RAPPORT MILL-KUMMISSJONI It-tlettax-il Rapport dwar it-tħejjijiet prattiċi għat-tkabbir futur taż-żona tal-euro /* COM/2013/0855 final */





RAPPORT MILL-KUMMISSJONI LILL-PARLAMENT EWROPEW, LILL-KUNSILL, LILL-BANK ĊENTRALI EWROPEW, LILL-KUMITAT EKONOMIKU U SOĊJALI EWROPEW U LILL-KUMITAT TAR-REĠJUNI It-tlettax-il Rapport dwar it-tħejjijiet prattiċi għat-tkabbir futur taż-żona tal-euro 1. daħla Fid-9 ta' Lulju 2013, il-Kunsill iddeċieda li l-Latvja tissodisfa l-kundizzjonijiet meħtieġa għall-adozzjoni tal-euro[1]. Il-Latvja se tadotta l-euro mill-1 ta' Jannar 2014 ("jum l-€"), u b'hekk l-għadd totali ta' Stati Membri li adottaw l-euro se jkun tmintax. Ir-rata ta' konverżjoni bejn il-lats Latvjani u l-euro ġiet iffisata irrevokabbilment għal 0.702804 lats Latvjani għal kull euro[2]. It-tħejjijiet prattiċi għall-bidla daħlu fl-aħħar fażi. Il-karti tal-flus u muniti tal-euro se jiksbu l-istatus ta’ valuta legali fil-jum tal-adozzjoni tal-euro (l-hekk imsejjaħ kuntest ta’ tranżizzjoni “big bang”). Wara l-ewwel rapport speċjali tal-Kummissjoni dwar it-tħejjijiet prattiċi tal-Latvja għall-introduzzjoni tal-euro[3], dan ir-Rapport jivvaluta l-progress ulterjuri li sar sa tmiem Ottubru 2013. Huwa jindirizza b’mod partikolari t-tħejjijiet għall-introduzzjoni ta’ flus kontanti tal-euro, il-miżuri stabbiliti għall-protezzjoni tal-konsumaturi fil-perjodu tal-bidla, bħal pereżempju l-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro", u l-kampanja ta’ komunikazzjoni. Id-Dokument ta' Ħidma tal-Persunal tal-Kummissjoni mehmuż ma' dan id-dokument jistipula dettalji dwar it-tħejjijiet għall-introduzzjoni tal-euro fl-Istati Membri li fadal li għadhom ma adottawx il-munita unika u ma għandhomx l-għażla legali li ma jdaħħluhiex. 2. Il-Qagħda attwali tat-tħejjijiet għall-bidla fil-Latvja Mill-aħħar rapport tal-Kummissjoni, l-awtoritajiet Latvjani u l-partijiet interessati involuti kisbu progress ġenerali sinifikanti lejn bidla bla xkiel u li tirnexxi. 2.1. L-organizzazzjoni tal-bidla, l-adattazzjoni tas-sistema legali u t-tħejjijiet tas-settur pubbliku Il-Pjan Nazzjonali għall-Bidla tal-Latvja lejn l-Euro tad-19 ta’ Settembru 2012, kien aġġornat l-aħħar fl-4 ta’ April 2013. Kompla jsir progress rigward l-adattazzjoni tal-ordinament ġuridiku għall-euro permezz tal-adozzjoni ta' emendi għal 113-il liġi mis-Saeima fid-19 ta' Settembru 2013. L-emendi għar-Regolamenti tal-Kabinett u r-regolamenti muniċipali għadhom għaddejjin. Il-bidla fis-sistemi tal-IT miexja skont il-pjan. Reġistru tar-riskju ta’ IT ġie stabbilit li jelenka s-sistemi kruċjali tal-IT tal-amministrazzjoni pubblika. 2.2. Tħejjijiet għall-bidla tal-flus kontanti 400 miljun euro f’muniti bil-faċċati nazzjonali tal-Latvja u 110 miljun euro f'karti tal-flus ta’ diversi denominazzjonijiet huma meħtieġa għall-bidla. L-istampar tal-muniti minn Staatliche Münzen Baden-Württemberg (Stuttgart, il-Ġermanja) beda f’Lulju 2013. Il-karti tal-flus tal-euro ġew mislufa minn Deutsche Bundesbank. Il-forniment minn qabel lill-istituzzjonijiet ta’ kreditu huwa mistenni li jibda fl-1 ta’ Novembru 2013. Is-subforniment minn qabel regolari lill-klijenti ewlenin tal-banek kummerċjali se jibda fl-10 ta' Diċembru 2013, klijenti korporattivi iżgħar li jużaw subforniment minn qabel issimplifikat se jingħataw il-flus kontanti mis-27 ta' Diċembru 2013. L-uffiċċji postali se jirċievu l-flus kontanti tal-euro permezz ta' subforniment minn qabel minn Citadele Bank. L-ammonti preċiżi meħtieġa għall-forniment u s-subforniment minn qabel għadhom mhux magħrufa, minħabba li l-banek jistgħu jressqu t-talbiet sal-1 ta’ Novembru 2013. Huwa kkalkulat li l-forniment u s-subforniment minn qabel se jammontaw għal madwar 25 miljun karta tal-flus tal-euro u madwar 192 miljun munita tal-euro, kull waħda f’diversi denominazzjonijiet. Mill-10 ta' Diċembru 2013 se jkunu disponibbli għall-membri tal-pubbliku 800 000 starter kit permezz ta' 339 fergħa tal-banek kummerċjali, 302 uffiċċji postali u l-fergħat ta' Latvijas Banka (il-Bank tal-Latvja). Ippakkjati f’boroż tal-plastik, kull starter kit se jkun fih taħlita tal-muniti kollha tal-euro Latvjani fid-denominazzjonijiet kollha (valur: EUR 14,23). Id-domanda preliminari għal starter kits diġà hija għolja (madwar 