Dréachtchonradh a bhunaíonn Bunreacht don Eoraip



Official Journal C 169 , 18/07/2003 P. 0001 - 0150



Dréachtchonradh A BHUNAÍONN BUNREACHT DON EORAIP Arna ghlacadh de chomhthoil ag an gCoinbhinsiún Eorpach ar an 13 Meitheamh agus 10 Iúil 2003 ARNA CHUR FAOI BHRÁID UACHTARAN NA CHOMHAIRLE EORPAÍ SA RÓIMH — 18 Iúil 2003 — CLÁR NA nÁBHAR RÉAMHRÁ… BROLLACH… CUID I… TEIDEAL I — SAINMHÍNIÚ AR AN AONTAS AGUS CUSPÓIRÍ AN AONTAIS… TEIDEAL II — CEARTA BUNÚSACHA AGUS SAORÁNACHT DEN AONTAS… TEIDEAL III — INNIÚLACHTAÍ AN AONTAIS… TEIDEAL IV — INSTITIÚIDÍ AN AONTAIS… Caıbıdil I — An Creat Institiúideach… Caıbıdil II — Institiúidí agus comhlachtaí eile… TEIDEAL V — FEIDHMIÚ INNIÚLACHTAÍ AN AONTAIS… Caıbıdil I — Forálacha coiteanna… Caıbıdil II — Forálacha sonracha… Caıbıdil III — An comhar feabhsaithe… TEIDEAL VI — AN SAOL DAONLATHACH SAN AONTAS… TEIDEAL VII — CÚRSAÍ AIRGEADAIS AN AONTAIS… TEIDEAL VIII — AN tAONTAS AGUS AN TIMPEALLACHT IS GAIRE DÓ… TEIDEAL IX — BALLRAÍOCHT SAN AONTAS… CUID II: CAIRT UM CHEARTA BUNÚSACHA AN AONTAIS… BROLLACH… TEIDEAL I — AN DÍNIT… TEIDEAL II — NA SAOIRSÍ… TEIDEAL III — AN COMHIONANNAS… TEIDEAL IV — AN DLÚTHPHÁIRTÍOCHT… TEIDEAL V — AN tSAORÁNACHT… TEIDEAL VI — AN CEARTAS… TEIDEAL VII — FORÁLACHA GINEARÁLTA A BHFUIL LÉIRMHÍNIÚ AGUS CUR I bfFEIDHM NA CAIRTE FAOINA RIALÚ… CUID III: BEARTAIS AGUS OIBRIÚCHÁN AN AONTAIS… TEIDEAL I — CLASÁIL A BHFUIL FEIDHM GHIEARÁLTA ACU… TEIDEAL II — NEAMH-IDIRDHEALÚ AGUS SAORÁNACHT… TEIDEAL III — BEARTAIS AGUS GNÍOMHAÍOCHT INMHEÁNACH… Caıbıdil I — Margadh inmheánach… Roinn 1 — Bunú an mhargaidh inmheánaigh… Roinn 2 — Saorghluaiseacht daoine agus seirbhísí… Foroinn 1 — Oibrithe… Foroinn 2 — Saoirse bunaíochta… Foroinn 3 — Saoirse seibhísí a sholáthar… Roinn 3 — Saorghluaiseacht earraí… Foroinn 1 — Aontas custaim… Foroinn 2 — Comhar custaim… Foroinn 3 — Toirmeasc ar shrianta cainníochtúla… Roinn 4 — Caipiteal agus íocaíochtaí… Roinn 5 — Rialacha iomaíochta… Foroinn 1 — Rialacha a bhaineann le gnóthais… Foroinn 2 — Cabhracha ó na Ballstáit… Roinn 6 — Forálacha fioscacha… Roinn 7 — Reachtaíocht a chomhfhogasú… Caıbıdil II — Beartas eacnamaíoch agus airgeadaíochta… Roinn 1 — Beartas eacnamaíoch… Roinn 2 — Beartas airgeadaíochta… Roinn 3 — Forálacha institiúideacha… Roinn 3a — Forálacha is sonrach do Bhallstáit den limistéar euro… Roinn 4 — Forálacha idirthréimhseacha… Caıbıdil III — Beartais i réimsí sonracha eile… Roinn 1 — Fostaíocht… Roinn 2 — Beartas sóisialta… Foroinn 1 — An Ciste Sóisialta Eorpach… Roinn 3 — Comhtháthú eacnamaíoch, sóisialta agus críochach… Roinn 4 — Talmhaíocht agus iascach… Roinn 5 — Comhshaol… Roinn 6 — Cosaint an tomhaltóra… Roinn 7 — Iompar… Roinn 8 — Gréasáin thraseorpacha… Roinn 9 — Taighde agus forás teicneolaíoch agus spás… Roinn 10 — Fuinneamh… Caıbıdil IV — Limistéar saoirse, slándála agus ceartais… Roinn 1 — Forálacha ginearálta… Roinn 2 — Beartais maidir le seiceálacha teorann, tearmann agus inimirce… Roinn 3 — Comhar breithiúnach in ábhair shibhialta… Roinn 4 — Comhar breithiúnach in ábhair choiriúla… Roinn 5 — Comhar póilíneachta… Caıbıdil V — Réimsí ina bhféadfaidh an tAontas gníomhaíocht comhordaitheach, forlíontach nó tacaíochta a ghlacadh… Roinn 1 — Sláinte an phobail… Roinn 2 — Tionscal… Roinn 3 — Cultúr… Roinn 4 — Oideachas, gairmoiliúint, óige agus spórt… Roinn 5 — Cosaint shibhialta… Roinn 6 — Comhar riarthach… TEIDEAL IV — COMHLACHAS TÍORTHA AGUS CRÍOCHA THAR LEAR… TEIDEAL V — GNÍOMHAÍOCHT EACHTRACH AN AONTAIS… Caıbıdil I — Forálacha ginearálta… Caıbıdil II — Comhbheartas eachtrach agus slándála… Roinn 1 — Comhbheartas slándála agus cosanta… Roinn 2 — Forálacha airgeadais… Caıbıdil III — Comhbheartas tráchtála… Caıbıdil IV — Comar le tríú tíortha agus cabhair dhaonnúil… Roinn 1 — Comhar um fhorbairt… Roinn 2 — Comhar eacnamaíoch arigeadais agus teicniúl le tríú tíortha… Roinn 3 — Cabhair dhaonnúil… Caıbıdil V — Bearta sriantacha… Caıbıdil VI — Comhaontuithe idirnáisiúnta… Caıbıdil VII — Caidreamh le heagraíochtaí idirnáisiúnta agus tríú tíortha agus toscaireachtaí don aontas… Caıbıdil VIII — Clásal na dlúthpháirtíochta a chur chun feidhme… TEIDEAL VI — OIBRIÚCHÁN AN AONTAIS… Caıbıdil I — Forálacha institiúideacha… Roinn 1 — Na hInstitiúidí… Foroinn 1 — Parlaimint na hEorpa… Foroinn 2 — An Chomhairle Eorpach… Foroinn 3 — An Chomhairle… Foroinn 4 — An Coimisiún… Foroinn 5 — An Chúirt Bhreithiúnais… Foroinn 6 — An Chúirt Iniúchóirí… Roinn 2 — Comhlachtaí comhairleacha den Aontas… Foroinn 1 — Coiste na Réigiún… Foroinn 2 — An Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta… Roinn 3 — An Banc Eorpach Infheistíochta… Roinn 4 — Forálacha is coiteann do na hInstitiúidí agus comhlachtaí den Aontas… Caıbıdil II — Forálacha airgeadais… Roinn 1 — An Creat airgeadais ilbhliantúil… Roinn 2 — Buiséad bliantúil an Aontais… Roinn 3 — Cur chun feidhme agus urscaoileadh an bhuiséid… Roinn 4 — Forálacha coiteanna… Roinn 5 — Calaois a chomhrac… Caıbıdil III — Comhar feabhsaithe… TEIDEAL VII: FORÁLACHA COITEANNA… CUID IV: FORÁLACHA GINEARÁLTA AGUS CRÍOCHNAITHEACHA… PRÓTACAL MAIDIR LE RÓL NA bPARLAIMINTÍ NÁISIÚNTA SAN AONTAS EORPACH… PRÓTACAL MAIDIR LE PRIONSABAL NA COIMHDEACHTA AGUS PRIONSABAL NA COMHRÉIREACHTA A CHUR I bhFEIDHM… PRÓTACAL MAIDIR LE hIONADAÍOCHT NA SAORÁNACH I bPARLAIMINT NA hEORPA AGUS UALÚ NA VÓTAÍ SA CHOMHAIRLE… PRÓTACAL MAIDIR LEIS AN nGRÚPA EURO… PRÓTACAL A LEASAÍONN CONRADH EURATOM… DEARBHÚ ATÁ I gCEANGAL LEIS AN bPRÓTACAL MAIDIR LE hIONADAÍOCHT NA SAORÁNACH I bPARLAIMINT NA hEORPA AGUS UALÚ NA VÓTAÍ I gCOMHAIRLE NA nAIRÍ… DEARBHÚ ATÁ I gCEANGAL LEIS AN bPRÓTACAL LEIS AN tSEIRBHÍS EORPACH UM GHNÍOMHAÍOCHT EACHTRACH… DEARBHÚ A GHABHANN LEIS AN IONSTRAIM CHRÍOCHNAITHEACH A SHÍNÍONN AN CONRADH A BHUNAÍONN AN BUNREACHT… Liosta de chomhaltaí den Choinbhinsiún Eorpach… RÉAMHRÁ do Chuid I agus Cuid II de dhréachtchonradh a bhunaíonn Bunreacht don Eoraip arna chur faoi bhraid na Comhairle Eorpaí in Thessaloniki ar an 20 Meitheamh 2003. Ag tabhairt dá haire di go raibh an tAontas Eorpach ar tí druidim le céim chinniúnach ina réim, chomóir an Chomhairle Eorpach, ag teacht le chéile di in Laeken na Beilge ar an 14 agus 15 Nollaig 2001, Coinbhinsiún Eorpach maidir le todhchaí na hEorpa. Iarradh ar an gCoinbhinsiún sin tograí a chumadh ar thrí ábhar: cad é mar is féidir na saoránaigh a thabhairt níos gaire don tionscadal Eorpach agus do na hInstitiúidí Eorpacha; cad é mar is féidir an saol polaitiúil agus an limistéar polaitiúil Eorpach a eagrú san Aontas méadaithe; agus cad é mar is féidir siocair cobhsaíochta agus eiseamláir don ord nua sa chruinne a dhéanamh den Aontas. D'aimsigh an Coinbhinsiún freagraí ar na ceisteanna a cuireadh sa dearbhú in Laeken: - molann sé cionroinnt níos fearr a dhéanamh ar na hinniúlachtaí atá ag an Aontas agus ag na Ballstáit; - molannn sé na conarthaí a chomhcheangal agus pearsantacht dhlítheanach a thabhairt don Aontas; - déanann sé simpliú ar ionstraimí gníomhaíochta an Aontais; - molann sé bearta chun an daonlathas, an trédhearcacht agus éifeachtúlacht san Aontas a mhéadú trí chion na bParlaimintí náisiúnta do dhlisteanacht an tionscadail Eorpaigh a fhorbairt, trí na próisis chinnteoireachta a shimpliú, agus trí oibriú na nInstitiúidí Eorpacha a dhéanamh níos trédhearcaí sothuigthe; - bunaíonn sé na bearta is gá chun an struchtúr a fheabhsú agus chun an ról atá ag gach ceann de na trí Institiúid a athneartú agus aird á tabhairt, ach go háirithe, ar iarmhairtí an mhéadaithe. Chuir an dearbhú in Laeken an cheist ar chóir go mbeadh de thoradh ar na conarthaí a shimpliú agus a atheagrú go réiteofaí an bealach chun téacs bunreachtúil a ghlacadh. Tá de thoradh ar imeachtaí an Choinbhinsiúin go bhfuil dréachchonradh a bhunaíonn Bunreacht don Eoraip ullmhaithe agus go raibh comhthoil fhorleathan ar a shon ag an seisiún iomlánach ar an 13 Meitheamh 2003. Is é sin an téacs atáimid a chur faoi bhráid na Comhairle Eorpaí inniu an 20 Meitheamh 2003 in Thessalonici thar ceann an Choinbhinsiúin Eorpaigh sa tsúil go mbeidh sé ina chloch choirnéil do Chonradh todhchaí a bhunaíonn an Bunreacht Eorpach. +++++ TIFF +++++ Valéry Giscard d'Estaing Uachtarán an Choinbhinsiúin +++++ TIFF +++++ Giuliano Amato Leasuachtarán +++++ TIFF +++++ Jean-Luc Dehaene Leasuachtarán -------------------------------------------------- Dréachtchonradh A BHUNAÍONN BUNREACHT DON EORAIP BROLLACH Tugtar daonlathas ar ár mBunreacht toisc gur i lámha tromlaigh agus ní i lámha mionlaigh atá an chumhacht. Thucydides II, 37 Ós feasach gur ilchríoch é an Eoraip as a d'eascair an tsibhialtacht; go bhfuil a cuid áitritheoirí a tháinig ar an láthair ina dtáinte comhleanúnacha ó luathaoiseanna an chine tar éis na luachanna a fhorbairt de réir a chéile ar a bhfuil an daonnachas fothaithe: comhionannas na ndaoine, an tsaoirse, meas ar an réasún. Ag fáil inspioráid ó oidhreacht chultúrtha, reiligiúnach agus daonnach na hEorpa, a bhfuil a cuid luachanna, atá fós le fáil san oidhreacht sin, tar éis a ciall do ról lárnach an duine agus a chearta dosháraithe doshannta agus meas ar an dlí a leabú i saol na sochaí, Os deimhin gurb é is intinn don Eoraip athaontaithe leanúint ar chonair seo na sibhialtachta, an fhoráis agus an rathúnais, ar mhaithe lena háitritheoirí uile, go fiú an dream is laige agus is míbhuntáistiúla; gur mian léi fanacht ina hilchríoch atá ar oscailt don chultúr, don léann agus don fhorás sóisialta; agus gur toil léi cineál daonlathach trédhearcach a saoil phoiblí a dhoimhniú, agus oibriú ar son na síochána, an cheartais agus na dlúthpháirtíochta ar fud na cruinne, Ós deimhin go bhfuil sé beartaithe ag pobail na hEorpa, agus iad bródúil i gcónaí as a bhféiniúlacht agus as a stair náisiúnta féin, na seandeighiltí a shárú, agus, trína bheith aontaithe níos dlúithe ná riamh, oidhreacht choiteann a mhunlú. Ar bheith deimhin, agus "í arna haontú d'ainneoin na héagsúlachta", go gcuireann an Eoraip ar fáil dóibh an deis is fearr, le lánmheas ar chearta gach duine, agus le lánfheasacht ar a bhfreagracht i leith glúnta amach romhainn agus i leith an Domhain, dul ar an móreachtra a fhágann gur limistéar speisialta é ina mborrfaidh dóchas an duine, Ag gabháil buíochais de na comhaltaí den Choinbhinsiún Eorpach a d'ullmhaigh an Bunreacht seo thar ceann shaoránaigh agus Stáit na hEorpa, Noch a rinne, tar éis dóibh a Lánchumhachtaí, agus iad i bhfoirm cheart chuí, a thabhairt ar aird dá chéile, comhaontú mar a leanas: CUID I TEIDEAL I SAINMHÍNIÚ AR AN AONTAS AGUS CUSPÓIRÍ AN AONTAIS Airteagal 1 Bunú an Aontais 1. Ag freagairt do thoil phobail agus Stáit na hEorpa todhchaí choiteann a thógáil, bunaíonn an Bunreacht seo an tAontas Eorpach dá dtabharfaidh na Ballstáit inniúlachtaí chun na cuspóirí is coiteann dóibh a bhaint amach. Déanfaidh an tAontas na beartais a chomhordú chun na cuspóirí seo a bhaint amach, agus feidhmeoidh sé ar an dóigh Chomhphobail na hinniúlachtaí a thugann siad dó. 2. Beidh an tAontas ar oscailt do gach Stát Eorpach a bhfuil meas aige ar a chuid luachanna agus atá tiomanta dá gcur ar aghaidh i gcomhpháirt le chéile. Airteagal 2 Luachanna an Aontais Tá an tAontas fothaithe ar na luachanna seo a leanas, meas ar dhínit an duine, an tsaoirse, an daonlathas, an comhionannas, an smacht reachta agus meas ar chearta an duine. Is coiteann do na Ballstáit na luachanna sin i sochaí ina bhfuil an t-iolrachas, an chaoinfhulaingt, an ceartas, an dlúthpháirtíocht agus an neamhidirdhealú ina sainairíonna. Airteagal 3 Cuspóirí an Aontais 1. Is é is aidhm don Aontas an tsíocháin, a chuid luachanna agus leas a chuid pobal a chur ar aghaidh. 2. Cuirfidh ar tAontas ar fáil dá shaoránaigh limistéar saoirse, slándála agus ceartais gan teorainneacha inmheánacha, agus margadh aonair ina bhfuil an iomaíocht saor agus neamhshaofa. 3. Oibreoidh an tAontas ar mhaithe le forás inbhuanaithe na hEorpa arna bunú ar an bhfás eacnamaíoch cothromúil, ar gheilleagar margaidh sóisialta ina bhfuil iomaíocht ghéar agus arb é is aidhm dó lánfhostaíocht agus forás sóisialta le hardleibhéal cosanta agus feabhas ar mhianach an chomhshaoil. Cuirfidh sé ar aghaidh an forás eolaíoch agus teicneolaíoch. Comhraicfidh sé an t-eisiamh sóisialta agus an t-idirdhealú agus cuirfidh sé ar aghaidh an ceartas agus an chosaint sóisialta, an comhionannas idir mná agus fir, an dlúthpháirtíocht idir na glúnta agus cosaint chearta an linbh. Cuirfidh sé ar aghaidh an comhtháthú eacnamaíoch, sóisialta agus críochach, mar aon leis an dlúthpháirtíocht idir na Ballstáit. Urramóidh an tAontas an saibhreas atá san éagsúlacht chultúrtha agus teangeolaíoch, agus áiritheoidh sé go ndéanfar oidhreacht chultúrtha na hEorpa a chaomhnú agus a fheabhsú. 