ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

«14. ΚΡΑΤΙΚΕΣ ΕΝΙΣΧΥΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ

1. Εισαγωγή

1.1. Στόχοι των κρατικών ενισχύσεων για την έρευνα και ανάπτυξη και την καινοτομία

Η προώθηση της έρευνας και ανάπτυξης και της καινοτομίας (ΕΑΚ) αποτελεί ένα σημαντικό στόχο κοινού συμφέροντος στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (1). Το άρθρο 163 της συνθήκης ΕΚ ορίζει ότι “στόχος της Κοινότητας είναι η ενίσχυση των επιστημονικών και τεχνολογικών βάσεων της βιομηχανίας της Κοινότητας και η διευκόλυνση της ανάπτυξης της διεθνούς ανταγωνιστικότητάς της, καθώς και η προώθηση των ερευνητικών δράσεων που κρίνονται αναγκαίες…”. Τα άρθρα 164 έως 173 της συνθήκης ΕΚ καθορίζουν τις δραστηριότητες που πρέπει να αναληφθούν στο πλαίσιο αυτό καθώς και το εύρος και τον τρόπο εφαρμογής του πολυετούς προγράμματος-πλαισίου.

Σύμφωνα με το άρθρο 78 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ τα συμβαλλόμενα μέρη ενισχύουν και διευρύνουν τη συνεργασία στα πλαίσια των δραστηριοτήτων της Κοινότητας στους τομείς της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης. Στο άρθρο 80 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ προσδιορίζεται περαιτέρω ότι η συνεργασία που προβλέπεται στο άρθρο 78 λαμβάνει συνήθως τη μορφή της συμμετοχής των κρατών της ΕΖΕΣ σε προγράμματα-πλαίσια των ΕΚ, σε ειδικά προγράμματα, σε έργα ή άλλες δράσεις. Τέλος, το πρωτόκολλο 31 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ σχετικά με τη συνεργασία σε ειδικούς τομείς εκτός του πλαισίου των τεσσάρων ελευθεριών προβλέπει τη συμμετοχή και συνεργασία των κρατών της ΕΖΕΣ στον τομέα της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Βαρκελώνης, το Μάρτιο του 2002, ενέκρινε ένα σαφή στόχο για τη μελλοντική ανάπτυξη των ερευνητικών δαπανών. Συμφώνησε ότι οι συνολικές δαπάνες για την έρευνα και ανάπτυξη (Ε&Α) και την καινοτομία στην Κοινότητα έπρεπε να αυξηθούν με στόχο να πλησιάσουν το 3 % του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος έως το 2010. Διευκρίνιζε περαιτέρω ότι τα δύο τρίτα των νέων αυτών επενδύσεων έπρεπε να προέρχονται από τον ιδιωτικό τομέα. Προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος αυτός, οι επενδύσεις στην έρευνα πρέπει να αυξηθούν με ρυθμό 8 % το χρόνο, ή 6 % για τις δημόσιες δαπάνες (2) και ετήσιο ρυθμό 9 % για τις ιδιωτικές επενδύσεις (3).

Ο στόχος είναι μέσω των κρατικών ενισχύσεων να βελτιωθεί η οικονομική αποτελεσματικότητα (4) ώστε να συμβάλλει στη βιώσιμη ανάπτυξη και απασχόληση. Έτσι, οι κρατικές ενισχύσεις για ΕΑΚ θα είναι συμβιβάσιμες, αν μπορούν να οδηγήσουν σε συμπληρωματική ΕΑΚ και αν η νόθευση του ανταγωνισμού δεν θεωρείται αντίθετη με το κοινό συμφέρον, το οποίο η Αρχή εξομοιώνει, για τους σκοπούς του παρόντος κεφαλαίου, με την οικονομική αποτελεσματικότητα. Σκοπός του παρόντος κεφαλαίου είναι να διασφαλίσει την επιτυχία αυτού του στόχου και, ειδικότερα, να διευκολύνει τα κράτη της ΕΖΕΣ να στοχεύσουν καλύτερα τις ενισχύσεις στις αντίστοιχες ανεπάρκειες της αγοράς (5).

Το άρθρο 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ θέτει την αρχή ότι οι κρατικές ενισχύσεις απαγορεύονται. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, τέτοιες ενισχύσεις συμβιβάζονται με τη συμφωνία για τον ΕΟΧ βάσει του άρθρου 61, παράγραφοι 2 και 3. Οι ενισχύσεις για ΕΑΚ δικαιολογούνται κυρίως βάσει του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχεία β) και γ). Στο παρόν κεφάλαιο, η Αρχή θεσπίζει κανόνες που θα εφαρμόζει για την αξιολόγηση των ενισχύσεων που της κοινοποιούνται, ασκώντας τη διακριτική της εξουσία και βελτιώνοντας την ασφάλεια δικαίου και τη διαφάνεια των αποφάσεών της.

1.2. Πολιτική κρατικών ενισχύσεων και ΕΑΚ

Στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισαβόνας, το επίπεδο της ΕΑΚ θεωρείται ότι δεν είναι το βέλτιστο για την οικονομία της Κοινότητας, με την έννοια ότι η αύξηση του επιπέδου ΕΑΚ θα οδηγούσε σε υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης στην Κοινότητα. Η Αρχή, ευθυγραμμιζόμενη με τις εξελίξεις στην Κοινότητα, θεωρεί ότι οι υπάρχοντες κανόνες σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις για την έρευνα και ανάπτυξη (Ε&Α) πρέπει να εκσυγχρονισθούν και να βελτιωθούν για την αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης.

Πρώτον, η Αρχή, στο παρόν κεφάλαιο, επεκτείνει τις υφιστάμενες δυνατότητες ενισχύσεων για Ε&Α σε νέες δραστηριότητες που στηρίζουν την καινοτομία. Η καινοτομία στηρίζεται σε μια διαδικασία που συνδυάζει γνώση και τεχνολογία με την αξιοποίηση των ευκαιριών της αγοράς για νέα ή βελτιωμένα προϊόντα, υπηρεσίες και επιχειρηματικές διαδικασίες σε σχέση με τα ήδη διαθέσιμα στην αγορά, και περιλαμβάνει κάποιο βαθμό κινδύνου. Στο πλαίσιο των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις, η Αρχή θεωρεί ωστόσο ότι οι κρατικές ενισχύσεις για την καινοτομία πρέπει να επιτρέπονται όχι βάσει ενός αφηρημένου ορισμού της καινοτομίας, αλλά μόνο στο βαθμό που συνδέονται με συγκεκριμένες δραστηριότητες, οι οποίες αναφέρονται στις ανεπάρκειες της αγοράς που παρεμποδίζουν την καινοτομία και για τις οποίες τα πλεονεκτήματα των κρατικών ενισχύσεων υπεραντισταθμίζουν πιθανή νόθευση του ανταγωνισμού και του εμπορίου.