720 000 starter kit ġew ordnati). Sabiex ikun hemm tqassim biżżejjed fid-djar u ma ssirx ħażna eċċessiva, kull persuna ma tistax tixtri aktar minn ħames starter kits. Barra minn hekk, mill-10 ta' Diċembru 2013 se jkunu disponibbli 70 000 starter kit speċifiku għal tal-ħwienet (kull wieħed b'EUR 200). Madankollu, minħabba li EUR 200 huma pjuttost ammont għoli għal intrapriżi iżgħar fil-Latvja, huwa possibbli li kummerċjanti żgħar jakkwistaw il-flus kontanti tal-euro meħtieġa għall-jum l-€ billi jixtru ħafna starter kits “regolari”. Għalhekk, id-domanda għal starter kits għandha tkun immonitorjata b’attenzjoni mill-Bank tal-Latvja. Il-kolletturi barranin u l-kumpaniji li jbiegħu l-muniti jistgħu jixtru l-istarter kits li jifdal u muniti tal-euro tal-Latvja biss mill-1 ta' Jannar 2014. Se jiġu prodotti settijiet speċjali ta’ munita tal-euro għall-kollezzjonisti – 30 000 sett ta' muniti ta' kwalità BU (brilliant uncirculated) u 5 000 sett ta’ kwalità proof (proof quality), jiġifieri muniti stampati bi proċess speċjali taz-zekka. Id-data tal-ħruġ se tkun l-1 ta' Jannar 2014 għaż-żewġ settijiet. Fuq l-isfond ta’ żieda fir-riskju ta' sigurtà, ġie żviluppat pjan ta' azzjoni ta' sigurtà li jipprovdi għal miżuri li jkabbru s-sikurezza ta’ trasport tal-flus kontanti mis-settur tal-Kontanti fi Tranżitu (Cash in Transit - CIT) matul il-proċess tal-bidla. Ġie stabbilit pjan ta’ azzjoni ddedikat biex jindirizza l-possibbiltà ta' kundizzjonijiet ħżiena tat-temp. Il-flus kontanti lat fiċ-ċirkolazzjoni naqsu mill-bidu tas-sena iżda ċ-ċifri għadhom għoljin. Fit-30 ta' Settembru 2013 il-valur f'karti tal-flus u muniti lat li jridu jiġu rtirati kien ta' 971 miljun LVL. Id-demonetizzazzjoni tal-muniti lat bdiet fil-5 ta’ Settembru 2013. Bil-għan li jonqsu l-flus kontanti lat qabel jum l-€, minn Ottubru 2013 diversi banek bdew joffru lill-klijenti tagħhom il-faċilità li jagħmlu depożitu f'muniti lat fil-kontijiet ta’ tfaddil mingħajr ħlas. Barra minn hekk, il-Bank tal-Latvja qed joffri skambju mingħajr restrizzjonijiet mingħajr ħlas ta’ muniti lat f’karti tal-flus lat. Il-banek kummerċjali żiedu l-promozzjoni ta’ pagamenti mhux fi flus kontanti lill-klijenti. Ma' din l-inizjattiva ingħaqdu l-bejjiegħa kbar tal-ikel. Sabiex jitnaqqas l-għadd ta' karti tal-flus lat f'denominazzjoni għolja fiċ-ċirkolazzjoni hekk kif joqrob jum l-€, il-kumpaniji tas-CIT u l-intrapriżi ġew imħeġġa biex joqogħdu lura milli jordnaw karti tal-flus b’denominazzjoni għolja. Fid-dawl tal-importanza tal-flus kontanti bħala mezz ta’ ħlas u bħala ħażna ta’ valur fil-Latvja, huwa ta’ importanza partikolari li dawn il-miżuri jkomplu u jiġu intensifikati fil-bqija tal-ġimgħat fejn ikun possibbli. Matul il-bidla, il-banek kummerċjali u l-uffiċċji tal-posta se jkollhom jimmaniġġjaw ammonti eċċezzjonalment kbar ta’ flus kontanti. Sabiex tiġi ffaċilitata l-loġistika tal-irtirar tal-muniti lats, il-kumpaniji tas-CIT u l-banek kummerċjali qed jingħataw kontenituri mobbli standard biex jintużaw għall-ġbir, il-ħażna u t-trasportazzjoni tal-muniti. B'seħħ minn jum l-€ il-Bank tal-Latvja se jibdel ammonti bla limitu ta’ lats f’euro għal perjodu ta’ żmien mhux limitat u mingħajr ħlas. Il-fergħat tal-Bank tal-Latvja se jkunu miftuħa fl-1 ta' Jannar 2014 biex jagħtu servizz ta' skambju ta' flus kontanti lill-pubbliku ġenerali. Is-settur bankarju Latvjan jinkludi 25 bank bi 371 fergħa, li minnhom 19-il bank bi 321 fergħa jipprovdu servizzi tal-flus kontanti. Il-banek kummerċjali se jipprovdu servizzi ta' skambju ta’ flus kontanti bla limitu mingħajr ħlas għal sitt xhur wara jum l-€. Biex ikun iffaċilitat il-proċess, xi banek se jestendu s-sigħat tax-xogħol fl-aħħar ġimgħat tas-sena. L-ikbar erba’ banek (149 fergħa) se jkunu miftuħa fit-30 ta’ Diċembru 2013, li hija btala bankarja fil-Latvja. Kull waħda mis-96 fergħa tal-akbar żewġ banek se tkun miftuħa għal jum qasir ta’ negozju fil-31 ta’ Diċembru 2013. Fl-1 ta’ Jannar 2014, 22 fergħa tal-akbar tliet banek se jkunu miftuħa waranofsinhar. Diversi banek se jħaddmu persunal addizzjonali fil-fergħat (minn skrivan sa tnejn kull fergħa) għal operazzjonijiet ta’ flus kontanti matul il-perjodu ta’ ċirkolazzjoni doppja (l-ewwel ġimagħtejn ta’ Jannar 2014). Servizzi ta’ ġbir ta’ flus