-soċjetà.

3. Servizzi ta’ Interess Ġenerali

3.1 Bħala parti mill-integrazzjoni Ewropea, bit-tensjoni karatteristika tagħha bejn l-unità u d-diversità, ġie żviluppat kunċett ġdid biex jirreferi għas-servizzi rregolati minn regoli u standards speċifiċi. L-għan huwa li jiġi żgurat li ċ-ċittadini u l-partijiet interessati kollha jkollhom aċċess għas-servizzi essenzjali li jiffurmaw, u se jkomplu jiffrumaw, il-bażi għal ħajja deċenti u li huma, u se jibqgħu, vitali għall-parteċipazzjoni fis-soċjetà – servizzi ta’ interess ġenerali. Is-servizzi ta’ interess ġenerali jistgħu jiġu pprovduti f’kuntesti differenti, jew fi swieq kompetittivi bħala servizzi ekonomiċi ta’ interess ġenerali jew bħala servizzi mhux ekonomiċi ta’ interess ġenerali li huma esklużi minn dawn is-swieq. Hawn il-Kummissjoni tiddistingwi ( 7 ) bejn servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali, servizzi mhux ekonomiċi u servizzi soċjali ta’ interess ġenerali (ekonomiċi jew mhux ekonomiċi). L-Artikolu 106 tat-TFUE japplika għas-servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali ( 8 ) jew servizzi ekonomiċi.

3.2 Il-kunċett ġie gradwalment imsaħħaħ u ċċarat.

3.2.1 Is-servizzi ta’ interess ġenerali huma parti mill-valuri komuni Ewropej u jaqdu rwol fil-promozzjoni tal-koeżjoni soċjali u territorjali fl-UE ( 9 ) . F’dan ir-rigward, il-KESE jirreferi għall-valuri komuni tal-Unjoni fir-rigward tas-servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali skont it-tifsira tal-Artikolu 14 tat-TFUE, kif stabbilit fil-Protokoll Nru 26 dwar is-servizzi ta’ interess ġenerali anness għat-TUE u t-TFUE. Żvilupp ulterjuri tal-prinċipji stabbiliti hawnhekk jista’ jirriżulta fit-titjib fl-effiċjenza u l-eliminazzjoni ta’ nuqqasijiet.

3.2.2 Dawn il-valuri komuni jinkludu tliet dimensjonijiet: is-setgħa diskrezzjonali li l-awtoritajiet nazzjonali, reġjonali u lokali għandhom biex jissodisfaw il-ħtiġijiet tal-utenti; ir-rispett għad-diversità u d-differenzi fil-ħtiġijiet, il-preferenzi u l-għażliet demokratiċi tal-utenti, kif ukoll is-sitwazzjonijiet ġeografiċi, soċjali u kulturali differenti; livell għoli ta’ kwalità, sigurtà, affordabilità, trattament indaqs u promozzjoni tal-aċċess universali u d-drittijiet tal-utenti ( 10 )

3.2.3 Dawn is-servizzi huma parti essenzjali mis-sistemi ekonomiċi u soċjali tal-Istati Membri tal-UE u, b’mod ġenerali, element ewlieni tal-mudell soċjali Ewropew. Iċ-ċittadini u n-negozji Ewropej bir-raġun jistennew li firxa wiesgħa ta’ servizzi ta’ interess (ekonomiku) ġenerali affidabbli, stabbli u effiċjenti jkunu disponibbli bi kwalità għolja u bi prezz raġonevoli. Dawn is-servizzi jiżguraw li l-ħtiġijiet u l-interessi kollettivi – missjonijiet ta’ interess pubbliku – jistgħu jiġu ssodisfati. Il-KESE jirrimarka b’mod espliċitu li l-forniment ta’ dawn is-servizzi li tant huma essenzjali għall-pubbliku u l-ekonomija jiddependi minn disponibbiltà adegwata ta’ riżorsi, jiġifieri finanzjament u persunal, u din trid tkun garantita.

