L-attivazzjoni bla preċedent tal-klawżola liberatorja ġenerali tiffaċilita l-koordinazzjoni tal-politiki baġitarji matul dan it-tnaqqis serju fir-ritmu ekonomiku. Tnaqqis fir-ritmu ekonomiku qawwi mistenni li rriżulta mit-tifqigħa tal-COVID-19 wassal lill-Kummissjoni biex tikkonkludi li l-kundizzjonijiet attwali jiġġustifikaw l-attivazzjoni tal-klawżola liberatorja ġenerali. Il-Ministri tal-Finanzi tal-Istati Membri qablu ma’ dik il-valutazzjoni. Il-klawżola liberatorja ġenerali ma tissospendix il-proċeduri tal-Patt ta’ Stabbiltà u Tkabbir. Se tippermetti lill-Kummissjoni u lill-Kunsill biex jieħdu l-miżuri ta’ koordinazzjoni tal-politika fil-qafas tal-Patt, filwaqt li jitilqu mir-rekwiżiti baġitarji li normalment japplikaw. B’mod speċifiku, dan jippermetti li Stat Membru jitbiegħed temporanjament mill-perkors ta’ aġġustament lejn l-objettiv baġitarju fi żmien medju, sakemm dan ma jipperikolax is-sostenibbiltà fiskali fi żmien medju.

Il-gwida fiskali fil-pakkett tar-rebbiegħa għandha l-għan li tikkoordina l-politiki fiskali fil-fażi immedjata tal-kriżi kif ukoll matul il-fażi ta’ rkupru ekonomiku. Sabiex jiġi ffaċilitat l-irkupru, bħalissa hemm bżonn ta’ pożizzjoni fiskali ta’ appoġġ fl-Istati Membri kollha. B’mod parallel, is-sostenibbiltà fiskali fiż-żmien medju jenħtieġ li tibqa’ tiġi mħarsa. B’mod partikolari, jenħtieġ li jiġi żgurat li, meta l-kundizzjonijiet ekonomiċi jippermettu, l-Istati Membri jsegwu politiki fiskali biex jiksbu pożizzjonijiet fiskali prudenti fi żmien medju u jiżguraw is-sostenibbiltà tad-dejn.

Jenħtieġ li l-Istati Membri jagħtu wkoll attenzjoni lill-kwalità tal-finanzi pubbliċi f’mument ta’ pakketti fiskali mingħajr preċedent, bil-prijoritizzazzjoni ġusta fir-rigward tal-investiment u n-nefqa produttiva. Barra minn hekk, bil-pakketti fiskali mingħajr preċedent adottati fl-Istati Membri u r-rwol akbar sussegwenti tas-settur pubbliku fl-ekonomija, huwa importanti ħafna li l-amministrazzjonijiet pubbliċi jkunu effettivi u effiċjenti. Biex jimxu ’l quddiem, dawk l-Istati Membri li jiżguraw trattament finanzjarju sod tal-finanzi pubbliċi se jirpiljaw aktar malajr mill-kriżi. In-nefqa pubblika u l-investiment huma importanti biex jappoġġaw it-tranżizzjoni ekoloġika u diġitali, inkluż permezz ta’ bbaġitjar ekoloġiku u akkwist pubbliku ekoloġiku.

Bit-tifqigħa tal-epidemija COVID-19, is-swieq finanzjarji dinjija esperjenzaw korrezzjonijiet severi fil-prezzijiet u żieda fil-volatilità. Is-swieq ta’ ekwità, ta’ dħul fiss kif ukoll dawk tal-komoditajiet ġew affettwati b’mod negattiv minħabba l-kundizzjonijiet ekonomiċi li qed jiddeterjoraw u l-inċertezza ogħla. Minkejja dan, sa issa ġie ppreservat sew il-funzjonament tas-swieq kif ukoll l-istituzzjonijiet finanzjarji. Il-politika pubblika u l-azzjonijiet tal-Bank Ċentrali Ewropew (BĊE) u ta’ awtoritajiet monetarji oħrajn madwar id-dinja kienu importanti biex jittaffa dan l-impatt. Il-BĊE għamel EUR 1 triljun (8,5 % tal-PDG taż-Żona tal-Euro) ta’ likwidità disponibbli permezz ta’ diversi strumenti, inkluż il-Programm ta’ Xiri ta’ Emerġenza Pandemika għal bonds tal-gvern u korporattivi.

