MT Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea C 161/40

Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “Id-djalogu soċjali fil-pajjiżi tas-Sħubija tal-Lvant”

2013/C 161/07

Relatur: is-Sur MITOV

Matul is-sessjoni plenarja tat-18 u d-19 ta’ Jannar 2012, il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew iddeċieda, b’konformità mal-Artikolu 29(2) tar-Regoli ta’ Proċedura tiegħu, li jħejji opinjoni fuq inizjattiva proprja dwar

Id-djalogu soċjali fil-pajjiżi tas-Sħubija tal-Lvant.

Is-Sezzjoni Speċjalizzata għar-Relazzjonijiet Esterni, inkarigata sabiex tipprepara l-ħidma tal-Kumitat dwar is-suġġett, adottat l-Opinjoni tagħha nhar il-21 ta’ Frar 2013.

Matul l-488 sessjoni plenarja tiegħu li saret fl-20 u l-21 ta’ Marzu 2013 (seduta tal-20 ta’ Marzu), il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew adotta din l-Opinjoni b’91 vot favur, u 3 astensjonijiet.

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

1.1 Il-Kumitat jesprimi l-appoġġ tiegħu għas-Sħubija tal-Lvant li għandha l-għan li tikkontribwixxi għall-iżvilupp ekonomiku u soċjali tal-pajjiżi ġirien tal-Lvant tal-Ewropa, issaħħaħ l-istituzzjonijiet demokratiċi u tippromovi bażi komuni ta’ normi u valuri li jiffurmaw il-proġett komuni Ewropew. Huwa jfakkar, minn dan il-lat, l-importanza tal-parteċipazzjoni tas-soċjetà ċivili u r-rwol indispensabbli tad-djalogu soċjali, li fih jipparteċipaw l-imsieħba soċjali (organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem u trejdjunjins) biex jinstab kunsens li jġib flimkien l-interessi soċjali u ekonomiċi differenti tal-intrapriżi u tal-ħaddiema.

1.2 Il-Kumitat jenfasizza l-karattru speċifiku tad-djalogu soċjali li jrid iseħħ f’livelli u f’oqsma differenti, li fihom l-imsieħba soċjali jkunu jistgħu jiddefendu l-interessi leġittimi tagħhom. Dan għandu jseħħ b’mod parallel mad-djalogu ċivili u b’mod kumplimentari għalih bil-għan li tiġi promossa d-demokrazija parteċipattiva f’sens wiesgħa. Huwa jfakkar li kemm id-djalogu soċjali kif ukoll dak ċivili jserrħu fuq l-indipendenza tal-imsieħba soċjali u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, u jitlob li din l-indipendenza tiġi rispettata bħala wieħed mid-drittijiet umani u soċjali bażiċi, kif inhuma definiti mill-organizzazzjonijiet internazzjonali u dawk Ewropej.

1.3 Il-Kumitat jitlob li r-rispett ta’ dawn id-drittijiet bażiċi, fosthom il-libertà tal-assoċjazzjoni u l-libertà tan-negozjati kollettivi jitqiesu b’mod sħiħ fis-Sħubija tal-Lvant. Il-KESE jitlob lill-pajjiżi kkonċernati li jagħmlu l-isforzi meħtieġa biex jagħmlu progress fl-integrazzjoni tar-regolamenti Ewropej u dawk internazzjonali, kif inhuma definiti mill-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-UE, il-Karta Soċjali Ewropea (Kunsill tal-Ewropa) u l-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, kif ukoll fl-implimentazzjoni ta’ “stat tad-dritt soċjali”. Ir-rispett ta’ dawn in-normi jrid jifforma parti mill-kriterji uffiċjali waqt it-tfassil ta’ “ftehimiet ta’ assoċjazzjoni” u l-valutazzjoni tagħhom. F’dan il-każ, is-Sħubija tal-Lvant tista’ ssegwi l-proċess li segwiet il-Kummissjoni fit-tfassil tas-“Sistema ta’ Preferenzi Ġeneralizzati” (SPĠ) fil-livell kummerċjali.

1.4 Il-Kumitat iqis li s-Sħubija tal-Lvant għandha tikkontribwixxi b’mod effettiv biex id-djalogu soċjali fil-livell tal-pajjiżi msieħba jissaħħaħ, u għaldaqstant jitlob li l-istrutturi ta’ konsultazzjoni attwali jiġu konsultati regolarment kif ukoll waqt it-tħejjija u l-valutazzjoni tal-“ftehimiet ta’ assoċjazzjoni”. F’dan ir-rigward, il-Kumitat ifakkar li l-pjani ta’ azzjoni proposti mis-Sħubija tal-Lvant ikopru għadd ta’ kwistjonijiet fil-qasam tal-enerġija, tas-setturi differenti tal-ħajja ekonomika, tar-rwol tas-servizzi pubbliċi u li jmissu mill-viċin ħafna l-interessi tal-ħaddiema u tal-atturi ekonomiċi u li għalihom hija ġustifikata mhux biss konsultazzjoni fil-livell tal-politika ekonomika ġenerali, iżda wkoll fil-livell tas-setturi u tar-reġjuni differenti kkonċernati.

1.5 Il-Kumitat huwa sodisfatt bid-deċiżjoni tal-Forum tas-Soċjetà Ċivili li jiftaħ il-ħames grupp ta’ ħidma ddedikat lid-djalogu soċjali, grupp ta’ ħidma li ltaqa’ l-ewwel darba fi Stokkolma f’Novembru 2012.

1.6 Il-Kumitat jitlob li ssir reviżjoni tar-regoli ta’ proċedura interni u l-metodi ta’ għażla tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili tal-Forum tas-Soċjetà Ċivili sabiex ir-rappreżentanti tal-imsieħba soċjali jkunu jistgħu jipparteċipaw b’mod li jirrifletti dak li l-organizzazzjonijiet tagħhom jirrappreżentaw fil-ħajja ta’ pajjiżhom. Huwa jenfasizza li rappreżentazzjoni bilanċjata tal-imsieħba soċjali u ta’ organizzazzjonijiet oħra tas-soċjetà ċivili, b’referenza għat-tliet gruppi li jiffurmawh u li jinsabu fih, għandha twassal biex ir-rappreżentattività u l-leġittimità tal-Forum jissaħħu fir-rwol tiegħu ta’ interlokutur mal-awtoritajiet nazzjonali u Ewropej li jieħdu sehem fis-Sħubija tal-Lvant.

