Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “Liema kundizzjonijiet huma meħtieġa biex titrawwem l-aċċettabbiltà soċjali tal-enerġija u t-tranżizzjoni lejn livell baxx ta’ emissjonijiet tal-karbonju?”

(Opinjoni esploratorja mitluba mill-Presidenza Franċiża tal-Kunsill tal-UE)

(2022/C 290/04)

Relatur: Arnaud SCHWARTZ Korelatur: Pierre Jean COULON

Konsultazzjoni Il-Presidenza Franċiża tal-Kunsill, 20.9.2021 Bażi legali Artikolu 304 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea Sezzjoni kompetenti Sezzjoni għat-Trasport, l-Enerġija, l-Infrastruttura u s-Soċjetà tal-Informazzjoni Adottata fis-sezzjoni 10.3.2022 Adottata fil-plenarja 23.3.2022 Sessjoni Plenarja Nru 568 Riżultat tal-votazzjoni (favur/kontra/astensjonijiet) 224/6/5

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

1.1. Biex tiġi żgurata l-aċċettazzjoni soċjali tat-tranżizzjoni tal-enerġija u jitqiesu t-tagħlimiet miksuba fl-istadji tal-ippjanar u tal-implimentazzjoni, il-KESE jistieden lill-atturi kkonċernati kollha biex itejbu l-elementi li ġejjin: l-indipendenza tal-proċess, il-kwalità u l-aċċessibilità tal-informazzjoni, il-libertà u d-diversità tal-parteċipazzjoni, iċ-ċarezza tal-modalitajiet, ir-responsabbiltà u t-teħid inkunsiderazzjoni tal-parteċipazzjoni fid-deċiżjonijiet, it-trasparenza u l-monitoraġġ mill-bidu sal-aħħar ta’ pjan jew proġett, kif ukoll il-ħtieġa għal tranżizzjoni affordabbli u li tiffunzjona sew (bis-soluzzjonijiet disponibbli, eż. punti tal-iċċarġjar għal vetturi elettriċi lokalizzati sew f’għadd suffiċjenti)..

1.2. Il-KESE jistieden lill-UE tippromovi b’ħafna iktar saħħa l-ġustizzja distributtiva u l-prosum permezz ta’ inċentivi finanzjarji minħabba li dan kollu jikkonċerna l-fattur li għandu l-ikbar impatt fuq l-aċċettazzjoni lokali tat-tranżizzjoni tal-enerġija. L-informazzjoni dwar dawn l-inċentivi għandha tkun aċċessibbli u l-proċessi tagħhom għandhom ikunu sempliċi. L-objettiv tal-Unjoni tal-Enerġija, li ċ-ċittadini jitqiegħdu fil-qalba tal-politika u li jiġi żgurat li dawn ikunu jistgħu faċilment isiru produtturi tal-enerġija u jibbenefikaw minn teknoloġiji ġodda, jeħtieġ li jinkiseb ħafna aktar malajr milli sar s’issa. Barra minn hekk, il-KESE jispeċifika li huwa importanti li l-vantaġġi kif ukoll l-ispejjeż perċepiti jkunu mifruxa b’mod ġust fil-komunità.

1.3. Il-KESE jipproponi li l-UE tidentifika u tneħħi l-ostakli, fejn applikabbli, għall-parteċipazzjoni u l-adeżjoni baxxa tal-pubbliku. Bħala regola ġenerali, meta l-popolazzjonijiet u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili kkonċernati jingħataw l-opportunità li jipparteċipaw fit-tħejjija tal-proġetti u fid-deċiżjonijiet tal-ippjanar, tiżdied l-aċċettazzjoni soċjali. In-nuqqas ta’ żmien, ta’ edukazzjoni dwar iċ-ċittadinanza, ta’ responsabbiltà tal-awtoritajiet kkonċernati u fatturi oħra għandhom għalhekk ikunu s-suġġett ta’ pjan ta’ azzjoni biex tissaħħaħ il-parteċipazzjoni.

1.4. Il-KESE jixtieq jara konsultazzjoni u anke żvilupp konġunt mal-pubbliku, b’mod partikolari mal-imsieħba soċjali u mal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, mill-istadju tal-ippjanar, li tkun iktar estensiva minn dik attwali, u koordinazzjoni bir-reqqa bejn l-objettivi u l-ippjanar fil-livelli territorjali kollha, sal-implimentazzjoni lokali tat-tranżizzjoni. Dan huwa essenzjali jekk irridu naslu għal aċċettazzjoni soċjali aħjar u nilħqu l-objettivi tagħna ta’ tranżizzjoni tal-enerġija b’ritmu adegwat.

1.5. Il-KESE jenfasizza li t-titjib tal-aċċettazzjoni mill-popolazzjoni u l-partijiet interessati affettwati mit-tranżizzjoni u l-bidliet tekniċi tagħha jeħtieġu wkoll attenzjoni u miżuri partikolari bħall-edukazzjoni tul il-ħajja, ir-rikwalifikazzjoni u l-ispeċjalizzazzjoni tal-ħaddiema, l-assistenza għall-intrapriżi u l-kampanji ta’ informazzjoni mmirati lejn in-nies differenti affettwati mit-tranżizzjoni. L-informazzjoni trid tenfasizza l-messaġġ ewlieni li t-tranżizzjoni tal-enerġija hija meħtieġa minħabba li hija aktar ġusta u aktar nadifa, individwalment u kollettivament, u li fit-tul hija orħos għaċ-ċittadini.

1.6. Madankollu, il-KESE jtenni li t-tranżizzjoni tal-enerġija se teħtieġ bidliet individwali u kollettivi minn individwi, negozji, muniċipalitajiet, eċċ. Fil-perijodu qasir, minħabba li l-politika tal-enerġija s’issa ma qisitx l-esternalitajiet negattivi tal-fjuwils fossili, id-dekarbonizzazzjoni tinvolvi spejjeż ogħla għall-produtturi u prezzijiet ogħla għall-konsumaturi. Hija meħtieġa aktar trasparenza f’dan ir-rigward. Il-prezzijiet tal-enerġija attwali jagħmluha diffiċli ħafna għall-konsumaturi biex volontarjament jaċċettaw prezzijiet ogħla. Huwa importanti li nkunu konxji ta’ dan. Barra minn hekk, huwa importanti wkoll li n-nies jiġu informati dwar is-suċċessi relatati mat-tranżizzjoni ġusta. Madankollu, fid-dibattitu attwali, nisimgħu wisq dwar stejjer negattivi. Kwistjoni ewlenija biex it-tranżizzjoni tkun soċjalment aċċettabbli u ta’ suċċess hija l-preservazzjoni tal-kompetittività tal-kumpaniji tal-UE fis-suq dinji sabiex tiġi evitata pressjoni żejda fuq l-ekonomija u l-qgħad.