Ir-riskji tal-ħasil tal-flus jibqgħu prevalenti. Il-ħasil tal-flus għandu konsegwenzi negattivi fir-rigward tal-finanzi pubbliċi u l-istabbiltà finanzjarja u joħloq riskji partikolari. Minbarra l-Istati Membri (il-Bulgarija, id-Danimarka, l-Estonja, il-Latvja, Malta u l-Isvezja) li rċevew rakkomandazzjoni biex iżidu r-regolamentazzjoni u s-superviżjoni kontra l-ħasil tal-flus matul is-sena li għaddiet, din is-sena żdiedu ħamsa oħra (l-Irlanda, il-Lussemburgu, in-Netherlands, is-Slovakkja, il-Finlandja).

Il-banek għandhom rwol importanti biex iżommu l-likwidità għaddejja lejn l-ekonomija reali. Fil-kuntest ta’ ekonomija li qed tiddeterjora, il-Kummissjoni Ewropea, il-BĊE, l-Awtorità Bankarja Ewropea u l-Mekkaniżmu Superviżorju Uniku ħadu miżuri eċċezzjonali biex il-banek jiffinanzjaw l-unitajiet domestiċi u d-ditti biex jikkonfrontaw it-telf fid-dħul. Il-banek se jitħallew joperaw taħt il-Gwida 2 tal-Pilastru għall-adegwatezza tal-kapital u l-Istati Membri rrilaxxaw il-bafers kapitali ta’ riskju kontroċikliku u sistemiku, fejn kienu fis-seħħ, biex ikunu f’pożizzjoni aħjar biex jassorbu t-telf u jappoġġaw l-irkupru bi kreditu. Huwa importanti li jingħata appoġġ finanzjarju lil dawk li jissellfu li kienu essenzjalment vijabbli qabel ma faqqgħet il-kriżi. Ir-riċessjoni attwali se tittestja r-reżiljenza tas-settur bankarju, billi s-suċċessi li nkisbu fit-tindif tal-karti tal-bilanċ tal-banek jistgħu jittreġġgħu lura u sfidi oħra, bħall-profittabbiltà baxxa, jistgħu jsiru aktar viżibbli wkoll.

Kaxxa 2: Sommarju tal-miżuri li l-Istati Membri adottaw biex jappoġġaw l-aktar lill-ħaddiema affettwati u lill-SMEs (appoġġ ta’ likwidità) B’reazzjoni għall-pandemija tal-COVID-19, l-Istati Membri ħadu, estendew jew ħabbru miżuri bla preċedent biex jipprovdu għajnuna lil dawk iċ-ċittadini u setturi li huma partikolarment milquta. Filwaqt li l-miżuri ġew adattati għas-sitwazzjoni speċifika għall-pajjiż, b’mod ġenerali, kollha għandhom l-istess objettiv: biex jittaffa l-impatt tal-kriżi billi jiġu protetti l-impjiegi u d-dħul tal-individwi u jiġi pprovdut appoġġ ta’ likwidità lil kumpaniji, b’mod partikolari intrapriżi żgħar u ta’ daqs medju (SMEs). Biex jiġu appoġġati l-ħaddiema, ħafna Stati Membri estendew, u f’xi każijiet ħolqu, ix-xogħol tagħhom għal żmien qasir jew skemi ta’ qgħad temporanju billi jżidu l-ammont ta’ kwoti u/jew inaqqsu l-kundizzjonijiet ta’ eliġibbiltà. Dawn l-iskemi jippermettu lid-ditti li jinsabu f’diffikultajiet ekonomiċi biex inaqqsu s-sigħat maħduma jew li jissospendu b’mod temporanju l-ħaddiema, filwaqt li l-impjegati huma (parzjalment) ikkumpensati permezz ta’ appoġġ ta’ dħul pubbliku. Dawn il-miżuri jgħinu fil-prevenzjoni ta’ sensji permanenti, jiżguraw dħul stabbli u jipproteġu liċ-ċittadini. Ħafna Stati Membri estendew miżuri bħal dawn biex jikkumpensaw ukoll lill-persuni li jaħdmu għal rashom minħabba n-nuqqas fid-dħul tagħhom. Xi Stati Membri ħadu wkoll miżuri biex jevitaw it-tmiem ta’ kuntratti ta’ kiri u żidiet fil-kera matul il-pandemija. Biex tkompli ttaffi x-xokkijiet ekonomiċi u ssalva n-negozji, il-Kummissjoni Ewropea adottat Qafas Temporanju li jippermetti lill-Istati Membri jużaw il-flessibbiltà sħiħa skont ir-regoli tal-UE dwar l-Għajnuna mill-Istat u dawk li jaħdmu għal rashom. Barra minn hekk, l-Istati Membri jipprovdu appoġġ ta’ likwidità mdaqqas lill-kumpaniji permezz ta’ self sussidjat u garanziji mill-Istat. Ħafna Stati Membri jippermettu lil dawk li jaħdmu għal rashom jew lill-SMEs biex idewmu l-pagamenti tat-taxxa jew il-kontribuzzjonijiet tas-sigurtà soċjali tagħhom. Barra minn hekk, prepagamenti ta’ taxxa ġew imnaqqsa jew krediti ta’ taxxa mħallsa lura minn qabel biex jipprovdu likwidità addizzjonali. Xi Stati Membri introduċew moratorju pubbliku temporanju fuq il-ħlas lura ta’ self privat u korporattiv taħt ċerti kundizzjonijiet, fosthom self lil persuni li jaħdmu għal rashom u lill-SMEs. Biex tappoġġa lill-Istati Membri fl-isforzi tagħhom, l-UE stabbilixxiet miżuri importanti biex jiġu mobilizzati minnufih ir-riżorsi kollha mhux utilizzati mill-fondi tal-UE, billi tipprovdilhom flessibbiltà addizzjonali, kif ukoll proċeduri razzjonalizzati u simplifikati u l-possibbiltà li tibbenefika minn rata ta’ kofinanzjament ta’ 100 % mill-baġit tal-Unjoni fis-sena kontabilistika 2020–2021