4. Ina chaidreamh leis an domhan mór, cumhdóidh an tAontas agus cuirfidh sé ar aghaidh a chuid luachanna agus leasa. Rannchuideoidh sé leis an tsíocháin, an tslándáil, forbraíocht inbhuanaithe an domhain, an dlúthpháirtíocht agus an meas frithpháirteach idir na ciníocha, an tsaorthrádáil chóir, deireadh a chur leis an mbochtaineacht, agus cearta an duine agus cearta an linbh ach go háirithe a chosaint, meas dian ar an dlí idirnáisiúnta agus forbraíocht an dlí sin, lena n-áirítear meas ar na prionsabail atá i gCairt na Náisiún Aontaithe. 5. Saothrófar na cuspóirí sin trí gach meán is iomchuí ag brath ar a mhéad a dhéanann an Bunreacht seo na hinniúlachtaí ábhartha a chionroinnt ar an Aontas. Airteagal 4 Saoirsí bunúsacha agus neamhidirdhealú 1. Áiritheofar saorghluaiseacht daoine, earraí, seirbhísí agus caipitil, agus saoirse bunaíochta laistigh den Aontas agus ag an Aontas, i gcomhréir leis na forálacha sa Bhunreacht seo. 2. Fad a bhaineann leis an mBunreacht seo a chur i bhfeidhm, agus gan dochar do na forálacha sonracha dá bhforáiltear ann, beidh toirmeasc ar gach idirdhealú de bhithín náisiúntachta. Airteagal 5 Caidreamh idir an tAontas agus na Ballstáit 1. Urramóidh an tAontas féiniúlacht náisiúnta a chuid Ballstát atá ina cuid dhíls dá struchtúir bhunúsacha idir pholaitiúil agus bhunreachtúil, lena n-áirítear an fhéinriail réigiúnach agus áitiúil. Urramóidh sé a gcuid feidhmeanna sár-riachtanacha Stáit, lena n-áirítear na feidhmeanna chun iomláine chríochach an Stáit a áirithiú, agus chun an smacht reachta a chothabháil agus an tslándáil inmheánach a choimirciú. 2. De bhua an phrionsabail a bhaineann leis an gcomhar dílis, beidh an tAontas agus na Ballstáit de chúnamh ag a chéile go frithpháirteach agus tabharfaidh siad meas ar a chéile i dtaca le cúraimí a chineann ón mBunreacht seo a chur i gcrích. Déanfaidh na Ballstáit gnóthú chúraimí an Aontais a éascú agus staonfaidh siad ó aon bheart a chuirfeadh i gcontúirt gnóthú na gcuspóirí atá leagtha amach sa Bhunreacht. Airteagal 6 Pearsantacht dhlítheanach Beidh pearsantacht dhlítheanach ag an Aontas. TEIDEAL II CEARTA BUNÚSACHA AGUS SAORÁNACHT DEN AONTAS Airteagal 7 Cearta bunúsacha 1. Aithneoidh an tAontas na cearta, saoirsí agus prionsabail atá leagtha amach sa Chairt um Chearta Bunúsacha arb éard é Cuid II den Bhunreacht seo. 2. Iarrfaidh an tAontas aontú don Choinbhinsiún Eorpach chun Cearta an Duine agus Saoirsí Bunúsacha a Chosaint. Ní dhéanfaidh aontachas don Choinbhinsiún sin difear d'inniúlachtaí an Aontais mar atá siad sainithe sa Bhunreacht seo. 3. Cearta bunúsacha mar atá siad ráthaithe sa Choinbhinsiún Eorpach chun Cearta an Duine agus Saoirsí Bunúsacha a Chosaint agus mar a leanann siad ó na traidisiúin bhunreachtúla is coiteann do na Ballstáit, is éard iad prionsabail ghinearálta de dhlí an Aontais. Airteagal 8 Saoránacht den Aontas 1. Is saoránach den Aontas é gach náisiúnach de Bhallstát. Beidh saoránacht den Aontas sa bhreis ar an tsaoránacht náisiúnta; ní ghabhfaidh sí a hionad. 2. Teachtfaidh saoránaigh den Aontas na cearta agus beidh siad faoi réir na ndualgas dá bhforáiltear sa Bhunreacht seo. Beidh an ceart acu: - gluaiseacht agus cónaí faoi shaoirse ar chríoch na mBallstát; - vótáil agus bheith ina n-iarrthóirí i dtoghcháin do Pharlaimint na hEorpa agus i dtoghcháin bhardasacha sa Bhallstát ina bhfuil cónaí orthu faoi na coinníollacha céanna le náisiúnaigh an Stáit sin; - an ceart chun cosaint a fháil ar chríoch tríú tír nach bhfuil ionadaíocht inti ag an mBallstát ar náisiúnach de é ó údaráis taidhleoireachta agus consalacha aon Bhallstáit faoi na coinníollacha céanna le náisiúnaigh an Stáit sin; - achainí a dhéanamh chuig Parlaimint na hEorpa, dul ar iontaoibh an Ombudsman, agus scríobh chuig na hInstitiúidí agus comhlachtaí comhairleacha san Aontas in aon cheann de theangacha an Bhunreachta agus freagra a fháil sa teanga chéanna. 3. Feidhmeofar na cearta sin i gcomhréir leis na coinníollacha agus teorainneacha arna sainiú sa Bhunreacht seo agus leis na bearta arna nglacadh chun éifeacht a thabhairt dó. TEIDEAL III INNIÚLACHTAÍ AN AONTAIS Airteagal 9 Prionsabail bhunúsacha 1. Tá teorainneacha ar inniúlachtaí an Aontais faoi rialú ag an bprionsabal a bhaineann le tabhairt. Tá feidhmiú na n-inniúlachtaí faoi rialú ag prionsabal na coimhdeachta agus ag prionsabal na comhréireachta. 2. Faoin bprionsabal a bhaineann le tabhairt, gníomhóidh an tAontas faoi theorainneacha na n-inniúlachtaí arna dtabhairt dó sa Bhunreacht d'fhonn na cuspóirí atá leagtha amach sa Bhunreacht a bhaint amach. Inniúlachtaí nach bhfuil tugtha don Aontas sa Bhunreacht fanann siad ag na Ballstáit. 3. Faoin bprionsabal a bhaineann le coimhdeacht, ní ghníomhóidh an tAontas, i réimsí nach dtagann faoina inniúlacht eisiach, ach amháin mura féidir agus a mhéad nach féidir leis na Ballstáit cuspóirí na gníomhaíochta arna ceapadh a ghnóthú go leordhóthanach, bíodh sé ar leibhéal lárnach nó ar leibhéal réigiúnach agus áitiúil, ach gur féidir, de bharr scála nó éifeachtaí na gníomhaíochta arna beartú, iad a ghnóthú níos fearr ar leibhéal an Aontais. Cuirfidh Institiúidí an Aontais prionsabal na coimhdeachta i bhfeidhm mar atá sé leagtha síos sa Phrótacal maidir le prionsabal na coimhdeachta agus prionsabal na comhréireachta a chur i bhfeidhm, atá i gceangal leis an mBunreacht. Áiritheoidh Parlaimintí Náisiúnta go gcomhlíontar an prionsabal sin i gcomhréir leis an nós imeachta atá leagtha amach sa Phrótacal. 4. Faoin bprionsabal a bhaineann le comhréireacht, ní rachaidh raon feidhme agus foirm ghníomhaíocht an Aontais thar a bhfuil riachtanach chun cuspóirí an Bhunreachta seo a bhaint amach. Cuirfidh na hInstitiúidí prionsabal na comhréireachta i bhfeidhm mar atá sé leagtha síos sa Phrótacal dá dtagraítear i mír 3. Airteagal 10 Dlí an Aontais 1. Beidh príomhaíocht ag an mBunreacht agus ag an dlí arna ghlacadh ag Institiúidí an Aontais agus iad ag feidhmiú na n-inniúlachtái arna dtabhairt dó sa Bhunreacht ar dhlí na mBallstát. 2. Glacfaidh na Ballstáit gach beart is iomchuí, ginearálta nó sonrach, chun comhall na n-oibleagáidí a chineann ón mBunreacht nó a leanann ó ghníomhartha de chuid Institiúidí an Aontais a áirithiú. Airteagal 11 Earnálacha inniúlachtaí 1. Nuair a thugann an Bunreacht inniúlacht eisiach don Aontas i réimse sonrach, is é an tAontas amháin a fhéadfaidh dlíthe a dhéanamh agus gníomhartha dlí atá ceangailteach a ghlacadh; ní fhéadfaidh na Ballstáit gníomhú amhlaidh ach amháin má chumhachtaíonn an tAontas amhlaidh iad nó chun gníomhartha arna nglacadh ag an Aontas a chur chun feidhme. 2. Nuair a thugann an Bunreacht inniúlacht don Aontas atá arna roinnt leis na Ballstáit i réimse sonrach, beidh an chumhacht ag an Aontas agus ag na Ballstáit dlíthe a dhéanamh agus gníomhartha dlí atá ceangailteach a ghlacadh. Feidhmeoidh na Ballstáit a n-inniúlacht a mhéad nár fheidhmigh an tAontas a inniúlacht féin, nó gur chinn sé scor dá feidhmiú. 3. Beidh inniúlacht ag an Aontas beartais eacnamaíocha na mBallstát a chur ar aghaidh agus a chomhordú. 4. Beidh inniúlacht ag an Aontas comhbheartas eachtrach agus slándála a shainiú agus a chur chun feidhme, lena n-áirítear comhbheartas cosanta a chumadh go comhleanúnach. 5. I réimsí áirithe agus faoi na coinníollacha atá leagtha síos sa Bhunreacht, beidh inniúlacht ag an Aontas gníomhaíochtaí a chur i gcrích chun tacú le gníomhaíochtaí na mBallstát, iad a chomhordú nó a fhorlíonadh gan a inniúlacht a chur in ionad a n-inniúlachta siúd sna réimsí sin dá thoradh sin. 6. Cinnfear an raon feidhme agus na socruithe chun inniúlachtaí an Aontais a fheidhmiú sna forálacha is sonrach do gach réimse i gCuid III den Bhunreacht. Airteagal 12 Inniúlacht eisiach 1. Beidh inniúlacht eisiach ag an Aontas na rialacha iomaíochta is gá a bhunú ar mhaithe le feidhmiú an mhargaidh inmheánaigh, agus sna réimsí seo a leanas: - beartas airgeadaíochta, do na Ballstáit a bhfuil an euro glactha acu, - comhbheartas tráchtála, - aontas custaim, - acmhainní bitheolaíocha na mara a chaomhnú faoin gcomhbheartas iascaigh. 2. Beidh inniúlacht eisiach ag an Aontas comhaontú idirnáisiúnta a thabhairt i gcrích nuair a fhoráiltear dá thabhairt i gcrích i ngníomh reachtach den Aontas, nó nuair atá sé riachtanach chun gur féidir leis an Aontas a inniúlacht inmheánach a fheidhmiú, nó nuair a dhéanann sé difear do ghníomh inmheánach de chuid an Aontais. Airteagal 13 Réimsí na n-inniúlachtaí arna roinnt 1. Déanfaidh an tAontas inniúlacht a roinnt leis na Ballstáit nuair a thugann an Bunreacht inniúlacht dó nach mbaineann leis na réimsí dá dtagraítear in Airteagail 12 agus 16. 2. Déantar raon feidhme na n-inniúlachtaí arna roinnt a chur i bhfeidhm sna príomhréimsí seo a leanas: - margadh inmheánach, - réimse na saoirse, na slándála agus an cheartais, - talmhaíocht agus iascach, amach ó acmhainní bitheolaíocha na mara a chaomhnú, - iompar agus gréasáin thraseorpacha, - fuinneamh, - beartas sóisialta, do na gnéithe atá sainithe i gCuid III, - comhtháthú eacnamaíoch, sóisialta agus críochach, - comhshaol, - cosaint tomhaltóirí. - gnáthchúraimí a bhaineann leis an tsábháilteacht i dtaca le sláinte an phobail. 3. Sna réimsí a bhaineann le taighde, forbraíocht theicneolaíoch agus an spás, beidh an inniúlacht ag an Aontas gníomhaíochtaí a chur i gcrích, lena n-áirítear cláir a shainiú agus a chur chun feidhme; ar a shon sin, ní féidir go bhfuil de thoradh ar an inniúlacht sin a fheidhmiú na Ballstáit a chosc ar a n-inniúlacht siúd a fheidhmiú. 4. Sna réimsí a bhaineann le comhar um fhorbraíocht agus cabhair dhaonnúil, beidh inniúlacht ag an Aontas gníomhaíochtaí a dhéanamh agus comhbheartas a sheoladh; ar a shon sin, ní féidir go bhfuil de thoradh ar an inniúlacht sin a fheidhmiú na Ballstáit a chosc ar a n-inniúlacht siúd a fheidhmiú. Airteagal 14 Beartais eacnamaíocha agus fostaíochta a chomhordú 1. Glacfaidh an tAontas bearta chun a áirithiú go ndéantar beartais eacnamaíocha na mBallstát a chomhordú, go háirithe trí mhórthreoirlínte a bhunú le haghaidh na mbeartas sin. Comhordóidh na Ballstáit a mbeartais eacnamaíocha laistigh den Aontas. 2. Beidh forálacha sonracha infheidhme ar na Ballstáit sin a bhfuil an euro glactha acu. 3. Glacfaidh na Ballstáit bearta chun a áirithiú go ndéantar beartais fostaíochta na mBallstát a chomhordú, go háirithe trí threoirlínte do na beartais sin a ghlacadh. 4. Féadfaidh an tAontas tionscnaimh a ghlacadh chun a áirithiú go ndéantar beartais shóisialta na mBallstát a chomhordú. Airteagal 15 An comhbheartas eachtrach agus slándála 1. Folóidh inniúlacht an Aontais in ábhair a bhaineann leis an gcomhbheartas eachtrach agus slándála gach réimse den bheartas eachtrach agus gach ceist a bhaineann le slándáil an Aontais, lena n-áirítear trí chomhbheartas cosanta a chumadh go comhleanúnach, as a dtiocfadh comhchosaint. 2. Tacóidh na Ballstáit go gníomhach agus gan forchoimeádas le comhbheartas eachtrach agus slándála an Aontais de mheon dílseachta agus dlúthpháirtíochta frithpháirtí agus comhlíonfaidh siad na gníomhartha arna nglacadh ag an Aontas sa réimse sin. Staonfaidh siad ó aon ghníomhaíocht a bheadh bunoscionn le leasa an Aontais nó ar dóigh dí a éifeachtacht a dhochrú. Airteagal 16 Réimsí a bhaineann le gníomhaíocht tacaíochta, comhordaitheach nó forlíontach 1. Féadfaidh an tAontas gníomhaíocht tacaíochta, comhordaitheach nó forlíontach a ghlacadh. 2. Is iad na réimsí le haghaidh gníomhaíocht tacaíochta, comhordaitheach nó forlíontach: - tionscal - sláinte an duine a chosaint agus a fheabhsú - oideachas, gairmoiliúint, óige agus spórt - cultúr - cosaint shibhialta. 3. Gníomhartha dlí ceangailteacha arna nglacadh ag an Aontas ar bhonn forálacha is sonrach do na réimsí sin i gCuid III, ní féidir go mbeidh de thoradh orthu go ndéantar dlíthe nó rialacháin de chuid na mBallstát a chomhchuibhiú. Airteagal 17 Clásal na solúbthachta 1. Más cosúil gur gá gníomh ón Aontas faoi chuimsiú na mbeartas atá sainithe i gCuid III chun ceann de na cuspóirí atá leagtha síos sa Bhunreacht seo a ghnóthú agus nach bhfuil na cumhachtaí is gá chuige sin leagtha síos sa Bhunreacht, glacfaidh an Chomhairle, ag gníomhú di d'aon toil ar thogra ón gCoimisiún agus tar éis aontú a fháil ó Pharlaimint na hEorpa, na bearta is iomchuí. 