MT Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea C 242/1

Opinjoni tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew dwar “Il-kontribut tas-soċjetà ċivili għar-reviżjoni tal-Istrateġija UE-Asja-Ċentrali”

(opinjoni esploratorja)

(2015/C 242/01)

Relatur: Jonathan PEEL Korelatur: Dumitru FORNEA

F’ittra datata l-25 ta’ Settembru 2014, is-Sur Rihards Kozloviskis, Aġent Ministru għall-Affarijiet Barranin-Ministru għall-Intern tar-Repubblika tal-Latvja, talab bil-miktub lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew ifassal opinjoni esploratorja dwar:

“Il-kontribut tas-soċjetà ċivili għar-reviżjoni tal-Istrateġija UE-Asja Ċentrali”.

Is-Sezzjoni Speċjalizzata għar-Relazzjonijiet Esterni, inkarigata sabiex tipprepara l-ħidma tal-Kumitat dwar is-suġġett, adottat l-Opinjoni tagħha nhar is-17 ta’ Diċembru 2014.

Matul il-504 sessjoni plenarja tiegħu li saret fil-21 u t-22 ta’ Jannar 2015 (seduta tal-21 ta’ Jannar), il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew adotta din l-Opinjoni b’180 vot favur, 2 voti kontra u 18-il astensjoni.

1. Konklużjonijiet u rakkomandazzjonijiet

1.1. Il-Kumitat bi pjaċir kbir jilqa’ t-talba tal-Presidenza Latvjana li jmiss għal opinjoni esploratorja dwar ir-reviżjoni biennali li ġejja dwar l-Istrateġija tal-UE għal Sħubija Ġdida mal-Asja Ċentrali (1) u, b’mod aprtikolari, il-proposta tagħha li r-relazzjonijiet tal-UE mal-ħames pajjiżi (2) tal-Asja Ċentrali jsiru iktar profondi biex isiru sħubija effettiva bħala waħda mill-prijoritajiet ewlenin ta’ politika barranija.

1.1.1. Bis-saħħa t’hekk, il-Kumitat mill-ġdid jiġbed l-attenzjoni għall-konklużjonijiet u r-rakkomandazzjonijiet stabbiliti fl-Opinjoni tiegħu tal-2011 dwar l-Asja Ċentrali (3), li għadhom validi.

1.2. Il-Kumitat jinnota l-konklużjoni adottata mill-Kunsill matul ir-reviżjoni preċedenti li l-Istrateġija tal-UE tat prova tagħha nnifisha u għadha valida (4). Kwalunkwe tentattiv mill-UE biex tapprofondixxi r-relazzjonijiet tagħha mal-ħames pajjiżi tal-Asja Ċentrali għandu jibqa’ fuq bażi prammatika u adattat skont ir-realtajiet politiċi, ekonomiċi u soċjali tar-reġjun li jinbidlu, filwaqt li ma jintesewx il-valuri u l-prinċipji ewlenin tad-drittijiet tal-bniedem, u, fejn possibbli, bi flessibbiltà suffiċjenti biex jiġi faċilitat l-iżvilupp ta’ relazzjonijiet b’benefiċċju reċiproku.

1.2.1. Fuq kollox, l-UE m’għandhiex bżonn min ifakkarha, li għall-kuntrarju tal-Ewropa, m’hemm l-ebda sens ta’ affinità reġjonali bejn dawn il-pajjiżi, li jridu jiġu ttrattati b’mod individwali, u li kwalunkwe approfondiment jew twessigħ tal-involviment tagħha hawnhekk bilfors ser jolqot ir-relazzjonijiet ġenerali tal-UE mar-Russja. L-UE trid tqis l-istrutturi eżistenti tal-poter fir-reġjun, filwaqt li tirriserva d-dritt li taġixxi b’mod indipendenti. Billi dawn il-ħames pajjiżi kienu parti mill-eks Unjoni Sovjetika, ir-Russja tqis, bħalma tqis fil-każ tal-Ukraina, li jaqgħu taħt l-isfera ta’ influwenza tagħha. B’hekk, huwa essenzjali li din ir-reviżjoni tkun informata b’mod reċiproku dwar l-approċċ globali tal-UE lejn ir-Russja u r-relazzjonijiet tagħha mar-Russja.

1.3. Il-Kumitat jinnota li l-importanza tal-pożizzjoni ġeografika strateġika tal-Asja Ċentrali kibret mill-2011 ’l hawn, speċjalment fid-dawl tal-kriżi tal-Ukraina. Huwa jinnota wkoll li l-involviment taċ-Ċiniżi fir-reġjun qed jikber b’mod esponenzjali. Għalhekk, ir-reġjun huwa importanti għar-relazzjonijiet bejn l-UE u ċ-Ċina u jirrappreżenta opportunità ewlenija biex tissaħħaħ is-Sħubija Strateġika bejn l-UE u ċ-Ċina, speċjalment bis-saħħa ta’ kooperazzjoni ikbar fl-oqsma tal-enerġija u t-trasport. Aħna nirrakkomandaw li dan jiġi investigat bis-sħiħ.

1.3.1. L-Istrateġija tas-Sħubija tirrikonoxxi l-enerġija u t-trasport bħala qasam ta’ prijorità. Il-Kumitat itenni r-rakkomandazzjoni li għamel fl-2011 li l-vijabbiltà tar-rabtiet tal-UE mar-riservi ta’ enerġija potenzjali u konsiderevoli tal-Asja Ċentrali għandhom ikunu bbażati fuq kunsiderazzjonijiet prattiċi u ekonomiċi. L-UE għandha raġun li tieħu sehem fl-iżvilupp tas-settur tal-enerġija f’dawn il-pajjiżi, mhux l-inqas għax ir-riservi tagħhom joffru lill-Ewropa sorsi ta’ enerġija addizzjonali u komplementari (bil-kontra ta’ alternattiva), għad li dawn huma kumplikati minħabba kwistjonijiet ta’ transitu u trasport. Madankollu, ser ikun importanti li jiġi evitat kwalunkwe nuqqas ta’ ftehim potenzjali maċ-Ċina fil-kuntest tal-interess reċiproku tagħna li nżidu l-provvisti tal-enerġija mill-Asja Ċentrali.

