Ftehim ta' sħubija

bejn il-membri tal-gruppi ta' l-Istati Afrikani, tal-Karibew u tal-Paċifiku, minn banda waħda, u l-Komunità Ewropea u l-Istati Membri tagħha, minn naħa l-oħra, iffirmaw f'Cotonou fit-23 ta' Ġunju 2000

INDIĊI TAL-KONTENUT

PREAMBOLU PARTI 1: DISPOŻIZZJONIJIET ĠENERALI

It-Titolu I- L-Għanijiet, il-Prinċipji u l-Atturi

Il-Kapitolu 1: L-Għanijiet u l-Prinċipji

Il-Kapitolu 2: L-Atturi tas-Sħubija

It-Titolu II- Id-Dimensjoni Politika

PARTI 2: DISPOŻIZZJONIJIET ISTITUZZJONALI

PARTI 3: STRATEĠIJI TAL-KOPERAZZJONI

It-Titolu I- Strateġiji ta' l-Iżvilupp

Il-Kapitolu 1: Il-Qafas Ġenerali

Il-Kapitolu 2: L-Oqsma ta' l-Appoġġ

Sezzjoni 1: L-Iżvilupp Ekonomiku

Sezzjoni 2: L-Iżvilupp Soċjali u Uman

Sezzjoni 3: Koperazzjoni u Integrazzjoni Reġjonali

Sezzjoni 4: Suġġetti Tematiċi u b'Aspett Transversjali

It-Titolu II- Koperazzjoni Ekonomika u fil-Kummerċ

Il-Kapitolu 1: L-Għanijiet u l-Prinċipji

Il-Kapitolu 2: Arranġamenti Ġodda tal-Kummerċ

Il-Kapitolu 3: Koperazzjoni fil-Fora Internazzjonali

Il-Kapitolu 4: Kummerċ fis-Servizzi

Il-Kapitolu 5: Oqsma Relatati mal-Kummerċ

Il-Kapitolu 6: Koperazzjoni f'Oqsma Oħrajn

PARTI 4: ŻVILUPP FIL-KOPERAZZJONI FINANZJARJA

It-Titolu I- Dispożizzjonijiet Ġenerali

Il-Kapitolu 1: L-Għanijiet, il-Prinċipji, il-Linji ta' Gwida u l-Eliġibilità

Il-Kapitolu 2: L-Iskop u n-Natura tal-Finanzjament

It-Titolu II- Koperazzjoni Finanzjarja

Il-Kapitolu 1: Riżorsi Finanzjarji

Il-Kapitolu 2: Appoġġ dwar id-dejn u l-Aġġustament strutturali

Il-Kapitolu 3: Appoġġ f'Każ ta' ċaqlieq f'termini qosra fil-qliegħ mill-Esportazzjoni

Il-Kapitolu 4: Appoġġ għal Politiki Settorjali

Il-Kapitolu 5: Proġetti Żgħar u l-Koperazzjoni Deċentralizzata

Il-Kapitolu 6: Għajnuna Umanitarja u fil-Każ ta' Emerġenza

Il-Kapitolu 7: Appoġġ għall-Iżvilupp tas-Settur ta' l-Investiment u dak privat

It-Titolu III - Koperazzjoni Teknika

It-Titolu IV - Sistemi ta' Proċeduri u ta' l-Amministrazzjoni

PARTI 5: DISPOŻIZZJONIJIET ĠENERALI GĦALL-ISTATI TA' L-ACP L-ANQASŻVILUPPATI, LI M'GĦANDHOMX AĊĊESS GĦALL-BAĦAR U L-GŻEJJER (LDLICS)

Il-Kapitolu 1: Dispożizzjonijiet Ġenerali

Il-Kapitolu 2: L-Istati ta' l-ACP l-Anqas Żviluppati

Il-Kapitolu 3: L-Istati ta' l-ACP li m'għandhomx Aċċess għall-baħar

Il-Kapitolu 4: L-Istati Gżejjer ACP

PARTI 6: DISPOŻIZZJONIJIET FINALI

PREAMBOLU

Wara li kkunsidraw it-Trattat li jistabilixxi l-Komunità Ewropea, fuq naħa waħda, u l-Ftehim ta' Georgetown li jistabbilixxi l-Grupp ta' l-Istati tal-Paċifiku, Afrikani u tal-Karibew (ACP), fuq naħa oħra;

JAFFERMAW ir-rabta tagħhom biex jaħdmu flimkien biex jintlaħqu l-għanijiet li jinqered il-faqar, ikun hemm żvilupp sostenibbli u l-integrazzjoni bil-mod tal-pajjiżi tal-ACP fl-ekonomija dinjija;

JAFFERMAW id-deċiżjoni tagħhom biex jagħmlu, b'riżultat tal-koperazzjoni tagħhom, kontribuzzjoni sinjifikanti għall-iżvilupp ekonomiku, soċjali u kulturali ta' l-Istati ta' l-ACP u biex tiżdied iktar is-saħħa tal-poplu, u biex jiġu mgħejjuna l-aktar fl-isfidi ta' globalizzazzjoni u tisħiħ tal-ftehim ta' Sħubija bejn l-ACP-KE fl-isforz biex jingħata dimensjoni soċjali iktar b'saħħtu l-proċess ta' ġlobaliżżazzjoni;

JERĠGĦU JAFFERMAW ir-rieda biex jerġa' tiġi mogħtija l-ħajja r-relazzjoni speċjali bejniethom u biex jitħaddem approċċ komplet u integrat għal ftehim ta' sħubija imsaħħah fuq djalogu politiku, koperazzjoni għall-iżvilupp u relazzjonijiet ekonomiċi u kummerċjali;

JIRRIKONOXXU li ambjent politiku li jiggarantixxi l-paċi, siġurtà u stabbilità, rispett lejn id-drittijiet humani, prinċipji demokratiċi u stat tad-dritt, u tmexxija tajba huma ħaġa waħda mill-iżvilupp fuq żmien twil; jirrikonoxxu li r-responsabbiltà biex jiġi stabbilit ambjent bħal dan taqa' fuq il-pajjjiżi milquta;

JIKKONFERMAW li politika ekonomika b'saħħitha u sostenibbli hija prerekwiżit għal żvilupp;

B'REFERENZA għall-prinċipji tal-Karta tan-Nazzjonijiet Uniti, u mfakkra d-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, il-konklużjonijet tal-Konferenza ta' Vienna tal-1993 fuq id-Drittijiet tal-Bniedem, il-Patt tad-Drittijiet Ċivili u Politiċi u tad-Drittijiet Ekonomiċi, Soċjali u Kulturali, il-Kovenzjoni tad-Drittijiet tat-Tfal, il-Konvenzjoni fuq it-Tneħħija ta' kull forma ta' Diskriminazzjoni kontra n-Nisa, il-Konvenzjoni Internażjonali fuq it-Tneħħija ta' kull forma ta' Diskriminazzjoni Razzjali, il-Konvenzjonijiet ta' Ġinevra ta' l-1949 u strumenti oħra tal-liġi internazzjonali fuq l-umanità, il-Konvenzjoni ta' l-1954 dwar l-istatus ta' persuni bla stat, il-Konvenzjoni ta' Geneva ta' l-1951 dwar l-Istatus tar-Refuġjati u l-Protoll ta' New York ta' l-1967 dwar l-Istatus tar-Refuġjati;

JIKKONSIDRAW il-Konvenzjoni għal Protezzjoni tad-Drittijiet Umani u Libertajiet Fondamentali tal-Kunsill ta' l-Ewropa, il-Karta Afrikana fuq id-Drittijiet Umani u tal-Popli u l-Konvenzjoni Amerikana fuq id-Drittijiet Umani bħala kontribuzzjoni reġjonali posittiva għar-rispett tad-drittijiet umani fl-Unjoni Ewropea u fl-Istati ACT;

IFAKKRU d-dikjarazzjoniet ta' Libreville u Santo Domingo mogħtija mill-Kapijiet ta' Stati u Gvernijiet tal-pajjiżi tal-ACT fis-Summits tal-1997 u 1999;

JIKKONSIDRAW li l-miri ta' żvilupp u l-priċipji miftiehma fil-Konferenzi ta' l-Istati Uniti u l-mira, magħmula mill-Kumitat ta' Assistenza għall-Iżvilup ta' l-OECD, biex jitnaqqas b'nofs il-proporzjon ta' bnedmin li jgħixu f'faqar kbir sas-sena 2015, jipprovdu viżjoni ċara u isaħħu l-koperazzjoni ACP-KE f'dan il-ftehim;

TIĠI MOGĦTIJA attenzjoni lil wegħdiet magħmula fil-Konferenzi ta' Nazzjonijiet Magħquda ta' Rio, Vienna, Kajr, Copenhagen, Beijing, Istanbul u Ruma u jirrikonoxxu l-bżonn li aktar ħidma titwettaq biex jiġu milħuqa l-għanijiet u implimentati l-programmi ta' azzjoni magħmula f'dawn il-fora;

ANZJUŻI biex jirrispettaw id-drittijiet li jagħtu xogħol bażiku, u jikkonsidraw il-prinċipji stabbiliti fil-konvenzjonijiet relevanti ta' l-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol;

JFAKKRU r-rabtiet fil-qafas ta' l-Organizzazzjoni Dinjijat tal-Kummerċ,

IDDEĊIDEW LI JIFFINALLIZZAW DAN IL-FTEHIM:

PARTI 1

DISPOŻIZZJONIJIET ĠENERALI

TITOLU I

GĦANIJIET, PRINĊIPJI U ATTURI

KAPITOLU 1

Għanijiet u Prinċipji

Artikolu 1

Għanijiet tas-sħubija

Il-Komunità u l-Istati Membri, fuq naħa waħda, u l-Istati ACP, fuq naħa oħra, hawnhekk iżjed ‘il quddiem msejħa il-"Partijiet" hawnhekk jiffinalizzaw dan il-ftehim sabiex imexxu u jħaffu l-iżvilupp ekonomiku, kulturali u soċjali ta' l-Istati ACP, bl-għan li jikkontribwixxu għal paċi u sigurtà u biex imexxu ambjent politku stabbli u demokratiku.

Is-sħubija għandha tkun ibbażata fuq l-għan li jitnaqqas u fl-aħħar jitneħħa l-faqar bl-għan li jkun hemm żvilupp sostenibbli u integrazzjoni bil-mod tal-pajjiżi ta' l-ACP fl-ekonomija dinjija.

Dawn l-għanijiet u l-impenni internazzjonali ta' dawn il-Partijiet għandhom jgħarrfu lil kull strateġija ta' żvilupp u għandhom jitweqqu b'approċċ integrat u jikkonsidraw fl-istess waqt l-iżvilupp politiku, ekonomiku, soċjali, kulturali u ambjentali. Is-sħubija għandha tagħti appoġġ koerenti għal kwadru ta' strategiji ta' żvilupp addottati min kull stat ta' l-ACP.

L-iżvilupp ekonomiku sostenibbli, l-iżviluppar tas-settur privat, iż-żieda fl-impiegi u titjib fl-aċċess għar-riżorsi produttivi għandhom kollha ikunu parti min dan il-kwadru. Appoġġ għandu jingħata lir-rispett tad-drittijiet ta' l-individwu u li jintlaqgħu l-bżonnijiet bażiċi, il-promozzjoni ta' l-iżvilupp soċjali u l-kondizzjonijiet għat-tqassim ġust tal-frott tat-tkabbir. Il-proċessi ta' integrazzjoni reġjonali u sub-reġjonali li jkabbru l-integrazzjoni ta' l-istati ta' l-ACP fl-ekonomija dinjija skond il-kummerċ u l-investiment privat għandhom jiġu nkorraġġiti u sostnuti. Il-ħolqien tal-kapaċità ta' l-imsieħba fl-iżvilupp u t-titjib tal-kwadru istituzzjonarju meħtieġ għal ftehim soċjali, it-tħaddim ta' soċjetà demokratika u suq ekonomiku, u biex tiffunzjona soċjetà demokratika u ekonomija tas-suq, u l-ħolqien ta' soċjetà ċivili attiva u organizzata, għandha tkun parti integrali minn dan l-approċċ. Għandhom jiġu kkonsidrati sistematikament is-sitwazzjoni tan-nisa u materji ta' ġeneru f'kull qasam – politiku, ekonomiku u soċjali. Il-prinċipji ta' amministrazzjoni sostenibbli ta' riżorsi naturali u ambjent għandhom jiġu mogħtija u marbuta f'kull livell ta' sħubija.

Artikolu 2

Il-prinċipji Fondamentali

Il-koperazzjoni ACP-KE, msaħħa b'sistema leġali vinkolanti u l-eżistenza ta' istituzzjonijiet konġunti, għandu jiġi eżerċitat fuq il-bażi ta' dawn li l-prinċipji fondamentali li ġejjin:

- l-ugwaljanza ta' l-imsieħba u tħaddim ta' strateġiji ta' żvilupp: għall-iskop biex jiġu mwettqa l-għanijiet ta' din is-sħubija, l-istati ta' l-ACP jistabilixxu strateġiji ta' żvilupp għall-ekonomiji u s-soċjetajiet tagħhom fis-sovranità kollha u b'ħarsien lejn l-elementi essenzjali deskritti mill-Artikolu 9; is-sħubija għandha tinkoraġġixxi l-pussess ta' strategiji ta' żvilupp mill-istati u l-popolazzjonijiet miftiehma;

- parteċipazzjoni: minbarra il-gvern ċentrali tas-sieħeb ewlieni, is-sħubija għandha tkun miftuħa għal kull tip ta' aktar imsieħba biex tiġi nkoraġġita l-għaqda f'kull qasam tas-soċjetà, inklużi s-settur privat u organizzazzjonijiet tas-soċjetà civili, fil-qafas politiku, ekonomiku u tal-ħajja soċjali;

- is-sehem ċentrali tad-djalogu u twettiq ta' l-obbligi reċiproki: l-obbligi mħaddma mill-Partijiet fil-kwadru tad-djalogu tagħhom għandu jkun iċ-Ċentru tas-sħubija u relazzjonijiet ta' koperazzjoni ta' bejniethom;

- differenzi u reġjonalizzazzjoni: l-arrangamenti ta' koperazzjjoni u prioritajiet għandhom ivarjaw skond il-livell ta' żvilupp ta' l-imsieħeb, il-bżonnijiet tiegħu, il-prestazzjoni u l-istrateġija ta' żvilupp fit-tul tiegħu. Emfażi partikolari għandha tingħata lid-dimensjoni reġjonali. Trattament speċjali għandu jingħata lill-pajjiżi l-anqas żviliuppati. Il-vulnerabbilità ta' l-istati mdawwra mill-art u l-istati gżejjer għandha tiġi kkonsidrata.

Artikolu 3

Il-kisba ta' l-għanijiet ta' dan il-Ftehim

Il-Partijiet għandhom, kull wieħed sa fejn huwa msemmi fil-kwadru ta' dan il-ftehim, għandu jieħu il-passi xierqa, kemm ġenerali u partikolari, biex jassigura it-twettiq ta' l-obbligazzjonijiet li joħorġu min dan il-ftehim u biex jitħaffef it-twettieq ta' l-għanijiet imsemmija. Għandhom jieqfu minn kull miżuri li jfixklu dawn l-għanijiet.

KAPITOLU 2

L-Atturi tas-sħubija

Artikolu 4

Approċċ Ġenerali

L-Istati ta' l-ACP għandhom jistabbilixxu il-prinċipji ta' l-iżvilupp, strateġiji u mudelli ta' l-ekonomiji tagħhom f'kull sovranità. Huma għandhom jistabbilixxu, mal-Komunità, attivitajiet ta' koperazzjoni previsti taħt dan il-Ftehim. Madankollu, il-partijiet jirrokonoxxu ir-rwol komplimentari u potenzjali għal kontribuzzjonijiet ta' imsieħba li mhumiex Stati għal proċess ta' żvilupp. Għal dan il-għan, taħt il-kondizzjonijiet stabbiliti ta' dan il-Ftehim, imsieħba li mhumiex stati, għandhom, meta xieraq:

- jiġu informati u involuti f'konsultazzjoni fuq il-koperazzjoni ta' regoli u strateġiji, fuq il-prijoritajiet għal koperazzjoni l-aktar f'oqsam li japplikaw jew jaffettwawhom direttament, u fuq id-djalogu politiku;

- ikun provdut b'riżorzi finanzjarji, taħt il-kondizzjonijiet stabbiliti f'dan il-Ftehim biex jiġu sostnuti proċessi ta' żvilupp lokali;

- jiġu involuti fl-implimentazzjoni ta' proġett ta' koperazzjoni u attivitajiet f'oqsam li jolqtu lilhom jew fejn l-imsieħba għandhom vantagg komparattiv;

- jiġi mogħti b'appoġġ li jkattar iktar abbilta' kritika sabiex jissaħħu l-kapaċitajiet ta' dawn l-imsieħba, partikolarment f'organizzazzjonijiet u rappreżentazzjonijiet, u li jistabbilixxi mekkaniżmi ta' konsultazzjoni fosthom mezzi ta' komunikazzjoni u djalogu, u biex jkabbru allejanzi strateġiċi.