1.7. Il-KESE jwissi dwar il-fatt li t-taxxi l-qodma fuq il-fjuwils fossili u t-taxxi ekoloġiċi l-ġodda huma imposti li b’mod proporzjonali jaffettwaw aktar il-baġits tal-familji bi dħul baxx milli dawk tal-familji bi dħul għoli. Is-sussidji u t-taxxi li jagħmlu ħsara lill-ambjent jeħtieġ li jitneħħew gradwalment, iżda wkoll malajr, kif ħafna drabi jwiegħdu l-politiċi. Id-dħul minn dawn it-taxxi ekoloġiċi l-ġodda għandu għalhekk jintuża, b’mod partikolari, għall-innovazzjoni soċjali, għal sussidji għat-tranżizzjoni tal-enerġija għall-unitajiet domestiċi vulnerabbli, u għall-preservazzjoni tal-kapaċità tal-akkwist tagħhom.

1.8. Il-KESE jirrimarka wkoll li t-tranżizzjoni lejn soċjetà b’livell baxx ta’ emissjonijiet tal-karbonju jeħtiġilha tqiegħed il-kunċett ta’ tranżizzjoni ġusta fiċ-ċentru tar-riflessjoni u l-azzjoni. It-tranżizzjoni ġusta trid tkun aktar minn sett ta’ objettivi ta’ politika, peress li hija l-bażi għall-aċċettazzjoni soċjali tat-tranżizzjoni tal-enerġija. Fil-livell Ewropew, qafas legali għal tranżizzjoni ġusta, inkluż, pereżempju, proposti konkreti msemmija f’din l-Opinjoni, li jistgħu jiġu tradotti fi pjani nazzjonali dwar l-enerġija u l-klima, għandu jikkomplementa l-pakkett “lesti għall-mira ta’ 55 %”.

1.9. Il-KESE jappella għal valutazzjoni mill-ġdid tal-pakkett “Lesti għall-mira ta’ 55 %” biex tittejjeb il-kapaċità li jiġu indirizzati l-volatilità tal-prezzijiet tal-enerġija u l-problemi li jirriżultaw minn emerġenzi, inklużi l-gwerer, u l-introduzzjoni ta’ dispożizzjonijiet adatti biex jiġu indirizzati sitwazzjonijiet bħal dawn b’mod li jiġu evitati effetti negattivi fuq l-utenti finali.

2. Kuntest u elementi ta’ definizzjoni

2.1.1. Li nkomplu nużaw il-karburanti fossili kif qed nagħmlu issa fid-deċennji li ġejjin mhijiex għażla, kemm għal raġunijiet ambjentali, kif ukoll ta’ provvista u soċjali. Dan ifisser li t-tranżizzjoni lejn soċjetà newtrali f’termini ta’ karbonju hija bżonn urġenti.

2.1.2. Madankollu, fil-kuntest tat-tkabbir ekoloġiku ( 4 ) , ir-redditu baxx fuq l-investiment enerġetiku fl-enerġiji alternattivi jhedded li l-ekonomiji tagħna jikkollassaw b’mod sistemiku, mingħajr ma ninsew l-impatt ambjentali potenzjalment devastanti tal-estrazzjoni mill-minjieri.

2.1.3. Għal iktar koerenza u aċċettazzjoni soċjali, se jkun hemm bżonn li: — innaqqsu d-domanda għall-minerali mhux maħduma billi ntejbu r-reċiklaġġ tagħhom; — nagħmlu valutazzjonijiet tal-impatt għal tranżizzjoni li tkun tista’ tevitahom, tnaqqashom u tikkompensa għalihom aħjar; — ikollna ekonomija ċirkolari fis-settur tal-enerġiji rinnovabbli; — nistimolaw l-effiċjenza fl-użu tal-enerġija u nnaqqsu b’mod sinifikanti id-domanda globali għall-enerġija. — nivvalutaw mill-ġdid il-proposti fil-pakkett “Lesti għall-mira ta’ 55 %” biex intejbu l-kapaċità li nindirizzaw il-volatilità tal-prezzijiet tal-enerġija u l-problemi li jirriżultaw minn emerġenzi, inklużi l-gwerer.

2.1.4. Hekk kif nafu l-limiti tax-xenarji relatati mar-riskju tat-teknoloġija, l-isfida tal-bjar tal-karbonju jew tal-effiċjenza fl-użu tal-enerġija, se jkun hemm bżonn mhux biss li noħolqu ċerti flessibbiltajiet b’moderazzjoni fil-konsum sistemika filwaqt li nerġgħu nikkunsidraw l-istili ta’ ħajja tagħna, imma wkoll li nżidu l-aċċettazzjoni tal-miżuri ta’ adattament għat-tibdil fil-klima.

2.2. Il-kundizzjonijiet tal-aċċettazzjoni soċjali ta’ tranżizzjoni bħal din ġew studjati mix-xjenza matul l-aħħar ftit snin. Il-KESE jistabbilixxi dan f’din l-Opinjoni filwaqt li jimmira b’mod partikolari li jtejjeb il-prattiki fi ħdan l-istituzzjonijiet u l-Istati Membri tal-UE.

2.3. L-aċċettazzjoni soċjali ta’ proġett li jista’ jiffaċilita t-tranżizzjoni tal-enerġija hija kumplessa ħafna. Din tiġbor kunsiderazzjonijiet dwar il-fehim tat-teknoloġiji proposti, ir-riskji assoċjati (soċjali, sanitarji, ekonomiċi…), alternattivi possibbli, l-evalwazzjoni tal-ispejjeż u l-vantaġġi ta’ għażliet proposti, u l-attitudni tat-territorju ospitanti. L-aċċettazzjoni soċjali titlob li jkun hemm diskussjoni ta’ proġetti bħal dawn mal-popolazzjoni, kif ukoll mal-partijiet interessati kollha, u li ssir riflessjoni ikbar dwar l-iżvilupp tat-territorju u tal-istili ta’ ħajja mixtieqa minnhom.

