DOKUMENT TA’ ĦIDMA TAL-PERSUNAL TAL-KUMMISSJONI Reviżjoni fil-fond għal Malta skont l-Artikolu 5 tar-Regolament (UE) Nru 1176/2011 dwar il-prevenzjoni u l-korrezzjoni tal-iżbilanċi makroekonomiċi Li jakkumpanja d-dokument KOMUNIKAZZJONI TAL-KUMMISSJONI LILL-PARLAMENT EWROPEW U LILL-KUNSILL U LILL-GRUPP TAL-EURO Riżultati tar-reviżjonijiet fil-fond skont ir-Regolament (UE) Nru 1176/2011 dwar il-prevenzjoni u l-korrezzjoni tal-iżbilanċi makroekonomiċi /* SWD/2013/0120 final */





Werrej Sommarju Eżekuttiv u konklużjonijiet 3 1........... Introduzzjoni 5 2........... Is-sitwazzjoni makroekonomika u żbilanċi potenzjali 5 2.1........ Ix-xenarju makroekonomiku. 5 2.2........ Is-sostenibbiltà ta’ pożizzjonijiet esterni 6 2.3........ Il-kompetittività u l-prestazzjoni kummerċjali 12 2.4........ Id-dejn tas-settur privat 17 2.5........ Id-dejn tal-Gvern. 22 2.6........ Żviluppi fis-suq tal-proprjetà. 24 3........... Analiżi fil-fond tal-vulnerabbiltà tas-settur finanzjarju. 28 4........... L-isfidi politiċi 33 REFERENZI 35 Sommarju Eżekuttiv u konklużjonijiet Fir-rawnd preċedenti tal-MIP, Malta ma kinitx identifikata li qed tesperjenza żbilanċi. Fit-tabella ta’ valutazzjoni aġġornata, għadd ta’ indikaturi huma hawn fuq limitu indikattivi tagħhom, jiġifieri, id-dejn tas-settur privat, il-bilanċ tal-kont kurrenti u d-dejn tal-Gvern. Barra minn hekk, ir-rata ta’ tkabbir tal-obbligazzjonijiet tas-settur finanzjarju totali qabżet il-livell limitu indikattiv diversi drabi f’dawn l-aħħar għaxar snin u b’riżultat ta’ dan, it-tkabbir akkumulat fl-2011 qabeż b’mod sinifikanti l-medja għaż-żona tal-euro. Din ir-reviżjoni fil-fond tieħu ħarsa wiesgħa tal-ekonomija Maltija sabiex jiġu identifikati żbilanċi attwali jew potenzjali u r-riskji makroekonomiċi li huma jistgħu joħolqu. L-osservazzjonijiet ewlenin ta’ din ir-reviżjoni huma: · Wara li wera defiċits sostanzjali fil-biċċa l-kbira tal-għaxar snin li għaddew, il-bilanċ tal-kont kurrenti mill-2009 kien għat-telgħa u fl-aħħar tal-2011 qaleb għal surplus. L-aġġustament jidher li jirrifletti titjib strutturali fil-bilanċ kummerċjali hekk kif żdiedet l-esportazzjoni tas-servizzi u l-moderazzjoni tal-importazzjonijiet ta’ oġġetti, kemm għax rikeb fuq il-kontenut ta’ importazzjoni aktar baxx tal-esportazzjonijiet u l-majnar tas-settur tal-kustruzzjoni b’intensità għolja ta’ importazzjoni. Fatturi addizzjonali, bħal pożizzjoni pożittiva tal-investiment internazzjonali nett u l-pożizzjoni ta’ Malta bħala kreditur estern nett jikkontribwixxu lejn is-sostenibbiltà tal-pożizzjoni esterna. · Il-livell ta’ dejn privat fit-tabella ta’ valutazzjoni huwa għoli, iżda hemm fatturi mitiganti. Jekk nibdew minn livell baxx, id-dejn domestiku żdied b’mod rapidu f’dawn l-aħħar snin, prinċipalment permezz tat-tkabbir s-self ipotekarju. Madankollu, l-unitajiet domestiċi għad għandhom ġid finanzjarju nett imdaqqas. Id-dejn gross għoli u l-ingranaġġ korporattiv iqajmu aktar tħassib, iżda r-riskji potenzjali ttaffew minħabba għadd ta’ fatturi fosthom l-obbigazzjonijiet strutturali l-aktar fit-tul u d-diversifikazzjoni ta’ sorsi. · Is-sostenibbiltà fit-tul tal-finanzi pubbliċi qiegħda fir-riskju. Id-dejn tal-Gvern kien jammonta għal 70,4 % tal-PDG fl-2011, ’il fuq minn 60,9 % tal-PDG meta Malta adottat l-euro fl-2008. Il-Gvern bħalissa mhuwiex jiltaqa’ ma’ problemi ta’ finanzjament tad-dejn minħabba d-domanda domestika għolja għal titoli maħruġa, imma l-garanziji mdaqqsa tal-istat lil kumpaniji statali, li xi wħud minnhom mhumiex fi stat finanzjarju sod, jirrappreżentaw riskju importanti fid-dinamika futura tad-dejn tal-Gvern. Barra minn hekk, il-projezzjonijiet fit-tul kemm għan-nefqa tal-pensjonijiet u tal-kura tas-saħħa f’Malta jisbqu b’mod sinifikanti l-medja tal-UE. · Minkejja xi sopravalwazzjoni u provvista żejda possibbli, is-suq tal-proprjetà ma jidhirx li hu espost għal xi riskju immedjat li jikkrolla. Il-prezzijiet tad-djar żdiedu b’mod sinifikanti matul dawn l-aħħar żewġ deċennji. Jidher li seħħet sopravalwazzjoni fis-snin qabel ġie adottat il-euro, iżda minn dak iż-żmien bdew isiru xi korrezzjonijiet. Mhumiex mistennija aġġustamenti 'l isfel f’salt tal-prezzijiet fuq perjodu qasir ta’ żmien: id-domanda hija robusta filwaqt li l-karti tal-bilanċ tal-iżviluppaturi huma b’saħħithom biżżejjed li jippermettulhom jastjenu milli jbiegħu bi prezzijiet mhux favorevoli, anki jekk l-istimi jissuġġerixxu li jista’ jkun hemm provvista żejda f’uħud mis-segmenti tas-suq. · Il-maġġoranza tas-settur fìnanzjarju kbir ħafna huwa orjentat internazzjonalment b’rabta żgħira ħafna mal-ekonomija domestika, u għalhekk ma joħloqx riskji kbar għall-istabbiltà domestika. Is-settur finanzjarju domestikament orjentat, li jinvesti f’assi residenti u jiffinanzja lilu nnifsu f’Malta, huwa ferm iżgħar, relattivament kapitalizzat tajjeb u profittabbli. Madankollu, l-esponiment tiegħu għas-suq immobiljari jirrikjedi għassa mill-qrib, anki fid-dawl tal-kopertura relattivament baxxa ta’ self improduttiv permezz ta’ provvedimenti għal telf mis-self. L-attivitajiet tal-banek domestiċi mhux ewlenija, li jammontaw għal madwar 10 % tal-assi totali, jidhru iktar riskjużi u għalhekk jeħtieġu superviżjoni stretta. Ir-Reviżjoni fil-Fond (IDR) tiddiskuti wkoll l-isfidi tal-politika li joħorġu minn dawn l-iżbilanċi u reazzjonijiet possibbli tal-politika. Għadd ta’ elementi jistgħu jiġu kkunsidrati għal aktar azzjoni politika. Dawn jinkludu l-bżonn li jkun hemm għassa mill-qrib tal-iżviluppi fis-settur finanzjarju, inklużi s-segmenti domestiċi orjentati internazzjonalment u dawk mhux ewlenin, u li jittieħdu kwalunkwe miżuri ulterjuri biex jissaħħu l-provvedimenti għal telf mis-self fil-banek b’orjentament domestiku; għassa mill-qrib tal-iżviluppi fuq is-suq tal-proprjetà, fid-dawl tal-fatt li s-settur finanzjarju hu espost għalih; fl-aħħar nett, ir-riformi tal-pensjonijiet u tal-kura tas-saħħa huma meħtieġa biex jindirizzaw is-sostenibbiltà fit-tul tal-finanzi pubbliċi, filwaqt li jistgħu jkunu ġġustifikati miżuri biex jiġi limitat it-tkabbir insostenibbli tad-dejn privat. 1. Introduzzjoni Fit-28 ta' Novembru 2012, il-Kummissjoni Ewropea ppreżentat it-tieni Rapport tagħha dwar il-Mekkaniżmu ta' Twissija, li tħejja f'konformità mar-Regolament (UE) Nru 1176/2011 dwar il-prevenzjoni u l-korrezzjoni tal-iżbilanċi makroekonomiċi. L-AMR iservi bħala strument inizjali ta’ skrinjar li jgħin biex jiġu identifikati l-Istati Membri li jeħtieġu aktar analiżi fil-fond sabiex jiġi ddeterminat jekk jeżistux żbilanċi jew jekk hux qed jixref xi riskju. Skont l-Artikolu 5 tar-Regolament Nru 1176/2011, dawn “reviżjonijiet fil-fond skont il-pajjiż” (fil-fond) għandhom jeżaminaw in-natura, l-oriġini u s-severità ta’ żviluppi makroekonomiċi fl-Istat Membru kkonċernat, li jikkostitwixxu, jew jistgħu jwasslu għal żbilanċi. Fuq il-bażi ta’ din l-analiżi, il-Kummissjoni se tistabbilixxi jekk hi tikkunsidrax li jeżisti żbilanċ u x’tip ta’ segwitu hija għandha tirrakkomanda lill-Kunsill. L-AMR issuġġerixxiet il-ħtieġa li wieħed iħares aktar mill-qrib jekk Malta hix turi żbilanċi makroekonomiċi ta’ natura esterna u interna. Fuq in-naħa esterna, l-AMR enfasizzat id-defiċits persistenti fil-kont kurrenti fil-passat. Fuq in-naħa domestika, il-livelli tad-dejn korporattiv u tal-Gvern huma għolja. Barra minn hekk, id-daqs tas-settur finanzjarju jidher li hu kbir ħafna meta mqabbel mal-ekonomija domestika u ma’ espożizzjoni għolja għas-settur immobbiljari, li ra tkabbir dinamiku ħafna tal-prezzijiet f’dawn l-aħħar snin. Malta wkoll qed tiffaċċa sfidi biex tiżgura s-sostenibbiltà fit-tul tal-finanzi pubbliċi fid-dawl ta’ popolazzjoni li qed tixjieħ u obbligazzjonijiet kontinġenti mdaqqsa. Għal dan l-għan din l-IDR tieħu ħarsa wiesgħa lejn l-ekonomija Maltija b’konformità mal-ambitu tas-sorveljanza taħt il-Proċedura għall-Iżbilanċ Makroekonomiku (PŻM). F’dan l-isfond, it-Taqsima 2 ta’ dan reviżjoni fil-fond tagħti ħarsa aktar fid-dettall lejn dawn l-iżviluppi u tkopri kemm id-dimensjonijet esterni u interni, segwita b’lenti speċifika fuq il-potenzjal tal-vulnerabbiltajiet fis-settur finanzjarju f’Taqsima 3. It-Taqsima 4 tiddiskuti l-konsiderazzjonijiet tal-politika. 2. Is-sitwazzjoni makroekonomika u żbilanċi potenzjali 1. 2. 