Filwaqt li dawn ir-reġjuni huma pjuttost differenti minn xulxin, jikkondividu xi speċifiċitajiet, bħall-pożizzjoni remota, l-insularità , id-daqs tagħhom li fil-biċċa l-kbira huwa żgħir, il-vulnerabbiltà għat-tibdil fil-klima, l-ekonomiji li jiddependu fuq ftit setturi, b’livelli ta’ qgħad u ta’ prodott domestiku gross (PDG) li huma ferm agħar mill-medji tal-UE u dawk nazzjonali . Mayotte għandha l-iktar PDG baxx per capita tal-UE (30 %) u l-ogħla qgħad (27,8 %). Bosta reġjuni bħal dawn raw nuqqas ta’ konverġenza mal-bqija tal-UE matul dawn l-aħħar żewġ deċennji u issa huma partikolarment esposti għall-kombinazzjoni ta’ prezzijiet għoljin tal-enerġija u l-kriżi tal-ikel imminenti li rriżultat mill-invażjoni Russa tal-Ukrajna.

Ir-reġjuni ultraperiferiċi jirrappreżentaw assi ewlenin: popolazzjoni żagħżugħa, żoni ekonomiċi marittimi estensivi, bijodiversità unika, sorsi rikki ta’ enerġija rinnovabbli, post u klima adattati għax-xjenzi spazjali, attivitajiet tal-astrofiżika, kif ukoll infrastruttura spazjali importanti. It-tkabbir tal-PDG reali per capita f’xi wħud minn dawn ir-reġjuni kien qiegħed jissupera l-medja tal-UE. Bl-istrateġiji tal-iżvilupp, ir-riformi u l-investiment xierqa, id-distakk mal-bqija tal-UE jista’ għalhekk jitnaqqas fil-ġejjieni. Barra minn hekk, dawn ir-reġjuni jirrappreżentaw lokalitajiet imbiegħda tal-Unjoni Ewropea madwar id-dinja b’potenzjal biex itejbu l-kooperazzjoni u r-relazzjonijiet mal-pajjiżi u t-territorji ta’ madwarhom.

2.1. Inpoġġu lin-nies l-ewwel: Opportunitajiet Ġusti u Ekwi għal kulħadd

Ir-reġjuni ultraperiferiċi jbatu, bħala medja, mill-ogħla livelli ta’ faqar, illitteriżmu, qgħad, żgħażagħ barra mill-edukazzjoni, impjieg jew taħriġ (not in employment, education or training, NEETs), u mill-aktar livelli baxxi ta’ livell edukattiv milħuq fl-UE. Ħafna nies f’xi wħud minn dawn ir-reġjuni ma għandhomx ilma nadif, akkomodazzjoni diċenti, elettriku, edukazzjoni, kura tas-saħħa, trasport pubbliku u internet.

L-irkupru jeħtieġ li jqiegħed lin-nies l-ewwel, biex il-kwalità tal-ħajja ta’ dawn ir-reġjuni tinġieb eqreb lejn il-medji tal-UE u dawk nazzjonali. Bħala tali, jenħtieġ li l-isforzi ta’ rkupru jibdew billi jtaffu l-faqar, jindirizzaw il-ħtiġijiet bażiċi tal-popolazzjoni u b’mod partikolari joħolqu opportunitajiet għat-tfal u għaż-żgħażagħ permezz ta’ approċċ integrat li jinkludi politiki nazzjonali u investiment fl-infrastruttura bażika, servizzi pubbliċi ta’ kwalità għolja u kapaċità amministrattiva, ikkumplimentati minn politiki u fondi tal-UE. Huwa importanti f’dan il-kuntest li r-reġjuni ultraperiferiċi jiġu appoġġati fl-implimentazzjoni tal-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali u fl-ilħuq tal-miri tas-Summit ta’ Porto għall-2030 dwar l-impjiegi, il-ħiliet u t-tnaqqis tal-faqar.

