Tuarascáil maidir leis an dul chun cinn i ndáil leis an ngréasán tras-Eorpach iompair a chur chun feidhme in 2018 agus 2019

Tuarascáil maidir leis an dul chun cinn i ndáil leis an ngréasán tras‑Eorpach iompair a chur chun feidhme

in 2018 agus 2019

1.Réamhrá

Leagtar amach i Rialachán (AE) Uimh. 1315/2013 (dá ngairfear Rialachán TEN-T anseo feasta ) na treoirlínte chun an gréasán tras‑Eorpach iompair (TEN-T) a fhorbairt. Cuirtear ar fáil leis an príomhbhunús dlí le haghaidh bhearta a bhaineann le bonneagar do gach cineál iompair san Aontas agus tá sé d’aidhm aige gréasán ilmhódach iarnróid, uiscebhealaí intíre, bealaí loingseoireachta gearrthurais agus bóithre a chruthú a bhfuil nasc acu le nóid uirbeacha, le calafoirt mhuirí agus calafoirt intíre, le haerfoirt agus le críochfoirt ar fud an Aontais. Dá bhrí sin, is é TEN-T is bunús le freagairt bonneagair chun foirmeacha inbhuanaithe iompair a chumasú, chun foráil a dhéanamh maidir le réitigh fheabhsaithe iompair ilmhódacha agus idir-inoibritheacha agus le comhtháthú idirmhódach feabhsaithe maidir leis an tslabhra lóistíochta ina iomláine.

Is príomhchoinníoll é freisin gréasán iompair Eorpach atá cliste inbhuanaithe agus lán‑idirnasctha chun an margadh aonair Eorpach a chomhlánú agus go bhfeidhmeoidh sé go maith agus chun an Eoraip a nascadh le margaí an domhain. Dá bhrí sin, cuireann sé leis an gclár oibre Eorpach maidir le fás eacnamaíoch, poist agus iomaíochas. Thairis sin, trí mhodhanna iompair níos glaine a fhorbairt amhail iompar d’iarnród, iompar d’uiscebhealaí intíre agus loingseoireacht ghearrthurais agus trí bhreoslaí malartacha a úsáid in iompar de bhóthar agus ar muir, tá ról lárnach ag TEN-T freisin chun cuspóirí an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip agus na Straitéise maidir le Soghluaisteacht Inbhuanaithe agus Chliste a bhaint amach.

Le Rialachán TEN-T aistrítear an cuspóir foriomlán atá le córas iompair ilmhódúil Eorpach sna ceithre chuspóir shonracha seo a leanas: 1) rannchuidiú le comhtháthú an Aontais; 2) rannchuidiú le héifeachtúlacht an ghréasáin iompair; 3) rannchuidiú le hinbhuanaitheacht an ghréasáin iompair; 4) méadú ar líon na dtairbhí d'úsáideoir uile an ghréasáin iompair. Chun na haidhmeanna sin a bhaint amach, leagtar síos sa Rialachán spriocdhátaí soiléire chun an croíghréasán a thabhairt chun críche faoi 2030 agus chun an gréasán cuimsitheach a chur i gcrích faoi 2050. Tá an méid sin comhcheangailte le caighdeáin agus ceanglais atá uaillmhianach agus ceangailteach maidir le gach modh iompair chun idir-inoibritheacht agus cáilíocht an ghréasáin a bhaint amach don ghréasán cuimsitheach agus don chroíghréasán araon.

An ionstraim airgeadais, an tSaoráid um Chónascadh na hEorpa (SCE), a suíodh le Rialachán (AE) Uimh. 1316/2013, agus a comharba don tréimhse 2021-2027 (Rialachán (AE) Uimh. 2021/1153), tacaíonn siad le cur chun feidhme TEN-T. Ina theannta sin, déantar infheistíochtaí substaintiúla i TEN-T ar leibhéal an Aontais trí chómhaoiniú ó Chistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa (CSIE) agus trí ionstraimí airgeadais éagsúla an Bhainc Eorpaigh Infheistíochta (BEI) chomh maith. Mar sin féin, is iad na Ballstáit a sheasann formhór na n‑infheistíochtaí.

D’fhonn tuairisciú do shaoránaigh Eorpacha agus do lucht déanta beartas maidir le héifeachtacht bheartas TEN-T, ní mór torthaí idirmheánacha a thomhas agus a thuairisciú. Chuige sin, le hAirteagal 49(3) de Rialachán TEN-T ceanglaítear ar an gCoimisiún tuarascáil maidir leis an dul chun cinn i ndáil leis an ngréasán thras‑Eorpach iompair a chur chun feidhme a fhoilsiú gach dhá bhliain agus í a chur faoi bhráid Pharlaimint na hEorpa, na Comhairle, Choiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa agus Choiste na Réigiún. Is í an tuarascáil seo maidir le dul chun cinn an tríú ceann de na tuarascálacha débhliantúla sin.

