FÓGRA ÓN gCOMISIÚN

i dtaca leis an gComhaontú maidir le Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann a bheith ag tarraingt siar as an Aontas Eorpach agus as an gComhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach

Cuid a dó – Cearta na Saoránach

(2020/C 173/01)

Is chun faisnéis a thabhairt agus chuige sin amháin atá an Nóta Treorach seo á chur ar fáil agus ní forlíonadh ná críochnú é ar an gComhaontú maidir le Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann a bheith ag tarraingt siar as an Aontas Eorpach agus as an gComhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach.

Cé gur baill foirne den Choimisiún Eorpach a d’ullmhaigh an Nóta Treorach seo, níor cheart na tuairimí atá ann a léirmhíniú mar shonrú ar sheasamh oifigiúil an Choimisiúin Eorpaigh.

Is é an cuspóir foriomlán atá ag Cuid a Dó den Chomhaontú maidir le Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann a bheith ag tarraingt siar as an Aontas Eorpach agus as an gComhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach (an Comhaontú), cosaint a dhéanamh ar chearta na saoránach ó dhlí an Aontais Eorpaigh de réir mar a bheidh saoránaigh an Aontais Eorpaigh a bhfuil cónaí orthu nó atá ag obair i Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann agus baill teaghlaigh na saoránach sin ag feidhmiú na gceart sin faoi dheireadh na hidirthréimhse dá bhforáiltear sa Chomhaontú, agus foráil a dhéanamh maidir le ráthaíochtaí éifeachtacha in-fhorfheidhmithe neamh-idirdhealaitheacha chuige sin.

1. TEIDEAL I – FORÁLACHA GINEARÁLTA

Le hAirteagail 9, 10 agus 11 den Chomhaontú le chéile leagtar síos an raon feidhme pearsanta agus an raon feidhme críochach chun críocha chur chun feidhme Theideal II de Chuid a Dó den Chomhaontú i dtaca le cearta agus oibleagáidí a bhaineann le cónaí, le doiciméid chónaithe, le hoibrithe agus le daoine féinfhostaithe agus le cáilíochtaí gairmiúla. (Tá raon feidhme pearsanta ar leith ag Teideal III maidir leis an tslándáil shóisialta a chomhordú.)

Is saoránaigh den Aontas Eorpach agus náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe a raibh an ceart chun cónaí a dhéanamh nó a bheith ag obair i gcomhréir le dlí an Aontais á fheidhmiú acu roimh dheireadh na hidirthréimhse agus a leanfaidh de sin tar éis na hidirthréimhse chomh maith lena mbaill teaghlaigh, is iad sin tairbhithe Theideal II den Chomhaontú.

Leagtar amach na sainmhínithe ar shaoránach den Aontas Eorpach agus náisiúnach den Ríocht Aontaithe in Airteagal 2 (c) agus (d) den Chomhaontú.

Sna tagairtí do chearta saorghluaiseachta tríd an Aontas agus sna rialacha sna Nóta Treorach seo tá cearta a leagtar síos sna háiteanna seo: Airteagail 21, 45 agus 49 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh (CFAE); Treoir 2004/38/CE maidir leis an gceart atá ag saoránaigh an Aontais agus ag baill teaghlaigh acu gluaiseacht agus cónaí faoi shaoirse ar chríoch na mBallstát (Treoir 2004/38/CE); agus Rialachán (AE) Uimh. 492/2011 maidir le saoirse ghluaiseachta d’oibrithe laistigh den Aontas (Rialachán (AE) Uimh. 492/2011).

1.1. Airteagal 9 — Sainmhínithe

1.1.1. Airteagal 9(A): Baill teaghlaigh

1.1.1.1. Airteagal 9(a)(i): Baill teaghlaigh “lárnacha”

Sainmhínítear na baill teaghlaigh “lárnacha” le tagairt d’Airteagal 2(2) de Threoir 2004/38/EC. Tá feidhm ag an bhforáil seo freisin maidir le baill foirne oibrithe fostaithe agus féinfhostaithe, lena n-áirítear oibrithe trasteorann (cásanna uamtha C-401/15 go C-403/15 Depesme agus Kerrou).

De réir mar atá faoi dhlí an Aontais, ní theachtann baill teaghlaigh saoránach den Aontas, ó thaobh an phrionsabail de, ceart neamhspleách gluaiseacht agus cónaí go saor (mura rud é gur saoránaigh den Aontas iad féin nó go bhfuair siad ceart chun cónaí neamhspleách de bharr an ghaoil atá acu le saoránach den Aontas, foinse a gceart saorghluaiseachta). Mar an gcéanna, ní theachtann baill teaghlaigh cearta faoin gConradh mura n-eascraíonn na cearta sin ó shealbhóir na gceart – duine atá cumhdaithe le hAirteagal 10(1)(a) go (d) den Chomhaontú.

Is é an t-aon eisceacht amháin atá ann, baill teaghlaigh atá cumhdaithe le hAirteagal 10(1)(f) agus a mbeidh cónaí orthu “go neamhspleách” sa Stát óstach i deireadh na hidirthréimhse ós rud é nach raibh sé de choinníoll lena gceart chun cónaí faoi dhlí an Aontais an tráth sin go leanfadh siad de bheith ina mbaill teaghlaigh ag saoránach den Aontas a bheadh ag teachtadh cearta Conartha sa Stát óstach an tráth sin.

1.1.1.2. Airteagal 9(a)(ii): Cúramóirí tríú tír saoránaigh spleách den Aontas Eorpach

D’aithin Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh (CBAE) gur cheart, i gcásanna áirithe, ceart chun cónaí a bheith ag daoine eile freisin, go háirithe i gcás ina bhfuil gá iarbhír leis na daoine sin a bheith i láthair chun gur féidir le saoránaigh den Aontas Eorpach an ceart chun cónaí a theachtadh faoi dhlí an Aontais.

Is é an sampla is ábhartha de sin saoránach mionaoiseach soghluaiste nach as an Aontas Eorpach do thuismitheoir leis. Cé go bhfuil ceart chun cónaí an tsaoránaigh den Aontas Eorpach follasach faoi dhlí an Aontais, níl an tuismitheoir ar a bhfuil an saoránach den Aontas Eorpach spleách faoi raon feidhme Airteagal 2(2)(d) de Threoir 2004/38/CE a bhfuil feidhm aige maidir le tuismitheoirí atá spleách ar an saoránach den Aontas Eorpach (sa chás sin tá an scéal droim ar ais). Rialaigh CBAE i gcás C-200/02 Chen go bhfuil an ceart chun cónaí ag an tuismitheoir sin sa Stát óstach chun tacú le ceart chun cónaí an linbh mhionaoisigh ar saoránach den Aontas Eorpach é.

Tá níos mó in Airteagal 9(a)(ii) ná an tagairt do phríomhchúramóirí a d’úsáid CBAE in Chen (nach raibh ach cónaí mháthair an linbh i gceist ann) agus tá sé dréachtaithe ar dhóigh níos leithne chun gur féidir daoine nach príomhchúramóirí iad a chumhdach leis (mar shampla, siblíní mionaoiseacha a bhfuil an príomhchúramóir/na príomhchúramóirí céanna acu agus atá ag an saoránach mionaoiseach den Aontas Eorpach).

1.1.2. Airteagal 9(b): Oibrithe trasteorann

Is éard is oibrithe trasteorann ann daoine atá cumhdaithe leis an sainmhíniú ó CBAE ar “oibrithe” arb amhlaidh, san am céanna, nach bhfuil cónaí orthu faoin gcoinníoll a leagtar amach in Airteagal 13 den Chomhaontú, sa Stát inar “oibrithe” iad.

Tá oibrithe atá fostaithe (Airteagal 45 CFAE) agus féinfhostaithe (Airteagal 49 CFAE) cumhdaithe (féach cás C-363/89 Roux agus an treoir maidir le hAirteagail 24 agus 25).

1.1.2.1. An sainmhíniú ar oibrí fostaithe nó ar oibrí féinfhostaithe

Níl sainmhíniú i reachtaíocht phríomha ná reachtaíocht thánaisteach an Aontais ar an téarma “oibrí” ná ar an téarma “duine féinfhostaithe”.

De réir dhlí-eolaíocht CBAE, tá ciall shonrach ag an gcoincheap “oibrí” chun críocha na saorghluaiseachta san Aontas (mar shampla, cás C-66/85 Lawrie-Blum) agus ní mór léirmhíniú leathan a thabhairt air (cás C-139/85 Kempf).

Ní féidir sainmhínithe náisiúnta éagsúla a chur i bhfeidhm (e.g. an sainmhíniú ar oibrí i ndlí náisiúnta an tsaothair) a bheadh ní ba shriantaí.

Tá “oibrí” sainmhínithe ag CBAE mar “ duine a dhéanann fíorobair éifeachtach a dtugtar pá dó ar a shon faoi stiúir duine eile, cé is moite de ghníomhaíochtaí ar scála chomh beag sin go meastar go bhfuil siad iomlán imeallach agus iomlán coimhdeach” (cásanna C-138/02 Collins, C-456/02 Trojani nó C-46/12 LN).

Seo iad príomhghnéithe caidrimh fostaíochta:

— go ndéanann duine seirbhísí ar feadh achar ama áirithe (féach, mar shampla, cásanna C-139/85 Kempf, C-344/87 Bettray, C-171/88 Rinner-Kühn, C-1/97 Birden, C-102/88 Ruzius-Wilbrink)

— ar son agus faoi stiúir duine eile (cásanna C-152/73 Sotgiu, C-196/87 Steymann, C-344/87 Bettray, C-151/04 Nadin)

— a bhfaigheann sé íocaíocht ar a shon (féach, mar shampla, cásanna C-196/87 Steymann, C-344/87 Bettray, C-27/91 Hostellerie Le Manoir, C-270/13, Haralambidis).

Tá idirdhealú sa choinníoll atá le nasc an tánaistithe idir “oibrithe” agus “daoine féinfhostaithe”. Is comhartha sóirt ag caidreamh tánaistithe gurb é an fostóir a shocraíonn cén ghníomhaíocht a dhéanfar, cén íocaíocht a thabharfar agus cé na dálaí oibre (cás C-268/99 Jany).

1.1.3. Airteagal 9(c): An Stát óstach

Tá idirdhealú san fhoráil idir saoránaigh an Aontais Eorpaigh agus náisiúnaigh na Ríochta Aontaithe. Ní hionann an sainmhíniú ar Stát óstach i gcás an dá ghrúpa.

I gcás náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe, is Ballstát den Aontas Eorpach é an Stát óstach de réir an tsainmhínithe in Airteagal 2(b) den Chomhaontú, Stát ina bhfuil siad ag teachtadh a gcirt chun cónaí faoi rialacha saorghluaiseachta an Aontais. Ní féidir an Ríocht Aontaithe a bheith ina Stát óstach faoin gComhaontú le haghaidh náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe – is ionann sin agus a rá i gcás náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe a mbeidh cónaí orthu sa Ríocht Aontaithe roimh dheireadh na hidirthréimhse i gcomhréir lena gcearta faoi dhlí an Aontais (i gcáil thairbhithe an chásdlí atá bunaithe ar bhreithiúnais ó CBAE i gcásanna C-34/09, Ruiz Zambrano nó C-370/90, Singh) nach n-éireoidh siad ina dtairbhithe faoin gComhaontú ina gcáil féin.

I gcás saoránaigh den Aontas Eorpach, is í an Ríocht Aontaithe an Stát óstach de réir an tsainmhínithe in Airteagal 3(1) den Chomhaontú. Ní éireoidh saoránaigh den Aontas Eorpach ina dtairbhithe faoin gComhaontú ina gcáil féin in aon Bhallstát den Aontas Eorpach, cibé acu is é Ballstát a náisiúntachta é nó nach é.

1.1.3.1. A “theacht a gceart chun cónaí i gcomhréir le dlí an Aontais”

Ciallaíonn feidhmiú an chirt chun cónaí go raibh saoránach den Aontas Eorpach nó náisiúnach den Ríocht Aontaithe ina chónaí go dleathach sa Stát óstach i gcomhréir le dlí saorghluaiseachta an Aontais roimh dheireadh na hidirthréimhse.

Tá na cásanna uile is féidir a bheith ann ina n-eascraíonn an ceart chun cónaí ó rialacha saorghluaiseachta an Aontais cumhdaithe.

Tá san áireamh an ceart chun cónaí, cibé acu is ceart chun cónaí buan é nó nach ea agus cibé achar ama atá leis (e.g. is leor teacht isteach sa Stát óstach seachtain amháin roimh dheireadh na hidirthréimhse agus cónaí a dhéanamh ann mar chuardaitheoir poist faoi Aireagal 45 CFAE) agus cibé caoi ar feidhmíodh na cearta sin (mar oibrí, mar dhuine féinfhostaithe, mar mhac léinn, mar chuardaitheoir poist, etc.).

Is leor an ceart chun cónaí a fheidhmiú i gcomhréir leis na coinníollacha atá leis an gceart chun cónaí i ndlí an Aontais (cás C-162/09 Lassal nó cásanna uamtha C-424 agus 425/10 Ziolkowski agus Szeja).

Ní gá doiciméad cónaithe a bheith ag duine chun cónaí a dhéanamh go dleathach i gcomhréir le dlí an Aontais mar go dtugtar an ceart chun cónaí faoi dhlí an Aontais go díreach do shaoránaigh den Aontas Eorpach trí bhíthin an Chonartha agus níl sé ag brath ar na nósanna imeachta riaracháin a bheith curtha i gcrích acu (Aithris 11 de Threoir 2004/38/CE). Os a choinne sin, ní leor doiciméad cónaithe arna eisiúint faoi dhlí an Aontais a bheith ag duine, ann féin, chun an cónaí a chur i gcomhréir le dlí an Aontais (cás C-325/09 Dias).

1.1.3.2. “Roimh dheireadh na hidirthréimhse agus má leanann siad de bheith ina gcónaí inti dá éis sin”

Ina chuid de na coincheapa sin, ar cheart iad a léamh le chéile, tá stampa ama lena leagtar síos gur cónaí “leanúnach” i ndeireadh na hidirthréimhse (31 Nollaig 2020) amháin a bheidh cáilitheach mar chónaí i gcomhréir le dlí an Aontais chun críocha Cuid a Dó den Chomhaontú.

Tá tuilleadh leagtha síos faoi na rialacha maidir le leanúnachas cónaí in Airteagal 11 den Chomhaontú.

Tréimhsí stairiúla cónaí a mbeidh nó a raibh deireadh leo roimh dheireadh na hidirthréimhse (mar shampla, cónaí idir 1980 agus 2001) nó tréimhsí cónaí nach gcuirfear tús leo go dtí go mbeidh deireadh leis an idirthréimhse, níl siad cáilitheach.

1.1.4. Airteagal 9(d): Stát oibre

Is chun raon feidhme críochach ceart oibrithe trasteorann agus chuige sin amháin atá an Stát oibre ábhartha.

Ní mheastar gur oibrithe trasteorann iad na daoine a bhfuil cónaí orthu sa Stát ina bhfuil siad ag obair.

1.1.5. Airteagal 9(e); Cearta coimeádta

Is le tagairt d’Airteagal 2(9) de Rialachán (CE) Uimh. 2201/2003 ón gComhairle maidir le dlínse agus maidir le haithint agus forghníomhú breithiúnas in ábhair maidir le pósadh agus le freagracht tuismitheora, (“Rialachán na Bruiséile IIa”) a shainmhínítear “Cearta coimeádta”.

Cumhdaíonn an fhoráil sin cearta coimeádta a thugtar trí bhíthin breithiúnas, feidhmiú dlí nó comhaontú a bhfuil éifeacht dhlíthiúil aige.

1.2. Airteagal 10 – Raon feidhme pearsanta

1.2.1. Saoránaigh den Aontas agus náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe: Mír 1(a) go (d)

Leagtar amach an sainiú ar shaoránaigh den Aontas agus náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe in Airteagal 2 (c) agus (d) den Chomhaontú

Thug Cúirt Bhreithiúnais an Aontais treoir shonrach maidir le dlí-eolaíocht a bhaineann le cearta daoine a bhfuil dénáisiúntacht acu. Tá an dlí-eolaíocht sin tábhachtach chun na cásanna ina gcumhdaíonn an Comhaontú duine a bhfuil dénáisiúntacht aige a shonrú, agus na cásanna ina bhfuil staid inmheánach amháin ina toradh ar an dénáisiúntacht a shonrú.