2. Tarraingeoidh an Coimisiún, trí dhul ar iontaoibh an nós imeachta chun faireachán a dhéanamh ar phrionsabal na coimhdeachta dá dtagraítear in Airteagal 9(3), aird na bParlaimintí náisiúnta sna Ballstáit ar thograí arna mbunú ar an Airteagal seo. 3. Ní bheidh de thoradh ar fhoralácha arna nglacadh ar bhonn an Airteagail seo go ndéantar dlíthe nó rialacháin de chuid na mBallstát a chomhchuibhiú sna cásanna ina n-eisiann an Bunreacht comhchuibhiú den sórt sin. TEIDEAL IV INSTITIÚIDÍ AN AONTAIS Caibidil I AN CREAT INSTITIÚIDEACH Airteagal 18 Institiúidí an Aontais 1. Beidh ag an Aontas creat institiúideach aonair arb é is aidhm dó: - cuspóirí an Aontais a shaothrú, - luachanna an Aontais a chur ar aghaidh, - fónamh do leasa an Aontais, a chuid saoránach agus a chuid Ballstát, agus a áirithiú comhchuibheas, éifeachtacht agus leanúnachas na mbeartas a thugann sé ar láimh chun a chuid cuspóirí a bhaint amach. 2. Cuimsíonn an creat institiúideach: Parlaimint na hEorpa, An Chomhairle Eorpach, Comhairle na nAirí, An Coimisiún Eorpach, An Chúirt Bhreithiúnais. 3. Gníomhóidh gach institiúid acu faoi theorainn na gcumhachtaí atá tugtha di sa Bhunreacht agus i gcomhréir leis na nósanna imeachta agus na coinníollacha atá leagtha amach ann. Cleachtfaidh na hInstitiúidí comhar dílis i leith a chéile. Airteagal 19 Parlaimint na hEorpa 1. Déanfaidh Parlaimint na hEorpa, i gcomhpháirt leis an gComhairle, na feidhmeanna reachtacha agus buiséadacha mar aon leis na feidhmeanna a bhaineann le rialú polaitiúil agus na feidhmeanna comhairliúcháin mar atá siad leagtha síos sa Bhunreacht a fheidhmiú. Toghfaidh sí Uachtarán an Choimisiúin Eorpaigh. 2. Déanfar Parlaimint na hEorpa a thoghadh trí vótáil chomhchoiteann dhíreach de shaoránaigh na hEorpa i saorbhallóid rúnda go ceann tréimhse cúig bliana. Ní rachaidh líon na gcomhaltaí thar seacht gcéad tríocha sé. Beidh ionadaíocht na saoránach Eorpach comhréireach go céimlaghdaitheach, le híosmhéid de cheathrar comhaltaí do gach Ballstát. Tamall fada go leor roimh na toghcháin i 2009 do Pharlaimint na hEorpa, agus de réir mar is gá ina dhiaidh sin do thoghcháin níos déanaí, glacfaidh an Chomhairle Eorpach d'aon toil, ar bhonn togra ó Pharlaimint na hEorpa agus lena toiliú, cinneadh a bhunaíonn comhdhéanamh Pharlaimint na hEorpa, ag urramú na bprionsabal atá leagtha amach thuas. 3. Toghfaidh Parlaimint na hEorpa a hUachtarán agus a cuid oifigeach as measc a cuid comhaltaí. Airteagal 20 An Chomhairle Eorpach 1. Tabharfaidh an Chomhairle Eorpach don Aontas an spreagadh is gá ar mhaithe lena fhorbraíocht, agus saineoidh sí a threoirlínte agus tosaíochtaí polaitúla ginearálta. Ní fheidhmíonn sé feidhmeanna reachtacha. 2. Beidh ar an gComhairle Eorpach na Ceannairí Stáit nó Rialtais de na Ballstáit mar aon lena hUachtarán agus Uachtarán an Choimisiúin. Glacfaidh Aire Gnóthaí Eachtracha an Aontais páirt ina cuid oibre. 3. Tiocfaidh an Chomhairle Eorpach le chéile in aghaidh na ráithe ar an Uachtarán í a chomóradh. Nuair a éilíonn an clár oibre é, féadfaidh na baill a chinneadh go mbeidh Aire de chúnamh acu, agus, i gcás Uachtarán an Choimisiúin, go mbeidh Coimisinéir de chúnamh aige. Má éilíonn an cor a leithéid, féadfaidh an tUachtarán cruinniú urghnách den Chomhairle Eorpach a chomóradh. 4. Mura bhforáiltear a mhalairt sa Bhunreacht, glacfar cinntí den Chomhairle Eorpach trí chomhthoil. Airteagal 21 Uachtarán na Comhairle Eorpaí 1. Toghfaidh an Chomhairle Eorpach a hUachtarán, trí thromlach cáilithe, go ceann téarma dhá bhliain go leith, atá inathnuaite uair amháin. Mura féidir di/dó é nó má tharlaíonn míchleachtas tromchúiseach, féadfaidh an Chomhairle Eorpach deireadh a chur lena t(h)éarma oifige de réir an nós imeachta céanna. 2. Is é Uachtarán na Comhairle Eorpaí: - a bheidh i gceannas ar imeachtaí na Comhairle Eorpaí agus stiúróidh sé iad, - i gcomhar le hUachtarán an Choimisiúin, agus ar bhonn na n-imeachtaí sa Chomhairle um Ghnóthaí Ginearálta, áiritheoidh sé an t-ullmhúchán cuí agus an leanúnachas, - déanfaidh sé a dhícheall an comhchuibheas agus an chomhthoil sa Chomhairle Eorpach a éascú, - cuirfidh sé tuarascáil faoi bhráid Pharlaimint na hEorpa tar éis gach ceann dá cuid cruinnithe. Áiritheoidh Uachtarán na Comhairle Eorpaí ar a leibhéal féin agus sa cháil sin ionadaíocht eachtrach an Aontais maidir le saincheisteanna a bhaineann lena chomhbheartas eachtrach agus slándála, gan dochar do na hinniúlachtaí atá ag Aire Gnóthaí Eachtracha an Aontais. 3. Ní fhéadfaidh Uachtarán na Comhairle Eorpaí sainordú náisiúnta a shealbhú. Airteagal 22 Comhairle na nAirí 1. Déanfaidh Comhairle na nAirí, i gcomhpháirt le Parlaimint na hEorpa, na feidhmeanna reachtacha agus buiséadacha a fheidhmiú mar aon leis na feidhmeanna a bhaineann le beartais a shainiú agus a chomhordú mar atá siad leagtha síos sa Bhunreacht. 2. Beidh ar Chomhairle na nAirí ionadaí do gach Ballstát ar leibhéal aireachta le haghaidh gach comhdhéanamh dá cuid. Is é an t-ionadaí sin amháin atá i dteideal gníomhú thar ceann an Bhallstáit agus an ceart chun vótáil a fheidhmiú. 3. Mura bhforáiltear a mhalairt sa Bhunreacht, cinnfidh an Chomhairle trí thromlach cáilithe. Airteagal 23 Comhdhéanaimh Chomhairle na nAirí 1. Déanfaidh an Chomhairle um Ghnóthaí Ginearálta agus Reachtach comhchuibheas na n-imeachtaí i gComhairle na nAirí a áirithiú. Nuair a fheidhmíonn sí mar Chomhairle um Ghnóthaí Ginearálta, ullmhóidh sí i gcuibhreann leis an gCoimisiún cruinnithe den Chomhairle Eorpach agus áiritheoidh sí go gcuirtear na cinntí i gcrích. Nuair a fheidhmíonn sí ina cáil reachtach, breithneoidh Comhairle na nAirí agus, i gcomhpháirt le Parlaimint na hEorpa, déanfaidh sí dlíthe Eorpacha agus dlíthe réime Eorpacha, i gcomhréir leis na forálacha sa Bhunreacht seo. Sa cháil sin di beidh ar an ionadaíocht do gach Ballstát ionadaí nó dhó ar leibhéal aireachta a bhfuil an saineolas ábhartha acu, i bhfianaise an ábhair ar chlár oibre na Comhairle. 2. Oibreoidh an Chomhairle um Ghnóthaí Eachtracha amach beartais eachtracha an Aontais de réir na dtreoirlínte straitéiseacha arna sainiú ag an gComhairle Eorpach agus áiritheoidh sé go bhfuil comhchuibheas ina chuid gníomhaíochtaí. Is é Aire Gnóthaí Eachtracha an Aontais a bheidh i gceannas uirthi. 3. Glacfaidh an Chomhairle Eorpach cinntí a bhunaíonn comhdhéanaimh eile ina bhféadfaidh Comhairle na nAirí teacht le chéile. 4. Ionadaithe do Bhallstát laistigh de Chomhairle na nAirí ar bhonn córas uainíochta cothroime a bheidh ina n-uachtarán ar chomhdhéanamh de Chomhairle na nAirí, amach ó chomhdhéanamh na Comhairle um Ghnóthaí Eachtracha, go ceann bliana ar a laghad. Is é an Chomhairle Eorpach a ghlacfaidh cinneadh Eorpach a bhunaíonn rialacha na huainíochta sin, agus aird á tabahairt aici ar an gcothromaíocht pholaitiúil gheografach Eorpach agus ar éagsúlacht na mBallstát uile. Airteagal 24 An Tromlach cáilithe 1. Nuair a ghlacann an Chomhairle Eorpach nó Comhairle na nAirí cinntí trí thromlach cáilithe, is éard é an tromlach sin, tromlach na mBallstát atá in ionannas le trí chúigiú de dhaonra an Aontais. 2. Nuair nach n-éilíonn an Bunreacht go ngníomhóidh an Chomhairle Eorpach nó Comhairle na nAirí ar bhonn togra ón gCoimisiún, nó nuair nach ngníomhaíonn an Chomhairle Eorpach nó Comhairle na nAirí ar thionscnamh ó Aire Gnóthaí Eachtracha an Aontais, is éard é an tromlach cáilithe is gá, dhá thrian de na Ballstáit atá in ionannas le trí chúigiú de dhaonra an Aontais ar a laghad. 3. Gabhfaidh éifeacht leis na forálacha i míreanna 1 agus 2 ar 1 Samhain 2009, nuair atá na toghcháin do Pharlaimint na hEorpa thart, i gcomhréir leis na forálacha in Airteagail 19. 4. Má tá sé leagtha síos sa Bhunreacht i gCuid III gur féidir le Comhairle na nAirí dlíthe Eorpacha agus dlíthe réime Eorpacha a ghlacadh de réir nós imeachta reachtach speisialta, féadfaidh an Chomhairle Eorpach, ar a thionscnamh féin agus d'aon toil, tar éis tréimhse machnaimh sé mhí ar a laghad, cinneadh a ghlacadh trínar féidir dlíthe agus dlíthe réime den sórt sin a ghlacadh i gcomhréir leis an ngnáthnós imeachta reachtach. Gníomhóidh an Chomhairle Eorpach tar éis dul i gcomhairle le Parlaimint na hEorpa agus tar éis na Parlaimintí náisiúnta a chur ar an eolas. Má tá sé leagtha síos sa Bhunreacht i gCuid III gur féidir le Comhairle na nAirí gníomhú d'aon toil i réimse ar leith, féadfaidh an Chomhairle Eorpach, ar a thionscnamh féin agus d'aon toil, cinneadh Eorpach a ghlacadh trínar féidir le Comhairle na nAirí gníomhú trí thromlach cáilithe sa réimse sin. Aon tionscnamh arna ghlacadh ag an gComhairle Eorpach faoin bhfomhír seo, cuirfear chuig na Parlaimintí náisiúnta é faoi cheann ceithre mhí ar a laghad sula nglacfar aon chinneadh air. 5. Ní chaithfidh an tUachtarán ná Uachtarán an Choimisiúin vóta sa Chomhairle Eorpach. Airteagal 25 An Coimisiún Eorpach 1. Déanfaidh an Coimisiún Eorpach an leas Eorpach ginearálta a chur ar aghaidh agus glacfaidh sé tionscnaimh iomchuí chuige sin. Áiritheoidh sé cur i bhfeidhm an Bhunreachta agus céimeanna arna nglacadh ag na hInstitiúidí faoin mBunreacht. Maoirseoidh sé cur i bhfeidhm dhlí an Aontais faoi rialú na Cúirte Breithiúnais. Cuirfidh sé an buiséad i ngníomh agus déanfaidh sé bainisteoireacht ar na cláir. Feidhmeoidh sé freisin feidhmeanna comhordaitheacha, feidhmiúcháin agus bainisteoireachta mar atá siad leagtha síos sa Bhunreacht. Amach ón gcomhbheartas eachtrach agus slándála, agus cásanna eile dá bhforáiltear sa Bhunreacht, áiritheoidh sé ionadaíocht eachtrach an Aontais. Tionscnóidh sé pleanáil bhliantúil agus ilbhliantúil an Aontais ar mhaithe le comhaontuithe idirinstitiúideacha a ghnóthú. 2. Mura bhforáiltear a mhalairt sa Bhunreacht, ní fhéadfar gníomhartha reachtacha an Aontais a ghlacadh ach amháin ar thogra ón gCoimisiún. Glactar gníomhartha eile ar bhonn togra ón gCoimisiún de réir mar a fhoráiltear sa Bhunreacht. 3. Beidh ar an gCoimisiún Uachtarán, Aire Gnóthaí Eachtracha an Aontais/Leasuachtarán agus trí Choimisinéirí Eorpacha déag arna roghnú ar bhonn córas uainíochta cothroime idir na Ballstáit. Bunófar an córas seo trí chinneadh Eorpach arna ghlacadh ag an gComhairle Eorpach ar bhonn na bprionsabal seo a leanas: (a) Cuirfear an chóir cheannann chéanna ar na Ballstáit maidir leis an ord ina dtiocfaidh a chuid náisiúnach isteach mar Chomhaltaí den Choláiste agus an am a chaithfidh siad ann; dá dheasca sin, ní mó ná téarma amháin an difear idir líon iomlán na dtéarmaí oifige arna sealbhú ag náisiúnaigh de chuid aon dá Bhallstát; (b) Faoi réir phointe (a), beidh gach coláiste comhleanúnach comhdhéanta ionas go bhfuil sé ina scáthán dílis ar raon déimeagrafach, geografach de Bhallstáit uile an Aontais. Ceapfaidh Uachtarán an Choimisiúin Coimisinéirí nach bhfuil vóta acu, arna roghnú de réir na gcritéar céanna atá infheidhme ar Chomhaltaí den Choláiste agus arb as gach Ballstát eile dóibh. Gabhfaidh éifeacht leis na socruithe seo ar an 1 Samhain 2009. 4. Agus a chuid freagrachtaí á gcur i gcrích aige, beidh an Coimisiún go hiomlán neamhspleách. I gcomhlíonadh a ndualgas dóibh ní iarrfaidh ná ní ghlacfaidh na Coimisinéirí Eorpacha agus na Coimisinéirí teagaisc ó aon rialtas ná ó aon chomhlacht eile. 5. Beidh an Coimisiún mar choláiste freagrach do Pharlaimint na hEorpa. Beidh Uachtarán an Choimisiúin freagrach do Pharlamint na hEorpa as gníomhaíochtaí na gCoimisinéirí. Faoi na nósanna imeachta atá leagtha amach in Airteagal III-243 den Bhunreacht, féadfaidh Parlaimint na hEorpa rún cáinte a rith ar an gCoimisiún. Má ritear rún den sórt sin, caithfidh na Coimisinéirí Eorpacha agus na Coimisinéirí uile scor dá n-oifig. Leanfaidh an Coimisiún de ghnóthaí an lae a láimhseáil go dtí go n-ainmnítear coláiste nua. Airteagal 26 Uachtarán an Choimisiúin Eorpaigh 1. Ag féachaint do na toghcháin do Pharlaimint na hEorpa agus tar éis comhairliúcháin iomchuí, cuirfidh an Chomhairle Eorpach, ag cinneadh di trí thromlach cáilithe, an t-iarrthóir atá beartaithe aici do Uachtaránacht an Choimisiúin ar aghaidh chuig Pharlaimint na hEorpa. Toghfaidh Parlaimint na hEorpa an t-iarrthóir sin trí thromlach dá comhaltaí. Mura bhfaighidh an t-iarrthóiir sin an tacaíocht tromlaigh is gá, cuirfidh an Chomhairle Eorpach iarrthóir nua ar aghaidh laistigh de mhí amháin de réir an nós imeachta céanna. 2. Gach Ballstát ábhartha arna chinneadh de réir an córas uainíochta, bunóidh sé liosta de thríur, déanta d'fhir agus de mhná, a mheasann sé atá cáilithe chun bheith ina C(h)oimisinéir Eorpach. Trí dhuine amháin a roghnú as gach ceann de na liostaí sin, roghnóidh an tUachtarán-tofa na trí Choimisinéirí Eorpacha dhéag as a n-inniúlacht, a thiomantas Eorpach agus a neamhspleáchas ráthaithe. Cuirfear an tUachtarán agus na daoine atá arna n-ainmniú amhlaidh do chomhaltas den choláiste, lena n-áirítear Aire Gnóthaí Eachtracha todhchaí an Aontais, mar aon leis na daoine atá arna n-ainmniú mar Choimisinéirí gan vóta, mar chomhlacht faoi bhráid Pharlaimint na hEorpa le haghaidh vóta formheasa. Beidh téarma oifige cúig bliana ag an gCoimisiún. 