Ftehim Interim bil-ħsieb ta’ Ftehim ta' Sħubija Ekonomika bejn il-Komunità Ewropea u l-Istati Membri tagħha, minn naħa waħda, u l-Istati FSE tal-SADC min-naħa l-oħra - Annessi - Protokolli - Noslēguma akts - Deklarācijas



Official Journal L 319 , 04/12/2009 P. 0003 - 0658



Ftehim Interim bil-ħsieb ta’ Ftehim ta' Sħubija Ekonomika bejn il-Komunità Ewropea u l-Istati Membri tagħha, minn naħa waħda, u l-Istati FSE tal-SADC min-naħa l-oħra PREAMBOLU IR-RENJU TAL-BELĠJU, IR-REPUBBLIKA TAL-BULGARIJA, IR-REPUBBLIKA ĊEKA, IR-RENJU TAD-DANIMARKA, IR-REPUBBLIKA FEDERALI TAL-ĠERMANJA, IR-REPUBBLIKA TAL-ESTONJA, L-IRLANDA, IR-REPUBBLIKA ELLENIKA, IR-RENJU TA’ SPANJA, IR-REPUBBLIKA FRANĊIŻA, IR-REPUBBLIKA TALJANA, IR-REPUBBLIKA TA’ ĊIPRU, IR-REPUBBLIKA TAL-LATVJA, IR-REPUBBLIKA TAL-LITWANJA, IL-GRAN DUKAT TAL-LUSSEMBURGU, IR-REPUBBLIKA TAL-UNGERIJA, MALTA, IR-RENJU TAL-OLANDA, IR-REPUBBLIKA TAL-AWSTRIJA, IR-REPUBBLIKA TAL-POLONJA, IR-REPUBBLIKA PORTUGIŻA, IR-RUMANIJA, IR-REPUBBLIKA TAS-SLOVENJA, IR-REPUBBLIKA SLOVAKKA, IR-REPUBBLIKA TAL-FINLANDJA, IR-RENJU TAL-ISVEZJA, IR-RENJU UNIT TAL-GRAN BRITTANJA U TAL-IRLANDA TA’ FUQ, U IL-KOMUNITÀ EWROPEA (KE), (minn hawn 'il quddiem imsejħa il-"Parti KE"), minn naħa waħda, u IR-REPUBBLIKA TAL-BOTSWANA, IR-RENJU TAL-LESOTO, IR-REPUBBLIKA TAL-MOŻAMBIK, IR-REPUBBLIKA TAN-NAMIBJA, IR-RENJU TAS-SWAŻILAND, (minn hawn 'il quddiem imsejħa l-"Istati FSE tal-SADC"), min-naħa l-oħra [1], FILWAQT LI JIKKUNSIDRAW ix-xewqa tal-Partijiet li jsaħħu aktar ir-rabtiet kummerċjali tagħhom u jistabblixxu relazzjonijiet mill-qrib u dejjiema bbażati fuq sħubija u kooperazzjoni; JIRRIKONOXXU l-isforzi tal-Istati FSE tal-SADC sabiex ikun żgurat żvilupp ekonomiku u soċjali għan-nies tar-reġjun tal-Komunità tal-Iżvilupp tan-Nofsinhar tal-Afrika (SADC); IFAKKRU l-importanza li l-Partjiet jagħtu lill-prinċipji u lir-regoli li jiggvernaw is-sistema kummerċjali multilaterali u lill-ħtieġa li jiġu applikati b’mod trasparenti u mhux diskriminatorju; IQISU d-drittijiet u l-obbligi tal-Partijiet f’termini tas-sħubija tagħhom fl-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (id-"WTO"), u jaffermaw mill-ġdid l-importanza tas-sistema kummerċjali multilaterali. JIRRIKONOXXU l-ħtiġiet u l-interessi speċjali tal-Istati FSE tal-SADC u l-ħtieġa li jiġu indirizzati l-livelli differenti ta’ żvilupp ekonomiku, u ta’ tħassib ġeografiku u soċjo-ekonomiku li għandhom; IŻOMMU QUDDIEM GĦAJNEJHOM il-Ftehim ta’ Sħubija bejn il-Membri tal-Grupp tal-Istati tal-Afrika, il-Karibew u l-Paċifiku minn naħa waħda, u l-Komunità Ewropea u l-Istati Membri tagħha min-naħa l-oħra (minn hawn ’il quddiem imsejjaħ "il-Ftehim ta’ Cotonou"), li ġie ffirmat fit- 23 ta’ Ġunju 2000; IŻOMMU QUDDIEM GĦAJNEJHOM il-Ftehim ta' Kummerċ, Żvilupp u Kooperazzjoni (TDCA) bejn l-Afrika t’Isfel u l-Komunità Ewropea u l-Istati Membri tagħha, li ġie ffirmat fil- 11 ta’ Ottubru 1999; JIKKONFERMAW is-sostenn u l-inkoraġġiment tal-Partijiet għall-proċess tal-liberalizzazzjoni kummerċjali; JIKKONFERMAW l-impenn tal-Partijiet u s-sostenn għall-iżvilupp ekonomiku fl-Istati FSE tal-SADC sabiex jintlaħqu l-Miri ta’ Żvilupp tal-Millennju (MDG). JIKKONFERMAW l-impenn tal-Partijiet li jippromwovu kooperazzjoni reġjonali u integrazzjoni ekonomika fl-Istati FSE tal-SADC, u li jinkoraġġixxu l-liberalizzazzjoni tal-kummerċ bejn il-Partijiet; IŻOMMU QUDDIEM GĦAJNEJHOM l-impenn tal-Partijiet sabiex ikun żgurat li l-arranġamenti reċiproċi tagħhom isostnu l-proċess ta’ integrazzjoni reġjonali skont it-Trattat SADC; MIXTIEQA li joħolqu opportunijiet ġodda ta’ impjieg, jattiraw l-investiment u jtejbu l-istandards ta’ għajxien fit-territorji tal-Partijiet filwaqt li jippromwovu żvilupp sostenibbli; JENFASIZZAW l-importanza tal-agrikoltura u tal-iżvilupp sostenibbli biex jittaffa l-faqar fl-Istati FSE tal-SADC; JIRRIKONOXXU ċ-ċirkustanzi speċjali tal-Botswana, tal-Lesoto, tan-Namibja u tas-Sważiland fil-Ftehim ta’ Sħubija Ekonomika (FSE) u l-ħtieġa li jitqiesu l-effetti fuqhom tal-liberalizzazzjoni kummerċjali skont it-TDCA; JIRRIKONOXXU f’dan ir-rigward il-każ partikolari tal-Unjoni Doganali tan-Nofsinhar tal-Afrika (SACU) li ġiet stabbilita skont il-Ftehim tal-Unjoni Doganali tan-Nofsinhar tal-Afrika tal-2002; JIRRIKONOXXU ċ-ċirkustanzi u l-ħtiġiet speċjali tal-Pajjiżi l-Inqas Żviluppati (LDCs) tal-Istati FSE tal-SADC permezz tal-użu ta’ trattament speċjali u differenzjali u permezz ta’ assimetrija; KONVINTI li dan il-Ftehim se japprofondixxi u jinkoraġġixxi aktar ir-relazzjonijiet ekonomiċi u kummerċjali bejn il-Partijiet; JIRRIKONOXXU l-importanza tal-kooperazzjoni fil-finanzjament tal-iżvilupp għall-implimentazzjoni ta’ dan il-Ftehim; QABLU, sabiex iwettqu dak li ngħad aktar ’il fuq, li jikkonkludu dan il-Ftehim (minn hawn ’il quddiem imsejjaħ "dan il-Ftehim"): PARTI I IS-SĦUBIJA KUMMERĊJALI GĦAL ŻVILUPP SOSTENIBBLI KAPITOLU 1 Id-dispożizzjonijiet ġenerali Artikolu 1 L-għanijiet L-għanijiet ta’ dan il-Ftehim huma li: (a) jingħata kontribut għat-tnaqqis u għall-qerda eventwali tal-faqar permezz tat-twaqqif ta’ sħubija kummerċjali li tkun konsistenti mal-għan ta’ żvilupp sostenibbli, mal-Miri tal-Iżvilupp tal-Millennju u mal-Ftehim ta’ Cotonou; (b) ikunu promossi l-integrazzjoni reġjonali, il-kooperazzjoni ekonomika u l-governanza tajba biex b’hekk ikun stabbilit u implimentat qafas regolatorju reġjonali effettiv, prevedibbli u trasparenti għall-kummerċ u għall-investiment bejn il-Partijiet u fost l-Istati FSE tal-SADC; (c) tkun promossa l-integrazzjoni gradwali tal-Istati FSE tal-SADC fl-ekonomija dinjija, skont l-għażliet politiċi u l-prijoritajiet ta’ żvilupp tagħhom; (d) tittejjeb il-kapaċità tal-Istati FSE tal-SADC fil-politika kummerċjali u fi kwistjonijiet relatati mal-kummerċ; (e) jingħata sostenn lill-kundizzjonijiet għal żieda fl-investiment u fl-inizjattiva tas-settur privat, u jittejbu l-kapaċità għall-forniment, il-kompetittività u t-tkabbir ekonomiku fl-Istati FSE tal-SADC; (f) jissaħħu r-relazzjonijiet eżistenti bejn il-Partijiet fuq il-bażi tas-solidarjetà u tal-interess reċiproku. Għal dan il-għan, b’mod konsistenti mal-obbligi tad-WTO, il-Ftehim għandu jtejjeb ir-relazzjonijiet kummerċjali u ekonomiċi, jikkonsolida l-implimentazzjoni tal-Protokoll SADC dwar il-Kummerċ u jsostni dinamika kummerċjali ġdida bejn il-Partijiet permezz tal-liberalizzazzjoni progressiva u assimetrika tal-kummerċ bejniethom u billi jsaħħaħ, iwessa’ u japprofondixxi l-kooperazzjoni fl-oqsma kollha rilevanti għall-kummerċ. Artikolu 2 Il-prinċipji 1. Dan il-Ftehim huwa bbażat fuq il-Prinċipji Fundamentali kif ukoll fuq l-Elementi Essenzjali u Fundamentali tal-Ftehim ta’ Cotonou, kif inhuma stabbiliti fl-Artikoli 2 u 9 ta’ dak il-Ftehim. Dan il-Ftehim għandu jibni fuq il-kisbiet ta’ Cotonou u fuq l-istrumenti ta' Ftehim ta’ Sħubija AKP-KE preċedenti fil-kooperazzjoni u fl-integrazzjoni reġjonali kif ukoll fil-kooperazzjoni ekonomika u kummerċjali. 2. Il-Ftehim ta’ Cotonou u dan il-Ftehim għandhom ikunu implimentati b’mod komplementari u li jsaħħaħ lil xulxin. 3. Il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw sabiex jimplimentaw dan il-Ftehim b’mod li jkunu konsistenti mal-linji politiċi ta’ żvilupp u mal-programmi ta’ integrazzjoni reġjonali li l-Istati FSE tal-SADC huma jew jistgħu jkunu involuti fihom. 4. Il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw sabiex jissodisfaw l-impenji u l-obbligi tagħhom u sabiex jiffaċilitaw il-kapaċità tal-Istati FSE tal-SADC biex jimplimentaw dan il-Ftehim. Artikolu 3 L-iżvilupp sostenibbli 1. Il-Partijiet jaffermaw mill-ġdid li l-għan ta’ żvilupp sostenibbli għandu jiġi applikat u integrat fuq kull livell tas-sħubija ekonomika tagħhom, sabiex jiġu sodisfatti l-aktar impenji importanti stabbiliti fl-Artikoli 1, 2 u 9 tal-Ftehim ta’ Cotonou, u speċjalment l-impenn ġenerali li jitnaqqas u eventwalment jinqered il-faqar b’mod li jkun konsistenti mal-għanijiet ta’ żvilupp sostenibbli. 2. Il-Partijiet jifhmu li dan l-għan għandu japplika fil-każ ta’ dan il-Ftehim bħala impenn li: (a) l-applikazzjoni ta’ dan il-Ftehim għandha tqis b’mod sħiħ l-aħjar interessi umani, kulturali, ekonomiċi, soċjali, sanitarji u ambjentali tal-popolazzjonijiet rispettivi tagħhom u tal-ġenerazzjonijiet futuri; (b) il-metodi tat-teħid tad-deċiżjonijiet jinkludu l-prinċipji fundamentali tad-dritt tal-proprjetà, tal-parteċipazzjoni u tad-djalogu. 3. Għaldaqstant, il-Partijiet jaqblu li jaħdmu f’kooperazzjoni flimkien sabiex jitwettaq żvilupp sostenibbli ċċentrat fuq in-nies. Artikolu 4 L-integrazzjoni reġjonali 1. Il-Partijiet jirrikonoxxu li l-integrazzjoni reġjonali hija element integrali tas-sħubija tagħhom u strument b’saħħtu sabiex jintlaħqu l-għanijiet ta’ dan il-Ftehim. 2. Il-Partijiet jaffermaw mill-ġdid l-importanza ta’ integrazzjoni reġjonali u sottoreġjonali fost l-Istati FSE tal-SADC sabiex jinkisbu opportunitajiet ekonomiċi akbar, titjib fl-istabbiltà politika u titrawwem l-integrazzjoni effettiva tal-pajjiżi li qed jiżviluppaw fl-ekonomija dinjija. Mingħajr preġudizzju għall-impenji li qed jidħlu għalihom f’dan il-Ftehim, ir-ritmu u l-kontenut tal-integrazzjoni reġjonali tagħhom jiġu ddeterminati esklużivament mill-Istati FSE tal-SADC fl-eżerċizzju tas-sovranità tagħhom. 3. B’mod partikolari, il-Partijiet isostnu l-proċessi ta’ integrazzjoni u l-linji politiċi u l-aġendi politiċi relatati tal-iżvilupp, ibbażati fuq il-Ftehim tal-Unjoni Doganali tan-Nofsinhar tal-Afrika li ġie ffirmat fil- 21 ta’ Ottobru 2002, it-Trattat tal-Komunità tal-Iżvilupp tan-Nofsinhar tal-Afrika li ġie ffirmat fis- 17 ta’ Awwissu 1992 u l-Att Kostituttiv tal-Unjoni Afrikana li ġie adottat fil- 11 ta’ Lulju 2000. Dawn għandhom l-għan li jibnu u japprofondixxu s-sħubija tagħhom fuq il-bażi ta’ dawk il-proċess u li jimplimentaw dan il-Ftehim b’mod li jsostnu lil xulxin b’dawk l-istrumenti, fejn iqisu l-livelli rispettivi ta’ żvilupp, il-ħtiġiet, ir-realtajiet ġeografiċi u l-istrateġiji ta’ żvilupp sostenibbli. Artikolu 5 Il-monitoraġġ 1. Il-Partijiet jimpenjaw irwieħhom li jimmonitorjaw b’mod kontinwu t-tħaddim u l-impatt ta’ dan il-Ftehim permezz ta’ mekkaniżmi u ta’ żmien magħżul xierqa fil-proċessi u fl-istituzzjonijiet parteċipattivi rispettivi tagħhom, kif ukoll dawk stabbiliti skont dan il-Ftehim, sabiex ikun żgurat li l-għanijiet ta’ dan il-Ftehim jitwettqu, li jiġi implimentat b’mod xieraq u li l-benefiċċji għal nieshom li joħorġu minnu, b’mod partikolari l-gruppi l-aktar vulnerabbli, jiġu massimizzati. 2. Il-Partijiet jimpenjaw irwieħhom ukoll li jikkonsultaw lil xulxin fil-pront dwar kwalunkwe kwistjoni li tikkonċerna l-implimentazzjoni ta’ dan il-Ftehim. Artikolu 6 Il-kooperazzjoni f’fora internazzjonali Il-Partijiet għandhom jagħmlu ħilithom sabiex jikkooperaw fil-fora internazzjonali kollha fejn jiġu diskussi kwistjonijiet rilevanti għal dan il-Ftehim. KAPITOLU 2 Il-kooperazzjoni fl-iżvilupp Artikolu 7 Il-qafas tal-kooperazzjoni fl-iżvilupp Il-Partijiet jimpenjaw irwieħhom li jikkooperaw sabiex jimplimentaw dan il-Ftehim u li jsostnu l-istrateġiji kummerċjali u ta’ żvilupp tal-Istati FSE tal-SADC fil-proċess globali tal-integrazzjoni reġjonali tas-SADC. Il-kooperazzjoni tista’ tieħu forom finanzjarji u mhux finanzjarji. Artikolu 8 Il-kooperazzjoni għall-finanzjament tal-iżvilupp 1. Il-Partijiet jirrikonoxxu li l-kooperazzjoni fl-iżvilupp hija element kruċjali mis-sħubija tagħhom u fattur essenzjali biex jitwettqu l-għanijiet ta’ dan il-Ftehim kif ġew stabbiliti fl-Artikolu 1. Il-kooperazzjoni għall-finanzjament tal-iżvilupp għall-kooperazzjoni u għall-integrazzjoni ekonomika reġjonali, kif inhu previst fil-Ftehim ta’ Cotonou, għandha titwettaq b’tali mod li ssostni u tippromovi l-isforzi tal-Istati FSE tal-SADC sabiex jilħqu l-għanijiet u jimmassimizzaw il-benefiċċji mistennija ta’ dan il-Ftehim. L-oqsma ta’ kooperazzjoni u tal-għajnuna teknika ġew stabbiliti, kif inhu xieraq, fil-Kapitolu 3 u fil-Kapitoli l-oħra ta’ dan il-Ftehim. Il-kooperazzjoni għandha tiġi implimentata skont il-modalitajiet previsti f’dan l-Artikolu, għandha tiġi evalwata kontinwament u għandha tiġi riveduta kif ikun meħtieġ skont id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 108 ta’ dan il-Ftehim. 2. Il-finanzjament tal-Komunità Ewropea [2], li għandu x’jaqsam mal-kooperazzjoni fl-iżvilupp bejn l-Istati FSE tal-SADC u l-Komunità Ewropea, li jsostni l-implimentazzjoni ta’ dan il-Ftehim għandu jitwettaq fil-qafas tar-regoli u tal-proċeduri rilevanti previsti mill-Ftehim ta’ Cotonou, b’mod partikolari l-proċeduri ta’ programmazzjoni tal-Fond ta’ Żvilupp Ewropew u fil-qafas tal-istrumenti rilevanti ffinanzjati mill-Baġit Ġenerali tal-Unjoni Ewropea. F’dan il-kuntest, is-sostenn tal-implimentazzjoni ta’ dan l-FSE Interim għandu jkun prijorità. 