1.3.2. Nirrakkomandaw bil-qawwa li jiġi sfruttat l-għarfien konsiderevoli tal-UE fit-titjib tal-kooperazzjoni biex tittejjeb l-effiċjenza fl-użu tal-enerġija u biex isir użu mis-sorsi tal-enerġija rinnovabbli, peress li hemm potenzjal kbir mhux użat fir-reġjun; kooperazzjoni reġjonali iktar mifruxa mal-EITI (5) hija wkoll għan ewlieni.

1.3.3. Il-Kumitat itenni wkoll ir-rakkomandazzjoni tiegħu tal-2011 li l-kurituri ta’ trasport proposti miċ-Ċina u l-UE jiġu allinjati kompletament, mhux l-inqas fl-infrastruttura ferrovjarja fejn dan hu possibbli. Nirrakkomandaw ukoll li jsir sforz ikbar biex jinkisbu riżultati mill-IGC TRACECA (6) (Kummissjoni Intergovernattiva għall-kuritur tat-trasport tal-Ewropa-Kawkasu-Asja) biex jitħaffef l-iżvilupp ta’ katina ta’ infrastruttura sostenibbli li tiżgura trasport multimodali (l-iktar fl-infrastruttura ferrovjarja u bit-triq) permezz ta’ rabta bejn il-kuritur u n-Netwerks Trans-Ewropej tat-Trasport (TENs).

1.4. Madankollu, l-UE mhux ser tikkonvinċi lin-nies fl-Asja Ċentrali billi taħdem biss għal għanijiet ekonomiċi. L-istrateġija tas-sħubija tenfasizza wkoll id-drittijiet tal-bniedem, l-istat tad-dritt, governanza tajba u d-demokratizzazzjoni. Hija għandha tħeġġeġ ukoll it-trawwim tal-fiduċja fi ħdan l-istrutturi tal-poter eżistenti. Hawnhekk, ir-reġjun għadu qed jiffaċċja sfidi diffiċli minħabba t-tranżizzjoni problematika minn ekonomiji ppjanati għal ekonomiji nazzjonali orjentati lejn is-suq, imxekkla minn perjodi endemiċi ta’ taqlib etniku, ambjentali u ekonomiku.

1.4.1. L-istrateġija tas-sħubija tenfasizza b’mod partikolari l-kapaċità tal-UE biex toffri esperjenza fl-integrazzjoni reġjonali li twassal għal stabbiltà politika u prosperità, b’referenza speċifika għall-Istati Membri li ssieħbu mal-UE fl-2004 jew wara. Il-Kumitat għalhekk iħeġġeġ bil-qawwa lill-Presidenza Latvjana biex tħeġġeġ lill-Istati Membri l-oħra biex jaqsmu l-esperjenzi li kellhom fit-tranżizzjoni minn ekonomiji ppjanati, fl-iżvilupp tal-governanza elettronika (u b’mod partikolari l-“e-silk-highway”) u oqsma oħra ta’ appoġġ li jistgħu joffru valur miżjud, speċjalment jekk ikunu marbuta ma’ sforzi biex jissaħħaħ l-istat tad-dritt.

1.4.2. Ir-rakkomandazzjonijiet tal-Opinjoni tal-Kumitat dwar “Il-bidla sostenibbli f’soċjetajiet fi tranżizzjoni” (7) huma importanti wkoll hawnhekk. B’żieda ma’ dan ninnotaw li anke l-intrapriżi u l-unions, kemm separatament kif ukoll bħala msieħba soċjali, għandhom rwol ewlieni x’jaqdu, billi jużaw ir-rabtiet eżistenti tagħhom u mhux l-inqas billi jħeġġu lill-gvernijiet tal-Asja Ċentrali biex jirrikonoxxu iktar bis-sħiħ ir-rwol pożittiv li taqdi s-soċjetà ċivili. Sabiex dan jiġi promoss u biex jiġi promoss l-investiment nirrakkomandaw li tiġi organizzata delegazzjoni tal-KESE biex iżżur l-Asja Ċentrali mill-iktar fis.

1.4.3. Il-Kumitat huwa mħasseb b’mod partikolari dwar ir-rapporti li juru li r-rwol tar-Rappreżentant Speċjali tal-UE ma ġġeddidx u jirrakkomanda bil-qawwa li din il-pożizzjoni tingħata mill-ġdid mill-iktar fis possibbli.

1.5. Iż-żgħażagħ u l-edukazzjoni huma partikolarment importanti. Hawnhekk il-Kumitat jilqa’ bi pjaċir il-programm rivedut u ferm imfittex UE Erasmus+, li jgħin jiżviluppa rabtiet edukattivi iktar fil-fond u l-mobbiltà fil-livell terzjarju, li għandu jkun akkumpanjat bl-iffaċilitar tal-viżi u r-rinunzji ta’ tariffi għall-iktar studenti bravi tar-reġjun.

1.5.1. Nofs il-popolazzjoni tal-Asja Ċentrali għandha età taħt il-25 sena. Għalhekk l-edukazzjoni tal-livell sekondarju hija tal-inqas daqstant importanti daqs il-livell terzjarju. Il-Kumitat iħeġġeġ iktar attività u appoġġ mill-UE hawnhekk, mhux l-inqas billi tipprovdi kotba tal-iskola (fejn hemm nuqqas fil-livell sekondarju) u informazzjoni dwar l-UE iktar mifruxa fil-lingwi lokali. Għandu jiġi kkunsidrat ukoll appoġġ ikbar għall-għalliema, forsi anke bħala parti mill-programm ġenerali għall-iżvilupp rurali, u komunikazzjoni iktar estensiva li tinvolvi lill-ġenituri. It-titjib tal-livell ġenerali tal-edukazzjoni għandu jgħin ukoll biex jitnaqqas ir-radikaliżmu potenzjali fost iż-żgħażagħ lokali.

1.5.2. Il-Kumitat jirrakkomanda wkoll kemm enfasi ikbar fuq l-għoti tal-appoġġ għat-tagħlim tax-xjenzi fl-Asja Ċentrali, fejn tradizzjonalment kien importanti ħafna u fejn kien hemm rabtiet mal-pajjiżi Baltiċi b’mod partikolari, kif ukoll il-provvista ta’ preżenza mtejba tal-mezzi tax-xandir fir-reġjun permezz ta’ netwerks Ewropej tat-televiżjoni u r-radju, bħall-Euronews jew l-Euranet, bi programmi fil-lingwi lokali.

