Tuairim ó Choiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa Straitéis Ithreach nua an Aontais Eorpaigh do 2030 maidir leis an Teachtaireacht ón gCoimisiún chuig Parlaimint na hEorpa, chuig an gComhairle, chuig Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa agus chuig Coiste na Réigiún — Reaping the benefits of healthy soils for people, food, nature and climate [Leas a bhaint as ithreacha sláintiúla do dhaoine, do bhia, don dúlra agus don aeráid]

(COM(2021) 699 final)

(2022/C 290/21)

Rapóirtéir: Arnaud SCHWARTZ

Comhairliúchán An Coimisiún Eorpach, 20.12.2021 Bunús dlí Airteagal 304 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh An rannóg atá freagrach Talmhaíocht, Forbairt Tuaithe agus an Comhshaol Dáta a glactha sa rannóg 8.3.2022 Dáta a glactha sa seisiún iomlánach 23.3.2022 Seisiún iomlánach Uimh. 568 Toradh na vótála (ar son/in aghaidh/staonadh) 169/0/5

1. Conclúidí agus moltaí

1.1. Is díol sásaimh do Choiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa (CESE) an teachtaireacht ón gCoimisiún Eorpach maidir le Straitéis Ithreach do 2030. Ba mhian leis an gCoiste go gcuirfí é ar an eolas go rialta agus tá sé tiomanta cur go gníomhach le hullmhú an togra maidir le cosaint ithreach.

1.2. Is éard atá san ithir sócmhainn eacnamaíoch agus chomhshaoil straitéiseach atá i mbaol. Ní mór creat spriocanna, clár agus rialachán a ullmhú maidir léi. Áitíonn CESE ar an gCoimisiún creat dlíthiúil Eorpach a chur chun cinn a bheadh éifeachtach chun an díghrádú ithreach a chosc, chun tacú le cláir um athbhunú ithreach agus chun an treochlár a shocrú i dtreo stádas maith sláinte ithreach. Iarrann an Coiste freisin go ndéanfaí acmhainní a leithdháileadh de réir mar is gá ón mbuiséad Eorpach chun an Straitéis Ithreach a chur chun feidhme.

1.3. Tá sé á fhoráil ag an gCoimisiún go nglacfaí dlí maidir le sláinte ithreach chun an straitéis a chur chun feidhme. Molann CESE, áfach, an measúnú tionchair atá beartaithe a dhéanamh i dtús báire agus cinneadh a dhéanamh maidir leis na hionstraimí is iomchuí ina dhiaidh sin. Molann CESE freisin go gcuirfeadh an creat leis na prionsabail seo a leanas, d’fhonn cothroime iomaíochta a áirithiú do na geallsealbhóirí uile atá ag feidhmiú sna hearnálacha eacnamaíocha a bhaineann leis an ithir agus lena húsáid: — sainmhíniú soiléir a thabhairt ar “ithreacha sláintiúla” agus ar tháscairí agus luachanna tairsí a fhorbrófar ar bhonn fónta ó thaobh na heolaíochta de; — spriocanna soiléire a leagan síos do 2030 bunaithe ar an sainmhíniú ar “ithreacha sláintiúla”; — leibhéal leordhóthanach a ráthú do chosaint an chomhshaoil agus don ghníomhaíocht ar son na haeráide; — prionsabal na coimhdeachta a urramú go hiomlán, i bhfianaise ilchineálacht na n-ithreacha, éagsúlacht na n-úsáidí agus na n-éileamh ar úsáid, na ndálaí éagsúla geolaíocha, aeráide agus tírdhreacha chomh maith leis na guaiseacha agus na rialacha náisiúnta éagsúla atá i bhfeidhm cheana féin; — tús áite a thabhairt do bhearta maidir le hoideachas, comhairle, malartú eolais agus dreasachtaí chun an ithir a chosaint seachas d’oibleagáidí dlíthiúla breise; — an t-ualach riaracháin ar na gníomhaithe uile a choinneáil ag leibhéal réasúnta agus inacmhainneacht a áirithiú ag an am céanna.

1.4. Molann an Coiste go mbeadh an plé a dhéanfar ar ábhar an tionscnaimh reachtaigh chomh ginearálta agus is féidir agus go nglacfadh na gníomhaithe eacnamaíocha agus sóisialta agus eagraíochtaí na sochaí sibhialta páirt ann. Ar an gcúis sin, iarrann an Coiste ar an gCoimisiún togra a thíolacadh a luaithe is féidir, chun go mbeidh go leor ama ann chun an téacs a phlé roimh vótáil a dhéanamh air le linn an téarma oifige reatha.