Artikolu 5

Tagħrif

Il-Koperazzjoni ssostni ħidma biex tingħata iktar informazzjoni u jitkattar iktar l-għarfien fuq il-punti bażiki tas-Sħubija ACP-KE. Il-koperazzjoni wkoll:

- tħeġġeġ sħubija u tibni rabtiet bejn is-sieħba ta' ACP u l-KE;

- issaħħaħ ħidmiet u bdil ta' kompetenza u esperjenza bejn is-sieħba.

Artikolu 6

Definizzjonijiet

1. Is-sieħba tal-koperazzjoni għandhom ikunu:

(a) Statali (lokali, nazzjonali u reġjonali);

(b) Non-statali:

- Settur Privat;

- Msieħba ekonomiċi u soċjali, kif wkoll organizzazzjonijiet tat-trade unions;

- Is-Soċjetà Ċivili f'kull forma min tagħha skond il-karatteristici nazzjonali;

2. Ir-rikonoxximent ta' msieħba li ma jiffurmax parti mill-gvern jiddependi fuq kemm dawn jindirizzaw il-bżonnijiet tal-popolazzjoni, fuq il-kompetenzi speċifiċi tagħhom u jekk humiex organizzati u mmexxija demokratikament u b'mod trasparenti.

Artikolu 7

It-tkabbir ta' l-Abbilità

Il-kontribut tas-soċjetà ċivili lejn l-iżvilupp tista' tigi mkabbra billi jissaħħu organizzazzjonijiet tal-komunità u organizzazzjonijiet li ma' jagħmlux profitt u mhux parti mill-gvern li huma f'kull qasam ta' koperazzjoni. Hemm bżonn:

- ikun inkoraġġut u appoġġjat il-ħolqien u l-iżvilupp ta' organizzazzjonijiet bħal dawn;

- jiġu stabbiliti proċeduri biex organizzazzjonijiet bħal dawn jiġu mdaħħla fil-pjan, implimentazzjoni u għarfien tas-siwi ta' programmi u strategiji ta' żvilupp.

TITOLU II

ID-DIMENSJONI POLITIKA

Artikolu 8

Id-djalogu politiku

1. Il-Partjiet għandhom regolarment jaħdmu fi djalogu komprensiv, bilanċjat u ta' natura politika profonda li jwassal għal rabtiet miż-żewg naħat.

2. L-għan ta' dan id-djalogu għandu jkun l-iskambju ta' l-informazzjoni, biex titkattar il-komprensjoni reċiproka, u biex jitħaffef il-proċess ta' prioritajiet miftiehma u aġenda maqbula, l-aktar billi jiġu mgħarrfa r-rabtiet eżistenti li hemm fl-aspetti differenti tar-relazzjonijiet bejn il-Partijiet u d-diversi oqsma ta' koperazzjoni kif stabbiliti f'dan il-Ftehim. Id-djalogu għandu jħaffef il-konsultazzjoni bejn il-Partijiet fil-fora internazzjonali. L-għanijiet ta' dan id-djalogu għandhom ukoll ma jħallux ċirkostanzi fejn Parti waħda ssib il-bżonn li tirrikorri għal klawsola li fiha għandha dritt ma' teżegwix.

3. Id-djalogu jrid ikopri l-miri u l-għanijiet stabbiliti f'dan il-Ftehim kif ukoll mistoqsijiet ta' interess komuni, ġenerali, reġjonali u sub-reġjonali. B'dan id-djalogu, il-Partijiet jikkontribwixxu għal paċi, siġurtà u stabbilita u promozzjoni ta' ambjent politiku stabbli u demokratiku. Għandu jkopri fih strateġiji ta' koperazzjoni kif ukoll politiċi globali u settorjali kif ukoll l-ambjent, il-ġens, l-emigrazzjoni u kwistjonijiet li għandu x'jaqsmu mal-wirt kulturali.

4. Id-djalogu għandu jiffoka, fost affarijiet oħra, fuq kwistjonijiet politiċi speċifiki ta' tħassib riċiproku jew ta' sinifikat ġenerali biex jintlaħqu l-għanijiet ta' dan il-Ftehim, bħall-kummerċ ta' l-armi, infieq żejjed fil-militar, drogi u kriminalità organizzata, jew diskriminazzjoni etnika, reliġjuza jew razzjali. Id-djalogu għandu wkoll jiġbor fih stima regolari ta' l-iżvilupp tar-rispett tad-drittijiet umani, il-prinċipji demokratiċi, il-prinċipju tar-regola tal-liġi u tmexxija tajba.

5. Politki wiesgħa mwaqffa biex ikabbru l-paċi u biex ma jħallux, jamminstraw u jsolvu konflitti vjolenti, jilgħabu parti importanti f'dan id-djalogu, kif ukoll il-bżonn li jiġi mħares l-għan tal-paċi u stabbilità demokratika f'definizzjoni ta' koperazzjoni f'oqsma ta' priorità.

6. Id-djalogu għandu jkun imħaddem b'mod flessibli. Id-djalogu għandu jkun formali jew mhux formali skond il-bżonn, u jitħaddem minn, jew barra, il-qafas ta' l-istituzzjoni, b'mod xieraq, u f'livell xieraq li fih il-livelli reġjonali, subreġjonali u nazzjonali.

7. Organizzazzjonijiet reġjonali u sub-reġjonali kif ukoll rappreżentanti ta' organizzazzjonijiet ġejjin mis-soċjetà ċivili għandhom jiġu marbuta ma' dan id-djalogu.

Artikolu 9

Elementi Essenżjali u Elementi Fundamentali

1. Il-koperazzjoni għandha tkun indirizzata lejn żvilupp sostenibbli mdawwar fuq il-persuna umana, li hija l-protagonista ewlenija u li tgawdi mill-iżvilupp; għalhekk hemm bżonn tar-rispett għal, u t-tkabbir tad-drittijiet umani.

Ir-rispett lejn id-drittijiet umani u l-libertajiet fundamentali, kif ukoll ir-rispett lejn id-drittijiet soċjali fundamentali, demokrazija mwaqqfa fuq ir-regola tal-liġi u tmexxija trasparenti u b'responsabbiltà huma parti integrali mill-iżvilupp sostenibbli.

2. Il-Partijiet jirreferu għall-obbligazzjonijiet internazzjonali tagħhom u r-rabtiet dwar ir-rispett tad-drittijiet umani. Jerġgħu jġeddu r-rabta soda lejn id-dinjità umana u d-drittijiet umani, li huma' l-aspirazzjonijiet legittimi ta' l-individwi u l-popli. Id-drittijiet umani huma universali, indiviżibbli u magħġunin flimkien. Il-Partijiet iwegħdu li jkabbru u jipproteġu d-drittijiet fundamentali tal-libertà kollha u drittijiet umani, kemm jekk huma ċivili kif ukoll politiċi, jew ekonomiċi, soċjali u kulturali. F'dan il-kuntest, il-Partijiet jerġgħu jwegħdu l-ugwaljanza bejn l-irġiel u n-nisa.

Il-Partijiet jerġgħu jwegħdu li d-demokrazija, l-iżvilupp u l-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali u d-drittijiet umani huma kumplimentari għal xulxin u jsaħħu lil xulxin. Il-prinċipji demokratiċi huma prinċipji mgħarufa universalment, isaħħu l-organizzazzjoni ta' l-Istat biex jassiguraw il-legalità ta' l-awtorita, il-legalità ta' l-azzjonijiet tagħha riflessi fil-kostituzzjoni, liġijiet u sistema ta' regoli, u l-eżitenza ta' mekkaniżmi ta' parteċipazzjoni. Fuq din il-bażi ta' prinċipji rikonoxxuti universalment, kull pajjiż jiżviluppa l-kultura demokratika tiegħu.

L-istruttura tal-gvern u prerogattivi tad-diversi setgħat għandhom jinbnew fuq ir-regola tal-liġi, li għandu jkollha partikolarment mezzi effettivi u aċċessibli għal ħarsien tal-liġi, sistema legali ndependenti li tiggarantixxi ugwaljanza quddiem il-liġi u eżekuttiv li jkun soġġett bla ħsara taħt il-liġi.

Ir-rispett għad-drittijiet umani, prinċipji demokrattiċi u l-istat tad-dritt, li jsaħħaħ is-Sħubija ACP-KE, għandu jsaħħaħ il-politiċi domestiċi u internazzjonali tal-Partijiet u jwaqqaf l-elementi essenzjali ta' dan il-Ftehim.

3. Fil-kuntest ta' ambjent politiku u istituzzjonali li jemmen fid-drittijiet umani, prinċipji demokratiċi u l-istat tad-dritt, tmexxija tajba, huma' l-amministrazzjoni trasparenti u ta' responsabilita tar-riżorsi umani, naturali, ekonomiċi u finanzjarji biex jintlaħaq l-iżvilupp ġust u sostenibbli. Ikollha bżonn proċeduri ċari biex jsiru deċiżjonijiet fil-livell ta' awtoritajiet publiċi, isituzzjonijiet trasparenti u ta' responsabbiltà, l-importanza tal-liġi fl-amministrazzjoni u d-distribuzzjoni tar-riżorsi u l-bini tal-kapaċità għat-tkabbir u tħaddim tal-miżuri biex partikolarment ibegħdu u jiġġieldu l-korruzzjoni.

Tmexxija tajba, li ssaħaħ is-Sħubija ACP-KE, għandha ssaħħaħ il-politki domestiċi u internazzjonali tal-Partijiet u tifforma parti fundamentali ta' dan il-Ftehim. Il-Partijiet jaqblu li l-każijiet serji ta' korruzzjoni biss, kif ukoll atti ta' tixħim li jwasslu għal korruzzjoni, kif deskritt fl-Artikolu 97 ikunu in vjolazzjoni ta' dan l-element.

4. Is-Sħubija għandha attivatment issostni t-tkabbir tad-drittijiet umani, il-proċess għad-demokrazija, il-konsolidazzjoni ta' l-istat tad-dritt, u t-tmexxija tajba.

Dawn l-oqsma jkunu soġġett importanti għad-djalogu politiku. Fil-kuntest ta' dan id-djalogu, il-Partijiet għandhom jagħtu importanza partikolari lit-tibdil mill-qiegħ u li jitkompla l-progress milħuq. Din l-istima regolari għandha tara l-kuntest ekonomiku, soċjali, kulturali u storiku ta' kull pajjiż.

L-oqsma jkunu ukoll iċ-ċentru li jappoġġja l-istrateġiji ta' żvilupp. Il-Komunità għandha tappoġġja r-riformi politiċi, leġali u istituzzjonali u biex tinbena il-kapaċità tas-sieħba pubbliċi u privati u tas-soċjetà ċivili fil-qafas ta' strateġiji miftiehma flimkien bejn l-Istat imsemmi u l-Komunità.

Artikolu 10

L-elementi oħra ta' l-ambjent politiku

1. Il-Partijiet jikkonsidraw l-elementi li ġejjin bħala l-elementi li jikkontribwixxu għal ħarsien u l-konsolidazzjoni ta' ambjent politiku stabbli u demokratiku:

- żvilupp sostenibbli u ugwali li jkollu, fost oħrajn, adeżjoni għar-risorżi ta' produzzjoni, servizzi essenzjali u ġustizzja;

- involviment ikbar ta' soċjetà attiva u organizzata u s-settur privat.

2. Il-Partijiet jirrikonoxxu li l-prinċipji tas-suq ekonomiku, appoġġjat minn regoli trasparenti ta' kompetizzjoni u politki ekonomi u soċjali b'saħħithom, iwasslu biex jintlaħqu l-għanijiet tas-sħubija.

Artikolu 11

Politki li jibnu l-paċi u ma jwasslux għal konflitt imma għal ftehim

1. Il-Partijiet għandhom isegwu politika atttiva, komprensiva u magħquda fil-tkabbir tal-paċi u li ma jwasslux għal konflitt imma għal ftehim fil-qafas ta' din is-Sħubija. Din il-politika għandha tkun imsejsa fuq il-prinċipju tal-pussess. Din għandha partikolarment tiffoka fuq it-tkabbir tal-ħiliet reġjonali, sub-reġjonali u nazzjonali, u li ma tħallix jiġru minn stadju kmieni konflitti vjolenti billi tindirizza l-għeruq tal-kawża tagħhom b'manjiera diretta, u l-għaqda flimkien xierqa ta' l-istrumenti kollha disponibbli.

2. L-attivitajiet fil-qasam tat-tkabbir tal-paċi, li ma jitħalliex isir konflitt, u ftehim għandhom partikolarment ikollhom appoġġ għal bilanċ ta' opportunitajiet politiċi, ekonomiċi, soċjali u kulturali f'kull qasam tas-soċjetà, biex tissaħħaħ id-demokrazija legali u l-effett ta' tmexxija tajba, biex jiġu stabbiliti mekkaniżmi għal konċiljazzjoni paċifika ta' l-interessi tal-gruppi, biex jingħelbu il-firdiet bejn diversi oqsma tas-soċjetà kif ukoll tigi appoġġjata soċjetà ċivili attiva u organizzata.

3. Attivitajiet relevanti għandhom ikollhom, fost oħrajn, appoġġ għal sforzi ta' medjazzjoni, negozjar u rikonċiljazzjoni, għal amministrazzjoni reġjonali effettiva ta' riżorsi naturali skarsi u mqassma, għal demobilizzar u integrazzjoni mill-ġdid ta' ġellieda ta' qabel fis-soċjetà, biex tiġi milquta l-problema ta' suldati taħt l-età, kif ukoll l-azzjoni adatta biex jitwaqqfu limiti responssabbli fl-ispiża militari u l-kummerċ ta' l-armi, kif ukoll mill-appoġġ għat-tkabbir u applikazzjoni ta' sistemi maqbula u kodiċi ta' kondotta. F'dan il-kuntest, emfażi partikolari għandha tingħata lil ġlieda kontra l-mini ta' l-art kontra n-nies kif ukoll jiġi mħares tixrid eċċessiv u inkontrollabli, traffikar illegali u ħażna ta' armi żgħar u aramamenti ħfief.

4. F'sitwazzjonijiet ta' konflitti vjolenti l-Partijiet għandhom jieħdu kull azzjoni adattata biex ma jħallux li tikber il-vjolenza, jillimitaw it-tixrid tagħha territorarjalment u biex iħaffu l-ftehim paċifiku ta' nuqqas ta' ftehim eżistenti. Attenzjoni partikolari għandha tingħata lejn riżorsi finanzjarji għal koperazzjoni li tintuża skond il-prinċipji u l-għanijiet ta' dan il-Ftehim, u biex ma jħallux it-tagħwiġ ta' flus lejn skopijiet ta' gwerer.

5. F'sitwazzjonijiet ta' wara l-konflitt, il-Partijiet għandhom jieħdu kull azzjoni adatta biex iħaffu li s-sitwazzjoni terġa ssir mhux vjolenti, stabbli u sostennibbli waħidha. Il-Partijiet għandhom jassiguraw li jinħolqu r-rabtiet bżonnjużi bejn miżuri ta' emergenza, reabilitazzjoni u koperazzjoni ta' żvilupp.

Artikolu 12

Il-koerenza tal-politki tal-Komunità' u l-effett tagħhom fuq l-implimentazzjoni ta' dan il-Ftehim

Mingħajr preġudizzju għall-Artikolu 96, fejn il-Komunità għandha l-ħsieb, waqt li qed teżerċita l-poteri tagħha, li tieħu miżura li tolqot l-interessi ta' l-Istati ta' l-ACT, sa fejn jikkonċerna l-għanijiet ta' dan il-Ftehim, hija tinforma lill-Istati msemmija bl-intenzjonijiet tagħha fi żmien adekwat. Lejn l-aħħar, il-Kummissjoni għanda tinforma fl-istess waqt lis-Segretarjat ta' l-Istati ta' l-ACP il-proposti tagħha għal miżuri bħal dawn. Fejn hemm bżonn, tista' ssir talba għal informazzjoni fuq l-inizjattiva ta' l-Istati ta' l-ACP.

Fuq talba tagħhom, jistgħu jsiru konsultazzjonijet mill-ewwel ħalli jiġu kkonsidrati tħassib dwar l-effett ta' dawk il-miżuri qabel ma' tittieħed deċiżjoni finali.

Wara li jkunu saru konsultazzjonijiet bħal dawn, l-Istati ta' l-ACP jistgħu, wkoll, jibgħatu t-tħassib tagħhom bil-miktub lill-Komunità mill-aktar fis possibbli u jagħtu suġġerimenti għall-emendi li jiddeskrivu l-mod kif it-tħassib tagħhom jista' jiġi milqugħ.

Fil-każ li l-Komunità ma' taċċettax is-sottomissjonijiet ta' l-Istati ta' l-ACP, hija għanda tinfurmahom mill-aktar fis possibili u tagħti r-raġunijiet għaliex.

L-Istati ta' l-ACP għandhom jingħataw informazzjoni biżżejjed fuq id-dħul fis-seħħ ta' deċiżjonijiet bħal dawn, bil-quddiem fejn possibbli.

Artikolu 13

Il-Migrazzjoni

1. Il-kwistjoni tal-migrazzjoni għandha tkun is-suġġett ta' djalogu fil-fond fil-qafas tas-Sħubija bejn l-ACP-KE.

Il-Partijiet jerġgħu jtennu l-obbligi u r-rabtiet eżistenti tagħhom fil-liġi internazzjonali biex jassiguraw rispet lejn id-drittijiet umani u biex jeliminaw kull sura ta' diskriminazzjoni mibnija l-aktar fuq oriġini, sess, razza, lingwa u reliġjon.

