ACHOIMRE FEIDHMIÚCHÁIN AR AN TUARASCÁIL AR AN MEASÚNÚ TIONCHAIR

D’ainneoin laghduithe suntasacha ar astaíochtaí díobhálacha truailleán aeir le tríocha bliain anuas san Aontas, is é an truailleán aeir is cúis le 300 000 bás anabaí in aghaidh na bliana (i gcomparáid le suas le 1 mhilliún bás in aghaidh na bliana go luath sna 1990idí) agus le líon suntasach galar neamhtheagmhálach ar fud an Aontais (agus go háirithe galair a bhaineann le hábhar cáithníneach, dé-ocsaíd nítrigine agus ózón).

Thug an Coimisiún Eorpach gealltanas, sa Chomhaontú Glas don Eoraip agus sa Phlean Gníomhaíochta le haghaidh Truailliú Nialasach ina dhiaidh sin, chun tuilleadh feabhais a chur ar cháilíocht an aeir agus caighdeáin an Aontais maidir le cáilíocht an aeir a ailíniú níos dlúithe le moltaí na hEagraíochta Domhanda Sláinte (EDS), a ndearnadh athbhreithniú orthu le déanaí i mí Mheán Fómhair 2021.

Leis na Treoracha maidir le Cáilíocht an Aeir Chomhthimpeallaigh (Treoracha 2004/107/CE agus 2008/50/CE), leagtar síos caighdeáin maidir le leibhéil tiúchana 12 thruailleán aeir chomhthimpeallaigh atá le baint amach ag na Ballstáit uile ar fud a gcríoch laistigh d’amlínte sonracha. Thángthas ar an gconclúid sa tseiceáil oiriúnachta ar na treoracha sin go raibh siad éifeachtach go páirteach maidir le feabhas a chur ar cháilíocht an aeir agus caighdeáin cáilíochta aeir a bhaint amach, ach nár comhlíonadh a gcuspóirí uile go dtí seo. Mar thoradh ar na Treoracha, bunaíodh faireachán ionadaíoch ardcháilíochta ar cháilíocht an aeir, agus bhí siad ina rannchuidiú chun an truailliú aeir a chur ar threocht íslitheach ar fud an Aontais.

Mar sin féin, is ann fós do cheithre chineál easnaimh shuntasaigh sa bheartas maidir le cáilíocht an aeir agus léiríonn siad go bhféadfaí feabhas a chur ar an gcreat atá ann cheana. Ar an gcéad dul síos, níl caighdeáin an Aontais maidir le cáilíocht an aeir chomh cosantach céanna leis na caighdeáin atá molta ag EDS. Ar an dara dul síos, ós rud é gur minic nach leormhaith na pleananna um cháilíocht an aeir a cheanglaítear leis na Treoracha maidir le Cáilíocht an Aeir Chomhthimpeallaigh chun sáruithe a chosc nó fad na sáruithe sin a íoslaghdú i bhformhór cásanna, léiríonn sé sin gur ann do dhúshláin cur chun feidhme agus easnaimh ghaolmhara rialachais agus forfheidhmiúcháin. Ar an tríú dul síos, d’fhéadfaí feabhas a chur ar iontaofacht agus ar inchomparáideacht an fhaireacháin, an tsamhaltaithe agus an mheasúnaithe ar cháilíocht an aeir. Ar deireadh, dá ndéanfaí tuilleadh comhchuibhithe maidir leis an gcaoi a gcuirtear faisnéis faoi cháilíocht an aeir i láthair, go háirithe ar leibhéal na mBallstát, chuirfí tuilleadh breisluacha AE ar fáil, agus bheadh sé ina chuidiú le hinchomparáideacht faisnéise níos airde fós a áirithiú.

Leis an measúnú tionchair seo, déantar breithniú ar an dá threoir a chumasc agus ar 68 mbeart beartais shonracha fhéideartha, atá comhcheangailte i 19 rogha beartais fhéideartha, chun aghaidh a thabhairt ar na heasnaimh a sainaithníodh. Tá an chuid is mó acu comhlántach agus neamhspleách óna chéile go pointe. Déantar breithniú ar roinnt comhthairbhí idir roghanna éagsúla. Moltar sa mheasúnú tionchair seo 15 rogha beartais a choinneáil - lena n‑áirítear 16 bheart chun feabhas a chur ar rialachas agus forfheidhmiú pleananna um cháilíocht an aeir, 15 bheart chun tuilleadh feabhais a chur ar iontaofacht agus inchomparáideacht an fhaireacháin agus an tsamhaltaithe ar cháilíocht an aeir, 4 bheart chun feabhas a chur ar rochtain ar shonraí agus ar fhaisnéis maidir le cáilíocht an aeir agus béim ar leith á leagan ar úsáid uirlisí digiteacha, mar aon le 5 bheart chun úsáid an táscaire meánteagmhála a neartú agus caighdeáin an Aontais maidir le cáilíocht an aeir a choinneáil faoi athbhreithniú tráthrialta.