1.5. Leagann an Coiste béim ar an ngá atá ann aghaidh a thabhairt ar gach gné den díghrádú ithreach, agus aird ar leith á tabhairt ar na hábhair a bhaineann le héilliú ithreach, le tógáil talún d’fhorbairtí uirbeacha agus don bhonneagar uirbeach agus le hídiú ábhair orgánaigh in ithreacha talmhaíochta, toisc tionchar thar a bheith mór, tionchar nach bhféadfaí dul siar air, b”fhéidir, a bheith ag na feiniméin sin ar shláinte na hithreach agus ar an gcumas atá inti eicisheirbhísí a sholáthar.

1.6. Tá éagsúlacht mhór freisin in ithreacha na hEorpa. Tugtar faoi deara go mbaineann an éagsúlacht sin leis an aeráid, an gheolaíocht agus an talamhúsáid. Tá éagsúlacht ann freisin a mhéid a bhaineann le cineál agus déine na mbagairtí a mbíonn na hithreacha neamhchosanta orthu agus, dá bhrí sin, is gá na beartais a fhorbraítear chun an díghrádú ithreach a chosc a chur in oiriúint do chomhthéacsanna geografacha agus cultúrtha éagsúla. An reachtaíocht atá i bhfeidhm sna Ballstáit maidir le cosaint ithreach, is reachtaíocht ilchineálach agus ilroinnte í, agus ní thugtar aghaidh ar roinnt mhaith bagairtí ithreach i gcreataí beartais agus reachtacha roinnt Ballstát.

1.7. Cuireann an Coiste in iúl freisin an géarghá atá ann aghaidh a thabhairt ar na tionchair a bhíonn ag daoine, i ngeall ar an athrú aeráide, ar ithreacha. Dá bhrí sin, molann an Coiste go láidir go gcuirfí san áireamh i Straitéis nua Ithreach an Aontais gníomhaíochtaí chun dul i ngleic le creimeadh agus fású a bhaineann le tuilte foircneacha, triomach agus tinte.

1.8. Cuireann an Coiste in iúl gur cúis mhór imní dó an tógáil talún a tharlaíonn de bharr próisis uirbithe a mbíonn tionchar acu, i bhformhór mór na gcásanna, ar ithreacha torthúla machairí agus limistéar cósta. Ní mór dreasachtaí a bheith ag gabháil leis an sprioc “glantógáil nialasach talún” atá le baint amach faoi 2050 chun go spreagfar láithreáin tréigthe a athúsáid agus dromchlaí neamhscagtha nach bhfuil in úsáid a athchóiriú.

1.9. Measann an Coiste gur tosaíocht é táirgiúlacht éiceolaíoch ithreacha na hEorpa a chosaint, agus, ar an gcaoi sin, an lorg éiceolaíoch a bhaineann le héileamh an Aontais ar thríú tíortha a laghdú. Measann sé gur tosaíocht gan sárú é na tionscnaimh le haghaidh ráthaíochtaí “gan dífhoraoisiú” sa trádáil idirnáisiúnta a thabhairt chun críche.

2. Cúlra

2.1. An 20 Bealtaine 2020, d’fhoilsigh an Coimisiún an togra le haghaidh Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais do 2030. Cuirtear in iúl sa teachtaireacht sin gur acmhainn fhíor-thábhachtach neamh-inathnuaite í an ithir, atá ríthábhachtach do shláinte an duine agus don tsláinte eacnamaíoch, chomh maith le táirgeadh bia agus cógas nua ( 1 ) agus leagtar béim inti ar an ngá atá ann dul i ngleic le tógáil talún agus le héiceachórais ithreach a athbhunú. Fógraítear inti tiomantas an Choimisiúin an Straitéis Théamach Ithreach a thabhairt cothrom le dáta in 2021 agus misean a eagrú i réimse na sláinte ithreach agus an bhia faoin gclár Fís Eorpach d’fhonn réitigh a fhorbairt chun sláinte agus feidhmeanna na hithreach a athbhunú.

2.2. An 28 Aibreán 2021, ghlac Parlaimint na hEorpa rún maidir le cosaint ithreach, inar leagadh béim ar an ngá atá le hithreacha na hEorpa a chosaint, a bhainistiú go hinbhuanaithe agus a athbhunú chun a ról ilfheidhmiúil, agus a n-acmhainn maidir le tacú le táirgeadh bia fholláin agus amhábhar, a chaomhnú, agus chun iliomad eicisheirbhísí a chur ar fáil don tsochaí. Tugann an rún chun suntais go bhfuil ithreacha sláintiúla ríthábhachtach chun cuspóirí an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip a bhaint amach, lena n-áirítear an aeráidneodracht agus athbhunú na bithéagsúlachta. Déantar gearán sa rún freisin faoin easpa cothroime iomaíochta idir na Ballstáit maidir lena gcórais éagsúla cosanta ithreach, agus iarrtar ann ar an gCoimisiún creat coiteann dlí a bhunú ar fud an Aontais, agus prionsabal na coimhdeachta á urramú go hiomlán, chun ithir a chosaint agus a úsáid ar bhealach inbhuanaithe.

