I.Réamhrá

Tá limistéar Schengen gan rialuithe ag teorainneacha inmheánacha (‘limistéar Schengen’) ar cheann de na héachtaí is suntasaí a bhain le lánpháirtiú na hEorpa agus tá sé ar cheann de na léirithe is follasaí de mhodh maireachtála na hEorpa, ag cur borradh faoin ngeilleagar agus ag aontú mhuintir na hEorpa thar theorainneacha inmheánacha.

Is éard a bhí ann nuair a cuireadh tús leis in 1985, tionscadal idir-rialtasach idir cúig Bhallstát – an Fhrainc, an Ghearmáin, an Bheilg, an Ísiltír agus Lucsamburg. De réir a chéile tháinig fás air agus i ndiaidh seacht gcéim mhéadaithe is é an limistéar saorghluaiseachta is mó ar domhan é sa lá atá inniu ann. Tá na buntáistí a bhaineann le deireadh a chur le teorainneacha inmheánacha chomh láidir céanna sa lá atá inniu ann agus a bhí in 1985. Is cuid den fhíorshaol é Schengen do na milliúin daoine: gach lá, trasnaíonn thart ar 3.5 milliún duine teorainneacha inmheánacha chun dul ag an obair, staidéar a dhéanamh nó cuairt a thabhairt ar theaghlaigh agus ar chairde. D’fheabhsaigh Schengen ár gcomhshlándáil, rud a chuir ar chumas údaráis na mBallstát comhoibriú go dlúth le chéile. Thairis sin, tá limistéar Schengen deartha sa chaoi go bhfuil sé ina bhunchloch ag an Aontas Eorpach agus ag a mhargadh aonair ina iomláine. Sa chomhthéacs geopholaitiúil agus eacnamaíoch dúshlánach atá ann faoi láthair, is ríthábhachtach an rud é limistéar Schengen lánfheidhmiúil iomlán don chobhsaíocht, don athléimneacht agus don téarnamh.

Sa lá atá inniu ann, tá 26 thír i limistéar Schengen, is mó ná 4 mhilliún ciliméadar cearnach é, agus tá daonra de nach mór 420 milliún duine ann. Glacann 22 Bhallstát den Aontas páirt i limistéar Schengen. De na Ballstáit atá fágtha, tá gá leo uile cé is moite de Bhallstát amháin agus ba cheart cead a bheith acu, dá bhrí sin, a bheith páirteach i limistéar Schengen a luaithe a chomhlíonfaidh siad na coinníollacha. Ceithre cinn de na cúig Bhallstát atá fágtha, mar atá, an Bhulgáir, an Chróit, an Chipir agus an Rómáin, tá siad faoi cheangal i bpáirt cheana féin ag acquis Schengen ach níor cuireadh deireadh fós le rialuithe ag teorainneacha inmheánacha leis na Ballstáit sin. Glacann Éire páirt i gcodanna tábhachtacha d’ailtireacht Schengen cé is moite den acquis a bhaineann le teorainneacha seachtracha agus díothú an rialuithe ag teorainneacha inmheánacha. Tá ceithre Stát páirteach ann nach Ballstáit den Aontas iad: An Íoslainn, Lichtinstéin, an Iorua agus an Eilvéis. Tá comhaontuithe sínithe acu leis an Aontas maidir le comhlachas le cur i bhfeidhm acquis Schengen, agus dá bhrí sin is cuid de limistéar Schengen iad freisin. Nuair a bheidh acquis Schengen á chur i bhfeidhm ina iomláine ag an mBulgáir, ag an Rómáin agus ag an gCróit, méadóidh limistéar Schengen sa chaoi agus go mbeidh 4.5 milliún ciliméadar cearnach agus daonra 450 milliún duine ann.

Is dlúthchuid de chreat dlíthiúil an Aontais é acquis Schengen, agus tá oibleagáidí agus freagrachtaí móra ag gabháil leis. Ní mór do gach Ballstát nua glacadh leis an acquis ina iomláine mar iarrthóir ar aontachas. Go háirithe, ní mór dóibh a bheith ullmhaithe agus an acmhainneacht a bheith acu bainistiú éifeachtach a dhéanamh ar na teorainneacha seachtracha thar ceann na Stát Schengen uile, agus víosaí aonfhoirmeacha Schengen a eisiúint. Ní mór dóibh a bheith in ann comhoibriú go héifeachtúil le gníomhaireachtaí forfheidhmithe dlí i Stáit eile agus a bheith in ann nascadh leis na córais faisnéise ábhartha agus iad a úsáid, amhail Córas Faisnéise Schengen, chun ardleibhéal slándála a choinneáil ar bun nuair nach mbeidh rialuithe ag teorainneacha inmheánacha ann. Ar deireadh, ní mór dóibh a áirithiú go ndéantar cearta bunúsacha agus ceanglais cosanta sonraí a urramú leis na gníomhaíochtaí sin.

