AN COIMISIÚN EORPACH An Bhruiséil,17.6.2022 COM(2022) 406 final TEACHTAIREACHT ÓN gCOIMISIÚN CHUIG PARLAIMINT NA hEORPA, CHUIG AN gCOMHAIRLE EORPACH AGUS CHUIG AN gCOMHAIRLE Tuairim ón gCoimisiún maidir le hiarratas Phoblacht na Moldóive ar bhallraíocht san Aontas Eorpach



A. RÉAMHRÁ Le dhá bhliain anuas, ghlac Poblacht na Moldóive (dá ngairtear an Mholdóiv anseo feasta) céim chinntitheach i dtreo athchóirithe, agus sainordú soiléir aici óna saoránaigh. Tar éis an toghcháin uachtaránachta in 2020 agus an toghcháin don pharlaimint in 2021, tá ailíniú soiléir ann idir na cumhachtaí uachtaránachta, na cumhachtaí feidhmiúcháin agus na cumhachtaí reachtacha maidir le conair Eorpach atá ar son an athchóirithe agus an frithéillithe den chéad uair ó bhain an tír neamhspleáchas amach. Leanann sé sin tréimhse nuair a bhí neamhspleáchas na bpríomhinstitiúidí go mór i mbaol. Tá tionchar tromchúiseach ag cogadh foghach na Rúise in aghaidh na hÚcráine ar an Moldóiv. D’fhíormheon na dlúthpháirtíochta agus luachanna na hEorpa á gcosaint, tá an Mholdóiv ag tacú go gníomhach leo siúd atá ag teitheadh ón Úcráin, agus an líon is airde dídeanaithe per capita á n‑óstáil aici. D’ainneoin an dúshláin sin, tá rialtas na Moldóive tiomanta go láidir dá spriocanna athchóirithe soiléire a bhaint amach – go háirithe a mhéid a bhaineann le hathchóiriú breithiúnach, athchóiriú ar an riarachán poiblí agus nuachóiriú ar an ngeilleagar – a rachaidh chun tairbhe do mhuintir na Moldóive. Léirítear le torthaí suirbhé Eorabharaiméadair a rinneadh le déanaí go bhfuil tacaíocht mhéadaithe ann do lánpháirtiú AE agus gurb é an tAontas Eorpach an eagraíocht eachtrach is iontaofa. a) Iarratas ar bhallraíocht An 3 Márta 2022, thíolaic an Mholdóiv a hiarratas ar bhallraíocht san Aontas Eorpach. Cuireadh síos an t‑iarratas i gcomhthéacs chogadh foghach na Rúise in aghaidh na hÚcráine. An 7 Márta, d’iarr Comhairle an Aontais Eorpaigh ar an gCoimisiún a Thuairim a chur isteach maidir leis an iarratas sin. D’fhormhuinigh Cinn Stáit agus Rialtais an Aontais Eorpaigh an cinneadh sin ag cruinniú neamhfhoirmiúil na gceannairí in Versailles . Fuair an Mholdóiv ceistneoirí an 11 Aibreán 2022 (maidir leis na critéir pholaitiúla agus eacnamaíocha) agus an 19 Aibreán (maidir le caibidlí acquis an Aontais Eorpaigh) agus chuir sí a freagraí ar fáil an 22 Aibreán agus an 12 Bealtaine faoi seach. Sonraítear in Airteagal 49 den Chonradh ar an Aontas Eorpach go ‘bhféadfaidh aon Stát Eorpach a urramaíonn na luachanna dá dtagraítear in Airteagal 2 agus atá tiomanta iad a chur chun cinn go comhpháirteach iarratas a dhéanamh chun bheith ina chomhalta den Aontas. Cuirfear Parlaimint na hEorpa agus na Parlaimintí náisiúnta ar an eolas faoin iarratas sin. Díreoidh an Stát iarrthach a iarratas chun na Comhairle a ghníomhóidh d'aon toil tar éis dul i gcomhairle leis an gCoimisiún agus tar éis do Pharlaimint na hEorpa toiliú trí thromlach de na comhaltaí a chomhdhéanann í. Tabharfar aird ar na coinníollacha incháilitheachta a bheidh formheasta ag an gComhairle Eorpach. Sonraítear in Airteagal 2 den Chonradh ar an Aontas Eorpach go ‘bhfuil an tAontas fothaithe ar luachanna an mheasa ar dhínit an duine, ar an tsaoirse, ar an daonlathas, ar an gcomhionannas, ar an smacht reachta agus an mheasa ar chearta an duine, lena n‑áirítear na cearta atá ag daoine ar de ghrúpaí mionlaigh iad. Is comhluachanna ag Ballstáit na luachanna sin i sochaí arb iad is sainairíonna inti an t‑iolrachas, an neamh‑idirdhealú, an chaoinfhulaingt, an ceartas, an dlúthpháirtíocht agus an comhionannas idir mná agus fir’. Is é seo an creat dlíthiúil faoina gcuireann an Coimisiún an Tuairim seo isteach. I mí an Mheithimh 1993, i gCóbanhávan, tháinig an Chomhairle Eorpach ar chonclúid maidir leis an méid seo a leanas: ‘Tarlóidh aontachas a luaithe agus atá an tír in ann na hoibleagáidí a bhaineann le ballraíocht a ghlacadh trí na coinníollacha eacnamaíocha agus polaitiúla is gá a chomhlíonadh. Tá an méid seo a leanas riachtanach chun ballraíocht a bhaint amach: -bhain an tír is iarrthóir amach cobhsaíocht na n–institiúidí a ráthaíonn an daonlathas, an smacht reachta, cearta an duine agus meas do mhionlaigh chomh maith le cosaint na mionlach sin; -geilleagar margaidh atá inmharthana a bheith ann atá ábalta aghaidh a thabhairt ar an iomaíocht agus ar fhórsaí margaidh laistigh den Aontas; -an cumas glacadh le hoibleagáidí um ballraíocht, lena n–áirítear glacadh le haidhmeanna an aontais pholaitiúil, eacnamaíoch agus airgeadaíochta’. I mí na Nollag 1995, i Maidrid, thagair an Chomhairle Eorpach don ghá atá leis ‘na coinníollacha a chruthú do lánpháirtíocht chomhleanúnach chomhchuibhiúil na dtíortha [iarrthacha], go háirithe tríd an ngeilleagar margaidh a fhorbairt, trína gcuid struchtúr riaracháin a oiriúnú agus trí thimpeallacht chobhsaí eacnamaíoch agus airgeadaíochta a chruthú’. I mí na Nollag 2006, d’aontaigh an Chomhairle Eorpach ‘gurb í straitéis an mhéadaithe atá bunaithe ar chomhdhlúthú, ar choinníollacht agus ar chumarsáid, agus acmhainn an Aontais Eorpaigh comhaltaí nua a lánpháirtiú, a bheidh mar bhonn don chomhthoil athnuaite i ndáil leis an méadú’. Sa Tuairim seo, déanann an Coimisiún measúnú ar iarratas na Moldóive ar bhonn a cumais na critéir a leag an Chomhairle Eorpach síos i gCóbanhávan in 1993 agus i Maidrid in 1995 a bhaint amach, go háirithe maidir le cumas riaracháin na tíre. Cuirtear san áireamh sa Tuairim seo freisin iarrachtaí na Moldóive a hoibleagáidí a chur chun feidhme faoin gComhaontú Comhlachais (AA), lena n‑áirítear Limistéar Domhain Cuimsitheach Saorthrádála (DCFTA). Déanfaidh an Coimisiún measúnú ar thionchar aontachas na Moldóive ar réimsí beartais an Aontais Eorpaigh ag céim níos déanaí.