1.6. Madankollu, il-Kumitat jemmen bil-qawwa li d-drittijiet tal-bniedem jistgħu jiġu promossi l-aħjar billi jiġi żviluppat u promoss il-kuntatt mas-soċjetà ċivili lokali u billi tittejjeb il-kapaċità tagħha biex tiżviluppa f’imsieħeb u interlokutur effettiv mal-gvernijiet, u li b’hekk jissaħħaħ ukoll l-istat tad-dritt biswit ġudikatura indipendenti.

1.6.1. It-tħeġġiġ ta’ servizz ċivili mhux partiġġjan u rwol ikbar għas-soċjetà ċivili lokali għadhom kruċjali, speċjalment peress li m’hemm l-ebda tradizzjoni tal-ebda wieħed minnhom. L-impenn tal-UE nnifisha mas-soċjetà ċivili lokali f’livelli usa’ u iktar profondi bħala parti mid-djalogu dwar id-drittijiet tal-bniedem huwa essenzjali u jrid jissaħħaħ, mhux l-inqas permezz ta’ użu ikbar tal-Internet u s-siti rilevanti.

1.6.2. Wieħed mill-ewwel riżultati tal-Istrateġija tal-UE għall-Asja Ċentrali fl-2007 kien it-twaqqif tal-Proċess ta’ Djalogu tal-UE dwar id-Drittijiet tal-Bniedem. Twettqu medja ta’ sitt sensiliet ta’ tali djalogi ma’ kull pajjiż. Filwaqt li l-Kumitat bi pjaċir jilqa’ t-tgħarrif tas-SEAE għall-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fi Brussell, aħna madankollu nħeġġu li jkun hemm żieda sinifikanti fil-laqgħat mal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili tal-Asja Ċentrali fil-livell lokali. Dawn jidhru li saru biss fuq bażi ad hoc, u, fil-biċċa l-kbira tal-każijiet, biss qabel id-djalogu, u mhux dejjem koprew il-kwistjonijiet li l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili qiesu importanti.

1.6.3. Il-Kumitat jiddispjaċih li r-rwol tal-forom iktar rurali tal-ashar/hashar ta’ assoċjazzjonijiet ta’ komunità/awtoassistenza, li huma ankrati fir-reġjuni nomadiċi u abitati tal-Asja Ċentrali, s’issa ma ġewx ikkunsidrati mill-UE, li tidher li qed tipprovdi fondi biss għall-NGOs professjonali stabbiliti sew. Dan is-sitwazzjoni għandha tiġi indirizzata wkoll.

1.7. F’din l-Opinjoni m’hemmx biżżejjed spazju biex il-Kumitat jikkummenta fuq ħafna oqsma speċifiċi koperti mill-istrateġija ta’ sħubija, imma anke s-sostenibbiltà ambjentali u l-ilma għadhom ta’ importanza fundamentali. Il-Kumitat iħeġġeġ enfasi ikbar fuq l-effiċjenza fl-użu tal-enerġija, is-sigurtà u s-sikurezza tal-provvista ikel, iżda qabel kollox għandu jsir sforz konċentrat biex titnaqqas ir-rata estremament għolja tal-ħela tal-ilma. L-ilma huwa komodità vitali fir-reġjun u għandu jifforma l-bażi għal kwalunkwe appoġġ li l-UE tista’ toffri lill-agrikoltura lokali.

1.7.1. Il-Kumitat itenni r-rakkomandazzjoni tiegħu tal-2011, li tkopri l-kwistjonijiet relatati iżda diffiċli tas-sigurtà tal-provvista tal-ikel, is-sigurtà tal-ilma u l-provvista tal-enerġija. Mill-ġdid iħeġġeġ lill-UE biex taqdi rwol ikbar sabiex tħeġġeġ lill-ħames pajjiżi biex jaħdmu flimkien biex jindirizzaw dawn il-problemi b’mod olistiku, mhux l-inqas minħabba l-esperjenza li l-UE diġà għandha fl-għajnuna lil oħrajn f’dan il-qasam, u biex tħeġġeġ kummerċ reċiproku iktar b’saħħtu fil-prodotti agroalimentari.

2. Kuntest

2.1. Il-Presidenza Latvjana li jmiss għamlet lit-tisħiħ tar-relazzjonijiet tal-UE mal-ħames pajjiżi tal-Asja Ċentrali waħda mill-prijoritajiet ewlenin tal-politika barranija tagħha. Fil-bidu tal-2015 ser jiġu adottati konklużjonijiet tal-Kunsill b’segwitu għar-reviżjoni biennali tal-EEAS dwar l-Istrateġija tal-UE għall-Asja Ċentrali. Il-Kumitat intalab b’mod partikolari biex ikopri kwistjonijiet ewlenin li jinbtu mis-sitwazzjoni ġeopolitika u strateġika attwali, speċjalment fejn hemm potenzjal ċar biex tiġi żviluppata sħubija ġenwina bejn l-UE u fost il-pajjiiżi tal-Asja Ċentrali.

2.1.1. Dawn il-kwistjonijiet jinkludu s-sigurtà; l-edukazzjoni; l-enerġija; it-trasport; kwistjonijiet ambjentali, inkluż l-iżvilupp rurali; l-aspetti usa’ tal-iżvilupp sostenibbli; u l-ambjent tal-intrapriżi, inklużi l-SMEs, il-kummerċ u l-investiment.

2.1.2. M’hemmx għalfejn nirrepetu ħafna mid-dettalji tal-kuntest tal-Opinjoni tal-2011 hawnhekk. Madankollu, huwa importanti li niftakru li għalkemm il-ħames pajjiżi jkopru reġjun kbir ħafna, il-popolazzjoni (2013) hija biss ta’ 66 miljun. Dawn l-Istati relattivament ġodda għadhom qed jifformaw. Indipendenti mill-1991 ’l hawn, wara l-kollass tal-Unjoni Sovjetika, l-ebda wieħed minnhom ma kellu qabel xi moviment ta’ liberazzjoni nazzjonali. Ħafna minnhom għandhom relazzjonijiet ta’ tensjoni mal-pajjiżi ġirien tagħhom, mhux l-inqas minħabba l-fruntieri li ħafna drabi ftit li xejn ikollhom x’jaqsmu mal-fruntieri etniċi u dan jista’ jiżviluppa fi vjolenza. Madankollu, il-ftit sens ta’ koeżjoni li jibqa’ jista’ jkun ukoll fattur negattiv peress li huwa tfakkira tal-era Sovjetika. Għad hemm ukoll sfidi diffiċli minħabba t-tranżizzjoni problematika lejn ekonomiji nazzjonali orjentati lejn is-suq. Il-mentalità tal-klassi politika ma tantx inbidlet lanqas: l-istruttura amministrattiva antika tan-nomenklatura Sovjetika ġiet trasformata f’burokraziji ta’ oligarki, klanns jew familji.

