1. Conclúid agus moladh 1.1 Go hachomair, is é an freagra ar an gceist a chuir Uachtaránacht na Seicia, agus an dearadh atá ar an margadh leictreachais faoi láthair á chur san áireamh, nach féidir ról a bheith ag an bhfuinneamh núicléach sa chobhsaíocht praghsanna. Is é is cúis leis sin go bhfuil an t-ord fiúntais i bhfeidhm maidir leis an dearadh atá ar an margadh faoi láthair (féach pointe 2.8). Ní fhéadfar leas a bhaint as an bhfuinneamh núicléach chun praghsanna a chobhsú go dtí go mbeidh an dearadh atá ar an margadh in oiriúint trí mhéid mór státchabhrach, mar aon le maoiniú príobháideach, a úsáid chuige sin. 1.2 Tá CESE á mholadh d’Uachtaránacht na Seicia tús a chur le hidirphlé struchtúrtha ar leibhéal an Aontais d’fhonn teacht ar chomhaontú maidir le dearadh nua don mhargadh leictreachais, dearadh lena ráthófaí cobhsaíocht praghsanna. 2. Réamhrá 2.1 Díreach sular thosaigh tréimhse Uachtaránacht na Seicia ar Chomhairle an Aontais Eorpaigh (an dara leath de 2022), d’iarr an Uachtaránacht nua sin ar Choiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa tústuairim a ullmhú faoi ról an fhuinnimh núicléach maidir le cobhsaíocht phraghsanna fuinnimh an Aontais. 2.2 Is cúis áthais do CESE an iarraidh sin ó Uachtaránacht na Seicia óir is deis atá ann don Choiste cur síos fírinneach soiléir a dhéanamh ar an ról sin. 2.3 Tá an chobhsaíocht praghsanna ar cheann de na réamhchoinníollacha maidir le cinnteacht a thabhairt do chustaiméirí an leictreachais, idir ghnólachtaí agus tomhaltóirí, maidir leis na costais a bheidh orthu a iompar sa ghearrthéarma agus sa mheántéarma. Tá ról ríthábhachtach, dá bhrí sin, ag praghsanna cobhsaí na cumhachta maidir leis an leibhéal feidhmíochta i ngnólachtaí na hEorpa agus maidir le fostaíocht a chruthú agus a chothabháil. 2.4 Tá cobhsaíocht praghsanna riachtanach freisin do gach cuideachta, go háirithe fiontair bheaga agus mheánmhéide, le go mbeidh siad in ann meastacháin réalaíocha a thabhairt go tráthúil don chustaiméir agus réamhaisnéisí réalaíocha a dhéanamh maidir le praghsanna. 2.5 Le gur féidir linn freagra atá chomh fírinneach agus chomh soiléir agus is féidir a thabhairt sa tústuairim seo ar cheist Uachtaránacht na Seicia, ní phléifear gnéithe eile atá spéisiúil ach nach bhfuil tábhacht leo i bhfianaise na foclaíochta atá sa cheist is bunús leis an tústuairim seo. Is é a chiallaíonn sé sin, ar an gcéad dul síos, nach mbeimid sa tslí ar an gceart atá ag gach Ballstát a roghanna féin a dhéanamh faoin gcaoi a ngintear an leictreachas ina thír féin. Agus, ar an dara dul síos, NACH ndéanaimid trácht ar na buntáistí ná na míbhuntáistí iarbhír agus féideartha a bhaineann leis an bhfuinneamh núicléach. 2.6 Ní thagann slándáil an tsoláthair faoi raon feidhme na tústuairime seo ach an oiread. Ba cheart tuairim eile ar leith a ullmhú faoin tsaincheist sin. Ní féidir a shéanadh, áfach, sa chomhthéacs reatha ina bhfuil cogadh san Eoraip, cogadh ina bhfuil an gás agus an t-ola á n-úsáid mar airm gheopholaitiúla, go bhfuil sé tábhachtach na gléasraí cumhachta atá ann cheana a choinneáil ag obair a mhéid is féidir agus gur cheart a bheith solúbtha maidir le breoslaí iontaise agus breoslaí astaíochtaí ísle a úsáid sa ghearrthéarma. Agus mar atá luaite thuas, aithníonn CESE an ceart atá ag gach Ballstát a roghanna féin a dhéanamh faoin gcaoi a ngintear an leictreachas ina thír féin. Tá CESE á athdhearbhú go dtacaíonn sé go láidir leis an méid a scríobh an Coimisiún Eorpach sa phlean “REPowerEU” uaidh: is é an dúshlán atá ann ár spleáchas ar bhreoslaí iontaise na Rúise a laghdú go mear trí dhlús a chur leis an aistriú go fuinneamh glan agus trí oibriú as lámha a chéile chun córas fuinnimh níos athléimní agus fíorAontas Fuinnimh a bhaint amach. 