2.3. An 9 Meitheamh 2021, chuir Parlaimint na hEorpa in iúl gur dhíol sásaimh di Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais atá beartaithe do 2030, trí rún ina bhfuil beagnach 200 moladh a fhormheas ina leagtar béim mhór ar an ról lárnach atá ag an mbithéagsúlacht ithreach. Áitíonn Parlaimint na hEorpa arís ar an gCoimisiún togra a thíolacadh maidir le creat coiteann dlí a bhunú chun an ithir a chosaint agus chun an chosaint sin a chomhtháthú go héifeachtach i mbeartais ábhartha uile an Aontais. Sa rún uaithi, meabhraíonn Parlaimint na hEorpa freisin go bhfuil an tAontas tiomanta don neodracht ó thaobh díghrádú talún a bhaint amach faoi 2030, ach nach dócha go mbainfear an sprioc sin amach, mar a tugadh le fios i dtuarascáil speisialta ó Chúirt Iniúchóirí na hEorpa (CIE) ( 2 )

2.4. An 17 Samhain 2021, d’fhoilsigh an Coimisiún, mar chuid de Straitéis Bhithéagsúlachta an Aontais, an togra maidir le Straitéis Ithreach an Aontais dar teideal “Leas a bhaint as ithreacha sláintiúla do dhaoine, do bhia, don dúlra agus don aeráid”.

2.5. Leis an teachtaireacht ón gCoimisiún, déantar uasghrádú ar an Straitéis Ithreach a bhí ann roimhe seo, i gcomhréir le misean straitéiseach an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip, chun dul i ngleic leis an ngéarchéim aeráide agus an ghéarchéim bhithéagsúlachta agus chun uaillmhian a chur chun cinn san Aontas ar mhaithe le gníomhaíocht i réimse na hithreach.

2.6. Is é is aidhm don straitéis rannchuidiú go cinntitheach le roinnt mhaith cuspóirí de chuid an Chomhaontaithe Ghlais don Eoraip a bhaint amach, e.g. dul i ngleic leis an bhfású agus talamh agus ithir dhíghrádaithe a athshlánú, agus iarracht a dhéanamh domhan atá neodrach ó thaobh díghrádú talún a bhaint amach faoi 2030 (Sprioc Forbartha Inbhuanaithe (SDG) 15.3); rannchuidiú le gáis ceaptha teasa (GCTanna) a bhaint; dea-stádas éiceolaíoch agus ceimiceach a bhaint amach in uiscí dromchla agus screamhuiscí faoi 2027; caillteanais cothaitheach a laghdú faoi 50 % agus laghdú 50 % a dhéanamh ar úsáid fhoriomlán lotnaidicídí agus ar rioscaí a bhaineann le lotnaidicídí faoi 2030; truailliú ithreach a laghdú go leibhéil a mheastar nach bhfuil díobhálach a thuilleadh do shláinte an duine agus d’éiceachórais nádúrtha, agus, ar an gcaoi sin, timpeallacht atá saor ó thocsainí a chruthú faoi 2050; glantógáil nialasach talún a bhaint amach faoi 2050 ( 3 )

2.7. Leagtar amach sa straitéis sainmhíniú ar “ithir shláintiúil”, is é sin ithir atá i ndea-bhail cheimiceach, bhitheolaíoch agus fhisiceach agus atá, dá bhrí sin, in ann a oiread agus is féidir de na heicisheirbhísí a bhfuiltear ag súil leo a sholáthar go leanúnach, amhail bia agus bithmhais a sholáthar, stóráil agus scagadh uisce, timthriall salainn mianra, tacú leis an saol agus leis an mbithéagsúlacht, stóráil carbóin, agus tacú le gníomhaíochtaí daonna, tírdhreacha agus an oidhreacht chultúrtha. Tá an sainmhíniú sin comhsheasmhach leis an sainmhíniú arna sholáthar ag eagraíochtaí na Náisiún Aontaithe ( 4 ) . San fhís a léirítear sa straitéis, tá dea-shláinte ithreach le baint amach faoi 2050, trí ghealltanais maidir le húsáid inbhuanaithe talún agus iarrachtaí maidir le hathbhunú: mheas an Coimisiún Eorpach go bhfuil idir 60 % agus 70 % d’ithreacha an Aontais míshláintiúil faoi láthair mar thoradh díreach ar chleachtais bhainistíochta reatha ( 5 ) agus difríochtaí móra idir tíortha éagsúla; mar sin féin, is sprioc indéanta agus riachtanach í an sprioc maidir le 75 % d’ithreacha a bheith sláintiúil faoi 2030 trí athrú radacach a dhéanamh ar na cleachtais bhainistíochta talún atá ann faoi láthair ( 6 )