2. Il-Partijiet jiftehmu li jikkonsidraw li sħubija tfisser, fil-kuntest ta' migrazzjoni, trattatament imparzjali ta' ċittadini ta' pajjiżi terzi li joqogħdu legalment fit-territorji tagħhom, politika ta' integrazzjoni bi skop li tagħtihom drittijiet u obbligazzjonijiet li jaqblu ma' dawk taċ-ċittadini tagħhom, titjib bla ebda diskriminazzjoni fil-ħajja ekonomika, soċjali u kulturali u li jsawwru miżuri kontra r-razziżmu u xenophobia.

3. It-trattament mogħti minn kull Stat Membru lil ħaddiema imħaddma legalment fit-territorji tal-pajjiżi ta' l-ACP, għandhom ikunu liberi minn kull diskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità, u l-kondizzjonijiet tax-xogħol, ħlas u tkeċċija għandhom ikunu bħal taċ-ċittadini tagħhom. Iktar rigward dan, kull Stat ta' l-ACP għandu jagħti trattament mhux diskriminatorju lil ħaddiema ta' nazzjonalita ta' l-Istat Membru.

4. Il-Partijiet jikkunsidraw li strateġiji bil-mira li jnaqqsu l-faqar, itejjbu l-kondizzjonijiet ta' l-għixien u x-xogħol, joħolqu l-impjiegi u jiżviluppaw it-taħriġ, jgħinu biex fit-tul ta' żmien iġibu normali l-istat ta' migrazzjoni.

Il-Partijiet jikkunsidraw, fil-qafas ta' l-iżvilupp strateġiku u programmar nazzjonali u reġjonali, xkiel strutturali assoċjati mal-fluss migratorju bil-għan li jappoġġjaw l-iżvilupp ekonomiku u soċjali tar-reġjuni minn fejn il-migratorji joriġinaw u biex inaqqsu l-faqar.

Il-Komunità għandha tappoġġja, permezz ta' attivitajiet ta' koperazzjoni nazzjonali u reġjonali, it-tħarriġ ta' ċittadini ta' l-ACP fil-pajjiż ta' oriġini tagħhom, fi stat tal-ACP ieħor jew fi Stat Membru ta' l-Unjoni Ewropea. Dwar tħarriġ fi Stat Membru, il-Partijiet għandhom jiżguraw li kull azzjoni ssir lejn l-integrazzjoni vokazzjonali taċ-ċittadini tal-ACP fil-pajjiżi ta' oriġini tagħhom.

Il-Partijiet għandhom jiżviluppaw azzjonijiet ta' koperazzjoni biex iħaffu l-aċċess ta' edukazzjoni, u l-aktar permezz ta' l-użu ta' teknoġija ta' kummunikazzjoni, għal studenti ġejjin mill-Istati ta' l-ACP.

5. (a) Fil-qafas tad-djalogu politiku, il-Kunsill tal-Ministri għandu jeżamina kwistjonijiet li jinħolqu mill-immigrazzjoni illegali sabiex jitwaqqfu, meta approprjat, mezzi għal politika ta' prevenzjoni.

(b) F'dan ir-rigward, il-Partijiet jaqblu l-aktar biex jassiguraw li d-drittijiet u d-dinjità taċ-ċittandini huma rispettati f'kull proċedura mibdija biex tirritorna immigranti illegali lejn il-pajjiż ta' oriġini tagħhom. Dwar dan l-awtoritajiet involuti għandhom jagħtu kull faċilità amministrattiva li jkun hemm bżonn biex imorru lura lejn pajjiżhom.

(ċ) Il-Partijiet jaqblu wkoll li:

(i) kull Stat Membru ta' l-Unjoni Ewropea għandu jaċċetta lura u dħul mill-ġdid ta' kull ċittadin li huwa illegalment preżenti fuq art ta' xi stat ta' l-ACP, fuq talba ta' dak l-Istat u mingħajr aktar formalitajiet;

kull Stat ta' l-ACP għandu jaċċetta r-ritorn u dħul mill-ġdid ta' kull ċittadin li huwa preżenti illegalment fuq territorju ta' Stati Membru ta' l-Unjoni Ewropea, fuq talba ta' dak l-Istati Membru u mingħajr aktar formalitajiet.

L-Istati Membri u l-Istati ta' l-ACP għandhom jipprovdu ċ-ċittadini tagħhom b'dokumenti ta' identità għal dan l-iskop.

Fil-każ ta' Stati Membri ta' l-Unjoni Ewropea, l-obbligi f'dan il-paragrafu jgħoddu biss għal ċittadini li għandhom jiġu kkunsidrati bħala ċittadini għal skop tal-Komunità skond id-Dikjarazzjoni Nru 2 tat-Trattat li jistabbilixxi l-Komunitajiet Ewropej. Dwar l-Istati ta' l-ACP, l-obbligi ta' dan il-paragrafu jgħoddu biss għal ċittadini skond is-sistema legali rispettiva tagħhom.

(ii) fuq talba ta' Parti, negozjati għandhom jibdew ma' Stati ta' l-ACP sabiex jintemmu b'rieda tajba u rispett għar-regoli tal-liġi internazzjonali, ftehim bilaterali li jirregola obligazzjonijiet speċifiċi għad-dħul mill-ġdid u r-ritorn ta' ċittadini tagħhom. Dawn il-ftehim għandhom ikopru, jekk il-Partijiet iħossu l-bżonn, l-arranġamenti biex jerġgħu jidħlu ċittadini ta' pajjiżi terzi u persuni bla stat. Dawn il-ftehim jistabbilixxu d-dettalji tal-kategoriji ta' persuni li jaqgħu taħt dawn l-arranġamenti kif ukoll il-metodi biex jerġgħu jiddaħħlu u r-ritorn tagħhom.

Kull għanjuna li hemm bżonn biex jiġu mwettqa dawn il-ftehim għandha tiġi mogħtija mill-Istati ACP.

(iii) għall-iskopijiet tal-punt (ċ), il-kelma "Partijiet" tirreferi għall-Komunità, xi wieħed mill-Istati Membri u xi wieħed mill-Istati ta' l-ACP.

PARTI 2

ID-DISPOŻIZZJONIJIET ISTITUZZJONARJI

Artikolu 14

L-istituzzjonijiet konġunti

L-istituzzjonijiet ta' dan il-Ftehim huma' l-Kunsill tal-Ministri, il-Kumitat ta' l-Ambaxxaturi u l-Assemblea Parlamentari Konġunta.

Artikolu 15

Il-Kunsill tal-Ministri

1. Il-Kunsill tal-Ministri jrid ikun jikkonsisti, fuq naħa waħda, il-membri tal-Kunsill ta' Unjoni Ewropea u l-membri tal-Kummissjoni ta' Kommunitajiet Ewropej u, fuq naħa l-oħra, membru tal-gvern ta' kull Stat ta' l-ACP.

L-uffiċċju tal-President tal-Kunsill tal-Ministri għandu jinżamm darba minn membru tal-Kunsill ta' l-Unjoni Ewropea u darba oħra min membru ta' gvern ta' Stat ta' l-ACP.

Il-Kunsill għandu jiltaqa' bħala regola darba fis-sena fuq l-inizjattiva tal-President u kull meta jinħass il-bżonn, f'forma u kompożizzjoni ġeografika xierqa skond il-kwistjonijiet li jridu jiġu diskussi.

2. L-operazzjonijiet tal-Kunsill tal-Ministri għandhom ikunu:

(a) it-tmexxija tad-djalogu politiku;

(b) jitwettqu gwidi politiċi u jittieħdu deċiżjonijiet bżonnjużi għall-implimentazzjoni tad-dispożizzjonijiet ta' dan il-Ftehim, l-aktar dwar l-istrateġiji ta' żvilupp f'żoni speċifiċi msemmija f'dan il-Ftehim jew kull żona oħra li tipprova li taqa' taħt il-Ftehim, u skond il-proċeduri;

(ċ) biex teżamina u ssolvi xi kwistjonijiet li jistgħu ma' jħallux l-implimentazzjoni effettiva u effiċjenti ta' dan il-Ftehim jew ipoġġu ostaklu biex jintlaħqu l-għanijiet tiegħu;

(d) jassiguraw il-funzjonament bla xkiel tal-mekkaniżmi ta' konsultazzjoni.

3. Il-Kunsill tal-Ministri għandu jieħu deċiżjoni bi ftehim komuni tal-Partijiet. Il-proċeduri tal-Kunsill tal-Ministri għandhom jibqgħu validi biss jekk nofs il-membri tal-Kunsill ta' l-Unjoni Ewropea, membru tal-Kummissjoni u żewġ terżi tal-membri li jirrappreżentaw il-gvernijiet ta' l-Istati ta' l-ACP huma preżenti. Kull membru tal-Kunsill tal-Ministri li ma jistax jattendi jista' jkun sostitwit. Is-sostitut għandu jeżerċità d-drittijiet kollha ta' dak il-membru.

Jista' jieħu deċiżjonijiet li huma vinkolanti fuq il-Partijiet u jfassal riżoluzzjoniet, rakkommandazzjonijiet u fehmiet. Għandu jeżamina u jieħu konsiderazzjoni tar-riżoluzzjoniet u rikommandazzjoniet imħaddna mill-Assemblea Parlamentari Konġunta.

Il-Kunsill tal-Ministri għandu jżomm djalogu kontinwu mar-rappreżentanti ta' l-imsieħba soċjali u ekonomiċi u msieħba oħra tas-soċjetà ċivili fl-ACP u l-KE. Għal dan il-għan, il-konsultazzjoniet jistgħu jsiru flimkien mal-laqgħat.

4. Il-Kunsill tal-Ministri jista' jiddelega poteri lill-Kumitat ta' l-Ambaxxaturi.

5. Il-Kunsill tal-Ministri għandu jadotta r-regoli ta' proċeduri tiegħu fi żmien sitt xhur mid-dħul fis-seħħ ta' dan il-Ftehim.

Artikolu 16

Il-Kumitat ta' Ambaxxaturi

1. Il-Kumitat ta' l-Ambaxxaturi għandu jkun fih, fuq naħa waħda, ir-rappreżentant permanenti ta' kull Stat Membru ta' l-Unjoni Ewropea u r-rappreżentant tal-Kummissjoni, u fuq in-naħa l-oħra, il-kap tal-missjoni ta' kull Stat ta' l-ACP għall-Unjoni Ewropea.

L-uffiċċju tal-President tal-Kumitat ta' l-Ambaxxaturi għandu jinżamm darba mir-Rappreżentat Permanenti ta' Stat Membru nominat mill-Komunità, u darba oħra mill-kap tal-missjoni li jirrapresenta Stat ta' l-ACP, nominat mill-Istati ta' l-ACP.

2. Il-Kumitat għandu jgħin lill-Kunsill tal-Ministri fit-twettiq tal-kompiti tiegħu u biex iwettaq il-mandat fdat lilu mill-Kunsill. F'dan il-kuntest, għandu jikkontrolla l-implimentazzjoni ta' dan il-Ftehim u l-progress lejn il-kisba ta' l-għanijiet hemm imsemmija.

Il-Kumitat ta' l-Ambaxxaturi għandu jiltaqa' regolarment, l-aktar biex jipprepara s-sessjonijiet tal-Kunsill u kull meta jkun hemm bżonn.

3. Il-Kumitat għandu jwettaw ir-regoli ta' proċedura tiegħu fi żmien sitt xhur mid-dħul fis-seħħ ta' dan il-Ftehim.

Artikolu 17

L-Assemblea Parlamentari Konġunta

1. L-Assemblea Parlamentari Konġunta għandha tkun magħmula minn numru ugwali ta' membri ta' rappreżentanti tal-KE u l-ACP. Il-membri tal-Assemblea Parlamentari Konġunta għandhom ikunu, fuq naħa waħda, membri tal-Parlament Ewropew u, fuq naħa oħra, membri tal-Parlament jew, fin-nuqqas ta' dan, rappreżentanti nominati mill-Parlament ta' kull Stat ta' l-ACP. Fin-nuqqas ta' Parlament, l-attendenza ta' rappreżentant mill-Istat ta' l-ACP involut għandha tkun soġġetta għall-approvazzjoni bil-quddiem tal-Assemblea Parlamentari Konġunta.

2. Il-ħidma tal-Assemblea Parlamentari Konġunta, bħala korp konsultattiv, għandha tkun sabiex:

- tkabbar il-proċessi demokratiċi permezz tad-djalogu u konsultazzjoni;

- tħaffef il-ftehim akbar bejn il-popli tal-Unjoni Ewropea u dawk ta' l-Istati ta' l-ACP u toħloq għarfien pubbliku għal kwistjonijiet ta' żvilupp;

- tiddiskuti kwistjonijiet dwar l-iżvilupp u s-Sħubija ACP-KE;

- tadotta riżoluzzjonijiet u tagħmel rakkomandazzjonijiet lill-Kunsill tal-Ministri bl-għan li jintlaħqu l-għanijiet ta' dan il-Ftehim.

3. L-Assemblea Parlamentari Konġunta għandha tiltaqa' darbtejn fis-sena f'sessjoni plenarja, darba fl-Unjoni Ewropea u darba oħra fi Stat ta' l-ACP. Bil-għan li ssaħħaħ l-integrazzjoni reġjonali u tkabbar il-koperazzjoni bejn il-parlamenti nazzjonali, il-laqgħat bejn il-membri tal-Parlament tal-KE u l-ACP jistgħu jsiru f'livell reġjonali u subreġjonali.

L-Assemblema Parlamentari Konġunta għandha torganizza kuntatti regolari bejn rappreżentanti ta' l-imsieħba ekonomiċi u soċjali ta' l-ACP-KE u msieħba tas-soċjetà ċivili sabiex jinkisbu l-fehmiet tagħhom fuq kif jintlaħqu l-għanijiet ta' dan il-Ftehim.

4. L-Assemblea Parlamentari Konħunta għandha taddotta regoli ta' proċedura fi żmien sitt xhur mid-dħul fis-seħħ ta' dan il-Ftehim.

PARTI 3

STRATEĠIJI TAL-KOPERAZZJONI

Artikolu 18

L-istrateġiji ta' koperazzjoi għandhom ikunu mwaqqfa fuq strateġiji ta' żvilupp u koperazzjoni ekonomika u kummerċjail li huma marbutin flimkien u kumplimentari. Il-Partijiet għandhom jazziguraw li l-isforżi meħuda fl-oqsma msemmija ssaħħu lil xulxin.

TITOLU I

STRATEĠIJI TA' L-IŻVILUPP

KAPITOLU 1

Il-Qafas Ġenerali

Artikolu 19

Il-Prinċipji u l-għanijiet

1. L-għanijiet ċentrali tal-koperazzjoni ACP-KE huma t-tnaqqis fil-faqar u li fl-aħħar jinqered il-faqar għal kollox; żvilupp sostenibbli; u l-integrazzjoni progressiva tal-pajjiżi ta' l-ACP fl-ekonomija dinjija. F'dan il-kuntest, il-qafas ta' koperazzjoni u orjentazzjoni, għandu jitfassal fuq iċ-ċirkostanzi partikolari ta' kull pajjiż ta' l-ACP, għandu jkabbar il-pussess lokali ta' riformi ekonomiċi u soċjali u l-integrazzjoni tas-settur privat u l-imsieħba tas-soċjetà ċivili fil-proċess ta' żvilupp.

2. Il-koperazzjoi għandha tirreferi għal konklużjonijiet tal-Konferenzi ta' l-Istati Uniti u l-għanijiet, miri u attivitajiet ta' azzjoni miftiehma fuq livell internazzjonali u stħarriġ fuqhom bħala bażi għall-prinċipji ta' żvilupp. Il-koperazzjoni għandha tirreferi għall-iżvilupp tal-koperazzjoni internazzjonali u tagħti każ l-aktar li tqiegħed indikaturi kwalitattivi u kwantitativi ta' progress.

3. Il-Gvernijiet u l-imsieħba non-statali f'kull pajjiż ta' l-ACP għandhom jibdew kunsultazzjonijet fuq l-istrateġiji ta' l-iżvilupp tal-pajjiż u l-għajnuna tal-komunità tagħha.