3. L-Istati Membri tal-Unjoni Ewropea kollettivament jimpenjaw irwieħhom li jsostnu, permezz tal-linji politiċi u tal-istrumenti ta’ żvilupp rispettivi tagħhom, l-attivitajiet ta’ kooperazzjoni fl-iżvilupp għall-kooperazzjoni u għall-integrazzjoni ekonomika reġjonali u għall-implimentazzjoni ta’ dan il-ftehim fl-Istati FSE tal-SADC u fuq il-livell reġjonali, skont il-prinċipji ta’ komplementarjetà u tal-effikaċja tal-għajnuna. 4. Il-Partijiet jirrikonoxxu li ser ikunu meħtieġa riżorsi adegwati għall-implimentazzjoni ta’ dan il-Ftehim u biex il-benefiċċji tiegħu jinkisbu bl-aktar mod sħiħ. F’dan ir-rigward, il-Partijiet għandhom jikkooperaw sabiex l-Istati FSE tal-SADC ikun jista’ jkollhom aċċess għal strumenti finanzjari oħra kif ukoll jiffaċilitaw lil donaturi oħra li jkunu lesti li jsostnu aktar l-isforzi tal-Istati FSE tal-SADC sabiex jilħqu l-għanijiet ta’ dan il-Ftehim. 5. Il-Partijiet jaqblu li mekkaniżmu ta’ finanzjament għall-iżvilupp reġjonali bħal fond FSE għandu jkun strument utli biex ir-riżorsi finanzjarji tal-iżvilupp jiġu ggwidati b’mod effiċjenti u sabiex ikunu implimentati l-miżuri ta’ akkumpanjament tal-FSE. Il-Parti KE taqbel li ssostni l-isforzi tar-reġjun sabiex ikun stabbilit mekkaniżmu bħal dan. Il-Parti KE se tagħti kontribut għall-fond wara verifika sodisfaċenti. KAPITOLU 3 L-oqsma tal-kooperazzjoni Artikolu 9 L-għanijiet Sabiex ikun implimentat dan il-Ftehim u sabiex jitqiesu l-linji politiċi ta’ żvilupp tal-Istati FSE tal-SADC, il-Partijiet jaqblu li dawn li ġejjin huma oqsma prijoritarji għal kooperazzjoni kummerċjali u ekonomika. Artikolu 10 Il-kooperazzjoni fil-kummerċ tal-merkanzija L-għan tal-kooperazzjoni f’dan il-qasam għandu jkun li jittejjeb il-kummerċ fil-merkanzija u l-kapaċità tal-Istati FSE tal-SADC għall-kummerċ, inkluża t-tneħħija gradwali tat-tariffi u tad-dazji doganali, l-implimentazzjoni xierqa tar-regoli tal-oriġini, l-istrumenti għad-difiża tal-kummerċ, il-miżuri mhux tariffarji inklużi l-miżuri sanitarji u fitosanitarji (SPS) u l-ostakoli tekniċi għall-kummerċ (TBT), u l-promozzjoni tal-kooperazzjoni doganali u tal-faċilitazzjoni kummerċjali. Artikolu 11 Il-kooperazzjoni fil-kompetittività min-naħa tal-forniment L-għan tal-kooperazzjoni skont dan l-Artikolu, għandu jkun li tiżdied il-kompetittività tal-Istati FSE tal-SADC u jitneħħew il-limiti fuq in-naħa tal-forniment fuq il-livell nazzjonali, istituzzjonali u, b’mod partikolari, tal-kumpaniji. Din il-kooperazzjoni tinkludi, fost l-oħrajn, oqsma bħall-produzzjoni, l-iżvilupp u l-innovazzjoni tat-teknoloġija, il-kummerċjalizzazzjoni, il-finanzjament, id-distribuzzjoni, it-trasport, id-diversifikazzjoni tal-bażi ekonomika, kif ukoll l-iżvilupp tas-settur privat, it-titjib tal-ambjent kummerċjali u tan-negozju u s-sostenn lil intrapriżi żgħar u ta’ daqs medju fl-oqsma tal-agrikoltura, tas-sajd, tal-industrija u tas-servizzi. Artikolu 12 Il-kooperazzjoni fl-infrastruttra li ttejjeb in-negozju L-għan tal-kooperazzjoni skont dan l-Artikolu, għandu jkun l-iżvilupp ta’ ambjent kompetittiv li jtejjeb in-negozju f’oqsma bħall-informazzjoni u t-teknoloġija tal-komunikazzjoni (ICT), it-trasport u l-enerġija. Artikolu 13 Il-kooperazzjoni fil-kummerċ fis-servizzi Il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw sabiex jiżviluppaw u jtejbu l-kummerċ fis-servizzi kif inhu previst fit-Titolu IV, l-Artikolu 67 ta’ dan il-Ftehim. Artikolu 14 Il-kooperazzjoni fi kwistjonijiet relatati mal-kummerċ Il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw sabiex jiżviluppaw u jtejbu l-kwistjonijiet relatati mal-kummerċ, kif inhu previst fit-Titolu IV, l-Artikolu 67 ta’ dan il-Ftehim. Artikolu 15 Il-kooperazzjoni fid-data dwar il-kummerċ L-għan tal-kooperazzjoni skont dan l-Artikolu, għandu jkun li tittejjeb il-kapaċità tal-Istati FSE tal-SADC fil-qasam tal-ġbir, tal-analiżi u tat-tixrid tad-data dwar il-kummerċ. Artikolu 16 Il-kooperazzjoni għall-bini tal-kapaċitajiet istituzzjonali tal-FSE L-għan tal-kooperazzjoni skont dan l-Artikolu, għandu jkun li ssostni l-istrutturi istituzzjonali għall-ġestjoni tal-implimentazzjoni tal-FSE, il-bini tal-kapaċitajiet għan-negozjati kummerċjali u għall-politika kummerċjali. Artikolu 17 Il-kooperazzjoni dwar l-aġġustament fiskali 1. Il-Partijiet jirrikonoxxu li t-tneħħija gradwali jew it-tnaqqis tad-dazji doganali stabbilita f’dan il-Ftehim tista’ taffetwa d-dħul fiskali tal-Istati FSE tal-SADC u jaqblu li jikkooperaw dwar din il-kwistjoni. 2. Il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw skont id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 8 b’mod partikolari: (a) dwar sostenn għar-riformi fiskali u (b) dwar miżuri ta’ sostenn komplementari għar-riformi fiskali għall-mitigazzjoni tal-impatt fiskali nett ta' dan il-Ftehim li ser ikun iddeterminat skont mekkaniżmu miftiehem b’mod konġunt. Artikolu 18 It-tipi ta’ interventi Il-kooperazzjoni fl-iżvilupp skont dan il-Ftehim tista’ tinkludi, iżda mhix limitata għall-interventi relatati mal-FSE li ġejjin: 1. żvilupp ta’ politika; 2. żvilupp ta’ qafas leġislattiv u regolatorju; 3. żvilupp istituzzjonali/organizzattiv; 4. bini tal-kapaċitajiet u taħriġ [3]; 5. servizzi ta’ konsulenza teknika; 6. servizzi amministrattivi; 7. sostenn fl-oqsma SPS u TBT; u 8. sostenn operattiv inklużi tagħmir, materjali u xogħlijiet relatati. PARTI II TITOLU 1 IL-KUMMERĊ FIL-MERKANZIJA KAPITOLU 4 Id-dispożizzjonijiet ġenerali Artikolu 19 Il-Qasam tal-kummerċ ħieles 1. Dan il-Ftehim jistabbilixxi żona ta’ kummerċ ħieles (FTA) bejn il-Partijiet, skont il-Ftehim Ġenerali dwar it-Tariffi u l-Kummerċ (minn hawn ’il quddiem imsejjaħ il-"GATT tal-1994"), b’mod partikolari l-Artikolu XXIV tiegħu. 2. L-FTA għandhom jirrispettaw il-prinċipju ta’ assimetrija, fi proporzjon għall-ħtiġiet u għal-limiti ta’ kapaċità speċifiċi tal-Istati FSE tal-SADC, f’termini ta’ livelli u ta’ żmien magħżul għall-impenji skont dan il-Ftehim. 3. L-FTA ser japplika għall-kummerċ bejn, minn naħa waħda, il-Komunità Ewropea u, min-naħa l-oħra, l-Istati FSE tal-SADC. Artikolu 20 Il-kamp ta' applikazzjoni Dan il-Kapitolu għandu japplika għall-prodotti: 1. li jaqgħu taħt il-Kapitoli 01 sa 97, bl-eċċezzjoni tal-Kapitolu 93, stabbiliti f’kull nomenklatura tariffarja rispettiva ta’ kull Parti skont ir-regoli tal-klassifikazzjoni applikabbli għas-Sistema Armonizzata ta’ Deskrizzjoni u tal-Kodifika tal-Oġġetti (SA); u 2. li joriġinaw fil-Komunità Ewropea u fl-Istati FSE tal-SADC. Artikolu 21 Ir-regoli tal-oriġini 1. Għall-finijiet ta’ dan il-Kapitolu, "li joriġina/w" tfisser li jikkwalifikaw skont ir-regoli tal-oriġini stabbiliti fil-Protokoll 1. 2. Fl-ewwel tliet snin tad-dħul fis-seħħ ta’ dan il-Ftehim, il-Partijiet għandhom jevalwaw id-dispożizzjonijiet tal-Protokoll 1, bil-ħsieb jissemplifikaw aktar il-kunċetti u l-metodi li ntużaw sabiex tkun iddeterminata l-oriġini. F’tali evalwazzjoni, il-Partijiet għandhom iqisu l-iżvilupp tat-teknoloġiji, il-proċessi ta’ produzzjoni u l-fatturi l-oħra kollha, inklużi r-riformi li għaddejjin fir-regoli tal-oriġini, li jistgħu jeħtieġu modifiki għad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Protokoll. Kwalunkwe modifika bħal din għandha ssir b’deċiżjoni tal-Kunsill Konġunt kif ġie ddefinit fl-Artikolu 93. 3. Għandha tingħata attenzjoni partikolari lil dawn id-dispożizzjonijiet fil-qafas tal-evalwazzjoni prevista fil-paragrafu 2. Artikolu 22 Id-dazji doganali 1. Dazju doganali jinkludi kwalunkwe dazju jew ħlas ta’ kwalunkwe tip impost fuq, jew b’konnessjoni mal-importazzjoni tal-merkanzija, inkluża kwalunkwe forma ta’ soprataxxa jew ta’ ħlas addizzjonali, imma ma jinkludix: (a) taxxi interni jew ħlasijiet interni oħra li ġew imposti b’mod konsistenti mal-Artikolu III tal-GATT tal-1994; (b) kwalunkwe miżura ta’ anti-dumping, kontrobilanċ jew salvagwardja imposta b’mod konsistenti mat-Titolu II; (c) tariffi u ħlasijiet għal servizzi konsulari imposti b’mod konsistenti mal-paragrafu 2; u (d) tariffi u ħlasijiet oħra imposti b’mod konsistenti mal-paragrafu 2. 2. It-tariffi u l-ħlasijiet imsemmija fil-paragrafu 1 (c) u (d) għandhom ikunu limitati fl-ammont għall-ispiża approssimattiva tas-servizzi mogħtija u m’għandhomx jirrappreżentaw protezzjoni indiretta għal prodotti domestiċi jew tassazzjoni ta’ importazzjonijiet għal finijiet fiskali. Dawn għandhom ikunu bbażati fuq rati speċifiċi li jikkorrispondu għall-valur reali tas-servizz mogħti. 3. Għal kull prodott, id-dazju bażiku, li fir-rigward tiegħu għandu jiġi applikat it-tnaqqis suċċessiv stabbilit fil-Ftehim, għandu jkun ir-rata ta’ dazju tan-nazzjon l-aktar iffavorit (minn hawn ’il quddiem imsejjaħ "MFN") li tiġi applikata effettivament fil-jum tad-dħul fis-seħħ ta’ dan il-Ftehim. 4. F’każijiet fejn il-proċess biex jiġu mneħħija t-tariffi ma jibdiex mad-dħul fis-seħħ ta’ dan il-Ftehim, id-dazju li fir-rigward tiegħu għandu jiġi applikat it-tnaqqis suċċessiv għandu jkun jew id-dazju bażiku msemmi fil-paragrafu 3 ta’ dan l-Artikolu, jew id-dazju applikat fuq bażi erga omnes fil-jum tal-bidu tal-iskeda rilevanti biex jitneħħew it-tariffi, liema minnhom ikun l-aktar baxx. 5. Id-dazji mnaqqsa li ġew ikkalkolati skont l-iskedi ta’ tnaqqis inklużi f’dan il-Ftehim, għandhom jiġu applikati mqarrba għall-ewwel post deċimali jew, fil-każ ta’ dazji speċifiċi, għat-tieni post deċimali. Artikolu 23 Iż-żamma Mid-dħul fis-seħħ ta’ dan il-Ftehim m’għandu jkun introdott l-ebda dazju doganali ġdid, u dawk li diġà ġew applikati m'għandhomx jiġu miżjuda fil-kummerċ bejn il-Partijiet għall-prodotti kollha suġġetti għal-liberalizzazzjoni. Artikolu 24 Id-dazji, it-taxxi jew tariffi u ħlasijiet oħra fuq l-esportazzjonijiet 1. Mid-data tad-dħul fis-seħħ ta’ dan il-Ftehim m’għandu jkun introdott l-ebda dazju doganali jew ħlas ġdid fuq l-esportazzjonijiet jew l-ebda ħlas li jkollu effett ekwivalenti, u dawk li diġà ġew applikati m'għandhomx jiġu miżjuda fil-kummerċ bejn il-Komunità Ewropea u l-pajjiżi FSE tal-SADC. 2. F’ċirkustanzi eċċezzjonali fejn l-Istati FSE tal-SADC jistgħu jiġġustifikaw ħtiġiet speċifiċi ta’ dħul, il-protezzjoni ta’ industriji domestiċi li għadhom fil-bidu, jew il-ħarsien tal-ambjent, dawn l-Istati FSE tal-SADC jistgħu jintroduċu, wara konsultazzjoni mal-Parti KE, taxxi jew ħlasijiet temporanji fuq l-esportazzjoni li jkollhom effett ekwivalenti fuq numru limitat ta’ prodotti addizzjonali. 3. Il-Partijiet jaqblu li jevalwaw id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Artikolu fil-Kunsill Konġunt mhux aktar tard minn tliet snin wara d-dħul fis-seħħ ta’ dan il-Ftehim, fejn iqisu b’mod sħiħ l-impatt tagħhom fuq l-iżvilupp u d-diversifikazzjoni tal-ekonomiji tal-Istati FSE tal-SADC. Artikolu 25 Id-dazji doganali fuq il-prodotti li joriġinaw fl-Istati FSE tal-SADC 1. Il-Parti KE għandha tipprovdi trattament bla dazju u bla kwoti (DFQF) għall-prodotti kollha, ħlief dawk imsemmija fil-paragrafu 3, li jaqgħu fil-kamp ta' applikazzjoni ta’ dan il-Ftehim u li joriġinaw fil-Botswana, fil-Lesoto, fil-Możambik, fin-Namibja u fis-Sważiland. 2. Id-dazji doganali fuq l-importazzjonijiet tal-prodotti li joriġinaw fl-Istati FSE tal-SADC għandhom jitnaqqsu jew jiġu eliminati skont id-dispożizzjonijiet stabbiliti fl-Anness 1. 3. L-importazzjonijiet tal-prodotti kif ġew iddefiniti fl-Anness 2 ser ikunu suġġetti għar-reġim tranżitorju stabbilit hemmhekk. Artikolu 26 Id-dazji doganali fuq il-prodotti li joriġinaw fil-KE 1. Il-prodotti li joriġinaw fil-Parti KE għandhom ikunu importati fil-Botswana, fil-Lesoto, fin-Namibja u fis-Sważiland skont it-trattament deskritt fl-Anness 3. 2. L-importazzjonijiet tal-prodotti li joriġinaw fil-Parti KE għandhom ikunu importati fil-Możambik skont it-trattament deskritt fl-Anness 4. 3. Il-Partijiet jaqblu li jamalgamaw iż-żewġ annessi t’aktar ’il fuq fi skeda tariffarja FSE tal-SADC waħda fi żmien l-introduzzjoni tal-Możambik tas-SA tal-2007. L-amalgamazzjoni għandha tidħol fis-seħħ b’deċiżjoni tal-Kunsill Konġunt. Artikolu 27 Iċ-ċirkolazzjoni ħielsa tal-merkanzija 1. Id-dazji doganali għandhom jiġu imposti darba biss għall-merkanzija li toriġina fil-Parti KE jew fl-Istati FSE tal-SADC fit-territorju tal-Parti l-oħra. 2. Kwalunkwe dazju mħallas mal-importazzjoni fi Stat FSE tal-SADC għandu jiġi rifuż b’mod sħiħ meta l-merkanzija tiġi esportata mill-ġdid mit-territorju doganali tal-Istat FSE tal-SADC tal-ewwel importazzjoni. Tali prodotti mbagħad għandhom ikunu suġġetti għad-dazju fil-pajjiż tal-konsum. 