b) An caidreamh idir an tAontas Eorpach agus an Mholdóiv Téann an caidreamh idir an tAontas Eorpach agus an Mholdóiv siar go neamhspleáchas na Moldóive i mí Lúnasa 1991. Is i mí na Samhna 1994 a síníodh Comhaontú Comhpháirtíochta agus Comhair a tháinig i bhfeidhm i mí Iúil 1998. Feabhsaíodh an comhar polaitiúil agus eacnamaíoch nuair a cuireadh tús leis an gcaibidlíocht maidir le Comhaontú Comhlachais in 2010. Is i mí an Mheithimh 2014 a síníodh an Comhaontú Comhlachais, lena n‑áirítear Limistéar Domhain Cuimsitheach Saorthrádála, agus tháinig sé i bhfeidhm go hiomlán an 1 Iúil 2016. Is é an comhaontú seo an phríomhionstraim dhéthaobhach dlí atá mar bhonn chun ceangail pholaitiúla a dhoimhniú, naisc eacnamaíocha a neartú, luachanna coiteanna a chur chun cinn agus comhar a fheabhsú i réimsí leasa choitinn. Sa bhrollach, thug an tAontas Eorpach aitheantas do thoilmhianta Eorpacha agus do rogha Eorpach na Moldóive, lena n‑áirítear an gealltanas atá tugtha aici maidir le daonlathas domhain agus inbhuanaithe agus geilleagar margaidh a fhorbairt. Bunaithe ar an gComhaontú Comhlachais agus ar an Limistéar Domhain Cuimsitheach Saorthrádála, rinne an Mholdóiv roinnt athchóirithe dúshlánacha agus d’éirigh léi a reachtaíocht a ailíniú leis an Aontas Eorpach i roinnt mhaith réimsí. Tá Ardán Sochaí Sibhialta AE-na Moldóive ar cheann de na comhlachtaí arna mbunú faoin gComhaontú Comhlachais. Leis sin, cuirtear ar a gcumas d’eagraíochtaí na sochaí sibhialta ar an dá thaobh faireachán a dhéanamh ar an bpróiseas cur chun feidhme agus moltaí do na húdaráis ábhartha a ullmhú. Leis na Cláir Oibre Chomhlachais a comhaontaíodh ina dhiaidh sin idir an tAontas Eorpach agus an Mholdóiv, bunaítear tosaíochtaí soiléire chun an Comhaontú Comhlachais agus an Limistéar Domhain Cuimsitheach Saorthrádála a ghabhann leis a chur chun feidhme. Maidir le glacadh an Chláir Oibre Comhlachais (2021-27), lena ndírítear ar an daonlathas, ar chearta an duine agus ar an dea-rialachas; ar shaoirse, ar shlándáil agus ar cheartas; agus ar chomhar trádála agus earnála, tá sé ar tí tarlú. Tá an tAontas Eorpach fós tiomanta go hiomlán do thacaíocht a thabhairt do réiteach cuimsitheach, síochánta agus inbhuanaithe a fháil ar choinbhleacht Thras‑dnístria, bunaithe ar cheannasacht agus ar shláine chríochach Phoblacht na Moldóive laistigh dá teorainneacha atá aitheanta go hidirnáisiúnta, agus stádas speisialta a bheith ag an Tras‑dnístria. Is seanbhunaithe an tiomantas atá ag an Aontas chun tacú leis an Moldóiv agus baineadh torthaí amach dá bharr. Soláthraíonn an tAontas Eorpach cúnamh mór airgeadais don Mholdóiv, cúnamh a raibh EUR 512 milliún i ndeontais faoin Ionstraim Eorpach Chomharsanachta agus EUR 160 milliún faoin gclár Cúnaimh Macrairgeadais i gceist leis sna blianta 2014-2021, chun tacú leis an bhforbairt shocheacnamaíoch. Tugann an tAontas a thacaíocht trí fhorbairt beartas agus athchóirithe cuimsitheacha, agus bíonn rannpháirtíocht láidir ann ó na Ballstáit ann de mheon Fhoireann na hEorpa. I measc na bpríomhchlár, tá tacaíocht do réamh‑ghrinnfhiosrú na mbreithiúna agus na n‑ionchúisitheoirí, tacaíocht chun slándáil fuinnimh na Moldóive a mhéadú agus tacaíocht d’fhoireann Comhairleoirí Ardleibhéil do rialtas na Moldóive i réimsí a bhfuil tábhacht ar leith ag baint leo. Leithdháileadh EUR 7 milliún ón tSaoráid Eorpach Síochána in 2021- chun acmhainneachtaí na seirbhíse liachta míleata agus chathlán na hinnealtóireachta a neartú. Ó thosaigh an ghéarchéim fuinnimh i bhfómhar 2021, rud a chuireann slándáil an tsoláthair i mbaol agus a chuir méadú faoi thrí ar phraghsanna fuinnimh, agus ó thús chogadh foghach na Rúise in aghaidh na hÚcráine, chuir an tAontas dlús lena thacaíocht d’athléimneacht fhoriomlán eacnamaíoch, shóisialta agus airgeadais na Moldóive, trí chúnamh macrairgeadais éigeandála a thabhairt ar luach EUR 150 milliún agus EUR 60 milliún i dtacaíocht bhuiséadach mar fhreagairt ar an ngéarchéim fuinnimh. Chuir an tAontas cúnamh daonnúil ar fáil chun cabhrú leis an Moldóiv aghaidh a thabhairt ar shreabhadh na ndídeanaithe ón Úcráin. Leis an bPlean Eacnamaíoch agus Infheistíochta um Chomhpháirtíocht an Oirthir , féachtar le EUR 3.4 billiún in infheistíochtaí poiblí agus infheistíochtaí príobháideacha a scaoileadh le haghaidh fhorbairt eacnamaíoch na tíre, lena n‑áirítear infheistíochtaí suaitheanta saincheaptha. Oibreoidh an tAontas agus institiúidí airgeadais eile i gcomhar chun cúnamh a thabhairt don Mholdóiv. Ó bhí 2014 ann, leithdháil an Banc Eorpach Infheistíochta agus an Banc Eorpach Athfhoirgníochta agus Forbartha EUR 425 milliún agus EUR 777 milliún faoi seach i bhfoirm iasachtaí. Tá an tAontas ag obair i ndlúthchomhar leis an mBanc Domhanda agus an Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta, atá mar chomhpháirtithe lárnacha ag tacú le hiarrachtaí athchóirithe na Moldóive ó bhí 2014 ann. Baineann saoránaigh na Moldóive tairbhe as taisteal gan víosa chuig limistéar Schengen ó bhí mí Aibreáin 2014 ann. Tháinig Comhaontú um Athligean Isteach i bhfeidhm i mí Eanáir 2018. Tá an Mholdóiv ina Páirtí Conarthach i gConradh an Chomhphobail Fuinnimh agus sa Chomhaontú maidir le Comhlimistéar Eitlíochta, agus tá sí ina ball de Chomhaontú Saorthrádála Lár na hEorpa, ar rudaí iad uile lena gcuidítear le reachtaíocht na Moldóive a chomhfhogasú le acquis an Aontais Eorpaigh. Tá an Mholdóiv ina ball de na Náisiúin Aontaithe, de Chomhairle na hEorpa agus den Eagraíocht um Shlándáil agus Comhar san Eoraip. Ó bhí 2014 ann, tá an Mholdóiv tar éis a rannpháirtíocht i gcláir an Aontais a leathnú de réir a chéile. Glacann sí páirt i bhFís Eorpach faoi láthair agus is féidir le heagraíochtaí agus le daoine aonair ón Moldóiv tairbhiú de ghníomhaíochtaí áirithe Chlár Erasmus+ agus Chlár an Chóir Dlúthpháirtíochta Eorpaigh freisin. Bíonn idirphlé rialta ar leibhéal na n‑Airí idir an Mholdóiv agus an tAontas maidir le Trádáil, Fuinneamh agus Slándáil. Tá an Mholdóiv rannpháirteach i roinnt clár de chuid Interreg agus tá sí ina ball de Straitéis Mhacrairéigiúnach an Aontais do Réigiún na Danóibe. Tá socruithe oibre, comhaontuithe comhair nó meabhráin tuisceana tugtha i gcrích ag an Moldóiv le roinnt gníomhaireachtaí de chuid an Aontais amhail an Ghníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta (Frontex); Gníomhaireacht Sábháilteachta Eitlíochta an Aontais Eorpaigh (EASA); Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh (ERA), Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil (EUROJUST); an Ghníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach (EFCA), an Ghníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair (EU-OSHA), an Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil (EEA), an tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia (EFSA), an Lárionad Eorpach um Ghalair a Chosc agus a Rialú (ECDC), Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí (CEPOL), an Fhondúireacht Eorpach Oiliúna (ETF), an Lárionad Faireacháin Eorpach um Dhrugaí agus um Andúil i nDrugaí (EMCDDA), Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh (EUIPO), an Oifig Eorpach Póilíní (Europol), agus an Ghníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí (EMSA). Tá an Mholdóiv rannpháirteach i gComhpháirtíocht an Oirthir. Tá Comhpháirtíocht an Oirthir bunaithe ar phrionsabal na cuimsitheachta agus na difreála. Léirigh cogadh na Rúise san Úcráin go bhfuil comhar agus comhtháthú iltaobhach níos tábhachtaí anois ná riamh, agus a thábhachtaí atá sé athléimneacht an réigiúin a neartú. Beidh sé tábhachtach díriú ar chaidreamh déthaobhach as seo amach chun deis a thabhairt don Mholdóiv príomh‑athchóirithe a chur chun feidhme lena n‑áirítear i réimse an rialachais, an cheartais agus an smachta reachta. B. CRITÉIR LE hAGHAIDH BALLRAÍOCHTA 1. CRITÉIR PHOLAITIÚLA Tá an measúnú seo bunaithe ar chritéir Chóbanhávan a bhaineann le cobhsaíocht na n‑institiúidí lena ráthaítear an daonlathas, an smacht reachta, cearta an duine agus meas agus cosaint do mhionlaigh. 1.1. Daonlathas

