Κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τη μέθοδο υπολογισμού των προστίμων που επιβάλλονται δυνάμει της νομοθεσίας ανταγωνισμού του ΕΟΧ

(2003/C 10/14)

A. Η παρούσα ανακοίνωση εκδίδεται κατ' εφαρμογή των διατάξεων της "συμφωνίας για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο" (στο εξής: "η συμφωνία για τον ΕΟΧ") και της "συμφωνίας μεταξύ των κρατών της ΕΖΕΣ σχετικά με την ίδρυση Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου" (στο εξής: "η συμφωνία για την Εποπτεύουσα Αρχή και το Δικαστήριο").

B. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει εκδώσει "Κατευθυντήριες γραμμές για τον υπολογισμό των προστίμων που επιβάλλονται δυνάμει του άρθρου 15 παράγραφος 2 του κανονισμού αριθ. 17 και του άρθρου 65 παράγραφος 5 της συνθήκης ΕΚΑΧ"(1). Στο μη δεσμευτικό αυτό κείμενο προσδιορίζονται οι αρχές τις οποίες εφαρμόζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά τον υπολογισμό των προστίμων που επιβάλλονται για παραβιάσεις της νομοθεσίας ανταγωνισμού της ΕΚ και του ΕΟΧ(2).

Γ. Η Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ θεωρεί ότι το ανωτέρω κείμενο παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ. Προκειμένου να διαφυλαχθούν οι ίσοι όροι ανταγωνισμού και να διασφαλισθεί η ομοιόμορφη εφαρμογή της νομοθεσίας ανταγωνισμού του ΕΟΧ σε ολόκληρο τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ), η Αρχή εκδίδει την παρούσα ανακοίνωση στηριζόμενη στην εξουσία που της παραχωρείται βάσει του άρθρου 5 παράγραφος 2 στοιχείο β) της συμφωνίας για την Εποπτεύουσα Αρχή και το Δικαστήριο. Η Αρχή σκοπεύει να ακολουθεί τις αρχές και τους κανόνες που παρουσιάζονται στην παρούσα ανακοίνωση κάθε φορά που εφαρμόζει τους συναφείς κανόνες του ΕΟΧ σε μια συγκεκριμένη περίπτωση.

1. Εισαγωγή

Με τις αρχές που περιγράφονται στην παρούσα ανακοίνωση εκτιμάται ότι θα διασφαλισθεί η διαφάνεια και αμεροληψία των αποφάσεων της Εποπτεύουσας Αρχής της ΕΖΕΣ, όπως τις αντιλαμβάνονται τόσο οι επιχειρήσεις όσο και το Δικαστήριο της ΕΖΕΣ, χωρίς να θιγεί η διακριτική ευχέρεια που αναγνωρίζεται στην Αρχή βάσει της συναφούς νομοθεσίας προκειμένου για την επιβολή προστίμων ύψους έως το 10 % του συνολικού κύκλου εργασιών σε επιχειρήσεις που διαπιστώνεται ότι έχουν παραβιάσει τη νομοθεσία ανταγωνισμού του ΕΟΧ. Πλην όμως, αυτή η διακριτική ευχέρεια πρέπει να ασκείται κατά τρόπο συνεκτικό και με βάση την αρχή της ίσης μεταχείρισης, και σε σύμπλευση, αφενός, με τους στόχους της επιβολής κυρώσεων για παραβάσεις σύμφωνα με τις διατάξεις περί ανταγωνισμού της συμφωνίας για τον ΕΟΧ και, αφετέρου, με την πρακτική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο συγκεκριμένο τομέα.

Η μέθοδος καθορισμού του ύψους των προστίμων θα υπακούει στους παρακάτω κανόνες, οι οποίοι ξεκινούν από ένα βασικό ποσό, το οποίο στη συνέχεια επαυξάνεται εάν συντρέχουν επιβαρυντικές περιστάσεις ή μειώνεται εάν συντρέχουν ελαφρυντικές περιστάσεις.