2.1. Ix-xenarju makroekonomiku L-ekonomija Maltija wriet reżiljenza matul il-kriżi. It-tkabbir ekonomiku f’Malta fis-snin ta’ qabel il-kriżi kien konformi mal-medja għaż-żona tal-euro, iżda ferm inqas mill-grupp tal-Istati Membri l-ġodda (UE12 — ara l-Grafika 1). Wara l-kriżi globali, l-ekonomija domestika wriet li hi reżiljenti: fl-2009, il-PDG reali naqas bi 2,4 %, li huwa ferm taħt l-4,4 % ta’ tnaqqis fiż-żona tal-euro. L-irkuprar sussegwenti kien akbar minn dak tal-medja taż-żona tal-euro (2,7 % tal-PDG kontra 2,0 % tal-PDG fiż-żona tal-euro), prinċipalment misjuq mill-esportazzjoni, filwaqt li d-domanda domestika u b’mod partikolari l-investiment b’intensità għolja ta’ importazzjoni kienu mrażżna. B’riżultat ta’ dan, il-bilanċ tal-kont kurrenti kien qed jitjieb gradwalment. Fl-isfond tar-rati ta’ parteċipazzjoni ta’ Malta li għadhom baxxi ħafna, speċjalment fost il-ħaddiema nisa u anzjani, il-ħolqien tal-impjiegi kien b’saħħtu u r-rata tal-qgħad baqgħet f’livell baxx meta mqabbla mal-medja taż-żona tal-euro. Skont it-tbassir tas-servizzi tal-Kummissjoni tax-xitwa tal-2013, wara li mmodera fl-2012, it-tkabbir ekonomiku huwa pproġettat li jaċċellera fl-2013-14 u li jkompli jiżboq il-medja taż-żona tal-euro, mirfud minn investiment tan-negozju li jerġa’ jibda gradwalment kif ukoll il-konsum tal-unitajiet domestiċi. It-tkabbir huwa mistenni li jibqa’ jwassal għall-ħolqien ta’ ħafna xogħol u huwa mbassar li l-impjegar ikompli jiżdied b’rata relattivament mgħaġġla, prinċipalment bis-saħħa tal-parteċipazzjoni u tal-impjegar li qed jiżdiedu fost il-ħaddiema nisa u dawk akbar fl-età, ħaġa li twassal ukoll għat-tnaqqis tal-qgħad. L-irkupru tad-domanda domestika hu mistenni li jwassal għal bilanċ agħar ta’ kummerċ estern matul l-2013-14, għalkemm il-kont kurrenti hu mbassar li jibqa’ b’surplus. Grafika 1: L-evoluzzjoni tal-PDG reali ta’ Malta, 2000=100 Sors: Servizzi tal-Kummissjoni 2.2. Is-sostenibbiltà ta’ pożizzjonijiet esterni Il-bilanċ estern ta’ Malta kien ikkaratterizzat minn defiċits persistenti fil-kont kurrenti għal bosta snin sal-2011. Wara li ġie rreġistrat surplus fl-2002, il-kont kurrenti wera medja ta’ defiċit ta’ 6,4 % tal-PDG bejn l-2003 u l-2010 (ara l-Grafika 2). Id-defiċits persistenti prinċipalment kienu rifless ta’ bilanċ negattiv ta’ oġġetti, marbut ma’ domanda domestika kbira dipendenti fuq l-importazzjoni, inkluża d-dipendenza kważi totali tal-ekonomija fuq iż-żejt impurtat għall-ġenerazzjoni tal-enerġija. Il-kont tal-introjtu wkoll ikkontribwixxa b’mod sinifikanti lejn id-defiċit tal-kont kurrenti, li jirrifletti s-sehem kbir tal-kumpaniji barranin li joperaw f’Malta, inkluż l-banek kbar ħafna orjenatati internazzjonalment. Il-ħruġ nett kellu medja ta’ madwar 2 % tal-PDG fl-2000-08 qabel ma żdied sostanzjalment għal medja ta’ madwar 7 % tal-PDG bejn l-2009-11 għax rikeb profitti ogħla minn intrapriżi barranin. Il-kont kapitali, wara li laħaq medja ta’ surplus ta’ ftit aktar minn 1 % tal-PDG matul is-snin 2000, għamel tajjeb għal xi defiċit tal-kont kurrenti, u b’hekk ikkontribwixxa b’mod pożittiv għar-rekwiżit tas-self estern nett. Grafika 2: Dekompożizzjoni tal-bilanċ tal-kont kurrenti ta’ Malta Sors: Servizzi tal-Kummissjoni Id-defiċits tal-kont kurrenti tal-passat ġew iffinanzjati mingħajr tbatija minn flussi ta’ dħul tal-Investiment Dirett Barrani (IDB), prinċipalment bis-saħħa tal-espansjoni tas-settur bankarju. Malta storikament kienet destinazzjoni attraenti għall-investiment barrani, minkejja d-daqs żgħir tas-suq domestiku tagħha. Il-flussi ta’dħul tal-IDB kellhom medja ta’ madwar 10 % tal-PDG sa mill-bidu tad-deċennju (ara l-Grafika 3). Il-maġġoranza ta’ dawk li wieġbu fi stħarriġ reċenti minn Ernst & Young (2012) indikaw li l-attrazzjoni ta’ Malta bħala destinazzjoni għall-investiment barrani hi relatata mal-istabbiltà tal-klima soċjali tagħha u reġim tat-tassazzjoni korporattiva kif ukoll l-affidabbiltà u t-trasparenza tal-ambjent regolatorju. Bħalma turi l-Grafika 4, il-flussi ta’ dħul tal-IDB kienu fil-biċċa l-kbira ddominati mis-settur finanzjarju, li sal-2009 kienu jirrappreżentaw madwar 56 % tal-istokk totali tal-IDB f’Malta u dan is-sehem żdied għal madwar 80 % fl-2010, bil-wasla ta’ bank internazzjonali kbir Ġermaniż. Fil-fatt, l-IDB jirrappreżenta proporzjon relattivament żgħir tal-flussi tal-iffinanzjar gross f’Malta. Is-settur bankarju jattira wkoll ammont sinifikanti ta’ finanzjament irrappurtat bħala "investiment ieħor" fl-istatistika tal-bilanċ tal-pagamenti, li prinċipalment jirrappreżenta s-self u d-depożiti trasferiti mill-istituzzjonijiet prinċipali fil-fergħat u bankarji u s-sussidjarji tagħhom f’Malta. Kif tiddiskuti t-Taqsima 3, dawn il-flussi kapitali kbar ħafna ma jibqgħux fil-pajjiż iżda huma investiti barra l-pajjiż jew bħala self jew depożiti f’banek oħra jew fil-forma ta’ investiment tal-portafoll[1]. Is-settur tal-kostruzzjoni ġibed lejh ukoll sehem imdaqqas ta’ flussi ta’ dħul tal-IDB, iżda dawn jidhru li nixfu wara l-2007 u l-2008. Grafika 3: Il-finanzjament tal-bilanċ tal-kont kurrenti ta’ Malta Sors: Servizzi tal-Kummissjoni Grafika 4: L-istokks eżoġeni tal-IDB f’Malta Sors: NSO Titjib notevoli fil-bilanċ tal-kont kurrenti beda fl-2009. Il-bilanċ tal-kont kurrenti mexa minn defiċit ta’ kważi 8 % tal-PDG fi tmiem l-2009 għal 2 % tal-bilanċ pożittiv tal-PDG fit-tieni kwart tal-2012[2]. It-titjib huwa prinċipalment attribwibbli għall-bilanċ tal-oġġetti, li mexa minn -21 % tal-PDG fil-bidu tal-2009 sa -15 % tal-PDG fit-tielet kwart tal-2012. Il-majnar fis-settur tal-kostruzzjoni b’intensità għolja ta’ importazzjoni (ara t-Taqsima 2.6 aktar tard), b’rabta wkoll mat-tlestija ta’ proġett kbir tal-kostruzzjoni fl-2007, kif ukoll żieda qawwija fl-esportazzjonijiet huma fatturi ewlenin f’dan l-iżvilupp. L-esportazzjonijiet tas-servizzi li qed jespandu kontinwament kkontribwixxew ukoll għat-titjib fil-bilanċ estern, misjuq b’mod partikolari mit-turiżmu[3] u s-servizzi finanzjarji kif ukoll għall-industrija tat-telelogħob tal-azzard. Id-defiċit dejjem jonqos fil-kont tal-introjtu kien qed jikkontribwixxi wkoll għat-titjib fil-bilanċ tal-kont kurrenti sa mit-tieni nofs tal-2011, hekk kif il-flussi netti tad-dħul mill-investiment tal-portafoll bdew jirkupraw wara l-kriżi finanzjarja fl-2008-2009. Skont it-tbassir tas-servizzi tal-Kummissjoni tal-ħarifa 2013, il-kont kurrenti huwa previst li jibqa’ b’surplus matul il-firxa tat-tbassir. Madankollu, ta’ min jinnota, li l-istatistika trimestrali f’Malta hija volatili ħafna u suġġetta għal reviżjonijiet sinjifikanti minn żmien għal żmien (ara l-Kaxxa 1) u għalhekk għadu kmieni wisq biex wieħed jiġbed konklużjonijiet definittivi bbażati fuq din id-dejta. Is-sostenibbiltà tal-bilanċ estern ta’ Malta wkoll tibbenefika minn pożizzjoni favorevoli tad-dejn estern nett u pożizzjoni pożittiva tal-investiment internazzjonali nett. Bis-saħħa ta’ investimenti kbar fi strumenti ta’ dejn barrani, il-pożizzjoni netta tal-investiment internazzjonali — NIIP) kellha medja ta’ bilanċ pożittiv ta’ ’l fuq minn 20 % tal-PDG matul 2001-2011 (ara l-Grafika 5). Malta hija kreditur estern nett u l-bilanċ pożittiv tagħha żdied minn 4,5 % tal-PDG fl-1995 għal madwar 160 % tal-PDG fl-2011. Grafika 5: L-għamla tal-pożizzjoni netta tal-investiment internazzjonali f’Malta Sors: Servizzi tal-Kummissjoni Kaxxa 1 — Reviżjonijiet frekwenti għad-dejta ekonomika ta’ Malta F’Malta jsiru reviżjonijiet spissi ta’ dejta ekonomika u xi minn daqqiet l-importanza tagħhom hija partikolarment kbira. It-Tabella 1 turi d-daqs tar-reviżjonijiet billi turi l-bilanċ tal-pagamenti ewlenin u d-dejta tal-kontabilità nazzjonali għall-2011 kif irrappurtati f’rilaxxi suċċessivi ta’ dejta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika: id-defiċit tal-kont kurrenti kien rapportat li kien 3,2 % tal-PDG f’Marzu 2012, iżda ġie rivedut għal 0,3 % biss tal-PDG sitt xhur wara. Barra minn hekk, l-ammonti mdaqqsa rappurtati għal żbalji netti u ommissjonijiet fil-bilanċ tal-pagamenti — li jistgħu jiġu minn naħa tal-kont kurrenti (sottovalutazzjoni tal-esportazzjonijiet) jew minn in-naħa finanzjarja (dikjarazzjoni żejda ta’ ħruġ ta’ kapital) — joskuraw l-istampa tad-dejta li toħroġ. F’termini annwali, l-iżbalji netti u l-ommissjonijiet huma rrappurtati għal aktar minn 5 % tal-PDG fl-2009 u l-2010 (id-dejta għal dawn is-snin għadha provviżorja), fost l-ogħla fl-UE. Ammonti pożittivi kbar għal din il-partita ġew irrapportati wkoll fid-dejta trimestrali sa mit-tielet kwart tal-2011. Fl-aħħar nett, bidliet fl-inventarji — li huma normalment użati bħala kategorija residwa fil-kontijiet nazzjonali — huma ħafna drabi rrapportati jkollhom rwol sinifikanti fl-attività ekonomika u huma rrappurtati li kkontribwew għal 1,3 pp bħala medja għat-tkabbir tal-PDG reali annwali ta’ bejn l-2001 u l-2011. Reviżjonijiet frekwenti tad-dejta u l-użu estensiv ta’ kategoriji residwi sa ċertu punt jistgħu jiġu spjegati bid-diffikultà li wieħed jirrappreżenta l-ekonomija volatili u dejqa ħafna ta’ Malta. Huma wkoll ir-riżultat ta’ għadd ta’ attentati mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO) biex ikejjel il-bidliet strutturali kontinwi fl-ekonomija domestika. B’mod partikolari, fl-2011, l-NSO wettaq bidla radikali reviżjoni tad-dejta tal-kontijiet nazzjonali biex jieħu kont tal-industrija emerġenti tat-telelogħob