AN COIMISIÚN EORPACH An Bhruiséil,14.12.2021 COM(2021) 820 final TEACHTAIREACHT ÓN gCOIMISIÚN CHUIG PARLAIMINT NA hEORPA AGUS CHUIG AN gCOMHAIRLE Leathnú an ghréasáin thras-Eorpaigh iompair (TEN-T) chuig tríú tíortha comharsanachta



















I. Réamhrá – Raon feidhme an chomhair le tríú tíortha Is é is uaillmhian do bheartas an ghréasáin thras‑Eorpaigh iompair (TEN-T) soláthar a dhéanamh d’iompar rianúil inbhuanaithe agus éifeachtach ar fud an Aontais agus comhtháthú sóisialta, eacnamaíoch agus críochach á neartú ag an am céanna. Tá an beartas curtha chun feidhme ó 1996 i leith, agus tá creat dlíthiúil reatha TEN-T leagtha amach i Rialachán (AE) Uimh. 1315/2013 (‘Rialachán TEN-T’). An 14 Nollaig 2021, mhol an Coimisiún go ndéanfaí athbhreithniú ar an gcreat beartais atá ann faoi láthair, go háirithe chun tosaíochtaí an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip, na Straitéise um Shoghluaisteacht Inbhuanaithe agus Chliste an Choimisiúin agus Straitéis Nascachta na dTairsí Domhanda a léiriú. Is é TEN-T an leibhéal is airde de phleanáil bonneagair an Aontais. Agus croíghréasán TEN-T ina bhunchloch an Limistéir Iompair Eorpach Aonair, soláthróidh sé naisc ilmhódacha ardchaighdeáin de phríomhchathracha agus de phríomhlínte iompair artaireacha an Aontais agus táthar ag tuar go mbeidh sé curtha i gcrích faoi 2030. Ní stopann sreafaí iompair, áfach, ag teorainn an Aontais. Le slabhraí luacha agus soláthair atá ag éirí níos idirnasctha ar fud an domhain, tá méadú tagtha le fada an lá ar an tábhacht don Aontas a bhaineann le nascacht trasteorann le tríú tíortha a chur ar fáil. Tá beartas TEN-T ina dhlúthchuid den réamh‑mheastachán ar bheartas iompair an Aontais chuig tríú tíortha. Ag tarraingt ar Chonradh Liospóin inar cuireadh in iúl an tábhacht a bhaineann le tosaíocht a thabhairt don chomhar trasteorann le Comharsanacht na hEorpa (Airteagal 8 de CAE), ullmhaíodh Airteagal 8 den Rialachán lena leagtar amach an creat don chomhar le tríú tíortha agus fócas spriocdhírithe ar chomhar le tíortha comharsanachta, arb iad fothacar tríú tíortha iad a thagann faoi raon feidhme an Bheartais um Méadú, Beartas Comharsanachta na hEorpa, Limistéar Eacnamaíoch na hEorpa agus Chomhlachas Saorthrádála na hEorpa. I gcomhréir le hAirteagal 8(4) de Rialachán TEN-T, áirítear in Iarscríbhinn III léarscáileanna táscacha TEN-T arna leathnú chuig tíortha sonracha comharsanacha. Ó ghlac an tAontas Rialachán TEN-T, tá TEN-T táscach á leathnú chuig na grúpaí seo a leanas: - An Limistéar Eorpach Eacnamaíoch agus Comhlachas Saorthrádála na hEorpa; - Na Balcáin Thiar (an Albáin, an Bhoisnia agus an Heirseagaivéin, an Chosaiv*, Poblacht na Macadóine Thuaidh, Montainéagró agus an tSeirbia); - Comhpháirtíocht an Oirthir (EaP) (an Airméin, an Asarbaiseáin, an Bhealarúis, an tSeoirsia, an Mholdóiv agus an Úcráin); - An Tuirc: gréasán cuimsitheach na Tuirce mar a ionchorpraíodh i Rialachán TEN-T é. Ina theannta sin, maidir le réigiún na Meánmhara, tá sainaithint fós á déanamh ar ghréasán cuimsitheach a shaineoidh gréasán tras‑Mheánmhara don iompar (TMN-T). Tá an próiseas á chur i gcrích le Comhpháirtithe na Meánmhara Theas. Leis an líonra táscach, is féidir leis an Aontas díriú ar rannpháirtíocht an Aontais ar bhealach níos fearr, lena n‑áirítear tacaíocht airgeadais. Leis an Ionstraim um Chomharsanacht, Forbairt agus Comhar Idirnáisiúnta (NDICI)-An Eoraip Dhomhanda agus an Ionstraim um Chúnamh Réamhaontachais (IPA) III, tugtar tacaíocht do thimpeallacht chumasúcháin chun infheistíocht i mbonneagar inbhuanaithe a éascú, agus chun cur ar chumas an Aontais infheistíochtaí poiblí agus príobháideacha a ghiaráil trí Institiúidí Idirnáisiúnta Airgeadais chun tacú le cuspóirí nascachta. Tá an tacaíocht sin leagtha amach sa Phlean Eacnamaíoch agus Infheistíochta do na Balcáin Thiar , i gComhpháirtíocht an Oirthir agus i gComharsanacht an Deiscirt. Ina theannta sin, féadfar an tSaoráid um Chónascadh na hEorpa (SCE II) a úsáid freisin le haghaidh tionscadail chomhchistiúcháin atá lonnaithe go príomha i réigiúin trasteorann an Aontais agus sna tíortha comharsanachta. Sa Teachtaireacht sin, coinnítear fócas bheartas TEN-T a thugann tús áite don chomhar le tíortha comharsanachta. Ar an gcéad dul síos, leagtar amach ann conas aghaidh a thabhairt ar dhúshláin choiteanna le tíortha an mhéadaithe agus tíortha i gComharsanacht na hEorpa agus conas a oibreoidh an tAontas amach anseo i gcomhar leis na comhpháirtithe sin i réimse beartais TEN-T, go háirithe, maidir le forbairt bhreise ar idir-inoibritheacht na ngréasán méadaithe agus tíortha comharsanachta eile le gréasán an Aontais. Ar