2. Βασικό ποσό

Το βασικό ποσό θα καθορίζεται με γνώμονα τη σοβαρότητα και τη διάρκεια της παράβασης, που είναι τα μόνα κριτήρια τα οποία προβλέπονται στο άρθρο 15 παράγραφος 2 του κεφαλαίου II του πρωτοκόλλου 4 της συμφωνίας για την Εποπτεύουσα Αρχή και το Δικαστήριο.

A. Σοβαρότητα

Για να αξιολογηθεί η σοβαρότητα μιας παράβασης πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο χαρακτήρας της, ο πραγματικός της αντίκτυπος επί της αγοράς, εφόσον αυτός είναι δυνατό να εκτιμηθεί, καθώς και η έκταση της γεωγραφικής αγοράς αναφοράς.

Με τον τρόπο αυτό οι παραβάσεις θα ταξινομούνται σε τρεις κατηγορίες: ελαφρές παραβάσεις, σοβαρές παραβάσεις και πολύ σοβαρές παραβάσεις:

- ελαφρές παραβάσεις:

τέτοιες μπορεί να είναι, επί παραδείγματι, περιορισμοί επί των συναλλαγών, συνήθως κάθετοι, αλλά των οποίων ο αντίκτυπος στην αγορά είναι περιορισμένος και αφορά αξιόλογο μεν αλλά σχετικά μικρό τμήμα της αγοράς του ΕΟΧ.

Προβλεπόμενα πρόστιμα: από 1000 έως 1000000 ευρώ,

- σοβαρές παραβάσεις:

στην κατηγορία αυτή εμπίπτουν τις περισσότερες φορές οριζόντιοι ή κάθετοι περιορισμοί, όμοιοι με αυτούς της προηγούμενης κατηγορίας, αλλά οι οποίοι εφαρμόζονται με μεγαλύτερη αυστηρότητα, έχουν πιο εκτεταμένο αντίκτυπο επί της αγοράς και παράγουν συνέπειες σε εκτεταμένες ζώνες του ΕΟΧ. Επίσης ενδέχεται να πρόκειται για κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης (άρνηση πώλησης, διακριτική μεταχείριση, πρακτικές αποκλεισμού, εκπτώσεις χορηγούμενες προς πιστούς πελάτες από δεσπόζουσες επιχειρήσεις με σκοπό τον αποκλεισμό των ανταγωνιστών τους από την αγορά κ.λπ.).

Προβλεπόμενα πρόστιμα: από 1000000 έως 20000000 ευρώ,

- πολύ σοβαρές παραβάσεις:

πρόκειται κατά βάση για οριζόντιους περιορισμούς, π.χ. συνασπισμούς επιχειρήσεων με σκοπό τον έλεγχο των τιμών ή τον επιμερισμό των αγορών βάσει ποσοστώσεων, ή για άλλου είδους πρακτικές οι οποίες θέτουν σε κίνδυνο την εύρυθμη λειτουργία της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, όπως είναι η κατάτμηση εθνικών αγορών ή περιπτώσεις έκδηλης κατάχρησης δεσπόζουσας θέσης από επιχειρήσεις που κατέχουν οιονεί μονοπώλιο.

Προβλεπόμενα πρόστιμα: πάνω από 20000000 ευρώ.

Εντός καθεμιάς από τις ανωτέρω κατηγορίες, και ιδίως προκειμένου για τις σοβαρές και πολύ σοβαρές παραβάσεις, η προβλεπόμενη κλιμάκωση των προστίμων θα καταστήσει δυνατή τη διαφοροποίηση της μεταχείρισης των διαφόρων επιχειρήσεων ανάλογα με το χαρακτήρα της παράβασης που έχει διαπραχθεί.