Mar a bunaíodh lena Bunreacht, is daonlathas parlaiminteach í an Mholdóiv: feidhmíonn an pharlaimint na cumhachtaí reachtacha agus feidhmíonn an rialtas na cumhachtaí feidhmiúcháin. Tá feidhm ionadaíoch ag Uachtarán na Poblachta den chuid is mó, ach tá freagracht fhoirmiúil air as an mbeartas eachtrach agus déanann sé formhaoirseacht shibhialtach ar na fórsaí armtha. Is é an Rialtas a fheidhmíonn an chumhacht feidhmiúcháin, arb é atá ann Príomh‑Aire agus 15 aire. Leis an mBunreacht, ráthaítear prionsabail bhunúsacha stáit dhaonlathaigh, lena n‑áirítear an smacht reachta, saorthoghcháin agus cosaint chearta an duine. Sa Bhunreacht, cumhdaítear prionsabal thosaíocht an dlí idirnáisiúnta thar an dlí náisiúnta. Rinneadh an Chúirt Bhunreachtúil a atheagrú in 2019 agus tá sí neamhspleách anois. Is í an Chúirt Uachtarach an chúirt is airde maidir le dlínse ginearálta, agus is í an Chúirt Bhunreachtúil a fheidhmíonn dlínse bhunreachtúil. Is í an Pharlaimint an t‑aon chomhlacht a bhfuil cumhacht reachtach aici reachtaíocht a ghlacadh, lena n‑áirítear leasuithe ar an mBunreacht, agus feidhmíonn sí rialú daonlathach agus formhaoirseacht dhaonlathach ar an bhfeidhmeannas. Maidir le feidhm formhaoirseachta agus rialú na Parlaiminte ar an rialtas agus maidir leis an ngrinnscrúdú a dhéanann sí ar fhorbairt reachtach (lena n‑áirítear faireachán a dhéanamh ar chur chun feidhme na reachtaíochta), tá siad teoranta ag inniúlacht na n‑institiúidí parlaiminteacha. Ní mór tuilleadh a dhéanamh chun trédhearcacht a áirithiú maidir le maoiniú na bpáirtithe polaitíochta. Leis an mBunreacht, cuirtear ar a gcumas do shaoránaigh a rialtas a roghnú i saorthoghcháin thréimhsiúla chóra a reáchtáiltear le ballóid rúnda agus atá bunaithe ar vótáil uilíoch agus chomhionann. Maidir leis na babhtaí is déanaí de na toghcháin pharlaiminteacha i mí Iúil 2021, de réir na hOifige um Institiúidí Daonlathacha agus um Chearta an Duine, cé go raibh siad dea-riartha agus iomaíoch agus gur urramaíodh saoirsí bunúsacha den chuid is mó, tá aghaidh le tabhairt fós ar roinnt moltaí breise a rinne an Oifig um Institiúidí Daonlathacha agus um Chearta an Duine i réimsí amhail formhaoirseacht éifeachtach ar mhaoiniú feachtais, claonadh polaitiúil na bhfoinsí nuachta agus neamhchlaontacht an Choiste Lárnaigh Toghchán. Tá laghdú mór tagtha ar úsáid nósanna imeachta práinne chun reachtaíocht a rith, lena n‑áirítear i réimsí atá ábhartha do acquis an Aontais Eorpaigh, le 4 bliana anuas. Tá gá le measúnuithe tionchair cuimsitheacha ar an reachtaíocht atá beartaithe. Leis an mBunreacht, ráthaítear saoirse comhthionóil agus comhlachais, agus leis an dlí in 2020 maidir le heagraíochtaí neamhthráchtála, déantar clárú a shimpliú agus táillí clárúcháin agus srianta ar bhallraíocht a dhíothú. Tá Straitéis agus Plean Gníomhaíochta maidir le Forbairt na Sochaí Sibhialta i bhfeidhm. Tá sé d’acmhainn ag eagraíochtaí na sochaí sibhialta a bheith ina gcomhpháirtithe tábhachtacha i bhforbairt na tíre. Trí nós imeachta um chomhairliúchán poiblí córasach a chur ar bun, chuirfí ar a gcumas rannchuidiú níos fiúntaí a dhéanamh leis an bpróiseas athchóirithe. 1.2. Athchóiriú ar an riarachán poiblí Tá creat straitéiseach na Moldóive maidir le hathchóiriú ar an riarachán poiblí bunaithe ar straitéis 2016-2020 um athchóiriú ar an riarachán poiblí (a bhfuil síneadh curtha léi go dtí 2022). Tá an creat dlíthiúil agus córas na státseirbhíse i gcomhréir, den chuid is mó, le prionsabail riaracháin phoiblí Eorpacha agus le caighdeáin agus cleachtais Eorpacha. Is é is aidhm don straitéis um athchóiriú ar an riarachán poiblí cáilíocht, cobhsaíocht, neodracht agus leanúnachas an riaracháin phoiblí a ráthú agus nósanna imeachta earcaíochta, ardaithe céime agus dífhostaithe atá trédhearcach agus bunaithe ar fhiúntas a áirithiú. Tá straitéis nua um athchóiriú ar an riarachán poiblí á forbairt. Tá gá le tuilleadh iarrachtaí chun inniúlacht riaracháin leordhóthanach a áirithiú chun reachtaíocht a fhorbairt, a chur chun feidhme agus a fhorfheidhmiú. Maidir le soláthar seirbhísí, tá príomhchuspóirí, táscairí toraidh agus gníomhaíochtaí tosaíochta i réimse an dea-rialachais agus an bheartais maidir leis an gclaochlú digiteach i bPlean Gníomhaíochta an rialtais le haghaidh 2021-2022, plean atá dírithe ar sheirbhísí riaracháin phoiblí a nuachóiriú, ar cháilíocht agus ar inrochtaineacht na seirbhísí poiblí arna soláthar do shaoránaigh agus do ghnólachtaí a mhéadú agus ar shíneadh agus ar fheabhas a chur ar sheirbhísí leictreonacha arna soláthar do shaoránaigh agus d’fhiontraithe. Príomhthosaíocht de chuid an rialtais is ea riarachán a bheidh níos dírithe ar an saoránach agus forbraíodh fís straitéiseach chomhchoiteann maidir le digitiú agus r-Rialtas. Tá an Rialtas fós tiomanta do chur chun feidhme na Straitéise um Bainistíocht Airgeadais Phoiblí (2013-2020), a bhfuil síneadh curtha léi go dtí deireadh 2022. Rinne na húdaráis dul chun cinn áirithe maidir le hathchóirithe ar an mbainistíocht airgeadais phoiblí. Lean an Aireacht Airgeadais de bheith ag cur feabhas ar phróiseas agus ar thrédhearcacht an chreata bhuiséadaigh mheántéarmaigh agus neartaigh sí an creat rialála maidir le bainistíocht airgeadais agus rialú inmheánach. Déanann an reachtas agus an institiúid uachtarach iniúchóireachta formhaoirseacht ar an bpróiseas buiséid. Tá an Rialtas ag obair chun tuilleadh feabhsuithe a dhéanamh i roinnt réimsí, lena n‑áirítear trédhearcacht, pleanáil agus forghníomhú infheistíochta poiblí, caighdeáin chuntasaíochta, rialú agus iniúchadh inmheánach, rialachas na bhfiontar atá faoi úinéireacht an stáit, soláthar poiblí agus ríomhsholáthar, agus ról a thabhairt don tsochaí shibhialta sna próisis bhuiséadacha. Meastar go ndéanfar an straitéis nua um Bainistíocht Airgeadais Phoiblí a ullmhú agus a chur chun feidhme tar éis an chéad mheasúnaithe eile ar Chaiteachas Poiblí agus Cuntasacht Airgeadais. I ndáil leis an rialachas il-leibhéil, tá an próiseas díláraithe ag forbairt ó bhí 2012 ann. Meastar go dtabharfar spreagadh nua don phróiseas seo leis an treochlár athbhreithnithe don daonlathas áitiúil agus réigiúnach. I bhfianaise an mhéid sin, is gá don athchóiriú críochach údaráis áitiúla a chumhachtú le maoiniú inbhuanaithe a sholáthraíonn seirbhísí do shaoránaigh. I mí na Nollag 1994, ghlac Parlaimint Phoblacht na Moldóive an ‘Dlí maidir le Stádas Dlíthiúil Speisialta Gagauzia’, lenar bunaíodh Gagauzia mar aonad críochach féinrialaithe de chuid na Moldóive. Cé go bhfuil feabhas á chur ar bhainistíocht na seirbhíse poiblí agus na n‑acmhainní daonna, níor baineadh amach fós an tionchar inmhianaithe maidir le státseirbhís atá gairmiúil agus bunaithe ar fhiúntas a fhorbairt mar gheall ar éagobhsaíocht pholaitiúil agus ar an easpa toil pholaitiúil, a chuireann isteach ar athchóirithe. Tá dúshlán leanúnach ann maidir le státseirbhísigh ghairmiúla a mhealladh agus a choinneáil agus is rud ríthábhachtach é chun inniúlacht riaracháin a fhorbairt chun feidhmeanna an stáit a chomhlíonadh agus seirbhísí ardchaighdeáin a sholáthar. Tá an Mholdóiv ag obair ar athchóiriú ar thuarastail sa státseirbhís chun an tseirbhís phoiblí a dhéanamh níos tarraingtí. Tá na hinstitiúidí agus an creat dlíthiúil le haghaidh forbairt agus comhordú beartas i bhfeidhm. Is gá cáilíocht an cheaptha beartas a fheabhsú a thuilleadh trí phróisis chearta agus trí chur chun feidhme an dlí. Le comhordú neartaithe, ba cheart díriú níos mó ar shubstaint agus níos lú ar shaincheisteanna nós imeachta foirmiúla, agus ar bheartas cuimsitheach atá bunaithe ar fhianaise agus forbairt reachtúil neartaithe a úsáid, lena n‑áirítear comhairliúcháin phoiblí agus comhairliúcháin idir-aireachta maidir le tograí reachtacha. Chun línte cuntasachta agus rialachas comhleanúnach a áirithiú, is gá an creat dlíthiúil a thabhairt cothrom le dáta agus díriú ar chur chun feidhme ceart lena ngabhfaidh struchtúir shoiléire lena sainítear comhlachtaí maoirseachta agus fochomhlachtaí. Tacaíonn an rialtas le hathchóiriú ar chuntasacht bhainistíochta agus le tarmligean córasach freagrachtaí. Leanann eagraíochtaí na sochaí sibhialta de bheith ag iarraidh go mbeadh trédhearcacht mhéadaithe i gcinnteoireacht sa pharlaimint agus in údaráis phoiblí eile. 1.3. An Smacht Reachta Ó bhí an chalaois bhaincéireachta ann in 2014, rinne an Mholdóiv ollchóiriú ar a córas ceartais agus ar a córas frithéillithe araon. Le blianta beaga anuas, neartaigh an Mholdóiv an smacht reachta, lena n‑áirítear athchóiriú póilíneachta agus céimeanna i dtreo na mbreithiúna a athchóiriú. Is gá tuilleadh a dhéanamh chun aghaidh a thabhairt ar thionchar na leasanna dílsithe sna réimsí polaitiúla agus tráchtála araon. a) Na breithiúna Ó bhí 2009 ann, tá sraith athchóirithe breithiúnacha déanta ag an Moldóiv, athchóirithe arb é ab aidhm dóibh neamhspleáchas, éifeachtúlacht agus éifeachtacht na mbreithiúna a neartú. Tosaíocht de chuid an rialtais atá ann faoi láthair is ea athchóirithe ceartais. Ghlac an Mholdóiv le déanaí Straitéis chuimsitheach 2022-2025 um Neamhspleáchas agus Sláine Earnáil an Cheartais a Áirithiú agus Plean Gníomhaíochta comhfhreagrach. Tá an creat bunreachtúil agus dlíthiúil do na breithiúna i gcomhréir, den chuid is mó, le caighdeáin Eorpacha. Rinneadh forfheidhmiú an dlí agus struchtúir bhreithiúnacha a chomhdhlúthú. Is iad an Uaschomhairle Giúistíseachta (an Ardchomhairle Bhreithiúnach) agus Uaschomhairle na nIonchúisitheoirí (an Ardchomhairle Ionchúiseach) atá freagrach as féinrialú na mbreithiúna. Leis an gcreat bunreachtúil agus dlíthiúil i bprionsabal, ráthaítear neamhspleáchas na mbreithiúna agus a neamhchlaontacht. Sa chleachtas, is gá sláine, neamhspleáchas agus cuntasacht na mbreithiúna a fheabhsú go mór.