se jkunu proattivament provduti lill-bejjiegħa bl-imnut u lil klijenti kummerċjali oħra. Bħalissa fil-fergħat qed jiġu aġġustati l-faċilitajiet tal-għadd u tal-ħażna. Magni awtomatiċi għall-ġbid tal-flus (ATMs) se jimtlew bi flus kontanti tal-euro l-aktar fl-aħħar jum tax-xahar ta’ Diċembru 2013. Se jitqassmu karti tal-flus euro f'99.8 % mill-1 061 ATM li hemm fil-Latvja fl-ewwel 30 minuta tal-1 ta’ Jannar 2014. L-ATMs li ma jistgħux jiġu adattati fil-ħin għandhom jingħalqu. L-ATMs se jkunu mimlija l-aktar b'denominazzjonijiet ta’ 10, 20 u 50 EUR. Id-denominazzjonijiet ta’ EUR 5 se jkunu disponibbli f'242 ATM mill-1 ta’ Jannar 2014 u 460 ATM oħra sal-15 ta’ Jannar 2014. L-użu ta’ prinċipalment karti tal-flus ta’ denominazzjoni baxxa fl-ATMs huwa prattika tajba bil-għan li jitnaqqas ir-riskju li l-bejjiegħa bl-imnut jispiċċawlhom malajr il-flus għall-bqija f'euro. Il-banek ingħataw ukoll il-parir li fil-counters ma jħallsux b'denominazzjonijiet għolja fil-ġimgħat ta’ wara jum l-€. It-terminali tal-punti tal-bejgħ (PTB) se jaqilbu awtomatikament għall-euro fl-1 ta’ Jannar 2014. Il-klijenti tal-banek kienu mħeġġa jużaw il-ħlasijiet elettroniċi iktar spiss b’mod partikolari fl-ewwel ġranet wara jum l-€. Mill-PTB, 99.3 % huma konformi maż-Żona Unika ta' Pagamenti bl-Euro (SEPA). L-aġġustamenti tas-sistemi tal-IT tal-banek jinsabu għaddejjin, l-ittestjar finali huwa skedat għal tard f'Novembru/kmieni f'Diċembru 2013. Sa minn tard f'Settembru 2013, il-Bank tal-Latvja flimkien mal-Federazzjoni ta’ Min Iħaddem tal-Latvja offrew taħriġ għal dawk li jimmaniġġjaw il-flus kontanti u l-kontabilisti dwar il-flus kontanti tal-euro b’mod ġenerali u l-karatteristiċi ta' sigurtà b’mod partikolari. Dan taħriġ, li mistenni jkopri 26 belt fir-reġjuni kollha sal-aħħar ta’ Novembru 2013, huwa segwit b’mod partikolari mill-bejjiegħa bl-imnut u l-impjegati tal-posta (“taħriġ għal min iħarreġ”). L-impjegati tal-banek ingħataw taħriġ speċifiku minn min iħaddimhom dwar il-prinċipji ġenerali tal-introduzzjoni tal-euro u l-implikazzjonijiet tagħha fuq is-servizzi bankarji kif ukoll id-disponibbiltà tas-servizzi bankarji madwar jum l-€. Sabiex jittejjeb l-aċċess għat-tibdil tal-flus, b'mod partikolari fiż-żoni rurali, Latvijas Pasts (il-Posta Latvjana) se tieħu sehem ukoll fit-tibdil tal-flus. Uffiċċji ta’ kambju tal-flus se jiġu offruti lill-pubbliku ġenerali fi 302 uffiċċji postali għal tliet xhur li jibdew f’jum l-€ (soġġetti għal estensjoni sa tliet xhur oħra). L-uffiċċji postali mhux se jkunu miftuħa fl-1 ta’ Jannar 2014 iżda kontra l-prassi normali se jkunu miftuħa s-Sibt (4 ta’ Jannar 2014). It-tħejjijiet għall-bidla tal-flus kontanti huma avvanzati sew. Id-domanda preliminari għal starter kits diġà hija għolja u għandha tkun immonitorjata b’attenzjoni mill-Bank tal-Latvja. Fuq l-isfond tal-importanza tal-flus kontanti bħala mezz ta’ ħlas u bħala ħażna ta’ valur fil-Latvja, huwa ta’ importanza partikolari li l-miżuri għat-tnaqqis tal-flus kontanti lat fiċ-ċirkolazzjoni jkomplu u jiġu intensifikati lejn jum l-€ kull fejn possibbli. Il-banek għandhom jikkunsidraw li joffru lill-klijenti tagħhom skambju ta’ muniti lat f’karti tal-flus lat mingħajr ħlas. Huwa pożittiv ħafna li 99.8 % tal-ATMs se jqassmu karti tal-flus euro fl-ewwel 30 minut tal-1 ta’ Jannar 2014. L-ATMs li ma jistgħux jiġu adattati fil-ħin għandhom jingħalqu. Li prinċipalment isir użu minn karti tal-flus ta’ denominazzjoni aktar baxxa fl-ATMs hija prattika tajba minħabba l-obbligu tal-bejjiegħa bl-imnut biex f'jum l-€ jagħtu l-bqija f’euro biss. Il-banek u l-uffiċċji postali għandhom ukoll joqgħdu lura milli jiddistribwixxu karti tal-flus b’denominazzjoni għolja fil-counters fil-ġimgħat ta’ qabel u wara jum l-€. Il-banek u l-Posta Latvjana għandhom ikunu lesti għal piż konsiderevoli ta' xogħol addizzjonali u għadd ta' klijenti ħafna ikbar fl-ewwel jiem ta' Jannar 2014. 