Ακόμη, θα είναι αναγκαίο να λαμβάνεται υπόψη η πραγματική οικονομική δυνατότητα του παραβάτη να προξενήσει σημαντική βλάβη σε άλλους οικονομικούς παράγοντες, ιδιαίτερα στους καταναλωτές, ενώ το ύψος του προστίμου που επιβάλλεται κάθε φορά πρέπει να είναι τέτοιο ώστε να έχει την ενδεδειγμένη αποτρεπτική χρησιμότητα.

Γενικά, θα μπορεί επιπλέον να συνεκτιμάται το γεγονός ότι οι επιχειρήσεις μεγάλου μεγέθους διαθέτουν συνήθως νομικές και οικονομικές γνώσεις και μέσα που τους επιτρέπουν να διακρίνουν ευκολότερα τον παράνομο χαρακτήρα της συμπεριφοράς τους και να γνωρίζουν τις συνέπειες που απορρέουν από αυτή σύμφωνα με τη νομοθεσία ανταγωνισμού του ΕΟΧ.

Οσάκις πρόκειται για παραβάσεις στις οποίες εμπλέκονται περισσότερες επιχειρήσεις (π.χ. συνασπισμοί επιχειρήσεων), θα είναι ενδεχομένως σκόπιμο να γίνεται στάθμιση, σε ορισμένες περιπτώσεις, των ποσών που προκύπτουν για καθεμιά από τις τρεις κατηγορίες που προβλέπονται ανωτέρω, προκειμένου να ληφθεί υπόψη το ειδικό βάρος κάθε επιχείρησης και, κατ' επέκταση, ο πραγματικός αντίκτυπος της παράνομης συμπεριφοράς της για τον ανταγωνισμό, ιδιαίτερα αν υφίστανται σημαντικές διαφορές ως προς το μέγεθος μεταξύ των επιχειρήσεων που διαπράττουν το ίδιο είδος παράβασης.

Ειδικότερα, η αρχή της επιβολής ισοδύναμων κυρώσεων για την ίδια συμπεριφορά είναι δυνατό να οδηγήσει, στις περιπτώσεις που αυτό επιβάλλεται, στην επιβολή διαφορετικών προστίμων στις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις, χωρίς η διαφοροποίηση αυτή να ανταποκρίνεται σε κάποιον αριθμητικό υπολογισμό.

B. Διάρκεια

Πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ των ακόλουθων περιπτώσεων:

- παραβάσεις σύντομης διάρκειας (κατά κανόνα, βραχύτερης του ενός έτους): σε τέτοιες περιπτώσεις δεν εφαρμόζεται καμία προσαύξηση του ποσού του προστίμου,

- παραβάσεις μέσης διάρκειας (κατά κανόνα, από ένα έως πέντε έτη): η προσαύξηση μπορεί να φθάσει έως το 50 % του ποσού που έχει καθορισθεί με βάση τη σοβαρότητα της παράβασης,

- παραβάσεις μεγάλης διάρκειας (κατά κανόνα, μεγαλύτερης των πέντε ετών): η προσαύξηση που εφαρμόζεται για κάθε έτος μπορεί να ισούται με το 10 % του ποσού που έχει καθορισθεί με βάση τη σοβαρότητα της παράβασης.

Η μέθοδος αυτή οδηγεί έτσι σε ενδεχόμενη αύξηση του ποσού του προστίμου.

Σε γενικές γραμμές, η προσαύξηση του προστίμου για παραβάσεις μεγάλης διάρκειας συνιστά σημαντική ενίσχυση της έως τώρα πρακτικής στο πλαίσιο του ΕΟΧ, έτσι ώστε να επιβάλλονται ουσιαστικές κυρώσεις για περιορισμούς οι οποίοι παρήγαγαν επί μεγάλο χρονικό διάστημα επιβλαβείς συνέπειες για τους καταναλωτές. Η νέα αυτή προσέγγιση συμβαδίζει, άλλωστε, με τη νέα ανακοίνωση της Εποπτεύουσας Αρχής της ΕΖΕΣ σχετικά με τη μη επιβολή ή τη μείωση των προστίμων σε περιπτώσεις παραβίασης της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας(3). Ο κίνδυνος σημαντικής προσαύξησης του προστίμου, ανάλογα με τη διάρκεια της παράβασης, θα λειτουργήσει οπωσδήποτε ως περαιτέρω κίνητρο για την καταγγελία των παραβάσεων και τη συνεργασία με την Αρχή.