Δεύτερον, η Αρχή επιθυμεί να στηρίξει την καλύτερη διαχείριση των κρατικών ενισχύσεων για ΕΑΚ. Σκοπεύει να διευρύνει το πεδίο των απαλλαγών κατά κατηγορία για Ε&Α, που σήμερα περιορίζεται στις ενισχύσεις προς μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) (6). Ένας μελλοντικός γενικός κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορίες θα καλύπτει τα λιγότερο προβληματικά μέτρα ενίσχυσης στον τομέα της ΕΑΚ. Το παρόν κεφάλαιο θα εξακολουθήσει να ισχύει για όλα τα μέτρα που κοινοποιούνται στην Αρχή, είτε επειδή το μέτρο δεν καλύπτεται από το γενικό κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορίες που θα έχει ενταχθεί στη συμφωνία για τον ΕΟΧ, είτε επειδή υπάρχει υποχρέωση για ατομική κοινοποίηση ενισχύσεων βάσει του εν λόγω κανονισμού, είτε επειδή το κράτος της ΕΖΕΣ αποφασίζει να κοινοποιήσει ένα μέτρο που κατ’ αρχήν θα μπορούσε να απαλλαγεί βάσει της γενικής απαλλαγής κατά κατηγορίες, όπως και για την αξιολόγηση όλων των μη κοινοποιούμενων ενισχύσεων.

Τρίτον, προκειμένου να επικεντρωθεί καλύτερα στο δικαίωμα εξέτασης της Αρχής, το παρόν κεφάλαιο προβλέπει, για την αξιολόγηση μέτρων που εντάσσονται στο πεδίο του, όχι μόνο κανόνες για το συμβιβάσιμο ορισμένων μέτρων ενίσχυσης (τμήμα 5 κατωτέρω) αλλά, λόγω του αυξημένου κινδύνου ορισμένων μέτρων ενίσχυσης ως προς τη νόθευση του ανταγωνισμού και του εμπορίου, συμπληρωματικά στοιχεία για την ανάλυση της δημιουργίας κινήτρου και την αναγκαιότητα της ενίσχυσης (τμήμα 6 κατωτέρω) και μια συμπληρωματική μεθοδολογία που θα εφαρμόζεται στην περίπτωση λεπτομερούς αξιολόγησης (τμήμα 7 κατωτέρω).

Στο πλαίσιο αυτό, η Αρχή υπογραμμίζει ότι οι ανταγωνιστικές αγορές θα έπρεπε κατ’ αρχήν να είναι περισσότερο αποτελεσματικές σε ότι αφορά την ΕΑΚ. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν ισχύει πάντα, και η κυβερνητική παρέμβαση μπορεί να βελτιώσει τα σχετικά αποτελέσματα. Οι επιχειρήσεις θα επενδύουν περισσότερα στην έρευνα μόνο στο βαθμό που μπορούν να αντλήσουν συγκεκριμένα εμπορικά κέρδη από τα αποτελέσματα και γνωρίζουν τις σχετικές δυνατότητες. Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τα χαμηλά επίπεδα της ΕΑΚ, που προκύπτουν εν μέρει από διαρθρωτικά εμπόδια και εν μέρει από την ύπαρξη ανεπαρκειών της αγοράς. Τα διαρθρωτικά εμπόδια πρέπει κατά προτίμηση να αντιμετωπιστούν με διαρθρωτικά μέτρα (7), ενώ η κρατική ενίσχυση μπορεί να διαδραματίσει ρόλο αντιστάθμισης των ανεπαρκειών της αγοράς. Επιπλέον, η εμπειρία δείχνει ότι οι κρατικές ενισχύσεις, για να είναι αποτελεσματικές, πρέπει να πλαισιώνονται από ευνοϊκά συνοδευτικά μέτρα, όπως κατάλληλα συστήματα για τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας, ανταγωνιστικό περιβάλλον με ευνοϊκούς κανονισμούς για την έρευνα και την καινοτομία, και χρηματοδοτικές αγορές που να στηρίζουν την προσπάθεια αυτή.

Ωστόσο, οι κρατικές ενισχύσεις νοθεύουν τον ανταγωνισμό και ο ισχυρός ανταγωνισμός αποτελεί ταυτόχρονα ζωτικό παράγοντα για την ενθάρρυνση, μέσω της αγοράς, των επενδύσεων στην ΕΑΚ. Έτσι, πρέπει να γίνεται προσεκτικός σχεδιασμός των μέτρων κρατικής ενίσχυσης ώστε να περιορίζονται οι στρεβλώσεις. Διαφορετικά, οι κρατικές ενισχύσεις μπορεί να καταστούν αντιπαραγωγικές και να μειώσουν το συνολικό επίπεδο ΕΑΚ και την οικονομική ανάπτυξη.

Το βασικό πρόβλημα σε σχέση με τις ενισχύσεις ΕΑΚ σε επιχειρήσεις είναι η νόθευση και η πιθανή μείωση των δυναμικών κινήτρων αντιπάλων επιχειρήσεων για επενδύσεις. Όταν μια επιχείρηση λαμβάνει ενίσχυση, αυτό συνήθως ενισχύει τη θέση της στην αγορά και μειώνει την απόδοση των επενδύσεων άλλων επιχειρήσεων. Όταν η μείωση είναι αρκετά σημαντική, είναι πιθανόν οι αντίπαλες επιχειρήσεις να περικόψουν τη δραστηριότητα ΕΑΚ. Επιπλέον, όταν το αποτέλεσμα της ενίσχυσης δεν επηρεάζει σημαντικά τον προϋπολογισμό του δικαιούχου, μπορεί να μειώσει τα κίνητρα για καινοτομία και στο επίπεδο του δικαιούχου. Ακόμη, η ενίσχυση μπορεί να στηρίξει αναποτελεσματικές επιχειρήσεις ή να επιτρέψει στο δικαιούχο να ενισχύσει πρακτικές αποκλεισμού ή τη δύναμή του στην αγορά.

1.3. Το κριτήριο της εξισορρόπησης και η εφαρμογή του σχετικά με τις ενισχύσεις για την έρευνα και ανάπτυξη και την καινοτομία

1.3.1. Σχέδιο δράσης για τις κρατικές ενισχύσεις: λιγότερες και καλύτερα στοχευμένες ενισχύσεις, κριτήριο εξισορρόπησης για την αξιολόγηση της ενίσχυσης

Στο σχέδιο δράσης για τις κρατικές ενισχύσεις (8), η Επιτροπή ανακοίνωσε ότι “για να συμβάλει στο νέο ξεκίνημα της στρατηγικής της Λισαβόνας για ανάπτυξη και απασχόληση, η Επιτροπή θα ενισχύσει, όπου είναι απαραίτητο, την οικονομική της προσέγγιση στην ανάλυση των κρατικών ενισχύσεων. Η οικονομική προσέγγιση αποτελεί μέσο για την καλύτερη εστίαση και στόχευση ορισμένων κρατικών ενισχύσεων προς τους στόχους της νέας στρατηγικής της Λισαβόνας”.

