Lena leasaítear Cinneadh 2003/76/CE lena mbunaítear na bearta is gá chun an Prótacal a chur chun feidhme, ar Prótacal é atá i gceangal leis an gConradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh, maidir leis na hiarmhairtí airgeadais toisc Conradh CEGC a dhul in éag agus maidir leis an gCiste Taighde um Ghual agus Cruach

MEABHRÁN MÍNIÚCHÁIN

1.COMHTHÉACS AN TOGRA

•Forais agus cuspóirí an togra

Dhaingnigh an tAontas Eorpach Comhaontú Pháras an 4 Deireadh Fómhair 2016 ag geallúint go gcuideoidh an tAontas leis an ardú teochta domhanda a choimeád níos lú ná 2 °C agus go bhféachfaidh sé lena shrianadh ag 1.5 °C. De bhun na hoibleagáide idirnáisiúnta sin, tá aontaithe ag an Aontas agus ag na Ballstáit sraith spriocanna uaillmhianacha a shocrú chun astaíochtaí gás ceaptha teasa a laghdú idir 80 % agus 95 % faoi 2050 agus 40 % faoi 2030.

I mí na Samhna 2018 chuir an Coimisiún i láthair a fhís fhadtéarmach chun geilleagar rachmasach, nua-aimseartha, iomaíoch agus aeráidneodrach a bhaint amach faoi 2050 - A Clean Planet for all [Pláinéad Glan do Chách]. I ndiaidh cuirí a fháil ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle Eorpach, thug an Coimisiún breac-chuntas ina Theachtaireacht ar roinnt beart, lena n‑áirítear féachaint ar bhealaí inar féidir le sócmhainní an Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Cruach faoi leachtú tacú le teicneolaíochtaí ceannródaíocha maidir le déanamh cruach atá beagnach saor ó charbón.

I gcomhréir lena fhís fhadtéarmach, i mí na Nollag 2019 d’fhoilsigh an Coimisiún an Teachtaireacht maidir leis an gComhaontú Glas don Eoraip. I measc na mbeart arna ndéanamh, chuir an Coimisiún dícharbónú na hearnála cruach ar an gclár oibre polaitiúil mar ábhar tosaíochta agus tá sé tiomanta féachaint an féidir cuid den chistiú faoin gComhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach faoi leachtú a úsáid chun tacú le próisis déanta cruach atá beagnach saor ó charbón faoi 2030. Tá idir €175 agus €290 billiún d’infheistíochtaí bliantúla breise ag teastáil ón Eoraip sna blianta seo amach romhainn. Sa chomhthéacs sin, laistigh de Phlean Infheistíochta an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip, molann an Coimisiún go ndéanfar athbhreithniú ar bhunúis dlí an Chiste Taighde um Ghual agus Cruach chun sreabhadh caipitil phríobháidigh go dtí tionscadail ghlasa a spreagadh.

Is clár cistiúcháin de chuid an Aontais é Clár Taighde an Chiste Taighde um Ghual agus Cruach (RFCS) lena maoinítear tionscadail taighde sna hearnálacha guail agus cruach. Tá a bhunúis dlí féin ag RFCS atá lasmuigh den Chreat Airgeadais Ilbhliantúil. Tar éis don Chonradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Cruach (CEGC) a dhul in éag in 2002 agus faoi Phrótacal 37 atá i gceangal le Conarthaí an Aontais, bhunaigh na Ballstáit “an Ciste Taighde nua um Ghual agus Cruach” (RFCS) chun teacht i gcomharba leanúnach ar Chláir Thaighde agus Cláir Fhorbairt Theicniúil um Ghual agus Cruach de chuid an Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Cruach. Chuireadh Clár Taighde RFCS cistiúchán EUR 40 milliún ar fáil go bliantúil d’earnálacha atá gaolmhar le gual agus cruach i gcomhair taighde agus nuálaíochta (le dáileadh 27,2 % don ghual agus 72,8 % don chruach) rud a thug páirtithe tionsclaíocha, FBManna, ceannionaid taighde agus ollscoileanna ar fud an Aontais le chéile chun eolas a fhorbairt agus nuálaíocht a chothú. Cistítear a chuid gníomhaíochta leis an ioncam a ghintear trí shocmhainní CEGC faoi leachtú, i gcomhréir le mír 2 d’Airteagal 1 de Phrótacal 37. Chun luaineachtaí i maoiniú an taighde a d’fhéadfadh teacht as gluaiseachtaí sna margaí airgeadais a laghdú a oiread agus is féidir, cuirtear socrú smúdála i bhfeidhm. Mar sin féin, i ndiaidh meath ar ioncaim ó bhainistiú sócmhainní, thit an méid cistithe a fuair buiséad RFCS ón nglanioncam agus ón sásra smúdála ó EUR 42 mhilliún in 2017 go dtí EUR 12 mhilliún in 2019. In 2017, mhol an Coimisiún úsáid a bhaint as gealltanais saortha agus orduithe aisghabhála lena gcuirfear EUR 40 milliún breise leis an mbuiséad go dtí 2020. In Aibreán 2018, ghlac Parlaimint na hEorpa rún reachtach [P8_TA (2018)0061] a bhí ag gabháil leis an toiliú a thug sí maidir le Cinneadh 2018/599 ón gComhairle, a raibh sé d’aidhm aige údarú a thabhairt d’úsáid na ngealltanas saortha agus na n‑orduithe gnóthaithe uile a rinneadh faoi chlár “an Chiste Taighde um Ghual agus Cruach” (RFCS) ó 2003 i leith. Sa rún sin, d’iarr Parlaimint na hEorpa go mbainfear leas níos gníomhaí as bainistiú shócmhainní CEGC faoi leachtú, nó fiú roinnt de na cistí sin a úsáid chun mórthionscadail a sheoladh maidir le cuach ón Eoraip a dhéanamh glan agus iomaíoch.