Mar shaoránaigh den Aontas, is léir go gcumhdaíonn raon feidhme pearsanta an Chomhaontaithe daoine a bhfuil dénáisiúntacht den chineál AE/AE acu (duine a bhfuil náisiúntacht Sheiceach agus Shlóvacach araon aige mar shampla) nó daoine a bhfuil dénáisiúntacht den chineál AE/neamh-AE acu (duine a bhfuil náisiúntacht Sheiceach agus Sheapánach araon aige mar shampla) agus atá ina gcónaí sa Ríocht Aontaithe ag deireadh na hidirthréimhse.

Cumhdaítear leis an gComhaontú dénáisiúnaigh den Aontas agus den Ríocht Aontaithe, a fuair an stádas sin go nádúrtha nó le headóirseacht, má bhain siad úsáid as cearta cónaithe saorghluaiseachta sa Bhallstát óstach ina bhfuil náisiúntacht acu faoi dheireadh na hidirthréimhse (cás C-165/16 Lounes). Chomh maith leis sin, cumhdaítear leis an gComhaontú dénáisiúnaigh den Aontas agus den Ríocht Aontaithe, a fuair an stádas sin go nádúrtha nó le headóirseacht, má bhain siad úsáid as cearta cónaithe saorghluaiseachta i mBallstát seachas an ceann ina bhfuil náisiúntacht ag an duine sin faoi dheireadh na hidirthréimhse (tá sé sin gan dochar do na cearta atá acu mar shaoránaigh shoghluaiste de chuid an Aontais faoi dhlí an Aontais i dtaobh shaorghluaiseacht shaoránaigh an Aontais).

De réir mhúnla chás C-165/16 Lounes, cumhdaítear leis an gComhaontú dénáisiúnaigh den Aontas agus den Ríocht Aontaithe fiú má fuair siad náisiúntacht an Bhallstáit óstaigh tar éis dheireadh na hidirthréimhse.

Ní chumhdaítear leis an gComhaontú dénáisiúnaigh den Aontas agus den Ríocht Aontaithe nár bhain úsáid riamh as a gcearta saorghluaiseachta faoi Airteagail 21, 45 ná 49 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh (amhail cás C-434/09 McCarthy).

1.2.2. Lasmuigh den raon feidhme

1.2.2.1. Oibrithe ar postú

Ní chumhdaítear leis an gComhaontú daoine atá ag brath ar chearta a eascraíonn ó Airteagal 56 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh amháin (féach freisin an treoraíocht maidir le hAirteagal 30(1)(e) de Theideal III den Chomhaontú).

Ní thugann an Comhaontú aon teidlíocht d’oibrithe ar postú fanacht sa Bhallstát óstach tar éis dheireadh na hidirthréimhse.

1.2.2.2. Cearta saoránachta an Aontais: Cás C-34/09 Ruiz Zambrano

Saoránaigh den Aontas agus náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe a bhfuil a gcearta sa Bhallstát óstach ag deireadh na hidirthréimhse bunaithe ar an bhfíoras go mba shaoránaigh den Aontas iad faoi mar a shainmhínítear sin in Airteagal 20 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh, tá siad lasmuigh de raon feidhme an Chomhaontaithe.

Mar sin, tá a mbaill teaghlaigh lasmuigh de raon feidhme an Chomhaontaithe freisin agus beidh siad faoi réir na rialacha atá i bhfeidhm sa Bhallstát óstach.

1.2.2.3. Ceart chun athaontú teaghlaigh le haghaidh saoránaigh den Aontas Eorpach agus náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe arna bhfilleadh: Cás C-370/90 Singh

Saoránaigh den Aontas agus náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe a chumhdaítear le cásdlí mar sin, tá siad lasmuigh de raon feidhme an Chomhaontaithe. Mar sin, tá a mbaill teaghlaigh lasmuigh de raon feidhme an Chomhaontaithe freisin. An stádas cónaitheora ag baill teaghlaigh náisiúnach den Ríocht Aontaithe a fhillfidh ar an Ríocht Aontaithe nó ag baill teaghlaigh saoránach den Aontas a fhillfidh ar an mBallstát ina bhfuil náisiúntacht acu, déanfar é a rialú le dlí na Ríochta Aontaithe nó dlí an Aontais faoi seach.

1.2.3. Airteagal 10(1)-(4): Baill teaghlaigh

I míreanna 1 go 4 d’Airteagal 10 leagtar amach cé na daoine a thagann faoi réim raon feidhme an Chomhaontaithe de bhua aon nasc teaghlaigh dá gcuid leis an sealbhóir ceart (duine atá faoi réim ag aon fhoráil d’Airteagal 10(1)(a) go (d) den Chomhaontú).

Ar bhonn Threoir 2004/38/CE, déantar idirdhealú sa Chomhaontú idir dhá chatagóir de “bhaill teaghlaigh” – baill ‘lárnacha’ teaghlaigh (arna sainiú in Airteagal 9(a) den Chomhaontú agus a chomhfhreagraíonn d’Airteagal 2(2) de Threoir 2004/38/CE) agus baill teaghlaigh ‘fhorleathnaithe’ (a thagann faoi Airteagal 10(2) go (5) den Chomhaontú agus a chomhfhreagraíonn d’Airteagal 3(2) de Threoir 2004/38/CE).

1.2.3.1. Airteagal 10(1)(e)(i): Baill “lárnacha” teaghlaigh atá ina gcónaí sa Bhallstát óstach

Leis an bhforáil seo cumhdaítear baill “lárnacha” teaghlaigh (arna sainiú in Airteagal 9(a) den Chomhaontú) a chónaigh sa Bhallstát óstach ag deireadh na hidirthréimhse ina gcáil mar bhaill teaghlaigh de shaoránach den Aontas a bhaineann úsáid as a chearta saorghluaiseachta Aontais sa Bhallstát óstach.

1.2.3.2. Airteagal 10(1)(e)(ii): Baill “lárnacha” teaghlaigh atá ina gcónaí lasmuigh den Bhallstát óstach

Níor aistrigh na baill teaghlaigh a chumhdaítear le pointe (e)(ii) d’Airteagal 10(1) go dtí an Ballstát óstach roimh dheireadh na hidirthréimhse. Féadfaidh siad dul le bheith leis an sealbhóir ceart sa Bhallstát óstach tráth ar bith tar éis dheireadh na hidirthréimhse.

Beidh gaol díreach (i.e. laistigh de raon feidhme Airteagal 2(2) de Threoir 2004/38/CE mar chéile, páirtnéir cláraithe, nó gaol díreach sa líne shinsearach) ag na baill teaghlaigh i gceist leis an sealbhóir ceart ag deireadh na hidirthréimhse. Cumhdaíonn pointe (e)(ii) d’Airteagal 10(1) den Chomhaontú sliochtaigh dhíreacha a rugadh roimh dheireadh na hidirthréimhse freisin, agus cumdhaítear sliochtaigh dhíreacha a rugadh tar éis dheireadh na hidirthréimhse le pointe (e)(iii) d’Airteagal 10(1) den Chomhaontú.

Thairis sin, comhlíonfaidh an ball teaghlaigh i gceist coinníollacha Airteagal 2(2) de Threoir 2004/38/CE an tráth a iarrfaidh sé cónaí sa Bhallstát óstach faoin gComhaontú.

Ciallaíonn sin, mar shampla, go mbeidh duine a iarrfaidh iontráil mar chéile sealbhóra ceart in 2025 incháilithe faoin gComhaontú má bhí sé pósta leis an sealbhóir ceart ag deireadh na hidirthréimhse agus má tá siad fós pósta in 2025.

Beidh leanbh le sealbhóir ceart, leanbh a bhí faoi bhun 21 bhliain d’aois ag deireadh na hidirthréimhse, incháilithe le dul le bheith leis an sealbhóir ceart faoin gComhaontú má leanann sé de bheith ina leanbh le sealbhóir ceart nuair a bheidh sé ag iarraidh dul le bheith leis an sealbhóir ceart sa Bhallstát óstach agus má tá sé fós faoi bhun 21 bhliain d’aois nó spleách ar an sealbhóir ceart.

Beidh tuismitheoir le sealbhóir ceart incháilithe le dul le bheith leis an sealbhóir ceart faoin gComhaontú má tá sé spleách ar an sealbhóir ceart nuair a bheidh sé ag iarraidh dul le bheith leis an sealbhóir ceart sa Bhallstát óstach.

1.2.3.3. Airteagal 10(1)(e)(iii): Leanaí a bheidh ann amach anseo

Le pointe (e)(iii) d’Airteagal 10(1) den Chomhaontú cosnófar leanaí a shaolófar don sealbhóir ceart, nó a uchtóidh sé, tar éis dheireadh na hidirthréimhse.

Chun bheith incháilithe le dul le bheith leis an sealbhóir ceart sa Bhallstát óstach, beidh ar na leanaí sin a bheidh ann amach anseo coinníollacha Airteagal 2(2)(c) de Threoir 2004/38/CE a chomhlíonadh nuair a bheidh siad ag iarraidh dul le bheith leis an sealbhóir ceart sa Bhallstát óstach: go sonrach beidh orthu a bheith faoi bhun aois a 21 nó a bheith spleách.

Beidh feidhm ag mír (1)(e)(iii) d’Airteagal 10(1) den Chomhaontú in aon cheann de na cásanna seo a leanas:

a) más sealbhóirí ceart iad an dá thuismitheoir: ní bheidh aon cheanglas foirmiúil ar thuismitheoirí cearta aonair ná comhchearta maidir le coimeád an pháiste a bheith acu;

b) más sealbhóir ceart é tuismitheoir amháin agus más náisiúnach den Bhallstát óstach é an tuismitheoir eile (lánúin arb as an bPolainn do dhuine acu agus arb as an Ríocht Aontaithe don duine eile agus iad ina gcónaí sa Pholainn, mar shampla): ní bheidh aon cheanglas foirmiúil ar thuismitheoirí cearta aonair ná comhchearta maidir le coimeád an pháiste a bheith acu (ní chuireann an fhoráil seo aon cheanglas ar an tuismitheoir nach sealbhóir ceart é a bheith ina chónaí sa Bhallstát óstach);

c) más sealbhóir ceart é tuismitheoir amháin (cumhdaítear leis an bhforáil seo gach cás nach bhfuil ach tuismitheoir amháin atá ina shealbhóir ceart ag an leanbh, ach amháin má chaill an tuismitheoir coimeád an linbh). Cumhdaítear léi teaghlaigh ina bhfuil dhá thuismitheoir, mar shampla teaghlach inar saolaíodh leanbh do shealbhóir ceart a phós, tar éis dheireadh na hidirthréimhse, saoránach den Aontas nach tairbhí den Chomhaontú é, agus teaghlaigh ina bhfuil tuismitheoir amháin nó teaghlaigh nach bhfuil an tuismitheoir nach sealbhóir ceart é ina chónaí sa Bhallstát óstach nó nach bhfuil ceart chun cónaí aige ann: beidh ceanglas ar an tuismitheoir is sealbhóir ceart cearta aonair nó comhchearta maidir le coimeád an pháiste a bheith aige.

Is faoi Airteagal 10(1)(e)(i) nó (ii) a láimhseálfar leanaí a saolaíodh roimh dheireadh na hidirthréimhse ach nach raibh aitheantas faighte acu mar leanaí (mar shampla nuair a ghlacann an tuismitheoir is sealbhóir ceart le hatharthacht an linbh) go dtí tar éis dheireadh na hidirthréimhse, ag brath ar áit chónaithe leanaí ag deireadh na hidirthréimhse.

1.2.3.4. Airteagal 10(1)(f): Baill teaghlaigh a bhfuil cead cónaithe uathrialach sa Bhallstát óstach faighte acu

Leis an bhforáil seo cumhdaítear baill “lárnacha” teaghlaigh (a shainmhínítear in Airteagal 9(a) den Chomhaontú) a chomhlíonann na coinníollacha seo a leanas:

(a) gur chónaigh siad, tráth éigin roimh dheireadh na hidirthréimhse, sa Bhallstát óstach ina gcáil mar bhaill teaghlaigh de shaoránach den Aontas a bhaineann úsáid as a chearta saorghluaiseachta Aontais ann;

(b) go bhfuair siad ceart chun cónaí dá éis sin, ach fós roimh dheireadh na hidirthréimhse, faoi dhlí saorghluaiseachta an Aontais nach bhfuil spleách ar bheith ina mbaill teaghlaigh ag saoránach den Aontas a bhaineann úsáid as a chearta saorghluaiseachta Aontais sa Bhallstát óstach (mar shampla faoi Airteagail 13(2) nó 16(2) de Threoir 2004/38/CE);

(c) go gcoinníonn siad an cead uathrialach sin ag deireadh na hidirthréimhse.

Is iad imthosca sonracha na ndaoine a thagann faoi Airteagal 10(1)(f) an chúis nach ndéanann Cuid a Dó den Chomhaontú ceanglas Airteagal 3(1) de Threoir 2004/38/CE a mhacasamhlú, is é sin an ceanglas ar na baill teaghlaigh sin an sealbhóir ceart “a thionlacan nó dul le bheith leis” sa Bhallstát óstach.

1.2.3.5. Airteagal 10(2): Baill teaghlaigh “fhorleathnaithe” atá ina gcónaí sa Bhallstát óstach cheana

Le hAirteagal 10(2) den Chomhaontú cumhdaítear baill teaghlaigh “fhorleathnaithe” (a chomhfhreagraíonn d’Airteagal 3(2) de Threoir 2004/38/CE) a chónaigh sa Bhallstát óstach roimh dheireadh na hidirthréimhse de bhua an ghaoil atá acu le saoránach den Aontas a bhaineann úsáid as a chearta saorghluaiseachta Aontais ann. Tá fad an chónaithe sin neamhábhartha.

An ceart chun cónaí bunaithe ar shaorghluaiseacht san Aontas atá ag na daoine sin sa Bhallstát óstach, tá sé ag brath ar dhoiciméad cónaithe a bheith eisithe ag an mBallstát óstach dóibh i gcomhréir lena reachtaíocht náisiúnta féin.

Maidir leis an gceart chun cónaí bunaithe ar shaorghluaiseacht san Aontas atá ag na daoine sin sa Bhallstát óstach, ceart a dtugann an Ballstát óstach aitheantas dó i gcomhréir lena reachtaíocht náisiúnta féin, tá fianaise ann ina leith sa doiciméad cónaithe a eisítear.

1.2.3.6. Airteagal 10(3): Baill teaghlaigh “fhorleathnaithe” le hiarratas atá ar feitheamh

Baill teaghlaigh “fhorleathnaithe” (a chomhfhreagraíonn d’Airteagal 3(2) de Threoir 2004/38/CE) a thaisc iarratas faoi Airteagal 3(2) de Threoir 2004/38/CE ar dhul le bheith leis an sealbhóir ceart sa Bhallstát óstach roimh dheireadh na hidirthréimhse ach a raibh a gcuid iarratas (ar víosa teacht isteach nó ar dhoiciméad cónaithe) gan réiteach ag deireadh na hidirthréimhse, cosnaítear iad sa tslí chéanna a gcosnaítear iad faoi rialacha saorghluaiseachta an Aontais.

Ba cheart a gcuid iarratas a mheas i gcomhréir leis an nós imeachta a leagtar amach in Airteagal 3(2) de Threoir 2004/38/CE. Ciallaíonn cinneadh dearfach maidir leis an iarratas gur cheart na daoine sin a mheas mar dhaoine a thagann faoi Airteagal 10(2) den Chomhaontú.

1.2.3.7. Airteagal 10(4): Páirtnéirí i gcaidreamh marthanach

Is tairbhithe den Chomhaontú iad páirtnéirí i gcaidreamh marthanach (daoine a thagann faoi Airteagal 3(2)(b) de Threoir 2004/38/CE) leis an sealbhóir ceart ach a bhí ina gcónaí lasmuigh den Bhallstát óstach ag deireadh na hidirthréimhse.