Όταν αξιολογεί εάν ένα μέτρο ενίσχυσης συμβιβάζεται με τη συμφωνία για τον ΕΟΧ, η Αρχή, εφαρμόζοντας την ίδια προσέγγιση με εκείνη της Επιτροπής, σταθμίζει τα θετικά αποτελέσματα του μέτρου ενίσχυσης ως προς τον επιδιωκόμενο στόχο κοινού συμφέροντος έναντι των πιθανών αρνητικών παράπλευρων επιπτώσεων σχετικά με τη νόθευση του εμπορίου και του ανταγωνισμού. Το σχέδιο δράσης της Επιτροπής για τις κρατικές ενισχύσεις, που βασίζεται στην υφιστάμενη πρακτική, απέδωσε τυπικά αυτή τη στάθμιση με τον όρο “κριτήριο εξισορρόπησης” (9), το οποίο εφαρμόζεται σε τρεις φάσεις πριν από την έγκριση του κρατικού μέτρου ενίσχυσης. Τα πρώτα δύο στάδια αξιολογούν τα θετικά αποτελέσματα της κρατικής ενίσχυσης και το τρίτο τα αρνητικά, σταθμίζοντας τα θετικά και αρνητικά αποτελέσματα:

1) Είναι το μέτρο ενίσχυσης στραμμένο σε ένα σαφώς ορισμένο στόχο κοινού συμφέροντος; (π.χ. ανάπτυξη, απασχόληση, συνοχή, περιβάλλον)

2) Είναι η ενίσχυση έτσι σχεδιασμένη ώστε να επιτυγχάνεται ο στόχος κοινού συμφέροντος, δηλαδή, αντιμετωπίζει η προτεινόμενη ενίσχυση την ανεπάρκεια της αγοράς ή άλλο στόχο; i) Αποτελεί η κρατική ενίσχυση το κατάλληλο μέσο πολιτικής; ii) Δημιουργεί κίνητρο, δηλαδή αλλάζει η ενίσχυση τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων; iii) Είναι το μέτρο ενίσχυσης ανάλογο, δηλαδή θα μπορούσε η ίδια αλλαγή συμπεριφοράς να επιτευχθεί με μικρότερη ενίσχυση;

3) Είναι η νόθευση του ανταγωνισμού και οι επιπτώσεις στις συναλλαγές περιορισμένες, έτσι ώστε το τελικό ισοζύγιο να είναι θετικό;

Το κριτήριο της εξισορρόπησης ισχύει τόσο για τη διατύπωση κανόνων όσο και για την αξιολόγηση των σχετικών υποθέσεων.

Στην περίπτωση κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορίες, η κρατική ενίσχυση είναι συμβιβάσιμη εφόσον πληρούνται οι προβλεπόμενες προϋποθέσεις. Το ίδιο ισχύει γενικά και στις περισσότερες περιπτώσεις που αντιμετωπίζονται στο παρόν κεφάλαιο.

Ωστόσο, για τα μεμονωμένα μέτρα ενίσχυσης που μπορεί να έχουν υψηλό δυναμικό νόθευσης λόγω υψηλών ποσών ενίσχυσης, η Αρχή θα προβαίνει σε συνολική αξιολόγηση των θετικών και αρνητικών αποτελεσμάτων της ενίσχυσης βάσει της αρχής της αναλογικότητας.

1.3.2. Ο στόχος του κοινού συμφέροντος τον οποίο αφορά το κεφάλαιο

Το παρόν κεφάλαιο αφορά τον στόχο κοινού συμφέροντος που αποτελεί η προώθηση της έρευνας και ανάπτυξης και της καινοτομίας. Αποβλέπει στην ενίσχυση της οικονομικής αποτελεσματικότητας με την αντιμετώπιση συγκεκριμένων ανεπαρκειών της αγοράς, που παρεμποδίζουν την οικονομία στον ΕΟΧ να επιτύχει το βέλτιστο επίπεδο ΕΑΚ.

Για να θεσπισθούν κανόνες που διασφαλίζουν ότι τα μέτρα ενίσχυσης επιτυγχάνουν αυτό το στόχο, είναι καταρχήν απαραίτητο να εντοπιστούν οι ανεπάρκειες της αγοράς που παρεμποδίζουν την ΕΑΚ. Η ΕΑΚ πραγματοποιείται μέσω μιας σειράς δραστηριοτήτων, που αποτελούν το προκαταρκτικό στάδιο για ορισμένες αγορές προϊόντων και που αξιοποιούν δυνατότητες ΕΑΚ για την ανάπτυξη νέων ή βελτιωμένων προϊόντων (10) και διεργασιών στις εν λόγω αγορές προϊόντων, προωθώντας έτσι την ανάπτυξη της οικονομίας. Ωστόσο, με δεδομένες τις υφιστάμενες δυνατότητες ΕΑΚ, οι ανεπάρκειες της αγοράς μπορεί να μην της επιτρέπουν να φθάσει στη βέλτιστη παραγωγή και να οδηγούν σε ανεπαρκή παραγωγή για τους ακόλουθους λόγους:

— Θετικοί εξωτερικοί παράγοντες/διάχυση γνώσεων: Η ΕΑΚ συχνά δημιουργεί οφέλη για την κοινωνία με τη μορφή διάχυσης των γνώσεων. Ωστόσο, στην αγορά, ορισμένα σχέδια μπορεί να έχουν μη ελκυστική απόδοση για έναν ιδιώτη, ακόμη και αν τα σχέδια θα ήταν επωφελή για την κοινωνία, γιατί στο πλαίσιο της επιδίωξης κέρδους οι επιχειρήσεις συχνά παραμελούν τα εξωτερικά αποτελέσματα των δράσεών τους όταν αποφασίζουν για το επίπεδο της ΕΑΚ που πρέπει να αναλάβουν. Συνεπώς, σχέδια κοινού συμφέροντος είναι πιθανόν να μην αναληφθούν, εκτός αν υπάρξει κρατική παρέμβαση.

— Δημόσια αγαθά/διάχυση γνώσεων: Για την παραγωγή γενικών γνώσεων, όπως η βασική έρευνα, είναι αδύνατον να εμποδιστεί η γενικευμένη χρήση των γνώσεων (δημόσιο αγαθό), ενώ οι πιο εξειδικευμένες γνώσεις σε σχέση με την παραγωγή μπορεί να προστατευθούν μέσω διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, που επιτρέπουν στον εφευρέτη υψηλή απόδοση σε σχέση με την εφεύρεσή του. Στο πλαίσιο της αναζήτησης της κατάλληλης πολιτικής για τη στήριξη της ΕΑΚ, έχει σημασία να γίνει διάκριση μεταξύ της παραγωγής γενικών γνώσεων και γνώσεων που μπορούν να προστατευθούν. Οι επιχειρήσεις τείνουν να χρησιμοποιούν ελεύθερα τις γενικές γνώσεις που παράγουν άλλοι, γεγονός που αποτρέπει τις επιχειρήσεις από το να παράγουν τις γνώσεις αυτές οι ίδιες. Στην πράξη, η αγορά όχι μόνο μπορεί να είναι αναποτελεσματική, αλλά και να μην υπάρχει καν. Εάν υπήρχε μεγαλύτερη παραγωγή γενικών γνώσεων, ολόκληρη η κοινωνία θα μπορούσε να επωφεληθεί από τη διάχυσή τους μέσω της οικονομίας. Για το σκοπό αυτό, οι κυβερνήσεις ίσως χρειασθεί να στηρίξουν την παραγωγή γνώσεων από επιχειρήσεις. Στην περίπτωση της βασικής έρευνας, ίσως χρειασθεί να αναλάβουν πλήρως το κόστος της προσπάθειας των επιχειρήσεων για βασική έρευνα.