1.7 Il-Kumitat jixtieq li tiġi stabbilita koordinazzjoni bejn il-Forum, il-pjattaformi nazzjonali tiegħu u l-korpi nazzjonali għad-djalogu soċjali, biex tiġi evitata kompetizzjoni bla ħieġa u li tagħmel il-ħsara bejn dawn il-korpi. Ir-rappreżentanti tal-imsieħba soċjali preżenti fil-livell tal-pjattaformi nazzjonali jistgħu joħolqu l-kuntatt bejnhom u l-istrutturi bipartitiċi u tripartitiċi attwali.

1.8 Il-Kumitat jipproponi li fi ħdan is-Sħubija tal-Lvant jinħoloq “panel” speċifiku, iffukat fuq il-“politika soċjali u tal-impjiegi”. Dan il-panel, li għandu jaqa’ taħt ir-responsabbiltà tad-DĠ “Impjiegi, affarijiet soċjali u inklużjoni” tal-Kummissjoni, fl-immedjat, ikun inkarigat li jimplimenta programm sistematiku bil-għan li jippromovi l-iskambji u jiġu identifikati l-“prattiki tajbin” bejn l-UE u l-pajjiżi msieħba fil-qasam tal-politika soċjali u tal-impjiegi, fir-rigward tal-għanijiet stabbiliti f’dan il-qasam mill-pjattaforma tematika II (“Integrazzjoni ekonomika u u konverġenza mal-politiki tal-UE”). Fuq perjodu aktar twil, il-Kumitat jixtieq li dan il-panel ikun jista’ jsir pjattaforma tematika. Din il-ħames pjattaforma tkun tippermetti li kwistjonijiet ta’ politika soċjali u tal-impjiegi jkunu jistgħu jiġu diskussi b’mod sħiħ, u b’hekk l-importanza tagħhom tiġi rikonoxxuta bl-istess mod tal-erba’ prijoritajiet l-oħra definiti mis-Sħubija tal-Lvant.

1.9 Il-Kumitat huwa sodisfatt bil-ħolqien ta’ “Faċilità għas-Soċjetà Ċivili” u ta’ “Fondazzjoni Ewropea għad-Demokrazija” u jitlob li l-Fondazzjoni tibda taħdem kemm jista’ jkun malajr. Il-Kumitat jixtieq li dawn il-fondi jikkontribwixxu b’mod effikaċi għat-tisħiħ tas-soċjetà ċivili u l-azzjoni tagħha, speċjalment għat-tisħiħ tad-djalogu soċjali fil-pajjiżi kkonċernati, billi jiġu stabbiliti kriterji ċari u oġġettivi. L-iffinanzjar ta’ riċerka dwar is-sitwazzjoni tad-djalogu soċjali f’kull pajjiż, li tippermetti li jiġu definiti l-għanijiet u l-indikaturi tal-progress ta’ dan id-djalogu soċjali, jista’ jsir mill-fondi tal-programmi ta’ din il-Fondazzjoni. Barra minn hekk, il-Kumitat jitlob li jkun jista’ jitwaqqaf programm ġenerali, fuq il-mudell tal-“Inizjattiva għall-koeżjoni soċjali fil-pajjiżi tax-Xlokk tal-Ewropa” għall-pajjiżi tas-Sħubija tal-Lvant.

2. Is-Sħubija tal-Lvant u l-kontribut tas-soċjetà ċivili: Sfond

2.1 Is-Sħubija tal-Lvant twaqqfet biex tkompli ssaħħaħ il-ħidma tal-Politika Ewropea tal-Viċinat fir-rigward tal-pajjiżi ġirien fil-Lvant tal-UE (l-Armenja, l-Azerbajġan, il-Bjelorussja, il-Ġeorġja, il-Moldova, l-Ukraina), l-istess kif l-Unjoni għall-Mediterran għandha l-għan li ssaħħaħ il-Politika ta’ Viċinat mal-pajjiżi ġirien fin-Nofsinhar tal-UE, biex ittejjeb l-“assoċjazzjoni politika u l-integrazzjoni ekonomika” tas-sitt pajjiżi msieħba (1). Din is-Sħubija tnediet uffiċċjalment fis-7 ta’ Mejju 2009, waqt is-Summit tal-Kapijiet tal-Istat tas-sitt pajjiżi msieħba, ir-rappreżentanti tal-UE u tal-Istati Membri fi Praga.

2.2 Is-Sħubija tipproponi proċess doppju (1) bilaterali, maħsub biex joħloq relazzjoni aktar mill-qrib bejn l-UE u kull wieħed mill-pajjiżi msieħba; (2) multilaterali, biex jistabbilixxi qafas li fih jistgħu jiġu diskussi l-isfidi komuni. Il-Kummissjoni proponiet li għal dan il-għan jitwaqqfu erba’ pjattaformi tematiċi li jgħaqqdu flimkien ir-rappreżentanti tal-pajjiżi msieħba, tal-pajjiżi membri tal-UE u tal-istituzzjonijiet tagħha: (1) demokrazija, governanza tajba u stabbiltà; (2) integrazzjoni ekonomika u konverġenza mal-politiki Ewropej; (3) sigurtà enerġetika; (4) kuntatti bejn il-persuni. Barra minn hekk, ġew previsti inizjattivi ewlenin u programmi ta’ tisħiħ tal-istituzzjonijiet biex isostnu l-proċess propost.

2.3 Is-Sħubija kellha l-għan li tassoċja “r-rappreżentanti tal-gvern u l-Kummissjoni Ewropea” kif ukoll “istituzzjonijiet tal-UE oħra, organizzazzjonijiet internazzjonali (bħall-OSCE u s-COE), Istituzzjonijiet Finanzjarji Internazzjonali, parlamenti, rappreżentanti tan-negozju, awtoritajiet lokali, u medda wiesgħa ta’ partijiet interessati fl-oqsma koperti mill-pjattaformi tematiċi” (2). B’mod partikolari hija tipproponi t-twaqqif ta’ “Forum tas-Soċjetà Ċivili” bil-għan li “tippromwovi kuntatti fost is-CSOs u tiffaċilita d-djalogu bejnhom u bejn l-awtoritajiet pubbliċi”.