2.1.3. U l-ħames pajjiżi jinsabu fi stadji ta’ żvilupp ferm differenti. Il-Każakistan qed jiżviluppa f’attur ewlieni fir-reġjun, pajjiż fejn ir-relazzjonijiet mal-UE qed javvanzaw sew. Il-Kirgiżistan u t-Taġikistan huma ħafna ifqar, imma huma relattivament miftuħa b’xi involviment mis-soċjetà ċivili. Ir-relazzjoni tal-UE mal-Użbekistan qed tiżviluppa wkoll, iżda t-Turkmenistan għadu l-iktar pajjiż magħluq fir-reġjun, bl-ebda soċjetà ċivili indipendenti effettiva.

3. Salib it-toroq strateġiku

3.1. Minkejja t-terren inospitabbli tagħha, l-importanza tal-Asja Ċentrali bħala salib it-toroq strateġiku żdiedet mill-2011 ’l hawn. Minħabba l-pożizzjoni ġeografika tagħha hija wkoll reġjun li jiddependi sew mill-pajjiżi ġirien għar-rotot ta’ aċċess għat-trasport għas-swieq internazzjonali.

3.1.1. L-influwenza Russa hija waħda qawwija u bdiet tingħata saħansitra iktar attenzjoni reġjonali u internazzjonali wara l-kriżi fl-Ukraina u r-ripudju tar-Russja tat-trattati internazzjonali. Huwa meqjus b’mod ġenerali li l-president tar-Russja jixtieq li pajjiżu jerġa’ jkollu l-isferi ta’ influwenza li kellu qabel. Min-naħa tiegħu dan qed iwassal għal tħassib akut dwar il-possibbiltà ta’ ritorn għal żminijiet il-Gwerra Bierda u li t-theddida potenzjali mhux biss tiżdied għall-pajjiżi li kienu Sovjetiċi, iżda anke għal interessi iktar mifruxa. Barra minn hekk, huwa importanti li ma jiġix sottostmat ir-rwol prominenti tas-“setgħa ta’ persważjoni” tar-Russja permezz tar-radju u t-televiżjoni, megħjuna mill-fatt li r-Russu huwa l-mezz ta’ komunikazzjoni ewlieni fir-reġjun u l-proporzjon kbir ta’ migranti mir-reġjun li issa qed jaħdmu fir-Russja.

3.1.2. B’mod partikolari, il-fokus u l-attenzjoni internazzjonali fuq l-enerġija (u r-riżorsi naturali) żdiedu, għad li l-involviment taċ-Ċiniżi fir-reġjun diġà kien sostanzjali. Barra dan, il-prospett tat-tmiem tal-gwerra fl-Afganistan u l-involviment dejjem inqas tal-Istati Uniti jistgħu jħeġġu l-Islamiżmu militanti, u l-iżvilupp tal-hekk imsejjaħ Stat Islamiku.

3.2. Ħafna nies iqisu l-Asja Ċentrali bħala l-pjattaforma ewlenija għal pika bejn iċ-Ċina u r-Russja, fejn l-UE hija spettatur. Il-kriżi finanzjarja tal-2008 tat spinta liċ-Ċina askapitu tar-Russja. F’termini ta’ enerġija, iż-żewġ pajjiżi ma kellhomx sħubija faċli u, billi kellha rwol iktar attiv fl-Asja Ċentrali, iċ-Ċina effettivament sfidat id-dominanza Russa hawnhekk, Maż-żmien dan jista’ jkun biżżejjed biex ir-Russja tfittex rabtiet eqreb mal-UE, minkejja t-tensjonijiet attwali. Min-naħa tagħha ċ-Ċina (bħall-Indja) kienet notevolment siekta dwar il-kriżi tal-Ukraina, u ħafna kienu dawk li m’aċċettawx it-tħassib Ewropew.

3.2.1. Iċ-Ċina hija wkoll l-isforz mexxej wara l-Organizzazzjoni ta’ Kooperazzjoni ta’ Shanghai, li tinkludi l-Asja Ċentrali, ir-Russja u l-Iran. Oriġinarjament din l-organizzazzjoni nħolqot biex jiġu riżolti kwistjonijiet tal-fruntiera, u b’hekk kienet ta’ għajnuna għaċ-Ċina biex tippromovi lilha nnifisha fost l-Istati l-ġodda u biex issaħħaħ il-pożizzjoni tagħha f’Xinjiang, fuq in-naħa tagħha tal-fruntiera. Għar-Russja, l-Organizzazzjoni ta’ Kooperazzjoni ta’ Shanghai kienet importanti biex iżżomm l-influwenza tagħha kontra dik taċ-Ċina, iżda hija toffri wkoll bażi komuni biex jiġu diskussi kwistjonijiet ta’ sigurtà, inkluż it-terroriżmu, l-estremiżmu u s-separatiżmu (“it-tliet forzi tal-ħażen”).

3.2.2. Ir-rwol dejjem iktar importanti taċ-Ċina fir-reġjun ħareġ fid-dieher fl-2013, meta l-President Xi nieda l-inizjattiva tiegħu tar-“Reġjun ekonomiku tar-Rotta tal-Ħarir” (Silk Road Economic Belt), appoġġjata minn fond ta’ USD 16,3 biljun u intiża biex trawwem rabtiet eqreb mal-Ewropa iżda li tinvolvi wkoll il-pajjiżi fir-rotta. L-attività ekonomika taċ-Ċina fir-reġjun ġiet xprunata mill-għatx tagħha għall-enerġija; hija ilha tibni kemm toroq kif ukoll pipelines, b’investiment qawwi b’mod partikolari fil-gass tat-Turkmenistan, possibbilment iktar milli dan il-pajjiż kapaċi jestratta fil-preżent iżda b’konformità mar-riżervi vasti tiegħu. Filwaqt li l-aġenzija tal-aħbarijiet Russa “Novosti” rrappurtat (8) li r-Russja offriet lit-Taġikistan USD 6,7 miljun f’għajnuna għar-ristrutturar rurali, Ministru mit-Taġikistan qal lill-Financial Times li ċ-Ċina ser tkun qed tinvesti mill-inqas USD 6 biljun hemmhekk sal-2017 (kważi 70 % tal-PDG tat-Taġikistan għall-2013, u iktar minn 40 darba ogħla mill-Investiment Dirett Barrani annwali tiegħu (9)).