tal-azzard. It-Tabella 2 turi li l-impatt ta’ din ir-reviżjoni fuq it-tkabbir reali tal-PDG irrappurtat kien imdaqqas ħafna, għalkemm kien hemm korrezzjoni parzjali fl-aħħar rilaxx. Aktar reċentement, ittieħdu reviżjonijiet tad-dejta biex jirriflettu l-emerġenza tal-attività tar-riesportazzjoni taż-żejt kif ukoll id-disponibbiltà tad-dejta riklassifikati taħt il-metodoloġija tan-NACE REV. 2. B’mod ġenerali, l-instabbiltà ta’ dejta statistika toħloq sfida partikolari għall-monitoraġġ adegwat u t-tbassir tal-ekonomija domestika. Tabella 1: Ħarsa ġenerali tar-reviżjonijiet tad-dejta tal-bilanċ tal-pagamenti u l-kontijiet nazzjonali għall-2011 fl-aħħar rilaxxi Sors: NSO, Eurostat || Tabella 2: Tkabbir reali tal-PDG (% sena-fuq-sena) qabel u wara r-reviżjoni tal-2011 li tinkorpora l-industrija tat-telelogħob tal-azzard Sors: NSO, Eurostat Il-pożizzjoni netta tal-investiment internazzjonali — NIIP) tiirrifletti pożizzjonijiet tal-assi l-kbar u tal-istokk tal-obbligazzjonijiet, li fil-biċċa l-kbira jpaċu lil xulxin[4]. Assi barranin gross jammontaw għal 689 % tal-PDG fl-2011, minn 122 % tal-PDG fl-1995. Minn dawn, assi gross ta’ istituzzjonijiet finanzjarji monetarji, minbarra l-Bank Ċentrali, kiber minn 62 % tal-PDG fl-1995 għal 581 % tal-PDG, u b’hekk jirrappreżentaw kważi tkabbir kollu tal-assi barra mill-pajjiż fl-IIP. Self u depożiti barra mill-pajjiż kif ukoll holdings ta’ strumenti ta’ dejn qabżu s-600 % tal-PDG fl-2011 u kienu jirrappreżentaw madwar 90 % tal-assi totali. In-naħa tal-obbligazzjonijiet tan-NIIP tikkonsisti prinċipalment f’self u depożiti minn banek prinċipali fis-sussidjarji tagħhom f’Malta (kif ukoll tal-IDB). Minħabba dawn il-pożizzjonijiet ta’ stokk kbir, in-NIIP hija vulnerabbli għal bidliet fil-valwazzjoni. Fil-passat, il-kontribut tal-bidliet fil-valwazzjoni għal tibdiliet annwali fin-NIIP varjat bejn -10 pp. u +10 pp (ara l-Grafika 6). Minħabba l-preżenza ta’ żewġ fergħat ta’ banek kbar Torok, l-apprezzament tal-lira Torka għandha wkoll impatt sinifikanti. Grafika 6: Dekompożizzjoni ta’ bidliet netti IIP ta’ Malta Sors: Servizzi tal-Kummissjoni L-istruttura ta’ obbligazzjonijiet fin-NIIP tidher favorevoli għalkemm in-nuqqas ta’ dejta ma jippermettix il-konklużjonijiet preċiżi. Il-maġġoranza tal-obbligi barranin jappartjenu lil banek orjentati internazzjonalment, li għandhom impatt verament limitat fuq l-ekonomija domestika (ara t-Taqsima 3). Barra minn hekk, is-sehem għoli tal-obbligazzjonijiet gross tal-IDB[5] jindika kapaċità ta’ assorbiment tax-xokkijiet sinifikanti min-naħa tas-settur bankarju biex jifilħu telf sinifikanti, li kieku kellhom jeħżienu l-kundizzjonijiet tas-suq finanzjarju. Madankollu, id-dejta disponibbli mhijiex diżaggregata bejn banek b’orjentament domestiku u dawk b’orjentament internazzjonali u għaldaqstant mhuwiex possibbli li wieħed jiddistingwi kompletament l-impatt tal-banek ħafna akbar b'orjentament internazzjonali. 2.3. Il-kompetittività u l-prestazzjoni kummerċjali L-ekonomija Maltija hija miftuħa ħafna u l-kummerċ totali (esportazzjoni u importazzjoni) kien jammonta għal madwar 200 % tal-PDG fl-2011. Fil-kummerċ tas-servizzi, l-esportazzjonijiet ewlenin huma t-turiżmu u tat-telelogħob tal-azzard[6], filwaqt li l-ekonomija timporta s-servizzi tan-negozji, b’mod partikolari l-ġestjoni u l-kontabilità. F’termini ta’ oġġetti, l-akbar esportazzjoni huwa l-makkinarju elettriku, filwaqt li fl-aħħar snin feġġew attivitajiet tal-aħħar teknoloġija, prinċipalment is-setturi tal-arjuplani u tal-farmaċewtika. Peress li Malta saret dejjem aktar ċentru ta’ trasbord importanti għaż-żejt mhux raffinat fiż-żona tal-Mediterran, il-kummerċ fiż-żejt ra wkoll tkabbir sinifikanti matul l-aħħar bosta snin. L-impatt nett tiegħu fuq il-bilanċ kummerċjali, madankollu, jidher li huwa żgħir għax jirrappreżenta l-aktar ir-riesportazzjoni. Il-bilanċ kummerċjali kien qed jitjieb gradwalment fis-snin riċenti, li rrifletta l-aktar kisbiet fl-ishma tas-suq fis-servizzi. Kien il-kummerċ fis-servizzi bl-anqasintesità għolja ta’ importazzjoni li kien il-mutur tat-tijib, u dan jirrifletti ċ-ċaqliq strutturali tal-ekonomija. Dan ġie rifless fi gwadanji fl-ishma tas-suq fil-kummerċ tas-servizzi — b’mod partikolari servizzi rikreattivi, is-servizzi legali u dawk ta’ kontabilità u l-IT — waqt li ntilef il-kummerċ tal-oġġetti (makkinarju u tagħmir elettriku kif ukoll tessuti, ara l-Grafika 7). It-titjib fis-sehem tas-suq fil-kummerċ tal-oġġetti fl-2009 jirrifletti l-fatt li l-esportazzjonijiet tal-oġġetti f’dik is-sena naqset b’ħafna inqas mill-kummerċ dinji. Grafika 7: Dekompożizzjoni tal-ishma tas-suq tal-esportazzjoni ta’ Malta Sors: Servizzi tal-Kummissjoni Kaxxa 2: Ristrutturar ekonomiku f’Malta L-istruttura tal-produzzjoni f’Mata tikkonsisti prinċipalment min mikrointrapriżi tal-familja li joperaw maġenb numru żgħir ta’ sussidjarji ta’ kumpaniji multinazzjonali relattivament kbar orjentati lejn l-esportazzjoni. Filwaqt li s-settur tal-manifattura jibqa’ pilastru importanti tal-ekonomija domestika, is-sehem tal-valur totali miżjud iġġenerat minn dan is-settur kull ma jmur kienet qed jonqos — minn 21 % fis-sena 2000 għal 13 % fl-2011 — u s-sehem tiegħu mit-total tal-impiegi naqas bi kważi 8 punti perċentwali matul l-istess perjodu (ara l-Grafika 8). Din il-bidla strutturali diġà bdiet 20 sena ilu, bis-saħħa ta' investiment dirett barrani u t-twelid ta’ industriji ġodda li qed jikbru. Barra minn hekk, bidliet importanti seħħew fis-settur tal-manifattura, meta tfaċċaw attivitajiet fil-farmaċewtika, fl-inġinerija bi preċiżjoni, fil-manutenzjoni tal-ajruplani u t-tagħmir mediku li ġew biex jikkumplimentaw is-settur importanti tal-elettronika u ħadu lis-settur ġenerali f’livell ogħla ta’ attivitajiet teknoloġiċi fis-settur tal-manifattura. Bil-maqlub, is-settur tas-servizzi kien qed iżid fl-importanza, prinċipalment bis-saħħa tal-fatt li tfaċċaw attivitajiet ġodda bħat-telelogħob tal-azzard, l-intermedjazzjoni finanzjarja, it-turiżmu, kif ukoll, iktar reċentement, servizzi tal-IT, dawk legali u ta’ kontabilità. B’mod partikolari, it-tkabbir rapidu fis-settur tat-telelogħob tal-azzard huwa impressjonanti hekk kif in-numru ta’ persuni impjegati f’dan is-settur irdoppja u dan żied is-sehem tiegħu fil-valur miżjud gross b’madwar 8 punti perċentwali mis-sena 2000. Il-mixja lejn is-servizzi għandha rwol importanti fit-titjib tal-bilanċ tal-kont kurrenti minħabba s-sehem ferma iżgħar ta' inputs importati fl-output totali fil-produzzjoni tagħhom meta mqabbel mal-produzzjoni ta’ oġġetti. Grafika 8: L-istruttura tal-produzzjoni f’Malta Panew A: L-impjiegi Panew B: Valur miżjud gross Sors: Servizzi tal-Kummissjoni L-ekonomija ilha titlef gradwalment il-kost kompetittività fir-rigward taż-żona tal-euro matul l-aħħar 10 snin. It-tkabbir tal-kostijiet ta' unitajiet lavorattivi, indikatur tal-kost tax-xogħol meħtieġ biex wieħed jipproduċi unità waħda ta’ output, kien notevolment aktar moderat mill-medja tal-Istati Membri l-ġodda iżda xorta qabeż il-medja taż-żona tal-euro (ara l-Grafika 9). Il-kumpens għal kull impjegat żdied b’mod aktar veolċi milli fiż-żona tal-euro, b’mod partikolari fis-snin ta’ wara l-adeżjoni mal-UE, anki minħabba nuqqas ta’ ħiliet f’industriji ġodda emerġenti żiedet il-kompetizzjoni għal impjegati kkwalifikati u tat imbuttatura ’l fuq lill-pagi. Fl-istess ħin, it-tkabbir fil-produttività tax-xogħol f’Malta kien modest, u wara lura miż-żidiet medji taż-żona tal-euro. Wara l-2009, madankollu, l-iżviluppi fil-pagi mmoderaw u kkonverġew għat-tkabbir fil-produttività relattivament baxx, u b’hekk għenu lill-ekonomija terġa’ tiggwadanja ftit il-kost kompetittività u tappoġġa l-irkupri mir-riċessjoni tal-2009 immexxi mill-esportazzjoni. Filwaqt li mekkaniżmu ta’ indiċjar awtomatiku tal-pagi eżistenti (Aġġustament għall-Għoli tal-Ħajja - COLA) ma jidhirx li kien ostakolu prinċipali għall-aġġustament tal-pagi u għall-prestazzjoni globali tas-suq tax-xogħol sa issa, meta wieħed iħares ’il quddiem dan joħloq riskju potenzjali lill-ekonomija b’mod partikolari matul il-fażijiet qawwija negattivi taċ-ċiklu ekonomiku, billi jtellef l-aġġustament tal-pagi reali, u b’hekk ixekkel l-assorbiment tal-qgħad u jxekkel il-kompetittività. Grafika 9: Kostijiet tal-unitajiet lavorattivi f’Malta Panew A: Kompożizzjoni Panew B: Evoluzzjoni Sors: Servizzi tal-Kummissjoni Madankollu, il-kompetittività tal-prezz tjiebet wara l-kriżi. Ir-rata tal-kambju effettiva reali, li hi l-kejl tal-kompetittività tal-prezz tal-ekonomija kontra grupp ta’ pajjiżi kompetituri, żdiedet notevolment qabel il-kriżi u kienet tirrifletti wkoll l-apprezzament nominali tal-euro kontra d-dollaru Amerikan (ara l-Grafika 9, Panew A). Wara l-2009, id-deprezzament tar-rata tal-kambju nominali, li hija partikolarment rilevanti għal Malta