2.4 L- għan tal-forum kien li jiffaċilita l-parteċipazzjoni ta’ għadd kbir ta’ atturi, fosthom it-trejdjunjins, l-organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem, l-assoċjazzjonijiet tal-professjonisti, l-NGOs, it-“think-tanks”, fondazzjonijiet bla skop ta’ qligħ, l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili u n-netwerks nazzjonali u internazzjonali u l-atturi rilevanti l-oħra kollha tas-soċjetà ċivili (3). Wara proċess ta’ għażla organizzat mill-Kummissjoni u mill-Kunsill, minn fost l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili li kienu interessati li jipparteċipaw, il-Forum iltaqa’ għall-ewwel darba fi Brussell f’Novembru 2009. Huwa adotta regoli ta’ proċedura, stabbilixxa l-metodi ta’ ħidma u ħatar kumitat ta’ tmexxija. Huwa ltaqa’ kull sena f’assemblea ġenerali (Berlin, Novembru 2010, Poznán, Novembru 2011, Stokkolma, Novembru 2012) u nkoraġġixxa t-twaqqif ta’ “pjattaformi nazzjonali” bil-għan li l-azzjoni tiegħu tiġi deċentralizzata fil-livell tas-sitt pajjiżi msieħba.

2.5 Is-Sħubija, li l-Kumitat appoġġja mill-bidu nett (4), illum għandha erba’ snin u rnexxielha twettaq għadd ta’ riformi utli ferm fl-oqsma tal-ekonomija, kummerċjali, tal-enerġija u tal-moviment liberu tal-persuni. Fir-rigward tal-kontribut tas-soċjetà ċivili għas-Sħubija, partikolarment permezz tal-Forum, il-Kumitat dispjaċutli qed tiddgħajjef il-parteċipazzjoni tar-rappreżentanti tas-soċjetà ċivili tal-pajjiżi membri tal-UE fl-attivitajiet tal-Forum u jitlob li tinfetaħ diskussjoni kemm fil-Forum kif ukoll fil-Kummissjoni dwar il-miżuri u l-inċentivi li hemm bżonn biex ireġġgħu lura dan l-iżbilanċ. Barra minn hekk, f’Opinjoni tas-16 ta’ Ġunju 2011 (5), il-Kumitat iddepplora li min iħaddem, it-trejdjunjins u l-organizzazzjonijiet soċjo-ekonomiċi (bdiewa, konsumaturi, rappreżentanti tal-SMEs etc.) fil-livell nazzjonali ma jipparteċipawx, jew jipparteċipaw biss b’mod modest ħafna, fl-attivitajiet tal-Forum.

2.6 B’hekk il-Kumitat wassal xi preokkupazzjonijiet li ssemmew, b’mod ripetut, mill-organizzazzjonijiet Ewropej u internazzjonali ta’ min iħaddem u t-trejdjunjins. B’hekk, Mario Sepi, President tal-Kumitat, fakkar f’ittra indirizzata lill-Kumitat ta’ tmexxija tal-Forum ta’ Mejju 2011, li t-terminu “soċjetà ċivili” ma jinkludix biss l-NGOs u l-organizzazzjonijiet ibbażati fil-komunità, iżda wkoll atturi fis-suq tax-xogħol (trejdjunjins u min iħaddem) kif ukoll l-organizzazzjonijiet li jirrappreżentaw l-atturi soċjali u ekonomiċi li mhumiex imsieħba soċjali fis-sens strett (pereżempju l-għaqdiet tal-konsumaturi) (6).

2.7 B’risposta, il-Forum aċċetta (1) li jillaxka xi ftit ir-regoli tal-għażla tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili li jillimitaw il-parteċipazzjoni tal-organizzazzjonijiet fl-assemblea tal-Forum għal żewġ mandati ta’ sena l-waħda li fit-tul kien iwassal biex l-organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem u tal-ħaddiema l-aktar attivi jispiċċaw esklużi, u (2) li jwaqqaf fi ħdanu l-ħames grupp ta’ ħidma ddedikat għad-djalogu soċjali, miftuħ bla esklużjoni għar-rappreżentanti tal-organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem u tal-ħaddiema. Dan il-grupp ta’ ħidma twaqqaf għall-ewwel darba waqt l-assemblea ġenerali tal-Forum li saret fi Stokkolma, f’Novembru 2012.

2.8 Barra minn hekk, waqt l-assemblea tiegħu ta’ Novembru 2011 (Poznań) il-Forum kien diġà ddiskuta l-mezzi biex isaħħaħ l-istatut u l-azzjoni tiegħu. B’hekk huwa ddeċieda li jwaqqaf “Assoċjazzjoni” mogħnija bi statut legali rikonoxxut li jippermettilha tipparteċipa fil-programmi ta’ kooperazzjoni miftuħa mill-Kummissjoni għas-Sħubija kif ukoll segretarjat permanenti kapaċi li jikkoordina l-ħidma marbuta mar-rwol tal-Forum. Huwa talab ukoll li tinfetaħ “Faċilità” li tappoġġja s-soċjetà ċivili u l-organizzazzjonijiet tagħha. Barra minn hekk huwa insista fuq ir-rikonoxximent tal-parteċipazzjoni sħiħa u kompleta tar-rappreżentanti tiegħu fl-attivitajiet differenti tas-Sħubija, mil-laqgħat tal-pjattaformi multilaterali sal-laqgħat Ministerjali.

3. Il-komplementarjetà tad-djalogu soċjali u tad-djalogu mas-soċjetà ċivili

3.1 Id-djalogu soċjali huwa d-djalogu dirett bejn l-organizzazzjonijiet rappreżentattivi ta’ min iħaddem u t-trejdjunjins, jew tagħhom flimkien mal-gvern jew ir-rappreżentanti tiegħu (fosthom l-awtoritajiet lokali u reġjonali) bil-għan li jippromovi l-progress ekonomiku u soċjali u jippromovi r-riżoluzzjoni kostruttiva tal-kunflitti marbutin mad-differenzi fl-interessi soċjali u ekonomiċi. Normalment, id-djalogu soċjali jfittex li jifforma qafas regolatorju, fil-forma ta’ testi legali jew ta’ ordnijiet governattivi, jew konvenzjonijiet kollettivi ta’ xogħol, li jġibu flimkien il-firmatarji u lil dawk li jirrappreżentaw, iżda li b’deċiżjoni tal-gvern u l-imsieħba soċjali tiegħu jistgħu jestendu għall-atturi kollha tal-ħajja soċjoekonomika. Huwa jaħdem fil-livell tal-Istati nazzjonali skont ir-regoli u l-proċeduri stabbiliti minnhom. Fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE u dawk ġirien tagħhom, dan iseħħ permezz ta’ strutturi bipartitiċi jew tripartitiċi ta’ konsultazzjoni u negozzjazzjoni.