3.2.3. Madankollu, l-istess bħalma ċ-Ċina għamlet fl-Afrika, il-kontribut tagħha jinkludi l-importazzjoni qawwija ta’ ħiliet ta’ ħaddiema u ta’ inġiniera ċivili Ċiniżi, ħaġa li wasslet għal ċertu nuqqas ta’ popolarità, forsi iktar u iktar fit-Taġikistan minħabba n-nuqqas kbir ta’ rġiel lokali li jaħdmu r-Russja.

3.3. Fl-1 ta’ Jannar 2015, immexxija mir-Russja, ser tidħol fis-seħħ l-Unjoni Ekonomika Ewro-Asjatika, unjoni li ħarġet mill-Unjoni Doganali preċedenti. Il-Każakistan ser ikun parti minn din l-Unjoni, u probabbilment il-Kirgiżistan ukoll, għad li dan jista’ jwassal għal problemi minħabba l-kummerċ tiegħu li qed jiffjorixxi bħala intermedjarju għall-esportazzjonijiet miċ-Ċina. It-Taġikistan jista’ wkoll ma jkollux għażla ħlief li jidħol magħhom, mhux l-inqas għax 52 % mill-PDG tiegħu huwa magħmul minn ċekkijiet li jintbagħtu d-dar mill-ħaddiema Taġikistani li jaħdmu r-Russja. Madankollu, kif diġà ġara, kemm l-Użbekistan kif ukoll it-Turkmenistan għadhom iktar kawti biex jibnu relazzjonijiet mill-ġdid mar-Russja.

3.3.1. Madankollu, il-Każakistan iqis din l-Unjoni bħala waħda essenzjalment ekonomika iktar milli waħda politika. Huwa għadu ħerqan li jżomm bilanċ bejn id-diversi interessi barranin internazzjonali. Il-Każakistan jinsab entużjast li jiffirma mill-iktar fis il-Ftehim li ġie konkluż dan l-aħħar għas-Sħubija u l-Kooperazzjoni Mtejba mal-UE u ssieħeb mal-Laqgħa Asja-Ewropa (ASEM) (10), l-ewwel pajjiż tal-Asja Ċentrali li għamel dan. B’xorti ħażina l-applikazzjoni tal-Każakistan biex jissieħeb mad-WTO ma ġietx iffinalizzata fil-laqgħa ministerjali tad-WTO fl-2013, ħaġa li ħafna jagħtu tort lill-pajjiż kbir ġar tiegħu fl-Eurasja għal dan in-nuqqas.

3.4. Għad li l-militanza islamista hija fenomenu tal-minoranzi (il-ħerqa reliġjuża kienet fattur ewlieni fil-gwerra ċivili tat-Taġikistan fis-snin disgħin), kull reġim isegwi politiki sekularisti aggressivi, ħaġa kontroproduttiva fid-dawl tad-domanda dejjem ikbar għall-edukazzjoni musulmana, inkluż min-nisa. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni hija Sunni, u fis-Sirja nstabu ġellieda mir-reġjun. L-Iran huwa interessat li jsaħħaħ ir-rabtiet tiegħu fir-reġjun, mhux biss f’termini ta’ infrastruttura tat-trasport u l-enerġija (u rabtiet maċ-Ċina), iżda anke fil-qasam tal-kultura u l-lingwa. Iċ-ċittadini tat-Taġikistan u f’partijiet kbar tal-Użbekistan (pereżempju s-Samarkand, il-Bokhara) jitkellmu bil-Farsi. Peress li t-Turkic huwa l-lingwa l-oħra prinċipali, it-Turkija għandha interessi ewlenin ukoll fir-reġjun.

4. Il-potenzjal għall-iżvilupp ta’ sħubija iktar b’saħħitha bejn l-Asja Ċentrali u l-UE

4.1. L-opinjoni tal-Kumitat tal-2011 tirrikonoxxi r-rwol relattivament dgħajjef tal-UE fir-reġjun. L-UE niedet l-Istrateġija tagħha għall-Asja Ċentrali f’Lulju 2007, li issa reġgħet waslet għar-reviżjoni regolari. Għalkemm ma tantx isir kummerċ bejniethom, l-UE hija msieħba kummerċjali ewlenija ta’ kull pajjiż, speċjalment il-Każakistan. Fl-2013, l-UE rrappreżentat 38 % tal-kummerċ globali tal-Każakistan, b’żewġ terzi mill-esportazzjonijiet tiegħu (l-iktar l-enerġija). Madankollu, l-importazzjonijiet fl-UE mir-reġjun laħqu biss EUR 24,9 biljun u l-esportazzjonijiet EUR 10,6 biljun, 1 % tal-kummerċ kollu tal-UE.

4.1.1. Għandha tittieħed kull opportunità biex jiżdied il-kummerċ u l-investiment ma’ kull pajjiż, u biex jiġu żviluppati r-rwol u l-attività tal-imsieħba soċjali bħala atturi ewlenin tas-soċjetà ċivili.

4.1.2. Il-Kirgiżistan huwa eliġibbli għas-Sistema Ġeneralizzata ta’ Preferenzi (GSP) (11), iżda l-Użbekistan u t-Taġikistan għadhom ma applikawx għall-GSP+, bla dubju minħabba l-kundizzjonijiet mehmuża. Fl-2016, it-Turkmenistan ser jitlef l-eliġibbiltà tiegħu għall-GSP minħabba r-riklassifika tiegħu bħala pajjiż “ta’ dħul medju”. Billi l-Kirgiżistan u t-Taġikistan biss huma membri tad-WTO, mhuwiex mistenni li jsiru ftehimiet ta’ kummerċ ħieles, b’mod partikolari dawk li jimxu fuq il-linji ta’ ftehimiet li l-UE kkonkludiet mal-Ukraina, il-Ġeorġja jew il-Moldova. Madankollu, kull fejn possibbli, l-UE trid tħares lejn l-Asja Ċentrali ħafna iktar mill-qrib b’rabta mal-Istrateġiji tagħha għas-Sħubija tal-Lvant u l-Baħar l-Iswed.