minħabba li parti sinifikanti tal-esportazzjonijiet imorru barra mill-UE, u t-tkabbir moderat fil-prezzijiet irriżultaw f’titjib tal-kompetittività fil-prezzijiet. Din ix-xejra hija kkonfermata wkoll mid-dinamika tal-Indikatur Armonizzat tal-Kompetittività tal-BĊE, li jħares lejn il-kompetittività tal-prezz ta’ pajjiż fir-rigward tal-Istati Membri l-oħra taż-żona tal-euro u l-20 imsieħba kummerċjali ewlenin taż-żona tal-euro (ara l-Grafika 9, Panew B). Grafika 10: REER Panew A: Kompożizzjoni Sors: Servizzi tal-Kummissjoni || Panew B: Evoluzzjoni tar-rata tal-kampju reali effettiva mniżżla bl-HICP-u l-HCISors: Is-servizzi tal-Kummissjoni u l-BĊE B’mod ġenerali, l-ekonomija ma jidhirx li tbati minn nuqqas ta’ kompetittività. L-ekonomija għaddiet minn bidla strutturali lil hinn mill-manifattura tradizzjonali lejn l-attivitajiet li jinvolvu teknoloġija għolja, prinċiplament fis-servizzi, b’mod relattivament mingħajr skossi. Ir-ristrutturar ħoloq ħafna xogħol u għalhekk kien kapaċi jassorbi żieda sinjifikanti fil-parteċipazzjoni tax-xogħol, b'mod partikolari hekk kif aktar u aktar nisa bdew deħlin fis-suq tax-xogħol. Filwaqt li baqgħet taħt il-medja tal-UE (57,6 % u 41 % in 2011 għall-popolazzjoni totali u għan-nisa, rispettivament), ir-rata tal-impjiegi f’Malta għaldaqstant żdiedet sostanzjalment mill-bidu tad-deċennju, speċjalment għan-nisa (7,9 pps). L-ishma tas-suq tal-esportazzjonijiet żdiedu, l-aktar fis-servizzi, iżda wkoll f’uħud mis-segmenti tal-kummerċ tal-oġġetti. Il-kompetittività tal-prezzijiet u tal-kost tjiebu wara l-kriżi, biex b’hekk appoġġaw l-irkupru tal-ekonomija u aktar titjib fil-bilanċ tal-kont kurrenti. Ambjent regolatorju stabbli u relattivament irħis ta’ forza tax-xogħol imħarrġa ċertament ikkontribwixxew għal dawn l-iżviluppi favorevoli, għalkemm nuqqas ta’ ħiliet f’ċerti setturi li qed jikbru, bħas-servizzi finanzjarji, wasslu għal l-pressjoni ’l fuq tal-pagi, li tista’ xxekkel il-kompetittività milli tmur ’il quddiem. 2.4. Id-dejn tas-settur privat Id-dejn tas-settur privat espanda minn mindu Malta ssieħbet fl-UE, biex laħaq 204 % tal-PDG fl-2012. Dejn tas-settur privat żdied minn 178,2 % tal-PDG fl-2004 għal jilħaq il-213 % tal-PDG fl-2009 qabel ma jimmodera għal 204,4 % tal-PDG fl-2012 (ara l-Grafika 11, Panew A). Iż-żieda rikbet l-aktar fuq id-dejn dejjem jikber tal-unitajiet domestiċi, li tirrifletti suq tal-ipoteki li qed jikber malajr, li bħala riżultat tiegħu s-sehem tad-dejn tal-unitajiet domestiċi mid-dejn kollu tas-settur privat żdied minn 25 % fl-2004 għal 30 % fl-2011.. Il-flussi tal-kreditu tas-settur privat (il-Grafika 11, Panew B) qabeż il-limitu tal-MIP darbtejn matul dak il-perjodu li rikeb fuq żidied akuti ta’ self korporattiv, marbut l-aktar mal-kostruzzjoni u s-setturi immobiljari. Wara l-2009, id-dejn tas-settur privat stabbilizza u beda jonqos bil-mod, li rrifletta sa ċertu punt kemm standards aktar stretti fir-rigward tas-self mill-banek u d-domanda aktar moderata għal finanzjament minn korporazzjonijiet mhux finanzjarji, kif ippruvat ukoll minn proporzjon rlattivament baxx ta’ investiment ma’ PDG minn perspettiva storika. Grafika 11: Id-dejn tas-settur privat Panew A: Dekompożizzjoni ta’ dejn skont is-settur Panew B: Dekompożizzjoni ta’ flussi ta’ kreditu Nota: * jindika Grafika stmata bbażati fuq dejta trimestrali Sors: Servizzi tal-Kummissjoni Id-dejn tal-unitajiet domestiċi kien qed jiżdied b’rata mgħaġġla, iżda, mil-livell baxx, jibqa’ taħt il-medja taż-żona tal-euro. Fi żmien l-adeżjoni mal-UE fl-2004, id-dejn tal-unitajiet domestiċi f’Malta kien relattivament baxx meta mqabbel mal-istandards tal-UE, li jammontaw għal 45 % tal-PDG (ara l-Grafika 12, Panew A). Minn dak iż-żmien, huwa żdied b’pass mgħaġġel li jitla’ sa kważi 63 % tal-PDG fl-2011, prattikament jilħaq il-medja tal-UE, qabel ma jimmodera ftit fl-2012. Dan kien misjuq, fil-biċċa l-kbira tiegħu minn domanda qawwija għas-self għax-xiri tad-djar, tipikament mogħtija b’rati varjabbli, u hu rifless fiż-żieda qawwija tal-prezzijiet tad-djar. Il-proporzjon tas-self mal-valur mogħti mill-banek kien relattivament baxx, madwar 40 %, sal-2008, li għenek biex id-dejn tal-unitajiet domestiċi jibqa’ taħt kontroll. Madankollu, hekk kif id-domanda għad-djar baqgħet qawwija, il-proporzjon tas-self mal-valur għal self ġdid żdied sa bejn 70 % u 80 %. Id-domanda għal self b’ipoteka u self lil konsumaturi dan l-aħħar birdet aktar, kif muri mir-riżultati tal-Istħarriġ regolari tas-Self Bankarju tal-BĊE, għalkemm tibqa’ aktar dinamika mill-medja taż-żona tal-euro (ara l-Grafika 12, Panew B). Grafika 12: Id-dejn tal-unitajiet domestiċi Panew A: Ingranaġġ Panew B: self Nota: * jindika Grafika stmata bl-użu ta’ dejta trimestrali Sors: Is-servizzi tal-Kummissjoni, il-BĊE Minkejja ż-żieda fid-dejn tagħhom, l-assi finanzjarji netti tal-unitajiet domestiċi għadhom pożittivi. Bis-saħħa prinċipalment tal-propensità kbira għat-tfaddil, kif rifless bil-bażi ta’ depożiti għoljin fl-assenza ta’ assikurazzjoni domestika partikolarment żviluppata u industriji ta’ fondi tal-investiment, l-assi finanzjarji netti tal-unitajiet domestiċi Maltin huma fost l-ogħla taż-żona tal-euro, fil-livell ta’ 170 % tal-PDG fl-2011 (ara l-Grafika 13). Dan huwa fattur importanti li jirfed l-istabbiltà finanzjarja domestika peress li jippermetti lill-banek jiffinanzjaw totalment il-portafoll tas-self tagħhom b’depożiti fil-livell tal-konsumatur, u b’hekk inaqqsu l-bżonn għal finanzjament mil-livell tal-operatur. L-unitajiet domestiċi Maltin għandhom ukoll konsiderevolment aktar assi investiti f’titoli tad-dejn tal-Gvern: minn Diċembru 2011, madwar 29 % tat-Titoli tal-Gvern ta’ Malta kienu proprjetà ta’ individwi (MFEI 2011). Grafika 13: Karti tal-bilanċ finanzjarji tal-unitajiet domestiċi Panew A: Malta Panew B: Żona tal-euro; Nota: * jindika ċifra stmata bl-użu ta’ dejta trimestrali Sors: Servizzi tal-Kummissjoni Il-proporzjon tad-dejn ta’ korporazzjonijiet mhux finanzjarji (NFC) żdied sostanzjalment sal-2009 għax rikeb fuq self akbar. Bħala riżultat ta’ titjib fil-kundizzjonijiet ta’ finanzjament, iffaċilitat mid-dħul fl-UE u fiż-żona tal-euro, u parzjalment ukoll bis-saħħa tal-preġudizzju kontra ekwità fit-tassazzjoni korporattiva[7], id-dejn mhux konsolidat ta’ korporazzjonijiet mhux finanzjarji żdied b’mod konsiderevoli, minn 133,2 % tal-PDG fl-2004 sa 151 % fl-2009. Iż-żieda kienet kompletament misjuqa mis-self, filwaqt li d-dejn fil-forma ta’ titoli huwa relattivament baxx b’madwar 13 % tal-PDG minħabba suq tal-bonds korporattivi domestiku sottożviluppat. Mill-2009, id-dejn korporattiv qabad it-triq tan-niżla u laħaq 143 % tal-PDG fl-2012. Ir-raġuni ewlenija għal dan kienet inqas d-domanda għall-kreditu mill-kumpaniji, b’konformità mal-ambjent makroekonomiku aktar kajman f’Malta u fiż-żona tal-euro, li wassal għal waqgħa fil-proporzjon tal-investiment mal-PDG. Fattur importanti ieħor huwa t-twaqqif tas-self bankarju lill-atttivitajiet ta’ kostruzzjoni u dawk immobiljari, hekk kif il-banek fittxew li jnaqqsu l-konċentrazzjoni tagħhom għas-suq tal-immobiljari, u bħala riżultat ta’ dan, is-sehem ta’ dawn iż-żewġ setturi fis-self totali lir-residenti (inkluż self lis-settur pubbliku) naqas minn aktar minn 23 % fl-2009 għal inqas minn 17 % f’Novembru 2012. Iċ-ċifra kbira tad-dejn gross tal-korporazzjonijiet taħbi xi karateristiċi pożittivi. L-istruttura ta' terminu tad-dejn matul iż-żmien kienet pjuttost stabbli, b'xi 50 % tad-dejn totali f'self fit-tul, 40 % f'self fuq perjodu qasir u l-bqija f'titoli oħra li mhumiex ishma. L-2011 ġabet magħha ċaqliqa żgħira, li permezz tagħha s-sehem tas-self fuq perjodu qair naqas għal 32 %. Is-sorsi ta’ finanzjament huma pjuttost differenti għall-korporazzjonijiet mhux finanzjarji Maltin u minkejja l-preżenza ta’ sistema bankarja kbira, is-self mill-bank jirrappreżenta biss madwar nofs is-self totali għall-korporazzjonijiet, jew 64 % tal-PDG fl-2011, ’l isfel mill-quċċata ta’ 69 % tal-PDG fl-2009 (ara l-Grafika 14). Fl-istess sena, s-self totali f’termini mhux konsolidati kien ta’ 134 % tal-PDG. Parti importanti tad-dejn ta’ korporazzjonijiet mhux finanzjarji huwa f’forma ta’ self għal żmien qasir bejn kumpanija u oħra, inkluż minn barra, li hu l-istess bħas-self bejn il-gruppi fuq in-naħa tal-assi. Għalhekk, f’termini konsolidati d-dejn korporattiv kien ħafna inqas, 106,3 % fl-2011 (’il fuq minn 93 % fl-2004). Il-finanzjament fil-forma ta’ self u depożiti minn non residenti żdied minn 6,6 % tal-PDG fl-2004 għal 14,4 % tal-PDG fl-2011. Sorsi addizzjonali ta’ finanzjament jinkludu self intersettorjali u tal-unitajiet domestiċi. Taħlita varja ta’ sorsi ta’ finanzjament tnaqqas ir-riskju ta’ finanzjament għall-kumpaniji u għalhekk tikkontribwixxi għal stabilità finanzjarja domestika. Grafika 14: Karti tal-bilanċ finanzjarji ta’ korporazzjonijiet mhux finanzjarji, mhux konsolidati Panew A: Malta Panew B: Żona tal-euro; Nota: * jindika ċifra stmata bl-użu ta’ dejta trimestrali Sors: Servizzi tal-Kummissjoni L-ingranaġġ tal-korporazzjonijiet mhux finanzjarji jidher kbir, iżda l-korporazzjonijiet għad għandhom assi finanzjarji mdaqqsa. Minkejja l-livell għoli ta’ dejn, is-settur korporattiv għandu wkoll assi mdaqqsa u meta espress bħala proporzjon għal assi finanzjarji, Malta hija ’l isfel mill-medja taż-żona tal-euro. Barra minn hekk, il-proporzjon ilu jonqos sa mill-2004 biex jilħaq 53,9 % fl-2011 bis-saħħa ta' żidiet f’assi finanzjarji totali u b’mod partikolari f’ishma mhux ikkwotati, krediti kummerċjali u depożiti bankarji. Madankollu, il-proporzjon tad-dejn mal-ekwità jaqbeż il-medja taż-żona tal-euro, li jirrifletti suq tal-ekwità domestiku sottosżviluppat u t-tendenza ta’ intrapriżi Maltin tal-familja (li jiffurmaw il-maġġoranza assoluta tad-ditti) li jirrifinanzjaw lilhom infshom internament jew jieħdu self mill-bank aktar milli jfittxu finanzjament permezz tal-ekwità. Il-proporzjoni elevat huwa imħeġġeġ ukoll minn ġibda akbar lejn il-finanzjament tad-dejn fit-tassazzjoni korporattiva[8]. Għalkemm il-proporzjon tad-dejn mal-ekwità għal NFCs f’Malta beda jonqos gradwalment mill-2004, il-kumpaniji qed jiffaċċjaw il-piż tad-dejn li qed tikber kif indikat mill-proporzjon relattivament kbir tad-dejn mas-surplus operattiv gross, li jesponihom għal varjazzjonijiet tar-rata tal-imgħax. Minkejja li mhumiex mistennija problemi maġġuri ta’ likwidità fuq perjodu qasir ta’ żmien minħabba l-istruttura favorevoli tad-dejn, jista’ jkun hemm bonn xi diżingranar, f’ambjent ta’ tkabbir imbassar li jkun aktar kajman meta mqabbel mas-snin ta’ qabel il-kriżi, sabiex isiru disponibbli aktar riżorsi għal investiment produttiv u b’hekk jitejjeb il-potenzjal ta’ tkabbir tal-ekonomija. 2.5. Id-dejn tal-Gvern Dejn pubbliku ’il fuq mil-limitu tat-Trattat u popolazzjoni li qed tixjieħ joħolqu riskji għas-sostenibbiltà fit-tul tal-finanzi pubbliċi ta’ Malta. Il-proporzjon tad-dejn tal-Gvern f’Malta huwa inqas mill-medja taż-żona tal-euro iżda ma jaqbiżx il-valur ta’ referenza ta’ 60 % tal-PDG u kien hemm tendenza ta’ żieda fejn laħaq is-70,9 % tal-PDG sa tmiem l-2011. Fil-perjodu ta’ qabel l-adeżjoni mal-UE, id-dejn tal-Gvern ta’ Malta żdied b’mod stabbli, b’żieda minn madwar 34 % tal-PDG fl-1995 għal 69,8 % tal-PDG fl-2004, minħabba defiċits primarji għolja. Waqt il-proċess ta’ tħejjija għall-adozzjoni tal-Euro, id-dejn tal-Gvern Malti naqas minn livell l-aktar għoli li kien laħaq fl-2004 għal madwar 62 % fl-2008, l-aktar bis-saħħa ta’ titjib fil-qagħda fiskali u r-rikavat mill-proċess tal-privatizzazzjoni. Fl-2008, wara l-adozzjoni tal-euro, is-surplus primarju qaleb għan-negattiv u l-proporzjon tad-dejn mal-PDG beda jerġa’ jiżdied (ara Grafika 15). Id-deterjorament fil-qagħda fiskali rrifletta l-bidu tal-kriżi kif ukoll miżuri ta’ darba li jkabbru d-defiċit b’mod sostanzjali (jiġifieri, riklassifikazzjoni tal-Malta Shipyards Ltd fi ħdan is-settur tal-Gvern ġenerali) u xi żelqa fin-nefqa kurrenti. Minkejja dan, iż-żieda fid-dejn tal-Gvern ġenerali kienet aktar moderata milli fil-bqija taż-żona tal-euro, anki għaliex is-settur bankarju ma kienx jirrikjedi sostenn pubbliku. Id-dejn tal-Gvern ma għandux effetti potenzjali fuq pajjiżi oħra taż-żona tal-euro. Id-dejn tal-Gvern Malti hu kważi kollu għand ir-residenti, filwaqt li n-non residenti jirrappreżentaw biss 2 % tad-dejn pendenti. Il-finanzjament tad-dejn ta’ Malta s’issa ma kkawżax xi problemi u l-firxa bejn ir-rendita fuq il-bonds sovrani Ġermaniżi u Maltin ma ġewx affettwati b’mod sinifikanti mit-tensjonijiet fis-swieq finanzjarji ġġenerati mill-kriżi tad-dejn sovran. Il-kost apparenti tad-dejn (nefqa fuq l-imgħax fuq id-dejn totali nominali) naqas matul il-perjodu 2008-2012 minn 5,1 % għal 4,4 %, minkejja żieda kbira (madwar 12-il pp minħabba t-tnaqqis reali tal-PDG fl-2009) fil-proporzjon tad-dejn. Barra minn hekk, id-dejn fuq perjodu qasir ta’ żmien naqas b’mod sinifikanti mill-adeżjoni mal-UE u fl-2011 kien jirrappreżenta 6,7 % tat-total tad-dejn tal-Gvern (minn 20,2 % fl-2004). L-allrgament tal-istruttura tal-maturità tad-dejn tal-gvern hija mistennija li tkompli tnaqqas ir-riskju ta’ żieda f’daqqa fir-rata tal-imgħax fuq id-dejn tal-Gvern li tista’ timmaterjalizza fil-futur jekk il-kundizzjonijiet ekonomiċi jiddeterjoraw jew iseħħu bidliet f’daqqa tar-rati tal-imgħax u s-sentiment tas-suq. Madankollu, l-anzjanità tal-popolazzjoni se tirriżulta f’nefqa relatata mal-anzjanità li tikber b’pass iktar mgħaġġel minn dik il-medja tal-UE (KE 2012h). In-nefqa relatata mal-età f’Malta hija proġettata li tiżdied bi 8,2 pp. tal-PDG bejn l-2010 u l-2060, aktar mid-doppju taż-żieda mbassra għall-UE kollha kemm hi. Iż-żieda fin-nefqa fil-pensjonijiet, meta jitqies l-impatt tar-riforma tal-pensjonijiet tal-2006, tammonta għal aktar minn nofs iż-żieda totali proġettata. Taħt is-Semestru Ewropew fl-2011[9] il-Kunsill ħareġ rakkomandazzjoni speċifika għall-pajjiż lil Malta biex tieħu azzjoni biex tiżgura s-sostenibbiltà fit-tul tas-sistema tal-pensjonijiet. B'reazzjoni, saret konsultazzjoni mal-imsieħba soċjali, iżda azzjoni konkreta għad trid tittieħed. Kontributur importanti ieħor għaż-żieda fin-nefqa marbuta mal-età hija l-kura tas-saħħa, li hija pproġettata li żżid bi 2,9 pps. tal-PDG matul il-perjodu 2010-2060, l-ogħla żieda fl-UE. Grafika 15: Id-dejn tal-Gvern u bilanċ primarju Sors: il-Eurostat Il-livell għoli ta’ obbligazzjonijiet kontinġenti jirrappreżenta riskju addizzjonali għal il-finanzi pubbliċi ta’ Malta. Id-dejn iggarantit mill-Gvern f’Malta huwa għoli, wara żieda sostanzjali mill-bidu tal-kriżi. L-obbligazzjonijiet kontinġenti fil-livell ta’ 16,4 % tal-PDG fl-2011 jimplikaw dejn pubbliku totali garantit ta’ madwar 87 % tal-PDG fl-2011. Aktar minn nofs dawn l-obbligazzjonijiet, kif ukoll il-parti l-kbira taż-żieda tagħhom mill-2008 hija rrappreżentata mill-Korporazzjoni għall-utilità tal-enerġija pubblika (Enemalta). Pjan ta’ ristrutturar ta' dejn għal l-Enemalta, adottat mill-awtoritajiet f’Diċembru 2012, jikkonċerna madwar nofs id-dejn attwali tal-kumpanija (li, fi tmiem l-2010 u li jinkludi biss self mill-bank u self ieħor, kien jammonta għal EUR 687mn, jew EUR 836mn meta jiżdiedu wkoll miżuri relatati mal-kummerċ u ammonti pagabbli oħrajn). Bħalissa, l-Enemalta tibqa’ fi stat finanzjarju ta’ sfida. 2.6. Żviluppi fis-suq tal-proprjetà Is-suq tal-proprjetà immobbli huwa importanti ħafna għall-istabbiltà finanzjarja domestika minħabba l-iskopertura għolja tas-settur bankarju għalih. Self relatat mal-proprjetà immobbli jammonta għal aktar minn nofs il-portafoll totali ta’ self lir-residenti f’Novembru 2012[10]. Barra minn hekk, is-self domestiku huwa kkolateralizzat b’mod qawwi mal-proprjetà immobbli. Skont l-awtoritajiet nazzjonali, il-valwazzjoni tal-kolateral tal-proprjetà immobbli hija konservattiva billi l-banek japplikaw telf impost fuq valur li diġà huwa prudenti, iddeterminat minn esperti ta’ partijiet terzi. Dan joħloq bafer sinifikanti fuq il-kotba tal-banek u l-istress tests regolari mwettqa mill-Bank Ċentrali ta' Malta fuq il-banek domestiċi ewlenin (ara t-Taqsima 3) juru li tnaqqis ulterjuri ta’ aktar minn 50 % fil-prezzijiet tad-djar, flimkien ma’ self improduttiv, ikollu impatt notevoli fuq il-proporzjon ta’ kapital ta’ Core Tier I tas-settur bankarju (CBM 2012a). Minbarra dan, il-banek huma mħeġġa jimmonitorjaw il-valur tal-kolateral tagħhom fuq bażi regolari, li jimmitiga ulterjurment riskji potenzjali li jirriżultaw mill-iskopertura tas-settur bankarju għall-proprjetà immobbli. It-testijiet tal-istress, madankollu, huma minn fuq għal isfel u għalhekk ma jeskludux l-eżistenza ta' problemi speċifiċi fil-livell tal-bank individwali. Il-prezzijiet tad-djar żdiedu b’mod stabbli għal perjodu ta’ żmien twil. L-estimi fir-Rapport Trimestrali dwar iż-Żona tal-Euro ta’ Diċembru 2012 (KE 2012e) juru li l-aħħar fażi ta’ tkabbir qawwi tal-prezzijiet tad-djar mill-baxx sal-quċċata (it-tieni kwart tal-2002 — l-ewwel kwart tal-2008) kien pjuttost konformi mal-medja taż-żona tal-euro u notevolment huwa inqas qawwi minn pajjiżi bħall-Irlanda, Spanja u l-Estonja. Fl-aħħar tal-2008 bdiet korrezzjoni ’l isfel, li ġibdet il-prezzijiet ’l isfel b’9 % sa tmiem l-2009. Minn dak iż-żmien ’il hawn, il-prezzijiet jidhru li stabbilizzaw ruħhom. Il-Grafika 16 ta’ hawn taħt turi li minkejja li xi korrezzjoni, il-prezzijiet f’Malta għadhom konsiderevolment ogħla mil-linja tal-qiegħ (il-linja l-ħamra). Dan il-punt ta’ riferiment, madankollu, jeħtieġ li jiġi interpretat b’kawtela minħabba l-korrezzjoni tal-prezzijiet mhux bilfors tilħaq il-linja tal-qiegħ ta’ qabel. Grafika 16: Iċ-ċiklu