maidir le staid mhargadh an Aontais le haghaidh bananaí agus staid tháirgeoirí bananaí an Aontais tar éis don sásra cobhsaíochta le haghaidh bananaí dul in éag, lena n-áirítear réamh-mheasúnú ar fheidhmiú 'Programme d’Options Spécifiques à l’Eloignement et à l'Insularité' (POSEI) chun táirgeadh bananaí san Aontas a chaomhnú

1.Réamhrá

Is ceann de na barra is tábhachtaí sna réigiúin is forimeallaí (ORanna) den Aontas Eorpach (AE) iad bananaí. Is iad na táirgeoirí bananaí is mó i measc Bhallstáit an Aontais an Spáinn (Na hOileáin Chanáracha), an Fhrainc (Martinique agus Guadalúip) agus an Phortaingéil (Maidéara agus na hAsóir), ag a bhfuil sciar de 64 %, 32 % agus 3 % faoi seach de tháirgeacht iomlán an Aontais in 2021. Tugann an Ciste Eorpach um Ráthaíocht Talmhaíochta (CERT) tacaíocht ar mhéad €278.8 milliún san iomlán in aghaidh na bliana don earnáil bananaí trí POSEI. Thairis sin, is féidir leis an earnáil tairbhe de Chláir Forbartha Tuaithe (CFT) faoin gCiste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe (CETFT).

Is tomhaltóirí bananaí tábhachtacha iad saoránaigh na hEorpa, rud a fhágann gurb é an tAontas an t‑allmhaireoir bananaí is mó ar domhan chun éileamh chomh mór sin a sholáthar. In 2021, tháinig thart ar 11 % den soláthar iomlán ó tháirgeadh intíre agus allmhairíodh an chuid eile ó thíortha san Afraic, sa Mhuir Chairib agus san Aigéan Ciúin (ACP) (thart ar 15 %) agus ó thíortha Mheiriceá Laidinigh (LatAm) (thart ar 74 %).

Rinneadh roinnt athruithe ar an gcóras rialála le haghaidh allmhairí bananaí san Aontas Eorpach le 30 bliain anuas. Le déanaí, bhí allmhairí bananaí ó thíortha Mheiriceá Laidinigh faoi réir Sásra Cobhsaíochta le haghaidh Bananaí (BSM) go dtí an 31 Nollaig 2019. Tugadh isteach an BSM leis an gComhaontú Saorthrádála idir an tAontas Eorpach agus an Cholóim agus Peiriú (a ndeachaigh Eacuadór leis in 2017) agus le Comhaontú Comhlachais idir an tAontas Eorpach agus Meiriceá Láir lena gcuimsítear Poblacht Chósta Ríce, an tSalvadóir, Guatamala, Hondúras, Nicearagua agus Poblacht Phanama mar bheart tacaíochta le cur chun feidhme forchéimnitheach na bhfabhar taraife. Thuairiscigh an Coimisiún ar bhonn tráthrialta maidir le cur i bhfeidhm agus cur chun feidhme na gComhaontuithe lena n‑áirítear maidir le BSM.

Sa bhreis ar na gealltanais sin maidir le tuairisciú, i gcomhréir leis an ráiteas ón gCoimisiún atá i gceangal leis na rialacháin maidir le BSM, ‘nuair a rachaidh an sásra cobhsaíochta bananaí in éag an 31 Nollaig 2019, déanfaidh an Coimisiún measúnú ar staid mhargadh an Aontais le haghaidh bananaí agus staid tháirgeoirí bananaí an Aontais. Déanfaidh an Coimisiún a fhionnachtana a chur i dtuarascáil chuig Parlaimint na hEorpa agus chuig an gComhairle agus bheadh réamh-mheasúnú ar fheidhmiú ‘an Clár de roghanna a bhaineann go sonrach le hiargúltacht agus le hoileánacht’ (POSEI), a mhéid a bhaineann le caomhnú na táirgeachta bananaí san AE, san áireamh sa tuarascáil sin’. Comhlíonann an doiciméad seo an gealltanas sin.