3.2.4 L-aċċess għas-servizz ta’ interess ekonomiku ġenerali huwa dritt fundamentali ( 11 ) u huwa inkluż fil-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali ( 12 ) . Filwaqt li l-Prinċipju 20 tal-Pilastru jirreferi b’mod espliċitu għas-servizzi ta’ interess ġenerali “essenzjali”, prinċipji oħra tal-Pilastru jkopru servizzi importanti ta’ interess ġenerali, pereżempju l-edukazzjoni, l-akkomodazzjoni u l-assistenza lill-persuni mingħajr dar, il-kura fit-tul, l-inklużjoni ta’ persuni b’diżabilità, u l-kura tas-saħħa, biex insemmu biss xi ftit minnhom.

3.2.5 Servizzi mhux ekonomiċi ta’ interess ġenerali huma esklużi mir-regoli tas-suq intern u tal-kompetizzjoni; għalihom japplikaw biss il-prinċipji ġenerali tal-UE (it-trasparenza, in-nondiskriminazzjoni, it-trattament indaqs, il-proporzjonalità) ( 13 )

3.2.6 L-UE u l-Istati Membri “jieħdu ħsieb li dawk is-servizzi joperaw fuq il-bażi ta’ prinċipji u kondizzjonijiet, b’mod partikolari ekonomiċi u finanzjarji, li jippermetulhom iwettqu l-missjonijiet tagħhom” ( 14 )

3.2.7 Is-servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali huma soġġetti għar-regoli tat-Trattati, b’mod partikolari għar-regoli dwar il-kompetizzjoni, sakemm l-applikazzjoni ta’ dawn ir-regoli ma tostakolax il-prestazzjoni, legalment jew fattwalment, tal-kompiti partikolari assenjati lilhom ( 15 )

3.3 L-għan tas-servizzi ta’ interess ġenerali huwa li jissodisfaw il-ħtiġijiet taċ-ċittadini u l-partijiet interessati kollha, filwaqt li jqisu l-iżvilupp temporali u spazjali tagħhom, u n-natura tagħhom hija dinamika. Dawn jistgħu jkopru oqsma bħas-sikurezza u sigurtà, is-saħħa, is-servizzi soċjali – inkluża l-inklużjoni ta’ persuni b’diżabbiltà, il-kura fit-tul, l-akkomodazzjoni soċjali ( 16 ) – l-edukazzjoni, kif ukoll is-servizzi essenzjali msemmijin b’mod espliċitu fil-Prinċipju 20 tal-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali ( 17 )

3.4 Fir-rigward tas-servizzi ta’ interess ġenerali, il-prinċipju tas-sussidjarjetà bejn l-Istati Membri u l-Unjoni Ewropea huwa stabbilit fl-Artikolu 5(3) tat-TUE. L-UE tistabbilixxi qafas ġenerali ta’ prinċipji mmirati biex jissodisfaw il-ħtiġijiet taċ-ċittadini u l-atturi ekonomiċi u soċjali kollha, filwaqt li l-Istati Membri u l-awtoritajiet reġjonali u lokali jistabbilixxu u jimplimentaw is-servizzi ta’ interess ġenerali. Barra minn hekk, fir-rigward tas-servizzi ta’ interess ġenerali, il-prinċipju tas-sussidjarjetà għandu jkun ukoll prinċipju gwida fir-relazzjoni bejn il-livelli kollha tal-amministrazzjoni pubblika tal-Istati Membri, kif ukoll bejn l-awtoritajiet pubbliċi u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili.

3.5 Għandhom jinstabu bilanċi evoluzzjonarji fuq bażi ta’ każ b’każ, b’mod prammatiku u bl-involviment tal-partijiet interessati kollha, sabiex jintlaħqu l-ħtiġijiet ta’ kull individwu u komunità.