Sa bhreis ar na ceanglais sin a chomhlíonadh, braitheann cur i bhfeidhm iomlán acquis Schengen ar fhormheas d’aon toil ó na Ballstáit eile ar fad a bhfuil acquis Schengen á chur i bhfeidhm ina iomláine acu. I ndáil leis sin, rinneadh dul chun cinn suntasach agus glacadh céimeanna polaitiúla tábhachtacha le déanaí chun tacú le cur i bhfeidhm iomlán acquis Schengen sa Bhulgáir, sa Rómáin agus sa Chróit. Tacaíonn Parlaimint na hEorpa go láidir leis sin agus is príomhthosaíocht é d’Uachtaránacht Phoblacht na Seice ar Chomhairle an Aontais Eorpaigh.

Ina theannta sin, tá próiseas meastóireachta Schengen ar bun i ndáil leis an gCipir chun measúnú a dhéanamh ar a hullmhacht chun bheith páirteach i limistéar Schengen. Cuirfear Córas Faisnéise Schengen sa Chipir i bhfeidhm go luath agus fíorófar an próiseas sin trí mheastóireacht thiomnaithe Schengen in 2023.

Sa Teachtaireacht seo, cuirtear san áireamh an méid atá bainte amach ag an mBulgáir, ag an Rómáin agus ag an gCróit agus an dea-theist atá orthu i dtaca leis na bearta is gá a ghlacadh ar mhaithe lena áirithiú go gcomhlíonfar na coinníollacha is gá chun gach cuid ábhartha de acquis Schengen a chur i bhfeidhm, mar a leagtar amach ina nIonstraimí Aontachais ó 2005 agus 2011 faoi seach. Iarrtar ar an gComhairle na cinntí is gá a dhéanamh gan a thuilleadh moille, rud a ligfear do na trí thír sin, nach bhfuil go hiomlán mar chuid den limistéar gan rialuithe ag teorainneacha inmheánacha fós, a bheith páirteach ann.

Níl aon amhras ach go bhfuil an tAontas réidh don chinneadh stairiúil sin. Leis na hiarrachtaí comhpháirteacha a rinneadh le blianta beaga anuas, tá Schengen níos láidre agus níos athléimní. Leis an timthriall le haghaidh rialachas Schengen a bunaíodh le déanaí, soláthraítear na huirlisí uile is gá chun measúnú rialta a dhéanamh ar staid Schengen. Leis sin, imítear ó chreat riaracháin i dtreo rialachas polaitiúil comhchoiteann agus freagracht pholaitiúil chomhchoiteann. Éascaíonn Comhairle Schengen agus Fóram Schengen idirphlé trédhearcach cuiditheach idir institiúidí an Aontais agus na Ballstáit. Leis an Sásra treisithe nua Meastóireachta agus Faireacháin Schengen, Sásra a mbeadh an Bhulgáir, an Rómáin agus an Chróit faoina réir díreach tar éis na gcinntí maidir le cur i bhfeidhm iomlán acquis Schengen, áiritheofar go ndéanfar aon easnamh agus aon bheart ceartaitheach a d’fhéadfadh a bheith ann a shainaithint go tráthúil.

Dá réir sin, leis an ochtú méadú seo ar limistéar Schengen, dheimhneofaí agus dhaingneofaí an mhuinín fhrithpháirteach agus an aontacht idir na Ballstáit, muinín agus aontacht arb iad is bonn le Schengen, agus rannchuideofaí le hoiriúnú leanúnach a dhéanamh ar an mbuntionscadal seo mar aon lena thabhairt chun cinn.

II.Dea-theist i dtaca leis an méid atá bainte amach ag an mBulgáir, ag an Rómáin agus ag an gCróit

Ó bhí 2011 ann tá an Coimisiún den tuairim go bhfuil an Bhulgáir agus an Rómáin réidh le bheith mar chuid de limistéar Schengen gan rialuithe ag teorainneacha inmheánacha. Is amhlaidh atá i gcás na Cróite ó bhí 2019 ann. D’áitigh an Coimisiún go gníomhach ar an gComhairle na Cinntí a dhéanamh chun ligean don Bhulgáir, don Rómáin agus don Chróit a bheith páirteach sa limistéar gan rialuithe inmheánacha. Tá an gealltanas céanna tugtha ag Parlaimint na hEorpa roinnt uaireanta .