2.Margadh domhanda bananaí

De réir na hEagraíochta Bia agus Talmhaíochta, tá bananaí i measc na dtorthaí is mó a tháirgtear, a thrádáiltear agus a itear go domhanda. Tá ról suntasach ag bananaí ó thaobh slándála bia agus post i roinnt tíortha is lú forbairt agus ina bhfuil easpa bia, ar tíortha iad ina n‑úsáidtear bananaí mar phríomhbhia bunúsach le haghaidh teaghlach áitiúil agus mar bharr margaidh.

Táirgtear bananaí san Áise, i Meiriceá Laidineach agus san Afraic den chuid is mó. Is iad Poblacht na hIndia agus an tSín na tíortha táirgthe is mó, ach tomhlaítear an chuid is mó dá dtáirgeacht ar an leibhéal intíre. Tá méadú tagtha ar thrádáil bananaí dhomhanda nach bhfacthas riamh cheana mar thoradh ar mhéadú suntasach ar éileamh iomlán allmhairí agus fás soláthair flúirseach sna príomhthíortha onnmhairiúcháin, go háirithe Eacuadór agus na hOileáin Fhilipíneacha. Ba iad na hallmhaireoirí is mó in 2020 an tAontas Eorpach (5.2 milliún tona), SAM (4.2 milliún tona), an tSín (1.8 milliún tona), Cónaidhm na Rúise (1.5 milliún tona), an tSeapáin (1.1 milliún tona) agus an Ríocht Aontaithe (1 mhilliún tona). Dá réir sin, tá gné dhomhanda ag baint leis an margadh bananaí agus féadfaidh tosca idirnáisiúnta agus intíre éagsúla cur isteach ar iomaíochas na hearnála.

3.Margadh bananaí an Aontais

3.1.Méideanna allmhairí agus soláthar iomlán

San Aontas Eorpach tháinig méadú 37 % ó 2012 ar an soláthar iomlán lena gcuimsítear allmhairí agus táirgeadh intíre go dtí 5.8 milliún tona in 2021. Le linn na bliana sin, thart ar 11 % den soláthar iomlán a bhí i dtáirgeacht an Aontais de 0.64 milliún tona, agus tháinig allmhairí go príomha ó thíortha Mheiriceá Laidinigh (4.3 milliún tona i.e. 74 % den soláthar) agus tíortha ACP ina dhiaidh sin (0.85 milliún tona, i.e. 15 %).

D’fhan táirgeacht an Aontais cuibheasach cobhsaí ó 2012, ag ascalú idir 0.6 agus 0.7 milliún tona, cé go mbaineann athruithe tábhachtacha réigiúnacha leis. Le teagmhais ghuaiseacha aeráide agus lotnaidí plandaí, rinneadh dochar do Martinique agus Guadalúip agus níor théarnaigh a dtáirgeadh go hiomlán ón laghdú suntasach in 2017. I réigiúin sa Spáinn agus sa Phortaingéil, d’ainneoin athruithe bliantúla, d’fhan an táirgeadh cobhsaí nó tháinig méadú beag air. Itear an chuid is mó de bhananaí an Aontais lasmuigh den réigiún táirgeachta. In 2021, as thart ar 638 000 tona a táirgeadh, níor cuireadh ach 62 000 tona ar an margadh ansin. Tá formhór mór na mbananaí a chuirtear ar an margadh lasmuigh den réigiún táirgeachta atá beartaithe do na mórthíortha sonracha.

