IARSCRÍBHINN I

SAINMHÍNITHE AR CHOINCHEAPA STAIDRIMH

Tomhaltas de réir aicmiú tomhaltais aonair de réir cuspóra (COICOP)

Tomhaltas de réir aicmiú tomhaltais aonair de réir cuspóra (COICOP), tá sé bunaithe ar choincheap an chaiteachais teaghlaigh ar thomhaltas críochnaitheach i gCóras Cuntas Eorpach, CCE 2010 (1) a mhéid is infheidhme maidir le réimse an tomhaltais. Tagraíonn sé do chaiteachas a thabhaíonn teaghlaigh phríobháideacha ar earraí agus seirbhísí lena riachtanais nó a mianta a shásamh.

Is samplaí iad seo a leanas de chaiteachas teaghlaigh ar thomhaltas críochnaitheach:

(a) seirbhísí teaghaisí úinéirí-áitithe (cíos barúlach),

(b) tomhaltas dílis,

(c) caiteachas ar ítimí nach láimhseáiltear mar thomhaltas idirmheánach, amhail: (1) ábhair a bhaineann le miondeisiúcháin ar theaghaisí agus le maisiúcháin iontu de chineál a dhéanann tionóntaí mar aon le húinéirí, (2) ábhair a bhaineann le deisiúcháin agus le cothabháil earraí marthanacha tomhaltais, lena n-áirítear feithiclí,

(d) caiteachas ar ítimí nach láimhseáiltear mar fhoirmiú caipitil, go háirithe earraí marthanacha tomhaltais, a leanann dá bhfeidhm a bheith ag feidhmiú ar feadh roinnt tréimhsí cuntasaíochta; áirítear leis sin aistriú úinéireacht roinnt earraí marthanacha ó ghnóthas go teaghlach,

(e) seirbhísí airgeadais a mhuirearaítear go díreach agus a úsáideann teaghlaigh chun críche tomhaltais chríochnaithigh (is é sin, gan seirbhísí idirghabhála airgeadais arna dtomhas go hindíreach a chur san áireamh),

(f) seirbhísí árachais de réir shuim an mhuirir seirbhíse iarbhír,

(g) seirbhísí maoinithe pinsin de réir shuim an mhuirir seirbhíse iarbhír,

(h) íocaíochtaí arna ndéanamh ag teaghlaigh ar cheadúnais, ar cheadanna, etc., a láimhseáiltear mar cheannacháin seirbhísí,

(i) ceannach aschuir ar phraghsanna nach bhfuil suntasach ó thaobh an gheilleagair de, e.g. táillí iontrála ag músaem.

Eisiatar an méid seo a leanas ó chaiteachas teaghlaigh ar thomhaltas críochnaitheach:

(a) aistrithe sóisialta comhchineáil, amhail caiteachas arna thabhú i dtosach ag teaghlaigh ach arna n-aisíoc ina dhiaidh sin ag an tslándáil shóisialta, e.g. roinnt costas leighis,

(b) caiteachas ar ítimí a láimhseáiltear mar thomhaltas idirmheánach nó mar ollfhoirmiú caipitil, amhail: (1) caiteachas de chuid teaghlach ar úinéirí gnóthas neamhchorpraithe iad i gcás ina dtabhaítear an caiteachas chun críoch gnó, e.g. ar earraí marthanacha, amhail feithiclí, troscán nó trealamh leictreach (ollfhoirmiú an chaipitil sheasta), agus ar earraí neamh-mharthanacha, amhail breosla (a láimhseáiltear mar thomhaltas idirmheánach), (2) caiteachas arna thabhú ag úinéir-áititheoir ar mhaisiúchán, ar chothabháil agus ar dheisiú na teaghaise, is é sin ar obair nach ndéanann tionóntaí de ghnáth (a láimhseáiltear mar thomhaltas idirmheánach agus seirbhísí tithíochta á dtáirgeadh), (3) ceannach teaghaisí (a láimhseáiltear mar ollfhoirmiú caipitil sheasta), (4) caiteachas ar earraí luachmhara (a láimhseáiltear mar ollfhoirmiú caipitil sheasta),

(c) ítimí a láimhseáiltear mar éadálacha sócmhainní neamhtháirgthe, go háirithe ceannach talún,

(d) na híocaíochtaí uile sin a dhéanann teaghlaigh agus a mheastar a bheith ina gcánacha,

(e) aistrithe deonacha in airgead tirim nó aistrithe deonacha comhchineáil arna ndéanamh ag teaghlaigh le carthanais agus eagraíochtaí fóirithinte agus eagraíochtaí cúnaimh.