Is i mí Aibreáin 2022 a tháinig leasuithe bunreachtúla maidir le feidhmiú na mbreithiúna i bhfeidhm. Leis na leasuithe, cuirtear feabhas mór ar an gcreat dlíthiúil a bhaineann le neamhspleáchas, cuntasacht agus éifeachtúlacht na mbreithiúna agus an riaracháin bhreithiúnaigh, i gcomhréir le moltaí ó Chomhairle na hEorpa. Go háirithe, leis na leasuithe cuirtear comhdhéanamh na hUaschomhairle Giúistíseachta i gcomhréir le caighdeáin Eorpacha trí bhallraíocht ex-officio a eisiamh agus athbhreithniú a dhéanamh ar phróiseas ceapacháin chomhaltaí tuata na hUaschomhairle Giúistíseachta. Leis sin, neartaítear ról an Uachtaráin i gceapachán na mbreithiúna, rud lena rialaítear díolúine fheidhmiúil na mbreithiúna ar an leibhéal bunreachtúil agus lena n‑athraítear an nós imeachta um cheapachán bhreithiúna na Cúirte Uachtaraí Breithiúnais chun an riosca a bhaineann le polaitiú a laghdú. I mí an Mhárta 2022, glacadh an dlí maidir le réamh‑ghrinnfhiosrú na n‑iarrthóirí ar chomhairlí breithiúnacha agus ionchúiseacha. Foráiltear leis an dlí go ndéanfaidh Coiste Meastóireachta, atá comhdhéanta de thriúr comhaltaí náisiúnta agus de thriúr comhaltaí idirnáisiúnta, measúnú ar ionracas na gcomhaltaí a bheidh ar an Uaschomhairle Giúistíseachta, ar Uaschomhairle na nIonchúisitheoirí agus ar a sainchomhlachtaí amach anseo. Is é is aidhm dó sin sláine chomhlachtaí féinriaracháin na mbreithiúna agus n‑ionchúisitheoirí a mhéadú agus muinín na sochaí ina ngníomhaíocht agus sa chóras ceartais ina iomláine a fheabhsú freisin. Cuireadh moltaí ó Choimisiún na Veinéise chun feidhme den chuid is mó. Críochnóidh an Coiste Meastóireachta an chéad chéim den mheastóireacht faoi mhí Iúil 2022. Tá cóid eitice do na breithiúna agus do na hionchúisitheoirí i bhfeidhm, mar aon le córas comhtháite bainistithe cásanna lena ngabhann leithdháileadh uathoibríoch cásanna. Níl ceapachán na mbreithiúna agus na n‑ionchúisitheoirí bunaithe go hiomlán ar chritéir oibiachtúla go fóill. Is gá dul i ngleic le cur isteach míchuí inmheánach agus seachtrach ar na breithiúna. Níor líon Tionól Ginearálta na mBreithiúna folúntais san Uaschomhairle Giúistíseachta agus ina sainchomhlachtaí, rud a fhágann go bhfuil an Uaschomhairle Giúistíseachta gan an córam is gá chun breithiúna nua a cheapadh le haghaidh 2 bhliain. Tá athchóiriú na hinstitiúide seo fós ar siúl agus is tosaíocht pholaitiúil é. Is lú líon na mbreithiúna (16.4) in aghaidh 100 000 cónaitheoir ná an meán Eorpach (21) agus tá líon na n‑ionchúisitheoirí (24.2) a dhá oiread níos nó ná an meán Eorpach (12). I dtéarmaí éifeachtúlachta, tháinig méadú ar an am diúscartha i gcásanna dlíthíocha sibhialta agus tráchtála go dtí 171 lá in 2020, i gcomparáid le 143 lá in 2018. Tháinig laghdú ar an ráta réitigh go dtí 97 % (107 % in 2018). Is cúis mhór imní fós an t‑am diúscartha. Is é an riaráiste maidir le cásanna cúirte atá ar feitheamh 22 299 cás agus 3 330 cás le haghaidh na chéad chéime agus le haghaidh an dara céim faoi seach .. Is é 0.40 % de OTI buiséad 2020 don chóras breithiúna, méid atá níos lú ná 2018 (0.48 % de OTI). In 2020, leithdháileadh EUR 21.3 milliún ar chúirteanna agus EUR 17.4 milliún ar oifig na n‑ionchúisitheoirí. Ní leor an buiséad chun riachtanais oiliúna agus infheistíochta a chumhdach, ós rud é go gcaitear 85 % de ar thuarastail agus ar chúiteamh. Is gá neamhspleáchas feidhmiúil iomlán na Seirbhíse Ionchúisimh a neartú, mar aon le héifeachtúlacht Oifig an Ionchúisitheora Ghinearálta. Bíonn údar polaitiúil le cinntí a dhéanann difear do bhainistíocht agus do cheannaireacht Sheirbhís Ionchúisimh na Moldóive in amanna, amhail baint, ionadú (sealadach) agus gabháil an Ionchúisitheora in aghaidh Éillithe in 2021. b) An comhrac in aghaidh an éillithe Tugtar tosaíocht don chomhrac in aghaidh an éillithe agus do chosc an éillithe ar chlár oibre rialtas na Moldóive don athchóiriú. Mhéadaigh an Mholdóiv an buiséad bliantúil atá ag a hinstitiúidí frithéillithe, lena n‑áirítear an tÚdarás Náisiúnta Sláine, an Ghníomhaireacht um Aisghabháil Sócmhainní Coiriúla agus an tAonad Imscrúdúcháin Airgeadais. Is cúis mhór imní é an t‑éilliú agus is gá aird leanúnach a thabhairt air toisc go gcuireann sé costais mhóra ar bhuiséad an stáit, ar ghnólachtaí agus ar an daonra, go ndíspreagann sé infheistíocht intíre agus infheistíocht choigríche agus go mbaineann sé an bonn den smacht reachta. Is é an Straitéis Náisiúnta Sláine agus Frithéillithe le haghaidh 2017-2023 an príomhdhoiciméad beartais chun éilliú a chosc agus sláine a mhéadú. Áirítear sa Straitéis sin gníomhaíochtaí maidir le sócmhainní coiriúla a aisghabháil, sceithirí a chosaint, eitic agus sláine sna hearnálacha poiblí, príobháideacha agus neamhrialtasacha a neartú, lena n‑áiritheofar trédhearcacht na n‑institiúidí poiblí agus trédhearcacht maidir le maoiniú agus meáin na bpáirtithe polaitíochta. Tá an Mholdóiv ina páirtí i ngach príomhchoinbhinsiún frithéillithe idirnáisiúnta, lena n‑áirítear Grúpa Stát i gcoinne na hÉillitheachta de chuid Chomhairle na hEorpa (GRECO) agus Coinbhinsiún na Náisiún Aontaithe in aghaidh an Éillithe. Tá creat dlíthiúil cuimsitheach maidir leis an gcomhrac in aghaidh an éillithe agus maidir le cosc an éillithe, a chomhlíonann caighdeáin Eorpacha agus idirnáisiúnta den chuid is mó, i bhfeidhm agus curtha chun feidhme go páirteach. Déantar gach cineál éillithe a choiriúlú, lena n‑áirítear saibhriú aindleathach, agus leis na dlíthe rialaítear coinbhleacht leasa agus cosnaítear sceithirí. Bunaíodh institiúidí frithéillithe speisialaithe agus tá siad ag feidhmiú – an Lárionad Náisiúnta Frithéillithe, leis an nGníomhaireacht um Aisghabháil Sócmhainní Coiriúla mar fhoroinn uathrialaitheach, Oifig an Ionchúisitheora in aghaidh an Éillithe agus an Ghníomhaireacht Náisiúnta Sláine. Tá sainorduithe cuimsitheacha ag na hinstitiúidí sin, sainorduithe atá i gcomhréir le caighdeáin idirnáisiúnta, agus feidhmíonn siad go neamhspleách níos mó ná riamh, agus tá comhordú idirghníomhaireachta agus na hacmhainní a bhfuil gá leo i bhfeidhm go páirteach. Tá gá le tuilleadh iarrachtaí chun sainorduithe na n‑institiúidí sin a shoiléiriú agus éifeachtacht an Lárionaid Náisiúnta Frithéillithe agus na Gníomhaireachta Náisiúnta Sláine a neartú. Tá gá le dul chun cinn chun cásanna éillithe a thabhairt os comhair cúirte agus iad a ionchúiseamh go héifeachtach. Tá imscrúdú cásanna mionéillithe fós laistigh d’inniúlachtaí an Lárionaid Náisiúnta Frithéillithe agus Oifig an Ionchúisitheora in aghaidh an Éillithe. Ciallaíonn sé sin nach raibh na hinstitiúidí sin in ann díriú ar chásanna éillithe ardleibhéil. Is gá tuilleadh a dhéanamh chun dearbhuithe sócmhainní a fhíorú go héifeachtach agus aisghabháil sócmhainní a shlánú. Níor cuireadh i bhfeidhm go fóill roinnt moltaí ó shásraí faireacháin frithéillithe idirnáisiúnta agus réigiúnacha, lena n‑áirítear Grúpa Stát i gcoinne na hÉillitheachta de chuid Chomhairle na hEorpa. Ar an ngné choisctheach, tá an Ghníomhaireacht Náisiúnta Sláine freagrach as fíorú sócmhainní dearbhaithe arna gcur isteach ag daoine ag a bhfuil poist phoiblí agus as an gcóras dlí a bhaineann le coinbhleacht leasa a chur i bhfeidhm. Ó bhí 2017 ann, tá an Lárionad Náisiúnta Frithéillithe i mbun dréachtreachtaíocht a dhíonadh ó thaobh an éillithe de, agus glacadh le thart ar 50 % de mholtaí (moltaí a bhain den chuid is mó le débhríochtaí nó le bearnaí sna nósanna imeachta dréachtaithe nó riaracháin). Is beag dul chun cinn a rinneadh maidir leis an gcalaois bhaincéireachta in 2014 a imscrúdú agus na daoine atá freagrach a thabhairt faoi chuing an cheartais. Ba cheart iarrachtaí i gcoinne na calaoise bainc a neartú tríd an straitéis um aisghabháil sócmhainní coiriúla a thabhairt cothrom le dáta agus sásra nua um aisghabháil sócmhainní a chur ar bun. c) Coireacht eagraithe Shínigh agus dhaingnigh an Mholdóiv Coinbhinsiún na Náisiún Aontaithe in aghaidh na Coireachta Eagraithe Trasnáisiúnta, mar aon leis na Prótacail a ghabhann leis maidir le Gáinneáil ar Dhaoine agus maidir le Smuigleáil Imirceach. Leagtar amach i gCód an Nós Imeachta Choiriúil gníomhaíochtaí imscrúdaitheacha agus toraíochta coirpeach. Thug an Mholdóiv socrú oibre i gcrích le Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí (CEPOL), thug sí comhaontú oibríochtúil agus straitéiseach i gcrích le gníomhaireacht forfheidhmithe dlí an Aontais Eorpaigh (Europol) agus thug sí Meabhrán Tuisceana i gcrích leis an Lárionad Faireacháin Eorpach um Dhrugaí agus um