Cumhdaíonn an chatagóir seo gach páirtnéireacht fhadtéarmach “mharthanach” eile, idir chaidrimh den inscne chontrártha agus chaidrimh chomhghnéis. Ní mór marthanacht an chaidrimh a mheasúnú i bhfianaise chuspóir na Treorach chun aontacht an teaghlaigh a choinneáil ar bun go ginearálta (féach Aithris 6 de Threoir 2004/38/CE).

Bheadh ar na daoine sin a bheith i gcaidreamh marthanach ag deireadh na hidirthréimhse agus a bheith fós i gcaidreamh marthanach an tráth a iarrfaidh siad cónaí sa Bhallstát óstach faoin gComhaontú.

Leis an bhforáil seo cumhdaítear na daoine sin freisin a bhí i gcaidreamh marthanach ag deireadh na hidirthréimhse agus atá pósta leis an sealbhóir ceart an tráth a iarrfaidh siad cónaí sa Bhallstát óstach faoin gComhaontú.

Ba cheart a gcuid iarratas a mheas i gcomhréir leis an nós imeachta a leagtar amach in Airteagal 3(2) de Threoir 2004/38/CE. Ciallaíonn cinneadh dearfach maidir le hiarratas gur cheart daoine mar sin a mheas mar dhaoine a thagann faoi Airteagal 10(2).

1.2.4. Airteagal 10(5): Scrúdú a dhéanann an Ballstát óstach

Ba cheart don Bhallstát óstach scrúdú cuimsitheach a dhéanamh ar chúinsí pearsanta nuair a dhéanann siad measúnú ar iarratas ar theacht isteach nó cónaí ó bhall teaghlaigh faoi mhíreanna (3) agus (4) d’Airteagal 10 den Chomhaontú i gcomhréir lena reachtaíocht náisiúnta féin. Aon chinneadh lena ndiúltófar an t-iarratas, ba cheart é a bheith lánréasúnaithe.

1.3. Airteagal 11 – Leanúnachas cónaithe

Maidir le daoine a bheidh as láthair go sealadach ó chríoch an Bhallstáit óstaigh ag pointe deiridh na hidirthréimhse, áirithítear le hAirteagal 11, faoi choinníoll an “leanúnachais”, go meastar mar chónaitheoirí dleathacha iad agus go gcosnaíonn an Comhaontú iad dá bhrí sin. Tá sé sin comhsheasmhach le hAirteagail 9 go 10 den Chomhaontú nach dtagraíonn do “láithreacht sa Bhallstát óstach” ach don “cheart chun cónaí sa Bhallstát óstach”.

Go nithiúil, ciallaíonn sé go gcaillfidh duine a bhfuil buancheart chun cónaí aige cheana an ceart sin má bhíonn sé as láthair ar feadh tréimhse níos faide ná cúig bliana (an dara mír d’Airteagal 11, a thagraíonn do riail na gcúig bliana in Airteagal 15(3) den Chomhaontú). Ní féidir leo siúd nár chónaigh go ceann cúig bliana go fóill a bheith as láthair ach ar feadh sé mhí sa bhliain ar a mhéad (an chéad mhír d’Airteagal 11, a thagraíonn do rialacha maidir le leanúnachas cónaithe faoi Airteagal 15(2) den Chomhaontú, atá ar aon dul le hAirteagal 16(3) de Threoir 2004/38/CE).

Féach na mionsonraí eile in Airteagal 15(2) agus (3) den Chomhaontú maidir le coinníollacha an leanúnachais.

Mar shampla, tá saoránaigh den Aontas a fuair ceart buanchónaithe sa Bhallstát óstach i gcomhréir le Treoir 2004/38/CE agus a d’fhág an Ballstát óstach ceithre bliana roimh dheireadh na hidirthréimhse le meas mar dhaoine “a bhain úsáid as a gceart chun cónaí i gcomhréir le dlí an Aontais” (fiú mura mbeidh an ceart chun buanchónaí fós acu faoi Threoir 2004/38/CE) ag deireadh na hidirthréimhse óir ní raibh siad as láthair ar feadh tréimhse níos faide ná cúig bliana as a chéile. Tá siad incháilithe don stádas buanchónaithe nua sa Bhallstát óstach, ar an gcoinníoll go gcuirfidh siad isteach air laistigh den sprioc-am a leagtar amach sa chéad fhomhír d’Airteagal 18(1)(b) den Chomhaontú.

1.3.1. Tréimhsí cónaithe san am atá caite

Tréimhsí cónaithe dhlíthiúil sa Bhallstát óstach san am atá caite, ar lean neamhláithreacht níos faide ná mar atá ceadaithe iad, ní chuirfear san áireamh iad.

Mar shampla, saoránach den Aontas a chónaigh sa Ríocht Aontaithe ar feadh fiche bliain ó 1990 go 2010 agus a d’fhág an Ríocht Aontaithe dá éis sin, ní mheastar go bhfuil cónaí air sa Ríocht Aontaithe chun críche an Chomhaontaithe. Toisc gur fhág an saoránach sin den Aontas an Ríocht Aontaithe go deonach agus gur fhan sé lasmuigh den Ríocht Aontaithe ó shin ní ann do cheart chun cónaí faoi láthair faoin gComhaontú ina chás-sa.

1.3.2. Tréimhsí cónaithe san am atá caite ar lean neamhláithreacht níos faide iad agus filleadh ar an mBallstát óstach ansin roimh dheireadh na hidirthréimhse

Duine a bhí as láthair níos faide ná cúig bliana san am atá caite ach a fhillfidh ar an mBallstát óstach roimh dheireadh na hidirthréimhse, tosóidh sé ar thréimhsí cónaí dlíthiúil a charnadh ó bhonn nuair a fhillfidh sé ar an mBallstát óstach roimh dheireadh na hidirthréimhse.

1.4. Airteagal 12 – Neamh-idirdhealú

Tá Airteagal 12 den Chomhaontú go hiomlán ar aon dul le hAirteagal 18 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh agus áirithítear leis go mbeidh cosc ar idirdhealú de bhíthin náisiúntachta sna cásanna seo a leanas:

(a) nuair atá sé laistigh de raon feidhme Chuid a Dó den Chomhaontú – ach é a bheith gan dochar d’aon fhoráil speisialta i gCuid a Dó (Airteagal 23(2), mar shampla); agus

(b) nuair atá sé in aghaidh thairbhithe an Chomhaontaithe.

Áirítear ann, mar shampla, an ceart atá ag mic léinn na táillí teagaisc céanna a bheith acu agus a bhíonn ag náisiúnaigh den Bhallstát óstach.

2. TEIDEAL II – CEARTA AGUS OIBLEAGÁIDÍ

CAIBIDIL 1 – CEARTA A BHAINEANN LE CÓNAÍ, DOICIMÉID CHÓNAITHE

2.1. Airteagal 13 – Cearta chun cónaí

2.1.1. Raon feidhme

I míreanna 1 go 3 d’Airteagal 13 leagtar síos na príomhchoinníollacha substainteacha atá ina mbonn leis an gceart chun cónaí ag saoránaigh den Aontas, náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe agus a mbaill teaghlaigh féin sa Bhallstát óstach, cibé náisiúntacht atá acu.

Go bunúsach, leis na coinníollacha sin maidir le cearta chun cónaí a fháil, déantar na coinníollacha a leagtar síos le rialacha saorghluaiseachta an Aontais maidir le cearta chun cónaí a mhacasamhlú.

Saoránaigh den Aontas, náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe agus a mbaill teaghlaigh féin a fuair ceart buanchónaithe roimh dheireadh na hidirthréimhse, cibé náisiúntacht atá acu, níor cheart iad a bheith faoi réir ag réamhcheanglais cheart buanchónaithe amhail iad siúd in Airteagal 7 de Threoir 2004/38/CE.

Níl aon discréid maidir le cur chun feidhme na rialacha ábhartha, ach amháin i bhfábhar an duine atá i gceist (féach Airteagal 38 den Chomhaontú freisin).

2.2. Airteagal 14 – Ceart imeachta agus teacht isteach

2.2.1. Airteagal 14(1): Teacht isteach agus imeacht le cárta aitheantais náisiúnta bailí nó pas bailí

Faoi Airteagail 4(1) agus 5(1) de Threoir 2004/38/CE, tá an ceart ag gach saoránach den Aontas imeacht as Ballstát amháin agus teacht isteach i mBallstát eile cibé acu atá nó nach bhfuil sé ina náisiúnach de na Ballstáit sin ná ina chónaitheoir iontu.

Má tá an ceart ag tairbhithe an Chomhaontaithe a bheith as láthair, mar a leagtar amach in Airteagal 15 den Chomhaontú, agus an ceart chun leanúint de bheith ag obair mar oibrí imeallchríche, mar a leagtar amach in Airteagail 24 agus 25 den Chomhaontú, is ionann sin agus a rá go bhfuil an ceart acu imeacht as an mBallstát óstach nó, i gcás inarb ábhartha, as an mBallstát oibre agus an ceart chun filleadh air.

De réir mar atá i dTreoir 2004/38/CE, de réir Airteagal 14(1) den Chomhaontú, teastaíonn pas bailí nó cárta aitheantais náisiúnta bailí chun cearta teacht isteach agus imeachta a fheidhmiú. Faoin dlí náisiúnta ní féidir aon choinníoll eile a chur leis sin (mar shampla nach mór bailíocht ar leith sa todhchaí a bheith ar an doiciméad taistil). I gcás inar féidir an ceart teacht isteach nó imeachta a dheimhniú le doiciméid taistil eile, is ag tairbhí an Chomhaontaithe atá an rogha.

A mhéid a bhaineann le húsáid cártaí aitheantais náisiúnta mar dhoiciméid taistil, údaraítear leis an dara fomhír d’Airteagal 14(1) na Ballstáit óstacha leis an gcinneadh a dhéanamh, cúig bliana tar éis dheireadh na hidirthréimhse, nach féidir glacadh le cártaí aitheantais náisiúnta mura bhfuil slis iontu atá i gcomhréir leis na caighdeáin is infheidhme de chuid na hEagraíochta Eitlíochta Sibhialta Idirnáisiúnta maidir le sainaithint bhithmhéadrach (de réir chaighdeáin ICAO Doic. 9303).

Ba cheart an cinneadh sin a fhoilsiú mar is cuí in am trátha, de réir Airteagal 37 den Chomhaontú, chun ligean do thairbhithe an Chomhaontaithe iarratas a dhéanamh ar chárta aitheantais náisiúnta comhlíontach nó ar phas bailí.

2.2.2. Airteagal 14(2): Sealbhóirí doiciméad a eisíodh faoin gComhaontú

I gcás ina soláthróidh siad fianaise go dtairbhíonn siad den Chomhaontú, beidh an ceart ag saoránaigh den Aontas, náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe, a mbaill teaghlaigh agus daoine eile atá ina gcónaí sa Bhallstát óstach i gcomhréir leis an gComhaontú dul thar teorainneacha an Bhallstáit óstaigh faoi na coinníollacha a leagtar amach in Airteagal 14(1) den Chomhaontú.

Mar sin beidh sealbhóirí doiciméad a eisíodh faoi Airteagail 18 agus 26 den Chomhaontú díolmhaithe ó aon víosa imeachta nó teacht isteach nó aon fhoirmiúlacht choibhéiseach a bheith acu (de réir bhrí Airteagal 5(1) de Threoir 2004/38/CE); e.g. údarú taistil leictreonach).

2.2.3. Airteagal 14(3): Víosaí teacht isteach agus muirear a ghearradh ar iarratais ar chónaí lasmuigh den tír

Déanann Airteagal 14(3) den Chomhaontú na saoráidí le haghaidh víosaí teacht isteach a bhronnann Treoir 2004/38/CE ar bhaill teaghlaigh saoránaigh shoghluaiste de chuid an Aontais a mhacasamhlú, mar aitheantas gur cheart an ceart atá ag saoránaigh den Aontas gluaiseacht agus cónaí faoi shaoirse, má tá sé le cur chun feidhme faoi choinníollacha oibiachtúla na saoirse agus na dínite, a bhronnadh ar a mbaill teaghlaigh freisin, gan beann ar náisiúntacht (féach Aithris 5 de Threoir 2004/38/CE).

Cé gur cheart víosaí gearrthéarmacha teacht isteach a chumhdaítear le hAirteagal 14(3) a eisiúint saor in aisce, ní choisceann an Comhaontú an Ballstát óstach ar rogha bhreise a thairiscint do bhaill teaghlaigh chun iarratas a dhéanamh ón gcoigríoch ar stádas cónaithe nua atá le fáil de bhun Airteagal 18. Sa chás sin, tá an rogha idir an víosa teacht isteach agus an doiciméad cónaithe faoi thairbhí an Chomhaontaithe. Sa chás sin, féadfaidh an t-iarratas a bheith faoi réir an mhuirir is infheidhme maidir le heisiúint doiciméid chónaithe a fhianaíonn a stádas cónaithe.

2.3. Airteagal 15 – Ceart buanchónaithe

2.3.1. Airteagal 15(1): Cáilitheacht

Tá Airteagal 15 den Chomhaontú ar aon dul le hAirteagal 16 de Threoir 2004/38/CE, lena mbaineann incháilitheacht le haghaidh an chirt buanchónaithe.

Níl daoine nach bhfuil incháilithe an ceart buanchónaithe a fháil faoi Threoir 2004/38/CE incháilithe an stádas buanchónaithe a fháil faoin gComhaontú. Tá na hiarmhairtí seo a leanas leis sin:

a) cónaí atá i gcomhréir le rialacha saorghluaiseachta an Aontais ach nach bhfuil i gcomhréir le coinníollacha Threoir 2004/38/CE (tabhair do d’aire go dtagraíonn Airteagal 13 den Chomhaontú siar do Threoir 2004/38/CE), ní áirítear é chun críocha an chirt buanchónaithe (cás C-529/11 Alarape agus Tijani);

b) chun críocha ceart buanchónaithe a fháil, ní dhéantar an cónaí dlíthiúil mar gheall ar sheilbh ar dhoiciméad cónaithe bailí (cás C-325/09 Dias);

c) cuirtear an clog siar mar gheall ar thréimhse i bpríosún roimh an gceart buanchónaithe a fháil agus ní mór tréimhse nua a charnadh ina bhfuil cúig bliana leanúnacha cónaithe (cás C- 378/12 Onuekwere).

Ar an gcaoi chéanna, tá daoine atá incháilithe an ceart buanchónaithe a fháil faoi Threoir 2004/38/CE incháilithe an stádas buanchónaithe a fháil faoin gComhaontú. Tá na hiarmhairtí seo a leanas leis sin:

a) ciallaíonn cónaí dlíthiúil cónaí i gcomhréir leis na coinníollacha i dTreoir 2004/38/CE (na cásanna uamtha C-424 agus 425/10 Ziolkowski agus Szeja) agus ina réamhtheachtaithe (cás C-162/09 Lassal);

b) ní gá an tréimhse cháilitheach chónaithe a bheith díreach roimh an uair a iarrtar an ceart buanchónaithe (cás C-162/09 Lassal);

c) féadfar cónaí roimh aontachas thír an duine leis an Aontas a ríomh faoi chúinsí áirithe (na cásanna uamtha C-424 agus 425/10 Ziolkowski agus Szeja).

Tagraíonn tagairtí do thréimhsí oibre i gcomhréir le rialacha saorghluaiseachta an Aontais in Airteagail 15(1) agus 16 den Chomhaontú do thréimhsí fostaíochta de réir bhrí Airteagal 17 de Threoir 2004/38/CE.

2.3.2. Airteagal 15(2): Cónaí níos giorra ná cúig bliana

A mhéid a bhaineann le leanúnachas cónaithe neamhbhuain, in Airteagal 15(2) den Chomhaontú tagraítear do leanúnachas cónaithe a chinneadh i gcomhréir le hAirteagal 16(3) agus Airteagal 21 de Threoir 2004/38/CE.

Cé gur dearadh Airteagal 16(3) de Threoir 2004/38/CE chun leanúnachas an chónaithe dhlíthiúil a sheiceáil chun an ceart buanchónaithe a fháil, tá feidhm ag na rialacha céanna maidir le cónaí faoin gComhaontú go ginearálta – féadfaidh tairbhithe an Chomhaontaithe a bheith as láthair ar feadh tréimhse áirithe gan leanúnachas a gceart chun cónaí sa Bhallstát a bhriseadh.