3.2 Id-djalogu soċjali jimplika r-rikonoxximent ta’ drittijiet soċjali fundamentali, definiti mill-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol, mill-Karta Soċjali Ewropea (Kunsill tal-Ewropa) u mill-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-UE. B’hekk huwa jinkludi r-rikonoxximent tal-indipendenza tal-organizzazzjonijiet tal-ħaddiema u ta’ min iħaddem u d-dritt tal-ħaddiema u ta’ min iħaddem li jingħaqdu ma’ organizzazzjoni tal-għażla tagħhom (Konvenzjoni 87 tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol).

3.3 Id-djalogu ċivili huwa d-djalogu bejn l-organizzazzjonijiet kollha tas-soċjetà ċivili, u bejnhom u l-gvern jew ir-rappreżentanti tiegħu, bil-għan li tiġi promossa d-demokrazija parteċipattiva. Huwa jistrieħ fuq l-għarfien espert u l-impenn taċ-ċittadini permezz tal-organizzazzjonijiet li jkunu waqqfu, kemm biex jiddefendu interessi speċifiċi kif ukoll biex jippromovu ċerti għanijiet jew valuri. F’għadd ta’ pajjiżi tal-UE jew dawk ġirien tagħhom, id-djalogu ċivili jsir fil-livell nazzjonali f’korpi tat-tip “Kunsill Soċjali u Ekonomiku” jew “Kumitat ta’ konsultazzjoni tas-soċjetà ċivili”.

3.4 Id-djalogu ċivili jirrikjedi r-rikonoxximent tad-drittijiet fundamentali ċivili u umani, fosthom il-libertà tal-espressjoni, dik tal-assoċjazzjoni u dik li tieħu sehem f’manifestazzjoni. Dawn id-drittijiet huma definiti mill-Karta tad-drittijiet fundamentali tal-UE.

3.5 Anke jekk id-djalogu soċjali u dak ċivili jsiru primarjament fil-livell tal-Istati nazzjonali, l-importanza tagħhom xorta ġiet rikonoxxuta fil-livell Ewropew, li fih dawn iseħħu b’mod differenti. Il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew, bħala korp konsultattiv tas-soċjetà ċivili Ewropea, u peress li huwa magħmul minn gruppi ugwali ta’ rappreżentanti ta’ organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem (Grupp I), ta’ ħaddiema (Grupp II) u ta’ organizzazzjonijiet oħra tas-soċjetà ċivili (Grupp III) għandu l-kapaċità li jsib postu fil-qalba tad-djalogu soċjali u dak ċivili u bl-istess mod jiffaċilita l-proċess ta’ żvilupp kondiviż ta’ perspettivi li fihom jipparteċipaw kategoriji differenti tal-attività ekonomika, soċjali u ċivili li huwa jirrappreżenta (7).

4. Id-djalogu soċjali fis-sitt pajjiżi tas-Sħubija tal-Lvant

4.1 F’diversi opinjonijiet, il-Kumitat iddiskuta s-sitwazzjoni tal-imsieħba soċjali u tad-djalogu soċjali fis-sitt pajjiżi tas-Sħubija tal-Lvant. F’din l-opinjoni, mhuwiex possibbli li tiġi analizzata s-sitwazzjoni f’kull pajjiż minħabba d-differenzi li jeżistu, li xi drabi huma kbar. Għaldaqstant, il-Kumitat ifakkar fl-opinjonijiet preċedenti li fihom xi żviluppi xi drabi importanti ġew iddedikati għal dawn il-kwistjonijiet (8) filwaqt li hawnhekk jillimita lilu nnifsu għal għadd ta’ punti komuni għall-pajjiżi differenti tas-Sħubija.

4.2 L-organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem u t-trejdjunjins jeżistu fis-sitt pajjiżi msieħba. Xi wħud minn dawn l-organizzazzjonijiet ħarġu minn organizzazzjonijiet soċjali jew ekonomiċi li kienu jeżistu taħt ir-reġim Sovjetiku, wara proċess ta’ “rifondazzjoni” li għamlu fil-bidu tas-snin disgħin. Oħrajn twaqqfu fil-milja tal-proċess tad-demokratizzazzjoni u l-liberalizzazzjoni ekonomika li qabdu dawn il-pajjiżi meta spiċċat l-Unjoni Sovjetika. F’xi pajjiżi, daħal il-pluraliżmu tal-organizzazzjonijiet. F’oħrajn, organizzazzjoni waħda tirrappreżenta lil min iħaddem (l-Ażerbajġan, il-Ġeorġja, u l-Moldova) jew lill-ħaddiema (l-Armenja, l-Azerbajġan, il-Ġeorġja u l-Moldova).

4.3 L-indipendenza ta’ dawn l-organizzazzjonijiet mill-gvern u l-awtoritajiet pubbliċi tvarja minn pajjiż għal pajjiż u minn organizzazzjoni għal oħra. Fil-Bjelorussja, ir-reġim attwali qatt ma żamm lura milli jindaħal direttament fit-tħaddim u l-attività tal-organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem jew it-trejdjunjins. Fil-pajjiżi fejn hemm organizzazzjoni waħda ta’ min iħaddem jew tal-ħaddiema, il-monopolju effettiv ta’ dawn l-organizzazzjonijiet xi drabi jillimita ħafna l-eżerċizzju sħiħ tal-libertà tal-assoċjazzjoni u ta’ negozjati kollettivi. Fl-aħħar għandhom jiġu notati d-diffikultajiet rikorrenti tal-gvernijiet fil-pajjiżi kollha tar-reġjun – u dan jinkludi dawk li uffiċjalment jiddikjaraw li jipprattikaw id-demokrazija u l-ekonomija tas-suq – li jaċċettaw l-indipendenza u l-leġittimità xierqa tal-organizzazzjonijiet rappreżentattivi ta’ min iħaddem u t-trejdjunjins. Dan ma jirrigwardax biss l-imsieħba soċjali. L-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili li jikkritikaw lill-awtoritajiet pubbliċi u l-prattiċi tagħhom spiss jgħaddu minn din l-esperjenza wkoll.