L-indirizzar tal-faqar, it-trawwim tal-ugwaljanza u l-inklużjoni

Fl-2019, is-sehem ta’ persuni f’riskju ta’ faqar kien ta’ 28,5 % fil-Gżejjer Kanarji, 31,8 % fl-Azores u 27,8 % f’Madeira, li huwa ferm ogħla mill-medji tal-UE u dawk nazzjonali. Ir-rata tal-faqar fi Guadeloupe (34 %) hija aktar mid-doppju ta’ dik ta’ Franza kontinentali (14 %). Fil-komunitajiet rurali ta’ Réunion, persuna waħda minn kull żewġ persuni tgħix taħt is-soll tal-faqar. It-tfal u gruppi vulnerabbli oħra bħall-anzjani jinsabu f’riskju akbar ta’ faqar. Pereżempju fl-2017, 8 minn 10 itfal f’Mayotte u 6 minn 10 fil-Guyana Franċiża kienu jgħixu f’unità domestika f’riskju ta’ faqar.

Barra minn hekk, id-differenza bejn il-ġeneri fl-impjiegi hija ħafna ogħla fir-reġjuni ultraperiferiċi mill-medja tal-UE u hija partikolarment qawwija f’Mayotte, fejn il-perċentwal ta’ nisa impjegati huwa madwar nofs dak tal-irġiel (23,9 % u 41,9 % rispettivament). Il-qgħad fost in-nisa huwa ogħla mill-qgħad fost l-irġiel fir-reġjuni ultraperiferiċi kollha ħlief f’Réunion. Il-promozzjoni tal-parteċipazzjoni tan-nisa fis-suq tax-xogħol tista’ żżid ir-rati tal-impjiegi, u b’hekk tikkontribwixxi għall-mira tal-impjiegi tal-Pilastru Ewropew ta’ 78 % sal-2030. Dan jeħtieġ miżuri adegwati ta’ bilanċ bejn ix-xogħol u l-ħajja privata kif ukoll edukazzjoni u kura bikrija tat-tfal u kura fit-tul ta’ kwalità tajba.

F’dan il-kuntest, l-azzjonijiet li jimmiraw lejn it-tnaqqis tad-distakk bejn il-ġeneri fl-impjiegi, fil-kura, fil-pagi u fit-teħid ta’ deċiżjonijiet, u li jtemmu l-vjolenza abbażi tal-ġeneru huma essenzjali, kif identifikat fl-istrateġija tal-UE dwar l-ugwaljanza bejn il-ġeneri. L-istrateġija tal-UE dwar id-drittijiet tat-tfal u l-Garanzija Ewropea għat-Tfal jistgħu wkoll iservu bħala pjanijiet direzzjonali għal inizjattivi li għandhom l-għan li jipproteġu lit-tfal fir-reġjuni ultraperifiċi u jgħinuhom jiksbu d-drittijiet tagħhom. Il-fondi tal-politika ta’ koeżjoni tal-UE – inkluż il-Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali (FEŻR) u l-Fond Soċjali Ewropew Plus (FSE+) – jistgħu jikkontribwixxu għal dawn l-objettivi. Pereżempju, fl-2014-2020, il-FEŻR ipprovda EUR 82 miljun biex jappoġġa l-infrastruttura tal-faċilitajiet tal-indukrar tat-tfal u tal-faċilitajiet soċjali f’Madeira u fl-Azores. L-investimenti tal-FSE+ fir-reġjuni ultraperiferiċi se jgħinu biex jiġu indirizzati l-faqar, l-esklużjoni soċjali, u jipprovdu għajnuna alimentari u materjali lil dawk l-aktar fil-bżonn.