Sa tríú tuarascáil seo maidir le dul chun cinn, cuirtear i láthair sonraí teicniúla agus airgeadais a léiríonn stádas ghréasán TEN-T in 2018 agus 2019. Dá bhrí sin, tugann sé léargas tábhachtach ar an dul chun cinn a rinneadh maidir le cur chun feidhme TEN-T, go háirithe ag tráth ríthábhachtach agus Rialachán TEN-T á athbhreithniú. Go deimhin, tá sé tábhachtach a bheith ar an eolas faoin dul chun cinn atá déanta cheana maidir le comhlíonadh teicniúil an ghréasáin agus na cuspóirí agus na spriocanna á leagan síos, mar aon le ceanglais nua, ceanglais atá níos uaillmhianaí maidir le Rialachán TEN-T a bheidh ann amach anseo. Dá bhrí sin, gabhann an tuarascáil seo maidir le dul chun cinn leis an togra reachtach ón gCoimisiún le haghaidh Rialachán athbhreithnithe TEN-T.

Leis an dul chun cinn suntasach a rinneadh maidir le TEN-T le blianta beaga anuas ó tháinig an Rialachán reatha i bhfeidhm in 2013, mar a léirítear sa tuarascáil seo, tugtar ionchas dearfach i ndáil le TEN-T agus athdhearbhaíonn sé an ról lárnach atá aige agus a bheidh fós le himirt aige chun gréasán ilmhódach éifeachtúil a chur i gcrích, gréasán a rachaidh chun tairbhe do gheilleagar agus do mhargadh inmheánach an Aontais agus a chuirfidh le cuspóirí an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip.

2.Na príomhthorthaí

Bunaithe ar Chóras Faisnéise TENtec, maidir le staid chur chun feidhme bhonneagar TEN-T ar leibhéal chonairí an chroíghréasáin (CNC) in 2019, baintear amach comhlíontacht idir 70 % agus 99 % i dtaca leis an gcuid is mó (11 as 14) de na táscairí atá ar fáil maidir le ceanglais Rialachán TEN-T. Tá ráta comhlíontacht idir 16 % agus 53 % ag na trí cheanglas eile.

Faoi mar a bhí sa tuarascáil roimhe seo, áfach, ní mór a shoiléiriú roimh ré maidir le rátaí comhlíonta arda an ghréasáin bhonneagair le caighdeáin TEN-T, nach léiríonn siad an fhírinne i ndáil le cáilíocht nó feidhmiúlacht oibríochtúil an ghréasáin iompair. Go deimhin, ní mór an anailís sin a chur i gcomhthéacs chaighdeáin theicniúla TEN-T atá teoranta go páirteach i gcomparáid leis na fíor-riachtanais ar an láthair. Dá bhrí sin, an togra reachtach le haghaidh Rialachán athbhreithnithe TEN-T, arna thacú ag an anailís sa mheasúnú tionchair a ghabhann leis, féachtar leis feabhas a chur ar chaighdeáin agus ar cheanglais TEN-T chun teacht níos fearr ar phoitéinseal agus ar shrianta iarbhír an ghréasáin agus chun léiriú níos fearr a thabhairt ar na fíor-riachtanais ar an láthair.

Mar shampla, tá gealladh faoi na rátaí comhlíonta maidir leis an ngréasán bonneagair iarnróid ar CNC in 2018 agus 2019 ós rud é go bhfuil an comhlíonadh bainte amach cheana féin cuid mhaith i dtéarmaí leictrithe (90 %), leithead rianta (84 %), luas na líne lasta (86 %) agus ualach na n‑acastóirí lasta (90 %), cé go bhfuil fad na dtraenacha lasta (53 %) agus go háirithe imscaradh ERTMS (16 %) fós tite ar gcúl. Mar sin féin, d’fhéadfadh líne a bheith oiriúnach d’fhad traenach 740 m ach gan a dóthain taobhlaigh a bheith aici chun idir-inoibritheacht iomlán iarbhír a áirithiú. Is ceist thábhachtach é sin ar fhéach an t‑athbhreithniú ar TEN-T air.

Ar an gcaoi chéanna, ní féidir leis an ngréasán barracmhainneacht a bhaint amach ach amháin i gcas ina dtéann an córas lasta iarnróid i ngleic le fíor-riachtanais an mhargaidh freisin. Go deimhin, d’fhéadfadh sé nach leor ceanglais reatha Rialachán TEN-T chun tacú le hiompar ilmhódach: is rudaí de-facto iad leathleantóirí a bhfuil glacadh leo le haghaidh iompar lastais fadraoin ar bhóthar, arb ionann é agus níos mó ná 95 % den trácht. Níl aon cheanglas ar ghréasán iarnróid TEN-T faoi láthair, áfach, cúrsaíocht leathleantóirí de dhiminsean P400 a chumasú . Faoi láthair is dódhéanta an ní é cúrsaíocht aonaid luchtaithe idirmhódúla P400 ar vaigíní caighdeánacha ar chuid shuntasach de TEN-T (ar 40 % de ghréasán CNC ní cheadaítear ach caighdeán P400 agus os a chionn). I bhfianaise na leitheadúlachta leathleantóirí in iompar de bhóthar, níl leas á bhaint as acmhainneacht shuntasach chun aistriú módach breise a dhéanamh. Ar an gcúis sin, tugtar faisnéis sa tuarascáil seo ar stádas an ghréasáin maidir leis an gceanglas P400 in 2019, cé nach ceanglas foirmiúil é sin (fós) de Rialachán TEN-T 2013.