2.3. Il-prevenzjoni ta’ prattiki abbużivi u ta’ perċezzjoni żbaljata tal-evoluzzjoni tal-prezzijiet miċ-ċittadini L-opinjoni pubblika fil-Latvja hija mħassba dwar l-impatt possibbli tal-bidla għall-euro fuq il-prezzijiet (ara t-Taqsima 3 hawn taħt). Huwa għalhekk partikolarment importanti li l-awtoritajiet Latvjani jieħdu l-passi kollha meħtieġa kemm biex jevitaw prattiki abbużivi u kif ukoll biex jeliminaw il-perċezzjonijiet żbaljati tal-evoluzzjoni tal-prezzijiet. Minn Jannar 2013, il-prezzijiet tal-aktar 120 prodott u servizz li jinxtraw fl-aktar punti popolari tal-bejgħ fis-seba' l-akbar bliet fil-Latvja ġew immonitorjati mill-kumpanija "Aptauju centrs". Is-servizzi mmonitorjati jinkludu servizzi li, abbażi tal-esperjenza ta’ bidliet preċedenti, l-aktar li għandhom ċans li jintlaqtu minn żieda fil-prezzijiet relatati mal-bidla bħall-qtugħ tax-xagħar, ristoranti u kafetteriji u s-servizzi tat-tiswija tal-karozzi. Ir-riżultati tal-monitoraġġ ġew ippubblikati regolarment fuq is-sit tal-Ministeru tal-Ekonomija u dak tal-bidla għall-euro. Kollox ma' kollox il-prezzijiet irriżultaw stabbli. Minn Marzu sal-aħħar ta’ Settembru 2013, bħala medja, il-prezzijiet ma nbidlux għal 86,53 % tal-prodotti/servizzi, filwaqt li l-prezzijiet għal 7,16 % tal-prodotti/servizzi naqsu u ġew identifikati żidiet fil-prezzijiet f’6,51 % tal-prezzijiet sorveljati. Il-wiri obbligatorju taż-żewġ prezzijiet fil-lat Latvjan u f’euro beda fl-1 ta’ Ottubru 2013 u se jibqa’ sejjer sat-30 ta’ Ġunju 2014. Huwa rrakkomandat li jiġi żgurat peremezz ta' mezzi regolatorji li l-wiri doppju tal-prezzijiet jintemm wara l-1 ta' Jannar 2015 u jiġi żgurat li l-pubbliku jkun infurmat sew b'din id-data, biex jilħaq jagħmel użu tajjeb mill-wiri doppju tal-prezzijiet u jitgħallem l-iskala l-ġdida tal-valur. Dan se jagħmilha aktar faċli għaċ-ċittadini biex jidraw sew il-munita l-ġdida. Il-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro" li tistieden lin-negozji (pereżempju l-bejjiegħa bl-imnut, l-istituzzjonijiet finanzjarji, il-ħwienet tal-internet) jikkommettu li ma jagħmlux użu ħażin mill-bidla għall-qligħ tagħhom, jirrispettaw ir-regoli tal-bidla u jipprovdu l-assistenza neċessarja lill-klijenti tagħhom ġiet varata fit-12 ta’ Lulju 2013. Din hija mmexxija mill-Ministeru tal-Ekonomija Latvjan u appoġġjata fost oħrajn minn tmien organizzazzjonijiet kummerċjali li jinkludu l-Kamra tal-Kummerċ Latvjana u l-Konfederazzjoni ta’ Min Iħaddem tal-Latvja. L-abbonati tal-kampanja huma intitolati li jużaw sticker bil-logo “Introduttur Ġust tal-Euro" li turi l-parteċipazzjoni tagħhom u huma elenkati fuq “lista bajda” disponibbli fuq is-sit tal-Proġett tal-Euro. Sal-aħħar ta’ Ottubru 2013, madwar 1 100 kumpanija (aktar minn 9 500 punt ta’ bejgħ) li jbiegħu oġġetti jew servizzi lill-konsumaturi ingħaqdu mal-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro". Il-parteċipanti jinkludu l-akbar ħames katini ta’ bejgħ bl-imnut. Din ir-rata ta' parteċipazzjoni mhijiex sodisfaċenti u għadha 'l bogħod ħafna mill-mira prevista mill-awtoritajiet Latvjani li hi diġà baxxa (rata ta' parteċipazzjoni ta’ mill-inqas 70 % tal-bejjiegħa bl-imnut, kumpaniji ta' bejgħ bl-ingrossa u fornituri ta' servizzi sal-1 ta’ Jannar 2014, jiġifieri madwar 10 000 kumpanija jew 30 000 punt ta’ bejgħ). L-awtoritajiet Latvjani għandhom l-intenzjoni li jsaħħu b’mod sinifikanti l-kampanja apposta għal dan fil-medja tal-massa u l-attivitajiet ta’ informazzjoni li jinkludu r-radju, l-medja stampata, ir-reklamar fuq l-Internet, il-medja soċjali u reklamar televiżiv matul il-bqija tal-ġimgħat sa jum l-€. Hija ħaġa pożittiva li l-Kamra tal-Kummerċ Latvjana hija sieħeb attiv fil-promozzjoni tal-kampanja “Introduttur Ġust tal-Euro” lill-membri tagħha. Se jkun meħtieġ l-impenn sħiħ tal-partijiet interessati involuti kollha biex jintlaħaq il-massimu tal-parteċipanti qabel l-1 ta’ Jannar 2014. Għandu jkun previst li jsir użu attiv minn voluntiera mħarrġa apposta biex jippromwovu l-parteċipazzjoni fil-kampanja permezz ta’ żjarat bieb bieb fil-ħwienet. Il-konformità mar-rekwiżiti tal-wiri tal-prezzijiet u l-konverżjoni tagħhom (pereżempju r-regoli dwar it-tqarrib) matul il-perjodu ta' wiri doppju u l-implimentazzjoni tal-Memorandum "Introduttur Ġust tal-Euro" hija mmonitorjata miċ-Ċentru għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Konsumatur (ĊPDK), minn organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) li jħarsu d-drittijiet tal-konsumatur, is-Servizz Alimentari u Veterinarju tal-Istat u s-Servizz tad-Dħul tal-Istat. Fl-1 ta' Ottubru 2013 ġew intensifikati l-kontrolli. Wara