3. Il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw sabiex jiffaċilitaw iċ-ċirkolazzjoni tal-merkanzija u jissemplifikaw il-proċeduri doganali. Artikolu 28 Trattament aktar favorevoli li jirriżulta minn ftehimiet ta’ kummerċ ħieles 1. Rigward is-suġġetti koperti minn dan il-Kapitolu, il-Parti KE għandha tagħti lill-Istati FSE tal-SADC kwalunkwe trattament aktar favorevoli applikabbli minħabba li l-Parti KE ssir parti għal ftehim ta’ kummerċ ħieles ma’ partijiet terzi wara l-iffirmar ta’ dan il-Ftehim. 2. Rigward is-suġġett kopert minn dan il-Kapitolu, l-Istati FSE tal-SADC għandhom jagħtu lill-Parti KE kwalunkwe trattament aktar favorevoli applikabbli minħabba li l-Istati FSE tal-SADC jew kwalunkwe Stat Firmatarju FSE tal-SADC ikunu saru parti għal ftehim ta’ kummerċ ħieles ma’ kwalunkwe ekonomija kummerċjali ewlenija wara l-iffirmar ta’ dan il-Ftehim. 3. Fejn Stat FSE tal-SADC jista’ juri li Parti terza tatu trattament sostanzjalment aktar favorevoli minn dak offrut mill-Parti KE, il-Partijiet ser jikkonsultaw u jiddeċiedu b’mod konġunt kif l-aħjar li jimplimentaw id-dispożizzjonijiet tal-paragrafu 2. 4. Id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Kapitolu m’għandhomx jiġu interpretati b’tali mod li jobbligaw lill-Parti KE jew lil kwalunkwe Stat FSE tal-SADC li jestendi reċiprokament kwalunkwe trattament preferenzjali applikabbli minħabba li l-Parti KE jew kwalunkwe Stat FSE tal-SADC saret parti għal ftehim ta’ kummerċ ħieles ma’ partijiet terzi fid-data tal-iffirmar ta’ dan il-Ftehim. 5. Għall-finijiet ta’ dan l-Artikolu, "ekonomija kummerċjali ewlenija" tfisser kwalunkwe pajjiż żviluppat, jew kwalunkwe pajjiż li jkun responsabbli għal sehem mill-esportazzjonijiet dinjija tal-merkanzija ta’ aktar minn 1 fil-mija fis-sena qabel id-dħul fis-seħħ tal-ftehim ta’ integrazzjoni ekonomika msemmi fil-paragrafu 2, jew kwalunkwe grupp ta’ pajjiżi li jaġixxu individwalment, kollettivament jew permezz ta’ ftehim ta’ integrazzjoni ekonomika li jkun responsabbli kollettivament għal sehem mill-esportazzjonijiet dinjija tal-merkanzija ta’ aktar minn 1.5 fil-mija fis-sena qabel id-dħul fis-seħħ tal-ftehim ta’ integrazzjoni ekonomika msemmi fil-paragrafu 2. Artikolu 29 Id-dispożizzjonijiet speċjali dwar il-kooperazzjoni amministrattiva 1. Il-Partijiet jaqblu li l-kooperazzjoni amministrattiva hija essenzjali għall-implimentazzjoni u għall-kontroll tat-trattament preferenzjali mogħti skont dan it-Titolu u jenfasizzaw l-impenn tagħhom li jiġġieldu l-irregolaritajiet u l-frodi fi kwistjonijiet doganali u fi kwistjonijiet relatati. 2. Il-Partijiet jaqblu wkoll li jikkooperaw sabiex jiżguraw irwieħhom li l-istrutturi istituzzjonali meħtieġa jippermettu li l-awtoritajiet responsabbli jkunu jistgħu jirrispondu b’mod effettiv għat-talbiet għal għajnuna fi żmien opportun. 3. Għall-fini ta’ dan l-Artikolu u mingħajr preġudizzju għall-Artikolu 9 tal-Protokoll 2, jekk ma tingħatax kooperazzjoni amministrattiva għandu jfisser, fost l-oħrajn: (a) nuqqas ripetut li jkunu rispettati l-obbligi sabiex ikun ivverifikat l-istatus tal-oriġini tal-prodott(i) ikkonċernat(i) kif inhu previst fl-Artikolu 34 tal-Protokoll 1; (b) rifjut ripetut jew dewmien żejjed biex jitwettqu u/jew jiġu kkomunikati r-riżultati ta’ verifika sussegwenti tal-prova tal-oriġini kif inhu previst fl-Artikolu 34 tal-Protokoll 1; (c) rifjut ripetut jew dewmien żejjed biex tinkiseb awtorizzazzjoni biex jitwettqu missjonijiet ta’ kooperazzjoni amministrattiva sabiex tiġi vverifikata l-awtentiċità tad-dokumenti jew il-preċiżjoni tal-informazzjoni rilevanti għall-għoti tat-trattament preferenzjali in kwistjoni kif inhu previst fl-Artikolu 7 tal-Protokoll 2. 4. Għall-fini ta’ dan l-Artikolu tista’ ssir sejba ta’ irregolaritajiet jew frodi, fost l-oħrajn, fejn ikun hemm żieda rapida, mingħajr spjegazzjoni leġittima fl-importazzjonijiet tal-merkanzija li jaqbżu l-livell ta’ produzzjoni u l-kapaċità għall-esportazzjoni tas-soltu tal-Parti l-oħra li tkun marbuta ma’ informazzjoni oġġettiva li tikkonċerna irregolaritajiet jew frodi. 5. Fejn Parti jew Stat FSE tal-SADC, skont kif ikun il-każ, tkun għamlet sejba fuq il-bażi ta’ informazzjoni oġġettiva, li ma ngħatatx kooperazzjoni amministrattiva u/jew ta’ irregolaritajiet jew frodi, il-Parti kkonċernata, f’ċirkustanzi eċċezzjonali, tista’ tissospendi temporanjament it-trattament preferenzjali rilevanti tal-prodott(i) kkonċernat(i), u tal-oriġini speċifika kkonċernata tagħhom skont dan l-Artikolu. Għal-finijiet ta’ dan l-Artikolu, ċirkustanzi eċċezzjonali tfisser li dawk iċ-ċirkustanzi li kellhom jew seta’ kellhom effett negattiv sinifikanti fuq Parti jew fuq Stat FSE tal-SADC, skont kif ikun il-każ, jekk għandu jitkompla trattament preferenzjali rilevanti tal-prodott(i) ikkonċernat(i). 6. L-applikazzjoni ta’ sospensjoni temporanja għandha tkun suġġetta għall-kundizzjonijiet li ġejjin: (a) Il-Parti jew l-Istat FSE tal-SADC, skont kif ikun il-każ, li jkun għamlet sejba, fuq il-bażi ta’ informazzjoni oġġettiva, li ma ngħatatx kooperazzjoni amministrattiva u/jew ta’ irregolaritajiet jew frodi mingħajr dewmien żejjed għandha tinnofika lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp bis-sejba li tkun għamlet flimkien mal-informazzjoni oġġettiva u tidħol f’konsultazzjonijiet fil-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp, fuq il-bażi tal-informazzjoni u tas-sejbiet oġġettivi rilevanti kollha, sabiex tintlaħaq soluzzjoni aċċettabbli għaż-żewġ Partijiet. (b) Fejn il-Partijiet daħlu f’konsultazzjonijiet fil-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp, kif inhu pprovdut aktar ’il fuq u ma rnexxielhomx jaqblu dwar soluzzjoni aċċettabbli fi żmien tliet xhur wara n-notifika, il-Parti kkonċernata jew l-Istat FSE tal-SADC kkonċernat, skont kif ikun il-każ, tista’ tissospendi temporanjament it-trattament preferenzjali rilevanti tal-prodott(i) ikkonċernat(i) u tal-oriġini speċifika kkonċernata. Sospensjoni temporanja għandha tkun innotifikata lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp mingħajr dewmien żejjed. (c) Is-sospensjonijiet temporanji skont dan l-Artikolu għandhom ikunu limitati għal dawk meħtieġa sabiex jiġu protetti l-interessi finanzjarji tal-Parti kkonċernata jew tal-Istat FSE tal-SADC kkonċernat. Dawn m’għandhomx jaqbżu perjodu ta’ sitt xhur, li jista’ jiġġedded. Is-sospensjonijiet temporanji għandhom jiġu nnotifikati immedjatament wara li jiġu adottati lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp. Huma għandhom ikunu suġġetti għal konsultazzjonijiet perjodiċi fil-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp, b’mod partikolari minħabba t-tmiem tagħhom hekk kif il-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni tagħhom ma jingħatawx aktar. Artikolu 30 Il-ġestjoni tal-iżbalji amministrattivi Il-Partijiet jirrikonoxxu d-dritt ta’ xulxin sabiex jikkoreġu l-iżbalji amministrattivi waqt l-implimentazzjoni ta’ dan il-Ftehim. Fejn jiġu identifikati xi żbalji, kwalunkwe Parti tista’ titlob lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp biex jeżamina l-possibbiltajiet li jiġu adottati l-miżuri kollha xierqa sabiex tiġi solvuta s-sitwazzjoni. Artikolu 31 L-unjonijiet doganali u ż-żoni ta’ kummerċ ħieles 1. Dan il-Ftehim m’għandux jipprekludi li jinżammu jew jiġu stabbiliti unjonijiet doganali, żoni ta’ kummerċ ħieles jew arranġamenti oħrajn bejn kwalunkwe waħda mill-Partijiet u pajjiżi terzi, ħlief safejn ibiddlu d-drittijiet u l-obbligi pprovduti f’dan il-Ftehim. 2. Konsultazzjoni, bejn il-Parti KE u l-Istati FSE tal-SADC għandha ssir fil-Kunsill Konġunt dwar strumenti ta' ftehim li jistabbilixxu jew jaġġustaw unjonijiet doganali jew żoni ta’ kummerċ ħieles u, fejn ikun meħtieġ, dwar kwistjonijiet ewlenin oħrajn relatati mal-politika kummerċjali rispettiva tagħhom ma’ pajjiżi terzi. TITOLU II L-ISTRUMENTI GĦAD-DIFIŻA TAL-KUMMERĊ KAPITOLU 5 Artikolu 32 Il-miżuri anti-dumping u ta’ kontrobilanċ Id-drittijiet u l-obbligi tal-Parti KE jew tal-Istati FSE tal-SADC rigward l-applikazzjoni ta’ miżuri anti-dumping jew ta’ kontrobilanċ għandhom ikunu rregolati mill-istrumenti ta' Ftehim rilevanti tad-WTO. Kwalunkwe tilwima relatata ma’ dawn il-miżuri tista’ tiġi solvuta biss permezz tal-proċeduri ta' Soluzzjoni tat-Tilwim tad-WTO. Artikolu 33 Is-salvagwardji multilaterali 1. Soġġett għad-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Artikolu, xejn f’dan il-Ftehim m’għandu jipprevjeni lill-Istati FSE tal-SADC u lill-Parti KE milli jadottaw miżuri skont l-Artikolu XIX tal-GATT tal-1994, il-Ftehim tad-WTO dwar is-Salvagwardji, l-Artikolu 5 tal-Ftehim dwar l-Agrikoltura anness mal-Ftehim ta’ Marakkexx li Jistabbilixxi l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ u kwalunkwe Ftehim rilevanti ieħor tad-WTO. 2. Minkejja l-paragrafu 1, il-Parti KE, fid-dawl tal-għanijiet globali tal-iżvilupp ta’ dan il-Ftehim u fid-dawl tad-daqs ċkejken tal-ekonomiji tal-Istati FSE tal-SADC, għandha teskludi l-importazzjonijiet minn kwalunkwe Stat FSE tal-SADC minn kwalunkwe miżura li ttieħdet skont l-Artikolu XIX tal-GATT tal-1994, skont il-Ftehim dwar is-Salvagwardji tad-WTO u skont l-Artikolu 5 tal-Ftehim dwar l-Agrikoltura. 3. Id-dispożizzjonijiet tal-paragrafu 2 għandhom japplikaw għal perjodu ta’ ħames snin, li jibda mid-data tad-dħul fis-seħħ tal-Ftehim. Mhux aktar tard minn 120 jum qabel jintemm dan il-perjodu, il-Kunsill Konġunt tal-Istati FSE tal-SADC-KE għandu jevalwa t-tħaddim ta’ dawn id-dispożizzjonijiet fid-dawl tal-ħtiġiet tal-iżvilupp tal-Istati FSE tal-SADC, sabiex jiddetermina jekk jestendix l-applikazzjoni tagħhom għal perjodu ulterjuri. 4. Id-dispożizzjonijiet tal-paragrafu 1 m’għandhomx ikunu suġġetti għad-dispożizzjonijiet dwar is-Soluzzjoni tat-Tilwim ta’ dan il-Ftehim. Artikolu 34 Is-salvagwardja bilaterali 1. Minkejja l-Artikolu 33, wara li tkun eżaminat soluzzjonijiet alternattivi, Parti tista’ tapplika miżuri ta’ salvagwardja ta’ tul limitat li jidderogaw mid-dispożizzjonijiet tal-Artikoli 25 u 26, fil-kundizzjonijiet u skont il-proċeduri stabbiliti f’dan l-Artikolu. 2. Il-miżuri ta’ salvagwardja msemmija fil-paragrafu 1 ta’ dan l-Artikolu jistgħu jittieħdu fejn prodott li joriġina f’Parti waħda qed jiġi importat fit-territorju tal-Parti l-oħra f’tali kwantitajiet miżjuda u f’tali kundizzjonijiet li jikkawża jew jhedded li jikkawża: (a) dannu serju lill-industrija domestika li tipproduċi prodotti simili jew direttament kompetittivi fit-territorju tal-Parti li qed timporta, jew (b) disturbi f’settur tal-ekonomija li jipproduċi prodotti simili jew direttament kompetittivi, partikolarment fejn dawn id-disturbi jipproduċu problemi jew diffikultajiet soċjali kbar, li jistgħu jġibu deterjorament serju fis-sitwazzjoni ekonomika tal-Parti li qed timporta, jew (c) disturbi fis-swieq tal-prodotti agrikoli simili jew direttament kompetittivi [4] jew fil-mekkaniżmi li jirregolaw dawk is-swieq. 3. Il-miżuri ta’ salvagwardja msemmija f’dan l-Artikolu m’għandhomx jaqbżu dak li huwa meħtieġ sabiex jinstab rimedju jew ikun ipprevenut dannu serju jew ikunu pprevenuti disturbi serji, kif inhu ddefinit fil-paragrafu 2 ta’ dan l-Artikolu. 4. Dawk il-miżuri ta’ salvagwardja li jistgħu jittieħdu mill-Parti li qed timporta jistgħu jikkonsisti biss f’waħda jew aktar minn dawn li ġejjin: (a) sospensjoni tat-tnaqqis ulterjuri tar-rata tad-dazju fuq l-importazzjoni għall-prodott ikkonċernat, kif inhu pprovdut skont dan il-Ftehim, jew (b) żieda fid-dazju doganali fuq il-prodott ikkonċernat sa livell li ma jaqbiżx ir-rata marbuta tad-dazju tad-WTO, jew (c) introduzzjoni ta’ kwoti tariffarji fuq il-prodott ikkonċernat. 5. Mingħajr preġudizzju għall-paragrafi 1, 2 u 3 ta’ dan l-Artikolu, fejn kwalunkwe prodott li joriġina fi Stat FSE tal-SADC wieħed jew aktar qed jiġi importat f’tali kwantitajiet miżjuda u f’tali kundizzjonijiet li jikkawża jew jhedded li jikkawża waħda mis-sitwazzjonijiet msemmija fi 2(a), (b) u (c) ta’ dan l-Artikolu lil settur tal-produzzjoni simili jew direttamet kompetittiv ta’ wieħed jew aktar mill-aktar reġjuni mbiegħda tal-Parti KE, il-Parti KE tista’ tieħu miżuri ta’ sorveljanza jew ta’ salvagwardja limitati għar-reġjun ikkonċernat jew għar-reġjuni kkonċernati skont il-proċeduri stabbiliti fil-paragrafi 6 sa 9. 