Trattat Li Jistabbilixxi kostituzzjoni għall-Ewropa - ATT FINALI - A.Dikjarazzjonijiet dwar disposizzjonijiet tal-Kostituzzjoni - 12.Dikjarazzjoni dwar l-ispjegazzjonijiet li għandhom x'jaqsmu mal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali



Official Journal 310 , 16/12/2004 P. 0424 - 0459



12. Dikjarazzjoni dwar l-ispjegazzjonijiet li għandhom x'jaqsmu mal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali Il-Konferenza tinnota l-ispjegazzjonijiet li għandhom x'jaqsmu mal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali mħejjija taħt l-awtorità tal-Praesidium tal-Konvenzjoni li fasslet il-Karta u aġġornati taħt ir-responsabbiltà tal-Praesidium tal-Konvenzjoni Ewropea, kif jinsabu hawn taħt. SPJEGAZZJONIJIET DWAR IL-KARTA TAD-DRITTIJIET FUNDAMENTALI Dawn l-ispjegazzjonijiet ġew imħejjija oriġinarjament taħt ir-responsabbiltà tal-Praesidium tal-Konvenzjoni li abbozza l-Karta tad-Drittijiet Fundamentali ta' l-Unjoni Ewropea. Ġew aġġornati taħt ir-responsabbiltà tal-Praesidium tal-Konvenzjoni Ewropea, fid-dawl ta' l-aġġustamenti li saru għat-test tal-Karta minn dik il-Konvenzjoni (partikolarment fl-Artikoli 51 u 52 [1]) u ta' l-evoluzzjoni fid-dritt ta' l-Unjoni. Għalkemm ma għandhomx l-istatus ta' liġi fis-sens strett tal-kelma, huma mezz siewi ta' interpretazzjoni intiż sabiex ikunu ċċarati d-disposizzjonijiet tal-Karta. PREAMBOLU Il-popli ta' l-Ewropa, bil-ħolqien bejniethom ta' unjoni dejjem iktar stretta, ddeċidew li jipparteċipaw f'ġejjieni ta' paċi mibni fuq il-valuri komuni. Konxja tal-patrimonju spiritwali u morali tagħha, l-Unjoni hi mibnija fuq il-valuri indiviżibbli u universali tad-dinjità umana, tal-libertà, ta' l-ugwaljanza u tas-solidarjetà; hi bbażata fuq il-prinċipji ta' demokrazija u l-istat tad-dritt. Tqiegħed il-persuna fil-qalba ta' l-attivitajiet tagħha, billi tistabbilixxi ċ-ċittadinanza ta' l-Unjoni u billi toħloq żona ta' libertà, ta' sigurtà u ta' ġustizzja. L-Unjoni tikkontribwixxi għall-preservazzjoni u għall-iżvilupp ta' dawn il-valuri komuni filwaqt li tirrispetta d-diversità tal-kulturi u tat-tradizzjonijiet tal-popli ta' l-Ewropa kif ukoll ta' l-identità nazzjonali ta' l-Istati Membri u ta' l-organizzazzjoni ta' l-awtoritajiet pubbliċi fil-livelli nazzjonali, reġjonali u lokali; tfittex li tippromwovi żvilupp bilanċjat u sostenibbli u tiżgura l-moviment liberu ta' persuni, ta' servizzi, ta' merkanzija u ta' kapital, u l-libertà ta' stabbiliment. Għal dan l-għan, hu meħtieġ li tiġi msaħħa l-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali fid-dawl ta' l-evoluzzjoni tas-soċjetà, l-progress soċjali u l-iżviluppi xjentifiċi u teknoloġiċi, billi dawk id-drittijiet isiru iktar konkreti f'Karta. Din il-Karta tafferma mill-ġdid, b'rigward għall-kompetenzi u l-kompiti ta' l-Unjoni kif ukoll għall-prinċipju ta' sussidjarjetà, id-drittijiet kif jirriżultaw, b'mod partikolari, mit-tradizzjonijiet kostituzzjonali u mill-obbligi internazzjonali komuni għall-Istati Membri, l-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, l-Karti Soċjali adottati mill-Unjoni u mill-Kunsill ta' l-Ewropa kif ukoll il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja ta' l-Unjoni Ewropea u tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem. F'dan il-kuntest il-Karta għandha tkun interpretata mill-qrati ta' l-Unjoni u ta' l-Istati Membri b'rigward xieraq ta' l-ispjegazzjonijiet imħejjija taħt l-awtorità tal-Praesidium tal-Konvenzjoni li abbozza l-Karta u aġġornati taħt ir-responsabbiltà tal-Praesidium tal-Konvenzjoni Ewropea. It-tgawdija ta' dawn id-drittijiet iġġib magħha responsabbiltajiet u dmirijiet kemm fir-rigward ta' ħaddieħor, kif ukoll fir-rigward tal-Komunità tal-bnedmin u tal-ġenerazzjonijiet futuri. L-Unjoni għaldaqstant tirrikonoxxi d-drittijiet, il-libertajiet u l-prinċipji elenkati hawn taħt. TITOLU I ID-DINJITÀ Artikolu 1 [2] Dinjità umana Id-dinjità umana hija invjolabbli. Għandha tkun rispettata u protetta. Spjegazzjoni Id-dinjità tal-persuna umana mhix biss dritt fundamentali fiha nfisha iżda tikkostitwixxi l-bażi vera tad-drittijiet fundamentali. Id-Dikjarazzjoni Universali dwar id-Drittijiet tal-Bniedem ta' l-1948 naqxet id-dinjità umana fil-preambolu tagħha: "...billi r-rikonoxximent tad-dinjità inerenti u tad-drittijiet ugwali u inaljenabbli tal-membri kollha tal-familja umana hu l-pedament tal-libertà, tal-ġustizzja u tal-paċi fid-dinja." Fis-sentenza tagħha tad- 9 ta' Ottubru 2001 fil-każ C-377/98 Olanda vs. il-Parlament Ewropew u l-Kunsill, 2001 ECR 7079, fil-motivazzjonijiet nru. 70-77, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat li d-dritt fundamentali għad-dinjità umana hu parti mid-dritt ta' l-Unjoni. Jirriżulta, b'mod partikolari, li l-ebda wieħed mid-drittijiet stabbiliti f'din il-Karta ma jista' jintuża sabiex jagħmel ħsara lid-dinjità ta' persuna oħra, u li d-dinjità tal-persuna umana hija parti mis-sustanza tad-drittijiet stabbiliti f'din il-Karta. Għaldaqstant għandha tiġi rispettata, ukoll meta jkun hemm limitazzjoni ta' dritt. Artikolu 2 [3] Dritt għall-ħajja 1. Kulħadd għandu d-dritt għall-ħajja. 2. Ħadd m'għandu jiġi kkundannat għall-piena tal-mewt, jew li titneħħielu ħajtu. Spjegazzjoni 1. Il-paragrafu 1 ta' dan l-Artikolu hu bbażat fuq l-ewwel sentenza ta' l-Artikolu 2(1) tal-KEDB, li jgħid hekk: "1. Id-dritt għall-ħajja ta' kulħadd għandu jiġi protett b'liġi...". 2. It-tieni sentenza ta' din id-disposizzjoni, li tirreferi għall-piena tal-mewt, ġiet issuperata bid-dħul fis-seħħ ta' l-Artikolu 1 tal-Protokoll Nru. 6 tal-KEDB, li jgħid hekk: "Il-piena tal-mewt għandha tkun abolita. ħadd ma għandu jiġi kkundannat għal dik il-piena jew titneħħilu ħajtu". L-Artikolu 2(2) tal-Karta hu bbażat fuq dik id-disposizzjoni [4]. 3. a) l-Artikolu 2(2) tal-KEDB: "Il-privazzjoni tal-ħajja ma għandhiex titqies bħala magħmula bi ksur ta' dan l-Artikolu meta tirriżulta mill-użu ta' forza li ma jkunx aktar minn dak li jkun assolutament meħtieġ: a) fid-difiża ta' xi persuna minn vjolenza illegali; b) sabiex jiġi effettwat arrest skond il-liġi jew tiġi evitata l-ħarba ta' xi persuna detenuta skond il-liġi; ċ) f'azzjoni meħuda skond il-liġi sabiex tiġi megħluba rewwixta jew insurrezzjoni." b) L-Artikolu 2 tal-Protokoll Nru. 6 tal-KEDB: "Stat jista' jipprovdi fil-liġi tiegħu li jkun hemm il-piena mewt dwar dawk l-atti li jsiru fi żmien il-gwerra jew ta' theddida imminenti ta' gwerra; dik il-piena għandha tingħata biss fl-istanzi stipulati fil-liġi u skond id-disposizzjonijiet relattivi. L-Istat għandu jikkomunika lis-Segretarju ġenerali tal-Kunsill ta' l-Ewropa d-disposizzjonijiet rilevanti ta' dik il-liġi…". Artikolu 3 [6] Dritt għall-integrità tal-persuna 1. Kull persuna għandha d-dritt għar-rispett ta' l-integrità fiżika u mentali tagħha. 2. Fl-oqsma tal-mediċina u tal-bijoloġija, dawn li ġejjin għandhom jiġu rispettati b'mod partikolari: a) il-kunsens liberu u infurmat tal-persuna interessata, skond il-proċeduri stabbiliti mil-liġi; b) il-projbizzjoni ta' prattiċi ewġeniċi, partikolarment dawk li jimmiraw għas-selezzjoni ta' persuni; ċ) il-projbizzjoni li l-ġisem uman u l-partijiet tiegħu bħala tali jintużaw bħala mezz ta' gwadann finanzjarju; d) il-projbizzjoni ta' klonaġġ riproduttiv tal-bnedmin. Spjegazzjoni 1. Fis-sentenza tagħha tad- 9 ta' Ottubru 2001 fil-Każ C-377/98 Olanda vs. il-Parlament Ewropew u l-Kunsill, 2001 ECR 7079, fil-motivazzjonijiet nru. 70, 78, 79 u 80, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonfermat li d-dritt fundamentali għall-integrità umana hu parti mid-dritt ta' l-Unjoni u, fil-kuntest tal-mediċina u tal-bijoloġija, jinkludi l-kunsens liberu u infurmat min jagħtih u min jirċevieh. 2. Il-prinċipji ta' l-Artikolu 3 tal-Karta [7] huma diġà inklużi fil-Konvenzjoni dwar id-Drittijiet tal-Bniedem u l-Bijomediċina, adottata mill-Kunsill ta' l-Ewropa (ETS 164 u l-protokoll addizzjonali ETS 168). Il-Karta ma titbiegħedx minn dawk il-prinċipji, u għalhekk tipprojbixxi biss il-klonaġġ riproduttiv. La tawtorizza u lanqas tipprojbixxi forom oħra ta' klonaġġ. Għalhekk ma timpedixxi bl-ebda mod lil leġislatur milli jipprojbixxi l-forom l-oħra ta' klonaġġ. 3. Ir-referenza għal prattiċi ewġeniċi, partikolarment dawk li jimmiraw għas-selezzjoni ta' persuni, tirrigwarda sitwazzjonijiet possibbli fejn jiġu organizzati u implimentati programmi ta' selezzjoni, li jkunu jinvolvu, fost oħrajn, kampanji favur l-isterilizzazzjoni, t-tqala mġiegħla, ż-żwieġ etniku ta' bilfors …. atti li fl-Istatut tal-Qorti Kriminali Internazzjonali adottat f'Ruma fis- 17 ta' Lulju 1998 (ara l-Artikolu tiegħu 7(1)(g)) huma kollha meqjusa bħala reati internazzjonali. Artikolu 4 [8] Projbizzjoni ta' tortura jew pieni jew trattamenti inumani jew degradanti Ħadd m'għandu jkun assoġġettat għal tortura jew għal pieni jew trattamenti inumani jew degradanti. Spjegazzjoni Id-dritt fl-Artikolu 4 [8] jikkorispondi għad-dritt garantit bl-Artikolu 3 tal-KEDB, li għandu l-istess kliem: "Ħadd m'għandu jkun assoġġettat għal tortura jew għal trattament jew piena inumani jew degradanti." Bis-saħħa ta' l-Artikolu 52(3) tal-Karta [9], għandu għalhekk l-istess sens u l-istess kamp ta' applikazzjoni bħall-Artikolu tal-KEDB. Artikolu 5 [10] Projbizzjoni ta' skjavitù u ta' xogħol forzat 1. Ħadd m'għandu jinżamm fi skjavitù jew f'servitù. 2. Ħadd m'għandu jiġi mġiegħel jagħmel xogħol forzat jew obbligatorju. 3. It-traffikar tal-bnedmin huwa projbit. Spjegazzjoni 1. - l-ebda limitazzjoni ma tista' tolqot b'mod leġittimu d-dritt previst fil-paragrafu 1; - "Għall-fini ta' dan l-Artikolu l-frażi "xogħol forzat jew obbligatorju" ma tinkludix: a) xogħol meħtieġ li jsir fil-kors ordinarju ta' detenzjoni imposta skond id-disposizzjonijiet ta' l-Artikolu 5 ta' din il-Konvenzjoni jew waqt il-libertà kondizzjonata minn dik id-detenzjoni; b) servizz ta' karattru militari jew, f'każ ta' persuni oġġezzjonanti minħabba l-kuxjenza f'pajjiżi fejn huwa hekk rikonoxxut, servizz imġiegħel minflok servizz militari obbligatorju; ċ) servizz imġiegħel f'każ ta' emerġenza jew ta' kalamità li thedded il-ħajja jew il-ġid tal-komunità; d) xogħol jew servizz li jifforma parti mill-obbligi ċiviċi normali". 2. Il-paragrafu 3 jiġi direttament mid-dinjità tal-persuna umana u jieħu kont ta' l-iżviluppi reċenti fil-kriminalità organizzata, bħall-organizzazzjoni ta' networks ta' immigrazzjoni illegali jew ta' sfruttament sesswali li jħallu l-qligħ. L-anness mal-Konvenzjoni tal-Europol għandu fih id-definizzjoni li ġejja li tirreferi għat-traffikar għall-iskop ta' sfruttament sesswali: "It-traffikar tal-bnedmin: li persuna tkun suġġetta għas-setgħa reali u illegali minn persuni oħra bl-użu ta' vjolenza jew minaċċi jew bl-abbuż ta' awtorità jew intrigi bl-iskop li jiġu esplojtati għall-prostituzzjoni, forom ta' esplojtazzjoni sesswali u attakki fuq minorenni jew il-kummerċ fi tfal abbandunati". Il-Kapitolu VI tal-Konvenzjoni li timplimenta t-Trattat ta' Schengen, li ġie ntegrat fl-acquis ta' l-Unjoni, fejn jipparteċipaw ir-Renju Unit u l-Irlanda, għandu l-kliem li ġejjin fl-Artikolu 27(1) li jirreferi għal networks ta' immigrazzjoni illegali: "Il-Partijiet Kontraenti jobbligaw ruħhom li jimponu pieni approprjati fuq kwalunkwe persuna li, għal skopijiet ta' gwadann finanzjarju, tassisti jew tipprova tassisti klandestin biex jidħol jew jirresjedi fit-territorju ta' waħda mill-Partijiet Kontraenti bi ksur tal-liġijiet ta' dik il-Parti Kontraenti dwar id-dħul u r-residenza ta' klandestini." Fid- 19 ta' Lulju 2002, il-Kunsill adotta deċiżjoni kwadru dwar il-ġlieda kontra t-traffikar ta' bnedmin (Ġ.U. L 203/1) li fiha l-Artikolu 1 jagħti definizzjoni dettaljata tar-reati fir-rigward tat-traffikar ta' bnedmin għal skopijiet ta' sfruttament tax-xogħol jew sfruttament sesswali, li l-Istati Membri għandhom jippunixxu, bis-saħħa ta' dik id-deċiżjoni kwadru. TITOLU II. LIBERTAJIET Artikolu 6 [13] Dritt għal-libertà u għas-sigurtà Kull persuna għandha d-dritt għal-libertà u għas-sigurtà. Spjegazzjoni Id-drittijiet previsti fl-Artikolu 6 [13] jikkorrispondu mad-drittijiet garantiti bl-Artikolu 5 tal-KEDB, u, skond l-Artikolu 52(3) tal-Karta [14], għandhom l-istess sens u kamp ta' l-applikazzjoni. Għaldaqstant, il-limitazzjonijiet li b'mod leġittimu jistgħu jiġu imposti fuqhom ma jistgħux jeċċedu dawk permessi mill-KEDB, fil-kliem ta' l-Artikolu 5: "1. Kulħadd għandu d-dritt għal-libertà u għas-sigurtà tal-persuna. ħadd ma għandu jiġi ipprivat mil-libertà tiegħu ħlief fil-każijiet li ġejjin u skond il-proċedura preskritta bil-liġi: a) id-detenzjoni skond il-liġi ta' persuna wara li tinsab ħatja minn qorti kompetenti; b) l-arrest jew id-detenzjoni skond il-liġi ta' persuna għal nuqqas ta' tħaris ta' ordni skond il-liġi ta' qorti jew sabiex jiġi żgurat it-twettiq ta' xi obbligu preskritt mil-liġi; ċ) l-arrest jew detenzjoni skond il-liġi ta' persuna effettwata sabiex tiġi miġjuba quddiem l-awtorità legali kompetenti fuq suspett raġonevoli li tkun ikommettiet reat jew meta jkun meqjus raġonevolment meħtieġ biex jiġi evitat li tikkommetti reat jew li taħrab wara li tkun għamlet reat; d) id-detenzjoni ta' minuri b'ordni skond il-liġi għall-iskop ta' sorveljanza edukattiva jew id-detenzjoni tiegħu skond il-liġi sabiex jiġi miġjub quddiem l-awtorità legali kompetenti; e) id-detenzjoni skond il-liġi ta' persuni biex jiġi evitat it-tixrid ta' mard infettiv, ta' persuni mhux f'sensihom, addetti għall-alkohol jew għad-drogi jew vagabondi; f) l-arrest jew id-detenzjoni skond il-liġi ta' persuna biex jiġi evitat li tidħol mingħajr awtorità fil-pajjiż jew ta' persuna li kontra tagħha tkun qed issir kawża għad-deportazzjoni jew għall-estradizzjoni. 