2.4. Skont studji ( 5 ) u fil-fehma tal-KESE, il-muturi ewlenin tal-aċċettazzjoni soċjali huma: — il-fiduċja fil-governanza u l-ġustizzja proċedurali; — in-natura ġusta u għall-but ta’ kulħadd tat-tranżizzjoni; — it-tħassib relatat mal-lokalizzazzjoni u l-ippjanar; — l-effett tal-fatturi soċjodemografiċi; — il-fattibbiltà soċjoteknika.

2.5. Naraw bħalissa xi jkopru dawn it-termini u x’inkunu nistgħu niksbu minnhom f’termini ta’ modalità tal-implimentazzjoni tat-tranżizzjoni lejn ekonomija b’livell baxx ta’ karbonju.

3. Kundizzjonijiet għall-implimentazzjoni

3.1. Fiduċja fil-governanza u l-ġustizzja proċedurali

3.1.1. Diversi studji wrew li l-fiduċja hija kruċjali biex jiġi stabbilit ċertu livell ta’ aċċettazzjoni soċjali. Hemm korrelazzjoni bejn il-ġustizzja proċedurali, il-fiduċja u r-rati ta’ aċċettazzjoni tat-tranżizzjoni. Il-proċess tad-deċiżjonijiet trasparenti u d-disseminazzjoni ta’ informazzjoni jtejbu l-livell ta’ fiduċja reċiproka bejn l-iżviluppaturi tal-proġetti u l-komunitajiet.

3.1.2. Għalhekk, il-KESE jtenni li l-istat tad-dritt għandu jkun il-punt fokali ta’ attenzjoni, pereżempju fir-rigward tal-użu li jsir mid-diversi fondi tal-UE. Bl-istess mod, il-Kumitat huwa tal-fehma li l-Kummissjoni għandha tippubblika l-proposti tagħha fil-lingwi uffiċjali kollha b’mod rapidu u li huwa faċli biex jinqara, sabiex jiġu żgurati aċċessibbiltà u parteċipazzjoni wiesgħa.

3.1.3. Barra minn hekk, l-istudji jindikaw li l-parteċipazzjoni taċ-ċittadini tgħin fir-rispons għat-tħassib tal-komunità u fiż-żieda tal-livell ta’ fiduċja reċiproka. Id-disseminazzjoni tal-informazzjoni hija kruċjali biex tiġi kkoreġuta kull idea żbaljata dwar it-tranżizzjoni u l-azzjonijiet jew l-għodod li se jiġu implimentati biex din issir realtà. Għalhekk huwa importanti li nikkonsultaw fuq suġġetti li jitkellmu, pereżempju, dwar il-lokalizzazzjoni, l-ispejjeż u l-impatti negattivi eventwali fuq l-ambjent, l-ekonomija, is-saħħa u s-soċjetà tal-proġetti li għandhom bħala mira t-tranżizzjoni tal-enerġija, imma wkoll li jindirizzaw il-vantaġġi tagħhom. Dan jikkontribwixxi wkoll għall-aċċettazjoni mill-pubbliku ġenerali fir-rigward tal-bini ta’ installazzjonijiet ġodda fil-viċinat tagħhom.

3.1.4. Il-KESE jqis li għall-aċċettazzjoni tal-komunità huwa essenzjali li jiġi stabbilit djalogu mal-abitanti kif ukoll ma’ dawk b’interessi kkonċernati, u li tiġi stabbilita fiduċja reċiproka permezz ta’ komunikazzjoni miftuħa u opportunitajiet ta’ parteċipazzjoni mill-iktar kmieni possibbli fl-iżvilupp ta’ azzjonijiet u ta’ proġetti relatati mat-tranżizzjoni tal-enerġija ( 6 ) , fil-livelli kollha territorjali adatti, mil-livell lokali sa dak tal-UE.

3.1.5. Huwa importanti li jkollna l-appoġġ lokali, u b’mod partikolari l-għajnuna tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili li jappoġġjaw pubblikament it-tranżizzjoni abbażi tax-xjenza, sabiex nippromovu l-parteċipazzjoni u nistabbilixxu l-fiduċja ( 7 ) . Dan in-network lokali jista’ jxerred l-informazzjoni fl-isfera pubblika b’mod iktar organiku u jegħleb l-ideat foloz li jistgħu jiċċirkolaw.

3.1.6. Id-demokrazija parteċipattiva tikkostitwixxi llum il-ġurnata element ċentrali tal-mudell taċ-ċittadinanza Ewropea. It-Trattat ta’ Lisbona jiżgura l-komplementarjetà bejn id-demokrazija rappreżentattiva u d-demokrazija parteċipattiva. Mil-lat internazzjonali, l-aċċess għall-informazzjoni u l-parteċipazzjoni tal-pubbliku fl-ippjanar u l-iżvilupp huma tnejn mit-tliet pilastri tal-Konvenzjoni ta’ Aarhus. L-implimentazzjoni tagħhom għadha trid titjieb, l-istess bħal dik tal-pilastru tal-aċċess għall-ġustizzja ( 8 )

3.1.7. Id-dibattitu pubbliku huwa mod ta’ parteċipazzjoni li għandu jitħeġġeġ. Dan għandu jiġi żgurat minn kumitat ta’ speċjalisti fil-parteċipazzjoni pubblika b’esperjenza indipendenti ppruvata ( 9 ) . Dan jiżgura l-kredibbiltà tad-dibattitu kollu li jinvolvi liċ-ċittadini fl-iżvilupp ta’ azzjonijiet ewlenin li jikkonċernaw it-territorju li jgħixu fih. Dan id-dibattitu jipprovdi informazzjoni kompluta u trasparenti dwar pjan, programm jew proġett partikolari fil-fażi tad-disinn għall-partijiet kollha interessati, billi joffrilhom il-possibbiltà li jesprimu l-fehmiet tagħhom, kemm bħala individwi u kemm bħala gruppi organizzati dwar l-opportunità tal-miżuri ppreżentati.

3.1.8. Minn ftit snin ilu, id-diġitalizzazzjoni tal-parteċipazzjoni taċ-ċittadini, mingħajr obbligu u mingħajr dibattitu ma’ medjaturi terzi li jiggarantixxu l-metodu, qiegħda ftit ftit tkisser il-fiduċja taċ-ċittadini. Madankollu, minbarra l-informazzjoni, hija meħtieġa taħlita ta’ konsultazzjoni online u laqgħat fiżiċi ( 10 ) biex il-pubbliku jiġi involut fl-istadji kollha u biex jiġu ddeterminati b’mod konġunt l-għażliet li għandhom isiru.

