MT Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea C 376/7

Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “Iż-żoni metropolitani u r-reġjuni bliet fl-Istrateġija Ewropa 2020” (opinjoni fuq inizjattiva proprja)

2011/C 376/02

Relatur: is-Sur VAN IERSEL

Nhar l-20 ta’ Jannar 2011, il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew iddeċieda, b’konformità mal-Artikolu 29(2) tar-Regoli ta’ Proċedura tiegħu, li jħejji opinjoni fuq inizjattiva proprja dwar

Iż-żoni metropolitani u r-reġjuni bliet fl-Istrateġija Ewropa 2020

Is-Sezzjoni Speċjalizzata għall-Unjoni Ekonomika u Monetarja u l-Koeżjoni Ekonomika u Soċjali, inkarigata sabiex tipprepara l-ħidma tal-Kumitat dwar is-suġġett, adottat l-opinjoni tagħha nhar l-1 ta’ Settembru 2011.

Matul l-474 sessjoni plenarja tiegħu li saret fil-21 u t-22 ta’ Settembru 2011 (seduta tal-21 ta’ Settembru), il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew adotta din l-opinjoni b’142 vot favur, 3 voti kontra u astensjoni waħda (1).

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

1.1 Il-KESE jilqa’ b’sodisfazzjon ir-rikonoxximent dejjem akbar tal-iżviluppi metropolitani fl-Ewropa min-naħa tal-istituzzjonijiet Ewropej – il-Kunsill, il-Kummissjoni, il-Parlament Ewropew u l-Kumitat tar-Reġjuni – fil-qafas tal-Aġenda Territorjali 2020. Din il-prijorità ġdida hija konformi mal-fehmiet konsistenti tal-Kumitat, kif ġie espress tul l-aħħar għaxar snin.

1.2 Żona Metropolitana mhijiex biss belt kbira. Il-KESE jiddefinixxiha jew bħala belt kbira jew grupp poliċentriku ta’ bliet; iż-żewġ kategoriji jinkludu muniċipalitajiet iżgħar u żoni rurali fil-madwar, kull żona metropolitana b’massa kritika għandha tal-anqas 500 000 resident (jew sostanzjalment aktar). Iż-żoni metropolitani huma reġjuni funzjonali li jifformaw żoni ekonomiċi maġġuri u swieq tax-xogħol. Bħala regola, ma jikkorrespondux ma’ entitajiet amministrattivi bħall-provinċji jew id-distretti (li jkunu ilhom żmien twil jeżistu). Iż-żoni metropolitani huma nodi importanti fis-sistema tan-Netwerk Trans-Ewropew tat-Trasport filwaqt li għandhom netwerks tat-trasport kumplessi huma stess.

1.3 Il-KESE jippromovi approċċ imaġinattiv għal rinaxximent urban tas-seklu 21 u żoni metropolitani b’saħħithom u kompetittivi. It-tendenzi ekonomiċi, soċjali, ambjentali u territorjali, kif ukoll prospetti finanzjarji negattivi jesiġu Aġenda Urbana koerenti tal-UE mill-aktar fis possibbli, li tkun relatata mill-qrib mal-Istrateġija Ewropa 2020. Il-fehma tal-KESE dwar l-Aġenda Urbana u l-impatt tal-Istrateġija Ewropa 2020 hija spjegata fit-taqsimiet 5 u 6 hawn taħt.

1.4 Bħalissa, hemm wisq konfużjoni dwar il-mod kif għandha tiġi indirizzata l-kwistjoni fil-livell tal-UE u sikwit anke fil-livell nazzjonali, minn banda minħabba problemi li jikkonċernaw il-governanza u s-sjieda, u mill-oħra minħabba l-frammentazzjoni tal-approċċi. B’mod partikolari, jfeġġu tensjonijiet minħabba fehmiet li jidħlu f’kunflitt dwar aprroċċi mixtieqa minn fuq għal isfel u minn isfel għal fuq, kif ukoll minħabba problemi bejn bliet kbar u muniċipalitajiet (periurbani) iżgħar u żoni rurali. Il-fatt li l-iżviluppi metropolitani ta’ spiss ma jikkoinċidux mal-konfini amministrattivi hija kwistjoni maġġuri wkoll.

1.5 Il-KESE jemmen li żoni metropolitani bbilanċjati tajjeb u b’saħħithom, stimolati fil-qafas tal-Istrateġija Ewropa 2020, ser iwittu t-triq għal żviluppi futuri, kull waħda minnhom bl-identità u l-karatteristiċi tagħha. Dawn ser ikollhom ukoll impatt makroekonomiku pożittiv fuq l-Ewropa. Il-politiki dwar l-iżviluppi metropolitani għandhom jimxu b’mod parallel mal-attenzjoni fuq it-tnaqqis tad-differenzi reġjonali.

1.6 Il-KESE jirrakkomanda li jiġi stabbilit Grupp ta’ Livell Għoli jew Task Force dwar l-iżviluppi metropolitani flimkien mal-Grupp eżistenti ta’ Interservizzi għall-Iżvilupp Urban tal-Kummissjoni. Task Force bħal din għandha tkun interdixxiplinari u tħaddan diversi rappreżentanti mill-Istati Membri, iż-żoni metropolitani, partijiet interessati pubbliċi u privati u s-soċjetà ċivili. Għandu jiġi żgurat skambju strutturali bejn il-prattikanti u r-riċerka, bħal pereżempju l-European Metropolitan network Institute, l-Inizjattiva ta’ Programmar Konġunt għal Ewropa Urbana, u METREX.

1.7 L-objettiv tat-Task Force għandu jkun l-iżvilupp ta’ viżjoni fit-tul dwar Ewropa metropolitana lil hinn mill-fruntieri nazzjonali. Aġenda Urbana Ewropea 2050 koerenti u effiċjenti għandha tissostitwixxi l-approċċi frammentati b’kunċett globali u għandha tiffoka fuq il-programm olistiku tal-Istrateġija Ewropa 2020 għal tkabbir intelliġenti, sostenibbli u inklużiv.

1.8 L-Aġenda għandha tkun appoġġjata minn analiżi fid-dettal tat-tendenzi attwali (u futuri) appoġġjati minn statistika tal-Eurostat u data u riċerka mill-EPSON, u sorsi definiti tajjeb oħra.