2. Kull min ikun arrestat għandu jiġi nfurmat minnufih, f'lingwa li jifhem, dwar ir-raġunijiet ta' l-arrest tiegħu u dwar kull akkuża kontra tiegħu. 3. Kull min ikun arrestat jew detenut skond id-disposizzjonijiet tal-paragrafu (1) (ċ) ta' dan l-Artikolu għandu jinġieb minnufih quddiem imħallef jew funzjonarju ieħor awtorizzat b'liġi biex jeżerċita setgħa ġudizzjarja u jkollu dritt għal proċeduri fi żmien raġonevoli jew għal ħelsien waqt pendenza tal-proċeduri. Il-ħelsien jista' jkun taħt kundizzjoni ta' garanziji biex jidher għall-proċeduri. 4. Kull min ikun ipprivat mil-libertà tiegħu b'arrest jew detenzjoni jkollu dritt li jagħmel proċeduri biex il-legalità tad-detenzjoni tiegħu tiġi deċiża malajr minn qorti u l-libertà tiegħu tiġi ordnata jekk id-detenzjoni ma tkunx skond il-liġi. 5. Kull min ikun vittma ta' arrest jew detenzjoni bi ksur tad-disposizzjonijiet ta' dan l-Artikolu jkollu dritt esegwibbli għal kumpens." Id-drittijiet miktuba fl-Artikolu 6 [15] għandhom jiġu rispettati speċjalment meta l-Parlament Ewropew u l-Kunsill jadottaw liġijiet u liġijiet kwadru fil-qasam tal-koperazzjoni ġudizzjarja f'materji kriminali, fuq bażi ta' l-Artikoli III-270, III-271 u III-273 tal-Kostituzzjoni, b'mod partikolari sabiex jiġu definiti disposizzjonijiet minimi komuni fir-rigward tal-klassifikazzjoni ta' offiżi u pieni u ċerti aspetti tal-liġi proċedurali. Artikolu 7 [16] Rispett għall-ħajja privata u tal-familja Kull persuna għandha d-dritt għar-rispett tal-ħajja privata u tal-familja tagħha, ta' darha u tal-kommunikazzjonijiet tagħha. Spjegazzjoni Id-drittijiet garantiti fl-Artikolu 7 [16] jikkorrispondu għal dawk garantiti bl-Artikolu 8 tal-KEDB. Sabiex jittieħed kont ta' l-iżviluppi fit-teknoloġija l-kelma "korrispondenza" ġiet sostitwita b' "komunikazzjonijiet". Skond l-Artikolu 52(3) [17],is-sens u l-kamp ta' l-applikazzjoni ta' dan id-dritt huma l-istess bħal dawk ta' l-Artikolu korrispondenti tal-KEDB. Għaldaqstant, il-limitazzjonijiet li b'mod leġittimu jistgħu jiġu imposti fuq dan id-dritt huma l-istess bħal dawk permessi mill-Artikolu 8 tal-KEDB: "1. Kulħadd għandu d-dritt għar-rispett tal-ħajja privata tiegħu, tal-familja tiegħu, ta' daru u tal-korrispondenza tiegħu. 2. Ma għandux ikun hemm indħil minn awtorità pubblika dwar l-eżerċizzju ta' dan id-dritt ħlief dak li jkun skond il-liġi u li jkun meħtieġ f'soċjetà demokratika fl-interessi tas-sigurtà nazzjonali, sigurtà pubblika jew il-ġid ekonomiku tal-pajjiż, biex jiġi evitat id-diżordni jew l-egħmil ta' delitti, għall-protezzjoni tas-saħħa jew tal-morali, jew għall-protezzjoni tad-drittijiet u libertajiet ta' ħaddieħor". Artikolu 8 [18] Protezzjoni ta' data personali 1. Kull persuna għandha d-dritt għall-protezzjoni ta' data personali li tirrigwardaha. 2. Din id-data għandha tiġi trattata b'mod ġust għal skopijiet determinati u fuq bażi tal-kunsens tal-persuna konċernata jew fuq bażi oħra leġittima stabbilita mil-liġi. Kull persuna għandha d-dritt ta' aċċess għal data miġbura li għandha x'taqsam magħha u d-dritt li tirrettifikaha. 3. L-osservanza ta' dawn ir-regoli għandha titqiegħed taħt il-kontroll ta' awtorità indipendenti. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu huwa bbażat fuq l-Artikolu 286 tat-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea u fuq id-Direttiva 95/46/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar il-protezzjoni ta' individwi fir-rigward ta' l-ipproċessar ta' data personali u dwar il-moviment liberu ta' dik id-data (ĠU L 281, 23.11.1995) kif ukoll fuq l-Artikolu 8 tal-KEDB u l-Konvenzjoni tal-Kunsill ta' l-Ewropa tat- 28 ta' Jannar 1981 dwar il-Protezzjoni ta' Individwi fir-rigward ta' l-Ipproċessar Awtomatiku ta' Data Personali, li ġiet ratifikata mill-Istati Membri kollha. L-Artikolu 286 tat-Trattat tal-KE jiġi sostitwit bl-Artikolu 51 tal-Kostituzzjoni. Qed issir ukoll referenza għar-regolament Nru. 45/2001 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill dwar il-protezzjoni ta' individwi fir-rigward ta' l-ipproċessar ta' data personali mill-istituzzjonijiet u l-korpi tal-Komunità u dwar il-moviment liberu ta' tali data (ĠU L 8, 12.1.2001). Id-direttiva u r-regolament hawn fuq imsemmija fihom kondizzjonijiet u limitazzjonijiet għall-eżerċizzju tad-dritt għall-protezzjoni ta' data personali. Artikolu 9 [19] Dritt għaż-żwieġ u dritt għat-twaqqif ta' familja Id-dritt għaż-żwieġ u d-dritt għat-twaqqif ta' familja huma garantiti skond il-liġijiet nazzjonali li jirregolaw l-eżerċizzju ta' dawn id-drittijiet. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu hu bbażat fuq l-Artikolu 12 tal-KEDB, li jgħid hekk: "L-irġiel u n-nisa ta' età ta' żwieġ għandhom id-dritt li jiżżewġu u li jkollhom familja, skond il-liġijiet nazzjonali li jirregolaw l-eżerċizzju ta' dan id-dritt." Il-mod kif inkiteb dan l-Artikolu ġie mmodernizzat sabiex ikunu koperti każijiet fejn il-leġislazzjoni nazzjonali tirrikonoxxi, apparti miż-żwieġ, arranġamenti oħrajn biex titwaqqaf familja. Dan l-Artikolu la jipprojbixxi u lanqas jimponi l-għoti ta' status ta' żwieġ lil unjonijiet bejn nies ta' l-istess sess. Dan id-dritt hu b'hekk simili għal dak mogħti mill-KEDB, iżda, fejn il-leġislazzjoni nazzjonali tkun tipprovdi b'dan il-mod, l-kamp ta' l-applikazzjoni tiegħu jista' jkun aktar wiesa'. Artikolu 10 [20] Libertà tal-ħsieb, kuxjenza u reliġjon 1. Kull persuna għandha d-dritt għal-libertà tal-ħsieb, kuxjenza u reliġjon. Dan id-dritt jimplika l-libertà li wieħed ibiddel ir-reliġjon jew it-twemmin tiegħu, kif ukoll il-libertà li juri r-reliġjon jew it-twemmin tiegħu, waħdu jew ma' oħrajn, fil-pubbliku kif ukoll fil-privat, fil-qima, fit-tagħlim, fil-prattika u fl-osservanza tar-riti. 2. Id-dritt għall-oġgezzjoni ta' kuxjenza hu rikonoxxut, skond il-liġijiet nazzjonali li jirregolaw l-eżerċizzju ta' dan id-dritt. Spjegazzjoni Id-dritt garantit fil-paragrafu 1 jikkorrispondi għad-dritt garantit fl-Artikolu 9 tal-KEDB u, skond l-Artikolu 52(3) tal-Karta [21], għandu l-istess sens u kamp ta' l-applikazzjoni. Il-limitazzjonijiet għandhom għalhekk jirrispettaw l-Artikolu 9 (2) tal-Konvenzjoni, li jgħid hekk: "Il-libertà li wieħed juri r-reliġjon jew it-twemmin tiegħu suġġetta biss għal dawk il-limitazzjonijiet li jkunu preskritti b'liġi u li jkunu meħtieġa f'soċjetà demokratika fl-interessi tas-sigurtà pubblika, għall-protezzjoni ta' l-ordni pubbliku, tas-saħħa jew tal-morali, jew għall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ta'ħaddieħor". Id-dritt garantit fil-paragrafu 2 jikkorrispondi għat-tradizzjonijiet kostituzzjonali nazzjonali u għall-iżvilupp tal-leġislazzjoni nazzjonali dwar dan il-punt. Artikolu 11 [22] Libertà ta' l-espressjoni u ta' informazzjoni 1. Kull persuna għandha d-dritt għal-libertà ta' l-espressjoni. Dan id-dritt jinkludi l-libertà ta' opinjoni u l-libertà li tirċievi jew tagħti informazzjonijiet u ideat mingħajr indħil mill-awtorità pubblika u indipendentement mill-fruntieri. 2. Il-libertà u l-pluraliżmu tal-mezzi tal-komunikazzjoni għandhom ikunu rispettati. Spjegazzjoni 1. L-Artikolu 11 [22] jikkorrispondi għall-Artikolu 10 tal-KEDB, li jgħid hekk: "1. Kulħadd għandu d-dritt għal-libertà ta' espressjoni. Dan id-dritt jinkludi l-libertà li jkollu opinjonijiet u li jirċievi u jagħti informazzjoni u ideat mingħajr indħil mill-awtorità pubblika u mingħajr ma jittieħed kont ta' fruntieri. Dan l-Artikolu ma għandux jimpedixxi Stati milli jeħtieġu liċenzi għax-xandir, televiżjoni jew impriżi ċinematografiċi. 2. L-eżerċizzju ta' dawn il-libertajiet, billi jġib miegħu dmirijiet u responsabbiltajiet, jista' jkun suġġett għal dawk il-formalitajiet, kundizzjonijiet, restrizzjonijiet jew penali kif preskritti b'liġi u li jkunu meħtieġa f'soċjetà demokratika, fl-interessi tas-sigurtà nazzjonali, integrità territorjali jew sigurtà pubblika, biex jiġi evitat id-diżordni jew l-egħmil ta' delitti, għall-protezzjoni tas-saħħa jew tal-morali, għall-protezzjoni tar-reputazzjoni jew drittijiet ta' ħaddieħor, biex jiġi evitat il-kxif ta' informazzjoni riċevuta b'sigriet, jew biex tiġi miżmuma l-awtorità u l-imparzjalità tal-ġudikatura". Skond l-Artikolu 52(3) tal-Karta [23], s-sens u l-kamp ta' l-applikazzjoni ta' dan id-dritt huma l-istess bħal dawk garantiti mill-KEDB. Il-limitazzjonijiet li jistgħu jiġu imposti fuqu, għalhekk, ma jistgħux jeċċedu dawk previsti fl-Artikolu 10(2) tal-Konvenzjoni, mingħajr preġudizzju għal kwalunkwe restrizzjoni li tista' tiġi imposta mil-liġi tal-kompetizzjoni ta' l-Unjoni fuq id-dritt ta' Stati Membri li jintroduċu l-arranġamenti dwar l-għoti ta' liċenzji imsemmija fit-tielet sentenza ta' l-Artikolu 10(1) tal-KEDB. 2. Il-paragrafu 2 ta' dan l-Artikolu jgħid b'mod ċar liema huma l-konsegwenzi ta' paragrafu 1 fir-rigward tal-libertà tax-xandir. Hu bbażat b'mod partikolari fuq il-każistika tal-Qorti tal-Ġustizzja dwar it-televiżjoni, b'mod partikolari fil-każ C-288/89 (sentenza tal- 25 ta' Lulju 1991, Stichting Collectieve Antennevoorziening Gouda u oħrajn ECR I-4007), u fuq il-Protokoll dwar is-sistema tax-xandir pubbliku fl-Istati Membri anness mat-Trattat tal-KE u issa mal-Kostituzzjoni, u fuq id-Direttiva tal-Kunsill 89/552/KE (partikolarment is-sbatax-il premessa tagħha). Artikolu 12 [24] Libertà ta' assemblea u ta' assoċjazzjoni 1. Kull persuna għandha d-dritt għal-libertà ta' għaqda paċifika u għal-libertà ta' assoċjazzjoni ma' oħrajn f'kull livell, b'mod partikolari f'materji politiċi, sindakali, u ċiviċi, li jimplika d-dritt ta' kull persuna li tifforma u tidħol f'sindakali għall-protezzjoni ta' l-interessi tagħha. 2. Il-partiti politiċi f'livell ta' l-Unjoni jikkontribwixxu għall-espressjoni tal-volontà politika taċ-ċittadini ta' l-Unjoni. Spjegazzjoni 1. Il-paragrafu 1 ta' dan l-Artikolu jikkorrispondi għall-Artikolu 11 tal-KEDB, li jgħid hekk: "1 . Kulħadd għandu d-dritt għal-libertà ta' għaqda paċifika u għal-libertà ta' assoċjazzjoni ma' oħrajn, inkluż id-dritt li wieħed jifforma u jidħol f'sindakati għall-protezzjoni ta' l-interessi tiegħu. 