3. Déanfaidh Uachtarán an Choimisiúin: - na treoirlínte ar dá réir a fheidhmíonn an Coimisiún a chúraimí, - a eagrúchán inmheánach a chinneadh chun a áirithiú go ngníomhaíonn sé go comhchuí, éifeachtúil agus ar bhonn coláisteach, - leasuachtaráin a cheapadh as measc na gcomhaltaí den Choláiste. Éireoidh Coimisinéir Eorpach nó Coimisinéir as oifig ar an Uachtarán sin a iarraidh. Airteagal 27 Aire Gnóthaí Eachtracha an Aontais 1. Ceapfaidh an Chomhairle Eorpach, ag cinneadh di trí thromlach cáilithe, le comhaontú ó Uachtarán an Choimisiúin, Aire Gnóthaí Eachtracha an Aontais. Seolfaidh sé comhbheartas eachtrach agus slándála an Aontais. Féadfaidh an Chomhairle Eorpach a théarma oifige a chríochnú de réir an nós imeachta céanna. 2. Rannchuideoidh an tAire Gnóthaí Eachtracha trína chuid tograí leis an gcomhbheartas eachtrach a fhorbairt agus cuirfidh sé i gcrích é de réir sainordú ón gComhairle. Gníomhóidh sé amhlaidh maidir leis an gcomhbheartas slándála agus cosanta. 3. Beidh an tAire Gnóthaí Eachtracha ar dhuine de Leasuachtaráin an Choimisiúin. Beidh sé freagrach ansin as an gcaidreamh eachtrach a láimhseáil agus as gnéithe eile de ghníomhaíocht eachtrach an Aontais a chomhordú. Agus na freagrachtaí sin á bhfeidhmiú aige laistigh den Choimisiún, agus i dtaca leis na freagrachtaí sin amháin, beidh sé faoi cheangal ag nósanna imeachta an Choimisiúin. Airteagal 28 An Chúirt Bhreithiúnais 1. Cuimseoidh an Chúirt Bhreithiúnais an Chúirt Eorpach Bhreithiúnais, an Ardchúirt agus cúirteanna speisialaithe. Áiritheoidh sí meas ar an dlí tríd an mBunreacht a léirmhíniú agus a chur i bhfeidhm. Cuirfidh na Ballstáit cearta achomhairc ar fáil atá leordhóthanach chun cosaint dlí éifeachtach a áirithiú i réimse dhlí an Aontais. 2. Aon bhreitheamh as gach Ballstát a bheidh ar an gCúirt Bhreithiúnais agus beidh Abhcóidí Ginearálta de chúnamh aici. Beidh ar an Ardchúirt breitheamh amháin ar a laghad as gach Ballstát: Reacht na Cúirte Breithiúnais a shocróidh a líon. Ceapfaidh rialtais na mBallstát de thoil a chéile go ceann téarma sé bliana atá inathnuaite Breithiúna agus Abhcóidí Ginearálta na Cúirte Breithiúnais agus Breithiúna na hArdchúirte arna roghnú ó dhaoine nach bhfuil a neamhspleáchas inchurtha in amhras agus a chomhallann na coinníollacha atá leagtha amach in Airteagal III-260 agus III-261 de Chuid III. 3. Beidh an Chúirt Bhreithiúnais inniúil: - rialú a thabhairt ar chaingne arna dtabhairt ag Ballstát, ag Institiúid nó ag duine nádúrtha nó dlítheanach i gcomhréir leis na forálacha i gCuid III; - réamhrialuithe a thabhairt, arna n-iarraidh sin ag cúirteanna sna Ballstáit, maidir le dlí an Aontais nó bailíocht gníomhartha arna nglacadh ag na hInstitiúidí a léirmhíniú; - rialú a thabhairt ar chásanna eile dá bhforáiltear sa Bhunreacht. Caibidil II INSTITIÚIDÍ AGUS COMHLACHTAÍ EILE Airteagal 29 An Banc Ceannais Eorpach 1. Is éard é an Córas Eorpach de Bhainc Cheannais an Banc Ceannais Eorpach mar aon leis na bainc cheannais náisiúnta. Stiúróidh an Banc Ceannais Eorpach, mar aon leis na bainc cheannais náisiúnta sna Ballstáit a bhfuil an euro glactha acu, beartas airgeadaíochta an Aontais. 2. Beidh an Córas Eorpach de Bhainc Cheannais faoi rialú ag comhlachtaí cinnteoireachta sa Bhanc Ceannais Eorpach. Is é is príomhchuspóir don Chóras Eorpach de Bhainc Cheannais cobhsaíocht na bpraghsanna a chothabháil. Gan dochar don chuspóir a bhaineann le cobhsaíocht na bpraghsanna, tacóidh sé leis na beartais eacnamaíocha ginearálta san Aontas d'fhonn rannchuidiú le cuspóirí an Aontais a ghnóthú. Seolfaidh sé cúraimí eile de chuid Banc Ceannais i gcomhréir leis na forálacha i gCuid III agus le Reacht an Chórais Eorpaigh de Bhainc Cheannais agus an Bhainc Cheannais Eorpaigh. 3. Institiúid is ea é an Banc Ceannais Eorpach a bhfuil pearsantacht dhlítheanach aige. Eisean amháin a fhéadfaidh eisiúint an euro, a údarú. Beidh sé neamhspleách i bhfeidhmiú a chuid cumhachtaí agus maidir lena chúrsaí airgeadais. Gabhfaidh na hInstitiúidí agus comhlachtaí den Aontas, agus rialtais na mBallstát, ar láimh an prionsabal sin a urramú. 4. Glacfaidh an Banc Ceannais Eorpach pé bearta is gá chun a chúraimí a chur i gcrích i gcomhréir leis na forálacha in Airteagail III-77 go III-83 agus III-90, agus leis na coinníollacha atá leagtha síos i Reacht an Chórais Eorpaigh de Bhainc Cheannais agus an Bhainc Cheannais Eorpaigh. I gcomhréir leis na forálacha céanna sin, coinneoidh na Ballstáit sin nach bhfuil an euro glactha acu, agus a gcuid Bainc Cheannais, a gcumhachtaí in ábhair airgeadaíochta. 5. Ina réimsí inniúlachta, rachfar i gcomhairle leis an mBanc Ceannais Eorpach maidir le gach gníomh arna bheartú den Aontas, agus le gach togra rialacháin ar an leibhéal náisiúnta, agus féadfaidh sé tuairim a thabhairt. 6. Tá orgáin chinnteoireachta an Bhainc Cheannais Eorpaigh, a gcomhdhéanamh agus a mhodhanna oibríochtúla leagtha amach in Airteagail III-84 go III-87, agus freisin i Reacht an Chórais Eorpaigh de Bhainc Cheannais agus an Bhainc Cheannais Eorpaigh. Airteagal 30 An Chúirt Iniúchóirí 1. Is é an Chúirt Iniúchóirí an Institiúid a dhéanfaidh iniúchóireacht ar na cuntais. 2. Scrúdóidh sí na cuntais ar ioncam agus caiteachas uile an Aontais, agus áiritheoidh sí an dea-bhainisteoireacht airgeadais. 3. Beidh náisiúnach amháin ó gach Ballstát ar an gCúirt. I gcomhlíonadh a ndualgas dóibh, beidh na comhaltaí go hiomlán neamhspleách. Airteagal 31 Comhlachtaí Comhairleacha an Aontais 1. Beidh Coiste na Réigiún agus Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta ag feidhmiú feidhmeanna comhairleacha dóibh de chúnamh ag Parlaimint na hEorpa, Comhairle na nAirí agus an Coimisiún. 2. Beidh ar Choiste na Réigiún ionadaithe do chomhlachtaí réigiúnacha agus áitiúla a bhfuil sainordú toghchánach ó údarás réigiúnach nó áitiúil acu nó atá cuntasach go polaitiúil do thionól tofa. 3. Beidh ar an gCoiste Eacnamaíoch agus Sóisialta ionadaithe do eagraíochtaí de fhostóirí, fostaithe agus daoine eile atá ionadaíoch don tsochaí shibhialta, go háirithe i réimsí soceacnamaíocha, sibhialta, gairmiúla agus cultúrtha. 4. Ní bheidh na comhaltaí de Choiste na Réigiún nó den Choiste Eacnamaíoch agus Sóisialta inchurtha faoi cheangal ag aon teagasc sainordaitheach. Beidh siad, chun leas ginearálta an Aontais, go hiomlán neamhspleách i bhfeidhmiú a bhfeidhmeanna. 5. Na rialacha a bhaineann le comhdhéanamh na gCoistí seo, ainmniúchán a gcuid comhaltaí, a gcumhachtaí agus a n-oibríochtaí, tá siad leagtha amach in Airteagail III-292 go III-298. Déanfaidh an Chomhairle na rialacha a bhaineann lena gcomhdhéanamh a athbhreithniú go tráthrialta ar bhonn togra ón gCoimisiún, i bhfianaise foráis eacnamaíocha, sóisialta agus déimeagrafacha san Aontas. TEIDEAL V FEIDHMIÚ INNIÚLACHTAÍ AN AONTAIS Caibidil I FORÁLACHA COITEANNA Airteagal 32 Gníomhartha dlí an Aontais 1. Agus na hinniúlachtái arna dtabhairt dó sa Bhunreacht á bhfeidhmiú aige, rachaidh an tAontas, i gcomhréir leis na forálacha i gCuid III, ar iontaoibh ionstraimí dlítheanacha: an dlí Eorpach, an dlí réime Eorpach, an rialachán Eorpach, an cinneadh Eorpach, moltaí agus tuairimí. Ís gníomh reachtach é an dlí Eorpach a bhfuil feidhm ghinearálta aige. Tá sé ceangailteach go huile agus go hiomlán agus infheidhme go díreach i ngach Ballstát. Is gníomh reachtach é an dlí réime Eorpach atá ceangailteach i ngach Ballstát a bhfuil sé dírithe chuige maidir leis an toradh atá le gnóthú, ach fágtar an inniúlacht ag na húdaráis náisiúnta maidir leis an bhfoirm agus na meáin a roghnú chun an toradh sin a ghnóthú. Is gníomh neamhreachtach é an rialachán Eorpach a bhfuil feidhm ghinearálta aige maidir le gníomhartha reachtacha agus forálacha sonracha áirithe den Bhunreacht a chur chun feidhme. Is féidir leis a bheith ceangailteach go huile agus go hiomlán agus infheidhme go díreach i ngach Ballstát, nó ceangailteach i ngach Ballstát a bhfuil sé dírithe chuige maidir leis an toradh atá le gnóthú, ach fágtar an inniúlacht ag na húdaráis náisiúnta maidir leis an bhfoirm agus na meáin a roghnú chun an toradh sin a ghnóthú. Is gníomh neamhreachtach é an cinneadh Eorpach atá ceangailteach go huile agus go hiomlán. Nuair a shonraíonn se na daoine a bhfuil sé dírithe chucu níl sé ceangailteach ach orthu sin amháin. Níl aon bhrí cheangailteach le moltaí ná tuairimí arna nglacadh ag na hInstitiúidí. 2. Agus tograí le haghaidh gníomhartha reachtacha á mbreithniú acu, staonfaidh Parlaimint na hEorpa agus Comhairle na nAirí ó ghníomhartha a ghlacadh nach bhforáiltear san Airteagal seo don réimse i gceist. Airteagal 33 Gníomhartha reachtacha 1. Glacfar an dlí Eorpach agus an dlí réime Eorpach ar bhonn tograí ón gCoimisiún, ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle i gcomhpháirt le chéile i gcomhréir leis an ngnáthnós imeachta reachtach dá dtagraítear in Airteagal III-302. Mura n-éiríonn leis an dá institiúid teacht ar comhaontú, ní ghlacfar an gníomh. Sna cásanna dá bhforáiltear go sonrach in Airteagal III-165, féadfar dlíthe Eorpacha agus dlíthe réime Eorpacha a ghlacadh ar thionscnamh ó ghrúpa de Bhallstáit i gcomhréir le hAirteagal III-302. 2. Sna cásanna sonracha dá bhforáiltear sa Bhunreacht, glacfaidh Parlaimint na hEorpa le rannpháirteachas ó Chomhairle na nAirí, nó glacfaidh Comhairle na nAirí le rannpháirteachas ó Pharlaimint na hEorpa na dlíthe Eorpacha agus na dlíthe réime Eorpacha, i gcomhréir leis na nósanna imeachta reachtacha speisialta. Airteagal 34 Gníomhartha neamhreachtacha 1. Glacfaidh Comhairle na nAirí agus an Coimisiún rialacháin Eorpacha nó cinntí Eorpacha sna cásanna dá dtagraítear in Airteagail 35 agus 36 agus sna cásanna dá bhforáiltear go sonrach sa Bhunreacht. Glacfaidh an Chomhairle Eorpach cinntí Eorpacha sna cásanna dá bhforáiltear go sonrach sa Bhunreacht. Glacfaidh an Banc Ceannais Eorpach rialacháin Eorpacha agus cinntí Eorpacha nuair atá sé údaraithe chuige sin sa Bhunreacht. 2. Glacfaidh Comhairle na nAirí agus an Coimisiún, agus an Banc Ceannais Eorpach nuair atá sé údaraithe chuige sin sa Bhunreacht, moltaí. Airteagal 35 Rialacháin arna dtarmligean 1. Féadfar sna dlíthe Eorpacha agus sna dlíthe réime Eorpacha an chumhacht a tharmligean chuig an gCoimisiún rialacháin arna dtarmligean a achtú chun eilimintí áirithe nach bhfuil sár-riachtanach den dlí Eorpach nó den dlí réime Eorpach a fhorlíonadh nó a leasú. Déanfar cuspóirí, inneachar, raon feidhme agus fad an tarmligin a shainiú go sainráite sna dlíthe Eorpacha agus sna dlíthe réime Eorpacha. Ní fhéadfar na heilimintí sár-riachtanacha d'aon réimse a fholú i dtarmligean. Tá siadsan forchoimeádta don dlí Eorpach nó don dlí réime Eorpach. 2. Cinnfear go sainráite sna dlíthe nó sna dlíthe réime na coinníollacha cur i bhfeidhm a bhfuil an tarmligean faoina réir. Is éard atá iontu ceann amháin nó níos mó de na caíonna seo a leanas: - féadfaidh Parlaimint na hEorpa nó Comhairle na nAirí a chinneadh an tarmligean a chúlghairm, - ní fhéadfaidh an rialachán arna tharmligean teacht i bhfeidhm ach amháin más rud é nach bhfuil aon agóid curtha in iúl ag Parlaimint na hEorpa nó ag Comhairle na nAirí faoi cheann na tréimhse arna socrú sa dlí nó sa dlí réime. Chun críocha na míre roimhe seo, gníomhóidh Parlaimint na hEorpa trí thromlach dá cuid comhaltaí, agus Comhairle na nAirí trí thromlach cáilithe. Airteagal 36 Gníomhartha cur chun feidhme 1. Glacfaidh na Ballstáit gach beart a bhaineann leis an dlí náisiúnta atá riachtanach chun gníomhartha ceangailteacha dlí an Aontais a chur chun feidhme. 2. Nuair is gá coinníollacha comhionanna chun gníomhartha ceangailteacha an Aontais a chur chun feidhme, féadfaidh na gníomhartha sin cumhachtaí cur chun feidhme a thabhairt don Choimisiún, nó, i gcásanna sonracha atá réasúnaithe go cuí agus sna cásanna dá bhforáiltear in Airteagal 39, do Chomhairle na nAirí. 3. Leagfaidh an dlí Eorpach síos roimh ré rialacha agus prionsabail ginearálta do na meicníochtaí um rialú a bheith ag na Ballstáit maidir le gníomhartha cur chun feidhme an Aontais. 4. Is é an fhoirm a ghlacfaidh gníomhartha cur chun feidhme an Aontais foirm de rialacháin Eorpacha cur chun feidhme nó de chinntí Eorpacha cur chun feidhme. Airteagal 37 Prionsabail is coiteann do ghníomhartha dlí den Aontas 1. Nuair nach bhfuil foráil shonrach sa Bhunreacht, cinnfidh na hInstitiúidí, agus an nós imeachta is infheidhme á chomhlíonadh acu, an saghas gnímh atá le glacadh i ngach cás, i gcomhréir le prionsabal na comhréireachta atá leagtha amach in Airteagal 9. 