Déanfar caiteachas na dteaghlach ar thomhaltas críochnaitheach a thaifeadadh ag praghsanna na gceannaitheoirí. Is é an praghas sin an praghas iarbhír a íocann an ceannaitheoir as na táirgí tráth a gceannaigh.

Áirítear an méid seo a leanas le praghas an cheannaitheora:

(a) cánacha lúide fóirdheontais ar na táirgí (ach gan cánacha asbhainteacha amhail CBL ar tháirgí a áireamh),

(b) muirir i leith iompair arna n-íoc go leithleach ag an gceannaitheoir chun glacadh leis an seachadadh ag an uair chuí agus ag an ionad cuí,

(c) asbhaintí i leith aon lascainí builc nó aon lascainí ceannacháin seachbhuaice ó na gnáthphraghsanna nó na gnáthmhuirir.

Eisiatar an méid seo a leanas ó phraghas an cheannaitheora:

(a) ús nó muirir seirbhíse arna gcur faoi shocruithe creidmheasa,

(b) muirir bhreise arna dtabhú i gcás íocaíocht dhéanach, nuair a chiallaíonn íocaíocht dhéanach neamhíocaíocht laistigh den tréimhse arna dearbhú tráth na gceannach.

Cíos barúlach

Mar sin, measfar gur ollfhoirmiú caipitil (infheistíocht) a bheidh sa cheannach teaghaise agus ní caiteachas ar thomhaltas, agus, dá bharr sin, ní chuirfear san áireamh é i gcaiteachas teaghlaigh ar thomhaltas críochnaitheach. Le húinéireacht teaghaise táirgtear seirbhís, ar dídean í, agus úsáideann na teaghlaigh an tseirbhís sin le himeacht ama. Dá bharr sin, praghas measta na dídine, a mheastar trí chíos a ríomh go barúlach, áireofar é i gcaiteachas teaghlaigh ar thomhaltas críochnaitheach. Áireofar é sa chuid neamhairgeadaíochta de chaiteachas teaghlaigh ar thomhaltas críochnaitheach toisc nach bhfuil aon idirbheart airgeadaíochta i gceist.

Is foinse ioncaim neamhairgeadaíochta é an cíos barúlach ag an am céanna, agus dá bhrí sin déanfar é a thaifeadadh ar thaobh an ioncaim chomh maith.

Déanfar an cíos barúlach a mheas do na teaghlaigh uile nach dtuairiscíonn go n-íocann siad cíos iomlán, toisc gur úinéir-áititheoirí iad, nó toisc go bhfuil cónaí orthu i gcóiríocht ar phraghas níos ísle ná praghas an mhargaidh, nó toisc go gcuirtear an chóiríocht ar fáil saor ó chíos.

Ní dhéanfar an cíos barúlach a mheas ach amháin maidir leis na teaghaisí sin (agus aon fhoirgnimh ghaolmhara amhail garáiste) a úsáideann na teaghlaigh mar phríomháit chónaithe.

Is é a bheidh i luach an chíosa bharúlaigh luach measta an chíosa a d’íocfaí ar chóiríocht den chineál céanna, agus fachtóirí amhail an suíomh, áiseanna sa chomharsanacht, etc. á gcur san áireamh, mar aon le méid agus cáilíocht na teaghaise féin. Déanfar an luach sin a laghdú d’aon chíos a íocadh iarbhír (i gcás ina bhfuil an chóiríocht ar cíos ar phraghas níos ísle ná praghas an mhargaidh) agus a laghdú d’aon ghnáthchothabháil (gás, leictreachas, uisce, etc.), miondeisiúcháin nó mionchaiteachas athfheistithe a dhéanann na teaghlaigh úinéir-áititheoirí ar mhaoin, caiteachas den chineál a dhéanfadh tiarnaí talún de ghnáth.

Déanfar ríomh barúlach den chineál céanna i gcás garáistí nach bhfuil ar an suíomh céanna leis na teaghaisí, agus atá á n-úsáid ag an úinéir chun críche tomhaltais chríochnaithigh maidir leis an teaghais a úsáid.

Chun luach seirbhísí teaghaise úinéir-áitithe a mheas, úsáidfear an modh srathaithe atá bunaithe ar chíosanna iarbhír (trí eachtarshuíomh díreach nó trí chúlchéimniú eacnaiméadrach) más féidir.