2. Ma għandu jkun hemm ebda restrizzjoni fuq l-eżerċizzju ta' dawn id-drittijiet ħlief dawk li jkunu preskritti b'liġi u li jkunu meħtieġa f'soċjetà demokratika fl-interess tas-sigurtà nazzjonali jew tas-sigurtà pubblika, biex jiġi evitat id-diżordni jew l-egħmil ta' delitti, għall-protezzjoni tas-saħħa jew tal-morali jew għall-protezzjoni tad-drittijiet u tal-libertajiet ta' ħaddieħor. Dan l-Artikolu ma għandux jimpedixxi l-imposizzjoni ta' restrizzjonijiet skond il-liġi fuq l-eżerċizzju ta' dawn id-drittijiet minn membri tal-Forzi Armati, tal-Pulizija jew ta' l-amministrazzjoni ta' l-Istat". Is-sens tad-disposizzjonijiet ta' dan l-Artikolu 12(1) [25] hu l-istess bħal dak tal-KEDB, iżda l-kamp ta' l-applikazzjoni tagħhom hu aktar wiesa' ladarba japplikaw fil-livelli kollha inkluż il-livell Ewropew. Skond l-Artikolu 52(3) tal-Karta [26], il-limitazzjonijiet fuq dak id-dritt ma jistgħux jeċċedu dawk li huma kkunsidrati leġittimi bis-saħħa ta' l-Artikolu 11(2) tal-KEDB. 2. Dan id-dritt hu bbażat ukoll fuq l-Artikolu 11 tal-Karta tal-Komunità dwar id-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema. 3. Il-paragrafu 2 ta' dan l-Artikolu jikkorrispondi għall-Artikolu 46(4) tal-Kostituzzjoni. Artikolu 13 [27] Libertà ta' l-arti u x-xjenzi L-arti u r-riċerka xjentifika huma liberi. Il-libertà akkademika għandha tiġi rispettata. Spjegazzjoni Dan id-dritt hu deduċibbli primarjament mid-dritt għal-libertà tal-ħsieb u l-espressjoni. Għandu jiġi eżerċitat b'rispett għall-Artikolu 1 [28] u jista' jkun suġġett għal-limitazzjonijiet awtorizzati bl-Artikolu 10 tal-KEDB. Artikolu 14 [29] Dritt għall-edukazzjoni 1. Kull persuna għandha d-dritt għall-edukazzjoni u li jkollha aċċess għall-formazzjoni professjonali u kontinwa. 2. Dan id-dritt jinkludi l-possibilità li wieħed jirċievi edukazzjoni obbligatorja bla ħlas. 3. Il-libertà li jiġu mwaqqfa stabbilimenti ta' tagħlim b'rispett għall-prinċipji demokratiċi kif ukoll id-dritt tal-ġenituri li jiżguraw l-edukazzjoni u t-tagħlim tat-tfal tagħhom, skond it-twemmin reliġjuż, filosofiku u pedagoġiku għandhom jiġu rispettati, skond il-liġijiet nazzjonali li jirregolaw l-eżerċizzju ta' din il-libertà u ta' dan id-dritt. Spjegazzjoni 1. Dan l-Artikolu huwa ispirat kemm fuq it-tradizzjonijiet kostituzzjonali komuni ta' l-Istati Membri kif ukoll fuq l-Artikolu 2 tal-Protokoll tal-KEDB, li jgħid hekk: "ħadd ma għandu jiġi ipprivat mid-dritt għall-edukazzjoni. Fl-eżerċizzju ta' kull funzjoni li jassumi dwar edukazzjoni u tagħlim, l-Istat għandu jirrispetta d-dritt tal-ġenituri li jiżguraw dik l-edukazzjoni u dak it-tagħlim in konformità mal-konvinzjonijiet tagħhom reliġjużi u filosofiċi". Kien meqjus utli li dan l-Artikolu jiġi estiż għall-aċċess għal taħriġ professjonali u kontinwu (ara punt 15 tal-Karta tal-Komunità dwar id-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema u l-Artikolu 10 tal-Karta Soċjali) u sabiex jiġi miżjud il-prinċipju ta' edukazzjoni obbligatorja bla ħlas. Kif qiegħed miktub, il-prinċipju ta' l-aħħar jimplika biss li fir-rigward ta' l-edukazzjoni obbligatorja, t-tfal kollha għandu jkollhom il-possibiltà li jattendu stabbiliment li joffri edukazzjoni bla ħlas. Ma jitlobx mill-istabbilimenti kollha li jipprovdu edukazzjoni jew taħriġ professjonali u kontinwu, partikolarment dawk privati, li jkunu bla ħlas. Lanqas ma jeskludi l-fatt li ċerti forom speċifiċi ta' edukazzjoni huma bil-ħlas, jekk l-Istat jieħu miżuri sabiex jagħti kumpens finanzjarju. Safejn il-Karta tapplika għall-Unjoni, dan ifisser li l-Unjoni, fil-politika ta' taħriġ tagħha, għandha tirrispetta l-edukazzjoni obbligatorja bla ħlas, iżda ma għandhiex tinftiehem li toħloq poteri ġodda. Fir-rigward tad-dritt tal-ġenituri, dan għandu jiġi interpretat flimkien mad-disposizzjonijiet ta' l-Artikolu 24 [30]. 2. Il-libertà sabiex jitwaqqfu stabbilimenti ta' edukazzjoni, pubbliċi jew privati, hi garantita bħala waħda mill-aspetti tal-libertà għat-tmexxija ta' negozju iżda hi limitata bir-rispett għall-prinċipji demokratiċi u tiġi eżerċitata skond l-arranġamenti definiti mil-leġislazzjoni nazzjonali. Artikolu 15 [31] Libertà ta' l-għażla tal-mestier u d-dritt għax-xogħol 1. Kull persuna għandha d-dritt li taħdem u li twettaq xogħol magħżul jew aċċettat liberament. 2. Kull ċittadin ta' l-Unjoni għandu d-dritt li jfittex impjieg, li jaħdem, li jeżerċita d-dritt ta' stabbiliment u li jagħti servizzi f'kull Stat Membru. 3. Ċittadini ta' pajjiżi terzi li huma awtorizzati li jaħdmu fit-territorji ta' l-Istati Membri huma intitolati għall-kondizzjonijiet ta' xogħol ekwivalenti għal dawk li jgawdu ċ-ċittadini ta' l-Unjoni. Spjegazzjoni Il-libertà ta' l-għażla tal-mestier, kif dikjarata fl-Artikolu 15 [31], hi rikonoxxuta fil-każistika tal-Qorti tal-Ġustizzja (ara, fost oħrajn, is-sentenza ta' l- 14 ta' Mejju 1974, Każ 4/73 Nold [1974] ECR 491, paragrafi 12 sa 14 tal-motivazzjonijiet; sentenza tat- 13 ta' Diċembru 1979, Każ 44/79 Hauer [1979] ECR 3727; sentenza tat- 8 ta' Ottubru 1986, Każ 234/85 Keller [1986] ECR 2897, paragrafu 8 tal-motivazzjonijiet). Dan il-paragrafu huwa ispirat ukoll mill-Artikolu 1(2) tal-Karta Soċjali Ewropea, li ġiet iffirmata fit- 18 ta' Ottubru 1961 u ġiet ratifikata mill-Istati Membri kollha, u mill-punt 4 tal-Karta tal-Komunità dwar id-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema tad- 9 ta' Diċembru 1989. L-espressjoni "kondizzjonijiet tax-xogħol" għandha tiftiehem fis-sens ta' l-Artikolu III-213 tal-Kostituzzjoni. It-tieni paragrafu jittratta t-tliet libertajiet garantiti bl-Artikoli I-4 u III-133, III-137 u III-144 tal-Kostituzzjoni, jiġifieri l-libertà ta' ċirkolazzjoni għall-ħaddiema, l-libertà ta' l-istabbiliment u l-libertà li jagħtu servizzi. It-tielet paragrafu ġie bbażat fuq l-Artikolu 137(3) ir-raba' inċiż TKE, issa sostitwit bl-Artikolu III-210(1)(g) tal-Kostituzzjoni, u fuq l-Artikolu 19(4) tal-Karta Soċjali Ewropea ffirmata fit- 18 ta' Ottubru 1961 u ratifikata mill-Istati Membri kollha. L-Artikolu 52(2) tal-Karta [32] hu għalhekk applikabbli. Il-kwestjoni tar-reklutaġġ ta' baħħara li jkollhom in-nazzjonalità ta' Stati terzi għall-ekwipaġġ ta' bastimenti li jtellgħu l-bandiera ta' Stat Membru ta' l-Unjoni tiġi regolata mid-dritt ta' l-Unjoni u mil-leġislazzjoni u l-prattika nazzjonali. Artikolu 16 [33] Libertà ta' intrapriża Il-libertà ta' intrapriża skond id-dritt ta' l-Unjoni u l-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali hija rikonoxxuta. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu hu bbażat fuq il-każistika tal-Qorti tal-Ġustizzja li rrikonoxxiet il-libertà li tiġi eżerċitata attività ekonomika jew kummerċjali (ara s-sentenzi ta' l- 14 ta' Mejju 1974, Każ 4/73 Nold [1974] ECR 491, paragrafu 14 tal-motivazzjonijiet, u tas- 27 ta' Settembru 1979, Każ 230-78 SPA Eridiana u oħrajn [1979] ECR 2749, il-paragrafi 20 sa 31 tal-motivazzjonijiet) u l-libertà ta' kuntrattazzjoni (ara inter alia s-sentenza Sukkerfabriken Nykøbing, Każ 151/78 [1979] ECR 1, paragrafu 19 tal-motivazzjonijiet, u s-sentenza tal- 5 ta' Ottubru 1999, C-240/97 Spanja vs. Kummissjoni, [1999] ECR I-6571, paragrafu 99 tal-motivazzjonijiet) u l-Artikolu I-3(2) tal-Kostituzzjoni, li jirrikonoxxi l-kompetizzjoni libera. Għandu jinftiehem li dan id-dritt għandu jiġi eżerċitat b'rispett għad-dritt ta' l-Unjoni u tal-leġislazzjoni nazzjonali. Jista' jkun suġġett għal-limitazzjonijiet previsti fl-Artikolu 52(1) tal-Karta [34]. Artikolu 17 [35] Dritt għall-proprjetà 1. Kull persuna għandha d-dritt li tgawdi l-proprjetà tal-ġid tagħha li tkun akkwistat legalment, li tużaha, u li tiddisponi minnha f'ħajjitha jew għal wara mewtha. L-ebda persuna ma tista' tiġi mċaħħda mill-proprjetà tagħha, ħlief fl-interess pubbliku u fil-każijiet u skond il-kondizzjonijiet previsti mil-liġi, bi ħlas ta' kumpens xieraq fi żmien utli għal dak li tkun tilfet. L-użu ta' proprjetà jista' jiġi regolat bil-liġi safejn ikun meħtieġ mill-interess pubbliku. 2. Il-proprjetà intellettwali hi protetta. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu hu bbażat fuq l-Artikolu 1 tal-Protokoll tal-KEDB: "Kull persuna naturali jew persuna morali għandha dritt għat-tgawdija paċifika tal-possedimenti tagħha. ħadd ma għandu jiġi ipprivat mill-possedimenti tiegħu ħlief fl-interess pubbliku u bla ħsara tal-kundizzjonijiet provduti bil-liġi u bil-prinċipji ġenerali tal-liġi internazzjonali. Iżda d-disposizzjonijiet ta' qabel ma għandhom b'ebda mod inaqqsu d-dritt ta' Stat li jwettaq dawk il-liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-użu ta' proprjetà skond l-interess ġenerali jew biex jiżgura l-ħlas ta' taxxi jew kontribuzzjonijiet oħra jew pieni". Dan hu dritt fundamentali komuni għall-kostituzzjonijiet nazzjonali kollha. Ġie rikonoxxut bosta drabi bil-każistika tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-ewwel darba fis-sentenza Hauer ( 13 ta' Diċembru 1979, ECR [1979] 3727). Il-kliem ġie aġġornat iżda, skond l-Artikolu 52(3) [36], is-sens u l-kamp ta' l-applikazzjoni tad-dritt huma l-istess bħal dawk tad-dritt garantit mill-KEDB u l-limitazzjonijiet ma jistgħux jeċċedu dawk previsti hemmhekk. Il-protezzjoni tal-proprjetà intellettwali, aspett wieħed mid-dritt għall-proprjetà, hu msemmi espliċitament fil-paragrafu 2 minħabba li qed isir aktar importanti u fil-leġislazzjoni sekondarja tal-Komunità. Il-proprjetà intellettwali tkopri mhux biss il-proprjetà letterarja u artistika iżda wkoll inter alia d-drittijiet ta' privattiva u trademarks u drittijiet simili. Il-garanziji stabbiliti fil-paragrafu 1 għandhom japplikaw kif xieraq għall-proprjetà intellettwali. Artikolu 18 [37] Dritt għall-asil Id-dritt għall-asil għandu jkun garantit b'rispett għar-regoli tal-Konvenzjoni ta' Ġinevra tat- 28 ta' Lulju 1951 u l-Protokoll tal- 31 ta' Jannar 1967 dwar l-istatus ta' refuġjati u skond il-Kostituzzjoni. Spjegazzjoni It-test ta' dan l-Artikolu ġie bbażat fuq l-Artikolu 63 TKE, issa sostitwit bl-Artikolu III-266 tal-Kostituzzjoni, li jobbliga lill-Unjoni tirrispetta l-Konvenzjoni ta' Ġinevra dwar ir-refuġjati. Wieħed għandu jagħmel riferenza għall-Protokolli dwar ir-Renju Unit u l-Irlanda annessi mal-Kostituzzjoni u dak dwar id-Danimarka sabiex jiġi determinat safejn dawk l-Istati Membri jimplimentaw id-dritt ta' l-Unjoni f'dan il-qasam u safejn dan l-Artikolu jkun applikabbli għalihom. Dan l-Artikolu hu konformi mal-Protokoll dwar l-asil anness mal-Kostituzzjoni. Artikolu 19 [38] Protezzjoni f'każ ta' tneħħija, tkeċċija jew estradizzjoni 1. It-tkeċċijiet kollettivi huma projbiti. 2. Ħadd ma jista' jitneħħa, jitkeċċa jew jkun estradit lejn Stat fejn hemm riskju serju li jkun soġġett għall-piena tal-mewt, għal tortura jew għal pieni jew trattament ieħor inuman jew degradanti. Spjegazzjoni Il-paragrafu 1 ta' dan l-Artikolu għandu l-istess sens u kamp ta' l-applikazzjoni bħall-Artikolu 4 tal-Protokoll Nru. 4 tal-KEDB dwar it-tkeċċija kollettiva. L-iskop tiegħu hu li jiggarantixxi li kull deċiżjoni tkun ibbażata fuq eżami speċifiku u li ma tkun tista' tittieħed ebda miżura biex jiġu mkeċċija ċ-ċittadini kollha li jkollhom in-nazzjonalità ta' Stat partikolari (ara wkoll l-Artikolu 13 tal-Konvenzjoni dwar id-Drittijiet Ċivili u Politiċi). Il-paragrafu 2 jinkorpora l-każistika rilevanti tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fir-rigward ta' l-Artikolu 3 tal-KEDB (ara Ahmed vs. Awstrija, sentenza tas- 17 ta' Diċembru 1996, [1996] ECR VI-2206 u Soering, sentenza tas- 7 ta' Lulju 1989). TITOLU III L-UGWALJANZA Artikolu 20 [39] Ugwaljanza f'għajnejn il-liġi Kull persuna hija ugwali f'għajnejn il-liġi. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu jikkorrispondi għal prinċipju ġenerali tal-liġi li hu nkluż fil-Kostituzzjonijiet Ewropej kollha u ġie wkoll rikonoxxut mill-Qorti tal-Ġustizzja bħala prinċipju bażiku tal-liġi Komunitarja (sentenza tat- 13 ta' Novembru 1984, Każ 283/83 Racke [1984] ECR 3791, sentenza tas- 17 ta' April 1979, Każ 15/95 EARL [1997] ECR I-1961, u s-sentenza tat- 13 ta' April 2000, Każ 292/97 Karlsson, [2000] ECR 2737). Artikolu 21 [40] Non-diskriminazzjoni 1. Kull diskriminazzjoni bbażata fuq is-sess, ir-razza, l-kulur, l-oriġini etnika jew soċjali, l-karatteristiċi ġenetiċi, l-lingwa, r-reliġjon jew it-twemmin, l-opinjoni politika jew xi opinjoni oħra, l-appartenenza għal minoranza nazzjonali, l-proprjetà, it-twelid, id-disabilità, l-età, jew l-orjentazzjoni sesswali hi projbita. 