1. Cúlra

Tá an tAontas Custaim ina bhonn faoin Aontas Eorpach agus is gné riachtanach é d’fheidhmiú an mhargaidh aonair. Tá críoch Aontas Custaim AE faoi rialú rialacha agus nósanna imeachta comhchoiteanna atá leagtha síos i gCód Custaim an Aontais . Éilítear leo cur chun feidhme agus cur i bhfeidhm cuí aonfhoirmeach ar fud na mBallstát. Thairis sin, ní mór an beartas custaim agus na riaracháin chustaim a chur in oiriúint i gcónaí don réadúlacht trádála nua-aimseartha, do fhreagrachtaí atá ag méadú agus d’uirlisí cumarsáide nua-aimseartha. Garsprioc is ea Cód Custaim an Aontais chun nuachóiriú a dhéanamh ar chustam AE, ag féachaint le hAontas Custaim lán‑uathoibrithe gan pháipéar a bhaint amach. Tá fíor-riachtanas le clár Custam AE 2020, an clár gníomhaíochta ilbhliantúil um chustam san Aontas Eorpach, a bunaíodh le Rialachán (AE) Uimh. 1294/2013 , chun tacú lena chur chun feidhme. Cuirtear na hacmhainní is gá ar fáil leis d’fheidhmiú na gCóras Eorpach Faisnéise (EIS) atá ann cheana maidir le custam (agus d’fhorbairt córas nua is gá chun Cód Custaim an Aontais a chur chun feidhme) agus chun comhar idir riaracháin náisiúnta chustaim a éascú agus a neartú

I gcomhréir le hAirteagal 18(1) agus (3) de Rialachán (AE) Uimh. 1294/2013, lena gceanglaítear ar an gCoimisiún tuarascáil mheántéarma agus tuarascáil mheastóireachta deiridh ar an gclár Custaim a chur faoi bhráid Pharlaimint na hEorpa agus na Comhairle agus lena sonraítear gur cheart do mheastóir seachtrach neamhspleách na meastóireachtaí sin a dhéanamh, rinneadh staidéar seachtrach a choimisiúnú chun tacú leis an meastóireacht deiridh ar an gclár. Cuirtear na torthaí uaidh i láthair sa doiciméad inmheánach oibre faoi iamh agus is iad is bonn leis an tuarascáil seo.

Déantar forbairt sa mheastóireacht deiridh sin ar an meastóireacht mhéantéarma ar an gclár Custam a foilsíodh in 2019. Is é is cuspóir dó measúnú a dhéanamh ar an gclár Custam 2020 ó seoladh é an 1 Eanáir 2014 suas go dtí a dheireadh an 31 Nollaig 2020. Cuimsítear sa mheastóireacht raon iomlán gníomhaíochtaí um maoiniú agus páirtithe leasmhara an chláir.

I gcomhréir le hAirteagal 18(1) de Rialachán (AE) Uimh. 1294/2013, cuirtear i láthair sa tuarascáil reatha torthaí na meastóireachta deiridh maidir leis an méid seo a leanas: (i) an dul chun cinn atá déanta maidir le cuspóirí an chláir a bhaint amach; (ii) cost‑éifeachtúlacht na ngníomhaíochtaí éagsúla arna maoiniú; (iii) comhleanúnachas an chláir agus an méid a chuireann sé le beartais agus le tosaíochtaí níos leithne AE; (iv) ábharthacht leanúnach an chláir; agus (v) an breisluach a bhaineann le gníomhú ar leibhéal AE. Breithníodh tionchair fhadtéarmacha agus inbhuanaitheacht éifeachtaí an Chláir le linn na hanailíse.

2. Éifeachtacht

Is é an cuspóir ginearálta don chlár go dtacófar le feidhmiú agus nuachóiriú an Aontais Custaim trí chomhar idir tíortha rannpháirteacha, a n‑údaráis chustaim agus a n‑oifigigh.