6. (a) Mingħajr preġudizzju għall-paragrafi 1, 2 u 3 ta’ dan l-Artikolu, fejn kwalunkwe prodott li joriġina fil-Parti KE qed jiġi importat f’tali kwantitajiet miżjuda u f’tali kundizzjonijiet li jikkawża jew jhedded li jikkawża waħda mis-sitwazzjonijiet imsemmija fil-paragrafu 2(a), (b) u (c) ta’ dan l-Artikolu lil Stat FSE tal-SADC, l-Istat FSE tal-SADC ikkonċernat jista’ jieħu miżuri ta’ sorveljanza jew ta’ salvagwardja limitati għat-territorju tiegħu skont il-proċeduri stabbiliti fil-paragrafi 7 sa 10 ta’ dan l-Artikolu. (b) Stat FSE tal-SADC jista’ jieħu miżuri ta’ salvagwardja kif inhu previst fil-paragrafu 2 ta’ dan l-Artikolu, fejn prodott li joriġina fil-Parti KE minħabba t-tnaqqis tad-dazji qed jiġi importat fit-territorju tiegħu f’tali kwantitajiet miżjuda u f’tali kundizzjonijiet li jikkawża jew jhedded li jikkawża disturbi lil industrija domestika li għadha fil-bidu li tipproduċi prodotti simili jew direttament kompetittivi. Tali dispożizzjoni tkun applikabbli għal perjodu ta’ 12-il sena għall-Botswana, għan-Namibja u għas-Sważiland jew għal perjodu ta’ 15-il sena għal-LDCs mid-data tad-dħul fis-seħħ ta’ dan il-Ftehim. Dan il-perjodu ta’ applikazzjoni jista’ jiġi estiż aktar fuq evalwazzjoni tal-Kunsill Konġunt, minħabba l-livell globali ta’ żvilupp miksub mill-Istati FSE tal-SADC. Il-miżuri jridu jittieħdu skont il-proċeduri stabbiliti fil-paragrafi 6 sa 9 ta’ dan l-Artikolu. 7. (a) Il-miżuri ta’ salvagwardja msemmija f’dan l-Artikolu għandhom jinżammu biss għal tali żmien kif ikun meħtieġ sabiex ikun ipprevenut jew jinstab rimedju għal dannu serju jew għal disturbi serji kif ġie ddefinit fil-paragrafi 2, 5 u 6 ta’ dan l-Artikolu. (b) Il-miżuri ta’ salvagwardja msemmija f’dan l-Artikolu m’għandhomx ikunu applikati għal perjodu li jaqbeż is-sentejn. Fejn ikomplu jeżistu ċirkustanzi li jiġġustifikaw l-impożizzjoni ta’ miżuri ta’ salvagwardja, tali miżuri jistgħu jiġu estiżi għal perjodu ulterjuri ta’ mhux aktar minn sentejn. Fejn Stat FSE tal-SADC wieħed jew aktar japplika miżura ta’ salvagwardja, jew fejn il-Parti KE tapplika miżura limitata għat-territorju ta’ wieħed jew aktar mill-aktar reġjuni mbiegħda tagħha, madankollu dan jista’ japplika dik il-miżura għal perjodu li ma jaqbiżx l-erba’ snin u, fejn ikomplu jeżistu ċirkustanzi li jiġġustifikaw l-impożizzjoni ta’ miżuri ta’ salvagwardja, testendih għal perjodu ulterjuri ta’ erba’ snin. (c) Il-miżuri ta’ salvagwardja msemmija f’dan l-Artikolu li jaqbżu sena għandhom jinkludu elementi ċari li progressivament iwasslu għall-eliminazzjoni tagħhom f’mhux aktar tard minn tmiem il-perjodu ffissat. (d) L-ebda miżura ta’ salvagwardja msemmija f’dan l-Artikolu m’għandha tkun applikata għall-importazzjoni ta’ prodott li qabel kien suġġett għal tali miżura, f’perjodu ta’ mill-inqas sena minn meta skadiet il-miżura. 8. Għall-implimentazzjoni tal-paragrafi ta’ hawn fuq, għandhom japplikaw id-dispożizzjonijiet li ġejjin: (a) Fejn Parti tkun tal-fehma li teżisti waħda miċ-ċirkustanzi stabbiliti fil-paragrafi 2, 5 u/jew 6, din għandha immedjatament tirreferi l-kwistjoni lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp biex tiġi eżaminata. (b) Il-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp jista’ jagħmel kwalunkwe rakkomandazzjoni meħtieġa sabiex jinstab rimedju għaċ-ċirkustanzi li nqalgħu. Jekk il-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp ma jagħmel l-ebda rakkomandazzjoni, bil-għan li jinstab rimedju għaċ-ċirkustanzi, jew jekk ma tinstab l-ebda soluzzjoni sodisfaċenti oħra fi żmien 30 jum minn meta l-kwistjoni ġiet irreferuta quddiem il-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp, il-Parti li qed timporta tista’ tadotta l-miżuri xierqa sabiex jinstab rimedju għaċ-ċirkustanzi skont dan l-Artikolu. (c) Qabel ma tieħu kwalunkwe miżura prevista f’dan l-Artikolu jew, fil-każ li għalih japplika l-paragrafu 9 ta’ dan l-Artikolu, mill-aktar fis possibbli, il-Parti kkonċernata jew l-Istat FSE tal-SADC ikkonċernat għandha tgħaddi lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp l-informazzjoni kollha rilevanti u meħtieġa għal eżami bir-reqqa tas-sitwazzjoni, bil-għan li tinstab soluzzjoni aċċettabli għall-partijiet ikkonċernati. (d) Fl-għażla tal-miżuri ta’ salvagwardja skont dan l-Artikolu, trid tingħata prijorità lil dawk li l-inqas li jiddisturbaw it-tħaddim ta’ dan il-Ftehim. (e) Kwalunkwe miżura ta’ salvagwardja li ttieħdet skont dan l-Artikolu għandha tkun innotifikata immedjatament lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp u għandha tkun is-suġġett ta’ konsultazzjonijiet perjodiċi f’dik l-entità, partikolarment bil-għan li tiġi stabbilita skeda ta’ żminijiet biex tiġi abolita hekk kif jippermettu ċ-ċirkustanzi. 9. F’ċirkustanzi kritiċi fejn id-dewmien jikkawża dannu li jkun diffiċli li ssewwih, il-Parti kkonċernata li qed timporta, kemm jekk il-Parti KE u kemm jekk Stat FSE tal-SADC wieħed jew aktar, skont kif ikun il-każ, tista’ tieħu l-miżuri previsti fil-paragrafi 3, 5 u/jew 6 fuq bażi provviżorja mingħajr konformità mar-rekwiżiti tal-paragrafu 8. Tali azzjoni tista’ tittieħed għal perjodu massimu ta’ 180 jum fejn il-miżuri ttieħdu mill-Parti KE u 200 jum fejn il-miżuri ttieħdu minn Stat FSE tal-SADC wieħed jew aktar, skont kif ikun il-każ, jew fejn il-miżuri ttieħdu mill-Parti KE jkunu limitati għat-territorju wieħed jew aktar mill-aktar reġjuni mbiegħda tagħha. It-terminu ta’ tali miżura provviżorja għandu jingħadd bħala parti mill-perjodu inizjali u kwalunkwe estensjoni li tissemma fil-paragrafu 6. Meta jittieħdu tali miżuri provviżorji, għandu jitqies l-interess tal-partijiet kollha involuti. Il-Parti kkonċernata li qed timporta għandha tinforma lill-Parti l-oħra kkonċernata u għandha immedjatament tirreferi l-kwistjoni lill-Kumita tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp sabiex jeżaminaha. 10. Jekk Parti li qed timporta tissuġġetta l-importazzjonijiet ta’ prodott għal proċedura amministrativa li jkollha l-fini li tagħti malajr informazzjoni dwar it-tendenza tal-flussi kummerċjali li jistgħu jaqilgħu l-problemi msemmija f’dan l-Artikolu, hija għandha tinforma mingħajr dewmien lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp. 11. Il-miżuri ta’ salvagwardja li ġew adottati skont id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Artikolu m’għandhomx ikunu suġġetti għad-dispożizzjonijiet dwar is-Soluzzjoni tat-Tilwim tad-WTO. KAPITOLU 6 Il-miżuri mhux tariffarji Artikolu 35 Il-projbizzjoni tar-restrizzjonijiet kwantitativi Il-projbizzjonijiet jew ir-restrizzjonijiet kollha li japplikaw għall-importazzjoni jew għall-esportazzjoni tal-merkanzija bejn il-Partijiet, għajr id-dazji doganali u t-taxxi u tariffi u ħlasijiet oħrajn previsti skont l-Artikolu 22 ta’ dan il-Ftehim, kemm jekk jidħlu fis-seħħ permezz ta’ kwoti, liċenzji ta’ importazzjoni jew ta’ esportazzjoni jew miżuri oħra, għandhom ikunu eliminati mad-dħul fis-seħħ ta’ dan il-Ftehim, sakemm ma jkunux iġġustifikati skont l-eċċezzjonijiet tal-Artikolu XI tal-GATT tal-1994. M’għandha tkun introdotta l-ebda miżura ġdida bħal din. Id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Artikolu għandhom ikunu mingħajr preġudizzju għad-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 32, it-Titolu II dwar il-miżuri ta’ anti-dumping u ta’ kontrobilanċ. Artikolu 36 It-trattament nazzjonali dwar it-tassazzjoni u r-regolamentazzjoni interni 1. Il-prodotti importati li joriġinaw fil-Parti l-oħra m’għandhomx ikunu suġġetti, la direttament u lanqas indirettament, għal taxxi interni jew għal ħlasijiet interni oħrajn tal-ebda tip li jaqbżu dawk applikati, direttament jew indirettament għal prodotti nazzjonali simili. Barra minn hekk, il-Partijiet u l-Istati FSE tal-SADC, m’għandhomx japplikaw b’mod ieħor taxxi interni jew ħlasijiet interni oħrajn sabiex jagħtu protezzjoni lill-produzzjoni nazzjonali. 2. Il-prodotti importati li joriġinaw fil-Parti l-oħra għandhom jingħataw trattament mhux inqas favorevoli minn dak li jingħata lill-prodotti nazzjonali simili rigward il-liġijiet, ir-regolamenti u r-rekwiżiti kollha li jaffetwaw il-bejgħ intern, l-offerta għall-bejgħ, ix-xiri, it-trasport, id-distribuzzjoni jew l-użu tagħhom. Id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-paragrafu m’għandhomx jipprevjenu l-applikazzjoni ta’ ħlasijiet interni differenzjali tat-trasport li jkunu bbażati esklussivament fuq l-operazzjoni ekonomika tal-mezzi ta’ trasport u mhux fuq in-nazzjonalità tal-prodott. 3. L-ebda Parti jew Stat FSE tal-SADC m’għandu jistabbilixxi jew iżomm kwalunkwe regolamentazzjoni kwantitativa interna relatata mat-taħlit, mal-ipproċessar jew mal-użu tal-prodotti f’ammonti jew fi proporzjonijiet speċifikati li teħtieġ, direttament jew indirettament, li kwalunkwe ammont jew proporzjon speċifikat ta’ kwalunkwe prodott li jkun is-suġġett tar-regolamentazzjoni jrid jiġi pprovdut minn sorsi domestiċi. Barra minn hekk, l-ebda Parti jew Stat FSE tal-SADC m’għandu japplika b’mod ieħor regolamenti kwantitativi intern sabiex jagħti protezzjoni lill-produzzjoni nazzjonali. 4. Id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Artikolu m’għandhomx jipprevjenu l-pagament ta’ sussidji esklussivament lil produtturi nazzjonali, inklużi l-pagamenti lil produtturi nazzjonali li huma derivati mill-qligħ minn taxxi jew ħlasijiet interni applikati b’mod konsistenti mad-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Artikolu u s-sussidji li saru permezz tax-xiri min-naħa tal-gvern ta’ prodotti nazzjonali. KAPITOLU 7 Il-facilitazzjoni doganali u kummercjali Artikolu 37 L-Għanijiet L-għanijiet tal-Partijiet f’dan il-Kapitolu huma li: 1. tissaħħaħ il-kooperazzjoni fil-qasam tal-faċilitazzjoni doganali u kummerċjali sabiex ikun żgurat li l-leġislazzjoni u l-proċeduri rilevanti, kif ukoll il-kapaċità amministrattiva tal-awtoritajiet doganali, jissodisfaw l-għanijiet tal-kontroll effettiv u tal-promozzjoni tal-faċilitazzjoni kummerċjali; 2. tiġi promossa l-armonizzazzjoni tal-leġislazzjoni u tal-proċeduri doganali; 3. ikun żgurat li l-għanijiet leġittimi tal-politika pubblika, inklużi dawk relatati mas-sigurtà u mal-prevenzjoni tal-frodi fil-qasam tal-faċilitazzjoni doganali u kummerċjali m’għandhom ikunu kompromessi bl-ebda mod; u 4. ikun ipprovdut is-sostenn meħtieġ għall-amministrazzjonijiet doganali tal-Istati FSE tal-SADC sabiex dan il-Ftehim jiġi implimentat b’mod effettiv. Artikolu 38 Il-kooperazzjoni doganali u amministrattiva 1. Sabiex tkun żgurata konformità mad-dispożizzjonijiet ta’ dan it-Titolu u jkun hemm reazzjoni effettiva għall-għanijiet stabbiliti fl-Artikolu 37, il-Partijiet għandhom: (a) jiskambjaw informazzjoni dwar leġislazzjoni u proċeduri doganali; (b) jiżviluppaw b’mod konġunt inizjattivi relatati mal-faċilitazzjoni doganali u kummerċjali u mat-tisħiħ tal-kapaċità amministrattiva; (c) jiskambjaw l-esperjenza u l-aħjar prattiki dwar il-ġlieda kontra l-korruzzjoni u l-frodi fi kwistjonijiet relatati ma’ dan il-Kapitolu; (d) jiskambjaw l-esperjenza u l-aħjar prattiki dwar kwistjonijiet relatati mal-proċeduri ta’ importazzjoni, ta’ esportazzjoni u ta’ tranżitu u dwar kwistjonijiet relatati mat-titjib tas-servizzi lill-komunità tan-negozju; (e) jiskambjaw l-esperjenza u l-aħjar prattiki dwar il-faċilitazzjoni tat-tranżitu; (f) jiffaċilitaw l-iskambju tal-esperti bejn l-amministrazzjonijiet doganali; u (g) jippromwovu l-koordinazzjoni bejn l-aġenziji relatati kollha, kemm internament kif ukoll min-naħa għall-oħra tal-fruntieri. 2. Il-Parti KE u l-Istati FSE tal-SADC ser jippreparaw u jiżviluppaw kooperazzjoni mtejba dwar l-implimentazzjoni tal-Qafas tal-Istandards biex Ikun Żgurat u Ffaċilitat il-Kummerċ Globali tal-Organizzazzjoni Dinjija Doganali. Il-kundizzjonjiet, kif ġew stipulati mill-Organizzazzjoni Dinjija Doganali, se jkollhom jiġu sodisfatti u b’mod partikolari l-leġislazzjoni u l-miżuri rilevanti f’dan il-qasam se jkollhom jiġu implimentati fil-Parti KE u fl-imsemmija Stati FSE tal-SADC. Din il-kooperazzjoni għandha tinkludi l-inizjattivi li għandhom l-għan li jaħdmu sabiex jintlaħaq ir-rikonoxximent reċiproku tal-istatus ta’ Operatur Ekonomiku Awtorizzat (AEO) u l-iskambju ta’ informazzjoni bil-quddiem sabiex ikunu jistgħu jsiru valutazzjoni effettiva tar-riskji u ġestjoni għal finijiet ta’ sigurtà. 