— Ατελής και ασύμμετρη πληροφόρηση: Η ΕΑΚ χαρακτηρίζεται από υψηλό βαθμό κινδύνου και αβεβαιότητας. Λόγω της ατελούς και ασύμμετρης πληροφόρησης, οι ιδιώτες επενδυτές μπορεί να μην είναι πρόθυμοι να χρηματοδοτήσουν αξιόλογα σχέδια. Προσωπικό υψηλής ειδίκευσης μπορεί να μην γνωρίζει τις δυνατότητες πρόσληψης σε καινοτόμες επιχειρήσεις. Έτσι, η κατανομή ανθρώπινων και χρηματοδοτικών πόρων μπορεί να μην είναι η κατάλληλη στις αγορές αυτές, με αποτέλεσμα να μην αναλαμβάνονται σημαντικά σχέδια για την οικονομία.

— Συντονισμός και ανεπάρκειες δικτύων: Μπορεί να υπάρχουν προσκόμματα στην ικανότητα των επιχειρήσεων να συνεργάζονται ή τουλάχιστον να έρχονται σε επαφή, ώστε να πραγματοποιούν ΕΑΚ. Προβλήματα μπορούν να προκύψουν για διάφορους λόγους, ιδίως λόγω δυσκολιών συντονισμού της Ε&Α και ανεύρεσης κατάλληλων εταίρων.

1.3.3. Καταλληλότητα του μέσου

Έχει σημασία να μην ξεχνάμε ότι μπορεί να υπάρχουν άλλα, καλύτερα μέσα για τη βελτίωση του επιπέδου της ΕΑΚ στην οικονομία, δηλαδή νομοθετικές ρυθμίσεις, αύξηση της χρηματοδότησης των πανεπιστημίων, γενικά φορολογικά μέτρα υπέρ της ΕΑΚ (11). Η καταλληλότητα ενός μέσου πολιτικής σε μια δεδομένη κατάσταση συνδέεται συνήθως με τις βασικές αιτίες που δημιουργούν το πρόβλημα. Η μείωση των φραγμών στην αγορά μπορεί να είναι καταλληλότερη από μια κρατική ενίσχυση προκειμένου να αντιμετωπισθεί η δυσκολία ενός νεοεισερχόμενου στην αγορά να επιτύχει αποτελέσματα ΕΑΚ. Η αύξηση των επενδύσεων στα πανεπιστήμια μπορεί να είναι καταλληλότερη για την αντιμετώπιση της έλλειψης κατάλληλου προσωπικού ΕΑΚ από τη χορήγηση κρατικής ενίσχυσης σε σχέδια ΕΑΚ. Συνεπώς, τα κράτη της ΕΖΕΣ πρέπει να επιλέγουν τη χορήγηση κρατικών ενισχύσεων, όταν αποτελεί το κατάλληλο μέσο για το πρόβλημα που προσπαθούν να επιλύσουν. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να προσδιορίζεται με σαφήνεια η ανεπάρκεια της αγοράς που επιθυμούν να αντιμετωπίσουν με το μέτρο ενίσχυσης.

1.3.4. Δημιουργία κινήτρων και αναγκαιότητα της ενίσχυσης

Οι κρατικές ενισχύσεις για ΕΑΚ πρέπει να έχουν ως αποτέλεσμα τη μεταβολή της συμπεριφοράς του δικαιούχου, ώστε να αυξηθεί το επίπεδο δραστηριότητας ΕΑΚ και να πραγματοποιηθούν σχέδια ή δραστηριότητες ΕΑΚ που δεν θα αναλαμβάνονταν διαφορετικά, ή που θα πραγματοποιούνταν σε πιο περιορισμένο βαθμό. Η Αρχή θεωρεί ότι με την ενίσχυση, οι δραστηριότητες ΕΑΚ πρέπει να αυξάνονται σε μέγεθος, εύρος, δαπανώμενα ποσά ή ταχύτητα. Η δημιουργία κινήτρων διαπιστώνεται με ανάλυση “αντιπαραδειγμάτων”, συγκρίνοντας τα επίπεδα της σχεδιαζόμενης δραστηριότητας με ή χωρίς την ενίσχυση. Τα κράτη της ΕΖΕΣ πρέπει να αποδεικνύουν σαφώς πώς σκοπεύουν να διασφαλίσουν τη δημιουργία κινήτρων μέσω της ενίσχυσης.

1.3.5. Αναλογικότητα της ενίσχυσης

Μία ενίσχυση θεωρείται ανάλογη μόνον αν δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί το ίδιο αποτέλεσμα με μέτρο ενίσχυσης που νοθεύει λιγότερο τον ανταγωνισμό. Ειδικότερα, το ύψος και η ένταση της ενίσχυσης πρέπει να περιορίζονται στο απολύτως αναγκαίο επίπεδο για την πραγματοποίηση της ενισχυόμενης δραστηριότητας ΕΑΚ.

1.3.6. Οι αρνητικές επιπτώσεις της ενίσχυσης για ΕΑΚ πρέπει να είναι περιορισμένες ώστε το συνολικό ισοζύγιο να είναι θετικό

Οι πιθανές στρεβλώσεις του ανταγωνισμού λόγω των κρατικών ενισχύσεων για ΕΑΚ μπορούν να ταξινομηθούν ως εξής:

— αναστολή των δυναμικών κινήτρων των επιχειρήσεων και παραγκωνισμός,

— στήριξη αναποτελεσματικής παραγωγής,

— πρακτικές αποκλεισμού και αύξηση της ισχύος στην αγορά,

— μετεγκατάσταση οικονομικών δραστηριοτήτων σε άλλο κράτος ΕΟΧ,

— επιπτώσεις στη ροή των εμπορικών συναλλαγών στην εσωτερική αγορά.

Συνήθως, οι αρνητικές επιπτώσεις είναι μεγαλύτερες όσο υψηλότερα είναι τα ποσά ενισχύσεων και όταν οι ενισχύσεις χορηγούνται για δραστηριότητες κοντά στην εμπορία των προϊόντων ή των υπηρεσιών. Έτσι, η ένταση των ενισχύσεων θα πρέπει να είναι γενικά χαμηλότερη για δραστηριότητες που συνδέονται με την ανάπτυξη και την καινοτομία απ’ ό,τι για τις δραστηριότητες που συνδέονται με την έρευνα. Επιπλέον, για τον καθορισμό των επιλέξιμων δαπανών, πρέπει οπωσδήποτε να εξασφαλίζεται ώστε οι δαπάνες που καλύπτουν τις συνήθεις δραστηριότητες των επιχειρήσεων να μην είναι επιλέξιμες για ενίσχυση. Επίσης, τα χαρακτηριστικά του δικαιούχου και της σχετικής αγοράς επηρεάζουν το βαθμό στρέβλωσης. Οι πτυχές αυτές θα λαμβάνονται υπόψη πιο προσεκτικά στις υποθέσεις οι οποίες εξετάζονται λεπτομερώς.