2. Fil-kamp ta' l-applikazzjoni tal-Kostituzzjoni u mingħajr preġudizzju għal kull disposizzjoni speċifika tagħha, kull diskriminazzjoni minħabba n-nazzjonalità hi projbita. Spjegazzjoni Il-paragrafu 1 huwa ispirat mill-Artikolu 13 tat-Trattat KE, issa sostitwit bl-Artikolu III-124 tal-Kostituzzjoni, l-Artikolu 14 tal-KEDB u l-Artikolu 11 tal-Konvenzjoni dwar id-Drittijiet tal-Bniedem u l-Bijomediċina fir-rigward tal-wirt ġenetiku. Safejn jikkorrispondi ma' l-Artikolu 14 tal-KEDB, japplika b'mod konformi miegħu. Ma hemm l-ebda kontradizzjoni jew inkompatibbiltà bejn il-paragrafu 1 u l-Artikolu III-124 tal-Kostituzzjoni li għandu kamp ta' applikazzjoni u għan differenti: l-Artikolu III-124 jikkonferixxi s-setgħa lill-Unjoni li tadotta atti leġislattivi, inkluża l-armonizzazzjoni tal-liġijiet u r-regolamenti ta' l-Istati Membri, biex jikkumbattu ċerti forom ta' diskriminazzjoni li huma elenkati f'dak l-Artikolu b'mod eżawrjenti. Tali leġislazzjoni tista' tkopri l-azzjoni ta' l-awtoritajiet ta' l-Istati Membri (kif ukoll relazzjonijiet bejn individwi privati) fi kwalunkwe qasam fil-limitu tas-setgħat ta' l-Unjoni. 'Għall-kuntrarju, d-disposizzjoni fl-Artikolu 21 [40] ma toħloq ebda setgħa li jidħlu fis-seħħ liġijiet anti-diskriminazzjoni f'dawn l-oqsma ta' azzjoni minn Stat Membru jew azzjoni privata, u lanqas ma tistabbilixxi projbizzjoni ġenerali ta' diskriminazzjoni f'oqsma tant vasti bħal dawn. Fil-fatt, għandha x'taqsam biss mad-diskriminazzjoni mill-istituzzjonijiet u l-korpi ta' l-Unjoni, meta jeżerċitaw is-setgħat konferiti taħt Artikoli oħrajn tal-Partijiet I u III tal-Kostituzzjoni, u mill-Istati Membri, biss meta jkunu qed jimplimentaw id-dritt ta' l-Unjoni. Għalhekk, il-paragrafu 1 la jestendi l-medda tas-setgħat konferiti taħt l-Artikolu III-124 u lanqas l-interpretazzjoni ta' dak l-Artikolu. Il-paragrafu 2 jikkorrispondi għall-Artikolu I-4(2) tal-Kostituzzjoni u għandu jiġi applikat b'mod konformi ma' dak l-Artikolu. Artikolu 22 [41] Diversità kulturali, reliġjuża u lingwistika L-Unjoni tirrispetta d-diversità kulturali, reliġjuża u lingwistika. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu ġie bbażat fuq l-Artikolu 6 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea u fuq l-Artikolu 151(1) u (4) tat-Trattat KE, issa sostitwit bl-Artikolu III-280(1) u (4) tal-Kostituzzjoni, dwar il-kultura. Ir-rispett għad-diversità kulturali u lingwistika huwa issa stabbilit ukoll fl-Artikolu I-3(3) tal-Kostituzzjoni. L-Artikolu hu wkoll ispirat mid-dikjarazzjoni Nru. 11 ta' l-Att Finali tat-Trattat ta' Amsterdam dwar l-istatus ta'l-knejjes u ta' l-organizzazzjonijiet mhux konfessjonali, issa assunt fl-Artikolu I-52 tal-Kostituzzjoni. Artikolu 23 [42] Ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel L-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel għandha tiġi żgurata fl-oqsma kollha, inkluż l-impjieg, ix-xogħol u l-paga. Il-prinċipju ta' l-ugwaljanza m'għandux jimpedixxi li jinżammu fis-seħħ jew jiġu adottati miżuri maħsuba biex jagħtu vantaġġi speċifiċi lis-sess l-anqas rappreżentat. Spjegazzjoni L-ewwel paragrafu ġie bbażat fuq l-Artikoli 2 u 3(2) tat-Trattat KE, issa sostitwiti bl-Artikoli I-3 u III-116 tal-Kostituzzjoni li jimponu fuq l-Unjoni l-mira li tiġi promossa l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel, u l-Artikolu 141(1) tat-Trattat KE, issa sostitwit bl-Artikolu III-214(1) tal-Kostituzzjoni. Huwa ispirat mill-Artikolu 20 tal-Karta Soċjali Ewropea riveduta tat- 3 ta' Mejju 1996, u mill-punt 16 tal-Karta Komunitarja dwar id-drittijiet tal-ħaddiema. Hu wkoll ibbażat fuq l-Artikolu 141(3) tat-Trattat KE, issa sostitwit bl-Artikolu III-214(3) tal-Kostituzzjoni, u fuq l-Artikolu 2(4) tad-Direttiva tal-Kunsill 76/207/KEE dwar l-implimentazzjoni tal-prinċipju ta' trattament ugwali għall-irġiel u n-nisa għal dak li għandu x'jaqsam ma' l-aċċess għall-impjiegi, t-taħriġ professjonali, l-promozzjoni, u l-kondizzjonijiet tax-xogħol. Il-paragrafu 2 huwa ispirat f'forma iqsar mill-Artikolu III-214(4) tal-Kostituzzjoni fejn hemm previst li l-prinċipju ta' trattament ugwali ma għandux jipprevjeni ż-żamma jew l-adozzjoni ta' miżuri li jipprovdu għal vantaġgi speċifiċi sabiex ikun iktar faċli għas-sess l-inqas irrappreżentat li jwettaq attività professjonali jew sabiex jipprevjeni l-iżvantaġġi fil-karriera professjonali jew jikkumpensa għalihom. F'konformità ma' l-Artikolu 52 (2) [43], il-paragrafu preżenti ma jemendax l-Artikolu III-214(4). Artikolu 24 [44] Drittijiet tat-tfal 1. It-tfal għandhom id-dritt għall-protezzjoni u għall-kura li hija meħtieġa għall-ġid tagħhom. Jistgħu jesprimu l-opinjonijiet tagħhom liberament. Dawn l-opinjonijiet għandhom jitqiesu f'materji li jirrigwardawhom skond l-età u l-maturità tagħhom. 2. Fl-azzjonijiet kollha li għandhom x'jaqsmu mat-tfal, kemm jekk jittieħdu minn awtoritajiet pubbliċi kif ukoll minn istituzzjonijiet privati, l-aħjar interess tat-tfal għandu jkun kunsiderazzjoni primarja. 3. It-tfal kollha għandhom id-dritt li jkollhom, fuq bażi regolari, relazzjoni personali u kuntatt dirett maż-żewġ ġenituri, sakemm dan mhuwiex kontra l-interessi tat-tfal. Spjegazzjoni L-Artikolu hu bbażat fuq il-Konvenzjoni ta' New York dwar id-Drittijiet tat-Tfal iffirmata fl- 20 ta' Novembru 1989 u ratifikata mill-Istati Membri kollha, b'mod partikolari l-Artikoli 3, 9, 12 u 13 tagħha. Il-paragrafu 3 jieħu kont tal-fatt li, bħala parti mill-istabbiliment ta' żona ta' libertà, ta' sigurtà u ta' ġustizzja, l-leġislazzjoni ta' l-Unjoni f'materji ċivili b'implikazzjonijiet transkonfinali, li għaliha III-269 tal-Kostituzzjoni jikkonferixxi poteri, tista' tinkludi b'mod partikolari drittijiet għal żjajjar sabiex ikun żgurat li t-tfal jistgħu jżommu kuntatt personali u dirett maż-żewġ ġenituri tagħhom fuq bażi regolari. Artikolu 25 [45] Drittijiet ta' l-anzjani L-Unjoni tirrikonoxxi u tirrispetta d-drittijiet ta' l-anzjani li jgħixu ħajja ta' dinjità u indipendenti u li jipparteċipaw fil-ħajja soċjali u kulturali. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu huwa ispirat mill-Artikolu 23 tal-Karta Soċjali Ewropea riveduta u l-Artikoli 24 u 25 tal-Karta Komunitarja dwar id-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema. Għandu jinftiehem li l-parteċipazzjoni fil-ħajja soċjali u kulturali tkopri wkoll il-parteċipazzjoni fil-ħajja politika. Artikolu 26 [46] Integrazzjoni ta' persuni b'diżabilità L-Unjoni tirrikonoxxi u tirrispetta d-drittijiet ta' persuni b'diżabilità li jibbenefikaw minn miżuri intiżi sabiex jiżguraw l-indipendenza, l-integrazzjoni soċjali u professjonali tagħhom, u l-parteċipazzjoni tagħhom fil-ħajja tal-komunità. Spjegazzjoni Il-prinċipju stabbilit f'dan l-Artikolu hu bbażat fuq l-Artikolu 15 tal-Karta Soċjali Ewropea u huwa ispirat wkoll minn punt 26 tal-Karta Komunitarja dwar id-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema. TITOLU IV SOLIDARJETÀ Artikolu 27 [47] Dritt tal-ħaddiema għall-informazzjoni u l-konsultazzjoni fi ħdan l-impriża Il-ħaddiema jew ir-rappreżentanti tagħhom għandhom, fil-livelli xierqa, jkunu garantiti li jingħataw informazzjoni u li jiġu kkonsultati fi żmien utli fil-każijiet u skond il-kondizzjonijiet previsti mid-dritt ta' l-Unjoni u mil-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu jidher fil-Karta Soċjali Ewropea riveduta (l-Artikolu 21) u fil-Karta Komunitarja dwar id-drittijiet tal-Ħaddiema (il-punti 17 u 18). Japplika skond il-kondizzjonijiet stabbiliti mid-dritt ta' l-Unjoni u mil-liġijiet nazzjonali. Ir-referenza għal livelli xierqa tirrigwarda l-livelli stabbiliti mid-dritt ta' l-Unjoni jew mil-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali li jistgħu jinkludu l-livell Ewropew fejn il-leġislazzjoni ta' l-Unjoni tipprovdi b'dan il-mod. F'dan il-qasam hu importanti l-acquis ta' l-Unjoni: l-Artikoli III-211 u III-212 tal-Kostituzzjoni, u d-Direttivi 2002/14/KE (kwadru ġenerali sabiex il-ħaddiema fil-Komunità Ewropea jiġu infurmati u kkonsultati), 98/59/KE (tkeċċija kollettiva mix-xogħol), 2001/23/KE (trasferimenti ta' impriżi) u 94/45/KE (kumitati ta' l-impriżi Ewropej). Artikolu 28 [48] Dritt ta' negozjar u azzjoni kollettiva Il-ħaddiema u dawk li jħaddmu, jew l-organizzazzjonijiet rispettivi tagħhom, għandhom, skond id-dritt ta' l-Unjoni u l-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali, d-dritt li jinnegozjaw u li jikkonkludu ftehim kollettivi fil-livelli xierqa u, fil-każ ta' konflitti ta' interess, li jieħdu azzjoni kollettiva inkluża l-azzjoni li jistrajkjaw sabiex jiddefendu l-interessi tagħhom. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu hu bbażat fuq l-Artikolu 6 tal-Karta Soċjali Ewropea u fuq il-Karta Komunitarja dwar id-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema (il-punti 12 sa 14). Id-dritt għal azzjoni kollettiva kien rikonoxxut mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem bħala wieħed mill-elementi tad-drittijiet sindakali stabbiliti fl-Artikolu 11 tal-KEDB. Fir-rigward tal-livelli approprjati li fihom ikunu jistgħu jsiru negozjati kollettivi, ara l-ispjegazzjoni għall-Artikolu prċedenti. Il-modalitajiet u l-limiti għall-eżerċizzju ta' azzjoni kollettiva, inkluża l-azzjoni ta' strajk, jaqgħu taħt il-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali, inkluża l-kwistjoni 'jekk dan jistax isir fl-istess ħin f'diversi Stati Membri. Artikolu 29 [49] Dritt ta' aċċess għal servizzi ta' impjieg Kull persuna għandha d-dritt ta' aċċess għal servizz ta' impjieg mingħajr ma tħallas. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu hu bbażat fuq l-Artikolu 1(3) tal-Karta Soċjali Ewropea, u l-punt 13 tal-Karta Komunitarja dwar id-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiem. Artikolu 30 [50] Protezzjoni fil-każ ta' tkeċċija nġusta Kull ħaddiem għandu d-dritt għall-protezzjoni kontra tkeċċija inġusta, skond id-dritt ta' l-Unjoni u l-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu huwa ispirat mill-Artikolu 24 tal-Karta Soċjali riveduta. Ara wkoll id-Direttiva 2001/23/KE dwar il-salvagwardja tad-drittijiet tal-ħaddiem f'każ ta' trasferimenti ta' impriżi, u d-Direttiva 80/987/KEE dwar il-protezzjoni tal-ħaddiem f'każ tal-falliment ta' min iħaddimhom, kif emendata bid-Direttiva 2002/74/KE. Artikolu 31 [51] Kondizzjonijiet tax-xogħol ġusti u xierqa 1. Kull ħaddiem għandu d-dritt għall-kondizzjonijiet tax-xogħol li jirrispettaw is-saħħa, s-sigurtà u d-dinjità tiegħu. 2. Kull ħaddiem għandu d-dritt għal limitazzjoni ta' sigħat massimi tax-xogħol, għal perjodi ta' mistrieħ kuljum u fil-ġimgħa u għal perjodu annwali ta' leave imħallas. Spjegazzjoni 1. Il-paragrafu 1 ta' dan l-Artikolu hu bbażat fuq id-Direttiva 89/391/KEE dwar l-introduzzjoni ta' miżuri li jħeġġu titjib fis-sigurtà u s-saħħa tal-ħaddiema fuq il-post tax-xogħol. Huwa ispirat wkoll mill-Artikolu 3 tal-Karta Soċjali u mill-punt 19 tal-Karta Komunitarja dwar id-drittijiet tal-ħaddiem, u, fir-rigward tad-dinjità fix-xogħol, mill-Artikolu 26 tal-Karta Soċjali riveduta. L-espressjoni "kondizzjonijiet tax-xogħol" għandha tinftiehem fis-sens ta' l-Artikolu III-213 tal-Kostituzzjoni. 2. Il-paragrafu 2 hu bbażat fuq id-Direttiva 93/104/KE dwar ċerti aspetti ta' l-organizzazzjoni tal-ħinijiet tax-xogħol, l-Artikolu 2 tal-Karta Soċjali Ewropea u l-punt 8 tal-Karta Komunitarja dwar id-drittijiet tal-ħaddiem. Artikolu 32 [52] Projbizzjoni ta' impjieg ta' tfal u protezzjoni ta' żgħażagħ fuq ix-xogħol L-impjieg tat-tfal huwa projbit. L-età minima għall-ammissjoni għal impjieg ma tistax tkun anqas mill-età li fiha jispiċċa l-obbligu ta' l-iskola, bla preġudizzju għal regoli iktar favorevoli għaż-żgħażagħ u salvi derogi limitati. Iż-żgħażagħ li jingħataw xogħol għandhom igawdu minn kondizzjonijiet ta' xogħol skond l-età tagħhom u għandhom ikunu protetti kontra l-isfruttament ekonomiku u kontra kull xogħol li jista' jipperikola s-sigurtà, s-saħħa jew l-iżvilupp fiżiku, mentali, morali jew soċjali tagħhom, jew li jikkomprometti l-edukazzjoni tagħhom. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu huwa bbażat fuq id-Direttiva 94/33/KE dwar il-protezzjoni taż-żgħażagħ fuq ix-xogħol, fuq l-Artikolu 7 tal-Karta Soċjali Ewropea u fuq il-punti 20 sa 23 tal-Karta Komunitarja tad-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema. Artikolu 33 [53] Ħajja tal-familja u professjonali 1. Il-familja għandha tgawdi minn protezzjoni legali, ekonomika u soċjali. 2. Sabiex wieħed jirrikonċilja l-ħajja tal-familja u l-ħajja professjonali, kull persuna għandha d-dritt għall-protezzjoni mit-tkeċċija għal xi raġuni konnessa mal-maternità, u d-dritt għal-leave tal-maternità mħallas u għal-leave parentali wara t-twelid jew l-adozzjoni ta' tifel jew tifla. Spjegazzjoni L-Artikolu 33(1) [53] huwa bbażat fuq l-Artikolu 16 tal-Karta Soċjali Ewropea. It-tieni paragrafu huwa ispirat mid-Direttiva tal-Kunsill 92/85/KEE dwar l-introduzzjoni ta' miżuri li jinkoraġġixxu t-titjib fuq il-post tax-xogħol, tas-sigurtà u tas-saħħa ta' ħaddiema fi stat ta' tqala u ta' ħaddiema li welldu reċentement jew li qegħdin ireddgħu, u mid-Direttiva 96/34/KE rigward il-ftehim kwadru dwar il-leave tal-ġenituri konkluż mill-UNICE, s-CEEP u l-ETUC. Huwa wkoll ibbażat fuq l-Artikolu 8 (dwar il-protezzjoni tal-maternità) tal-Karta Soċjali Ewropea u huwa ispirat mill-Artikolu 27 (dwar id-dritt tal-ħaddiema li għandhom responsabbiltajiet tal-familja, għal opportunitajiet ugwali u trattament ugwali). Il-kelma "maternità" tkopri l-perjodu mill-konċepiment sal-ftim. Artikolu 34 [54] Sigurtà soċjali u assistenza soċjali 1. L-Unjoni tirrikonoxxi u tirrispetta d-dritt għal benefiċċji ta' sigurtà soċjali u servizzi soċjali li jipprovdu protezzjoni f'każijiet bħal ma huma l-maternità, l-mard, l-inċidenti industrijali, d-dipendenza jew l-anzjanità, u fil-kaz ta' telf ta' xogħol, skond ir-regoli stipulati mid-dritt ta' l-Unjoni u mil-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali. 2. Kull min jirrisjedi jew imur minn post għal ieħor legalment fl-Unjoni Ewropea hu intitolat għall-benefiċċji ta' sigurtà soċjali u l-vantaġġi soċjali skond id-dritt ta' l-Unjoni u l-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali. 3. Sabiex jiġu kkumbattuti l-esklużjoni soċjali u l-faqar, l-Unjoni tirrikonoxxi u tirrispetta d-dritt għall-għajnuna soċjali u ta' akkomodazzjoni sabiex tiżgura l-eżistenza deċenti għal dawk kollha li huma neqsin minn riżorsi suffiċjenti, skond ir-regoli stabbiliti fil-dritt ta' l-Unjoni u mil-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali. Spjegazzjoni Il-prinċipju stabbilit fl-Artikolu 34(1) [54] huwa bbażat fuq l-Artikoli 137 u 140 tat-Trattat tal-KE, issa sostitwiti bl-Artikoli III-210 u III-213 u fuq l-Artikolu 12 tal-Karta Soċjali Ewropea u l-punt 10 tal-Karta Komunitarja dwar id-drittijiet tal-ħaddiema. L-Unjoni għandha tirrispettah meta teżerċita l-poteri mogħtija lilha permezz ta' l-Artikoli III-210 u III-213 tal-Kostituzzjoni. Ir-referenza għas-servizzi soċjali tirrigwarda każijiet li fihom dawn is-servizzi ġew introdotti sabiex jiggarantixxu ċerti benefiċċji, iżda ma timplikax li dawn is-servizzi għandhom jinħolqu fejn dawn ma jeżistux. Il-kelma "maternità" għandha 'tinftiehem bl-istess tifsira li għandha fl-Artikolu preċedenti. It-tieni paragrafu huwa bbażat fuq l-Artikoli 12(4) u 13(4) tal-Karta Soċjali Ewropea u fuq il-punt 2 tal-Karta Komunitarja tad-Drittijiet Soċjali Fundamentali tal-Ħaddiema u jirrifletti r-regoli li ġejjin mir-Regolament Nru. 1408/71 u r-Regolament Nru. 1612/68. It-tielet paragrafu huwa ispirat mill-Artikolu 13 tal-Karta Soċjali Ewropea u mill-Artikoli 30 u 31 tal-Karta Soċjali riveduta u mill-punt 10 tal-Karta Komunitarja. Dan għandu jiġi rispettat mill-Unjoni fil-kuntest ta' kull politika ibbażata fuq l-Artikolu III-210 tal-Kostituzzjoni. Artikolu 35 [55] Protezzjoni tas-saħħa Kull persuna għandha d-dritt ta' aċċess għal assistenza medika preventiva u d-dritt li tgawdi minn kura medika skond il-kondizzjonijiet stabbiliti mil-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali. Għandu jiġi żgurat livell għoli ta' protezzjoni tas-saħħa tal-bniedem fid-definizzjoni u fl-implimentazzjoni tal-politika u l-attivitajiet kollha ta' l-Unjoni. Spjegazzjoni Il-prinċipji stabbiliti f'dan l-Artikolu huma bbażati fuq l-Artikolu 152 tat-Trattat tal-KE, issa sostitwit bl-Artikolu III-278 tal-Kostituzzjoni, u fuq l-Artikoli 11 u 13 tal-Karta Soċjali Ewropea. It-tieni sentenza ta' l-Artikolu hija l-istess bħall-Artikolu III-278(1). Artikolu 36 [56] Aċċess għal servizzi ta' interess ekonomiku ġenerali L-Unjoni tirrikonoxxi u tirrispetta l-aċċess għal servizzi ta' interess ekonomiku ġenerali kif previst fil-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali, skond il-Kostituzzjoni, sabiex tippromwovi l-koeżjoni soċjali u territorjali ta' l-Unjoni. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu huwa kompletament konformi ma' l-Artikolu III-122 tal-Kostituzzjoni u ma joħloq l-ebda dritt ġdid. Hu sempliċiment jistabbilixxi l-prinċipju ta' rispett, mill-Unjoni għall-aċċess għal servizzi ta' interess ekonomiku ġenerali kif previsti mid-disposizzjonijiet nazzjonali, meta dawn id-disposizzjonijiet huma kompatibbli mad-dritt ta' l-Unjoni. Artikolu 37 [57] Protezzjoni ta' l-ambjent Livell għoli ta' protezzjoni ta' l-ambjent u t-titjib fil-kwalità ta' l-ambjent għandhom jiġu integrati fil-politika ta' l-Unjoni u għandhom jiġu żgurati skond il-prinċipju ta' l-iżvilupp sostenibbli. Spjegazzjoni Il-prinċipji stabbiliti f'dan l-Artikolu ġew ibbażati fuq l-Artikoli 2, 6 u 174 tat-Trattat tal-KE, li issa ġew sostitwiti bl-Artikoli I-3(3), III-119 u III-233 tal-Kostituzzjoni. Dan l-Artikolu huwa ispirat ukoll mid-disposizzjonijiet ta' ċerti kostituzzjonijiet nazzjonali. Artikolu 38 [58] Protezzjoni tal-konsumatur Il-politika ta' l-Unjoni tiżgura livell għoli ta' protezzjoni tal-konsumatur. Spjegazzjoni Il-prinċipji stabbiliti f'dan l-Artikolu ġew ibbażati fuq l-Artikolu 153 tat-Trattat tal-KE, issa sostitwit bl-Artikolu III-235 tal-Kostituzzjoni. TITOLU V. ĊITTADINANZA Artikolu 39 [59] Dritt tal-vot u dritt tal-kandidatura fl-elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew 1. Kull ċittadin ta' l-Unjoni għandu d-dritt li jivvota u li joħroġ bħala kandidat fl-elezzjonijiet tal-Parlament Ewropew fl-Istat Membru fejn jirrisjedi, skond l-istess kondizzjonijiet applikabbli għaċ-ċittadini ta' dak l-Istat. 2. Il-membri tal-Parlament Ewropew jiġu eletti b'vot dirett universali li hu liberu u sigriet. Spjegazzjoni L-Artikolu 39 [59] japplika skond il-kondizzjonijiet stabbiliti fil-Partijiet I u III tal-Kostituzzjoni, skond l-Artikolu 52(2) [60] tal-Karta. Fil-fatt l-Artikolu 39(1) [59] jikkorrispondi għad-dritt garantit bl-Artikolu 10(2) tal-Kostituzzjoni (ara wkoll il-bażi ġuridika ta' l-Artikolu III-126 għall-adozzjoni ta' arranġamenti dettaljati għall-eżerċizzju ta' dak id-dritt) u l-Artikolu 39(2) jikkorrispondi ma' l-Artikolu 20(2) tal-Kostituzzjoni. L-Artikolu 39(2) [59] jipproduċi l-prinċipji bażiċi tas-sistema elettorali fi Stat demokratiku. Artikolu 40 [61] Dritt tal-vot u dritt tal-kandidatura fl-elezzjonijiet muniċipali Kull ċittadin ta' l-Unjoni għandu d-dritt li jivvota u d-dritt li joħroġ bħala kandidat fl-elezzjonijiet muniċipali fl-Istat Membru fejn jirrisjedi skond l-istess kondizzjonijiet applikabbli għaċ-ċittadini ta' dak l-Istat. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu jikkorrispondi għad-dritt garantit bl-Artikolu 10(2) tal-Kostituzzjoni (ara ukoll il-bażi ġuridika ta' l-Artikolu III-126 għall-adozzjoni ta' arranġamenti dettaljati għall-eżerċizzju ta' dak id-dritt). Skond l-Artikolu 52(2) [60] tal-Karta, dan japplika skond il-kondizzjonijiet stabbiliti f'dawn l-Artikoli tal-Partijiet I u III tal-Kostituzzjoni. Artikolu 41 [62] Dritt għal amministrazzjoni tajba 1. Kull persuna għandha d-dritt li dak kollu li jirrigwardaha jiġi trattat b'mod imparzjali, b'mod ġust u fi żmien raġonevoli mill-istituzzjonijiet, il-korpi u l-aġenziji ta' l-Unjoni. 2. Dan id-dritt jinkludi: a) id-dritt ta' kull persuna li tagħti l-opinjoni tagħha, qabel ma tittieħed kwalunkwe miżura individwali li tolqotha ħażin; b) id-dritt ta' kull persuna li jkollha aċċess għat-tagħrif uffiċjali miġbura dwarha, filwaqt li jiġu rispettati l-interessi leġittimi ta' kunfidenzjalità u tas-segretezza professjonali u tan-negozju; c) l-obbligu ta' l-amministrazzjoni li tagħti raġunijiet għad-deċiżjonijiet tagħha. 3. Kull persuna għandha d-dritt li l-Unjoni tagħmel tajjeb għal danni kkaġunati mill-istituzzjonijiet jew l-impjegati tagħha fil-qadi ta' dmirijiethom, skond il-prinċipji ġenerali komuni għal-liġijiet ta' l-Istati Membri. 4. Kull persuna tista' tikteb lill-istituzzjonijiet ta' l-Unjoni f'waħda mil-lingwi tal-Kostituzzjoni u għandha tirċievi tweġiba bl-istess lingwa. Spjegazzjoni L-Artikolu 41 [62] huwa bbażat fuq l-eżistenza ta' l-Unjoni bħala entità suġġetta għall-istat tad-dritt li l-karatteristiċi tiegħu kienu żviluppati fil-każistika li għamlet, b'mod partikolari, l-amministrazzjoni tajba bħala prinċipju ġenerali tad-dritt (ara, inter alia, s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal- 31 ta' Marzu 1992 fil-Każ C-255/90 P, Burban [1992] ECR I-2253, u s-sentenzi tal-Qorti ta' Prim' Istanza tat- 18 ta' Settembru 1995 fil-Każ T-167/94 Nölle [1995] ECR II-2589, u tad- 9 ta' Lulju 1999 fil-Każ T-231/97 New Europe Consulting u oħrajn [1999] ECR II-2403). It-test li jistabbilixxi dak id-dritt fl-ewwel żewġ paragrafi ġej mill-każistika (is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal- 15 ta' Ottubru 1987 fil-każ 222/86 Heylens [1987] ECR 4097, il-paragrafu 15 tal-motivazzjoni tas-sentenza, s-sentenza tat- 18 ta' Ottubru 1989 fil-każ 374/87 Orkem [1989] ECR 3283, is-sentenza tal- 21 ta' November 1991 fil-Każ C-269/90 TU München [1991] ECR I-5469, u s-sentenzi tal-Qorti ta' "Prim" Istanza tas- 6 ta' Diċembru 1994 fil-każ T-450/93 Lisrestal [1994] ECR II-1177, tat- 18 ta' Settembru 1995 fil-każ T-167/94 Nölle [1995] ECR II-258), u t-test li jirrigwardja l-obbligu li jingħataw raġunijiet ġej mill-Artikolu 253 tat-Trattat tal-KE, issa sostitwit mill-Artikolu 38(2) tal-Kostituzzjoni (ara wkoll il-bażi ġuridika fl-Artikolu III-398 tal-Kostituzzjoni għall-adozzjoni ta' leġislazzjoni fl-interessi ta' amministrazzjoni Ewropea li hija miftuħa, effiċjenti u indipendenti). Il-paragrafu 3 jirriproduċi d-dritt li issa huwa garantit bl-Artikolu III-431 tal-Kostituzzjoni. Il-paragrafu 4 jirriproduċi d-dritt li issa huwa garantit bl-Artikoli I-10(2)(d), u III-129 tal-Kostituzzjoni. Skond l-Artikolu 52(2) [63] tal-Karta, dawk id-drittijiet għandhom japplikaw skond il-kondizzjonijiet u fil-limiti definiti mill-Parti III tal-Kostituzzjoni. Id-dritt għal rimedju effettiv, li huwa aspett importanti ta' din il-kwistjoni, huwa garantit fl-Artikolu 47 ta' din il-Karta [64]. Artikolu 42 [65] Dritt ta' aċċess għal dokumenti Kull ċittadin ta' l-Unjoni, u kull persuna fiżika jew ġuridika li tirrisjedi jew li jkollha l-uffiċċju reġistrat tagħha fi Stat Membru, għandu d-dritt ta' aċċess għad-dokumenti ta' l-istituzzjonijiet, il-korpi u l-aġenziji ta' l-Unjoni, tkun xi tkun il-forma li fiha jkunu saru. Spjegazzjoni Id-dritt garantit f'dan l-Artikolu ġie meħud mill-Artikolu 255 tat-Trattat tal-KE, li fuq bażi tiegħu ġie sussegwentement adottat ir-Regolament 1049/2001. Il-Konvenzjoni Ewropea estendiet dan id-dritt fir-rigward ta' dokumenti ta' l-istituzzjonijiet, tal-korpi u ta' l-aġenziji b'mod ġenerali, tkun xi tkun il-forma li fiha jkunu saru, (ara l-Artikolu I-50(3) tal-Kostituzzjoni). Skond l-Artikolu 52(2) tal-Karta [64], id-dritt ta' aċċess għal dokumenti huwa eżerċitat skond il-kondizzjonijiet u fil-limiti li huma previsti fl-Artikoli I-50(3) u III-399 tal-Kostituzzjoni. Artikolu 43 [66] Ombudsman Ewropew Kull ċittadin ta' l-Unjoni, u kull persuna fiżika jew ġuridika li tirrisjedi jew li jkollha l-uffiċċju tagħha reġistrat fi Stat Membru għandhom id-dritt li jirrikorru għand l-Ombudsman Ewropew f'każijiet ta' amministrazzjoni ħażina fl-attivitajiet ta' l-istituzzjonijiet, tal-korpi jew ta' l-aġenziji ta' l-Unjoni, bl-eċċezzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja ta' l-Unjoni Ewropea meta tkun qed taġixxi fir-rwol ġudizzjarju tagħha. Spjegazzjoni Id-dritt li huwa garantit b'dan l-Artikolu huwa d-dritt garantit bl-Artikoli I-10 u III-335 tal-Kostituzzjoni). Skond l-Artikolu 52(2) [63] tal-Karta, dan japplika skond il-kondizzjonijiet definiti f'dawn iż-żewġ Artikoli. Artikolu 44 [67] Dritt ta' petizzjoni Kull ċittadin ta' l-Unjoni u kull persuna fiżika jew ġuridika li tirrisjedi jew li jkollha l-uffiċċju tagħha reġistrat fi Stat Membru għandhom id-dritt ta' petizzjoni quddiem il-Parlament Ewropew. Spjegazzjoni Id-dritt li huwa garantit b'dan l-Artikolu huwa d-dritt garantit bl-Artikoli I-10 u III-334 tal-Kostituzzjoni. Skond l-Artikolu 52(2) [63] tal-Karta, dan japplika skond il-kondizzjonijiet definiti f'dawn iż-żewġ Artikoli. Artikolu 45 [68] Libertà ta' moviment u ta' residenza 1. Kull ċittadin ta' l-Unjoni għandu d-dritt ta' libertà ta' moviment u ta' residenza fit-territorju ta' l-Istati Membri. 