4. Il-kokreazzjoni tas-servizzi ta’ interess ġenerali

4.1 L-atturi tas-soċjetà ċivili dejjem offrew servizzi soċjali u servizzi oħrajn ta’ interess ġenerali minħabba li l-awtoritajiet pubbliċi kienu għadhom ma identifikawx il-ħtieġa għalihom jew għaliex il-kumpaniji kummerċjali ma qisux il-provvista tagħhom bħala profittabbli. Fil-parti l-kbira tal-każijiet, l-Istat aktar tard daħal fix-xena bħala fornitur u regolatur, u anke bħala l-garanti tal-kwalità tas-servizzi.

4.2 L-entitajiet territorjali jipprovdu servizzi ta’ interess ġenerali huma stess, jew jikkummissjonawhom. Filwaqt li r-responsabbiltà politika tibqa’ f’idejn l-uffiċjali eletti ta’ dawn il-gvernijiet, u hija regolarment evalwata miċ-ċittadini permezz tal-elezzjonijiet, huma l-awtoritajiet pubbliċi li jissorveljaw il-forniment adegwat tas-servizzi ta’ interess ġenerali. Jistgħu jiġu segwiti żewġ approċċi differenti: minn fuq għal isfel, jiġifieri inizjattivi ta’ awtoritajiet nazzjonali, reġjonali jew lokali; u minn isfel għal fuq, jiġifieri l-kokreazzjoni bl-involviment taċ-ċittadini u/jew tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili. Din l-Opinjoni tirreferi għal dan l-aħħar approċċ. Il-KESE jappoġġja l-implimentazzjoni wiesgħa tal-approċċ tal-kokreazzjoni: is-servizzi ta’ interess ġenerali għandhom jitfasslu f’kooperazzjoni mal-utenti, il-komunitajiet u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili biex jiġi żgurat kemm li jiġu ssodisfati l-ħtiġijiet tan-nies kif ukoll li l-parteċipazzjoni demokratika tkun tista’ sseħħ.

4.3 Madankollu, l-oqsma kif ukoll il-livell tal-implimentazzjoni tal-kokreazzjoni jiddependi mill-kuntest. Mhux is-servizzi, il-komunitajiet u l-fornituri tas-servizzi kollha – b’mod partikolari dawk f’oqsma ta’ infrastruttura kritika, bħall-provvista tal-enerġija u tal-ilma – jikkonformaw ma’ mod radikalment ġdid ta’ kif wieħed javviċina s-servizzi u jikkondividi r-responsabbiltajiet, iżda kull pass lejn it-tisħiħ tas-setgħa ta’ kodeċiżjoni u t-trawwim ta’ soluzzjonijiet effettivi b’mod kollaborattiv huwa sodisfaċenti. Sabiex jiġi massimizzat l-involviment tal-utenti, jista’ jiġi rrakkomandat is- “sellum tal-kokreazzjoni” ( 18 ) , b’livelli differenti ta’ involviment sistematiku tal-atturi pubbliċi u privati rilevanti, li jibda minn livell aktar baxx ta’ involviment (meta l-aġenziji pubbliċi għandhom l-għan li jagħtu s-setgħa liċ-ċittadini sabiex itejbu l-kapaċità tagħhom li jaħsdu ħajjithom stess u jħeġġuhom joħolqu b’mod konġunt is-servizzi li huma offruti mis-settur pubbliku) sal-ogħla livell (meta tiġi ffaċilitata l-innovazzjoni kollaborattiva bbażata fuq l-istabbiliment konġunt tal-aġenda u d-definizzjoni tal-problemi, id-disinn konġunt u l-ittestjar ta’ soluzzjonijiet ġodda u mhux ippruvati kif ukoll l-implimentazzjoni kkoordinata abbażi ta’ soluzzjonijiet pubbliċi u privati).