4.4 Fil-pajjiżi kollha hemm strutturi nazzjonali ta’ konsultazzjoni u djalogu, b’mod ġenerali fil-livell tirpartitiku. Hemm strutturi bipartitiċi fil-livell settorjali wkoll, iżda b’mod ħafna inqas regolari. L-ILO, f’dan il-qasam, għandha rwol ta’ tmexxija, l-aktar permezz tal-implimentazzjoni tal-“programmi nazzjonali għall-promozzjoni tax-xogħol deċenti”. Madankollu, jekk l-istrutturi jkunu hemm, il-mod kif jaħdmu spiss mhuwiex sodisfaċenti. Fil-fehma tal-parti l-kbira tal-organizzazzjonijiet, id-djalogu soċjali li jsir huwa formali wisq, sporadiku u limitat ħafna fil-kwistjonijiet li jitqajmu. L-istrutturi tripartitiċi fil-fatt, spiss jaħdmu bħala lok ta’ informazzjoni mill-gvern għall-imsieħba soċjali dwar deċiżjonijiet li, f’għadd ta’ każijiet, ikunu diġà ttieħdu u ma jkunux jistgħu jinbidlu. Is-Sħubija tal-Lvant u l-programmi li jakkumpanjawha kważi qatt ma tniżżlu fl-aġendi ta’ dawn il-laqgħat.

4.5 Is-sitt pajjiżi msieħba kollha rratifikaw il-konvenzjonijiet fundamentali tal-ILO, u għadd ta’ konvenzjonijiet oħra importanti, anke jekk hemm differenzi kbar fl-ammont ta’ konvenzjonijiet li kull pajjiż irratifika (l-Ukraina ratifikat 69 konvenzjoni, li 61 minnhom huma fis-seħħ, il-Ġeorġja ratifikat u tapplika 16-il konvenzjoni biss). Il-pajjiżi daħħlu wkoll l-aktar klawsoli importanti tal-Karta Soċjali Ewropea (b’xi riżervi li madankollu għandhom jitneħħew, dwar il-protokoll tat-talbiet kollettivi). Madankollu dan ma jfissirx li b’daqshekk id-drittijiet soċjali fundamentali huma rispettati għal kollox. Barra mill-Bjelorussja, saru wkoll diversi lmenti dwar il-Moldova, l-Ukraina u l-Ġeorġja għand l-ILO. Id-diffikultà biex jiġi stabbilit stat tad-dritt fil-qasam soċjali u l-fatt li għadd ta’ gvernijiet ftit jagħtu importanza lir-regoli Ewropej u internazzjonali għandhom impatt dirett fuq it-taħriġ tal-libertà tal-assoċjazzjoni, id-djalogu soċjali, id-drittijiet soċjali u l-istatut tal-ħaddiema b’mod ġenerali. Barra minn hekk, irid jiġi notat li fil-pajjiżi kollha l-istituzzjoni ġudizzjali taħdem bil-mod u spiss ħażin b’mod li mhijiex kapaċi ssostni d-drittijiet fil-qasam soċjali, fi żmien adatt u b’mod li huwa dissważiv biżżejjed.

4.6 Fl-2010, il-Forum appoġġja proġett ta’ riċerka propost mill-“Fondazzjoni għas-Sħubija Ewrasja” bil-għan li tistudja s-sitwazzjoni tad-djalogu soċjali fil-pajjiżi differenti. Il-Kumitat jenfasizza l-interess ta’ dan il-proġett li jingħaqad ma’ dak żviluppat mill-“Faċilità għas-soċjetà ċivili” li jindirizza l-kompożizzjoni tal-organizzazzjonijiet li jiffurmaw is-soċjetà ċivili fil-pajjiżi differenti. Il-proġett inizjali, li għandu jgħaqqad mill-viċin ir-rappreżentanti tal-imsieħba soċjali għandu jkun jista’ jiġi integrat f’din ir-riċerka dwar is-soċjetà ċivili. Għandu jkopri l-livelli differenti tad-djalogu soċjali (nazzjonali, reġjonali, lokali, tripartitiku, bipartitiku) u bħala għan jidentifika l-ostakoli li jwaqqfu milli jseħħ djalogu effettiv fil-pajjiżi differenti. Il-Kumitat jitlob li dan il-proġett jerġa’ jiddaħħal fost il-prijoritajiet tal-programmi li għalihom il-Forum għandu jkollu aċċess.

4.7 Il-Forum, bl-appoġġ tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, żviluppa “Indiċi tal-Integrazzjoni Ewropea għall-pajjiżi tas-Sħubija” għodda ta’ analiżi mmirata li kull sena tkejjel il-progress li jsir minn kull pajjiż tas-Sħubija kemm fil-kooperazzjoni ta’ bejniethom kif ukoll fil-kooperazzjoni tagħhom mal-UE. Madankollu, il-Kumitat jinnota li minkejja li dan l-Indiċi fih serje sħiħa ta’ għanijiet marbutin mas-Sħubija, huwa ftit iqis id-dimensjoni soċjali, tal-impjiegi, ir-rispett tal-libertajiet u d-drittijiet soċjali u fundamentali jew il-progress li jrid isir fil-qasam tad-djalogu soċjali awtentiku. Għaldaqstant, il-Kumitat jitlob li dan l-Indiċi jiġi rivedut u komplut, u jitlob lill-Forum ifittex l-għajnuna esperta tal-istituzzjonijiet Ewropej f’dan il-qasam. B’mod partikolari jista’ jirreferi għall-Kunsill tal-Ewropa u l-kriterji definiti mis-“Sistema Ġeneralizzata ta’ Preferenzi” mill-Kummissjoni fil-qasam tal-politika tiegħu ta’ kooperazzjoni kummerċjali.

