Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “Ir-riforma tad-WTO biex tadatta għal żviluppi fil-kummerċ dinji”

(opinjoni fuq inizjattiva proprja)

(2019/C 159/03)

Relatur: Emmanuelle BUTAUD-STUBBS

Deċiżjoni tal-Assemblea Plenarja 12.7.2018 Bażi legali L-Artikolu 29(2) tar-Regoli ta’ Proċedura Opinjoni fuq inizjattiva proprja Sezzjoni kompetenti REX Adottata fis-sezzjoni 19.12.2018 Adottata fil-plenarja 23.1.2019 Nru. tas-Sessjoni plenarja 540 Riżultat tal-votazzjoni (favur/kontra/astensjonijiet) 174/2/3

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

1.1. Il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew (KESE) jixtieq itenni l-impenn tiegħu favur l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (WTO) bħala l-gwardjan tal-kummerċ internazzjonali u ċentru għall-iżvilupp ta’ regoli u dixxiplini biex jiżguraw il-kummerċ ġust, il-liberalizzazzjoni tal-kummerċ fil-beni u s-servizzi, u t-trasparenza fit-tfassil tal-politiki relatati mal-kummerċ.

1.2. Il-KESE huwa konvint li mhux biss jeħtieġ jiġu implimentanti riformi urġenti mill-iktar fis possibbli, b’mod partikolari għall-funzjonament tal-Korp tal-Appell tal-Korp għas-Soluzzjoni tat-Tilwim (DSB), iżda wkoll li l-membri tad-WTO għandhom jimpenjaw ruħhom aktar għal bidliet ambizzjużi u sistemiċi relatati mal-istandards tax-xogħol, u għall-ġlieda kontra l-klima u l-SDGs globali sabiex ir-regoli tal-kummerċ internazzjonali jiġu adattati għall-isfidi globali.

1.3. Il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew jixtieq jinkoraġġixxi lill-Kummissjoni Ewropea (KE) biex issegwi, bl-appoġġ tal-Istati Membri, politika kummerċjali tal-UE-27 ambizzjuża li tkun tipprovdi lill-kumpaniji tal-UE opportunitajiet ta’ aċċess għas-suq aħjar u li tkun ixxerred il-valuri tal-UE fil-qasam tad-drittijiet tal-bniedem u l-istandards tax-xogħol prinċipali, bħall-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni, l-ugwaljanza bejn l-irġiel u n-nisa, il-libertajiet tal-unjoni u oħrajn permezz ta’ ftehimiet multilaterali, plurilaterali (inkluż id-WTO), bilaterali u unilaterali (skema ġeneralizzata ta’ preferenzi - SĠP, Kollox ħlief Armi - EBA). Is-soċjetà ċivili tal-UE titlob kummerċ ħieles iżda ġust.

1.4. Wara l-ħruġ tar-Renju Unit mill-UE (29 ta’ Marzu 2019), ir-Renju Unit ser isir membru indipendenti fid-WTO. Dan ifisser li l-UE 27 u r-Renju Unit għandhom jassiguraw ir-relazzjonijiet ta’ kummerċ bilaterali u ta’ investiment tagħhom, u l-UE 27 għandha tikkunsidra kif dovut il-kwistjoni importanti tal-kwoti tariffarji mal-imsieħba tagħha ta’ ftehimiet ta’ kummerċ ħieles (FTA). Il-KESE jixtieq li r-Renju Unit jkun jista’ jappoġġja l-proposti tal-UE mmirati biex jirriformaw id-WTO sabiex jiġu mmodernizzati r-regoli kummerċjali multilaterali.

1.5. Il-KESE jappoġġja l-proposta tal-Kummissjoni Ewropea għal soluzzjoni vijabbli sabiex il-Korp tal-Appell tal-Korp għas-Soluzzjoni tat-Tilwim jerġa’ jaqbad triqtu, u jappoġġja l-komunikazzjonijiet reċenti ċċirkolati mill-membri tad-WTO biex jiġu emendati ċerti dispożizzjonijiet tal-ftehim dwar regoli u proċeduri li jirregolaw is-soluzzjoni ta’ tilwim.

1.6. Il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew, bħala rappreżentant tas-soċjetà ċivili organizzata Ewropea, huwa involut ħafna fil-monitoraġġ ta’ ftehimiet ta’ kummerċ ħieles, it-twettiq tal-impenji meħuda mill-partijiet fil-kapitoli dwar l-iżvilupp sostenibbli, u r-rekwiżit li jitqiesu l-Għanijiet ta’ Żvilupp Sostenibbli tan-NU (SDGs) u l-ġlieda kontra t-tibdil fil-klima.

1.7. Il-proliferazzjoni tal-ostakli għall-kummerċ u ż-żieda fit-tassazzjoni tal-importazzjonijiet (l-aluminju, l-azzar, eċċ.) mill-protagonisti ewlenin fil-kummerċ dinji (l-Istati Uniti, iċ-Ċina, eċċ.) huma periklu reali għat-tkabbir fil-kummerċ dinji – li diġà naqqas ir-ritmu mill-2014 – li jista’ jkun ta’ ħsara għat-tkabbir globali, l-isforzi biex jitnaqqsu l-inugwaljanza, l-iżvilupp tal-aktar ekonomiji fraġli u l-ħolqien ta’ valur u impjiegi f’katini ta’ valur globali.

1.8. Minħabba dawn ir-riskji, il-KESE jemmen li hija meħtieġa riforma ambizzjuża tad-WTO. Dik ir-riforma għandha tkun maqsuma f’żewġ partijiet: l-ewwel waħda aktar teknika dwar l-aktar kwistjonijiet urġenti qabel tmiem l-2019 sabiex jiġi evitat l-imblukkar tal-Korp tal-Appell tal-Korp għas-Soluzzjoni tat-Tilwim u biex jiġu ċċarati ċerti definizzjonijiet; u t-tieni waħda aktar sistemika li tista’ tieħu aktar żmien u li tkun tadatta il-missjonijiet u l-funzjonament tad-WTO skont l-iżviluppi ewlenin fil-kummerċ dinji.

1.9. Għall-ewwel fażi, għandhom jiġu appoġġjati għadd ta’ proposti mressqa mill-Kummissjoni Ewropea f’dokument kunċettwali mfassal f’Settembru 2018 b’reazzjoni għal mandat mogħti mill-Istati Membri fil-Kunsill Ewropew fit-28 u d-29 ta’ Ġunju.

1.10. Il-proposti kkonċernati huma: it-tisħiħ tar-rwol tas-segretarjat, il-bdil tar-regoli dwar it-terminu ta’ mħallfin fuq il-Korp tal-Appell tad-DSB, l-aġġornar tar-regoli dwar is-sussidji, l-intrapriżi tal-Istat u t-trasferiment tat-teknoloġija, u li jsir użu akbar ta’ negozjati plurilaterali miftuħin.

1.11. Il-KESE jqis li huwa urġenti wkoll għall-ewwel fażi li d-WTO jeħtieġ issir aktar ambizzjuża fir-rigward tas-settur agrikolu sabiex jiġu żgurati provvisti ta’ ikel ta’ kwalità tajba, sikuri u garantiti. Ir-rwol tad-WTO biex jitnaqqsu l-inċertezzi fil-kummerċ internazzjonali huwa essenzjali għall-futur tal-agrikoltura f’kull pajjiż, kif ukoll għall-kapaċità tal-pajjiż li jiżgura s-sikurezza tal-ikel f’konformità ma’ standards ambjentali għoljin ta’ produzzjoni u ta’ benesseri tal-annimali.

1.12. Il-KESE jagħraf l-importanza tal-prinċipju tal-prekawzjoni kif imħaddan fit-trattati tal-UE bħala kruċjali, u li dan jingħata l-protezzjoni adatta anke fil-livell multilaterali u jikseb rikonoxximent legali komplet sabiex jiġi żgurat livell ogħla ta’ protezzjoni permezz ta’ teħid ta’ deċiżjonijiet preventiv fil-każ ta’ riskju għas-saħħa tal-bniedem jew għall-ambjent. Minħabba l-importanza tiegħu, l-UE għandha tagħmel il-prinċipju ta’ prekawzjoni tagħha interess offensiv fin-negozjati kummerċjali kollha tagħha.

1.13. Il-KESE jqis li s-salvagwardja tal-protezzjoni tad-data fil-kummerċ internazzjonali permezz ta’ strumenti multilaterali bbażati fuq standards u regoli stabbiliti fl-UE, u l-OECD, l-APEC u n-NU, hija prijorità oħra. L-istrument multilaterali eżistenti fil-qasam tal-protezzjoni tad-data jeħtieġ jiġi żviluppat aktar u aktar pajjiżi terzi għandhom jiġu mħeġġin jissieħbu. L-approċċ tal-UE dwar dispożizzjonijiet orizzontali għall-flussi tad-data transkonfinali u għall-protezzjoni tad-data jeħtieġ jiġi promoss bħala standard multilaterali.

1.14. L-adattament ta’ dawn ir-regoli eżistenti rigward is-settur agrikolu u l-protezzjoni tad-data huwa meħtieġ sabiex jitqiesu l-karatteristiċi tas-suq u l-prattiki kummerċjali ta’ numru ta’ membri tad-WTO.

1.15. Madankollu, tajjeb jiġu kkunsidrati perkorsi oħrajn għal riforma aktar ambizzjuża u sistemika li ma jissemmewx f’dak l-istadju mill-Kummissjoni Ewropea.