2.7 Cé go mbeadh an fonn ar dhuine leibhéal na bpraghsanna fuinnimh a phlé freisin, ní dhéanaimid é toisc nach mbraitheann cobhsaíocht na bpraghsanna ar leibhéal an phraghais. D’fhéadfadh an chobhsaíocht a bheith ann nó gan a bheith ann, gan beann ar leibhéal an phraghais. 2.8 Seo a leanas míniú ar roinnt téarmaí teicniúla: An dearadh atá ar an margadh: an chaoi a gcinntear praghas an leictreachais ar an margadh. Imeallchostais: an méid a ardaíonn na costais iomlána nuair a tháirgeann cuideachta táirge breise amháin. Malartán cumhachta: an margadh ar a malartaítear tráchtearraí, amhail an leictreachas, agus ar a gcuirtear idirbhearta i gcrích maidir le híocaíocht láithreach agus seachadadh pras. Ord fiúntais: ord na ngléasraí cumhachta de réir leibhéal a n-imeallchostas, ó na himeallchostais is ísle go dtí na himeallchostais is airde. Fágann sin go leantar de ghléasraí cumhachta a bhfuil na himeallchostais is airde acu a chur leis an ord fiúntais go dtí go gcomhlíontar an t-éileamh. Is é an t-ord atá ann: an fuinneamh inathnuaite, an fuinneamh núicléach, an gual, an t-ola agus an gás. De réir an dearaidh atá ar an margadh leictreachais faoi láthair, is é an gléasra cumhachta deiridh san ord fiúntais (an gás de ghnáth) a shocraíonn an praghas bunaithe ar na himeallchostais a bhaineann leis. 3. Freagra ar an gceist 3.1 Tá ról ag gach gléasra cumhachta sa mhargadh leictreachais, ar ndóigh. Mar shampla, is léir go raibh tionchar ar an athrú ar phraghas an leictreachais sa Fhrainc ag an gcás inar theip le déanaí ar líon mór de ghléasraí cumhachta núicléiche na Fraince agus go raibh gá le níos mó leictreachais a allmhairiú. Sa tústuairim seo, áfach, ní dhéanaimid iniúchadh ar na cásanna sin atá ina gcásanna gearrthéarmacha den chuid is mó, agus is ar an ngné struchtúrach a bhaineann le hoibriú an mhargaidh leictreachais a dhírímid ár n-aird. 3.2 Dírímid ar an malartán cumhachta toisc gurb é sin a chinneann den chuid is mó an praghas a bhíonn ar an tomhaltóir a íoc. Agus, mar a luadh roimhe seo, i gcás an mhalartáin cumhachta is é an t-ord fiúntais a chinneann an dearadh atá ar an margadh. 3.3 Tá ról an fhuinnimh núicléach maidir le cobhsaíocht praghsanna fuinnimh san Aontas ag brath ar dhá athróg: (1) an seanghléasraí nó gléasraí nua cumhachta núicléiche atá i gceist? agus (2) an é an dearadh atá ar an margadh faoi láthair nó dearadh nua ar an margadh atá i gceist? Trí leas a bhaint as na hathróga sin, is féidir ceithre chás éagsúla a shamhlú. 3.4 Le gur féidir an freagra is soiléire agus is féidir a thabhairt, is gá, dá bhrí sin, dealú a dhéanamh idir ceithre chás éagsúla, mar atá: A : na gléasraí cumhachta núicléiche atá ann faoi láthair sa dearadh atá ar an margadh faoi láthair; B : na gléasraí cumhachta núicléiche atá ann faoi láthair i ndearadh nua ar an margadh; C : gléasraí cumhachta núicléiche nua sa dearadh atá ar an margadh faoi láthair; D : gléasraí cumhachta núicléiche nua i ndearadh nua ar an margadh. 3.5 A: na gléasraí cumhachta núicléiche atá ann faoi láthair sa dearadh atá ar an margadh faoi láthair 3.5.1 I mbeagnach gach Ballstát, ní bhíonn aon ról ag an leictreachas a ghintear sna gléasraí cumhachta núicléiche atá ann faoi láthair maidir le praghsanna leictreachais a chobhsú agus níl aon bhealach ina bhféadfadh ról a bheith aige ann. Is é an chúis leis sin an dearadh atá ar an margadh faoi láthair, is é sin an t-ord fiúntais, a fhágann gurb é an gléasra ag a bhfuil na himeallchostais is airde a shocraíonn an praghas (an gás de ghnáth, fiú sa Fhrainc féin). Tá eisceacht amháin ann san Aontas Eorpach, is í sin an tSualainn, de thoradh an mheascáin foinsí leictreachais atá sa tír (foinsí inathnuaite, hidreachumhacht den chuid is mó, atá i mbeagnach 60 % de agus fuinneamh núicléach i mbeagnach 30 %) (1). 