Andúil i nDrugaí (EMCDDA). Tá an Mholdóiv rannpháirteach san Ardán Eorpach Ildisciplíneach i gCoinne Bagairtí Coiriúla. Tá an tír ina ball de Interpol. Le reachtaíocht frithsciúrtha airgid, léirítear go páirteach caighdeáin an Tascfhórsa um Ghníomhaíocht Airgeadais agus an reachtaíocht idirnáisiúnta ábhartha, ach níor cuireadh i bhfeidhm moltaí ó MONEYVAL fós. Tá sé ríthábhachtach creat cuimsitheach don chomhrac in aghaidh coireacht airgeadais agus sciúradh airgid a chur i bhfeidhm agus a áirithiú go ndéanfar é a chur chun feidhme go héifeachtach chun aghaidh a thabhairt ar na rioscaí móra a bhaineann leo. Tá uair na cinniúna buailte anois leis an Moldóiv maidir le smuigleáil daoine agus earraí mídhleathacha (lena n‑áirítear drugaí agus airm) isteach san Aontas Eorpach. Is tír fhoinseach, idirthurais agus cinn scríbe í an Mholdóiv le haghaidh na gáinneála ar dhaoine, go háirithe le haghaidh teacht i dtír gnéasach agus saothar éignithe, cé nár ciontaíodh ach líon an‑bheag déantóirí ciona. Is í an Chigireacht Ghinearálta Póilíní a théann i ngleic le coireacht eagraithe, ach níl fáil ar rátaí ciontuithe na coireachta eagraithe. Tá roinn lárnach amháin agus dhá roinn réigiúnacha ag an gCigireacht (Cigireachtaí Náisiúnta Imscrúdúcháin) atá freagrach as an raon iomlán. In go leor cásanna, tá gá le tuilleadh iarrachtaí móra chun imscrúdú a dhéanamh ar ghréasáin coireachta eagraithe níos leithne. 1.4. Cearta bunúsacha a) Creat idirnáisiúnta

Dhaingnigh an Mholdóiv na príomhionstraimí idirnáisiúnta maidir le cearta an duine, lena n‑áirítear Coinbhinsiún Chomhairle na hEorpa chun foréigean in aghaidh na mban agus foréigean teaghlaigh a chosc agus a chomhrac (Coinbhinsiún Iostanbúl), an Chairt Eorpach do Theangacha Réigiúnacha nó Mionlaigh, an Coinbhinsiún Eorpach maidir le Feidhmiú Chearta an Linbh agus an Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine (cé nár dhaingnigh sí Prótacal Breise uimh. 12). Dhaingnigh an tír Coinbhinsiún na Náisiún Aontaithe um Chearta an Linbh agus péire de na Prótacail Roghnacha ach níor dhaingnigh sí an tríú ceann (maidir le nós imeachta um chumarsáid) ná an Prótacal Roghnach a ghabhann le Coinbhinsiún na Náisiún Aontaithe ar Chearta Daoine faoi Mhíchumas. b) An socrú dlíthiúil agus institiúideach Tá an creat dlíthiúil agus institiúideach lena rialaítear cearta bunúsacha i bhfeidhm agus tá na dlíthe de réir caighdeáin Eorpacha agus idirnáisiúnta den chuid is mó. Maidir le hinniúlacht na n‑institiúidí atá i gceannas ar chearta an duine a chosaint agus a fhorfheidhmiú agus ar straitéisí agus pleananna gníomhaíochta atá ann cheana a chur chun feidhme, tá an inniúlacht sin fós teoranta agus cuireann sí isteach ar fhorfheidhmiú éifeachtach chearta an duine. Tá easpa mhór foirne go háirithe ar an gComhairle Náisiúnta um an idirdhealú a chosc agus an comhionannas a áirithiú. Ghlac an Mholdóiv Straitéis nua um Chearta an Duine agus an Daonlathas le haghaidh 2021-2024. Is iad na príomhthosaíochtaí atá ann an comhionannas inscne/cearta na mban, urraim do chearta an duine sa chóras ceartais choiriúil, sláine na bpróiseas toghcháin a ráthú agus tacú leis na meáin neamhspleácha, le rochtain ar fhaisnéis agus leis an gcomhrac in aghaidh na bréagaisnéise. Is éard atá i gceist leis na Sásra Náisiúnta um Chosc seachtar comhaltaí, lena n‑áirítear an tOmbudóir, an tOmbudóir le haghaidh leanaí agus cúigear a mholann an tsochaí shibhialta. Ainmnítear institiúid an Ombudóra – Ionadaí an Phobail – mar an Institiúid Náisiúnta um Chearta an Duine agus creidiúnaíonn Comhghuaillíocht Dhomhanda na nInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine í le stádas ‘A’ toisc go gcomhlíonann sí Prionsabail Pháras den chuid is mó. Ba cheart a neamhspleáchas airgeadais agus a neamhspleáchas feidhmiúil a láidriú agus ba cheart soiléiriú a dhéanamh ar an ról atá aici i gcomhthéacs Chomhairle na Moldóive um an gCéastóireacht a Chosc. c) Príomh‑shaincheisteanna maidir le cearta bunúsacha Tá 18 mbreithiúnas ón gCúirt Eorpach um Chearta an Duine faoi nós imeachta maoirseachta feabhsaithe ag an tír go dtí go ndéanfar iad a fhorfheidhmiú. Áirítear orthu sin drochíde arna déanamh ag gníomhairí stáit, cailleadh neamhdhleathach saoirse, sáruithe ar an gceart chun triail chóir a fháil, mainneachtain na n‑údarás cosaint a thabhairt ar an bhforéigean baile agus idirdhealú ar fhorais ghnéaschlaonta. Is gá tuilleadh a dhéanamh maidir leis an gceart chun triail chóir a fháil agus maidir le himscrúdú leormhaith a dhéanamh ar ghníomhartha drochíde agus iad a ionchúiseamh. Maidir le daoine a gceiltear a saoirse orthu, ní bhíonn na bunchoimircí dlíthiúla uile acu ó thús a gcoinneála. Mura ndéantar imscrúdú leormhaith ar chásanna líomhnaithe drochíde, braitear nach bhfuil aon bhaol pionóis ann. Tá na coinníollacha in áiteanna coinneála agus in áiteanna coinneála réamhthrialach faoi bhun na gcaighdeán idirnáisiúnta go fóill, go háirithe mar gheall ar phlódú saoráidí príosúin, easpa seirbhís éifeachtach leighis agus úsáid an ghaibhnithe aonair fhada mar bheart araíonachta. Tá an reachtaíocht maidir leis an rochtain ar fhaisnéis agus an tsaoirse chun tuairimí a nochtadh i gcomhréir le caighdeáin idirnáisiúnta den chuid is mó, ach is gá tuilleadh a dhéanamh chun a áirithiú go gcuirtear an dlí chun feidhme ina iomláine. Is féidir leis na meáin tuairisciú gan bhac go ginearálta. Chun iolrachas na meán a ráthú, is gá dul i ngleic le comhchruinniú úinéireacht na meán agus maoiniú neamh‑thrédhearcach na meán. Is gá iarrachtaí breise a dhéanamh freisin chun rochtain ar fhaisnéis a bhfuil spéis ag an bpobal inti a áirithiú, chun neamhspleáchas iriseoirí agus cáilíocht ábhar na meán (lena n‑áirítear maidir leis an mbréagfhaisnéis) a chosaint agus aghaidh a thabhairt ar an líon méadaitheach cásanna ina ndéantar ionsaí briathartha ar iriseoirí, ina gcuirtear imeagla orthu nó ina gciaptar iad. Cumhdaítear prionsabal an chomhionannais sa Bhunreacht. Leis an gCód Coiriúil, ráthaítear cosaint ar an idirdhealú agus ar choireanna fuatha. Níl sainordú leordhóthanach ag an gComhairle Comhionannais laistigh den reachtaíocht comhionannais atá ann faoi láthair. I mí Aibreáin 2022, ghlac an pharlaimint leasuithe ar an gCód Coiriúil agus ar an gCód um Sháruithe chun freagairt an stáit ar choireanna fuatha a fheabhsú. Glacadh reachtaíocht maidir le coireanna fuatha le déanaí a bhí ar na bacáin le fada an lá lena ndéanfar raon feidhme na bhforas cosanta a leathnú agus ar an gcaoi sin, lena láidreofar an creat dlíthiúil chun coireanna atá inspreagtha ag claonadh a ionchúiseamh agus pionós a chur ar na daoine a bhí ag gabháil dóibh. Is gá tuilleadh a dhéanamh chun dul i ngleic leis an bhfuathchaint agus an t‑idirdhealú bunaithe ar ghnéaschlaonadh agus ar fhéiniúlacht inscne mar aon leis an bhforéigean inscne. Maidir le comhionannas idir mná agus fir i margadh an tsaothair, ní chuireann an creat dlíthiúil toirmeasc ar rochtain ar ghairmeacha áirithe a thuilleadh ach bíonn bacainní de facto agus idirdhealú bunaithe ar aois fós roimh mhná. Tá bearna phá idir na hinscní fós ann sa Mholdóiv agus mná ar an iomlán ag tuilleamh 14.1 % níos lú ná na fir ar an meán in 2019 (céatadán is ionann agus céatadán an Aontais), agus is mná iad 39.6 % de na parlaiminteoirí a toghadh in 2021 (os cionn mheán an Aontais). Is gá tuilleadh a dhéanamh chun cearta daoine leispiacha, aeracha, déghnéasacha, trasinscneacha, idirghnéasacha agus aiteach (LADTIA)a chosaint. Leis an dlí, toirmeasctar idirdhealú fostaíochta bunaithe ar ghnéaschlaonadh, ach tá an t‑idirdhealú sochaíoch fós ann. Rinneadh dul chun cinn mór maidir leis an bpróiseas um leanaí a dhí‑institiúidiú le blianta beaga anuas. Is gá tuilleadh a dhéanamh maidir le básmhaireacht naíonán, saothar leanaí, lena n‑áirítear naisc le gáinneáil agus teacht i dtír gnéasach ar leanaí agus cás ar leith na leanaí Romacha agus leanaí a bhfágann a dtuismitheoirí ina ndiaidh iad. Is ábhar imní é líon na naíonán agus na leanaí faoi mhíchumas atá i saoráidí cúraim institiúidigh. 2. CRITÉIR EACNAMAÍOCHA Déantar an measúnú seo ar bhonn chritéir Chóbanhávan maidir le geilleagar feidhmiúil margaidh a bheith ann, agus maidir leis an inniúlacht chun déileáil leis an mbrú iomaíochta agus le fórsaí margaidh laistigh den Aontas. 