4.2. L-Asja Ċentrali tirrappreżenta opportunità ewlenija biex tissaħħaħ is-Sħubija Strateġika bejn l-UE u ċ-Ċina, bis-saħħa ta’ kooperazzjoni ikbar, speċjalment fl-oqsma tal-enerġija u t-trasport. Dan jeħtieġ li jiġi investigat fil-fond peress li ż-żewġ partijiet qed jimmiraw li jżidu l-provvista tal-enerġija tagħhom mir-reġjun.

4.2.1. Fid-dawl tar-riżorsi vasti tal-idrokarbur tal-Asja Ċentrali, l-iktar fil-gass naturali, bħalissa mhuwiex meqjus li hemm kompetizzjoni qawwija bejn dawn l-għanijiet. It-tkabbir tal-popolazzjoni u dak ekonomiku fir-reġjun naturalment ser iżid il-bżonnijiet interni tal-enerġija, iżda anke hawnhekk hemm potenzjal sinifikanti li mhux qed jintuża biex tittejjeb l-effiċjenza fl-użu tal-enerġija u biex jibdew jintużaw sorsi ta’ enerġija rinnovabbli. Hemm każ qawwi ħafna favur it-titjib tal-kooperazzjoni f’dawn l-oqsma peress li l-UE żviluppat għarfien ta’ politika konsiderevoli u industrija tal-enerġija sostenibbli b’saħħitha, kif ukoll biex tiġi estiża l-kooperazzjoni fir-reġjun mal-EITI (12), li tinkludi trasparenza ikbar dwar id-dħul tal-gvern mis-sorsi tal-enerġija u ssaħħaħ ir-rwol tas-soċjetà ċivili.

4.3. Għall-UE, it-TRACECA għadha inizjattiva importanti. Din hija programm internazzjonali biex jissaħħu r-relazzjonijiet ekonomiċi, il-kummerċ, it-trasport u l-komunikazzjoni mill-baċir tal-Baħar l-Iswed sal-Kawkasu tan-Nofsinhar u l-Asja Ċentrali abbażi ta’ sistemi tat-trasport eżistenti, permezz tar-rieda politika u l-aspirazzjonijiet komuni tat-13-il Stat Membru tagħha, inkluż il-pajjiżi rilevanti minn dik li kienet l-Unjoni Sovjetika u mill-Asja Ċentrali (ħlief għat-Turkmenistan), it-Turkija, il-Bulgarija u r-Rumanija.

4.3.1. Il-bini ta’ triq moderna u interoperabbli u l-bini ta’ infrastruttura ferrovjarja strateġika fir-Rotta tal-Ħarir huwa interess ewlieni għaċ-Ċina, l-UE u r-Russja wkoll. L-integrazzjoni b’suċċess ta’ dan ir-reġjun permezz ta’ infrastruttura moderna u affidabbli għandha toffra opportunità maġġuri mhux biss għal integrazzjoni ekonomika reġjonali ikbar iżda anke biex tiġi promossal-mobbiltà tal-persuni u l-iskambju multikulturali, li min-naħa tagħhom iwasslu għal ambjent aħjar għal-avvanz tal-istat tad-dritt u d-demokrazija. Il-Kumitat għalhekk ifaħħar l-enfasi speċjali li għamlet il-Presidenza Latvjana fuq l-iżvilupp ta’ rabtiet ta’ trasport multimodali fl-Eurasja.

4.4. Il-Każakistan għandu riżervi vasti ta’ riżorsi naturali u karburanti fossili, li ħafna minnhom għadhom ma ġewx sfruttati; għad li f’termini ta’ produzzjoni l-industrija tal-minjieri għadha ’l bogħod milli tilħaq il-potenzjal sħiħ tagħha (13). Il-Każakistan u l-Użbekistan għandhom riżorsi kbar taż-żejt u l-gass filwaqt li t-Turkmenistan waħdu għandu 9 % tar-riżervi tal-gass naturali dinjija (14). Min-naħa l-oħra l-Kirgiżistan u t-Taġikistan għad iridu jiżviluppaw il-potenzjal tagħhom tal-idroelettriku u r-riżorsi tal-minerali prezzjużi (15). L-Użbekistan u t-Turkmenistan huma fost l-għaxar pajjiżi fid-dinja li l-aktar jipproduċu l-qoton, għalkemm m’għandhomx biżżejjed riżorsi tal-ilma għal dawn l-uċuh li għandhom bżonn ħafna ilma.

4.5. Madankollu, l-UE mhux ser tikkonvinċi lin-nies fl-Asja Ċentrali billi taħdem biss għal għanijiet ekonomiċi. Terz tal-popolazzjoni tal-Kirgiżistan u t-Taġikistan jgħixu taħt il-linja tal-faqar. Fil-Kirgiżistan iktar minn żewġ terzi tal-popolazzjoni tal-età tax-xogħol huma impjegati fis-settur informali. Iktar minn miljun persuna mit-Taġikistan u nofs l-ammont persuni mill-Kirgiżistan jaħdmu barra pajjiżhom, l-iktar fir-Russja jew il-Każakistan, mhux l-inqas minħabba l-qgħad fost iż-żgħażagħ f’pajjiżhom. Minkejja l-ugwaljanza legali għan-nisal-iżbilanċi persistenti bejn l-irġiel u n-nisa fir-rigward ta’ ħlas huma relatati l-iktar mal-livell baxx ta’ impjieg tan-nisa, u terġa’ fi professjonijiet b’salarji baxxi. In-nisa qed jiffaċċjaw ukoll opportunitajiet edukattivi dejjem inqas.

4.6. Għalhekk, din l-Opinjoni tagħmel sensiela ta’ rakkomandazzjonijiet li jkopru l-effiċjenza fl-użu tal-enerġija u l-ilma, flimkien mas-sigrutà fil-provvista tal-ikel (li għadha kwistjoni ewlenija fit-Taġikistan), is-sigurtà tal-ilma u l-provvista tal-enerġija, li jirriflettu dawk li saru fl-Opinjoni tal-2011.