1.9 It-Trattat ta’ Lisbona u l-Istrateġija Ewropa 2020 jimplikaw ukoll bidla fil-governanza. Il-governanza f’diversi livelli f’dan l-istadju għandha tiġi kkunsidrata bis-serjetà, u mhux tibqa’ ma titwettaqx. Iż-żoni reġjonali għandhom jiġu rikonoxxuti bħala atturi fl-iżvilupp metropolitan. Fi ħdan il-Kummissjoni, il-kwistjonijiet urbani u metropolitani għandhom jiġu kkoordinati aħjar u ppreżentati b’dan il-mod. Il-politika metropolitana hija element importanti fil-politika Ewropea, nazzjonali (fil-fatt taffettwa l-iktar oqsma importanti fl-Ewropa u l-Istati Membri), reġjonali u lokali. L-awtoritajiet taż-żoni metropolitani għandhom ikunu responsabbli għall-koordinazzjoni ta’ dawn l-aspetti kollha.

1.10 L-iżvilupp metropolitan fl-Ewropa għaddej ġmielu. Il-KESE huwa konvint li l-Pjattaforma orjentata lejn il-futur tal-UE – Task Force u Grupp ta’ Interservizzi - tista’ taħdem bħala katalizzatur fit-tmexxija tad-dibattitu dwar il-proċessi li għaddej bħalissa, fid-definizzjoni ta’ approċċi minn fuq għal isfel u minn isfel għal fuq, fit-tħeġġiġ ta’ awtoritajiet lokali u reġjonali u s-soċjetà ċivili biex jiżviluppaw mudelli adatti, fil-promozzjoni ta’ interkonnessjonijiet u fl-appoġġ ta’ inizjattivi transkonfinali.

1.11 Il-momentum qed jiżdied. F’din l-opinjoni, il-KESE jiżviluppa analiżi, argumenti u proposti favur approċċi mixtieqa. Il-KESE jitlob lill-Kummissjoni u lill-Kunsill biex iqisu dawn l-analiżi, l-argumenti u proposti bil-għan li jsaħħu d-dimensjoni urbana fil-pakkett leġislattiv għall-politika ta’ koeżjoni li jmiss, b’rabta mar-riflessjonijiet tal-Kummissjoni:“Il-bliet ta’ għada”.

2. Kummenti analitiċi

2.1 L-Unjoni Ewropea għandha relazzjoni diffiċli u kumplikata mal-bliet u ż-żoni metropolitani. Il-kumplessitajiet reċiproċi bejn l-UE u l-bliet u ż-żoni metropolitani jirriżultaw minn għadd ta’ raġunijiet: ibda min-nuqqas ta’ governanza effettiva sad-diversità kbira tas-sitwazzjonijiet u l-iżviluppi.

2.2 L-istorja fil-livell tal-Kummissjoni u tal-Kunsill

2.2.1 Fl-1972 il-Kunsill Ewropew iddikjara li l-Politika Reġjonali Ewropea hija fattur essenzjali għat-tisħiħ tal-Komunità. Il-finanzjament beda bl-appoġġ tal-aktar reġjuni żvantaġġati bil-promozzjoni ta’ żvilupp bbilanċjat u armonizzat fl-Ewropa. Sal-1986, l-eliminazzjoni tad-differenzi reġjonali kienet ikkunsidrata bħala objettiv sekondarju importanti tal-ħolqien tas-Suq Uniku.

2.2.2 Fit-tmeninijiet u d-disgħinijiet ittejbet l-effiċjenza tal-politika u tal-programmi. It-Trattat tal-UE, fl-1992, u, xi ftit snin wara, in-negozjati dwar it-tkabbir tal-Unjoni wasslu għal żieda sostanzjali fil-Fondi Strutturali.

2.2.3 Il-bliet ġew inklużi fi stadju aktar tard fit-tfassil tal-politika tal-UE, għalkemm diġà kienu tnedew skemi pilota urbani fil-bidu tad-disgħinijiet. Ftit li xejn saret distinzjoni bejn il-bliet il-kbar u l-bliet iż-żgħar. Id-distinzjoni prinċipali u l-punt ta’ diskussjoni damu jkunu bejn il-partijiet għonja u foqra tal-UE, bejn min-naħa ’l hekk imsejħa Banana fl-Ewropa tal-Lvant u l-partijiet l-oħra kollha min-naħa l-oħra.

2.2.4 Fl-1998 il-Kummissjoni ħadet inizjattiva interessanti bil-Komunikazzjoni dwar Żvilupp Sostenibbli Urban: qafas għal azzjoni. Madankollu, l-impatt tagħha fuq id-deliberazzjonijiet fil-Kunsill u fuq il-ħidma ta’ kuljum tiegħu kien limitat ħafna.

2.2.5 Sadanittant, id-DĠ Regio, id-DĠ Riċerka, id-DĠ Mobbiltà u Trasport, id-DĠ Enerġija u d-DĠ Impjiegi żviluppaw programmi u proġetti fil-bliet. L-ESPON ħa r-responsabbiltà għal studji mmirati dwar żviluppi reġjonali u metropolitani bl-appoġġ tal-programm INTERREG.

2.2.6 Mill-2004 ’l quddiem il-Kunsill sar involut b’mod aktar dirett fil-kwistjonijiet urbani. Saru laqgħat bijennali tal-Laqgħa Informali tal-Ministri responsabbli għall-Ippjanar Spazjali u l-Iżvilupp Territorjali fejn id-dimensjoni urbana kienet kwistjoni ċentrali. Minħabba nuqqas ta’ kompetenzi formali bbażati fuq it-Trattat, il-Kummissjoni u l-Kunsill kienu limitati ħafna huma u jieħdu azzjonijiet konkreti.

2.2.7 Sadanittant, il-Laqgħat Ministerjali Informali adottaw għadd ta’ Dikjarazzjonijiet. Waħda minnhom li hija importanti ħafna hija l-Karta ta’ Leipzig tal-2007, li kellha l-għan li tressaq Aġenda Urbana. Din identifikat sensiela ta’ kwistjonijiet urbani, inklużi l-bliet il-kbar, li għandhom jiġu indirizzati f’qafas komuni Ewropew, filwaqt li tiġi rispettata s-sussidjarjetà. Din id-Dikjarazzjoni kienet il-bidu ta’ approċċ aktar strutturat. Fost l-azzjonijiet segwitu li ta’ min isemmihom hemm il-Konklużjonijiet (1) tal-Laqgħa Ministerjali dwar il-kontribut tal-arkitettura u tal-kultura għall-iżvilupp sostenibbli. L-objettivi u l-argumenti ġew żviluppati aktar, b’mod partikolari fil-Laqgħat Ministerjali Informali f’Marsilja u Toledo (2). Il-Konklużjonijiet u d-Dikjarazzjoni ta’ Gödöllö f’Mejju 2011 juru li l-momentum qed jiżdied għal approċċ integrat u transsettorjali biex jibbilanċja l-iżviluppi metropolitani (3).