I gcás trí rogha beartais, is iad sin na roghanna lena mbaineann leibhéil éagsúla ailínithe le Treoirlínte EDS maidir le Cáilíocht an Aeir (i.e. ‘ailíniú iomlán’ (I-1), ‘ailíniú níos dlúithe’ (I-2) agus ‘ailíniú páirteach’ (I‑3)), beidh gá le rogha pholaitiúil. Rinneadh measúnú ar thionchar na dtrí rogha beartais sin ar bhealach cainníochtúil agus bheadh tairbhí suntasacha sláinte agus comhshaoil ag baint le gach ceann acu – bíodh sé sin go pointí éagsúla.

Léiríodh san aiseolas ó pháirtithe leasmhara gurbh fhearr leo leibhéal ard uaillmhéine a bheith ann. Sa chomhairliúchán poiblí, chuir 73 % de na freagróirí uile, arbh ionadaithe don tsochaí shibhialta agus do ENRanna agus do shaoránaigh an Aontais iad den chuid is mó, in iúl go soiléir gurbh fhearr leo ailíniú le Treoirlínte 2021 ó EDS maidir le Cáilíocht an Aeir. Mar sin féin, léirítear sa mheasúnú seo go bhféadfadh sé nach mbeifí in ann leibhéil tiúchana truailleán aeir atá ag teacht go hiomlán leis na Treoirlínte is déanaí a bhaint amach faoi 2030 ar chor ar bith (leibhéil atá coibhéiseach le 5 µg/m3 i gcás ábhar cáithníneach, PM2,5) le haghaidh codanna móra de phointí samplála san Aontas (71 % i gcás PM2,5), fiú agus beagnach gach rogha theicneolaíochta á scrúdú.

Cuirtear san áireamh sa mheasúnú seo go ndéanann earnálacha agus gníomhaíochtaí, e.g. iompar, tionscal, fuinneamh agus talmhaíocht, difear do cháilíocht an aeir freisin, agus áirítear ann toimhdí maidir le héifeacht na mórthionscnamh faoin gComhaontú Glas don Eoraip amhail an Dlí Aeráide Eorpach agus an pacáiste ‘Oiriúnach do 55’, an Straitéis um Meatán, an Straitéis um an tSoghluaisteacht Inbhuanaithe agus Chliste, caighdeáin astaíochtaí feithiclí EURO-7, an Straitéis Bhithéagsúlachta agus an Straitéis ‘ón bhFeirm go dtí an Forc’, mar aon leis an tionscnamh RePowerEU a tugadh isteach le déanaí. Ní bhreithnítear ann, áfach, (i bhfianaise a n‑intuarthachta an‑teoranta, ag an gcéim seo) roghanna laghdaithe féideartha eile, cuir i gcás athruithe níos tapa ar iompraíocht ar fud na sochaí nó aistrithe chuig breoslaí níos glaine.

Léiríonn an anailís a eascraíonn as go bhfuil an cóimheas is airde idir tairbhe agus costas ag baint le rogha beartais I-3 (‘ailíniú páirteach’ le Treoirlínte 2021 ó EDS maidir le Cáilíocht an Aeir faoi 2030) (idir 10:1 agus 28:1). D’fhéadfaí a bheith ag súil leis go gcomhlíonfaidh formhór na bpointí samplála cáilíochta aeir san Aontas na caighdeáin chomhfhreagracha maidir le cáilíocht an aeir gan mórán iarrachta breise a dhéanamh. Níos mó ná EUR 29 mbilliún a bheadh sna glantairbhí. I gcás rogha beartais I-2 (‘ailíniú níos dlúithe’ le Treoirlínte 2021 ó EDS maidir le Cáilíocht an Aeir faoi 2030) meastar go mbeidh an cóimheas idir tairbhe agus costas beagán níos ísle (idir 7,5:1 agus 21:1). Meastar nach gcomhlíonfadh thart ar 6 % de na pointí samplála na caighdeáin chomhfhreagracha maidir le cáilíocht an aeir gan iarracht bhreise a dhéanamh ar an leibhéal áitiúil (nó d’fhéadfadh sé go dteastódh síntí ama nó eisceachtaí uathu). Níos mó ná EUR 36 bhilliún a bheadh sna glantairbhí, i.e. 25 % níos mó ná rogha beartais I-3. Faoi rogha beartais I‑1 (‘ailíniú iomlán’ le Treoirlínte 2021 ó EDS maidir le Cáilíocht faoi 2030) tá an cóimheas idir tairbhe agus costas an‑dearfach fós (idir 6:1 agus 18:1). Mar sin féin, meastar nach gcomhlíonfadh 71 % de phointí samplála na caighdeáin chomhfhreagracha maidir le cáilíocht an aeir gan iarracht bhreise a dhéanamh ar an leibhéal áitiúil (agus i mórán de na cásanna sin ní bheidís in ann na caighdeáin sin a chomhlíonadh ar chor ar bith dá mbeifí taobh le laghduithe teicniúla indéanta amháin). Níos mó ná EUR 38 bhilliún a bheadh sna glantairbhí, i.e. 5 % níos mó ná rogha beartais I-2.

A mhéid a bhaineann le tionchair ar an gcomhshaol, go háirithe ar an sciar de na limistéir éiceachórais a sháraíonn ualaí criticiúla d’eotrófú ó dheascadh nítrigine, le hailíniú níos dlúithe, gan dochar do chomhthairbhí breise a d’fhéadfadh a bheith ann mar gheall ar chur chun feidhme fónta na Straitéise Bithéagsúlachta agus an Dlí maidir le hAthchóiriú Dúlra, d’fhéadfadh sé go laghdódh gach ceann de na trí rogha an sciar de na limistéir éiceachórais ina bhfuil ualaí criticiúla arda nítrigine. A mhéid a bhaineann le tionchair shóisialta, is iad na grúpaí íogaire sa daonra (lena n‑áirítear páistí, mná torracha, saoránaigh scothaosta agus iad siúd a bhfuil fadhbanna sláinte acu cheana féin) is mó atá thíos leis an truailliú aeir sa lá atá inniu ann. Dá bhrí sin, i bhformhór na gcásanna, bainfidh siad an tairbhe is mó as tionchair laghdaithe an truaillithe aeir ar a sláinte. Meastar go mbeidh gnóthachain ann faoi 2030 maidir le glan‑olltáirgeacht intíre (OTI) i gcás gach rogha beartais, thart ar idir 0,26 % go 0,44 %. Meastar go dtiocfaidh gnóthachain eacnamaíocha as feabhas a chur ar cháilíocht an aeir, gnóthachain a bhaineann le laghdú ar thionchair dhiúltacha an truaillithe aeir amhail caiteachas ar chúram sláinte, caillteanais táirgeachta barr, neamhláithreacht ón obair mar gheall ar bhreoiteacht (lena n‑áirítear leanaí cleithiúnacha) agus táirgiúlacht níos ísle ag an obair.

Idir EUR 76 mhilliún agus EUR 106 mhilliún a bheadh san ualach riaracháin iomlán. Is iad na húdaráis phoiblí a sheasann na costais sin go léir ós rud é nach bhforchuirtear costais riaracháin dhíreacha ar thomhaltóirí agus ar ghnólachtaí leis na Treoracha maidir le Cáilíocht an Aeir Chomhthimpeallaigh. Mar sin féin, seasann na hearnálacha sin costais choigeartúcháin thábhachtacha, go háirithe mar gheall ar bhearta is gá chun caighdeáin an Aontais maidir le cáilíocht an aeir a bhaint amach. Meastar na costais choigeartúcháin (nó costais mhaolaithe) bhliantúla a bheith substaintiúil i ndearbhthéarmaí: EUR 7,0 billiún i gcás ailíniú iomlán (I-1), EUR 5,6 billiún i gcás ailíniú níos dlúithe (I-2), EUR 3,3 billiún i gcás ailíniú páirteach (I‑3) le haghaidh 2030. Meastar go mbeidh na costais níos airde (i gcomparáid le Ballstáit eile) le haghaidh na mBallstát sin a bhfuil dúshláin leanúnacha truaillithe aeir rompu sa lá atá inniu ann, nó ina mbeadh gá le bearta sonracha. Go sonrach, bheadh costais bhreise i ndán d’earnáil an téimh chónaithe agus, ar leibhéal níos ísle, d’earnálacha an tionscail agus na talmhaíochta. Mar sin féin, i gcás na roghanna uile a breithníodh, is mó i bhfad glantairbhí foriomlána an tionscnaimh ná na costais (idir EUR 29 mbilliún agus EUR 38 mbilliún).

I gcás gach ceann de na trí rogha beartais (i.e. gan beann ar an rogha pholaitiúil a dhéantar) tá údar maith le cur chuige céimnithe a ghlacadh i leith caighdeáin cáilíochta aeir reatha an Aontais agus caighdeáin a bheidh ann amach anseo a shocrú: (1) caighdeáin shoiléire AE maidir le cáilíocht an aeir a bhunú le haghaidh an mheántéarma, i.e. an bhliain 2030 (maille le líon teoranta eisceachtaí sealadacha i gcás inar léir go bhfuil údar leo); (2) peirspictíocht fhadtéarmach iar-2030 a fhorbairt i leith ailíniú iomlán le Treoirlínte 2021 ó EDS maidir le Cáilíocht an Aeir agus, an tráth céanna, dul ar an mbóthar ceart i dtreo ailíniú le Treoirlínte EDS sa todhchaí chun an fhís maidir le truailliú nialasach a bhaint amach faoin mbliain 2050; (3) sásra athbhreithnithe tráthrialta chun a áirithiú go mbeidh cinntí a dhéanfar amach anseo faoi threoir na tuisceana eolaíche is déanaí ar cháilíocht an aeir, agus go gcoinneofar sa tuiscint eolaíoch sin gnéithe solúbthachta i bhfianaise dúshláin gheopholaitiúla a d’fhéadfadh a bheith ann (amach anseo).