2.1. Geilleagar feidhmiúil margaidh Is geilleagar beag oscailte í an Mholdóiv ag a bhfuil Olltáirgeacht Intíre (OTI) per capita i dtéarmaí paireachta cumhachta ceannaigh (PCC) de thart ar 30 % de mheán an Aontais in 2020, suas ó 25 % in 2013. Ar an iomlán, léiríonn an Mholdóiv teist shásúil maidir le beartais mhaicreacnamaíocha atá fónta go ginearálta a chur i gcrích. Mar gheall ar easpa toil pholaitiúil agus athruithe rialta ar an rialtas áfach, bhí cur chun feidhme athchóirithe míchothrom in amanna agus cuireadh moill ar an athrú go geilleagar iomaíoch margaidh. Le deich mbliana anuas, bhí an Mholdóiv in ann fás eacnamaíoch a chothú ag thart ar 4.5 % in aghaidh na bliana ar an meán agus roinnt géarchéimeanna eacnamaíocha a sheasamh, lena n‑áirítear an phaindéim. Bíonn an t‑airgeadas poiblí cobhsaí, agus bíonn easnamh beag ann, thart ar 1.5 % de OTI ar an meán idir 2013-2020, agus bíonn leibhéal inbhuanaithe fiachais ann (thart ar 32 % de OTI in 2021, a bhfuil an chuid is mó de le hinstitiúidí idirnáisiúnta airgeadais ar théarmaí lamháltais). Léiríonn sin na hiarrachtaí a rinne an Mholdóiv i dtreo comhdhlúthú méadaithe beartais fhioscaigh agus bainistíocht fheabhsaithe airgeadais phoiblí, arna gcothú leis an Straitéis um bainistíocht airgeadais phoiblí 2013-2020. Sula raibh brúnna domhanda boilscitheacha ann mar thoradh ar chogadh foghach na Rúise in aghaidh na hÚcráine, d’éirigh le Banc Náisiúnta na Moldóive an boilsciú a choimeád laistigh den raon sprice a socraíodh ag 5 % (+/- 1.5 pointe céatadáin) den chuid is mó, agus thacaigh an córas ráta malairte comhlúthach bainistithe le hairgeadra náisiúnta cobhsaí. Mar thoradh ar an bhfás mear atá ag teacht ar phraghsanna fuinnimh agus bia, is é an borradh atá faoin mboilsciú, a bhí ag 22 % ag deireadh R1 2022 ceann de na dúshláin is mó atá ann do chobhsaíocht mhaicreacnamaíoch na Moldóive amach anseo, mar aon le costas na tithíochta agus insreabhadh mór na ndídeanaithe cogaidh. Ar an taobh seachtrach, tá míchothromaíochtaí sách mór ann, agus an t‑easnamh sa chuntas reatha ag 7.3 % de OTI ar an meán le 10 mbliana anuas, mar gheall ar easnamh mór trádála den chuid is mó. Is é is príomhchúis leis sin an t‑éileamh láidir intíre a láidrítear le híocaíochtaí móra, téarmaí neamhfhabhracha trádála agus bonn onnmhairiúcháin atá réasúnta lag. A bhuí le tacaíocht shubstaintiúil ó chomhpháirtithe idirnáisiúnta, áfach, bhí an Mholdóiv in ann cur go mór lena maoláin airgeadra eachtraigh. Tá an Mholdóiv an‑spleách go traidisiúnta ar insreabhadh íocaíochtaí agus tá an cogadh atá ar siúl san Úcráin faoi láthair ag cur isteach ar na hioncaim ón Rúis agus ó réigiún Chomhlathas na Stát Neamhspleách (CSN). Nuair a tháinig an rialtas atá ann faoi láthair i gceannas, bhí an t‑éilliú, leasanna dílsithe agus institiúidí laga a bhí freagrach as an smacht reachta i réim, nithe a chuireann isteach ar an infheistíocht agus ar an bhfás táirgiúlachta agus a dhéanann dochar fós do chúinsí gnó. Dá bhrí sin, sheol an Rialtas athchóiriú ar an gcóras ceartais agus tá céimeanna móra á nglacadh aige chun dul i ngleic leis an éilliú agus is é is aidhm do na hathchóirithe rialála atá ar bun anois an rómhaorlathas a laghdú. Tá an earnáil Cuideachtaí faoi Úinéireacht Stáit (SOEnna) sa Mholdóiv fós mór agus tuairim agus 900 cuideachta i gceist léi, agus bíonn tacaíocht rialtais fós de dhíth uirthi. Tá tionchar an stáit tábhachtach fós i bpríomhearnálacha an gheilleagair, lena n‑áirítear in earnáil na teileachumarsáide, an fhuinnimh agus an iompair. Ar an iomlán, tá sócmhainní arb é 26 % de OTI is luach dóibh faoi úinéireacht SOEanna agus fostaíonn SOEanna thart ar 6 % den lucht saothair gníomhach. Tá easpa cleachtais leormhaithe rialachais chorparáidigh mar aon le neamhéifeachtúlacht agus droch‑fhormhaoirseacht le sonrú san earnáil. Déanann sin tuilleadh dochair don infheistíocht phríobháideach agus don iomaíochas ar fud an gheilleagair agus baineann rioscaí fioscacha leis. Tá gá le tuilleadh athchóirithe, go háirithe maidir le rialachas corparáideach níos fearr a bheith ann, agus cuideachtaí neamh‑inmharthana a atheagrú, a phríobháidiú agus a leachtú agus tá na hathchóirithe sin i measc thosaíochtaí an rialtais. Thairis sin, tá an earnáil neamhfhoirmiúil fós sách mór, agus meastar go raibh 27 % de OTI in 2020 i gceist léi. Tá leibhéil arda neamhfhoirmiúlachta ann mar gheall go páirteach ar ualach trom rialála agus ní hamháin go gcailltear ioncam buiséid mar gheall ar sin ach bíonn táirgiúlacht níos ísle ann freisin.

Rinneadh athchóirithe móra ar earnáil airgeadais na Moldóive go háirithe tar éis mórchalaois bhainc in 2014, a raibh méid arb ionann é agus 12 % de OTI i gceist léi. Ó shin i leith, rinneadh athstruchtúrú ar na príomhbhainc shistéamacha agus díoladh formhór na scaireanna le scairshealbhóirí idirnáisiúnta trédhearcacha. Sa lá atá inniu ann, tá an chuma ar an scéal go bhfuil an earnáil baincéireachta dea‑chaipitlithe agus na bainc uile ag comhlíonadh an chóimheasa leordhóthanachta caipitil agus tháinig laghdú substaintiúil ar sciar na n‑iasachtaí neamhthuillmheacha le blianta beaga anuas. A bhuí leis na hathchóirithe rathúla san earnáil baincéireachta, tháinig feabhas ar an rochtain atá ar an maoiniú le déanaí, go háirithe ag fiontair bheaga agus mheánmhéide. Tá leibhéal íseal idirghabhála airgeadais ann fós, áfach, agus an sciar iasachtaí a thugtar don earnáil phríobháideach cothrom le 20 % de OTI ar an meán idir 2017 agus 2021. Thairis sin, tá an dul chun cinn foriomlán maidir leis na sócmhainní goidte a aisghabháil agus na himeachtaí dlí a mhéid a bhaineann leis an gcalaois bhainc in 2014 an‑mhall agus neamh‑thrédhearcach. Tá roinnt laigí móra struchtúracha i margadh an tsaothair, mar a léirítear leis an ráta fostaíochta an‑íseal a bhí thart ar 49 % in 2020. Tá sin amhlaidh mar gheall i bpáirt ar an sciar mhór fostaíochta neamhfhoirmiúla, go háirithe in earnáil na talmhaíochta agus na tógála. Tá neamhréir idir scileanna agus riachtanais fostaíochta freisin. Cé go bhfuil an dífhostaíocht fós níos ísle ar an meán i measc céimithe ollscoile ná mar atá i measc daoine nach bhfuil ach teastas meánscoile acu, leanann roinnt céimithe de bheith ag streachailt chun poist atá oiriúnach dá gcáilíochtaí a aimsiú. Cuireann an cistiú teoranta bac ar sheirbhísí fostaíochta agus ar chláir um mhargadh an tsaothair agus cuireann an easpa infheistíocht phríobháideach agus choigríche sna hearnálacha breisluacha níos airde bac ar phoist ardchaighdeáin a chruthú. 2.2. Cumas déileáil le brú iomaíochta agus le fórsaí margaidh an Aontais Tá leibhéal íseal scileanna ann sa Mholdóiv agus ní bhíonn na scileanna ag teacht leis na riachtanais fostaíochta mar gheall ar an gcaighdeán íseal oideachais agus le heisimirce mhór oibrithe cáilithe. Cé go ndearnadh infheistíocht réasúnta mór san oideachas, ag 5.7 % de OTI le linn 2019-2022, tá an Mholdóiv faoi bhun mheán ECFE de réir thorthaí an Chláir Idirnáisiúnta um Measúnú Daltaí, agus í sa 51ú háit as 78 dtír. Ach d’ainneoin sin, tá sí fós níos fearr ná tíortha eile sa réigiún, agus tá dul chun cinn á dhéanamh le blianta anuas. Tá feabhas tagtha ar an ngairmoiliúint agus tá cineál nua dé-oideachais á chur chun feidhme faoi láthair chun an bhearna idir institiúidí oideachais agus an earnáil phríobháideach a dhruidim. Tá bonneagar fisiceach na Moldóive fós tearcfhorbartha go leor, d’ainneoin tacaíocht thábhachtach a fuarthas ó chomhpháirtithe idirnáisiúnta agus infheistíocht mhór a rinne an rialtas, cé go raibh pointe íseal tosaithe ann. Cuireadh dlús le hollfhoirmiú caipitil sheasta le blianta beaga anuas, agus bhí 25 % de OTI i gceist leis in 2020. An tráth céanna, tá stoc iomlán IDC íseal ag 25 % de OTI, rud lena léirítear laigí sa timpeallacht ghnó agus fadhbanna leanúnacha atá ann a bhaineann leis an éilliú agus le cearta maoine. Tá laigí móra struchtúracha san earnáil fuinnimh, laigí a tháinig chun solais leis an ngéarchéim gáis a thosaigh i mí Dheireadh Fómhair 2021. Tá an Mholdóiv go hiomlán spleách ar an soláthar gáis ón Rúis agus níl aon toilleadh stórála aici ar a críoch, rud a fhágann go bhfuil sí thar a bheith leochaileach vis‑à-vis an soláthróir. Tá fadhbanna den chineál céanna le sonrú sa mhargadh leictreachais, is beag éagsúlú a dhéantar ar acmhainní fuinnimh agus tá an bonneagar tearcfhorbartha. Dá bhrí sin, tá sé i measc na bpríomhthosaíochtaí atá ann don todhchaí na fóntais fuinnimh a dhíchuachadh agus tá an Mholdóiv ag obair i ndlúthchomhar leis an Aontas chuige sin. Níl geilleagar na Moldóive an‑éagsúlaithe agus tá sé fós ag brath go mór ar an earnáil talmhaíochta, rud a fhágann nach bhfuil sé chomh táirgiúil sin agus go bhfuil sé