1.16. Għalhekk, il-KESE jissuġġerixxi li jitnieda proċess ta’ riflessjoni dwar id-definizzjoni ta’ pajjiżi li qed jiżviluppaw għall-proċedimenti tad-WTO li jkun jista’ jibbaża fuq sett ta’ kriterji, li jinkludu pereżempju s-sehem tas-suq fl-ekonomija globali u l-indiċijiet tal-iżvilupp tal-bniedem, u jkun allinjat mad-definizzjonijiet diġà eżistenti f’organizzazzjonijiet internazzjonali oħra.

1.17. Il-proposti appoġġjati mill-KESE jkopru prinċipalment tliet oqsma: l-istandards tax-xogħol u xogħol deċenti, l-objettivi tat-tibdil fil-klima u l-kisba tal-Għanijiet ta’ Żvilupp Sostenibbli tan-NU sal-2030.

1.18. Wara aktar minn 20 sena għadha kwistjoni kif għandhom jitfasslu l-istandards ewlenin tax-xogħol u r-regoli tal-kummerċ multilaterali. Il-KESE jqis li, bl-adozzjoni ta’ SDGs ambizzjużi u komprensivi min-NU, issa wasal iż-żmien għad-WTO bħala l-gwardjan tal-kummerċ internazzjonali biex taqdi r-rwol tagħha li b’mod attiv tippromovi l-istandards ewlenin tax-xogħol. Dan jista’ jinkiseb permezz ta’ rikonoxximent tal-SDGs u tal-konvenzjonijiet ewlenin tal-ILO fi preambolu ġenerali u billi jsir użu sħiħ tal-Artikolu XX tal-GATT, kemm għal kwistjonijiet ambjentali (XX g) kif ukoll għal kwistjonijiet soċjali (XX e).

1.19. Iżda lil hinn mill-perkorsi possibbli għall-aġġornar tar-regoli attwali u t-tfassil ta’ regoli ġodda adattati għall-kummerċ tas-seklu 21, hija verament l-istruttura governattiva kumplessa tad-WTO bbażata fuq l-unanimità li jeħtieġ issir aktar flessibbli u trasparenti sabiex tissaħħaħ l-effiċjenza tal-organizzazzjoni.

1.20. Huwa għalhekk li l-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew qiegħed jistieden lill-Kummissjoni Ewopea, f’kooperazzjoni mal-imsieħba ewlenin tagħha, sabiex tniedi r-riflessjoni dwar bidliet possibbli fil-proċeduri tat-teħid tad-deċiżjonijiet tad-WTO, fit-trasparenza ta’ ħidmietha, u fl-involviment tas-soċjetà ċivili min-naħa tagħha.

2. Attur ewlieni fil-kummerċ internazzjonali

2.1. Id-WTO hija pedament tal-multilateraliżmu fil-kummerċ, li ġabet magħha ħafna żviluppi pożittivi: proċess ta’ liberalizzazzjoni tal-kummerċ dinji, trasparenza akbar dwar il-miżuri ta’ politika kummerċjali permezz tar-rieżami mill-pari, il-ġurisprudenza tal-Korp għas-Soluzzjoni tat-Tilwim (DSB), li jippermetti li kwalunkwe pajjiż membru tal-organizzazzjoni jeżerċita drittijietu fir-rigward ta’ membru tad-WTO ieħor f’każ ta’ ksur tar-regoli tagħha, u t-tfassil, anke jekk tassew bil-mod u diffiċli, tar-regoli u d-dixxiplini li jirregolaw l-iżvilupp tal-kummerċ internazzjonali (l-iffaċilitar tal-kummerċ, il-ġlieda kontra s-sussidji fis-settur tas-sajd, eċċ.).

2.2. Il-KESE jqis li huwa ta’ suċċess il-fatt li d-WTO laqgħet għadd dejjem jikber ta’ membri, allinjat “ġganti” ġeopolitiċi (iċ-Ċina u r-Russja) mal-prinċipji tal-multilateraliżmu, u ffaċilitat l-integrazzjoni ta’ ekonomiji vulnerabbli fil-kummerċ dinji (il-Liberja, il-Kambodja, eċċ.).

2.3. Minn meta ġiet stabbilita f’Jannar 1995, id-WTO b’hekk kellha rwol triplu ta’ gwardjan tar-regoli kummerċjali, ta’ xprun tal-internazzjonalizzazzjoni tal-ekonomiji tal-pajjiżi li qed jiżviluppaw, u ta’ faċilitatur biex jiġu stabbiliti katini ta’ valur mondjali.

2.4. Ix-xogħol tagħha twettaq prinċipalment fi ħdan il-qafas ta’ dawn it-tliet pilastri li ġejjin: 2.4.1. It-tfassil ta’ sett ta’ regoli u dixxiplini għall-kummerċ internazzjonali 2.4.1.1. Dawn ir-regoli attwalment ikopru tliet oqsma prinċipali: il-Ftehim Ġenerali dwar it-Tariffi u l-Kummerċ (GATT), il-Ftehim Ġenerali dwar il-Kummerċ fis-Servizzi (GATS), u l-Ftehim dwar l-aspetti tad-drittijiet tal-proprjetà intellettwali relatati mal-kummerċ. Dawn it-tliet pilastri ġew supplementati minn sistema ta’ soluzzjoni tat-tilwim u minn prinċipju tat-trasparenza abbażi tal-analiżi tal-politiki kummerċjali tal-pajjiżi membri. Dan is-sett sħiħ ta’ regoli, li huwa infurzat mid-DSB, jagħti ċertezza legali u prevedibbiltà lill-kummerċjanti internazzjonali, li huwa essenzjali għal investimenti fit-tul. 2.4.2. Il-Korp għas-Soluzzjoni tat-Tilwim 2.4.2.1. Dan hija waħda mill-avvanzi prinċipali li saru mid-WTO b’segwitu għall-GATT. L-iskedi taż-żmien u r-regoli proċedurali applikabbli għas-soluzzjoni ta’ tilwim bejn il-pajjiżi membri ġew formalizzati u rregolati b’mod rigoruż skont skadenzi taż-żmien, li wassal biex jitressqu aktar minn 500 tilwima quddiem id-DSB mill-1995 u biex jittieħdu aktar minn 350 deċiżjoni. 2.4.2.2. Id-DSB ħa għadd ta’ deċiżjonijiet importanti, anke minkejja li jista’ jkun hemm tħassib dwar l-implimentazzjoni tagħhom: sussidji għall-inġenji tal-ajru (UE/US), korporazzjonijiet tal-bejgħ barranin (UE/US), sussidji għall-qoton (Brażil/US), eċċ. Ir-rata ta’ konsultazzjonijiet żdiedet dan l-aħħar minħabba li tkattru l-miżuri ta’ politika kummerċjali li jistabbilixxu dazji doganali addizzjonali jew protezzjonisti (US/Ċina), it-trasferimenti furzati tat-teknoloġija u n-nuqqas ta’ konformità mad-drittijiet ta’ proprjetà intellettwali. 2.4.3. Iċ-ċikli tal-liberalizzazzjoni tal-kummerċ 2.4.3.1. Iċ-ċiklu tal-Urugwaj (1986-1994) huwa l-aħħar ċiklu ta’ negozjati multilaterali li wassal għal programm ambizzjuż ta’ tnaqqis ta’ dazji doganali industrijali, it-tneħħija ta’ miżuri non-tariffarji, inklużi kwoti tat-tessuti u l-ħwejjeġ, kif ukoll regoli msaħħa u l-istabbiliment ta’ regoli proċedurali ġodda dwar is-soluzzjoni tat-tilwim.

3. In-nuqqasijiet attwali tad-WTO

3.1. Kriżi li tinsab għaddejja fil-Korp tal-Appell tad-DSB

3.1.1. Il-korp tal-Appell, li huwa l-pedament tal-funzjoni ġudizzjarja tad-WTO, bħalissa jinsab f’periklu li jieqaf għal kollox: f’Diċembru 2019, se jkun hemm inqas minn tliet imħallfin permanenti li jistgħu iservu fuq dan il-korp jekk l-Istati Uniti tkompli tirrifjuta li taħtar imħallfin ġodda. Dan l-imblukkar jista’ jimpedixxi lill-Korp tal-Appell milli jieħu deċiżjonijiet peress li huwa meħtieġ minimu ta’ tliet imħallfin, u dan fi żmien meta l-għadd ta’ tilwim qed jiżdied minħabba l-pressjoni dejjem tikber mill-protezzjoniżmu.

3.1.2. Saru diversi rimarki ta’ kritika mill-Uffiċċju tar-Rappreżentant tal-Istati Uniti għall-Kummerċ fir-rigward tal-funzjonament attwali tad-DSB: funzjonament li jmur lil hinn mir-rwol ewlieni ta’ assistenza lil membri tad-WTO fis-soluzzjoni ta’ tilwim, nuqqas ta’ osservanza tal-iskadenza ta’ 90 jum, opinjonijiet li nħarġu fuq kwistjonijiet li mhumiex marbutin mas-suġġett tat-tilwima, u l-fatt li jeħtieġ li jintlaħaq bilanċ ġdid bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-Korp Ta’ l-Appell.

3.1.3. Dan huwa paradoss peress li l-Istati Uniti hija parti miċ-ċirku żgħir ta’ membri li l-aktar li jużaw id-DSB, flimkien mal-UE, il-Kanada, il-Brażil u l-Indja.