Artikolu 20

L-Approċċ

1. L-għanijiet tal-koperazzjoni ta' żvilupp tal-ACP-KE għandha titwettaq permezz ta' strateġiji integrati li jħaddnu fihom elementi ekonomiċi, soċjali, kulturali, ambjentali u istituzzjonali li jridu jkunu mħaddna lokalment. Il-Koperazzjoni għandha għalhekk tipprovdi qafas komuni li jipprovdi għajnuna lill-istrateġiji ta' żvilupp tal-ACP, jassiguraw kumplimentazzjoni u ħidma bejn id-diversi elementi. F'dan il-kuntest u fil-qafas ta' politki ta' żvilupp u riformi segwiti mill-Istati ta' l-ACP, l-istrateġiji ta' koperarazzjoni tal-ACP-KE għandhom ikollhom bħala għan li:

(a) jilħqu tkabbir ekonomiku mgħaġġel u sostenibbli ta' ħolqien ta' xogħol, l-iżvilupp tas-settur privat, iż-żieda fl-impjiegi, l-aċċess aħjar għall-attivitajiet ekonomiċi ta' produzzjoni u riżorsi, u t-tkabbir tal-koperazzjoni u l-integgrazzjoni reġjonali;

(b) l-inkoraġġiment ta' l-iżvilupp uman u soċjali jgħin biex jassigura li r-riżultati tat-tkabbir ikunu mifruxa u mqassma ugwalment u ikabbru l-ugwaljanza tas-sessi;

(ċ) l-inkoraġġiment tal-valuri kulturali tal-komunitajiet u l-ħidma speċifika ta' l-elementi ekonomiċi, politiċi u soċjali li tħalli effett kemm fuq wieħed u kemm l-ieħor;

(d) l-inkoraġġiment tar-riformi u l-iżvilupp isitituzzjonarju, it-tisħiħ ta' l-istituzzjonijiet li hemm bżonn għat-tisħiħ tad-demokrazija, governanza tajba u għal ekonomiji tas-suq effiċjenti u kompettivi; u t-tkabbir tal-ħila għall-iżvilupp u s-sħubija; u

(e) l-inkoraġġiment ta' l-ambjent sostenibbli, ir-riġenerazzjoni u l-aħjar prattiċi, u l-preservazzjoni tal-bażi tar-riżorsi naturali.

2. Għandha tittieħed konsiderazzjoni kontinwa li jiġu aċċettati f'kull qasam ta' koperazzjoni dawn it-temi u temi mifruxa li ġejjin: kwistjonijiet ta' ġens, kwistjonijiet ta' ambjent u żvilupp istituzzjonarju u t-tkabbir tal-ħila. Dawn l-oqsma huma eliġibbli għall-appoġġ tal-Kommunita.

3. It-testi dettaljati dwar l-għanijiet u l-istrateġiji tal-koperazzjoni ta' żvilupp, l-aktar il-politki u strateġiji settorjali għandhom ikunu mddaħla f'taqsira li jkollha pjan operazzjonali f'oqsma speċifiċi u oqsma ta' koperazzjoni. Dawn it-testi jistgħu jiġu riveduti, reviżjonati u/jew emendati mill-Kunsill tal-Ministri fuq l-bażi ta' rakkomandazzjoni mill-Kumitat ta' l-Iżvilupp Finanzjament tal-ACP-KE.

KAPITOLU 2

L-Oqsma ta' Appoġġ

TAQSIMA 1

L-Iżvilupp Ekonomiku

Artikolu 21

L-Iżvilupp ta' l-Investiment u s-Settur Privat

1. Il-koperazzjoni għanda tappoġġja r-riformi ekonomiċi u istituzzjonarji neċessarji fuq livell nazzjonali u/jew reġjonali, bl-għan li joħolqu l-ambjent li jgħin l-investiment privat, u l-iżvilupp ta' settur privat dinamiku, vjabbli u kompetittiv. Il-koperazzjoni għandha tagħti aktar appoġġ:

(a) il-promozzjoni d-djalogu u koperazzjoni tas-settur pubbliku-privat;

(b) l-iżvilupp ta' kapaċitajiet ta' l-intrapriżi u kultura tan-negozju;

(ċ) privatizzazzjoni u riforma ta' l-intrapriżi; u

(d) l-iżvilupp u modernizzazzjoni ta' sistemi ta' medjazzjoni u arbitraġġ.

2. Koperazzjoni għandha tkun ta' appoġġ ukoll biex ittejjeb il-kwalità, disponibbiltà u aċċessibilità ta' servizzi finanzjarji u mhux finanzjarji għal impriżi privati, sew formali u informali; billi:

(a) ibiddlu r-rata u jikkontrollaw il-kurrent ta' tfaddil privat, sew domestiku kif ukoll barrani, fil-finanzjament ta' intrapriżi privati billi jagħtu appoġġ għal politika biex jiżviluppaw settur finanzjarjament modern li jinkludi suq ta' kapital, istituzzjonijiet finanzjarji u ħidmiet mikrofinanzjarji sostenibbli;

(b) l-iżviluipp u t-tisħiħ ta' istituzzjonijiet tan-negozji u organizzazzjonijiet intermedjarji, assoċjazzjonijiet, kmamar tal-kummerċ u fornituri lokali mis-settur privat li jkun jagħti appoġġ u jipprovdi servizzi mhux finanzjarji lil intrapriżi bħal servizzi professjonali, tekniċi, amministrazzjoni, taħriġ u ta' appoġġ kummerċjali; u

(ċ) jappoġġa istituzzjonijiet, programmi, attivitajiet u inizjattivi li jagħtu kontribut għall-iżvilupp u trasferiment ta' teknoloġiji u tagħrif u l-aħħjar prattiċi fuq l-aspetti kollha ta' maniġġjar ta' negozju.

3. Koperazzjoni għandha tippromwovi żvilupp kummerċjali billi tipprovdi appoġġ finanzjarju, faċilitajiet ta' garanziji, appoġġ tekniku bil-għan li jinkoraġġixxi u jgħin biex jinħolqu, jiġu stabbiliti, jespandu, jiddiversifikaw, jiġu rijabilitati, jiġu ristrutturati, modernizzati jew privatizzati impriżi dinamiċi, vijabbli u kompetittivi fl-oqmsa ekonomiċi kollha, kif ukoll intermedjarji finanzjarji bħal istituzzjonijiet li jiżviluppaw il-finanzi u jispekulaw fuq il-kapital, u jikru kumpaniji billi:

(a) joħolqu u/jew isaħħu strumenti finanzjarji f'forma ta' kapital ta' investiment;

(b) itejbu l-fakultà li jidħlu f'tagħrif essenzjali bħal informazzjoni kummerċjali u konsultattiva, servizzi ta' konsulenza jew għajnuna teknika;

(ċ) isaħħu l-attivitajiet ta' esportazzjoni, b'mod partikolari billi jiżviluppaw il-kapaċità fl-oqsma relatati mal-kummerċ kollha; u

(d) jinkoraġġixxu rabtiet, assoċjazzjonijiet u koperazzjoni fost id-ditti inklużi dawk li jinvolvu t-trasferiment ta' teknoloġija u tagħrif f'livelli nazzjonali, reġjonali u ACP-UE, u soċjetajiet b'investituri privati barranin li jkunu konsistenti ma' l-għanijiet u l-linji gwida tal-koperazzjoni ta' Żvilupp ta' l-ACP-UE.

4. Il-koperazzjoni għandha tagħti appoġġ għal żvilupp ta' mikrointrapriżi permezz ta' aċċess aħjar għal servizzi finanzjarji u mhux finanzjarji; politika xierqa u qafas regolatorju għall-iżvilupp tagħhom; u biex jipprovdu servizzi ta' taħriġ u informazzjoni fuq l-aħjar prattiċi fil-mikrofinanzi.

5. Appoġġ għall-investment u żvilupp fis-settur privat għandu jgħaqqad attivitajiet u inizjattivi fil-livelli ekonomiċi makro, tan-nofs u mikro.

Artikolu 22

Riformi u politki makroekonomiċi u strutturali

1. Il-koperazzjoni għandha tagħti appoġġ għall-isforzi ta' l-ACP biex timplimenta:

(a) tkabbir u stabbilità makroekonomiċi permezz ta' politki ta' dixxiplina fiskali u monetarji li jirriżultaw fit-tnaqqis ta' l-inflazzjoni, u jtejbu bilanċi esterni u fiskali, billi jsaħħu d-dixxiplina fiskali, jiżviluppaw it-trasparenza u l-effiċjenza fl-ippjanar ta' l-ispejjeż pubbliċi, itejbu l-kwalità, l-imparzjalità u l-komposizzjoni tal-politka fiskali; u

(b) politki strutturali maħsuba biex isaħħu r-rwol ta' l-atturi differenti, speċjalment is-settur privat u jtejbu l-attitudni biex ikun hemm żieda fin-negozju, investiment u impiegi, kif ukoll li:

(i) jilliberalizzaw il-kummerċ u l-amministrazzjonijiet tal-kambju barrani u konvertibilità ta' kontijiet kurrenti, billi jikkunsidraw iċ-ċirkustanzi partikolari ta' kull pajjiż;

(ii) isaħħu r-riformi fl-impiegi u s-suq ta' prodotti;

(iii) jinkoraġġixxu riformi ta' sistemi finanzjarji li jgħinu jiżviluppaw sistemi ta' ħidma bankarja u mhux bankarja vijabbli, swieq ta' kapital u servizzi finanzjarji, inkluża mikro-finanza;

(iv) itejbu l-kwalità ta'servizzi privati u pubbliċi; u

(v) jinkoraġġixxu koperazzjoni reġjonali u integrazzjoni progressiva ta' politki makroekonomiċi u monetarji.

2. It-tfassil ta' politki makroekonomiċi u programmi ta' aġġustament strutturali għandhom jirriflettu l-isfond soċjo-politiku u kapaċità istituzzjonali tal-pajjiżi relatati, jiżguraw impatt pożittiv fuq it-tnaqqis tal-faqar u aċċess għal servizzi soċjali u għandhom ikunu bażati fuq il-prinċipji li ġejjin:

(a) l-Istat ta' l-ACP għandhom jerfgħu r-responsabbiltà primarja għall-analiżi tal-problemi li għandhom jiġu solvuti, it-tfassil u l-implimentazzjoni tar-riformi;

(b) għandhom jiġu adottati programmi ta' appoġġ skond is-sitwazzjoni differenti ta' kull Stat ta' l-ACP u jkunu sensittivi għall-kondizzjonijiet soċjali, kultura u ambjent ta' dawn l-Istati;

(ċ) id-dritt ta' l-Istati ta' l-ACP jistabilixxu d-direzzjoni u s-sekwenza ta' l-istrateġiji tagħhom għall-iżvilupp u prijoritajiet għandhom jiġu rikonoxxuti u rispettati;

(d) il-pass tar-riformi għandu jkun realistiku u kompatibbli mal-kapaċitajiet u riżorsi ta' kull Stat ta' l-ACP; u

(e) isaħħu l-komunikazzjoni u l-informazzjoni ta' popolazzjonijiet dwar riformi u politki ekonomiċi u soċjali.

Artikolu 23

Żvilupp fis-settur ekonomiku

Il-koperazzjoni għandha tagħti appoġġ lill-politika sostenibbli u riformi istituzzjonali u l-investimenti meħtieġa biex ikun hemm aċċess ekwu għal attivitajiet ekonomiċi u riżorsi produttivi, partikolarment:

(a) l-iżvilupp ta' sistemi ta' taħriġ li jgħinu jżidu l-produttività fis-setturi kemm formali kif ukoll informali;

(b) kapital, kreditu, art, speċjalment rigward drittijiet ta' proprjetà u użu;

(ċ) żvilupp ta' strateġiji rurali bil-għan li jistabbilixxu qafas għal ippjanar parteċipatorju diċentralizzat, allokazzjoni ta' riżorsi u amministrazzjoni;

(d) strateġiji għal prodotti agrikoli, politika nazzjonali u reġjonali dwar sigurtà fl-ikel, żvilupp sostenibbli ta' riżorsi ta' l-ilma u sajd kif ukoll riżorsi tal-baħar fiż-żoni ekonomiċi esklużżivi ta' l-Istati ta' l-ACP. Kull ftehim tas-sajd li jista' jiġi negozjat bejn il-Komunità u l-Istati ta' l-ACP għandu jagħti konsiderazzjoni xierqa li jkun konsistenti ma' l-istrateġiji ta' żvilupp f'dawn il-qasam;

(e) infrastuttura ekonomika u teknoloġika u servizzi, inkluż Trasport, sistemi ta' Telekomunikazzjonijiet, servizzi ta' komunikazzjoni u l-iżvilupp ta' soċjeta ta' l-informatika;

(f) żvilupp fl-oqsma industrijali kompetittivi, tal-minjieri u l-enerġija, waqt li jinkoraġġixxu involviment u żvilupp fis-settur privat;

(g) żvilupp fil-kummerċ, inkluż il-promozzjoni ta' kummerċ ġust;

(h) żvilupp fin-negozju, finanzi u ħidma bankarja; u setturi ta' servizzi oħra;

(i) żvilupp fit-turiżmu; u

(j) żvilupp fl-infrastruttura u servizzi xjentifiċi, teknoloġiċi u għal riċerka; magħduda t-tisħiħ, trasferiment u l-assimilazzjoni ta' teknoloġiji ġodda;

(k) it-tisħiħ ta' kapaċitajiet f'oqsma produttivi, speċjalment fis-setturi pubbliċi u privati.

Artikolu 24

Turiżmu

Il-koperazzjoni għandha tkun immirata lejn żvilupp sostenibbli ta' l-industrija tat-turiżmu f'pajjiżi u sottoreġjuni ta' l-ACP, waqt li tirrikonoxxi l-importanza dejjem tikber għat-tkattir tal-qasam tas-servizzi fil-pajjiżi ta' l-ACP u l-espansjoni tal-kummerċ globali tagħhom, l-abiltà li tistimola setturi oħra fl-attivita ekonomika, u r-rwol li tista' taqdi biex jingħeleb il-faqar.

Programmi u proġetti ta' koperazzjoni jsostnu l-isforzi tal-pajjiżi ta' l-ACP biex jistabbilixxu u jtejbu l-qafas legali u istituzzjonali tal-pajjiżi u r-riżorsi għall-iżvilupp u implimentazzjoni ta' politki u programmi għal turiżmu sostenibbli, kif ukoll fost oħrajn fit-titjib fil-pożizzjoni kompetittiva tas-settur, speċjalment intrapriżi żgħar u ta' daqs medju (SMEs), appoġġ għall-investiment u promozzjoni, żvilupp tal-prodott inkluż l-iżvilupp ta' kulturi indiġeni fil-pajjiżi ta' l-ACP, u t-tisħiħ tar-raptiet bejn it-turiżmu u setturi oħra ta' attivita ekonomika.

TAQSIMA 2

L-Iżvilupp Soċjali u Uman

Artikolu 25

Żvilupp fis-settur soċjali

1. Il-koperazzjoni għandha tappoġġa l-isforzi ta' l-Istati ta' l-ACP biex jiżviluppaw politki u riformi ġenerali u settorjali biex itejbu t-trattament, il-kwalità ta' u l-aċċess għall-infrastuttura u servizzi soċjali bażiċi u biex jagħtu konsiderazzjoni tal-bżonnijiet lokali u talbiet speċifiċi ta' min ikun l-aktar vulnerabbli u żvantaġġat, hekk li jitnaqqsu l-inugwaljanzi biex jintlaħqu dawn is-servizzi. Għandha tingħata attenzjoni speċjali biex jiġu żgurati livelli adekwati ta' nfiq pubbliku fis-setturi soċjali. F'dan il-kuntest, il-koperazzjoni għandha tkun immirata biex:

(a) ittejjeb l-edukazzjoni u t-taħriġ, u biex tkabbar il-kapaċità u ħiliet tekniċi;

(b) ittejjeb is-sistemi ta' saħħa u nutriment, telimina l-ġuħ u l-malnutriment, tiżgura provvista ta' ikel biżżejjed u sigurtà;

(ċ) tgħaqqad kwistjonijiet demografiċi ma' strateġiji ta' żviluppi sabiex ittejjeb is-saħħa riproduttiva, kura tas-saħħa primarja, ippjanar tal-familja; u tipprevjeni l-mutilazzjoni tal-ġenitali femminili;

(d) tippromwovi l-ġlieda kontra l-HIV/AIDS;

(e) iżżid is-sigurtà ta' l-ilma fid-dar u ttejjeb l-aċċess għal ilma ħieles mill-periklu u sanita‘ adekwata;

(f) ittejjeb id-disponibbilta‘ ta' kenn li jista' jintlaħaq minn kulħadd u adekwat għal kulħadd billi tappoġġa programmi ta' nfiq baxx u ta' introjtu baxx u bit-titjib fl-urbanistika; u

(g) tinkoraġġixxi l-promozzjoni ta' metodi parteċipatorji ta' djalogu soċjali kif ukoll jirrispettaw id-drittijiet soċjali bażiċi.

2. Il-koperazzjoni għandha tappoġġa wkoll it-tkattir tal-kompetenza f'oqsma soċjali bħal programmi ta' taħriġ fit-tfassil ta' politika soċjali u metodi moderni ta' proġetti u programmi soċjali; politki li jwasslu għal tiġdid u riċerka teknoloġika; tkabbar ħila lokali u tippromwovi sħubijiet; u diskussjonijiet madwar mejda f'livell nazzjonali u/jew reġjonali.

3. Il-koperazzjoni għandha tippromwovi u tappoġġa l-iżvilupp u l-implimentazzjoni ta' politki u ta' sistemi ta' parteċipazzjoni soċjali u sigurtà sabiex tissaħħaħ il-koeżjoni soċjali u biex tippromwovi awtoassistenza u solidarjeta komunitarja. Iċ-ċentru ta' l-attenzjoni għandu, fost oħrajn, ikun fuq l-iżvilupp ta' inizjattivi bbażati fuq solidarjetà soċjali, partikolarment billi jitwaqqfu fondi għall-iżvilupp soċjali adattati għal ħtiġiet u persuni tal-lokal.