2.8. Is é is aidhm don straitéis an leibhéal céanna cosanta a áirithiú don ithir agus atá ann don uisce agus don aer, chun an easpa reachtaíochta maidir le hithir ar leibhéal an Aontais a shárú. Dá bhrí sin, fógraítear inti go ndréachtófar Dlí maidir le Sláinte Ithreach faoi 2023, tar éis measúnú tionchair, seiceáil coimhdeachta agus comhairliúchán leis na geallsealbhóirí agus na Ballstáit. Leis an Dlí nua maidir le Sláinte Ithreach, ba cheart aghaidh a thabhairt ar thionchair thrasteorann an díghrádaithe ithreach agus ba cheart comhleanúnachas beartas a áirithiú ar leibhéal an Aontais agus ar an leibhéal náisiúnta chun spriocanna na straitéise a bhaint amach.

2.9. Leis an straitéis, cuimsítear meascán de bhearta nua atá deonach agus ceangailteach ó thaobh an dlí de, a dhéanfar a fhorbairt agus an choimhdeacht á hurramú go hiomlán agus a chuirfidh leis na beartais náisiúnta atá ann cheana maidir leis an ithir atá ceaptha an méid seo a leanas a dhéanamh: — cosaint ithreacha orgánacha agus tailte portaigh a fheabhsú; — tacú leis an tionscnamh ón gCoimisiún maidir le timthriallta inbhuanaithe carbóin, lena n-áirítear cúiteamh a thabhairt as cleachtais ceaptha carbóin in ithreacha talmhaíochta; — tacú le hathúsáid ithreacha tochailte, lena n-áirítear pas a thabhairt isteach chun a áirithiú go ndéantar iad a iompar, a chóireáil agus a athúsáid ar bhealach sábháilte; — ceangal a chur ar na Ballstáit spriocanna náisiúnta a leagan síos faoi 2023 chun laghdú a dhéanamh ar an méid talún a ghlactar chun lonnaíochtaí nua agus bonneagar a thógáil, rud a bheadh ar aon dul leis an sprioc maidir le “glantógáil nialasach talún” a bhaint amach faoi 2050; ceangal a chur orthu chomh maith ordlathas a thabhairt isteach chun úsáid níos fearr a bhaint as ithreacha uirbeacha, tús áite a thabhairt d’athúsáid na timpeallachta tógtha agus deireadh a chur de réir a chéile le sochair chánach ar an leibhéal áitiúil chun limistéir uirbeacha a dhéanamh de thalamh talmhaíochta; — athchúrsáil ábhair orgánaigh amhail múirín, díleáiteán, sloda séarachais, aoileach próiseáilte agus fuíll talmhaíochta eile a chur chun cinn ar bhealach sábháilte agus inbhuanaithe; — an bhithéagsúlacht ithreach a mheas, a chosaint agus a athbhunú; — bainistiú ithreach agus uisce a chomhtháthú agus a chomhordú agus réitigh dhúlrabhunaithe a chur chun cinn chun uisce dromchla agus uisce báistí a bhainistiú; — tacú le bainistiú inbhuanaithe ithreach sa talmhaíocht; — faireachán a dhéanamh ar threochtaí maidir le fású agus bearta a ghlacadh chun díghrádú ithreach a mhaolú agus a chosc; — truailliú ithreach a chosc tríd an úsáid a bhaintear as micreaphlaistigh, substaintí polafluarailcile (PFAS) agus ceimiceáin thocsaineacha eile, mar aon leis an méid a scaoileann siad isteach san ithir, a rialáil agus a shrianadh; — oibriú i gcomhar leis na Ballstáit chun láithreáin éillithe a shainaithint agus feabhas a chur orthu; — measúnú a dhéanamh ar a indéanta atá sé deimhniú sláinte ithreach a thabhairt isteach d’idirbhearta talún; — feabhas a chur ar ghníomhaíochtaí faireacháin ithreach agus ar ghlacadh uirlisí digiteacha ar mhaithe le bainistiú cothaitheach; — cistiú leordhóthanach a chur ar fáil don taighde maidir leis an mbithéagsúlacht ithreach agus le réitigh ar dhíghrádú agus ar éilliú na hithreach; — feachtais maidir le cumarsáid, oideachas agus rannpháirtíocht na saoránach a chur chun feidhme chun sláinte ithreach a chur chun cinn.