an dara dul síos, leagtar amach ann na bearta arb é is aidhm dóibh TEN-T leathnaithe a chur i gcrích sna tíortha sin. Cuireann an Teachtaireacht leis an Straitéis um an tSoghluaisteacht Inbhuanaithe agus Chliste agus tá dlúthbhaint aici leis an Teachtaireacht Chomhpháirteach maidir leis an Tairseach Dhomhanda. Rannchuidíonn sé freisin leis an aidhm atá leagtha amach sa Chomhaontú Glas don Eoraip maidir le gréasán iompair glan inbhuanaithe agus cliste a fhorbairt lena gcuirfear an tAontas agus Comharsanacht na hEorpa ar bhealach inbhuanaithe agus téarnamh socheacnamaíoch á bhaint amach ó ghéarchéim COVID-19 ag an am céanna. Cuirtear an Teachtaireacht sin i láthair in éineacht leis an togra ón gCoimisiún le haghaidh Rialachán athbhreithnithe TEN-T. San áireamh sa togra ón gCoimisiún tá creat dlíthiúil le haghaidh comhair le tríú tíortha a bhfuil leasú beag déanta air. Baintear na forálacha d’Airteagal 8 de Rialachán TEN-T maidir le maoiniú tionscadal chun dúbláil na reachtaíochta maidir le tacaíocht airgeadais an Aontais a sheachaint. Tugtar isteach leis forálacha nua a neartaíonn an dá ionstraim chomhordaitheacha de chuid an Choimisiúin; conairí an chroíghréasáin agus na Comhordaitheoirí Eorpacha. Sa togra ón gCoimisiún, foráiltear go leathnófar conair an chroíghréasáin chuig na Balcáin Thiar. II. Cuspóirí ginearálta bheartas TEN-T maidir le tíortha comharsanachta Trí bheartas TEN-T a leathnú lasmuigh de theorainneacha an Aontais, léirítear an dhá chuspóir uileghabhálacha seo a leanas: (i) comhsheasmhacht agus éifeachtacht gréasáin idir-inoibritheach agus ilmhódúil idir na Ballstáit agus na comharsana is gaire dóibh agus a dtíortha comhpháirtíochta a áirithiú; (ii) rannpháirtíocht an Aontais (lena n‑áirítear tacaíocht airgeadais) a dhíriú sna réigiúin sin. Thairis sin, i bpeirspictíocht níos leithne Bheartas Comharsanachta na hEorpa agus Bheartas an Aontais Eorpaigh um Méadú, is bealach é leathnú TEN-T chun comhtháthú níos dlúithe a dhéanamh ar thíortha is iarrthóirí agus iarrthóirí ionchasacha agus iad a ullmhú d’aontachas leis an Aontas Eorpach a d’fhéadfadh a bheith ann. Ar deireadh, comhtháthú na ngréasán iompair i dtíortha an mhéadaithe agus i dtíortha comharsanachta le TEN-T, cumasaíonn sé éascú trádála agus, dá bhrí sin, comhtháthú eacnamaíoch, rud a chuireann dlús leis an gcóineasú leis an Aontas. Is éard atá i gceist le rannpháirtíocht an Aontais forbairt a dhéanamh ar bhonneagar crua agus bearta boga lena ndírítear ar nascacht iompair a fheabhsú. Maidir le bonneagar crua, is é is aidhm do leathnú TEN-T chuig tíortha comharsanachta tionscadail bhonneagair a shainaithint agus gréasán a chomhdhlúthú i gcomhréir le paraiméadair agus cuspóirí TEN-T, agus ar an gcaoi sin rannchuidítear inter alia le dícharbónú an iompair. Mar thoradh ar líonra comhaontaithe agus cobhsaí a bheith ann sna tíortha comharsanachta, bíonn naisc níos láidre le seirbhísí iompair níos fearr do shaoránaigh agus do ghnólachtaí. I bhfianaise thiomantas láidir polaitiúil an Aontais dá chomharsanacht, cuirtear ar chumas na comharsanachta díriú ar chistiú agus ar mhaoiniú an Aontais ar bhealach níos fearr agus an chinnteacht is gá a chur ar fáil chun infheistíochtaí i dtionscadail bhonneagair a scaoileadh. Ina theannta sin, beidh pleanáil chobhsaí agus forbairt straitéiseach bonneagair ina chuidiú chun tacaíocht a mhealladh ó institiúidí airgeadais idirnáisiúnta. Maidir leis an infheistíocht i mbonneagar nua, ba cheart aird ar leith a thabhairt ar na caighdeáin agus na ceanglais is airde a bhaint amach ar TEN-T agus sócmhainní bonneagair d’ardchaighdeán a chosaint le himeacht ama trí chothabháil rialta a dhéanamh. Le bearta boga dírítear ar Chórais Chliste Iompair (CCI) a fhorbairt le haghaidh gach modha, rud a bheidh ina chuidiú chun aghaidh a thabhairt ar shaincheisteanna sábháilteachta agus chun tacaíocht a thabhairt d’inbhuanaitheacht iompair. Áirítear orthu freisin bearta chun sonraí iompair ilmhódaigh a mhalartú atá bunaithe ar chaighdeáin an Aontais chun tacú le sreabha éifeachtúla lasta. Ba cheart bonneagar 5G a chur chun cinn freisin. Ina theannta sin, tacaíonn an tAontas le hathchóiriú rialála agus le hidirphlé neartaithe ar an leibhéal teicniúil, ag tógáil ar ionstraimí ábhartha an Aontais agus ag tarraingt ar rannpháirtíocht ghníomhach na ngníomhaireachtaí Eorpacha i réimse an iompair. Le blianta beaga anuas, tá Comhaontuithe Comhlachais curtha i gcrích ag an Aontas agus ag roinnt tíortha comhpháirtíochta arb é is aidhm dóibh reachtaíocht iompair an Aontais a chomhfhogasú agus ceanglais agus caighdeáin TEN-T maidir le hidir-inoibritheacht a ghlacadh.