2.2.8 Minkejja l-preżenza tal-bliet fil-Komunikazzjonijiet tal-Kummissjoni u l-programmi tal-UE, l-istampa u l-programm ġenerali tal-aġenda urbana mhuwiex impressjonanti. Dan mhuwiex biss minħabba nuqqas ta’ kompetenzi formali iżda wkoll minħabba nuqqas ta’ miri ċari u enfasi sodisfaċenti. L-Istati Membri jibqgħu lura milli jiddiskutu kwistjonijiet urbani fil-livell tal-UE minħabba raġunijiet politiċi interni u s-sussidjarjetà.

2.3 Fehmiet preċedenti tal-KESE

2.3.1 Fl-2004, il-KESE nieda proposta (4) biex tiżdied l-attenzjoni fl-UE lejn iż-żoni metropolitani u l-bliet kbar b’massa kritika għal żewġ raġunijiet prinċipali: minn naħa peress li, fit-tajjeb u l-ħażin tagħhom, huma “laboratorji tal-ekonomija dinjija”, u mill-oħra, minħabba l-fatt li l-agglomerazzjonijiet għandhom tendenza jikbru. Tul dawn l-aħħar snin, iż-żewġ tendenzi żdiedu. Dan l-aħħar dawn ġew rikonoxxuti bis-sħiħ fil-Laqgħat Ministerjali Informali.

2.3.2 Il-KESE stqarr li, flimkien mal-attenzjoni fuq it-tnaqqis tad-differenzi reġjonali, jeħtieġ li tingħata l-istess attenzjoni lil żoni metropolitani kbar li għandhom jiġu kkunsidrati bħala xprunaturi għall-iżviluppi futuri.

2.3.3 Il-konurbanazzjonijiet kbar fl-Ewropa normalment, bħal fil-bqija tad-dinja, huma kalamiti għal attivitajiet ta’ kwalità tajba ħafna, kumpaniji internazzjonali u ċentri ta’ riċerka, servizzi, żviluppi kreattivi ta’ kull xorta u stabbilimenti edukattivi. Il-globalizzazzjoni tixħet aktar dawl fuqhom peress li d-distinzjonijiet bejn il-fruntieri nazzjonali qed jonqsu: permezz tat-trasport modern u l-konnessjonijiet diġitali huma interkonnessi internazzjonalment u fl-istess waqt joffru kuntest fertili għall-prossimità tat-talenti.

2.3.4 Bla dubju ta’ xejn, bħala postijiet li jiġbdu lil kull tip ta’ nies mill-UE kif ukoll immigranti, iż-żoni metropolitani u r-reġjuni bliet għandhom proporzjoni kbir ta’ qgħad u ta’ nies bi ftit kwalifiki - fenomeni li mhumiex faċli jiġu indirizzati u fl-istess waqt sikwit ikunu sors ta’ problemi soċjali, kulturali u ekonomiċi (maġġuri). L-isfidi ekoloġiċi huma ta’ bosta suriet u ċari.

2.3.5 Fl-opinjoni tal-2008, il-KESE ta deskrizzjoni qasira tas-sitwazzjoni fl-Istati Membri. Minkejja tendenza ta’ devoluzzjoni u dibattitu madwar l-Ewropa dwar liema approċċi u miżuri għandhom jittieħdu fir-rigward tal-iżvilupp metropolitan, kull pajjjiż għandu l-aġenda proprja tiegħu li hija marbuta mill-qrib mal-iżviluppi storiċi u leġislattivi. Għaldaqstant, il-KESE jirrakkomanda li jiġi stabbilit Grupp ta’ Livell Għoli tal-UE biex tiġi diskussa u stabbilita aġenda urbana għaż-żoni metropolitani (5) b’enfasi fuq tkabbir kompettitiv, sostenibbli u inklużiv. F’dan ir-rigward, iż-żoni metropolitani, f’kooperazzjoni mal-gvernijiet nazzjonali, għandhom jitħeġġu jiddefinixxu l-Aġenda ta’ Lisbona tagħhom stess. Il-proċess – kif ukoll il-prattiki tajba – għandhom jiġu diskussi fil-livell tal-UE u l-Kummissjoni għandha taqdi rwol attiv u ta’ monitoraġġ.

2.3.6 S’issa approċċ bħal dan għadu ma ġiex implimentat. Għadu mhux ċar min hu responsabbli għal xiex u f’liema ambjent u kuntest.

3. Is-sitwazzjoni attwali

3.1 Illum il-ġurnata m’hemmx dubju dwar l-importanza taż-żoni metropolitani (6). It-tendenzi madwar id-dinja kollha jiġu analizzati wkoll mill-OECD u mill-Bank Dinji. Ħafna ċentri ta’ riċerka madwar l-Ewropa jibbażaw il-fehmiet tagħhom fuq ipotesi simili għal dawk li qed inressqu hawnhekk. Iżda għad hemm ħafna konfużjoni dwar il-mod kif għandha tiġi indirizzata l-kwistjoni fil-livell tal-UE u, sikwit anke fil-livell nazzjonali. Parzjalment dan huwa minħabba l-problemi li jikkonċernaw il-governanza u s-sjieda, u anke minħabba l-approċċi frammentati. Xi eżempji:

— Fiż-żoni urbani kbar sikwit ikun hemm lakuna bejn dawk li jippjanaw il-bliet li huma responsabbli għall-iżvilupp spazjali, l-infrastruttura, id-djar, u s-servizzi ġenerali u dawk l-atturi li jippromovu l-iżvilupp u d-dinamiżmu ekonomiku u l-ħolqien tal-impjiegi; fi kliem ieħor normalment ma jkunx hemm kunċett komuni.

— B’mod aktar frekwenti l-istabbilimenti akkademiċi u ta’ riċerka qed jippubblikaw studji utli dwar il-konurbanazzjonijiet, iżda l-komunikazzjoni effettiva mal-awtoritajiet pubbliċi għadha limitata.

— L-awtoritajiet fil-livell nazzjonali, reġjonali u lokali normalment iżommu lura milli jaqsmu fehmiet mas-settur privat, pereżempju dawk li jippjanaw u jinvestu fil-qasam tal-proprjetà.

— Il-bliet u r-reġjuni kif ukoll il-gvernijiet l-ewwel iħarsu lejn Brussell għal appoġġ finanzjarju, fejn b’mod ġenerali tiġi analizzata l-opportunità u jiġu diskussi politiki favorevoli jew il-bżonn li jiġu diskussi l-effetti tal-leġislazzjoni tal-UE fuq iż-żoni metropolitani.