2. Sonróidh na dlíthe Eorpacha, na dlíthe réime Eorpacha, na rialacháin Eorpacha agus na cinntí Eorpacha na cúiseanna ar a bhfuil siad bunaithe agus tagróidh siad d'aon mholtaí nó tuairimí dá bhforáiltear sa Bhunreacht seo. Airteagal 38 Foilseachán agus teacht i bhfeidhm 1. Is é Uachtarán Pharlaimint na hEorpa agus Uachtarán Chomhairle na nAirí a shíneoidh na dlíthe Eorpacha agus na dlíthe réime Eorpacha arna nglacadh i gcomhréir leis an ngnáthnós imeachta reachtach. I gcásanna eile is é Uachtarán Pharlaimint na hEorpa nó Uachtarán Chomhairle na nAirí a shíneoidh iad. Foilseofar dlíthe Eorpacha agus dlíthe réime Eorpacha in Iris Oifigiúil an Aontais Eorpaigh agus tiocfaidh siad i bhfeidhm ar an dáta atá sonraithe iontu nó, mura bhfuil aon dáta sonraithe, ar an bhfichiú lá tar éis a bhfoilsithe. 2. Rialacháin Eorpacha agus cinntí Eorpacha nach sonraíonn cé chuige atá siad dírithe nó atá dírithe chuig na Ballstáit uile, is é Uachtarán na hInstitiúide a ghlacann iad a shíneoidh iad, foilseofar iad in Iris Oifigiúil an Aontais Eorpaigh agus tiocfaidh siad i bhfeidhm ar an dáta atá sonraithe iontu nó, mura bhfuil aon dáta sonraithe, ar an bhfichiú lá tar éis a bhfoilsithe. 3. Cuirfear cinntí eile in iúl dóibh siúd a bhfuil siad dírithe chucu agus gabhfaidh éifeacht leo ar an bhfógra sin a fháil. Caibidil II FORÁLACHA SONRACHA Airteagal 39 Forálacha sonracha ar mhaithe leis an gcomhbheartas eachtrach agus slándála a chur chun feidhme 1. Seolfaidh an tAontas Eorpach comhbheartas eachtrach agus slándála, arna bhunú ar an dlúthpháirtíocht pholaitiúil frithpháirteach a fhorbairt idir na Ballstáit, ar cheisteanna leasa choitinn a shainaithint agus ar an gcóineasú buandlúite idir gníomhaíochtaí na mBallstát a ghnóthú. 2. Déanfaidh an Chomhairle Eorpach leasa straitéiseacha an Aontais a shainaithint agus cuspóirí a chomhbheartas eachtrach agus slándála a shainiú. Cumfaidh Comhairle na nAirí an beartas seo faoi chuimsiú na dtreoirlínte straitéiseacha arna mbunú ag an gComhairle Eorpach agus i gcomhréir leis na socruithe i gCuid III. 3. Glacfaidh an Chomhairle Eorpach agus Comhairle na nAirí na cinntí Eorpacha is gá. 4. Cuirfidh Aire Gnóthaí Eachtracha an Aontais agus na Ballstáit an comhbheartas eachtrach agus slándála in éifeacht ag dul ar iontaoibh acmhainní naísiúnta agus acmhainní an Aontais. 5. Rachaidh na Ballstáit i gcomhairle le chéile sa Chomhairle Eorpach agus i gComhairle na nAirí maidir le haon saincheist leasa ghinearálta a bhaineann le beartas eachtrach agus slándála chun comhchur chuige a shainiú. Sula nglacfaidh sé ar láimh aon ghníomhaíocht ar an ardán idirnáisiúnta nó aon cheangaltas a d'fhéadfadh difear a dhéanamh do leasa an Aontais, rachaidh gach Ballstát i gcomhairle leis na Ballstáit eile sa Chomhairle Eorpach agus i gComhairle na nAirí. Áiritheoidh na Ballstáit, trína gcuid gníomhaíochtaí a chóineasú, gur féidir leis an Aontas a leasa agus a luachanna a chur i gcion ar an ardán idirnáisiúnta. Léireóidh na Ballstáit an dlúthpháirtíocht fhrithpháirteach. 6. Rachfar i gcomhairle go tráthrialta le Parlaimint na hEorpa maidir le príomhghnéithe agus bunroghanna an chomhbheartais eachtraigh agus slándála, agus coinneofar ar an eolas í faoi aon athrú ar an gcor. 7. Cinntí Eorpacha a bhaineann leis an gcomhbheartas eachtrach agus slándála, glacfaidh an Chomhairle Eorpach agus Comhairle na nAirí iad d'aon toil, amach ó na cásanna dá dtagraítear i gCuid III. Gníomhóidh an Chomhairle Eorpach agus Comhairle na nAirí ar thogra ó Bhallstát, ó Aire Gnóthaí Eachtracha an Aontais nó ón Aire sin le tacaíocht ón gCoimisiún. Tá dlíthe Eorpacha agus dlíthe réime Eorpacha eisiata. 8. Féadfaidh an Chomhairle Eorpach a chinneadh d'aon toil gur chóir do Chomhairle na nAirí gníomhú trí thromlach cáilithe i gcásanna seachas na cinn dá dtagraítear i gCuid III. Airteagal 40 Forálacha sonracha chun an comhbheartas slándála agus cosanta a chur chun feidhme 1. Beidh an comhbheartas slándála agus cosanta ina chuid dhílis den chomhbheartas eachtrach agus slándála. Cuirfidh sé ábaltacht oibríochtúil ar fáil don Aontas trí dhul ar iontaoibh acmhainní sibhialta agus míleata. Féadfaidh an tAontas tairbhe a bhaint astu maidir le cúraimí lasmuigh den Aontas a bhaineann le coimeád na síochána, cosc ar choinbhleachtaí agus neartú na slándála idirnáisiúnta i gcomhréir leis na prionsabail i gCairt na Náisiún Aontaithe. Gabhfar comhlíonadh na gcúraimí seo ar láimh trí dhul ar iontaoibh na n-ábaltachtaí arna gcur ar fáil ag na Ballstáit. 2. Beidh ar áireamh sa chomhbheartas slándála agus cosanta comhbheartas cosanta an Aontais a chumadh go comhleanúnach. Tiocfaidh comhchosaint as sin nuair a chinnfidh an Chomhairle Eorpach amhlaidh ag gníomhú di d'aon toil. Sa chás sin molfaidh sí do na Ballstáit cinneadh den sórt sin a ghlacadh i gcomhréir lena rialacha bunreachtúla faoi seach. Ní dhéanfaidh beartas an Aontais i gcomhréir leis an Airteagal seo dochar do shainairíonna an bheartais slándála agus cosanta atá ag Ballstáit áirithe agus urramóidh sé na hoibleagáidí atá ag Ballstáit áirithe a bhfuil a gcomhchosaint á gnóthú acu dar leo in Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh, faoi Chonradh an Atlantaigh Thuaidh, agus beidh sé ag luí leis an gcomhbheartas slándála agus cosanta arna bhunú faoina chuimsiú sin. 3. Cuirfidh na Ballstáit ábaltachtaí sibhialta agus míleata ar fáil don Aontas ar mhaithe leis an gcomhbheartas slándála agus cosanta a chur chun feidhme chun rannchuidiú leis na cuspóirí arna sainiú ag Comhairle na nAirí. Na Ballstáit sin a bhunaíonn le chéile fórsaí ilnáisiúnta, féadfaidh siad freisin na fórsaí sin a chur ar fáil don chomhbheartas slándála agus cosanta. Gabhfaidh na Ballstáit ar láimh a gcuid ábaltachtaí míleata a fheabhsú go comhleanúnach. Bunófar Gníomhaireacht Eorpach um Armálacha, Taighde agus Ábaltachtaí Míleata chun riachtanais oibríochtúla a shainaithint, bearta a mholadh chun na riachtanais sin a chomhall, rannchuidiú le haon bheart is gá chun bonn tionsclaíoch agus teicneolaíoch in earnáil na cosanta a shainaithint, agus nuair is iomchuí, a chur chun feidhme, rannchuidiú le beartas um ábaltachtaí agus armálacha Eorpacha a shainiú, agus bheith de cúnamh ag Comhairle na nAirí chun an feabhas ar na hábaltachaí míleata a mheas. 4. Cinntí Eorpacha maidir leis an mbeartas slándála agus cosanta a chur chun feidhme, lena n-áirítear na cinntí sin a chuireann tús le cúram den saghas dá dtagraítear san Airteagal seo, glacfaidh Comhairle na nAirí iad ag gníomhú di d'aon toil ar thogra ó Aire Gnóthaí Eachtracha an Aontais nó ar thogra ó Bhallstát. Féadfaidh Aire Gnóthaí Eachtracha an Aontais a mholadh go dtéitear ar iontaoibh na n-acmhainní náisiúnta agus ionstraimí an Aontais, mar aon leis an gCoimisiún nuair is iomchuí. 5. Féadfaidh Comhairle na nAirí a chur de chúram, faoi chuimsiú an Aontais, ar ghrúpa de Bhallstáit tasc a chur i gcrích d'fhonn luachanna an Aontais a chothabháil agus fónamh dá leasa. Beidh comhall an taisc sin faoi rialú ag Airteagal III-211. 6. Na Ballstáit sin a chomhallann a gcuid ábaltachtaí míleata critéir is airde agus a bhfuil ceangaltais níos ceangaltaí déanta acu i leith a chéile sa réimse seo ar mhaithe leis na cúraimí is déine, bunóidh siad comhar struchtúrtha laistigh de chreat an Aontais. Beidh an comhar sin faoi rialú ag na forálacha in Airteagal III-213. 7. Go dtí go bhfuil an Chomhairle Eorpach tar éis gníomhú i gcomhréir le mír 2 den Airteagal seo, déanfar comhar níos dlúithe a bhunú, faoi chuimsiú an Aontais, maidir le cosaint fhrithpháirteach. Faoin gcomhar sin, má fhulaingíonn ceann de na Ballstáit atá rannpháirteach i gcomhar den sórt sin ionsaí armtha ar a chríoch, tabharfaidh na Ballstáit rannpháirteacha eile cúnamh agus cabhair dó le gach meán, míleata nó eile, atá ar a gcumas, i gcomhréir le hAirteagal 51 de Chairt na Náisiún Aontaithe. Agus comhar níos dlúithe maidir le cosaint fhrithpháirteach á fhorghníomhú acu, oibreoidh na Ballstáit rannpháirteacha i ndlúthchomhar le hEagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh. Na socruithe mionsonraithe a bhaineann le rannpháirteachas sa chomhar seo agus lena oibríocht, agus na nósanna imeachta ábhartha cinnteoireachta, tá siad leagtha amach in Airteagal III-214. 8. Rachfar i gcomhairle go tráthrialta le Parlaimint na hEorpa maidir le príomhghnéithe agus bunroghanna an chomhbheartais slándála agus chosanta, agus coinneofar ar an eolas í faoi aon athrú ar an gcor. Airteagal 41 Forálacha sonracha chun an limistéar saoirse, slándála agus ceartais a chur chun feidhme 1. Beidh an tAontas ina limistéar saoirse, slándála agus ceartais: - trí dhlíthe Eorpacha agus dlíthe réime Eorpacha a ghlacadh arb é is aidhm dóibh, nuair is gá, dlíthe náisiúnta a chomhfhogasú sna réimsí atá liostaithe i gCuid III; - tríd an muinín fhrithpháirteach a chur ar aghaidh idir na húdaráis inniúla sna Ballstáit, go háirithe ar bhonn na mbreitheanna breithiúnacha agus seachbhreithiúnacha a aithint go frithpháirteach; - tríd an gcomhar oibríochtúil idir na húdaráis inniúla sna Ballstáit, lena n-áirítear seirbhísí na bpóilíní, an chustaim agus seirbhísí eile a dhéanann speisialtóireacht ar chionta coiriúla a chosc agus a bhrath. 2. Laistigh den limistéar saoirse, slándála agus ceartais, féadfaidh Parlaimintí náisiúnta bheith rannpháirteach sna meicníochtaí meastóireachta dá bhforáiltear in Airteagal III-161, agus beidh siad rannpháirteach san fhaireachán polaitiúl ar Europol agus sa mheastóireacht ar ghníomhaíochtaí Eurojust i gcomhréir le hAirteagail III-177 agus III-174. 3. I dtaca leis an gcomhar póilíneachta agus breithiúnach in ábhair choiriúla, beidh an ceart tionscnaimh ag na Ballstáit i gcomhréir le hAirteagal III-165. Airteagal 42 Clásal na Dlúthpháirtíochta 1. Gníomhóidh an tAontas agus na Ballstáit i gcomhpháirt le chéile de mheon dlúthpháirtíochta má fhualaingíonn Ballstát ionsaí sceimhlitheoireacha nó tubaiste nádúrtha nó de dhéantús an duine. Moibleoidh an tAontas na hionstraimí uile dá bhfuil ar láimh aige, lena n-áirítear na hacmhainní míleata arna gcur ar fáil ag na Ballstáit, chun: (a) - bagairt na sceimhlitheoireachta ar chríoch na mBallstát a chosc; - institiúidí daonlathacha agus an pobal sibhialta a chosaint ar aon ionsaí sceimhlitheoireachta; - bheith de chúnamh ag Ballstát ar a chríoch arna iarraidh sin do na húdaráis pholaitiúla i gcás ionsaí sceimhlitheoireachta; (b) - bheith de chúnamh ag Ballstát ar a chríoch arna iarraidh sin do na húdaráis pholaitiúla i gcás tubaiste. 2. Tá na rialacha mionsonraithe chun an fhoráil seo a chur chun feidhme le fáil in Airteagal III-231. Caibidil III AN COMHAR FEABHSAITHE Airteagal 43 An comhar feabhsaithe 1. Na Ballstáit ar mian leo comhar feabhsaithe a bhunú eatarthu féin faoi chuimsiú inniúlachtaí neamheisiacha an Aontais féadfaidh siad dul ar iontaoibh Institiúidí an Aontais agus na hinniúlachtaí sin a fheidhmiú trí na forálacha ábhartha sa Bhunreacht a chur i bhfeidhm, faoi réir na dteorainneacha agus i gcomhréir leis na nósanna imeachta atá leagtha síos san Airteagal seo agus in Airteagail III-322 go III-329. Is é is aidhm don chomhar feabhsaithe taobhú le cuspóirí an Aontais, a leasa a chosaint agus a phróiseas lánpháirteachais a athneartú. Beidh an comhar den sórt sin ar oscailt do gach Ballstát nuair atá sé á bhunú agus tráth ar bith, i gcomhréir le hAirteagal III-324. 2. Deonóidh Comhairle na nAirí údarú dul ar aghaidh leis an gcomhar feabhsaithe mar rogha dheireanach nuair atá sé suite i gComhairle na nAirí nach féidir leis an Aontas ina iomláine cuspóirí an chomhair sin a bhaint amach faoi cheann tréimhse réasúnta, agus ar chuntar go dtiomsaíonn sé trian ar a laghad de na Ballstáit. Gníomhóidh Comhairle na nAirí i gcomhréir leis an nós imeachta atá leagtha síos in Airteagal III-325. 