Maidir le bóithre, tá comhlíonadh na gcritéar maidir le luasbhóthar/mótarbhealach beagnach bainte amach go hiomlán (99 %). Mar a luadh thuas, áfach, tá sé tábhachtach a choinneáil i gcuimhne nach ionann na sainmhínithe ar chatagóirí bóthair i Rialachán TEN-T agus sainmhínithe UNECE/EUROSTAT/ITF, agus tá eolas á cheilt gur féidir le cáilíocht bóithre a bheith neamhleordhóthanach, go háirithe maidir le gné na sábháilteachta ar bhóithre nó le hinfhaighteacht limistéar leordhóthanach páirceála agus scíthe atá sábháilte agus slán. Ina theannta sin, d’fhéadfadh sé nach bhfuil codanna den ghréasán á gcothabháil mar is ceart ar feadh tréimhse áirithe, rud a d’fhágfadh bóthar a bhí in ainm is a bheith comhlíontach a bheith faoi chaighdeáin oibriúcháin agus sábháilteachta. Is gnéithe eile iad sin ar fhéach an t‑athbhreithniú ar Rialachán TEN-T orthu.

Tá na huiscebhealaí intíre beagnach go hiomlán comhlíontach a mhéid a bhaineann le cur chun feidhme an Chórais Faisnéise Tráchta Abhann (RIS) (94 %) agus le ceanglas CEMT d’aicme IV nó níos airde (96 %). Tá tarraingt incheadaithe 2.5 m nó níos mó agus airde incheadaithe faoi dhroichid 5.25 m nó níos mó araon ag ráta ard comhlíonta 84 % agus 83 % cheana féin. Leis sin, áfach, níor cheart an fhírinne a cheilt, gur i gcás ina mbaintear amach comhlíonadh go hainmniúil, bíonn díolúintí ann maidir le hachair ghairide agus go mbíonn tionchar tromchúiseach aige sin ar inseoltacht roinne níos leithne. I gcás codanna d’uiscebhealaí áitiúla TEN-T nach bhfuil tarraingt leordhóthanach ná airde faoi dhroichid leordhóthanach acu, is cinnte gur féidir leis sin cosc a chur ar loingseoireacht intíre seirbhísí éifeachtúla, iontaofa agus poncúla a áirithiú. Mar sin féin, níor cuireadh sainiúlachtaí agus hidreamhoirfeolaíocht na n‑uiscebhealaí intíre san áireamh go leordhóthanach sa sainmhíniú ar chaighdeáin TEN-T, rud a d’fhág gur bunaíodh caighdeáin a d’fhéadfadh a bheith neamhréadúil i sreabhadh iomlán aibhneacha. Cás den chineál sin is ea cás na Danóibe, mar shampla.

Ar deireadh, tá 88 % de na calafoirt nasctha le hiarnróid, ach tá nasc iarnróid na n‑aerfort beagán níos ísle ag 70 %. Arís eile, tarlaíonn sé uaireanta go bhfhéadfadh na sonraí maithe staid nach bhfuil chomh dearfach a cheilt maidir le roinnt de na nóid, go háirithe maidir le calafoirt: i roinnt cásanna, ní leor an nasc iarnróid atá ann cheana ó thaobh acmhainne nó cáilíochta de nó ní théann sé ó thús deireadh an bhealaigh. Is sampla eile é sin de chaighdeán nach bhfuil bainte amach go hiomlán, ar rud é a bhfuiltear ag tabhairt aghaidh air le hathbhreithniú TEN-T.

Mar aon le staid chur chun feidhme teicniúil TEN-T, déantar anailís sa tuarascáil seo freisin ar iarrachtaí na n‑infheistíochtaí airgeadais a rinneadh ar TEN-T ina iomláine. Le linn 2018 agus 2019, b’ionann an infheistíocht iomlán a rinneadh ar ghréasán TEN-T agus beagnach EUR 111 billiún, agus ar an gcaoi sin b’ionann sin agus méid suntasach de EUR 20 billiún sa bhreis ar na hinfheistíochtaí a rinneadh in 2016 agus in 2017. Léiríonn sé sin go soiléir an dul chun cinn seasta a rinneadh na Ballstáit i gcur chun feidhme tionscadal leasa choitinn ar an ngréasán tras‑Eorpach iompair.