1.4. Εφαρμογή του κριτηρίου της εξισορρόπησης: νόμιμα τεκμήρια και αναγκαιότητα ειδικότερης αξιολόγησης

Το παρόν κεφάλαιο θα εφαρμόζεται για την αξιολόγηση όλων των ενισχύσεων για έρευνα και ανάπτυξη και καινοτομία που κοινοποιούνται στην Αρχή. Η Αρχή θα αξιολογεί το συμβιβάσιμό τους βάσει του κριτηρίου εξισορρόπησης που αναλύεται στο τμήμα 1. Έτσι, ένα μέτρο θα εγκρίνεται μόνο αν αξιολογείται θετικά με βάση κάθε στοιχείο του κριτηρίου εξισορρόπησης. Ωστόσο, η αξιολόγηση της Αρχής μπορεί να διαφέρει ανάλογα με τον τρόπο που διενεργείται, αφού οι κίνδυνοι για τον ανταγωνισμό και τις συναλλαγές από διάφορα είδη μέτρων μπορεί να διαφέρουν κατά περίπτωση. Με την επιφύλαξη των άρθρων 4 έως 7 του μέρους II του πρωτοκόλλου 3 της συμφωνίας των κρατών της ΕΖΕΣ για τη σύσταση Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου (12), η Αρχή εφαρμόζει διάφορα νόμιμα κριτήρια ανάλογα με το είδος του κοινοποιούμενου μέτρου ενίσχυσης.

Όλες οι κοινοποιούμενες ενισχύσεις θα αξιολογούνται πρώτα βάσει του τμήματος 5. Στο εν λόγω τμήμα, η Αρχή καταγράφει διάφορα μέτρα στην περίπτωση των οποίων θεωρεί a priori ότι οι αντίστοιχες κρατικές ενισχύσεις θα αντιμετωπίσουν τη συγκεκριμένη ανεπάρκεια της αγοράς που παρεμποδίζει την ΕΑΚ. Ορίζει εξάλλου διάφορες προϋποθέσεις και παραμέτρους ώστε οι κρατικές ενισχύσεις υπέρ των μέτρων αυτών να δημιουργούν πράγματι κίνητρα, να είναι ανάλογες και να έχουν περιορισμένες αρνητικές επιπτώσεις στον ανταγωνισμό και τις συναλλαγές. Το τμήμα αυτό περιλαμβάνει συνεπώς τις παραμέτρους για τις ενισχυόμενες δραστηριότητες, τις εντάσεις ενίσχυσης και τους όρους του συμβιβάσιμου. Καταρχήν, μόνο μέτρα που πληρούν τα κριτήρια τα οποία προσδιορίζονται στο τμήμα 5 είναι επιλέξιμα με βάση το παρόν κεφάλαιο ως συμβιβάσιμα βάσει του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ.

Στο τμήμα 6, η Αρχή παρουσιάζει αναλυτικότερα πώς θα αξιολογεί την αναγκαιότητα και τα κίνητρα που δημιουργεί η ενίσχυση.

Στο τμήμα 7, η Αρχή εξηγεί αναλυτικότερα σε ποιες περιπτώσεις και πώς θα προβαίνει σε λεπτομερή αξιολόγηση.

Αυτό αντιστοιχεί σε διάφορα επίπεδα αξιολόγησης που περιγράφονται λεπτομερέστερα στη συνέχεια. Σε πρώτο επίπεδο, η Αρχή θεωρεί ότι αρκεί τα σχετικά μέτρα να ευθυγραμμίζονται με τις προϋποθέσεις που περιγράφονται στο τμήμα 5, εφόσον πληρούνται οι όροι του τμήματος 6 για τη δημιουργία κινήτρων. Για όλα τα άλλα μέτρα, η Αρχή θεωρεί ότι απαιτείται πρόσθετη αναλυτική εξέταση, λόγω υψηλότερου κινδύνου για τον ανταγωνισμό και τις συναλλαγές, οφειλόμενου είτε στη συγκεκριμένη δραστηριότητα είτε στο ποσό της ενίσχυσης είτε στο είδος του δικαιούχου. Η πρόσθετη αυτή εξέταση θα συνίσταται γενικά σε πιο λεπτομερή και εμπεριστατωμένη ανάλυση της περίπτωσης βάσει των διατάξεων που προβλέπονται στο τμήμα 6, ως προς την αναγκαιότητα και τη δημιουργία κινήτρων, ή στο τμήμα 7, αναφορικά με την αξιολόγηση ενισχύσεων που υπερβαίνουν τα όρια του σημείου 7.1 του παρόντος κεφαλαίου. Κατόπιν της πρόσθετης αυτής αναλυτικής εξέτασης, η Αρχή μπορεί να εγκρίνει την ενίσχυση, να την κηρύξει ασυμβίβαστη με τη λειτουργία της συμφωνίας για τον ΕΟΧ ή συμβατή υπό όρους με τη λειτουργία της συμφωνίας για τον ΕΟΧ.

Πρώτον, η Αρχή θεωρεί ότι για ορισμένα μέτρα ενίσχυσης, η τήρηση όσων προβλέπονται στα τμήματα 5 και 6 αρκεί συνήθως ώστε να διασφαλισθεί το συμβατό, καθόσον τεκμαίρεται ότι για τα εν λόγω μέτρα το αποτέλεσμα της εφαρμογής του κριτηρίου εξισορρόπησης θα ήταν θετικό. Το κατά πόσον ένα μέτρο εμπίπτει στην κατηγορία αυτή, εξαρτάται από το είδος του δικαιούχου, την ενισχυόμενη δραστηριότητα και το ύψος της χορηγούμενης ενίσχυσης. Η Αρχή θεωρεί ότι τα ακόλουθα μέτρα θα κηρύσσονται συμβατά βάσει των τμημάτων 5 και 6 εφόσον i) πληρούν όλες τις προϋποθέσεις και τις παραμέτρους που αναφέρονται στο τμήμα 5 και ii) η ενίσχυση χορηγείται μόνο αφού έχει υποβληθεί αίτηση ενίσχυσης στις εθνικές αρχές:

— σχέδια ενίσχυσης και μελέτες σκοπιμότητας, όταν ο δικαιούχος της ενίσχυσης είναι ΜΜΕ και το ύψος της είναι κάτω των 7,5 εκατ. ευρώ ανά ΜΜΕ για κάθε σχέδιο (ενίσχυση του σχεδίου συν ενίσχυση για τη μελέτη σκοπιμότητας),

— ενίσχυση για δαπάνες δικαιωμάτων βιομηχανικής ιδιοκτησίας για ΜΜΕ,

— ενίσχυση για νέες καινοτόμες επιχειρήσεις,

— ενίσχυση για υπηρεσίες παροχής συμβουλών σε θέματα καινοτομίας και ενίσχυση για υπηρεσίες υποστήριξης της καινοτομίας,

— ενίσχυση για το δανεισμό προσωπικού υψηλής ειδίκευσης.

Για τα ανωτέρω μέτρα, το τμήμα 6 διευκρινίζει ότι η δημιουργία κινήτρων θεωρείται ότι υπάρχει εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις του σημείου ii).