3. Minkejja l-paragrafi 1 u 2, il-Partijiet għandhom jagħtu għajnuna amministrattiva reċiproka fi kwistjonjiet doganali skont id-dispożizzjonijiet tal-Protokoll 2 dwar l-Għajnuna Amministrattiva Reċiproka fi Kwistjonijiet Doganali. Artikolu 39 Il-proċeduri doganali u leġislattivi 1. Il-Partijiet jaqblu li l-leġislazzjoni u l-proċeduri kummerċjali u doganali rispettivi tagħhom għandhom ikunu bbażati fuq: (a) il-Konvenzjoni riveduta ta’ Kjoto dwar is-Semplifikazzjoni u l-Armonizzazzjoni tal-Proċeduri Doganali, l-elementi sostantivi tal-Qafas tal-Istandards biex Ikun Żgurat u Ffaċilitat il-Kummerċ Globali tal-Organizzazzjoni Dinija Doganali, il-Konvenzjoni Internazzjonali dwar is-Sistema Armonizzata u strumenti u standards internazzjonali oħra applikabbli fil-qasam tad-dwana u tal-kummerċ; (b) il-ħtieġa li jiġi protett u ffaċilitat il-kummerċ leġittimu; (c) il-ħtieġa li jkunu evitati piżijiet mhux meħtieġa u diskriminatorji fuq l-operaturi ekonomiċi, il-ħtieġa li jkun hemm salvagwardji kontra l-frodi u l-korruzzjoni u l-ħtieġa li tingħata aktar faċilitazzjoni lill-operaturi li jissodisfaw livell għoli ta’ konformità; (d) il-ħtieġa biex kull Parti tapplika dokument amministrattiv wieħed jew ekwivalent elettroniku; (e) l-applikazzjoni ta’ tekniki doganali moderni, inklużi valutazzjoni tar-riskji, proċeduri ssemplifikati għad-dħul u għar-rilaxx tal-merkanzija, il-kontrolli ta’ wara r-rilaxx u l-verifiki tal-kumpaniji; (f) it-trasparenza, l-effiċjenza u l-proporzjonalità, sabiex jitnaqqsu l-ispejjeż u tiżdied il-prevedibbiltà għall-operaturi ekonomiċi; (g) il-ħtieġa għal nuqqas ta’ diskriminazzjoni f’termini ta’ rekwiżiti u ta’ proċeduri applikabbli għall-importazzjoni, għall-esportazzjoni u għall-merkanzija fi tranżitu, għalkemm huwa aċċettati li l-konsenji jistgħu jiġu ttrattati b’mod differenti skont kriterji oġġettivi ta’ valutazzjoni tar-riskji; (h) l-iżvilupp progressiv tas-sistemi, inklużi dawk ibbażati fuq it-teknoloġija tal-informazzjoni, kemm għal operazzjonijiet ta’ esportazzjoni kif ukoll ta’ importazzjoni, sabiex ikun iffaċilitat l-iskambju tal-informazzjoni bejn l-operaturi ekonomiċi, l-amministrazzjonijiet doganali u aġenziji oħra; (i) l-adozzjoni ta’ sistemi li jiffaċilitaw l-importazzjoni tal-merkanzija permezz tal-użu ta’ proċeduri u ta’ proċessi doganali ssemplifikati, inkluża l-awtorizzazzjoni ta’ qabel il-wasla; (j) l-eliminazzjoni ta’ kwalunkwe rekwiżit għall-użu mandatorju ta’ spezzjonijiet ta’ qabel it-trasport marittimu kif ġew iddefiniti mill-Ftehim tad-WTO dwar l-Ispezzjoni qabel it-Trasport Marittimu, jew l-ekwivalenti tagħhom; (k) l-applikazzjoni ta’ regoli li jiżguraw li kwalunkwe piena imposta għal ksur minuri tar-regolamenti jew tar-rekwiżiti proċedurali doganali tkun proporzjonata u, fl-applikazzjoni tagħha, ma tagħtix lok għal dewmien żejjed fl-iżdoganar; (l) sistema ta’ deċiżjonijiet vinkolanti bil-quddiem dwar kwistjonijiet doganali, partikolarment dwar il-klassifikazzjoni tariffarja u r-regoli tal-oriġini, skont ir-regoli stabbiliti fil-leġislazzjoni rispettiva tagħhom; (m) il-faċilitazzjoni tal-movimenti ta’ tranżitu; (n) l-eliminazzjoni tar-rekwiżiti kollha għall-użu mandatorju tas-sensara doganali; u, (o) regoli trasparenti, mhux diskriminatorji u proporzjonati rigward l-għoti tal-liċenzji lis-sensara doganali. 2. Sabiex jittejbu l-metodi ta’ ħidma u sabiex ikunu żgurati t-trasparenza u l-effiċjenza tal-operazzjonijiet doganali, il-Partijiet għandhom: (a) jiżguraw irwieħhom li jinżammu l-ogħla standards ta’ integrità, permezz tal-applikazzjoni ta’ miżuri kontra l-korruzzjoni f’dan il-qasam; (b) jieħdu aktar passi lejn it-tnaqqis, is-semplifikazzjoni u l-istandardizzazzjoni tad-dejta fid-dokumentazzjon meħtieġa minn aġenziji doganali u aġenziji relatati oħra; (c) jissemplifikaw ir-rekwiżiti u l-formalitajiet kulfejn ikun possibbli, rigward ir-rilaxx u l-iżdoganar malajr tal-merkanzija; (d) jipprovdu proċeduri effettivi, fil-pront u mhux diskriminatorji li jippermettu d-dritt ta’ appell kontra azzjonijiet u deċiżjonijiet amministrattivi doganali u ta’ aġenziji oħra li jaffetwaw l-importazzjonijiet, l-esportazzjonijiet jew il-merkanzija fi tranżitu. Il-proċeduri għall-appell għandhom ikunu faċilment aċċessibbli għal kulħadd inklużi l-intrapriżi ż-żgħar u ta’ daqs medju; u (e) joħolqu l-ambjent għall-infurzar effettiv tar-rekwiżiti leġislattivi. Artikolu 40 Il-faċilitazzjoni tal-movimenti ta’ tranżitu 1. Il-Partijiet jew l-Istati FSE tal-SADC, skont kif ikun il-każ, għandhom jiżguraw il-ħelsien tat-tranżitu mit-territorju kollu tagħhom permezz tar-rotta l-aktar konvenjenti għat-tranżitu. Kwalunkwe kontroll jew rekwiżit ma jridx ikun diskriminatorju, irid ikun proporzjonat u jrid jiġi applikat b’mod uniformi. 2. Mingħajr preġudizzju għal kontroll doganali leġittimu, il-Partijiet għandhom jagħtu lit-traffiku fi tranżitu trattament mhux inqas favorevoli minn dak mogħti lill-merkanzija domestika, lill-esportazzjonijiet u lill-importazzjonijiet, u lill-moviment tagħhom. 3. Il-Partijiet jew l-Istati FSE tal-SADC, skont kif ikun il-każ, għandhom joperaw reġimi marbuta ta’ trasport li jippermettu t-tranżitu ta’ merkanzija mingħajr il-pagament ta’ dazji jew ta’ ħlasijiet oħra, bla ħsara għall-provvista ta’ garanzija xierqa. 4. Il-Partijiet jew l-Istati FSE tal-SADC, skont kif ikun il-każ, għandhom jippromwovi u jimplimentaw l-arranġamenti ta’ tranżitu reġjonali. 5. Il-Partijiet jew l-Istati FSE tal-SADC, skont kif ikun il-każ, għandhom jużaw standards u strumenti internazzjonali rilevanti għat-tranżitu. 6. Il-Partijiet jew l-Istati FSE tal-SADC, skont kif ikun il-każ, għandhom jippromwovu l-koordinazzjoni bejn l-aġenziji kollha kkonċernati, kemm internament kif ukoll min-naħa għall-oħra tal-fruntieri. Artikolu 41 It-tariffi u l-ħlasijiet 1. It-tariffi u l-ħlasijiet għandhom ikunu raġonevoli u m’għandhomx ikunu aktar mill-ispiża ta’ servizz mogħti b’relazzjoni għal kwalunkwe tranżazzjoni speċifika. Dawn m’għandhomx ikunu kkalkolati fuq bażi ad valorem. 2. Għal servizzi konsulari, m’għandhomx ikunu imposti tariffi u ħlasijiet. Artikolu 42 Ir-relazzjonijiet mal-komunità tan-negozju Il-Partijiet jaqblu: 1. li jiżguraw irwieħhom li l-leġislazzjoni, il-proċeduri u t-tariffi u l-ħlasijiet doganali kollha jkunu disponibbli pubblikament, kif ukoll kulfejn ikun possibbli l-ispjegazzjonijiet meħtieġa, u safejn ikun possibbli permezz ta’ mezzi elettroniċi; 2. dwar il-ħtieġa, safejn ikun possibbli, għal konsultazzjoni f’waqtha u regolari mar-rappreżentanti kummerċjali dwar il-proposti u l-proċeduri leġislattivi relatati ma’ kwistjonijiet doganali u ma’ kwistjonijiet kummerċjali relatati mad-dwana; 3. li, fejn ikun xieraq, leġislazzjoni u proċeduri ġodda jew emendati, u d-dħul fis-seħħ tagħhom jiġu introdotti b’mod li l-kummerċjanti jkunu jistgħu jippreparaw sew biex isiru konformi magħhom. Il-Partijiet għandhom jagħmlu disponibbli pubblikament l-avviżi rilevanti ta’ natura amministrattiva, inklużi r-rekwiżiti u l-proċeduri ta’ dħul tal-aġenziji, is-sigħat ta’ ħidma, u l-proċeduri operattivi għall-uffiċċji doganali fil-portijiet u fil-punti fejn jinqasmu l-fruntieri, u f’punti ta’ kuntatt għal tiftix ta’ informazzjoni; u 4. li jrawmu l-kooperazzjoni bejn l-operaturi u l-amministrazzjonijiet rilevanti permezz tal-użu ta’ strumenti bħall-Memoranda ta’ Fehim. Artikolu 43 Il-valutazzjoni doganali 1. Il-Ftehim dwar l-implimentazzjoni tal-Artikolu VII tal-GATT tal-1994 għandu jiggverna r-regoli ta’ valutazzjoni doganali applikati għall-kummerċ koperti minn dan il-Ftehim. 2. Il-Partijiet għandhom jikkooperaw sabiex jilħqu metodu komuni għal kwistjonijiet relatati mal-valutazzjoni doganali. Artikolu 44 L-armonizzazzjoni tal-istandards doganali fuq il-livell reġjonali Il-Partijiet għandhom jippromwovu l-armonizzazzjoni tal-leġislazzjoni, tal-proċeduri, tal-istandards u tar-rekwiżiti doganali. Il-kontenut u r-ritmu ta’ dan il-proċess għandhom ikunu ddeterminati minn kull Parti. Artikolu 45 Is-sostenn għall-amministrazzjonijiet doganali FSE tal-SADC 1. Il-Partijiet jirrikonoxxu l-importanza li jsostnu l-amministrazzjonijiet doganali tal-Istati FSE tal-SADC għall-implimentazzjoni ta’ dan il-Kapitolu, skont id-dispożizzjonijiet tal-Parti I, Kapitolu 2, ta’ dan il-Ftehim. 2. L-oqsma prijoritarji għas-sostenn huma: (a) l-applikazzjoni ta’ tekniki doganali moderni, inklużi: (i) il-ġestjoni tar-riskji, (ii) il-kontrolli ta’ wara r-rilaxx, u (iii) l-awtomatizzazzjoni tal-proċeduri doganali; (b) il-kontroll tal-valutazzjoni, tal-klassifikazzjoni u tar-regoli tal-oriġini doganali, inkluż sabiex ikun sodisfatt ir-rekwiżit tal-Artikolu 39(1)(j) ta’ dan il-Ftehim; (c) il-faċilitazzjoni tat-tranżitu u t-titjib fl-effiċjenza tal-arranġamenti ta’ tranżitu reġjonali; (d) il-kwistjonijiet tat-trasparenza relatati mal-pubblikazzjoni u mal-amministrazzjoni tar-regolamenti kummerċjali kollha, kif ukoll it-tariffi u l-formalitajiet rilevanti; (e) l-introduzzjoni u l-implimentazzjoni tal-proċeduri u tal-prattiki li jirriflettu l-istrumenti u l-istandards internazzjonali applikabbli fil-qasam tad-dwana u tal-kummerċ, fost l-oħrajn, il-Konvenzjoni riveduta ta’ Kjoto dwar is-semplifikazzjoni u l-armonizzazzjoni tal-proċeduri doganali u l-Qafas tal-Istandards biex Ikun Żgurat u Ffaċlitat il-Kummerċ Globali tad-WCO. 3. Il-Partijiet jirrikonoxxu l-ħtieġa għal studji speċifiċi ta’ valutazzjoni tal-ħtiġiet billi jqisu s-sitwazzjoni f’kull pajjiż, fejn jużaw l-istrumenti ta’ valutazzjoni tal-ħtiġiet tad-WTO u tad-WCO jew kwalunkwe strument ieħor li jaqblu dwaru ż-żewġ Partijiet. Artikolu 46 L-arranġamenti tranżitorji 1. Il-Partijiet jirrikonoxxu l-ħtieġa għal arranġamenti tranżitorji sabiex tkun żgurata l-implimentazzjoni mingħajr problemi tad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Kapitolu. 2. Minħabba l-ħtieġa li tittejjeb il-kapaċità tagħhom fil-qasam tal-faċilitazzjoni doganali u kummerċjali u mingħajr preġudizzju għall-impenji tad-WTO tagħhom, l-Istati FSE tal-SADC għandhom jibbenefikaw minn perjodu tranżitorju ta’ ħames snin sabiex jissodisfaw dawk ir-rekwiżiti msemmija fl-Artikolu 39, 40, 41 u 42 ta’ dan il-Kapitolu fejn fi żmien id-dħul fis-seħħ ta’ dan il-Ftehim teżisti l-ħtieġa għall-bini tal-kapaċitajiet. 3. Il-Kunsill Konġunt jista’ jagħti estensjoni ta’ sentejn ta’ dan il-perjodu tranżitorju fil-każ li l-kapaċità meħtieġa tkun għadha ma ntlaħqitx. Artikolu 47 Il-Kumitat Speċjali dwar id-Dwana u l-Faċilitazzjoni Kummerċjali 1. B’dan il-Partijiet qed jistabbilixxu Kumitat Speċjali dwar id-Dwana u l-Faċilitazzjoni Kummerċjali, magħmul minn rappreżentanti tal-Partijiet. 2. Il-funzjonijiet tal-Kumitat Speċjali dwar id-Dwana u l-Faċilitazzjoni Kummerċjali, fost l-oħrajn, għandhom ikunu dawn li ġejjin: (a) li jimmonitorja l-implimentazzjoni u tal-amministrazzjoni ta’ dan il-Kapitolu u tal-Protokoll dwar ir-Regoli tal-Oriġini; (b) li jipprovdi forum sabiex ikun hemm konsultazzjoni u diskussjoni dwar il-kwistjonijiet kollha li jikkonċernaw id-dwana, inklużi r-regoli tal-oriġini, il-proċeduri doganali ġenerali, il-valutazzjoni doganali, il-klassifikazzjoni tariffarja, it-tranżitu u l-għajnuna amministrattiva reċiproka fi kwistjonjiet doganali; (c) li jittejbu l-kooperazzjoni dwar l-iżvilupp, l-applikazzjoni u l-infurzar tar-regoli tal-oriġini u l-proċeduri doganali relatati, il-proċeduri doganali ġenerali u l-għajnuna amministrattiva reċiproka fi kwistjonijiet doganali; (d) li tittejjeb il-kooperazzjoni dwar il-bini tal-kapaċitajiet u l-għajnuna teknika; (e) li jkun hemm azzjoni ta’ segwitu wara l-implimentazzjoni tal-Artikolu 44 ta’ dan il-Ftehim; u (f) kwalunkwe kwistjoni oħra miftiehma mill-Partijiet rigward dan il-Kapitolu. 3. Il-Kumitat Speċjali dwar il-Faċilitazzjoni Doganali u Kummerċjali għandu jiltaqa’ f’data u b’aġenda miftiehma bil-quddiem mill-Partijiet. 4. Il-Kumitat Speċjali dwar il-Faċilitazzjoni Doganali u Kummerċjali għandu jkun ippresjedut darba minn Parti waħda u darba oħra minn Parti oħra. 5. Il-Kumitat Speċjali dwar il-Faċilitazzjoni Doganali u Kummerċjali għandu jirrapporta lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp. KAPITOLU 8 L-ostakoli tekniċi għall-kummerċ Artikolu 48 L-obbligi multilaterali 1. Il-Partijiet jikkonfermaw l-impenn tagħhom rigward id-drittijiet u l-obbligi pprovduti fil-Ftehim tad-WTO dwar Ostakoli Tekniċi għall-Kummerċ (minn hawn ’il quddiem imsemjjaħ "il-Ftehim TBT"). 2. L-attivitajiet tal-Partijiet skont dan il-Kapitolu għandhom ikunu bbażati fuq dawn id-dmirijiet u l-obbligi. Artikolu 49 L-Għanijiet 1. Il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw sabiex jiffaċilitaw u jżidu l-kummerċ fil-merkanzija ta’ bejniethom, billi jidentifikaw, jipprevjenu u jeliminaw ostakolii mhux meħtieġa għall-kummerċ skont it-termini tal-Ftehim TBT. 2. Il-Partijiet jimpenjaw irwieħhom li jikkooperaw fit-tisħiħ tal-integrazzjoni u tal-kooperazzjoni reġjonali u speċifikatament tal-Istati FSE tal-SADC fi kwistjonijiet li jikkonċernaw il-barrieri tekniċi għall-kummerċ. 3. Il-Partijiet jimpenjaw irwieħhom li jistabbilixxu u jtejbu l-kapaċità teknika tal-Istati FSE tal-SADC rigward kwistjonijiet li jikkonċernaw l-ostakoli tekniċi għall-kummerċ. Artikolu 50 Il-kamp ta' applikazzjoni u d-definizzjonijiet 1. Id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Kapitolu għandhom japplikaw għar-regolamenti tekniċi, għall-istandards u għall-proċeduri ta’ valutazzjoni tal-konformità kif ġew iddefiniti fil-Ftehim TBT safejn dawn jaffetwaw il-kummerċ kopert minn dan il-Ftehim. 