Artikolu 26

Kwistjonijiet taż-żgħażagħ

Il-koperazzjoni għandha tappoġġa wkoll li tiġi stabbilita politika koerenti u komprensiva biex twettaq il-potenzjal taż-żgħażagħ hekk li jintegraw aħjar fis-soċjetà biex jattwaw il-potenzjal totali tagħhom. F'dan il-kuntest, il-koperazzjoni għandha tappoġġa politki, miżuri u ħidmiet immirati li:

(a) jipproteġu d-drittijiet tat-tfal u żgħażagħ, speċjalment dawk tal-bniet;

(b) tippromwovi l-ħiliet, enerġija, innovazzjoni u potenzjal taż-żgħażagħ sabiex isaħħaħ l-opportunitajiet ekonomiċi, soċjali u kulturali u tkabbar l-opportunitajiet ta' impieg tagħhom fis-settur produttiv;

(ċ) tgħin istituzzjonijiet ibbażati fil-Komunità biex jagħtu opportunita lit-tfal li jiżviluppaw il-potenzjal fiżiku, psikoloġiku, soċjali u ekonomiku tagħhom; u

(d) terġa' tintegra fis-soċjetà tfal f'sitwazzjonijiet fejn ikun hemm konflitt permezz ta' programmi ta' riabilitazzjoni.

Artikolu 27

Żvilupp kulturali

Koperazzjoni fil-qasam tal-kultura għandha timmira biex:

(a) tintegra d-dimensjoni kulturali fil-livelli kollha ta' koperazzjoni ta' żvilupp;

(b) tirrikonoxxi, tippriserva u tippromwovi l-valuri u identitajiet kulturali biex jippermettu djalogu fost il-kulturi;

(ċ) tirrikonoxxi, tippriserva u tippromwovi l-valur tal-wirt kulturali; tappoġġa l-iżvilupp tal-kapaċità f'dan is-settur; u

(d) tiżviluppa industriji kulturali u ssaħħaħ l-opportunitajiet għad-dħul fis-suq għal oġġetti u servizzi kulturali.

TAQSIMA 3

Koperazzjoni u Integrazzjoni Reġjonali

Artikolu 28

Mod ġenerali ta' trattament

Il-koperazzjoni għandha tipprovdi għajnuna effettiva biex tikseb l-għanijiet u prijoritajiet li l-Istati ta' l-ACP stabbilew għalihom stess fil-kuntest ta' koperazzjoni u integrazzjoni sotto-reġjonali, inkluża koperazzjoni inter-reġjonali u intra-ACP. Koperazzjoni reġjonali tista' tinvolvi wkoll Pajjiżi u Territorji Barranin (OCTs) u reġjuni l-aktar imbiegħda. F'dan il-kuntest, appoġġ għal koperazzjoni għandu jimmira biex:

(a) jippromwovi l-integrazzjoni gradwali ta' l-Istati ta' l-ACP fl-ekonomija dinjija;

(b) jgħaġġel il-koperazzjoni u żvilupp ekonomiku sew ġewwa kif ukoll fost ir-reġjuni ta' l-Istati ta' l-ACP;

(ċ) jippromwovi l-moviment liberu tal-persuni, merkanzija, servizzi, kapital, xogħol u teknoloġija fost il-pajjiżi ta' l-ACP;

(d) jgħaġġel id-diversifikazzjoni ta' l-Istati ta' l-ACP; u l-kordinazzjoni u l-armonizzazzjoni tal-politki tal-koperazzjoni reġjonali u sotto-reġjonali; u

(e) jippromwovi u jespandi l-kummerċ fost u ġewwa l-pajjiżi ta' l-ACP u pajjiżi terzi.

Artikolu 29

Integrazzjoni ekonomika reġjonali

Il-koperazzjoni għandha, fil-qasam ta' l-integrazzjoni ekonomika reġjonali, tappoġġa:

(a) l-iżvilupp u t-tisħiħ tal-kapaċitajiet ta':

(i) istituzzjonijiet u organizzazzjonijiet ta' integrazzjoni reġjonali stabbiliti mill-Istati ta' l-ACP biex jippromwovu koperazzjoni fl-integrazzjoni reġjonali, u

(ii) gvernijiet u parlamenti nazzjonali fi kwistjonijiet ta' integrazzjoni reġjonali;

(b) il-promozzjoni ta' parteċipazzjoni f'Pajjiżi l-Anqas Żviluppati (LDC) u Stati ta' l-ACP biex jistabbilixxu swieq reġjonali u jikkondividu l-benefiċċji minnhom;

(ċ) l-implimentazzjoni ta' politki ta' riforma settorjali f'livell reġjonali;

(d) liberalizzazzjoni ta' kummerċ u pagamenti;

(e) promozzjoni ta' investimenti f'pajjiżi ‘l hinn mill-fruntieri sew barranin kif ukoll interni, u inizjattivi ta' integrazzjoni ekonomika reġjonali jew sotto-reġjonali; u

(f) konsiderazzjoni ta' l-effetti ta' spejjeż transitorji ta' integrazzjoni reġjonali fuq id-dħul tan-nefqa pubblika u l-bilanċ tal-pagamenti.

Artikolu 30

Koperazzjoni reġjonali

1. Il-koperazzjoni għandha, fil-qasam ta' koperazzjoni reġjonali, tappoġġa varjetà wiesgħa ta' oqsma funzjonali u tematiċi li jindirizzaw speċifikament problemi komuni u jieħdu vantaġġ mill-iskala ta' l-ekonomiji, inklużi:

(a) l-infrastruttura partikolarment trasport u komunikazzjoni u servizzi u s-sigurtà tagħhom, inklużi l-iżvilupp ta' opportunitajiet reġjonali fil-qasam tat-Teknoloġiji ta' l-Informazzjoni u Komunikazzjoni (ICT);

(b) l-ambjent; l-amministrazzjoni tar-riżorsi ta' l-ilma u l-enerġija;

(ċ) saħħa, edukazzjoni u taħriġ;

(d) riċerka u żvilupp teknoloġiku;

(e) inizjattivi reġjonali biex ikunu lesti għal diżastri u għajnuna għalihom; u

(f) oqsma oħra, inklużi kontroll ta' l-armameti, ħidma kontra d-drogi, kriminalità organizzata, ħasil ta' flus, tixħim u korruzzjoni.

2. Il-koperazzjoni għandha tappoġġja wkoll skemi u inizjattivi ta' koperazzjoni fost u ġewwa l-ACP.

3. Il-koperazzjoni għandha tgħin biex tippromwovi u tiżviluppa djalogu reġjonali politiku f'oqsma ta' prevenzjoni u soluzzjoni ta' konflitti; drittijiet tal-bniedem u demokratizzazzjoni; skambu, formazzjoni ta' networks, u promozzjoni ta' mobilità bejn l-atturi differenti ta' l-iżvilupp, partikolarment fis-soċjetà ċivili.

TAQSIMA 4

Suġġetti Tematiċi u b'Aspett Transversjali

Artikolu 31

Kwistjonijiet dwar is-sessi

Il-koperazzjoni għandha tgħin biex issaħħaħ politki u progammi li jtejbu, jiżguraw u jwessgħu l-parteċipazzjoni ugwali ta' l-irġiel u n-nisa fl-isferi kollha tal-ħajja politika, ekonomika, soċjali u kulturali. Il-koperazzjoni għandha tgħin biex tippromwovi l-aċċess tan-nisa għar-riżorsi kollha meħtieġa għall-eżerċizzju sħiħ tad-drittijiet fundamentali tagħhom. B'mod aktar speċifiku, il-koperazzjoni għandha toħloq il-qafas xieraq biex:

(a) tintegra mentalità u kunsidrazzjoni sensittivi għal ġeneru ta' sess f'kull livell ta' koperazzjoni ta' żvilupp inklużi politki, strateġiji u ħidmiet makroekonomiċi; u

(b) tinkoraġġixxi l-adozzjoni ta' miżuri speċifiċi pożittivi favur in-nisa bħal:

(i) parteċipazzjoni fil-politika nazzjonali u lokali;

(ii) tappoġġa organizzazzjonijiet tan-nisa;

(iii) ikun hemm dħul għas-servizzi soċjali bażiċi, speċjalment għall-edukazzjoni u taħriġ, kura tas-saħħa u ppjanar tal-familja;

(iv) ikun hemm aċċess għar-riżorsi produttivi, speċjalment għall-art u kreditu u għas-suq ta' l-impiegi; u

(v) tieħu kunsiderazzjoni speċifika tan-nisa f'għajnuna ta' emerġenza u ħidmiet ta' rijabilitazzjoni.

Artikolu 32

Riżorsi ambjentali u naturali

1. Il-koperazzjoni fil-protezzjoni ambjentali u utilizzazzjoni sostenibbli u amministrazzjoni tar-riżorsi naturali għandhom ikunu mmirati biex:

(a) jidderieġu s-sostenibbilità ambjentali fl-aspetti kollha tal-koperazzjoni ta' żvilupp u programmi ta' appoġġ u proġetti implimentati mid-diversi atturi;

(b) jiżviluppaw u/jew isaħħu l-kapaċità umana u istituzzjonali xjentifika u teknika għall-amministrazzjoni ambjentali għal dawk kollha f'riskji ambjentali;

(ċ) jappoġġaw miżuri u skemi speċifiċi mmirati biex jindirizzaw kwistjonijiet ta' amministrazzjoni sostenibbli ta' kriżijiet kif ukoll li jkollhom x'jaqsmu ma' impenji preżenti u futuri reġjonali u internazzjonali rigward riżorsi minerali u naturali bħal:

(i) foresti tropikali, riżorsi ta' ilma, riżorsi tax-xtut, tal-baħar u tas-sajd, annimali slavaġ, ħamrija, biodiversità;

(ii) protezzjoni ta' ekosistemi delikati (eż. sikka tal-qroll);

(iii) għejjun ta' enerġija li tiġġedded partikolarment l-enerġija mix-xemx u effiċjenza fl-użu ta' l-enerġija;

(iv) żvilupp rurali u urban sostenibbli;

(v) deżertifikazzjoni, nixfa u deforestazzjoni;

(vi) żvilupp ta' soluzzjonijiet innovattivi għal problemi ambjentali urbani; u

(vii) promozzjoni ta' turiżmu sostenibbli.

(d) Tikkunsidra kwistjonijiet relatati mat-trasport u disponiment ta' skart perikoluż.

2. Il-koperazzjoni għandha tikkunsidra wkoll:

(a) il-vulnerabilità ta' gżejjer żgħar pajjiżi ta' l-ACP, speċjalment għat-theddida li ġġib magħha bidla fil-klima;

(b) il-problemi li qed jaggravaw ta' nixfa u deżertifikazzjoni speċjalment ta' pajjiżi l-anqas żviluppati u li m'għandhomx sbokk fil-baħar; u

(ċ) żvilupp istituzzjonali u żvilupp ta' kapaċità.

Artikolu 33

Żvilupp istituzzjonali u żvilupp ta' kapaċità

1. Il-koperazzjoni għandha toqgħod attenta b'mod sistematiku għal aspetti istituzzjonali u f'dan il-kuntest, għandha tappoġġa l-isforzi ta' l-Istati ta' l-ACP biex jiżviluppaw u jsaħħu strutturi, istituzzjonijiet u proċeduri li jgħinu biex:

(a) jippromwovu u jsaħħu d-demokrazija, dinjità umana, ġustizzja soċjali u pluraliżmu, b'rispett totali għad-diversità ġewwa u fost is-soċjetajiet;

(b) jippromwovu u jsostnu rispett universali u sħiħ għal u l-osservanza u ħarsien tad-drittijiet libertajiet fundamentali tal-bniedem;

(ċ) jiżviluppaw u jsaħħu s-saltna tad-dritt; u jtejbu l-aċċess għal ġustizzja, waqt li jiggarantixxu l-professjonalità u l-indipendenza tas-sistemi ġuridiċi; u

(d) jiżguraw kontroll u amministrazzjoni trasparenti u responsabbli fl-istituzzjonijiet pubbliċi kollha.

2. Il-Partijiet għandhom jaħdmu flimkien biex jiġġieldu kontra t-tixħim u l-korruzzjoni fis-soċjetajiet kollha tagħhom.

3. Il-Koperazzjoni għandha tappoġġa l-isforzi ta' l-Istati ta' l-ACP biex jiżviluppaw l-istituzzjonijiet pubbliċi tagħhom f'forza pożittiva għat-tkabbir u żvilupp u biex jiksbu titjib essenzali fl-effiċjenza tas-servizzi tal-gvern minħabba li dawn jolqtu l-ħajja tan-nies komuni. F'dan il-kuntest, il-koperazzjoni għandha tgħin ir-riforma, ir-razzjonalità u l-modernizzazzjoni tas-settur pubbliku. Speċifikament, l-appoġġ tal-koperazzjoni għandu jikkonċentra fuq:

(a) ir-riforma u modernizzazzjoni tas-servizz ċivili;

(b) riformi u modernizzazzjoni legali u ġuridiċu tas-sistemi tal-ġustizzja;

(ċ) titjib u tisħiħ ta' l-amministrazzjoni tal-finanzi pubbliċi;

(d) tgħaġġel ir-riformi fis-settur bankarju u dak tal-finanzjament;

(e) ittejjeb l-amministrazzjoni ta' l-assi pubbliċi u r-riforma tal-proċeduri ta' l-akkwist pubbliku; u

(f) diċentralizzazzjoni politika, amministrattiva, ekonomika u finazjarja.

4. Il-koperazzjoni għandha tgħin ukoll biex tagħti lura u/jew issaħħaħ il-kapaċità kritika tas-settur pubbliku u biex tappoġġa l-istituzzjonijiet meħtieġa biex tissoda l-ekonomija tas-suq, speċjalment appoġġ biex:

(a) tiżviluppa l-kapaċitajiet legali u regolatorji meħtieġa biex ilaħħqu ma' l-operat ta' ekonomija tas-suq, inklużi politika ta' kompetizzjoni u politika tal-konsumatur;

(b) ittejjeb il-kapaċità biex tanalizza, tippjana, tifformula u timplimenta politki, partikolarment fl-oqsma ekonomiċi, soċjali, ambjentali, ta' riċerka, tax-xjenza u teknoloġija u innovattivi;

(ċ) modernizzar, tisħiħ u riforma fl-istituzzjonijiet finanzjarji u monetarji u ttejjeb il-proċeduri;

(d) tibni l-kapaċità fil-livelli lokali u muniċipali li huma meħtieġa biex timplimenta politika ta' deċentralizzazzjoni u biex tkattar il-parteċipazzjoni tal-popolazzjoni fil-proċess ta' żvilupp; u

(e) tiżviluppa l-kapaċità f'oqsma oħra kritiċi bħal ma huma:

(i) negozjati internazzjonali; u

(ii) amministrazzjoni u kordinazzjoni fl-għajnuna barranija.

5. Il-koperazzjoni għandha tkopri l-oqsma u s-setturi kollha biex tippromwovi li jipparteċipaw atturi li mhumiex ta' l-istat u l-iżvilupp tal-kapaċitajiet tagħhom; u biex issaħħaħ l-istrutturi għall-informazzjoni, djalogu u konsultazzjoni bejnhom u l-awtoritajiet nazzjonali, inkluż f'livell reġjonali.

TITOLU II

KOPERAZZJONI EKONOMIKA U KUMMERĊJALI

KAPITOLU 1

L-Għanijiet u l-Prinċipji

Artikolu 34

Għanijiet

1. Il-koperazzjoni ekonomika u kummerċjali għandha timmira biex tippromwovi l-integrazzjoni bla diffikultajiet u gradwali ta' l-Istati ta' l-ACP fl-ekonomija dinjija, b'kunsiderazzjoni xierqa għall-għażliet politiċi u prijoritajiet ta' żvilupp tagħhom, li permezz tagħhom jippromwovu l-iżvilupp sostenibbli tagħhom u jikkontribwixxu biex jintemm il-faqar fil-pajjiżi ta' l-ACP.

2. L-għan aħħari tal-koperazzjoni ekonomika u soċjali huwa li tippermetti l-Istati ta' l-ACP biex jieħdu sehem bis-sħiħ fil-kummerċ internazzjonali. F'dan il-kuntest, għandha tingħata kunsiderazzjoni partikolari għall-ħtieġa ta' l-Istati ta' l-ACP biex jieħdu sehem b'mod attiv fin-negozjati tal-kummerċ multilaterali. Bil-livell preżenti ta' żvilupp tal-pajjiżi ta' l-ACP, il-koperazzjoni ekonomika u kummerċjali għandha tkun immirata biex tippermetti lill-Istati ta' l-ACP li jamministraw l-isfidi tal-globalizzazzjoni u biex jadottaw progressivament il-kondizzjonijiet ġodda tal-kummerċ internazzjonali li permezz tagħhom jiffaċilitaw it-tranżizzjoni tagħhom għall-ekonomija globali liberalizzata.

3. Għal dan il-għan il-koperazzjoni ekonomika u kummerċjali għandha timmira biex issaħħaħ il-produzzjoni, provvista u kapaċità kummerċjali tal-pajjiżi ta' l-ACP kif ukoll il-kapaċità tagħhom biex jattiraw l-investiment. B'żieda ma' dan għandha timmira biex toħloq dinamika kummerċjali ġdida bejn il-Partijiet, għat-tisħiħ tal-kummerċ u politki ta' investiment tal-pajjiżi ta' l-ACP u biex ittejjeb il-kapaċità tal-pajjiżi ta' l-ACP biex jittrattaw il-kwistjonijiet kollha relatati mal-kummerċ.