2.2Ġustizzja

Il-kriżi tal-COVID-19 qed ikollha impatt kbir fuq is-suq tax-xogħol u l-kundizzjonijiet soċjali. Id-daqqa waslet fil-mument li s-swieq tax-xogħol kienu qed jitjiebu. Ir-rata tal-impjiegi laħqet l-ogħla livell ta’ aktar minn 74 % fi tmiem l-2019 u s-sehem ta’ persuni f’riskju ta’ faqar u esklużjoni soċjali laħaq l-aktar livell baxx tiegħu fid-deċennju, għalkemm komplew jippersistu d-diverġenzi bejn il-pajjiżi.

Il-kriżi attwali hija mistennija li żżid b’mod sinifikanti l-qgħad u l-inugwaljanzi fid-dħul. Il-qgħad mistenni jiżdied b’mod mhux uniformi fis-setturi kollha. Is-sitwazzjoni demografika fl-Istati Membri u fis-swieq tax-xogħol tagħhom għandha tiġi kkunsidrata wkoll b’mod partikolari fir-rigward tat-tixjiħ. Il-limitazzjonijiet persistenti għall-mobilità huma mistennija li jkollhom impatt fuq il-kundizzjonijiet tax-xogħol, it-tagħlim u t-taħriġ u l-aċċess għas-servizzi. Il-gruppi vulnerabbli ma jridux jitħallew lura f’kuntest fejn l-inugwaljanzi huma evidenti ħafna u saħansitra aggravati. L-irkupru jrid ikun ukoll sensittiv għall-kwistjonijiet relatati mas-sessi u jittaffa l-impatt sproporzjonat li għandha l-kriżi fuq in-nisa, li qed jagħfas fuq id-disparitajiet eżistenti. It-tliet dimensjonijiet tal-Pilastru Ewropew tad-Drittijiet Soċjali — jiġifieri l-opportunitajiet indaqs, il-kundizzjonijiet tax-xogħol ġusti u l-aċċess għall-protezzjoni soċjali — jibqgħu il-boxxla tal-azzjoni politika fil-livell tal-UE u tal-Istati Membri.

L-Istati Membri qed jagħmlu sforzi straordinarji biex inaqqsu l-impatt soċjali u fuq l-impjiegi. Il-maġġoranza tal-Istati Membri attivaw u estendew il-kamp ta’ applikazzjoni tal-iskemi ta’ xogħol għal żmien qasir eżistenti, filwaqt li oħrajn introduċew skemi simili. Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri ħolqu wkoll jew espandew skemi ta’ garanzija biex jipprovdu likwidità lill-SMEs, filwaqt li jipproteġu l-impjiegi u l-kontinwità tan-negozju. Il-kumpaniji u l-ħaddiema ta’ appoġġ, b’dan il-mod u b’oħrajn simili se jkollhom rwol ewlieni fil-preservazzjoni tal-impjiegi. Il-finanzjament tagħhom qed jiġi appoġġat bl-użu tal-Fondi Strutturali u ta’ Investiment Ewropej, u permezz tal-istrument il-ġdid għall-Appoġġ temporanju biex jitnaqqsu r-Riskji tal-Qgħad f’Emerġenza (Support to mitigate Unemployment Risks in an Emergency, SURE) ta’ EUR 100 biljun proposti mill-Kummissjoni fil-bidu ta’ April. L-istrument il-ġdid tal-UE se jipprovdi assistenza finanzjarja lill-Istati Membri biex jgħinu jkopru l-ispejjeż relatati ma’ skemi nazzjonali ta’ xogħol b’ħinijiet iqsar u miżuri simili oħra mmirati għal dawk li jaħdmu għal rashom. L-arranġamenti tax-xogħol flessibbli u t-telexogħol għandhom ukoll parti importanti fil-preservazzjoni ta’ l-impjiegi u l-produzzjoni. Dawn huma wkoll kruċjali biex jiġi appoġġat bilanċ aħjar bejn ix-xogħol u l-ħajja privata.

