MEABHRÁN MÍNIÚCHÁIN

1.COMHTHÉACS AN TOGRA

•Forais agus cuspóirí an togra

Ina theachtaireacht an 11 Nollaig 2019, leag an Coimisiún amach Comhaontú Glas don Eoraip le haghaidh an Aontais Eorpaigh agus a chuid saoránach. Is leis a athdheimhnítear gealltanas an Choimisiúin dul i ngleic le dúshláin a bhaineann leis an gcomhshaol agus leis an aeráid arb é cúram sonrach na glúine seo é. Is straitéis fáis nua é arb é is aidhm leis an tAontas Eorpach a iompú ina sochaí chothrom rathúil, ag a bhfuil geilleagar nua-aimseartha iomaíoch, atá tíosach ó thaobh acmhainní de nach mbeidh aon ghlan-astaíochtaí gás ceaptha teasa ann faoi 2050, agus ina mbeidh an fás eacnamaíoch díchúpláilte feasta d'úsáid acmhainní. Is cuid dhílis é an Comhaontú Glas don Eoraip den straitéis seo de chuid an Choimisiúin Clár Oibre 2030 na Náisiún Aontaithe agus na spriocanna forbartha inbhuanaithe a chur chun feidhme. Ina conclúidí uaithi an 12 Nollaig 2019 rinne an Chomhairle Eorpach agus ina rún uaithi an 15 Eanáir 2020 rinne Parlaimint na hEorpa an cuspóir a fhormhuiniú chun Aontas Eorpach atá neodrach ó thaobh aeráide de a bhaint amach faoi 2050.

Iarrtar go sonrach leis an gComhaontú Glas don Eoraip dlús a chur leis an aistriú chun soghluaisteacht chliste inbhuanaithe, toisc gurb é an t-iompar is cúis le ceathrú cuid d'astaíochtaí gás ceaptha teasa an Aontais, méid atá ag fás go fóill. Chun neodracht a bhaint amach ó thaobh aeráide de, tá gá le laghdú 90% ar astaíochtaí iompair faoi 2050. Ní mór do gach modh iompair rannchuidiú leis an laghdú. Mar chuid den Chomhaontú Glas don Eoraip, tá straitéis le haghaidh soghluaisteacht a bheidh cliste inbhuanaithe fógartha an Coimisiún, straitéis atá le glacadh in 2020, a thabharfaidh aghaidh ar an dúshlán seo agus a rachaidh i ngleic le foinsí uile astaíochtaí. I measc na mbeart atá beartaithe, ba cheart sciar mór den 75% de lasta intíre a iompraítear ar bhóithre a aistriú chuig na hiarnróid agus chuig uiscebhealaí intíre.

Is gá ról suntasach a bheith ag iompar d'iarnród maidir le dlús a chur leis an laghdú ar astaíochtaí iompair, toisc é a bheith ar cheann de na modhanna iompair is neamhdhíobhálaí don chomhshaol agus is tíosaí ó thaobh fuinnimh de. Go deimhin, tá na hiarnróid leictrithe den chuid is mó agus astaíonn sé i bhfad níos lú CO2 ná an taisteal coibhéiseach de bhóthar nó ar eitleáin. Lena chois sin, is é an t-aon mhodh amháin é ar éirigh leis astaíochtaí CO2 a laghdú ar bhonn leanúnach nach mór ó bhí 1990 ann, d'ainneoin an méadú atá ag teacht ar an méid atá á iompar: faoi 2016, níor chruthaigh sé ach 0.5% de na hastaíochtaí CO2 ar fad ó gach modh iompair. Anuas air sin, le hiompar d'iarnróid ní úsáidtear ach 2% de thomhailt fuinnimh iomlán an Aontais, cé gur iompair sé 11.2% de lastas agus 6.6% de phaisinéirí de na modhanna taistil uile in 2016. Laghdaigh na hiarnróid an tomhailt fuinnimh a bhí á déanamh acu idir 1990-2016 agus tá ag méadú ar an úsáid a bhaineann siad as foinsí inathnuaite fuinnimh.

Cé gur tháinig méadú ar líon na bpaisinéirí ar iarnróid ó 7.0% go 7.6% idir 2007 agus 2016 maidir le hiompar ar tír san Aontas, maidir le cúrsaí lastais, ó baineadh an buaicphointe amach in 2011 (19%), an sciar den iompar ar tír san Aontas a bhaineann le lastas, tháinig laghdú air go 16.65% in 2017. Tá roinnt mhaith constaicí fós ann le sárú sula mbainfear amach limistéar Eorpach aonair iarnróid , lena n-áirítear an gá le torann a laghdú. A luaithe a bheidh na constaicí sin sáraithe, laghdú costais bainte amach agus dlús curtha leis an nuálaíocht, beidh iompar d'iarnróid in ann barr a chumais a bhaint amach freisin. Dá bhrí sin, ní mór borradh breise a chur faoin iompar d'iarnród chun é a dhéanamh níos tarraingtí do thaistealaithe agus do ghnólachtaí mar mhodh iompair a fhreastalaíonn ar a riachtanais laethúla agus a riachtanais soghluaisteachta fad-achair araon. Má dhéantar an sciar de phaisinéirí agus de lastas a iompraítear d'iarnród a mhéadú, rannchuideoidh sé le plódú agus astaíochtaí a laghdú, rudaí atá contúirteach do shláinte an duine, go háirithe truailliú aeir.