4.4 Il-kokreazzjoni timplika l-adozzjoni ta’ modi ta’ ħidma bbażati fuq is-saħħa jew fuq l-assi. Approċċ ibbażat fuq l-assi jimmobilizza r-riżorsi (materjali u immaterjali), il-kapaċitajiet u l-aspirazzjonijiet tal-utenti tas-servizz minflok ma jirreġistra u jissodisfa biss il-ħtiġijiet tagħhom. Dan l-approċċ jibni fuq is-suppożizzjoni li ċ-ċittadini kollha għandhom assi siewja, ta’ spiss mhux rikonoxxuti (il-kultura, il-ħin, esperjenzi li persuna tgħixhom u titgħallem minnhom, l-għarfien prattiku, in-networks, il-ħiliet, l-ideat) li jistgħu jikkontribwixxu għall-iżvilupp u t-twassil tas-servizzi. Is-sett ta’ għodod metodoloġiċi tal-kokreazzjoni jħaddan għadd ta’ metodi, minn stħarriġiet dwar is-sodisfazzjon, pereżempju fil-kummerċ elettroniku, u sondaġġi, għad-diversi modi kif jiġu espressi opinjonijiet bl-użu ta’ għodod diġitali, gruppi fokali u panels, sa metodi parteċipattivi (eż. hackathons soċjali, teknoloġiji ta’ spazju miftuħ, LivingLabs, world cafés, blueprints tas-servizzi, ħsieb proġettwali, vjaġġi tal-utenti, u diversi għodod parteċipattivi online).

4.5 Madankollu, il-kokreazzjoni mhijiex soluzzjoni teknika u ma tistax tinkiseb permezz ta’ eżerċizzju wieħed. Hija approċċ li jippenetra l-proċessi tat-tfassil u tal-forniment tas-servizz f’diversi stadji. Fil-forom aktar radikali tiegħu, is-sett ta’ għodod ikopri forom ta’ kogovernanza li jippromovu t-trasferiment tal-poter u xi drabi t-trasferiment tas-sjieda tas-servizzi liċ-ċittadini u l-komunitajiet. Dan jinkludi l-parteċipazzjoni formali taċ-ċittadini li kisbu esperjenza ħajja fl-oqsma ta’ ftehimiet ta’ governanza, ftehimiet ta’ rappreżentanza reċiproka, kooperattivi jew organizzazzjonijiet tal-komunità.

4.6 Il-prekundizzjoni għal proċess kokreattiv ta’ suċċess hija li jiġu mistiedna l-gruppi ta’ utenti potenzjali kollha sabiex ikunu jistgħu jirrappreżentaw l-interessi tagħhom. Parteċipazzjoni preġudikata li tiffavorixxi lil dawk iċ-ċittadini li għandhom aktar riżorsi u li huma aktar lesti li jipparteċipaw tista’ twassal għal proċessi mhux demokratiċi.

4.7 Sine qua non ieħor tal-kokreazzjoni huwa l-fiduċja bejn il-parteċipanti fil-proċess, li tista’ tinbena biss bejn il-fornituri tas-servizzi u l-partijiet ikkonċernati jekk ikun hemm trasparenza dwar x’għandu jikseb is-servizz permezz tal-proċessi ta’ kokreazzjoni tiegħu u l-punt sa fejn jikkondividi l-ambitu u l-firxa tas-servizz b’mod miftuħ mal-kokreaturi ( 19 )

4.8 Il-kokreazzjoni dejjem għandha sseħħ fil-kuntest tal-ippjanar tal-ħtiġijiet nazzjonali, reġjonali u lokali. Il-konflitti bejn il-profili ta’ ħtiġijiet differenti iridu jitqiesu dejjem. Meta dawn il-ħtiġijiet jiġu rreġistrati, jistgħu jsiru dibattiti pubbliċi biex jiġu diskussi suġġerimenti dwar kif għandhom jiġu prijoritizzati u biex jiġu pprovduti kriterji biex jintużaw mill-korpi rilevanti ta’ medjazzjoni u tat-teħid ta’ deċiżjonijiet sabiex jiġu żgurati provvista u aċċessibbiltà ta’ kwalità għolja u affidabbli, trattament ugwali u rispett għad-drittijiet tal-utenti. Il-benefiċċju għas-soċjetà kollha kemm hi jrid tabilħaqq jibqa’ l-għan aħħari tas-servizzi ta’ interess ġenerali. Il-proċess tal-kokreazzjoni ma għandu, taħt l-ebda ċirkostanza, iwassal involontarjament għal tnaqqis fil-kwalità tas-servizzi, għal żidiet mhux ġustifikati fil-prezzijiet jew għal restrizzjoni tal-aċċess għas-servizzi.