5. Id-dibattitu dwar il-kwistjonijiet marbutin mad-djalogu soċjali, il-politika soċjali u l-impjiegi fi ħdan il-Forum

5.1 Il-Kumitat kien enfasizza mill-bidu nett l-importanza tal-assoċjazzjoni tas-soċjetà ċivili fil-proġett tas-Sħubija tal-Lvant. Il-Forum twaqqaf f’dan l-ispirtu. Fl-2009, ġiet organizzata l-għażla ta’ organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili interessati li jipparteċipaw fih fuq il-bażi tal-kriterji stabbiliti fil-“Concept Paper” mfassla mill-Kummissjoni: (oriġini ġeografika u nazzjonalità, diversità u proporzjonalità, esperjenza fil-kwistjonijiet marbutin mal-UE, il-PEV u s-Sħubija tal-Lvant) (9). F’dan ir-rigward, il-Kumitat jiddispjaċih li ma kien hemm l-ebda rekwiżit ta’ rappreżentattività, u minkejja li t-tieni kriterju jsemmi b’mod espliċitu l-organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem, it-trejdjunijnis, u l-assoċjazzjonijiet professjonali, dan in-nuqqas ikkawża rappreżentazzjoni baxxa tal-imsieħba soċjali.

5.2 S’issa, id-djalogu soċjali, il-politika soċjali u l-impjiegi u r-rispett għad-drittijiet soċjali fundamentali ma setgħux jiġu diskussi fi grupp ta’ ħidma tal-Forum. Għadd ta’ kwistjonijiet ġew trattati fil-qafas tal-grupp ta’ ħidma II (“L-integrazzjoni ekonomika u l-konverġenza mal-politiki Ewropej”) jew tal-grupp ta’ ħidma I (demokrazija, drittijiet tal-bniedem, governanza tajba u stabbiltà). Madankollu huwa ċar li dawn il-kwistjonijiet tpoġġew fuq aġenda li diġà kienet mimlija ħafna u b’hekk ma setgħux jingħataw l-attenzjoni li jistħoqqilhom.

5.3 Għaldaqstant, il-Kumitat japrezza d-deċiżjoni tal-Forum li jwaqqaf il-ħames grupp ta’ ħidma ddedikat lid-djalogu soċjali. Dan m’għandux jieqaf f’li jħeġġeġ id-djalogu soċjali fil-livell tas-sitt pajjiżi msieħba iżda għandu jfittex li jħares fuq kollox lejn il-politika ekonomika u soċjali fis-sens wiesa’, ir-rwol tas-servizzi pubbliċi, it-tħaddim tas-suq tax-xogħol, it-taħriġ professjonali, il-kundizzjonijiet tax-xogħol, ir-relazzjonijiet tax-xogħol bħala tali, fil-qosor, dak kollu li s-soltu jifforma parti mid-djalogu soċjali, inkluż il-protezzjoni soċjali, ir-rispett tad-drittijiet soċjali, l-ugwaljanza bejn is-sessi, il-ġlieda kontra l-ekonomija informali u l-ġlieda kontra l-faqar u l-problemi ta’ immigrazzjoni li hija spiss fuq skala enormi.

5.4 Minn dan isegwi li fuq għadd ta’ kwistjonijiet, il-grupp ta’ ħidma ddedikat lid-djalogu soċjali jrid jikkoordina mal-gruppi l-oħra ta’ ħidma, b’mod partikolari dawk li jittrattaw id-drittijiet tal-bniedem, il-governanza tajba u l-integrazzjoni ekonomika. Irid jingħad ukoll li l-kompożizzjoni ta’ dan il-grupp ta’ ħidma titlob il-parteċipazzjoni tar-rappreżentanti tal-imsieħba soċjali, dawn għandhom jiġu inklużi mingħajr ma jitħallew barra rappreżentanti oħra, l-organizzazzjonijiet tal-konsumaturi, tal-bdiewa jew organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili attivi fl-isfera soċjali, li huma wkoll għandhom jieħdu sehem. Naturalment, dan jgħodd ukoll għall-kompożizzjoni ta’ gruppi oħra ta’ ħidma li għandhom ifittxu li jinkludu rappreżentanti ta’ organizzazzjonijiet ta’ min iħaddem u ta’ trejdjunjins interessati fil-kwistjonijiet li jitrattaw.

5.5 Meta jitwaqqaf il-ħames grupp ta’ ħidma, dawk li jmexxuh għandhom jipparteċipaw fil-kumitat ta’ tmexxija tal-Forum (skont ir-regola: xi ħadd mill-UE u ieħor mill-pajjiżi imsieħba), biex b’hekk dan jgħaddi minn 17 għal 19-il membru. Iżda l-Kumitat ifakkar li din m’għandiex titqies bħala rappreżentanza suffiċjenti għall-imsieħba soċjali fit-tmexxija tal-Forum. Għaldaqstant il-Kumitat jitlob li r-regoli ta’ proċedura tal-Forum jiġu riveduti b’mod li jiggarantixxu rappreżentazzjoni aktar adegwata tal-imsieħba soċjali. Ikun tajjeb ukoll li kull-“Grupp” – fis-sens li jintuża fil-Kumitat (“min iħaddem”, “trejdjunjins”, “interessi varji”) – ikun jista’ jkun responsabbli mill-għażla tal-membri tiegħu, fil-qafas ta’ kriterji adattati għas-sitwazzjoni tal-organizzazzjonijiet li jappartjenu lil kull “grupp”.

5.6 Is-sħubija tal-Lvant għandha tkun il-mezz biex jissaħħaħ id-djalogu soċjali, li jseħħ fi strutturi formali fil-pajjiżi msieħba. S’issa l-Forum fittex li jiddeċentralizza l-ħidma tiegħu permezz tal-implimentazzjoni ta’ “pjattaformi nazzjonali”, li jaħdmu ħafna f’diversi pajjiżi, iżda li l-istatus tagħhom fir-rigward tal-awtoritajiet pubbliċi għad irid jiġi stabbilit. Huwa mixtieq li flimkien ma dawn il-“pjattaformi” inkarigati li jippromovu d-djalogu ċivili, l-istrutturi nazzjonali tripartitiċi attwali jkunu rikonoxxuti fil-funzjoni tagħhom ta’ promozzjoni tad-djalogu soċjali, u li tkun tista’ tiġi stabbilita rabta diretta mal-Forum kif ukoll mal-“pjattaformi nazzjonali”. Bl-istess mod, is-Sħubija għandha tħeġġeġ lill-Istati Membri msieħba biex jinvolvu b’mod sistematiku lill-imsieħba soċjali fil-qafas tad-djalogu soċjali nazzjonali, f’dak kollu li jirrigwarda l-aspetti soċjali u ekonomiċi marbutin mal-attivitajiet tagħhom, fosthom “ftehimiet ta’ assoċjazzjoni” stabbiliti fuq bażi bilaterali.