4. Il-koperazzjoni ekonomika u kummerċjali għandha tkun implimentata b'konformità sħiħa mad-dispożizzjonijiet tal-WTO, inkluż trattament speċjali u differenzjali, waqt li jikkunsidraw l-interessi reċiproċi tal-Partijiet u l-livelli rispettivi tagħhom ta' żvilupp.

Artikolu 35

Prinċipji

1. Il-koperazzjoni ekonomika u kummerċjali għandha tkun ibbażata fuq sħubija vera, imsaħħa u strateġika. B'żieda ma' dan għandha tkun ibbażata wkoll fuq attitudni komprensiva li tibni fuq il-fatturi sodi u kisbiet tal-Konvenzjonijiet preċedenti ACP-KE, billi tuża l-mezzi kollha disponibbli biex tikseb l-għanijiet stipulati aktar qabel billi tindirizza l-esiġenzi mil-lat ta' provvista u domanda. F'dan il-kuntest, għandha tingħata konsiderazzjoni xierqa għall-miżuri ta' żvilupp tal-kummerċ bħala mezzi biex isaħħu il-kompetittività ta' l-Istati ta' l-ACP. Importanza xierqa għandha għalhekk tingħata lill-iżvilupp tal-kummerċ fl-istrateġiji ta' żvilupp ta' l-Istati ta' l-ACP, li l-Komunità għandha tappoġġa.

2. Il-koperazzjoni ekonomika u soċjali għandha tibni fuq inizjattivi reġjonali integrattivi ta' l-Istati ta' l-ACP, waqt li jagħtu konsiderazzjoni li l-integrazzjoni reġjonali hija strument essenzali għall-integrazzjoni tal-pajjiżi ta' l-ACP fl-ekonomija mondjali.

3. Il-koperazzjoni ekonomika u kummerċjali għandha tikkunsidra l-ħtiġiet differenti u l-livelli ta' żvilupp tal-pajjiżi u r-reġjuni ta' l-ACP. F'dan il-kuntest, il-Partijiet jikkonfermaw mill-ġdid sehemhom biex jiżguraw trattament speċjali u differenzjali għall-pajjiżi kollha ta' l-ACP u biex jibqgħu jżommu trattament speċjali għal ACP LDCs u li jagħtu konsiderazzjoni xierqa tal-vulnerabilità ta' pajjiżi żgħar, mingħajr żbokk għall-baħar u gżejjer.

KAPITOLU 2

Arranġamenti Ġodda tal-Kummerċ

Artikolu 36

Xejriet

1. Fl-isfond ta' l-għanijiet u prinċipji msemmija hawn fuq, il-Partijiet jaqblu li jikkonkludu arranġamenti kummerċjali ġodda kompatibbli ma' l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (WTO), ineħħu gradwalment il-barrieri għall-kummerċ bejniethom u li jsaħħu l-koperazzjoni fl-oqsma kollha relevanti għall-kummerċ.

2. Il-Partijiet jaqblu li arranġamenti kummerċjali ġodda għandhom jiddaħħlu gradwalment u jirrikonoxxu l-ħtieġa, għalhekk, għal perjodu preparatorju.

3. Sabiex iħaffu t-transizzjoni għall-arranġamenti kummerċjali ġodda, il-preferenzi kummerċjali mhux reċiproċi applikati skond ir-Raba' Konvenzjoni ACP-KE għandhom jinżammu matul il-perjodu preparatorju għall-pajjiżi kollha ta' l-ACP, skond il-kondizzjonijiet imfissra fl-Anness V ma' dan il-Ftehim.

4. F'dan il-kuntest, il-Partijiet jikkonfermaw mill-ġdid l-importanza tal-protokolli ta' l-oġġetti, fl-Anness V ta' dan il-Ftehim. Jaqblu fuq il-ħtieġa li jirreveduhom fil-kuntest ta' l-arranġamenti kummerċjali ġodda, partikolarment rigward il-kompatibilità tagħhom mar-regoli tal-WTO, bil-għan li jissalvagwardaw il-benefiċċji miksuba minnhom, waqt li jikkunsidraw l-istatus legali speċjali tal-Protokoll dwar iz-Zokkor.

Artikolu 37

Proċeduri

1. Il-ftehimiet dwar sħubija ekonomika għandhom jiġu negozjati matul il-perjodu preparatorju li għandu jintemm sal-31 ta' Diċembru 2007. In-negozjati formali ta' l-arranġamenti kummerċjali ġodda għandhom jibdew f'Settembru 2002 u l-arranġamenti kummerċjali għandhom jidħlu fis-seħħ sa l-1 ta' Jannar 2008, kemm-il darba l-Partijiet ma jkunux ftehmu fuq dati aktar kmieni.

2. Il-miżuri meħtieġa kollha għandhom jittieħdu hekk li jiżguraw li jikkonkludu b'suċċess in-negozjati fi żmien il-perjodu preparatorju. Għal dan il-għan, il-perjodu sal-bidu tan-negozjati formali ta' l-arranġamenti kummerċjali ġodda għandhom jintużaw b'mod attiv biex jagħmlu l-preparamenti tal-bidu għal dawn in-negozjati.

3. Il-perjodu ta' preparazzjoni għandu jintuża biex tiġi żviluppa l-kapaċità fis-setturi pubbliċi u privati tal-pajjiżi ta' l-ACP, inklużi miżuri biex isaħħu l-kompetittività, isaħħu l-organizzazzjonijiet reġjonali u għall-appoġġ ta' inizjattivi għall-integrazzjoni tal-kummerċ reġjonali, fejn ikunu xierqa ma' l-għajnuna għall-aġġustament fl-ispiża pubblika u riforma fiskali, kif ukoll għat-titjib ta' l-infrastruttura u żvilupp, u għall-promozzjoni ta' investiment.

4. Il-Partijiet għandhom jirrevedu regolarment il-progress tal-preparamenti u n-negozjati u, fl-2006, għandhom iwettqu evalwazzjoni komprensiva ta' l-arranġamenti ppjanati għall-pajjiżi kollha biex jiżguraw li ma jkunx meħtieġ aktar żmien għall-preparamenti jew negozjati.

5. In-negozjati għal ftehimiet dwar sħubija ekomonika għandhom jitwettqu mill-pajjiżi ta' l-ACP li jikkunsidraw irwieħhom f'qagħda li jagħmlu dan, fil-livell li jikkunsidraw xieraq u skond il-proċeduri miftiehma mill-Grupp ta' l-ACP, waqt li jikkunsidraw il-proċess ta' integrazzjoni reġjonali ġewwa l-ACP.

6. Fl-2004, il-Komunità għandha tagħmel stima tal-qagħda ta' dawk li mhumiex ma' LCD li, wara konsultazzjonijiet mal-Komunità jiddeċiedu li ma jkunux f'qagħda li jidħlu fi ftehimiet ta' sħubija u għandha teżamina l-possibiltajiet alternattivi kollha, sabiex tipprovdi lil dawn il-pajjiżi b'qafas ġdid għall-kummerċ li jkun ekwivalenti għall-qagħda tagħhom u b'konformità mar-regoli tal-WTO.

7. In-negozjati tal-ftehimiet ta' sħubija ekonomika għandhom jimmiraw konsiderevolment biex jistabbilixxu orarju għat-tneħħija gradwali ta' barrieri għall-kummerċ bejn il-Partijiet, skond ir-regoli relevanti tal-WTO. Minn naħa tal-Komunità l-liberalizzazzjoni tal-kummerċ għandha tibni acquis u għandha timmira li ttejjeb l-aċċess preżenti tas-suq għall-pajjiżi ta' l-ACP permezz, fost l-oħrajn, evalwazzjoni tar-regoli ta' oriġini. In-negozjati għandhom jikkunsidraw il-livell ta' żvilupp u l-impatt soċjo-ekonomiku tal-miżuri tal-kummerċ fuq il-pajjiżi ta' l-ACP, u l-kapaċità tagħhom biex jadottaw u jaġġustaw l-ekonomiji tagħhom għall-proċess ta' liberalizzazzjoni. In-negozjati għandhom għalhekk ikunu flessibbli kemm jista' jkun billi jistabbilixxu tul ta' żmien ta' perjodu transitorju, it-trattament finali tal-prodott, waqt li jikkonsidraw setturi sensittivi, u sa liema grad ta' irregolarità skond l-orarju għat-tneħħija tat-tariffi, waqt li jibqgħu konformi mar-regoli tal-WTO li jkunu prevalenti dakinhar.

8. Il-Partijiet għandhom jikkoperaw mill-qrib u jikkollaboraw mal-WTO bil-għan li jiddefendu l-arranġamenti milħuqa, partikolarment rigward il-grad ta' flessibilità disponibbli.

9. Il-Komunità għandha tibda proċess, mas-sena 2000, li sa tmiem in-negozjati kummerċjali multilaterali u mhux aktar tard mill-2005 jippermetti dħul bla dazju prattikament għall-prodotti kollha mill-pajjiżi kollha ta' l-LDC billi jżidu mal-livell tad-dispożizzjonijiet kummerċjali eżistenti tar-Raba' Konvenzjoni ACP-KE u li jħaffef u jirrevedi r-regoli oriġinali, inklużi d-dispożizzjonijiet dwar żidiet, li japplikaw għall-oġġetti esportati tagħhom.

Artikolu 38

Kumitat Ministerjali konġunt dwar il-Kummerċ

1. Għandu jitwaqqaf Kumitat Ministerjali konġunt dwar il-Kummerċ ta' l-ACP-KE.

2. Il-Kumitat Ministerjali dwar il-Kummerċ għandu jikkunsidra b'mod speċjali n-negozjati kummerċjali multilaterali preżenti u għandu jeżamina l-impatt ta' l-inizjattivi għal aktar liberalizzazzjoni tal-kummerċ tal-pajjiżi ACP-KE u l-iżvilupp ta' l-ekonomiji ta' l-ACP. Għandu jagħmel kull rakkomandazzjoni meħtieġa bil-għan li jibqa' jżomm il-benefiċċji ta' l-arranġamenti kummerċjali ta' l-ACP-KE.

3. Il-Kumitat Ministerjali dwar il-Kummerċ għandu jiltaqa' ta' l-anqas darba fis-sena. Ir-regoli tiegħu ta' proċedura għandhom jiġu stipulati mill-Kunsill tal-Ministri. Għandu jkun kompost mir-rappreżentanti ta' l-Istati ta' l-ACP u l-Komunità.

KAPITOLU 3

Koperazzjoni fil-Fora Internazzjonali

Artikolu 39

Dispożizzjonijiet ġenerali

1. Il-Partijiet jisħqu fuq l-importanza tas-sehem attiv tagħhom fil-WTO kif ukoll f'organizzazzjonijiet internazzjonali relevanti oħra billi jsiru membri ta' dawn l-organizzazzjonijiet u jsegwu mill-qrib l-aġenda u l-attivitajiet tagħhom.

2. Huma jaqblu li jikkoperaw mill-qrib biex jidentifikaw u jwessgħu l-interessi komuni tagħhom fil-koperazzjoni ekonomika u kummerċjali internazzjonali partikolarment fil-WTO, inkluża parteċipazzjoni fit-twaqqif u tmexxija ta' l-aġenda f'negozjati futuri dwar il-kummerċ multilaterali. F'dan il-kuntest, għandha tingħata attenzjoni partikolari biex ittejjeb id-dħul fil-Komunità u swieq oħra ta' prodotti u servizzi li joriġinaw fil-pajjiżi ta' l-ACP.

3. Huma jaqblu wkoll fuq l-importanza ta' flessibilità fir-regoli tal-WTO biex jikkunsidraw il-livell ta' żvilupp ta' l-ACP kif ukoll id-diffikultajiet li jiltaqgħu magħhom biex jissodisfaw l-obbligi tagħhom. Huma jaqblu wkoll fuq il-ħtieġa għal għajnuna teknika biex jippermettu lill-pajjiżi ta' l-ACP biex jimplimentaw l-impenji tagħhom.

4. Il-Komunità taqbel li tgħin lill-Istati ta' l-ACP fl-isforzi tagħhom, skond id-dispożizzjonijiet stipulati f'dan il-Ftehim, biex isiru membri attivi ta' dawn l-organizzazzjonijiet, billi jiżviluppaw il-kapaċità meħtieġa biex jinnegozjaw, jieħdu sehem b'mod effettiv, jimmonitorjaw u jimplimentaw dawn il-ftehimiet.

Artikolu 40

Merkanzija

1. Il-Partijiet jirrikonoxxu l-ħtieġa biex jiżguraw operat aħjar tas-swieq internazzjonali tal-merkanzija u biex iżidu t-trasparenza tas-suq.

2. Huma jikkonfermaw kemm ikunu jridu jżidu l-konsultazzjonijiet bejniethom fil-laqgħat internazzjonali u fl-organizzazzjonijiet li jittrattaw mal-merkanzija.

3. Għal dan il-għan, l-iskambju ta' fehmiet għandu jsir fuq talba ta' kull Parti:

- rigward l-operat ta' ftehimiet internazzjonali eżistenti jew partijiet speċjalizzati fuq xogħol intergovernattiv bil-għan li jtejbuhom u jagħmluhom aktar effettivi, konsistenti ma' xejriet tas-suq;

- meta jkun propost li jikkonkludu jew iġeddu ftehim internazzjonali jew jistabbilixxu parti speċjalizzata fuq xogħol intergovernattiv.

L-għan ta' dawn l-iskambji ta' fehmiet għandu jkun li jikkonsidraw l-interess rispettiv ta' kull parti. Dawn jistgħu jsiru, fejn ikun meħtieġ, fil-qafas tal-Kumitat Ministerjali għall-Kummerċ.

KAPITOLU 4

Kummerċ fis-Servizzi

Artikolu 41

Dispożizzjonijiet ġenerali

1. Il-Partijiet jisħqu fuq l-importanza li dejjem tikber ta' servizzi fil-kummerċ internazzjonali u l-kontribut prinċipali tagħhom għall-iżvilupp ekonomiku u soċjali.

2. Huma jikkonfermaw mill-ġdid l-obbligu rispettiv tagħhom skond il-Ftehim Ġenerali fuq il-Kummerċ fis-Servizzi (GATS), u juru l-importanza tal-ħtieġa għal trattament speċjali u differenzjali għal fornituri ta' servizzi ta' l-ACP.

3. Fil-qafas tan-negozjati tal-liberalizzazzjoni gradwali fil-kummerċ u servizzi, kif previst fl-Artikolu XIX tal-GATS, il-Komunità tidħol biex tagħti konsiderazzjoni favorevoli għall-prijoritajiet ta' l-Istati ta' l-ACP biex itejbu l-iskeda tal-KE, bil-għan li jissodisfaw l-interessi speċifiċi tagħhom.

4. B'żieda ma' dan il-Partijiet jaqblu ma' l-għan li jestendu skond ftehimiet ekonomiċi ta' sħubija, u wara li jkunu kisbu ftit esperjenza biex japplikaw it-trattament tan-Nazzjon l-Aktar Favorit (MFN) skond il-GATS, is-sħubija tagħhom biex tkopri l-liberalizzazzjoni ta' servizzi skond id-dispożizzjonijiet tal-GAT u partikolarment dawk relatati mal-parteċipazzjoni ta' pajjiżi li qed jiżviluppaw fi ftehimiet għal-liberalizzazzjoni.

5. Il-Komunità għandha tappoġġa l-isforzi ta' l-Istati ta' l-ACP biex isaħħu l-kapaċità tagħhom biex jipprovdu servizzi. Għandha tingħata attenzjoni partikolari għas-servizzi relatati max-xogħol, negozju, distribuzzjoni, finanzi, turiżmu, kultura u kostruzzjoni u servizzi relatati ma' l-inġinerija bil-għan li jsaħħu l-kompetittività tagħhom u b'hekk iżidu l-valur tal-kummerċ tagħhom fil-merkanzija u servizzi.

Artikolu 42

Trasport Marittimu

1. Il-Partijiet jirrikonoxxu l-importanza ta' servizzi li jħallu l-qligħ u effiċjenti fit-trasport marittimu f'ambjent marittimu bla periklu u nadif bħala l-mod prinċipali ta' trasport li jiffaċilita l-kummerċ internazzjonali u b'hekk ikunu jikkostitwixxi waħda mill-forzi li jsostnu l-iżvilupp ekonomiku u l-iżvilupp tal-kummerċ.

2. Huma jinkarigaw irwieħhom li jippromwovu l-liberalizzazzjoni tat-trasport marittimu u għal dan il-għan japplikaw effettivament il-prinċipju ta' dħul bla restrizzjoni għas-suq ta' trasport internazzjonali bil-baħar fuq bażi diskriminatorja u kummerċjali.

3. Kull Parti għandha tagħti, fost affarijiet oħra, trattament mhux anqas favorevoli minn dak mogħti lill-bastimenti tagħha, lill-bastimenti mħaddma minn ċittadini jew kumpaniji tal-Parti l-oħra, u għal bastimenti rreġistrati fit-territorju ta' kull waħda mill-partijiet, kif ukoll drittijiet u ħlasijiet, faċilitajiet doganali u l-assenjament ta' rmiġġi u faċilitajiet għat-tagħbija u ħatt.