5. Ir-rwol tas-soċjetà ċivili

5.1. Wieħed mit-twemminiet fundamentali tal-KESE hu li l-iżvilupp tal-kuntatt mas-soċjetà ċivili lokali huwa wieħed mill-aħjar modi biex l-UE tkun l-iżjed effettiva. Huwa importanti wkoll li dan isir b’mod pożittiv, mhux l-inqas biex isir sforz biex jiġi indirizzat it-tħassib governattiv fir-reġjun dwar ir-rwol tas-soċjetà ċivili (16). It-trawwim ta’ kuntatt iktar estensiv u skambji bejn iż-żgħażagħ għandu jgħin biex dan jiġi faċilitat. Il-Kumitat jilqa’ b’sodisfazzjon il-livell għoli ta’ appoġġ imfittex mill-Asja Ċentrali taħt il-programm estiż UE Erasmus+, li jgħin jiżviluppa rabtiet edukattivi iktar fil-fond u l-mobbiltà fil-livell terzjarju, li idealment ikun akkumpanjat bl-iffaċilitar tal-viżi u r-rinunzji ta’ tariffi għall-iktar studenti bravi tar-reġjun.

5.1.1. L-edukazzjoni sekondarja toffri qasam ieħor ewlieni għal attività u appoġġ msaħħa tal-UE, mhux l-inqas bl-għoti ta’ informazzjoni iktar mifruxa dwar l-UE fil-lingwi lokali, u sforz ikbar biex jiġu involuti l-ġenituri. F’ċerti Stati s-sistema edukattiva sejra għall-agħar; hemm nuqqas ta’ kotba tal-iskola fil-livell sekondarju u edukazzjoni tajba hija ġeneralment meqjusa bħala elitista, mhux l-inqas minħabba l-ispejjeż kbar għall-universitajiet. L-investiment fil-promozzjoni tal-għalliema fil-livell prattiku jista’ jkun benefiċjali wkoll bħala parti mill-iżvilupp rurali ġenerali. Għandu jitqies b’mod serju l-forniment ta’ preżenza mtejba tal-mezzi tax-xandir permezz tan-netwerks Ewropej tat-televiżjoni u r-radju, bħall-Euronews jew l-Euranet, bi programmi bil-lingwi lokali.

5.2. Fl-Opinjoni tiegħu tal-2011, il-Kumitat ta ħarsa lejn ir-rwol u l-attività tas-soċjetà ċivili organizzata indipendenti usa’ fl-Asja Ċentrali. Minn dak iż-żmien ’l hawn, b’xorti ħażina din is-sitwazzjoni tidher li ma tantx marret għall-aħjar fl-ebda wieħed mill-ħames pajjiżi. Il-preokkupazzjonijiet governattivi ikbar rriżultaw fi pressjoni miżjuda fuq l-NGOs, il-mezzi tax-xandir u persuni mill-oppożizzjoni. Fi tmiem l-2011 fil-Każakistan, protesti mill-ħaddiema tas-settur taż-żejt ħallew 14-il persuna mejta u ħafna feriti. Dan wassal biex il-gvern jissuspetta iktar fit-trade unions indipendenti, il-ħabs għall-mexxej ewlieni tal-oppożizzjoni u l-projbizzjoni ta’ bosta aġenziji tal-mezzi tax-xandir.

5.2.1. Il-Kirgiżistan u l-Każakistan, pajjiżi b’soċjetà ċivili iktar vibranti, ippruvaw iżidu l-ħakma tagħhom fuq l-NGOs internazzjonali. Il-Każakistan ikkummissjona studju dwar l-esperjenza ta’ “pajjiżi oħra” (jiġifieri r-Russja) filwaqt li l-membri parlamentari tal-pajjiż inizjaw mill-ġdid abbozz ta’ liġi ispirat minn dik il-leġislazzjoni.

5.3. L-Opinjoni tal-2011 tat attenzjoni speċifika wkoll lill-forom tradizzjonali, iktar rurali tal-ashar/hashar ta’ assoċjazzjonijiet ta’ komunità/awtoassistenza (pereżempju biex tittejjeb l-infrastruttura komunitarja), ankrati sew kemm fir-reġjuni nomadiċi kif ukoll dawk abitati fl-Asja Ċentrali. Ir-rilanċ tagħhom fis-snin disgħin wara l-kollass tas-sistema soċjalista, l-iktar fis-settur soċjali. Filwaqt li l-ashar normalment ma kellhomx strutturi formali, uħud minnhom ġew istituzzjonalizzati u reġistrati bħala NGOs. Għad-donaturi internazzjonali, dawn il-gruppi offrew il-bażi għall-proġetti li jagħtu s-setgħa lill-komunitajiet rurali.

5.3.1. Jiddispjaċina li l-UE għandha tendenza li tiffinanzja biss l-NGOs stabbiliti sew, iżda ninnotaw li l-ashar/hashar jiddependu minn tradizzjonijiet pre-Sovjetiċi li ħafna drabi ma jkunux kompatibbli mal-valuri tad-donaturi, mhux l-inqas meta d-deċiżjonijiet isiru mill-“aksakals” (anzjani għorrief). Meta jqisu li proġett m’hemmx bżonnu, dan jiġi segwit strettament mill-komunità, li tirriżulta fi xkiel għall-implimentazzjoni.

5.4. L-Istrateġija tal-UE għall-Asja Ċentrali fl-2007 ġiet segwita bit-twaqqif tal-Proċess tad-Djalogu tal-UE dwar id-Drittijiet tal-Bniedem. S’issa saru sitt ċikli ta’ djalogi mal-biċċa l-kbira tal-pajjiżi (tmienja mal-Użbekistan, ħamsa mal-Kirgiżistan).

5.4.1. Qabel u wara kull ċiklu ta’ djalogu, l-SEAE torganizza sessjonijiet ta’ tgħarrif għall-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fi Brussell. Madankollu, il-laqgħat mal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili tal-Asja Ċentrali fil-livell lokali saru biss fuq bażi ad hoc, ħafna drabi qabel id-djalogu. Dawn is-seminars lokali jservu bħala forum għas-soċjetà ċivili tal-Asja Ċentrali u l-Ewropa biex jiddiskutu kwistjonijiet tad-drittijiet tal-bniedem speċifiċi għall-pajjiżi mar-rappreżentanti tal-UE u l-uffiċjali tal-gvern, li jiddeċiedu l-aġenda bejniethom. Ir-rakkomandazzjonijiet tas-soċjetà ċivili li jitfasslu f’dawn is-seminars iridu jiġu inkorporati bis-sħiħ fid-djalogi dwar id-drittijiet tal-bniedem.