Il-Kummissjoni tħeġġeġ lill-Istati Membri kkonċernati u lir-reġjuni ultraperiferiċi biex: -jistabbilixxu miri għall-implimentazzjoni tal-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali fir-reġjuni ultraperiferiċi, filwaqt li jikkontribwixxu biex jintlaħqu l-miri ġenerali tiegħu; jiżguraw li l-miżuri f’dan il-kuntest jindirizzaw l-isfidi speċifiċi ta’ dawn ir-reġjuni; jużaw bis-sħiħ il-FEŻR u l-FSE+, inkluża l-allokazzjoni addizzjonali speċifika għar-reġjuni ultraperiferiċi, biex jiġu indirizzati l-objettivi, il-miri u l-azzjonijiet tal-Pilastru; -jiżviluppaw miżuri biex jitnaqqas il-faqar f’dawn ir-reġjuni fi ħdan il-politiki nazzjonali, b’enfasi fuq gruppi vulnerabbli inklużi l-anzjani; jivvalutaw l-impatt tar-riformi fuq il-faqar u l-inugwaljanzi; -jagħtu attenzjoni speċjali lill-ispeċifiċitajiet tar-reġjuni ultraperiferiċi fl-implimentazzjoni tal-Garanzija għaż-Żgħażagħ u t-Tfal f’dawn ir-reġjuni, b’mod partikolari l-pjanijiet ta’ azzjoni tal-Garanzija Ewropea għat-Tfal; -jużaw il-fondi nazzjonali u tal-UE b’mod partikolari l-FSE+ biex jappoġġaw persuni f’riskju ta’ faqar jew ta’ esklużjoni soċjali, il-parteċipazzjoni bbilanċjata bejn il-ġeneri fis-suq tax-xogħol, l-aċċess għall-impjieg minn persuni b’diżabbiltà li jippromwovi l-inklużjoni soċjali tagħhom, il-kundizzjonijiet tax-xogħol ugwali, u biex jipproteġu l-vittmi tal-vjolenza. Il-Kummissjoni se: -tappoġġa lir-reġjuni ultraperiferiċi fl-implimentazzjoni tal-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali; tirrifletti l-ispeċifiċitajiet tagħhom f’inizjattivi skont il-pjan ta’ azzjoni tagħha; tissorvelja l-implimentazzjoni permezz tal-proċess tas-Semestru; tappoġġa diskussjonijiet ta’ livell għoli dwar l-implimentazzjoni f’dawn ir-reġjuni; -tivvaluta d-dimensjoni tar-reġjuni ultraperiferiċi tal-pjanijiet ta’ azzjoni nazzjonali li jimplimentaw il-Garanzija Ewropea għat-Tfal bl-għan li tiżgura li t-tfal f’dawn ir-reġjuni jgawdu l-istess opportunitajiet soċjali bħal dawk ta’ bnadi oħra fl-UE u tappoġġa l-iskambju tal-aħjar prattiki; -tissorvelja l-azzjonijiet ta’ dawn ir-reġjuni li jirrigwardaw it-tnaqqis tal-faqar, l-integrazzjoni u l-ugwaljanza, u l-prevenzjoni u l-ġlieda kontra l-vjolenza fuq in-nisa; -tappoġġa permezz tal-FSE+ azzjonijiet biex titnaqqas l-esklużjoni soċjali; timmonitorja l-implimentazzjoni tal-istrateġiji tal-inklużjoni soċjali (eż. l-aċċess għal servizzi essenzjali); -tappoġġa l-parteċipazzjoni tar-reġjuni ultraperiferiċi fin-network tar-Reġjuni tal-Ekonomija Soċjali Ewropea u l-iskema tal-Missjonijiet tal-Ekonomija Soċjali tal-Ewropa.

L-aċċess għal akkomodazzjoni adegwata, ilma, internet u trasport u enerġija affordabbli

F’xi reġjuni ultraperiferiċi, ħafna nies ma għandhomx kundizzjonijiet tal-għajxien xierqa u aċċess għal servizzi bażiċi. Min-nies li jgħixu fil-Guyana Franċiża, 53 % jgħixu f’akkomodazzjoni ffullata żżejjed (8 % fi Franza kontinentali) u 56 % tar-residenzi f’Mayotte huma ffullati wisq. L-aċċess għall-ilma ma huwiex biżżejjed f’xi reġjuni: f’Mayotte, terz tal-unitajiet domestiċi ma għandhomx aċċess għall-ilma ġieri; fil-Guyana Franċiża, aktar minn 30 % tal-popolazzjoni ma għandhiex aċċess għall-ilma sħun; fi Guadeloupe, in-nies ma għandhomx aċċess kontinwu għall-ilma minħabba tnixxijiet fin-network tad-distribuzzjoni tal-ilma. Il-prezzijiet għoljin tal-enerġija aċċentwati mill-invażjoni Russa tal-Ukrajna jirriskjaw li jagħmlu l-elettriku għali wisq għal ħafna. In-nuqqas ta’ trasport pubbliku jaffettwa l-aċċess għas-servizzi, l-edukazzjoni u l-opportunitajiet ta’ xogħol.