tal-prezzijiet tad-djar Sors: Il-Eurostat, il-BĊE, l-OECD L-istimi juru li fis-snin ta’ qabel l-adozzjoni tal-euro, żviluppat sopravalwazzjoni tal-prezzijiet tad-djar. Tabilħaqq it-tkabbir annwali tal-prezzijiet tad-djar nominali aċċellerata notevolment fis-snin ta’ qabel l-adozzjoni tal-euro u kellhom medja ta’ madwar 20 % matul l-2006-2007. Dawn is-snin kienu karatterizzati minn espansjoni rapida ta’ self ipotekarju: Bejn Jannar 2005 u Diċembru 2007, it-tkabbir annwali f’self ipotekarju kellu medja ta’ 18,5 %[11]. Id-dinamiki aktar mgħaġġla tal-prezzijiet kienu xprunati wkoll mid-domanda dejjem tikber għall-proprjetà immobbli minn barra, jew minn ċittadini Maltin li jgħixu barra minn pajjiżhom (anki bis-saħħa tal-inċentivi fiskali) jew xerrejja barranin. Fatturi addizzjonali li jappoġġaw din ix-xejra kienu l-iżviluppi demografiċi u n-nuqqas ta’ taxxa rikorrenti fuq il-proprjetà f’Malta (ara l-Kaxxa 3). Stimi ta’ sopravalwazzjoni mwettqa mill-Kummissjoni Ewropea (KE 2012e) juru li l-aġġustament fil-prezzijiet tad-djar li beda fi tmiem l-2009 huwa fi stadju relattivament bikri u tista’ tkun mistennija korrezzjoni oħra ’l isfel sabiex il-prezzijiet jinġiebu konformi max-xejra tagħhom fit-tul. Madankollu, fid-dawl tar-rimbalz modest reċenti fil-prezzijiet tad-djar, jidher improbabbli li jintlaħaq ix-xenarju konservattiv ta’ tnaqqis ulterjuri ta’ aktar minn 50% muri fl-istress test mill-Bank Ċentrali ta’ Malta. Hemm riskji negattivi relatati ma’ ambjent makroekonomiku aktar dgħajjef milli mistenni u domanda domestika fjakka, kif ukoll fid-dawl tal-għadd għoli tal-proprjetajiet vakanti. Madankollu l-livell sa fejn dan tal-aħħar jista’ jindika provvista żejda mhuwiex ċar billi ammont sinifikanti ta’ proprjetajiet vakanti mhumiex għall-bejgħ għal raġunijiet differenti. Grafika 17: Self ipotekarju (stokk) u t-tkabbir tal-prezzijiet tad-djar Sors: Il-Bank Ċentrali ta’ Malta, il-BĊE, is-servizzi tal-Kummissjoni Kaxxa 3: Tassazzjoni tal-proprjetà immobbli f’Malta Taxxi fuq il-proprjetà immobbli jinkludu tipi differenti ta’ imposti. Distinzjoni importanti hi bejn taxxi rikorrenti, li tipikament jieħdu l-forma ta’ ħlasijiet annwali dovuti mis-sid, li l-ammont tagħhom huwa marbut ma’ xi miżura tal-valur tal-proprjetà; U taxxi fuq it-tranżazzjonijiet li huma tipikament imposti fl-okkażjoni tal-bejgħ jew it-trasferiment tal-proprjetà. Taxxi fuq proprjetà immobbli jirrappreżentaw 3,2 % tat-tassazzjoni totali f’Malta (il-medja tal-UE-27 hija 3,6 %). Il-grafika turi li Malta hija l-uniku pajjiż tal-UE li ma għandux taxxi rikorrenti. Meta wieħed iħares lejn taxxi fuq it-tranżazzjonijiet, is-sitwazzjoni f’Malta hija eżattament bil-kontra, fatt li jtella’ ammont għoli ta’ dħul (1,1 % tal-PDG fl-2010, kważi d-doppju tal-medja tal-UE-27, ekwivalenti għal 0,6 % tal-PDG) minn dawn it-taxxi. Grafika 18: Tassazzjoni tal-proprjetà Sors: KE 2012 Taxxi ta’ tranżazzjoni fuq il-proprjetà huma ġeneralment meqjusa aktar distortivi minn taxxa rikorrenti. Tabilħaqq, taxxa fuq it-tranżazzjonijiet tnaqqas in-numru ta’ tranżazzjonijiet, u li tostakola l-proċess tal-iskoperta tal-prezzijiet. Barra minn hekk, id-dħul minn taxxi fuq it-tranżazzjonijiet huwa spiss volatili ħafna, peress li t-tendenza hi li jsegwu ċ-ċiklu tal-kummerċ. Fl-istess ħin, taxxa fuq it-tranżazzjoni fuq tranżazzjonijiet ta’ proprjetà reali tista’ tgerrex l-ispekulazzjoni u b’hekk possibbilment tgħin biex tnaqqas ir-riskju ta’ żidiet eċċessivi fil-prezzijiet tal-akkomodazzjoni. Taxxa rikorrenti fuq il-proprjetà immobbli hi ġeneralment meqjusa bħala t-tip ta’ taxxa l-anqas distortiva. Barra minn hekk, id-dħul minn dawn it-taxxi hu prevedibbli ħafna, għaliex hu aktar diffiċli li wieħed jevadihom minn taxxi bħal PIT jew CIT. Dan jgħmilhom, tal-anqas potenzjalment, attraenti mil-lat tal-ekwità. Taxxi rikorrenti fuq il-proprjetà huma ġeneralment ikkaratterizzat minn livell baxx ta’ spejjeż ta’ konformità għal dawk li jħallsu t-taxxa u, ladarba s-sistema tkun ġiet stabbilita, l-ispejjeż amministrattivi għall-awtoritajiet tat-taxxa huma wkoll moderati. Fuq nota pożittiva, Malta ma għandhiex deduċibbiltà mit-taxxa ta’ pagamenti ta’ imgħax tas-self ipotekarju. Normalment, id-deduċibbiltà mit-taxxa ta’ pagamenti ta’ imgħax twassal għal trattament favorevoli ta’ dejn, li, flimkien ma’ tassazzjoni baxxa tar-radd lura tal-proprjetà (jiġifieri l-kera imputabbli) tħeġġeġ investiment żejjed fis-settur tad-djar meta mqabbel ma’ setturi oħra u twassal għal aktar inċentivi għal akkumulazzjoni ta’ dejn tal-unitajiet domestiċi. Iż-żieda tat-taxxa fuq il-proprjetà tista’ teoretikament toffri xi potenzjal biex ikunu limitati ċ-ċikli “boom and bust” fil-prezzijiet tad-djar, billi jmewtu żidiet eċċessivi fil-prezz fil-fażi tal-akkumulu. 3. Analiżi fil-fond tal-vulnerabbiltà tas-settur finanzjarju Is-settur finanzjarju espanda malajr ħafna wara l-adeżjoni mal-UE, filwaqt li l-obbligazzjonijiet totali, għajr l-ekwità, u laħqu madwar 850 % tal-PDG kif fl-aħħar tal-2011. Il-maġġoranza ta’ dawn l-obbligazzjonijiet, aktar minn 600 % tal-PDG, jappartjenu lis-settur bankarju. Fl-istess ħin, is-settur finanzjarju mhux bankarju espanda b’pass mgħaġġel, b’assigurazzjoni mdaqqsa u skemi kollettivi ta’ investiment, kull wieħed b’obbligazzjonijiet li jaqbżu l-100 % tal-PDG, li jirrifletti wkoll il-ħolqien ta’ attivitajiet ġodda bħal assigurazzjoni ristretta u ġestjoni tal-assi. F’termini tal-assi totali b’relazzjoni mal-PDG, is-settur bankarju f’Malta huwa fost l-akbar fiż-żona tal-euro (ara l-Grafika 19). Ir-responsabbiltajiet regolatorji fil-livell mikro huma f’idejn l-Awtorità għas-Servizzi Finanzjarji ta’ Malta (MFSA), billi l-Bank Ċentrali ta’ Malta (BĊM) hu responsabbli li jiżgura l-istabilità finanzjarja minn perspettiva usa’. Biex tissaħħaħ il-kooperazzjoni kif ukoll biex ikun hemm segwitu għar-rakkomandazzjonijiet maħruġa mill-Bord Ewropew dwar ir-Riskju Sistemiku (BERS)[12], f’Jannar 2013, iż-żewġ istituzzjonijiet waqqfu l-Bord Konġunt għall-Istabilità Finanzjarja (JFSB) li se jkun responsabbli għas-superviżjoni makroprudenzjali f’Malta. Grafika 19: Assi tas-settur bankarju f’pajjiżi magħżula miż-żona tal-euro f’Ottubru 2012, % tal-PDG Sors: BĊE Is-settur bankarju f’Malta huwa varjat ferm f’termini ta’ rabtiet mal-ekonomija domestika. Is-settur jista’ jinqasam fi tliet gruppi skont kemm hu marbut mal-ekonomija domestika: (i) ħames banek domestiċi ewlenin li l-attivitajiet prinċipali tagħhom huma l-ġbir ta’ depożiti u l-għoti ta’ self lir-residenti Maltin, (ii) tmien banek domestiċi mhux ewlenin li għandhom xi negozju ma’ residenti iżda mhux bħala l-attività ewlenija tagħhom, u (iii) 13-il istituzzjonijiet orjentati internazzjonalment li ma għandhom kważi ebda rabta mal-ekonomija domestika. F’termini ta’ obbligazzjonijiet gross, it-tielet grupp huwa bil-bosta l-akbar u għandu assi ta’ aktar minn 500 % tal-PDG. Il-banek domestiċi ewlenin u mhux ewlenin għandhom assi ta’ madwar 220 % u 80 % tal-PDG, rispettivament. Tabella 1: Indikaturi magħżula tas-sodezza finanzjarja għal banek Maltin Sors: Il-Bank Ċentrali ta’ Malta Il-banek domestiċi ewlenin ma jidhrux li huma esposti għall-volatilità fis-swieq finanzjarji internazzjonali. Il-grupp jikkonsisti f’ħames banek, bil-Bank of Valletta (BOV) u l-HSBC Malta b’aktar minn 80 % mill-220 % tal-PDG tal-assi totali miżmuma minn dan il-grupp. Il-Gvern Malti għandu sehem ta’ 25 % fil-BOV. Il-BOV għadda b’suċċess mill-istress test li sar mal-UE kollha, imwettaq mill-Awtorità Bankarja Ewropea fl-2011, li wera pożizzjoni kapitali b’saħħitha, bi proporzjon Core Tier I ta’ 10,6 % f’Ġunju 2012, konformi mal-medja għall-grupp ta’ banek ittestjati, u esponiment limitat ħafna tad-dejn sovran li mhux Malti[13]. Il-banek ewlenin jeżerċitaw mudell ta’ negozju pjuttost konservattiv li jserraħ l-aktar fuq id-depożiti tar-residenti għall-finanzjament tagħhom u jkollhom proporzjonijiet baxxi ta’ self għal depożitu, ta’ madwar 70 %. Dan, flimkien ma’ bażi stabbli ta’ depożiti, bis-saħħa tal-propensità għolja tal-unitajiet domestiċi Maltin li jfaddlu, għenet lill-banek domestiċi ewlenin biex ilaħħqu mal-kriżi finanzjarja u mal-volatilità fuq is-swieq internazzjonali fil-livell tal-opertur. Il-banek ma kellhomx bżonn l-appoġġ tal-Gvern u l-anqas ma kellhom bżonn b’ebda mod sinifikanti li jirrikorru għal operazzjonijiet ta’ rifinanzjament fit-tul tal-BĊE biex itejbu l-likwidità tagħhom. Il-banek domestiċi ewlenin jagħmlu l-qligħ imma l-provviżjonament speċifiku kontra telf mis-self huwa pjuttost baxx. Madwar żewġ terzi tas-self tas-settur privat estiż mill-banek domestiċi bażiċi huma ggarantiti b’kollateral immobiljari[14]. Il-banek japplikaw valwazzjoni pjuttost kawta tal-kollateral: huma japplikaw skont sinifikanti fuq il-valur tiegħu u dan il-valur huwa mmonitorjat regolarment