Le blianta fada anuas, tá na Ballstáit sin ag cur go mór le dea-fheidhmiú limistéar Schengen, lena n‑áirítear le linn na ngéarchéimeanna imirce, na srianta paindéime agus le déanaí nuair a bhí siad ag dul i ngleic le hiarmhairtí an chogaidh san Úcráin, iarmhairtí nach bhfacthas a leithéid riamh cheana. Tar éis gach meastóireacht Schengen a chur i gcrích go rathúil, tá ionchas cuí ann go rachaidh an Bhulgáir, an Rómáin agus an Chróit isteach go hiomlán i limistéar Schengen gan rialuithe ag teorainneacha inmheánacha. Leis an misean deonach aimsithe fíoras a rinneadh le déanaí chun na Bulgáire agus na Rómáine mar aon leis an athchuairt dheireanach ar an gCróit agus an méid atá bainte amach aici maidir le faireachán ar chearta bunúsacha ag na teorainneacha seachtracha, deimhnítear go cinntitheach go bhfuil caighdeáin dhiana Schengen á gcomhlíonadh go héifeachtach ag na tíortha sin agus go bhfuil cuntas teiste eiseamláireach acu maidir lena gcur chun feidhme. Cé go gcuireann na Ballstáit sin an chuid is mó de acquis Schengen chun feidhme go gníomhach, ní bhaineann siad tairbhe iomlán as na buntáistí a ghabhann le bheith mar chuid de limistéar Schengen gan rialuithe ag teorainneacha inmheánacha.

I suíomh straitéiseach geografach, tá ról lárnach ag an mBulgáir, ag an Rómáin agus ag an gCróit maidir lenár gcomhtheorainn sheachtrach a dhaingniú agus maidir le rannchuidiú go héifeachtach le hardleibhéal slándála agus rathúnais a bhaint amach, mar a léirigh na géarchéimeanna a bhí ann le déanaí. Tá na huirlisí, na struchtúir agus na nósanna imeachta uile is gá i bhfeidhm chun bainistiú éifeachtúil a dhéanamh ar thrasnú na dteorainneacha seachtracha, mar aon le bagairtí slándála a d’fhéadfadh a bheith ann ag na teorainneacha sin, rud a bheidh ina chuidiú chun aghaidh a thabhairt ar choireacht thromchúiseach a bhfuil gné thrasteorann ag baint léi. Tá ardleibhéal tiomantais léirithe ag na tíortha sin freisin ó thaobh freagairt éifeachtach a áirithiú ar an mbrú imirce agus ar na dúshláin a bhaineann leis sin, agus ó thaobh comhar láidir a fhorbairt lena ndlúthchomharsana. Ina theannta sin, i gcomhréir leis an Rialachán nua maidir le Meastóireacht Schengen, na Ballstáit ar glacadh cinneadh ón gComhairle á shonrú go bhfuil feidhm iomlán le bheith ag forálacha acquis Schengen ina leith, déanfar meastóireacht orthu tráth nach déanaí ná bliain amháin ón dáta a chuirfear acquis Schengen i bhfeidhm ina iomláine sna Ballstáit sin . Tá feidhm aige sin maidir leis an mBulgáir, an Rómáin agus an Chróit tar éis ghlacadh na gCinntí faoi seach.

De bhun Airteagal 4(2) d’Ionstraim Aontachais 2005 , d’éirigh leis an mBulgáir agus leis an Rómáin a bpróisis meastóireachta Schengen faoi seach a chur i gcrích in 2011. Cuireadh tús leis an bpróiseas in 2009 agus rinneadh measúnú críochnúil ar gach cuid ábhartha den acquis i gcomhréir leis na nósanna imeachta is infheidhme. D’aithin an Chomhairle gur tugadh an próiseas meastóireachta chun críche in dhá Chonclúid ar leith uaithi an 9 Meitheamh 2011 . Thug Parlaimint na hEorpa tuairim dhearfach uaithi an 8 Meitheamh 2011 i ndáil leis an dréacht‑Chinneadh ón gComhairle maidir le cur i bhfeidhm iomlán fhorálacha acquis Schengen sa Bhulgáir agus sa Rómáin . D’ainneoin toradh dearfach a bheith ar phróiseas meastóireachta Schengen agus é a bheith tugtha chun críche, le breis agus aon bhliain déag, níor glacadh aon Chinneadh ón gComhairle maidir le acquis Schengen a chur i bhfeidhm ina iomláine sa Bhulgáir agus sa Rómáin agus maidir le deireadh a chur le rialuithe ag a dteorainneacha inmheánacha.