Chomh maith leis sin, i measc thosaíochtaí tábhachtacha an Aontais tá tosaíocht ann arb é is aidhm di an t‑iompar a dhícharbónú agus tionchar an athraithe aeráide ar an Aontas agus ar a chomharsana a theorannú. Rannchuideoidh beartas TEN-T leis na spriocanna atá leagtha amach sa Chomhaontú Glas don Eoraip a bhaint amach. I bhfianaise an mhéid sin, ba cheart do thíortha an mhéadaithe agus tíortha comharsanachta eile uile cuspóir an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip a shaothrú chun foráil a dhéanamh maidir le laghdú 90 % ar astaíochtaí gás ceaptha teasa a bhaineann le hiompar faoi 2050. Trí ghníomhú go huaillmhianach agus trí fhórsaí a chur le chéile d’fhonn an clár oibre sin a bhaint amach, tabharfar buntáistí an cheannródaí don Aontas agus dá chomharsana san aistriú domhanda i dtreo earnáil iompair atá inbhuanaithe glas. Maidir le rannpháirtíocht gnóthas atá faoi úinéireacht nó faoi rialú duine nádúrtha nó rannpháirtíocht gnóthais de thír nach tír de chuid an Aontais í, féadfaidh siad rannchuidiú le gréasán TEN-T a chur i gcrích san Aontas. Mar sin féin, faoi chúinsí sonracha, rannpháirtíocht den sórt sin i dtionscadail leasa choitinn, d’fhéadfadh sí an tslándáil agus an t‑ord poiblí san Aontas a chur i mbaol. Gan dochar don sásra comhair de bhun Rialachán (AE) 2019/452 , agus sa bhreis air, is gá feasacht níos fearr ar rannpháirtíocht den sórt sin chun go bhféadfaidh údaráis phoiblí idirghabháil a dhéanamh i gcás ina ndealraíonn sé gur dócha go ndéanfaidh siad difear don tslándáil nó don ord poiblí. Dá bhrí sin, foráiltear leis an togra ón gCoimisiún lena leasaítear rialachán TEN-T go dtabharfaidh na Ballstáit fógra don Choimisiún faoi aon tionscadal leasa choitinn ina gcríoch féin a mbeidh duine nádúrtha nó gnóthas de thír nach tír de chuid an Aontais í rannpháirteach ann d’fhonn measúnú ar a thionchar ar an tslándáil nó ar an ord poiblí san Aontas a cheadú. Ba cheart do thíortha comharsanachta sásra comhchosúil a bhunú maidir le tionscadail a chuirtear chun feidhme ar ghréasán táscach TEN-T. III. Na príomhéachtaí agus na hionchais maidir le comhar le tíortha comharsanachta An Limistéar Eorpach Eacnamaíoch agus an Eilvéis Tá an Limistéar Eorpach Eacnamaíoch (LEE) agus Comhlachas Saorthrádála na hEorpa (CSTE) ina gcuid dhílis de bheartas TEN-T maidir le tíortha comharsanachta. Leis na blianta, tá dlúthbhaint ag Stáit LEE agus Stáit Chomhlachas Saorthrádála na hEorpa (CSTE) le forbairt mhargadh an Aontais mar chomhpháirtithe trádála atá comhtháite rianúil don Aontas. Tá 13.6 milliún duine ina gcónaí sna ceithre Stát CSTE, is iad sin an Iorua, an Íoslainn, Lichtinstéin agus an Eilvéis, agus tá siad ar an tríú comhpháirtí trádála is mó de chuid an Aontais maidir le marsantas agus an dara ceann is mó maidir le seirbhísí. Maidir le TEN-T táscach leathnaithe sna Stáit sin, tá sé forbartha go maith agus ar aon dul le gréasán an Aontais. I gcás gach modh iompair, tá gréasán Stáit LEE/CSTE comhtháite go maith le TEN-T fiú sa mhéid go bhfuil dhá Stát LEE/CSTE ina gcuid de chonair chroíghréasán TEN-T. Áirítear an Iorua i gConair Chroíghréasáin Chríoch Lochlann‑Mheánmhara agus trasnaíonn Conair Chroíghréasáin na Réine-na nAlp an Eilvéis. Dá réir sin, tá na Comhordaitheoirí Eorpacha ag obair i ndlúthchomhar leis na tíortha d’fhonn croíghréasán táscach TEN-T a thabhairt chun críche faoi 2030. Tá Conair na Réine-na nAlp ar cheann de na bealaí lasta is gnóthaí san Eoraip. Nascann sé calafoirt na Mara Thuaidh sa Bheilg agus an Ísiltír le calafort Mheánmhuirí Genoa. Ritheann an Chonair trí ionaid thábhachtacha eacnamaíocha amhail an Bhruiséil agus Antuairp sa Bheilg, réigiún Randstad na hÍsiltíre, réigiúin Rhine-Ruhr agus Rhine-Neckar na Gearmáine, réigiúin Basel agus Zürich san Eilvéis agus réigiúin Milano agus Genoa san Iodáil. Áirítear ar ailíniú na Conaire tionscadail thábhachtacha san Eilvéis, lena n‑áirítear an tollán iarnróid is faide ar domhan, Buntollán Gotthard. Suite faoi bhun Alpa na hEilvéise, osclaíodh Buntollán Gotthard, atá 57 km ar fhad, an 1 Meitheamh 2016. Le Buntolláin Lötschberg agus Ceneri, cuirfear le hiomaíochas an iarnróid, rud a rachaidh chun tairbhe go díreach do shaoránaigh agus do ghnólachtaí an Aontais. Faoi láthair, bíonn scrogall tráchta ann ar thaobh an Aontais agus ba cheart don Aontas iarracht a dhéanamh feabhas a chur ar na bealaí rochtana chuig Tollán Gotthard. Is ais ríthábhachtach thuaidh‑theas í Conair Chríoch Lochlann‑Mheánmhara do gheilleagar na hEorpa. Laistigh de theorainneacha an Aontais, síneann an Chonair ón bhFionlainn agus an tSualainn sa Tuaisceart, go