l-ewwel rapport speċifiku tal-Kummissjoni Ewropea dwar it-tħejjijiet prattiċi tal-Latvja għall-introduzzjoni tal-euro, l-għadd totali ta’ spetturi involuti żdied b’mod sinifikanti (issa 346 spettur). Il-parti l-kbira tal-ispetturi huma bbażati f’Riga. Madankollu, l-ispetturi minn NGOs tal-konsumaturi huma bbażati f’20 belt madwar reġjuni tal-Latvja kollha. F'Ottubru 2013, saru 5 570 kontroll (l-għadd totali ta' kontrolli previsti: 36 000). Iċ-ĊPDK u l-Assoċjazzjoni għall-Protezzjoni tal-Interess tal-Konsumatur għamlu 3 746 kontroll u skoprew kontravvenzjoni f'1 681 punt ta' bejgħ fejn fil-parti l-kbira (1 082 punt ta' bejgħ) kienet konverżjoni mhux korretta tal-prezzijiet. F’411-il każ, il-prezzijiet ma kinux indikati f’euro. Sal-aħħar ta' Ottubru, il-kontravvenzjonijiet f'1 306 punti ta' bejgħ kienu diġà tranġaw, fi 803 punti ta' bejgħ dan sar dak il-ħin stess fil-preżenza tal-ispettur taċ-ĊPDK. F’każ ta’ kontravvenzjonijiet ripetuti jew serji tista' tiġi imposta multa sa LVL 500 (EUR 711,44). S’issa, ċ-ĊPDK beda proċeduri amministrattivi f’ħames każijiet. Is-Servizz Alimentari u Veterinarju tal-Istat wettaq 1 745 kontroll tal-prezzijiet (kontravvenzjonijiet misjuba f'129 punt ta' bejgħ) u s-Servizz tad-Dħul tal-Istat wettaq 79 kontroll (kontravvenzjonijiet misjuba f'seba' punti ta' bejgħ). Rigward l-implimentazzjoni tal-Memorandum "Introduttur Ġust tal-Euro", in-negozji li ma jeliminawx il-vjolazzjonijiet identifikati mill-ispetturi, ripetutament jiksru r-rekwiżiti jew il-Memorandum u/jew jużaw prattiki kummerċjali mhux ġusti fir-rigward tal-indikazzjoni tal-prezzijiet jitqiegħdu fuq “lista sewda” disponibbli għall-pubbliku. Kumpanija elenkata fil-“lista s-sewda” mhux se tkun aktar eliġibbli għall-inklużjoni fil-“lista l-bajda” u titlef id-dritt li tuża l-logo tal-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro". Huwa rakkomandat li l-għadd u t-tipi ta’ vjolazzjonijiet jiġu mmonitorjati mill-qrib fix-xhur li ġejjin bil-għan li tiġi ffaċilitata reazzjoni xierqa, inkluż jekk meħtieġ iktar informazzjoni dwar l-implimentazzjoni tal-wiri doppju jew tal-konverżjoni tal-prezzijiet. Barra minn hekk, fuq l-isfond tal-istat tal-opinjoni pubblika (ara t-Taqsima 3 hawn taħt), reazzjoni rapida mill-awtoritajiet se tkunu fattur ewlieni li jserraħ moħħ iċ-ċittadini. Sa mill-1 ta' Ottubru 2013 il-konsumaturi jistgħu jressqu ilmenti dwar il-vjolazzjoni tar-regoli dwar l-indikazzjoni tal-prezzijiet liċ-ĊPDK permezz ta’ linja telefonika ddedikata għall-ilmenti, il-hotline tal-informazzjoni ġenerali dwr l-euro, e-mails u ittri. F'Ottubru, iċ-ĊPDK irċieva 180 ilment mill-konsumaturi li minnhom 103 kienu jirreferu għal żidiet fil-prezzijiet, 31 kienu dwar konverjoni mhux korretta tal-prezzijiet u 37 dwar nuqqas ta' indikazzjoni tal-prezz f'euro. L-ilmenti jiġu segwiti miċ-ĊPDK jew NGO li jikkoopera fi żmien massimu ta’ 48 siegħa wara li jitressaq l-ilment. L-ilmenti dwar iż-żidiet fil-prezzijiet relatati mal-euro possibbli huma vvalutati mill-Kunsill tal-Kompetizzjoni Latvjan. Hija ħaġa pożittiva li l-għadd ta’ spetturi involuti fil-monitoraġġ tal-wiri doppju tal-prezzijiet u l-implimentazzjoni tal-Memorandu “Introduttur Ġust tal-Euro” żdied b’mod sinifikanti. Ir-reazzjoni rapida meta n-negozji ma jikkonformawx mar-rekwiżiti tal-wiri u l-konverjoni tal-prezzijiet (pereżempju r-regoli dwar it-tqarrib) jew ma jimplimentawx il-Memorandum "Introduttur Ġust tal-Euro" kif suppost, hija kruċjali. Għandu jiġi żgurat li l-kontrolli jkunu intensifikati mill-1 ta’ Jannar 2014. L-adozzjoni tal-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro" trid titjieb b’mod sinifikanti. Se jkun meħtieġ l-impenn sħiħ ta’ dawk kollha interessati biex jintlaħaq massimu ta’ parteċipanti qabel l-1 ta’ Jannar 2014. Għandu jiġi ppjanat l-użu ta' voluntiera li jkunu segwew taħriġ speċjali biex tiġi promossa l-parteċipazzjoni fil-kampanja. Dan jista' jinkludi wkoll l-NGOs li diġà qegħdin jimmonitorjaw l-implimentazzjoni korretta tal-wiri doppju, li fl-istess ħin jistgħu jippromwovu l-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro". Kull waħda mill-119 awtorità lokali għandha wkoll tipparteċipa fil-kampanja. Huwa rrakkomandat li jiġi żgurat peremezz ta' mezzi regolatorji li l-wiri doppju tal-prezzijiet jintemm wara l-1 ta' Jannar 2015 u li jiġi żgurat li l-pubbliku jkun infurmat sew b'din id-data, biex jilħaq jagħmel użu tajjeb mill-wiri doppju tal-prezzijiet u jitgħallem l-iskala l-ġdida tal-valur. Dan se jagħmilha aktar faċli għaċ-ċittadini biex jidraw sew il-munita l-ġdida. 