4.9 Il-kokreazzjoni hija interazzjoni dinamika bejn il-fornituri tas-servizzi, l-utenti tas-servizzi u partijiet ikkonċernati oħra li tinvolvi diversi stadji potenzjali:

4.9.1 il-koinizjazzjoni: id-determinazzjoni konġunta tal-objettivi u l-finijiet tas-servizzi individwali mill-bidu nett tal-proċess;

4.9.2 l-involviment tal-partijiet interessati: l-involviment ta’ atturi ġodda (utenti, klijenti, fornituri tas-servizz) u ż-żamma tal-involviment tagħhom tul il-proċess;

4.9.3 il-kodisinn: it-tfassil konġunt tas-servizz;

4.9.4 il-koimplimentazzjoni: il-forniment konġunt ta’ servizzi

4.9.5 il-koġestjoni: l-organizzazzjoni u l-ġestjoni tas-servizzi b’mod konġunt;

4.9.6 il-kogovernanza: it-tfassil konġunt tal-politiki;

4.9.7 il-koevalwazzjoni: il-valutazzjoni konġunta tal-effettività u l-effiċjenza tas-servizzi u d-deċiżjonijiet meħuda abbażi ta’ sett ta’ kriterji.

4.10 F’dan il-kuntest, ta’ min jinnota li diġà jeżistu mudelli innovattivi fil-prattika li fihom il-forniment ta’ servizz pubbliku ma huwa possibbli bl-ebda mod mingħajr l-involviment attiv tal-utenti ( 20 )

4.11 Huwa essenzjali li s-servizzi ta’ interess ġenerali jiġu żviluppati bħala parti minn sforz kollaborattiv mal-utenti, il-komunitajiet u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili sabiex jiġi żgurat li joħolqu u jarrikkixxu l-valur fl-offerti tas-servizzi ta’ interess ġenerali – jiġifieri aktar benesseri jew fehim kondiviż tal-ġid komuni li jista’ jkun bażi għall-iżvilupp ta’ politiki, strateġiji u servizzi. Fi proċess ta’ żvilupp ta’ servizzi kokreattivi, in-nies li jużaw is-servizzi jaħdmu ma’ professjonisti biex ifasslu, joħolqu u jwasslu s-servizzi ( 21 ) . Għalhekk, f’dan il-proċess, ir-rwoli ta’ innovatur, fornitur ta’ servizz u utent tas-servizz jikkonverġu.

4.12 Il-valur miżjud tal-kokreazzjoni dejjem jintrabat mal-kooperazzjoni attiva bejn l-awtoritajiet pubbliċi li għandhom ir-responsabbiltà legali jew politika għall-forniment ta’ servizzi ta’ interess ġenerali, il-fornituri tas-servizzi u l-utenti, li għandhom ikunu involuti fil-proċess demokratiku ta’ kokreazzjoni. Għalhekk, il-kokreazzjoni ttejjeb il-leġittimità demokratika tad-deċiżjonijiet politiċi.

4.13 Dan il-valur miżjud jgħin b’mod partikolari biex tissaħħaħ il-parteċipazzjoni demokratika meta l-fornituri tas-servizzi jkunu organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili jew mill-ekonomija soċjali mingħajr skop ta’ qligħ, fejn il-persunal full-time jikkoopera ma’ voluntiera jew strutturi ta’ awtoassistenza, jew meta l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili li jirrappreżentaw l-interessi tal-utenti jistgħu jeżerċitaw influwenza reali fuq il-fornituri tas-servizzi pubbliċi jew privati. Barra minn hekk, il-kokreazzjoni għandha wkoll dimensjoni morali; din issaħħaħ il-komunitajiet, il-koeżjoni u l-fiduċja bejn l-atturi ( 22 )