dtí oileán Mhálta sa Deisceart, agus téann sé tríd an Danmhairg, trí Thuaisceart, Lár agus Deisceart na Gearmáine, tríd an Ostair, trí chroíthír thionsclaíoch Thuaisceart na hIodáile agus calafoirt Dheisceart na hIodáile. Le glacadh Rialachán SCE II, leathnaíodh an Chonair go Narvik san Iorua. I gcomhréir leis an Teachtaireacht ón gCoimisiún maidir le Rannpháirtíocht an Aontais Níos Láidre san Artach, leathnaíodh an Chonair chun láithreacht a chruthú sa Tuaisceart lena ndírítear ar iompar lastais ar thalamh de thionscnamh an Artaigh a éascú agus ar bhealach na Mara Thuaidh a d’fhéadfadh a bheith ann amach anseo. Na Balcáin Thiar Le fada an lá tá na Balcáin Thiar ina réigiún tosaíochta ag an Aontas. Faoi mar a leag an tUachtarán von der Leyen amach ina haitheasc ar Staid an Aontais an 14 Meán Fómhair 2021, ‘tá todhchaí an réigiúin sin ar fad faoi bhrat an Aontais’. Le daonra de bheagnach 18 milliún duine, is margadh tábhachtach don Aontas é an réigiún chomh maith le limistéar suntasach idirthurais le haghaidh iompar earraí Eorpacha. In 2020, b’ionann an trádáil iomlán idir an tAontas agus na Balcáin Thiar agus EUR 50.5 billiún. Tá ról lárnach ag na Balcáin Thiar sna slabhraí luacha domhanda a dhéanann soláthar ar an tAontas, agus d’fhéadfaí an ról sin a neartú tuilleadh trí nascacht iompair níos fearr leis an Aontas agus laistigh den réigiún a chur ar fáil. Ar cheann de na príomhghnóthachtálacha tá glacadh an Chonartha lena mbunaíodh an Comhphobal Iompair (TCT) in 2017. Le TCT ceanglaítear ar na Balcáin Thiar acquis an Aontais maidir le hiompar a thrasuí sa reachtaíocht náisiúnta, lena gceadaítear na Balcáin Thiar a chomhtháthú i margadh iompair an Aontais roimh a n‑aontachas féideartha leis an Aontas. Áirítear leis sin réimsí na gcaighdeán teicniúil, na hidir-inoibritheachta, na sábháilteachta, na slándála, an bhainistithe tráchta, an bheartais shóisialta, an tsoláthair phoiblí agus an chomhshaoil, agus ar an gcaoi sin, ag tabhairt tacaíocht don iarracht atá á déanamh aige an bhearna leis na Ballstáit a dhúnadh. Tá plean oibre rollach á fhorbairt ag an gComhphobal Iompair chun croíghréasáin TEN-T agus gréasáin chuimsitheacha TEN-T táscacha a fhorbairt agus cuidíonn Buanrúnaíocht le comhpháirtithe na mBalcán Thiar beartas iompair an Aontais a thrasuí agus tionscadail TEN-T a chur chun feidhme. Tá dul chun cinn suntasach déanta ag comhpháirtithe na mBalcán Thiar maidir le croíghréasán táscach TEN-T a bhaint amach. Mar sin féin, tá forbairt roinnt príomhthionscadal ar an gcroíghréasán táscach fós ag titim ar gcúl. Cé go bhfuil feabhas tagtha ar thógáil bonneagair trasteorann, amhail droichead Svilaj idir an Chróit agus an Bhoisnia agus an Heirseagaivéin a osclaíodh don trácht i mí Mheán Fómhair 2021, tá gá le dul chun cinn suntasach chun oibríochtaí iompair rianúil a áirithiú idir an tAontas agus na Balcáin Thiar. Baineann sé sin le gach modh iompair, agus gá ar leith leis an ngréasán iarnróid a nuachóiriú. Ina theannta sin, tá cion módach an iompair inbhuanaithe fós ar leibhéal íseal. Cé go ndéanann comhpháirtithe na mBalcán Thiar tuairim is 70 % dá gcuid trádála dhomhanda leis an Aontas, ní iompraítear ach 5 % den lasta iomlán d’iarnród agus déantar an 95 % eile de a iompar de bhóthar. Ina theannta sin, tá laghdú 40 % tagtha ar iompar lasta iarnróid ó 2009 agus tá sciar an iompair paisinéirí d’iarnród den iompar paisinéirí iomlán fós ag figiúr aondigite, ach amháin i gcás iompar fo-uirbeach i roinnt mórchathracha. Is tearcúsáidte fós atá gréasán na n‑uiscebhealaí intíre sna Balcáin Thiar le haghaidh iompar lasta go dtí an tAontas agus ón Aontas. Trasnaíonn abhainn na Danóibe agus abhainn Sava roinnt tíortha sa réigiún, ina bhfuil uiscebhealaí intíre a d’fhéadfaí a shaothrú tuilleadh chun trácht a aistriú ó na bóithre go dtí modhanna iompair níos inbhuanaithe. Sa cheantar Aidriadach agus Iónach, tá gá le comhordú a áirithiú idir comhlachtaí náisiúnta agus réigiúnacha atá gníomhach i bhforbairt TEN-T. Mar thoradh air sin, bíonn nascacht iompair laistigh den réigiún agus leis an Aontas thíos leis, agus bíonn iarmhairtí diúltacha aige sin ar fhorbairt eacnamaíoch an réigiúin agus ar tharraingteacht an réigiúin d’infheisteoirí. Is minic a fheictear an tionchar staide sin ag na teorainneacha leis an Aontas, nuair nach freastalaíonn acmhainn an bhonneagair i gcónaí ar na méideanna tráchta atá cláraithe, agus bíonn éifeachtaí iarmhartacha suntasacha diúltacha ann ní hamháin don trádáil idir an tAontas agus na Balcáin Thiar, ach freisin déantar difear don trádáil idir na Ballstáit a thrasnaíonn an réigiún idirthurais.