3.2 L-impenn dejjem akbar tal-Kummissjoni u l-Kunsill iwassal għal firxa sostanzjali ta’ programmi. Minħabba approċċi settorjali differenti, dawn il-programmi għandhom enfasi differenti u normalment ikunu bbażati fuq bosta definizjonijiet tal-kwistjonijiet Konsegwentement, dawn l-approċċi ġeneralment ifixklu l-viżibbiltà, u jagħmlu ħsara lill-effettività għall-barranin u utenti aħħarin.

3.3 Bla dubju ta’ xejn, l-Istrateġija ta’ Lisbona kkontribwixxiet għall-integrazzjoni tal-iżvilupp urban fil-qafas u l-ambiżżjonijiet usa Ewropej. Però, dan sikwit jiffaċċja n-nuqqas ta’ rieda fl-Istati Membri li rari jħossu l-bżonn ta’ involviment supranazzjonali fil-btieħi urbani tagħhom. Għaldaqstant, il-finanzjament Ewropew għal proġetti fil-bliet sikwit jinvolvi wkoll l-amministrazzjoni nazzjonali, minflok ma din tkun kwistjoni bejn il-Kummissjoni u l-livell lokali mingħajr l-ebda interferenza minn fuq għal isfel.

3.4 Minkejja eżempji ċari u tajbin, fl-Istati Membri u l-livell Ewropew b’mod ġenerali, hemm konfużjoni dwar it-tip ta’ approċċi minn isfel għal fuq u minn fuq għal isfel li huma meħtieġa. Dan iwassal għal kummerċjalizzazzjoni tal-bliet b’mod individwali miż-żoni metropolitani minflok approċċ aktar strutturat.

3.5 Fl-aħħar, id-dibattitu sikwit jintlaqat ħażin mit-tensjonijiet kontraproduttivi bejn iż-żoni rurali u dawk urbani (inklużi muniċipalitajiet periurbani).

3.6 Il-governanza f’diversi livelli ta’ suċċess f’ħafna każi hija mxekkla minn ostakli storiċi u kulturali li jfixklu rispons pożittiv li jindirizza l-isfidi ġenwini.

3.7 Fil-qosor, l-Istati Membri u l-konurbanazzjonijiet sikwit jiffokaw fuq l-operazzjonijiet ta’ kuljum tagħhom minflok ma jkunu lesti jimplimentaw strateġiji integrati jew objettivi fit-tul. Il-valur miżjud tal-UE mhuwiex definit tajjeb, parzjalment minħabba l-fatt li l-Istati Membri ma jaqblux dwar il-mandat tal-Kummissjoni u lanqas dwar ir-rwol preċiż tal-Kunsill (Informali), u minħabba l-fatt li l-Kummissjoni bħalissa ma għandhiex is-setgħa tindirizza l-fehmiet differenti tal-Istati Membri dwar ir-rwol tagħha.

4. Approċċ proattivi għal rinaxximent urban tas-seklu 21

4.1 Minkejja l-enfasi dejjem akbar fil-Komunikazzjonijiet tal-Kummissjoni u l-programmi tal-UE fuq il-bliet, l-istampa ġenerali għadha frammentata. It-tendenzi ekonomiċi, soċjali, territorjali u ambjentali kif ukoll prospetti finanzjarji negattivi jagħmlu Aġenda Urbana koerenti u operattiva neċessarja. Aġenda bħal din tappoġġja l-potenzjal ekonomiku, soċjali, kulturali u teknoloġiku mistoħbi u eżistenti madwar il-kontinent.

4.2 F’opinjonijiet preċedenti, il-KESE pprovda argumenti sodi għal Aġenda tal-UE bħal din, b’rabta mad-dibattitu politiku u akkademiku internazzjonali dwar il-promozzjoni ta’ rinaxximent urban tas-seklu 21. Elementi revelatorji f’dan id-dibattitu dwar id-dimensjoni metropolitana huma dawn li ġejjin:

— bidla fundamentali lejn żoni metropolitani u reġjuni bliet bħala konsegwenza tal-globalizzazzjoni li hija kkaratterizzata minn netwerking internazzjonali u katini ta’ valur, u l-isfukar tal-konfini nazzjonali;

— it-tranżizzjoni u l-istrutturar mill-ġdid tar-reġjuni industrijali lejn industrija ta’ manifattura u servizzi li għadhom kif ġew speċjalizzati u l-effetti tagħhom fuq iż-żoni ekonomiċi u ż-żoni metropolitani;

— l-ispeċjalizzazzjoni tal-bliet bħala bażi ta’ aggruppamenti li jattiraw l-investimenti;

— il-prossimità ta’ universitjiet, ċentri ta’ riċerka, persuni bi kwalifiki għolja, u katini ta’ valur fl-industrija żviluppati reġjonalment u servizzi żviluppati ħafna;

— konnettività internazzjonali parallela għal mobbiltà interna u sistemi tat-trasport intelliġenti;

— il-belt ekoloġika: l-eżiġenzi tat-tibdil fil-klima, konsum baxx tal-enerġija, u dawk ambjentali li jirrikjedu ġestjoni lokali u reġjonali miżjuda u ffukata kif ukoll sħubijiet pubbliċi-privati;

— il-ħtieġa fuq firxa wiesgħa ta’ densità urbana minflok tixrid urban;

— interazzjoni aħjar bejn iż-żoni urbani u rurali;

— sostennibbiltà soċjali, tibdil demogrfiku u kwalità tax-xogħol fil-livelli kollha tas-soċjetà kif ukoll edukazzjoni u sistemi skolastiċi adatti fir-reġjun;

— il-ħtieġa urġenti li jingħelbu d-differenzi kulturali b’enfasi fuq il-ħolqien ta’ opportunitajiet kreattivi u pożittivi għall-minoranzi li huma ta’ benefiċċju għas-soċjetà, u

— l-ħtieġa li titjieb il-kwalità tal-għajxien u tad-djar, speċjalment b’konnessjoni mal-migrazzjoni;

— enfasi fuq l-arti tal-ippjanar urban, biex jiġu żgurati l-kundizzjonijiet għall-aqwa żvilupp taż-żoni metropolitani b’mod ġenerali, li jimplika l-involviment ta’ disinjaturi u periti urbani;

— garanziji għas-sigurtà u s-sikurezza interni u esterni;

— rikreazzjoni.