2.4. Perċezzjonijiet tal-bidla f'żoni rurali u t-tħejjijiet tal-intrapriżi Fuq l-isfond tad-drawwa tal-Latvjani li jħallsu bi flus kontanti, se jkunu meħtieġa ppjanar u tħejjija bir-reqqa tal-proċeduri tal-bidla fl-inħawi rurali u dan se jkun kruċjali għal bidla mingħajr xkiel. Ġiet ippjanata l-kopertura b'punti ta' flus kontanti taż-żoni remoti (uffiċċji postali, fergħat tal-banek u ATMs) sabiex jiġi żgurat li l-faċilitajiet biex il-kambju tal-lat f'euro u l-ġbir tal-kontanti storiċi jkunu preżenti fl-inħawi kollha. Barra minn hekk, inħolqot lista ta’ verifika ta' azzjonijiet tal-bidla għall-euro biex tiffaċilita l-monitoraġġ tal-progress fuq il-livell muniċipali. F’Novembru 2013, se jkun hemm miżuri ta’ komunikazzjoni mmirati għaċ-ċittadini u l-intrapriżi f’żoni rurali inklużi l-gruppi vulnerabbli, il-minoranzi u l-komunità Russofona. L-awtoritajiet Latvjani kellhom aktar minn 160 attività ta’ taħriġ dwar l-introduzzjoni tal-euro fl-2013, inklużi fora reġjonali u seminars professjonali (ara t-Taqsima 3 hawn taħt). Dawn il-miżuri għandhom ikunu utli matul il-bidla, billi apparti l-medja u l-internet huma l-awtoritajiet lokali li ħafna drabi jaqdu r-rwol tal-uniċi fornituri tal-informazzjoni fiż-żoni remoti. Waqt l-aħħar fażi tal-bida l-implimentazzjoni sħiħa tal-azzjonijiet identifikati fuq il-lista ta’ kontroll għandha tiġi mmonitorjata kontinwament. Il-parteċipazzjoni tal-Posta Latvjana fil-bidla (ara t-Taqsima 2.2. hawn fuq) se ttejjeb b’mod sinifikanti l-provvista ta’ servizzi għall-kambju tal-flus kontanti fiż-żoni rurali. It-taħriġ għall-impjegati u l-kurriera tal-uffiċċji postali (kważi l-impjegati kollha li jiġu f'kuntatt dirett mal-klijenti) li jkopri fost l-oħrajn il-ġestjoni ta' flus kontanti u l-karatteristiċi ta' sigurtà beda fl-1 ta' Ottubru 2013 u għadu għaddej. Fl-ewwel ġimgħat wara jum l-€ il-persunal tal-uffiċċji postali se jkunu mgħejjuna minn 50 impjegat addizzjonali. Miżuri ta’ sigurtà, il-ħażna u l-faċilitajiet tal-għadd ġew imsaħħa bi tħejjija għall-bidla. Fl-aħħar nett, il-Posta Latvjana ħejjiet miżuri ta' komunikazzjoni apposta rigward il-bidla għall-euro. Il-bejjiegħa bl-imnut għandhom rwol importanti fil-bidla billi l-klijenti għandhom it-tendenza li jużawhom bħala “banek żgħar” biex ibiddlu l-flus kontanti nazzjonali f’euro (b’mod partikolari jekk ma jkunx hemm fergħat tal-banek fil-qrib). Ħafna mill-bejjiegħa bl-imnut Latvjani inklużi l-katini tas-supermarkets bdew it-tħejjijiet għall-bidla biss wara d-Deċiżjoni tal-Kunsill tad-9 ta’ Lulju 2013. Apparti l-ħtieġa akbar għall-flus kontanti (ara t-Taqsima 2.2 hawn fuq), l-aspetti kruċjali għall-bejjiegħa bl-imnut jinkludu l-konformità mar-rekwiżiti tal-wiri doppju tal-prezzijiet u l-parteċipazzjoni fil-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro" (ara t-Taqsima 2.3 hawn fuq), it-taħriġ tal-impjegati, l-adattament tal-faċilitajiet ta' ħżin tal-flus kontanti u l-miżuri ta' sigurtà u kwistjonijiet relatati mal-IT. It-tħejjijiet tal-bejjiegħa ta’ ikel il-kbar jidhru li waslu fi stadju avvanzat. Sal-aħħar ta’ Ottubru 2013, ħafna minnhom kienu vvalutaw il-ħtiġijiet tagħhom ta’ flus kontanti għas-subforniment minn qabel u kienu kkonkludew ftehimiet mal-banek dwar is-subforniment minn qabel. Il-kaxxiera ewlenin minn kull ħanut se jattendu taħriġ offrut mill-Bank tal-Latvja (ara t-Taqsima 2.2. hawn fuq) f’Novembru 2013 u mbagħad iħarrġu lill-kollegi tagħhom stess. It-taħriġ se jinkludi taħriġ prattiku ta’ ġestjoni ta’ flus kontanti f’żewġ muniti. Is-sistemi tal-IT ġew ikkontrollati u dawn jistgħu jimmaniġġjaw il-ħlasijiet kemm f'euro kif ukoll f'lats Latvjani, inklużi l-ħlasijiet imħallta. Se jiġu installati ditekters ta’ karti tal-flus foloz fejn ikun ikkunsidrat meħtieġ. L-offerti li jikkonċernaw żieda fil-miżuri tas-sigurtà kienu ġew varati u n-negozjati mal-kumpaniji tal-CIT kienu bdew sal-aħħar ta’ Ottubru 2013. Bil-ħsieb li titnaqqas il-pressjoni fuq kaxxiera u jiġu llimitati l-perjodi