Mar a aithnítear cheana féin, tá cistiú bliantúil EUR 40 milliún ar a laghad ag teastáil chun tionscadal taighde RFCS a chur chun feidhme go rathúil. Mar sin féin, faoin ráta úis reatha, ós rud é go n‑ídíodh na hacmhainní atá ar fáil chun an sásra smúdála a cheadú agus i bhfianaise tharraingt siar na Ríochta Aontaithe, beidh sé deacair fáltais iomchuí bhliantúla a ghiniúint ar na sócmhainní infheistithe sa ghearrthéarma nó sa mheántéarma.

Ba é tátal athbhreithnithe ón gCúirt Iniúchóirí le déanaí maidir leis an gComhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach nach inbhuanaithe RFCS a chistiú le hioncam ó bhainistiú sócmhainní amháin de bharr thimpeallacht reatha na rátaí úis. Go háirithe, mhol an Chúirt Iniúchóirí go raibh sé práinneach athbhreithniú a dhéanamh ar na treoirlínte airgeadais agus ba cheart gur freagraíodh leis sin conas gur féidir leas níos fearr a bhaint as cothromas CEGC faoi leachtú laistigh de chláir réime taighde an Aontais.

I mí an Mheithimh 2019, d’áitigh Grúpaí Comhairleacha um Ghual agus Cruach (CAG agus SAG) athbhreithniú a dhéanamh ar na bunúis dlí chun a áirithiú go leanfar den chlár, agus, ag an am céanna, cuspóirí na hearnála faoi láthair a oiriúnú. Ag an am céanna, d’fhormhuinigh siad sciar de na sócmhainní, atá comhionann, go garbh, le haon trian a úsáid ar bhealach forásach (arb ionann é agus EUR 50-70 milliún in aghaidh na bliana don bhliain 2021-2027) chun tionscadail taighde a chistiú san earnáil ghuail agus chruach, i sineirgíocht leis an Sásra um Aistriú Cóir, tionscnamh na réigiún guail atá i mbun aistrithe, Fís Eorpach agus an Ciste don Nuálaíocht. An 25 Meitheamh 2019 d’fhormhuinigh an comhghrúpa ad-hoc CAG-SAG sócmhainní CEGC a oscailt.

Le taighde agus nuálaíocht is féidir fearas a fhorbairt agus a léiriú sa scála iomchuí sna hearnálacha dian ar fhuinneamh maidir leis na sonraí teicniúla agus eacnamaíocha uile a thástáil chun leanúint den teicneolaíocht a shaothrú ó thaobh tionsclaíoch nó tráchtála de gan ach an riosca is lú. Sa Chomhaontú Glas don Eoraip 2019, moltar tacú le teicneolaíochtaí ceannródaíocha maidir leis an gcruach ghlan chun próiseas déanta cruach saor ó charbón a bhaint amach faoi 2030 agus chun féachaint más féidir cuid den chistiú atá á leachtú faoin gComhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach a úsáid. Is é an Ciste Taighde um Ghual agus Cruach go háirithe a fhorbróidh táirgeadh Cruach Glan a d’fhéadfadh an-difear a dhéanamh maidir le hearnálacha eile dian ar fhuinneamh, amhail na hearnálacha ceimiceán agus stroighne, a tharraingt i dtreo na haeráidneodrachta faoi 2050.