2. Għall-finijiet ta’ dan il-Kapitolu, għandhom japplikaw id-definizzjonijiet li ntużaw mill-Ftehim TBT. Artikolu 51 Il-kollaborazzjoni u l-integrazzjoni reġjonali Il-Partijiet jaqblu li l-kollaborazzjoni bejn l-awtoritajiet nazzjonali u reġjonali li jieħdu ħsieb il-kwistjonijiet TBT, kemm fis-settur pubbliku kif ukoll fis-settur privat, hija importanti sabiex ikun iffaċilitat il-kummerċ fir-reġjun u bejn il-Partijiet, kif ukoll għall-proċess globali ta’ integrazzjoni reġjonali u jimpenjaw irwieħhom li jikkooperaw għal dan il-għan. Artikolu 52 It-trasparenza Il-Partijiet jaffermaw mill-ġdid il-prinċipju tat-trasparenza fl-applikazzjoni tar-regolamenti u tal-istandards tekniċi skont il-Ftehim TBT. Il-Partijiet jirrikonoxxu l-importanza ta’ mekkaniżmi effettivi għall-konsultazzjoni, għan-notifika u għall-iskambju tal-informazzjoni rigward regolamenti u standards tekniċi skont il-Ftehim TBT. Artikolu 53 Il-miżuri għall-identifikazzjoni, għall-prevenzjoni u għall-eliminazzjoni tal-ostakoli tekniċi għall-kummerċ Il-Partijiet jaqblu li jidentifikaw u jimplimentaw mekkaniżmi fost dawk sostnuti mill-Ftehim TBT li jkunu l-aktar adattati għal kwistjonijiet jew setturi prijoritarji partikolari. Tali mekkaniżmi jistgħu jinkludu: 1. l-intensifikazzjoni tal-kollaborazzjoni tagħhom, sabiex ikun iffaċilitat l-aċċess għas-swieq rispettivi tagħhom, billi jiżdied l-għarfien u l-fehim reċiproku tas-sistemi rispettivi tagħhom fil-qasam tar-regolamenti tekniċi, tal-istandards tekniċi, tal-metroloġija teknika, tal-akkreditazzjoni u tal-valutazzjoni tal-konformità teknika; 2. l-iskambju tal-informazzjoni, l-identifikazzjoni u l-implimentazzjoni ta’ mekkaniżmi xierqa għal kwistjonijiet jew setturi partikolari, jiġifieri l-allinjament ma’ standards internazzjonali, li wieħed jistrieħ fuq id-dikjarazzjoni ta’ konformità tal-fornitur, l-użu ta’ akkreditazzjoni rikonoxxuta f’ambitu internazzjonali għall-kwalifika tal-entitajiet ta’ valutazzjoni tal-konformità u l-użu ta’ skemi internazzjonali ta’ ttestjar u ta’ ċertifikazzjoni tal-prodotti; 3. l-identifikazzjoni u l-organizzazzjoni ta’ interventi speċifiċi għas-settur dwar ir-regolamenti tekniċi u l-valutazzjoni tal-konformità sabiex ikun iffaċilitat il-fehim ta’ u l-aċċess tas-swieq rispettivi tagħhom. Dawn is-setturi ser jintgħażlu billi jitqiesu l-oqsma ewlenin tal-kummerċ, inklużi l-prodotti prijoritarji; 4. l-iżvilupp ta’ attivitajiet u ta’ miżuri ta’ kooperazzjoni sabiex tkun sostnuta l-implimentazzjoni tad-drittijiet u tal-obbligi skont il-Ftehim TBT; 5. fejn ikun xieraq, l-iżvilupp ta’ fehmiet u ta’ metodi komuni dwar prattiki regolatorji tekniċi, inklużi t-trasparenza, il-konsultazzjoni, il-ħtieġa u l-proporzjonalità, l-użu ta’ standards internazzjonali, ir-rekwiżiti ta’ valutazzjoni tal-konformità, l-użu tal-valutazzjoni tal-impatt u tar-riskji, l-infurzar u s-sorveljanza tas-swieq; 6. il-promozzjoni tal-armonizzazzjoni, kulfejn ikun possibbli u f’oqsma ta’ interess reċiproku, għal standards internazzjonali, u l-użu ta’ tali standards fl-iżvilupp ta’ regolamenti tekniċi u ta’ proċeduri ta’ valutazzjoni tal-konformità; 7. l-impenn li jqisu, eventwalment, in-negozjar ta’ strumenti ta' ftehim ta’ rikonoxximent reċiproku f’setturi ta’ interess ekonomiku reċiproku; 8. il-promozzjoni ta’ kollaborazzjoni bejn l-organizzazzjonijiet responsabbli mir-regolamenti tekniċi, mill-metroloġija teknika, mill-istandardizzazzjoni teknika, miċ-ċertifikazzjoni teknika, mill-ispezzjoni u mill-akkreditazzjoni teknika tal-Partijiet u tal-Istati FSE tal-SADC, skont kif ikun il-każ; u 9. il-promozzjoni tal-parteċipazzjoni tal-Istati FSE tal-SADC f’entitajiet internazzjonali li jiffissaw l-istandards. Artikolu 54 L-implimentazzjoni Skont dan il-Kapitolu, il-Partijiet jaqblu li l-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp għandu jkun kompetenti sabiex: 1. jimmonitorja u jevalwa l-implimentazzjoni tiegħu; 2. jipprovdi koordinazzjoni u konsultazzjoni dwar kwistjonijiet TBT; 3. jidentifika u jevalwa setturi u prodotti prijoritarji u l-oqsma prijoritarji li jirriżultaw għall-kooperazzjoni; u 4. jekk ikun meħtieġ u xieraq, jagħmel rakkomandazzjonijiet biex isirilu xi modifiki. Artikolu 55 Il-bini tal-kapaċitajiet u l-għajnuna teknika li tikkonċerna l-ostakoli tekniċi għall-kummerċ 1. Il-Partijiet jirrikonoxxu l-importanza li jikkooperaw fl-oqsma tar-regolament tekniċi, tal-istandards, tal-metroloġija, tal-akkreditazzjoni u tal-valutazzjoni tal-konformità sabiex jilħqu l-għanijiet ta’ dan il-Kapitolu; 2. Il-Partijiet jaqblu li dawn li ġejjin huma oqsma prijoritarji għall-kooperazzjoni: (a) l-istabbiliment ta’ arranġamenti xierqa għall-kondiviżjoni tal-kompetenza esperta, inkluż it-taħriġ xieraq sabiex ikunu żgurati kompetenza teknika adegwata u dejjiema tal-entitajiet rilevanti tal-istandardizzazzjoni u tal-valutazzjoni tal-konformità tal-Istati FSE tal-SADC u fehim reċiproku bejn tali entitajiet fit-territorji tal-Partijiet; (b) l-iżvilupp tal-kapaċitajiet tal-Istati FSE tal-SADC fl-oqsma tar-regolamenti tekniċi, tal-metroloġija, tal-istandards, tal-akkreditazzjoni u tal-valutazzjoni tal-konformità inkluż permezz tal-aġġornament jew tal-istabbiliment ta’ laboratorji u ta’ tagħmir ieħor. F’dan ir-rigward, il-Partijiet jirrikonoxxu l-importanza li jsaħħu l-kooperazzjoni reġjonali u l-ħtieġa li jqisu l-prodotti u s-setturi prijoritarji; (c) l-iżvilupp u l-adozzjoni, fl-Istati FSE tal-SADC, ta’ regolamenti tekniċi, standards, metroloġija, akkreditazzjoni u proċeduri ta’ valutazzjoni tal-konformità armonizzati, ibbażati fuq standards internazzjonali rilevanti; (d) is-sostenn għall-parteċipazzjoni tal-Istati FSE tal-SADC f’attivitajiet internazzjonali ta’ standardizzazzjoni, akkreditazzjoni u metroloġija; u (e) l-iżvilupp ta’ punti ta’ informazzjoni u ta’ notifika TBT fl-Istati FSE tal-SADC. KAPITOLU 9 Il-mizuri sanitarji u fitosanitarji Artikolu 56 L-obbligi multilaterali 1. Il-Partijiet jaffermaw mill-ġdid il-prinċipji u l-għanijiet tal-Ftehim SPS tad-WTO (li minn hawn il-quddiem imsejjaħ il-Ftehim SPS), il-Konvenzjoni Internazzjonali għall-Protezzjoni tal-Pjanti (IPPC), il-Kummissjoni tal-Codex Alimentarius u l- Organizzazzjoni Dinjija għas-Saħħa tal-Annimali (OIE). 2. L-attivitajiet tal-Partijiet u skont il-każ tal-Istati FSE tal-SADC, skont dan il-Kapitolu għandhom ikunu bbażati fuq dawn il-prinċipji u l-għanijiet. Artikolu 57 L-għanijiet 1. Il-Partijiet jaqblu li jiffaċilitaw il-kummerċ u l-investiment fl-Istati FSE tal-SADC u bejn il-Partijiet filwaqt li jiżguraw irwieħhom li l-miżuri adottati għandhom japplikaw biss safejn ikun meħtieġ sabiex tiġi protetta saħħet jew ħajjet il-bniedem, l-annimali jew il-pjanti skont id-dispożizzjonijiet tal-Ftehim SPS. 2. Il-Partijiet jimpenjaw irwieħhom li jikkooperaw sabiex isaħħu l-integrazzjoni reġjonali u speċifikatament il-kooperazzjoni tal-Istati FSE tal-SADC dwar kwistjonijiet li jikkonċernaw miżuri sanitarji u fitosanitarji (li minn hawn ’il quddiem se jissejħu "miżuri SPS") u li jindirizzaw problemi li jinqalgħu mill-miżuri SPS dwar setturi u prodotti prijoritarji miftiehma [5] filwaqt li tingħata kunsiderazzjoni xierqa lill-integrazzjoni reġjonali. 3. Minħabba dan, il-Partijiet jaqblu li jippromwovu l-kollaborazzjoni bi-reġjonali bil-għan li jiġu rikonoxxu l-livelli xierqa ta’ protezzjoni fil-miżuri SPS. 4. Il-Partijiet jaqblu li jistabbilixxu u jtejbu l-kapaċità teknika tal-Istati FSE tal-SADC biex jimplimentaw u jimmonitorjaw il-miżuri SPS, inkluż li jippromwovu użu akbar tal-istandards internazzjonali u kwistjonijiet oħrajn li jikkonċernaw l-SPS. Artikolu 58 Il-kamp ta' applikazzjoni u d-definizzjonijiet Għall-finijiet ta’ dan il-Kapitolu, għandhom japplikaw id-definizzjonijiet li ntużaw fil-Ftehim SPS u mill-entitajiet internazzjonali li jiffissaw l-istandards, jiġifieri l-Kummissjoni dwar il-Codex Alimentarius, il-Konvenzjoni Internazzjonali għall-Protezzjoni tal-Pjanti (IPPC) u l-Organizzazzjoni Dinjija għas-Saħħa tal-Annimali (OIE). Artikolu 59 L-awtoritajiet kompetenti 1. L-awtoritajiet SPS rispettivi għandhom ikunu l-awtoritajiet kompetenti fl-Istati FSE tal-SADC u fil-Parti KE għall-implimentazzjoni tal-miżuri msemmija f’dan il-Kapitolu. 2. Skont dan il-Ftehim, il-Partijiet jew l-Istati FSE tal-SADC, skont kif ikun il-każ, għandhom jinformaw lil xulxin rigward l-awtoritajiet SPS kompetenti rispettivi tagħhom u bi kwalunkwe bidliet fihom. Artikolu 60 It-trasparenza 1. Il-Partijiet jaffermaw mill-ġdid il-prinċipju ta’ trasparenza fl-applikazzjoni tal-miżuri SPS, skont il-Ftehim SPS. 2. Il-Partijiet jirrikonoxxu l-importanza ta’ mekkaniżmi effettivi għall-konsultazzjoni, għan-notifika u għall-iskambju tal-informazzjoni rigward il-miżuri SPS skont il-Ftehim SPS. 3. Il-Parti li qed timporta għandha tinforma lill-Parti li qed tesporta bi kwalunkwe bidla fir-rekwiżiti sanitarji u fitosanitarji rigward l-importazzjoni tagħha li tista’ taffetwa l-kummerċ li jaqa’ fl-ambitu ta’ dan il-Kapitolu. Il-Partijiet jimpenjaw irwieħhom li, fejn ikun xieraq, jistabbilixxu mekkaniżmi għall-iskambju ta’ tali informazzjoni. 4. Il-Partijiet ser japplikaw il-prinċipju ta’ tqassim f’żoni jew f’kompartimenti meta jiddefinixxu l-kundizzjonijiet tal-importazzjoni, fejn iqisu l-istandards internazzjonali. Iż-żoni jew il-kompartimenti ta’ status sanitarju u fitosanitarju ddefinit jistgħu jiġu identifikati u proposti anki b’mod konġunt mill-Partijiet, kulfejn ikun possibbli, fuq bażi ta’ każ b’każ, sabiex ikun evitat li l-kummerċ jiġi mfixkel. Artikolu 61 L-iskambju tal-informazzjoni 1. Il-Partijiet jaqblu li jistabbilixxu sistema ta’ twissija bikrija sabiex ikun żgurat li l-Istati FSE tal-SADC jiġu informat bil-quddiem b’miżuri SPS ġodda li tkun ħadet il-KE li jistgħu jaffetwaw lill-esportazzjonijiet FSE tal-SADC lejn l-UE. Fejn ikun xieraq, din is-sistema għandha tkun ibbażata fuq mekkaniżmi eżistenti. 2. Il-Partijiet jew l-Istati FSE tal-SADC, skont kif ikun il-każ, jaqblu li jikkollaboraw fl-iżvilupp ulterjuri tan-netwerk ta’ sorveljanza epidemjoloġika tal-mard tal-annimali u fil-qasam ta’ saħħet il-pjanti. Il-Partijiet ser jiskambjaw informazzjoni dwar l-okkorrenza ta’ pesti li jkunu ta’ periklu magħruf u immedjat lill-Parti l-oħra. Artikolu 62 L-implimentazzjoni Il-Partijiet jaqblu li l-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp għandu jkun kompetenti skont dan il-Kapitolu biex: 1. jissorvelja u jevalwa l-implimentazzjoni tiegħu; 2. jagħti pariri u jagħmel rakkomandazzjoni għall-implimentazzjoni bil-għan li jintlaħqu l-għanijiet tiegħu; 3. jipprovdi forum għal diskussjoni u għal skambju ta’ informazzjoni kif ukoll għal kwistjonijiet ta’ kooperazzjoni; 4. jekk ikun meħtieġ u xieraq, jagħmel rakkomandazzjonijiet biex isirilu xi modifiki; 5. jevalwa l-lista tas-setturi u tal-prodotti prijoritarji u l-oqsma prijoritarji li jirriżultaw għall-kooperazzjoni; 6. ittejjeb il-kooperazzjoni dwar l-iżvilupp, l-applikazzjoni u l-infurzar tal-miżuri SPS; u 7. kwalunkwe kwistjoni rilevanti oħra relatata miegħu. Artikolu 63 Il-konsultazzjonijiet Jekk kwalunkwe Parti jew Stat FSE tal-SADC, skont kif ikun il-każ, tqis li Parti oħra ħadet miżuri li probabbilment ser jaffetwaw jew affetwaw, l-aċċess għas-suq tagħha, ser jinżammu konsultazzjonijiet xierqa sabiex ikun evitat dewmien żejjed u tinstab soluzzjoni xierqa skont il-Ftehim SPS tad-WTO. F’dan ir-rigward, il-Partijiet għandhom jiskambjaw l-ismijiet u l-indirizzi tal-punti ta’ kuntatt b’kompetenza esperta sanitarja u fitosanitarja sabiex ikunu ffaċilitati l-komunikazzjoni u l-iskambju tal-informazzjoni. Artikolu 64 Il-kooperazzjoni, il-bini tal-kapaċitajiet u l-għajnuna teknika rigward miżuri sanitarji u fitosanitarji 1. Il-Partijiet jaqblu li jippromwovu l-kooperazzjoni bejn l-istituzzjonijiet SPS tal-Istati FSE tal-SADC u l-istituzzjonijiet ekwivalenti tal-Parti KE. 2. Il-Partijiet jaqblu li jikkooperaw biex jiffaċilitaw l-armonizzazzjoni reġjonali tal-miżuri u l-iżvilupp ta’ oqfsa u ta’ politiki regolatorji xierqa fl-Istati FSE tal-SADC u bejniethom, biex b’hekk jittejbu l-kummerċ u l-investiment intra-reġjonali. 