3. Na baill amháin de Chomhairle na nAirí a ionadaíonn na Ballstáit atá rannpháirteach sa chomhar feabhsaithe a ghlacfaidh páirt i nglacadh na ngníomhartha. Ar a shon sin, féadfaidh gach Ballstát páirt a ghlacadh sna pléití i gComhairle na nAirí. Is trí vótaí na n-ionadaithe do na Ballstáit rannpháirteacha amháin a chinnfear an aontoilíocht. Saineofar tromlach cáilithe mar thromlach na vótaí ó na Ballstáit rannpháirteacha atá in ionannas le trí chúigiú ar a laghad de dhaonra na mBallstát sin. Nuair nach n-éilíonn an Bunreacht go ngníomhódh Comhairle na nAirí ar bhonn togra ón gCoimisiún, nó nuair nach ngníomhaíonn Comhairle na nAirí ar thionscnamh ón Aire Gnóthaí Eachtracha, saineofar an tromlach cáilithe is gá mar thromlach na vótaí ó dhá thrian de na Ballstáit rannpháirteacha atá in ionannas le trí chúigiú ar a laghad de dhaonra na mBallstát sin. 4. Gníomhartha arna nglacadh faoi chuimsiú an chomhair fheabhsaithe beidh siad ceangailteach ar na Ballstáit rannpháirteacha amháin. Ní mheasfar iad mar chuid den acquis a gcaithfidh iarrthóirí don aontachas san Aontas glacadh leo. Teideal VI AN SAOL DAONLATHACH SAN AONTAS Airteagal 44 An Prionsabal a bhaineann leis an gcomhionannas daonlathach Ina chuid gníomhaíochtaí uile, urramóidh an tAontas an prionsabal a bhaineann le comhionannas na saoránach. Ba chóir dóibh uile an chóir chéanna a fháil ó Institiúidí an Aontais. Airteagal 45 An prionsabal a bhaineann leis an daonlathas ionadaíoch 1. Beidh oibriú an Aontais fothaithe ar phrionsabal an daonlathais ionadaíoch. 2. Tá na saoránaigh ionadaithe go díreach ar leibhéal an Aontais i bParlaimint na hEorpa. Tá na Ballstáit ionadaithe sa Chomhairle Eorpach agus i gComhairle na nAirí trína gcuid rialtas, atá cuntasach iad féin os comhair na bParlaimintí náisiúnta, arna dtoghadh ag na saoránaigh. 3. Beidh an ceart ag gach saoránach bheith rannpháirteach sa saol daonlathach san Aontas. Glacfar cinntí chomh hoscailte agus is féidir agus a chóngaraí is féidir don saoránach. 4. Rannchuidíonn páirtithe polaitiúla ar leibhéal Eorpach le feasacht pholaitiúil Eorpach a fhoirmiú agus le friotal a chur ar thoil shaoránaigh an Aontais. Airteagal 46 An prionsabal a bhaineann leis an daonlathas rannpháirtíoch 1. Tabharfaidh Institiúidí an Aontais do na saoránaigh agus do chomhlachais ionadaíocha, trí mheáin iomchuí, an deis a gcuid tuairimí a chur in iúl agus iad a nochtadh go poiblí i ngach réimse de ghníomhaíocht an Aontais. 2. Coimeádfaidh na hInstitiúidí san Aontas agallamh oscailte, trédhearcach, tráthrialta ar bun le comhlachais ionadaíocha agus leis an tsóchaí shibhialta. 3. Cuirfidh an Coimisiún comhairliúcháin leathana i gcrích le páirtithe leasmhara chun a áirithiú go bhfuil gníomhaíochtaí an Aontais comhghreamaitheach trédhearcach. 4. Féadfaidh líon suntasach de shaoránaigh, nach lú a líon ná aon mhilliún amháin, ag teacht ó líon suntasach de Bhallstáit, a iarraidh ar an gCoimisiún aon togra iomchuí a thíolacadh maidir le hábhair a measann na saoránaigh gur gá dlí reachtach de chuid an Aontais chun an Bunreacht seo a chur chun feidhme. Cinnfidh dlí Eorpach na forálacha do na nósanna imeachta agus coinníollacha sonracha is gá d'iarraidh mar sin ó na saoránaigh. Airteagal 47 Na comhpháirtithe sóisialta Aithníonn an tAontas Eorpach agus cuireann sé ar aghaidh ról na gcomhpháirtithe sóisialta ar leibhéal an Aontais, agus éagsúlacht na gcóras náisiúnta á cur san áireamh aige; éascóidh sé an t-agallamh idir na comhpháirtithe sóisialta agus a n-uathriail á hurramú aige. Airteagal 48 Ombudsman Eorpach Ombudsman Eorpach arna cheapadh ag Parlaimint na hEorpa, gheobhaidh sé agus imscrúdóidh sé gearáin maidir le drochriarachán in Institiúidí, comhlachtaí nó gníomhaireachtaí den Aontas agus tabharfaidh sé tuarascáil ar na gearáin sin. Beidh an Ombudsman go hiomlán neamhspleách i bhfeidhmiú a fheidhmeanna. Airteagal 49 Trédhearcacht na n-imeachtaí in Institiúidí den Aontas 1. D'fhonn an dea-rialachas a chur ar aghaidh agus rannpháirteachas na sóchaí sibhialta a áirithiú, seolfaidh Institiúidí, comhlachtaí agus gníomhaireachtaí den Aontas a n-imeachtaí chomh hoscailte agus is féidir. 2. Tiocfaidh Parlaimint na hEorpa le chéile go poiblí faoi mar a dhéanfaidh an Chomhairle nuair atá togra reachtach á phlé agus á ghlacadh aici. 3. Beidh ag gach saoránach den Aontas, fear nó bean, agus ag aon duine nádúrtha nó dlítheanach a chónaíonn nó a bhfuil a oifig chláraithe aige i mBallstát, an ceart rochtain a bheith aige ar dhoiciméid de chuid Institiúidí, comhlachtaí nó gníomhaireachtaí den Aontas is cuma cad é an fhoirm ina dtáirgtear iad, i gcomhréir leis na coinníollacha atá leagtha síos i gCuid III. 4. Leagfaidh dlí Eorpach na prionsabail agus teorainneacha ginearálta síos a bhfuil, ar mhaithe leis an leas poiblí nó príobháideach, an ceart rochtana ar dhoiciméid faoina rialú. 5. Cinnfidh gach Institiúid, comhlacht nó gníomhaireacht dá dtagraítear i mír 3 ina rialacha nós imeachta féin forálacha sonracha i dtaca le rochtain ar a chuid doiciméad, i gcomhréir leis an dlí Eorpach dá dtagraítear i mír 4 thuas. Airteagal 50 Cosaint sonraí pearsanta 1. Tá an ceart ag cách go ndéantar na sonraí pearsanta a bhaineann léi/leis a chosaint. 2. Leagfaidh dlí Eorpach síos na rialacha a bhaineann le daoine aonair a chosaint maidir le hInstitiúidí, comhlachtaí nó gníomhaireachtaí den Aontas, agus na Ballstáit, a sonraí pearsanta a phróiseáil nuair atá gníomhaíochtaí á gcur i gcrích acu a thagann faoi raon feidhme dhlí an Aontais, agus na rialacha a bhaineann le saorghluaiseacht na sonraí sin. Beidh comhlíonadh na rialacha sin faoi réir rialú ó údarás neamhspleách. Airteagal 51 Stádas eaglaisí agus eagraíochtaí neamhchreidimh 1. Urramaíonn an tAontas an stádas faoin dlí náisiúnta atá ag eaglaisí agus comhlachais chreidimh nó comhthionóil sna Ballstáit agus ní dhéanann sé dochar don stádas sin. 2. Urramaíonn an tAontas freisin an stádas atá ag eagraíochtaí fealsúnacha agus neamhchreidimh. 3. Ag aithint a gcéannachta agus an cion sonrach atá déanta acu, coimeádfaidh an tAontas agallamh oscailte, trédhearcach, tráthrialta ar bun leis na heaglaisí agus eagraíochtaí sin. TEIDEAL VII CÚRSAÍ AIRGEADAIS AN AONTAIS Airteagal 52 Prionsabail bhuiséadacha agus airgeadais 1. Déanfar gach ioncam agus caiteachas de chuid an Aontais a áireamh i meastacháin arna dtarraingt suas do gach bliain airgeadais agus taispeánfar iad sa bhuiséad, i gcomhréir leis na forálacha i gCuid III. 2. Ní foláir an t-ioncam agus an caiteachas arna dtaispeáint sa bhuiséad a bheith ar comhardú. 3. Údarófar an caiteachas arna thaispeáint sa bhuiséad don tréimhse bhuiséadach bhliantúil i gcomhréir leis an dlí Eorpach dá dtagraítear in Airteagal III-318. 4. Chun an caiteachas arna thaispeáint sa bhuiséad a chur chun feidhme beidh gá le gníomh dlítheanach ceangailteach a ghlacadh roimh ré chun bonn dlí a sholáthar don ghníomh ón Aontas agus chun an caiteachas a chur chun feidhme i gcomhréir leis an dlí Eorpach dá dtagraítear in Airteagal III-318. Is é an fhoirm a bheidh ar an ngníomh seo, dlí Eorpach, dlí réime Eorpach, rialachán Eorpach nó cinneadh Eorpach. 5. D'fhonn an smacht buiséadach a áirithiú, ní ghlacfaidh an tAontas aon ghníomh ar dóigh dó iarmhairtí suntasacha a bheith aige ar an mbuiséad gan a dheimhniú go bhféadfar an togra nó beart i gceist a mhaoiniú laistigh de theorainneacha acmhainní dílse an Aontais agus an creat airgeadais ilbhliantúil dá dtagraítear in Airteagal 54. 6. Cuirfear buiséad an Aontais i ngníomh i gcomhréir leis an bprionsabal a bhaineann leis an mbainistíocht airgeadais fónta. Comhoibreoidh na Ballstáit leis an Aontas chun a áirithiú go n-úsáidtear na leithreasaí sa bhuiséad i gcomhréir leis na prionsabail a bhaineann le bainistíocht airgeadais fónta. 7. Comhraicfidh an tAontas agus na Ballstáit an chalaois agus aon gníomhaíochtaí neamhdhlíthiúla eile a dhéanann dochar do leasa airgeadais an Aontais i gcomhréir leis na forálacha in Airteagal III-321. Airteagal 53 Acmhainní an Aontais 1. Cuirfidh an tAontas ar fáil dó féin na hacmhainní is gá chun a chuspóirí a bhaint amach agus a bheartais a chur i gcrích. 2. Gan dochar d'ioncam eile, maoineofar buiséad an Aontais go hiomlán óna acmhainní dílse féin. 3. Leagfaidh dlí Eorpach ón gComhairle an teorainn síos atá le hacmhainní an Aontais agus féadfaidh sé aicmí nua acmhainní a bhunú nó aicme atá ann a dhíothú. Ní thiocfaidh an dlí sin i bhfeidhm go dtí go bhfuil sé formheasta ag na Ballstáit i gcomhréir lena rialacha bunreachtúla faoi seach. Gníomhóidh an Chomhairle d'aon toil tar éis dul i gcomhairle le Parlaimint na hEorpa. 4. Leagfaidh dlí Eorpach ón gComhairle síos na rialacha mionsonraithe a bhaineann le hacmhainní an Aontais. Gníomhóidh Comhairle na nAirí tar éis toiliú a fháil ó Pharlaimint na hEorpa. Airteagal 54 An creat airgeadais ilbhliantúil 1. Áiritheoidh an creat airgeadais ilbhliantúil go bhforbraíonn caiteachas an Aontais ar dhóigh ordúil agus laistigh de theorainneacha na n-acmhainní dílse. Cinnfidh sé méideanna na n-uasteorainneacha bliantúla do leithreasaí faoi chomhair oibleagáidí de réir aicmí caiteachais i gcomhréir leis na forálacha in Airteagal III-308. 2. Leagfaidh dlí Eorpach ón gComhairle síos an creat airgeadais ilbhliantúil. Gníomhóidh Comhairle na nAirí tar éis toiliú a fháil ó Pharlaimint na hEorpa arna thabhairt ag tromlach dá comhaltaí. 3. Comhlíonfaidh buiséad bliantúil an Aontais an creat airgeadais ilbhliantúil. 4. Gníomhóidh an Chomhairle d'aon toil nuair atá an chéad chreat airgeadais ilbhliantúil á ghlacadh aici tar éis an Bunreacht a theacht i bhfeidhm. Airteagal 55 Buiséad an Aontais Glacfaidh Parlaimint na hEorpa agus Comhairle na nAirí, ar thogra ón gCoimisiún agus i gcomhréir leis na socruithe atá leagtha síos in Airteagal III-310, an dlí Eorpach a chinneann buiséad bliantúil an Aontais. TEIDEAL VIII AN tAONTAS AGUS AN TIMPEALLACHT IS GAIRE DÓ Airteagal 56 An tAontas agus an timpeallacht is gaire dó 1. Déanfaidh an tAontas gaolmhaireacht speisialta a fhorbairt le Stáit chomharsanacha arb é is aidhm di limistéar rathúnais agus dea-chomharsanúlachta a bhunú, arna fhothú ar luachanna an Aontais agus arb iad is sainairíonna di dlúthchaidreamh síochánta arna bhunú ar an gcomhar. 2. Chuige sin, féadfaidh an tAontas comhaontuithe sonracha a thabhairt i gcrích agus a chur chun feidhme leis na tíortha i dtrácht i gcomhréir le hAirteagal III-227. Féadfaidh cearta agus oibleagáidí cómhalartacha bheith ar áireamh sna comhaontuithe sin mar aon leis an gcaoi gníomhaíochtaí a ghabháil ar láimh go comhpháirteach. Beidh a gcur chun feidhme faoi réir comhairliúchán tréimhsiúil. TEIDEAL IX BALLRAÍOCHT SAN AONTAS Airteagal 57 Coinníollacha agus nós imeachta maidir le hiarratas le haghaidh ballraíocht san Aontas 1. Beidh an tAontas ar oscailt do gach Stát Eorpach a urramaíonn na luachanna dá dtagraítear in Airteagal 2 agus atá tiomanta lena gcur ar aghaidh le chéile. 2. Aon Stát Eorpach ar mian leis teacht chun bheith ina bhall den Aontas, féadfaidh sé iarratas a dhíriú chuig Comhairle na nAirí. Cuirfear an t-iarratas in iúl do Pharlaimint na hEorpa agus do na Parlaimintí náisiúnta sna Ballstáit. Gníomhóidh Comhairle na nAirí d'aon toil tar éis dul i gcomhairle leis an gCoimisiún agus tar éis toiliú a fháil ó Pharlaimint na hEorpa. Beidh na coinníollacha agus rialacha mionsonraithe maidir leis an aontachas faoi réir comhaontú idir na Ballstáit agus an Stát iarrthach. Beidh an comhaontú sin faoi réir a dhaingnithe ag na Stáit Chonarthacha uile, i gcomhréir lena rialacha bunreachtúla faoi seach. Airteagal 58 Cearta ballraíochta san Aontas a fhionraí 1. Ar thogra réasúnaithe óna thrian de na Ballstáit, ó Pharlaimint na hEorpa nó ón gCoimisiún, féadfaidh Comhairle na nAirí, ag gníomhú di trí thromlach ceathrú cúigiú de na Ballstáit tar éis toiliú a fháil ó Pharlaimint na hEorpa, cinneadh Eorpach a ghlacadh a shuíonn go bhfuil priacal follasach ann go bhfuil na luachanna atá luaite in Airteagal 2 á sárú ag Ballstát. Sula ndéantar an cinneadh sin tabharfaidh Comhairle na nAirí éisteacht don Bhallstát i dtrácht agus, ag gníomhú di i gcomhréir leis an nós imeachta céanna, féadfaidh sé moltaí a dhíriú chuig an Stát sin. Fíoróidh Comhairle na nAirí go tráthrialta go bhfuil na forais ar a ndearnadh an cinneadh sin infheidhme fós. 2. Féadfaidh an Chomhairle Eorpach, ag gníomhú di d'aontoil ar thogra óna thrian de na Ballstáit nó ón gCoimisiún agus tar éis toiliú a fháil ó Pharlaimint na hEorpa, cinneadh Eorpach a ghlacadh a shuíonn go bhfuil na luachanna atá luaite in Airteagal 2 á sárú ag Ballstát go tromchúiseach seasmhach, tar éis iarraidh ar an mBallstát i gceist a bharúlacha a thíolacadh. 3. Má tá cinneadh faoi mhír 2 déanta, féadfaidh Comhairle na nAirí, ag gníomhú di trí thromlach cáilithe, cinneadh Eorpach a ghlacadh a fhionraíonn cuid de na cearta a chineann ó chur i bhfeidhm an Bhunreachta seo ar an mBallstát i gceist, lena n-áirítear cearta vótála an Bhallstáit sin i gComhairle na nAirí. Lena linn sin, cuirfidh Comhairle na nAirí san áireamh na hiarmhairtí a d'fhéadfadh a bheith ag an bhfionraíocht sin ar na cearta agus oibleagáidí atá ag daoine nádúrtha agus dlítheanacha. Leanfaidh oibleagáidí an Bhallstáit i gceist faoin mBunreacht de bheith ceangailteach ar an Stát sin. 4. Féadfaidh Comhairle na nAirí, ag gníomhú di trí thromlach cáilithe, cinneadh Eorpach a ghlacadh iardain a athraíonn nó a chúlghaireann bearta arna nglacadh faoi mhír 3 mar fhreagra ar athruithe sa chor ba chúis lena bhforchur. 