Ocht mbliana tar éis TEN-T a leathnú go dtí na Balcáin Thiar agus ceithre bliana tar éis do TCT teacht i bhfeidhm, tá sé in am anois dlús a chur le forbairt TEN-T. I bhfianaise an mhéid sin, tá sé ríthábhachtach go ndéanfaidh an tAontas agus comhpháirtithe na mBalcán Thiar beartas TEN-T níos comhtháite. Chuideodh sé sin leis an mbearna nascachta a dhúnadh agus cáilíocht fhoriomlán an iompair a fheabhsú. Chun cuspóirí bheartas TEN-T a shaothrú, is féidir le comhpháirtithe na mBalcán Thiar leas a bhaint as roinnt foinsí maoinithe de chuid an Aontais, amhail an Ionstraim um Chúnamh Réamhaontachais trí Chreat Infheistíochta na mBalcán Thiar. Thairis sin, in 2020, ghlac an Coimisiún Plean Eacnamaíoch agus Infheistíochta cuimsitheach do na Balcáin Thiar (EIP) , plean arb é is aidhm dó téarnamh eacnamaíoch fadtéarmach an réigiúin a spreagadh, tacú le haistriú glas agus digiteach, comhtháthú réigiúnach agus cóineasú leis an Aontas a chothú. Sainaithnítear sa Phlean tionscadail shuaitheanta i ngach gné den nascacht agus leagtar amach ann pacáiste infheistíochta lena slógtar suas le EUR 9 billiún de dheontais thar na seacht mbliana atá le teacht, rud a dhéanfaidh suas le EUR 20 billiún d’infheistíochtaí a ghiaráil trí Shaoráid Ráthaíochta na mBalcán Thiar. Na príomhthionscadail iompair uile a áirítear sa Phlean – dar luach EUR 1.1 billiún le giaráil suas le EUR 4 billiún d’infheistíochtaí – tá siad lonnaithe ar TEN-T leathnaithe. Tacaíonn an tAontas freisin le straitéisí macrairéigiúnacha sa réigiún, amhail EUSAIR agus EUSDR chun comhleanúnachas infheistíochtaí sna Balcáin Thiar a neartú. Le comhordú idir Interreg, IPA III agus ionstraimí cistiúcháin eile faoi chuimsiú straitéisí macrairéigiúnacha an Aontais, feabhsaítear an tionchar a bhíonn ag tionscadail a chuirtear chun feidhme agus iolraítear an tionchar a bhíonn ag tionscadail nua. Ba cheart don Aontas tosaíocht a thabhairt do thionscadail TEN-T a bhfuil leas straitéiseach ag baint leo don réigiún agus don Aontas, agus é ina chuspóir croíghréasán táscach iomlán, comhlíontach agus inbhuanaithe a bhaint amach a nascann príomhchathracha laistigh den réigiún lena chéile agus príomhchathracha leis an Aontas. Ba cheart don Aontas dlús a chur le tógáil bonneagair nua iompair, bearnaí a dhúnadh in áiteanna a bhfuil naisc in easnamh, go háirithe tionscadail trasteorann, agus, i gcás inarb iomchuí, an bonneagar atá ann cheana a uasghrádú chun caighdeáin cheanglais TEN-T a bhaint amach. Ba cheart an teicneolaíocht dhigiteach, a fhaigheann tacaíocht ó fhorbairt an bhonneagair teileachumarsáide agus ó mhalartú sonraí iompair ilmhódaigh, a úsáid chun idir-inoibritheacht gréasán a chumasú agus chun tacú le sreabha lasta níos éifeachtúla. Ba cheart an Córas Eorpach um Bainistiú Tráchta Iarnróid (ERTMS) a theacht in ionad córais leagáide a chruthaíonn ranna ilroinnte ar an líonra. Chomh maith leis sin, ba cheart úsáid réiteach CCI a bheith ina tosaíocht chun feabhas a chur ar an tsábháilteacht ar bhóithre. Is tosaíocht thábhachtach a bheidh ann, freisin, réitigh iompair ilmhódaigh a chur chun cinn agus dlús a chur leis an aistriú módach chuig iompar inbhuanaithe, ag laghdú astaíochtaí CO2 ón iompar. Ba cheart réitigh ilmhódúla glasa a fhorbairt, amhail stáisiúin luchtaithe leictreacha agus moil ilmhódacha. Ba cheart feabhas a chur ar an trácht i gcathracha agus timpeall orthu, freisin, lena gcuirfí roghanna malartacha inbhuanaithe ar fáil ar thrácht ar bhóithre lena ndéanfaí agus scrogaill a sheachaint as a n‑eascraíonn astaíochtaí CO2 níos airde chomh maith. Ba cheart beartas TEN-T staid gheografach na mBalcán Thiar san Eoraip a léiriú ar bhealach níos fearr trí chur chuige níos cuimsithí. Maidir le roinnt Ballstát - an Chróit, an Ungáir, an Rómáin, an Bhulgáir agus an Ghréig - tá teorainneacha coiteanna acu agus tá siad ag brath go mór ar an mbonneagar sna Balcáin Thiar chun nascacht a chur ar fáil leis na Ballstáit eile. Faoi mar a leagtar amach sa togra le haghaidh Rialachán athbhreithnithe TEN-T T, beartaítear Conair Iompair Eorpach a chruthú a dhéanfaidh an réigiún a nascadh leis an Aontas, agus is sampla é seo den mhéid is féidir leis an Aontas a thairiscint don réigiún chun cur chun feidhme thionscadail TEN-T a fheabhsú. Comhpháirtíocht an Oirthir Bhí Comhpháirtíocht an Oirthir (EaP) ríthábhachtach chun an