3.1.9. Sabiex jitjieb id-djalogu bejn il-partijiet interessati kollha, ikun meħtieġ, pereżempju, wara l-parteċipazzjoni tal-pubbliku, li l-awtoritajiet tat-teħid tad-deċiżjonijiet jew dawk responsabbli għad-demokrazija rappreżentattiva jindikaw bil-miktub dak li jkunu għamlu bil-fondi li jkunu nġabru, u jispeċifikaw it-titjib li se jinkiseb għaċ-ċittadini. Din ir-responsabbiltà tkun tippermetti fehim aħjar tar-raġunijiet għad-deċiżjonijiet tagħhom u ttejjeb il-fiduċja fid-demokrazija.

3.2. Tranżizzjoni ġusta u għall-but ta’ kulħadd

3.2.1. Bil-pakkett “lesti għall-mira ta’ 55 %” u l-objettiv tan-newtralità karbonika għall-2050, l-isfida hija sinifikanti. Skont il-Kummissjoni Ewropea, biex nilħqu l-objettivi tagħna għall-2030 se jkollha bżonn 350 miljun euro ta’ investimenti addizzjonali fis-sena fis-sistemi tal-produzzjoni tal-enerġija biss. Il-mistoqsija kbira għall-KESE, u naturalment għas-soċjetà kollha, hija min se jħallas, min se jinvesti, min se jibbenefika, u jekk il-fondi humiex se jkunu biżżejjed.

3.2.2. Il-ġustizzja distributtiva għal tranżizzjoni ġusta u għall-but ta’ kulħadd, tiggarantixxi li l-benefiċċji, u mhux l-ispejjeż biss, ta’ proġett jinqasmu b’mod ġust. Hija fattur essenzjali tal-aċċettazzjoni soċjali. Inċentiv finanzjarju, mingħajr kumplessità amministrattiva jew teknika, wera li jista’ jkun anki l-akbar fattur ta’ motivazzjoni biex proġett relatat mat-tranżizzjoni jiġi aċċettat. Pereżempju, l-individwi, il-bdiewa, l-SMEs, il-komunitajiet tal-enerġija, eċċ. se jkunu lesti li jsiru parti mis-sistema l-ġdida bl-investimenti u l-impenn tagħhom biex iwettqu t-trasformazzjoni meħtieġa.

3.2.3. Għaldaqstant, prerekwiżit fundamentali għal tranżizzjoni soċjalment aċċettabbli u ta’ suċċess lejn ekonomija newtrali f’termini ta’ emissjonijiet tal-karbonju huwa li l-kumpaniji Ewropej jibqgħu kompetittivi fis-suq dinji, sabiex tiġi evitata pressjoni żejda fuq l-ekonomija u l-qgħad.

3.2.4. L-inċentiv finanzjarju taħt forma jew oħra (pereżempju tariffi tal-enerġija irħas jew possibiltajiet ta’ introjtu, appoġġ lill-ekonomija lokali, lit-taħriġ kontinwu jew lit-taħriġ mill-ġdid ta’ ħiliet) huwa fattur importanti tal-aċċettazzjoni lokali u ta’ għajnuna fi proġett.

3.2.5. Il-perċezzjoni tal-vantaġġi tista’ tikkontribwixxi wkoll għaż-żieda fl-aċċettazzjoni lokali. Pereżempju, il-ħolqien ta’ impjiegi lokali, b’mod partikolari fil-każ tat-tranżizzjoni tal-enerġija f’qasam partikolari tal-impjiegi, huwa perċepit bħala benefiċċju għall-komunità li jista’ jiffavorixxi l-aċċettazzjoni ta’ proġett.

3.2.6. L-elettriku li ġej mis-sistemi eoliċi u solari, qiegħed b’mod partikolari jsir l-aktar kosteffettiv u l-aktar sostenibbli f’ħafna postijiet. Il-produzzjoni u d-disponibbiltà ta’ dan l-elettriku bi prezz tajjeb għaċ-ċittadini kollha lokali hija possibbiltà: billi jsiru wkoll produtturi, ir-rwol tagħhom jinbidel u jgħaddu minn konsumaturi għal prosumaturi. Jeħtieġ li d-drittijiet tagħhom jissaħħu u jiġu ggarantiti. Dan l-approċċ huwa dejjem aktar importanti minħabba li is-setturi tat-trasport u tat-tisħin huma iktar u iktar elettrifikati.

3.2.7. Għall-klima, fit-teorija, ma jagħmilx ħafna differenza min jibni u juża sistema fotovoltajka jew eolika, imma għall-aċċettazzjoni lokali u l-ekonomija reġjonali, din il-kwistjoni għandha importanza ċentrali. B’mod speċifiku, sforzi partikolari għandhom jsiru biex din il-parteċipazzjoni issir possibbli.

3.2.8. Il-KESE huwa tal-fehma li n-numru ta’ prosumaturi u l-aċċettazzjoni soċjali tat-tranżizzjoni jistgħu jiżdiedu malajr bil-miżuri differenti li ġejjin: (a) L-awtosuffiċjenza tal-komunità: jekk il-konsumaturi jużaw is-sistemi kollettivament u jekk l-elettriku li jkun prodott hemmhekk jintuża fuq il-post, dan l-elettriku għandu jiġi trattat bħala enerġija ta’ oriġini individwali. (b) Tqassim tal-enerġija: fi ħdan il-komunitajiet tal-enerġiji rinnovabbli: għandha tapplika tariffa tan-network imnaqqsa għall-elettriku li jkun soġġett għall-kondiviżjoni tal-enerġija għall-użu mill-produtturi. (c) Kalkolu nett virtwali: dan jippermetti li dawk il-persuni li ma jgħixux viċin sistema tal-enerġija rinnovabbli jkunu jistgħu jipparteċipaw fiha u jużaw l-elettriku prodott b’mod dirett. Biex isir dan, il-kalkolu nett virtwali għandu jkun possibbiltà ġdida legalment prevista, fejn kull kilowatt-siegħa ta’ elettriku kkonsmat li ġej minn sistema fejn il-konsumatur huwa involut ikun ikkumpensat mill-kilowatt-siegħa li l-konsumatur jiġġenera minn sors ieħor f’ħin differenti. Dan il-kalkolu diġà jeżisti fil-Greċja, fil-Polonja u fil-Litwanja, pereżempju.