2.10. Ina thuairim NAT/713 a eisíodh in 2017 dar teideal “Úsáid talún do tháirgeadh bia inbhuanaithe agus seirbhísí éiceachórais” (níl leagan Gaeilge ann), d’aithin CESE a ríthábhachtaí atá sé go mbeadh creat beartais AE nuashonraithe ann a mhéid a bhaineann leis an ithir a chosaint agus a úsáid ar bhealach inbhuanaithe, go háirithe an ithir thalmhaíochta, mar aon le sainmhíniú ar stádas maith ithreach agus téarmaíocht aonfhoirmeach a leagan síos agus critéir chomhchuibhithe a bheith ann chun faireachán a dhéanamh. Ina theannta sin, d’iarr sé go ndéanfaí prionsabail an bhainistithe inbhuanaithe ithreach a ionchorprú i mbearta beartais an Aontais.

3. Barúlacha ginearálta

3.1. Is díol sásaimh don Choiste an togra ón gCoimisiún maidir le Straitéis Eorpach Ithreach do 2030, atá fréamhaithe go láidir i gcreat an Chomhaontaithe Ghlais agus san fhís a ghabhann leis maidir le deis a dhéanamh as na bagairtí a bhaineann leis an athrú aeráide, cailliúint bithéagsúlachta agus díghrádú an chomhshaoil d’fhonn an tAontas a iompú ina gheilleagar atá nua-aimseartha, tíosach ar acmhainní agus iomaíoch.

3.2. Aithníonn an Coiste an ról straitéiseach atá ag ithreacha sláintiúla. Tá ithreacha sláintiúla, i gcoitinne agus i ngeall ar a n-éagsúlacht, ar cheann de na sócmhainní nádúrtha is tábhachtaí ar féidir leis na saoránaigh brath orthu chun a bhfolláine agus a slándáil a áirithiú.

3.3. Is eol don Choiste gur acmhainn uathúil theoranta í an ithir, atá faoi bhagairt ag an iliomad brúnna. D’fhéadfadh an díghrádú ithreach agus an chailliúint torthúlachta a ghabhann leis cur le lorg éiceolaíoch an Aontais ar ithreacha an domhain, rud a d’fhágfadh go mbeadh an tAontas ag brath níos mó ar allmhairí bia agus amhábhar neamhbhia ó thríú tíortha, ar tíortha iad ina mbíonn, mar thoradh ar shaothrú míchuí, próisis díghrádaithe talún a bhaineann le dífhoraoisiú agus le hastaíochtaí GCTanna.

3.4. Leagann an Coiste béim ar an ngéarghá atá ann na tionscnaimh maidir le ráthaíochtaí “gan dífhoraoisiú” a thabhairt chun críche i réimse na trádála le tríú tíortha. Measann sé gur tosaíocht é tionchar an éilimh inmheánaigh a laghdú trí tháirgiúlacht fhadtéarmach éiceolaíoch ithreacha na hEorpa a chosaint agus a athbhunú, rud atá ar aon dul leis an dúshlán a bhaineann le geilleagar ciorclach atá tíosach ar acmhainní a chruthú. Trí úsáid níos inbhuanaithe a bhaint as an ithir, bunaithe ar phrionsabail na hagrai-éiceolaíochta, is féidir difear mór a dhéanamh ar an leibhéal Eorpach agus ar an leibhéal domhanda chun spriocanna an Chomhaontaithe Ghlais agus SDGanna Chlár Oibre 2030 na Náisiún Aontaithe a bhaint amach.

3.5. Ní mór deireadh a chur leis an gcoincheap simplithe nach bhfuil san ithir ach ardán do lonnaíochtaí agus gníomhaíochtaí: ós rud é gur córas casta bitheach í an ithir, córas a mbíonn eicisheirbhísí agus earraí riachtanacha ag brath air, tá gá le rialachas cuí chun í a bhainistiú, lena n-áirítear an bainistiú a dhéanann úinéirí talún agus úsáideoirí, freagracht na riarthóirí áitiúla, agus ról na rialtas náisiúnta. Tá gá le ceannaireacht Eorpach, ós rud é go bhfuil dlúthbhaint ag na dúshláin a bhaineann le slándáil bia, stóráil uisce, caomhnú na bithéagsúlachta agus an fhreagairt don athrú aeráide le dea-bhainistiú ithreach.