Il-fondi tal-politika ta’ koeżjoni għandhom rwol importanti biex jissodisfaw uħud minn dawn il-ħtiġijiet bażiċi. Pereżempju, fl-2014-2020, il-FEŻR u l-Fond ta’ Koeżjoni (FK) appoġġaw l-infrastruttura sostenibbli urbana tat-trasport, tal-ilma u tal-enerġija f’Madeira u fl-Azores b’EUR 116-il miljun. L-RRPs Portugiżi u Franċiżi jipprevedu investimenti fl-akkomodazzjoni soċjali. L-indirizzar tal-ħtiġijiet bażiċi tan-nies jeħtieġ investiment nazzjonali sinifikanti fl-infrastruttura, ikkumplimentat mill-fondi tal-UE. Dan jeħtieġ li jiġi rifless fl-ipprogrammar tal-fondi tal-UE u fis-sottomissjonijiet għall-finanzjament taħt programmi tal-UE bħall-Faċilità Nikkollegaw l-Ewropa (FNE).

Il-Kummissjoni tħeġġeġ lill-Istati Membri kkonċernati u lir-reġjuni ultraperiferiċi biex: -jiżguraw aċċess għal akkomodazzjoni, ilma, elettriku, trasport u internet adegwati u affordabbli; jesploraw sinerġiji bejn il-baġits nazzjonali u l-fondi u l-għodod tal-UE, inklużi l-fondi tal-politika ta’ koeżjoni; jistabbilixxu miri fil-livell reġjonali biex jintlaħqu l-ħtiġijiet bażiċi. Il-Kummissjoni se: -tappoġġa lir-reġjuni ultraperiferiċi u lill-Istati Membri tagħhom fil-kisba ta’ sinerġiji bejn il-baġits nazzjonali u diversi fondi u programmi tal-UE – bħall-FEŻR, il-FSE+, il-FK u l-FNE – biex jiġu indirizzati l-ħtiġijiet bażiċi tan-nies.

Aċċess għall-kura tas-saħħa

Filwaqt li s-sistemi tas-saħħa tar-reġjuni ultraperiferiċi jvarjaw b’mod konsiderevoli, huma kkaratterizzati minn kapaċità aktar baxxa u minn inqas professjonisti tas-saħħa mill-medji nazzjonali u tal-UE . Il-pandemija tal-COVID-19 uriet il-vulnerabbiltà u l-iżolament akuti ta’ dawn ir-reġjuni. Dawn ir-reġjuni jbatu wkoll minn stennija tal-għomor baxxa, rati partikolarment għoljin ta’ mortalità tat-trabi, tifqigħat ta’ mard tropikali u tniġġis. Huwa importanti li tissaħħaħ il-kapaċità medika, li jittejjeb l-aċċess għall-kura tas-saħħa, għall-promozzjoni tas-saħħa u għall-prevenzjoni tal-mard, u li tissaħħaħ it-tħejjija għal pandemiji.

Il-fondi tal-politika ta’ koeżjoni u l-RRF jistgħu jipprovdu appoġġ, eż. għall-infrastruttura, għat-tagħmir, għat-taħriġ mediku u għas-soluzzjonijiet tas-saħħa diġitali. Pereżempju, l-RRP Franċiż se jinvesti fil-modernizzazzjoni tal-isptarijiet fir-reġjuni ultraperiferiċi. Il-programm EU4Health jista’ jappoġġa azzjonijiet biex jitnaqqsu l-inugwaljanzi fl-aċċess għall-kura tas-saħħa u biex tissaħħaħ it-tħejjija għall-kriżijiet, is-saħħa elettronika, il-promozzjoni tas-saħħa u l-prevenzjoni tal-mard. Interreg, strument ewlieni għall-kooperazzjoni bejn ir-reġjuni tal-UE u ma’ pajjiżi ġirien li mhumiex l-UE, jista’ jappoġġa ulterjorment il-kooperazzjoni fir-rigward tas-saħħa. Il-programm Ewropa Diġitali jappoġġa wkoll l-infrastruttura diġitali għall-aċċess għall-immaġnijiet u għad-data ġenomika għad-dijanjożi u l-kura.