4.3 Fl-aħħar iżda mhux l-inqas, il-governanza effettiva taż-żoni metropolitani u tal-bliet għandha tibbaża fuq taħlita ta’ approċċi minn fuq għal isfel u minn isfel għal fuq. Fil-livell taż-żoni metropolitani, għandu jiġi żgurat l-involviment tal-partijiet interessati kollha: l-aqwa riżultati jinkisbu meta u jekk il-livelli kollha tas-soċjetà involuti jieħdu pożizzjoni ta’ sjieda. Aħjar ma tkun l-interazzjoni bejn il-livelli tat-teħid ta’ deċiżjoni u implimentazzjoni – il-governanza f’diversi livelli – aktar effettiv ikun ir-riżultat.

4.4 L-atturi eletti reġjonali u lokali huma element prinċipali fit-teħid ta’ pożizzjoni ta’ sjieda. Barra minn hekk, jistgħu jiġu żviluppati forom ġodda ta’ demokrazija parteċipattiva tas-soċjetà ċivili. It-tendenzi identifikati fil-livell tal-UE jistgħu jkunu ta’ appoġġ.

4.5 It-Trattat ta’ Lisbona jirrikonoxxi espliċitament “il-koeżjoni territorjali” bħala objettiv ġenerali, flimkien mal-koeżjoni ekonomika u soċjali (7). It-tliet aspetti kollha huma kkwotati bħala oqsma politiċi ta’ kompetenza maqsuma bejn l-UE u l-Istati Membri. Konsegwentement, il-politiki li jikkonċernaw ir-reġjuni ma għandhomx jibqgħu jiġu kkunsidrati bħala suġġett esklużiv tal-Istati Membri f’isem is-sussidjarjetà. Din il-fehma hija riflessa wkoll fid-dispożizzjonijiet dwar in-netwerks Trans-Ewropej (8).

4.6 Barra minn hekk, il-prinċipju tas-sussidjarjetà huwa estiż għal-livell reġjonali u lokali, peress li t-Trattat jenfasizza espliċitament l-awtonomija lokali u reġjonali (9) li hija konformi mhux ftit mar-realtà peress li t-twettiq tal-politiki li jikkonċernaw is-suq intern, l-industrija, ir-riċerka u l-iżvilupp, l-enerġija, l-ambjent, u s-saħħa jiddependu ħafna mill-implimentazzjoni tagħhom fir-reġjuni, b’mod speċjali fiż-żoni metropolitani.

5. L-Aġenda Urbana u l-iżvilupp metropolitan

5.1 Is-soċjetà Ewropea għanda tħejji għall-ġejjieni. Il-koeżjoni territorjali hija waħda mill-għodod għad-dispożizzjoni tagħha. Fil-fehma tal-KESE, approċċi olistiċi lejn iż-żoni metropolitani – ċentri ta’ gravità – u l-proċess tal-iżvilupp metropolitan huma kompatibbli mall-istruttura urbana unika fl-Ewropa u dawn jippromovu reżiljenza soċjoekonomika.

5.2 L-iżvilupp metropolitan għandu jinvolvi mod virtwali ġdid ta’ kif inħarsu lejn il-mappa tal-Ewropa. Ma għandhiex tibqa’ tippreżenta b’mod esklużiv stampa ta’ Stati Membi jikkooperaw u lanqas stampa f’termini tal-kbir kontra ż-żgħir u tar-rurali kontra l-urban. Il-mappa għandha pjuttost turi l-iżvilupp metropolitan – kemm fi ħdan il-pajjiżi kif ukoll transkonfinalment – bħala aġġustament spazjali għall-iżviluppi soċjetali, ekonomiċi u teknoloġiċi tal-lum u fil-ġejjieni prevedibbli. F’dak il-kuntest, Aġenda għall-iżvilupp metropolitan għandha tgħin biex is-soċjetà Ewropea tiġi aġġustata bl-aħjar mod.

5.3 Fil-fehma tal-KESE, l-iżviluppi metropolitani għandhom jikkontribwixxu b’mod effettiv għat-tneħħija tal-polarizzazzjoni bejn iż-żoni rurali u l-bliet. Din hija kwistjoni li tqanqal dibattitu jaħraq. Hem bosta argumenti favur il-promozzjoni ta’ interazzjoni pożittiva bejn it-tnejn. Għandhom jiġu żviluppati għodod ġodda biex jippromovu l-benefiċċji reċiproki. L-URMA – il-kooperazzjoni urbana-rurali f’żoni metropolitani – hija inizjattiva interessanti li ser titnieda dalwaqt minn METREX, fejn ser jiġu ppreżentati metodi u proġetti konkreti għat-titjib. Jista’ jinkiseb ukoll titjib prammatiku permezz ta’ applikazzjoni adatta tal-poliċentriżmu u billi jiġu stabbiliti proġetti bbażati fuq forom ġodda ta’ governanza. Il-prattiki tajba għandhom jinfirxu.

5.4 Barra mill-iżviluppi li l-KESE semma fl-2008, wieħed jinnota li ġew intensifikati l-isforzi sabiex jingħata bidu għall-iżviluppi metropolitani. Ħafna minn dawn huma mmexxija mill-ekonomija. Madankollu, motivi spazjali, soċjali u kulturali jista’ jkollhom rwol importanti. Fost il-bosta eżempji u mudelli, ta’ min insemmu dawn li ġejjin:

— il-kooperazzjoni bejn il-“Metropolregionen” Ġermaniżi qed tintensifika fi ħdan l-“Initiativkreis Europäische Metropolregionen”;

— il-“pôles métropolitaines” fi Franza flimkien mal-“pôles d'excellence”;

— il-Grand Paris (inkluża l-konnessjoni futura tiegħu mal-Oċean Atlantiku u lejn it-Tramuntana);

— estensjoni mistennija tar-reġjun Öresund u t-tisħiħ ta’ Stokkolma bis-subborgi tagħha;

— proġetti intensifikati fir-Ranstad Olandiża (madwar Amsterdam u l-belt f’ġemellaġġ futura ta’ Rotterdam-L’Aja);

— l-iżvilupp taż-żoni metropolitani ta’ Barċellona, Valencia u Bilbao;

— l-esperjenza tas-sħubijiet ta’ intrapriżi lokali li qed toħroġ fid-dieher f’uħud mill-akbar bliet tal-Ingilterra;

— l-iżvilupp metropolitan tar-reġjuni bliet ta’ Varsavja, Gdansk u Katowice f’Silesja; dawn l-aħħar żewġ eżempji qed jimmiraw għal impatti transkonfinali kbar (il-Baħar Baltiku u r-Repubblika Ċeka);

— żviluppi metropolitani madwar Praga u Budapest;

— il-“belt f’ġemellaġġ” li qed tiżviluppa ta’ Vjenna-Budapest;

— l-ambizzjoni metropolitana madwar Leipzig b’denominatur kulturali, “l-għaxar snin ta’ Luteru”- il-500 anniversarju tar-Riforma Luterjan tal-1517.