Deimhníodh sa mheastóireacht go raibh an Clár Custam 2020 ina phríomhionstraim chun tacú le cur chun feidhme agus cur i bhfeidhm comhsheasmhach an chreata nua reachtaíochta um chustam (UCC). Bhí tábhacht mhór ag baint le forbairt agus feidhmiú de réir a chéile na gcóras Eorpach faisnéise (EIS) maidir le custaim, ag cruthú timpeallacht TF chomhoibritheach , ina n‑oibríonn údaráis chustaim le chéile agus ina roinneann siad sonraí slabhra soláthair agus faisnéis maidir le riosca.

Ionstraim ab ea gníomhaíochtaí comhpháirteacha an chláir Custam 2020 chun eolas agus dea-chleachtais a mhalartú idir údaráis chustaim agus le húdaráis rialtais eile laistigh de na tíortha rannpháirteacha. Trí gach cineál gníomhaíochta comhpháirtí, lena n‑áirítear foirne saineolaithe (uirlis nua lena dtacaítear le comhar oibríochtúil feabhsaithe ar bhonn réigiúnach nó téamach), bhí an clár ina chuidiú le treoirlínte a fhorbairt agus le dea-chleachtais a shainaithint, a scaipeadh agus a ghlacadh, rud a raibh modhanna oibre níos fearr agus cur i bhfeidhm níos comhsheasmhaí agus níos comhchuibhithe dhlí an Aontais maidir le cúrsaí custaim agus ábhair ghaolmhara mar thoradh air. Chuidigh gníomhaíochtaí comhpháirteacha freisin maidir le tionscnaimh reachtacha nua a ullmhú, amhail an togra le haghaidh Rialachán maidir le Timpeallacht Ionaid Ilfhreastail AE maidir le Custam, agus mar sin cuidíodh le nuachóiriú an Aontais Custaim agus le feidhmiú an Mhargaidh Aonair ar bhealach níos fearr.

Bhí ról tábhachtach ag gníomhaíochtaí oiliúna an chláir Custam 2020 maidir le tacú le cur i bhfeidhm níos comhleanúnaí an chreata nua reachtaíochta um chustam (UCC), a cuireadh i bhfeidhm le linn thréimhse an mhaoinithe. D’éascaigh sé sin an tuiscint air i measc na n‑údarás custaim agus na n‑oibreoirí eacnamaíocha araon, agus chuidigh sé le cur chun feidhme gan stró. Mar aon le roinnt gníomhaíochtaí comhpháirteacha, soláthraíodh le gníomhaíochtaí oiliúna freisin treoir chun ullmhú do tharraingt siar na Ríochta Aontaithe as an Aontas Eorpach.

Le clár Custam 2020, cothaíodh muinín idir riaracháin chustaim agus a n‑oifigigh agus cuireadh chun cinn caidreamh oibre agus malartuithe a lean ar aghaidh thar ghníomhaíochtaí sonracha an chláir. Mar gheall ar phaindéim COVID‑19, áfach, tá laghdú beag tagtha ar na deiseanna líonraithe sin, deiseanna a measadh i gcónaí go raibh siad ina bpríomhghné den chlár. Mhéadaigh sé sin an gá le hathmheasúnú a dhéanamh ar conas an úsáid is fearr a bhaint as cruinnithe aghaidh ar aghaidh agus ar líne, chomh maith le hiniúchadh a dhéanamh ar ardáin agus/nó ar bhealaí níos oiriúnaí trínar féidir a áirithiú go leanfar le líonrú trí mhodhanna fíorúla, chun teacht in ionad na mbealaí arbh bhealaí coitianta líonraithe iad, nó chun cur leis na bealaí sin.