5. Chun críocha an Airteagail seo, gníomhóidh Comhairle na nAirí gan vóta an Bhallstáit i gceist a chur san áireamh. Ní bac ar ghlacadh na gcinntí dá dtagraítear i mír 2 comhaltaí atá i láthair go pearsanta nó atá ionadaithe a staonadh ó vótáil. Beidh an mhír seo infheidhme freisin má tá na cearta vótála arna bhfionraí de bhun mhír 3. 6. Chun críocha mhíreanna 1 agus 2, gníomhóidh Parlaimint na hEorpa trí thromlach dhá thrian de na vótaí arna gcaitheamh, atá in ionannas le tromlach dá comhaltaí. Airteagal 59 Tarraingt siar deonach ón Aontas 1. Féadfaidh aon Bhallstát a chinneadh tarraingt siar ón Aontas Eorpach i gcomhréir lena rialacha bunreachtúla féin. 2. Ballstát a chinneann tarraingt siar, cuirfidh sé fógra chuig an gComhairle Eorpach; scrúdóidh an Chomhairle Eorpach an fógra sin. I bhfianaise na dtreoirlínte ón gComhairle Eorpach, rachaidh an tAontas i mbun caibidlíochta agus tabharfaidh sé comhaontú i gcrích leis an Stát sin, a leagann amach na rialacha mionsonraithe a bhaineann lena tharraingt siar, agus aird á thabhairt aige ar an gcreat dá ghaolmhaireacht thodhchaí leis an Aontas. Déanfaidh Comhairle na nAirí, ag gníomhú di trí thromlach cáilithe, tar éis toiliú a fháil ó Pharlamint na hEorpa, an comhaontú sin a thabhairt i gcrích thar ceann an Aontais. Ní bheidh an t-ionadaí don Bhallstát atá ag tarraingt siar rannpháirteach i gComhairle na nAirí ná sa Chomhairle Eorpach sna pléití nó cinntí a bhaineann leis. 3. Scoirfidh an Bunreacht seo de bheith infheidhme ar an Stát i gceist ó dháta an comhaontú um tharraingt siar a theacht i bhfeidhm nó, ina éagmais sin, dhá bhliain tar éis an fhógra dá dtagraítear i mír 2, ach amháin má chinneann an Chomhairle Eorpach, i gcomhaontú leis an mBallstát i dtrácht, an tréimhse sin a shíneadh. 4. Má iarrann Stát a tharraing siar aontú athuair, beidh an iarraidh sin faoi réir an nós imeachta dá dtagraítear in Airteagal 57. CUID II Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais BROLLACH Tá pobail na hEorpa, trí aontas buandlúite a chur ar bun eatarthu, tar éis a chinneadh todhchaí shíochánta arna bunú ar chomhluachanna a roinnt. Ós feasach dó a oidhreacht chultúrtha, mhorálta tá an tAontas fothaithe ar na prionsabail dhoroinnte uilechoiteanna arb iad dínit na pearsan, an tsaoirse, an comhionannas agus an dhlúthpháirtíocht; tá sé fothaithe ar phrionsabal an daonlathais agus ar an reacht smachta. Cuireann sé an duine i gceartlár a ghníomhaíochtaí trí shaoránacht den Aontas a bhunú agus trí limistéar saoirse, slándála agus ceartais a chruthú. Rannchuidíonn an tAontas leis na comhluachanna seo a chaomhnú agus a fhorbairt fad atá éagsúlacht na gcultúr agus na dtraidisiún atá ag pobail na hEorpa, féiniúlacht náisiúnta na mBallstát agus eagrúchán a n-údarás poiblí ar an leibhéal náisiúnta, réigiúnach agus áitiúil á n-urramú go cuí aige; féachann sé le forás cothromúil inbhuanaithe a chur ar aghaidh agus áirithíonn sé saorghluaiseacht daoine, earraí, seirbhísí agus caipitil, agus an tsaoirse bunaíochta. Chuige sin, is gá cosaint na gceart bunúsach a neartú i bhfianaise athruithe sa tsochaí, an dul chun chinn sóisialta agus foráis eolaíocha agus teicneolaíoch trí na cearta sin a dhéanamh níos sofheicthe i gCairt. Athdhaingníonn an Chairt seo, le haird chuí ar chumhachtaí agus cúraimí an Aontais agus ar phrionsabal na coimhdeachta, na cearta a leanann ach go háirithe as na traidisiúin bhunreachtúla agus na hoibleagáidí idirnáisiúnta is coiteann do na Ballstáit, an Coinbhinsiún Eorpach chun Cearta an Duine agus Saoirsí Bunúsacha a Chosaint, na Cairteanna Sóisialta arna nglacadh ag an Aontas agus ag Comhairle na hEorpa, agus an cásdlí de Chúirt Bhreithiúnas na gComhphobal Eorpach agus den Chúirt Eorpach um Chearta an Duine. Sa chomhthéacs seo déanfaidh na cúirteanna san Aontas agus sna Ballstáit an Chairt a léirmhíniú le haird chuí ar na míniúcháin arna dtabhairt faoi choimirce an Praesidium den Choinbhinsiún a d'ullmhaigh an Chairt. Na cearta seo a theachtadh beireann sé freagrachtaí agus dualgais i dtaca le daoine eile, an cine i gcoitinne agus na glúnta atá le teacht. Dá dheasca sin, aithníonn an tAontas na cearta, saoirsí agus prionsabail atá leagtha amach anseo thíos. TEIDEAL I AN DÍNIT Airteagal II-1 Dínit an duine Tá dínit an duine dosháraithe. Tá an dínit sin le hurramú agus le cosaint. Airteagal II-2 Ceart chun beo 1. Tá ag gach duine an ceart chun a bheo. 2. Ní féidir duine a dhaoradh chun báis ná a chur chun báis. Airteagal II-3 An ceart chun iomláine an duine 1. Tá ag gach duine an ceart chun go ndéantar a iomláine coirp agus meabhrach a urramú. 2. I réimse na míochaine agus na bitheolaíochta, ní mór na prionsabail seo a leanas a urramú: (a) an duine i dtrácht a thoiliú a thabhairt faoi shaoirse agus go feasach, de réir na nósanna imeachta atá leagtha síos le dlí; (b) toirmeasc ar chleachtais dhea-ghiniteacha, go háirithe na cleachtais sin arb é is críoch dóibh daoine a roghnú; (c) toirmeasc ar bhrabús a dhéanamh as an gcorp daonna ina cháil mar chorp agus as baill den chorp; (d) toirmeasc ar dhaoine a chlónáil go hatáirgeach. Airteagal II-4 Toirmeasc ar chéasadh agus ar phionóis mídhaonna nó táireacha nó drochíde mídhaonna nó táireach Ní féidir aon duine a chéasadh ná aon phionóis mídhaonna nó táireacha nó drochíde mídhaonna nó táireach a thabhairt di/dó. Airteagal II-5 Toirmeasc ar an sclábhaíocht agus ar an saothar foréignithe 1. Ní féidir aon duine a choimeád i sclábhaíocht nó i ndaoirse. 2. Ní féidir iallach a chur ar aon duine saothar foréignithe nó éigeantach a dhéanamh. 3. Toirmiscítear an cheannaíocht i ndaoine. TEIDEAL II NA SAOIRSÍ Airteagal II-6 An ceart chun na saoirse agus na slándála Tá ag gach duine an ceart chun na saoirse agus na slándála. Airteagal II-7 Urraim don saol príobháideach agus do shaol an teaghlaigh Tá ag gach duine an ceart chun go ndéantar a s(h)aol príobháideach agus saol a t(h)eaghlaigh, a s(h)ainchónaí, agus a c(h)uid cumarsáidí a urramú. Airteagal II-8 Sonraí pearsanta a chosaint 1. Tá ag gach duine an ceart chun go ndéantar sonraí pearsanta a bhaineann léi/leis a chosaint. 2. Ní mór sonraí den sórt sin a phróiseáil go macánta ar mhaithe le críocha sonracha agus ar bhonn an duine i dtrácht a thoiliú a thabhairt nó de bhua bonn dlisteanach éigin eile arna leagan síos le dlí. Tá ag gach duine an ceart chun rochtain ar na sonraí atá bailithe mar gheall air/uirthi, agus an ceart go ndéantar iad a cheartú. 3. Tá comhlíonadh na rialacha seo faoi réir rialú ag údarás neamhspleách. Airteagal II-9 An ceart chun pósadh agus an ceart chun teaghlach a bhunú Tá an ceart chun pósadh agus an ceart chun teaghlach a bhunú ráthaithe i gcomhréir leis na dlíthe náisiúnta is infheidhme ina leith. Airteagal II-10 Saoirse smaoinimh, coinsiasa agus reiligiúin 1. Tá ag gach duine an ceart chun saoirse smaoinimh, coinsiasa agus reiligiúin. Tá le tuiscint sa cheart sin an tsaoirse reiligiún nó creideamh a athrú agus an tsaoirse, bíodh sé/sí ina (h)aonar nó i gcomhluadar le daoine eile, go poiblí nó go príobháideach, reiligiún nó creideamh a chur i bhfriotal sa chultas, sa teagasc, sa chleachtas agus sna deasghnátha. 2. Tá aitheanta an ceart chun agóid choinsiasach a dhéanamh i gcomhréir leis na dlíthe náisiúnta is infheidhme ina leith. Airteagal II-11 Saoirse tuairimí a nochtadh agus faisnéis a fháil 1. Tá ag gach duine an ceart chun saoirse tuairimí a nochtadh. Tá le háireamh ar an gceart sin tuairimí a bheith aige agus faisnéis agus barúlacha a fháil agus a thabhairt gan cur isteach ó na húdaráis phoiblí agus beag beann ar theorainneacha. 2. Tá ráthaithe saoirse na meán agus a n-iolrachas. Airteagal II-12 Saoirse comhthionóil agus comhlachais 1. Tá ag gach duine an ceart chun saoirse comhthionól síochánta agus chun saoirse comhlachais ar gach leibhéal, go háirithe i réimsí polaitiúla, ceardchumainn agus sibhialta, a chiallaíonn go bhfuil ag gach duine an ceart ceardchumainn a chur ar bun le daoine eile agus an ceart bheith ina bhall díobh chun a leasa a chosaint. 2. Rannchuidíonn páirtithe polaitiúla ar an leibhéal Eorpach chun friotal polaitiúil a chur ar thoil na saoránach den Aontas. Airteagal II-13 Saoirse na n-ealaíon agus na n-eolaíochtaí Tá na healaíona agus na heolaíochtaí saor ó shriantacht. Tá urramaithe an tsaoirse acadúil. Airteagal II-14 An ceart cun oideachais 1. Tá ag gach duine an ceart chun oideachais agus chun rochtain ar an ngairmoiliúint agus ar an oiliúint leanúnach. 2. Tá le háireamh ar an gceart sin an ceart chun saoroideachas éigeantach a fháil. 3. Tá ráthaithe, i gcomhréir leis na dlíthe náisiúnta is infheidhme ina leith, an tsaoirse chun forais oideachasúla a bhunú le hurraim chuí ar phrionsabail dhaonlathacha agus ar an gceart atá ag tuismitheoirí chun a áirithiú go ndéantar a leanaí a oiliúint agus a theagasc i gcomhréir lena n-áitiúis reiligiúnacha, fealsúnacha agus oideolaíocha. Airteagal II-15 An tsaoirse gairm a roghnú agus an ceart chun obair a dhéanamh 1. Tá ag gach duine an ceart chun obair a dhéanamh agus gabháil faoi shaoirse le slí bheatha atá roghnaithe nó glactha aici/aige. 2. Tá ag gach saoránach den Aontas an tsaoirse fostaíocht a lorg, obair a dhéanamh, gnóthas a chur ar bun agus seirbhísí a sholáthar nó a fháil i ngach Ballstát. 3. Tá ag náisiúnaigh tríú tíortha atá údaraithe le hobair a dhéanamh ar chríoch na mBallstát an ceart chun dálaí oibre atá coibhéiseach leis na dálaí oibre atá ag saoránaigh den Aontas. Airteagal II-16 Saoirse chun gnó a sheoladh Tá aitheanta an tsaoirse chun gnó a sheoladh i gcomhréir le dlí an Aontais agus le dlíthe agus cleachtais náisiúnta. Airteagal II-17 An ceart chun maoin a shealbhú 1. Tá ag gach duine an ceart chun sealúchais arna bhfáil go dleathach a shealbhú, a úsáid, a dhiúscairt agus a thiomnú. Ní féidir a s(h)ealúchais a bhaint de dhuine ach amháin ar mhaithe leis an leas poiblí agus sna cásanna agus faoi na coinníollacha dá bhforáiltear le dlí agus cúiteamh cóir a fháil in am trátha mar chomaoin ar a c(h)aillteanas. Is féidir úsáid na maoine a rialáil a mhéad is gá sin ar mhaithe leis an leas ginearálta. 2. Tá cosanta an mhaoin intleachta. Airteagal II-18 An ceart chun tearmainn Tá ráthaithe an ceart chun tearmainn le hurraim chuí ar rialacha Choinbhinsiún na Ginéive an 28 Iúil 1951 agus Phrótacal an 31 Eanáir 1967 a bhaineann le stádas dídeanaithe agus i gcomhréir leis an mBunreacht. Airteagal II-19 Cosaint i gcás aistriú, díbirt nó eiseachadadh 1. Tá toirmiscthe díbirtí comhcoiteanna. 2. Ní féidir aon duine a aistriú, a dhíbirt nó a eiseachadadh chuig Stát ina bhfuil baol tromchúiseach ann go bhféadfaí é/í a chur faoi réir phíonós an bháis, an céasadh nó pionóis nó drochíde mídhaonna nó táireacha eile. TEIDEAL III AN COMHIONANNAS Airteagal II-20 Comhionannas os comhair an dlí Is ionann gach duine os comhair an dlí. Airteagal II-21 Neamhidirdhealú 1. Tá toirmiscthe aon idirdhealú arna bhunú ar aon bhonn amhail gnéas, cine, dath, tionscnamh eitneach nó sóisialta, airíonna géiniteacha, teanga, reiligiún nó creideamh, tuairimí polaitiúla nó eile, ballraíocht i mionlach náisiúnta, maoin, breith, míchumas, aois nó treoshuíomh gnéasach. 2. I dtaca leis an mBunreacht a chur i bhfeidhm, agus gan dochar do na forálacha speisialta atá ann, tá toirmiscthe aon idirdhealú ar bhonn náisiúntachta. Airteagal II-22 Éagsúlacht chultúrtha, reiligiúnach agus teangeolaíoch Urramaíonn an tAontas an éagsúlacht chultúrtha, reiligiúnach agus teangeolaíoch. Airteagal II-23 Comhionannas idir fir agus mná Ní mór an comhionannas idir fir agus mná a áirithiú i gach réimse, lena n-áirítear maidir le fostaíocht, obair agus pá. Ní chuireann an prionsabal a bhaineann leis an gcomhionannas cosc ar bhearta a choimeád ar bun nó a ghlacadh a leagann síos foráil maidir le buntáistí sonracha ar mhaithe leis an ngnéas tearcionadaithe. Airteagal II-24 Cearta an linbh 1. Tá ag leanaí an ceart chun an chosaint agus an cúram is gá ar mhaithe lena leas. Is féidir leo a dtuairimí a nochtadh faoi shaoirse. Cuirtear a gcuid tuairimí san áireamh ar ábhair a bhaineann leo ag féachaint dá n-aois agus dá n-aibíocht. 2. I ngach gníomhaíocht a bhaineann le leanaí, bíodh sé á glacadh ag údaráis phoiblí nó institiúidí príobháideacha, tá príomhleas an linbh ar na dálaí is tábhachtaí atá le cur san áireamh. 