5.5 Hemm potenzjal biex l-iżvilupp metropolitan jingħata spinta partikolari fi ħdan il-qafas tal-makroreġjuni bħar-reġjun Baltiku, ir-reġjun tad-Danubju u l-Ewropa tal-Majjistral (Nord-Pas-de-Calais, il-Belġju, il-Lussemburgu, il-Pajjiżi l-Baxxi, u North-Rhine Westphalia huma definiti bħala makroreġjuni, għalkemm din id-definizzjoni mhijiex formalizzata).

5.6 Minn perspettiva Ewropea, inizjattivi transkonfinali – kultant bl-appoġġ tal-gvernijiet nazzjonali, iżda ta’ spiss mingħajru – jeħtieġu attenzjoni partikolari. B’mod partikolari ta’ min isemmi l-“Initiativkreis Metropolitane Grenzregionen” Ġermaniżi. Flimkien mal-mudelli eżistenti, bħalma huma Öresund u Lille-Courtrai, qed tittieħed firxa ta’ inizjattivi ġodda. Xi eżempji huma Oberrhein (Basel, Strasburgu, Karlsruhe), Niederrhein (Rhineland-Pfalz, il-Lussemburgu, Nancy), Katowice, Savoie-Aosta, eċċ. F’Hamburg huwa ppjanat li jissaħħu r-rabtiet mar-reġjun Öresund permezz ta’ konnettività aħjar. Għal eżempji interessanti ta’ kooperazzjoni għall-iżvilupp nistgħu nħarsu lejn ir-relazzjonijiet bejn Kaliningrad fir-Russja u ż-żona metropolitana ta’ Gdańsk.

5.7 Stati Membri iżgħar, bħalma hi s-Slovenja, jistgħu japprofitaw minn inizjattivi transkonfinali definiti sew. Mill-2007, dawn l-inizjattivi transkonfinali l-ġodda huma stimulati mill-istrument legali tar-Raggruppament Ewropew ta’ Kooperazzjoni Territorjali (REKT).

5.8 Il-KESE jirrakkomanda li l-użu tar-REKT ma jkunx limitat għar-reġjuni transkonfinali tal-viċinat. Dawk ir-reġjuni metropolitani Ewropej li beħsiebhom jibnu Ewropa aktar kompetittiva meta mqabbla ma’ pajjiżi terzi (iċ-Ċina) għandhom jitħeġġu joħolqu kooperazzjoni intensifikata tul katini ta’ valur, akkumpanjata minn suprastruttura ta’ kooperazzjoni tradizzjonali fil-qasam tal-kultura, l-edukazzjoni, il-kooperazzjoni amministrattiva, eċċ. sabiex il-kooperazzjoni ekonomika tkun anqas esposta għall-kriżijiet. Eżempju tajjeb jista’ jkun REKT għall-Hamburg-Toulouse, it-tnejn speċjalizzati fl-industrija tal-inġenji tal-ajru.

5.8.1 Il-KESE jirrakkomanda li l-kwistjonijiet li jiltaqgħu magħhom ir-rappreżentanti ta’ REKT eżistenti u potenzjali u l-awtoritajiet ta’ notifika, kif imsemmi fir-Rapport ta’ Monitoraġġ tar-REKT 2010, jiġu indirizzati fir-reviżjoni tad-Direttiva dwar ir-REKT 2011.

5.9 L-UE teħtieġ analiżi fil-fond tal-iżviluppi metropolitani fiċ-ċirkostanzi soċjoekonomiċi preżenti. Din l-analiżi tirrikjedi mappa Ewropea ġeografika, ekonomika, soċjali u teknoloġika aġġornata. L-ESPON jista’ jkun ta’ appoġġ kbir f’dan il-qasam. Ir-rwol tal-Eurostat biex iressaq data ta’ min joqgħod fuqha jibqa’ indispensabbli. Barra minn hekk, l-Awditjar Urban u Urbact għandhom jintużaw b’mod aħajr sabiex jiġi żgurat it-tixrid tar-riżultati mir-riċerka u l-esperjenza prattika.

5.10 Il-KESE jemmen li għandu jitwaqqaf Grupp ta’ Livell Għoli jew Task Force dwar l-iżvilupp metropolitan fuq il-bażi tal-Istrateġija Ewropa 2020 flimkien mal-Grupp ta’ Interservizzi diġà eżistenti dwar l-Iżvilupp Urban. Dan il-Grupp ta’ Livell Għoli għandu jkun interdixxiplinari u jħaddan diversi rappreżentanti mill-Istati Membri, iż-żoni metropolitani, il-partijiet interessati privati u pubbliċi u s-soċjetà ċivili.

5.11 L-objettiv tat-Task Force għandu jkun li jiżviluppa viżjoni fit-tul dwar Ewropa metropolitana, inklużi ż-żoni metropolitani transkonfinali kif huwa previst ukoll fl-Inizjattiva ta’ Programmar Konġunt għal Ewropa Urbana, b’perspettiva fit-tul għal Ewropa 2050.

5.12 Jekk tibni fuq elementi ta’ żvilupp metropolitan bħal dawk imsemmija fil-punt 4.2, pjattaforma Ewropea tista’ taħdem bħala katalist minħabba l-kunsiderazzjoni li ġejjin:

— biex tiddefinixxi denominaturi komuni bejn l-iżviluppi metropolitani minkejja d-diversità wiesgħa bejn iż-żoni metropolitani, u biex tippromovi l-aħjar prattiki;

— biex tapplika l-Istrateġija Ewropa 2020, l-approċċ olistiku tagħha u l-enfasi tagħha biex tinvolvi kemm jista’ jkun partijiet interessati biex jinkisbu l-objettivi tal-UE dwar tkabbir intelliġenti, sostenibbli u inklużiv fiż-żoni metropolitani;

— biex tiddiskuti sfidi u żvilupp sinifikanti ta’ tmexxija u ġestjoni u l-iżvilupp;

— biex tagħmel użu mill-benefiċċji tal-qsim ta’ għarfien bejn l-awtoritajiet tar-riċerka u dawk pubbliċi;

— biex tiddefinixxi tweġibiet razzjonali tul perjodu twil ta’ tnaqqis finanzjarju li jirrikjedi użu aktar effiċjenti ta’ riżorsi disponibbli;