Bunaithe ar an méid thuas, léiríodh sa mheastóireacht go raibh tionchar dearfach ag clár Custam 2020 ar fheidhmiú agus ar nuachóiriú an Aontais Custaim agus an mhargaidh inmheánaigh, agus dá réir sin gur thacaigh sé le trádáil dhlisteanach agus le gníomhaíochtaí mídhleathacha a chosc. Thacaigh an clár le gníomhaíochtaí eacnamaíocha dlisteanacha ar bhealaí éagsúla. Ar an gcéad dul síos, rinneadh cuid díobh a shimpliú agus a chomhchuibhiú le digitiú na nósanna imeachta custaim a mhaoinítear leis an gclár (agus táthar ag súil go leanfar de sin de réir mar a bheidh níos mó córas ag feidhmiú), rud a laghdóidh costais chomhlíontachta agus a mhéadóidh an deimhneacht dhlíthiúil do thrádálaithe, rud a neartóidh iomaíochas na ngnólachtaí Eorpacha ar deireadh. Ar an dara dul síos, thacaigh ábhair oiliúna a bhí ar fáil d’údaráis chustaim agus d’oibreoirí eacnamaíocha araon leis an gcuspóir sin freisin. Ina theannta sin, chuidigh na dea-chleachtais a d’eascair as gníomhaíochtaí comhpháirteacha le feabhas a chur ar na coinníollacha agus ar na nósanna imeachta a bhaineann le dul i mbun trádála.

Mar a luadh cheana, áfach, tá an digitiú ina phróiseas leanúnach go fóill agus ní dhearnadh cuid de na córais TF atá beartaithe in UCC a fhorbairt nó a nuashonrú go fóill, rud a chuireann moill ar bhaint amach na dtairbhí a bhfuiltear ag súil leo. Feiceann oibreoirí eacnamaíocha a ndeachthas i gcomhairle leo an scóip atá ann don trádáil a éascú go ginearálta agus chuir siad in iúl na dúshláin a bhaineann le castacht na timpeallachta TF, le forbairt chéimnithe na gcomhpháirteanna náisiúnta ag na Ballstáit agus leis an gcumarsáid neamhleor maidir leis sin. Cé go mbaineann na fadhbanna sin le beartas den chuid is mó agus gur faoi fhreagracht na mBallstát den Aontas Eorpach atá siad go príomha, díríonn siad ar an deis féachaint le teagmháil níos fearr le hoibreoirí eacnamaíocha faoin gcéad leagan eile den chlár.

De réir na meastóireachta, thacaigh an clár leis na húdaráis chustaim maidir le gníomhaíochtaí neamhdhleathacha a chosc agus, dá bhrí sin, maidir le leas airgeadais agus eacnamaíoch an Aontais agus na mBallstát a chosaint. Trí phróiseas an digitithe, a bhfuil tacaíocht tugtha ina leith ón gclár Custam 2020, soláthraítear modh chun seiceálacha uathoibrithe, trasfhíorúcháin agus bailíochtú sonraí a dhéanamh, rud a d’fhéadfadh cur le laghdú calaoise agus earráidí. Ina theannta sin, leis na gníomhaíochtaí forbartha acmhainní TF agus na gníomhaíochtaí comhpháirteacha (go háirithe na foirne saineolaithe nua) éascaíodh méadú ar an gcomhordú idir na húdaráis chustaim agus an Coimisiún maidir le calaois a chosc. Neartaíodh le gníomhaíochtaí forbartha inniúlachta daonna inniúlacht na n‑oifigeach custaim i ndáil le rialuithe ar chríoch chustaim an Aontais.

In ainneoin na dtorthaí dearfacha sin, tá fianaise ann nach bhfuil na rialuithe custaim á gcur i bhfeidhm go comhsheasmhach, rud a léiríonn gur gá an creat bainistithe riosca atá curtha i bhfeidhm ag an gCoimisiún le tacaíocht ón gclár a choigeartú chun gníomhaíochtaí neamhdhleathacha a chosc. Ina theannta sin, thagair roinnt páirtithe leasmhara a ndeachthas i gcomhairle leo do chalaois ríomhthráchtála mar fhadhb a bhí gan réiteach.