3.6 B: na gléasraí cumhachta núicléiche atá ann faoi láthair i ndearadh nua ar an margadh 3.6.1 I bprionsabal, is féidir a shamhlú go mbeadh éifeacht cobhsaíochta praghsanna ag gléasraí cumhachta núicléiche – mar shampla i ndearadh margaidh ina bhfuil na praghsanna bunaithe ar mheánchostais agus/nó nach bhfuil an chumhacht núicléach san áireamh san ord fiúntais. Mar sin féin, is deacair a dhéanamh amach cén chuma a bheadh ar a leithéid de mhargadh agus cén chaoi a n-oibreodh sé. Sa Ríocht Aontaithe, faoi láthair, tá samhail nua á cur chun feidhme, is é sin an margadh a roinnt ina dhá chuid: cumhacht inseolta agus cumhacht neamh-inseolta. Dhéanfaí an chuid inseolta (gás, den chuid is mó, agus gual iarmharach agus beagán bithmhaise) a riar de réir shamhail na n-imeallchostas, agus d’íocfaí as an gcuid neamh-inseolta de réir an chostais iomláin (toradh rialaithe, de chineál éigin, ar chaipiteal i bhfoirm Conradh Difríochta – rud atá déanta cheana ag an Ríocht Aontaithe i gcás an ghléasra cumhachta núicléiche nua Hinkley Point C (2)). Is é a chiallaíonn an méid sin go mbeadh ar an stát na gléasraí cumhachta núicléiche lena mbaineann a fhóirdheonú i gcás ina dtarlódh sé go mbeadh praghas an leictreachais ar an margadh níos ísle ná an méid a comhaontaíodh bunaithe ar an toradh rialaithe ar chaipiteal. I gcás an dearaidh nua sin ar an margadh, bheadh dhá ghné i gceist leis: cuid amháin den mhargadh ina mbeadh feidhm ag an seandearadh ar an margadh (= ord fiúntais bunaithe ar imeallchostais) agus cuid eile den mhargadh nach mbeadh ach conarthaí difríochta i bhfeidhm ann. Mar thoradh air sin, bheadh praghas cobhsaí ar an leictreachas a ghinfí faoi na conarthaí difríochta, rud a chruthódh praghas níos cobhsaí don tomhaltóir freisin. Ach bheadh luaineachtaí i gceist fós sa phraghas a bheadh ar an tomhaltóir a íoc toisc cuid den leictreachas a bheith á praghsáil freisin de réir an oird fiúntais. 3.7 C: gléasraí cumhachta núicléiche nua sa dearadh atá ar an margadh faoi láthair 3.7.1 Is féidir le gléasraí cumhachta núicléiche praghsanna a chobhsú, ach le go dtarlódh sin bheadh gá lear mór gléasraí cumhachta núicléiche a thógáil le go mbeidís go rialta ar na gléasraí cumhachta deiridh san ord fiúntais. Is é a chiallaíonn sin go mbeadh gá gléasraí cumhachta núicléiche a chur in ionad na ngléasraí a úsáideann foinsí iontaise agus bheadh gá, ar a laghad, leis na céadta gléasraí cumhachta núicléiche nua san Eoraip. Dá ndéanfaí a leithéid, is í an chumhacht núicléach a shocródh an praghas agus bheadh an leibhéal praghsanna – féach Hinkley C – dhá uair níos airde, nó mar sin, ná an leictreachas inathnuaite. Mar sin féin, de thoradh na praghsála imeallchostais, is é an toradh dosheachanta a bheadh air sin nach mbeadh na gléasraí cumhachta núicléiche nua in ann iad féin a choinneáil beo ar an margadh, agus go mbeadh gá acu le fóirdheontais. 3.8 D: gléasraí cumhachta núicléiche nua i ndearadh nua ar an margadh 3.8.1 Níor cheart do na gléasraí cumhachta núicléiche a bheith faoi réir an oird fiúntais ach iad a bheith faoi chóras praghsála an chostais plus. Is é is brí leis an plus sin go gcaithfidh an earnáil phríobháideach, sa bhreis ar infheistíochtaí an rialtais, a bheith san áireamh freisin agus toradh cothrom a fháil ar a cuid infheistíochtaí, i.e. praghsáil an chostais plus. (Féach freisin pointe 3.5.1.) 4. Achoimre 4.1. Go hachomair, is é an freagra ar an gceist a chuir Uachtaránacht na Seicia, agus an dearadh atá ar an margadh leictreachais faoi láthair á chur san áireamh, nach féidir ról a bheith ag an bhfuinneamh núicléach sa chobhsaíocht praghsanna. Ní fhéadfar leas a bhaint as an bhfuinneamh núicléach chun praghsanna a chobhsú go dtí go mbeidh an dearadh atá ar an margadh in oiriúint trí mhéid mór státchabhrach, mar aon le maoiniú príobháideach, a úsáid chuige sin. 4.2. Tá CESE á mholadh, dá bhrí sin, d’Uachtaránacht na Seicia tús a chur le hidirphlé struchtúrtha ar leibhéal an Aontais d’fhonn teacht ar chomhaontú maidir le dearadh nua don mhargadh leictreachais, dearadh lena ráthófaí cobhsaíocht praghsanna.