1.SPÁS EORPACH NA SONRAÍ SLÁINTE: CAD ATÁ I gCEIST LEIS?

Tá an digiteáil fíor-riachtanach le haghaidh thodhchaí an chúraim sláinte. Tá an claochlú digiteach ríthábhachtach chun cúram sláinte níos fearr a chur ar fáil do shaoránaigh, chun córais sláinte níos láidre agus níos athléimní a thógáil, chun tacú leis an iomaíochas agus an nuálaíocht fhadtéarmach i dtionscal leighis an Aontais Eorpaigh, agus chun cabhrú leis an Aontas téarnamh ón bpaindéim.

Ní féidir déanamh d’uireasa na sonraí i saol an lae inniu. Nuair a úsáidtear ar bhealach freagrach iad agus lánmheas á thabhairt do na cearta bunúsacha, is féidir buntáistí dochreidte a bhaint astu i ngach gné den saol laethúil, an tsláinte san áireamh. Déantar líon ollmhór sonraí a ghiniúint, a phróiseáil agus a stóráil cheana féin i gcórais sláinte na mBallstát . Mar sin féin, is minic a bhíonn sé deacair ar shaoránaigh rochtain leictreonach a fháil ar a gcuid sonraí sláinte, nó ar thaighdeoirí na sonraí sin a úsáid chun feabhas a chur ar dhiagnóisí agus ar chóracha leighis.

Sa lá atá inniu ann, gintear líon ollmhór sonraí sláinte gach soicind, rud a chuireann léargais luachmhara ar fáil do thaighdeoirí agus do sheirbhísí cúraim sláinte. Meastar gur fiú thart ar EUR 25-30 billiún in aghaidh na bliana athúsáid na sonraí sláinte. Luach thart faoi EUR 50 billiún a mheastar a bheidh i gceist laistigh de 10 mbliana. Mar sin féin, mar gheall ar chastacht agus éagsúlacht na rialacha, na struchtúr agus na bpróiseas laistigh de na Ballstáit agus ó Bhallstát go chéile, is deacair rochtain a fháil ar shonraí sláinte ná iad a chomhroinnt go héasca. Cruthaíonn sé sin bacainní roimh sholáthar an chúraim sláinte agus an nuálaíocht, rud a fhágann nach mbaineann na hothair leas a bhaint as an acmhainneacht atá iontu. Thairis sin, tá na córais sláinte ina sprioc ag lucht cibirionsaithe anois. Dá bhrí sin, ní mór don earnáil cúraim sláinte agus do na húdaráis chibearshlándála ábhartha an chibearshlándáil a chur san áireamh mar uirlis lárnach chun athléimneacht agus infhaighteacht na bpríomhsheirbhísí cúraim sláinte a áirithiú.

Go bunúsach, tá saibhreas sonraí ag earnáil sláinte an Aontais Eorpaigh sa lá atá inniu ann, ach níl ag éirí go maith léi é a chur chun feidhme le leas na ndaoine agus na heolaíochta. Ní mór don Aontas leas a bhaint as an acmhainneacht ollmhór atá sa saibhreas sin sonraí ar fud na hEorpa agus é a chur ar fáil mar eolas le leas na saoránach, eolas a fhéadfar a úsáid chun galair a chosc, a dhiagnóisiú agus a chóireáil níos fearr. Is féidir sonraí sláinte a bheith ina gcuidiú chun cúram níos éifeachtúla, níos sábháilte agus níos pearsantaithe, ar cháilíocht níos fearr, a bhaint amach, agus chun feabhas a chur ar sholáthar an chúraim sláinte. D‘fhéadfaí an tsláinte phoiblí a athrú ó bhonn leis na sonraí sláinte agus leis an eolaíocht sonraí, d’fhéadfaí na córais cúraim sláinte a athrú as éadan, agus d’fhéadfaí feabhais a chur ar an gcúram sláinte lena sábhálfaí beathaí. Is féidir ról ríthábhachtach a bheith ag na sonraí sláinte freisin chun dlús a chur faoi fhorbairt táirgí agus córacha leighis nua do na hothair is mó a bhfuil gá acu leo.

Tá tábhacht na seirbhísí digiteacha i réimse na sláinte léirithe go soiléir ag paindéim COVID-19. Is léir uaithi go mbíonn sonraí sláinte iontaofa cothrom le dáta a chloíonn le prionsabail FAIR ríthábhachtach chun freagairt shláinte phoiblí éifeachtúil a thabhairt ar ghéarchéimeanna agus chun córacha agus vacsaíní éifeachtacha a fhorbairt. Ina theannta sin, chuir an phaindéim dlús suntasach faoi úsáid na n‑uirlisí digiteacha, amhail taifid leictreonacha sláinte (taifid leighis phearsanta nó doiciméid chomhchosúla eile i bhfoirm dhigiteach), ríomhoidis agus feidhmchláir sláinte dhigiteacha, agus roinnt na sonraí taighde. Ní rud úrnua a thuilleadh iad táirgí agus seirbhísí digiteacha sláinte, amhail an teileashláinte. Tá siad ag teacht chun cinn mar chuid de sholáthar laethúil an chúraim.