3.2.9. Il-prosum lokali huwa wkoll relatat b’mod interessanti ma’ meters intelliġenti li jipproċessaw is-sinjali tal-prezz tas-suq u jippermettu konsum u flessibbiltà li jirrispettaw in-network u li jistgħu għalhekk ikunu kkumpensati. Din it-taħlita tista’ tikkontribwixxi biex tnaqqas il-pressjoni fuq in-network u b’hekk tista’ tnaqqas il-bżonn li jiġi estiż.

3.2.10. Il-kwistjonijiet taż-żieda fl-ispejjeż tal-enerġija u l-kapaċità tal-Istati Membri li jtaffuhom għandhom ikunu fiċ-ċentru ta’ miżuri ta’ politika futuri. Il-KESE mhux biss jappoġġja l-miżuri ta’ emerġenza biex jiġu evitati konsegwenzi soċjali drastiċi, iżda huwa ferm favur evalwazzjonijiet tas-suq li jittestjaw l-imġiba tal-atturi fis-suq tal-enerġija. Fl-istess ħin, il-Kumitat ifakkar fil-valuri komuni tal-Unjoni fil-qasam tas-servizzi ta’ interess ekonomiku ġenerali skont it-tifsira tal-Artikolu 14 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea (TFUE), kif stabbiliti fil-Protokoll Nru 26 dwar is-servizzi ta’ interess ġenerali anness mat-TFUE. Dan jista’ jwassal għal aktar effiċjenza u għall-eliminazzjoni tal-fallimenti tas-suq. Huwa meħtieġ kontroll aktar effettiv tas-suq min-naħa tal-awtoritajiet.

3.2.11. Il-KESE jappella għal valutazzjoni mill-ġdid tal-pakkett “Lesti għall-mira ta’ 55 %” biex tittejjeb il-kapaċità li jiġu indirizzati l-volatilità tal-prezzijiet tal-enerġija u l-problemi li jirriżultaw minn emerġenzi, inklużi l-gwerer, b’mod li jiġu evitati effetti negattivi fuq l-utenti finali, pereżempju billi jiġu introdotti mekkaniżmi adatti biex jiġi evitat ipprezzar eċċessiv, bħan-nuqqas ta’ applikazzjoni temporanja tas-sistema tal-ETS.

3.2.12. Fl-istess ħin, se jkun hemm bżonn li tiġi żgurata l-ġustizzja soċjali u li jiġi assorbit il-faqar tal-enerġija tal-Ewropej li qed jiżdied ( 11 ) . Skont il-Kummissjoni Ewropea, il-ġlieda kontra t-tibdil fil-klima tinvolvi riskji tanġibbli tal-aggravar tal-inugwaljanzi li għandhom jiġu miġġielda permezz ta’ politiki pubbliċi speċifiċi. Dan jinkludi b’mod partikolari li jissaħħu t-taħriġ u t-taħriġ mill-ġdid vokazzjonali, u ż-żamma taħt kontroll taż-żieda f’ċerti prezzijiet għal dawk il-familji li jbatu mill-faqar enerġetiku ( 12 ) . Tranżizzjoni tal-enerġija li toħloq l-impjiegi u li hija kapaċi li tippreserva l-kapaċità tal-akkwist tal-familji bi dħul baxx, hija soċjalment aktar aċċettabbli ( 13 )

3.2.13. Barra minn hekk, sabiex tiġi ffaċilitata l-aċċettazzjoni tat-tranżizzjoni, ġew ikkunsidrati xenarji differenti li jagħtu aktar riżorsi lil unitajiet domestiċi żgħar, bħal fis-simulazzjonijiet tal-konsorzju Locomotion. Madankollu, il-KESE jtenni li l-Fond Soċjali għall-Klima u l-Fond għal Tranżizzjoni Ġusta tal-UE ( 14 ) għandhom jiġu estiżi u mwessa’ biex jiġi żgurat li ħadd ma jitħalla jibqa’ lura, u li jiġu inkorporati d-dimensjonijiet kollha tal-esklużjoni u l-marġinalizzazzjoni.

3.2.14. Biex b’mod partikolari dawk l-aktar vulnerabbli jiġu megħjuna jimplimentaw it-tranżizzjoni tal-enerġija, ikun utli wkoll li jiġu żviluppati u jitjiebu l-politiki tar-ridistribuzzjoni u, għal dan il-għan, jiġu sperimentati miżuri innovattivi ( 15 ) bħall-introjtu fuq bażi universali, il-krediti tat-taxxa, il-ġimgħat tax-xogħol iqsar, il-kondiviżjoni tal-impjieg, il-programmi ta’ garanzija ta’ impjieg, kif ukoll rwol iktar importanti għall-ħaddiema fil-governanza tal-intrapriżi.

3.2.15. Dawn il-miżuri u oħrajn imsemmija hawn fuq x’aktarx li jżidu l-aċċettabbiltà tat-tranżizzjoni. Dawn se jkunu jistgħu jibbenefikaw mir-ridirezzjoni immedjata tas-sussidji, il-finanzjament u l-benefiċċji tat-taxxa li għadhom qed jiġu allokati għall-fjuwils fossili. Huwa importanti li jinħolqu sorsi ta’ finanzjament għal investimenti sostenibbli.

3.2.16. B’mod partikolari, kif ilu jiġi mwiegħed, it-tneħħija ta’ finanzjament li jagħmel ħsara lill-ambjent issa għandha tiġi ppjanata b’mod rapidu, u t-taxxi ekoloġiċi għandhom jiġu żviluppati f’konformità ma’ taxxa mmirata ( 16 ) , jiġifieri bl-allokazzjoni ta’ sorsi ta’ finanzjament għat-tranżizzjoni. Dan se jgħin lil kull individwu jifhem u jaċċetta l-azzjoni pubblika b’rabta mas-suġġett.

3.2.17. Fil-fatt, l-aċċettazzjoni soċjali tat-tassazzjoni ekoloġika tassumi kumpens li jieħu inkunsiderazzjoni l-introjtu tal-familji u l-faqar tal-enerġija tagħhom (nuqqas ta’ trasport pubbliku, iżolazzjoni dgħajfa tal-akkomodazzjoni, effiċjenza batuta tas-sistema ta’ tisħin u tat-tip ta’ vettura li għandhom, eċċ.), biex jgħinhom ( 17 ) jibbenefikaw minn ekonomiji potenzjalment vijabbli fit-tul bis-saħħa ta’ tagħmir li jiddependi inqas mill-enerġija.