Il-Kummissjoni tħeġġeġ lill-Istati Membri kkonċernati u lir-reġjuni ultraperiferiċi biex: -jappoġġaw l-iżvilupp tas-sistemi tas-saħħa u l-aċċess għall-kura, jiżviluppaw soluzzjonijiet tas-saħħa elettronika biex jgħinu fl-indirizzar tan-nuqqas ta’ professjonisti tas-saħħa u fid-diġitalizzazzjoni tas-sistema tas-saħħa; -jipparteċipaw f’azzjonijiet taħt il-programm EU4Health, b’mod partikolari dwar it-tnaqqis tal-inugwaljanzi fis-saħħa, it-tħejjija u r-rispons għall-kriżijiet, is-saħħa elettronika, il-promozzjoni tas-saħħa u l-prevenzjoni tal-mard, l-aċċess għall-kura tas-saħħa, u l-mard tropikali; L-Istati Membri għandhom jindirizzaw il-ħtiġijiet speċifiċi tar-reġjuni ultraperiferiċi tagħhom fil-parteċipazzjoni tagħhom fl-azzjonijiet tal-programm EU4Health; -jikkooperaw mal-Awtorità tal-Kummissjoni għat-Tħejjija u għar-Rispons f’Każ ta’ Emerġenza tas-Saħħa biex jiżguraw il-forniment ta ’ provvisti mediċi kritiċi matul kriżi; u maċ-Ċentru Ewropew għall-Prevenzjoni u l-Kontroll tal-Mard dwar it-tħejjija u r-rispons għat-theddid għas-saħħa; -jużaw programmi tal-Interreg għall-kooperazzjoni dwar is-saħħa fil-baċiri reġjonali. Il-Kummissjoni se: -tagħmel kuntatt mal-partijiet ikkonċernati tar-reġjuni ultraperiferiċi biex tinvolvihom fl-istadju ta’ tħejjija tal-programmi ta’ ħidma annwali tal-EU4Health u f’avvenimenti ta’ informazzjoni sussegwenti biex tiġi ffaċilitata l-parteċipazzjoni tagħhom f’azzjonijiet speċifiċi; tikkunsidra azzjonijiet immirati għar-reġjuni ultraperiferiċi; -tinvolvi lir-reġjuni ultraperiferiċi f’diskussjonijiet dwar inizjattivi ta’ politika ta’ interess speċifiku, bħal dwar it-tilqim, il-kanċer, is-saħħa mentali; -tistieden lill-organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) tar-reġjuni ultraperiferiċi u lil partijiet ikkonċernati oħra biex jingħaqdu mal-pjattaforma tal-partijiet ikkonċernati tal-politika tas-saħħa; -ittejjeb l-aċċessibbiltà, il-kwalità u s-sostenibbiltà tal-kura tas-saħħa permezz tal-FSE+ u l-FEŻR; -tindirizza l-vulnerabbiltajiet speċifiċi tar-reġjuni ultraperiferiċi fil-programmi ta’ ħidma tal-Awtorità tal-Kummissjoni għat-Tħejjija u għar-Rispons f’Każ ta’ Emerġenza tas-Saħħa; -tappoġġa l-implimentazzjoni ta’ azzjonijiet taħt il-Pjan tal-Ewropa biex Jingħeleb il-Kanċer, li jindirizza l-aċċess mhux ugwali għall-prevenzjoni, l-iskrinjar, id-dijanjożi, it-trattament u l-kura.

Opportunitajiet għaż-żgħażagħ: l-edukazzjoni, it-taħriġ, l-appoġġ għall-impjiegi u l-intraprenditorija

Ir-reġjuni ultraperiferiċi jbatu minn qgħad għoli fost iż-żgħażagħ u minn eżodu ta’ mħuħ. Il-qgħad fost iż-żgħażagħ huwa ogħla minn 50 % fil-Gżejjer Kanarji u f’Mayotte, u madwar 40 % fi Guadeloupe, f’Martinique u f’Réunion, li huwa ħafna ogħla mill-medja tal-UE ta’ 16 %. Dawn ir-reġjuni għandhom livelli partikolarment għoljin ta’ NEETs (33,6 % fil-Guyana Franċiża u 24,6 % f’Réunion, it-tripplu u d-doppju tal-medji ta’ Franza u tal-UE rispettivament) u ta’ studenti li jitilqu kmieni mill-iskola (27 % fl-Azores, it-tripplu tal-medja tal-Portugall ta’ 8,9 %).