2. Il-libertà tal-moviment u tar-residenza tista' tingħata, skond il-Kostituzzjoni, lil ċittadini ta' pajjiżi terzi li jkunu residenti legalment fit-territorju ta' Stat Membru. Spjegazzjoni Id-dritt garantit mill-paragrafu 1 huwa d-dritt garantit mill-Artikolu I-10(2)(a) tal-Kostituzzjoni (ara wkoll il-bażi ġuridika fl-Artikolu III-125; u s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tas- 17 ta' Settembru 2002, C-413/99 Baumbast, [2002] ECR 709). Skond l-Artikolu 52(2) [63] tal-Karta, dan japplika skond il-kondizzjonijiet u fil-limiti li huma previsti fil-Parti III tal-Kostituzzjoni. Il-paragrafu 2 jirriferi għall-kompetenza mogħtija lill-Unjoni permezz ta' l-Artikoli III-265 sa III- 267 tal-Kostituzzjoni. Konsegwentement, l-għoti ta' dan id-dritt jiddependi fuq l-eżerċizzju ta' din il-kompetenza mill-istituzzjonijiet. Artikolu 46 [69] Protezzjoni diplomatika u konsulari Kull cittadin ta' l-Unjoni jkun intitolat, fit-territorju ta' pajjiż terz li fih l-Istat Membru li tiegħu jkun ċittadin ma jkunx rappreżentat, li jgawdi mill-protezzjoni mill-awtoritajiet diplomatiċi jew konsulari ta' kull Stat Membru, bl-istess kondizzjonijiet taċ-ċittadini ta' dak l-Istat Membru. Spjegazzjoni Id-dritt garantit minn dan l-Artikolu huwa d-dritt garantit mill-Artikolu I-10 tal-Kostituzzjoni; ara wkoll il-bażi ġuridika fl-Artikolu III-127. Skond l-Artikolu 52(2) [70], dan japplika skond il-kondizzjonijiet definiti f'dawn iż-żewġ Artikoli. TITOLU VI ĠUSTIZZJA Artikolu 47 [71] Dritt għal rimedju effettiv u għal proċess imparzjali Kull persuna li d-drittijiet u l-libertajiet tagħha garantiti mid-dritt ta' l-Unjoni jiġu vjolati għandha d-dritt għal rimedju effettiv quddiem qorti skond il-kondizzjonijiet stabbiliti f'dan l-Artikolu. Kull persuna għandha d-dritt għal smigħ ġust u pubbliku fi żmien raġjonevoli minn qorti indipendenti u imparzjali stabbilita minn qabel bil-liġi. Kull persuna għandu jkollha l-possibilità li tieħu parir, ikollha difiża u tkun rappreżentata. Għajnuna legali għandha tingħata lil dawk li ma jkollhomx mezzi biżżejjed, fil-każijiet fejn din l-għajnuna hija neċessarja sabiex jiġi żgurat aċċess effettiv għall-ġustizzja. Spjegazzjoni L-ewwel paragrafu huwa bbażat fuq l-Artikolu 13 tal-KEDB: "Kull min ikollu miksura d-drittijiet u l-libertajiet tiegħu kontemplati f'din il-Konvenzjoni għandu jkollu rimedju effettiv quddiem awtorità nazzjonali għalkemm dak il-ksur ikun sar minn persuni li jkunu qed jaġixxu f'kariga uffiċjali". Madankollu, fid-dritt ta' l-Unjoni l-protezzjoni hija aktar estiża billi tiggarantixxi d-dritt għal rimedju effettiv quddiem qorti. Il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza tagħha tal- 15 ta' Mejju 1986 irrikonoxxiet dak il-jedd bħala prinċipju ġenerali tad-dritt ta' l-Unjoni (fil-Każ 222/84 Johnston [1986] ECR 1651; ara wkoll is-sentenza tal- 15 ta' Ottubru 1987, il-Każ 222/86 Heylens [1987] ECR 4097 u s-sentenza tat- 3 ta' Diċembru 1992, il-Każ C-97/91 Borelli [1992] ECR I-6313). Skond il-Qorti, dak il-prinċipju ġenerali tad-dritt ta' l-Unjoni japplika wkoll għall-Istati Membri meta dawn ikunu qegħdin jimplimentaw id-dritt ta' l-Unjoni. L-inklużjoni ta' din il-każistika fil-Karta ma kinetx intiża sabiex tbiddel is-sistema tar-reviżjoni ġudizzjarja stabbilita mit-Trattati, u partikolarment ir-regoli dwar l-ammissibbiltà ta' rikorsi magħmula direttament quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ta' l-Unjoni Ewropea. Il-Konvenzjoni Ewropea ikkunsidrat is-sistema ta' l-Unjoni tar-reviżjoni ġudizzjarja inklużi r-regoli dwar l-ammissibbiltà, u kkonfermatha waqt li emendatha fir-rigward ta' ċerti aspetti, kif ġie rifless fl-Artikoli III-353 sa III-381 tal-Kostituzzjoni, u b'mod partikolari fl-Artikolu III-365(4). L-Artikolu 47 [71] japplika għall-istituzzjonijiet ta' l-Unjoni, u ta' l-Istati Membri meta dawn ikunu qegħdin jimplimentaw id-dritt ta' l-Unjoni u dan jagħmlu fir-rigward tad-drittijiet kollha li huma garantiti mid-dritt ta' l-Unjoni. It-tieni paragrafu jikkorrispondi għall-Artikolu 6(1) tal-KEDB li jinqara kif ġej: "Fid-deċiżjoni tad-drittijiet ċivili u ta' l-obbligi tiegħu jew ta' xi akkuża kriminali kontra tiegħu, kulħadd huwa ntitolat għal smigħ imparzjali u pubbliku fi żmien raġonevoli minn tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b'liġi. Is-sentenza għandha tingħata pubblikament iżda l-istampa u l-pubbliku jistgħu jiġu esklużi mill-proċeduri kollha jew minn parti minnhom fl-interess tal-morali, ta' l-ordni pubbliku jew tas-sigurtà nazzjonali f'soċjetà demokratika, meta l-interessi tal-minuri jew il-protezzjoni tal-ħajja privata tal-partijiet hekk teħtieġ, jew safejn ikun rigorożament meħtieġ fil-fehma tal-qorti f'ċirkostanzi speċjali meta l-pubbliċità tista' tippreġudika l-interessi tal-ġustizzja". Fid-dritt ta' l-Unjoni, d-dritt għal tribunal mhuwiex limitat għal tilwim konness ma' drittijiet u obbligi ta' natura ċivili. Huwa wieħed mill-konsegwenzi tal-fatt li l-Unjoni hija Komunità ibbażata fuq l-istat tad-dritt kif ġie dikjarat mill-Qorti fil-Każ 194/83, 'Les Verts' vs. il-Parlament Ewropew (sentenza tat- 23 ta' April 1986, [1988] ECR 1339). Madankollu, fir-rigward ta' l-aspetti kollha barra dak ta' l-kamp ta' l-applikazzjoni tagħhom, il-garanziji mogħtija mill-KEDB japplikaw b'mod simili għall-Unjoni. Fir-rigward tat-tielet paragrafu, ta' min jinnota li skond il-każistika tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, għandu jsir provvediment għal għajnuna legali fejn in-nuqqas ta' din l-għajnuna jagħmilha impossibbli li jiġi żgurat rimedju effettiv (Sentenza tal-KEDB tad- 9.10.1979, Airey, Serje A, Volum 32, 11). Teżisti wkoll sistema ta' għajnuna legali għall-każijiet quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja ta' l-Unjoni Ewropea. Artikolu 48 [72] Preżunzjoni ta' innoċenza u dritt għal difiża 1. Kull imputat għandu jkun preżunt innoċenti sakemm jinstab ħati skond il-liġi. 2. Għandu jiġi garantit ir-rispett għad-drittijiet tad-difiża ta' kull imputat. Spjegazzjoni L-Artikolu 48 [72] huwa l-istess bħall-Artikolu 6(2) u (3) tal-KEDB, li jinqara kif ġej: "2. Kull min ikun akkużat b'reat kriminali għandu jiġi meqjus li jkun innoċenti sakemm ma jiġix pruvat ħati skond il-liġi. 3. Kull min ikun akkużat b'reat kriminali għandu d-drittijiet minimi li ġejjin: a) li jkun infurmat minnufih, b'lingwa li jifhem u bid-dettall, dwar in-natura u r-raġuni ta' l-akkuża kontra tiegħu; b) li jkollu żmien u faċilitajiet xierqa għall-preparazzjoni tad-difiża tiegħu; ċ) li jiddefendi ruħu persunalment jew permezz ta' assistenza legali magħżula minnu stess jew, jekk ma jkollux mezzi biżżejjed li jħallas l-assistenza legali, din għandha tingħata lilu b'xejn meta l-interessi tal-ġustizzja jeħtieġu hekk; (d) li jeżamina jew li jara li jiġu eżaminati xhieda kontra tiegħu u li jottjeni l-attendenza u l-eżami ta' xhieda favur tiegħu taħt l-istess kundizzjonijiet bħax-xhieda kontra tiegħu; (e) li jkollu assistenza b'xejn ta' interpretu jekk ma jkunx jifhem jew jitkellem il-lingwa użata fil-qorti". Skond l-Artikolu 52(3) [73], dan id-dritt għandu l-istess sens u l-istess kamp ta' l-applikazzjoni bħad-dritt garantit mill-KEDB. Artikolu 49 [74] Prinċipji ta' legalità u proporzjonalità ta' reati u ta' pieni 1. L-ebda persuna m'għandha tinstab ħatja ta' reat għal xi att jew ommissjoni li fiż-żmien meta sar jew saret ma kienx jew ma kenitx reat skond il-liġi nazzjonali jew id-dritt internazzjonali. Lanqas m'għandha tingħata piena ogħla minn dik li kienet applikabbli fiż-żmien meta twettaq ir-reat. Jekk wara li jsir r-reat, il-liġi tipprovdi għal piena inqas, dik il-piena tkun applikabbli. 2. Dan l-Artikolu m'għandux jippreġudika l-proċess u l-piena ta' kull persuna għal kull att jew ommissjoni li, fiż-żmien meta sar jew saret, kien jew kienet reat skond il-prinċipji ġenerali rikonoxxuti mill-komunità tan-nazzjonijiet. 3. Is-severità tal-piena m'għandhiex tkun sproporzjonata għar-reat. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu isegwi r-regola tradizzjonali tan-non-retroattività tal-liġijiet u tas-sanzjonijiet kriminali. ġiet miżjuda r-regola tar-retroattività ta' liġi penali li tkun aktar klementi, liema regola teżisti f'għadd ta' Stati Membri u li tinstab fl-Artikolu 15 tal-Patt dwar id-Drittijiet Ċivili u Politiċi. L-Artikolu 7 tal-KEDB jinqara kif ġej: "1. ħadd ma għandu jitqies li jkun ħati ta' reat kriminali minħabba f'xi att jew ommissjoni li ma kienux jikkostitwixxu reat kriminali skond liġi nazzjonali jew internazzjonali fil-ħin meta jkun sar. Lanqas ma għandha tingħata piena akbar minn dik li kienet applikabbli fiż-żmien meta r-reat kriminali jkun sar. 2. Dan l-Artikolu ma għandux jippreġudika l-proċeduri u l-applikazzjoni tal-piena ta' xi persuna għal xi att jew ommissjoni li, fiż-żmien meta jkun sar, kien kriminali skond il-prinċipji ġenerali tal-liġi rikonoxxuti min-nazzjonijiet ċivilizzati". Fil-paragrafu 2, ir-referenza għall-kelma "ċivilizzati" ġiet imħassra; dan ma jbiddel bl-ebda mod is-sens ta' dan il-paragrafu, li jirreferi partikolarment għar-reati kontra l-umanità. Skond l-Artikolu 52(3) [75], id-dritt li huwa garantit hawnhekk għandu għalhekk l-istess sens u l-istess kamp ta' l-applikazzjoni bħad-dritt garantit mill-KEDB. Il-paragrafu 3 jasserixxi l-prinċipju ġenerali ta' proporzjonalità bejn pieni u reati kriminali, li huwa protett mit-tradizzjonijiet kostituzzjonali komuni ta' l-Istati Membri u mill-każistika tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Komunitajiet. Artikolu 50 [76] Dritt li wieħed ma jiġix ġudikat jew jingħata piena darbtejn fi proċeduri kriminali għall-istess reat L-ebda persuna ma tista' terġa' tkun proċessata jew punita fi proċeduri kriminali għal reat li tiegħu tkun diġà instabet mhux ħatja jew ikkundannata fi ħdan l-Unjoni b'sentenza li daħlet in ġudikat skond il-liġi. Spjegazzjoni L-Artikolu 4 tal-Protokoll Nru. 7 tal-KEDB jinqara kif ġej: "1. Ħadd ma jista' jkun ipproċessat jew jerġa' jiġi kkastigat għal darb'oħra fi proċedimenti kriminali taħt il-ġurisdizzjoni ta' l- Istess Stat għal xi reat li dwaru jkun diġà ġie finalment liberat jew misjub ħati skond il-liġi u l-proċedura penali ta' dak l-Istat. 