ta' stennija għand il-kaxxiera, qed ikun rakkomandat li jittieħdu miżuri addizzjonali bħall-użu ta' kaxxi separati għall-flus kontanti lat biex “jinħarġu miċ-ċirkulazzjoni” direttament u faċilment, jinfetħu punti ta' informazzjoni fi ħwienet kbar li jwieġbu l-mistoqsijiet tal-klijenti u jiġi mgaġġat persunal temporanju għall-ippakkjar tal-prodotti. Minkejja livell tajjeb ta’ informazzjoni disponibbli dwar il-prattikalitajiet tal-bidla għall-euro fiż-żoni rurali, il-ħwienet żgħar tal-merċa (li għandhom sehem tas-suq ta’ 30 % fil-Latvja) għadhom jidhru inqas lesti għall-bidla u li qed jibżgħu mill-isfidi u l-kost involut, b’mod partikolari matul il-perjodu ta’ ċirkolazzjoni doppja. Meta wieħed iqis l-importanza partikolari tal-bejjiegħa żgħar bl-imnut fiż-żoni rurali, huwa rrakkomandat li dawn il-biżgħat jiġu indirizzati fil-livell lokali u li lejn l-aħħar tas-sena jissaħħu l-miżuri ta' sensibilizzazzjoni. It-tħejjijiet tal-intrapriżi b’mod partikolari fir-reġjuni rurali għandhom jiġu mmonitorjati b’mod regolari u s-sensibilizzazzjoni dwar il-prattikalitajiet tal-bidla għall-euro tiġi intensifikata. Għandha tingħata attenzjoni partikolari biex tiġi provduta informazzjoni dwar il-bidla lill-anzjani li għandhom diffikultajiet biex joħorġu minn darhom. Dawn jistgħu wkoll ikollhom bżonn għajnuna biex ibbiddli l-flus kontanti lat tagħhom. Il-ħaddiema soċjali għandhom jitħarrġu sabiex ikunu jistgħu jwieġbu mistoqsijiet bażiċi relatati mal-bidla. 3. Attivitajiet ta’ komunikazzjoni u opinjoni pubblika Wara d-Deċiżjoni tal-Kunsill tad-9 ta’ Lulju 2013, l-awtoritajiet Latvjani varaw fażi intensiva attivitajiet ta' komunikazzjoni relatati mal-implimentazzjoni tal-bidla għall-euro. Il-kampanja ta’ komunikazzjoni, ikkoordinata mill-Ministeru tal-Finanzi, tinvolvi taħlita ta’ għodod ta’ komunikazzjoni u strumenti (posta diretta fid-djar, seminars u taħriġ, il-mezzi tal-komunikazzjoni soċjali, u kampanja fit-TV u l-ġurnali) u hija mmirati lejn il-gruppi differenti (eż. tal-pubbliku ġenerali, it-tfal tal-iskola, il-gruppi vulnerabbli, in-negozji). Il-Kanċellerija Statali, il-Ministeru tal-Ekonomija, il-Bank tal-Latvja, il-Ministeru tal-Edukazzjoni u x-Xjenza, il-Ministeru tal-Edukazzjoni, assoċjazzjoni Latvjana ta’ banek kummerċjali u istituzzjonijiet pubbliċi u privati oħra qed jagħmlu attivitajiet ta’ komunikazzjoni kumplimentari. Il-Ministeru tal-Ekonomija, f’kooperazzjoni mill-qrib mal-Ministeru tal-Finanzi, qed jimplimenta l-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro" billi jindirizza t-tħassib li l-introduzzjoni tal-euro se jwassal għal żidiet fil-prezzijiet. Il-kampanja fil-medja tal-massa bdiet f’Settembru 2013 b'reklami televiżivi differenti bil-għan li jinvolvi lill-pubbliku emozzjonalment filwaqt li jispjegaw dwar l-aspetti prattiċi tal-proċess ta' bidla għall-euro. Il-kampanja hija kkumplimentata b'reklamar fil-medja stampata, ir-radju, online u fit-toroq. Fil-proċess tal-għażla tal-medja, qed tingħata attenzjoni speċjali biex jintlaħqu l-gruppi vulnerabbli fiż-żoni remoti u l-popolazzjoni Russofona. Il-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro" hija organizzata f'żewġ fażijiet: l-ewwel fażi tibda f'Settembru permezz ta' reklami fuq it-TV u reklamar fil-medja bil-għan li tinforma lin-negozji, filwaqt li tistedinhom jissottoskrivu għall-Memorandum u t-tieni fażi minn Ottubru sa Diċembru, li għandha l-għan li tinforma lill-konsumaturi dwar l-objettivi tal-kampanja u tinkoraġġihom jixtru minn punti ta' bejgħ li ffirmaw il-Memorandum u għalhekk ħadu l-impenn li ma jużawx iż-żmien ta' bidla biex jabbużaw mill-prezzijiet. Barra minn hekk, f’ħamest ibliet saru “Fora Reġjonali” għan-negozji u għaċ-ċittadini f’Settembru u Ottubru. Il-Konfederazzjoni Latvjana ta’ min iħaddem, il-Kamra tal-Kummerċ Latvjana u l-Assoċjazzjoni tan-Negozjanti Latvjana organizzaw workshops għan-negozji biex jinformawhom dwar il-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro," li kienu jinkludu laqgħat ma’ uffiċjali tal-gvern u ekonomisti. Waqt l-avveniment, in-negozji kellhom l-opportunità li jissieħbu fl-inizjattiva. Iċ-ċifri riċenti juru li l-parteċipazzjoni tan-negozju tista’ tiġi mtejba aktar. Qed iseħħu seminars u avvenimenti regolari fir-reġjuni