Ós rud é gur tugadh na próisis mheastóireachta don Bhulgáir agus don Rómáin chun críche in 2011, agus nach gceadaítear leis an Rialachán maidir le Sásra Meastóireachta agus Faireacháin Schengen meastóireacht fhoirmiúil ar an mBulgáir agus ar an Rómáin a athsheoladh, d’fhonn muinín fhrithpháirteach a neartú agus d’fhonn aitheantas a thabhairt d’fhorbairt acquis Schengen san idirthréimhse, d’eisigh an dá thír Dearbhú Comhpháirteach an 2 Márta 2022 inar iarradh ar fhoireann saineolaithe, ar bhonn deonach agus faoi chomhordú an Choimisiúin, ‘cur i bhfeidhm na bhforbairtí is déanaí ar acquis Schengen ó rinneadh an mheastóireacht a áirithiú, i measc nithe eile, ag díriú ar bhainistiú na dteorainneacha seachtracha agus ar an gcomhar póilíneachta’.

I gcomhaontú leis an mBulgáir agus leis an Rómáin, ar léirigh an dá cheann acu solúbthacht agus tiomantas, agus tar éis iarrataí ó na Ballstáit, méadaíodh raon feidhme an mhisin go mór chun gach gné ábhartha de acquis Schengen a chumhdach, lena n‑áirítear na forbairtí is déanaí ó bhí 2011 ann, agus béim á leagan ar na teorainneacha seachtracha agus ar an gcomhar póilíneachta. Rinneadh an filleadh, Córas Faisnéise Schengen, an Córas Faisnéise Víosaí, agus forbairtí maidir le beartas víosaí a mheas freisin. Cuireadh san áireamh sa mhisean urraim do chearta bunúsacha, lena n‑áirítear cosaint sonraí, agus feidhmiú na n‑údarás a chuireann na codanna ábhartha de acquis Schengen i bhfeidhm. Rinneadh na cuairteanna sa Rómáin (an 9 go dtí an 11 Deireadh Fómhair) agus sa Bhulgáir (an 12 go dtí an 14 Deireadh Fómhair 2022). Rannchuidigh formhór na mBallstát leis an misean agus is 17 saineolaí ó na Ballstáit a bhí ar an bhfoireann. Chomh maith leis an gcúigear saineolaithe ón gCoimisiún, ghlac breathnóirí ón nGníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta (‘Frontex’), Europol agus Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha páirt sa mhisean aimsithe fíoras.

Dheimhnigh an misean deonach um aimsiú fíoras conclúidí na bpróiseas meastóireachta a tugadh chun críche ó bhí 2011 ann, agus léirigh sé ní hamháin gur lean an Bhulgáir agus an Rómáin de bheith ag cur an acquis nua agus na n‑uirlisí nua chun feidhme, ach gur threisigh siad cur i bhfeidhm foriomlán acquis Schengen go mór freisin i ngach gné de agus ar bhealach cuimsitheach.

Tá ról lárnach ag an mBulgáir, comharsa na Tuirce, maidir le teorainneacha seachtracha an Aontais a chosaint agus maidir le hardleibhéal slándála inmheánaí a choinneáil ar bun. Chuige sin, tá bainistiú láidir teorainneacha curtha i bhfeidhm ag an mBulgáir chun faireachas ardchaighdeáin ar theorainneacha agus seiceálacha córasacha teorann a áirithiú. Mar a léirítear sa tuarascáil aimsithe fíricí, moltar don Bhulgáir tuilleadh feabhais a chur ar an léiriú ar an staid náisiúnta tríd an tsamhail choiteann chomhtháite um anailís riosca a chur chun feidhme go hiomlán. In ainneoin na ndúshlán seachtrach atá ann cheana, glacann an Bhulgáir cur chuige comhleanúnach i leith náisiúnaigh tríú tír nach bhfuil aon cheart fanachta acu a fhilleadh agus gluaiseachtaí tánaisteacha neamhúdaraithe a chosc. Tugtar tús áite don chomhrac i gcoinne na coireachta trasteorann trí bhíthin uirlisí gníomhacha um an gcomhar póilíneachta idirnáisiúnta atá i bhfeidhm cheana, lena n‑áirítear trí Europol agus le Europol agus trí chomhaontuithe oibríochtúla atá tugtha i gcrích ag an mBulgáir le tíortha comharsanachta lenar féidir faireachas agus géarthóir thrasteorann a dhéanamh. Tá Córas Faisnéise Schengen seanbhunaithe. Maidir le feidhmiú na n‑údarás, tá straitéis náisiúnta na Bulgáire chun an t‑éilliú a chosc agus a chomhrac á cur chun feidhme ar gach leibhéal agus á neartú le bearta coisctheacha agus nósanna imeachta araíonachta láidre. Léirigh an Bhulgáir freisin go bhfuil na struchtúir is gá i bhfeidhm aici chun urraim do chearta bunúsacha a áirithiú, agus é ag ráthú rochtain ar chosaint idirnáisiúnta agus ag urramú phrionsabal an non‑refoulement mar aon leis na ceanglais cosanta sonraí maidir leis an gcomhar póilíneachta agus maidir le cur i bhfeidhm Chóras Faisnéise Schengen.