3.2. In-nuqqas ta’ abbiltà li tipproduċi ftehimiet jew regoli multilaterali ġodda

3.2.1. Il-KESE jieħu nota tal-fatt li d-WTO ġarrbet numru ta’ fallimenti, bħalma huma l-istaġnar taċ-Ċiklu ta’ Doha mniedi fl-2001, in-nuqqas t’azzjoni fil-konfront ta’ prattiki inġusti implimentati f’bosta pajjiżi membri u n-nuqqas li tadotta dikjarazzjoni ministerjali fil-Konferenza Ministerjali fi Buenos Aires f’Diċembru 2017, minkejja li sar xi progress, speċjalment id-dħul fis-seħħ tal-Ftehim ta’ Faċilitazzjoni tal-Kummerċ fl-2013. Dan wassal biex diversi msieħba kummerċjali (L-UE, l-Istati Uniti, il-Ġappun, il-Kanada, iċ-Ċina, eċċ.) u NGOs jipproponu riformi sostanzjali kemm fir-rigward tal-kompetenza tagħha kif ukoll b’rabta mal-metodi ta’ ħidma tagħha.

3.2.2. Fir-realtà, dawn in-nuqqasijiet jirriflettu d-diffikultà li taffaċċja d-WTO biex tadatta r-regoli operattivi tagħha għas-sitwazzjoni l-ġdida attwali fil-kummerċ internazzjonali: in-numru dejjem jikber ta’ miżuri protezzjonisti, il-kumplessità fix-xena kummerċjali dinjija, il-pressjoni mill-opinjoni pubblika fuq dawk li jfasslu l-politika tal-kummerċ minħabba l-impatti soċjali u ambjentali tal-kummerċ, ir-reżistenza li hemm għal ċerti impatti negattivi tal-globalizzazzjoni, il-ftuħ tal-akkwist pubbliku li għaddej bil-mod wisq u huwa ġeografikament ristrett, u l-ħolqien ta’ kapaċità żejda f’ċerti setturi industrijali minħabba sussidji enormi.

3.2.3. Id-diffikultajiet biex għadd ta’ membri tad-WTO jiġu inklużi kompletament fis-sistema kummerċjali multilaterali bbażata fuq ir-regoli: minħabba d-daqs ekonomiku tagħhom, ir-rwol tal-istat u ta’ diversi korpi pubbliċi fid-deċiżjonijiet ta’ negozju, huwa fatt li matul l-aħħar ħmistax-il sena diversi membri tad-WTO (l-Istati Uniti, l-Unjoni Ewropea, il-Ġappun, il-Kanada u l-bqija) ressqu bosta lmenti u riferimenti lid-DSB dwar ksur tad-drittijiet tal-proprjetà intellettwali, trasferiment sfurzat ta’ teknoloġiji, aċċess limitat għal investiment għal kumpaniji barranin f’ċerti setturi, kontrolli fuq l-esportazzjoni, sussidji pubbliċi massivi f’xi setturi industrijali u oħrajn.

3.3. Bilanċ ġenerali ta’ drittijiet u obbligi bejn pajjiżi żviluppati u ekonomiji emerġenti kbar

3.3.1. Minn meta ġiet stabbilita, id-WTO kontinwament laqgħet membri ġodda, 36 b’kollox, u kienu kemm il-pajjiżi ewlenin li issa huma membri tal-“klassi “multilaterali” kif ukoll pajjiżi fraġli li qed jiżviluppaw li xtaqu jintegraw fil-kummerċ internazzjonali.

3.3.2. Għandu jiġi nnutat li m’hemm l-ebda definizzjoni tad-WTO għal pajjiżi żviluppati jew li qed jiżviluppaw, ħlief għall-LDCs li huma deżinjati bħala tali min-NU: kull pajjiż li jirnexxielu jlesti l-proċess ta’ adeżjoni jiddikjara liema kategorija jappartjeni għaliha, u dan jista’ jiġi kkontestat. Din is-sitwazzjoni, abbażi ta’ awtodikjarazzjoni, hija problematika minħabba li għadd ta’ ekonomiji emerġenti kbar, li ddikjaraw ruħhom bħala “pajjiżi li qed jiżviluppaw” jirċievu eżenzjonijiet fuq din il-bażi minkejja li l-prestazzjoni ekonomika u l-integrazzjoni b’suċċess tagħhom fil-kummerċ internazzjonali jissuġġerixxu li minflok għandhom ikunu inklużi fil-kategorija ta’ “pajjiżi industrijalizzati”. Għalhekk, il-KESE jissuġġerixxi li jinfetaħ proċess ta’ riflessjoni dwar id-definizzjoni ta’ pajjiżi li qed jiżviluppaw għall-proċedimenti tad-WTO, u li jkun jista’ jibbaża fuq sett ta’ kriterji bħalma huma s-sehem tas-suq fl-ekonomija globali u, kif issuġġerit mill-Parlament Ewropew, l-indiċijiet tal-iżvilupp tal-bniedem ( 1 ) , u jkun allinjat mad-definizzjonijiet diġà eżistenti f’organizzazzjonijiet internazzjonali oħrajn.

3.3.3. Bħalma rrimarkat il-Kummissjoni Ewropea fil-Komunikazzjoni tagħha tal-2015 ( 2 ) : Kien hemm ċaqliq kbir fil-poter ekonomiku relattiv tal-imsieħba kummerċjali ewlenin, u dan għadu ma ġiex rifless għal kollox fis-sistema tad-WTO. Minħabba f’hekk, hemm żbilanċ li dejjem qed jikber bejn il-kontribut li l-pajjiżi emerġenti l-kbar jagħtu fis-sistema kummerċjali multilaterali u l-benefiċċji li jiksbu minnha (p. 28).

3.3.4. Madankollu, mill-2005 sal-2015, minkejja li bbenefikaw minn preferenzi tariffarji ġeneralizzati, il-pajjiżi li huma l-inqas żviluppati ma rnexxielhomx jagħmlu qabża importanti fil-kummerċ internazzjonali: is-sehem tagħhom tela’ minn 0,8 % għal 1 % ( 3 ) . Il-KESE jirrikonoxxi li dan l-istaġnar juri li dawn l-LDCs għandhom jingħataw l-istess aċċess għas-suq mingħajr dazji u mingħajr kwoti mhux biss mill-pajjiżi żviluppati imma wkoll mill-ekonomiji emerġenti l-kbar.

4. L-oqsma ta’ riforma urġenti mmirati biex tingħeleb il-kriżi attwali

4.1. Insibu soluzzjoni rapida biex il-Korp għas-Soluzzjoni tat-Tilwim jerġa’ jibda jiffunzjona tajjeb

4.1.1. Il-KESE jappoġġja l-proposti mfassla mill-Kummissjoni Ewropea u l-Parlament Ewropew li jawtorizzaw l-estensjoni tat-terminu tal-imħallfin attwalment fil-kariga lil hinn minn tliet snin, li jintroduċu dispożizzjoni futura għal reklutaġġ ta’ imħallfin professjonali indipendenti full-time, li n-numru tal-imħallfin li jippresjedu fuq il-Korp tal-Appell jiżdied minn sebgħa għal disgħa.

4.1.2. Il-KESE jappoġġja ż-żewġ komunikazzjonijiet iċċirkolati minn diversi membri tad-WTO, fid-dawl tal-Kunsill Ġenerali tat-12-13 ta’ Diċembru 2018, fejn huma proposti ċerti emendi għal ċerti dispożizzjonijiet relatati mat-tifsir ta’ regoli u proċeduri li jirregolaw is-soluzzjoni tat-tilwim: l-eċċezzjoni possibbli tal-perjodu ta’ 90 ġurnata; l-esklużjoni ta’ miżuri legali muniċipali speċifiċi minn Parti; iż-żieda fin-numru tal-membri fil-Korp tal-Appell minn 7 għal 9 u l-estensjoni tat-terminu tagħhom.

4.2. Użu aktar frekwenti ta’ negozjati plurilaterali miftuħin

4.2.1. Numru kbir ta’ ftehimiet bilaterali u reġjonali ġew konklużi ( 4 ) , u dan jirriżulta direttament minħabba li ma kienx hemm dinamika multilaterali sa mill-2001. Il-KESE jirrakkomanda li għandhom jiġu konklużi ftehimiet plurilaterali fi ħdan il-qafas tad-WTO u, fi kwalunkwe każ, għandhom ikunu miftuħin u trasparenti. Negozjati plurilaterali meta mqabbla ma’ negozjati multilaterali joffru għadd ta’ vantaġġi: — dawn huma bbażati fuq massa kritika ta’ pajjiżi lesti li jaġixxu, — dawn jinvolvu negozjati iqsar, — m’hemm l-ebda periklu l-unanimità tintuża ħażin, peress li pajjiż wieħed jew grupp ta’ pajjiżi inqas rilevanti ma jistgħux jimblukkaw qbil, — il-kamp ta’ applikazzjoni tagħhom huwa spiss limitat, li jfisser li jistgħu jikkonċentraw l-impatt mill-impenji tal-imsieħba u jippromovu l-investiment, il-kummerċ u l-ħolqien tal-impjiegi.

4.2.2. Din is-soluzzjoni diġà ntużat u tat riżultati pożittivi, għalkemm dan m’hemmx għalfejn ikun mistħarreġ aktar (ITA I u II, il-Ftehim dwar l-Akkwisti Pubbliċi).

4.2.3. Il-ftehimiet plurilaterali miftuħin, inklużivi u trasparenti jistgħu jintużaw b’mod aktar sistematiku, filwaqt li tiddaħħal dispożizzjoni għal mekkaniżmi ta’ inklużjoni li jippermettu li pajjiżi mhux firmatarji jgawdu mill-benefiċċji ta’ ftehim taħt ċerti kundizzjonijiet f’termini ta’ impenji u implimentazzjoni.

4.2.4. Bħalissa għaddejjin negozjati dwar għadd ta’ temi bħall-kummerċ elettroniku, il-faċilitazzjoni tal-investiment u l-intrapriżi mikro, żgħar u ta’ daqs medju (MSMEs), il-liberalizzazzjoni tal-beni u s-servizzi ambjentali, u l-kummerċ fis-servizzi, bil-ħsieb li jiġu konklużi ftehimiet plurilaterali miftuħin.

4.2.5. Il-membri tad-WTO ħadu passi importanti biex iressqu l-perspettiva tal-MSMEs fiċ-ċentru tad-diskussjonijiet, permezz, pereżempju, tal-inizjattiva miftuħa konġunta dwar l-appoġġ għall-MSMEs, li tnediet fi Buenos Aires fl-2017. L-enfasi hija fuq il-finanzjament tal-kummerċ, u l-banek multilaterali tal-iżvilupp taw rispons permezz tal-programmi tagħhom ta’ faċilitazzjoni tal-finanzjament tal-kummerċ. Billi jintegra, jissemplifika u jistandardizza l-proċeduri doganali l-Ftehim tal-Faċilitazzjoni tal-Kummerċ se jgħin biex jitnaqqsu l-ispejjeż kummerċjali u biex jittaffew l-piżijiet amministrattivi għall-MSMEs. Il-KESE jissuġġerixxi approċċ multilaterali komprensiv, inklużiv, koerenti u effettiv li jqis il-ħtiġijiet tas-sottogruppi differenti tal-SMEs u l-interessi kollha.

4.3. L-aġġornar ta’ xi wħud mir-regoli eżistenti

4.3.1. Il-ftehim dwar sussidji u miżuri kompensatorji

4.3.1.1. Minħabba l-programmi kbar ħafna ta’ sussidji diretti u indiretti għall-industrija f’ċerti pajjiżi membri (“Made in China 2025” pereżempju), il-Kumitat jappoġġja l-proposti mħejjija mill-Kummissjoni Ewropea fid-dokument kunċettwali tagħha ta’ Settembru 2018 li qed jiġu diskussi mal-Istati Uniti, il-Ġappun u l-Kanada: l-introduzzjoni ta’ preżunzjoni li s-sussidji kollha mhux notifikati jgħawġu s-suq, it-titjib tal-proċedura ta’ notifika, u ż-żieda ta’ kategoriji ġodda ta’ sussidji, bħal dawk mogħtija lil kumpanija insolventi jew f’diffikultà, mingħajr pjan ta’ ristrutturar kredibbli. Għandha tingħata aktar attenzjoni wkoll lill-kwistjoni ta’ pprezzar doppju użat minn xi Stati membri, pereżempju r-Russja, sabiex jiksbu vantaġġ kompetittiv speċjalment f’industriji li jużaw ħafna enerġija.

4.3.1.2. Meta titqies it-tendenza ta’ tnaqqis fin-numru ta’ pajjiżi membri tad-WTO li jiddikjaraw s-sussidji tagħhom, b’perċentwal li niżel minn 50 % fl-1995 (128 pajjiż membru) għal 38 % fil-preżent (164 pajjiż membru) ( 5 ) jeħtieġ tiġi introdotta sistema aktar robusta għall-monitoraġġ ta’ notifiki, inklużi sanzjonijiet

4.3.2. It-trasferimenti furzati tat-teknoloġija

4.3.2.1. Il-KESE jappoġġja l-proposti mressqa mill-Kummissjoni Ewropea li tixtieq tistabbilixxi mekkaniżmi ġodda biex jikkontrollaw il-varjetà ta’ forom ta’ trasferimenti furzati tat-teknoloġija (limitazzjonijiet fuq impriżi konġunti, limitazzjonijiet fuq finanzjament fil-forma ta’ ishma azzjonarji minn kumpaniji barranin, l-għoti ta’ liċenzji abbażi ta’ kriterji mhux trasparenti, l-għoti ta’ liċenzji b’restrizzjonijiet) u jissalvagwardjaw s-sigrieti kummerċjali b’mod aktar effettiv. Dawn il-mekkaniżmi l-ġodda għandhom ikopru biss it-trasferimenti furzati tat-teknoloġija u mhux it-trasferimenti tat-teknoloġija inġenerali li jħallu impatt pożittiv f’pajjiżi li qed jiżviluppaw.

4.3.3. L-intrapriżi tal-istat

4.3.3.1. Id-definizzjoni u r-regoli relatati mal-intrapriżi tal-istat jeħtieġ jiġu aġġornati u ċċarati sabiex ikopru l-firxa sħiħa ta’ intrapriżi marbutin direttament jew indirettament mal-istat jew il-korpi pubbliċi.

4.3.4. Diskussjoni dwar regoli ġodda fil-qasam tat-Trattament Speċjali u Differenzjali (SDT)

4.3.4.1. Il-Kummissjoni Ewropea ressqet numru ta’ opzjonijiet interessanti fid-dokument kunċettwali tagħha ta’ Settembru 2018 (kriterji objettivi ta’ gradwazzjoni u esklużjoni fakultattiva (opt out) biex jingħata SDT lil pajjiżi li qed jiżviluppaw, kunsiderazzjoni każ b’każ tat-talbiet għal flessibilitajiet ġodda taħt l-SDT), u l-KESE jappoġġjah.

4.3.5. Investimenti

4.3.5.1. Matul il-Konferenza Ministerjali f’Buenos Aires, 45 membru tad-WTO iffirmaw dikjarazzjoni konġunta dwar l-iffaċilitar tal-investiment għall-kummerċ, u appellaw għat-tnedija ta’ diskussjonijiet dwar l-istabbiliment ta’ qafas multilaterali li jipprovdi trasparenza u prevedibbiltà. Il-KESE jinnota li l-investiment barrani, filwaqt li hu siewi, jista’ wkoll iġib riskji, u jixtieq jirriferi għall-Opinjoni tiegħu fejn jirrakkomanda ċerti miżuri li għandhom jittieħdu biex indirizzaw impatti negattivi potenzjali ( 6 )

4.3.5.2. Hemm bżonn ta’ aktar trasparenza fl-investiment dirett barrani (IBD) peress li ċerti flussi enormi lejn pajjiżi li qed jiżviluppaw jidher li mhux trasparenti. Fil-kuntest tal-istabbiliment ta’ Qorti Multilaterali tal-Investiment (MIC), il-KESE jixtieq jirriferi għall-Opinjoni tiegħu li tenfasizza għadd ta’ kwistjonijiet fundamentali li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni ( 7 )

4.3.6. L-akkwist pubbliku

4.3.6.1. Huwa meħtieġ progress fi tliet oqsma: — trasparenza: l-applikazzjoni ta’ penali jekk ma jiġux issodisfati r-rekwiżiti ta’ rappurtar obbligatorju, — kopertura: żieda fl-għadd ta’ pajjiżi li ffirmaw il-Ftehim dwar l-Akkwisti Pubbliċi (CPA) u l-proċeduri ta’ akkwist pubbliku, li jaqgħu taħt dan il-ftehim. Hija prijorità li pajjiżi bħaċ-Ċina, ir-Russja u l-Indja jitħeġġu jiffirmaw, u l-impenji tagħhom jeħtieġ ikopru l-livelli nazzjonali u provinċjali kif ukoll l-intrapriżi b’rabtiet mal-istat. — tinżamm il-ħila tal-entitajiet tal-akkwist biex jużaw kriterji ambjentali, soċjali u marbutin max-xogħol, bħalma huma l-obbligu ta’ konformità u l-osservazzjoni ta’ ftehimiet kollettivi, f’sejħiet għal offerti. (8)

4.3.7. Il-kummerċ elettroniku

4.3.7.1. Matul il-Konferenza Ministerjali tad-WTO li saret f’Diċembru 2017 f’Buenos Aires, 71 pajjiż membru, li jirrappreżentaw 77 % tal-kummerċ elettroniku, appoġġaw l-idea ta’ inizjattiva plurilaterali biex jiġi stabilizzat il-qafas regolatorju u jiġu mobilizzati l-ħiliet u l-għarfien espert fl-aktar ekonomiji vulnerabbli. Sussegwentement, fl-4 ta’ Ottubru 2018 il-grupp ta’ livell għoli dwar il-kummerċ elettroniku fl-2030 bagħat ir-rapport tiegħu lill-Forum Pubbliku tad-WTO.

4.3.7.2. Il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew jħoss li l-Anness tat-telekomunikazzjonijiet tal-GATS u d-Dokument ta’ Referenza għandhom jintużaw bħala punt tat-tluq sabiex jipprovdu sett ta’ regoli uniformi u ambizzjużi dwar il-kummerċ elettroniku u li jkunu orjentati lejn il-bosta sfidi fil-ġejjieni. Dawn jinkludu l-infurzar tal-prinċipju tan-nondiskriminazzjoni bejn operaturi domestiċi u barranin permezz tat-tneħħija tal-ostakli għall-iżvilupp ta’ flussi transkonfinali, bħar-rekwiżit li s-servers ikunu bbażati lokalment madankollu, bir-rekwiżit importanti li tiġi introdotta eċċezzjoni ta’ interess ġenerali (sigurtà, ordni pubbliku ...) u li jkun garantit aċċess għall-pjattaforma tal-kummerċ diġitali bl-istess kundizzjonijiet għal kumpaniji nazzjonali u barranin; li tkun iggarantita l-integrità tad-data; li tkun iggarantita ċertezza legali għall-operaturi fir-rigward tal-investimenti tagħhom; u li jkunu promossi l-investimenti fl-infrastruttura tat-telekomunikazzjonijiet biex jindirizzaw id-distakk diġitali.

4.3.7.3. Madankollu, il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew jirrimarka li kwalunkwe inizjattiva dwar il-kummerċ elettroniku trid tkun konformi għalkollox mar-rakkomandazzjoni stipulata hawn taħt dwar il-protezzjoni tad-data fil-kummerċ internazzjonali u d-dispożizzjonijiet orizzontali għal flussi transkonfinali tad-data (fil-ftehimiet kummerċjali u ta’ investiment tal-UE).

4.4. Il-protezzjoni tad-data fil-kummerċ internazzjonali

4.4.1. Il-KESE jemmen li minħabba l-avvanzi teknoloġiċi rapidi u l-espansjoni kontinwa tal-infrastruttura tal-ITC, hemm ħtieġa għal sorveljanza u monitoraġġ governattivi mill-qrib. Anke jekk id-deċiżjonijiet dwar l-adegwatezza jiġu evalwati kull erba’ snin (ara l-Artikolu 45(3) tar-Regolament (UE) 2016/679 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill ( 9 ) (Regolament Ġenerali dwar il-Protezzjoni tad-Data), il-KESE jirrakkomanda li jkun hemm kuntatt permanenti bejn il-Kummissjoni, l-awtoritajiet tal-protezzjoni tad-data u l-awtoritajiet governattivi tal-pajjiżi terzi sabiex jiġu identifikati l-isfidi l-ġodda f’dak li huwa ambjent teknoloġiku u ekonomiku dinamiku ħafna ( 10 )

4.4.2. Il-KESE jikkunsidra li l-promozzjoni tal-istandards tal-protezzjoni tad-data permezz ta’ strumenti multilaterali għandha tkun prijorità għall-Kummissjoni Ewropea u li dan l-impenn għandu jiġi appoġġjat minn riżorsi, sabiex tkun tista’ tingħata protezzjoni reali tad-drittijiet tal-bniedem a priori u a posteriori, rimedju legali effettiv għall-preġudizzji ( 11 ) . Il-Konvenzjoni tal-Kunsill tal-Ewropa Nru 108 tal-1981, u l-Protokoll addizzjonali tagħha tal-1999, hija l-uniku strument multilaterali vinkolanti fil-qasam tal-protezzjoni tad-data. L-istrument għandu jiġi żviluppat u għandhom ikunu mħeġġa jissieħbu aktar u aktar pajjiżi terzi.

4.4.3. L-isforzi multilaterali fi ħdan l-OECD (l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni u l-Iżvilupp Ekonomiċi), il-G20 u l-APEC (Kooperazzjoni Ekonomika Asja-Paċifiku) għandhom jiġu żviluppati aktar bil-ħsieb li tinbena sistema multilaterali tal-protezzjoni tad-data li tkun tassew globali. Il-kooperazzjoni mar-Relatur Speċjali tan-NU dwar id-dritt għall-privatezza għandha tkun solida u funzjonali.

4.4.4. Il-KESE jittama li l-Kummissjoni, il-Kunsill, il-gvernijiet u l-parlamenti nazzjonali tal-Istati Membri u l-Gvern u l-Kungress tal-Istati Uniti ser jilqgħu l-proposti mressqa fir-Riżoluzzjoni tal-Parlament Ewropew tas-6 ta’ April 2017 dwar l-adegwatezza tal-protezzjoni mogħtija mit-Tarka tal-Privatezza UE-US. Il-Parlament Ewropew iqajjem tħassib serju fir-Riżoluzzjoni tiegħu, ħafna minnu jindika li l-ftehim u l-qafas leġislattiv attwali tal-Istati Uniti fil-prattika ma jipproteġux id-drittijiet taċ-ċittadini tal-UE ( 12 )

4.4.5. Il-KESE jitlob li kwalunkwe inizjattiva multilaterali fil-futur dwar il-flussi tad-data tkun konformi għalkollox mad-dispożizzjonijiet orizzontali tal-UE dwar flussi transkonfinali tad-data u dwar il-protezzjoni tad-data fil-ftehimiet kummerċjali u ta’ investiment tal-UE, u b’mod partikolari mal-Artikolu B paragrafu 2 ( 13 )

4.5. L-agrikoltura fin-negozjati kummerċjali

4.5.1. B’importazzjonijiet u esportazzjonijiet ta’ EUR 242 biljun fl-2015, l-UE hija negozjant ewlieni dinji fil-prodotti agroalimentari, u minn dan jibbenefikaw il-produtturi u l-konsumaturi fi ħdan u barra l-UE ( 14 ) . Il-KESE jemmen li l-UE trid tikkunsidra l-effetti ta’ ftehimiet kummerċjali reċenti tal-UE kif ukoll l-iżviluppi fil-kummerċ globali fuq l-agrikoltura madwar l-UE ( 15 ) . Ir-rwol tad-WTO biex jitnaqqsu l-inċertezzi fil-kummerċ internazzjonali se jkun kruċjali għall-futur tal-agrikoltura.

4.5.2. Settur agrikolu b’saħħtu u vijabbli f’kull pajjiż membru tad-WTO huwa essenzjali sabiex jinżammu jew jiżdiedu l-provvisti tal-ikel stabbli, mingħajr periklu u siguri. Naturalment il-kummerċ jgħin biex inaqqas l-iżbilanċi bejn id-domanda u l-provvista, jippromovi l-effiċjenza fl-użu tar-riżorsi u jżid l-opportunitajiet tas-suq u t-tkabbir ekonomiku, u b’hekk jiġġenera impjiegi, dħul u prosperità fiż-żoni rurali ( 16 )

4.5.3. Il-Ftehim SPS tad-WTO tal-1995 ikopri l-applikazzjoni tar-regoli dwar is-sikurezza tal-ikel u s-saħħa tal-annimali u tal-pjanti. L-Artikolu 5.7 ikopri l-prinċipju tal-prekawzjoni, li issa huwa minqux fit-Trattat ta’ Lisbona. Kwalunkwe tentattiv biex dan jiġi mmodifikat barra mil-livell multilaterali jista’ jkollu implikazzjonijiet profondi għall-ordni tal-kummerċ dinji u l-kredibbiltà futura tal-Ftehim innifsu ( 17 ) . Madankollu, il-KESE jagħraf l-importanza tal-prinċipju tal-prekawzjoni kif imħaddan fit-trattati tal-UE bħala kruċjali u jitlob li dan jingħata l-protezzjoni adatta u li, fil-livell multilaterali, jingħata rikonoxximent legali sħiħ għal standards ta’ livell għoli tas-sikurezza tal-ikel kif ukoll standards għoljin tal-benesseri tal-annimali u ambjentali fil-produzzjoni agrikola. Il-KESE jinnota bi tħassib li l-UE ma rnexxilhiex tiddefendi l-miżuri prekawzjonarji tagħha f’żewġ tilwimiet tad-WTO taħt ir-regoli attwali. Minħabba l-importanza tiegħu, l-UE għandha tagħmel il-prinċipju ta’ prekawzjoni tagħha interess offensiv fin-negozjati kummerċjali kollha tagħha.

4.5.4. Kif intwera f’Nairobi, fejn bla mistenni ntlaħaq qbil dwar Dikjarazzjoni Ministerjali sinifikanti, l-UE qiegħda f’pożizzjoni tajba biex taqdi rwol ewlieni fin-negozjati kummerċjali futuri fil-qasam agrikolu. Dan huwa bbażat fuq il-perċezzjoni tar-rwol ewlieni tal-UE li tippromovi is-sostenibbiltà u l-iżvilupp (bir-rwol li kellha f’Nairobi), u minħabba r-riformi tal-PAK preċedenti li permezz tagħhom l-UE m’għandhiex tidher primarjament difensiva ( 18 ) . Fi kwalunkwe każ, l-LDCs u l-vulnerabbiltà partikolari tagħhom fis-setturi agrikoli jeħtieġ ikunu protetti permezz tal-istrumenti disponibbli kollha, bħal pereżempju mekkaniżmi ta’ Trattament Speċjali u Divrenzjat u l-Mekkaniżmu ta’ Salvagwardja Speċjali.

4.5.5. B’rabta ma’ dan, il-KESE jemmen li jeħtieġ ikun hemm strateġija ferm aktar koerenti bejn il-PAK u l-politika tal-kummerċ internazzjonali segwita mill-UE.

4.6. Servizzi

4.6.1. Fil-Konferenza Ministerjali f’Buenos Aires, 34 membru tad-WTO appellaw biex il-ħidma fuq regolamenti domestiċi (liċenzji, kwalifiki professjonali, proċeduri, eċċ.) tiġi intensifikata, bil-ħsieb li jiġi stabbilit qafas ċar, trasparenti u multilaterali peress li n-negozjati dwar il-ftehim multilaterali dwar kummerċ fis-servizzi (TISA) kienu staġnaw għal kollox. Is-soċjetà ċivili u t-trejdunjins esprimew bosta tħassib rigward l-implimentazzjoni effettiva tas-salvagwardji dwar is-servizzi pubbliċi.

4.6.2. Dan l-isforz biex jiġi stabbilit tali qafas multilaterali huwa kruċjali peress li meta jitqiesu l-importazzjonijiet u l-esportazzjonijiet f’daqqa li kienu jammontaw għal EUR 1 809 biljun fl-2017, l-UE hija fuq quddiem sew bħala l-akbar kummerċjant dinji fis-servizzi, u minn dan jibbenefikaw kemm il-produtturi kif ukoll il-konsumaturi fi ħdan u barra l-UE ( 19 ) . Is-setturi tas-servizzi qed jikkontribwixxu għal aktar minn 75 % tal-PDG fil-pajjiżi żviluppati, u 50 % fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw, u huma s-sinsla tal-katini ta’ valur mondjali.

4.7. L-impatt tal-Brexit

4.7.1. Ir-Renju Unit ser ikun qed jaġixxi bħala pajjiż membru uniku tad-WTO wara l-aħħar ta’ Marzu 2019. Il-KESE jittama li, f’din il-kapaċità, ir-Renju Unit ser ikun qed jappoġġja riformi ambizzjużi u orjentati lejn il-futur kif mitlubin mill-UE. L-impenn reċenti għal sħubija fil-Ftehim dwar l-Akkwisti Pubbliċi (GPA) huwa pożittiv.

4.7.2. L-UE-27 se jkollha l-kompitu li tfassal mill-ġdid l-offerti ta’ aċċess għas-suq għall-imsieħba kummerċjali tal-UE, partikolarment fis-settur agrikolu b’ridistribuzzjoni ġusta u bilanċjata tal-kwoti bejn l-Istati Membri.

5. Il-ftuħ ta’ diskussjoni dwar riforma importanti iżda sistemika tad-WTO

5.1. It-tfassil ta’ sistema ġdida ta’ governanza għal dinja ġdida

5.1.1. L-organizzazzjoni interna tad-WTO li twaqqfet fl-1994, jeħtieġ tiġi riveduta sabiex tkun tista’ tadatta għal żviluppi kbar: — żieda rapida fin-numru ta’ membri, li, jekk il-prinċipju ta’ kunsens ma jinbidilx, ser timblokka l-proċess tat-teħid ta’ deċiżjonijiet, — bidliet kbar fl-istruttura tal-kummerċ internazzjonali, — l-adozzjoni ta’ miri ambizzjużi fil-qasam tal-iżvilupp sostenibbli (l-SDGs tan-NU) u l-ġlieda kontra t-tibdil fil-klima (il-Ftehim ta’ Pariġi). — l-esperjenza li l-UE għandha biex tinkludi kapitoli dwar il-Kummerċ u l-Iżvilupp Sostenibbli fil-Ftehimiet ta’ Kummerċ Ħieles reċenti kollha tagħha.

5.1.2. It-tfassil ta’ soluzzjoni kreattiva biex ittemm il-ħtieġa sistematika ta’ unanimità

5.1.2.1. Il-proċess tat-teħid ta’ deċiżjonijiet tad-WTO, li ntiret mill-GATT, huwa l-kunsens de facto, fi kliem ieħor unanimità fost il-164 membru. Hija meħtieġa unanimità “pożittiva” għall-adozzjoni ta’ deċiżjonijiet u dikjarazzjonijiet ministerjali tal-Kunsill Ġenerali. Fir-rigward tas-soluzzjoni ta’ tilwim, hija meħtieġa unanimità “negattiva” sabiex jinċaħad rapport finali maħruġ minn bord. Ovvjament, din ir-regola tippermetti li pajjiż uniku jew, f’bosta każijiet, koalizzjonijiet bejn il-pajjiżi membri ffurmati madwar għanijiet komuni (G3, G20), waħidhom jużaw il-veto fuq il-konklużjoni tan-negozjati.

5.1.2.2. Ħafna mill-organizzazzjonijiet internazzjonali adottaw mekkaniżmi ta’ teħid ta’ deċiżjonijiet biex jippermettu dibattitu u biex jiġi evitat li l-kwistjonijiet jistaġnaw, bħall-ponderazzjoni tal-voti abbażi ta’ kriterji oġġettivi (FMI) jew l-introduzzjoni tal-votazzjoni b’maġġoranza kkwalifikata (l-Unjoni Ewropea). Il-KESE jissuġġerixxi li jinfetaħ proċess ta’ riflessjoni dwar regoli ġodda possibbli għat-teħid ta’ deċiżjonijiet b’maġġoranza kkwalifikata, abbażi tal-kriterji doppji tas-sehem tas-suq fl-ekonomija globali u tal-indikatur kompost tal-iżvilupp.

5.1.2.3. Il-KESE jissuġġerixxi li n-numru ta’ kwistjonijiet li jirrikjedu unanimità għandu jitnaqqas, filwaqt li l-applikazzjoni tagħha tiġi evitata għal operazzjonijiet normali tad-WTO. Tali operazzjonijiet normali jinkludu l-ftehim dwar l-aġenda tal-laqgħat tal-Kumitat, proposti biex issir diskussjoni dwar kwistjoni marbuta mal-politika kummerċjali, jew suġġerimenti biex esperti indipendenti jiġu mistiedna jipprovdu input dwar suġġett li jkun direttament rilevanti għall-implimentazzjoni ta’ Ftehim tad-WTO ( 20 )

5.1.3. Is-semplifikazzjoni tal-organizzazzjoni biex tinkiseb effiċjenza

5.1.3.1. Id-WTO għandha struttura organizzazzjonali kumplessa ( 21 ) . L-istruttura dominanti tagħha tinkludi l-Kunsill Ġenerali, magħmul minn rappreżentanti ta’ pajjiżi membri bil-kompitu li japprova l-pożizzjonijiet tat-tliet korpi speċjalizzati: il-Kunsill tal-Kummerċ fil-Beni, il-Kunsill tal-Kummerċ fis-Servizzi u l-Kunsill tal-Aspetti tad-Drittijiet tal-Proprjetà Intellettwali relatati mal-Kummerċ. Dawn il-Kunsilli tematiċi huma kkumplementati minn korpi oħrajn li għandhom il-kompitu li jimmaniġġjaw ftehimiet plurilaterali eżistenti u li jiżviluppaw inizjattivi plurilaterali ġodda. Il-Konferenza Ministerjali fil-livell politiku, li tiltaqa’ mill-inqas darba kull sentejn u tinkludi l-Ministri tal-kummerċ tal-pajjiżi membri, topera fuq il-bażi ta’ qbil unanimu dwar ir-riżoluzzjonijiet imfassla mill-korpi l-oħrajn.

5.1.3.2. Għadd ta’ kumitati li jitwaqqfu f’okkażjoni speċifika li ma tkunx għada rilevanti, bħal pereżempju l-grupp ta’ ħidma dwar kwistjonijiet ta’ Singapor, jitqiesu bħala temporanji. L-għadd ta’ kumitati jeħtieġ jitnaqqas fuq il-bażi tal-għadd ta’ laqgħat li jsiru u r-riżultati miksuba, sabiex ir-riżorsi jiġu allokati għal suġġetti li l-membri jikkunsidrawhom prijoritajiet. Trid tiġi stabbilita kultura ta’ evalwazzjoni.

5.1.4. It-tisħiħ tar-rwol tas-segretarjat billi jiġi allokat riżorsi addizzjonali għalih

5.1.4.1. Sabiex jiġi żgurat li d-WTO tħejji riżoluzzjonijiet ministerjali u tniedi inizjattivi plurilaterali ġodda b’mod aktar effettiv, ir-rwol tas-segretarjat għandu jissaħħaħ billi jingħata d-dritt ta’ inizjattiva biex jipproponi temi ġodda għal negozjar, bidliet fis-sett ta’ regoli u dixxiplini, u proposti għal kompromessi dwar is-suġġetti li jkunu qed jiġu diskussi.

5.1.5. Inwarrbu r-regola tal-impriża unika

5.1.5.1. Fil-Konferenza Ministerjali f’Bali, id-WTO abbandunat l-approċċ tal-impriża unika fejn “xejn m’hu konkluż sakemm kollox ikun ġie konkluż”. Dan l-approċċ ġdid u aktar flessibbli ppermetta l-adozzjoni tal-Ftehim multilaterali ta’ Faċilitazzjoni tal-Kummerċ li daħal fis-seħħ fit-22 ta’ Frar 2017, meta aktar minn żewġ terzi tal-membri tad-WTO (jiġifieri 110) ippreżentaw l-istrument ta’ ratifika tagħhom. Dan il-ftehim għandu l-għan li jiffaċilita u jħaffef il-kummerċ internazzjonali fil-beni bis-saħħa ta’ proċeduri aktar effettivi u rapidi f’oqsma bħar-rilaxx u l-ikklerjar tal-beni ( 22 )

5.1.6. Nibnu pontijiet aktar b’saħħithom mas-soċjetà ċivili

5.1.6.1. L-Unjoni Ewropea għandha esperjenza konsiderevoli fil-konsultazzjoni u l-parteċipazzjoni tas-soċjetà ċivili fil-politika kummerċjali. L-impenji tax-xogħol u dawk ambjentali li jikkontribwixxu għall-iżvilupp sostenibbli tal-Partijiet huma stabbiliti fil-kapitoli tal-Kummerċ u l-Iżvilupp Sostenibbli (TSD) tal-ftehimiet ta’ kummerċ ħieles tal-UE kollha li ġew innegozjati reċentement, ġeneralment dawk li jipprovdu għal mekkaniżmi ta’ monitoraġġ tas-soċjetà ċivili, magħrufin bħala Gruppi Konsultattivi Domestiċi (DAGs), fl-UE u fil-pajjiż jew pajjiżi msieħba. Il-KESE jissuġġerixxi li tali esperjenzi ta’ parteċipazzjoni attiva tas-soċjetà ċivili għandhom jiġu promossi ma’ membri oħra tad-WTO sabiex jitressqu proposti dwar l-aktar mekkaniżmi adatti li jistgħu jiġu attwati fil-livell multilaterali.

5.1.6.2. Il-KESE jissuġġerixxi li l-Forum Pubbliku tad-WTO f’forma ta’ assemblea rappreżentattiva u bbilanċjata ta’ partijiet interessati soċjali u ekonomiċi mis-setturi u l-interessi differenti kollha, jaġixxi bħala pjattaforma possibbli għall-parteċipazzjoni tas-soċjetà u jkun jista’ joħroġ rakkomandazzjonijiet fi ħdan il-proċedimenti tad-WTO. Il-mod kif l-OECD kienet kapaċi jistrutturaw konsultazzjoni ta’ firxa wiesgħa ta’ partijiet ikkonċernati jistgħu jiġu kkunsidrati wkoll.

5.1.6.3. Kif propost bilateralment mill-KESE ( 23 ) , f’kull wieħed minn dawn il-ftehimiet multilaterali jew plurilaterali tista’ tiġi inkluża klawżola speċifika mmonitorjata, “li tkun tirrikjedi li ż-żewġ partijiet ta’ kull mekkaniżmu ta’ monitoraġġ tas-soċjetà ċivili jaħdmu flimkien biex jippromovu l-SDGs u jimmonitorjaw l-effetti tagħhom”.

5.2. L-introduzzjoni ta’ koerenza bejn sistema multilaterali tal-kummerċ u l-istandards internazzjonali soċjali u tax-xogħol

5.2.1. L-OECD u l-UE qajmu l-kwistjoni dwar il-katini ta’ valur mondjali fl-2010, f’tentattiv biex jifhmu kif jaħdmu u jipproponu soluzzjonijiet li jikkoreġu n-nuqqasijiet innotati fir-rigward tal-ambjent u d-drittijiet fundamentali tal-bniedem. Tfasslu monografi dettaljati għal diversi setturi, tħejjew gwidi prattiċi u ġew identifikati kwistjonijiet speċifiċi ta’ responsabbiltà soċjali tal-kumpaniji (it-tħaddim tat-tfal, il-libertà ta’ assoċjazzjoni u n-negozjar kollettiv, standards ta’ għajxien deċenti, it-telf tal-bijodiversità u l-prattiki inġusti tal-ipprezzar).

5.2.2. Dikjarazzjoni tal-ILO tal-2016 dwar xogħol diċenti fil-ktajjen tal-provvista mondjali identifikat diversi linji t’azzjoni: il-promozzjoni tal-istandards internazzjonali tax-xogħol, l-eliminazzjoni tad-defiċit ta’ governanza, il-promozzjoni ta’ djalogu soċjali inklużiv u effikaċi, it-tisħiħ tas-sistemi tal-amministrazzjoni tax-xogħol, it-titjib tal-għarfien u l-espansjoni tal-istatistika

5.2.3. Il-KESE jinnota b’dispjaċir li l-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu XX(e) eżistenti huwa limitat għal xogħol furzat u jipproponi li tkun prevista estensjoni tal-istandards fundamentali tax-xogħol (it-tħaddim tat-tfal, ix-xogħol furzat u l-bqija). Il-KESE jissuġġerixxi wkoll li l-esperjenza tal-UE rigward l-integrazzjoni tal-protezzjoni tal-istandards tax-xogħol u ambjentali fil-politika kummerċjali tagħha tista’ tkun ta’ ispirazzjoni għad-WTO biex tagħmel referenza, pereżempju fi preambolu, għat-tmien Konvenzjonijiet tal-ILO, il-Ftehim ta’ Pariġi u l-SDGs. Kull membru tad-WTO mhux konformi għalkollox għandu jirratifika konvenzjoni nieqsa tal-ILO, jew tal-inqas juri livell ta’ protezzjoni ekwivalenti, u jibbenefika minn riżorsi għall-bini ta’ kapaċità għal dan l-għan.

5.2.4. L-ILO u d-WTO attwalment jikkooperaw fuq livell tekniku, fit-tħejjija ta’ studji konġunti. Fl-2007, l-istudju dwar Trade and employment, challenges for policy research (Il-kummerċ u l-impjiegi: sfidi għar-riċerka tal-politika) wera li t-teknoloġiji iktar milli l-kummerċ kienu l-aktar responsabbli għaż-żieda fl-inugwaljanza. Fl-2017, studju konġunt ieħor dwar Investing in skills for inclusive trade (Ninvestu fil-ħiliet għal kummerċ inklużiv) wera li t-tisħiħ tal-ħiliet bażiċi u l-ħiliet tekniċi u ta’ ġestjoni jgħin lill-pajjiżi biex jisfruttaw il-benefiċċji tal-kummerċ.

5.2.5. Id-WTO żviluppat bażi tad-data dwar il-katini ta’ valur mondjali u produċiet studji xjentifiċi (bħal Trade patterns and global value chains in South-East Asia (Xejriet ta’ kummerċ u katini ta’ valur mondjali fl-Asja tax-Xlokk) li jipprovdu data dwar l-istruttura u l-metodi ta’ ħidma tagħhom, u dawn jeħtieġ jintużaw biex jitfasslu linji gwida multilaterali ġodda, ispirati minn dawk tal-OECD, sabiex tiġi żgurata l-ġestjoni sostenibbli tal-katini ta’ valur mondjali.

5.2.6. Il-kummerċ u x-xogħol deċenti fid-WTO, li jkollu żewġ objettivi, f’koerenza max-xogħlijiet fi ħdan in-NU dwar strument internazzjonali legalment vinkolanti biex jirregola l-attivitajiet ta’ korporazzjonijiet transnazzjonali u intrapriżi ta’ negozju oħrajn filwaqt li jibni fuq inizjattivi ta’ diversi partijiet interessati Il-KESE jappoġġja l-ħolqien ta’ grupp ta’ ħidma ġdid dwarfid-WTO, li jkollu żewġ objettivi, f’koerenza max-xogħlijiet fi ħdan in-NU dwar strument internazzjonali legalment vinkolanti biex jirregola l-attivitajiet ta’ korporazzjonijiet transnazzjonali u intrapriżi ta’ negozju oħrajn filwaqt li jibni fuq inizjattivi ta’ diversi partijiet interessati ( 24 ) . Minn naħa, ikollu l-għan li jippromovi prattiki tajba dwar kif jistgħu jinkisbu riżultati dwar ir-responsabbiltà għar-rispett u l-protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem, fid-dawl tal-kumplessità ta’ mġiba responsabbli fin-negozju fil-ktajjen tal-valur mondjali (lineari jew kumplessi, twal jew qosra) ( 25 ) . Min-naħa l-oħra, ikollu l-għan li jqajjem kuxjenza fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw dwar mġiba responsabbli fin-negozju, billi jiffoka fuq azzjonijiet konkreti li jindirizzaw l-isfidi soċjali, ambjentali u ta’ governanza attwali u futuri, u billi jesplora l-mod kif jista’ jingħata rimedju għal impatti negattivi potenzjali. Is-sistema tad-WTO tar-Reviżjonijiet tal-Politika Kummerċjali jeħtieġ li sistematikament tinkludi rieżami tal-implimentazzjoni mill-pajjiżi tal-Istandards tax-Xogħol Ewlenin tal-ILO.

5.3. Il-ħidma sabiex il-kummerċ internazzjonali jikkontribwixxi għall-ġlieda kontra t-tibdil fil-klima

5.3.1. L-adattar tar-regoli tad-WTO skont il-ħtieġa għall-ġlieda kontra t-tibdil fil-klima huwa waħda mill-akbar prijoritajiet tar-riforma tad-WTO, u għandu l-għan li jiżgura li l-kummerċ internazzjonali fi prodotti industrijali u agrikoli jidħol f’ċirku aktar virtuż. Il-KESE jinkoraġġixxi lill-intrapriżi li jinvestu f’produzzjoni aktar sostenibbli u jemmen li m’għandhiex titħalla ssir kompetizzjoni inġusta. Dawn l-isforzi huma meħtieġa ferm fir-rigward tal-investimenti li huma kruċjali għall-kisba tal-SDGs: l-UNCTAD tistma li huwa meħtieġ baġit annwali ta’ USD 2 500 biljun, u d-WTO għandha wkoll rwol kruċjali biex tħeġġeġ dawn l-investimenti responsabbli fl-infrastrutturi tat-trasport, l-ilma u l-enerġija.

5.3.2. Jistgħu jitqiesu numru ta’ miżuri: — l-estensjoni tal-eżenzjonijiet tal-Artikolu XX tal-GATT, li jiggarantixxu lill-membri tad-WTO l-awtonomija (b’ċerti limitazzjonijiet) li jistabbilixxu l-għanijiet ambjentali tagħhom stess (il-ġlieda kontra t-tipjip, il-protezzjoni tad-dniefel, l-asbestos, eċċ.), biex ikopru miżuri nazzjonali adottati b’appoġġ għall-ġlieda kontra l-emissjonijiet ta’ gassijiet b’effett ta’ serra. Dan jista’, pereżempju, jippermetti li pajjiż membru jwaqqaf mekkaniżmu ta’ inklużjoni tal-karbonju fil-fruntieri tiegħu bil-ħsieb li jissalvagwardja l-arja nadifa (l-Artikolu XX (g)), — l-iżvilupp ta’ metodu internazzjonali għall-kejl u l-immudellar ta’ emissjonijiet ġodda ta’ gassijiet b’effett ta’ serra marbutin mal-iżvilupp ta’ flussi ta’ kummerċ, pereżempju bejn żewġ pajjiżi jew żewġ reġjuni li jkunu iffirmaw Ftehim ta’ Kummerċ Ħieles, — gruppi ta’ riflessjoni konġunti stabbiliti mid-WTO u mis-Segretarjat tal-UNFCCC (Konvenzjoni Qafas tan-Nazzjonijiet Uniti dwar it-Tibdil fil-Klima), li jirreġistraw il-kontributi kollha ta’ kull pajjiż individwali, jistgħu jfasslu proposti biex ipattu għal dawn l-emissjonijiet addizzjonali (afforestazzjoni, riforestazzjoni, qbid tas-CO2, investiment f’teknoloġiji nodfa). Ir-reviżjonijiet ta’ kull ħames snin ippjanati fl-2023 jistgħu jikkontribwixxu wkoll biex “il-flussi ta’ finanzjament isiru konsistenti ma’ perkors li jwassal għal emissjonijiet baxxi ta’ gassijiet serra u żvilupp reżiljenti għat-tibdil fil-klima” (26), — It-tnedija mill-ġdid tal-ftehim plurilaterali dwar il-liberalizzazzjoni ta’ beni u servizzi ambjentali li tkun tippromovi l-moviment ta’ beni u servizzi b’impatt pożittiv fuq l-ambjent (l-enerġija, l-ilma, l-iskart, eċċ.).

5.4. L-inkorporar tal-Għanijiet ta’ Żvilupp Sostenibbli (SDGs) fl-aġenda multilaterali

5.4.1. Ir-regoli u d-dixxiplini tad-WTO minnhom innifishom jikkontribwixxu biex jintlaħqu wħud mill-SDGs, speċifikament il-promozzjoni ta’ sistema kummerċjali multilaterali universali, ibbażata fuq ir-regoli, miftuħa, mhux diskriminatorja u ekwitabbli taħt id-WTO (l-Għan 17.10) u l-qerda tal-ġuħ, il-kisba ta’ sigurtà fl-ikel u ta’ nutrizzjoni mtejba u l-promozzjoni ta’ agrikoltura sostenibbli (l-Għan 2).

5.4.2. Dwar dan il-ħidma bdiet permezz tad-Dikjarazzjoni Ministerjali ta’ Nairobi, li wegħdet li tneħħi s-sussidji tal-esportazzjoni għall-prodotti agrikoli, u d-Dikjarazzjoni Ministerjali ta’ Buenos Aires li indirizzat l-aktar s-sussidji dannużi tas-sajd. Madankollu, ċertament jista’ jiġi argumentat li SGDs oħrajn, bħalma huma l-Għanijiet 8 (Promozzjoni ta’ tkabbir ekonomiku sostenut, inklużiv u sostenibbli, impjiegi sħaħ u produttivi u xogħol deċenti għal kulħadd), 14 ( Konservazzjoni u l-użu sostenibbli tal-oċeani, tal-ibħra u tar-riżorsi tal-baħar ) u 17 ( Tisħiħ tal-mod ta’ implimentazzjoni u ħajja mill-ġdid għas-sħubija globali għall-iżvilupp sostenibbli ) jistħoqqilhom li d-WTO tikkunsidrahom fl-attivitajiet tagħha.

5.4.3. Dan ifisser li l-ftehimiet plurilaterali u multilaterali kollha konklużi taħt l-awspiċi tad-WTO jeħtieġ jikkontribwixxu għall-kisba ta’ dawn l-għanijiet, u li n-nuqqas ta’ konformità jista’ possibbilment jiskatta l-mekkaniżmu għas-soluzzjoni tat-tilwim.

5.4.4. Il-konklużjonijiet tas-sitt Rieżami Globali tal-Għajnuna għall-Kummerċ tad-WTO li sar f’Ġinevra f’Lulju 2017, jeħtieġ jissarfu fil-prattika sabiex il-pajjiżi li qed jiżviluppaw jiġu megħjuna jibbenefikaw mill-kummerċ elettroniku u l-opportunitajiet diġitali, u sabiex jitħeġġeġ l-investiment f’infrastruttura fiżika u diġitali.

Brussell, it-23 ta’ Jannar 2019. Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew Luca JAHIER

(1) Riżoluzzjoni tal-Parlament Ewropew dwar WTO: the way forward, punt 9, 29 ta’ Novembru 2018 (2018/2084(INI)).

(2) Trade for all – Towards a more responsible trade and investment policy (Kummerċ għal kulħadd: lejn politika aktar responsabbli għall-kummerċ u l-investiment)

(3) Is-sehem tal-Pajjiżi l-Anqas Żviluppati fil-kummerċ dinji (sors: World Trade Statistical Review 2016, WTO, p 59).

(4) Ftehimiet reġjonali nnotifikati lid-WTO (sors: www.wto.org).

(5) Improving disciplines on subsidies notification, TN/RL/GEN/188, WTO, 2017.

(6) L-Opinjoni tal-KESE dwar il-Proposta għal Regolament tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill li jistabbilixxi qafas għal skrinjar ta’ investimenti barranin diretti fl-Unjoni Ewropea [COM(2017) 487 final — 2017/0224 (COD)], relatur: Christian Bäumler), korelatur: Gintaras Morkis (ĠU C 262, 25.7.2018, p. 94).

(7) L-Opinjoni tal-KESE dwar Rakkomandazzjoni għal Deċiżjoni tal-Kunsill li tawtorizza l-ftuħ tan-negozjati għal Konvenzjoni li tistabbilixxi qorti multilaterali għas-soluzzjoni ta’ tilwim dwar l-investiment, relatur: Philippe de Buck, korelatur: Tanja Buzek (ĠU C 110, 22.3.2019, p. 145).

(8) L-Istrument Interpretattiv Konġunt dwar il-Ftehim Ekonomiku u Kummerċjali Komprensiv (CETA) bejn il-Kanada u l-UE u l-Istati Membri tagħha (http://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-13541-2016-INIT/en/pdf).

(9) Ir-Regolament (UE) 2016/679 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas-27 ta' April 2016 dwar il-protezzjoni tal-persuni fiżiċi fir-rigward tal-ipproċessar ta' data personali u dwar il-moviment liberu ta' tali data, u li jħassar id-Direttiva 95/46/KE (Regolament Ġenerali dwar il-Protezzjoni tad-Data) (ĠU L 119, 4.5.2016, p. 1).

(10) L-Opinjoni tal-KESE dwar “L-iskambju u l-protezzjoni ta’ data personali fl-era tal-globalizzazzjoni”, relatur: Christian Pîrvulescu (ĠU C 81, 2.3.2018, p. 209).

(11) L-Opinjoni tal-KESE dwar “L-iskambju u l-protezzjoni ta’ data personali fl-era tal-globalizzazzjoni”, relatur: Christian Pîrvulescu (ĠU C 81, 2.3.2018, p. 209).

(12) L-Opinjoni tal-KESE dwar “L-iskambju u l-protezzjoni ta’ data personali fl-era tal-globalizzazzjoni”, relatur: Christian Pîrvulescu (ĠU C 81, 2.3.2018, p. 209).

(13) “Kull Parti tista’ tadotta u żżomm is-salvagwardji li tqis adatti biex tiżgura l-protezzjoni tad-data personali u l-privatezza, inkluż permezz tal-adozzjoni u l-applikazzjoni tar-regoli għal trasferimenti transkonfinali ta’ data personali. F’dan il-ftehim xejn ma’ għandu jaffetwa l-protezzjoni tad-data personali u l-privatezza allokati mis-salvagwardji rispettivi tal-Partijiet”. http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2018/may/tradoc_156884.pdf.

(14) https://ec.europa.eu/agriculture/sites/agriculture/files/trade-analysis/statistics/graphs/eu-agrifood-trade.pdf.

(15) L-Opinjoni tal-KESE dwar “Ir-rwol tal-agrikoltura fin-negozjati kummerċjali bilaterali u reġjonali fid-dawl tal-laqgħa ministerjali tad-WTO f’Nairobi”, realtur: Jonathan Peel (ĠU C 173, 31.5.2017, p. 20).

(16) L-Opinjoni tal-KESE dwar “Ir-rwol tal-agrikoltura fin-negozjati kummerċjali bilaterali u reġjonali fid-dawl tal-laqgħa ministerjali tad-WTO f’Nairobi”, realtur: Jonathan Peel (ĠU C 173, 31.5.2017, p. 20).

(17) L-Opinjoni tal-KESE dwar “Ir-rwol tal-agrikoltura fin-negozjati kummerċjali bilaterali u reġjonali fid-dawl tal-laqgħa ministerjali tad-WTO f’Nairobi”, realtur: Jonathan Peel (ĠU C 173, 31.5.2017, p. 20).

(18) L-Opinjoni tal-KESE dwar “Ir-rwol tal-agrikoltura fin-negozjati kummerċjali bilaterali u reġjonali fid-dawl tal-laqgħa ministerjali tad-WTO f’Nairobi”, realtur: Jonathan Peel (ĠU C 173, 31.5.2017, p. 20).

(19) https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2018_e/wts2018_e.pdf.

(20) Policy Brief dwar Revitalizing Multilateral Governance at the World Trade Organization - Report of the High-Level Board of Experts on the Future of Global Trade Governance, Bertelsmann Stiftung, 2018

(21) L-istruttura tad-WTO (sors: Revitalising Multilateral Governance at the World Trade Organization, Bertelsmann Stiftung, p. 54).

(22) Les trois réformes de l’OMC, Zaki Laïdi, Libération, 2003.

(23) L-Opinjoni tal-KESE dwar “Ir-rwol ewlieni tal-kummerċ u l-investiment għat-tilħiq u l-implimentazzjoni tal-Għanijiet ta’ Żvilupp Sostenibbli (SDGs)”, relatur: Jonathan Peel, korelatur: Christophe Quarez (ĠU C 129, 11.4.2018, p. 27, punt 1.8).

(24) jiġifieri l-Att Franċiż reċenti dwar id-Dmir ta’ Viġilanza.

(25) L-Opinjoni tal-KESE dwar “Xogħol diċenti fil-ktajjen tal-provvista mondjali”, relatur: Emmanuelle Butaud Stubbs) (ĠU C 303, 19.8.2016, p. 17).

(26) L-Artikolu 2 tal-Ftehim ta’ Pariġi (UNFCCC).