Ciallaíonn sé sin nach ndéanann na neamhláithreachtaí sealadacha seo a leanas difear do leanúnachas cónaithe:

1. neamhláithreachtaí (NB: iolra) nach maireann níos faide ná sé mhí sa bhliain ar an iomlán;

2. neamhláithreachtaí (NB: iolra) d’fhad níos faide le haghaidh seirbhíse míleata éigeantaí (níl aon teorainn ama); nó

3. mar gheall ar neamhláithreacht amháin (NB: uatha) nach faide é ná dhá mhí déag as a chéile ar chúiseanna tábhachtacha, mar (NB: níl an liosta uileghabhálach): a. toircheas agus breith clainne; b. tinneas tromchúiseach; c. staidéar nó gairmoiliúint; nó d. postú thar lear.

Saoránaigh den Aontas a tháinig go dtí an Ballstát óstach ceithre bliana roimh dheireadh na hidirthréimhse, a d’oibrigh ann agus ar chuir a bhfostóir ar postú thar lear iad ocht mí roimh dheireadh na hidirthréimhse (pointe 3(d) thuas), mar shampla, coinneoidh siad a gceart chun cónaí fós ag deireadh na hidirthréimhse faoi dhlí an Aontais maidir le saorghluaiseacht saoránaigh den Aontas chun críocha an Chomhaontaithe, agus beidh siad incháilithe don stádas cónaithe nua sa Bhallstát óstach, ar an gcoinníoll go bhfillfidh siad ar an mBallstát óstach sula n-éireoidh a dtréimhse neamhláithreachta níos faide ná dhá mhí déag as a chéile.

Ciallaíonn sé sin freisin go mbristear leanúnachas cónaithe mar gheall ar aon chinneadh ionnarbtha arna fhorfheidhmiú go dlíthiúil in aghaidh an duine lena mbaineann (go bunúsach, cuireadh deireadh leis an gceart chun cónaí sin mar gheall ar aon bheart ionnarbtha arna fhorfheidhmiú go cuí in aghaidh an duine lena mbaineann).

Cuirtear an clog siar mar gheall ar thréimhse i bpríosún roimh an gceart buanchónaithe a fháil agus ní mór tréimhse nua a charnadh ina bhfuil cúig bliana leanúnacha de chónaí dlíthiúil (cás C- 378/12 Onuekwere).

2.3.3. Airteagal 15(3): Cónaí níos faide na cúig bliana

Le hAirteagal 15(3) den Chomhaontú, foráiltear nár cheart an ceart buanchónaithe a chailliúint ach trí neamhláithreacht ón mBallstát óstach ar feadh tréimhse níos faide ná cúig bliana as a chéile (féach an treoir faoi Airteagal 11 maidir le tairbhithe a bheidh as láthair ag pointe deiridh na hidirthréimhse).

Is féidir an ceart buanchónaithe faoin gComhaontú a chailliúint freisin de bharr cinneadh ionnarbtha arna dhéanamh go dlíthiúil de bhun Airteagal 20 den Chomhaontú. Ní dhéanann tréimhse i bpríosún tar éis an ceart buanchónaithe a fháil difear don cheart buanchónaithe (cás C-145/09 Tsakouridis).

Ba cheart an ceart buanchónaithe a fuarthas roimh dheireadh na hidirthréimhse dá dtagraíonn Airteagal 11 den Chomhaontú a thuiscint mar cheart buanchónaithe faoi dhlí an Aontais (Airteagail 16(1) nó (2) de Treoir 2004/38/CE) lena gcinntear an bhfuil duine incháilithe le bheith ina thairbhí den Chomhaontú (níor cheart é a thuiscint mar thagairt don cheart buanchónaithe arna fháil faoin gComhaontú).

Chun comhthéacs sonrach an Chomhaontaithe a léiriú (faoina bhfuil sé dodhéanta gan ach an ceart chun gluaiseacht agus cónaí faoi shaoirse a athfheidhmiú fiú tar éis an ceart buanchónaithe a bhí ann cheana a chailliúint), téann Airteagal 11 den Chomhaontú thar riail na tréimhse dhá bhliain neamhláithreachta a cheadaítear le haghaidh chailliúint an chirt buanchónaithe faoi Threoir 2004/38/CE (Airteagal 16(4) de Threoir 2004/38/CE) trí fhoráil a dhéanamh maidir le neamhláithreacht ar feadh tréimhse níos faide ná cúig bliana as a chéile ar a mhéad. Leis an síneadh sin leis na tréimhsí neamhláithreachta ó dhá bhliain go cúig bliana (i gcomparáid leis na rialacha faoi Threoir 2004/38/CE), ligtear do na daoine lena mbaineann a gceart buanchónaithe faoin gComhaontú a choinneáil nuair a fhillfidh siad ar an mBallstát óstach tar éis tréimhse neamhláithreachta suas le cúig bliana as a chéile.

Mar shampla, saoránaigh den Aontas a gheobhaidh an ceart buanchónaithe sa Bhallstát óstach roimh dheireadh na hidirthréimhse faoi na coinníollacha a leagtar amach sa Chomhaontú agus a fhágfaidh an Ballstát óstach sé bliana tar éis dheireadh na hidirthréimhse ar feadh tréimhse ceithre bliana (mar shampla le haghaidh postú proifisiúnta thar lear), is féidir leo filleadh fós ar an mBallstát óstach agus a gceart buanchónaithe agus na cearta ar fad a ghabhann leis a choinneáil faoin gComhaontú.

2.4. Airteagal 16 – Tréimhsí a charnadh

Comhlánann Airteagal 16 den Chomhaontú Airteagal 15 trí chás thairbhithe an Chomhaontaithe nach mbeidh an ceart buanchónaithe faighte acu go fóill roimh dheireadh na hidirthréimhse a chumhdach. Tréimhse an chónaithe dhlíthiúil i gcomhréir le rialacha saorghluaiseachta an Aontais a bheidh caite ag duine roimh dheireadh na hidirthréimhse, ríomhfar í maidir leis an tréimhse chónaithe cúig bliana is gá chun an ceart buanchónaithe a fháil. Le hAirteagal 16 tugtar an ceart stádas buanchónaithe a fháil níos déanaí do thairbhithe mar sin (tar éis an tréimhse leordhóthanach cónaí dlíthiúil a charnadh).

2.5. Airteagal 17 – Stádas agus athruithe

2.5.1. Airteagal 17(1): Ag athrú an stádais

Saoránaigh den Aontas agus náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe a bhfuil an ceart chun cónaí sa Bhallstát óstach acu i gcomhréir le hAirteagal 13(1) den Chomhaontú, leis an gcéad chuid d’Airteagal 17(1) foráiltear go bhféadfaidh siad a stádas a athrú agus leanúint de bheith ina dtairbhithe den Chomhaontú.

Ní dhéantar difear dá gceart chun cónaí (buan/neamhbhuan) faoin gComhaontú nuair a athraíonn siad a stádas (i.e. an fhoráil de dhlí an Aontais maidir le saorghluaiseacht shaoránaigh an Aontais ar a bhfuil a gceart chun cónaí bunaithe), fad is atá a gcónaí i gcomhréir le coinníollacha Airteagal 13(1) den Chomhaontú (agus, tríd sin, le dlí an Aontais maidir le saorghluaiseacht shaoránaigh an Aontais). Is féidir ilstádais a bheith ag duine freisin (e.g. mac léinn atá ina oibrí ag an am céanna).

Ní bhíonn aon iarmhairt le hathrú stádais (eisiúint doiciméid chónaithe nua mar shampla) ná ní gá é a thuarascáil do na húdaráis náisiúnta.

Tá liosta “na stádas” in Airteagal 17(1) (mac léinn, oibrí, duine féinfhostaithe agus duine atá neamhghníomhach ó thaobh na heacnamaíochta de) léiritheach gan a bheith críochnúil.

Cé go bhfuil feidhm freisin ag Airteagal 17(1) maidir le tairbhithe an Chomhaontaithe a mbeidh ceart chun buanchónaí faighte acu faoin gComhaontú, ní dócha go mbeidh aon chosaint éifeachtach san fhoráil seo le haghaidh daoine mar sin óir níl a stádas cónaithe coinníollach a thuilleadh ná ní féidir leis a bheith coinníollach arís (féach an difríocht idir cónaí bunaithe ar Airteagal 7 de Threoir 2004/38/CE agus buanchónaí bunaithe ar Airteagail 16 nó 17 de Threoir 2004/38/CE).

2.5.1.1. Imthosca sonracha na mball teaghlaigh

Baill teaghlaigh a bhfuil an ceart chun cónaí sa Bhallstát óstach acu i gcomhréir le hAirteagal 13(2) nó (3) den Chomhaontú, féadfaidh siadsan a stádas a athrú freisin agus leanúint de bheith ina dtairbhithe den Chomhaontú.

Leis an dara habairt d’Airteagal 17(1), áfach, coisctear iad ar bheith ina sealbhóirí ceart (i.e., na daoine dá dtagraítear in Airteagal 10(1)(a) go (d) den Chomhaontú). Sa chleachtas, ciallaíonn sé sin nach aon cheart uathrialach acu é faoin gComhaontú go dtiocfadh a mbaill teaghlaigh féin le bheith ina dteannta.

Níl feidhm ag an teorannú sin ach maidir leis na daoine sin a n-eascraíonn a stádas cónaithe faoin gComhaontú go heisiach ó iad a bheith ina mbaill teaghlaigh ag sealbhóirí ceart. Ní chumhdaíonn an dara cuid d’Airteagal 17(1) saoránaigh den Aontas agus náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe a chónaíonn sa Bhallstát óstach ag deireadh na hidirthréimhse, mar bhaill teaghlaigh agus ag an tráth céanna mar shealbhóirí ceart (mar shampla, mac Ostarach 20 bliain d’aois le hoibrí Ostarach a oibríonn sa Ríocht Aontaithe freisin), agus dá thoradh sin tá na cearta ar fad acu agus mar atá ag sealbhóirí ceart.

2.5.2. Airteagal 17(2): Leanbh nach bhfuil spleách a thuilleadh

Faoi mar atá faoi dhlí an Aontais maidir le saorghluaiseacht saoránaigh den Aontas, ní scoireann baill teaghlaigh de thairbhithe an Chomhaontaithe a n-eascraíonn a stádas cónaithe ó iad a bheith spleách ar an sealbhóir ceart de bheith cumhdaithe ag an gComhaontú nuair nach mbeidh siad spleách a thuilleadh, mar shampla trí úsáid a bhaint as a gcearta faoi Airteagal 22 chun gabháil d’obair thuarastail nó d’fhéinfhostaíocht sa Bhallstát óstach.

Le hAirteagal 17(2) foráiltear go gcoinneoidh baill teaghlaigh mar sin na cearta céanna fiú nuair a scoirfidh siad de bheith spleách, cibé caoi ar chaill siad an spleáchas.

Ar an gcaoi chéanna, leanann baill teaghlaigh de thairbhithe an Chomhaontaithe a n-eascraíonn a stádas cónaithe ó iad a bheith faoi bhun 21 bhliain d’aois de bheith cumhdaithe ag an gComhaontú nuair a bhaineann siad 21 bhliain d’aois amach.

2.6. Airteagal 18 – Eisiúint doiciméad cónaithe

Ag imeacht ó phrionsabail bhunúsacha an Aontais maidir le rialacha saorghluaiseachta, le hAirteagal 18 den Chomhaontú cuirtear oibleagáid ar an mBallstát óstach rogha a dhéanamh - scéim um chónaí bunaithe (Airteagal 18(1)) nó scéim um chónaí dearbhaithe (Airteagal 18(4)) a fheidhmiú.

Faoi scéim um chónaí dearbhaithe (de réir Threoir 2004/38/CE), tugtar an stádas cónaithe go díreach do na tairbhithe trí oibriú an dlí agus níl sé spleách ar nósanna imeachta riaracháin a bheith chomhlíonta acu. Is é sin le rá, “foinse” an stádais cónaithe agus na teidlíochtaí a eascraíonn uaidh is ea na coinníollacha a leagann dlí an Aontais ar an gceart chun cónaí a chomhlíonadh – ní theastaíonn aon chinneadh ó na húdaráis náisiúnta chun an stádas a fháil, cé go bhféadfadh oibleagáid a bheith ann iarratas a dhéanamh ar dhoiciméad cónaithe chun an stádas a fhianú.

Faoi scéim um chónaí bunaithe, ní fhaigheann tairbhithe stádas cónaithe mura ndéanann siad iarratas ar an stádas agus mura ngéilltear don iarratas. Is é sin le rá, “foinse” an stádais chónaithe agus na dteidlíochtaí a eascraíonn as is ea cinneadh na n-údarás náisiúnta a bhronnann an stádas.

2.6.1. An chéad fhomhír d’Airteagal 18(1): Stádas bunaitheach

Sonraítear in Airteagal 18(1) go bhfuil an rogha ag an mBallstát óstach scéim um chónaí bunaithe a fheidhmiú.

I gcomhréir leis an bhfomhír dheireanach den fhrása réamhráiteach d’Airteagal 18(1), ní mór do dhuine a dhéanfaidh iarratas na coinníollacha a leagtar amach i dTeideal II de Chuid a Dó den Chomhaontú a chomhlíonadh chun an stádas cónaithe nua a fháil.

2.6.1.1. Doiciméad cónaithe

I gcás ina gcomhlíonann an t-iarratasóir na coinníollacha a leagtar amach i dTeideal II, cuirtear le hAirteagal 18(1) ceanglas ar an mBallstát óstach doiciméad cónaithe a léiríonn an stádas cónaithe nua a eisiúint. Ní dhéantar foráil ann maidir le formáid an doiciméid cónaithe; ach, mar gheall ar mhír (1)(q) d’Airteagal 18, tá an ceanglas ann go mbeidh ráiteas sa doiciméad cónaithe gur eisíodh é i gcomhréir leis an gComhaontú (ionas go bhféadfar na sealbhóirí a aithint mar thairbhithe den Chomhaontú).

2.6.1.2. Foirm dhigiteach nó foirm pháipéir

Mar gheall ar Airteagal 18(1) is féidir leis an mBallstát óstach an doiciméad cónaithe a eisiúint i bhfoirm dhigiteach. Go bunúsach, ciallaíonn sé sin go ndéanfar an stádas cónaithe a thaifeadadh go príomha i mbunachar sonraí a oibríonn na húdaráis náisiúnta agus go dtabharfar an deis do thairbhithe an Chomhaontaithe rochtain a fháil ar a stádas agus é a fhíorú agus an stádas a roinnt le páirtithe leasmhara.

2.6.2. Airteagal 18(1)(a): An chúis atá leis an iarratas

Ba cheart do na húdaráis inniúla cinneadh a dhéanamh an bhfuil iarratasóir i dteideal an stádas cónaithe nua a fháil faoi Airteagal 18(1) tar éis measúnú a dhéanamh ar na coinníollacha faoi Airteagal 18(1) a bheith comhlíonta.

2.6.3. Airteagal 18(1)(b): Sprioc-amanna agus deimhniú ar iarratas

2.6.3.1. Sprioc-amanna

Ba cheart iarratais ar an stádas cónaithe nua faoi Airteagal 18(1) a dhéanamh ar a dhéanaí laistigh den sprioc-am a leagann an Ballstát óstach síos, sprioc-am nach mór dó a bheith níos giorra ná sé mhí ó dheireadh na hidirthréimhse – mura bhfuil feidhm ag Airteagal 18(1)(c) (féach thíos). Ní mór an sprioc-am sin a fheidhmiú maidir le gach tairbhí den Chomhaontú a bhí ina chónaí go dlíthiúil sa Bhallstát óstach ag deireadh na hidirthréimhse, lena n-áirítear daoine a bhí as láthair go sealadach an tráth sin de réir Airteagal 15(2) agus (3) den Chomhaontú.

Ba cheart do bhaill teaghlaigh agus do pháirtnéirí i gcaidreamh marthanach a dteastaíonn uathu dul le bheith le saoránach den Aontas nó le náisiúnaí den Ríocht Aontaithe a thairbhíonn den Chomhaontú tar éis dheireadh na hidirthréimhse an stádas cónaithe nua a iarraidh laistigh de thrí mhí tar éis dóibh teacht nó laistigh de shé mhí ó dheireadh na hidirthréimhse, cibé acu is déanaí.

2.6.3.2. Deimhniú ar iarratas

Ba cheart deimhniú ar iarratas a eisiúint díreach tar éis don údarás inniúil an t-iarratas a fháil. Tá an deimhniú sin le hidirdhealú ón doiciméad cónaithe nua, agus faoin gComhaontú ní mór do na húdaráis náisiúnta cuidiú leis an iarratasóir an t-iarratas a líonadh isteach chun deimhniú ar iarratas a fháil.

A luaithe a dhéanfaidh duine iarratas laistigh de na sprioc-amanna a leagtar amach in Airteagal 18(1)(b) (an fhomhír dheireanach den fhrása réamhráiteach d’Airteagal 18(1)), ba cheart don údarás inniúil na céimeanna seo a leanas a ghlacadh:

1) eiseoidh an t-údarás inniúil deimhniú ar iarratas láithreach (an fhomhír dheireanach d’Airteagal 18(1)(b));

2) dearbhóidh an t-údarás inniúil go bhfuil an t-iarratas comhlánaithe. Murab amhlaidh an cás (mar shampla, sa chás nár cruthaíodh an chéannacht nó, má iarrtar muirear a íoc tar éis iarratas a dhéanamh, nár íocadh an muirear ábhartha), cuideoidh an t-údarás inniúil leis an iarratasóir aon earráid nó easnamh san iarratas a sheachaint (Airteagal 18(1)(o)), roimh dó cinneadh a dhéanamh diúltú don iarratas arna chur isteach;

3) i gcás ina mbeidh an t-iarratas comhlánaithe, seiceálfaidh an t-údarás inniúil an bhfuil an t-iarratasóir i dteideal na cearta cónaithe a leagtar amach i dTeideal II a fháil;

4) i gcás ina mbeidh bunús maith leis an iarratas, eiseoidh an t-údarás inniúil an doiciméad cónaithe nua (Airteagal 18(1)(b)).

Tá cinneadh iarratas a dhiúltú faoi réir sásamh breithiúnach agus, i gcás inarb iomchuí, sásamh riaracháin i gcomhréir le hAirteagal 18(1)(r).

Meastar go bhfuil an ceart chun cónaí faoin gComhaontú ag iarratasóir go dtí go mbeidh an cinneadh críochnaitheach déanta ag an údarás inniúil de réir Airteagal 18(3).

2.6.3.3. Deimhniú ar iarratas

Le heisiúint an deimhnithe ar iarratas deimhnítear an méid seo a leanas:

a) go ndearnadh an t-iarratas go rathúil;

b) gur chomhlíon an t-iarratasóir an oibleagáid iarratas a dhéanamh ar stádas cónaithe nua;

c) meastar go bhfuil gach ceart faoin gComhaontú ag an iarratasóir go dtí go ndéanfar an cinneadh críochnaitheach maidir leis an iarratas (Airteagal 18(3)).

Ní dhéantar formáid an deimhnithe ar iarratas a chomhchuibhiú in Airteagal 18(1)(b), ní gá ach é a eisiúint (tá foirm dhigiteach inghlactha freisin).

2.6.3.4. Iarratais ón gcoigríoch

Is féidir iarratais ar an stádas cónaithe nua a dhéanamh ón gcoigríoch freisin, i gcás daoine atá as láthair go sealadach mar shampla ach a mheastar mar chónaitheoirí sa Bhallstát óstach (féach an treoraíocht le hAirteagal 15(2) agus (3) den Chomhaontú).

Is féidir le baill teaghlaigh nach gcónaíonn sa Bhallstát óstach go fóill iarratais ón gcoigríoch a dhéanamh freisin (féach an treoraíocht le hAirteagal 10(1)(e)(ii) agus (iii), 10(1)(3) agus (4) den Chomhaontú).

2.6.4. Airteagal 18(1)(c): Fadhbanna teicniúla agus an fógra ina leith

Baineann Airteagal 18(1)(c) leis an gcás ina mbeidh iarratais ar stádas cónaithe nua dodhéanta mar gheall ar fhadhbanna teicniúla i gcóras iarratais an Bhallstáit óstaigh.

Sa chás sin, má tharlaíonn na fadhbanna teicniúla sa Ríocht Aontaithe, beidh sé faoi údaráis na Ríochta Aontaithe an fógra a thabhairt don Aontas i gcomhréir leis na rialacha is infheidhme. Má tharlaíonn na fadhbanna teicniúla i mBallstát den Aontas, beidh sé faoin Aontas (mar pháirtí sa Chomhaontú) an fógra a thabhairt don Ríocht Aontaithe i gcomhréir leis na rialacha is infheidhme. Nuair a thabharfar fógra dá bhforáiltear leis an mír seo, cuirfear síneadh bliana go huathoibríoch leis an sprioc-am chun iarratas ar stádas cónaithe nua a chur isteach.

Má thugann an Ballstát óstach an fógra sin, ní mór dó é a fhoilsiú. Ní mór don Bhallstát óstach faisnéis iomchuí phoiblí a sholáthar freisin do na daoine lena mbaineann in am trátha, toisc go ndéanfaidh sé difear dá staid dhlíthiúil sa Bhallstát óstach.

Ní chuirfear éifeachtaí Airteagal 18(1)(c) i bhfeidhm murar tugadh aon fhógra, fiú má tá fadhbanna teicniúla ann.

I ndáil leis sin, tá Airteagal 5 den Chomhaontú ábhartha go háirithe maidir le meon macánta, mar shampla chun measúnú a dhéanamh ar na fadhbanna teicniúla lena fháil amach an bhfuil siad tromchúiseach go leor le bheith ina siocair leis an nós imeachta um fhógra a thabhairt nó an bhfuil siad sealadach go cinnte (mar shampla, ionsaí Diúltaithe Dáilte Seirbhíse (DDoS) ar fhreastalaithe a fheidhmíonn an nós imeachta iarratais ar líne, stailc sa tseirbhís shibhialta ...). Maidir le fadhbanna atá sealadach go cinnte, féadfaidh sé a bheith níos iomchuí síneadh a chur le sprioc-am na n-iarratas leis an dlí náisiúnta nó gealltanas a thabhairt do na daoine a ndéantar difear dóibh go nglacfar lena n-iarratas nár cuireadh isteach in am faoi Airteagal 18(1)(d).

2.6.5. Airteagal 18(1)(d): Iarratais tar éis an sprioc-ama

I scéim um chónaí bunaithe a fheidhmeofar faoi Airteagal 18(1), is féidir iarmhairtí tromchúiseacha a bheith ann mura gcuirfear iarratas isteach ar stádas cónaithe nua laistigh den sprioc-am. D’fhéadfadh nárbh fhéidir an stádas cónaithe nua a fháil dá thoradh sin, stádas a mbeadh an t-iarratasóir ina theideal i gcás eile.

Mar gheall ar Mhír 1(d) d’Airteagal 18 cuirtear cosc ar na húdaráis inniúla iarratais arna gcur isteach tar éis dhul in éag an sprioc-ama a dhiúltú go huathoibríoch agus iarrtar orthu iarratais mar sin a phróiseáil i gcás ina raibh “forais réasúnacha” nár comhlíonadh an sprioc-am. Ba cheart na hiarratais sin a phróiseáil i gcomhréir le forálacha eile Airteagal 18(1).

An cinneadh ó na húdaráis inniúla lena gceadaítear iarratas a tugadh isteach (nó atá le tabhairt isteach) lasmuigh den sprioc-am, ba cheart é dhéanamh tar éis measúnú a dhéanamh ar na cúinsí agus na cúiseanna ar fad gan an sprioc-am a chomhlíonadh.

Le triail na “bhforas réasúnach” bunaítear coimirce lena mbaintear an faobhar de na hiarmhairtí atá leis nuair nach gcuirtear iarratas isteach laistigh den sprioc-am, coimirce lena n-áiritheofar go láimhseálfar iarratais nár cuireadh isteach in am ar bhealach comhréireach.

2.6.6. Airteagal 18(1)(g): Táillí ar an doiciméad cónaithe a eisiúint

Is féidir táillí a mhuirearú de réir Airteagal 25(2) de Threoir 2004/38/CE chun an doiciméad cónaithe lena mbaineann a eisiúint.

Ciallaíonn sé sin nach féidir na táillí sin a bheith níos airde ná na táillí a fhorchuirtear ar náisiúnaigh den Bhallstát óstach chun doiciméid den chineál sin a eisiúint.

2.6.7. Airteagal 18(1)(h): Seilbh ar dhoiciméad buanchónaithe

Ní bheidh feidhm ag Mír 1(h) d’Airteagal 18 ach amháin nuair a bheidh doiciméad buanchónaithe bailí ag an iarratasóir; ní bheidh feidhm aici nuair nach mbeidh ach stádas buanchónaithe ag an iarratasóir, gan aon doiciméad chuige sin. Daoine a bhfuil stádas buanchónaithe acu gan an doiciméad buanchónaithe, ní mór dóibh a n-iarratas a chur isteach tríd an gnáthnós imeachta faoi Airteagal 18(1).

I ndoiciméad buanchónaithe beidh doiciméid a eisíodh faoi Threoir 2004/38/CE agus aon doiciméad inimirce náisiúnta den chineál sin, mar shampla an Teidlíocht ar Bhuanchónaí sa Ríocht Aontaithe.

2.6.8. Airteagal 18(1)(i): Cártaí aitheantais náisiúnta

Saoránaigh den Aontas agus náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe atá ag iarraidh a náisiúntacht agus a n-aitheantas a bhunú, is féidir leo brath ar a gcárta aitheantais náisiúnta fiú mura nglacfar le cártaí aitheantais mar sin mar dhoiciméid taistil a thuilleadh faoi Airteagal 14(1) den Chomhaontú.

Amhail mar atá i gcás Threoir 2004/38/CE, níl ag teastáil mar gheall ar mhír 1(i) d’Airteagal 18 ach go mbeadh an doiciméad taistil bailí. Faoin dlí náisiúnta ní féidir aon choinníoll eile a chur leis sin (mar shampla nach mór bailíocht ar leith todhchaí a bheith ar an doiciméad taistil).

2.6.9. Airteagal 18(1)(j): Doiciméid tacaíochta i gcóipeanna

Ní chuireann Airteagal 18(1)(j) bac ar údaráis náisiúnta, i gcás ina bhfuil údar maith oibiachtúil ann, doiciméid tacaíochta áirithe i bhfoirm bhunaidh a iarraidh i gcásanna sonracha ina mbeidh “amhras réasúnta maidir lena mbarántúlacht”.

2.6.10. Airteagal 18(1)(k) go (m): Liosta na ndoiciméad tacaíochta

Le hAirteagail 8(3), (5) agus 10(2) de Threoir 2004/38/CE déantar foráil maidir le liosta críochnúil doiciméad tacaíochta (féach Aithris 14 de Threoir 2004/38/CE freisin) is féidir leis an mBallstát óstach a iarraidh ar shaoránaigh den Aontas agus ar a mbaill teaghlaigh a chur isteach lena n-iarratas ar dheimhniú clárúcháin arna eisiúint faoi Airteagal 8(2) de Threoir 2004/38/CE, nó cárta aitheantais arna eisiúint faoi Airteagal 10(1) de Threoir 2004/38/CE.

I dTreoir 2004/38/CE, áfach, ní leagtar síos liosta chomh críochnúil sin de dhoiciméid tacaíochta maidir le gach cás féideartha (mar shampla doiciméid chónaithe a eisíodh d’oibrithe a choinníonn stádas oibrithe nó do bhaill teaghlaigh a choinníonn an ceart chun cónaí faoi Airteagail 12 nó 13 de Threoir 2004/38/CE) nó le haghaidh doiciméid chónaithe eile a eisíodh faoi Threoir 2004/38/CE (doiciméad a dheimhníonn buanchónaí a eisíodh faoi Airteagail 19(1) de Threoir 2004/38/CE nó cárta buanchónaithe a eisíodh faoi Airteagail 20 de Threoir 2004/38/CE).

Déanann Airteagal 18(1) (k) go (n) den Chomhaontú cur chuige Threoir 2004/38/CE maidir le doiciméid tacaíochta a mhacasamhlú. I gcás ina bhforáiltear do liosta críochnaitheach de dhoiciméid tacaíochta le Treoir 2004/38/CE, déantar amhlaidh leis an gComhaontú.

Tá feidhm ag Mír 1(k) d’Airteagal 18 den Chomhaontú maidir le sealbhóirí ceart a chónaíonn sa Bhallstát óstach ag deireadh na hidirthréimhse. Tá sí bunaithe ar Airteagal 8(3) de Threoir 2004/38/CE.

Maidir le pointe 1(k)(iii) d’Airteagal 18 den Chomhaontú, tagraíonn “institiúid atá creidiúnaithe nó maoinithe ag an Stát óstach” don chéad fhleasc d’Airteagal 7(1)(c) de Threoir 2004/38/CE.

Tá feidhm ag Mír 1(l) d’Airteagal 18 den Chomhaontú maidir le baill teaghlaigh sealbhóirí ceart (lena n‐áirítear baill teaghlaigh “fhorleathnaithe”) a chónaigh sa Bhallstát óstach cheana ag deireadh na hidirthréimhse. Tá sí bunaithe ar Airteagal 8(5) agus Airteagal 10(2) de Threoir 2004/38/CE agus rinneadh í a choigeartú toisc go bhfuil na baill teaghlaigh lena mbaineann ina gcónaí sa Bhallstát óstach cheana agus nach bhfuil siad ag teacht isteach ann ón gcoigríoch.

Tá feidhm ag Mír 1(m) d’Airteagal 18 den Chomhaontú maidir le baill teaghlaigh sealbhóirí ceart nár chónaigh sa Bhallstát óstach ag deireadh na hidirthréimhse. Tá sí bunaithe ar Airteagail 8(5) agus 10(2) de Threoir 2004/38/CE.

Feidhmíonn Mír 1(n) d’Airteagal 18 den Chomhaontú mar fhoráil uileghabhálach lena gcumhdaítear gach cás nach gcumhdaítear i míreanna 1(k) go (m). Déantar forbairt léi ar phrionsabal Threoir 2004/38/CE gur cheart cleachtais riaracháin gur constaic mhíchuí iad maidir leis an gceart chun cónaí a fheidhmiú a sheachaint. Ní féidir a iarraidh ar thairbhithe ach fianaise a sholáthar go gcomhlíonann siad na coinníollacha, lena n-áirithítear fianaise ar chónaí, agus tada eile.

Mar shampla: i gcás leanaí a saolaíodh do bheirt shealbhóirí ceart tar éis dheireadh na hidirthréimhse, ní gá ach a chruthú gurb iad leanaí na sealbhóirí ceart iad. Mar iarmhairt air sin, bheadh orthu na doiciméid seo a leanas a thabhairt isteach lena n-iarratas:

— pas bailí (nó cárta aitheantais, más saoránaigh den Aontas iad) chun a n-aitheantas a shuíomh;

— cruthúnas go bhfuil gaol teaghlaigh acu lena dtuismitheoirí (teastas breithe mar shampla) chun a ngaol teaghlaigh le “foinse” a gceart a bhunú;

— fianaise gur sealbhóirí ceart iad a dtuismitheoirí (mar shampla, a ndoiciméid chónaithe a eisíodh faoin gComhaontú) chun a bhunú gur sealbhóirí ceart iad “foinse” a gceart beirt; agus

— [má bhíonn siad os cionn 21 bhliain d’aois nuair a dhéanfaidh siad an t-iarratas] fianaise go bhfuil siad spleách ar na sealbhóirí ceart.

Is leis na hiarratasóirí an rogha cén doiciméad tacaíochta a thabharfaidh siad isteach – ní féidir leis an mBallstát óstach iallach a chur orthu doiciméid ar leith a thabhairt isteach ná iarratais a dhiúltú lena dtacaíonn doiciméid eile.