2. Id-disposizzjonijiet tal-paragrafu preċedenti ma għandhomx iżommu milli l-każ jerġa' jinfetaħ skond il-liġi u l-proċedura penali ta' l-Istat in kwistjoni, jekk ikun hemm provi ta' xi fatti ġodda jew li jkunu għadhom kif ġew żvelati, jew inkella jekk ikun ħemm xi vizzju fondamentali fil-proċedimenti ta' qabel, li jista' jkollhom effett fuq kif jiżvolġi l-każ. 3. Ebda deroga minn dan l-Artikolu ma għandha ssir taħt l-Artikolu 15 tal-Konvenzjoni". Ir-regola tan-"non bis in idem" tapplika fid-dritt ta' l-Unjoni (ara, fost il-ħafna preċedenti, s-sentenza tal- 5 ta' Mejju 1966, il-Każijiet 18/65 u 35/65, Gutmann vs. Kummissjoni [1966]) ECR 103 u għal każ reċenti, s-sentenza tal-Qorti tal-"Prim" Istanza ta' l- 20 ta' April 1999, il-Każijiet Konġunti T-305/94 u oħrajn, Limburgse Vinyl Maatschappij NV vs. Kummissjoni [1999] ECR II-931). Ir-regola li tipprojbixxi l-kumulu tirriferi għall-kumulu ta' żewġ pieni ta' l-istess xorta, jiġifieri pieni kriminali. Skond l-Artikolu 50 [76], ir-regola tan-"non bis in idem" tapplika mhux biss fil-ġurisdizzjoni ta' Stat wieħed izda wkoll bejn il-ġurisdizzjonijiet ta' diversi Stati Membri. Dan jikkorrispondi ma' l-acquis fid-dritt ta' l-Unjoni; ara l-Artikoli 54 sa 58 tal-Konvenzjoni ta' Schengen u s-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal- 11 ta' Frar 2003, C-187/01 Gozutok (li għadha ma ġietx ippubblikata), l-Artikolu 7 tal-Konvenzjoni dwar il-Protezzjoni ta' l-Interessi Finanzjarji tal-Komunità u l-Artikolu 10 tal-Konvenzjoni dwar il-ġlieda kontra l-korruzzjoni. L-eċċezzjonijiet ferm limitati f'dawk il-Konvenzjonijiet li jippermettu lill-Istati Membri jidderogaw mir-regola tan-"non bis in idem" huma koperti mill-klawżola orizzontali fl-Artikolu 52(1) [77] tal-Karta li tikkonċerna l-limitazzjonijiet. Fir-rigward tas-sitwazzjonijiet imsemmija fl-Artikolu 4 tal-Protokoll Nru. 7, jiġifieri l-applikazzjoni tal-prinċipju fl-istess Stat Membru, d-dritt li huwa garantit għandu l-istess sens u l-istess kamp ta' l-applikazzjoni bħad-dritt korrispondenti fil-KEDB. TITOLU VII DISPOSIZZJONIJIET ĠENERALI LI JIRREGOLAW L-INTERPRETAZZJONI U L-APPLIKAZZJONI TAL-KARTA Artikolu 51 [78] Kamp ta' l-applikazzjoni 1. Id-disposizzjonijiet ta' din il-Karta huma intiżi għall-istituzzjonijiet, għall-korpi u għall-aġenziji ta' l-Unjoni fir-rispett xieraq tal-prinċipju ta' sussidjarjetà u għall-Istati Membri wkoll biss meta jkunu qed jimplimentaw id-dritt ta' l-Unjoni. Għandhom għaldaqstant jirrispettaw id-drittijiet, josservaw il-prinċipji u jippromwovu l-applikazzjoni tagħhom skond il-kompetenzi rispettivi tagħhom u għandhom ukoll jirrispettaw il-limiti tal-kompetenzi ta' l-Unjoni kif mogħtija lilha fil-partijiet l-oħra tal-Kostituzzjoni. 2. Din il-Karta ma testendix il-kamp ta' l-applikazzjoni tad-dritt ta' l-Unjoni lil hinn mill-kompetenzi ta' l-Unjoni u ma toħloq l-ebda kompetenza jew l-ebda kompitu ġdid għall-Unjoni, u ma timmodifikax il-kompetenzi u l-kompiti definiti fil-partijiet oħra tal-Kostituzzjoni. Spjegazzjoni L-iskop ta' l-Artikolu 51 [78] huwa li jiddetermina l-istess kamp ta' l-applikazzjoni tal-Karta. Huwa ntiż sabiex jistabbilixxi b'mod ċar li l-Karta tapplika primarjament għall-istituzzjonijiet u l-korpi ta' l-Unjoni, b'konformità mal-prinċipju tas-sussidjarjetà. Din id-disposizzjoni kienet abbozzata fit-termini ta' l-Artikolu 6(2) tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea, li obbliga l-Unjoni li tirrispetta d-drittijiet fundamentali, u fit-termini tal-mandat mogħti mill-Kunsill Ewropew ta' Kolonja. It-terminu "istituzzjonijiet" huwa rikonoxxut fil-Parti I tal-Kostituzzjoni. L-espressjoni "korpi u aġenziji" hija użata komunement fil-Kostituzzjoni sabiex tirriferi għall-awtoritajiet kollha stabbiliti mill-Kostituzzjoni jew mil-leġislazzjoni sekondarja (ara, per eżempju, l-Artikolu 50 jew 51 tal-Kostituzzjoni). Fir-rigward ta' l-Istati Membri, joħroġ b'mod ċar mill-każistika tal-Qorti tal-Ġustizzja li r-rekwiżit tar-rispett għad-drittijiet fundamentali definit f'kuntest ta' l-Unjoni jorbot biss lill-Istati Membri meta dawn jaġixxu fil-kamp ta' l-applikazzjoni tad-dritt ta' l-Unjoni (is-sentenza tat- 13 ta' Lulju 1989, il-Każ 5/88 Wachauf [1989] ECR 2609; is-sentenza tat- 18 ta' Ġunju 1991, ERT [1991] ECR I-2925); is-sentenza tat- 18 ta' Diċembru 1997 (C-309/96 Annibaldi [1997] ECR I-7493). Reċentement il-Qorti tal-Ġustizzja ikkonfermat din il-linja ta' każistika b'li ġej: "Barra minn hekk, ta' min ifakkar li r-rekwiżiti li jemanaw mill-protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem fis-sistema legali Komunitarja jorbtu wkoll lill-Istati Membri meta dawn jimplimentaw ir-regoli tal-Komunità..." (is-sentenza tat- 13 ta' April 2000, il-Każ C-292/97, [2000] ECR 2737, paragrafu 37 tal-motivazzjonijiet). Mingħajr dubju, din ir-regola, kif asserita f'din il-Karta, tapplika għall-awtoritajiet ċentrali kif ukoll għall-korpi reġjonali u lokali, u għall-organizzazzjonijiet pubbliċi, meta dawn jimplimentaw id-dritt ta' l-Unjoni. Il-paragrafu 2, flimkien mat-tieni sentenza tal-paragrafu 1, jikkonferma li l-Karta ma tistax ikollha l-effett li testendi l-kompetenzi u l-kompiti li l-Partijiet l-oħrajn tal-Kostituzzjoni jagħtu lill-Unjoni. Hawnhekk qiegħed isir aċċenn espliċitu għall-konsegwenzi loġiċi tal-prinċipju tas-sussidjarjetà u tal-fatt li l-Unjoni għandha biss dawk il-poteri konferiti lilha. Id-drittijiet fundamentali kif garantiti fl-Unjoni ma għandhom l-ebda effett ħlief fil-kuntest tal-kompetenzi determinati mill-Partijiet I u III tal-Kostituzzjoni. Konsegwentement, l-obbligu, skond it-tieni sentenza tal-paragrafu 1, ta' l-istituzzjonijiet ta' l-Unjoni li jippromovu l-prinċipji stipulati fil-Karta, jista' jeżisti biss fil-limiti ta' dawn l-istess kompetenzi. Il-paragrafu 2 jikkonferma wkoll li l-Karta ma tistax ikollha l-effett li testendi l-kamp ta' l-applikazzjoni tad-dritt ta' l-Unjoni lil hinn mill-kompetenzi ta' l-Unjoni kif stabbiliti fil-Partijiet l-oħra tal-Kostituzzjoni. Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà stabbiliet din ir-regola fir-rigward tad-drittijiet fundamentali rikonoxxuti bħala parti mid-dritt ta' l-Unjoni (is-sentenza tas- 17 ta' Frar 1998, C-249/96 Grant, 1998 ECR I-621, paragrafu 45 tal-motivazzjonijiet). Huwa għalhekk ovvju, skond din ir-regola, li l-inkorporazzjoni tal-Karta fil-Kostituzzjoni ma tistax tfisser li hija qiegħda, bis-saħħa tagħha stess, testendi l-medda ta' l-azzjonijiet ta' l-Istati Membri li huma kkunsidrati bħala l-"implimentazzjoni tad-dritt ta' l-Unjoni" (fis-sens tal-paragrafu 1 u tal-każistika imsemmija hawn fuq). Artikolu 52 [79] Kamp ta' l-applikazzjoni u l-interpretazzjoni ta' drittijiet u ta' prinċipji 1. Kull limitazzjoni fl-eżerċizzju tad-drittijiet u tal-libertajiet rikonoxxuti minn din il-Karta għandha tkun prevista mil-liġi u għandha tirrispetta l-essenza ta' dawk id-drittijiet u l-libertajiet. Bla ħsara għall-prinċipju ta' proporzjonalità, jistgħu jsiru limitazzjonijiet f'dawk il-każijiet biss fejn ikun meħtieġ u fejn ġenwinament jintlaħqu l-finijiet ta' interess ġenerali rikonoxxuti mill-Unjoni jew iservu l-bżonn li jiġu protetti d-drittijiet u l-libertajiet ta' oħrajn. 2. Id-drittijiet rikonoxxuti minn din il-Karta li huma previsti f'partijiet oħra tal-Kostituzzjoni għandhom jiġu eżerċitati skond il-kondizzjonijiet u fil-limiti definiti fiha. 3. Safejn din il-Karta fiha drittijiet li jikkorrispondu għal drittijiet garantiti mill-Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, t-tifsira u l-kamp ta' l-applikazzjoni ta' dawk id-drittijiet ikunu l-istess bħal dawk stabbiliti mill-Konvenzjoni msemmija. Din id-disposizzjoni ma żżommx lid-dritt ta' l-Unjoni milli jipprovdi protezzjoni aktar estensiva. 4. Safejn din il-Karta tirrikonoxxi d-drittijiet fundamentali kif jemanaw mit-tradizzjonijiet kostituzzjonali komuni għall-Istati Membri, dawk id-drittijiet għandhom ikunu interpretati f'armonija ma' dawk it-tradizzjonijiet. 5. Id-disposizzjonijiet ta' din il-Karta li fihom prinċipji, jistgħu jiġu implimentati b'atti leġislattivi u eżekuttivi meħuda mill-Istituzzjonijiet, il-korpi u l-aġenziji ta' l-Unjoni, u b'atti ta' l-Istati Membri meta dawn qegħdin jimplimentaw id-dritt ta' l-Unjoni, fl-eżerċizzju tas-setgħat rispettivi tagħhom. Ma jistgħux jiġu invokati fil-qorti ħlief għall-iskop ta' l-interpretazzjoni u d-determinazzjoni tal-legalità ta' dawn l-atti. 6. Għandha tittieħed kunsiderazzjoni sħiħa tal-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali kif speċifikat f'din il-Karta. 7. L-ispjegazzjonijiet imfassla bħala gwida għall-interpretazzjoni tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali għandhom jingħataw il-kunsiderazzjoni dovuta mill-qrati ta' l-Unjoni u ta' l-Istati Membri. Spjegazzjoni L-Artikolu 52 [80] huwa ntiż sabiex jiffissa l-kamp ta' l-applikazzjoni tad-drittijiet u l-prinċipji tal-Karta, u sabiex jistabbilixxi regoli għall-interpretazzjoni tagħhom. Il-paragrafu 1 jitratta dwar l-arranġamenti għal-limitazzjonijiet ta' drittijiet. Il-formola użata hija bbażata fuq il-każistika tal-Qorti tal-Ġustizzja: "...ġie sew stabbilit fil-każistika tal-Qorti li jistgħu jiġu imposti restrizzjonijiet fuq l-eżerċizzju tad-drittijiet fundamentali, partikolarment fil-kuntest ta' organizzazzjoni komuni tas-suq, bil-kondizzjoni li dawk ir-restrizzjonijiet jikkorrispondu fil-fatt għall-finijiet ta' interess ġenerali segwiti mill-Komunità u ma jikkostitwixxux, fir-rigward ta' l-iskop segwit, indħil sproporzjonat u mhux raġonevoli li jipperikola n-natura proprja ta' dawk id-drittijiet" (is-sentenza tat- 13 ta' April 2000, il-Każ C-292/97, paragrafu 45 tal-motivazzjonijiet). Ir-referenza għall-interessi ġenerali rikonoxxuti mill-Unjoni tkopri kemm l-iskopijiet imsemmija fl-Artikolu I-2 tal-Kostituzzjoni kif ukoll interessi oħra protetti minn disposizzjonijiet speċifiċi tal-Kostituzzjoni bħall-Artikoli I-5(1), III-133(3), III-154, III-436. Il-paragrafu 2 jirreferi għal drittijiet li kienu diġà garantiti espressament fit-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea u li ġew rikonoxxuti fil-Karta, u li issa jinstabu f'Partijiet oħra tal-Kostituzzjoni (notevolment id-drittijiet derivati miċ-ċittadinanza ta' l-Unjoni). Huwa jagħmilha ċara li dawn id-drittijiet jibqgħu suġġetti għall-kondizzjonijiet u għal-limiti applikabbli għad-dritt ta' l-Unjoni li fuqu huma bbażati, u li huma previsti fil-Partijiet I u III tal-Kostituzzjoni. Il-Karta ma tbiddilx is-sistema ta' drittijiet mogħtija mit-Trattat tal-KE u issa riprodotta fil-Partijiet I u III tal-Kostituzzjoni. Il-paragrafu 3 huwa ntiż sabiex jiżgura l-koerenza neċessarja bejn il-Karta u l-KEDB billi jistabbilixxi r-regola li, safejn id-drittijiet stipulati fil-Karta preżenti jikkorrispondu wkoll għad-drittijiet garantiti mill-KEDB, it-tifsira u l-kamp ta' l-applikazzjoni ta' dawk id-drittijiet, inklużi l-limitazzjonijiet awtorizzati, huma l-istess bħal dawk stabbiliti mill-KEDB. Dan ifisser partikolarment li l-leġislatur, meta qiegħed jistabbilixxi l-limitazzjonijiet għal dawk id-drittijiet, għandu jagħmel hekk b'konformità ma' l-istess standards iffissati bl-arranġamenti dettaljati tal-limitazzjonijiet stabbiliti fil-KEDB, li huma b'hekk magħmula applikabbli għad-drittijiet koperti b'dan il-paragrafu, mingħajr ma dan jaffetwa ħażin l-awtonomija tad-dritt ta' l-Unjoni u dik tal-Qorti tal-Ġustizzja ta' l-Unjoni Ewropea. Ir-referenza għall-KEDB tkopri kemm il-Konvenzjoni kif ukoll il-Protokolli tagħha. It-tifsira u l-kamp ta' l-applikazzjoni tad-drittijiet garantiti huma determinati mhux biss mit-test ta' dawk l-istrumenti, iżda wkoll mill-każistika tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem u mill-Qorti tal-Ġustizzja ta' l-Unjoni Ewropea. L-aħħar sentenza tal-paragrafu ġiet imfassla sabiex tippermetti lill-Unjoni li tiggarantixxi protezzjoni aktar estensiva. Fi kwalunkwe każ, il-livell ta' protezzjoni provdut mill-Karta qatt ma jista' jkun inqas minn dak li huwa garantit mill-KEDB. Il-Karta ma tolqotx il-possibbiltajiet ta' l-Istati Membri li jirrikorru għall-Artikolu 15 tal-KEDB, li jippermetti derogi mid-drittijiet stipulati fil-KEDB f'każ ta' gwerra jew ta' perikli pubbliċi oħra li jheddu l-ħajja tan-nazzjon, meta jaġixxu fl-oqsma tad-difiża nazzjonali f'każ ta' gwerra u taż-żamma ta' l-ordni, skond ir-responsabbiltajiet tagħhom