Το βασικό ποσό ισούται με το άθροισμα των δύο ποσών που θα προκύπτουν με τη μέθοδο που εξηγείται ανωτέρω:

x σοβαρότητα + y διάρκεια = βασικό ποσό.

3. Επιβαρυντικές περιστάσεις

Το βασικό ποσό θα προσαυξάνεται εάν συντρέχουν επιβαρυντικές περιστάσεις, παραδείγματος χάρη στις ακόλουθες περιπτώσεις:

- η εμπλεκόμενη επιχείρηση ή οι εμπλεκόμενες επιχειρήσεις έχει/έχουν διαπράξει κατά το παρελθόν παρόμοια παράβαση,

- άρνηση συνεργασίας ή απόπειρες παρεμπόδισης της διεξαγωγής ερευνών από την Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ,

- η επιχείρηση έχει πρωτοστατήσει στην παράβαση ή έχει προτρέψει άλλες επιχειρήσεις να τη διαπράξουν,

- επιβολή αντιποίνων σε βάρος άλλων επιχειρήσεων με σκοπό την επιβολή πρακτικών που συνιστούν παράβαση,

- αναγκαιότητα προσαύξησης της κύρωσης ούτως ώστε αυτή να υπερβαίνει το ύψος του αθέμιτου οφέλους που αποκομίστηκε χάρη στην παράβαση, εφόσον είναι αντικειμενικά δυνατός ο υπολογισμός του,

- άλλες περιστάσεις.

4. Ελαφρυντικές περιστάσεις

Το βασικό ποσό ελαττώνεται εάν συντρέχουν ελαφρυντικές περιστάσεις, παραδείγματος χάρη στις ακόλουθες περιπτώσεις:

- η επιχείρηση έχει παίξει αποκλειστικά παθητικό ρόλο στη διάπραξη της παράβασης ή μιμήθηκε απλώς τη συμπεριφορά άλλων επιχειρήσεων,

- μη εφαρμογή στην πράξη των παράνομων συμφωνιών ή πρακτικών,

- παύση της παράβασης ταυτόχρονα με τις πρώτες ενέργειες της Εποπτεύουσας Αρχής της ΕΖΕΣ (π.χ. διενέργεια επιτόπιων ελέγχων),

- η επιχείρηση αμφέβαλλε δικαιολογημένα σχετικά με τον παράνομο χαρακτήρα της περιοριστικής πρακτικής,

- η παράβαση διεπράχθη από αμέλεια ή άνευ προθέσεως,

- ουσιαστική συνεργασία της επιχείρησης στο πλαίσιο της διαδικασίας, πέραν του πεδίου εφαρμογής της νέας ανακοίνωσης της Εποπτεύουσας Αρχής της ΕΖΕΣ σχετικά με τη μη επιβολή ή τη μείωση των προστίμων σε περιπτώσεις παραβίασης της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας,

- άλλες περιστάσεις.