Leas a bhaint as cumhacht na sonraí sláinte de bhua an chlaochlaithe dhigitigh, bíonn sé go mór i gceist nuair a bhogann othair laistigh de thír den Aontas nó go tír eile den Aontas; agus nuair a bhíonn sonraí criticiúla ag teastáil ó thaighdeoirí, nuálaithe, lucht déanta beartas nó rialtóirí chun cumhacht na heolaíochta a chur ag obair ar mhaithe leis na hothair. Ar an gcaoi chéanna, beidh sé i bhfad níos éasca sonraí sláinte a roinnt i réigiúin teorann ina mbaineann daoine úsáid as seirbhísí cúraim sláinte thar an teorainn go minic.

D’fhéadfadh sé go mbeadh coigilteas suntasach ann d’othair agus do na córais sláinte mar thoradh ar mhéadú ar idir-inoibritheacht na sonraí sláinte i measc soláthraithe cúraim sláinte, ós rud é go meastar nach bhfuil gá le thart ar 10 % de na híomhánna leighis a thógtar i mBallstáit an Aontais (a bhfuil chostas thart ar EUR 14 bhilliún in aghaidh na bliana orthu). Ina theannta sin, a bhuí le ríomhoidis, d’fhéadfaí líon earráidí dáilte na dtáirgí leighis a laghdú 6 % ar an meán, agus suas le 15 % sna tíortha is mó digiteáil. Meastar freisin go bhféadfadh úsáid chórasach MoShláinte@AE sa chomhthéacs trasteorann coigilteas foriomlán de EUR 2-3 bhilliún a ghnóthú trí sheirbhísí oideas leictreonach trasteorann (ag comhfhreagairt do EUR 37-52 mhilliún dáileadh breise thar 10 mbliana).

D’fhonn lánacmhainneacht na sonraí sláinte a chur ar fáil, tá togra reachtach á thíolacadh ag an gCoimisiún chun Spás Eorpach Sonraí Sláinte a chruthú, chun a chur ar a gcumas do dhaoine smacht a fháil ar a gcuid sonraí sláinte féin, chun gur féidir na sonraí sin a úsáid chun feabhas a chur ar sholáthar an chúraim sláinte, agus chun a chur ar a chumas don Aontas lánleas a bhaint as an acmhainneacht a ghabhann le malartú, úsáid agus athúsáid shlán shábháilte na sonraí sláinte, gan na bacainní atá ann faoi láthair.

Ba mhaith le daoine a gcuid sonraí a roinnt, ach creat a bheith ann is díol iontaoibhe. Beidh saoránaigh an Aontais in ann rochtain a fháil ar a gcuid sonraí agus iad a roinnt i bhfíor-am, agus smacht níos mó á gcoinneáil acu orthu san am céanna. A bhuí leis Spás Eorpach na Sonraí Sláinte, beifear in ann cúram sláinte níos éifeachtaí, níos inrochtana agus níos athléimní, maille le cáilíocht saoil níos fearr, a chur ar fáil, tabharfar smacht do dhaoine aonair ar a gcuid sonraí sláinte agus bainfear lánleas as acmhainneacht an gheilleagair sonraí. Dá réir sin, beidh tionchar an‑dearfach ag Spás Eorpach na Sonraí Sláinte ar chearta bunúsacha ó thaobh cosaint sonraí pearsanta agus saorghluaiseachta de. Má chónasctar i gceart é le spás sonraí an Néil Eorpaigh maidir leis an Eolaíocht Oscailte (EOSC) agus leis na bonneagair shonraí Eorpacha ábhartha maidir leis na heolaíochtaí beatha, beidh taighdeoirí, nuálaithe agus lucht déanta beartas in ann úsáid níos éifeachtaí a bhaint as na sonraí ar bhealach slán lena gcosnófar an príobháideachas.

Tríd an gComhdháil ar Thodhchaí na hEorpa, d’iarr saoránaigh go sainráite go gcruthófaí Spás Eorpach Sonraí Sláinte. Dá réir sin, is príomhcholún é Spás Eorpach na Sonraí Sláinte den Aontas Sláinte Eorpach láidir, aontas a chuir an Coimisiún i láthair an 11 Samhain 2020 chun an ullmhacht agus an fhreagairt a neartú le linn géarchéimeanna sláinte agus chun córais sláinte athléimneacha a sholáthar. Baineann an tAontas Sláinte Eorpach le sláinte gach duine a chosaint – gan aon duine a fhágáil ar lár. Cuireann sé leis an dlúthpháirtíocht arb í bunchloch an Aontais agus arb í an bealach chun COVID-19 a shárú. Déanfaidh Spás Eorpach na Sonraí Sláinte, a áirítear ar na gníomhaíochtaí faoi Phlean Gníomhaíochta Cholún Eorpach na gCeart Sóisialta, an méid sin a bhrú chun cinn – ionas go mbeidh an tAontas Sláinte Eorpach in ann beart a dhéanamh do chách.