— biex issolvi t-trijangolu edukazzjoni-riċerka-innovazzjoni li huwa l-ixprun tal-metropolizzazzjoni madwar l-Ewropa;

— biex tiddiskuti u tniedi proġetti pilota intelliġenti, fi ħdan il-kunċett tal-belt sostenibbli tal-futur, li jikkonċernaw il-belt abitabbli, il-belt konnessa, il-belt intraprenditorjali, u l-belt pijuniera;

— biex tkejjel l-impatt tal-aġenda Ewropea dwar it-tibdil fil-klima għall-bliet (enerġija, trasport, bini) u biex tifformula approċċi mixtieqa;

— biex tgħin fl-eliminazzjoni tal-polarizzazzjoni bejn iż-żoni rurali u l-bliet;

— biex tipprovdi valur miżjud għad-diskussjonijiet nazzjonali li dejjem qed jintensifikaw dwar l-iżviluppi metropolitani u biex toħloq opportunitajiet għal reġjuni aktar reżiljenti.

— biex tidentifika s-sinifikat taż-żoni metropolitani bħala reġjuni funzjonali f’kuntest (dinji) usa’.

5.13 Sal-lum, għadhom limitati l-iskambji strutturali tal-esperjenzi u tal-lezzjonijiet li wieħed jista’ jitgħallem. Task Force tal-UE jista’ jkollha rwol stimulanti ħafna u tista’ xxerred ukoll l-aħjar prattiki u esperjenzi prattiċi. Dawn jistgħu jkunu ta’ għajnuna fil-formulazzjoni tal-politiki Ewropej u biex jiffukaw il-parteċipazzjoni tal-Fondi Ewropej fi proġetti fuq l-art.

5.14 Hemm bosta studji u analiżijiet dwar l-iżviluppi urbani fl-Ewropa. Qafas Ewropew għandu jikkontribwixxi għall-ġlieda kontra l-frammentazzjoni u jsaħħaħ il-kooperazzjoni. Ċentri tar-riċerka tal-għarfien speċjalizzat u universitajiet għandhom jgħaqqdu l-isforzi tagħhom aħjar madwar l-Ewropa.

5.15 Eżempju ta’ proġett pilota Ewropew jista’ jkun li jitwaqqfu “laboratorji viventi” fittizji (komunitajiet ta’ prattika) dwar temi speċifiċi, bħalma huma l-aggruppamenti ekonomiċi, it-trijangolu tal-għarfien, l-iżvilupp sostenibbli, PPPs inklużivi, alloġġ soċjali, tmexxija fi żvilupp territorjali (sottonazzjonali) eċċ. Kull “laboratorju” huwa kkoordinat minn żona metropolitana waħda u jikkonsisti f’varjeta ta’ partijiet interessati pubbliċi u privati.

5.16 Ikun hemm ukoll lok għal inizjattivi mmexxija mid-domanda fejn iż-żoni metropolitani jippreżentaw ċerti sfidi u problemi fil-livell tal-UE. Għandhom jinsabu, imbagħad, modi u mezzi madwar l-Ewropa biex jgħinu ħalli dawn jiġu ffaċċati b’mod adatt. Aktar tard, jistgħu jinġabru rakkomandazzjonijiet ta’ politika, esperjenzi kif ukoll ħarsa ġenerali tal-prattiki tajbin u ħżiena.

5.17 Inizjattivi possibbli oħra huma: sistema Ewropea ta’ tagħlim għall-bliet u ż-żoni metropolitani li tiżgura data ta’ min joqgħod fuqha dwar proġetti futuri li diġà twettqu bnadi oħra; konferenza annwali dwar il-qagħda tal-iżviluppi metropolitani; u l-aktar importanti, lezzjonijiet li wieħed jista’ jitgħallem minn esperjenzi urbani għat-twettiq tas-Suq Uniku.

5.18 Skont il-KESE, fl-iżvilupp ta’ metodi interattivi u governanza reali f’diversi livelli funzjonali, u l-involviment tal-bliet u ż-żoni metropolitani fl-integrazzjoni Ewropea, ser jinfetħu toroq totalment ġodda ta’ potenzjal mistur, u probabbilment ser ikun hemm attitudni ta’ moħħ miftuħ.

6. L-Istrateġija Ewropa 2020: bażi solida għal Aġenda Urbana tal-UE

6.1 Skont il-KESE, l-Istrateġija Ewropa 2020 tipprovdi għodod utli għall-iżvilupp ta’ potenzjalitajiet u attitudnijiet ta’ moħħ miftuħ. Fokus adatt fl-iżviluppi metropolitani ser joħloq kundizzjonijiet soċjali u ekonomiċi aħjar kif ukoll esponiment nazzjonali u internazzjonali miżjud.

6.2 Il-KESE huwa tal-istess fehma tal-Kummissarju Hahn li jirrikonoxxi l-bliet u ż-żoni metropolitani bħala atturi kruċjali fl-Istrateġija Ewropa 2020 billi, matul il-laqgħa ministerjali informali dwar l-iżvilupp urban li saret f’Toledo (Ġunju 2010), stqarr li “biex jiffaċċjaw l-isfidi tal-globalizzazzjoni mgħaġġla u l-bidliet strutturali rapidi, il-bliet huma minn ta’ quddiem fit-twettiq tal-innovazzjoni u fit-tmexxija tal-progress ekonomiku”.

6.3 Fl-opinjoni tiegħu tal-2008, il-KESE ppromova aġenda għaż-żoni metropolitani fuq il-bażi tal-Istrateġija ta’ Lisbona (10). B’mod partikolari, l-ipprogrammar olistiku tal-Istrateġija Ewropa 2020, li jżid dimensjonijiet ġodda għall-Istrateġija ta’ Lisbona, jipprovdi opportunitajiet speċjali għaż-żoni metropolitani kif ukoll jipprovdi għat-titjib tal-governanza f’diversi livelli li ilha snin punt dgħajjef ħafna.

6.4 Il-linji ta’ komunikazzjoni taż-żoni metropolitani huma iqsar minn dawk fil-livell nazzjonali. Il-proċessi tat-teħid ta’ deċiżjoni u l-ippjanar huma, bħala regola, iktar faċli biex jitwettqu. L-awtoritajiet u partijiet interessati oħra – l-imsieħba soċjali u s-soċjetà ċivili, b’mod partikolari l-livelli kollha tat-tagħlim, id-disinjaturi urbani, dawk responsabbli mill-ippjanar tal-bini, u l-investituri privati – normalment jaġixxu b’aktar determinazzjoni. Eżempji ta’ suċċess juru li d-determinazzjoni, il-kuxjenza komuni, kif ukoll il-kburija huma forzi mexxejja speċjali għall-progress fiż-żoni metropolitani.