3.2.18. Bl-istess mod, għandu jsir ittestjar tal-mappa tal-karbonju ( 18 ) , li jikkonsisti fl-assenjazzjoni ta’ kwoti ta’ emissjonijiet individwali mhux kummerċjabbli, biex ikun determinat mhux biss jekk il-potenzjal edukattiv tagħha jistax jitwettaq fil-prattika permezz ta’ tnaqqis fl-emissjonijiet tal-gassijiet serra u żieda fit-tranżizzjoni tal-enerġija, imma anki jekk din tal-aħħar tistax, permezz ta’ din l-għodda ta’ ugwaljanza, issaħħaħ l-aċċettabbiltà tagħha.

3.2.19. Ir-rwol eżemplari tal-atturi pubbliċi (lil hinn mill-prattiki tagħhom u l-miżuri favur il-moderazzjoni fil-konsum u favur l-enerġiji rinnovabbli, id-demokrazija parteċipattiva, id-djalogu soċjali u l-finanzjament tal-installazzjonijiet taċ-ċittadini jew anki azzjonijiet ta’ edukazzjoni dwar it-tranżizzjoni għal tul il-ħajja) jkun jiddependi mill-kapaċità tagħhom li jqiegħdu fuq il-mejda l-kwistjoni ta’ finanzjament u li jiżguraw li din tkun sostenibbli. Eżempju wieħed ikun programm pluriennali għall-finanzjament tar-rinnovazzjoni tal-enerġija li jkun jinkludi obbligu li jinkisbu riżultati.

3.2.20. Mas-sussidji u l-miżuri fiskali l-ġodda għandhom jinżiedu b’mod utli standards li jorbtu lil kulħadd, għaliex bħall-azzjoni li trid tittieħed biex tippermetti l-iżvilupp tal-interazzjonijiet meħtieġa għat-tranżizzjoni, huma dawn ukoll li se jippermettu li tinkiseb id-dinja abitabbli li nixtiequ aħna.

3.3. Il-lokalizzazzjoni u l-ippjanar

3.3.1. Ammont ta’ problemi relatati mal-istabbiliment ta’ proġetti utli għat-tranżizzjoni tal-enerġija huma kkawżati mill-karatteristiċi fiżiċi speċifiċi tagħhom. Hemm bżonn ta’ sforzi addizzjonali biex ikun hemm rispons għal dan it-tip ta’ tħassib, notevolment permezz tad-disseminazzjoni ta’ tagħrif maħsub biex jiġġieled kontra l-informazzjoni falza u permezz tal-implimentazzjoni tal-aħjar prattiki li jippermettu li jiġu solvuti dawn il-problemi.

3.3.2. Dan jinvolvi li jitrawwem l-għarfien dwar l-il-wirt kulturali u urban tal-passat (daħliet tal-ibliet sfigurati biż-żoni kummerċjali u industrijali, parkings li jikkonsmaw l-ispazji fertili, żoni residenzjali u bini fil-periferiji li jwasslu għal dipendenza mill-karozza…). Illum, il-vantaġġi tat-tranżizzjoni tal-enerġija huma aktar rilevanti mill-konsegwenzi fuq il-“pajsaġġ”. Biex ikun hemm garanzija li dan iseħħ b’mod sostenibbli, għandna kemm jista’ jkun nevitaw, jew innaqqsu u nikkumpensaw għall-effetti negattivi assoċjati mas-superfiċje li proġett ikun jirrikjedi.

3.3.3. Dan għandu jsir billi l-infrastruttura titqiegħed f’postijiet fejn ma tkunx qed tikkompeti mal-agrikultura jew ir-rispett lejn in-natura u l-wirt kulturali. Soluzzjoni waħda tista’ tkun li l-installazzjonijiet ikunu integrati fl-ispazji urbani jew industrijali eżistenti jew li jitqiegħdu fuq artijiet marġinali li għandhom valur produttiv jew naturali negliġibbli.

3.3.4. Meta l-installazzjoni fuq artijiet għammiela ma tkunx tista’ tiġi evitata, din għandha tkun integrata, kemm jista’ jkun possibbli, fis-sistema agrikola flok twassal għall-ikklerjar u/jew id-degradazzjoni sħiħa.

3.3.5. Barra minn hekk, sabiex il-popolazzjoni kollha tkun infurmata korrettament u l-fiduċja tagħha tintrebaħ, għandhom isiru evalwazzjonijiet rigorużi b’mod sistematiku fuq l-impatt ambjentali għall-installazzjonijiet u l-objettivi u l-pjani nazzjonali u Ewropej kollha li huma relatati mal-enerġija.

3.3.6. L-evalwazzjonijiet ex post huma wkoll essenzjali biex is-soċjetà tagħna tinżamm f’dinamika ta’ titjib kontinwu. B’mod komplementari, ikun jaqbel li jiġu stabbiliti rabtiet ta’ djalogu bejn il-livelli territorjali kollha, kif ukoll għodod tajbin ta’ monitoraġġ u ta’ implimentazzjoni tal-politiki biex jiġu evitati kemm jista’ jkun id-degradazzjoni tal-ħamrija u r-rilokazzjoni tal-problemi ambjentali, bħal ma tirrakkomanda notevolment l-Aġenzija Ewropea għall-Ambjent ( 19 )

3.3.7. Fl-evalwazzjonijiet ex post tal-azzjonijiet u l-proġetti relatati mat-tranżizzjoni tal-enerġija, l-ammont tal-benefiċċji ekonomiċi lokali huwa kwistjoni b’tendenza li taffettwa l-aċċettazzjoni soċjali.