an‑leochaileach i dtaobh dálaí aeráide. An talmhaíocht is foinse do thart ar 12 % de OTI oifigiúil na Moldóive (de réir sonraí 2021) agus an talmhaíocht cothaithe neamhfhoirmiúil is foinse do 11 % eile de OTI. Tá an earnáil mhonaraíochta fós lag go leor, agus a sciar de OTI ag laghdú ó 15.4 % in 2016 go 12.4 % in 2021. Tá forbairt shuntasach le sonrú ar an earnáil TF áfach, go háirithe ó bhí an phaindéim ann, cé go raibh pointe íseal tosaithe ann agus léirítear é sin sa rannchuidiú méadaitheach atá á dhéanamh ag an earnáil le fás OTI. Tá ailíniú na Moldóive le creat dlíthiúil an Aontais maidir leis an gcumarsáid leictreonach teoranta. Tá geilleagar na Moldóive comhtháite go dlúth le geilleagar an Aontais. Treisíodh naisc eacnamaíocha idir an dá gheilleagar a thuilleadh ó tháinig an Limistéar Domhain Cuimsitheach Saorthrádála (DCFTA) i bhfeidhm. Is é an tAontas Eorpach an comhpháirtí trádála is mó atá ag an Moldóiv, agus is chuige a chuaigh thart ar 66 % d’onnmhairí iomlána na Moldóive, méid atá i bhfad níos mó ná méid a piaraí réigiúnacha, agus is ón Aontas a tháinig 45 % dá hallmhairí iomlána in 2021. Is táirgí bia agus talmhaíochta agus tráchtearraí eile iad beagnach leath d’onnmhairí na Moldóive, rud a léiríonn a struchtúr lag onnmhairiúcháin agus gur gá bogadh suas na slabhraí luacha domhanda. Is ball den Eagraíocht Dhomhanda Trádála í an Mholdóiv ó bhí 2001 ann, agus is beartas trádála oscailte atá aici den chuid is mó. 3. CUMAS CHUN NA hOIBLEAGÁIDÍ A BHAINEANN LE BALLRAÍOCHT A GHLACADH Rinneadh meastóireacht ar chumas na Moldóive glacadh leis na hoibleagáidí a bhaineann le ballraíocht bunaithe ar na táscairí seo a leanas: -Na gealltanais sa Chomhaontú Comhlachais lena n‑áirítear an Limistéar Domhain Cuimsitheach Saorthrádála (AA/DCFTA) agus a gcur chun feidhme; -Leibhéal glactha, curtha chun feidhme agus forfheidhmithe an acquis lasmuigh de AA/DCFTA. Baineann an Comhaontú Comhlachais idir an tAontas agus an Mholdóiv lena n‑áirítear an Limistéar Domhain Cuimsitheach Saorthrádála (AA/DCFTA) le glúin nua comhaontuithe comhlachais uaillmhianacha a thug an tAontas i gcrích lena thíortha comhpháirtíochta. Gabhann an Comhaontú cuid mhór de acquis an Aontais le hamchlár mionsonraithe maidir leis an gcur chun feidhme idir 3 agus 7 mbliana agus tugann sé an tír níos gaire don Aontas i dtéarmaí ailíniú rialála. Ó tháinig AA/DCFTA i bhfeidhm go sealadach in 2014, tá baint mhór ag Ballstáit an Aontais lena chur chun feidhme tríd an gComhairle Comhlachais agus tríd an gCoiste Comhlachais. Glactar comhsheasaimh le haghaidh na Comhairle Comhlachais agus comhaontaítear Clár Oibre Anótáilte le haghaidh an Choiste Comhlachais. Soláthraítear treoraíocht straitéiseach ar an leibhéal polaitiúil is airde le cruinnithe na Comhairle Comhlachais. Thairis sin, tugann an Coiste Parlaiminteach Comhlachais idir AE agus an Mholdóiv ról do Pharlaimint na hEorpa agus do Pharlaimint na Moldóive maidir leis an gcomhaontú a chur chun feidhme. Leis an ionchur a sholáthraíonn an tsochaí shibhialta trí Ardán Sochaí Sibhialta AE-na Moldóive, cuirtear bonn eolais faoin bplé agus cuirtear an t‑ionchur sin san áireamh mar is cuí. Is éard atá i gceist leis an socrú institiúideach an Coiste Comhlachais agus an Coiste Comhlachais um Chumraíocht Trádála, Fochoistí tiomnaithe agus Fochoistí Cnuasaigh lena gcumhdaítear beagnach gach caibidil de acquis an Aontais agus cumasaítear anailís leanúnach críochnúil a dhéanamh ar an dul chun cinn sa chaidreamh. Tá an tAontas agus an Mholdóiv ag obair i ndlúthchomhar le chéile chun príomhréimsí beartais a shainaithint, spriocanna a leagan síos le haghaidh an athchóirithe agus an phróisis reachtaigh agus an méid a bhaintear amach sna réimsí sin a thagarmharcáil. Le Cláir Oibre an Chomhlachais a thugtar cothrom le dáta go tráthrialta, leagtar amach cuspóirí beartais gearrthéarmacha agus fadtéarmacha an chomhair idir an tAontas agus an Mholdóiv. Coimeádtar taifead ar obair na Moldóive chun acquis an Aontais a chur chun feidhme sna ‘Tuarascálacha maidir le Cur Chun Feidhme an Chomhlachais’ ón Aontas a eisítear go tráthrialta ó bhí 2017 ann. Déanfar scrúdú iomlán ar chaibidlí uile acquis an Aontais níos faide anonn. Tar éis an mhodheolaíocht athbhreithnithe um méadú a ghlacadh agus chun críoch bheartas an Aontais maidir le Méadú, tá acquis an Aontais bunaithe ar shé chnuasach théamacha. Cumhdaítear acquis an Aontais sna cnuasaigh sin go maith le AA/DCFTA agus chomhfhogasaigh an Mholdóiv leis diaidh ar ndiaidh. Tá teist shásúil ar an Moldóiv maidir le cur chun feidhme, cé go mbíonn an dul chun cinn míchothrom agus go mbíonn moill uirthi amlínte uaillmhianacha in AA/DCFTA a chomhlíonadh go minic. Ar feitheamh scrúdú iomlán ar na caibidlí uile, soláthraítear leis an anailís thíos samplaí de chaibidlí sna cnuasaigh inar bhain an Mholdóiv torthaí an‑mhaith amach agus cuirtear i dtábhacht réimsí nach ndearnadh ach comhfhogasú teoranta le acquis an Aontais iontu. Cuimsítear i gcnuasach na mBunphrionsabal caibidlí an acquis maidir leis an mBreithiúnacht agus cearta bunúsacha, an Ceartas, an tsaoirse agus an tslándáil, an Soláthar poiblí, Staitisticí agus Rialú airgeadais. Rinneadh measúnú ar an gcnuasach sin cheana faoi na ranna critéar Polaitiúil agus Eacnamaíoch. Tá réimsí sa chnuasach ina bhfuil an comhfhogasú le acquis an Aontais teoranta go fóill, mar shampla, maidir leis an mBreithiúnacht agus cearta bunúsacha agus an Ceartas, an tsaoirse agus an tslándáil.

Áirítear sa Chnuasach margaidh inmheánaigh caibidlí an acquis a bhaineann le Saorghluaiseacht earraí, Saorghluaiseacht oibrithe, an Ceart bunaíochta agus an tsaoirse chun seirbhísí a sholáthar, Saorghluaiseacht caipitil, Dlí na gcuideachtaí, Dlí na maoine intleachtúla, Beartas iomaíochta, Seirbhísí airgeadais, agus Cosaint tomhaltóirí agus sláinte. Bhain an Mholdóiv torthaí an‑mhaith amach maidir le saorghluaiseacht earraí, réimse ina ndearna sí iarrachtaí substaintiúla ailíniú a dhéanamh le caighdeáin an Aontais, chun deireadh a chur le bacainní teicniúla ar an trádáil. Tá réimsí eile sa chnuasach ina bhfuil an comhfhogasú le acquis an Aontais fós teoranta, mar shampla, i réimse an Bheartais Iomaíochta. Leagtar síos spriocanna uaillmhianacha le AA/DCFTA i réimse na Státchabhrach agus na hiomaíochta. Bunaítear reachtaíocht iomaíochta agus státchabhrach na Moldóive go mór ar acquis an Aontais in aghaidh trustaí agus maidir le cumaisc. Is gá sásraí éifeachtacha faireacháin, faireachais agus forfheidhmithe margaidh a láidriú a thuilleadh. Áirítear sa Chnuasach iomaíochta agus fáis chuimsithigh caibidlí an acquis a bhaineann leis an tSochaí faisnéise agus na meáin, an Cánachas, an Beartas eacnamaíoch agus airgeadaíochta, an Beartas Sóisialta agus an fhostaíocht, an Beartas fiontraíochta agus tionsclaíoch, an Eolaíocht agus an taighde, an tOideachas agus an cultúr, agus an tAontas custaim. Bhain an Mholdóiv torthaí an‑mhaith amach i réimse an chustaim, le reachtaíocht nua chun an smuigleáil agus an imghabháil cánach ar allmhairí a chomhrac agus chun imscrúduithe custaim a mhéadú agus chomhaontaigh sí Aitheantas Frithpháirteach leis an Aontas Eorpach le haghaidh cláir um Oibreoirí Eacnamaíocha Údaraithe. Tá an Cód nua Custaim a thiocfaidh i bhfeidhm in 2023 ailínithe le Cód Custaim an Aontais, seachas cúpla eisceacht. Is sásra rathúil é comhlachas na Moldóive le Fís Eorpach chun comhtháthú a bhaint amach le cleachtais an Aontais i réimse an taighde agus na nuálaíochta. Tá réimsí eile sa chnuasach ina bhfuil an comhfhogasú le acquis an Aontais fós teoranta, mar shampla, i réimse an bheartais shóisialta agus na fostaíochta. Áirítear sa Chnuasach maidir leis an gClár oibre glas agus an nascacht inbhuanaithe caibidlí an acquis maidir leis an mBeartas iompair, an Fuinneamh, na Gréasáin tras‑Eorpacha, agus an Timpeallacht agus an t‑athrú aeráide. Bhain an Mholdóiv torthaí an‑mhaith amach i réimse na ngréasán TEN-T. Leathnaíodh gréasán TEN-T chun an Mholdóiv a chumhdach in 2019, sainaithníodh 17 dtionscadal tosaíochta agus rinneadh infheistíocht EUR 917 milliún. Tugadh os cionn 62 % de na ciliméadair tosaíochta i naisc iarnróid agus bóthair chun críche nó tá obair ar bun orthu. Leis an gComhaontú maidir le Comhlimistéar Eitlíochta a síníodh in 2013, comhtháthaítear margaí eitlíochta na Moldóive agus an Aontais agus déantar foráil maidir le hailíniú forásach le acquis ábhartha an Aontais. Cé go ndearnadh roinnt obair ullmhúcháin, tá gá le hiarrachtaí móra mar