3. Il-Partijiet jaqblu li dawn li ġejjin huma oqsma prijoritarji għall-kooperazzjoni: (a) il-bini ta’ kapaċità teknika fis-settur pubbliku u privat tal-Istati FSE tal-SADC sabiex ikun hemm kontroll sanitarju u fitosanitarju, inklużi avvenimenti ta’ taħriġ u ta’ informazzjoni għal spezzjoni, ċertifikazzjoni, superviżjoni u kontroll; (b) il-bini ta’ kapaċità fl-Istati FSE tal-SADC sabiex jinżammu u jiġu espanduti l-opportunijiet ta’ aċċess għas-swieq tagħhom; (c) il-bini ta’ kapaċità sabiex ikun żgurat li l-miżuri adottati ma jsirux barrieri mhux meħtieġa għall-kummerċ, filwaqt li jiġu rikonoxxuti d-drittijiet tal-Partijiet li jiffissaw il-livelli ta’ protezzjoni xierqa tagħhom; (d) it-titjib tal-kapaċità teknika għall-implimentazzjoni u għall-monitoraġġ tal-miżuri SPS, inkluża l-promozzjoni ta’ użu akbar ta’ standards internazzjonali; (e) il-promozzjoni tal-kooperazzjoni dwar l-implimentazzjoni tal-Ftehim SPS, partikolarment it-tisħiħ tal-punti ta’ notitifika u ta’ informazzjoni tal-Istati FSE tal-SADC kif ukoll kwistjonijiet oħra li jikkonċernaw entitajiet internazzjonali rilevanti li jiffissaw l-istandards; (f) l-iżvilupp tal-kapaċitajiet għall-analiżi tar-riskji, għall-armonizzazzjoni, għall-konformità, għall-ittestjar, għaċ-ċertifikazzjoni, għall-monitoraġġ tar-residwi, għat-traċċabbiltà u għall-akkreditazzjoni inkluż permezz tal-aġġornament jew tal-istabbiliment ta’ laboratorji u ta’ tagħmir ieħor sabiex l-Istati FSE tal-SADC jiġu mgħejjuna jkunu konformi mal-istandards internazzjonanli. F’dan ir-rigward, il-Partijiet jirrikonoxxu l-importanza li jsaħħu l-kooperazzjoni reġjonali u l-ħtieġa li jqisu l-prodotti u s-setturi prijoritarji li ġew identifikati skont dan il-Kapitolu; u (g) is-sostenn għall-parteċipazzjoni tal-Istati FSE tal-SADC f’entitajiet internazzjonali rilevanti li jiffissaw l-istandards. Appendiċi I A Il-prodotti u s-setturi prijoritarji għall-armonizzazzjoni tal-Istati FSE tal-SADC Ħut, prodotti tas-sajd, prodotti tal-akwakultura, friski jew ipproċessati Bhejjem tal-ifrat, ngħaġ u tjur domestiċi Laħam frisk Prodotti tal-laħam ipproċessat Ċereali Veġetali u ħwawar Żrieragħ biż-żejt Ġewż tal-Indì Kopra Żrieragħ tal-qoton Karawett Kassava Birra, meraq tal-frott Frott imnixxef u fil-laned Appendiċi I B Il-prodotti u s-setturi prijoritarji għall-esportazzjoni mill-Istati FSE tal-SADC lejn il-Parti KE: Ħut, prodotti tas-sajd, prodotti tal-akwakultura, friski jew ipproċessati Ċanga u prodotti taċ-ċanga Prodotti oħra tal-laħam Frott u ġewż Veġetali Fjuri maqtugħin Kafè Zokkor TITOLU III IL-PAGAMENTI KURRENTI U L-MOVIMENT KAPITALI KAPITOLU 10 Artikolu 65 Il-pagamenti kurrenti 1. Soġġett għad-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 66 ta’ dan il-Ftehim, l-Istati FSE tal-SADC u l-Parti KE jimpenjaw irwieħhom li ma jimponu l-ebda restrizzjoni u li jippermettu li l-pagamenti kollha għat-tranżazzjonijiet kurrenti bejn ir-residenti tal-Parti KE u tal-Istati FSE tal-SADC isiru b’munita li tista’ tiġi kkonvertita bil-libertà kollha. 2. L-Istati FSE tal-SADC jistgħu jieħdu l-miżuri meħtieġa sabiex jiżguraw li d-dispożizzjonijiet tal-paragrafu 1 ta’ dan l-Artikolu, li jilliberalizzaw il-pagamenti kurrenti, ma jintużawx mir-residenti tagħhom biex jagħmlu flussi kapitali mhux awtorizzati barra mill-pajjiż. Artikolu 66 Il-miżuri ta’ salvagwardja 1. Fejn, f’ċirkustanzi eċċezzjoni, il-pagamenti u l-movimenti kapitali bejn il-Partijiet jikkawżaw jew jheddu li jikkawżaw diffikultajiet serji għat-tħaddim tal-politika monetarja jew tal-politika tar-rata tal-kambju fi Stat FSE tal-SADC wieħed jew aktar jew fi Stat Membru tal-Unjoni Ewropea wieħed jew aktar, il-miżuri ta’ salvagwardja rigward il-movimenti kapitali li jkunu strettament meħtieġa jistgħu jittieħdu mill-Parti KE jew mill-Istat FSE tal-SADC ikkonċernat għal perjodu li ma jaqbiżx is-sitt xhur. 2. Il-Kunsill Konġunt għandu jkun informat immedjatament bl-adozzjoni ta’ kwalunkwe miżura ta’ salvagwardja u, mill-aktar fis possibbli, bi skeda ta’ żminijiet biex titneħħa. TITOLU IV KAPITOLU 11 In-negozjati li għaddejjin għal FSE sħiħ Artikolu 67 It-tieni stadju tan-negozjati Il-Partijiet jaqblu li, fl-2008, ikomplu bin-negozjati sabiex jestendu l-kamp ta' applikazzjoni ta’ dan il-Ftehim. Għall-finijiet ta’ dan it-Titolu, l-Istati FSE tal-SADC ser ikunu kkostitwiti mill-Botswana, mil-Lesoto, mill-Możambik u mis-Sważiland. L-Istati FSE tal-SADC li baqa’ jistgħu jissieħbu fil-proċess ta’ negozjati fuq bażi simili. Għal dan il-għan, ser jinnotifikaw bil-miktub lill-Parti KE u lill-Istati FSE tal-SADC. 1. Il-Kummerċ fis-Servizzi (a) Il-Partijiet jirrikonoxxu l-importanza dejjem akbar tal-kummerċ fis-servizzi għall-iżvilupp tal-ekonomiji tagħhom u jaffermaw mill-ġdid id-drittjiet u l-obbligi rispettivi tagħhom skont il-Ftehim Ġenerali dwar il-Kummerċ fis-Servizzi (GATS). (b) Mhux aktar tard mill- 31 ta’ Diċembru 2008, il-Partiiet se jikkompletaw negozjati dwar il-liberalizzazzjoni tas-servizzi fuq il-bażi ta’ dan li ġej: i) skeda ta’ liberalizzazzjoni għal settur wieħed tas-servizzi għal kull Stat FSE tal-SADC parteċipanti; ii) impenn għal żamma kif ġie speċifikat fl-Artikolu V(1)(b)(ii) GATS, għas-setturi kollha tas-servizzi; u iii) ftehim biex tkun innegozjata l-liberalizzazzjoni progressiva b’kopertura settorjali sostanzjali f’perjodu ta’ tliet snin wara l-konklużjoni tal-FSE sħiħ. 2. Il-Kooperazzjoni fis-Servizzi (a) Il-Partijiet jirrikonoxxu li l-bini tal-kapaċitajiet kummerċjali jista’ jsostni l-iżvilupp tal-attivitajiet ekonomiċi, b’mod partikolari fis-setturi tas-servizzi. Għal dan il-għan, il-Parti KE taqbel li ssostni l-bini tal-kapaċitajiet bil-għan li ssaħħaħ il-qafas regolatorju tal-Istati FSE tal-SADC parteċipanti. (b) Sakemm jasal iż-żmien biex jiġu stabbiliti l-arranġamenti meħtieġa għal-liberalizzazzjoni tal-kummerċ fis-servizzi, il-Partijiet ser jiddefinixxu l-għanijiet, il-prinċipji u l-proċeduri speċifiċi ta’ kooperazzjoni li ser jakkumpanjaw il-liberalizzazzjoni tal-kummerċ. 3. L-Investiment Il-partijiet jaqblu li, mhux aktar tard mill- 31 ta’ Diċembru 2008, jinnegozjaw kapitolu dwar l-Investiment, fejn iqisu d-dispożizzjonijiet rilevanti tal-Protokoll SADC dwar il-Finanzi u l-Investiment. 4. Il-Kooperazzjoni dwar l-Investiment Il-Parti KE taqbel li tagħti għajnuna teknika adegwata sabiex tifaċilita n-negozjati u l-implimentazzjoni tal-Kapitolu dwar l-Investiment. 5. Il-Kompetizzjoni u l-Appalti Pubbliċi Il-Parti KE taqbel li tikkoopera sabiex issaħħaħ il-kapaċità reġjonali fl-oqsma tal-kompetizzjoni u tal-appalti pubbliċi. In-negozjati ser ikunu previsti biss ladarba tkun inbniet kapaċità reġjonali adegwata. PARTI III KAPITOLU 12 L-evitar u s-soluzzjoni tat-tilwim Artikolu 68 Il-kamp ta' applikazzjoni L-għan ta’ din il-Parti huwa li tiġi evitata jew tiġi solvuta kwalunkwe tilwima li tinqala’ bejn il-Partijiet. Artikolu 69 L-ambitu 1. Din il-Parti għandha tapplika għal kwalunkwe tilwima li tikkonċerna l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni ta’ dan il-Ftehim, ħlief kif jiġi pprovdut espressament mod ieħor f’dan il-Ftehim. 2. Minkejja l-paragrafu 1, il-proċedura stabbilita fl-Artikolu 98 tal-Ftehim ta’ Cotonou għandha tkun applikabbli fil-każ ta’ tilwima li tikkonċerna l-finanzjament li għandu x’jaqsam mal-kooperazzjoni fl-iżvilupp bejn l-Istati FSE tal-SADC u l-Parti KE. Taqsima I Il-konsultazzjonijiet u l-medjazzjoni Artikolu 70 Il-konsultazzjonijiet 1. Il-Partijiet għandhom jagħmlu ħilithom biex isolvu kwalunkwe tilwima li tissemma fl-Artikolu 69 billi jidħlu f’konsultazzjonijiet in bona fede bl-għan li jilħqu soluzzjoni amikevoli. 2. Parti għandha tfittex konsultazzjonijiet permezz ta’ talba bil-miktub lill-Parti l-oħra, b’kopja tintbagħat ukoll lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp, fejn tidentifika l-miżura in kwistjoni u d-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim li tqis li l-miżura mhix konformi magħhom. 3. Il-konsultazzjonijiet għandhom jinżammu fi żmien 40 jum mid-data meta tiġi riċevuta t-talba. Għandu jitqies li l-konsultazzjonijiet ġew konklużi fi żmien 60 jum mid-data meta tiġi riċevuta t-talba, ħlief jekk iż-żewġ Partijiet jaqblu li jkomplu l-konsultazzjonijiet. L-informazzjoni kollha żvelata waqt il-konsultazzjonijiet għandha tibqa’ kunfidenzjali. 4. Il-konsultazzjonijiet dwar kwistjonijiet ta’ urġenza, inklużi dawk rigward merkanzija li tista’ tmur jew staġonali, għandhom jinżammu fi 15-il jum mid-data meta tiġi riċevuta t-talba, u għandu jitqies li ġew konklużi fi żmien 30 jum mid-data meta tiġi riċevuta t-talba. 5. Jekk il-konsultazzjonijiet ma jsirux fil-perjodi ta’ żmien stabbiliti fil-paragafu 3 jew fil-paragrafu 4 rispettivament, jew jekk il-konsultazzjonijiet ġew konklużi u ma ntlaħqet l-ebda soluzzjoni li qablu dwarha ż-żewġ Partijiet, il-Parti li qed tagħmel l-ilment tista’ titlob li jiġi kostitwit bord ta’ arbitraġġ skont l-Artikolu 73. Artikolu 71 Il-medjazzjoni 1. Jekk il-konsultazzjonijiet ma jwasslux għal soluzzjoni li jaqblu dwarha ż-żewġ Partijiet, il-Partijiet, bi ftehim, jistgħu jirrikorru għal medjatur. Sakemm il-Partijiet ma jaqblux mod ieħor, it-termini ta’ referenza għall-medjazzjoni għandha tkun il-kwistjoni li tissemma fit-talba għall-konsultazzjonijiet. 2. L-opinjoni tal-medjatur tista’ tinkludi rakkomandazzjoni dwar kif tissolva t-tilwima b’mod konsistenti mad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim. L-opinjoni tal-medjatur mhix vinkolanti. 3. Il-proċeduri li jinvolvu medjazzjoni, b’mod partikolari l-informazzjoni kollha żvelata u l-pożizzjonijiet kollha li ħadu l-Partijiet waqt dawn il-proċeduri, għandhom jibqgħu kunfidenzjali. Taqsima II Il-proceduri ghas-soluzzjoni tat-tilwim – il-procedura ta’ arbitragg Artikolu 72 Il-bidu tal-proċedura ta’ arbitraġġ 1. Fejn il-Partijiet naqsu milli jsolvu t-tilwima permezz ta’ konsultazzjonijiet, kif inhu previst fl-Artikolu 70, jew permezz ta’ medjazzjoni kif inhu previst fl-Artikolu 71, il-Parti li qed tagħmel l-ilment tista’ titlob li jiġi kostitwit bord ta’ arbitraġġ. 2. It-talba għall-kostituzzjoni ta’ bord ta’ arbitraġġ għandha ssir bil-miktub lill-Parti li sar l-ilment kontra tagħha u lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp. Il-Parti li qed tagħmel l-ilment, fit-talba tagħha, għandha tidentifika l-miżura speċifika in kwistjoni, u għandha tispjega kif tali miżura tikkostitwixxi ksur tad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim. Artikolu 73 Il-kostituzzjoni tal-bord ta’ arbitraġġ 1. Bord ta’ arbitraġġ għandu jkun magħmul minn tliet arbitri. 2. Kull Parti għat-tilwima għandha taħtar arbitru wieħed fi żmien għaxart ijiem mid-data meta tiġi riċevuta t-talba għall-kostituzzjoni ta’ bord ta’ arbitraġġ. Iż-żewġ arbitri għandha jaħtru t-tielet arbitru, li għandu jkun il-president tal-bord ta’ arbitraġġ, fi żmien 20 jum minn meta ġiet riċevuta t-talba għall-kostituzzjoni ta’ bord. Il-President m’għandux ikun ċittadin tal-Partijiet u lanqas m’għandu jkun residenti permanenti fit-territorji tal-Partijiet. 3. Jekk it-tliet arbitri kollha ma jinħatrux fi żmien 20 jum, jew jekk, fi żmien għaxart ijiem mill-ħatra tat-tielet arbitru kwalunkwe waħda mill-Partijiet tressaq oġġezzjoni motivata bil-miktub rigward l-arbitri magħżula quddiem il-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp, kwalunkwe waħda mill-Partijiet tista’ titlob lill-president tal-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp, jew lid-delegat tiegħu, sabiex jagħżel lit-tliet membri kollha bix-xorti mil-lista stabbilita taħt l-Artikolu 87 ta’ dan il-Ftehim, wieħed fost l-individwi proposti mill-Parti li qed tagħmel l-ilment, wieħed minn fost l-individwi proposti mill-Parti li sar l-ilment kontra tagħha u wieħed minn fost l-individwi magħżula mill-Partijiet sabiex jagħmilha ta’ president. Fejn il-Partijiet jaqblu dwar membru wieħed jew aktar mill-bord ta’ arbitraġġ, kwalunkwe membru li jibqa’ għandu jintgħażel permezz tal-proċedura stabbilita f’dan il-paragrafu. 4. Il-president tal-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp, jew id-delegat tiegħu, għandu jagħżel l-arbitri fi żmien ħamest ijiem minn meta ġiet riċevuta t-talba li saret minn kwalunkwe waħda mill-Partijiet imsemmija fil-paragrafu 3 ta’ dan l-Artikolu. L-għażla għandha ssir fil-preżenza ta’ rappreżentant ta’ kull Parti. 5. Id-data tal-kostituzzjoni tal-bord ta’ arbitraġġ għandha tkun id-data meta finalment jintgħażlu t-tliet arbitri. Artikolu 74 Ir-rapport interim tal-bord Il-bord ta’ arbitraġġ għandu jinnotifika lil-Partijiet rapport interim li jinkludi kemm it-taqsima deskrittiva kif ukoll is-sejbiet u l-konklużjonijiet tiegħu, bħala regola ġenerali mhux aktar tard minn 120 jum mid-data tal-kostituzzjoni tal-bord ta’ arbitraġġ. F’każijiet urġenti, il-limitu ta’ żmien għandu jitnaqqas għal 60 jum. Kwalunkwe Parti tista’ tressaq kummenti bil-miktub quddiem il-bord ta’ arbitraġġ dwar aspetti preċiżi tar-rapport interim tiegħu fi żmien 15-il jum min-notifika tar-rapport. Artikolu 75 Id-deċiżjoni tal-bord ta’ arbitraġġ 1. Il-bord ta’ arbitraġġ għandu jinnotifika d-deċiżjoni tiegħu lill-Partijiet u lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp fi żmien 150 jum mid-data tal-kostituzzjoni tal-bord ta’ arbitraġġ. Fejn iqis li din l-iskadenza ma tistx tiġi rrispettata, il-president tal-bord ta’ arbitraġġ irid jinnotifika lill-Partijiet u lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp bil-miktub, fejn jiddikjara r-raġunijiet għad-dewmien u d-data meta l-bord qed jippjana li jikkonkludi ħidmietu. Fl-ebda ċirkustanza d-deċiżjoni m’għandha tkun innotifikata aktar tard minn 180 jum mid-data tal-kostituzzjoni tal-bord ta’ arbitraġġ. 