3.3.8. Soluzzjoni waħda komplementari għall-problema maħluqa mid-diffikultà li jinstabu postijiet fejn tiġi prodotta l-enerġija fl-Ewropa tkun tikkonsisti fl-importazzjoni ta’ elettriku ekoloġiku prodott fil-pajjiżi tal-viċinat, f’forma likwida bl-idroġenu bħala vettur. F’termini ta’ aċċettazzjoni soċjali, din l-inizjattiva għandha tinftiehem bħala dimensjoni ta’ żvilupp konġunt ta’ dawn ir-reġjuni ( 20 )

3.4. Fatturi soċjodemografiċi

3.4.1. Minbarra dawn ir-raġunijiet, id-demografija ġenerali għandha wkoll rwol fil-perċezzjonijiet tal-pubbliku. Studji demografiċi li twettqu diġà jistgħu jgħinu biex nifformulaw strateġija aħjar għall-aċċettazzjoni tal-proġetti billi nkunu nafu dwar id-daqs u l-kompożizzjoni tal-pubbliku destinatarju li huwa l-iktar suxxettibbli li jkun kontriha. Dawn l-istudji għandhom ikunu aċċessibbli għall-partijiet interessati kollha.

3.4.2. L-ogħla livelli ta’ aċċettazzjoni huma f’korrelazzjoni ma’ livell ogħla ta’ edukazzjoni u età iżgħar. Għalhekk huwa importanti li tiġi żviluppata edukazzjoni matul il-ħajja kollha (inkluż fl-intrapriżi u ċ-ċentri ta’ taħriġ professjonali) dwar il-moderazzjoni fil-konsum, il-parteċipazzjoni taċ-ċittadini u l-investiment relatati mal-azzjonijiet kollettivi favur it-tranżizzjoni.

3.4.3. Il-KESE jipproponi li l-kampanji ta’ sensibilizzazzjoni dwar it-tranżizzjoni jispiraw ruħhom mill-BIMBY (Build In My Backyard – li huwa rispons għan-NIMBY – Not In My Backyard – attwali), u jisfruttaw eżempji li jwasslu għal imitazzjoni soċjali virtwuża u għall-benefiċċji tal-popolazzjoni, lista ta’ stejjer pożittivi permezz ta’ testimonjanzi u eżempji ta’ suċċess li ġejjin minn diversi reġjuni u pajjiżi li wieħed jkun jista’ jidentifika ruħu magħhom.

3.4.4. Dan kollu jista’ joħloq aċċettazzjoni u jwassal għal rieda ta’ evoluzzjoni f’mod kollettiv lejn dan il-mod ġdid ta’ għajxien li bilfors jinvolvi il-bżonn attwali ta’ sostituzzjoni tal-karburanti fossili. Għandu jkun hemm mezzi dedikati għall-azzjonijiet ta’ sensibilizzazzjoni li jistgħu jsiru b’mod ġudizzjuż minn diversi partijiet interessati.

3.4.5. M’hemmx kunsens dwar l-effett dirett ta’ fatturi soċjodemografiċi speċifiċi għaliex għandhom impatti li jvarjaw skont il-pajjiż u l-kuntest politiku tagħhom. Madankollu, għandhom effett definittiv fuq l-aċċettazzjoni lokali tal-pjani u l-proġetti li jippermettu t-tranżizzjoni. Għall-KESE, huwa għalhekk neċessarju li jiġu appoġġjati l-azzjonijiet ta’ taħriġ, inizjali u kontinwi għat-tranżizzjoni tal-enerġija, b’rabta mal-imsieħba soċjali u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili.

3.4.6. Madankollu, ir-raġunament f’termini ta’ aċċettabbiltà soċjali xi kultant ifisser li r-responsabbiltà dwar jekk jiġux adottati jew le t-teknoloġiji kkonċernati tmur lura għand il-pubbliku destinatarju. Għandu jitqies li d-dimensjoni soċjali biss għandha rwol fir-realizzazzjoni tal-potenzjal li għandhom it-teknoloġiji. Madankollu, ir-reżistenza għall-akkwist jew l-użu ta’ għodod ġodda tista’ tkun aktar kumplessa ( 21 )

3.5. Fattibbiltà soċjoteknika (22)

3.5.1. Ix-xkiel għall-adozzjoni ta’ ċertu tagħmir huwa wkoll tekniku. Dan ġej notevolment mid-diffikultà li tiġi kondiviża kultura li tuża inqas enerġija f’soċjetà li, paradossalment, tistedinna li nikkonsmaw dejjem iżjed, li joħloq kuntrast qawwi mal-messaġġi li għandhom il-mira ta’ ffrankar tal-enerġija.

3.5.2. L-aċċettabbiltà soċjali hija fil-fatt sitwazzjoni kumplessa ta’ koeżistenza aċċettata bejn it-teknika u l-utenti. Imma aċċettabbiltà ma tfissirx adozzjoni. Madankollu l-aċċettazzjoni ma tfissirx adozzjoni (ara pereżempju l-każ tal-arloġġi intelliġenti, aċċettati fit-teorija iżda mhux adottati, bir-riżultat li n-nies jirrifjutaw li jinstallawhom). L-adozzjoni ssegwi tip ta’ użu mifrux tat-teknoloġija. Ma jitqajmux dubji dwarha, tkun tat prova tagħha, teżisti flimkien ma’ alternattivi teknoloġiċi oħra, imma, minkejja dan, wieħed ma jaderixxix magħha. Li wieħed jaderixxi magħha jfisser li jagħmilha tiegħu, fis-sens li jinkorporaha fl-istil ta’ ħajja, u jikkunsidraha bħala essenzjali u inevitabbli.

3.5.3. Il-limitazzjonijiet relatati mal-adozzjoni tat-teknoloġiji tat-tranżizzjoni huma relatati wkoll mal-fatt li dawn spiss ikunu mfassla fuq il-presunzjoni li l-utenti ikunu jaf jużawhom skont l-iskopijiet tagħhom.

3.5.4. Dawn tal-aħħar huma mistennija li jaderixxu mal-proġetti tal-enerġija implimentati permezz ta’ dawn it-teknoloġiji, qabel ma jkunu jistgħu joperawhom fl-ogħla livell tal-potenzjal tagħhom. Iżda għadd ta’ studji juru li anki l-oġġetti tekniċi ta’ kuljum fil-biċċa l-kbira tagħhom ma jintużawx biżżejjed, minħabba nuqqas ta’ għarfien tal-kapaċitajiet reali tagħhom u tal-mod kif jiġu mmobilizzati.