4.14 Dan jidher ukoll f’sitwazzjonijiet ta’ kriżi. Eżempju reċenti huwa l-forniment ta’ servizzi minn organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili (speċjalment fl-oqsma soċjali u edukattivi) għar-refuġjati tal-gwerra mill-Ukrajna, u bil-parteċipazzjoni tagħhom. Il-kapaċità immedjata tas-soċjetà ċivili biex b’mod spontanju, iżda wkoll b’suċċess, timplimenta mudelli u proċeduri ta’ kokreazzjoni kienet kruċjali u possibbli f’territorji li diġà esperjenzaw proċessi ta’ kokreazzjoni li rnexxew.

5. Inizjattivi ta’ politika fil-livell tal-UE

5.1 Għalkemm il-kundizzjonijiet qafas għall-forniment, u b’hekk il-kokreazzjoni, tas-servizzi ta’ interess ġenerali huma primarjament ir-responsabbiltà tal-Istati Membri, ir-reġjuni u l-muniċipalitajiet, l-awtoritajiet nazzjonali, reġjonali u lokali jeħtieġ li jiġu mħeġġa jipprovdu appoġġ adegwat għall-forniment ta’ servizzi ta’ interess ġenerali ta’ kwalità għolja. Għal dan il-għan, hemm ħtieġa urġenti li l-Istati Membri jiġu mħeġġa jiżviluppaw kunċetti ta’ kodisinn billi joħolqu sett ta’ għodod li jiffaċilita l-użu ta’ mudelli ta’ kodisinn. Inizjattivi bħal dawn għandhom iħeġġu lill-partijiet interessati rilevanti kollha fl-Istati Membri biex jippromovu l-kokreazzjoni u l-forniment ta’ servizzi ta’ interess ġenerali mill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, parzjalment minħabba li l-approċċ ta’ kokreazzjoni jgħin ħafna biex is-servizzi jiġu adattati għall-ħtiġijiet li qed jinbidlu, kif ukoll biex jiġu modernizzati u orjentati lejn il-futur.

5.2 Għal dan il-għan, il-KESE jistieden lill-Kummissjoni Ewropea tadotta approċċ trasversali, u tqis l-oqsma differenti ta’ kompetenza tagħha u l-partijiet ikkonċernati kollha, sabiex tiżviluppa sett ta’ għodod li jinkorpora diversi forom ta’ kokreazzjoni, il-proġetti pilota mwettqa u l-konklużjonijiet li għandhom jinsiltu minn dawn il-proġetti.

5.3 It-tisħiħ tal-intrapriżi soċjali mingħajr skop ta’ qligħ bħala pilastru essenzjali ta’ Ewropa soċjali B’mod aktar speċifiku, il-KESE jipproponi li l-Kummissjoni tippubblika dokument ta’ ħidma dwar dan is-suġġett bħala bażi għal aktar ħidma, bil-għan li jinħoloq “sett ta’ għodod”, li għandu jinkoraġġixxi u jiggwida lill-awtoritajiet nazzjonali, reġjonali u lokali lejn użu msaħħaħ ta’ mudelli ta’ kokreazzjoni. Dan id-dokument għandu, fost l-oħrajn, iqis il-kokreazzjoni fid-dawl tal-Artikolu 14 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (TFUE) u l-Protokoll Nru 26 tat-TUE u t-TFUE, fid-dawl ukoll tal-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali, ir-rwol speċifiku tal-ekonomija soċjali mingħajr skop ta’ qligħ fil-kokreazzjoni u l-kundizzjonijiet qafas meħtieġa għal dan l-iskop, kif stabbilit fl-Opinjoni tal-KESE tat-18 ta’ Settembru 2020 dwar ( 23 ) . Barra minn hekk, id-dokument għandu jirreferi għall-implimentazzjoni tal-Artikolu 77 tad-Direttiva 2014/24/UE dwar l-akkwist pubbliku ( 24 ) b’mod li jirriserva kuntratti għal servizzi tas-saħħa, soċjali u kulturali, kif ukoll edukattivi, kif elenkati f’dak l-Artikolu, għal organizzazzjonijiet mingħajr skop ta’ qligħ. Barra minn hekk, id-dokument għandu jinkludi wkoll proposti għal appoġġ fil-livell tal-UE u dak nazzjonali għal proġetti innovattivi ta’ kokreazzjoni, billi jitqiesu l-komponenti tar-riċerka, u ġabra tal-aħjar prattiki. Abbażi tas-sett ta’ għodod kif deskritt hawn fuq, wara konsultazzjoni usa’ fil-livell tal-UE, tista’ titnieda green paper u wara white paper.