3.6. Leagann an Coiste béim ar a riachtanaí atá sé go mbainfí leas sa Straitéis Ithreach as modhanna agus uirlisí cothroma, i gcomhréir le prionsabal na coimhdeachta, chun ithreacha a bhainistiú ar bhealach inbhuanaithe: ní mór cúraimí agus freagrachtaí cuí a thabhairt do gach leibhéal rialtais a dhéanann talamh a bhainistiú, agus acmhainní leordhóthanacha a chur ar fáil chun cistí a leithdháileadh; ní mór aird ar leith a thabhairt ar thacaíocht a thabhairt do phobail bheaga tuaithe. Iarrann an Coiste freisin go ndéanfaí saoránaigh, eagraíochtaí na sochaí sibhialta, ceardchumainn agus gnólachtaí a chuimsiú ar dhóigh níos fearr agus go roinnfí freagrachtaí agus acmhainní chun an sprioc maidir le díghrádú ithreach a chomhrac a bhaint amach.

3.7. Tá sé á fhoráil ag an gCoimisiún go nglacfaí dlí maidir le sláinte ithreach chun an straitéis a chur chun feidhme. Molann CESE, áfach, an measúnú tionchair atá beartaithe a dhéanamh i dtús báire agus cinneadh a dhéanamh maidir leis na hionstraimí is iomchuí ina dhiaidh sin. Molann CESE freisin go gcuirfeadh an creat leis na prionsabail seo a leanas, d’fhonn cothroime iomaíochta a áirithiú do na geallsealbhóirí uile atá ag feidhmiú sna hearnálacha eacnamaíocha a bhaineann leis an ithir agus lena húsáid: — sainmhíniú soiléir a thabhairt ar “ithreacha sláintiúla” agus ar tháscairí agus luachanna tairsí a fhorbrófar ar bhonn fónta ó thaobh na heolaíochta de; — spriocanna soiléire a leagan síos do 2030 bunaithe ar an sainmhíniú ar “ithreacha sláintiúla”; — leibhéal leordhóthanach a ráthú do chosaint an chomhshaoil agus don ghníomhaíocht ar son na haeráide; — prionsabal na coimhdeachta a urramú go hiomlán, i bhfianaise ilchineálacht na n-ithreacha, éagsúlacht na n-úsáidí agus na n-éileamh ar úsáid, na ndálaí éagsúla geolaíocha, aeráide agus tírdhreacha chomh maith leis na guaiseacha agus na rialacha náisiúnta éagsúla atá i bhfeidhm cheana féin; — tús áite a thabhairt do bhearta maidir le hoideachas, comhairle, malartú eolais agus dreasachtaí chun an ithir a chosaint seachas d’oibleagáidí dlíthiúla breise; — an t-ualach riaracháin ar na gníomhaithe uile a choinneáil ag leibhéal réasúnta agus inacmhainneacht a áirithiú ag an am céanna.

3.8. Ní mór don togra nua maidir le cosaint ithreach sineirgí a chruthú leis an reachtaíocht maidir leis an aeráid, an t-uisce, an t-aer agus an bhithéagsúlacht, agus leis an gComhbheartas Talmhaíochta chomh maith. Iarrann an Coiste ar an gCoimisiún an creat a chur i láthair chun go bhféadfar plé níos leithne a dhéanamh ar a bhfuil ann leis na geallsealbhóirí éagsúla, sula dtíolacfar é lena fhormheas go críochnaitheach le linn an téarma oifige reatha.

4. Barúlacha sonracha

4.1. 2 in aghaidh na bliana. Talamh talmhaíochta a bhí i 78 % den talamh a tógadh agus níor baineadh úsáid as talamh athchursáilte ach i gcás 13 % d’fhorbairtí uirbeacha I measc na gcineálacha díghrádaithe ithreach, is cinnte go bhfuil an tógáil talún a bhaineann le próisis uirbithe ar cheann de na cinn is déine agus is deacra a aisiompú: idir 2012 agus 2018, tharla an tógáil talún sna 28 mBallstát ar ráta 539 kmin aghaidh na bliana. Talamh talmhaíochta a bhí i 78 % den talamh a tógadh agus níor baineadh úsáid as talamh athchursáilte ach i gcás 13 % d’fhorbairtí uirbeacha ( 7 ) . Creideann an Coiste nach mór spriocanna idirmheánacha agus réalaíocha níos giorra a bheith ag gabháil leis an sprioc maidir le “glantógáil nialasach talún” a bhaint amach faoi 2050, agus nach mór tacú leis an sprioc sin trí dhreasachtaí chun athúsáid lonnaíochtaí tréigthe a spreagadh agus dromchla séalaithe nach bhfuil in úsáid a athbhunú. Ba cheart forbairtí déimeagrafacha éagsúla sna Ballstáit agus sna réigiúin a chur san áireamh sna spriocanna chun an tógáil talún a laghdú don fhorbairt uirbeach agus don bhonneagar uirbeach, rud is féidir a dhéanamh. Ba cheart aird ar leith a thabhairt ar chosaint agus athbhunú na críche cósta, go háirithe cósta na Meánmhara, a ndearnadh próisis fhairsinge uirbithe uirthi, rud a dhéanann dochar suntasach don bhithéagsúlacht chósta agus don turasóireacht.