permezz ta’ valwazzjoni minn partijiet terzi u verifika minn regolaturi. Din il-prattika, magħduda ma’ proporzjon ta' self ma' valur, xorta konservattiv, għalkemm qed jiżdied, itaff r-riskji ta’ konċentrazzjoni li jqumu minn esponiment għoli ta’ banek domestiċi ewlenin għas-settur immobiljari. Tabilħaqq, it-tnaqqis fis-settur tal-kostruzzjoni ma affettwax il-karti tal-bilanċ tal-banek b’xi qawwa partikolari: Is-sehem ta’ self improduttiv żdied b’mod moderat f’dawn l-aħħar snin, minn madwar 5 % fl-2008 għal ftit aktar minn 8 % f’Ġunju 2012 (ara t-Tabella 20). Ir-redditu fuq l-ekwità baqa’ f’saħħitu matul il-kriżi u bħala riżultat, is-settur bankarju kien kapaċi jiġġenera kapital proprju u ma kien hemm bżonn l-ebda rikapitalizzazzjonijiet sinifikanti. Madankollu, minħabba li d-dispożizzjoni tal-banek kontra l-parti mhux iggarantita biss ta’ skopertura, il-proporzjon ta’ kopertura huwa relattivament baxx, madwar 20 %. Dispożizzjonament ogħla biex tissaħħaħ il-kopertura tal-NPL kif rakkomandat mill-Kunsill bħala parti mis-Semestru Ewropew tal-2012[15], kif ukoll l-iskoraġġament li jiżdied il-proporzjon ta’ self mal-valur tas-self għall-proprjetà immobbli jistgħu jtejbu aktar is-sodezza tal-banek domestiċi ewlenin. Barra minn hekk, huwa importanti li jiġi żgurat li s-sistema ġudizzjarja domestika hija effiċjenti. It-Tabella ta’ Valutazzjoni dwar il-Ġustizzja tal-UE ppubblikata reċentament (KE 2013a) u r-rapporti Doing Business sussegwenti tal-Bank Dinji jenfasizzaw l-isfidi potenzjali f'dan il-qasal. B'mod partikolari, Malta għandha valwazzjoni sostanzjalment agħar mill-medja tal-UE f’termini taż-żmien meħtieġ biex jiġu solvuti każijiet mhux kriminali u r-rata ta’ kklirjar – jiġifieri l-għadd ta’ każijiet solvuti bħala sehem tal-każijiet li dieħlin. Tikkumpara wkoll b’mod sfavorevoli mal-medja tal-OECD f’termini ta’ infurzar tal-kuntratt u kif tiġi ttrattata l-insolvenza, minħabba ż-żmien twil li tieħu l-proċedura u l-ammont limitat ta’ assi li l-applikanti jkunu jistgħu jirkupraw minn entità f’każ ta’ falliment. Grafika 20: L-evoluzzjoni ta’ self improduttiv fil-banek domestiċi ewlenin Sors: Indikaturi tal-FMI t-Sodezza Finanzjarja Il-grupp ta’ banek internazzjonali li huma profittabbli u kapitalizzati tajjeb. Il-banek internazzjonali għandhom assi ta’ aktar minn 500 % tal-PDG, prinċipalment proprjetà ta’ fergħat u sussidjarji ta’ istituzzjonijiet kbar internazzjonali. Jiffinanzjaw ruħhom prinċipalment permezz tas-suq tal-operaturi jew permezz tal-banek prinċipali u jittrattaw l-aktar fl-attivitajiet fil-grupp tagħhom. B’mod ġenerali, dan il-grupp ta’ banek hu profittabbli u kapitalizzat tajjeb ħafna bl-assi tagħhom peżati għar-riskju aktar milli totalment koperti minn kapital ta’ Tier 1 (BĊM 2012b), u dan prinċipalment jirrifletti l-pożizzjoni b’saħħitha ta’ bank ewlieni wieħed li huwa kważi kompletament iffinanzjat b’ekwità. Barra minn hekk, dawn il-banek għandhom likwidità qawwija kif inhu vverifikat mill-proporzjon għoli ħafna ta’ assi likwidi mal-obbligazzjonijiet fuq perjodu qasir ta’ żmien[16]. Inċentivi tat-taxxa, flimkien ma’ ambjent regolatorju kredibbli (dawn il-banek huma suġġetti għall-istess tip ta’ skrutinju bħall-banek b’orjentament domestiku) u l-vantaġġ li jkollok l-Ingliż bħala l-lingwa uffiċjali jidhru bħala r-raġunijiet ewlenin li jattiraw l-istituzzjonijiet finanzjarji lejn Malta. Anki jekk huma rreġistrati f’Malta, il-banek orjentati internazzjonalment ftit li xejn jagħmlu negozju f’Malta, li jillimita r-riskju potenzjali li qed iġorru għall-istabbiltà finanzjarja domestika. L-obbligazzjonijiet residenti totali, inklużi d-depożiti tas-settur privat, jirrappreżenta biss 0,3 % tal-obbligazzjonijiet totali fl-2011 (madwar 1,5 % tal-PDG). Bl-istess mod, il-banek internazzjonali ma jiffinanzjawx negozji domestiċi jew unitajiet domestiċi residenti. Is-self lir-residenti jirrappreżenta biss 0,01 % tal-portafoll tas-self totali tagħhom, filwaqt li ma żammewx l-investiment f’titoli domestiċi f’Ġunju 2012. Ir-rabtiet ma’ banek b’orjentament domestiku f’termini ta’ immaniġġar tal-likwidità huma xorta waħda se jkunu limitati ħafna minħabba d-daqs żgħir ħafna tas-suq interbankarju domestiku. Barra minn hekk, filwaqt li xi banek ippruvaw jagħmlu użu mis-suq domestiku tal-bonds fl-imgħoddi, l-ammonti miksuba jirrappreżentaw proporzjon żgħir ħafna tal-bonds tas-settur privat u l-ekwità kkwotati fil-Borża (BĊM 2011). B’mod ġenerali, dan il-grupp ta’ banek iwettaq in-negozju tiegħu minn Malta u mhux fiha, li jillimita sostanzjalment l-impatt tiegħu fuq l-istabilità tas-settur finanzjarju. Fl-aħħar nett, ir-reġim eżistenti ta’ taxxa jistabbilixxi rata ta’ tassazzjoni aktar baxxa għall-istituzzjonijiet li jiksbu sehem żgħir ħafna mill-profitti tagħhom min-negozju mar-residenti, fatt li jipprovdi diżinċentiv ieħor għal dawn il-banek internazzjonali kbir biex iżidu l-esponiment tagħhom għall-ekonomija domestika. Id-daqs żgħir ħafna ta’ negozju mar-residenti kif ukoll il-fatt li l-istituzzjonijiet il-kbar huma proprjetà ta’ barranin jindika li responsabbiltajiet fiskali kontinġenti li jġorru l-banek orjentati internazzjonalment huma minimi. B’riżultat ta’ dan, l-uniku kanal li permezz tiegħu problemi potenzjali f’bank wieħed jew aktar li jappartjenu għal dan il-grupp jista’ jaffettwa l-ekonomija domestika jidher li huwa permezz tar-riskji negattivi possibbli għar-reputazzjoni ta’ Malta bħala ġurisdizzjoni sikura għall-industrija tas-servizzi finanzjarji. Il-banek domestiċi mhux ewlenin juru wkoll indikaturi ta’ sodezza finanzjarja b’saħħitha, għalkemm dawn jinvestu f’assi aktar riskjużi. Il-banek domestiċi mhux ewlenin huma l-iżgħar grupp ta’ banek f’termini ta’ daqs b’assi totali ta’ madwar 80 % tal-PDG. Simili għall-banek internazzjonali, il-finanzjament tagħhom jiġi l-aktar mis-suq tal-operaturi. Għall-kuntrarju tal-banek internazzjonali, madankollu, dawn il-banek huma ħafna aktar interkonnessi mal-ekonomija domestika u l-obbligazzjonijiet residenti jammontaw għal madwar 12 % tat-total, inklużi depożiti[17] u bonds u ekwità maħruġa lokalment (madwar 9,5 % tal-PDG). In-naħa tal-assi hija pjuttost diversifikata bejn self mhux residenti lil kumpaniji u banek (fil-biċċa l-kbira mhux tal-UE wkoll) kif ukoll taħlita ta’ titoli tad-dejn ta’ korporazzjonijiet tal-Gvern u ta’ banek oħra. Proporzjon sinjifikanti tal-portafoll tal-investiment (madwar 30 % sa tmiem l-2011; BĊM 2012a) kien investit f’bonds maħruġa mir-residenti tal-Istati Membri tal-UE li bħalissa qed jirċievu assistenza finanzjarja taħt programm tal-UE/FMI. Dan juri l-profil negozju aktar riskjuż ta’ dawn il-banek, għalkemm il-fatt li l-maġġoranza ta’ dawn it-titoli mhumiex bonds tal-Gvern jistgħu jkunu fatturi mitiganti. Fuq in-naħa tal-assi, l-assi residenti jammontaw għal madwar 9 % tal-assi totali[18]. Il-portafoll tas-self huwa predominentament orjentat lejn is-settur korporattiv u madwar nofs is-self residenti huwa għal tal-attivitajiet ta’ kostruzzjoni u dawk immobiljari. Dan il-portafoll għandu prestazzjoni aħjar minn dak għall-banek domestiċi ewlenin hekk kif il-proporzjon ta’ self improduttiv kien relattivament baxx b’4,5 % biss lejn l-aħħar tal-2011 (BĊM 2012a). Bejn wieħed u ieħor, il-kapaċità ta’ assorbiment tax-xokkijiet tal-bank domestiku mhux ewlieni tidher li hi biżżejjed biex tassorbi d-deterjorament tal-kwalità tal-assi tagħha bħala proporzjon tal-adegwatezza kapitali Tier I, għalkemm hu inqas milli għall-banek internazzjonali, hu ħafna ogħla mill-proporzjon għal banek domestiċi ewlenin. B’hekk, dovut għall-espożizzjoni limitata tagħhom għall-ekonomija domestika, il-banek domestiċi mhux ewljenija ma jirrappreżentawx obbligazzjonijiet fiskali kontinġenti sinifikanti u ma jidhrux li jikkawżaw theddida immedjata għall-istabilità finanzjarja domestika. Madankollu, jistgħu jfeġġu riskji potenzjali għar-reputazzjoni u l-fiduċja jekk xi wieħed minn dawn il-banek jispiċċa f’diffikultà. Għalhekk, l-iskrutinju strett mir-regolaturi huwa essenzjali sabiex jiġi żgurat li tinżamm l-istabilità finanzjarja. 