Dá bhrí sin, tá ábharthacht, práinn agus uaillmhian ag baint anois le hathbhreithniú a dhéanamh ar bhunúis dlí RFCS.

I bhfianaise an mhéid thuas, moltar sa togra sin athruithe a dhéanamh ar an gCinneadh reatha. Tá sé d’aidhm aige go gceadófar cuid de shócmhainní CEGC faoi leachtú don tréimhse 2021-2027 a dhíol chun leithdháileadh bliantúil RFCS EUR 111 mhilliún in aghaidh na bliana a sholáthar. Leis an leithdháileadh bliantúil sin leanfar de thacú le taighde comhoibríoch sna hearnálacha atá gaolmhar le gual agus cruach faoi Chlár Taighde RFCS, tacófar freisin le teicneolaíochtaí ceannródaíocha lena mbainfear amach próiseas déanta cruach atá beagnach saor ó charbón faoi 2030 agus tionscadail taighde don earnáil ghuail maidir le haistriú cóir mianach guail a bhíodh ag feidhmiú roimhe seo nó mianaigh ghuail atá á ndúnadh, agus bonneagar gaolmhar i gcomhréir leis an Sásra um Aistriú Cóir agus i gcomhréir le hAirteagal 4(2). Beidh sé d’aidhm ag an gCoimisiún tacú le tionscadail taighde, go háirithe san earnáil atá gaolmhar leis an tionscal cruach, trí chomhpháirtíocht comhchláraithe tiomnaithe maidir leis an gCruach Ghlan atá i sineirgíocht le cláir eile de chuid an Aontais, go háirithe leis an gClár Réime um Thaighde agus um Nuálaíocht.

Meastar gur uirlis luachmhar é comhpháirtíocht phríobháideach phoiblí Eorpach chun tacú le forbairt agus cur chun feidhme gníomhaíochtaí taighde a bhfuil tábhacht straitéiseach ag baint leo chun go gcuirfear ar chumas an Aontais aghaidh a thabhairt ar dhúshláin dhomhanda agus a leibhéal iomaíochais a choinneáil.

Athruithe atá beartaithe chun go gceadófar sócmhainní an chiste a úsáid i gcás inar gá chun leithdháileadh bliantúil eur 40 milliún a sholáthar agus tionscadail mhóra taighde agus nuálaíochta a mhaoiniú.

Moltar Cinneadh 2003/76/CE a mhodhnú chun leithdháileadh bliantúil a sholáthar go dtí an bhliain 2027 do RFCS a mbainfear úsáid as mar seo a leanas: Le EUR 40 milliún in aghaidh na bliana maoineofar taighde comhoibríoch san earnáil ghuail agus san earnáil chruach agus leis an EUR 71 mhilliún atá fágtha maoineofar teicneolaíochtaí ceannródaíocha lena mbainfear amach próiseas déanta cruach atá beagnach saor ó charbón agus tionscadail taighde maidir le haistriú cóir mianach guail a bhíodh ag feidhmiú roimhe seo nó mianaigh ghuail atá á ndúnadh, agus bonneagar gaolmhar i gcomhréir leis an Sásra um Aistriú Cóir. Ba cheart na leithdháiltí sin agus íocaíochtaí gaolmhara a ghiniúint tríd an nglanioncam ar infheistíochtaí agus, i gcás inar gá, trí fháltais arna nginiúint trí shócmhainní a dhíol.

Ba cheart an leithdháileadh sin a chumhdach go sonrach sa Chinneadh chun sreabhadh intuartha acmhainní a cheadú, ar scála leordhóthanach go n‑áiritheofar go leanfar den tacaíocht inmhianaithe maidir le taighde comhoibríoch sna hearnálacha cruach agus guail.

Go dtí seo, bhí sócmhainní CEGC faoi leachtú á mbainistiú ar bhonn go maoineofar tionscadail taighde trí fháltas na sócmhainní a infheistíodh. Léirítear an méid sin sna focail a úsáidtear i mír 1 (“cistí a úsáid”) den Iarscríbhinn a ghabhann le Cinneadh 2003/77/CE ón gComhairle agus in aithris 3 den Chinneadh céanna, lena bhforáiltear “gur cheart caipiteal uile Shócmhainní an Chiste Taighde um Ghual agus Cruach a choimeád slán”.