4. Il-Komunità għandha tappoġġa l-isforzi ta' l-Istati ta' l-ACP biex jiżviluppaw u jippromwovu servizzi li jħallu l-qligħ u effiċjenti ta' trasport bil-baħar fl-Istati ta' l-ACP bil-għan li jkattru s-sehem ta' l-operaturi ta' l-ACP f'servizzi ta' trasport internazzjonali bil-baħar.

Artikolu 43

Teknoloġiji ta' l-Informazzjoni u Komunikazzjoni, u s-Soċjetà ta' l-Informazzjoni

1. Il-Partijiet jirrikonoxxu r-rwol importanti tat-teknoloġiji ta' l-informazzjoni u komunikazzjoni, kif ukoll il-parteċipazzjoni attiva fis-Soċjetà ta' l-Informazzjoni, bħala rekwiżit minn qabel għall-integrazzjoni b'suċċess tal-pajjiżi ta' l-ACP fl-ekonomija dinjija.

2. Għalhekk huma jikkonfermaw mill-ġdid l-impennji rispettivi tagħhom skond ftehimiet multilaterali eżistenti, partikolarment il-protokoll dwar Telekomunikazzjonijiet Bażiċi marbuta mal-GATS, u jistiednu dawk il-pajjiżi ta' l-ACP, li għadhom mhumiex membri ta' dawk il-ftehimiet, biex jaslu fi qbil magħhom.

3. B'żieda ma' dan jaqblu li jieħdu sehem bis-sħiħ u b'mod attiv f'kull negozjar internazzjonali fil-ġejjieni, li jista' jitmexxa f'dan il-qasam.

4. Il-Partijiet għandhom għalhekk jieħdu miżuri li jippermettu lill-abitanti tal-pajjiżi ta' l-ACP li jkollhom aċċess faċli għat-tekonoloġiji ta' l-informazzjoni u komunikazzjoni, permezz, fost oħrajn, il-miżuri li ġejjin:

- l-iżvilupp u l-inkoraġġiment ta' l-użu ta' riżorsi ta' enerġija rinnovabbli li jistgħu jħallsu għalihom;

- l-iżvilupp u l-użu ta' networks mingħajr fili rħas aktar estensivi.

5. Il-Partijiet ukoll jaqblu li jgħaġġlu l-koperazzjoni bejniethom fil-qasam tat-teknoloġiji ta' l-informazzjoni u l-komunikazzjoni, u s-Soċjetà ta' l-Informazzjoni. Din il-koperazzjoni għandha, partikolarment, tkun diretta lejn komplimentarjetà u armonizzazzjoni akbar tas-sistemi tal-komunikazzjoni, f'livelli nazzjonali, reġjonali u internazzjonali u l-adattament tagħhom għat-teknoloġiji ġodda.

KAPITOLU 5

Oqsma Relatati mal-Kummerċ

Artikolu 44

Dispożizzjonijiet ġenerali

1. Il-Partijiet jirrikonoxxu l-importanza dejjem tikber ta' oqsma ġodda relatati mal-kummerċ li jħaffu integrazzjoni dejjem akbar ta' l-Istati ta' l-ACP fl-ekonomija dinjija. Huma għalhekk jaqblu li jsaħħu l-koperazzjoni tagħhom f'dawn l-oqsma billi jistabbilixxu parteċipazzjoni sħiħa u kordinata fid-diskussjonijiet u ftehimiet internazzjonali relevanti.

2. Il-Komunità għandha tappoġġa l-isforzi ta' l-Istati ta' l-ACP, skond id-dispożizzjonijiet stipulati f'dan il-Ftehim u l-istrateġiji ta' żvilupp bejn il-Partijiet biex isaħħu l-kapaċità biex jamministraw l-oqsma kollha relatati mal-kummerċ, inklużi, fejn hu meħtieġ, billi jtejbu u jappoġġaw il-qafas istituzzjonali.

Artikolu 45

Politika tal-Kompetizzjoni

1. Il-Partijiet jaqblu li l-introduzzjoni u l-implimentazzjoni ta' politki u regoli ta' kompetizzjoni effettivi u sodi huma ta' importanza kruċjali sabiex itejbu u jiżguraw klima ta' investiment bonarju, proċess ta' industrijalizzazzjoni sostenibbli u trasparenza fl-aċċess għas-swieq.

2. Sabiex jiżguraw l-eliminazzjoni ta' tgħawwiġ tal-kompetizzjoni tajba u b'kunsiderazzjoni xierqa għal-livelli differenti ta' żvilupp u ħtiġiet ekonomiċi ta' kull pajjiż ta' l-ACP, huma jimpenjaw irwieħhom li jimplimentaw regoli u politika nazzjonali u reġjonali inkluż il-kontroll u skond ċerti kondizzjonijiet il-projbizzjoni ta' ftehimiet bejn l-impriżi, deċiżjonijiet minn assoċjazzjonijiet ta' impriżi u prassi miftiehma bejn l-impriżi li jkollhom bħala għan jew riżultat tagħhom il-prevenzjoni, restrizzjoni jew tgħawwiġ tal-kompetizzjoni. B'żieda ma' dan il-Partijiet jaqblu li jipprojbixxu l-abbuż minn impriża waħda jew aktar ta' pożizzjoni dominanti fis-suq komuni tal-Komunità jew fit-territorju ta' l-Istati ta' l-ACP.

3. Il-Partijiet jaqblu wkoll li jsaħħu l-koperazzjoni f'dan il-qasam bl-iskop li jifformulaw u jappoġġjaw politki tal-kompetizzjoni effettivi ma' l-aġenziji tal-kompetizzjoni nazzjonali xierqa li gradwalment jiżguraw l-infurzar effiċjenti tar-regoli tal-kompetizzjoni sew minn intrapriżi privati kif ukoll statali. Il-koperazzjoni f'dan il-qasam għandha, partikolarment, tinkludi għajnuna fl-għemil ta' abbozzi ta' qafas legali xieraq u l-infurzar amministrattiv tiegħu b'riferenza partikolari għall-qagħda speċjali tal-pajjiżi l-anqas żviluppati.

Artikolu 46

Protezzjoni ta' Drittijiet ta' Proprjetà Intellettwali

1. Mingħajr preġudizzju għall-posizzjonijiet tal-Partijiet fin-negozjati multilaterjali, il-Partijiet jirrikonoxxu l-ħtieġa biex jiżguraw livell adekwat u effettiv ta' protezzjoni ta' drittijiet ta' proprjetà intellettwali, industrijali u kummerċjali, u drittijiet oħra koperti bit-TRIPS inkluża l-protezzjoni ta' indikazzjonijiet ġeografiċi, b'konformità ma' l-istandards internazzjonali bl-iskop li jnaqqsu d-distorzjonijiet u impedimenti għall-kummerċ bilaterali.

2. Huma jisħqu fuq l-importanza, f'dan il-kuntest, li jaderixxu mal-Ftehim fuq Aspetti Relatati mal-Kummerċ tad-Drittijiet ta' Proprjetà Intellettwali (TRIPS) għall-Ftehim tal-WTO u l-Konvenzjoni fuq il-Bijodiversità Bijoloġika (CBD).

3. Huma jiftehmu wkoll mal-ħtieġa li jaqblu mal-konvenzjonijiet relevanti kollha fuq proprjetà intellettwali, industrijali u kummerċjali kif hemm riferenza għalihhom fil-Parti I tal-Ftehim dwar it-TRIPS, b'konformità mal-livell tagħhom fuq l-iżvilupp.

4. Il-Komunità, l-Istati Membri tagħha u l-Istati ta' l-ACP jistgħu jikkonsidraw il-konklużjoni tal-ftehimijiet immirati biex jipproteġu trademarks u indikazzjonijiet ġeografiċi għal prodotti ta' interess partikolari ta' kull waħda mill-Partijiet.

5. Għall-fini ta' dan il-Ftehim, proprjetà intellettwali tinkludi partikolarment drittijiet ta' l-awtur, inklużi d-drittijiet fuq programmi tal-kompjuter, u drittijiet simili, inklużi disinni artistiċi, u proprjetà industrijali li tinkludi mudelli ta' utilità, privattivi inklużi privattivi għal invenzjonijiet bijo-teknoloġiċi u varjetajiet ta' pjanti jew sistemi effettivi oħra skond il-ġeneru tagħhom, disinni industrijali, indikazzjonijiet ġeografiċi inklużi ismijiet ta' oriġini, trademarks ta' merkanziji jew servizzi, topografiji ta' ċirkuwiti integrati kif ukoll il-protezzjoni legali ta' data bases u l-protezzjoni kontra kompetizzjoni inġusta kif hemm riferenza għaliha fl-Artikolu 10a tal-Konvenzjoni ta' Pariġi għall-Protezzjoni ta' Proprjetà Industrijali u l-protezzjoni ta' informazzjoni kunfidenzali mhux mistura fuq proċess ta' kif isir ċertu xogħol.

6. Il-Partijiet jaqblu b'żieda ma' dan li jsaħħu l-koperazzjoni bejniethom f'dan il-qasam. Fuq talba u b'termini u kondizzjonijiet miftiehma b'mod reċiproku l-koperazzjoni għandha fost l-oħrajn testendi għall-oqsma li ġejjin: il-preparazzjoni ta' liġijiet u regolamenti għall-protezzjoni u infurzar ta' drittijiet ta' proprjetà intellettwali, il-prevenzjoni ta' l-abbuż ta' dawn id-drittijiet minn detenturi tad-drittijiet u l-ksur ta' dawn id-drittijiet minn kompetituri, it-twaqqif u l-infurzar ta' uffiċċji domestiċi u reġjonali u aġenziji oħra inkluż l-appoġġ għal organizzazzjonijiet reġjonali ta' proprjetà intellettwali involuti fl-infurzar u l-protezzjoni, inkluż it-taħriġ ta' persunal.

Artikolu 47

Standardizzazzjoni u Ċertifikazzjoni

1. Il-Partijiet jaqblu li jikkoperaw aktar mill-qrib fil-qasam ta' standardizzazzjoni, ċertifikazzjoni u assigurazzjoni ta' kwalità biex ineħħu il-barrieri tekniċi mhux meħtieġa u biex inaqqsu d-differenzi bejniethom f'dawk l-oqsma, hekk li jiffaċilitaw il-kummerċ.

F'dan il-kuntest, huma jaffermaw mill-ġdid l-impenn tagħhom skond il-Ftehim fuq il-Barrieri Tekniċi għall-kummerċ, mehmuż mal-Ftehim tal-WTO (Ftehim ta' TBT).

2. Il-Koperazzjoni fl-istandardizzazzjoni u ċ-ċertifikazzjoni għandha timmira biex tippromwovi sistemi kompatibbli bejn il-Partijiet u b'mod partikolari tinkludi:

- miżuri, skond il-Ftehim ta' TBT, biex jippromwovu użu akbar ta' regolamenti, standards u proċeduri ta' valutazzjoni ta' konformità, inklużi miżuri speċifiċi tas-settur, skond il-livell ta' żvilupp ekonomiku fil-pajjiżi ta' l-ACP,

- koperazzjoni fil-qasam ta' l-amminitrazzjoni tal-kwalità u l-assigurazzjoni f'oqsma magħżula ta' importanza għall-Istati ta' l-ACP,

- l-appoġġ ta' inizjattivi li jiżviluppaw il-kapaċità fil-pajjiżi ta' l-ACP fl-oqsma tal-valutazzjoni tal-konformità, metroloġija u standardizzazzjoni,

- l-iżvilupp ta' rabtiet li jiffunzjonaw bejn l-istandardizzazzjoni ta' l-ACP u l-Ewropa, istituzzjonijiet ta' valutazzjoni u ċertifikazzjoni ta' konformità.

3. Il-Partijiet jieħdu l-inkarigu li jikkunsidraw, meta jkun il-mument propizju, li jinnegozjaw ftehimiet ta' rikonoxximent reċiproku f'setturi ta' interess ekonomiku reċiproku.

Artikolu 48

Miżuri Sanitarji u Fitosanitarji

1. Il-Partijiet jirrikonoxxu d-dritt ta' kull Parti li tadotta jew tinforza miżuri sanitarji u fitosanitarji meħtieġa biex jipproteġu l-ħajja u s-saħħa umana, ta' l-annimali jew tal-pjanti, bla ħsara għall-ħtieġa li dawn il-miżuri ma jikkostitwux mezz ta' diskriminazzjoni arbitrarja jew restrizzjoni travestita għall-kummerċ, b'mod ġenerali. Għal dan l-iskop, huma jaffermaw l-impenji tagħhom skond il-Ftehim fuq l-Applikazzjoni ta' Miżuri Sanitarji u Fitosanitarji, mehmuża mal-Ftehim tal-WTO (Ftehim ta' l-SPS), waqt li jagħtu kunsiderazzjoni tal-livell rispettiv tagħhom għall-iżvilupp.

2. B'żieda ma' dan huma jieħdu l-inkarigu li jinfurzaw l-kordinazzjoni, konsultazzjoni u informazzjoni rigward in-notifika u l-applikazzjoni tal-miżuri sanitarji u fitosanitarji proposti, skond il-Ftehim ta' l-SPS kull meta dawn il-miżuri jistgħu jaffettwaw l-interessi ta' kull waħda mill-Partijiet. Huma jaqblu wkoll fuq konsultazzjoni u kordinazzjoni minn qabel fil-Codex Alimentarius, l-Uffiċċju Internazzjonali ta' Epizootiċi u l-Konvenzjoni Internazzjonali għall-Protezzjoni tal-Pjanti, bl-iskop li jkattru l-interessi komuni tagħhom.

3. Il-Partijiet jiftehmu li jsaħħu l-koperazzjoni bejniethom bl-iskop li jsaħħu mill-ġdid il-kapaċità tagħhom fis-settur pubbliku u privat tal-pajjiżi ta' l-ACP f'dan il-qasam.

Artikolu 49

Kummerċ u Ambjent

1. Il-Partijiet jikkonfermaw mill-ġdid l-impenn tagħhom li jippromwovu l-iżvilupp tal-kummerċ internazzjonali b'mod li jiżguraw amministrazzjoni sostenibbli u soda ta' l-ambjent, skond il-konvenzjonijiet u l-impennji internazzjonali f'dan il-qasam u b'kunsiderazzjoni xierqa għal-livell ta' żvilupp rispettiv tagħhom. Huma jaqblu li ħtiġiet u neċessitajiet speċjali ta' l-Istati ta' l-ACP għandhom jiġu kkonsidrati fit-tfassil u l-implimentazzjoni tal-miżuri ambjentali.

2. Waqt li jiftakru fil-Prinċipji ta' Rio u bl-iskop li jinfurzaw l-appoġġ reċiproku tal-kummerċ u l-ambjent, il-Partijiet jiftehmu li jsaħħu l-koperazzjoni tagħhom f'dan il-qasam. Il-koperazzjoni għandha partikolarment timmira biex tistabbilixxi politki koerenti nazzjonali, reġjonali u internazzjonali, rinfurzar ta' kontrolli ta' kwalità ta' merkanzija u servizzi relatati ma' l-ambjent, it-titjib ta' metodi ta' produzzjoni li ma jagħmlux ħsara lill-ambjent f'setturi relevanti.

Artikolu 50

Standards ta' Kummerċ u Xogħol

1. Il-Partijiet jikkonfermaw mill-ġdid l-impenn tagħhom għal standards bażiċi ta' xogħol rikonoxxuti internazzjonalment, kif imfissra mill-Konvenzjonijiet ta' l-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol (ILO), partikolarment il-libertà ta' assoċjazzjoni u d-dritt ta' negozjar kollettiv, it-tneħħija ta' xogħol forzat, it-tneħħija ta' l-agħar forom ta' xogħol tat-tfal u l-ħelsien minn kull diskrimanzzjoni rigward l-impiegi.

2. Huma jaqblu li jsaħħu l-koperazzjoni f'dan il-qasam, partikolarment fl-oqsma li ġejjin:

- skambju ta' informazzjoni dwar il-leġislazzjoni rispettiva u regolamenti dwar ix-xogħol;

- il-formulazzjoni ta' leġislazzjoni nazzjonali dwar ix-xogħol u t-tisħiħ ta' leġislazzjoni eżistenti;

- programmi edukattivi u li jqajmu kuxjenza;

- jinfurzaw l-aderenza mal-leġislazzjoni nazzjonali u regolamenti dwar ix-xogħol.

3. Il-Partijiet jaqblu li l-istandards tax-xogħol m'għandhomx jintużaw għal skopijiet ta' protezzjoni tal-kummerċ.

Artikolu 51

Politika dwar il-Konsumatur u Protezzjoni tas-Saħħa tal-Konsumatur

1. Il-Partijiet jaqblu li jgħaġġlu l-koperazzjoni tagħhom fil-qasam tal-politika tal-konsumatur u protezzjoni tas-saħħa tal-konsumatur, waqt li jagħtu konsiderazzjoni xierqa biex jevitaw barrieri għall-kummerċ.