3. Éifeachtúlacht

Gealladh buiséad EUR 531.7 milliún le haghaidh na tréimhse 2014-2020 ón gclár Custam 2020. Tá an buiséad sin i bhfad níos airde ná an 272 milliún a gealladh don chlárthréimhse roimhe sin (2007-2013), mar gheall go príomha ar an bhfócas méadaithe ar fhorbairt an EIS i gcomhthéacs chur chun feidhme an UCC. Caitheadh 87% den bhuiséad ar an EIS um chustam a fhorbairt, a chothabháil agus a oibriú. Is léir go bhfuil na comhchórais TF sin dian ó thaobh acmhainní de. Mar sin féin, tá siad fíor-riachtanach d’obair laethúil na n‑údarás custaim agus soláthraítear leis réimse tairbhí i ngach réimse de na gníomhaíochtaí custaim. Cé nárbh fhéidir na tairbhí sin a chainníochtú, baineann siad den chuid is mó le simpliú agus caighdeánú nósanna imeachta custaim trí uathoibriú, cur chun feidhme níos éifeachtaí agus cur i bhfeidhm níos comhsheasmhaí an dlí um chustam agus an idir-inoibritheacht agus comhroinnt faisnéise mhéadaithe idir na húdaráis chustaim. Trí na comhpháirteanna comhchoiteanna don EIS a fhorbairt agus a oibriú, tháinig barainneachtaí scála tábhachtacha chun cinn as an gclár, rud a sheachnaíonn dúbailt na n‑iarrachtaí do na Ballstáit, agus na costais um chomhlíonadh agus na hualaí riaracháin ar oibreoirí eacnamaíocha á laghdú ag an am céanna. In ainneoin nárbh fhéidir éifeachtúlacht costais na ngníomhaíochtaí forbartha acmhainní TF (mar gheall ar na deacrachtaí a bhaineann lena dtairbhí a chainníochtú go príomha) a dhearbhú sa mheastóireacht tugadh léargas dearfach foriomlán inti maidir lena n‑éifeachtúlacht.

Ba ionann gníomhaíochtaí comhpháirteachaagus 11% den bhuiséad a gealladh agus chuir siad go mór le cuspóirí an chláir. B’ionann an meánchostas in aghaidh an rannpháirtí in aghaidh na gníomhaíochta do gach cineál gníomhaíochta comhpháirtí (seachas foirne saineolaithe) agus thart ar EUR 742. B’ionann grúpaí tionscadail agus beagnach leath den chaiteachas ar ghníomhaíochtaí comhpháirteacha, ach is dócha gurb iad an cineál is éifeachtúla ó thaobh costais de mar gheall ar an teacht atá acu ar rannpháirtithe (os cionn 33 000 rannpháirtí) agus ar chostas réasúnta íseal (meánchostas rannpháirtí EUR 676). Chuir siad feabhas ar an gcomhar agus ar an gcaidreamh oibre i measc na rannpháirtithe agus thacaigh siad le dlí nua custaim a ullmhú agus leis an reachtaíocht atá i bhfeidhm a chur chun feidhme go héifeachtach, trí na dea-chleachtais oibre le haghaidh nósanna imeachta riaracháin a shainaithint. Léiríodh leis an meastóireacht an gá atá le feabhas a chur ar thráthúlacht na gcuirí chuig na cruinnithe chun rannpháirtíocht na saineolaithe is fearr is féidir ar an gcostas is ísle is féidir a áirithiú. Mar gheall ar chineál difriúil na bhfoirne saineolaithe a cuireadh chun feidhme le déanaí (agus dá bhrí sin sonraí faireacháin éagsúla), tá sé deacair costéifeachtacht na bhfoirne saineolaithe a chur i gcomparáid leis na gníomhaíochtaí comhpháirteacha eile. Tarraingíodh aird, áfach, ar a gcumas costais a laghdú le linn na meastóireachta, toisc go soláthraítear an deis do na Ballstáit leo acmhainní agus saineolas a chomhthiomsú seachas gníomhú astu féin.