5.4 Min-naħa tiegħu, il-KESE se jistabbilixxi forum għall-iskambju ta’ ideat u tal-aħjar prattiki f’dan il-qasam, bil-parteċipazzjoni tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, tal-universitajiet u tal-proġetti ta’ riċerka, sabiex jinżamm u jkompli jiġi żviluppat il-proċess ta’ diskussjoni fil-livell Ewropew.

Brussell, il-21 ta’ Settembru 2022. Christa SCHWENG Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew

(1) ĠU C 429, 11.12.2020, p. 131.

(2) https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/PDF/?uri=CELEX:32014L0024&from=MT

(3) https://cosie.turkuamk.fi.

(4) Drechsler, W. (2009) Towards a Neo-Weberian European Union? Lisbon agenda and public administration, Halduskultuur—Administrative Culture 2009, 10(1), 6-21.

(5) Çolak, Ç. D. (2019) Why the new public management is obsolete: an analysis in the context of the post-new public management trends, Croatian and Comparative Public 2019, 19(4), 517-536, https://doi.org/10.31297/hkju.19.4.1.

(6) Torfing, J., Sørensen, E., & Røiseland, A. (2019) Transforming the public sector into an arena for co-creation: Barriers, drivers, benefits and ways forward. Administration & Society 2019, 51(5), 795-825, https://doi.org/10.1177/0095399716680057.

(7) https://ec.europa.eu/info/topics/single-market/services-general-interest_mt

(8) Minqux fit-Trattat ta’ Ruma; attwalment l-Artikolu 106 tat-TFUE.

(9) TFUE – Dispożizzjonijiet ġenerali, l-Artikolu 14.

(10) Protokoll Nru 26 tat-TUE u tat-TFUE.

(11) Artikolu 36 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali.

(12) Punt 20 tal-Pilastru.

(13) Protokoll Nru 26 tat-TUE u tat-TFUE.

(14) Artikolu 14 tat-TFUE.

(15) Artikolu 106 tat-TFUE.

(16) Minħabba l-kriżi fis-settur tal-akkomodazzjoni li qed tmur għall-agħar f’ħafna Stati Membri, l-akkomodazzjoni bi prezzijiet raġonevoli qed issir ukoll dejjem aktar importanti bħala servizz essenzjali.

(17) “Ilma, sanità, enerġija, trasport, servizzi finanzjarji u komunikazzjonijiet diġitali.”

(18) Torfing, J., Sørensen, E., & Røiseland, A. (2019) Transforming the public sector into an arena for co-creation: Barriers, drivers, benefits and ways forward. Administration & Society 2019, 51(5), 795-825, https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0095399716680057.

(19) https://cosie.turkuamk.fi/arkisto/index.html

(20) Pereżempju, “services publics partagés” (servizzi pubbliċi kondiviżi) fi Franza (servizzi pubbliċi kondiviżi): https://service-public-partage.fr/

(21) Social Care Institute of Excellence (2015) Co-production in social care: what it is and how to do it? SCIE Guide 51.

(22) C. Fox et al. (2021) A New Agenda for Co-Creating Public Services, Turku University of Applied Sciences, https://julkaisut.turkuamk.fi/isbn9789522167842.pdf.

(23) ĠU C 429, 11.12.2020, p. 131.

(24) https://eur-lex.europa.eu/legal-content/MT/TXT/PDF/?uri=CELEX:32014L0024&from=MT