Il-livell edukattiv huwa wkoll aktar baxx f’dawn ir-reġjuni. L-illitteriżmu huwa mifrux fir-reġjuni ultraperiferiċi Franċiżi: skont ir-reġjun, bejn 30 % u 73 % ta’ persuni li għandhom 17-il sena għandhom diffikultajiet fil-qari (li huwa ħafna ogħla mill-medja nazzjonali ta’ 9,6 %). F’dan il-kuntest, l-appoġġ għall-edukazzjoni, it-taħriġ u t-tagħlim tul il-ħajja huma prijoritajiet għall-appoġġ tal-UE, f’konformità mar-riżultati tal-konsultazzjoni pubblika tal-2021. Il-pjan ta’ azzjoni tal-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali għandu l-għan li jnaqqas ir-rata ta’ NEETs minn 12,6 % (2019) għal 9 % sal-2030, b’mod partikolari billi jtejjeb il-prospetti ta’ impjieg tagħhom. Skont il-Garanzija għaż-Żgħażagħ, l-Istati Membri impenjaw ruħhom li jiżguraw li ż-żgħażagħ jirċievu offerta ta’ impjieg, edukazzjoni, apprendistat jew intership fi żmien erba’ xhur minn meta jitilqu mill-edukazzjoni jew mix-xogħol.

F’dan il-kuntest, l-UE tappoġġa l-iżvilupp tal-ħiliet fir-reġjuni ultraperiferiċi permezz ta’ firxa ta’ strumenti. Fl-2021-2027, il-FSE+ se jkompli jappoġġa t-taħriġ, il-prevenzjoni tat-tluq bikri mill-iskola u l-gwida għall-karriera, l-impjieg taż-żgħażagħ, il-ħolqien tal-intraprenditorija u tan-negozju, filwaqt li se jiddedika mill-inqas 12,5 % tal-allokazzjonijiet tal-programmi għall-appoġġ taż-żgħażagħ. L-RRPs għandhom rwol importanti wkoll – l-RRP Franċiż pereżempju jappoġġa l-istabbilimenti tal-edukazzjoni għolja fi Guadeloupe u f’Réunion. Fl-2014-2020, kważi 25 000 persuna minn Martinique ipparteċipaw fl-edukazzjoni u fit-taħriġ iffinanzjati mill-FSE. L-allokazzjoni addizzjonali l-ġdida tal-FSE+ għar-reġjuni ultraperiferiċi se tappoġġa l-edukazzjoni u t-taħriġ vokazzjonali, l-apprendistati, it-tranżizzjoni mill-iskola għax-xogħol, l-impjieg taż-żgħażagħ u l-mobilità. Il-fergħa tal-Impjiegi u l-Innovazzjoni Soċjali tal-FSE+ tista’ tappoġġa l-aċċess għall-finanzjament għall-intrapriżi soċjali, u t-titjib fil-mobilità tal-forza tax-xogħol u l-modernizzazzjoni tal-politiki dwar l-impjiegi. L-inizjattiva l-ġdida ALMA (Aim, Learn, Master, Achieve) appoġġata minn dan il-fond hija inizjattiva ta’ inklużjoni attiva li tappoġġa NEETs żgħażagħ żvantaġġati biex jiksbu esperjenza professjonali barra minn pajjiżhom u esperjenza biex jidħlu fis-suq tax-xogħol u biex jipparteċipaw fis-soċjetà. L-inizjattiva għandha l-għan b’mod partikolari li tinkludi żgħażagħ minn reġjuni rurali, periferiċi u inqas żviluppati, billi tipprovdilhom esperjenza ta’ tagħlim relatata max-xogħol fi Stat Membru ieħor. Dan jista’ jappoġġa wkoll il-mobbiltà taż-żgħażagħ tar-reġjuni ultraperiferiċi lejn pajjiżi ġirien li mhumiex fl-UE u lejn il-kontinent.