Δεύτερον, για κοινοποιηθείσες ενισχύσεις κάτω από τα όρια του τμήματος 7.1 του παρόντος κεφαλαίου, η πρόσθετη αναλυτική εξέταση συνίσταται στην απόδειξη της δημιουργίας κινήτρων και της αναγκαιότητας της ενίσχυσης, όπως καθορίζεται στο τμήμα 6. Συνεπώς, τέτοια μέτρα θεωρούνται συμβατά βάσει των τμημάτων 5 και 6, μόνο αν: i) πληρούν όλες τις προϋποθέσεις και παραμέτρους που αναφέρονται στο τμήμα 5· και ii) η δημιουργία κινήτρων και η αναγκαιότητα της ενίσχυσης έχουν αποδειχθεί σύμφωνα με το τμήμα 6.

Τρίτον, για κοινοποιηθείσες ενισχύσεις πάνω από τα όρια του τμήματος 7.1 του παρόντος κεφαλαίου, η πρόσθετη αναλυτική εξέταση συνίσταται σε λεπτομερή αξιολόγηση βάσει του τμήματος 7. Τα μέτρα αυτά θα κηρύσσονται συνεπώς συμβατά βάσει των τμημάτων 5, 6 και 7, μόνο αν: i) πληρούν όλες τις προϋποθέσεις και παραμέτρους που αναφέρονται στο τμήμα 5· και ii) η εφαρμογή του κριτηρίου εξισορρόπησης βάσει του τμήματος 7 οδηγεί σε θετική συνολικά εκτίμηση.

1.5. Αιτιολόγηση των ειδικών μέτρων που καλύπτονται από το παρόν κεφάλαιο

Εφαρμόζοντας τα κριτήρια αυτά στην ΕΑΚ, η Αρχή εντόπισε μια σειρά μέτρων για τα οποία οι κρατικές ενισχύσεις συμβιβάζονται υπό ειδικές προϋποθέσεις με το άρθρο 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ.

— Οι ενισχύσεις για σχέδια που καλύπτουν βασική και βιομηχανική έρευνα και πειραματική ανάπτυξη στοχεύουν κυρίως στις ανεπάρκειες της αγοράς σε σχέση με θετικούς εξωτερικούς παράγοντες (διάχυση γνώσεων), περιλαμβανομένων των δημόσιων αγαθών. Η Αρχή θεωρεί χρήσιμο να διατηρηθούν διάφορες κατηγορίες δραστηριοτήτων ΕΑΚ, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι οι δραστηριότητες μπορεί να ακολουθούν διαδραστικό πρότυπο καινοτομίας και όχι γραμμικό. Οι διαφορετικές εντάσεις ενισχύσεων αντικατοπτρίζουν τα διαφορετικά μεγέθη ανεπαρκειών της αγοράς και την εγγύτητα των δραστηριοτήτων στην εμπορία. Επιπλέον, σε σύγκριση με τους προηγούμενους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις, ορισμένες δραστηριότητες καινοτομίας έχουν περιληφθεί στην πειραματική ανάπτυξη. Ακόμη, έχει απλουστευθεί το σύστημα πριμοδότησης. Λόγω της αναμενόμενης μεγαλύτερης εμπλοκής των ανεπαρκειών της αγοράς και των αναμενόμενων βελτιωμένων θετικών εξωτερικών παραγόντων, οι πριμοδοτήσεις φαίνονται δικαιολογημένες για τις ΜΜΕ, τη συνεργασία με ή μεταξύ ΜΜΕ, τη διασυνοριακή συνεργασία, καθώς και τις συμπράξεις δημόσιου-ιδιωτικού τομέα (συνεργασίες επιχειρήσεων με δημόσιους ερευνητικούς οργανισμούς).

— Οι ενισχύσεις για μελέτες τεχνικής σκοπιμότητας σχετικά με σχέδια ΕΑΚ στοχεύουν στην αντιμετώπιση ανεπαρκειών της αγοράς που σχετίζονται με ατελή και ασύμμετρη πληροφόρηση. Οι μελέτες αυτές θεωρείται ότι είναι πιο απομακρυσμένες από την αγορά ως προς το ίδιο το σχέδιο, και συνεπώς μπορούν να γίνουν δεκτές σχετικά υψηλές εντάσεις ενίσχυσης.

— Οι ενισχύσεις για δαπάνες βιομηχανικής ιδιοκτησίας για τις ΜΜΕ στοχεύουν στις ανεπάρκειες της αγοράς που σχετίζονται με θετικά εξωτερικούς παράγοντες (διάχυση των γνώσεων). Σκοπός τους είναι να βελτιώσουν τις δυνατότητες των ΜΜΕ για ικανοποιητικές αποδόσεις, δίνοντάς τους ισχυρότερο κίνητρο για να αναλάβουν ΕΑΚ.

— Οι ενισχύσεις για νέες καινοτόμες επιχειρήσεις θεσπίσθηκαν ώστε να αντιμετωπιστούν ανεπάρκειες της αγοράς που συνδέονται με ατελή και ασύμμετρη πληροφόρηση, οι οποίες επηρεάζουν τις επιχειρήσεις αυτές με ιδιαίτερα οξύ τρόπο, περιορίζοντας την ικανότητά τους να λαμβάνουν κατάλληλη χρηματοδότηση για καινοτόμα επιχειρηματικά σχέδια.

— Οι ενισχύσεις για καινοτομία στις διεργασίες και την οργάνωση των υπηρεσιών στοχεύουν σε ανεπάρκειες της αγοράς που συνδέονται με ατελή πληροφόρηση και θετικούς εξωτερικούς παράγοντες. Σκοπός είναι η αντιμετώπιση του προβλήματος ότι η καινοτομία στις δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών δεν μπορεί να ενταχθεί στις κατηγορίες της έρευνας και ανάπτυξης. Η καινοτομία στις δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών συχνά απορρέει από αλληλεπιδράσεις με τους καταναλωτές και τις συνθήκες της αγοράς και όχι από την αξιοποίηση και τη χρήση υφισταμένων επιστημονικών, τεχνολογικών ή εμπορικών γνώσεων. Εξάλλου, η καινοτομία στις δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών εξαρτάται συχνά περισσότερο από νέες διεργασίες και τρόπους οργάνωσης παρά από την τεχνολογική ανάπτυξη. Έτσι, η καινοτομία διεργασιών και οργάνωσης στον τομέα των υπηρεσιών δεν καλύπτεται επαρκώς από τις ενισχύσεις για έρευνα και ανάπτυξη και απαιτεί συμπληρωματικά ειδικά μέτρα ενίσχυσης με στόχο την αντιμετώπιση των ανεπαρκειών της αγοράς που την παρεμποδίζουν.

— Οι ενισχύσεις για συμβουλευτικές υπηρεσίες και υπηρεσίες στήριξης της καινοτομίας που παρέχονται από διαμεσολαβητές καινοτομίας, αντιμετωπίζουν ανεπάρκειες της αγοράς που συνδέονται με τη μη ικανοποιητική διάδοση των πληροφοριών, εξωτερικούς παράγοντες και έλλειψη συντονισμού. Οι κρατικές ενισχύσεις αποτελούν κατάλληλη λύση για μεταβολή των κινήτρων ώστε να αγοράζουν οι ΜΜΕ τέτοιες υπηρεσίες και να αυξηθεί η προσφορά και η ζήτηση των υπηρεσιών που παρέχουν οι διαμεσολαβητές καινοτομίας.