6.5 Kulma jmur qed jiżdied in-numru ta’ pjani direzzjonali bi skop, ispirati minn eżempji ta’ suċċess. Fil-maġġoranza tal-każijiet, dawn kellhom il-benefiċċju ta’ kunsilliera viżjonarji u viżjoni komuni fost ħafna. Xi eżempji huma Bilbao bis-subborgi tagħha, Copenhagen-Malmö, Vjenna, u Birmingham.

6.6 Aġenda Urbana tkun ta’ benefiċċju reċiproku: l-Istrateġija Ewropa 2020 tista’ tipprovdi struttura ta’ għajnuna għal din l-aġenda filwaqt li żoni metropolitani ta’ suċċess ikunu ta’ benefiċċju għat-twettiq tal-Istrateġija Ewropa 2020 (11). L-elementi kostitwenti huma li ġejjin:

6.6.1 L-Istrateġija Ewropa 2020 tinvolvi l-ħtieġa għal koordinazzjoni aktar effettiva fi ħdan il-Kummissjoni b’kooperazzjoni mill-qrib mal-Kunsill. It-tfassil tal-politika u l-programmi tal-UE għandhom jiġu armonizzati. Il-KESE jippromovi l-aggruppament tal-proġetti fi ħdan il-Kummissjoni. Effett sekondarju importanti jkun viżibbiltà akbar tal-azzjonijiet tal-Kummissjoni u koordinazzjoni (Ewropea).

6.6.2 Approċċ ġenerali definit sew għandu jgħin biex jikkumpensa għall-obbligu ta’ tfaddil finanzjarju li fil-klima attwali ta’ tnaqqis ekonomiku laqgħat il-bliet fl-Istati Membri kollha.

6.6.3 S’issa l-prinċipju tas-sussidjarjetà fixkel it-twettiq ta’ Aġenda Urbana. Fil-fehma tal-KESE, l-Istrateġija Ewropa 2020 teħtieġ koordinazzjoni aktar mill-qrib bejn l-UE u l-Istati Membri, b’approċċ aktar flessibbli għas-sussidjarjetà, b’distinzjoni anqas ċara bejn il-kompetenzi tal-UE u dawk nazzjonali.

6.6.4 Huwa kruċjali li din il-flessibbiltà twitti t-triq sabiex l-awtoritajiet reġjonali, metropolitani u lokali jsiru atturi responsabbli fil-qafas tal-UE. Għal snin sħaħ, il-governanza f’diversi livelli ġiet diskussa b’mod estiż mingħajr ma nkiseb effett tanġibbli. Wasal iż-żmien li ngħaddu mill-kliem għal governanza f’diversi livelli u li nżidu l-impenji interattivi operattivi bejn l-atturi pubbliċi u privati kif ukoll is-soċjetà ċivili.

6.6.5 Aġenda Urbana tal-Ewropa 2020 teħtieġ ukoll monitoraġġ miżjud tal-Kummissjoni fir-rigward ta’ kwistjonijiet li huma direttament relatati mal-bliet u ż-żoni metropolitani. Dan ifisser li l-bliet u ż-żoni metropolitani, inklużi l-partijiet interessati u s-soċjetà ċivli, iridu jiġu aċċettati bħala koatturi fl-implimentazzjoni tal-politiki u l-programmi tal-UE.

6.6.6 Bl-istess mod, l-Istrateġija Ewropa 2020 tirrakkomanda konnessjoni aktar mill-qrib bejn l-Istati Membri individwali. F’dan il-qasam jistgħu jiġu identifikati żewġ oqsma importanti.

— l-Istati Membri suppost iħarsu aktar mill-qrib lejn il-prattiki u l-kisbiet ta’ xulxin;

— konnessjoni aktar mill-qrib bejn l-Istati Membri tkun ta’ benefiċċju għar-reġjuni konfinali u l-potenzjalitajiet tagħhom bħala żoni metropolitani. Impenji bilaterali u trilaterali tal-gvernijiet nazzjonali jkunu ta’ għajnuna kbira għat-tisħiħ tal-kooperazzjoni transkonfinali.

Brussell, 21 ta’ Settembru 2011. Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew Staffan NILSSON

(1) ĠU C 319/05, 13.12.2008, p. 13.

(2) Dawn id-dikjarazzjonijiet ġew adottati matul il-Presidenza Franċiża u Spanjola f’Marsilja fl-2008 u f’Toledo fl-2009.

(3) Ara l-Konklużjonijiet tal-Presidenza Ungeriża u l-Aġenda Territorjali għall-Unjoni Ewropea 2020, mifthiema fil-Laqgħa Ministerjali Informali, f’Gödöllö fid-19 ta’ Mejju 2011.

(4) L-opinjoni fuq inizjattiva proprja tal-KESE: Iż-żoni metropolitani Ewropej: implikazzjonijiet soċjoekonomiċi għall-futur tal-Ewropa (European Metropolitan Areas: socio-economic implications for Europe’s future) – ĠU C 302/20, 7.12.2004, p. 101. Fl-2007, ġiet indirizzata sensiela ta’ kwistjonijiet speċifiċi fl-opinjoni fuq inizjattiva proprja ta’ segwitu tal-KESE: Iż-żoni metropolitani Ewropej: implikazzjonijiet soċjoekonomiċi għall-futur tal-Ewropa, ĠU C 168/20, 20.07.2007, p. 10.

(5) Opinjoni esploratorja tal-KESE, Lejn żvilupp bilanċjat tal-ambjent urban: sfidi u opportunitajiet, relatur is-Sur van Iersel, ĠU C 77/27, 31.3.2009, p. 123.

(6) Ix-xogħolijiet ta’ Richard Florida “Cities and the creative class”, Charles Landry “The Creative City”, u Edward Glaeser “Triumph of the City” huma famużi sew.

(7) Ara l-Artikolu 3.3 tat-TUE.

(8) Ara l-Artikoli 170 – 172 tat-TFUE

(9) Ara l-Artikolu 5.3 tat-TUE.

(10) Ara nota 5 f’qiegħ il-paġna.

(11) Xi kummenti interessanti f’dan ir-rigward jinsabu fir-Rapport dwar Aġenda Urbana Ewropea u l-futur tagħha fil-Politika ta’ Koeżjoni, il-Parlament Ewropew A7-0218/2011, relatur Oldřich Vlasák, adottata f’Ġunju 2011.