tAontas agus comhpháirtithe an Oirthir a thabhairt níos gaire le chéile. Is láidir iad na naisc eacnamaíocha idir an tAontas agus an réigiún, agus is limistéar tábhachtach idirthurais é comharsanacht an Oirthir chun earraí Eorpacha a iompar chuig an Oirthear. Le deich mbliana anuas, tá méadú faoi dhó nach mór tagtha ar thrádáil AE-EaP, rud a fhágann gurb é an réigiún an deichiú comhpháirtí trádála is mó de chuid an Aontais. I gcás na hAsarbaiseáine, na Seoirsia, na Moldóive agus na hÚcráine, is é an tAontas an bloc trádála is mó, agus i gcás na hAirméine agus na Bealarúise, is é an tAontas an dara comhpháirtí trádála is mó. In 2020, b’ionann méid iomlán na trádála a rinne an tAontas le Comhpháirtíocht an Oirthir agus EUR 82.8 billiún. Is ionann an trádáil idir an tAontas Eorpach agus an Úcráin, go háirithe, agus beagnach 50 % den trádáil iomlán idir tíortha Chomhpháirtíocht an Oirthir agus an tAontas. Chun tacú leis an bhforbairt sin, beidh sé tábhachtach don Aontas nascacht iompair níos fearr a sholáthar leis an Aontas agus laistigh den réigiún. Tar éis TEN-T táscach a leathnú chuig an réigiún in 2018, toradh suntasach ar bheartas TEN-T is ea forbairt Phlean Gníomhaíochta Infheistíochta Táscach TEN-T do Chomhpháirtíocht an Oirthir. Is i gcomhpháirt leis an gCoimisiún a d’ullmhaigh an Banc Domhanda an Plean ina sainaithnítear na príomhinfheistíochtaí tosaíochta a bhfuil luach iomlán EUR 12.8 billiún acu do na modhanna iompair uile ar an gcroíghréasán leathnaithe. Is é 2030 a socraíodh mar sprioc-am lena chur i gcrích. Beartaítear leis an bPlean cuidiú le cinnteoirí chun tosaíocht a thabhairt d’infheistíochtaí straitéiseacha i mbonneagar iompair, agus é d’aidhm aige gréasán táscach TEN-T a thabhairt chun críche. Beidh forbairt píblíne chomhordaithe aonair de thionscadail don réigiún ina phríomhghné den rath chun beartas TEN-T a chur chun feidhme. Agus is mar a chéile a bheidh an fhorbairt bhreise a dhéanfar ar an ngréasán, lena n‑áirítear uiscebhealaí intíre nach raibh san áireamh leis an leathnú in 2018. Agus beartas riailbhunaithe mar thaca leis, tá an infheistíocht i réitigh inbhuanaithe ar chroíghréasán táscach TEN-T i measc chuspóirí beartais fadtéarmacha Bheartas Chomhpháirtíocht an Oirthir tar éis 2020, mar a leagtar amach sa Teachtaireacht Chomhpháirteach ‘Beartas Comhpháirtíochta an Oirthir tar éis 2020: An Athléimneacht a Neartú – Comhpháirtíocht an Oirthir a dhéanfaidh beart do chách’. Tá an clár oibre iar-2020 sin struchtúrtha faoi dhá cholún, an Infheistíocht agus an Rialachas, agus moltar leis Plean Eacnamaíoch agus Infheistíochta chun tacú le téarnamh socheacnamaíoch na dtíortha comhpháirtíochta ‘atógáil chun feabhais’ chun an t‑aistriú glas agus digiteach a bhaint amach. Áireofar sa Phlean infheistíochtaí suntasacha in iompar (suas le EUR 4.5 billiún), lena n‑áirítear tionscadail atá lonnaithe ar TEN-T leathnaithe. An Plean Eacnamaíoch agus Infheistíochta agus an Phlean Gníomhaíochta Infheistíochta Táscach TEN-T do Chomhpháirtíocht an Oirthir, beidh siad ríthábhachtach maidir le dul i ngleic leis na dúshláin iomadúla a bhaineann le gréasán idir-inoibritheach a bhaint amach atá go caighdeán cheanglais TEN-T. Tá na naisc bhóthair agus iarnróid araon idir an tAontas agus comhpháirtithe Chomhpháirtíocht an Oirthir fós neamhleor agus tearcfhorbartha, agus tá roinnt nasc ar iarraidh ag trasnuithe teorann. Tá drochchaighdeán sa bhonneagar bóithre, ó thaobh cáilíochta, acmhainne agus sábháilteachta de. I roinnt cásanna, tá bonneagar an ghréasáin iarnróid agus an rothra iarnróid imithe i léig a mhéid a bhaineann le cáilíocht, le hacmhainn agus le caighdeáin sábháilteachta. Ina theannta sin, tá dúshlán ag baint le gréasán iarnróid EaP a chomhtháthú le gréasán iarnróid leis an Aontas toisc leithead rianta iarnróid 1520 mm a bheith ag an ngréasán in EaP, agus 1435 mm a bheith i leithead caighdeánach an Aontais. Cuireann sé sin leis an chastacht a bhaineann le gréasán idir-inoibritheach trasteorann a bhaint amach agus beidh gá le réitigh ardtheicniúla a fhorbairt. Chun aghaidh a thabhairt ar na dúshláin sin, ba cheart d’EaP leanúint de phíblíne de thionscadail TEN-T a thógáil agus na tionscadail a thabhairt chun aibíochta d’fhonn na coinníollacha maidir le cistiú agus maoiniú a chomhlíonadh. Ba cheart do Chomhpháirtíocht an Oirthir díriú ar thionscadail atá lonnaithe ar chroíghréasán táscach TEN-T agus, go háirithe, ar thionscadail trasteorann leis an Aontas. Ba cheart don Aontas dlús a chur le tógáil bonneagair nua iompair, bearnaí a dhúnadh in áiteanna a bhfuil naisc in easnamh, go háirithe tionscadail trasteorann, agus naisc ilmhódacha lena n‑áirítear freisin iompair muirí agus, i gcás inarb iomchuí, an bonneagar atá ann cheana a uasghrádú chun caighdeáin cheanglais TEN-T a bhaint amach. Ba cheart don Aontas tacú le réitigh bonneagair nuálaigh a fhorbairt chun an tsaincheist maidir le caighdeáin éagsúla leithead iarnróid a réiteach. Ba cheart réitigh dhigiteacha a úsáid chun idir-inoibritheacht gréasán agus ilmhódúlachta a chumasú, chun sábháilteacht agus inbhuanaitheacht a mhéadú, chun trádáil agus trasnú teorann a éascú. Ba cheart don Córas Eorpach um Bainistiú Tráchta Iarnróid (ERTMS) na córais leagáide ar cuid de ranna ilroinnte ar an líonra iad a ionadú. Chomh maith leis sin, ba cheart úsáid réiteach CCI a bheith ina tosaíocht chun feabhas a chur ar an tsábháilteacht ar bhóithre. Ba cheart réitigh iompair ilmhódaigh agus aistriú módach luathaithe chuig iompar inbhuanaithe a bheith ina thosaíocht freisin chun astaíochtaí CO2 ón iompar a laghdú. Maidir le tionscadal bonneagair bóithre, ba cheart don Aontas forbairt réiteach ilmhódúil glas (amhail stáisiúin luchtaithe leictreacha agus moil ilmhódacha) a chur chun cinn. Is tosaíocht a bheidh ann freisin gréasán na n‑uiscebhealaí intíre a uasghrádú. Ar deireadh, beidh sé tábhachtach a áirithiú go ndéanfaidh na tíortha sin an bonneagar a chothabháil, go háirithe maidir le príomhthionscadail a fhorbraítear le cistí an Aontais. An Mheánmhuir Theas Tá tábhacht pholaitiúil ar leith ag baint le Réigiún na Meánmhara Theas don Aontas. Is dlúthpháirtí trádála é an réigiún freisin. In 2020, b’ionann trádáil iomlán earraí idir an tAontas agus tíortha Chomharsanacht an Deiscirt agus EUR 149.4 billiún. D’fhéadfaí tuilleadh forbartha a dhéanamh ar thrádáil, agus ba cheart tacaíocht a thabhairt di le naisc fheabhsaithe iompair inbhuanaithe.

Ar bhonn an tsainordaithe a fuair Airí Réigiún Eora-Mheánmhara in 2013, tá sé d’aidhm ag an Aontas agus ag Comhpháirtithe na Meánmhara Theas Gréasán Tras‑Mheánmhara don Iompar (TMN-T) a shainaithint. Ullmhófar an Gréasán Iompair Thras‑Mheánmhuirí mar ghréasán cuimsitheach. Chun nascacht iompair níos fearr idir an tAontas agus an réigiún a sholáthar, beidh tábhacht ar leith ag baint le calafoirt a shainaithint ar TMN-T táscach. A luaithe a bheidh TMN-T sainaitheanta, ba cheart do Chomhpháirtithe na Meánmhara Theas plean cur chun feidhme TMN-T a fhorbairt go pras lena sainaithneofar tionscadail ardtosaíochta, d’fhonn píblíne de thionscadail a tháirgeadh. Ba cheart tosaíocht a thabhairt do thionscadail i gcalafoirt, lena n‑áirítear naisc ilmhódacha na míle deiridh d’fhonn forbairt na loingseoireachta gearrthurais farraige a threisiú. Sa Teachtaireacht Chomhpháirteach ó 2021 maidir le Comhpháirtíocht Athnuaite le Comharsanacht an Deiscirt agus sa Phlean Eacnamaíoch agus Infheistíochta don réigiún a ghabhann léi, aithnítear go bhfuil an nascacht iompair ina príomhghné d’fhorbairt na Meánmhara Theas. Tugann siad tosaíocht d’fhorbairt an Ghréasáin Iompair Thras‑Mheánmhara agus d’athchóirithe ar bheartas iompair arna sainaithint go comhpháirteach faoin bPlean Gníomhaíochta um Iompair Réigiúnach (RTAP). Maidir le Tionscnamh WestMed, a chuireann chun cinn forbairt inbhuanaithe an gheilleagair ghoirm sa Mheánmhuir Thiar, tugann sé aghaidh ar iompar muirí. I gcomhréir leis an gComhpháirtíocht Athnuaite le Comharsanacht an Deiscirt agus leis an bPlean Eacnamaíoch agus Infheistíochta don réigiún, ba cheart don Aontas dlús a chur leis na hiarrachtaí chun léarscáileanna táscacha an ghréasáin thras‑Mheánmhara iompair (TMN-T) a bheidh ann amach anseo a ghlacadh agus tosaíocht a thabhairt do thionscadail maidir leis an líonra sin a bhfuil tábhacht ar leith ag baint leo don Aontas. Thairis sin, ba cheart dó tacú le cur chun feidhme RTAP, lena leagtar síos prionsabail chomhaontaithe maidir le córas iompair ilmhódach inbhuanaithe agus comhtháite a fhorbairt, lena n‑áirítear cóineasú rialála a shaothrú. Tá an cur chuige sin ag teacht le creat comhair an Aontais don Réigiún Meánmhuirí (UfM) maidir leis an Iompar Inbhuanaithe agus leis an