3. Tá ag gach leanbh an ceart caidreamh pearsanta agus tadhall díreach a bheith aige go tráthrialta lena bheirt thuismitheoirí ach amháin nuair atá sé sin contrártha lena leas. Airteagal II-25 Cearta daoine aosta Aithníonn agus urramaíonn an tAontas na cearta atá ag daoine aosta saol dínite agus neamspleáchais a bheith acu agus chun bheith rannpháirteach sa saol sóisialta agus cultúrtha. Airteagal II-26 Daoine le míchumais a imeascadh Aithníonn agus urramaíonn an tAontas an ceart atá ag daoine le míchumais tairbhiú de bhearta arb é is aidhm dóibh a neamhspleáchas, a n-imeascadh sóisialta agus gairmiúil agus a rannpháirteachas i saol na sochaí a áirithiú. TEIDEAL IV AN DLÚTHPHÁIRTÍOCHT Airteagal II-27 An ceart ag oibrithe do fhaisnéis agus do chomhairliúchán sa ghnóthas Ní mór a ráthú go gcuirtear oibrithe nó á gcuid ionadaithe ar an eolas ar gach leibhéal iomchuí agus go ndéantar comhairle leo in am trátha sna cásanna agus faoi na coinníollacha dá bhforáiltear le dlí an Aontais agus leis an reachtaíocht agus cleachtas náisiúnta. Airteagal II-28 An ceart chun cómhargála agus chun gníomhaíochtaí comhchoiteanna Tá an ceart ag fostóirí agus ag fostaithe, nó ag a n-eagraíochtaí faoi seach, i gcomhréir le dlí an Aontais agus leis an reachtaíocht agus cleachtas náisiúnta, dul i mbun caibidlíochta agus comhaontuithe comhchoiteanna a thabhairt i gcrích ar gach leibhéal iomchuí agus, má tá coinbhleacht leasa ann, chun gníomhaíochtaí comhchoiteanna a ghlacadh, go fiú dul ar stailc, chun a leasa féin a chosaint. Airteagal II-29 An ceart chun rochtain ar ghníomhaireacht fostaíochta Tá ag gach duine an ceart chun rochtain saor in aisce ar ghníomhaireacht fostaíochta. Airteagal II-30 An chosaint i gcás dífhostú gan chúis Tá ag gach oibrí an ceart chun cosaint i gcoinne dífhóstú gan chúis. Airteagal II-31 Dálaí oibre cothroma agus córa 1. Tá ag gach oibrí an ceart chun dálaí oibre a thugann aird ar a shláinte, a shábháilteacht agus a dhínit. 2. Tá ag gach oibrí an ceart chun go mbeadh teorainn leis na huasuaireanta oibre, chun tréimhsí sosa in aghaidh an lae agus in aghaidh na seachtaine agus chun tréimhse saoire íoctha in aghaidh na bliana. Airteagal II-32 Toirmeasc ar leanaí bheith ag obair agus daoine óga ar an láithreán oibre a chosaint Tá toirmiscthe fostaíocht a thabhairt do leanaí. Ní féidir gurb ísle ná an íosaois chun an scoil a fhágáil an íosaois chun dul i mbun fostaíochta, gan dochar do na rialacha sin atá níos fabhrúla do dhaoine óga agus amach ó mhaoluithe teoranta amháin. Daoine óga a gceadaítear dóibh dul i mbun fostaíochta, ní mór dálaí oibre a bheith acu a oireann dá n-aois agus ní mór iad a chosaint i gcoinne an dúshaothrú eacnamaíoch agus ó aon obair ar dóigh di a sábháilteacht, a sláinte, a méadaíocht coirp, meabhrach, morálta nó sóisialta a dhochrú nó a n-oideachas a chur i gcontúirt. Airteagal II-33 Saol an teaghlaigh agus an saol gairmiúil 1. Tá áirithithe ag an teaghlach cosaint dhlítheanach, eacnamaíoch agus sóisialta. 2. Chun gur féidir comhréiteach a fháil idir saol an teaghlaidh agus an saol gairmiúil, lena n-áirítear an ceart chun cosaint ón dífhostú ar chúis atá bainteach leis an máithreachas agus an ceart chun saoire máithreachais íoctha agus chun saoire mar thuismitheoir tar éis leanbh a shaolú nó a uchtú. Airteagal II-34 An tslándáil shóisialta agus an cúnamh sóisialta 1. Aithníonn agus urramaíonn an tAontas go bhfuiltear i dteideal liúntais slándála sóisialta agus seirbhísí sóisialta a fháil a thugann cosaint i gcásanna amhail máithreachas, breoiteacht, tíonóiscí tionsclaíocha, cleithiúnas nó seanaois agus má chailltear an fhostaíocht, i gcomhréir leis na nósanna imeachta arna mbunú le dlí an Aontais agus leis an reachtaíocht agus cleachtas náisiúnta. 2. Tá ag gach duine a chónaíonn agus a ghluaiseann go dleathach laistigh den Aontas Eorpach an ceart chun na liúntais slándála sóisialta agus na buntáistí sóisialta a fháil i gcomhréir le dlí an Aontais agus leis an reachtaíocht agus cleachtas náisiúnta. 3. D'fhonn an t-eisiamh sóisialta agus an bhochtaineacht a chomhrac, aithníonn agus urramaíonn an tAontas an ceart do chúnamh sóisialta agus do shochar tithíochta chun a áirithiú go bhfuil caighdeán maireachtála faoi dhínit ag daoine gan acmhainní leordhóthanacha, i gcomhréir leis na nósanna imeachta arna mbunú le dlí an Aontais agus leis an reachtaíocht agus cleachtas náisiúnta. Airteagal II-35 Cúram sláinte Tá ag gach duine an ceart chun rochtain ar an míochaine choisctheach agus chun taírbhiú den chóireáil mhíochaine faoi na coinníollacha arna mbunú leis an reachtaíocht agus cleachtas náisiúnta. Tá áirithithe ardleibhéal cosanta do shláinte an duine nuair atá beartais agus gníomhaíochtaí uile an Aontais á sainiú agus á gcur chun feidhme. Airteagal II-36 Rochtain ar sheirbhísí de leas eacnamaíoch ginearálta Aithníonn agus urramaíonn an tAontas an rochtain ar sheirbhísí de leas eacnamaíoch ginearálta dá bhforáiltear leis an reachtaíocht agus cleachtas náisiúnta, i gcomhréir leis an mBunreacht, d'fhonn comhtháthú sóisialta agus críochach an Aontais a chur ar aghaidh. Airteagal II-37 Cosaint an chomhshaoil Ní mór ardleibhéal cosanta don chomhshaol agus feabhas a chur ar a mhianach a lánpháirtiú i mbeartais an Aontais, agus a áirithiú i gcomhréir leis an bprionsabal a bhaineann le forás inbhuanaithe. Airteagal II-38 Cosaint an tomhaltóra Tá áirithithe i mbeartais an Aontais ardleibhéal cosanta do thomhaltóirí. TEIDEAL V CEARTA AN tSAORÁNAIGH Airteagal II-39 An ceart chun vótáil agus chun bheith ina iarrthóir sna toghcháin do Pharlaimint na hEorpa 1. Tá ag gach saoránach den Aontas an ceart chun vótáil agus chun bheith ina iarrthóir sna toghcháin do Pharlaimint na hEorpa sa Bhallstát ina gcónaíonn sé/sí, faoi na coinníollacha céanna le náisiúnaigh an Stáit sin. 2. Toghtar comhaltaí do Pharlaimint na hEorpa trí vótáil chomhchoiteann dhíreach, faoi shaoirse agus trí bhallóid rúnda. Airteagal II-40 An ceart chun vótáil agus chun bheith ina iarrthóir sna toghcháin bhardasacha Tá ag gach saoránach den Aontas an ceart chun vótáil agus chun bheith ina iarrthóir sna toghcháin bhardasacha sa Bhallstát ina gcónaíonn sé/sí, faoi na coinníollacha céanna le náisiúnaigh an Stáit sin. Airteagal II-41 An ceart chun an dea-riaracháin 1. Tá ag gach duine an ceart go ndéanann na hInstitiúidí, comhlachtaí agus gníomhaireachtaí den Aontas a c(h)uid gnóthaí a láimhseáil go neamhchlaon, cóir, de réir phrionsabal na neodrachta sa ghníomh poiblí, agus é sin a dhéanamh laistigh d'am réasúnta. 2. Tá le háireamh ar an gceart sin: (a) an ceart atá ag gach duine éisteacht a fháil sula nglactar aon bheart leithleach i ndáil léi/leis a dhéanfadh a (h)aimhleas; (b) an ceart atá ag gach duine rochtain a bheith aici/aige ar a c(h)omhad ag féachaint do na leasa dlisteanacha a bhaineann le rúndacht agus leis an tsicréideacht ghairmiúil agus sna gnóthaí; (c) an oibleagáid ar an riarachán cúiseanna lena chinntí a thabhairt. 3. Tá ag gach duine an ceart go ndéanann an tAontas aon damáiste a shlánú a raibh a Institiúidí nó oifigigh ina siocair leis agus a gcuid dualgas á gcomhall acu, i gcomhréir leis na prionsabail ghinearálta is coiteann do dhlíthe na mBallstát. 4. Is féidir le gach duine scríobh chuig Institiúidí den Aontas i gceann de theangacha oifigiúla an Bhunreachta agus caithfidh sé freagra a fháil sa teanga sin. Airteagal II-42 An ceart chun rochtain ar dhoiciméid Tá ag gach saoránach den Aontas agus ag aon duine nádúrtha nó dlítheanach a chónaíonn nó a bhfuil a oifig chláirithe aige i mBallstát an ceart chun rochtain ar dhoiciméid atá ag Institiúidí, comhlachtaí agus gníomhaireachtaí den Aontas, is cuma cad é an fhoirm ina dtáirgtear iad. Airteagal II-43 Ombudsman Tá ag gach saoránach den Aontas agus ag gach duine nádúrtha nó dlítheanach a chónaíonn nó a bhfuil a oifig chláraithe aige i mBallstát an ceart chun cásanna drochriaracháin sna hInstitiúidí, comhlachtaí agus gníomhaireachtaí den Aontas, amach ón gCúirt Bhreithiúnais agus ón Ardchúirt ag gníomhú dóibh ina gcáil bhreithiúnach, a tharchur chuig an Ombudsman den Aontas. Airteagal II-44 An ceart achainí a dhéanamh Tá ag gach saoránach den Aontas agus ag gach duine nádúrtha nó dlítheanach a chónaíonn nó a bhfuil a oifig chláraithe aige i mBallstát an ceart chun achainí a dhéanamh chuig Parlaimint na hEorpa. Airteagal II-45 Saoirse gluaiseachta agus saoirse cónaí 1. Tá ag gach saoránach den Aontas an tsaoirse chun gluaiseacht agus cónaí faoi shaoirse ar chríoch na mBallstát. 2. Is féidir saoirse gluaiseachta agus cónaí a dheonú i gcomhréir leis an mBunreacht, do náisiúnaigh tríú tíortha a chónaíonn go dleathach ar chríoch Ballstáit. Airteagal II-46 Cosaint taidhleoireachta agus consalach Tairbhíonn gach saoránach den Aontas, ar chríoch tríú Stát nach bhfuil ionadaíocht inti ag an mBallstát ar náisiúnach de é/í, de chosaint ó údaráis taidhleoireachta agus consalacha gach Ballstáit faoi na coinníollacha céanna le náisiúnaigh an Stáit sin. TEIDEAL VI AN CEARTAS Airteagal II-47 An ceart chun leigheas éifeachtach agus an ceart chun triail chóir Tá ag gach duine a sáraítear a c(h)earta agus a s(h)aoirsí arna ráthú le dlí an Aontais an ceart chun leigheas éifeachtach os comhair binse i gcomhréir leis na coinníollacha atá leagtha síos san Airteagal seo. Tá ag gach duine an ceart chun éisteacht chóir phoiblí a fháil laistigh d'am réasúnta ó bhinse neamhspleách neamhchlaon arna bhunú roimh ré le dlí. Tá an chaoi ag gach duine go ndéantar é/í a chomhairliú, a chosaint agus a ionadú. Tugtar cúnamh dlíthiúil dóibh siúd nach bhfuil acmhainní leordhóthanacha acu a mhéad is gá an cúnamh sin chun rochtain iarbhír ar an gceartas a áirithiú. Airteagal II-48 Toimhde na neamhchiontachta agus cearta na cosanta 1. Gach duine atá cúisithe, tá an toimhde ann go bhfuil sé/sí neamhchiontach go dtí go gcruthaitear ciontach é/í de réir dlí. 2. Gach duine atá cúisithe, tá ráthaithe di/dó go ndéantar a c(h)earta chun cosaint a urramú. Airteagal II-49 Prionsabail na dlíthiúlachta agus na comhréireachta i dtaca le cionta agus pionóis 1. Ní féidir aon duine a chiontú i gcion coiriúil i ngeall ar aon ghníomh nó neamhghníomh nár chion é faoin dlí náisiúnta nó idirnáisiúnta tráth a dhéanta. Mar an gcéanna, ní ghearrtar pionós is troime ná an pionós ab infheidhme an tráth a rinneadh an cion. Más amhlaidh, tar éis an cion a dhéanamh, go bhforáiltear pionós níos éadroime sa dlí, is é an pionós sin atá infheidhme. 2. Tá an tAirteagal seo gan dochar do thriail agus do phionós aon duine i ngeall ar aon ghníomh nó neamhghníomh a bhí, tráth a dhéanta, coiriúil de réir na bprionsabal ginearálta arna n-aithint ag na náisiúin i gcoitinne. 3. Caithfidh déine na bpionós gan a bheith neamhchomhréireach le tromchúis an chiona. Airteagal II-50 An ceart chun nach ndéantar duine a thriail ná a phionósú faoi dhó i ngeall ar an gcion coiriúil céanna Ní féidir aon duine a thriail ná a phionósú athuair in imeachtaí coiriúla i ngeall ar chion a bhfuil sé/sí éigiontaithe nó ciontaithe go críochnaitheach san Aontas i ngeall air cheana i gcomhréir leis an dlí. TEIDEAL VII FORÁLACHA GINEARÁLTA A BHFUIL LÉIRMHÍNIÚ AGUS CUR I BHFEIDHM NA CAIRTE FAOINA RIALÚ Airteagal II-51 Raon feidhme 1. Tá forálacha na Cairte seo dírithe ar na hInstitiúidí, comhlachtaí agus gníomhaireachtaí san Aontas le haird chuí ar phrionsabal na coimhdeachta, agus ar Bhallstáit go sainiúil nuair a chuireann siad dlí an Aontais chun feidhme. Dá dheasca sin, tugann siad aird ar na cearta, déanann siad na prionsabail a urramú agus a gcur i bhfeidhm a chur ar aghaidh i gcomhréir lena gcumhachtaí faoi seach agus na teorainneacha atá ar chumhachtaí an Aontais mar atá siad arna dtabhairt dó i gCodanna eile den Bhunreacht á n-urramú acu. 2. Ní dhéanann an Chairt seo raon feidhme chur i bhfeidhm dhlí an Aontais a fhairsingiú thar chumhachtaí an Aontais ná aon chumhacht ná cúram nua a bhunú don Aontas, ná cumhachtaí agus cúraimí atá sainithe i gCodanna eile den Bhunreacht a mhodhnú. Airteagal II-52 Raon feidhme agus léirmhíniú na gceart agus na bprionsabal 1. Aon teorannú ar na cearta agus saoirsí arna n-aithint sa Chairt seo a fheidhmiú, ní mór forálacha a dhéanamh faoin dlí chuige agus ní mór inneachar sár-riachtanach na gceart agus na saoirsí a dúradh a urramú. Faoi réir phrionsabal na comhréireachta, ní féidir teorannuithe a dhéanamh ach amháin má tá gá leo agus má fhreagraíonn siad iarbhír do chuspóirí de leas ginearálta arna n-aithint ag an Aontas nó don riachtanas cearta ag