6. Il-kwistjonijiet marbutin mad-djalogu soċjali fil-livell tas-Sħubija tal-Lvant

6.1 Fl-2011, il-Kummissjoni u s-Servizz Ewropew għall-Azzjoni Esterna (SEAE), fil-valutazzjoni tagħhom tal-azzjoni tal-PEV fuq il-pajjiżi li jinsabu kemm fin-Nofsinhar kif ukoll fil-Lvant tal-UE pproponew “Risposti ġodda għal Viċinat fi trasformazzjoni” (10) Din l-istrateġija l-ġdida, tinsisti b’mod ġust fuq għeruq aktar fil-fond għad-demokrazija, it-twaqqif ta’ sħubijiet mas-soċjetà ċivili, kif ukoll appoġġ li jrid jingħata lil żvilupp ekonomiku u soċjali sostenibbli, b’mod partikolari lit-tkabbir ekonomiku u l-ħolqien tal-impjiegi. F’dan ir-rigward, il-Kummissjoni u s-SEAE enfasizzaw, li d-dgħufija tat-tkabbir, il-livell għoli ta’ qgħad u d-disparità li qed tikber bejn is-sinjuri u l-fqar ser ikabbru l-instabbiltà fil-pajjiżi kkonċernati. Dan jirrikjedi li flimkien mad-djalogu makroekonomiku li diġà jeżisti mal-pajjiżi msieħba jiżdied “djalogu msaħħaħ dwar il-politiki soċjali u l-impjiegi”.

6.2 Żgur li l-valutazzjoni li wettqu l-Kummissjoni u s-SEAE tqis it-tibdil qawwi li seħħ fil-pajjiżi tan-Nofsinhar tal-Mediterran. Madankollu, l-analiżi għandha wkoll implikazzjonijiet aktar wiesgħa. Il-problemi tal-qgħad, il-faqar li jiżdied, l-ekonomija informali, l-immigrazzjoni, it-traffikar tan-nies etc, huma realtà kemm fil-Lvant kif ukoll fin-Nofsinhar, realtà b’effetti destabbilizzantili għandhom impatt fuq l-istituzzjonijiet politiċi tal-pajjiżi kkonċernati u fuq ir-reġjun kollu. Il-Kumitat li fl-2011 esprima l-appoġġ tiegħu għar-risposta l-ġdida proposta (11), jittama, bħala konsegwenza, li l-prijoritajiet għal tkabbir ibbilanċjat u sostenibbli, li joħloq l-impjiegi u sigurtà soċjali akbar, jitqiesu kompletament fil-prijoritajiet futuri tas-Sħubija.

6.3 Is-Sħubija tinkludi għadd ta’ għanijiet fil-qasam tal-politika soċjali u tal-impjiegi, b’rabta mal-politika tagħha ta’ integrazzjoni ekonomika u l-konverġenza mal-politiki Ewropej (Pjattaforma tematika II). Id-DĠ Impjiegi, Affarijiet Soċjali u Inklużjoni tal-Kummissjoni nediet diversi attivitajiet f’dan il-qafas bil-għan li tippromovi l-“prattiċi tajbin” fil-qasam tal-politiki soċjali u tal-impjiegi. Madankollu s’issa ma setgħax jiġi stabbilit programm aktar strutturat minħabba fl-oppożizzjoni ta’ wieħed mill-pajjiżi msieħba li b’mod apert qajjem dubji dwar kemm dawn huma suġġetti li għandhom interess għas-Sħubija. Il-Kumitat jittama li dan l-ostakolu jista’ jingħeleb u jitlob lir-responsabbli tal-Kummissjoni li terġa’ tiftaħ id-diskussjoni mal-gvern il-ġdid ta’ dan il-pajjiż biex dan jadotta atteġġjament aktar kostruttiv f’dan il-qasam.

6.4 Il-Kumitat jisħaq fuq l-importanza tad-dimensjoni soċjali li għandha tiġi trattata bl-istess importanza tad-dimensjoni ekonomika tal-programm ta’ riformi propost mis-Sħubija. Għaldaqstant, huwa jittama li fl-immedjat, jiġi stabbilit il-panel propost mid-DĠ Impjiegi, Affarijiet Soċjali u Inklużjoni biex jittratta kwistjonijiet marbutin mal-politika soċjali u l-impjiegi. Dan il-panel għandu jkollu l-għan li jippromovi għadd ta’ regoli u “prattiċi tajbin” li l-pajjiżi msieħba u r-rappreżentanti tal-UE jaqblu dwarhom bħala indikaturi ta’ progress soċjali li jrid iseħħ flimkien mal-progress ekonomiku. Permezz tal-ħames grupp ta’ ħidma tiegħu, il-Forum għandu jfittex li jipparteċipa f’din il-ħidma. Fuq perjodu aktar twil, il-Kumitat jittama li t-tqassim tal-prijoritajiet tal-Forum f’ħames pjattaformi jiġi rivedut u li titwaqqaf b’mod formali l-ħames pjattaforma, iffukata fuq il-politika soċjali u tal-impjiegi.

6.5 L-inklużjoni tal-politika soċjali u tal-impjiegi fost il-prijoritajiet tas-Sħubija trid tiġi akkumpanjata minn finanzi suffiċjenti u programmi adattati ta’ implimentazzjoni ta’ dawn il-prijoritajiet. Għal dan il-għan, il-Kummissjoni tista’ tieħu l-eżempju tal-programm “Inizjattiva għall-Koeżjoni Soċjali” implimentat xi snin ilu, fil-qafas tal-“Patt ta’ Stabbiltà għax-Xlokk tal-Ewropa”. L-għan ta’ dan il-programm kien li jintegra aħjar id-dimensjoni soċjali fl-iżvilupp ekonomiku u l-isforzi ta’ rikostruzzjoni fir-reġjun, u għal dan il-għan il-promozzjoni ta’ riformi fis-settur soċjali li jieħdu l-eżempju tal-aħjar prattiki Ewropej.