nGeilleagar Gorm. An Tuirc Is comhpháirtithe trádála tábhachtacha iad an tAontas agus an Tuirc agus is príomhthír idirthurais í an Tuirc don trádáil a dhéanann an tAontas leis an Meánoirthear agus leis an gCianoirthear. Dá bhrí sin, is ábhar spéise don Aontas agus don Tuirc é an bonneagar a fhorbairt agus a uasghrádú. Tá an dul chun cinn maidir le cur chun feidhme tionscadal ríthábhachtach chun acmhainneacht TEN-T táscach sa Tuirce a bhaint amach go hiomlán. Chun na tairbhí sin a uasmhéadú don Tuirc agus don Aontas araon, tá sé ríthábhachtach go ndéanfaí forbairt bonneagair a chomhordú, go háirithe don iarnród. Mar phríomhthionscadal faoi IPA, áiritheoidh an Tuirc go mbeidh rochtain tábhachtach ar TEN-T tríd an mBulgáir nuair a chuirfear iarnród Halkali — Kapikule i gcrích, iarnród arna chóchistiú ó ionstraim IPA le suim EUR 275 milliún agus arna chómhaoiniú ag na hInstitiúidí Eorpacha Airgeadais (BEI agus BEAF). Is den tábhacht i gcónaí é ailíniú na Tuirce le hacquis TEN-T. Ar aon dul leis an méid a bheartaítear do réigiún na mBalcán Thiar agus do réigiún Chomhpháirtíocht an Oirthir, tá sé ríthábhachtach soláthar breoslaí malartacha a chur san áireamh agus bonneagar bóithre idir an tAontas agus an Tuirc á phleanáil. Ar deireadh, le comhordú níos fearr ar chur chun feidhme an bhonneagair teorann chuirfí le bearnaí sa bhonneagar a dhúnadh, rud a chuirfeadh feabhas ar na sreabha tráchta idir an tAontas agus an Tuirc agus níos faide i gcéin. An Ríocht Aontaithe Bhí an Ríocht Aontaithe ina cuid dhílis de TEN-T go dtí gur tharraing sí siar as an Aontas ag deireadh na hidirthréimhse an 31 Nollaig 2020. Go dtí sin, bhí an Ríocht Aontaithe ina cuid de Chonair Chroíghréasáin Mhuir Thuaidh‑na Meánmhara, le naisc iompair chomhtháite rianúla le Mór-roinn na hEorpa agus le hÉirinn. Tar éis tharraingt siar na Ríochta Aontaithe, níl an Ríocht Aontaithe faoi réir acquis TEN-T a thuilleadh. Is díol spéise faoi leith don Aontas nascacht na hÉireann le mórthír an Aontais a chosaint. Dá bhrí sin, tá an tAontas ag gníomhú lena chinntiú nach gcuirfidh tarraingt siar na Ríochta Aontaithe isteach go mór ar ghréasán iompair na hÉireann, go háirithe, an nascacht le Mór-roinn na hEorpa. Le tarraingt siar na Ríochta Aontaithe, chuir an tAontas tús le bearta speisialta atá dírithe ar leasanna na hÉireann agus, dá bhrí sin, leasanna an Aontais a chosaint. Le glacadh Rialachán CEF II, bhí Éire lonnaithe ar dhá Chonair Chroíghréasáin TEN-T den chéad uair. Chomh maith le fanacht ar Chonair na Mara Thuaidh‑na Meánmhara, áiríodh Éire i gconair an Atlantaigh, agus nasc ag na trí phríomhchalafort, is iad sin Baile Átha Cliath, Corcaigh agus Sionainn‑Fainge, le dhá chalafort de chuid na Fraince, Le Havre agus Nantes Saint‑Nazaire. Sa Phlean Oibre do Chonair na Mara Thuaidh‑na Meánmhara léirítear tiomantas leanúnach an Aontais naisc iompair na hÉireann le Mór-roinn na hEorpa a chosaint. Ar na cuspóirí maidir leis an gConair a fhorbairt, áirítear breis forbartha a dhéanamh ar na naisc mhuirí, agus feabhas a chur ar naisc chúlchríche le calafoirt. Déantar tagairt shonrach do phleananna chun raon tionscadal a spreagadh, lena n‑áirítear nasc bóthair Rinn an Scidígh le Corcaigh, agus Abhantrach Alexandra i mBaile Átha Cliath. Leis an bPlean tugtar gealltanas nascacht le mór-roinn na hEorpa ar muir a áirithiú, rud a aithnítear mar an trasnú teorann is suntasaí d’Éirinn. Le tuilleadh infheistíochta a dhéanamh in acmhainn chalafoirt na hÉireann aithnítear go bhféadfaí spleáchas na hÉireann ar dhroichead talún na Ríochta Aontaithe a laghdú. IV. Conclúid Bhí tábhacht faoi leith ag baint le leathnú bheartas TEN-T chuig tíortha comharsanachta agus gréasán iompair idir-inoibritheach agus ilmhódach á fhorbairt ag an Aontas. Ba mheán tábhachtach é beartas TEN-T chun tíortha an mhéadaithe a lánpháirtiú, beartas a chuireann nascacht iompair níos fearr ar fáil agus a ghníomhaíonn mar éascaitheoir trádála, agus a chuireann dlús leis an gcóineasú leis an Aontas. Agus an Teachtaireacht seo á cur i láthair in éineacht leis an togra le haghaidh Rialachán athbhreithnithe TEN-T, is é is aidhm di caidreamh seachtrach an Aontais a dhoimhniú tuilleadh, agus tosaíochtaí an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip agus Straitéis um Shoghluaisteacht Inbhuanaithe agus Chliste an Choimisiúin á gcur san áireamh.