— Déanfar an stoc teaghaisí a shrathú, más féidir, de réir suímh, chineál na teaghaise agus fachtóirí eile a dhéanann difear don chíos. Úsáidfear faisnéis faoi chíosanna iarbhír ó theaghaisí ar cíos atá faoi úinéireacht phríobháideach chun meastachán a fháil ar luach cíosa an stoic iomláin teaghaisí. Cuirfear an meánchíos iarbhír in aghaidh na sraithe i bhfeidhm ar gach teaghais sa tsraith áirithe sin.

— Sainmhínítear an cíos atá le cur i bhfeidhm sa mhodh srathaithe maidir le teaghaisí úinéir-áitithe mar an cíos dlite ar an margadh príobháideach don cheart teaghais gan troscán a úsáid. Úsáidfear na cíosanna teaghaisí gan troscán ó na conarthaí uile ar an margadh príobháideach chun cíosanna barúlacha a chinneadh. Áirítear cíosanna ar an margadh príobháideach atá ar leibhéal íseal de bharr rialáil a dhéanann an rialtas.

— Mura bhfuil an samplamhéid do na cíosanna breathnaithe mar a shainmhínítear iad thuas sách mór, féadfar cíosanna breathnaithe teaghaisí le troscán a úsáid chun críoch na hiontrála barúlaí, ar choinníoll go gcoigeartaítear iad i leith an troscáin. Ar bhonn eisceachtúil, féadfar cíosanna méadaithe teaghaisí atá faoi úinéireacht phoiblí a úsáid freisin. Níor cheart cíosanna ísle teaghaisí a ligtear ar cíos do ghaolta nó d’fhostaithe a úsáid.

In éagmais margadh cíosa atá sách mór, inar teaghaisí úinéir-áitithe iad an chuid is mó den chóiríocht, cuirfear modh an fhéinmheasúnaithe i bhfeidhm maidir le teaghaisí úinéir-áitithe. Tagraíonn luach an chíosa bharúlaigh faoin modh seo do luach féinmheasúnaithe a úsáidtear mar mheastachán díreach ar luach praghsanna margaidh na teaghaise.

Tomhaltas dílis

Tagraíonn tomhaltas dílis d’earraí agus seirbhísí arna dtáirgeadh mar aschur ó ghnóthais neamhchorpraithe atá faoi úinéireacht na dteaghlach agus arna gcoimeád chun críche tomhaltais ag na baill den teaghlach céanna. Seo thíos samplaí de tháirgí a choimeádtar chun críche tomhaltais chríochnaithigh dhílis:

(a) táirgí talmhaíochta arna gcoimeád ag feirmeoirí,

(b) seirbhísí tithíochta (teaghaise) a tháirgeann úinéir-áititheoirí,

(c) seirbhísí tí arna dtáirgeadh ag fostaithe ar íocaíocht.

Seirbhísí tí agus seirbhísí pearsanta a tháirgtear agus a úsáidtear laistigh den teaghlach céanna, ní áirítear iad mar tháirgeadh in CEC agus mar thoradh air sin ní bheidh siad ina gcuid de thomhaltas dílis. Is samplaí iad seo a leanas de sheirbhísí tí a tháirgeann teaghlaigh iad féin agus ar seirbhísí iad a eiseofar:

(a) glanadh, maisiú agus cothabháil na teaghaise a mhéid a bhfuil na tionóntaí freagrach as na gníomhaíochtaí sin,

(b) glanadh, seirbhísiú agus deisiú earraí marthanacha tí,

(c) ullmhú agus riar béilí,

(d) cúram, oiliúint agus teagasc leanaí,

(e) cúram daoine breoite, daoine easlána nó seandaoine, agus

(f) iompar ball den teaghlach nó a n-earraí.

Ach meastar gur táirgeadh iad seirbhísí tí agus seirbhísí pearsanta a tháirgeann fostaithe tí ar íocaíocht, agus a dhéanann cuid de chaiteachas ar thomhaltas críochnaitheach.

Déanfar tomhaltas dílis a thaifeadadh nuair a thógtar an t-aschur a choimeádtar isteach sa teaghlach chun críche tomhaltais chríochnaithigh dhílis, agus déanfar é a luacháil ag praghas an cheannaitheora ar tháirgí comhchosúla (earraí nó seirbhísí) a dhíoltar ar an margadh. Déanfar luach na seirbhísí tí agus na seirbhísí pearsanta a tháirgeann fostaithe tí ar íocaíocht a luacháil de réir an chúitimh d’fhostaithe ar íocaíocht; áireofar aon chúiteamh comhchineáil, amhail bia nó cóiríocht, sa luacháil sin.

Caiteachas trasteorann ar thomhaltas

Áirítear i gcaiteachas teaghlaigh ar thomhaltas críochnaitheach caiteachas teaghlach cónaitheach príobháideach ar thomhaltas, cibé acu sa tír nó ar an gcoigríoch a dhéantar an caiteachas. Tagraíonn caiteachas ar thomhaltas trasteorann don chuid de chaiteachas an teaghlaigh ar thomhaltas a dhéantar thar lear. Cuimsíonn sé na ceannacháin dhíreacha earraí agus seirbhísí uile a dhéanann cónaithigh agus iad ag taisteal ar an gcoigríoch chun críoch gnó nó pearsanta. Déanfar idirdhealú idir dhá chatagóir, nach mór iad a láimhseáil ar shlite éagsúla:

(a) is tomhaltas idirmheánach é an caiteachas ar fad a bhaineann le gnó a dhéanann taistealaithe gnó, agus dá bhrí sin déanfar é a eisiamh ó thomhaltas críochnaitheach na dteaghlach,

(b) is caiteachas teaghlaigh ar thomhaltas críochnaitheach a bheidh sa chaiteachas eile ar fad, is cuma cé acu taistealaithe gnó nó taistealaithe eile a dhéanann é.

Ní chlárófar ach caiteachas trasteorann ar thomhaltas a dhéanfar i bhfoirm airgeadaíochta.

Glanioncam bliantúil iomlán ó na foinsí uile, lena n-áirítear comhpháirteanna neamhairgeadaíochta

Áirítear le glanioncam bliantúil iomlán na dteaghlach ó na foinsí uile glanioncam bliantúil airgeadaíochta ó na foinse uile, ioncam comhchineáil ó fhostaíocht, ioncam comhchineáil ó ghníomhaíochtaí neamhthuarastail agus cíos measta.

Ba cheart glanioncam bliantúil iomlán na dteaghlach ó na foinsí uile a bheith cothrom le suim ghlanioncam bliantúil iomlán na mball teaghlaigh ó na foinsí uile móide na comhpháirteanna glanioncaim bhliantúil uile ar leibhéal an teaghlaigh.

Glanioncam airgeadaíochta bliantúil ó na foinsí uile

Áirítear le glanioncam airgeadaíochta bliantúil ó na foinsí uile:

— Ioncam fostaí in airgead tirim nó i ngar-airgead.

— Brabúis nó caillteanais airgid ó fhéinfhostaíocht (lena n-áirítear ríchíosanna).

— Ioncam ó mhaoin: a. Ús, díbhinní, brabúis ó infheistíocht chaipitiúil i ngnó neamhchorpraithe, b. Ioncam ó mhaoin nó talamh a ligean ar cíos, c. Pinsin a fhaightear ó phleananna príobháideacha aonair (seachas iad sin atá cumhdaithe faoin gcóras Eorpach staidrimh iomlánaithe i ndáil le cosaint shóisialta (CESICS)).

— Aistrithe reatha a fuarthas: a. Sochair shóisialta: — Liúntais teaghlaigh/leanaí, — Liúntais tithíochta, — Sochair dífhostaíochta, — Sochair seanaoise, — Sochair marthanóra, — Sochair bhreoiteachta, — Sochair mhíchumais, — Liúntais a bhaineann le hoideachas, — Liúntais/sochair maidir le heisiamh sóisialta nach bhfuil aicmithe in aon áit eile, b. Aistrithe airgid idirtheaghlaigh a fuarthas go tráthrialta.

— Ioncam airgid eile a fuarthas.

Ioncam comhchineáil ó fhostaíocht

Tagraíonn ioncam comhchineáil ó fhostaíocht do chomhpháirteanna an ioncaim neamhairgeadaíochta a fhéadfaidh fostóir a sholáthar saor in aisce nó ar phraghas laghdaithe d’fhostaí mar chuid den phacáiste fostaíochta. (Má sholáthraítear aon earraí nó seirbhísí d’úsáid phríobháideach agus d’úsáid oibre araon, ní mór úsáid phríobháideach, mar chion den úsáid iomlán, a mheas agus a chur i bhfeidhm ar an luach iomlán).

Áirítear leis sin:

— carr cuideachta agus costais ghaolmhara (e.g. breosla saor in aisce, árachas gluaisteáin, cánacha agus dleachtanna, de réir mar is infheidhme) a sholáthraítear d’úsáid phríobháideach nó d’úsáid phríobháideach agus d’úsáid oibre araon,

— béilí saor in aisce nó fóirdheonaithe, dearbháin lóin,

— aisíocaíocht nó íocaíocht costas a bhaineann le tithíocht (e.g. billí gáis, leictreachais, uisce, teileafóin nó fóin phóca),

— cóiríocht a sholáthraítear saor in aisce nó ar chíos laghdaithe d’fhostaí mar phríomháit chónaithe nó mar áit chónaithe thánaisteach an teaghlaigh,

— earraí agus seirbhísí eile a sholáthraíonn fostóirí dá bhfostaithe saor in aisce nó ar phraghas laghdaithe, más cuid shuntasach den ioncam ar an leibhéal náisiúnta iad nó más cuid shuntasach d’ioncam grúpaí áirithe teaghlach iad.