2.6.11. Airteagal 18(1)(o): Cuidiú le haghaidh iarratasóirí

Áirithíonn Mír 1(o) d’Airteagal 18 den Chomhaontú go gcuideoidh na húdaráis inniúla leis na hiarratasóirí maidir leis an iarratas a láimhseáil agus leis na doiciméid atá ag teastáil. Ní mór an deis a thabhairt d’iarratasóirí fianaise fhorlíontach a sholáthar agus aon easnamh, earráid nó dearmad a cheartú (i gcás nár cruthaíodh an t-aitheantas, mar shampla, nó i gcás ina n-iarradh íocaíocht ar tháille nuair a tugadh an t-iarratas isteach agus nár íocadh an táille ábhartha) ina n-iarratas. Is coimirce thábhachtach í seo i scéim um chónaí bunaithe óir, ina héagmais, ní bheidh iarratasóirí i dteideal iarratas eile a dhéanamh faoin gComhaontú tar éis dheireadh na hidirthréimhse.

Agus mír 1(o) á cur i bhfeidhm, ba cheart don Bhallstát óstach aird ar leith a thabhairt ar shaoránaigh shoghonta (ar dhaoine scothaosta, daoine neamhdhigiteacha nó daoine faoi chúram/daoine in institiúidí).

2.6.12. Airteagal 18(1)(p): Seiceálacha coiriúlachta

Le hAirteagal 18(1)(p) údaraítear an Ballstát óstach a fheidhmíonn scéim bhunaithe nua le seiceálacha córasacha a dhéanamh ar an taifead coiriúil.

Glacadh le seiceálacha córasacha mar sin sa Chomhaontú, mar gheall ar an gcomhthéacs uathúil.

D’fhéadfaí ceangal a chur ar iarratasóirí ciontuithe coiriúla a rinneadh orthu roimhe sin agus atá sonraithe ina dtaifead coiriúil i gcomhréir le dlí an Stáit a chiontaigh iad a dhearbhú tráth an iarratais. Níor cheart ciontuithe a bhfuil deireadh leo a bheith ina gcuid den fhéindearbhú sin. Is féidir le haon tír ar domhan a bheith ina Stát ciontaitheach.

Mar gheall ar dhearbhú bréagach ann féin, ní chuirfear aon cheart faoin gComhaontú ar ceal – is féidir iarmhairtí a bheith leis faoi rialacha beartas poiblí nó rialacha calaoise, áfach. Sna cásanna sin is ar na húdaráis náisiúnta atá dualgas an chruthúnais. Féadfaidh an Ballstát óstach forálacha a leagan síos freisin le haghaidh na smachtbhannaí comhréireacha is infheidhme maidir le dearbhuithe bréagacha.

Ní choisceann mír 1(p) d’Airteagal 18 an Ballstát óstach ar a bhunachar sonraí féin maidir leis an taifead coiriúil a sheiceáil, fiú go córasach.

Is féidir seiceálacha ar bhunachair sonraí maidir leis an taifead coiriúil i mBallstáit eile a iarraidh, ach ní féidir é sin a dhéanamh ach má mheastar é a bheith fíor-riachtanach agus i gcomhréir leis an nós imeachta a leagtar amach in Airteagal 27(3) de Threoir 2004/38/CE, mar a bhfuil sé leagtha síos nach féidir fiosrúcháin mar sin a dhéanamh ar bhonn gnáthúil.

Faoi mhír 1(p) d’Airteagal 18 comhfhreagraíonn coiriúlacht agus seiceálacha slándála do sheiceálacha ar fhorais an bheartais phoiblí nó na slándála poiblí arna ndéanamh i gcomhréir le Caibidil VI de Threoir 2004/38/CE chun cearta a shrianadh i gcomhréir le hAirteagal 20(1) den Chomhaontú.

Ní mór d’aon bheart sriantach arna dhéanamh ar fhorais na coiriúlachta agus do sheiceálacha slándála faoi mhír 1(p) d’Airteagal 18 na rialacha a leagtar síos in Airteagal 18(1)(r) agus Airteagail 20 agus 21 den Chomhaontú a chomhlíonadh.

2.6.13. Airteagal 18(1)(q): Ráiteas maidir leis an doiciméad cónaithe nua

An t-aon cheanglas formáide faoin gComhaontú ná go mbeidh ráiteas sa doiciméad cónaithe nua a léiríonn gurb é an Comhaontú an bunús dlí maidir le cearta an tsealbhóra ceart.

2.6.14. Airteagal 18(1)(r): Nós imeachta sásaimh

Áirithítear le mír (1)(r) d’Airteagal 18 gur féidir leis an duine i gceist cur in aghaidh aon chinneadh a rinneadh maidir le hiarratas ar an stádas cónaithe nua de réir 18(1)(a), agus gur féidir é sin a dhéanamh faoi nósanna imeachta sásaimh lena ndéanfar scrúdú ar dhlíthiúlacht an chinnidh agus na fíorais agus na cúinsí taobh thiar dó araon.

2.6.15. Airteagal 18(2): Cearta measta chun cónaí

Gan dochar do na srianta a leagtar amach in Airteagal 20 den Chomhaontú, ní féidir le húdaráis an Bhallstáit óstaigh ná le haon oibreoir eacnamaíoch ná neamheacnamaíoch sa Bhallstát óstach aon bheart sriantach a dhéanamh go dtí deireadh an sprioc-ama le haghaidh iarratas ar an stádas cónaithe nua a leagtar amach in Airteagal 18(1)(b).

2.6.16. Airteagal 18(3): Ceart measta chun cónaí go dtí go ndéantar an cinneadh críochnaitheach

Gan dochar do na srianta a leagtar amach in Airteagal 20 den Chomhaontú, ní féidir le húdaráis an Bhallstáit óstaigh ná le haon oibreoir eacnamaíoch ná neamheacnamaíoch sa Bhallstát óstach aon bheart sriantach a dhéanamh go dtí go ndéanfar an cinneadh críochnaitheach maidir leis an iarratas de réir Airteagal 18(1)(a).

Áirithíonn an choimirce seo go gcosnófar stádas an iarratasóra go dtí go bhfaighfear na nithe seo a leanas:

a) cinneadh na n-údarás náisiúnta maidir leis an iarratas (coimirce ar mhoilleanna riaracháin);

b) cinneadh na gcúirteanna náisiúnta maidir leis an achomharc (coimirce ar chinntí míchearta agus moilleanna breithiúnacha).

2.6.17. Airteagal 18(4): Nós imeachta dearbhaithe

Tá mír 4 d’Airteagal 18 den Chomhaontú ar aon dul le hAirteagal 25(1) de Threoir 2004/38/CE óir ligeann sé do na Ballstáit óstacha leanúint den scéim dhearbhaithe a fheidhmiú, i.e. ní dhéantar coinníoll maidir le cónaí dlíthiúil sa Bhallstát óstach den doiciméad cónaithe nua.

Má chinneann an Ballstát óstach é a dhéanamh, beidh feidhm ag na rialacha a leagtar amach i dTreoir 2004/38/CE, mar shampla sprioc-amanna, táillí, doiciméid tacaíochta agus doiciméid chónaithe atá le heisiúint.

Iad siúd atá incháilithe le haghaidh stádas cónaithe nua, ba cheart an ceart a bheith acu, má dhéanann siad iarratas air, doiciméad cónaithe a fháil (ar féidir leis a bheith i bhfoirm dhigiteach) lena n-áirítear ráiteas gur eisíodh é i gcomhréir leis an gComhaontú.

2.7. Airteagal 19 – Eisiúint doiciméad cónaithe le linn na hidirthréimhse

2.7.1. Airteagal 19(1): Iarratais le linn na hidirthréimhse

Is é a thagann as Airteagal 127 den Chomhaontú go mbeidh feidhm fós ag rialacha an Aontais maidir le saorghluaiseacht go deireadh na hidirthréimhse.

Mar sin féin, is féidir iarratais a dhéanamh cheana féin le linn na hidirthréimhse (faoi Airteagail 19 agus 185 den Chomhaontú) ar an doiciméad um chearta chun cónaí bunaithe faoi Airteagal 18(1) agus ar an doiciméad cónaithe dearbhaitheach faoi Airteagal 18(4).

An cinneadh an scéim a chur i bhfeidhm ar bhonn deonach sin maidir leis an stádas nua cónaithe faoi Airteagal 18(1), ní dhéanann sin difear do chur chun feidhme rialacha an Aontais maidir leis an tsaorghluaiseacht.

Iarratas a dhéanamh ar an stádas nua cónaithe faoi Airteagal 18(1) den Chomhaontú le linn na hidirthréimhse, ní chuirfidh sin cosc ar iarratasóirí iarratas a dhéanamh go comhuaineach ar dhoiciméad cónaithe faoi Treoir 2004/38/CE.

Mar an gcéanna, ní shaorann an cinneadh scéim dheonach a fheidhmiú an Stát óstach óna oibleagáidí faoi rialacha an Aontais maidir le saorghluaiseacht, amhail cinneadh a dhéanamh maidir le hiarratais atá ar feitheamh nó iarratais nua a phróiseáil.

2.7.1.1. Inniúlacht iarchurtha CBAE

De bhun Airteagal 158(1) den Chomhaontú, an tréimhse ocht mbliana ar lena linn is féidir le cúirteanna agus binsí na Ríochta Aontaithe réamhrialú a iarraidh ar CBAE i ndáil le cinntí maidir le hiarratais a dhéantar de bhun Airteagal 18 (1) nó (4) nó 19, tosaíonn sí ón dáta óna mbeidh feidhm ag Airteagal 19 (i.e 1.2.2020).

Cé go bhféadtar cur i bhfeidhm riaracháin an nós imeachta faoi Airteagal 18 a “bhogadh chun tosaigh” ó thaobh ama de agus go dtiocfaidh sé i bhfeidhm, níl feidhm fós ag forálacha eile an Chomhaontaithe ar a bhfuil an nós imeachta riaracháin ag brath (amhail na cosaintí nós imeachta go léir a bhaineann le raon feidhme pearsanta agus críochach Airteagail 9 go 11), ná na forálacha a ndéantar a úsáid nó a chur ar siúl leis (amhail na cosaintí nós imeachta go léir in aghaidh cinntí nó coinníollach sriantacha maidir leis an stádas nua cónaithe).

Dá bharr sin, is gá coigeartuithe áirithe a dhéanamh nach mbeadh aon éifeacht úsáideach ag Airteagal 19 dá n-uireasa. Leis na coigeartuithe sin féadfar a cheangal ar na Stáit óstacha a thogróidh an scéim dheonach a oibriú faoi Airteagal 19, macasamhlú dílis a dhéanamh sa dlí náisiúnta ar fhorálacha uile Chuid a Dó den Chomhaontú is gá ach nach infheidhme fós chun go mbeidh éifeacht acu chun críocha chur chun feidhme na scéime saorálaí.

Áirithítear le Airteagal 131 den Chomhaontú go gcoinneoidh institiúidí an Aontais, le linn na hidirthréimhse, na cumhachtaí a tugadh dóibh le dlí an Aontais maidir leis an Ríocht Aontaithe i dtaca le léirmhíniú agus cur i bhfeidhm Airteagal 19. Coinneoidh CBAE dlínse iomlán freisin.

2.7.2. Airteagal 19(2): Iarratas a dheonú nó a dhiúltú - a thoradh sin

Tharlódh gur inmhianaithe d’iarratasóirí iarratas a dhéanamh faoin scéim dheonach bhunaithe chun go bhfaighidís deimhneacht dhlíthiúil maidir lena stádas a luaithe is féidir, d’ainneoin gur cuireadh siar teacht i bhfeidhm an chinnidh (ós rud é nach féidir cinneadh fabhrach a tharraingt siar roimh dheireadh na hidirthréimhse de réir Airteagal 19(3)).

Is é a thagann as mír 2 d’Airteagal 19 nach mbeidh éifeacht ag cinntí – idir chinntí deimhneacha agus chinntí diúltacha – a dhéanfar faoin nós imeachta a leagtar amach in Airteagal 18(1), an scéim bhunaithe, tar éis dheireadh na hidirthréimhse, i.e. beidh na cinntí sin bailí ach cuirfear a n-éifeachtaí dlíthiúla siar, ós rud é go mbeidh cearta saorghluaiseachta comhthreomhara ag na hiarratasóirí.

Mar an gcéanna, maidir le diúltú iarratais arna dhéanamh faoin nós imeachta a leagtar amach in Airteagal 18(1), d’fhéadfadh sin a bheith ina réamhfhógra don iarratasóir go bhféadfadh sé go mbeadh gá le hathruithe áirithe chun cáiliú don stádas cónaithe nua – féadfar na hathruithe sin a dhéanamh go dtí deireadh na hidirthréimhse, agus féadfaidh an t-iarratasóir athiarratas a dhéanamh mar a leagtar amach i mír 4 d’Airteagal 19.

Beidh doiciméad cónaithe a deonaíodh faoi Airteagal 18(4) bailí láithreach (i ndeireadh na dála, ní bhíonn ach éifeachtaí dearbhaitheacha aige). Ní dhéanann sé difear do chearta comhthreomhara na n-iarratasóirí. Mar an gcéanna, má dhéantar iarratas faoin scéim dhearbhaitheach dheonach a dhiúltú, cé go mbeidh an diúltú sin bailí láithreach ní dhéanfaidh sé difear do chearta saorghluaiseachta comhthreomhara na n-iarratasóirí faoi dhlí an Aontais.

2.7.3. Airteagal 19(3): Gan stádas cónaithe arna dheonú le linn na hidirthréimhse a aistharraingt

Le mír 3 d’Airteagal 19 cuirtear bac ar an mBallstát óstach an stádas cónaithe a dheonaigh sé faoin scéim bhunaithe dheonach a aistharraingt roimh dheireadh na hidirthréimhse. Ní féidir leis déanamh amhlaidh ach amháin ar fhorais beartais phoiblí, slándála poiblí, sláinte poiblí, mhí-úsáide nó chalaoise i gcomhréir le rialacha Threoir 2004/38/CE a bhfuil feidhm chomhthreomhar leo.

Is é atá san fhoráil sin dearbhú d’iarratasóirí nach bhfuil aon riosca le hiarratas a dhéanamh go luath le linn na hidirthréimhse toisc nach féidir athbhreithniú ar fhorais riaracháin (i.e. forais a bhaineann leis na coinníollacha a ghabhann leis an gceart chun cónaí) a dhéanamh ar an iarratas ón uair a dheonófar é.

Sa scéim faoi Airteagal 18(4) (nós imeachta dearbhaitheach), tá an deis fós ag na húdaráis náisiúnta na doiciméid chónaithe nó stádais a eisíodh a aistharraingt, ach ní dhéanann sin, ann féin, difear do cheart chun cónaí an duine lena mbaineann.

2.7.4. Airteagal 19(4): Athiarratais

Le mír 4 d’Airteagal 19 áirithítear, maidir le hiarratasóirí a ndiúltófar an stádas cónaithe nua dóibh faoi Airteagal 18(1) roimh dheireadh na hidirthréimhse, go bhféadfaidh siad athiarratas a dhéanamh roimh an spriocdháta a leagtar amach in Airteagal 18(1) (b).

Cumhdaítear an ceart athiarratas a dhéanamh le linn na hidirthréimhse leis na nósanna imeachta sásaimh a leagtar amach in Airteagal 18(1)(r).

2.7.5. Airteagal 19(5): Sásamh

Tá ag na hiarratasóirí uile na cearta sásaimh uile a leagtar amach i gCaibidil VI de Threoir 2004/38/CE.

2.8. Airteagal 20 — Srianta ar an gceart chun cónaí

Cumhdaítear le hAirteagal 20 gach duine a fheidhmíonn a chearta faoi Theideal II de Chuid a Dó – ciallaíonn sin go gcumhdaítear leis freisin, mar shampla, oibrithe trasteorann, baill teaghlaigh nó baill teaghlaigh “fhorleathnaithe”.

2.8.1. Cad é iompar?

Cuirtear míreanna 1 agus 2 d’Airteagal 20 ar siúl le hiompar na ndaoine i gceist. Tá coincheap an iompair faoin gComhaontú bunaithe ar Chaibidil VI de Threoir 2004/38/CE (le haghaidh tuilleadh sonraí, féach treoirlínte an Choimisiúin maidir le trasuí agus cur i bhfeidhm níos fearr Threoir 2004/38/CE – COM(2009)313 final, Roinn 3.2).