— Οι ενισχύσεις για το δανεισμό προσωπικού υψηλής ειδίκευσης αντιμετωπίζουν τις ανεπάρκειες της αγοράς που συνδέονται με ατελή πληροφόρηση σχετικά με την αγορά εργασίας στον ΕΟΧ. Το προσωπικό υψηλής ειδίκευσης στον ΕΟΧ είναι πιθανότερο να προσληφθεί από μεγάλες επιχειρήσεις, επειδή τείνει να θεωρεί ότι οι επιχειρήσεις αυτές προσφέρουν καλύτερες συνθήκες εργασίας, καθώς και πιο ασφαλείς και ελκυστικές σταδιοδρομίες. Όμως οι ΜΜΕ θα μπορούσαν να επωφεληθούν από σημαντική μεταφορά γνώσεων και μεγαλύτερες δυνατότητες καινοτομίας, αν ήταν σε θέση να προσλάβουν προσωπικό υψηλής ειδίκευσης που θα αναλάμβανε δραστηριότητες ΕΑΚ. Η δημιουργία «γεφυρών» μεταξύ μεγάλων επιχειρήσεων ή πανεπιστημίων και ΜΜΕ μπορεί επίσης να συμβάλει στην αντιμετώπιση των ανεπαρκειών της αγοράς και να στηρίξει τη δημιουργία συμπλεγμάτων (clusters).

— Οι ενισχύσεις για συμπλέγματα (clusters) καινοτομίας στοχεύουν στην αντιμετώπιση ανεπαρκειών της αγοράς που συνδέονται με προβλήματα συντονισμού, τα οποία παρεμποδίζουν την ανάπτυξη συμπλεγμάτων ή περιορίζουν τη διαδραστικότητα και τη ροή της γνώσης εντός των συμπλεγμάτων αυτών. Οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν να συμβάλουν με διττό τρόπο στην αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος: Πρώτον, στηρίζοντας τις επενδύσεις σε ανοικτές και κοινές υποδομές για συμπλέγματα καινοτομίας και, δεύτερον, στηρίζοντας την ανάπτυξη των συμπλεγμάτων αυτών, ώστε να βελτιωθεί η συνεργασία, η δημιουργία δικτύων και η μάθηση.

2. Πεδίο εφαρμογής και ορισμοί

2.1. Πεδίο εφαρμογής του κεφαλαίου

Σύμφωνα με τις γενικές αρχές της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, οι κρατικές ενισχύσεις δεν μπορούν να εγκριθούν αν τα μέτρα ενίσχυσης συνιστούν διακρίσεις σε βαθμό που δεν δικαιολογείται από το χαρακτήρα της κρατικής ενίσχυσης. Σε σχέση με την ΕΑΚ, πρέπει να υπογραμμισθεί ιδιαίτερα ότι η Αρχή δεν θα εγκρίνει μέτρα ενίσχυσης που αποκλείουν τη δυνατότητα αξιοποίησης των αποτελεσμάτων της ΕΑΚ σε άλλα κράτη της ΕΖΕΣ.

Οι δημόσιες αρχές μπορεί να αναθέσουν Ε&A σε εταιρείες ή να αγοράσουν αποτελέσματα Ε&A από τις εταιρείες αυτές. Αν η Ε&A δεν διατίθεται σε τιμές της αγοράς, αυτό συνήθως ενέχει κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ. Αν όμως οι συμβάσεις αυτές ανατίθενται σύμφωνα με τους όρους της αγοράς, ένδειξη για το οποίο μπορεί να αποτελεί η διαδικασία προκήρυξης διαγωνισμού σύμφωνα με τις ισχύουσες οδηγίες για τις δημόσιες συμβάσεις και ιδίως την οδηγία 2004/17/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 31ης Μαρτίου 2004 περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης συμβάσεων στους τομείς του ύδατος, της ενέργειας, των μεταφορών και των ταχυδρομικών υπηρεσιών (13), η οποία ενσωματώθηκε στη συμφωνία για τον ΕΟΧ μέσω του παραρτήματος XVI σημείο 4 με απόφαση της Μεικτής Επιτροπής του ΕΟΧ αριθ. 68/2006 (ΕΕ L 245 της 7.9.2006, σ. 22 και Συμπλήρωμα ΕΟΧ αριθ. 44, 7.9.2006, σ. 18), καθώς και την οδηγία 2004/18/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαρτίου 2004, περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης δημόσιων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών (14), που ενσωματώθηκε στη συμφωνία για τον ΕΟΧ μέσω του παραρτήματος XVI σημείο 2 με απόφαση της Μεικτής Επιτροπής του ΕΟΧ αριθ. 68/2006 (ΕΕ L 245 της 7.9.2006, σ. 22 και Συμπλήρωμα ΕΟΧ αριθ. 44, 7.9.2006, σ.18), η Αρχή θα θεωρεί κατά κανόνα ότι δεν ενέχουν κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ.

Το παρόν κεφάλαιο εφαρμόζεται στις ενισχύσεις στην έρευνα και ανάπτυξη και την καινοτομία σε όλους τους τομείς που διέπονται από τη συμφωνία για τον ΕΟΧ. Εφαρμόζεται επίσης στους τομείς που υπόκεινται σε ειδικούς κανόνες κρατικών ενισχύσεων, εκτός αν προβλέπεται διαφορετικά από τους κανόνες αυτούς.

Το παρόν κεφάλαιο εφαρμόζεται στις κρατικές ενισχύσεις για ΕΑΚ στον περιβαλλοντικό τομέα (15), δεδομένου ότι υπάρχουν πολλές συνεργίες που μπορούν να αξιοποιηθούν μεταξύ της καινοτομίας για την ποιότητα και την απόδοση και της καινοτομίας για τη βελτιστοποίηση της χρήσης της ενέργειας, των αποβλήτων και της ασφάλειας.

Μετά την έναρξη ισχύος του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 364/2004 της Επιτροπής, της 25ης Φεβρουαρίου 2004, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 70/2001 όσον αφορά την επέκταση του πεδίου εφαρμογής του ώστε να συμπεριλάβει τις ενισχύσεις για έρευνα και ανάπτυξη (16), που ενσωματώθηκε στη συμφωνία για τον ΕΟΧ μέσω του παραρτήματος XV σημείο 1στ με απόφαση της Μεικτής Επιτροπής του ΕΟΧ αριθ. 131/2004 (ΕΕ L 64 της 10.3.2005, σ. 67 και Συμπλήρωμα ΕΟΧ αριθ. 12, 10.3.2005, σ. 49), οι ενισχύσεις για έρευνα και ανάπτυξη προς ΜΜΕ εξαιρούνται από τις απαιτήσεις κοινοποίησης υπό τους όρους που προβλέπει ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 70/2001 της Επιτροπής, της 12ης Ιανουαρίου 2001, σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 87 και 88 της συνθήκης ΕΚ στις κρατικές ενισχύσεις σε μικρές και μικρομεσαίες επιχειρήσεις (17), που ενσωματώθηκε στη συμφωνία για τον ΕΟΧ μέσω του παραρτήματος XV σημείο 1στ. Τα κράτη της ΕΖΕΣ παραμένουν ωστόσο ελεύθερα να κοινοποιούν τέτοιες ενισχύσεις. Αν αποφασίσουν να το κάνουν, για την αξιολόγηση των εν λόγω ενισχύσεων θα εξακολουθήσει να εφαρμόζεται το παρόν κεφάλαιο.