4.2. Tá ithreacha éiceachóras nádúrtha, ar ithreacha iad nár cuireadh isteach orthu, ina bpríomhfhoinse tacaíochta don bhithéagsúlacht agus ina dtaiscumar carbóin nádúrtha nach mór a stádas a chaomhnú. Ar an gcúis sin, creideann an Coiste nach mór tosaíocht a thabhairt sa Straitéis Ithreach do chosaint ithreacha den sórt sin, agus dá bhfásra gaolmhar, trí shláine na n-ithreacha sin a chothabháil agus trí thacú lena mbainistiú bunaithe ar fheirmeoireacht nó saothrú iomchuí.

4.3. Ba cheart tacaíocht shonrach a thabhairt ar mhaithe le féaraigh bhuana agus féarthailte buana a choinneáil, ós rud é go bhféadfaí na hithreacha atá ar mhórán carbóin a chaomhnú má bhainistítear iad go cuí trí fheirmeoireacht inbhuanaithe.

4.4. 2 in aghaidh na bliana Is é an t-ábhar orgánach san ithir an chuid sin di lena rialaítear cumas na hithreach tacú le hardleibhéal bithéagsúlachta agus eicisheirbhísí a bhaineann lena torthúlacht a sholáthar. Déanann sé carbón a thógtar as an atmaisféar a stóráil chomh maith. Cúis mhór imní is ea an meath ar ábhar orgánach in ithreacha na hEorpa, go príomha mar gheall ar chailliúint torthúlachta agus ar an mbaol go mbeadh ann d’fhású, ach freisin i ngeall ar na hastaíochtaí GCTanna a eascraíonn as sin: ríomhadh go bhfuil na hastaíochtaí sin cothrom le 170 milliún tona de COin aghaidh na bliana ( 8 ) , nó níos mó ná 4 % d’astaíochtaí GCTanna iomlána na 27 mBallstát, rud a bhaineann den chuid is mó leis an athrú ar thalamhúsáid in ithreacha orgánacha agus móna. Leis an Straitéis Ithreach nua, ba cheart cosaint tailte portaigh agus bogach a áirithiú, agus tacaíocht leordhóthanach a thabhairt d’fheirmeoirí trí chineálacha nua ioncaim a chur ar fáil dóibh chun gur féidir leo cleachtais nua a ghlacadh bunaithe ar choincheap na hagrai-éiceolaíochta, cleachtais a thacaíonn le hábhar orgánach in ithreacha a chothabháil agus a mhéadú. Ba cheart tús áite a thabhairt do scaipeadh eolais a bhaineann le dea-chleachtais agus le bainistiú inbhuanaithe ithreacha talmhaíochta, agus ba cheart an t-eolas sin a dhíriú go háirithe ar fheirmeoirí beaga.

4.5. Chomh maith leis an tábhacht a bhaineann le hábhar orgánach san ithir, leagann CESE béim ar an ngá atá le hídiú nó caillteanas salainn mianra ithreach a sheachaint. Ní mór úsáid leasachán a chur in oiriúint do riachtanais an bhairr, ró-úsáid na leasachán sin a sheachaint agus laghdú 50 % ar sceitheadh nítrigine agus fosfair ó ithreacha a bhaint amach faoi 2030, i gcomhréir le spriocanna na Straitéise “ón bhfeirm go dtí an forc”.

4.6. Tá ithreacha a ndearnadh éilliú tionsclaíoch orthu san am a chuaigh thart nó le déanaí ina mbagairt fós don tsláinte phoiblí agus do riocht cheimiceach na n-acmhainní uisce; d’fhéadfadh ithir éillithe a bheith in 2,8 milliún suíomh san Aontas, agus beidh gá le feabhas a chur ar 390 000 díobh ( 9 ) . Ba cheart cinntí maidir le conas iad a athbhunú a dhéanamh bunaithe ar chritéir feabhsúcháin inbhuanaithe agus anailísí riosca a bhaineann go sonrach leis an láthair. Tá an Coiste ag súil leis go gcuirfear ar fáil leis an straitéis, bunaithe ar an taithí náisiúnta is forbartha, modhanna agus critéir aonchineálacha chun na nósanna imeachta sin a sheoladh, ionas nach mbeidh aon neamhréireachtaí móra ann idir rialacháin náisiúnta éagsúla.