2.8.2. Iompar roimh dheireadh na hidirthréimhse agus tar éis dheireadh na hidirthréimhse

I míreanna 1agus 2 d’Airteagal 20 leagtar amach dhá chóras lena rialaítear an chaoi ar cheart déileáil le hiompar ar fíorbhagairt láithreach thromchúiseach a dóthain í ar an mbeartas poiblí nó ar an tslándáil phoiblí, ag brath ar cé acu roimh dheireadh na hidirthréimhse nó dá héis a tharla an t-iompar.

Le mír 1 d’Airteagal 20 bunaítear oibleagáid shoiléir (“measfar”) Caibidil VI de Threoir 2004/38/CE a chur i bhfeidhm maidir le fíricí áirithe agus, san am céanna, údaraítear le mír 2 d’Airteagal 20 rialacha náisiúnta inimirce a chur i bhfeidhm maidir le fíricí a tharlóidh tar éis dheireadh na hidirthréimhse.

Dá bhrí sin, is é atá beartaithe le mír 1 agus mír 2 d’Airteagal 20 idirdhealú a dhéanamh idir na gníomhaíochtaí a rinneadh nó a dhéanfar roimh dheireadh na hidirthréimhse agus dá héis. Níor cheart rialacha náisiúnta inimirce a chur i bhfeidhm, go páirteach fiú, maidir le gníomhaíochtaí a rialaítear le mír 1 d’Airteagal 20 den Chomhaontú. Mar sin féin, i dtaca le haon chinneadh maidir le srian a chur ar an gceart chun cónaí de dheasca iompar a tharlóidh tar éis dheireadh na hidirthréimhse, ní mór sin a dhéanamh i gcomhréir leis an reachtaíocht náisiúnta.

2.8.3. Iompar leanúnach

In gcásanna áirithe, d’fhéadfadh daoine i gceist a bheith ag gabháil d’iompar leanúnach (i.e. iompar a mbítear ag gabháil de ghnéithe ar leith de chun críche aonair, gnéithe arb é an ceangal atá eatarthu an chaoi chéanna nó an chaoi chomhchosúil a ndéantar iad agus comhtharlú ama agus cuspóir an ionsaithe) a thosaigh nó a thosóidh roimh dheireadh na hidirthréimhse agus a leanfaidh ar aghaidh dá éis sin.

I gcás iompar leanúnach féideartha, maidir leis na húdaráis náisiúnta a mbeadh orthu, tar éis dheireadh na hidirthréimhse, a chinneadh an bhféadfaí bearta sriantacha a chur i bhfeidhm maidir le duine, is cosúil go mbeadh orthu, inter alia, aghaidh a thabhairt ar na cásanna seo a leanas:

a) is leordhóthanach an tacar gníomhaíochtaí de chuid an duine lena mbaineann a tharla tar éis dheireadh na hidirthréimhse, agus iad á meas leo féin, chun beart sriantach a ghlacadh ina leith faoi rialacha náisiúnta inimirce – sa chás sin is féidir bearta a ghlacadh a bheidh ar bhonn mhír 2 d’Airteagal 20;

b) ní leordhóthanach an tacar gníomhaíochtaí a tharla tar éis dheireadh na hidirthréimhse, agus iad á meas leo féin, chun bearta a ghlacadh ina leith faoi rialacha náisiúnta inimirce – sa chás sin ní féidir bearta a ghlacadh a bheidh ar bhonn mhír 2 d’Airteagal 20;

c) sa chás a luaitear in b), féadfaidh na húdaráis náisiúnta fós féin, scrúdú a dhéanamh, faoi mhír 1 d’Airteagal 20, féachaint an mbeadh an tacar gníomhaíochtaí a tharla roimh dheireadh na hidirthréimhse, ar fhorais beartais phoiblí nó slándála, ina bhonn cirt le srianta. Leis an measúnú sin, a mhéid nach mór an bhagairt a bhaineann le hiompar pearsanta an duine i gceist a chinneadh trína bhíthin, féadfar gníomhaíochtaí a tharla tar éis dheireadh na hidirthréimhse a chur san áireamh.

Maidir le gach beart sriantach, ní mór breathnú go cúramach ar chúinsí an cháis ábhartha.

2.8.4. Airteagal 20(3) agus (4): Mí-úsáid ceart nó iarratais chalaoiseacha nó mhí‐úsáideacha

Maidir le hiarratasóirí a bhain mí-úsáid as a gcearta nó a rinne calaois chun cearta a fháil faoin gComhaontú, údaraítear le míreanna 3 agus 4 d’Airteagal 20 don Stát óstach iad a aistriú as a chríoch.

Cé gur féidir an t-aistriú sin a dhéanamh sula dtabharfar breithiúnas críochnaitheach i gcás sásamh breithiúnach a lorgaíodh i gcoinne aon diúltú iarratais den chineál sin, ní mór na coinníollacha a leagtar amach in Airteagal 31 de Treoir 2004/38/CE a chomhlíonadh ina leith.

Is é is brí leis sin nach féidir daoine lena mbaineann a aistriú as an Stát óstach i gcás ina ndearna siad achomharc i gcoinne cinneadh iad a aistriú agus inar lorg siad ordú eatramhach forfheidhmiú an chinnidh a chur ar fionraí.

Ní féidir aistriú iarbhír a dhéanamh go dtí go ndéanfar cinneadh maidir leis an ordú eatramhach, ach amháin sna cásanna seo a leanas:

a) i gcás ina mbeidh an cinneadh díbeartha bunaithe ar chinneadh breithiúnach roimhe seo;

b) i gcás ina mbeidh rochtain roimhe sin ag na daoine lena mbaineann ar athbhreithniú breithiúnach;

c) i gcás ina mbeidh an cinneadh díbeartha bunaithe ar fhorais ordaitheacha slándála poiblí faoi Airteagal 28(3) de Threoir 2004/38/CE.

I gcás ina mbeartaítear le rialacha náisiúnta go gcuirfear forfheidhmiú an chinnidh um aistriú ar fionraí ex lege leis an achomharc, ní gá iarratas a dhéanamh ar ordú eatramhach forfheidhmiú an chinnidh a chur ar fionraí.

I gcomhréir le hAirteagal 31(4) de Threoir 2004/38/CE, féadfaidh an Stát óstach na daoine a aistríodh a eisiamh óna chríoch go dtí go mbeidh an nós imeachta achomhairc ann, ach ní fhéadfaidh sé cosc a chur orthu a gcosaint a chur i láthair go pearsanta, ach amháin i gcás ina bhféadfadh a láithreacht a bheith ina cúis trioblóide tromchúisí i dtaca leis an mbeartas poiblí nó leis an tslándáil.

2.9. Airteagal 21 – Coimircí agus ceart achomhairc

Leis an bhforáil sin cumhdaítear gach cás inar féidir cearta cónaithe faoin gComhaontú a shrianadh nó a dhiúltú.

Áirithítear leis go mbeidh feidhm iomlán ag cosaintí nós imeachta Chaibidil VI de Treoir 2004/38/CE i ngach cás, i.e.:

a) mí-úsáid agus calaois (Airteagal 35 de Treoir 2004/38/CE);

b) bearta a dhéantar ar fhorais an bheartais phoiblí, na slándála poiblí nó na sláinte poiblí (Caibidil VI de Treoir 2004/38/CE) nó i gcomhréir leis an dlí idirnáisiúnta; agus

c) bearta a dhéantar ar gach foras eile (Airteagal 15 de Threoir 2004/38/CE) lena gcuimsítear cásanna nach nglacfar le hiarratas ar dhoiciméad, mar shampla, mar gheall ar an gcaoi a ndearnadh é, ina ndiúltófar iarratas toisc nach gcomhlíonann an duine lena mbaineann na coinníollacha a bhaineann leis an gceart chun cónaí nó cinntí a dhéanfar de bhun an fhorais nach gcomhlíonann an duine i gceist a thuilleadh na coinníollacha a bhaineann leis an gceart chun cónaí amhail i gcás in a mbeidh saoránach de n Aontas nach bhfuil gníomhach sa gheilleagar ina ualach míréasúnta ar scéim cúnaimh shóisialta an Stáit óstaigh.

Áirithítear leis freisin go mbeidh feidhm iomlán ag coimircí ábhartha Chaibidil VI de Treoir 2004/38/CE maidir le cinntí i dtaca le srianadh a dhéanfar ar bhonn an iompair a tharla roimh dheireadh na hidirthréimhse.

I gcomhréir le cásdlí bunaithe CBAE maidir le prionsabail ghinearálta dhlí an Aontais, ní mór cinntí i dtaca le srianadh a dhéanfar i gcomhréir leis an reachtaíocht náisiúnta a bheith i gcomhréir le prionsabal na coimhdeachta agus le cearta bunúsacha, amhail an ceart chun saoil teaghlaigh.

2.10. Airteagal 22 — Cearta gaolmhara

Cosnaítear an ceart atá ag baill teaghlaigh, cibé náisiúntacht atá acu, post a ghlacadh nó dul i mbun féinfhostaíochta sa Stát óstach, i gcomhréir le hAirteagal 23 de Threoir 2004/38/CE.

Is ionann sin agus a rá, maidir leis an mbeirt bhall teaghlaigh, nach raibh ina n-oibrithe roimh dheireadh na hidirthréimhse, ach a bhí ina n-oibrithe dá éis sin, agus baill teaghlaigh a bhí ina n-oibrithe cheana sa Stát óstach nó sa Stát oibre (oibrithe trasteorann), go bhfuil cosaint acu faoin gComhaontú.

2.11. Airteagal 23 – Cóir chomhionann

Leantar leis an bhforáil sin Airteagal 24 de Threoir 2004/38/CE lena bhforáiltear maidir le cóir chomhionann i gcomparáid le hAirteagal 11 den Chomhaontú.

“Leathnaítear” an riail chéanna chuig baill teaghlaigh a bhfuil ceart chun cónaí buan sa Stát óstach acu. Ní mór déileáil leo mar náisiúnaigh de chuid an Stáit óstaigh agus ní mar bhaill teaghlaigh náisiúnach de chuid an Stáit óstaigh.

Is mar a chéile na díolúintí in Airteagal 24(2) de Threoir 2004/38/CE agus na díolúintí atá i bhfeidhm.

CAIBIDIL 2 – CEARTA OIBRITHE AGUS DAOINE FÉINFHOSTAITHE

2.12. Airteagal 24 – Cearta oibrithe

2.12.1. Airteagal 24(1): Cearta

Tugtar le hAirteagal 24(1) den Chomhaontú na cearta oibrithe uile ar bhonn dhlí an Aontais do thairbhithe an Chomhaontaithe arb oibrithe iad, lena n-airítear an cás go n-athrófar a stádas go stádas oibrithe tar éis dheireadh na hidirthréimhse (féach freisin Airteagal 17(1) agus Airteagal 22 den Chomhaontú). Ní chumhdaítear catagóirí eile thairbhithe an Chomhaontaithe leis an Airteagal sin.

2.12.1.1. Teorainneacha

Tá feidhm ag na teorainneacha céanna ar fhorais beartais phoiblí, slándála poiblí agus sláinte poiblí a leagtar amach in Airteagal 45(3) CFAE.

Ní chumhdaítear leis an gComhaontú fostaíocht sa tseirbhís phoiblí de réir Airteagal 45(4) CFAE. Dá réir sin, féadfaidh an Ballstát óstach nó an Stát oibre rochtain a fhorchoimeád dá náisiúnaigh féin ar phoist a bhaineann le feidhmiú cumhachtaí dlí phoiblí agus le leas ginearálta an Stáit a chosaint i gcás ina mbeidh an srian sin i gcomhréir le hAirteagal 45(4) CFAE (cás C-270/13 Haralambidis).

2.12.1.2. Pointe (a)-(h) de mhír 1: liosta neamh-uileghabhálach de chearta

Tá na cearta iomadúla iomlána a eascraíonn ó Airteagal 45 CFAE agus ó Rialachán (AE) Uimh. 492/2011 ag oibrithe. Maidir leis na cearta a leagtar amach i mír 1 de Rialachán 24 den Chomhaontú, is ionann an raon feidhme atá acu agus an bhrí atá leo agus an raon feidhme agus an bhrí a shainmhínítear in Airteagal 45 CFAE agus le Rialachán (AE) Uimh. 492/2011.

Maidir le cearta na n-oibrithe a liostaítear i mír 1 d’Airteagal 24 den Chomhaontú, ní liosta uileghabhálach é agus déanfar aon fhorbairt ar na cearta sin, le léirmhínithe a thiocfaidh amach anseo ó Chúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh ar Airteagal 45 CFAE, a chumhdach (maidir leis an Ríocht Aontaithe, thabharfadh a n-údaráis bhreithiúnacha agus riaracháin “aird chuí” ar chásdlí ábhartha Chúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh a leagfar síos tar éis dheireadh na hidirthréimhse). Dá réir sin, chomh maith leis na pointí a leagtar amach i mír 1 d’Airteagal 24 den Chomhaontú, coimeádfaidh aon oibrí an ceart gabháil le malairt fostaíochta agus post nua a chuardach sa Stát oibre, mar shampla, i gcomhréir le hAirteagal 45 CFAE.

2.12.2. Airteagal 24(2): Ceart linbh oibrí oideachas iomlán a chríochnú

Tugtar cosaint le hAirteagal 24(2) den Chomhaontú do cheart linbh oibrí a oideachas iomlán a chríochnú sa Bhallstát óstach. Dá réir sin, i gcás linbh ar saoránach de chuid an Aontais nó de chuid na Ríochta Aontaithe a thuismitheoir, agus a mbíodh a thuismitheoir ag obair sa Bhallstát óstach mar thairbhí an Chomhaontaithe um Tharraingt siar, is féidir leis an leanbh sin leanúint de bheith ina chónaí sa Bhallstát óstach agus oideachas iomlán a chríochnú fiú tar éis don tuismitheoir sin scor de bheith ina chónaí sa Bhallstát óstach go dlíthiúil (i.e. d’fhág an tuismitheoir an Ballstát óstach, tá an tuismitheoir éagtha nó níor chomhlíon an tuismitheoir na coinníollacha a thuilleadh maidir le cónaí dlíthiúil, féach, mar shampla, cás C-310/08 Ibrahim agus cás C-480/08 Teixeira). Tá sé de cheart ag an leanbh atá i gceist go dtionlacfaidh príomhchúramóir é a fhad agus gur leanbh mionaoiseach é, nó fiú tar éis don leanbh lán-aois a bhaint amach, má leanfar cúram an phríomhchúramóra de bheith ag teastáil ón leanbh chun oideachas iomlán a chríochnú.

2.12.3. Airteagal 24(3): Oibrithe trasteorann

Is féidir le hoibrithe trasteorann de bheith ag obair sa Stát oibre má rinne siad amhlaidh faoi dheireadh na hidirthréimhse.

Má stad siad de bheith ag obair roimh dheireadh na hidirthréimhse, is féidir leo a stádas mar oibrithe sa Stát oibre a choimeád, má chomhlíonann siad aon cheann de na coinníollacha sna cásanna a leagtar amach i bpointí (a), (b), (c) nó (d) d’Airteagal 7(3) de Threoir 2004/38/CE, áfach, ní gan é a bheith orthu stádas cónaithe a athrú go dtí an Stát oibre. Údaraítear leis seo na cearta ábhartha a leagtar amach le hAirteagal 24(1)(a)-(h) den Chomhaontú a bheith acu.

Coimeádfaidh oibrithe trasteorann an stádas sa Stát oibre sna cásanna a leanas:

a) oibrí nach mbeidh in ann obair ar bhonn sealadach de thoradh breoiteachta nó tionóisce;

b) oibrí a bheidh i ndífhostaíocht ainneonach a taifeadadh go cuí tar éis dó a bheith fostaithe ar feadh níos mó ná bliain amháin agus a bheidh cláraithe mar chuardaitheoir poist leis an oifig fostaíochta ábhartha;

c) oibrí a bheidh i ndífhostaíocht ainneonach a taifeadadh go cuí tar éis conradh fostaíochta ar théarma seasta a mhair níos lú ná bliain nó tar éis dó a bheith i ndífhostaíocht ainneonach le linn an chéad dá mhí dhéag agus é cláraithe mar chuardaitheoir poist leis an oifig fostaíochta ábhartha (sa chás sin, coimeádtar stádas an oibrí ar feadh tréimhse nach lú ná sé mhí); nó

d) rachaidh an duine faoi ghairmoiliúint (maidir le daoine i ndífhostaíocht go deonach, ní mór baint a bheith ag an oiliúint sin leis an bhfostaíocht roimhe sin).

I gcomhréir le cásdlí Chúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh (cás C-507/12 Saint Prix), maidir leis an liosta coinníollacha faoinar féidir stádas an oibrí a choimeád, níl sé uileghabhálach.

2.13. Airteagal 25 – Cearta daoine féinfhostaithe

2.13.1. Airteagal 25(1): Cearta

Deonaítear na cearta faoi mhír 1 d’Airteagal 25 do thairbhithe an Chomhaontaithe uile ar daoine féinfhostaithe iad – ní hamháin daoine a bheidh féinfhostaithe ag deireadh na hidirthréimhse ach daoine eile a athróidh a stádas (féach Airteagal 17(1) ina bhforáiltear do cheart an duine gabháil le féinfhostaíocht).

De réir chásdlí Chúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh (e.g. Cás 63/86 an Coimisiún v an Iodáil), féadfaidh daoine atá féinfhostaithe agus a thagann faoi Airteagal 49 CFAE cearta faoi Rialachán (AE) Uimh. 492/2011 is infheidhme de réir analaí a thairbhiú. Dá réir sin, mar shampla, níl feidhm ag Airteagal 24(1)(d) den Chomhaontú i leith dífhostú, ós rud é de réir nádúr an cháis, nach bhfuil duine féin fhostaithe faoi fhostóir agus nach féidir iad a dhífhostú.

Deonaítear na cearta faoi mhír 1 d’Airteagal 25 den Chomhaontú chomh maith do dhaoine féinfhostaithe trasteorann. Tá difríocht idir na catagóirí seo a leanas: i) duine atá ina chónaí i Stát A agus ag gabháil le gníomhaíocht i Stát B agus an duine sin féinfhostaithe; agus ii) duine atá ina chónaí i Stát A agus ag gabháil le gníomhaíocht i Stát A agus an duine sin féinfhostaithe agus ag an am céanna ag soláthar seirbhísí i Stát B agus i Stát C – cibé acu seirbhísí a sholáthar ar bhonn ócáideach nó trí bhunaíocht thánaisteach. Freagraíonn an chéad chatagóir do dhuine féinfhostaithe trasteorann agus ní fhreagraíonn an dara catagóir.

I ndáil leis an méid sin, tugtar ar aird nach gá gurb ionann oifig a bhunú i Stát eile nach stát cónaithe é chun seirbhísí a sholáthar sa stát eile sin agus bunaíocht sa Stát sin ina sholáthraítear na seirbhísí sin. Féadfar an ghníomhaíocht atá i gceist a mheas a bheith ag teacht faoi rialacha maidir le saoirse seirbhísí a sholáthar seachas faoi rialacha maidir le bunaíocht. Dá bhrí sin, ní mheasfar i gcónaí gur oibrí féinfhostaithe trasteorann duine a bhfuil oifig aige sa Stát oibre (1).

Áirítear le hAirteagal 4(4) den Chomhaontú go léirmhínítear coincheap an duine féinfhostaithe ar an mbealach céanna a léiríonn CBAE Airteagal 49 CFAE sa chásdlí ábhartha.

2.13.1.1. Teorainneacha

Maidir leis na cearta a leagtar amach le mír 1 d’Airteagal 25 den Comhaontú, beidh feidhm ag na srianta céanna a leagtar amach le hAirteagail 51 agus 52 CFAE.

Dá réir sin, is féidir na cearta sin a bheith faoi réir teorainneacha ar fhorais beartais phoiblí, slándála poiblí nó sláinte poiblí (Airteagal 52 CFAE) agus féadfaidh an Stát oibre idirdhealú a dhéanamh in aghaidh daoine féinfhostaithe i leith gníomhaíochtaí a bhaineann, go hócáideach fiú, le feidhmiú údarás oifigiúil (Airteagal 51 CFAE).

2.13.1.2. Airteagal 25(1)(a): Na cearta chun gabháil le gníomhaíochtaí agus iad a shaothrú mar dhaoine féinfhostaithe agus gnóthais a bhunú agus a bhainistiú

Tugtar cosaint faoin gComhaontú do na cearta chun gabháil le gníomhaíochtaí agus iad a shaothrú mar dhaoine féinfhostaithe agus gnóthais a bhunú agus a bhainistiú i gcomhréir le hAirteagal 49 CFAE, faoi na coinníollacha a leag an Stát óstach amach dá náisiúnaigh féin.

Mar sin féin, níor cheart a thuiscint go ndeonófar do náisiúnaithe den Ríocht Aontaithe an fhéidearthacht brath ar dhlí an Aontais chun seirbhísí a sholáthar i mBallstáit eile de chuid an Aontais nó chun iad féin a bhunú i mBallstáit eile de chuid an Aontais.

2.13.1.3. Airteagal 25(1)(b): Tagairt don liosta neamh-uileghabhálach de chearta faoi Airteagal 24(1)

Tá na cearta iomadúla iomlána atá ábhartha a eascraíonn ó Airteagal 45 CFAE agus ó Rialachán (AE) Uimh. 492/2011 ag oibrithe féinfhostaithe sa Stát oibre.

2.13.2. Airteagal 25(2): Ceart linbh oibrí féinfhostaithe oideachas iomlán a chríochnú

Le hAirteagal 25(2) tugtar cosaint do leanbh ar saoránach den Aontas nó den Ríocht Aontaithe a thuismitheoir nach bhfuil ina chónaí go dlíthiúil a thuilleadh i Stát óstach an linbh sin de réir Airteagal 24(2) den Chomhaontú, a mhéid a fhoráiltear maidir leis sin le Cásdlí an Aontais a léirigh CBAE (cás C-147/11 Czop & Punakova).

2.13.3. Airteagal 25(3): Cearta oibrithe féinfhostaithe trasteorann agus teorainneacha na gcearta sin

Tá na cearta céanna ag oibrithe féinfhostaithe trasteorann agus atá oibrithe fostaithe trasteorann de bhun Airteagal 24(3) den Chomhaontú, lena ngabhann na forchoimeádais chéanna maidir le hábharthacht a shainítear sa treoir i leith Airteagal 25(1) (e.g. dífhostú).

2.14. Airteagal 26 – Eisiúint doiciméid a lena n-aithnítear cearta oibrithe trasteorann

Faoi Airteagal 26 tá sé d’oibleagáid ar an Stát oibre doiciméad a eisiúint d’oibrithe trasteorann a chumhdaítear leis an gComhaontú, doiciméad lena ndeimhnítear an stádas atá acu má iarrann na hoibrithe trasteorann sin. Ag an am céanna, le hAirteagal 26, ceadaítear don Stát Oibre a cheangal ar oibrithe trasteorann a chumhdaítear leis an gComhaontú iarratas a dhéanamh ar dhoiciméad den sórt sin.

Murab ionann agus an doiciméad cónaithe a eisítear faoi Airteagal 18(1) den Chomhaontú, ní thugtar leis an doiciméad sin stádas cónaithe nua – aithnítear leis an doiciméad ceart atá ann cheana agus a leanann de bheith ann chun gabháil le gníomhaíocht eacnamaíoch sa Stát oibre.

Ós rud é gur minic a bhíonn oibrithe trasteorann ag imeacht as an Stát oibre agus ag teacht isteach arís ann, tá sé riachtanach go n-eiseofar doiciméad dóibh lena ndeimhneofar a stádas a luaithe is féidir chun nach ndéanfar iad a chosc ar a gcuid cearta a fheidhmiú tar éis dheireadh na hidirthréimhse, agus chun gur féidir leo cruthúnas na gceart sin a léiriú go héasca (go háirithe na cearta a bhaineann le trasnú teorainneacha faoi Airteagal 14 den Chomhaontú).

Maidir le hoibrithe trasteorann nach mbeidh i bhfostaíocht ar dháta an chur i bhfeidhm, beidh siad i dteideal go n-eiseofar doiciméad dóibh ar choinneáil go gcoimeádfaidh siad a stádas mar oibrithe i gcomhréir le hAirteagal 24(3) nó 25(3) de Chomhaontú (tagraítear leis na forálacha sin d’Airteagal 7(3) de Threoir 2004/38/CE).

CAIBIDIL 3 – CÁILÍOCHTAÍ GAIRMIÚLA

Baineann Caibidil 3 de Theideal II de chuid a dó den Chomhaontú le cás an duine a chumhdófar leis an gComhaontú agus a mbeidh aitheantas dá cháilíochtaí gairmiúla aige, nó a mbeidh iarratas déanta aige faoi dheireadh na hidirthréimhse, ina Bhallstát óstach nó ina Stát oibre, de réir mar is iomchuí.

Maidir leis na daoine sin, ráthaítear dóibh an méid seo a leanas:

a) bailíocht agus éifeachtacht cinntí náisiúnta lena n-aithnítear a gcáilíochtaí gairmiúla ón Ríocht Aontaithe nó ón Aontas (marthanacht na gcinntí); agus

b) a gceart comhfhreagrach chun an ghairm ábhartha agus na gníomhaíochtaí ábhartha a chleachtadh agus chun leanúint de bheith á gcleachtadh sa Stát óstach nó sa Stát oibre (i gcás oibrithe trasteorann).

Os a choinne sin, ní dhéantar leis an gCaibidil sin aon cheart a dheonú ná a ráthú do náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe a chumhdaítear faoi raon feidhme pearsanta an Chomhaontaithe, ceart a bhaineann leis an margadh inmheánach maidir le seirbhísí a sholáthar do Bhallstáit an Aontais nach a mBallstát óstach ná a Stát Oibre iad, de réir mar is iomchuí.

Faoin gComhaontú ní ráthaítear do náisiúnaigh den Ríocht Aontaithe a chumhdaítear faoi raon feidhme pearsanta an Chomhaontaithe an ceart brath ar dhlí an Aontais le haitheantas breise ar a gcáilíochtaí gairmiúla a fháil tar éis na hidirthréimhse, bíodh sé sa Bhallstát óstach, sa Stát oibre nó in aon Bhallstát eile de chuid an Aontais.

Ní dhéileáiltear sa Chomhaontú le cóireáil cáilíochtaí gairmiúla a fuarthas sa Ríocht Aontaithe nó san Aontas roimh dheireadh na hidirthréimhse nach bhfuil aitheanta nó nach bhfuil á n-aithint ar an taobh eile roimh an dáta sin.

2.15. Airteagal 27 – Cáilíochtaí gairmiúla aitheanta

2.15.1. Cur chuige ginearálta

Tuairiscítear in Airteagal 27 na cineálacha cinntí aitheantais a bhfuil marthanacht leo faoin gComhaontú, na stáit ina bhfuil marthanacht leis na cinntí seo (Stát óstach nó Stát oibre), na daoine a thairbheoidh de mharthanacht na gcinntí (na daoine sin atá cumhdaithe leis an gComhaontú) agus éifeachtaí mharthanacht na gcinntí sna stáit faoi seach.

Cé na cinntí a bhfuil marthanacht leo?

Go bunúsach, cumhdaítear le hAirteagal 27 den Chomhaontú cinntí maidir le haitheantas arna nglacadh i gcomhréir le ceithre ionstraim dlí shonracha de chuid an Aontais, is iad sin an Treoir maidir le Cáilíochtaí Gairmiúla (Treoir 2005/36/CE), an Treoir maidir le Bunaíocht i gcás Dlíodóirí (Treoir 98/5/CE), an Treoir maidir le hIniúchóirí Reachtúla (Treoir 2006/43/CE) agus an Treoir maidir le Táirgí Tocsaineacha (Treoir 74/556/CEE).

2.15.2. Airteagal 27(1)(a) agus Airteagal 27(2): Aitheantais faoin Treoir maidir le Cáilíochtaí Gairmiúla

Cumhdaítear leis an gComhaontú gach aon cheann de na trí chineál aitheantais chun críocha bunaíochta dá bhforáiltear le Teideal III de Threoir 2005/36/CE:

a) aitheantais faoin gcóras ginearálta (Airteagal 10 et seq. de Threoir 2005/36/CE);

b) aitheantais ar bhonn taithí gairmiúil (Airteagal 16 et seq. de Threoir 2005/36/CE); agus

c) Aitheantais ar bhonn comhordú coinníollacha oiliúna íosta (Airteagal 21 et seq. de Threoir 2005/36/CE).

Áirítear leis na haitheantais sin an méid a leanas:

— Faoi Airteagal 27(2)(a) den Chomhaontú: aitheantais ar cháilíochtaí gairmiúla ó thríú tír atá cumhdaithe le hAirteagal 3(3) de Threoir 2005/36/CE. Is aitheantais iad sin ó Bhallstát den Aontas Eorpach nó ón Ríocht Aontaithe ar cháilíochtaí ó thríú tír a aithníodh cheana féin i Ballstát eile den Aontas nó sa Ríocht Aontaithe faoi Airteagal 2(2) de Threoir 2005/36/CE agus a comhshamhlaíodh le cáilíocht náisiúnta (an tAontas nó an Ríocht Aontaithe) de thairbhe, tar éis chéad aitheantais i Ballstát den Aontas nó sa Ríocht Aontaithe, trí bliana de thaithí ghairmiúil a bheith ag an sealbhóir sa ghairm lena mbaineann sa Stát (Ballstát den Aontas nó an Ríocht Aontaithe) ina aithníodh iad i dtús báire. Ní chumhdaítear leis an gComhaontú an chéad aitheantas ar cháilíochta tríú tír i mBallstát den Aontas nó sa Ríocht Aontaithe, ní chumhdaítear ach aitheantais ina dhiaidh sin a mhéid go gcomhlíontar na coinníollacha dá bhforáiltear faoi Airteagal 3(3) de Threoir 2005/36/CE.

— Faoi Airteagal 27(2)(b): cinntí ar rochtain pháirteach faoi Airteagal 4f de Threoir 2005/36/CE.

— Faoi Airteagal 27(2)(c): cinntí aitheantais chun críocha bunaíochta a fhaightear faoi nós imeachta leictreonach an Chárta gairmí Eorpaigh. Tá nósanna imeachta an Chárta Gairmí Eorpaigh maidir le haitheantas ar fáil faoi láthair le haghaidh altraí ginearálta, cógaiseoirí, fisiteiripeoirí, treoraithe sléibhe agus gníomhairí eastáit réadaigh. Tá sé tábhachtach a thabhairt faoi deara nach n-áirithítear leis an gComhaontú ach bailíocht leanúnach agus éifeachtacht chinneadh an aitheantais féin; ní áirithítear leis an gComhaontú rochtain leanúnach ar líonra leictreonach foluiteach (modúl chárta gairmí Eorpach IMI) na n-údarás agus na ngairmithe lena mbaineann (féach Airteagal 8 agus Airteagal 29 den Chomhaontú). Ní bheidh rochtain ag gairmithe ar chomhéadan ar líne chárta gairmí Eorpaigh lagaithe.

Is éifeacht shonrach de chuid na marthanachta dá foráiltear leis an gComhaontú le cinntí aitheantais a chumhdaítear le Treoir 2005/36/CE go leanfar d’aon cheanglas maidir le heolas ar theanga agus/nó aon cheadú ó chiste árachais sláinte a d’fhéadfadh an Stát óstach a éileamh, a mheas agus forálacha ábhartha Threoir 2005/36/CE, is iad sin Airteagail 53 agus 55, á gcur san áireamh.

2.15.3. Airteagal 27(1)(b): Aitheantais faoin Treoir maidir le Bunaíocht i gcás Dlíodóirí

Leis an gComhaontú agus i leith daoine atá cumhdaithe lena raon feidhme pearsanta, tá marthanacht leis na cinntí lena dtugtar cead isteach chuig gairm an dlíodóra do dhlíodóir den Ríocht Aontaithe nó den Aontas sa Bhallstát óstach nó sa Stát oibre faoi Airteagal 10 (1) agus (3) de Threoir 98/5/CE (lena n-éascaítear cleachtas ghairm an dlíodóra ar bhonn buan i mBallstát nach an Ballstát ina bhfuarthas an cháilíocht).

Tarscaoiltear le héifeacht na marthanachta, i leith saoránaigh den Aontais nó den Ríocht Aontaithe, aon cheanglas áitiúil náisiúntachta lena bhféadfaí rochtain a theorannú ar ghairm an