2. Il-koperazzjoni għandha, b'mod partikolari, timmira biex ittejjeb il-kapaċità istituzzjonali u teknika f'dan il-qasam, billi tistabbilixxi sistemi ta' allarm ta' malajr ta' informazzjoni reċiproka fuq prodotti perikolużi, bl-iskambju ta' informazzjoni u esperjenzi fuq it-twaqqif u użu ta' sorveljanza wara l-bejgħ ta' prodotti u servizzi offruti, li ttejjeb l-informazzjoni offruta lill-konsumaturi fuq prezzijiet, karatteristiċi ta' prodotti u servizzi offruti, waqt li tinkoraġġixxi l-iżvilupp ta' assoċjazzjonijiet indipendenti tal-konsumaturi u kuntatti bejn ir-rappreżentanti ta' l-interess tal-konsumtur, itejbu l-kompatibilità tal-politki u sistemi tal-konsumatur, tgħarraf bl-infurzar tal-leġislazzjoni u tippromwovi l-koperazzjoni fl-investigazzjoni ta' prassi ta' negozju ta' ħsara jew inġusti u jimplimentaw projbizzjonijiet ta' esportazzjoni fil-kummerċ bejn il-Partijiet ta' merkanzija u servizzi li n-negozju fihom ikun ġie pprojbit fil-pajjiż ta' fejn ikunu ġew manifatturati.

Artikolu 52

Klawsola ta' Tax Carve-out

1. Mingħajr preġudizzju għad-dispożizzjonijiet ta' l-Artikolu 31 ta' l-Anness IV, it-trattament tan-Nazzjon l-Aktar Favorit skond id-dispożizzjonijiet ta' dan il-Ftehim jew kull ftehim adottat skond dan il-Ftehim, ma japplikax għall-vantaġġi ta' taxxa li l-Partijiet qed ifornu jew jistgħu jfornu fil-futur fuq il-bażi tal-ftehimiet biex jevitaw tassazzjoni doppja jew arranġamenti oħra ta' taxxa, jew leġislazzjoni domestika fiskali.

2. Xejn f'dan il-Ftehim, jew f'kull ftehim adottat skond dan il-Ftehim, ma jista' jiġi interpretat biex jipprevjeni l-adozzjoni jew infurzar ta' kull miżura mmirata biex tipprevjeni l-iskansar jew l-evażjoni tat-taxxi skond id-dispożizzjonijiet tat-taxxi tal-ftehimiet biex jevitaw tassazzjoni doppja jew arranġamenti oħra tat-taxxi, jew leġislazzjoni domestika fiskali.

3. Xejn f'dan il-Ftehim, jew f'kull ftehim adottat skond dan il-Ftehim, m'għandu jiġi interpretat biex jipprevjeni l-Partijiet milli jiddistingwu, fl-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet relevanti tal-leġislazzjoni fiskali tagħhom, bejn min iħallas it-taxxa li ma jkunux fl-istess sitwazzjoni, partikolarment rigward il-post tagħhom ta' residenza, jew rigward il-post fejn il-kapital tagħhom ikun investit.

KAPITOLU 6

Koperazzjoni f'Oqsma Oħra

Artikolu 53

Ftehimiet dwar is-Sajd

1. Il-Partijiet jiddikjaraw ir-rieda tagħhom li jinnegozjaw ftehimiet dwar is-sajd immirati biex jiggarantixxu kondizzjonijiet sostenibbli u sodisfaċenti b'mod reċiproku għall-attivitajiet tas-sajd fl-Istati ta' l-ACP.

2. Fil-konklużjoni jew implimentazzjoni ta' dawn il-ftehimiet, l-Istati ta' l-ACP m'għandhomx jiddiskriminaw kontra l-Komunità jew fost l-Istati Membri, mingħajr preġudizzju għall-arranġamenti speċjali bejn l-Istati li qed jiżviluppaw fl-istess area ġeografika, inklużi l-arranġamenti reċiproki dwar is-sajd, l-anqas m'għandha l-Komunità tiddiskrimina kontra Istati ta' l-ACP.

Artikolu 54

Sigurtà fl-ikel

1. Rigward prodotti agrikoli disponibbli, il-Komunità tinkariga ruħha biex tiżgura li rifużjonijiet ta' l-oġġetti esportati jistgħu jiġu ffissati aktar bil-quddiem għall-Istati ta' l-ACP kollha rigward il-firxa ta' prodotti miġbura fl-isfond tar-rekwiziti ta' l-ikel murija minn dawk l-Istati.

2. L-iffissar minn quddiem għandu jkun għal sena waħda u għandu jkun applikat kull sena għal kemm itul dan il-Ftehim, waqt li għandhom jifhmu illi l-livell tar-rifużjoni jkun determinat skond il-metodi normalment segwiti mill-Kummissjoni.

3. Arranġamenti speċifiċi jistgħu jkunu konklużi ma' dawk l-Istati ta' l-ACP li jitolbu dan fil-kuntest tal-politki tagħhom dwar is-sigurtà fl-ikel.

4. L-arranġamenti speċifiċi msemmija fil-paragrafu 3 m'għandhomx jipperikolaw il-produzzjoni u l-andament tal-kummerċ fir-reġjuni ta' l-ACP.

PARTI 4

ŻVILUPP TA' KOPERAZZJONI FINANZJARJA

TITOLU I

DISPOŻIZZJONIJIET ĠENERALI

KAPITOLU 1

L-Għanijiet, il-Prinċipji, il-Linji ta' Gwida u l-Eliġibilitá

Artikolu 55

Għanijiet

L-għanijiet ta' l-iżvilupp tal-koperazzjoni finanzjarja għandhom ikunu, permezz tal-provvista ta' riżorsi finanzjarji adekwati u għajnuna teknika finanzjarja, biex jgħinu u jippromwovu l-isforzi ta' l-Istati ta' l-ACP biex jilħqu l-għanijiet stipulati f'dan il-Ftehim fuq il-bażi ta' interess reċiproku u fi spirtu ta' interdipendenza.

Artikolu 56

Prinċipji

1. L-iżvilupp tal-koperazzjoni finanzjarja għandu jkun implimentat fuq il-bażi ta', u jkun konsistenti ma', l-għanijiet ta' żvilupp, strateġiji u prijoritajiet stabbiliti mill-Istati ta' l-ACP, sew f'livelli nazzjonali kif ukoll reġjonali. Il-karatteristiċi rispettivi ġeografiċi, soċjali u kulturali, kif ukoll il-potenzjal speċifiku tagħhom, għandhom jiġu kkunsidrati. B'żieda ma' dan, il-koperazzjoni għandha:

(a) tippromwovi pussess lokali fil-livelli kollha tal-proċess ta' żvilupp;

(b) tirrifletti sħubija bbażata fuq drittijiet u obbligi reċiproċi;

(ċ) tenfasizza l-importanza tal-konsistenza u sigurtà fl-andamenti tar-riżorsi, mogħtija fuq termini konċessjonarji ħafna u fuq bażi kontinwa;

(d) tkun flessibbli u adatta għas-sitwazzjoni ta' kull Stat ta' l-ACP kif ukoll adatta għan-natura speċifika tal-proġett jew programm relatat; u

(e) tassigura effiċjenza, kordinazzjoni u konsistenza.

2. Il-koperazzjoni għandha tiżgura trattament speċjali għall-pajjizi tal-LDC ACP u għandha tikkonsidra b'mod xieraq il-vulnerabbilità ta' pajjiżi ta' l-ACP li ma jkollhomx żbokk għall-baħar u gżejjer. B'żieda ma' dan, għandhom ikunu indirizzati l-ħtiġiet speċifiċi ta' pajjiżi li ħarġu minn konflitt.

Artikolu 57

Linjigwida

1. Ħidmiet iffinanzjati fil-qafas ta' dan il-Ftehim għandhom jiġu implimentati mill-Istati ta' l-ACP u l-Komunità b'koperazzjoni mill-qrib, waqt li jirrikonoxxu l-kunċett ta' ugwaljanza bejn l-imsieħba.

2. L-Istati ta' l-ACP għandhom ikunu responsabbli:

(a) biex jiddefinixxu l-iskopijiet u l-prijoritajiet li fuqhom ikunu bbażati l-programmi indikattivi;

(b) biex jagħżlu l-proġetti u programmi;

(ċ) biex jippreparaw u jippreżentaw rapporti fuq proġetti u programmi;

(d) biex jippreparaw, jinnegozjaw u jikkonkludu kuntratti;

(e) biex jimplimentaw u jamministraw proġetti u programmi; u

(f) ikomplu proġetti u programmi.

3. Mingħajr preġudizzju għad-dispożizzjonijiet aktar qabel, atturi eliġibbli mhux ta' l-Istat jistgħu wkoll ikunu responsabbli biex jipproponu u jimplimentaw programmi f'oqsma li jikkonċernawhom.

4. L-Istati ta' l-ACP u l-Komunità għandhom ikunu responsabbli b'mod konġunt sabiex:

(a) jistabbilixxu, ġewwa l-istituzzjonijiet konġunti, il-linjigwida għall-iżvilupp tal-koperazzjoni finanzjarja;

(b) jadottaw il-programmi indikattivi;

(ċ) jevalwaw proġetti u programmi;

(d) jiżguraw l-ugwaljanza fil-kondizzjonijiet għall-parteċipazzjoni għal sejħiet għal offerti u kuntratti;

(e) jimmonitorjaw u jevalwaw l-effetti u riżultati ta' proġetti u progammi; u

(f) jiżguraw it-twettiq xieraq, pront u effiċjenti ta' proġetti u programmi.

5. Il-Komunità għandha tkun responsabbli biex tieħu deċiżjonijiet għall-finanzjament ta' proġetti u programmi.

6. Kemm-il darba ma jkunx previst mod ieħor f'dan il-Ftehim, id-deċiżjonijiet kollha li jkunu jeħtieġu l-approvazzjoni ta' xi waħda mill-Partijiet għandhom ikunu approvati, jew jitqiesu bħala approvati, fi żmiem 60 jum min-notifika mill-Parti l-oħra.

Artikolu 58

Eliġibilità għall-finanzjament

1. L-entitajiet jew korpi li ġejjin għandhom ikunu eliġibbli għall-appoġġ finanzjarju provdut skond il-Ftehim:

(a) Stati ta' l-ACP;

(b) korpi reġjonali jew inter-statali li magħhom wieħed jew aktar mill-Istati ta' l-ACP jkunu jagħmlu parti u li jkunu awtorizzati minn dawk l-Istati;

(ċ) korpi konġunti stabbiliti mill-Istati ta' l-ACP u l-Komunità biex isegwu ċerti għanijiet speċifiċi.

2. Bla ħsara għall-ftehim ta' l-Istat ta' l-ACP jew Stati ta' l-ACP konċernati, dawn li ġejjin għandhom ikunu eliġibbli wkoll għall-appoġġ finanzjarju:

(a) aġenziji nazzjonali u/jew reġjonali pubbliċi jew semi pubbliċi, dipartimenti jew awtoritajiet lokali ta' l-Istati ta' l-ACP u, partikolarment, l-istituzzjonijiet finanzjarji u banek ta' l-iżvilupp tagħhom;

(b) kumpaniji, ditti u organizzazzjonijiet privati oħra u operaturi privati ta' l-Istati ta' l-ACP;

(ċ) impriżi ta' Membru Stat tal-Komunità biex jippermettulhom, b'żieda mal-kontribut tagħhom, iwettqu proġetti produttivi fit-territorju ta' Stat ta' l-ACP;

(d) l-intermedjarji finanzjarji ta' l-ACP jew tal-Komunità li jfornu, jippromwovu u jiffinanzjaw investimenti privati fl-Istati ta' l-ACP; u

(e) aġenti ta' koperazzjoni diċentralizzata u atturi oħra li mhumiex ta' l-Istat mill-Istati ta' l-ACP u mill-Komunità.

KAPITOLU 2

L-Iskop u-Natura tal-Finanzjament

Artikolu 59

Fil-qafas tal-prijoritajiet stabbiliti mill-Istat ta' l-ACP jew Stati konċernati f'livelli sew nazzjonali u reġjonali, jista' jingħata appoġġ lil proġetti, programmi u forom oħra ta' ħidmiet li jikkontribwixxu għall-iskopijiet stipulati f'dan il-Ftehim.

Artikolu 60

Skop ta' finanzjament

L-iskop ta' finanzjament jista' jinkludi, fost oħrajn, filwaqt li jiddependi fuq il-ħtiġiet u t-tipi ta' ħidma kkunsidrata l-aktar xierqa, appoġġ għal:

(a) miżuri li jikkontribwixxu biex jiffaċilitaw il-piż tad-dejn u problemi ta' bilanċ ta' pagamenti tal-pajjiżi ta' l-ACP;

(b) riformi u politki makroekonomiċi u strutturali;

(ċ) tnaqqis ta' l-effetti kontrarji ta' instabbilità fil-qligħ minn oġġetti esportati;

(d) politki u riformi settorjali;

(e) żvilupp istituzzjonali u żvilupp ta' kapaċità;

(f) programmi ta' koperazzjoni teknika; u

(g) għajnuna umanitarja u ta' emerġenza inkluża l-għajnuna lil rifuġjati u persuni li bidlu posthom, miżuri temporanji ta' rijabilitazzjoni u tkun għal-lest f'każ ta' diżastri.

Artikolu 61

Natura ta' finanzjament

1. In-natura ta' finanzjament għandha, fost oħrajn, tinkludi:

(a) proġetti u programmi;

(b) linji ta' kreditu, skemi ta' garanti u parteċipazzjoni ekwa;

(ċ) appoġġ għan-nefqa pubblika, jew direttament, għall-Istati ta' l-ACP li l-munita tagħhom tkun tista' tinqaleb u tiġi trasferita liberament, jew indirettament, minn fondi komplimentari ġenerati mid-diversi strumenti tal-Komunità;

(d) ir-riżorsi umani u materjali meħtieġa għall-amministrazzjoni u superviżjoni effettiva ta' proġetti u programmi;

(e) programmi ta' appoġġ ta' importazzjoni settorjali u ġenerali li jistgħu jieħdu l-forma ta':

(i) programmi ta' importazzjoni settorjali permezz ta' akkwist dirett inkluż il-finanzjament ta' kontribuzzjonijiet fis-sistema produttiva u provvisti biex itejbu s-servizzi soċjali;

(ii) programmi ta' importazzjoni settorjali fil-forma ta' kambju barrani rilaxxat f'pagamenti biex jiffinanzja importazzjoni settorjali; u

(iii) programmi ta' importazzjoni ġenerali fil-forma ta' kambju barrani rilaxxat f'pagamenti biex jiffinanzja importazzjoni ġenerali li tkopri firxa wiesgħa ta' prodotti.

2. Għandha tingħata għajnuna diretta fil-budget b'appoġġ ta' riformi makroekonomiċi u settorjali fejn:

(a) l-amministrazzjoni tan-nefqa pubblika tkun trasparentli biżżejjed, responsabbli u effettiva;

(b) politki makroekonomiċi jew settorjali definiti sew stabbiliti mill-pajjiż innifsu u li jaqblu magħhom id-donaturi prinċipali tagħhom; u

(ċ) l-akkwist pubbliku jkun miftuħ u trasparenti.

3. Għajnuna simili diretta għall-budget għandha tingħata lill-politki settorjali minflok proġetti individwali.

4. L-istrumenti ta' programmi ta' importazzjoni jew appoġġ għall-budget imfissra aktar qabel jistgħu wkoll jintużaw biex jappoġġaw Stati ta' l-ACP eliġibbli biex jimplimentaw riformi mmirati għal-liberalizzazzjoni ekonomika intra-reġjonali biex jiġġeneraw spejjeż transizzjonali netti.

5. Fil-qafas tal-Ftehim, il-Fond għal Żvilupp Ewropew (minn issa ‘il quddiem imsejjaħ il-Fond) inklużi fondi ekwivalenti, bilanċ mhux minfuq minn Fondi preċedenti, ikollu riżorsi tiegħu mill-Bank ta' Investiment Ewropew (minn issa ‘l quddiem imsejjaħ il-Bank) u fejn ikun xieraq riżorsi miġjuba mill-budget tal-Komunità Ewropea, għandhom jintużaw biex jiffinanzjaw proġetti, programmi u forom oħra ta' operazzjonijiet li jikkontribwixxu biex jilħqu l-għanijiet ta' dan il-Ftehim.

6. Il-fondi previsti skond il-Ftehim jistgħu jintużaw biex ikopru l-ispejjeż totali sew ta' l-ispiża lokali kif ukoll barranija ta' proġetti u programmi, inkluż finanzjament rikorrenti tan-nefqa.

TITOLU II

KOPERAZZJONI FINANZJARJA

KAPITOLU 1

Riżorsi Finanzjarji

Artikolu 62

Ammont ġenerali

1. Għall-finijiet stipulati f'dan il-Ftehim, l-ammont ġenerali ta' l-għajnuna finanzjarja tal-Komunità u t-termini dettaljati u kondizzjonijiet tal-finanzjament huma previsti fl-Annessi ta' dan il-Ftehim.

2. Jekk Stat ta' l-ACP jonqos li jirratifika dan il-Ftehim jew imur kontra tiegħu, il-Partijiet għandhom jaġġustaw l-ammonti tar-riżorsi previsti fil-Protokoll Finanzjarju stipulat fl-Anness I. L-aġġustament tar-riżorsi finanzjarji għandhom japplikaw għal:

(a) adeżjoni tal-Ftehim ta' Stati ġodda ta' l-ACP States li ma jeħdux parti fin-negozjar tiegħu; u

(b) it-tkabbir tal-Komunità.

Artikolu 63

Metodi ta' finanzjament

Il-metodi ta' fina