Déanfar luach na n-earraí agus na seirbhísí a sholáthraítear saor in aisce a ríomh de réir a margadhluacha. Déanfar luach na n-earraí agus na seirbhísí a sholáthraítear ar phraghas laghdaithe a ríomh mar an difríocht idir an margadhluach agus an méid a d’íoc an fostaí.

Ní áirítear leis:

— an costas ar an bhfostóir aon cheann de na hearraí nó de na seirbhísí sin a sholáthar más gá iad chun a chur ar a gcumas d’fhostaithe a gcuid oibre a dhéanamh,

— seirbhísí cóiríochta san ionad oibre de chineál nach féidir le teaghlaigh na bhfostaithe úsáid a bhaint astu,

— liúntais a íoctar le fostaithe chun go gceannóidh siad uirlisí, trealamh, éadaí, etc. a bhfuil gá leo go heisiach nó go príomha don obair,

— béilí nó deochanna speisialta a bhfuil gá leo de dheasca coinníollacha eisceachtúla oibre,

— aon earraí nó seirbhísí a sholáthraítear d’fhostaithe san áit oibre nó is gá mar gheall ar chineál a gcuid oibre (e.g. scrúdú leighis is gá don obair).

Ioncam comhchineáil ó ghníomhaíochtaí nach n-íoctar tuarastal dóibh

Áirítear ar ioncam comhchineáil ó ghníomhaíochtaí neamhthuarastail aschur chun críche tomhaltais chríochnaithigh dhílis, is é sin earraí agus seirbhísí a tháirgeann teaghlaigh agus a choimeádann siad lena n-úsáid ag baill den teaghlach céanna.

Ní áirítear cíos barúlach ar ioncam comhchineáil ó ghníomhaíochtaí neamhthuarastail.

Cáin ar ioncam agus ranníocaíochtaí árachais shóisialta

Tagraíonn cáin ar ioncam do chánacha ar ioncam, ar bhrabús agus ar ghnóthachain chaipitil. Déantar measúnú orthu de réir an ioncaim iarbhír nó an ioncaim thoimhdithe atá ag daoine aonair, ag teaghlaigh nó ag aonaid chánach. Áirítear leo cánacha arna measúnú ar shealúchais maoine, talún nó eastáit réadaigh i gcás ina n-úsáidtear na sealúchais mar bhonn chun meastachán a dhéanamh ar ioncam a n-úinéirí. Cánacha a bhaineann le pinsin a fhaightear ó phleananna príobháideacha aonair (seachas na cinn a chumhdaítear faoi CESICS), ba cheart iad a chur san áireamh freisin.

Áirítear an méid seo a leanas i gcánacha ar ioncam:

— cánacha ar ioncam aonair, ioncam teaghlaigh nó ioncam aonaid cánach (ioncam ó fhostaíocht, ó mhaoin, ó fhiontraíocht, ó phinsin, etc.), lena n-áirítear cánacha arna n-asbhaint ag fostóirí (cánacha “íoc mar a thuillir”), cánacha eile ag an bhfoinse agus cánacha ar ioncam úinéirí gnóthas neamhchorpraithe a íocadh i rith na tréimhse tagartha ioncaim,

— aon aisíocaíocht chánach a fuarthas i rith na tréimhse tagartha ioncaim a bhaineann le cáin a íocadh ar an ioncam a fuarthas sa tréimhse thagartha ioncaim nó i mblianta roimhe sin. Ba cheart an luach sin a chur san áireamh mar laghdú ar chánacha a íocadh,

— ús a mhuirearaítear ar riaráistí cánacha dlite agus aon fhíneáil a fhorchuireann údaráis chánachais.

Ní áirítear an méid seo a leanas i gcánacha ar ioncam:

— táillí a íoctar as cearta fiaigh, lámhaigh agus iascaireachta.

(1) Rialachán (AE) Uimh. 549/2013 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 21 Bealtaine 2013 maidir leis an gcóras Eorpach cuntas náisiúnta agus réigiúnach san Aontas Eorpach (IO L 174, 26.6.2013, lch. 1).