5. Εφαρμογή της ανακοίνωσης της Εποπτεύουσας Αρχής της ΕΖΕΣ, της 12ης Ιουνίου 2002, σχετικά με τη μη επιβολή ή τη μείωση των προστίμων σε περιπτώσεις παραβίασης της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας

6. Γενικές παρατηρήσεις

α) Είναι προφανές ότι το τελικό αποτέλεσμα του υπολογισμού του προστίμου βάσει της μεθόδου αυτής (βασικό ποσό, στο οποίο εφαρμόζονται ποσοστά αύξησης ή μείωσης) δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να υπερβαίνει το 10 % του παγκόσμιου κύκλου εργασιών της οικείας επιχείρησης, όπως προβλέπει το άρθρο 15 παράγραφος 2 του κεφαλαίου II του πρωτοκόλλου 4 της συμφωνίας για την Εποπτεύουσα Αρχή και το Δικαστήριο.

Η λογιστική χρήση στην οποία αντιστοιχεί ο παγκόσμιος κύκλος εργασιών πρέπει στο μέτρο του δυνατού να είναι εκείνη η οποία προηγείται του έτους έκδοσης της σχετικής απόφασης. Σε περίπτωση που τα σχετικά δεδομένα δεν είναι διαθέσιμα για αυτή τη λογιστική χρήση, λαμβάνεται υπόψη η αμέσως προηγούμενη.

β) Ανάλογα με τις περιστάσεις, μετά την εκτέλεση των ανωτέρω υπολογισμών είναι σκόπιμο να λαμβάνονται υπόψη ορισμένοι αντικειμενικοί παράγοντες, όπως είναι οι συγκεκριμένες οικονομικές παράμετροι, το οικονομικό ή χρηματοοικονομικό όφελος που έχουν ενδεχομένως αποκομίσει οι παραβάτες, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των εμπλεκόμενων επιχειρήσεων, καθώς και η πραγματική τους ικανότητα να επωμισθούν το βάρος ενός προστίμου υπό τις συγκεκριμένες κοινωνικές συνθήκες, ώστε να αναπροσαρμόζεται αναλόγως το ύψος του προστίμου.

γ) Στις υποθέσεις όπου εμπλέκονται ενώσεις επιχειρήσεων, οι σχετικές αποφάσεις είναι σκόπιμο στο μέτρο του δυνατού να απευθύνονται και τα πρόστιμα να επιβάλλονται στις επιμέρους επιχειρήσεις που απαρτίζουν την ένωση. Αν τούτο δεν είναι εφικτό (π.χ. όταν ο αριθμός των επιχειρήσεων που συμμετέχουν ανέρχεται σε αρκετές χιλιάδες), πρέπει να επιβάλλεται στην ένωση ένα συνολικό πρόστιμο, υπολογιζόμενο σύμφωνα με τις προεκτεθείσες αρχές αλλά ισοδύναμο με το σύνολο των ατομικών προστίμων που θα μπορούσαν να είχαν επιβληθεί σε καθένα από τα μέλη της.

δ) Η Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ θα εξακολουθεί να έχει την ευχέρεια, σε ορισμένες περιπτώσεις, να επιβάλει «συμβολικό» πρόστιμο ύψους 1000 ευρώ, για το οποίο δεν θα είναι ανάγκη να γίνει υπολογισμός ανάλογα με τη διάρκεια της παράβασης ή την ύπαρξη επιβαρυντικών ή ελαφρυντικών περιστάσεων. Η αιτιολόγηση της επιβολής ενός τέτοιου προστίμου πρέπει να διαλαμβάνεται στο κείμενο της απόφασης.

(1) ΕΕ C 9 της 14.1.1998, σ. 3.

(2) Η αρμοδιότητα διεκπεραίωσης μεμονωμένων υποθέσεων που εμπίπτουν στα άρθρα 53 και 54 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ κατανέμεται μεταξύ της Εποπτεύουσας Αρχής της ΕΖΕΣ και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με βάση τους κανόνες που καθορίζονται στο άρθρο 56 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ. Η αρμοδιότητα για τη διεκπεραίωση μιας δεδομένης υπόθεσης ανήκει αποκλειστικά και μόνο σε μία εκ των δύο αρχών.

(3) Η ανακοίνωση εκδόθηκε στις 12 Ιουνίου 2002 αλλά δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη.