[pic] | KUMMISSJONI TAL-KOMUNITAJIET EWROPEJ | Brussel 22.7.2009 KUMM(2009) 379 finali 2009/0113 (CNS) Proposta għal RAKKOMANDAZZJONI TAL-KUNSILL dwar miżuri għall-ġlieda kontra l-mard newrodeġenerattiv, b'mod partikolari l-marda ta' Alzheimer, permezz ta' programmazzjoni konġunta tal-attivitajiet tar-riċerka {SEG(2009) 1039} MEMORANDUM TA’ SPJEGAZZJONI SOMMARJU EŻEKUTTIV Il-Kummissjoni qiegħda tipproponi kooperazzjoni aktar strateġika fost l-Istati Membri tal-UE (SM) fir-riċerka u l-iżvilupp (R&Ż) bil-għan li jiġu indirizzati l-isfidi l-kbar għas-soċjetà. Wieħed mill-modi sabiex dan iseħħ huwa approċċ ġdid ta' 'Programmazzjoni Konġunta'. Il-Programmazzjoni Konġunta (JP) tikkonsisti mill-involviment tal-Istati Membri li b'mod volontarju u fuq bażi ta' ġeometrija varjabbli jiddefinixxu, jiżviluppaw u jimplimentaw aġendi ta' riċerka strateġiċi. Il-mard newrodeġenerattiv (ND), u b'mod partikolari l-marda ta' Alzheimer (AD), ġew proposti bħala proġett pilota. Huwa kkalkulat li llum madwar 7.3 miljun ruħ fl-Ewropa jbatu mill-AD u mard relatat, ċifra li mistennija tirdoppja sal-2020. Fl-Ewropa, l-AD mistennija li se tkun ta' piż kbir u dejjem jikber fuq is-sistemi tas-saħħa, inklużi l-kura informali u l-faċilitajiet ta' kura fuq perjodu ta' żmien twil. F'soċjetà li qiegħda tixjieħ dejjem aktar, ir-riċerka fuq in-ND timmobilizza riżorsi finanzjarji u umani sinifikanti, kemm fil-livell tal-UE kif ukoll fil-livell tal-Programm Kwadru tal-UE għar-riċerka u l-iżvilupp teknoloġiku (RTD). Minkejja dan, bħalissa mhemm l-ebda trattament effikaċi li għandu l-ħila jrażżan jew iwaqqaf id-deterjorament tal-funzjoni tal-moħħ. Dijanjożi bikrija hija kważi impossibbli, u minħabba li d-dijanjożi spiss issir tard wisq, it-trattament għat-taffija tal-effetti tal-marda jibqa' limitat. Jekk irridu nirnexxu fil-ġlieda kontra n-ND inġenerali u l-AD b'mod partikolari, sforz ta' riċerka ffokat biex jindirizza l-prevenzjoni, id-dijanjożi u t-trattament huwa essenzjali. Il-koordinazzjoni tar-riċerka fl-Ewropa għandha tagħti valur miżjud, riżultati aħjar u twassal għal għodod dijanjostiċi aktar preċiżi u forom ta' trattamenti aktar effikaċi. F'Settembru u Diċembru 2008, il-Kunsill adotta konklużjonijiet li jirrakkomandaw li tiġi mnedija inizjattiva komuni Ewropea f'dan il-qasam permezz ta' approċċ ta' JP. Stieden lill-Kummissjoni tissottometti proposta għal Rakkomandazzjoni tal-Kunsill bil-għan li din l-inizjattiva pilota tiġi mnedija fl-2009. Konsegwentement, din ir-Rakkomandazzjoni tistieden lill-SM jaħdmu lejn viżjoni komuni ta' kif il-kooperazzjoni u l-koordinazzjoni tar-riċerka fil-livell Ewropew jistgħu jgħinuna nifhmu, nindividwaw, nipprevjenu u niġġieldu kontra n-ND, speċjalment l-AD, u jiżviluppaw Aġenda ta' Riċerka Strateġika (SRA) li tistabbilixxi l-ħtiġijiet u l-għanijiet fuq perjodu ta' żmien medju u twil, li tinkludi pjan tal-implimentazzjoni li jistabbilixxi l-prijoritajiet, il-miri u meta għandhom jintlaħqu dawn il-miri. Dan jista' jinkludi l-iskambju ta' tagħrif dwar programmi nazzjonali, attivitajiet ta' riċerka u sistemi tas-saħħa; l-identifikazzjoni ta' oqsma li jistgħu jibbenefikaw mill-koordinazzjoni, sejħiet konġunti jew il-ġbir flimkien ta' riżorsi; l-iffaċilitar tal-mobbiltà u t-taħriġ transdixxiplinari u transsettorjali; u l-esplorazzjoni tal-isfruttar konġunt tal-infrastrutturi tar-riċerka u n-netwerking taċ-ċentri tar-riċerka. Ir-Rakkomandazzjoni tistieden ukoll lill-Istati Membri jikkooperaw mal-Kummissjoni bil-għan li jiġu esplorati inizjattivi possibbli tal-Kummissjoni, bl-użu ta' faċilitajiet ipprovduti bl-istrumenti eżistenti, biex l-SM jiġu megħjuna jiżviluppaw u jimplimentaw l-aġenda ta' riċerka komuni jew jippromwovu l-JP f'dan il-qasam. 1. LEJN PROGRAMMAZZJONI KONĠUNTA Sa ftit taż-żmien ilu, l-għodod ewlenin għall-promozzjoni tal-kooperazzjoni fix-xjenza u t-teknoloġija fl-Ewropa kienu proġetti u netwerks tar-riċerka kollaborattivi u transnazzjonali. Fl-2008, il-Kummissjoni pproponiet approċċ ġdid imsejjaħ Programmazzjoni Konġunta għal inizjattivi tar-riċerka pubblika konġunta fuq skala kbira fil-livell tal-UE[1]. Il-JP oriġina mill-istrateġija riveduta ta' Liżbona u huwa l-proċess li permezz tiegħu l-SM jinvolvu rwieħhom b'mod volontarju u fuq bażi ta' ġeometrija varjabbli fid-definizzjoni, l-iżvilupp u l-implimentazzjoni ta' SRA komuni bbażata fuq viżjoni komuni dwar kif għandhom jiġu indirizzati l-isfidi l-kbar għas-soċjetà li l-ebda SM ma huwa kapaċi jsolvihom waħdu. F'Settembru 2008, il-Kunsill għaraf l-isfidi li l-ND toħloq fil-kuntest ta' popolazzjoni Ewropea li qiegħda tixjieħ dejjem aktar u l-ħtieġa li nifhmu, nindividwaw, nipprevjenu u niġġieldu kontra l-mekkaniżmi li jikkawżaw dan il-mard, b'mod partikolari l-AD. Il-konklużjonijiet tal-Kunsill irrakkomandaw li tiġi mnedija inizjattiva Ewropea, li tgħaqqad flimkien lill-Istati Membri, lill-Kummissjoni u lill-partijiet interessati l-oħra bil-għan li jitnaqqsu n-ND, b'mod partikolari l-AD[2]. F'Diċembru 2008, il-Kunsill adotta konklużjonijiet li għarfu l-ħtieġa ta' inizjattiva ta' JP pilota dwar in-ND, speċjalment l-AD, u stieden lill-Kummissjoni tissottometti proposta għal Rakkomandazzjoni tal-Kunsill għat-tħejjija ta' din l-inizjattiva pilota mill-aktar fis fl-2009[3]. Permezz ta' ħidma fi grupp ta' ħidma informali stabbilit taħt il-Presidenza Franċiża, l-SM bdew jiddiskutu dwar kif ikun l-aħjar mod biex tiġi żviluppata inizjattiva ta' JP pilota dwar in-ND u l-AD. Dawn id-diskussjonijiet wasslu għal Dikjarazzjoni ta' Intenzjoni f'Diċembru 2008, maqbula minn 10 Stati Membri u pajjiż wieħed assoċjat mas-Seba' Programm Kwadru (FP7). Id-Dikjarazzjoni tenfasizza r-rieda ta' dawn il-pajjiżi li jaċċettaw l-isfida, filwaqt li tistabbilixxi l-bażi għal viżjoni komuni f'dan il-qasam, tiddefinixxi l-oqsma tar-riċerka fejn l-Ewropa tista' toffri valur miżjud, u tiddeskrivi struttura ta' ġestjoni preliminari. Wara preżentazzjoni li saret lill-Grupp ta' Livell Għoli dwar il-JP (GPC), rappreżentanti minn 20 pajjiż attwalment huma involuti fil-formulazzjoni tat-termini ta' referenza għal struttura ta' ġestjoni għal din l-inizjattiva pilota. Każ għall-Programmazzjoni Konġunta Tul il-Presidenza Franċiża fl-2008, in-ND u l-AD b'mod partikolari, ġew identifikati mill-SM bħala qasam fejn id-domanda soċjali hija għolja u fejn inizjattiva komuni, bl-użu tal-JP, tkun tista' toffri valur miżjud meta mqabbla mal-isforzi frammentati attwali fiż-Żona Ewropea tar-Riċerka. Teżisti ħtieġa reali u urġenti sabiex l-isforzi tar-riċerkaturi fundamentali, kliniċi u soċjali Ewropej f'dan il-qasam jinġabru flimkien u jiġu kkoordinati. Ladarba l-parti l-kbira tar-riċerka fuq in-ND għadha fil-fażi preklinika, ir-riċerka ffinanzjata mill-pubbliku se tkun strumentali għal kwalunkwe skoperta ġdida f'oqsma bħalma huma r-riċerka fuq il-bijomarkaturi, l-iżvilupp ta' kriterji u metodi ġodda għall-prevenzjoni u d-dijanjożi, u l-ittestjar ta' terapewtika ġdida fi provi kliniċi fuq skala kbira. Dawn se jżidu l-possibilitajiet tal-Ewropa li tifhem, tindividwa, tipprevjeni u tiġġieled kontra l-mekkaniżmi bażiċi li jikkawżaw in-ND, u b'mod partikolari l-AD, u li tipprovdi kura aħjar għan-nies li jbatu minn dan il-mard. Konsegwentement, dan għandu jtaffi l-piż finanzjarju kkawżat mill-fatt li teżisti popolazzjoni kbira ta' nies li jbatu minn dan il-mard. 2. NIĠĠIELDU KONTRA L-MARD NEWRODEĠENERATTIV, B'MOD PARTIKOLARI L-MARDA TA' ALZHEIMER Kwistjoni ta' importanza għas-saħħa pubblika fl-Ewropa In-ND huma kundizzjonijiet ereditarji jew sporadiċi li huma kkaratterizzati minn disfunzjoni progressiva tas-sistema nervuża, spiss assoċjata ma' atrofija tal-istruttura tas-sistemi nervużi ċentrali jew periferali milquta. Huma grupp eteroġenu ta' mard kroniku assoċjat mal-età b'etjoloġiji li jvarjaw. L-AD hija l-marda l-aktar prevalenti min-ND, u l-kawża ta' madwar 50 - 70 % tad-dimenzji kollha, segwita mill-marda ta' Parkinson[4]. Fl-2006, 7.3 miljun Ewropew madwar is-27 Stat Membru kienu qegħdin ibatu mid-dimenzji[5]. Il-marda ta' Alzheimer hija r-raba' kawża l-aktar komuni ta' piż b'rabta ma' mard fil-pajjiżi bi dħul għoli. Minħabba li fl-Ewropa t-tul mistenni tal-ħajja dejjem qiegħed jitwal, dan l-għadd se jiżdied b'mod drammatiku, u l-previżjonijiet attwali jbassru li l-għadd ta' persuni milquta se jirdoppja kull għoxrin sena fl-UE-27[6]. Tassew li l-popolazzjoni tal-Ewropa qed tixjieħ u l-persuni li għandhom aktar minn 80 sena jikkostitwixxu l-koorti li qed jikber bl-aktar mod mgħaġġel fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi Ewropej. 70 % tal-pazjenti b'dijanjożi tal-AD għandhom 75 sena jew aktar. Id-dimenzja għalhekk hija mistennija li tkun waħda mill-isfidi ewlenin għas-sistemi tas-saħħa, inklużi l-kura informali u l-faċilitajiet ta' kura fuq perjodu ta' żmien twil, fid-deċennji li ġejjin. L-AD u l-mard relatat huma kundizzjonijiet terminali, iżda dawk milquta jistgħu jgħixu u jiddeterjoraw b'mod progressiv għal 7 snin sa 12-il sena wara d-dijanjożi inizjali. Meta titfaċċa l-marda jkun hemm nuqqas progressiv f'żoni ta' funzjoni multipli, inklużi l-memorja, ir-raġunar, il-komunikazzjoni u l-ħiliet meħtieġa għat-twettiq tal-attivitajiet ta' kuljum. L-AD hija marda devastanti għall-pazjenti nfushom. Ikun hemm ukoll piż kbir ħafna fuq il-familjari tal-pazjenti. Il-familjari li jieħdu ħsieb lill-marid spiss ikunu xjuħ u debboli huma stess, u jkunu jbatu minn livelli għolja ta' depressjoni u mard fiżiku, kif ukoll kwalità ta' ħajja batuta. Konsegwentement, l-AD tiswa ħafna għas-soċjetà kollha: skont id-'Dementia in Europe Yearbook' (2008), l-ispejjeż totali diretti u informali għall-kura tal-AD u dimenzji oħra fl-2005 ammontaw għal €130 biljun għall-UE-25, fejn 56 % tal-ispejjeż kienu għall-kura informali[7]. Il-ħtieġa għal sforz sostanzjali ta’ riċerka Il-kawżi tal-AD u l-mard relatat għadhom mhumiex mifhuma sew, iżda kollha kemm huma jirriżultaw f'bidliet strutturali u kimiċi fil-moħħ, li jikkaġunaw il-mewt tat-tessuti tal-moħħ. Attwalment mhemm l-ebda trattament għall-AD li kapaċi jrażżan jew iwaqqaf id-deterjorament taċ-ċelloli tal-moħħ[8]. It-terapiji disponibbli għadhom limitati ħafna u jittrattaw is-sintomi aktar milli jfejqu. Tassew, li għalkemm il-fehim tagħna tal-mekkaniżmi tal-marda tjieb ħafna tul dawn l-aħħar snin, għad ma għandniex stampa sħiħa tas-sitwazzjoni, u mhemm l-ebda prospett immedjat li se jinsabu terapiji li jistgħu jrażżnu jew iwaqqfu l-progressjoni tal-marda. Barra minn hekk, id-dijanjożi spiss issir fi stadju meta jkun tard wisq biex it-trattamenti li attwalment hawn disponibbli jintużaw bl-aħjar mod possibbli. Filwaqt li ġew osservati xi fatturi tar-riskju ġenetiċi, b'rabta mal-imġiba, kardjovaskulari jew nutrizzjonali, għad iridu jitwettqu studji ta' prevenzjoni fuq perjodu ta' żmien twil sabiex jintwera jekk tistax titnaqqas l-inċidenza tal-AD. Barra minn hekk, ir-rabta possibbli bejn fatturi ta' stress ambjentali u n-ND inkluża l-AD għad iridu jiġu investigati fil-fond. Il-kawża ewlenija għat-tħassib, skont id-dejta epidemjoloġika disponibbli, hija li fl-UE għadhom jeżistu nuqqasijiet marbuta mad-dijanjożi tal-AD[9]. Attwalment terz biss tan-nies li jsofru minn din il-marda jirċievu dijanjożi formali f'xi mument tul il-marda tagħhom. Meta d-dijanjożijiet isiru, spiss ikun tard wisq għal dawk milquta biex jagħmlu l-għażliet tagħhom. Il-ġlieda kontra n-ND u l-AD b'mod partikolari għalhekk mhijiex se tintrebaħ sakemm ma nimmobilizzawx l-isforz tar-riċerka, li jkun ikopri l-ispettru kollu mill-prevenzjoni u d-dijanjożi sat-trattament. Il-prijoritajiet għar-riċerka futura għandhom jinkludu: il-prevenzjoni; il-bijomarkaturi, inkluża s-suxxettibbiltà ġenetika; it-teknoloġiji li jipproduċu immaġnijiet; metodi ta' dijanjostika bikrija li jużaw approċċ multidixxiplinari; l-istandardizzazzjoni tal-kriterji dijanjostiċi u tal-istrumenti dijanjostiċi; bażijiet ta' dejta kbar li jkunu jistgħu jintużaw għall-istudji dwar il-popolazzjonijiet; strateġiji tat-trattament u provi kliniċi ta' sustanzi kimiċi, sustanzi bijoloġiċi, vaċċini jew teknoloġiji ġodda. Qasam ta' prijorità dejjem jikber għall-finanzjamant tar-riċerka fl-Ewropa Azzjoni attwali fl-Istati Membri L-AD u l-mard relatat joħolqu sfida komuni għall-SM kollha, minħabba li ċ-ċifri tal-perċentwali għall-prevalenza tad-dimenzja huma bejn wieħed u ieħor l-istess minn pajjiż għall-ieħor. Joħolqu wkoll sfidi partikolari għall-mod li bih hija pprovduta l-kura tas-saħħa llum il-ġurnata. Spiss, is-servizzi offruti mhumiex adattati għall-ħtiġijiet attwali, u jeżisti wkoll nuqqas ta' kapaċità, kontinwità u għarfien. Minħabba ż-żieda mistennija fin-ND, u b'mod partikolari fl-AD, għas-sistemi tas-saħħa fl-Ewropa fuq terminu ta' żmien medju u twil, il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi Ewropej bdew jgħarfu l-ħtieġa għal strateġiji komprensivi speċifiċi biex jiġu ttrattati l-AD u l-mard relatat. F'ħafna pajjiżi, l-AD qed issir waħda mill-prijoritajiet prominenti tar-riċerka. Bosta pajjiżi adottaw jew qegħdin fil-proċess li jadottaw pjanijiet nazzjonali. Fl-2008, Franza tat prijorità lin-ND, u l-AD b'mod partikolari u adottat pjan nazzjonali ta' €1.6 biljun f'dan il-qasam[10]. Fl-2008, l-Ingilterra nediet Strateġija Nazzjonali għad-Dimenzja, Inizjattiva għas-Saħħa u l-Benessri matul il-Ħajja kollha[11], b'baġit ta' £150 miljun għall-ewwel sentejn, kif ukoll l-Analiżi Srateġika tan-Newrodeġenerazzjoni, mill-Kunsill tar-Riċerka Medika tagħha fl-2008[12], u, fl-2008 wkoll, l-Iskozja ħabbret li kellhom jittieħdu inizjattivi ta’ Prijorità Nazzjonali rigward id-Dimenzja[13]. In-Norveġja adottat il-Pjan Nazzjonali tad-Dimenzja għall-2015[14] b'ħames strateġiji ewlenin sabiex jiġu ffaċċati l-isfidi ewlenin tal-kura fil-futur. Dijanjożi bikrija tan-ND inkluża l-AD ġiet iddefinita fl-2008 bħala waħda mis-sitt oqsma ta' prijorità tal-Ministeru Federali Ġermaniż tal-Edukazzjoni u r-Riċerka (BMBF)[15]. Barra minn hekk, Ċentru Ġermaniż Helmholtz għall-Mard Newrodeġenerattiv (DZNE) ġie stabbilit f'Bonn b'baġit annwali ta' €50 miljun. Fl-2005, fl-Iżvezja ġie mniedi l- Brain Power Network Żvediż bħala sforz nazzjonali kollaborattiv bejn sitt fundaturi b'baġit ta' SEK 100 miljun fuq ħames snin. Għandu l-għan li jtejjeb id-dijanjożi bikrija, it-trattament u l-kura tal-pazjenti milquta min-ND[16]. Fl-Irlanda, kważi €100 miljun qegħdin jiġu allokati għall-mard relatat mal-età u għar-riċerka tal-kura[17]. L-Olanda[18] u l-Italja ilhom is-snin jiffinanzjaw studji kbar ta' koorti fil-qasam, u stabbilixxew ġabra importanti ta' dejta tar-riċerka. L-Italja għażlet il-marda ta' Alzheimer bħala prijorità tar-riċerka għall-Ministeru tas-Saħħa tagħha[19]. Spanja stabbilixxiet bosta netwerks nazzjonali kkonsolidati li jindirrizzaw ir-riċerka bijomedika dwar in-ND u s-saħħa mentali[20]. Azzjoni attwali fil-livell tal-Unjoni Ewropea Ir-riċerka dwar in-ND, u b'mod partikolari l-AD, ibbenefikat ukoll minn attenzjoni dejjem akbar fil-livell Ewropew. Fis-Sitt Programm Kwadru tal-RTD (FP6) €136 miljun ġew allokati għal 28 proġett tar-riċerka kollaborattiv f'dan il-qasam. Minn dan l-ammont, €40 miljun indirizzaw b'mod speċifiku approċċ ta' applikazzjoni għall-istudju tal-AD[21]. L-FP6 ipprovda wkoll mezz biex jiġu indirizzati l-frammentazzjoni u l-koordinazzjoni nazzjonali tal-attivitajiet tar-riċerka dwar in-ND, inkluża l-AD, permezz tal-proġetti ERA-AGE[22] u NEURON[23] li jagħmlu parti mill-ERA-NET. Il-proġett NEURON li jinvolvi 12-il SM, ippubblika l-ewwel sejħa konġunta għall-proposti fl-2008. 12-il proġett qegħdin jiġu appoġġati b'finanzjament ta' €10 miljun[24]. L-isforzi f'dan il-qasam ġew imsaħħa bħala parti mit-Tema tas-Saħħa fl-FP7 (2007-2013) b'referenza speċjali għar-riċerka dwar il-moħħ u 'L-ottimizzazzjoni tat-twassil tal-kura tas-saħħa liċ-ċittadini Ewropej' Attwalment, terz tal-fondi disponibbli għar-riċerka dwar il-moħħ għall-2008-2009 ġie allokat għar-riċerka dwar in-newrodeġenerazzjoni. F'dan il-qasam qegħdin jiġu appoġġatti 24 proġett kollaborattiv tar-riċerka bis-somma ta' madwar €94 miljun, fejn €24 miljun huma għall-AD u l-mard relatat. €8 miljuni oħra huma ddedikati għar-riċerka kollaborattiva li tiffoka fuq aspetti varji tal-organizzazzjoni, il-provvediment u l-kwalità tal-kura, fuq perjodu ta' żmien twil, tal-anzjani fl-Ewropa. Il-White Paper 'Flimkien għas-Saħħa: Approċċ Strateġiku għall-UE 2008-2013'[25], l-iżvilupp ta' Strateġija għas-Saħħa fl-UE, tidentifika wkoll fehim aħjar tan-ND, bħalma hija l-AD, bħala ħtieġa importanti li għandha tiġi indirizzata fil-kuntest ta' tixjiħ demografiku. Ġiet imnedija azzjoni tal-UE taħt il-Programm għas-Saħħa Pubblika (2003-2008) fil-qasam tat-tagħrif dwar l-AD u l-mard relatat. Il-Proġett EuroCoDe (Kollaborazzjoni Ewropea dwar id-Dimenzja)[26] (2006-2008), appoġġat mill-Programm għas-Saħħa Pubblika (2003-2008) u kkoordinat minn Alzheimer Europe, għandu l-għan li: (i) ifassal rati ġodda konsenswali ta' prevalenza għad-dimenzja; (ii) jiżviluppa linji gwida dwar id-dijanjożi, it-trattament u l-interventi mhux farmakoloġiċi; (iii) jistabbilixxi strateġiji ta' prevenzjoni; (iv) janalizza l-kost soċjoekonomiku tal-AD u joħloq inventarju tas-sistemi ta' appoġġ soċjali. Bħala parti mill - EuroCoDe, l-Alzheimer Europe ppubblika d-' Dementia in Europe Yearbooks' 2006, 2007 u 2008[27], li jipprovdu deskrizzjoni ġenerali komprensiva tas-sitwazzjoni attwali tal-AD u dimenzji oħra fl-Unjoni Ewropea. Il- Patt Ewropew għas-Saħħa u l-Benessri Mentali, adottat fl-2008, jiffoka fuq erba' temi ta' prijorità: il-prevenzjoni tas-suwiċidju u d-depressjoni, is-saħħa mentali fiż-żgħażagħ u l-edukazzjoni, is-saħħa mentali fuq il-post tax-xogħol, u s-saħħa mentali fl-anzjani[28]. L-UE tappoġġa wkoll l-EADC (il-Konsorzju Ewropew għall-Marda ta' Alzheimer)[29], netwerk ta' ċentri ta' eċċellenza Ewropej li jaħdmu fil-qasam tal-AD. Iċ-ċentri jżidu l-fehim bażiku xjentifiku, u jiżviluppaw modi kif jipprevjenu, irażżnu, jew itejbu s-sintomi primarji u sekondarji tal-AD billi jiffaċilitaw ir-riċerka trans-Ewropea. B'segwitu għall-prijoritajiet stabbiliti fl-Istrateġija għas-Saħħa fl-UE u l-konklużjonijiet tal-Kunsill dwar strateġiji għas-saħħa pubblika għall-ġlieda kontra n-ND assoċjati mat-tixjiħ, u b'mod partikolari l-AD, adottati f'Diċembru 2008 mill-Ministri tas-Saħħa, hemm ippjanat l-adozzjoni ta' Komunikazzjoni mill-Kummissjoni dwar Inizjattiva Ewropea dwar il-Marda ta' Alzheimer u Dimenzji oħra. Il-Komunikazzjoni se tiddikjara li dan il-mard jikkostitwixxi prijorità għall-azzjoni fid-dawl tat-tixjiħ tal-popolazzjoni Ewropea, u se tqis kif iż-żieda f'dan il-mard jista' jkollha impatt fuq is-sostennibbiltà finanzjarja tas-sistemi tas-saħħa u tal-protezzjoni soċjali. Il-benefiċċji ta' koordinazzjoni aħjar It-tnaqqis fil-piż tan-ND, b'mod partikolari l-AD, huwa sfida ewlenija għas-soċjetà fl-Ewropa, minħabba li 16 % tal-popolazzjoni għandha 65 sena jew aktar, sehem li mistenni jirdoppja fil-25 sena li jmiss, jekk ix-xejriet tal-popolazzjoni Ewropea jibqgħu kif inhuma bħalissa u ma joħorġu l-ebda metodi ġodda ta' prevenzjoni. Ir-riċerka dwar il-moħħ hija suġġett ta' riċerka sinifikanti kemm fl-SM kif ukoll fil-livell Ewropew. Fl-2005, fl-Ewropa l-infiq totali fir-riċerka dwar il-moħħ kien ta' madwar €4.1 biljun. Minn dan l-ammont, €855 miljun ġew mis-settur pubbliku, fejn il-Programm Kwadru tal-UE kkontribwixxa €94 miljun u €105 miljun speċifikament għar-riċerka dwar in-ND. Madankollu, l-istampa li turi l-appoġġ għan-ND fl-Ewropa hija kumplessa, l-aktar minħabba l-varjetà tas-sistemi ta' finanzjament, tal-politiki tar-riċerka u tal-istrutturi tal-organizzazzjoni fl-SM differenti, u l-varjazzjoni wiesgħa fl-infiq fir-riċerka tan-ND minn organizzazzjonijiet u pajjiżi differenti. Għad baqa' ħafna x'isir f'dak li għandu x'jaqsam mal-koordinazzjoni tal-isforzi tar-riċerka f'dan il-qasam fil-livell Ewropew. L-elementi ewlenin li jikkontribwixxu għal din is-sitwazzjoni jinkludu: - L-ostakli bejn id-dixxiplini u l-oqsma tar-riċerka, u l-kompartimentalizzazzjoni tal-attivitajiet tar-riċerka. L-għarfien meħtieġ sabiex il-fehim tagħna dwar il-problema javvanza u s-soluzzjonijiet potenzjali ma jkoprux biss firxa wiesgħa u diversa ta' dixxiplini u partijiet interessati, iżda wkoll il-pajjiżi Ewropej varji. - Dgħufija ewlenija hija n-nuqqas ta' rabtiet bejn is-saħħa bażika, klinika u pubblika, u r-riċerka soċjali, li tfisser li ammont żgħir biss tal-għarfien eżistenti jew miksub jiddaħħal fil-prattika klinika attwali u fl-organizzazzjoni u l-provvediment tal-kura. - Il-mod li bihom jitmexxew dawn l-attivitajiet tar-riċerka, l-aktar fil-kuntest nazzjonali, fejn jirrinforzaw il-frammentazzjoni u jillimitaw il-qsim tal-aqwa prattiki attwali fl-UE kollha fir-rigward tad-dijanjożi, it-trattament u l-prevenzjoni. Għaldaqstant, minkejja l-volum għoli ta' riżorsi finanzjarji, u l-firxa sostanzjali tal-inizjattivi min-naħa tal-SM individwali, l-isforzi attwali mhumiex qed jipproduċu l-vantaġġi ta' approċċ koerenti u kkoordinat. L-approċċi f'livell komprensiv huma l-mod kif jista' jinstab tarf tad-differenzi fil-fehim u l-azzjoni tagħna. Uħud mill-eżempji jinkludu li tiġi identifikata l-aqwa prattika fid-dijanjożi bikrija tal-AD u l-mard relatat, u l-użu ta' interventi eżistenti, li jistgħu jintlaħqu bl-aħjar mod permezz tal-qsim tal-għarfien u l-isforzi. Bażijiet ta' dejta kkoordinati b'tagħrif ġenomiku, banek ta' kampjuni u tessuti żgur li se jkunu essenzjali għal din il-kampanja. L-iżvilupp u l-validazzjoni ta' metodi ta' prevenzjoni u terapiji ġodda, u l-valutazzjoni tal-effikaċja ta' dawk attwali, se jkunu jeħtieġu studji kliniċi fuq skala kbira fejn l-ambjent naturali tagħhom ikun kollaborazzjoni transkonfinali, minħabba l-għadd kbir ħafna ta' pazjenti (ta' bejn wieħed u ieħor) sfondi ġenetiċi differenti meħtieġa biex ir-riżultati miksuba jkunu sinifikanti. Bl-istess mod, it-tnedija u l-integrazzjoni ta' koorti ta' popolazzjonijiet fuq skala kbira, il-bażijiet tad-dejta u r-reġistri se jkunu meħtieġa jekk irridu nifhmu b'mod sħiħ ir-rwol u l-kontribuzzjoni tal-ġenetika, in-nutrizzjoni, l-imġiba u l-fatturi tar-riskju l-oħra fl-iżvilupp ta' dan il-mard, u s-sehem tal-istrateġiji ta' prevenzjoni. Il-fehim tad-diversità Ewropea relatata ma' dawn il-fatturi u t-tħaddim tagħha jistgħu jgħinuna nakkwistaw vantaġġ kompetittiv f'dak li għandu x'jaqsam mal-fehim aħjar ta' din il-marda. L-istandardizzazzjoni ta' kriterji dijanjostiċi u għodod ta' valutazzjoni fl-SM kollha se tkun essenzjali għall-provvediment tal-aqwa prattiki u l-aqwa kura possibbli mal-Ewropa kollha. Jekk nippermettu l-ġbir flimkien ta' massa kritika ta' ħiliet, għarfien u riżorsi finanzjarji, u bl-iffaċilitar tal-interdixxiplinarità, azzjoni konġunta għandha tressaqna aktar qrib it-trattament tal-isfidi mediċi u soċjali kkawżati minn dan il-mard. Azzjoni ddedikata tal-JP f'dan il-qasam ta' sfidi kbar mil-lat politiku u soċjali għandha tikkapitalizza fuq l-istrutturi u l-programmi eżistenti, filwaqt li tevita repetizzjoni żejda ta' ħidma, sforz u riżorsi, għall-ġid taċ-ċittadini Ewropej kollha. Għandha tgħin ukoll lill-UE tiżviluppa approċċ koerenti fil-kooperazzjoni internazzjonali mal-pajjiżi terzi ta' profil demografiku komparabbli u li qegħdin jiffaċċaw l-istess kwistjonijiet, b'mod partikolari dawk il-pajjiżi assoċjati mal-FP7, filwaqt li tibni fuq inizjattivi ta' dan it-tip pereżempju l-European Alzheimer’s Disease Neuroimaging Initiative appoġġata mill-Istitut Nazzjonali tas-Saħħa tal-Istati Uniti[30]. Ir-Rakkomandazzjoni tistieden ukoll lill-Istati Membri jikkooperaw mal-Kummissjoni bil-għan li jiġu esplorati inizjattivi possibbli tal-Kummissjoni biex l-SM jiġu megħjuna jiżviluppaw u jimplimentaw l-aġenda ta' riċerka komuni. Il-Kummissjoni tista' tieħu kwalunkwe inizjattiva oħra biex tippromwovi l-JP f'dan il-qasam, bħal pereżempju tipprovdi miżuri "ad-hoc" u komplementari biex tappoġġa inizjattiva pilota tal-JP bħal din. Dawn il-miżuri jistgħu jinkludu l-appoġġ għall-istruttura tal-ġestjoni u l-istabbiliment tal-SRA, il-provvediment tad-dejta u t-tagħrif u l-analiżi dwar l-aħħar avanzi f'dan il-qasam fl-Istati Membri u fil-livell Ewropew u r-rappurtar annwali dwar il-progress ta' din l-inizjattiva. Il-Kummissjoni tista' tħares ukoll lejn tipi differenti possibbli ta' konsultazzjoni u kooperazzjoni dwar dan is-suġġett ma' gruppi avvanzati xjentifikament fil-livell internazzjonali. 3. ELEMENTI LEGALI TAL-PROPOSTA Sommarju tal-azzjoni proposta Il-proposta tistieden lill-SM jadottaw approċċ komuni fil-livell Ewropew permezz tal-JP fir-riċerka dwar in-ND, b'mod partikolari l-AD. Il-JP se tesiġi li l-SM interessati jaħdmu flimkien sabiex jiddefinixxu viżjoni komuni ta' ħtiġijiet u opportunitajiet tar-riċerka f'dan il-qasam u, abbażi ta' dan, tiġi żviluppata SRA li tistabbilixxi l-prijoritajiet, il-miri u meta għandhom jintlaħqu dawn il-miri, inkluż pjan ta' implimentazzjoni li jiddeskrivi l-azzjonijiet, l-istrumenti u r-riżorsi meħtieġa għall-implimentazzjoni tal-SRA u t-twettiq ta' din il-viżjoni konġunta. Għal dawn l-għanijiet, jeħtieġ li titwaqqaf struttura ta' ġestjoni, u l-SM jintalbu jiddefinixxu l-mandat tagħha. Il-proposta tistieden ukoll lill-SM jikkooperaw mal-Kummissjoni bil-għan li jiġu esplorati inizjattivi possibbli tal-Kummissjoni biex l-SM jiġu megħjuna jiżviluppaw u jimplimentaw l-SRA. Il-Kummissjoni tista' tieħu kwalunkwe inizjattiva oħra biex tippromwovi l-JP f'dan il-qasam. Bażi legali L-Artikoluº165 tat-Trattat tal-KE jipprovdi l-bażi legali. Prinċipju tas-sussidjarjetà Il-proposta hija konformi mal-prinċipju tas-sussidjarjetà minħabba li għanijietha ma’ jistgħux jintlaħqu biżżejjed fil-livell tal-SM u għalhekk jistgħu, minħabba l-iskala u l-effetti tal-għanijiet, jintlaħqu aħjar fil-livell Komunitarju. Il-valur miżjud li jinkiseb jekk din il-kwistjoni dwar ir-riċerka tiġi indirizzata fil-qafas ta' sforz Ewropew komuni jkun ġej prinċipalment mill-fatt li azzjoni konġunta tippermetti l-ġbir flimkien ta' massa kritika ta' ħiliet, għarfien u riżorsi finanzjarji, li tgħaqqad flimkien b'mod aktar faċli l-għarfien espert komplementari komuni u tevita r-repetizzjoni ħalja tal-isforzi. Azzjoni fil-livell Komunitarju għandha twaqqaf il-frammentazzjoni u d-disparitajiet attwali, u tiżgura użu aħjar ta' riżorsi li kull ma jmur aktar qegħdin isiru skarsi filwaqt li tinżamm tmexxija sħiħa tal-proċess mill-SM. Skont dan, sett ta' rakkomandazzjonijiet fil-livell Komunitarju għandu jipprovdi mod aktar effiċjenti u kkoordinat ta' kif għandhom jiġu indirizzati dawn l-isfidi għas-soċjetà. Prinċipju ta' proporzjonalità Il-proposta hija konformi mal-prinċipju tal-proporzjonalità minħabba li minflok ma tissostitwixxi l-azzjoni attwali fl-SM fil-ġlieda kontra n-ND, inkluża l-AD, tikkomplementaha u tissempifikaha. Tħalli f'idejn l-SM biex jiddeċiedu kif jimplimentaw ir-rakkomandazzjonijiet fil-prattika. Min-naħa l-oħra, il-kobor tal-isfida li n-nazzjonijiet Ewropej jeħtieġ li jiffaċċaw, u x-xejriet demografiċi tagħhom, flimkien jesiġu ħafna aktar f'termini ta' mezzi u riżorsi li azzjoni konġunta selettiva tkun l-uniku mod possibbli biex jinkisbu r-riżultati meħtieġa sabiex nippriżervaw is-sistemi tas-sigurtà soċjali u nħarsu l-benessri ta' kampjuni kbar rappreżentattivi tas-soċjetà. Għażla tal-istrument Rakkomandazzjoni tal-Kunsill. 4. IMPLIKAZZJONIJIET TAL-PROPOSTA FUQ IL-BAĠIT Din il-proposta ma għanda l-ebda implikazzjoni fuq il-baġit Komunitarju. 2009/0113 (CNS) Proposta għal RAKKOMANDAZZJONI TAL-KUNSILL dwar miżuri għall-ġlieda kontra l-mard newrodeġenerattiv, b'mod partikolari l-marda ta' Alzheimer, permezz ta' programmazzjoni konġunta tal-attivitajiet tar-riċerka IL-KUNSILL TAL-UNJONI EWROPEA, Wara li kkunsidra t-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea, u b’mod partikolari l-Artikolu 165 tiegħu, Wara li kkunsidra l-proposta mill-Kummissjoni[31], Wara li kkunsidra l-opinjoni tal-Parlament Ewropew[32] Wara li kkunsidra l-opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew[33], Wara li kkunsidra l-opinjoni tal-Kumitat tar-Reġjuni[34], Billi: (1) L-Artikolu 152 tat-Trattat jistipula li azzjoni Komunitarja, li għandha tikkomplementa l-politiki nazzjonali, għandha tkun diretta lejn it-titjib tas-saħħa pubblika, il-prevenzjoni tal-mard tal-bniedem, u għandha tipprevjeni sorsi ta’ periklu għas-saħħa tal-bniedem. (2) Fl-Ewropa l-għadd ta' nies li jbatu mill-marda ta' Alzheimer u l-mard relatat huwa ta' madwar 7.3 miljuni. Attwalment ma jeżisti l-ebda trattament effikaċi li kapaċi jrażżan jew iwaqqaf il-progressjoni tal-marda ta' Alzheimer u t-terapiji disponibbli għadhom limitati ħafna. Mill-każijiet kollha ta' dimenzja madwar 50 – 70 % huma minħabba l-marda ta' Alzheimer, li tirrappreżenta waħda mill-kawżi ewlenin ta' diżabilitajiet fl-anzjani. (3) Dawk iċ-ċifri mistennija jogħlew b'mod drastiku sal-2020, minħabba li ż-żmien li wieħed jistenna li se jgħix dejjem qiegħed jitwal u l-proporzjon tal-popolazzjonijiet li jaħdmu ma' dawk li rtiraw mix-xogħol dejjem qiegħed jonqos. Dan se jwassal għal piż akbar fuq il-pazjenti, il-familji tagħhom u dawk li jieħdu ħsiebhom u joħolqu sfidi sostanzjali fil-ġejjieni għas-sistemi tas-saħħa tal-Istati Membri f'termini ta' kostijiet u organizzazzjoni. (4) L-Istati Membri għalhekk għarfu l-ħtieġa li jadottaw pjanijiet nazzjonali speċifiċi u strateġiji għall-marda ta' Alzheimer u l-mard relatat sabiex itaffu l-piż fuq is-soċjetà inġenerali u fuq is-sistemi tas-saħħa. (5) Madankollu, qiegħed jidher dejjem aktar li l-impatt tal-mard newrodeġenerattiv fuq il-popolazzjoni fl-Ewropa tant huwa kbir li l-ebda Stat Membru ma għandu l-ħila jsolvih waħdu. L-Istati Membri għalhekk għandhom jibbenefikaw mill-koordinazzjoni tal-azzjonijiet tagħhom sabiex jiżviluppaw reazzjoni kkoordinata aħjar u aktar effikaċi fil-livell Ewropew. (6) Fit-2 ta' Diċembru 2008, il-Kunsill Kompetittiv irrikonoxxa l-mard newrodeġenerattiv bħala qasam fejn il-Programmazzjoni Konġunta għandha tipprovdi valur miżjud kbir lill-isforzi frammentati attwali tal-Istati Membri fil-qasam tar-riċerka. Għalhekk adotta l-konklużjonijiet li jirrikonoxxu l-ħtieġa li tiġi mnedija inizjattiva pilota ta' Programmazzjoni Konġunta għall-ġlieda kontra dak il-mard, b'mod partikolari l-marda ta' Alzheimer, u stieden lill-Kummissjoni tissottometti proposta għal Rakkomandazzjoni tal-Kunsill. (7) Il-Programmazzjoni Konġunta fir-riċerka dwar il-mard newrodeġenerattiv għandu jinkoraġġixxi l-ġbir flimkien ta' ħiliet, għarfien u riżorsi, bil-għan li tiġi avvanzata r-riċerka dwar il-prevenzjoni, id-dijanjożi u t-trattament u jittaffa l-piż tal-mard newrodeġenerattiv fuq il-pazjenti u s-soċjetà. (8) Sabiex tiġi żgurata l-effiċjenza tal-isforzi konġunti tal-Istat Membri fil-ġlieda kontra l-mard newrodeġenerattiv, l-Istati Membri għandhom jiżviluppaw aġenda ta' riċerka strateġika bbażata fuq approċċ komuni fir-rigward tal-prevenzjoni, id-dijanjożi u t-trattament tal-mard newrodeġenerattiv. (9) Bil-għan li tiġi żgurata ġestjoni effikaċi tal-azzjonijiet komuni differenti li għandhom jittieħdu, l-Istati Membri għandhom jistabbilixxu struttura ta' ġestjoni komuni li jkollha s-setgħa tistabbilixxi kundizzjonijiet, regoli u proċeduri komuni għall-kooperazzjoni u l-koordinazzjoni u sabiex timmonitorja l-implimentazzjoni tal-aġenda ta' riċerka strateġika. (10) Sabiex jintlaħqu l-għanijiet stabbiliti b'din ir-Rakkomandazzjoni, l-Istati Membri għandhom jikkooperaw mal-Kummissjoni billi jesploraw inizjattivi possibbli tal-Kummissjoni sabiex jgħinu lill-Istati Membri jiżviluppaw u jimplimentaw l-aġenda ta' riċerka strateġika. (11) Il-Kummissjoni għandha tieħu r-rwol fejn tiffaċilita l-proċess billi tadotta miżuri komplementari li jappoġġaw l-implimentazzjoni ta' din l-inizjattiva pilota ta' Programmazzjoni Konġunta u għandha tirrapporta b'mod regolari lill-Kunsill dwar il-progress ta' din l-inizjattiva. Barra minn hekk, il-Kummissjoni għandha tesplora aktar dwar kif tista' tikkontribwixxi bl-aħjar mod għall-aġenda ta' riċerka strateġika u għall-pjan tal-implimentazzjoni tagħha permezz ta' strumenti finanzjarji Komunitarji, f'sinerġija ma' u komplementari għall-istrumenti u l-azzjonijiet tal-Istati Membri u l-partijiet interessati l-oħra. JISTIEDEN LILL-ISTATI MEMBRI SABIEX: 1. Jiżviluppaw viżjoni komuni dwar kif il-kooperazzjoni u l-koordinazzjoni fil-qasam tar-riċerka fil-livell Ewropew jistgħu jtejbu l-prevenzjoni, id-dijanjożi u t-trattament tal-mard newrodeġenerattiv, b'mod partikolari l-marda ta' Alzheimer. 2. Jiżviluppaw aġenda ta' riċerka strateġika li tistabbilixxi l-ħtiġijiet tar-riċerka fuq perjodu ta' żmien medju sa twil u l-għanijiet fil-qasam tal-mard newrodeġenerattiv, b'mod partikolari l-marda ta' Alzheimer. L-aġenda ta' riċerka strateġika għandha tinkludi pjan ta' implimentazzjoni li jistabbilixxi l-prijoritajiet u meta għandhom jintlaħqu dawn il-prijoritajiet u li jispeċifika l-azzjonijiet, l-istrumenti u r-riżorsi meħtieġa għall-implimentazzjoni tagħha. 2.1. L-azzjonijiet li ġejjin għandhom jitwettqu bħala parti mill-pjan ta' implimentazzjoni: 1. jiġi identifikat it-tagħrif dwar il-programmi nazzjonali u l-attivitajiet tar-riċerka rilevanti u jsir skambju ta' dan it-tagħrif; 2. jiġu rrinforzati l-kapaċitajiet konġunti ta' previżjoni u tal-valutazzjoni tat-teknoloġija fil-livell tar-riċerka bażika, medika, tas-saħħa u tas-servizzi soċjali; 3. jiġu identifikati l-oqsma jew l-attivitajiet tar-riċerka li jibbenefikaw minn koordinazzjoni jew sejħiet konġunti għal proposti jew il-ġbir flimkien tar-riżorsi f'oqsma bħalma huma l-iżvilupp ta' strateġiji ġodda ta' prevenzjoni u trattament, teknoloġiji li jipproduċu immaġnijiet u bijomarkaturi ġodda; 4. ikun hemm skambju tar-riżorsi tat-tagħrif u l-aqwa prattiki f'oqsma bħalma hu t-tqabbil tas-sistemi tas-saħħa, inklużi ambjenti ta' kura fuq perjodu ta' żmien twil u ta' kura informali; 5. fejn xieraq, jinqasmu infrastrutturi tar-riċerka eżistenti jew jiġu żviluppati oħrajn ġodda f'oqsma bħalma huma r-reġistri kkoordinati, il-banek bijoloġiċi għall-kampjuni tad-demm u t-tessuti jew l-iżvilupp ta' mudelli tal-annimali għall-istudju ta' dan il-mard; 6. ċentri ta' netwerk jiġu ddedikati għar-riċerka dwar il-mard newrodeġenerattiv f'oqsma bħalma huma l-provi kliniċi, l-istandardizzazzjoni tal-kriterji dijanjostiċi u l-istrumenti dijanjostiċi. 3. Jistabbilixxu struttura ta' ġestjoni komuni fil-qasam tal-mard newrodeġenerattiv, b'mod partikolari l-marda ta' Alzheimer, li jkollha s-setgħa tistabbilixxi kundizzjonijiet komuni, regoli u proċeduri għall-kooperazzjoni u l-koordinazzjoni u biex timmonitorja l-implimentazzjoni tal-aġenda ta' riċerka strateġika. 4. Jikkooperaw mal-Kummissjoni bil-għan li jiġu esplorati inizjattivi possibbli tal-Kummissjoni biex l-Istati Membri jiġu megħjuna jiżviluppaw u jimplimentaw l-aġenda ta' riċerka komuni. JISTIEDEN LILL-KUMMISSJONI SABIEX: 1. Tipprovdi miżuri ad-hoc u komplementari biex tappoġġa l-inizjattiva pilota tal-Programmazzjoni Konġunta. Dawk il-miżuri għandhom jinkludu appoġġ lill-istruttura ta' ġestjoni u l-istabbiliment ta' aġenda ta' riċerka strateġika, il-provvediment tad-dejta, it-tagħrif u l-analiżi dwar l-aħħar avanzi f'dan il-qasam fl-Istati Membri u fil-livell Ewropew. 2. Tesplora kif tista' tikkontribwixxi bl-aħjar mod b'miżuri komplementari għall-aġenda ta' riċerka strateġika u għall-pjan tal-implimentazzjoni tagħha permezz tal-istrumenti finanzjarji Komunitarji. 3. Tħares lejn tipi differenti possibbli ta' konsultazzjoni u kooperazzjoni dwar dan is-suġġett ma' gruppi avvanzati xjentifikament fil-livell internazzjonali. Magħmul fi Brussell, [...] Għall-Kunsill Il-President [1] COM(2008) 468. [2] http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/08/st13/st13668.en08.pdf [3] http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/08/st16/st16775.en08.pdf [4] M. Flint Beal, Anthony E. Lang, Albert C. Ludolph. Neurodegenerative diseases: neurobiology, pathogenesis and therapeutics, Cambridge University Press 2005. [5] http://ec.europa.eu/health/ph_information/dissemination/echi/docs/dementia2_en.pdf [6] Alzheimer’s disease: Scientific, medical and societal implications, Synthesis and recommendations, INSERM, 2007. [7] Alzheimer Europe (2008) Dementia in Europe Yearbook 2008. [8] 2009 Alzheimer’s disease facts and figures, US Alzheimer’s Association, http://www.alz.org/national/documents/report_alzfactsfigures2009.pdf [9] Moise, P., Schwarzinger, M., Um M-Y (2004) Dementia Care in 9 OECD Countries: A comparative analysis, OECD Health Working Papers No 13, OECD, Paris. [10] Alzheimer Plan 2008-2012, http://www.plan-alzheimer.gouv.fr/ [11] Living well with dementia: a National Dementia Strategy, UK Department of Health, 2008 http://www.dh.gov.uk/en/SocialCare/Deliveringadultsocialcare/Olderpeople/NationalDementiaStrategy/DH_083355 [12] http://www.mrc.ac.uk/Utilities/Documentrecord/index.htm?d=MRC004898 [13] http://www.scotland.gov.uk/Topics/Health/health/mental-health/servicespolicy/DFMH/dementia [14] http://www.regjeringen.no/upload/HOD/Dokumenter%20KTA/DementiaPlan2015.pdf [15] http://www.bmbf.de/en/10849.php [16] http://www.swedishbrainpower.se/eng/about_us.htm [17] http://www.hrb.ie/, http://www.tcd.ie/Neuroscience [18] http://www.minocw.nl/english/index.html [19] http://www.ministerosalute.it [20] http://www.isciii.es/htdocs/index.jsp [21] ftp://ftp.cordis.europa.eu/pub/lifescihealth/docs/major_catalogue_complet.pdf [22] http://era-age.group.shef.ac.uk [23] http://www.neuron-eranet.eu [24] http://www.neuron-eranet.eu/_media/newsLetter_January09.pdf [25] COM(2007) 630 - http://ec.europa.eu/health/ph_overview/strategy/health_strategy_en.htm [26] http://ec.europa.eu/health/ph_projects/2005/action1/action1_2005_10_en.htm [27] http://ec.europa.eu/health/ph_information/reporting/docs/2008_dementiayearbook_en.pdf [28] http://ec.europa.eu/health/ph_determinants/life_style/mental/docs/pact_en.pdf [29] http://eadc.alzheimer-europe.org/introduction.html [30] http://www.adni-info.org/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 [31] ĠU C, p [32] ĠU C, p [33] Konsultazzjoni mhux obbligatorja, ĠU C, p [34] Konsultazzjoni mhux obbligatorja, ĠU C, p