Déanfaidh Spás Eorpach na Sonraí Sláinte tacair shonraí a nascadh le chéile agus beidh siad inrochtana, rud a éascóidh an cuardach ar an gcéad nuálaíocht eile a chuirfidh cor sa chúram sláinte. Is é an chéad spás coiteann sonraí de chuid an Aontais i réimse sonrach é a thagann as straitéis sonraí an Aontais agus is cuid lárnach é de thosaíocht an Choimisiúin Eorpaigh maidir leis an aistriú digiteach.

Cuireann Spás Eorpach na Sonraí Sláinte leis an Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí (RGCS), leis an nGníomh um rialachas sonraí atá beartaithe, leis an dréacht‑Ionstraim um Shonraí, agus leis an Treoir NIS. Ós creataí cothrománacha iad siúd, tá rialacha iontu (lena n‑áirítear bearta slándála) a bhfuil feidhm acu maidir le hearnáil na sláinte. Ach aithníodh an íogaireacht ar leith a bhaineann leis na sonraí sláinte agus tugtar aghaidh uirthi sa togra seo. Tá sé beartaithe ag an gCoimisiún freisin togra a ghlacadh le haghaidh Acht um an gCibear-Athléimneacht in 2022. Leagfaí amach leis an Acht sin na ceanglais chibearshlándála le haghaidh táirgí digiteacha agus seirbhísí coimhdeacha. Leis na ceanglais slándála a leagtar amach i Spás Eorpach na Sonraí Sláinte, go háirithe a mhéid a bhaineann le córais leictreonacha taifead sláinte, déantar foráil maidir le ceanglais níos sonraí le haghaidh na hearnála sláinte, amhail rialú na rochtana. Comhlánaíonn Spás Eorpach na Sonraí Sláinte na tionscnaimh sin agus soláthraíonn sé rialacha níos saincheaptha le haghaidh na hearnála sláinte, nuair is gá.

Is cumasóir bunúsach í an iontaoibh chun go n‑éireoidh le Spás Eorpach na Sonraí Sláinte. Ní mór muinín a bheith ag na saoránaigh go bhfuil a gcuid sonraí sláinte á gcosaint go leormhaith. Cuirfidh Spás Eorpach na Sonraí Sláinte timpeallacht iontaofa ar fáil chun rochtain shlán a fháil ar raon leathan de shonraí sláinte agus chun iad a phróiseáil go slán. Cosaint na sonraí, an chibearshlándáil, dlíthiúlacht na próiseála sonraí agus smacht pearsanta ar na sonraí: is prionsabail iad sin a bhfuil sé d’aidhm acu uile a chinntiú gur féidir leis na saoránaigh muinín a bheith acu as an gcóras. Is iadsan bunchlocha Spás Eorpach na Sonraí Sláinte.

2.DÚSHLÁIN maidir le lánleas a bhaint as cumhacht na sonraí sláinte

Sa lá atá inniu ann, tá dúshláin roimh dhaoine aonair maidir lena gceart a fheidhmiú smacht a bheith acu ar a gcuid sonraí sláinte, lena n‑áirítear rochtain a fháil ar a gcuid sonraí agus iad a aistriú laistigh den Bhallstát céanna agus thar theorainneacha, in ainneoin na rialacha ábhartha atá leagtha síos in RGCS. Níl córais curtha ar bun ag na Ballstáit uile chun taifid sláinte leictreonacha a mhalartú, agus tá easnaimh shuntasacha ann in idir-inoibritheacht na gcóras. Tá achoimrí othar agus seirbhísí ríomhoidis ann in dhá thrian de na Ballstáit agus is trí thairseach ar líne is minice a úsáidtear iad, ach ní féidir iad a sheoladh nó a ghlacadh thar theorainneacha ach i mbeagán Ballstát. Ina theannta sin, tá asphriontaí páipéir á n‑úsáid fós ag 11 Bhallstát le haghaidh na n‑oideas. Níl ach deich mBallstát ann a thacaíonn leis an rochtain ar achoimrí othar nó ar ríomhoidis trí MoShláinte@AE nuair a úsáideann na hábhair sonraí seirbhísí cúraim sláinte i mBallstát eile. Ní dhéantar sonraí eile, amhail íomhánna leighis nó torthaí saotharlainne, a mhalartú go fóill.

Cuirtear bac ar sholáthar an chúraim sláinte agus ar an nuálaíocht sa chúram sláinte mar gheall ar réitigh shláinte digiteacha atá an‑éagsúil lena chéile (is minic nach mbíonn siad comhoiriúnach dá chéile ó Bhallstát go chéile, agus uaireanta fiú laistigh de na Ballstáit), ar chaighdeáin agus sonraíochtaí ilroinnte, agus ar rialacha dlíthiúla agus riaracháin éagsúla. I ngeall ar na caighdeáin éagsúla agus ar an idir-inoibritheacht theoranta, bíonn bacainní roimh an tionscal agus bíonn costais bhreise air, ar bhonn náisiúnta agus ar iontráil dó i margaí na mBallstát eile. Thairis sin, de bharr RGCS a bheith curtha chun feidhme ar bhealach ilroinnte sa réimse seo, is deacra staidéir trasteorann a dhéanamh.