għan-negozji, għal dawk li f'xogħolhom jiġġestixxu l-flus kontanti, u għall-gruppi vulnerabbli. Biex jinforma lill-għalliema u lit-tfal tal-iskola, il-Ministeru tal-Edukazzjoni qassam lill-iskejjel kollha fuljett ta’ informazzjoni, għall-għalliema u pproduċa kartuns biex jiġu introdotti fil-kurrikula tal-iskejjel. Saru diversi attivitajiet bil-għan li jilħqu lil dawk li għandhom vista u smigħ batuti. Ingħata taħriġ lil dawk li jagħtu taħriġ lokali lis-soċjetà reġjonali ta' persuni li għandhom vista batuta biex jipprovdu gwida addizzjonali lill-udjenzi relevanti rigward id-disinn tal-flus kontanti, karatteristiċi tas-sigurtà u l-modalitajiet ġenerali tal-bidla. Tqassmu fuq livell wiesa' “testijiet ta’ flus”, materjal informattiv bil-Braille u audio cards matul is-seminars rilevanti. Il-posta diretta lid-djar kollha fil-Latvja hija skedata għal Novembru 2013. Qed jitħejjew sitt verżjonijiet adattati skont ir-reġjun, waħda għal kull reġjun tal-Latvja (Kurzeme, Vidzeme, Latgale, Zemgale, Riga), inkluża verżjoni separata bir-Russu. Fil-qafas tal-Ftehim ta' Sħubija, iffirmat fl-10 ta' Lulju 2012 bejn il-ministeru tal-Finanzji Latvjan u l-Kummissjoni, ġew implimentati għadd ta' attivitajiet konġunti ta' komunikazzjoni: konferenza dwar il-Bidla għall-Euro f'Settembru 2013, seminar għall-ġurnalisti Latvjani u wirja itineranti dwar l-Euro. Il-wirja itineranti dwar l-Euro ġiet inawgurata f’Riga f’Settembru u se tmur Daugavpils u Liepaja qabel tmiem is-sena. Il-Kummissjoni pprovdiet ukoll lill-awtoritajiet Latvjani diversi pubblikazzjonijiet. Il-Bank Ċentrali Ewropew jikkoopera mal-Bank tal-Latvja bil-ħsieb li jtejjeb is-sinerġiji u jimmassimizza l-impatt tal-attivitajiet tal-kampanja ta’ komunikazzjoni. Fi tmiem Ottubru varaw kampanja ta’ informazzjoni li tuża firxa wiesgħa ta’ għodod (televiżjoni, stampa, ir-riklamar online jew fuq barra, kif ukoll materjal ieħor ta’ tagħrif) u tiffoka fuq l-apparenza viżiva tal-karti tal-flus u l-muniti tal-euro, il-karatteristiċi tas-sigurtà u fatti u d-dati ewlenin rigward il-bidla. Il-wirja dwar l-euro tal-Bank Ċentrali Ewropew ġiet inawgurata f'Riga fil- 25 ta’ Ottubru 2013. Il-Kummissjoni qed timmonitorja mill-qrib l-istħarriġ tal-opinjonijiet ikkummissjonat mill-Ministeru tal-Finanzi. L-aktar riżultati reċenti li huma disponibbli (Ottubru 2013) jindikaw appoġġ stabbli minkejja limitat għall-introduzzjoni tal-euro – b'39% ta' dawk li wieġbu jgħidu li huma favur (-pp wieħed meta mqabbel ma' Settembru 2013). Il-livell ta' sensibilizzazzjoni pubblika dwar il-kwistjonijiet relatati mal-bidla għall-euro kompliet tiżdied, bi 72% ta' dawk li wieġbu jgħidu li jikkunsidraw lilhom infushom infurmati tajjeb (+ żewġ pp meta mqabbla mar-riżultati ta' Settembru 2013 u + għaxar pp meta mqabbla ma' April-Mejju 2013). Barra minn hekk, 94% tal-Latvjani jafu li l-ġum tal-adozzjoni tal-euro ghuwa l-1 ta' Jannar 2014 (+33pp minn April-Mejju). Madankollu, żidiet mhux ġustifikati fil-prezzijiet għadhom iħassbu serjament lil parti kbira mill-popolazzjoni Latvjana (83 %). Il-Kummissjoni se tmexxi stħarriġ tal-opinjoni tal-Ewrobarometru fil-Latvja qabel, matul u wara l-perjodu ta’ ċirkolazzjoni doppja, li jibda f’Diċembru 2013. L-aħħar fażi tal-kampanja ta’ tagħrif fil-Latvja għandha tindirizza l-punti ta’ tħassib li fadal relatati mal-introduzzjoni tal-euro u żżid il-fiduċja tal-konsumaturi. Sabiex jiġi indirizzat it-tħassib persistenti rigward iż-żidiet fil-prezzijiet fil-perjodu ta' bidla, iċ-ċittadini jridu jiġu mgħarrfa kontinwament bir-riżultati tal-attivitajiet ta' monitoraġġ tal-prezzijiet u attivitajiet oħra ta' kontroll. [1] Id-Deċiżjoni tal-Kunsill 2013/387/EU tad-9 ta’ Lulju 2013 dwar l-adozzjoni tal-euro mil-Latvja fl-1 ta’ Jannar 2014 (ĠU L 195, 18.7.2013, p. 24). [2] Ir-Regolament tal-Kunsill (UE) Nru 870/2013 tad-9 ta’ Lulju 2013 li jemenda r-Regolament (KE) Nru 2866/98 dwar ir-rata tal-kambju għall-euro fil-Latvja, (ĠU L 243, 12.9.2013, p. 1). [3] Rapport mill-Kummissjoni lill-Parlament Ewropew, lill-Kunsill, lill-Bank Ċentrali Ewropew, lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u lill-Kumitat tar-Reġjuni — It-tnax-il rapport dwar it-tħejjijiet prattiċi għat-tkabbir futur taż-żona tal-euro tat-23 ta’ Lulju 2013 — COM(2013) 540 finali.