4.7. Cé gur mór ag an gCoiste go ndírítear sa Straitéis ar an bpríomhchoincheap “ithir shláintiúil” ( 10 ) , leagann sé béim ar an ngá atá ann córas táscairí éifeachtacha a fhorbairt chun stádas sláinte ithreacha a shainiú gan débhrí in Innéacs Sláinte Ithreach, mar aon leis na spriocanna ginearálta atá le baint amach agus an chaoi a n-aicmítear iad i bhfianaise éagsúlacht na ndálaí ithreach agus aeráide san Eoraip. D’fhonn faireachán a dhéanamh ar ghnóthú na gcuspóirí sin, ní mór uirlisí iontaofa a bheith ar fáil chun an t-innéacs sláinte ithreach a mheas go soiléir ar leibhéal na dáileachta aonair.

4.8. Leagann an Coiste béim ar an ngá atá ann cur le leibhéal na feasachta agus an eolais ar an ithir, faoina héiceolaíocht agus faoina feidhmeanna. Chuige sin, is gá tacú le cláir faisnéise do shaoránaigh agus le cláir oideachais do scoileanna, chomh maith le hoiliúint d’fheirmeoirí agus, go ginearálta, do ghairmithe a oibríonn leis an talamh agus le hithir, i réimsí traidisiúnta nó i réimsí atá ag teacht chun cinn den bhithgheilleagar agus den gheilleagar ciorclach, agus do chinnteoirí áitiúla agus réigiúnacha ar a bhfuil an fhreagracht cinntí a dhéanamh lena n-athraítear an úsáid talún.

4.9. Tá rochtain ar ithir shláintiúil ríthábhachtach d’earnálacha éagsúla eacnamaíocha; níor cheart tionchar a bheith ag impleachtaí eacnamaíocha agus sóisialta na straitéise ar phoist ná ar iomaíochas. Go háirithe, is gá ioncam a chosaint i bpobail tuaithe agus i measc na dteaghlach atá ag brath ar an ithir le maireachtáil. Leis an straitéis, ba cheart a áirithiú go leithdháilfí na costais agus na sochair go cothrom i measc na ngeallsealbhóirí: ba cheart grúpaí agus réigiúin leochaileacha a chosaint, tacaíocht a thabhairt d’fheirmeoirí leorchothaitheacha agus cistí a leithdháileadh ar phobail atá i ngátar.

An Bhruiséil, 23 Márta 2022. Uachtarán Choiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa Christa SCHWENG

(1) An Coimisiún Eorpach, 2020, An Straitéis Bhithéagsúlachta do 2030, https://ec.europa.eu/environment/strategy/biodiversity-strategy-2030_ga

(2) Tuarascáil speisialta Uimh. 33/2018 ó CIE: Combating desertification in the EU: a growing threat in need of more action.

(3) Sa straitéis, tagraítear don ithir mar an córas casta atá gníomhach go bitheolaíoch (peidisféar) a thacaíonn le fásra talún agus atá suite idir an litisféar agus an t-atmaisféar agus a mbíonn teagmháil aige leis an hidrisféar. Ní chuimsíonn sí dríodair mhara agus locha. De réir theachtaireachtaí FAO, is í an ithir an bunús le 95 % de tháirgeadh bia an domhain.

(4) Tá ithreacha sláintiúla mar bhonn le táirgeadh bia shláintiúil, FAO 2015, https://www.fao.org/documents/card/en/c/645883cd-ba28-4b16-a7b8-34babbb3c505/

(5) An Coimisiún Eorpach 2020, Caring for soil is caring for Life [Is ionann aire a thabhairt d’ithir agus aire a thabhairt don bheatha], Tuarascáil ón mBord Misin um Shláinte Ithreach agus Bia https://op.europa.eu/en/web/eu-law-and-publications/publication-detail/-/publication/32d5d312-b689-11ea-bb7ú-01aa75ed71a1.

(6) Ibidem.

(7) EEA (2020), An tógáil talún san Eoraip – Táscmheasúnú, https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/indicators/land-take-3/assessment

(8) Airmheán Comhpháirteach Taighde an Choimisiúin Eorpaigh (2015): Soil threats in Europe: status, methods, drivers and effects on ecosystem services [Bagairtí ar an ithir san Eoraip: stádas, modhanna, tiomántóirí agus an tionchar ar eicisheirbhísí], Tuarascáil theicniúil:https://esdac.jrc.ec.europa.eu/public_path/shared_folder/doc_pub/EUR27607.pdf

(9) Airmheán Comhpháirteach Taighde an Choimisiúin Eorpaigh (2018): Status of local soil contamination in Europe [Stádas an éillithe ithreach ar an leibhéal áitiúil san Eoraip] https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC107508

(10) Vision and objectives: achieving good soil health by 2050 [Fís agus cuspóirí: dea-shláinte ithreach a bhaint amach faoi 2050], an Coimisiún Eorpach 2021, Straitéis Ithreach an Aontais do 2030 https://ec.europa.eu/environment/publications/eu-soil-strategy-2030_en