rikonoxxuti fl-Artikoli I-5(1), III-131, III-262 tal-Kostituzzjoni. Il-lista tad-drittijiet li, f'dan l-istadju u mingħajr ma jiġi prekluż ebda żvilupp fil-liġi, fil-leġislazzjoni u fit-Trattati, jistgħu jiġu kkunsidrati bħala korrispondenti għad-drittijiet fil-KEDB fis-sens tal-paragrafu preżenti hija mogħtija hawn taħt. Ma tinkludix drittijiet addizzjonali għal dawk li hemm fil-KEDB. 1. L-Artikoli tal-Karta fejn kemm is-sens kif ukoll l-kamp ta' l-applikazzjoni huma l-istess bħal dawk fl-Artikoli korrispondenti tal-KEDB: - l-Artikolu 2 [81] jikkorrispondi għall-Artikolu 2 tal-KEDB; - l-Artikolu 4 [82] jikkorrispondi għall-Artikolu 3 tal-KEDB; - l-Artikolu 5(1) u (2) [83] jikkorrispondi għall-Artikolu 4 tal-KEDB; - l-Artikolu 6 [84] jikkorrispondi għall-Artikolu 5 tal-KEDB; - l-Artikolu 7 [85] jikkorrispondi għall-Artikolu 8 tal-KEDB; - l-Artikolu 10(1) [86] jikkorrispondi għall-Artikolu 9 tal-KEDB; - l-Artikolu 11 [87] jikkorrispondi għall-Artikolu 10 tal-KEDB mingħajr preġudizzju għal xi restrizzjonijiet li d-dritt ta' l-Unjoni jista' jimponi fuq id-dritt ta' l-Istati Membri li jintroduċu l-arranġamenti għal-liċenzji msemmija fit-tielet sentenza ta' l-Artikolu 10(1) tal-KEDB; - l-Artikolu 17 [88] jikkorrispondi għall-Artikolu 1 tal-Protokoll tal-KEDB; - l-Artikolu 19(1) [89] jikkorrispondi għall-Artikolu 4 tal-Protokoll Nru. 4; - l-Artikolu 19(2) [89] jikkorrispondi għall-Artikolu 3 tal-KEDB kif interpretat mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem; - l-Artikolu 48 [90] jikkorrispondi għall-Artikolu 6(2) u (3) tal-KEDB; - l-Artikolu 49(1) [91] (bl-eċċezzjoni ta' l-aħħar sentenza) u (2) jikkorrispondi għall-Artikolu 7 tal-KEDB. 2. L-Artikoli fejn is-sens huwa l-istess bħal dak fl-Artikoli korrispondenti tal-KEDB, iżda fejn il-kamp ta' l-applikazzjoni huwa usa': - l-Artikolu 9 [92] jkopri l-istess qasam bħall-Artikolu 12 tal-KEDB, iżda l-kamp ta' l-applikazzjoni tiegħu jista' jiġi estiż għal forom oħra ta' żwieġ jekk dawn huma stabbiliti permezz ta' liġi nazzjonali; - l-Artikolu 12(1) [93] jikkorrispondi għall-Artikolu 11 tal-KEDB, iżda l-kamp ta' l-applikazzjoni tiegħu huwa estiż għal-livell ta' l-Unjoni Ewropea; - l-Artikolu 14(1) [94] jikkorrispondi għall-Artikolu 2 tal-Protokoll tal-KEDB, iżda l-kamp ta' l-applikazzjoni tiegħu huwa estiż sabiex ikopri aċċess għall-formazzjoni professjonali u kontinwa; - l-Artikolu 14(3) [94] jikkorrispondi għall-Artikolu 2 tal-Protokoll tal-KEDB fir-rigward tad-drittijiet tal-ġenituri; - l-Artikolu 47(2) u (3) [95] jikkorrispondi għall-Artikolu 6(1) tal-KEDB, iżda l-limitazzjoni għad-determinazzjoni tad-drittijiet u l-obbligi ċivili jew għad-deċiżjoni dwar akkużi kriminali ma tapplikax għar-rigward tad-dritt ta' l-Unjoni u ta' l-implimentazzjoni tiegħu; - l-Artikolu 50 [96] jikkorrispondi għall-Artikolu 4 tal-Protokoll Nru. 7 tal-KEDB, iżda l-kamp ta' l-applikazzjoni tiegħu huwa estiż għal-livell ta' l-Unjoni Ewropea bejn il-Qrati ta' l-Istati Membri. - Fl-aħħarnett, iċ-ċittadini ta' l-Unjoni Ewropea ma jistgħux jiġu kkunsidrati bħala barranin fil-kamp tal-applikazzjoni tad-dritt ta' l-Unjoni, minħabba fil-projbizzjoni ta' kwalunkwe diskriminazzjoni fuq bażi ta' nazzjonalità. Il-limitazzjonijiet previsti fl-Artikolu 16 tal-KEDB fir-rigward tad-drittijiet tal-barranin għalhekk ma japplikawx għalihom f'dan il-kuntest. Ir-regola interpretattiva li tinstab fil-paragrafu 4 hija bbażata fuq it-test ta' l-Artikolu 6(2) tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea (ara issa t-test ta' l-Artikolu I-9(3) tal-Kostituzzjoni) u tieħu l-kont dovut ta' l-approċċ lejn it-tradizzjonijiet kostituzzjonali komuni li segwiet il-Qorti tal-Ġustizzja (p.e., is-sentenza tat- 13 ta' Diċembru 1979, il-Każ 44/79 Hauer [1979] ECR 3727; is-sentenza tat- 18 ta' Mejju 1982, il-Każ 155/79, AM&S, [1982] ECR 1575). Skond dik ir-regola, minflok ma jittieħed atteġġjament riġidu ta' 'l-iżgħar denominatur komuni', wieħed għandu jinterpreta d-drittijiet konċernati fil-Karta b'mod li joffri livell għoli ta' protezzjoni, li huwa adegwat għad-dritt ta' l-Unjoni u f'armonija mat-tradizzjonijiet kostituzzjonali komuni. Il-paragrafu 5 jiċċara d-distinzjoni bejn id-"drittijiet" u l-"prinċipji" stabbiliti fil-Karta. Skond dik id-distinzjoni, d-drittijiet soġġettivi għandhom jiġu rispettati, waqt li l-prinċipji għandhom jiġu osservati (Artikolu 51(1) [97]). Il-prinċipji jistgħu jiġu implimentati permezz ta' atti leġislattivi jew eżekuttivi (adottati mill-Unjoni skond il-kompetenzi tagħha, u mill-Istati Membri biss meta huma jimplimentaw id-dritt ta' l-Unjoni); għaldaqstant, huma jkollhom sinifikat partikolari għall-Qrati biss meta dawn l-atti jiġu interpretati jew riveduti. Madankollu huma ma jagħtux lok għal xi pretensjonijiet diretti għal azzjoni pożittiva mill-istituzzjonijiet ta' l-Unjoni jew mill-awtoritajiet ta' l-Istati Membri. Dan huwa konsistenti kemm mal-każistika tal-Qorti tal-Ġustizzja (ara notevolment il-każistika dwar il-"prinċipju ta' prekawzjoni" fl-Artikolu 174(2) TEC (sostitwit bi Artikolu III-233 tal-Kostituzzjoni): is-sentenza tal-Qorti ta' "Prim" Istanza tal- 11 ta' Settembru 2002, T-13/99, Pfizer vs. Kunsill, b'ħafna referenzi għall-każistika preċedenti; u sensiela ta' sentenzi dwar l-Artikolu 33 (ex-39) dwar il-prinċipji tal-liġi dwar l-agrikoltura, p.e. is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja C-265/85, Van den Berg, 1987 ECR 1155: l-eżami tal-prinċipju ta' l-istabbilizzazzjoni tas-suq u ta' aspettativi leġittimi) kif ukoll ma' l-atteġġjament tas-sistemi kostituzzjonali ta' l-Istati Membri lejn "prinċipji" li b'mod partikolari jinstabu fil-qasam tal-liġi soċjali. Bħala eżempju, wieħed jista' jsemmi, fost l-eżempji ta' prinċipji rikonoxxuti mill-Karta, l-Artikoli 25, 26 u 37 [98]. F'certi każijiet, Artikolu tal-Karta jista' jinkludi kemm l-element tad-dritt kif ukoll ta' prinċipju, p.e. l-Artikoli 23, 33 u 34 [99]. Il-paragrafu 6 jirriferi għall-Artikoli diversi fil-Karta li, fl-ispirtu tas-sussidjarjetà, jagħmlu referenza għal-liġijiet u l-prattiċi nazzjonali. Artikolu 53 [100] Livell ta' protezzjoni Xejn f'din il-Karta m'għandu jiġi interpretat bħala li jirrestrinġi jew li jolqot ħażin id-drittijiet tal-bniedem u tal-libertajiet fundamentali kif rikonoxxuti, fl-oqsma ta' applikazzjoni rispettivi tagħhom, mid-dritt ta' l-Unjoni u mid-dritt internazzjonali u minn konvenzjonijiet internazzjonali li fihom jipparteċipaw l-Unjoni jew l-Istati Membri kollha, b'mod partikolari l-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, u mill-kostituzzjonijiet ta' l-Istati Membri. Spjegazzjoni Din id-disposizzjoni hija ntiża li tippreserva dak il-livell ta' protezzjoni li huwa preżentement mogħti, fil-kamp ta' l-applikazzjoni rispettiva tagħhom, mid-dritt ta' l-Unjoni, mil-liġi nazzjonali u mid-dritt internazzjonali. Qiegħed isir aċċenn għall-KEDB, minħabba l-importanza tagħha. Artikolu 54 [101] Projbizzjoni ta' abbuż tad-dritt L-ebda disposizzjoni ta' din il-Karta m'għandha tiġi interpretata b'mod li timplika dritt li ssir attività jew isir xi att li hu intiż biex jeqred xi wieħed jew waħda mid-drittijiet u mil-libertajiet rikonoxxuti f'din il-Karta jew biex jillimitahom b'mod aktar estiż minn kif previst f'din il-Karta. Spjegazzjoni Dan l-Artikolu jikkorrispondi għall-Artikolu 17 tal-KEDB: "Ebda ħaġa li hemm f'din il-Konvenzjoni ma għandha tiġi interpretata li xi Stat, grupp jew persuna għandha xi dritt li tidħol f'xi attività jew tagħmel xi att maħsub biex jeqred xi wieħed mid-drittijiet u mil-libertajiet kontemplati f'din il-Konvenzjoni jew biex tillimitahom aktar minn dak provdut fil-Konvenzjoni." [1] L-Artikoli II-111 u II-112 tal-Kostituzzjoni. [2] L-Artikolu II-61 tal-Kostituzzjoni. [3] L-Artikolu II-62 tal-Kostituzzjoni. [4] L-Artikolu II-62(2) tal-Kostituzzjoni. [5] L-Artikolu II-112(3) tal-Kostituzzjoni. [6] L-Artikolu II-63 tal-Kostituzzjoni. [7] L-Artikolu II-63 tal-Kostituzzjoni. [8] L-Artikolu II-64 tal-Kostituzzjoni. [9] L-Artikolu II-112(3) tal-Kostituzzjoni. [10] L-Artikolu II-65 tal-Kostituzzjoni. [11] L-Artikolu II-65 tal-Kostituzzjoni. [12] L-Artikolu II-112(3) tal-Kostituzzjoni. [13] L-Artikolu II-66(3) tal-Kostituzzjoni. [14] L-Artikolu II-112(3) tal-Kostituzzjoni. [15] L-Artikolu II-66 tal-Kostituzzjoni. [16] L-Artikolu II-67 tal-Kostituzzjoni. [17] L-Artikolu II-112(3) tal-Kostituzzjoni. [18] L-Artikolu II-68 tal-Kostituzzjoni. [19] L-Artikolu II-69 tal-Kostituzzjoni. [20] L-Artikolu II-70 tal-Kostituzzjoni. [21] L-Artikolu II-112(3) tal-Kostituzzjoni. [22] L-Artikolu II-71 tal-Kostituzzjoni. [23] L-Artikolu II-112(3) tal-Kostituzzjoni. [24] L-Artikolu II-72 tal-Kostituzzjoni. [25] L-Artikolu II-72 tal-Kostituzzjoni. [26] L-Artikolu II-112(3) tal-Kostituzzjoni. [27] L-Artikolu II-73 tal-Kostituzzjoni. [28] L-Artikolu II-61 tal-Kostituzzjoni. [29] L-Artikolu II-74 tal-Kostituzzjoni. [30] L-Artikolu II-84 tal-Kostituzzjoni. [31] L-Artikolu II-75 tal-Kostituzzjoni. [32] L-Artikolu II-112(2) tal-Kostituzzjoni. [33] L-Artikolu II-76 tal-Kostituzzjoni. [34] L-Artikolu II-112(1) tal-Kostituzzjoni. [35] L-Artikolu II-77 tal-Kostituzzjoni. [36] L-Artikolu II-112(3) tal-Kostituzzjoni. [37] L-Artikolu II-78 tal-Kostituzzjoni. [38] L-Artikolu II-79 tal-Kostituzzjoni. [39] L-Artikolu II-80 tal-Kostituzzjoni. [40] L-Artikolu II-81 tal-Kostituzzjoni. [41] L-Artikolu II-82 tal-Kostituzzjoni. [42] L-Artikolu II-83 tal-Kostituzzjoni. [43] L-Artikolu II-112(2) tal-Kostituzzjoni. [44] L-Artikolu II-84 tal-Kostituzzjoni. [45] L-Artikolu II-85 tal-Kostituzzjoni. [46] L-Artikolu II-86 tal-Kostituzzjoni. [47] L-Artikolu II-87 tal-Kostituzzjoni. [48] L-Artikolu II-88 tal-Kostituzzjoni. [49] L-Artikolu II-89 tal-Kostituzzjoni. [50] L-Artikolu II-90 tal-Kostituzzjoni. [51] L-Artikolu II-91 tal-Kostituzzjoni. [52] L-Artikolu II-92 tal-Kostituzzjoni. [53] L-Artikolu II-93 tal-Kostituzzjoni. [54] L-Artikolu II-94 tal-Kostituzzjoni. [55] L-Artikolu II-95 tal-Kostituzzjoni. [56] L-Artikolu II-96 tal-Kostituzzjoni. [57] L-Artikolu II-97 tal-Kostituzzjoni. [58] L-Artikolu II-98 tal-Kostituzzjoni. [59] L-Artikolu II-99 tal-Kostituzzjoni. [60] L-Artikolu II-112(2) tal-Kostituzzjoni. [61] L-Artikolu II-100 tal-Kostituzzjoni. [62] L-Artikolu II-101 tal-Kostituzzjoni. [63] L-Artikolu II-112(2) tal-Kostituzzjoni. [64] L-Artikolu II-107 tal-Kostituzzjoni. [65] L-Artikolu II-102 tal-Kostituzzjoni. [66] L-Artikolu II-103 tal-Kostituzzjoni. [67] L-Artikolu II-104 tal-Kostituzzjoni. [68] L-Artikolu II-105 tal-Kostituzzjoni. [69] L-Artikolu II-106 tal-Kostituzzjoni. [70] L-Artikolu II-112(2) tal-Kostituzzjoni. [71] L-Artikolu II-107 tal-Kostituzzjoni. [72] L-Artikolu II-108 tal-Kostituzzjoni. [73] L-Artikolu II-112(3) tal-Kostituzzjoni. [74] L-Artikolu II-109 tal-Kostituzzjoni. [75] L-Artikolu II-112(3) tal-Kostituzzjoni. [76] L-Artikolu II-110 tal-Kostituzzjoni. [77] L-Artikolu II-112(1) tal-Kostituzzjoni. [78] L-Artikolu II-111 tal-Kostituzzjoni. [79] L-Artikolu II-112 tal-Kostituzzjoni. [80] L-Artikolu II-112 tal-Kostituzzjoni. [81] L-Artikolu II-62 tal-Kostituzzjoni. [82] L-Artikolu II-64 tal-Kostituzzjoni. [83] L-Artikolu II-65 tal-Kostituzzjoni. [84] L-Artikolu II-66 tal-Kostituzzjoni. [85] L-Artikolu II-67 tal-Kostituzzjoni. [86] L-Artikolu II-70 tal-Kostituzzjoni. [87] L-Artikolu II-71 tal-Kostituzzjoni. [88] L-Artikolu II-77 tal-Kostituzzjoni. [89] L-Artikolu II-79 tal-Kostituzzjoni. [90] L-Artikolu II-108 tal-Kostituzzjoni. [91] L-Artikolu II-109 tal-Kostituzzjoni. [92] L-Artikolu II-69 tal-Kostituzzjoni. [93] L-Artikolu II-72 tal-Kostituzzjoni. [94] L-Artikolu II-74 tal-Kostituzzjoni. [95] L-Artikolu II-107 tal-Kostituzzjoni. [96] L-Artikolu II-110 tal-Kostituzzjoni. [97] L-Artikolu II-111 tal-Kostituzzjoni. [98] L-Artikoli II-85, II-86 u II-97 tal-Kostituzzjoni. [99] L-Artikoli II-83, II-93 u II-94 tal-Kostituzzjoni. [100] L-Artikoli II-113 tal-Kostituzzjoni. [101] L-Artikoli II-114 tal-Kostituzzjoni. --------------------------------------------------