aon le tacaíocht pholaitiúil agus airgeadais, chun reachtaíocht na Moldóive a ailíniú le acquis an Aontais i réimse an Chomhshaoil agus na gníomhaíochta ar son na haeráide. Beidh gá le hathchóirithe fónta i bhfianaise spriocanna an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip . Tá réimsí eile ann ina bhfuil an comhfhogasú le acquis an Aontais fós teoranta amhail an Fuinneamh. Le ballraíocht na Moldóive sa Chomhphobal Fuinnimh, tacaítear le glacadh na n‑athchóirithe is gá sa mhargadh fuinnimh, agus is iad na príomhthosaíochtaí atá ann oibreoirí córais tarchurtha gáis agus leictreachais a dhíchuachadh agus a dheimhniú. Leis an idirphlé straitéiseach ardleibhéil leis an Moldóiv maidir le fuinneamh, a seoladh in 2021, cuidíodh le dlús a chur le claochlú ghréasán fuinnimh na Moldóive agus le slándáil ghearrthéarmach an tsoláthair a áirithiú trí fhoinsí fuinnimh a éagsúlú i gcomhréir le Plean REPowerEU. Leis an idirphlé, soláthraítear ardán chun cur chun feidhme acquis an Aontais a bharrfheabhsú i dtreo an aistrithe ghlais agus i dtreo na haeráidneodrachta. Cumasaítear leis freisin acquis is déanaí an Aontais nach n‑áirítear sa Chomhaontú Comhlachais a chumhdach mar aon le gnéithe rialachais agus airgeadais is gá lena gcur chun feidhme. Áirítear sa chnuasach Acmhainní, an talmhaíocht agus an comhtháthú caibidlí an acquis maidir leis an Talmhaíocht agus an fhorbairt tuaithe, an tSábháilteacht bia, an Beartas tréidliachta agus fíteashláintíochta, an tIascach, an Beartas Réigiúnach agus comhordú ionstraimí struchtúracha, agus Forálacha airgeadais agus buiséadacha. Bhain an Mholdóiv torthaí an‑mhaith amach i réimse na Talmhaíochta agus na forbartha tuaithe agus chuir sí cuid shubstaintiúil de acquis an Aontais chun feidhme i réimsí an bheartais cáilíochta, na feirmeoireachta orgánaí, na gcaighdeán margaíochta, na dtáirgí, na dtorthaí agus na nglasraí, na gcaighdeán margaíochta do tháirgí ainmhithe. Thosaigh an tír ar roinnt príomhshásraí le haghaidh an bheartais réigiúnaigh a chur chun feidhme. Tá an comhfhogasú leis an acquis i réimse na Sábháilteachta bia, an bheartais tréidliachta agus fíteashláintíochta teoranta. Áirítear sa chnuasach Caidreamh seachtrach Caidreamh seachtrach agus an Beartas eachtrach, slándála agus cosanta. A mhéid a bhaineann le Comhsheasaimh an Aontais maidir le Beartas Eachtrach agus Slándála, ba é an ráta ailínithe le ráitis ábhartha ón Ardionadaí thar ceann an Aontais Eorpaigh agus le Cinntí ón gComhairle 62 % in 2021 (2020: 68 %; 2019: 80 %; 2018: 72 %, 2017: 69 %). Cuireadh tús le hidirphlé ardleibhéil polaitiúil agus slándála leis an Moldóiv i mí an Mhárta 2022 chun an gnáthphlé faoin gComhairle Comhlachais a chomhlánú agus chun an cóineasú réidh i gcúrsaí eachtracha agus slándála a chur chun cinn a thuilleadh. Rannchuidíonn an Mholdóiv le misin an Chomhbheartais Slándála agus Cosanta, agus ionadaí amháin don fhoireann mhíleata ar iasacht le Misean an Aontais le haghaidh Oiliúint Mhíleata i Mailí ó bhí mí Mheán Fómhair 2020 ann. D’fhéadfaí an comhar i réimse an Chomhbheartais Slándála agus Cosanta a fheabhsú a thuilleadh agus cóineasú na Moldóive leis an gComhbheartas Eachtrach agus Slándála a mhéadú, lena n‑áirítear maidir le seasaimh uile an Aontais. 4. CONCLÚIDÍ AGUS MOLTAÍ Is daonlathas parlaiminteach í an Mholdóiv a thug faoi chlár oibre láidir maidir le hathchóiriú le déanaí d’ainneoin sraith géarchéimeanna eisiginiúla. Deimhníodh cineál parlaiminteach an daonlathais le toghcháin iomaíocha a reáchtáladh le déanaí ar leibhéal na parlaiminte agus na huachtaránachta. Comhfhreagraíonn creat dlíthiúil agus bunreachtúil na tíre cuid mhór do chaighdeáin Eorpacha agus idirnáisiúnta. Tá an creat le haghaidh riarachán poiblí nua-aimseartha bunaithe agus áirítear ann sásraí forbartha beartas agus comhordaithe agus rinne an rialtas dul chun cinn maidir le Bainistíocht Airgeadais Phoiblí. Ní mór inniúlacht leormhaith institiúideach agus poiblí a áirithiú chun beartais a fhorbairt, an reachtaíocht a fhorfheidhmiú agus beartais a chur chun feidhme. Tar éis na calaoise baincéireachta in 2014, thug an Mholdóiv faoi athchóiriú ó bhonn a dhéanamh ar a córais ceartais agus frithéillithe. Maidir leis an athchóiriú ceartais, rinne an tír céimeanna cinntitheacha lena n‑áirítear athchóirithe bunreachtúla chun feabhas a chur ar fheidhmiú na breithiúnachta, gné a bhfuil gá le feabhsuithe fós ina taobh maidir leis an trédhearcacht, an t‑ionracas agus an chuntasacht. Ar an gcaoi chéanna, maidir leis an gcomhrac in aghaidh an éillithe atá fós ina ábhar mór imní, tá institiúidí speisialaithe frithéillithe i bhfeidhm ach tá gá le tuilleadh iarrachtaí chun cásanna éillithe a thabhairt os comhair na gcúirteanna agus chun iad a ionchúiseamh go héifeachtúil. Cloíonn an creat le haghaidh cearta bunúsacha agus an tsaoirse chun tuairimí a nochtadh le caighdeáin Eorpacha agus idirnáisiúnta tríd is tríd. Rinne an Mholdóiv dul chun cinn tábhachtach maidir le saoirse na meán, d’ainneoin chomhchruinniú na meán agus an mhaoinithe theimhnigh. Tá gá le tuilleadh iarrachtaí chun rochtain ar fhaisnéis a bhfuil spéis ag an bpobal inti a áirithiú agus chun neamhspleáchas iriseoirí a chosaint. Ar an iomlán, a mhéid a bhaineann leis na critéir pholaitiúla, tá bunús maith ag an Moldóiv chun cobhsaíocht a bhaint amach sna hinstitiúidí lena ráthaítear an daonlathas, an smacht reachta, cearta an duine agus meas agus cosaint ar mhionlaigh. A mhéid a bhaineann leis na critéir eacnamaíocha, shaothraigh an Mholdóiv beartais mhaicreacnamaíocha atá réasúnta fónta, láidrigh sí cobhsaíocht na hearnála airgeadais go mór agus chuir sí feabhas ar an timpeallacht ghnó. Ní mór don Mholdóiv aghaidh a thabhairt ar neamhéifeachtúlachtaí chun níos mó infheistíocht phríobháideach ón gcoigríoch a mhealladh agus chun fheabhas a chur ar infheistíochtaí poiblí agus príobháideacha sa bhonneagar straitéiseach, san oideachas agus sa nuálaíocht. Ar na príomhréimsí chun feabhas a chur ar fheidhmiú a geilleagair margaidh áirítear freisin an t‑éilliú a laghdú agus athchóirithe ceartais a shaothrú, cearta maoine a fhorfheidhmiú, timpeallacht ghnó níos dinimiciúla a fhorbairt a thuilleadh mar aon le hathchóiriú corparáideach níos fearr a dhéanamh ar rialachas ar earnáil na bhfiontar faoi úinéireacht an stáit d’fhonn méid na hearnála sin a laghdú. Ar an gcaoi chéanna, tá gá le feabhsuithe ar an tslándáil fuinnimh chun déine fuinnimh an gheilleagair agus na sochaí a laghdú. Thairis sin, beidh cumas na tíre déileáil leis an mbrú iomaíoch san Aontas ag brath ar mhargadh post níos láidre agus níos éagsúlaithe a bheith ann agus ar imirce an lucht saothair a laghdú, nithe lena bhfeabhsófaí acmhainneacht fáis agus iomaíochas seachtrach na Moldóive. A mhéid a bhaineann lena hinniúlacht oibleagáidí na ballraíochta a ghlacadh, tá obair ar bun ag an Moldóiv ó bhí 2016 ann chun an Comhaontú Comhlachais idir an tAontas agus an Mholdóiv a chur chun feidhme, lena n‑áirítear Limistéar Domhain Cuimsitheach Saorthrádála (AA/DCFTA). Tá cuid mhór de acquis an Aontais i gceist leis na comhaontuithe sin cheana agus chuaigh an Mholdóiv i mbun an phróisis ailínithe ar fud roinnt caibidlí diaidh ar ndiaidh agus tá teist shásúil aici maidir leis an gcur chun feidhme, cé go bhfuil an próiseas níos faide ar aghaidh in earnálacha áirithe ná a chéile. Ar an iomlán, bhunaigh an Mholdóiv bonn láidir chun tuilleadh ailínithe a dhéanamh. Is stát Eorpach í an Mholdóiv atá tiomanta do na luachanna ar a bhfothaítear an tAontas a urramú agus a chur chun cinn. Molann an Coimisiún don Chomhairle, dá bhrí sin, gur cheart an pheirspictíocht a thabhairt don Mholdóiv a bheith ina ball den Aontas Eorpach. Molann an Coimisiún go mbronnfaí stádas mar iarrthóir ar an Moldóiv, ar an tuiscint go ndéanfar na bearta seo a leanas: -céimeanna fíor-riachtanacha d’athchóiriú cuimsitheach an chórais ceartais a seoladh le déanaí a thabhairt i gcrích ar fud na n‑institiúidí uile sna slabhraí ceartais agus ionchúisimh, chun a neamhspleáchas, a sláine, a n‑éifeachtúlacht, a gcuntasacht agus a dtrédhearcthacht a áirithiú, lena n‑áirítear iad a áirithiú trí úsáid éifeachtúil a bhaint as an bhfíorú sócmhainní agus as formhaoirseacht dhaonlathach éifeachtúil; go háirithe, na folúntais uile atá fós ann san Uaschomhairle Giúistíseachta agus ina sainchomhlachtaí a líonadh; -ar fud na réimsí sin uile, aghaidh a thabhairt ar easnaimh a shainaithin ESCE/ODIHR agus Comhairle na hEorpa/Coimisiún na Veinéise;