4. L-isfidi politiċi L-analiżi fit-Taqsimiet 2 u 3 tidentifika l-iżbilanċi potenzjali għal Malta fis-settur finanzjarju, b’mod partikolari rigward l-esponiment tagħha għas-suq immobiljari. F’dan l-isfond, din it-taqsima tiddiskuti diversi mogħdijiet li jistgħu jiġu previsti biex jindirizzaw l-isfidi politiċi preżentati minn dawn l-iżbilanċi potenzjali. Ta’ importanza partikolari għall-istabbiltà finanzjarja huwa l-iżgurar tat-tħaddim tajjeb tas-suq immobiljari, minħabba r-rabtiet kbar mas-settur bankarju. Id-dinamiċi tal-passat tal-prezzijiet tal-proprjetà immobbli kienu parzjalment sostnuti mir-reġim ta’ tassazzjoni f’Malta, li ssofri minn nuqqas ta’ taxxa rikorrenti fuq il-proprjetà, filwaqt li t-taxxi fuq it-tranżazzjonijiet jistgħu jimpedixxu l-proċess tal-iskoperta tal-prezzijiet. Għalhekk, is-suq tal-propjetà immobbli jibbenefika minn reviżjoni tas-sistema tat-taxxa fuq il-proprjetà sabiex ikun żgurat il-forniment tal-inċentivi t-tajba lill-parteċipanti fis-suq. Barra minn hekk, il-monitoraġġ regolari tal-iżviluppi tal-prezzijiet tal-proprjetà u l-valwazzjoni tal-kollateral mill-banek kummerċjali huwa importanti biex tinżamm l-istabilità finanzjarja. L-appoġġ għall-iżvilupp tas-suq tal-kera jikkontribwixxi wkoll lejn il-prevenzjoni ta’ tkabbir eċċessiv tal-prezzijiet u l-akkumulazzjoni ta’ bżieżaq tal-prezzijiet. Ir-riskji għall-istabbiltà finanzjarja domestika jidhru li huma żgħar iżda jidher li hemm bżonn monitoraġġ kontinwu. Ir-riskji għall-istabilità finanzjarja domestika li jirriżultaw mill-preżenza ta’ settur finanzjarju kbir ħafna jidhru żgħar minħabba l-esponiment limitat ħafna ta’ banek orjentati internazzjonalment għall-ekonomija domestika. Madankollu, huwa importanti l-monitoraġġ u l-valutazzjoni regolari u kontinwa, inkluż tixtrid aktar regolari tad-dejta dwar l-indikaturi tas-sodezza bankarja, tal-attivitajiet tal-banek orjentati internazzjonalment u dawk domestiċi mhux ewlenija u l-implikazzjonijiet tagħhom għall-istabilità finanzjarja. Dan hu partikolarment rilevanti għall-banek domestiċi mhux ewlenija, li minkejja d-daqs relattiv żgħir tagħhom u l-indikaturi robusti tas-sodezza finanzjarja tagħhom jieħdu sehem f’attivitajiet aktar riskjużi li jirrikjedu superviżjoni stretta biex jiġi żgurat li jkun hemm dispożizzjoni adegwata kontra r-riskji. L-istabbilltà tal-banek domestiċi mhux ewlenin tibbenefika mit-tisħiħ tal-provvedimenti għal telf mis-self biex jiġu llimitati r-riskji li jqumu mill-esponiment għas-settur privat. L-istandards tas-self għall-kostruzzjoni u servizzi ta’ proprjetà immobbli diġà ġew aktar stretti. Huwa wkoll essenzjali li s-self ipotekarju tal-unitajiet domestiċi jinżamm taħt kontroll, anki permezz ta’ politika konservattiva fuq il-proporzjon tas-self mal-valur, biex tiġi mwaqqfa akkumulazzjoni ta' dejn u ta' bżieżaq ta' assi. It-titjib tal-provviżjonament tat-telf mis-self biex jiżdied il-proporzjon ta’ kopertura relattivament baxx jikkontribwixxi wkoll biex is-settur bankarju jinżamm fis-sod, kif rakkomandat mill-Kunsill bħala parti mis-Semestru Ewropew tal-2012. Fl-aħħar nett, it-tħaddim kif suppost tas-settur finanzjarju jibbenefika minn reviżjoni u, jekk meħtieġ, titjib fil-leġiżlazzjoni tal-insolvenza biex ikun żgurat li d-drittijiet kollaterali jkunu infurzabbli meta jkun hemm bżonnhom. Dejn pubbliku u privat għoli jista’ jiġġustifika attenzjoni politika. Minħabba d-daqs żgħir f’termini nominali, il-ħruġ tad-dejn pubbliku ma jattirax interess sinifikanti minn investituri barranin, ħaġa li tħalli l-piż tal-finanzjament tal-Gvern kważi għal kollox fuq residenti Maltin. Dan jista’ joħnoq l-investiment privat u l-konsum f’każ ta’ nuqqas ta’ likwidità fis-sistema finanzjarja. Għalhekk, ikun ta’ benefiċċju għall-istabilità domestika li jiġi żgurat li d-dejn pubbliku jitqabbad it-triq tan-niżla u jiġu indirizati l-isfidi tas-sostenibbiltà fuq medda twila ta’ żmien tal-finanzi pubbliċi, speċifikament permezz ta’ riformi f’waqthom tal-pensjonijiet u tal-kura tas-saħħa, u jiġi żgurat li l-intermedjazzjoni finanzjarja taħdem sew biex jiġi ffinanzjat it-tkabbir ekonomiku fuq medda medja sa medda twila ta’ żmien. Fir-rigward tad-dejn tas-settur privat, filwaqt li l-livell attwali tad-dejn ma jidhirx eċċessiv, jistgħu jiġu kkunsidrati miżuri biex iwaqqfu żidiet insostenibbli, bħal permezz tal-limitazzjoni tal-proporzjon tas-self mal-valur tas-self ipotekarju jiġi indirizzat l-orjentament lejn id-dejn fit-tassazzjoni korporattiva. REFERENZI Il-Bank Ċentrali ta’ Malta — (BĊM 2011), , il-Bank Ċentrali ta’ Malta, Ġunju 2011 Il-Bank Ċentrali ta’ Malta — (BĊM 2011), , il-Bank Ċentrali ta’ Malta, Settembru 2012 Il-Bank Ċentrali ta’ Malta — (BĊM 2012b), , il-Bank Ċentrali ta’ Malta, Diċembru 2012 Ernst & Young (2012), Malta Attractiveness Survey, Novembru 2012 Il-Kummissjoni Ewropea (KE), , Direttorat Ġenerali għall-Affarijiet Ekonomiċi u Finanzjarji, Ottubru 2012 Il-Kummissjoni Ewropea (KE 2012b), , Direttorat Ġenerali għall-Affarijiet Ekonomiċi u Finanzjarji, Nru 8/2012, 2012a. Il-Kummissjoni Ewropea (KE 2012c),:, Direttorat Ġenerali għall-Affarijiet Ekonomiċi u Finanzjarji, 2012a Il-Kummissjoni Ewropea (KE 2012d),:, Direttorat Ġenerali għall-Affarijiet Ekonomiċi u Finanzjarji, Ottubru 2012 Il-Kummissjoni Ewropea (KE 2012e), , Direttorat Ġenerali għall-Affarijiet Ekonomiċi u Finanzjarji, Vol. 11, Nru 4, 2012 Il-Kummissjoni Ewropea (KE 2012f), , Direttorat Ġenerali għall-Affarijiet Ekonomiċi u Finanzjarji, id-Direttorat Ġenerali għat-Tassazzjoni u l-Unjoni Doganali Il-Kummissjoni Ewropea (KE 2012 g),:, Eurostat, 2012 Il-Kummissjoni Ewropea (KE 2012h),: Ir-Rapport tal-2012 dwar it-Tixjiħ, Direttorat Ġenerali għall-Affarijiet Ekonomiċi u Finanzjarji, Mejju 2012 Il-Kummissjoni Ewropea (KE 2013a), It-Tabella ta’ Valutazzjoni tal-Ġustizzja tal-UE, Direttorat Ġenerali għall-Ġustizzja, Marzu 2013 Il-Kummissjoni Ewropea (KE 2013b), Cuerpo, C., Drumond, I., Lendvai, J., Pontuch.p. u Raciborski, R.: "", l-Ekonomija Ewropea — dokumenti ekonomiċi disponibbli, 2013. Ministeru tal-Finanzi, l-Ekonomija u l-Investiment (MFEI 2011), id-Dipartiment tat-Teżor: Il-Bank Dinji (BD 2013), ir-rapport Doing Business, 2013 [1] Għalhekk, id-dejta tal-flussi tal-kapital nominali għal Malta tista’ tiżvija lil dak li jkun minħabba li sehem sinifkanti minn dawk il-flussi ma jinteraġixxux mal-ekonomija domestika. [2] Il-grafiki kollha f’dan il-paragrafu jirreferu għas-somom tar-raba' kwart. L-aħħar dejta disponibbli huma għat-tielet kwart tal-2012. [3] Is-settur tat-turiżmu wera li hu partikolarment reżiljenti u rnexxielu jilħaq livelli għoljin rekord ta’ wasliet minkejja l-ambjent makroekonomiku problematiku fl-UE — is-suq ewlieni ta’ Malta. [4] Assi totali ta’ banek residenti jaqbeż it-800 % tal-PDG. Minn dawn, 500 % tal-PDG jappartjenu lil banek orjenatati internazzjonalment. [5] L-IDB irrappreżenta aktar minn 28 % tat-total tal-obbligi barranin tal-ekonomija Maltija, kemxejn ogħla mill-medja għaż-żona tal-euro. [6] Wara l-hekk imsejjaħ “pakkett tal-VAT” adottat mill-Kunsill fid-Direttiva tal-Kunsill 2008/8/KE tat-12 ta’ Frar 2008, l-attrazzjoni ta’ Malta bħala post għat-telelogħob tal-azzard tista’ tiddgħajjef. Malta bħalissa teżenta mill-VAT attivitajiet bħal dawn. Id-Direttiva l-ġdida tal-Kunsill tistipula li mill-2015 il-VAT għandha tiġi imposta fuq il-bażi ta’ fejn jinsab il-konsumatur. Ġaladarba diversi Stati Membri ma japplikawx eżenzjoni ġenerali għal-logħob, il-fornituri tas-servizzi stabbiliti f’Malta se jkollhom jiċċarġjaw u jżommu kont għall-VAT fejn dan ikun applikabbli. Kwalunkwe vantaġġ tal-VAT miksub bl-għażla ta’ Malta bħala post għat-telelogħob tal-azzard għalhekk se jisparixxi. [7] Malta għandha l-ikbar distakk bejn ir-rati marġinali ta’ taxxa effettivi fuq id-dejn- u investiment korporattiv ġdid iffinanzjat mill-ekwità fost is-27 Stat Membru. Ara riformi tat-taxxa fl-Istati Membri tal-UE 2012 — Sfidi tal-politika tat-taxxa għat-tkabbir ekonomiku u s-sostenibilità fiskali/ [8] Dejta tal-2011 uriet li Malta kellha l-ogħla l-preġudizzju tad-dejn fl-UE (KE 2012f). [9] Ara http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2011:215:0010:0012:EN:PDF. [10] Is-self għall-attivitajiet ta’ kostruzzjoniu u tal-proprjetà immobbli u s-self ipotekarju jammontaw għal 52.4% tas-self totali lir-residenti f’Novembru 2012 (Sors: Bank Ċentrali ta’ Malta) [11] Għal referenza, it-tkabbir annwali medju f’self ipotekarju għall-2006-7 fiż-żona tal-euro kien ta’ 9,9 %. (Sors: BĊE). [12] Ara ESRB/2011/3. [13] Skopertura gross tad-dejn sovran li mhux Malti kien jammonta għal 7.7 % tat-total f’Ġunju tal-2012, li żdied minn 6.3 % f’Diċembru 2011 (Sors: EBA). [14] Din il-grafika tirreferi biss valur tal-kollateral tar-rimpjazzament tas-self, jiġifieri l-valur ta’ self appoġġat bis-sħiħ minn kollateral. [15] Miżuri biex tiġi indirizzata din ir-rakkomandazzjoni qegħdin jitħejjew, iżda l-awtoritajiet qegħdin jistennew iktar gwida mill-Awtorità Bankarja Ewropea. [16] Il-proporzjon ta’ assi likwidi ma’ obbligazzjonijiet għal żmien qasir kienet 153.4 % f’Ġunju tal-2012, li jeċċedi bil-kbir il-proporzjon ta’ 30 % (BĊM 2012b). [17] Id-depożiti tar-residenti irrappreżentaw madwar 10 % tal-obbligazzjonijiet totali għal dan grupp bankarju iżda xorta baqgħu inqas 5 % tar-residenti totali tas-self sa Ġunju tal-2012 (BĊM 2012b). [18] B’kollox, is-self residenti estiż mil-banek domestiċi mhux ewlenin u l-banek internazzjonali jammonta għal madwar 3 % tat-total tas-self residenti sal-aħħar tal-2011. Sors:, il-Bank Ċentrali ta’ Malta, Settembru 2012