2. F’każijiet urġenti, inklużi dawk li jinvolvu merkanzija li tista’ tmur u staġonali, il-bord ta’ arbitraġġ għandu jagħmel kull sforz biex jinnotifika d-deċiżjoni li jkun ħa fi żmien 90 jum mid-data ta’ meta ġie kostitwit. Il-bord ta’ arbitraġġ jista’ jagħti deċiżjoni preliminari fi żmien għaxart ijiem minn meta ġie kostitwit dwar jekk iqisx li l-każ huwa urġenti. 3. Kwalunkwe waħda mill-Partijiet tista’ titlob lill-bord ta’ arbitraġġ biex jipprovdi rakkomandazzjoni dwar kif il-Parti li sar l-ilment kontra tagħha, jew skont kif ikun il-każ, l-Istat FSE tal-SADC rilevanti, tista’ ssir konformi. Taqsima III Il-konformità Artikolu 76 Il-konformità mad-deċiżjoni tal-bord ta’ arbitraġġ Il-Parti li sar l-ilment kontra tagħha, jew skont kif ikun il-każ, l-Istat FSE tal-SADC rilevanti, għandha tieħu kwalunkwe miżura meħtieġa sabiex issir konformi mad-deċiżjoni tal-bord ta’ arbitraġġ u l-Partijiet għandhom ifittxu li jaqblu dwar il-perjodu ta’ żmien biex ikun hemm konformità mad-deċiżjoni. Artikolu 77 Il-perjodu raġonevoli ta’ żmien għall-konformità 1. Mhux aktar tard minn 30 jum wara n-notifika tad-deċiżjoni tal-bord ta’ arbitraġġ lill-Partijiet, il-Parti li sar l-ilment kontra tagħha għandha tinnotifika lill-Parti li qed tagħmel l-ilment u lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp bil-perjodu raġonevoli ta’ żmien li se teħtieġ biex issir konformi mad-deċiżjoni tal-bord ta’ arbitraġġ. 2. Malli ssir in-notifika mill-Parti li sar l-ilment kontra tagħha, il-Partijiet għandhom ifittxu li jaqblu dwar tali perjodu raġonevoli ta’ żmien. Jekk ikun hemm nuqqas ta’ qbil bejn il-Partijiet dwar il-perjodu raġonevoli ta’ żmien sabiex ikun hemm konformità mad-deċiżjoni tal-bord ta’ arbitraġġ, il-Parti li qed tagħmel l-ilment, fi żmien 30 jum min-notifika li saret skont il-paragrafu 1 ta’ dan l-Artikolu, għandha titlob bil-miktub lill-bord ta’ arbitraġġ sabiex jiddetermina t-tul tal-perjodu raġonevoli ta’ żmien. Tali talba għandha tkun innotifikata fl-istess ħin lill-Parti l-oħra u lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp. Il-bord ta’ arbitraġġ għandu jinnotifika d-deċiżjoni li jkun ħa lill-Partijiet u lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp fi żmien 30 jum mid-data meta tiġi riċevuta t-talba. 3. Biex jiddetermina t-tul tal-perjodu raġonevoli ta’ żmien, il-bord ta’ arbitraġġ ser iqis it-tul ta’ żmien li normalment tieħu l-Parti li sar l-ilment kontra tagħha, jew skont kif ikun il-każ, l-Istat FSE tal-SADC rilevanti, biex tadotta miżuri leġislattivi jew amministrattivi komparabbli għal dawk identifikati mill-Parti li sar l-ilment kontra tagħha, jew skont kif ikun il-każ, l-Istat FSE tal-SADC rilevanti bħala li jkun meħtieġ sabiex tkun żgurata l-konformità. Il-bord ta’ arbitraġġ għandu jqis il-limiti għall-kapaċità u l-livell differenti ta’ żvilupp li jistgħu jaffetwaw l-adozzjoni tal-miżuri meħtieġa. 4. Fil-każ li l-bord oriġinali ta’ arbitraġġ, jew uħud mill-membri tiegħu, ma jkunx jista’ jiltaqa’, għandhom japplikaw il-proċeduri stabbiliti fl-Artikolu 73 ta’ dan il-Ftehim. Il-limitu ta’ żmien biex tkun innotifikata d-deċiżjoni għandu jkun ta’ 45 jum mid-data meta tiġi riċevuta t-talba li tissemma fil-paragrafu 2 ta’ dan l-Artikolu. 5. Il-perjodu raġonevoli ta’ żmien jista’ jiġi estiż bil-qbil tal-partijiet għat-tilwima. Artikolu 78 L-evalwazzjoni ta’ kwalunkwe miżura li ttieħdet sabiex ikun hemm konformità mad-deċiżjoni tal-bord ta’arbitraġġ 1. Il-Parti li sar l-ilment kontra tagħha għandha tinnotifika lill-Parti l-oħra u lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp, qabel tmiem il-perjodu raġonevoli ta’ żmien, bi kwalunkwe miżura li tkun ħadet sabiex tkun konformi mad-deċiżjoni tal-bord ta’ arbitraġġ. 2. Fil-każ li jkun hemm nuqqas ta’ qbil bejn il-Partijiet rigward il-kompatibbiltà ta’ kwalunkwe miżura nnotifikata skont il-paragrafu 1 ta’ dan l-Artikolu mad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim, il-Parti li qed tagħmel l-ilment tista’ titlob bil-miktub li l-bord ta’ arbitraġġ jagħti deċiżjoni dwar il-kwistjoni. Tali talba għandha tidentifika l-miżura speċifika in kwistjoni u għandha tispjega kif tali miżura mhix kompatibbli mad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim. Il-bord ta’ arbitraġġ għandu jinnotifika d-deċiżjoni tiegħu fi żmien 90 jum mid-data meta tiġi riċevuta t-talba. F’każijiet urġenti, inklużi dawk li jinvolvu merkanzija li tista’ tmur u staġonali, il-bord ta’ arbitraġġ għandu jinnotifika d-deċiżjoni tiegħu fi żmien 45 jum mid-data meta tiġi riċevuta t-talba. 3. Fil-każ li l-bord oriġinali ta’ arbitraġġ, jew uħud mill-membri tiegħu, ma jkunx jista’ jiltaqa’, għandhom japplikaw il-proċeduri stabbiliti fl-Artikolu 73 ta’ dan il-Ftehim. Il-limitu ta’ żmien biex tkun innotifikata d-deċiżjoni għandu jkun ta’ 105 jum mid-data meta tiġi riċevuta t-talba li tissemma fil-paragrafu 2 ta’ dan l-Artikolu. Artikolu 79 Ir-rimedji temporanji f’każ ta’ nuqqas ta’ konformità 1. Jekk il-Parti li sar l-ilment kontra tagħha tonqos milli tinnotifika kwalunkwe miżura li tkun ħadet sabiex tkun konformi mad-deċiżjoni tal-bord ta’ arbitraġġ qabel ma jiskadi l-perjodu raġonevoli ta’ żmien, jew jekk il-bord ta’ arbitraġġ jiddeċiedi li l-miżura nnotifikata fl-Artikolu 78 paragrafu 1 mhix kompatibbli mad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim, il-Parti li sar l-ilment kontra tagħha, jew skont kif ikun il-każ, l-Istat FSE tal-SADC rilevanti, jekk tintalab tagħmel dan mill-Parti li qed tagħmel l-ilment, għandha tippreżenta offerta għal kumpens. Tali kumpens jista’ jinkludi jew jikkonsisti minn kumpens finanzjarju għalkemm xejn f’dan il-Ftehim m’għandu jobbliga lill-Parti li sar l-ilment kontra tagħha, jew skont kif ikun il-każ, lill-Istat FSE tal-SADC rilevanti, milli toffri tali kumpens finanzjarju. 2. Jekk ma jintlaħaq l-ebda ftehim dwar kumpens fi żmien 30 jum minn tmiem il-perjodu raġonevoli ta’ żmien jew mid-deċiżjoni tal-bord ta’ arbitraġġ skont l-Artikolu 78 li miżura li ttieħdet sabiex ikun hemm konformità mhix konformi ma’ dan il-Ftehim, il-Parti li għamlet l-ilment għandha tkun intitolata, man-notifika lill-Parti l-oħra, li tadotta miżura xierqa. Tali miżuri jistgħu jiġu adottati jew mill-Parti li qed tagħmel l-ilment, jew skont kif ikun il-każ, mill-Istat FSE tal-SADC rilevanti. 3. Meta tiġi adottata tali miżura, il-Parti li qed tagħmel l-ilment, jew skont kif ikun il-każ, l-Istat FSE tal-SADC rilevanti, għandha tfittex li tagħżel miżuri proporzjonati għall-ksur li l-inqas li jaffetwaw il-kisba tal-għanijiet ta’ dan il-Ftehim u għandha tqis l-impatt tagħhom fuq l-ekonomija tal-Parti li sar l-ilment kontra tagħha u fuq l-Istati FSE tal-SADC individwali. 4. Fil-każ li l-Parti KE tonqos milli tinnotifika kwalunkwe miżura li tkun ħadet biex tkun konformi mad-deċiżjoni tal-bord ta’ arbitraġġ sa mhux aktar tard mill-iskadenza tal-perjodu raġoenvoli ta’ żmien, jew jekk il-bord ta’ arbitraġġ jiddeċiedi li l-miżura nnotifikata skont l-Artikolu 78 paragrafu 1 mhix kompatibbli mal-obbligi tal-Parti skont dan il-Ftehim, u l-Parti li qed tagħmel l-ilment tafferma li l-adozzjoni ta’ miżuri xierqa għandha tirriżulta f’dannu sinfikanti għall-ekonomija tagħha, il-Parti KE għandha tqis jekk tagħtix kumpens finanzjarju. 5. Il-Parti KE għandha teżerċita ċerta prudenza meta titlob għal kumpens jew tadotta miżuri xierqa skont il-paragrafi 1 jew 2 ta’ dan l-Artikolu. 6. Il-kumpens jew il-miżuri xierqa għandhom ikunu temporanji u għandhom jiġu applikati biss sakemm kwalunkwe miżura li jinstab li qed tikser id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim tiġi rtirata jew emendata sabiex issir konformi ma’ dawk id-dispożizzjonijiet jew sakemm il-Partijiet ikunu ftiehmu li jsibu soluzzjoni għat-tilwima. Artikolu 80 L-evalwazzjoni ta’ kwalunkwe miżura li ttieħdet sabiex ikun hemm konformità wara l-adozzjoni ta’ miżuri xierqa 1. Il-Parti li sar l-ilment kontra tagħha għandha tinnotifika lill-Parti l-l-oħra u lill-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp bi kwalunkwe miżura li tkun ħadet sabiex ikun hemm konformità mad-deċiżjoni tal-bord ta’ arbitraġġ u bit-talba tagħha biex tintemm l-applikazzjoni ta’ miżuri xierqa mill-Parti li qed tagħmel l-ilment jew l-Istat FSE tal-SADC rilevanti, skont il-każ. 2. Jekk il-Partijiet ma jilħqux ftehim dwar il-kompatibbiltà tal-miżura nnotifikata mad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim fi żmien 30 jum mid-data tan-notifika, il-Parti li qed tagħmel l-ilment għandha titlob bil-miktub lill-bord ta’ arbitraġġ biex jagħti deċiżjoni dwar il-kwistjoni. Tali talba għandha tkun innotifikata lill-Parti l-oħra u lill-Kumitat. Id-deċiżjoni tal-bord ta’ arbitraġġ għandha tkun innotifikata lill-Partijiet u lill-Kumitat fi żmien 45 jum mid-data meta tiġi riċevuta t-talba. Jekk il-bord ta’ arbitraġġ jiddeċidi li kwalunkwe miżura li ttieħdet sabiex ikun hemm konformità mhix konformi mad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim, il-bord ta’ arbitraġġ se jiddetermina jekk il-Parti għamlet l-ilment, jew skont kif ikun il-każ, l-Istat FSE tal-SADC rilevanti, tistax tkompli tapplika l-miżuri xierqa. Jekk il-bord ta’ arbitraġġ jiddeċiedi li kwalunkwe miżura li ttieħdet biex ikun hemm konformità hija konformi mad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim, il-miżura xierqa għandhom jiġu mitmuma. 3. Fil-każ li l-bord oriġinali ta’ arbitraġġ, jew uħud mill-membri tiegħu, ma jkunx jista’ jiltaqa’, għandhom japplikaw il-proċeduri stabbiliti fl-Artikolu 73 ta’ dan il-Ftehim. Il-perjodu biex tkun innotifikata d-deċiżjoni għandu jkun ta’ 60 jum mid-data meta tiġi riċevuta t-talba li tissemma fil-paragrafu 2 ta’ dan l-Artikolu. Taqsima IV Id-dispożizzjonijiet komuni Artikolu 81 Soluzzjoni miftiehma reċiprokament Fi kwalunkwe ħin, il-Partijiet jistgħu jilħqu soluzzjoni mitfiehma reċiprokament għal tilwima skont dan il-Kapitolu miftiehma bejn iż-żewġ Partijiet. Huma għandhom jinnotifikaw il-Kumitat tal-Kummerċ u tal-Iżvilupp bi kwalunkwe soluzzjoni bħal din. Mal-adozzjoni tas-soluzzjoni miftiehma reċiprokament, il-proċedura biex tiġi solvuta tilwima għandha tiġi mitmuma. Artikolu 82 Ir-Regoli ta’ Proċedura u l-Kodiċi ta’ Kondotta 1. Sal- 1 ta’ Lulju 2008, il-Partijiet għandhom jaqblu dwar Regoli ta’ Proċedura u Kodiċi ta’ Kondotta li għandhom jiġu adottati mill-Kunsill Konġunt. Ir-Regoli ta’ Proċedura għandhom jindirizzaw il-kwistjoni tal-ftuħ għall-pubbliku tas-smigħ quddiem il-bord ta’ arbitraġġ. 2. Kwalunkwe laqgħa tal-bord ta’ arbitraġġ għandha tkun miftuħa għall-pubbliku skont ir-Regoli ta’ Proċedura, sakemm il-bord ta’ arbitraġġ ma jiddeċidix mod ieħor fuq l-inizjattiva tiegħu stess jew fuq it-talba tal-Partijiet. Il-bord ta’ arbitraġġ għandu jiltaqa’ f’sessjoni magħluqa meta s-sottomissjonijiet jew l-argumenti ta’ Parti jinkludu informazzjoni kunfidenzjali. Artikolu 83 L-informazzjoni u l-pariri tekniċi Fuq it-talba ta’ Parti, jew fuq l-inizjattiva tiegħu stess, il-bord ta’ arbitraġġ jista’ jikseb informazzjoni minn kwalunkwe sors, inklużi l-Partijiet involuti fit-tilwima, li huwa jqis li tkun xierqa għall-proċedura ta’ arbitraġġ. Il-bord ta’ arbitraġġ għandu jkollu wkoll id-dritt li jfittex l-opinjoni tal-esperti rilevanti li huwa jqis li huma xierqa. L-entitajiet interessati huma awtorizzati jressqu inkartamenti amicus curiae quddiem il-bord ta’ arbitraġġ skont ir-Regoli ta’ Proċedura. Kwalunkwe informazzjoni miksuba b’dan il-mod trid tkun żvelata lill-Partijiet għat-tilwima u trid titressaq għall-kummenti tagħhom. Artikolu 84 L-ilsna tas-sottomissjonijiet 1. Is-sottomissjonijiet bil-miktub u orali tal-Partijiet għandhom isiru fi kwalunkwe lsien uffiċjali tal-Partijiet. 2. Il-Partijiet għandhom jagħmlu ħilithom biex jaqblu dwar ilsien ta’ ħidma komuni għal kwalunkwe proċedura speċifika f’din il-Parti. Jekk il-Partijiet ma jkunux jistgħu jaqblu fuq ilsien ta’ ħidma komuni, kwalunkwe Parti għandha tagħmel arranġamenti għal u tbati l-ispejjeż tat-traduzzjoni tas-sottomissjonijiet bil-miktub tagħha u tal-interpretazzjoni waqt is-smigħ fl-ilsien magħżul mill-Parti li sar l-ilment kontra tagħha, sakemm tali lsien ma jkunx ilsien uffiċjali ta’ dik il-Parti. Meta tfittex qbil dwar ilsien ta’ ħidma komuni, il-Parti KE għandha tqis l-impatt potenzjali ta’ tali spejjeż fuq l-Istati FSE tal-SADC. Artikolu 85 Ir-regoli tal-intepretazzjoni Bord ta’ arbitraġġ għandu jsolvi tilwima skont id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim u r-regoli tas-soltu ta’ interpretazzjoni tad-dritt internazzjonali pubbliku, inklużi dawk stabbiliti fil-Konvenzjoni ta’ Vjenna dwar il-Liġi tat-Trattati. Id-deċiżjonijiet tal-bord ta’ arbitraġġ ma jstgħux iżidu ma’ jew inaqqsu d-drittijiet u l-obbligi pprovduti f’dan il-Ftehim. Artikolu 86 Id-deċiżjonijiet tal-bord ta’ a