Ó 2012 go dtí 2021, ba le méadú ar bhananaí allmhairithe go príomha a sásaíodh an méadú ar éileamh an Aontais, dá bhrí sin. Faoi mar atá an scéal, i dtéarmaí toirte, tháinig laghdú ar sciar margaidh bhananaí an Aontais ó 15 % go 11 %, agus tháinig méadú ar bhananaí ACP ó 13 % go 15 %, agus tháinig méadú ar bhananaí Mheiriceá Laidinigh ó 72 % go 74 %. Ní raibh an fhorbairt líneach: mar shampla ba é 75 % an sciar de bhananaí Mheiriceá Laidinigh in 2020 agus tháinig laghdú air in 2021 mar gheall ar allmhairí níos ísle ó Phanama agus ó Ghuatamala den chuid is mó.

Na trí onnmhaireoir is mó de chuid Mheiriceá Laidinigh chuig an Aontas, Eacuadór, an Cholóim agus Cósta Ríce, agus thart ar 1.60, 1.16 agus 1.02 milliún tona faoi seach onnmhairithe acu in 2021, choimeád siad sciar den mhargadh cuibheasach cobhsaí thart ar 65 % ó 2012. Ina measc, is é Cósta Ríce an tír a bhfuil an ráta fáis is airde aici, agus méadú 56 % ar a onnmhairí chuig an Aontas i gcaitheamh 10 mbliana.

Is iad na trí onnmhaireoir ACP is mó chuig an Aontas an Cósta Eabhair, an Phoblacht Dhoiminiceach agus Camarún agus onnmhairíodh 0.32, 0.26 agus 0.17 milliún tona faoi seach in 2021. Thart ar 13 % den sciar den mhargadh atá ansin i gcomparáid le 9 % in 2012. Is iad an Phoblacht Dhoiminiceach (beagnach méadú faoi thrí ar mhéid) agus an Cósta Eabhair (méadú faoi dhó ar mhéid) is cúis go príomha leis an méadú ar an sciar den mhargadh maidir leis na trí onnmhaireoir ACP is mó. Ina ionad sin, tharla ascalú nach raibh ach beagán os cionn leibhéil 2012 ar onnmhairí Chamarún le linn na tréimhse a ndeachaigh in éag in 2021.

3.2.Méideanna allmhairí de réir Ballstáit

Is beag Ballstát a allmhairíonn bananaí ACP agus tá na trí Bhallstát is mó ina gcúis le 84 % d’allmhairí iomlána ó ACP in 2021. Is í an Fhrainc, a bhí ina hallmhaireoir mór ACP go stairiúil, an chéad phointe iontrála fós, ón gCósta Eabhair den chuid is mó. Is í an Bheilg an dara allmhaireoir, ó Chamarún agus ón gCósta Eabhair den chuid is mó. Tá an Ísiltír, a d'allmhairigh méideanna cuibheasach beag ó ACP in 2012, ina hallmhaireoir mór anois, beagnach go heisiach ón bPoblacht Dhoiminiceach.

Ina ionad sin, téann bananaí Mheiriceá Laidinigh isteach i margadh an Aontais trí líon níos mó Ballstát. Níl allmhairí chomh comhchruinnithe, agus tháinig 55 % de na hallmhairí iomlána in 2021 ó na trí Bhallstát is mó. Ag barr an liosta tá an Ísiltír, a mhéadaigh a hallmhairí go suntasach le linn na tréimhse, go príomha ó Chósta Ríce, ó Eacuadór agus ó Phanama. Tagann an Iodáil ina dhiaidh sin, a mhéadaigh a hallmhairí beagnach go líneach le linn na tréimhse, go príomha ó Eacuadór, ón gColóim agus ó Chósta Ríce. Tá an Bheilg sa tríú háit, agus tá sí ar cheann den bheagán Ballstát a d’allmhairigh méid i bhfad níos lú in 2021 i gcomparáid le 2012. Is féidir méadú suntasach a thabhairt faoi deara maidir leis an bPolainn a allmhairíonn níos mó agus níos dírí seachas a bheith ag foinsiú ó Bhallstáit chomharsanacha (e.g. ón nGearmáin, a léirigh treocht laghdaithe ó 2015 dá bharr sin).

3.3.Praghsanna agus luach margaidh