5.4.2. Ir-rilevanza u l-impatt tad-djalogi dwar id-drittijiet tal-bniedem u s-seminars tas-soċjetà ċivili li jakkumpanjawhom ivarjaw. Kien biss fil-Kirgiżistan u t-Taġikistan li s-seminars kellhom xi rilevanza għas-sitwazzjoni attwali tad-drittijiet tal-bniedem u għad-djalogu mal-gvernijiet, segwiti minn xi bidliet leġislattivi konkreti (17), notevolment dwar l-użu tat-tortura. Madankollu, fiż-żewġ każijiet id-djalogi inizjati mill-UE qdew rwol kumplementari u ta’ faċilitar peress li l-kwistjonijiet kienu tqajmu qabel fi ħdan il-fora tan-Nazzjonijiet Uniti. B’xorti ħażina, l-impatt fi bnadi oħra kien ferm limitat: sar biss seminar wieħed tas-soċjetà ċivili fl-Użbekistan, fl-2008, u l-ebda wieħed fit-Turkmenistan.

5.4.3. Madankollu, is-soċjetà ċivili fil-Każakistan tħalliet barra mill-għażla ta’ suġġetti għas-seminar tas-soċjetà ċivili tal-2011, li kopra d-drittijiet tal-persuni b’diżabbiltà u kwistjonijiet tal-ġeneru, iżda mhux l-istrajk kontinwu tal-ħaddiema tas-settur taż-żejt fil-Każakistan tal-Punent. Is-seminar tal-2012 iffoka fuq “Il-kontribut tas-soċjetà ċivili għar-riformi ġudizzjarji fil-Każakistan”, iżda l-gvern tal-Każakistan ma ħa l-ebda interess fl-avveniment, u lanqas mhuwa ċar jekk ir-rakkomandazzjonijiet tiegħu ġewx inklużi fid-djalogi dwar id-drittijiet tal-bniedem.

5.5. Il-ħames pajjiżi għandhom ħafna punti komuni fir-rigward tax-xogħol minkejja sitwazzjonijiet ekonomiċi li jvarjaw: hemm nuqqas ta’ xogħol deċenti, l-ekonomija informali taqdi rwol konsiderevoi, hemm livelli għoljin ta’ korruzzjoni – ambjent li mhuwiex favorevoli għal-libertà tal-assoċjazzjoni.

5.5.1. F’kull pajjiż hemm dispożizzjonijiet legali restrittivi li jolqtu l-kunflitti industrijali u b’mod partikolari d-dritt li wieħed jistrajkja. Il-gvernijiet ħafna drabi jindaħlu, b’mod partikolari permezz ta’ kandidati preferuti għal pożizzjoni fit-trade union u restrizzjonijiet legali fuq strutturi, proċeduri u attivitajiet tat-trade unions. Fil-Każakistan liġi ġdida tista’ twassal għall-monopoliżmu tat-trade unions, kif inhu diġà l-każ fit-Taġikistan u l-Użbekistan. Is-sistemi ta’ djalogu soċjali (tripartitiku) fil-livell nazzjonali huma dominati sew mill-gvern: ir-rwol tal-imsieħba soċjali huwa l-iktar konsultattiv u t-trejdjunjonisti ewlenin huma qrib l-awtoritajiet.

5.5.2. L-Opinjoni tal-2011 tat ħarsa mill-qrib lejn is-sitwazzjoni fir-rigward tal-Konvenzjonijiet ewlenin tal-ILO. Għal ħafna snin, il-Każakistan, il-Kirgiżistan u t-Taġikistan ikkooperaw mal-ILO, b’mod partikolari fil-Programmi tal-Pajjiżi għax-Xogħol Deċenti, li l-Użbekistan iffirma f’April 2014. Il-Programm internazzjonali tal-ILO għall-Eliminazzjoni tal-Impjieg tat-Tfal jidher li qed jaħdem b’mod partikolari fil-Kirgiżistan u t-Taġikistan, filwaqt li l-UE rrikonoxxiet ukoll il-passi pożittivi li l-Użbekistan ħa dwar din il-kwistjoni (18). L-implimentazzjoni sħiħa ta’ dawn il-Konvenzjonijiet għadha għan essenzjali.

Brussell, il-21 ta’ Jannar 2015. Il-President tal-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew Henri MALOSSE

(1) European Union and Central Asia: A Strategy for a New Partnership, Kunsill QC-79.07.222.29C, Ottubru 2007.

(2) Il-Każakistan, il-Kirgiżistan, it-Taġikistan, it-Turkmenistan u l-Użbekistan.

(3) CESE 1010/2011 (ĠU C 248, 25.8.2011, p. 49).

(4) Ara l-istqarrija għall-istampa dwar il-Konklużjoni tal-Kunsill dwar l-Asja Ċentrali, Ġunju 2012.

(5) Extractive Industries Transparency Initiative – Inizjattiva għat-Trasparenza tal-Industriji Estrattivi.

(6) http://www.traceca-org.org/en/traceca/

(7) ĠU C 67, 6.3.2014, p. 6.

(8) 7 ta’ Frar 2014.

(9) 22 ta’ Ottubru 2014, ikkwotat f’“The Diplomat”, 11 ta’ Novembru 2014.

(10) Forum ewlieni għad-djalogu u l-kooperazzjoni li għalih attendew Kapijiet ta’ Stat u ta’ Gvern – 53 f’Ottubru 2014.

(11) Is-Sistema Ġeneralizzata ta’ Preferenzi tal-UE.

(12) L-Inizjattiva għat-Trasparenza tal-Industriji Estrattivi.

(13) http://www.gecf.org/gecfmembers/kazakhstan(observer)

(14) BP Statistical Review of World Energy, Ġunju 2014.

(15) Id-depożiti tal-minerali tal-ħadid huma stmati għal 5 biljun tunnellata, li l-biċċa l-kbira minnhom għandhom mat-30 % ħadid. Barra minn hekk, il-Kirgiżistan għandu waħda mill-ikbar riżervi tad-deheb aċċertati fid-dinja.

(16) Mhux l-inqas minħabba r-“Rebbiegħa Għarbija”, il-liġi reċenti fir-Russja tal-“aġenti barranin” u l-moviment tal-Euromaidan fl-Ukrajna.

(17) Il-Parlament tal-Kirgiżistan adotta liġi kontra t-tortura f’Ġunju 2012 b’segwitu tar-rakkomandazzjoni tas-seminar tas-soċjetà ċivili li kien sar erba’ xhur qabel, filwaqt li fit-Taġikistan fl-istess sena ġiet adottata liġi li kklassifikat it-tortura bħala reat kriminali.

(18) Stqarrija għall-Istampa tas-SEAE, 19 ta’ Novembru 2014.