Is é is aidhm leis an togra chun 2021 a dhearbhú ina “Bliain Eorpach an Iarnróid”, iompar d'iarnród a chur i gcomhréir leis na cuspóirí a leagtar amach i dTeachtaireacht ón gCoimisiún maidir leis an gComhaontú Glas don Eoraip, maidir le soghluaisteacht a bheidh cliste inbhuanaithe chomh maith. Trí thionscadail, díospóireachtaí, ócáidí, taispeántais agus tionscnaimh a reáchtáil ar fud na hEorpa, déanfaidh Bliain Eorpach an Iarnróid an iompar d'iarnród a chur chun cinn mar shlí tharraingteach inbhuanaithe le taisteal trasna na hEorpa do shaoránaigh, gnólachtaí agus údaráis, agus leagfaidh sí béim ar an ngné uile-Aontais nuálach a bhaineann leis. Trí theagmháil a dhéanamh le saoránaigh, lasmuigh den earnáil iarnróid, agus trí ócáidí tiomnaithe agus feachtais chumarsáid a reáchtáil, áiteofar ar dhaoine agus ar ghnólachtaí breise úsáid a bhaint as iompar d'iarnród.

Bliain chinniúnach a bheidh ann in 2021 do bheartas iarnróid an Aontais. Beidh sé ar an gcéad bhliain ina gcuirfear na rialacha a comhaontaíodh faoin gCeathrú Pacáiste Iarnróid chun feidhme ar fud an Aontais Eorpaigh, is é sin le rá margadh na seirbhísí iompair intíre do phaisinéirí a oscailt agus costais agus an t-ualach riaracháin do ghnóthais iompair iarnróid atá ag feidhmiú ar fud an Aontais Eorpaigh a laghdú. Tá an pobal ag cur níos mó spéise san iarnród, lena n-áirítear traenacha oíche, i roinnt Ballstát, mar a léirítear leis an ráchairt atá ar #DiscoverEU. Anuas air sin, an fhéile idirnáisiúnta ealaíon “Europalia” déanfaidh sé eagrán 2021 na féile a thiomnú do thionchar na n-iarnród ar na healaíona agus aird a tharraingt ar an ról atá ag na hiarnróid mar spreagadh cumhachtach le haghaidh athrú sóisialta, eacnamaíoch agus tionsclaíoch. Dá bhrí sin, meastar go bhfuil an bhliain 2021 ag teacht in am trátha le haghaidh an tionscnaimh seo.

Mar a bhí le linn na mBlianta Eorpacha san am atá caite, is é an príomhchuspóir atá ann feasacht a mhúscailt ar na dúshláin atá romhainn agus ar na deiseanna, agus aird a tharraingt ar ról an Aontais maidir le réitigh chomhroinnte a chur chun cinn ar mhaithe linn ar fad. Is é cuspóir Bhliain Eorpach an Iarnróid spreagadh a thabhairt don obair a dhéantar agus tacú léi, is é sin le rá, iarrachtaí an Aontais, iarrachtaí na mBallstát, iarrachtaí na n-údarás réigiúnacha agus áitiúla, agus iarrachtaí eagraíochtaí eile a dhéantar chun an sciar de phaisinéirí agus de lastas a iompraítear ar na hiarnród a mhéadú. Ba cheart don Bhliain Eorpach go háirithe an t-iompar d'iarnród a chur chun cinn mar mhodh iompair atá inbhuanaithe, nuálach, agus slán, trí dhul i dteagmháil leis an mórphobal, go háirithe leis an aos óg. Ba cheart aird a tharraingt chomh maith ar an ngné Eorpach thrasteorann atá ag an iompar d'iarnród, gné a cheanglaíonn saoránaigh le chéile, gné lena mbeifear in ann an tAontas a thaiscéaladh agus a éagsúlacht a bhlaiseadh, gné a chothaíonn comhtháthú agus a rannchuidíonn le margadh inmheánach an Aontais a chomhtháthú. Ba cheart di chomh maith cur le rannchuidiú an iarnróid do gheilleagar, tionsclaíocht agus sochaí an Aontais i gcoitinne, agus an t-iarnród a chur chun cinn mar ghné thábhachtach a bhaineann leis an gcaidreamh idir an tAontas agus tríú tíortha, go háirithe na Balcáin Thiar.