Filwaqt li mhux se jkun possibbli li jiġu salvati l-impjiegi kollha, l-irkupru se jġib ukoll opportunitajiet ġodda. L-Istati Membri jenħtieġ li jappoġġaw dawn il-bidliet strutturali. Minn naħa, iż-żieda fil-qgħad qed tagħmel pressjoni fuq is-sistemi tal-benefiċċji tal-qgħad. Il-kopertura u d-durata ġew estiżi f’ħafna pajjiżi. Huwa tal-akbar importanza li jiġu pprovduti benefiċċji tal-qgħad u sostituzzjoni tal-introjtu adegwati għall-ħaddiema kollha, irrispettivament mill-istatus professjonali tagħhom, filwaqt li tingħata wkoll l-attenzjoni dovuta lil dawk li jaħdmu għal rashom. Min-naħa l-oħra, se jkunu meħtieġa politiki attivi tas-suq tax-xogħol effettivi biex jappoġġaw lin-nies biex isibu impjiegi xierqa matul l-irkupru, b’attenzjoni partikolari għaż-żgħażagħ, il-persuni qiegħda fit-tul u l-gruppi vulnerabbli. Jenħtieġ li l-bidla strutturali tiġi mħeġġa wkoll permezz ta’ azzjonijiet li jippromwovu forom innovattivi ta’ xogħol u intraprenditorija, inkluż l-ekonomija soċjali. Fl-aħħar nett, l-involviment sinifikanti tas-sħab soċjali se jkun kruċjali għas-suċċess ta’ kull strateġija ta’ ħruġ u rkupru.

Minkejja li ddaħħlu fis-seħħ miżuri ta’ stabilizzazzjoni ekonomika mingħajr preċedent, ħafna nies x’aktarx isibu ruħhom f’sitwazzjoni ta’ introjtu prekarju. It-telf ta’ introjtu mtawwal jista’ jkun mistenni li jżid ir-riskji ta’ faqar, b’mod partikolari għal unitajiet domestiċi vulnerabbli biex b’hekk iżid l-inegwalitajiet fl-aċċess għall-kura tas-saħħa, servizzi soċjali essenzjali u appoġġ u tagħlim mill-bogħod. Xi gruppi, b’mod partikolari l-familji bit-tfal, dawk qiegħeda fit-tul, il-persuni b’diżabilità, il-migranti u l-persuni bi sfond ta’ migranti u r-ROM huma relattivament aktar esposti. L-inugwaljanzi eżistenti fl-introjtu x’aktarx li se jkunu aggravati. F’dawn iċ-ċirkostanzi, huwa vitali li s-sistemi ta’ protezzjoni soċjali jiġu adattati malajr billi jittejbu l-kopertura u l-adegwatezza tagħhom fejn meħtieġ. Dan jista’ jinkludi estensjoni tal-perjodu tal-benefiċċju u rekwiżiti ta’ eliġibbiltà anqas stretti fejn possibbli. L-Istati Membri se jkollhom bżonn ukoll iżidu l-effiċjenza tal-infiq soċjali billi jiżguraw li jilħaq lil dawk l-aktar fil-bżonn permezz ta’ ttestjar adegwat tal-mezzi. L-aċċess għas-servizzi soċjali u għas-servizzi essenzjali (fosthom l-ilma, is-sanitazzjoni, l-enerġija u l-komunikazzjoni diġitali) jenħtieġ li jkun żgurat għal kulħadd.

Il-kooperazzjoni bejn is-servizzi soċjali, il-kura tas-saħħa u l-kura fit-tul jaf ikollha bżonn tissaħħaħ. Biex jiġu protetti l-familji li huma mgħobbija żżejjed mill-ispejjeż tal-akkomodazzjoni, miżuri għal żmien qasir jistgħu jinkludu s-sospensjoni temporanja ta’ żgumbramenti u l-preklużjoni jew il-posponiment ta’ pagamenti ta’ ipoteki u kera għal familji bi dħul baxx matul il-kriżi, filwaqt li jiġu ppreservati l-istabbiltà finanzjarja u l-inċentivi ta’ ħlas lura fi żmien medju. Jeħtieġ li jiġu applikati d-dispożizzjonijiet nazzjonali li jittrasponu r-regoli tal-UE dwar is-sikurezza u s-saħħa fil-post tax-xogħol, f’konformità mal-Gwida prattika dwar ir-ritorn sikur tal-ħaddiema fil-post tax-xogħol magħmula disponibbli mill-UE.