3.5.5. Nistgħu nikkunsidraw il-fattibbiltà soċjoteknika bħala proċess ta’ integrazzjoni u ta’ disseminazzjoni soċjali li jagħmel parti minn tul ta’ żmien li jirrikjedi ċertu numru ta’ fażijiet. L-ewwel fażi hija fundamentali għaliex tikkonċerna ż-żmien tar-riċerka-żvilupp u kontroversji ( 23 ) , jiġifieri l-fażi li tantiċipa l-bidliet li jiġu minħabba l-introduzzjoni tat-teknoloġija ġdida. It-tieni fażi tmur lura għall-ewwel tagħlimiet miksuba. Huwa hawnhekk li l-loġika tat-tfassil tindirizza l-użu ppjanat u l-kapaċità tat-teknoloġiji li jintegraw id-dinja soċjali. L-aħħar fażi hija dik tal-użu mifrux u għal żmien twil. Dan hu l-istadju taċ-ċaħda jew l-adozzjoni tal-proġett, l-approprjazzjoni u l-modalitajiet tal-integrazzjoni soċjali tiegħu.

3.5.6. Huwa hawnhekk li naraw mobilizzazzjonijiet lokali: it-territorji jorganizzaw ruħhom biex jindirizzaw, jew le, għadd ta’ sfidi permezz ta’ dawn it-teknoloġiji. L-integrazzjoni soċjali għalhekk tikkorrispondi għat-trasformazzjonijiet makrosoċjali li ġġib magħha l-adozzjoni tagħhom.

3.5.7. Permezz tal-użu ta’ teknoloġija, ir-relazzjoni mad-dinja, ir-relazzjonijiet u r-rappreżentazzjonijiet soċjali jistgħu jiġu modifikati b’mod sinifikanti. Dan mhuwiex possibbli sakemm it-teknoloġija ma tkunx applikata bħala tali, imma toffri l-possibbiltà ta’ aġġustamenti, ta’ riapproprijazzjonijiet. F’dan ir-rigward, fil-fehma tal-KESE, in-newtralità teknoloġika bbażata fuq studji xjentifiċi, il-kompetizzjoni ġusta u l-possibbiltà tal-ittestjar u tad-diskussjoni dwar l-opportunità tat-teknoloġiji differenti jistgħu jikkontribwixxu għat-titjib tal-aċċettazzjoni soċjali.

3.5.8. B’dan il-mod, meta wieħed janalizza fid-dettall, id-dibattitu dwar it-tranżizzjoni tal-enerġija jmur lil hinn mill-approċċ teknoċentrat tiegħu biex jevolvi lejn approċċ iktar soċjoċentrat. Dan ifisser li l-kunċett ta’ aċċettabbiltà soċjali għandu jiġi kkwalifikat fil-każi meta jkun hemm it-tendenza li l-piż tar-responsabbiltà tal-istili tal-ħajja tagħna jintefa’ fuq il-konsumaturi li huma dipendenti ħafna mill-enerġija, biex jiġi inkluż fl-isfera iktar vasta tal-fattibbiltà soċjoteknika li tirrikjedi diskussjoni dwar is-sens tat-tekniki u d-deċiżjonijiet politiċi fil-qasam tal-enerġija.

Brussell, it-23 ta’ Marzu 2022. Christa SCHWENG Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew

(1) https://www.footprintnetwork.org/our-work/ecological-footprint/

(2) https://doughnuteconomics.org/about-doughnut-economics

(3) https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2021/07/IPBES_IPCC_WR_12_2020.pdf

(4) https://eeb.org/library/decoupling-debunked/; https://www.eea.europa.eu/publications/growth-without-economic-growth

(5) Trends in Social Acceptance of Renewable Energy Across Europe – A Literature Review, 08/12/2020 [Mhux disponibbli bil-Malti].

(6) Dan li tipproponi France Nature Environnement fid-dokumenti “scopes” (pubblikazzjonijiet dwar il-metanizzazzjoni, l-enerġija mir-riħ, eċċ.) tagħha.

(7) https://www.fondation-nicolas-hulot.org/sondage-science-et-transition-ecologique-en-qui-les-francais-ont-il-confiance/ [bil-Franċiż biss].

(8) ĠU C 123, 9.4.2021, p. 66.

(9) Bħall-Kummissjoni nazzjonali għad-dibattitu pubbliku fi Franza.

(10) Ara Conseil d’État, Rapport public 2011 “Consulter autrement, participer effectivement” [Il-Kunsill tal-Istat Franċiż, Rapport Pubbliku 2011, Konsultazzjoni mod ieħor, parteċipazzjoni effettiva] La Documentation française 2011.

(11) Rapport ta’ Informazzjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar Valutazzjoni tal-Unjoni Ewropea tal-Enerġija – Id-dimensjoni soċjali u soċjetali tat-tranżizzjoni enerġetika

(12) Dan il-faqar iwassal għal fenomeni bħas-serq (fil-forma ta’ wiring fuq networks li jappartjenu lil oħrajn), kemm għal raġunijiet ta’ faqar kif ukoll għal raġunijiet ta’ diżubbidjenza ċivili kontra s-sistema ta’ kummerċjalizzazzjoni tal-elettriku.

(13) ĠU C 152, 6.4.2022, p. 158.

(14) ĠU C 311, 18.9.2020, p. 55.

(15) https://eeb.org/library/escaping-the-growth-and-jobs-treadmill/.

(16) ĠU C 62, 15.2.2019, p. 8.

(17) Eurofound, 2015, Access to social benefits: reducing non-take-up, Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgu [Mhux disponibbli bil-Malti]. Policy brief tal-Aġenzija Ewropea għall-Ambjent u l-Eurofound dwar “Exploring the social challenges of low-carbon energy policies in Europe” ef22004en.pdf [Mhux disponibbli bil-Malti].

(18) https://www.socialter.fr/article/carte-carbone-plutot-qu-une-taxe-un-quota-pour-chaque-citoyen-1 [bil-Franċiż biss].

(19) https://www.eea.europa.eu/themes/energy/renewable-energy/eu-renewable-electricity-has-reduced

(20) ĠU C 123, 9.4.2021, p. 30.

(21) Pereżempju, l-akkwist ta’ karozza elettrika jinvolvi l-bidla tal-modalità tas-sewqan minn gerboks manwali għal gerboks awtomatika, li jista’ jkun ta’ deterrent.

(22) https://www.larevuedelenergie.com/les-energies-renouvelables-en-transition-de-leur-acceptabilite-sociale-a-leur-faisabilite-sociotechnique/ [bil-Franċiż biss].

(23) Ara pereżempju, f’qasam li mhuwiex it-tranżizzjoni tal-enerġija, smartphones, li huma aċċettati u adottati b’mod wiesa’.