6.6 Il-Kumitat jappoġġja t-twaqqif ta’ “Faċilità għas-Soċjetà Ċivili” u ta’ “Fondazzjoni Ewropea għad-Demokrazija” deċiż mill-Kummissjoni u mis-SEAE. Dawn għandhom jikkontribwixxu biex jissaħħu s-soċjetà ċivili, l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili u l-kapaċità tagħhom li jaġixxu. Madankollu, huwa jinsisti, kif kien diġà għamel fl-2003 (12) u fl-2011 (13), li l-Kummissjoni “titgħallem mill-esperjenza li nkisbet mill-Faċilità tal-Viċinat għas-Soċjetà Ċivili fil-Balkani sabiex jiġu evitati ċerti nuqqasijiet”, partikolarment li tagħti aktar każ il-karattru partikolari tal-imsieħba soċjali kif ukoll ta’ organizzazzjonijiet oħra ta’ natura ekonomika u soċjali fl-aċċess li tagħti għar-riżorsi finanzjarji tagħha.

6.7 Fl-aħħar, il-Kumitat jixtieq li d-dimensjoni soċjali titqies aktar mill-organizzazzjonijiet li diġà jipparteċipaw fis-Sħubija. Għalhekk jitlob lill-Kunsill tal-Ewropa li fil-ġejjieni jintegra l-valutazzjoni tas-sitwazzjoni tad-drittijiet soċjali fir-rapporti u r-rakkomandazzjonijiet tiegħu, fil-kuntest tal-prinċipji stabbiliti mill-Karta Soċjali Ewropea u l-Artikoli ratifikati u mhux mill-Istati kkonċernati. Huwa jittama wkoll li minn issa ’l quddiem, organizzazzjoni bħall-ILO, li hija organizzazzjoni tripartitika u li hija attiva ħafna fil-pajjiżi kkonċernati, tipparteċipa aktar mill-qrib fil-ħidma tas-Sħubija.

Brussell, 20 ta’ Marzu 2013 Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew Staffan NILSSON

(1) Jose Manuel Barroso, President tal-Kummissjoni Ewropea. Konferenza stampa, 3 ta’ Diċembru 2008.

(2) Komunikazzjoni tal-Kummissjoni lill-Parlament u lill-Kunsill Ewropew, Is-Sħubija tal-Lvant, 3 ta’ Diċembru 2008, COM(2008) 823 final, p. 14.

(3) http://eeas.europa.eu/eastern/civil_society/docs/results_en.pdf

(4) Opinjoni tal-KESE: “Il-Parteċipazzjoni tas-soċjetà ċivili fis-Sħubija tal-Lvant”, ĠU C 277, 17.11.2009 p. 30-36.

(5) Opinjoni tal-KESE “Il-kontribut tas-soċjetà ċivili għas-Sħubija tal-Lvant”, ĠU C 248, 25.8.2011, p. 37-42.

(6) Ittra ta’ Mario Sepi, President tal-Kumitat, lill-membri tal-Kumitat ta’ tmexxija tal-Forum, 19 ta’ Mejju 2010. Fl-ittra tiegħu, il-President tal-KESE uża d-definizzjoni li tagħti l-Kummissjoni fil-“General principles and minimum standards for consultation of interested parties by the Commission” (Prinċipji ġenerali u r-regoli minimi applikabbli għall-konsultazzjonijiet li jsiru mill-Kummissjoni mal-partijiet interessati) (COM(2002) 704).

(7) Diskors ta’ ftuħ mis-Sur Roger Briesch, President tal-KESE, fl-okkażjoni tas-seminar dwar id-djalogu soċjali u d-djalogu ċivili: differenzi u kumplimentarjetà li sar fi Brussell fl-10 ta’ Ġunju 2003. Il-kompożizzjoni tal-KESE hija definita fl-Artikolu 300 (2) tat-Trattat ta’ Lisbona.

(8) Ara b’mod partikolari: “Ir-relazzjonijiet bejn l-UE u l-Ukraina: rwol dinamiku ġdid għas-soċjetà ċivili”, (ĠU C 77, 31.3.2009, p. 157-163), “Ir-relazzjonijiet bejn l-UE u l-Moldova: X’inhu r-rwol tas-soċjetà ċivili organizzata?”ĠI C 120, 15.05.2008, p. 89-95 u ĠU C 299, 4.10.2012, p. 34-38), “Is-Soċjetà Ċivili fil-Bjelorussja” (ĠU C 318, 23.12.2006, p. 123-127), “Il-parteċipazzjoni tas-soċjetà ċivili fl-implimentazzjoni tal-Pjanijiet ta’ Azzjoni tal-PEV fil-pajjiżi tal-Kawkażu tan-Nofsinhar: l-Armenja, l-Azerbajġan u l-Ġeorġja” (ĠU C 277, 17.11.2009, p. 37-41).

(9) http://eeas.europa.eu/eastern/civil_society/docs/results_en.pdf.

(10) Komunikazzjoni Konġunta lill-Parlament Ewropew, lill-Kunsill, lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u lill-Kumitat tar-Reġjun: Risposti ġodda għal Viċinat fi trasformazzjoni COM(2011) 303 final.

(11) Opinjoni tal-KESE dwar “Risposti ġodda għal Viċinat fi trasformazzjoni”, ĠU C 43, 15.2.2012, p. 89-93.

(12) Opinjoni tal-KESE dwar “The role of civil society in the new European strategy for the Western Balkans”, (Ir-rwol tas-soċjetà ċivili fl-istrateġija l-ġdida Ewropea għall-Balkani tal-Punent) ĠU C 80, 15.2.2012, p. 158-167 (verżjoni MT mhux disponibbli).

(13) Opinjoni tal-KESE dwar “Il-kontribut tas-soċjetà ċivili għas-Sħubija tal-Lvant”, ĠU C 248, 25.8.2011, p. 37-42.