•Comhsheasmhacht le forálacha beartais atá sa réimse beartais cheana

Mar atá luaite thuas, déanfaidh Bliain Eorpach an Iarnróid iompar iarnróid a chur chun cinn i gcomhréir leis na cuspóirí a leagtar amach sa Teachtaireacht ón gCoimisiún maidir leis an gComhaontú Glas don Eoraip, lena n-áirítear soghluaisteacht a bheith cliste inbhuanaithe. Cuirfidh sí le tionscnaimh agus beartas atá ann cheana féin a bhaineann leis an iarnród chomh maith, amhail margadh na seirbhísí intíre iompair do phaisinéirí a oscailt agus costais agus an t-ualach riaracháin do ghnóthais iarnróid atá ag feidhmiú ar fud an Aontais Eorpaigh a laghdú. Ar na bearta a bheidh ann, mar a rinneadh i mBlianta Eorpacha eile, beidh feachtais faisnéise agus phoiblíochta, imeachtaí, tionscadail agus tionscnaimh ar siúl ar leibhéal an Aontais, ar an leibhéal náisiúnta, ar an leibhéal réigiúnach agus ar an leibhéal áitiúil. Beidh siad an-éifeachtach chun teachtaireachtaí ríthábhachtacha a chur amach agus faisnéis a scaipeadh faoi shamplaí den dea-chleachtas.

Deis a bheidh sa Bhliain Eorpach spreagadh a thabhairt d'údaráis na mBallstát agus don earnáil oibriú as láimh a chéile chun an t-iompar d'iarnród a chur chun cinn. Déanfar gach iarracht deimhin a dhéanamh de go gcuirfear na himeachtaí atá eagraithe le linn na Bliana Eorpaí in oiriúint do riachtanais agus d'imthosca náisiúnta gach Ballstáit. Iarrtar ar na Ballstáit, dá bhrí sin, comhordaitheoir a cheapadh a bheidh freagrach as rannpháirtíocht an Bhallstáit sin maidir le Bliain Eorpach an Iarnróid a eagrú. Cuirfear Grúpa Stiúrtha Eorpach ar bun, ina mbeidh ionadaithe na gcomhordaitheoirí náisiúnta rannpháirteach. Tionólfaidh an Coimisiún cruinnithe na gcomhordaitheoirí náisiúnta chun comhordú a dhéanamh ar reáchtáil na Bliana Eorpaí agus chun faisnéis a mhalartú maidir lena chur chun feidhme ar an leibhéal náisiúnta agus ar leibhéal an Aontais.

•Comhsheasmhacht le beartais eile de chuid an Aontais

Tá naisc idir Bliain Eorpach an Iarnróid agus réimsí beartais eile an Aontais, amhail forbairt réigiúnach, iomaíochas tionsclaíoch, turasóireacht inbhuanaithe, nuálaíocht, fostaíocht, oideachas, an t-aos óg, cultúr agus inrochtaineacht do dhaoine faoi mhíchumas, mar aon le naisc an Aontais leis an gcomharsanacht. Leagfaidh sí béim ar an ngné thrasteorann Eorpach atá ag an iompar d'iarnród, mar mhodh iompair earraí, modh taistil, modh chun eolas a chur ar an mór-roinn agus í a nascadh le chéile ar bhealach inbhuanaithe atá dírithe ar an todhchaí. D'fhéadfaí roinnt imeachtaí faoin mBliain Eorpach a mhaoiniú faoi chláir de chuid an Aontais atá ann cheana, mar shampla Fís Eorpach, Saoráid um Chónascadh na hEorpa, cistí struchtúracha agus infheistíochta an Aontais, Eoraip na Cruthaitheachta, Erasmus+, DiscoverEU nó an Eoraip ar son na Saoránach.

2.BUNÚS DLÍ, COIMHDEACHT AGUS COMHRÉIREACHT

•Bunús dlí

Is é Airteagal 91 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh (CFAE) bunús dlí an togra seo. Go deimhin, foráiltear in Airteagal 91, agus sainghnéithe iompair á gcur san áireamh, go ndéanfaidh Parlaimint na hEorpa agus an Chomhairle, ag gníomhú dóibh i gcomhréir leis an ngnáthnós imeachta reachtach agus tar éis dóibh dul i gcomhairle leis an gCoiste Sóisialta agus le Coiste na Réigiún, aon fhoráil iomchuí a leagan síos chun Airteagal 90 CFAE a chur chun feidhme. Luaitear in Airteagal 90 CFAE go saothrófar cuspóirí na gConarthaí faoi chuimsiú chomhbheartais iompair. Is é príomhchuspóir an togra atá ann faoi láthair rannchuidiú leis an sciar de phaisinéirí agus de lastas a iompraítear d'iarnród a mhéadú. Mar sin, tagann an cuspóir seo faoi scáth Airteagal 91 CFAE.

•Coimhdeacht (maidir le hinniúlacht neamheisiach)