Ενώ οι δαπάνες προσωπικού είναι επιλέξιμες για πολλά από τα μέτρα που καλύπτονται από το παρόν κεφάλαιο και θεσπίσθηκε μέτρο για ενισχύσεις σχετικά με το δανεισμό προσωπικού με υψηλή ειδίκευση, οι ενισχύσεις που αφορούν την απασχόληση και την επιμόρφωση των ερευνητών εξακολουθούν να υπάγονται σε ειδικές πράξεις ως κρατικές ενισχύσεις στην απασχόληση και την επαγγελματική εκπαίδευση, οι οποίες πράξεις επί του παρόντος είναι ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 68/2001 της Επιτροπής, της 12ης Ιανουαρίου 2001, σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 87 και 88 της συνθήκης ΕΚ στις ενισχύσεις για επαγγελματική εκπαίδευση (18), που ενσωματώθηκε στη συμφωνία για τον ΕΟΧ μέσω του παραρτήματος XV σημείο 1δ με απόφαση της Μεικτής Επιτροπής του ΕΟΧ αριθ. 88/2002 (ΕΕ L 266 της 3.10.2002, σ. 37 και Συμπλήρωμα ΕΟΧ αριθ. 49, 3.10.2002, σ. 13) και ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 2204/2002 της Επιτροπής της 12ης Δεκεμβρίου 2002 σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 87 και 88 της συνθήκης ΕΚ στις κρατικές ενισχύσεις για την απασχόληση (19), που ενσωματώθηκε στη συμφωνία για τον ΕΟΧ μέσω του παραρτήματος XV σημείο 1ζ με την απόφαση της Μεικτής Επιτροπής του ΕΟΧ αριθ. 83/2003.

Οι ενισχύσεις για έρευνα και ανάπτυξη και καινοτομία σε προβληματικές επιχειρήσεις, κατά την έννοια του κεφαλαίου 16 “κρατικές ενισχύσεις για τη διάσωση και την αναδιάρθρωση προβληματικών επιχειρήσεων” (20) των κατευθυντηρίων γραμμών για τις κρατικές ενισχύσεις, εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής του παρόντος κεφαλαίου.

2.2. Ορισμοί

Για τους σκοπούς του παρόντος κεφαλαίου ισχύουν γενικά οι ακόλουθοι ορισμοί:

α) “μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις” (εφεξής ΜΜΕ), “μικρές επιχειρήσεις” και “μεσαίες επιχειρήσεις”: επιχειρήσεις κατά την έννοια του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 70/2001, που ενσωματώθηκε στη συμφωνία για τον ΕΟΧ μέσω του παραρτήματος XV σημείο 1στ, ή οποιουδήποτε κανονισμού τον αντικαταστήσει·

β) “μεγάλες επιχειρήσεις”: επιχειρήσεις που δεν εμπίπτουν στον ορισμό των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων·

γ) “ένταση της ενίσχυσης”: το ακαθάριστο ποσό της ενίσχυσης ως ποσοστό του επιλέξιμου κόστους του σχεδίου. Όλα τα στοιχεία υπολογίζονται πριν από την αφαίρεση φόρων ή άλλων επιβαρύνσεων. Εφόσον η ενίσχυση καταβάλλεται με μορφή άλλη εκτός από επιχορήγηση, το ποσό της ενίσχυσης είναι το ισοδύναμο επιχορήγησης της ενίσχυσης. Οι ενισχύσεις που καταβάλλονται σε δόσεις ανάγονται στην αξία τους κατά το χρόνο της χορήγησης. Το επιτόκιο που χρησιμοποιείται για το σκοπό αυτό και για τον υπολογισμό του ποσού της ενίσχυσης στα χαμηλότοκα δάνεια είναι το επιτόκιο αναφοράς που ισχύει κατά το χρόνο της χορήγησης. Η ένταση της ενίσχυσης υπολογίζεται ανά δικαιούχο·

δ) “ερευνητικός οργανισμός”: φορέας, όπως πανεπιστήμιο ή ερευνητικό ινστιτούτο, ανεξάρτητα από το νομικό καθεστώς του (δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου) ή τον τρόπο χρηματοδότησής του, πρωταρχικός σκοπός του οποίου είναι η διεξαγωγή βασικής έρευνας, βιομηχανικής έρευνας ή πειραματικής ανάπτυξης και η διάδοση των αποτελεσμάτων με τη διδασκαλία, τη δημοσίευση ή τη μεταφορά τεχνολογίας. Όλα τα κέρδη επανεπενδύονται στις δραστηριότητες αυτές, τη διάδοση των αποτελεσμάτων ή τη διδασκαλία. Επιχειρήσεις που μπορούν να επηρεάσουν ένα τέτοιο φορέα, π.χ. με την ιδιότητα του μετόχου ή του μέλους, δεν έχουν προνομιακή πρόσβαση στο ερευνητικό δυναμικό του ή στα ερευνητικά του αποτελέσματα·

ε) “βασική έρευνα”: πειραματική ή θεωρητική εργασία που αναλαμβάνεται κυρίως για την παραγωγή νέας γνώσης σχετικά με τα βασικά αίτια φαινομένων και παρατηρήσιμων γεγονότων, χωρίς να προβλέπονται άμεσες πρακτικές εφαρμογής ή χρήσης·

στ) “βιομηχανική έρευνα”: σχεδιασμένη έρευνα ή κριτική διερεύνηση που αποσκοπεί στην απόκτηση νέων γνώσεων και ικανοτήτων σχετικά με την ανάπτυξη νέων προϊόντων, διαδικασιών ή υπηρεσιών ή για τη σημαντική βελτίωση υπαρχόντων προϊόντων, μεθόδων ή υπηρεσιών. Περιλαμβάνει τη δημιουργία συστατικών στοιχείων πολύπλοκων συστημάτων, που είναι απαραίτητα για τη βιομηχανική έρευνα, ιδιαίτερα για επικύρωση τεχνολογίας πολλαπλών εφαρμογών εξαιρουμένων των πρωτοτύπων που καλύπτονται από το στοιχείο ζ)·

ζ) “πειραματική ανάπτυξη”: απόκτηση, συνδυασμός, διαμόρφωση και χρήση υφιστάμενων επιστημονικών, τεχνολογικών, επιχειρηματικών και άλλων σχετικών γνώσεων και ικανοτήτων για τον προγραμματισμό ή την παραγωγή σχεδίων για νέα, τροποποιημένα ή βελτιωμένα προϊόντα, μεθόδους ή υπηρεσίες. Μπορεί να περιλαμβάνονται και άλλες δραστηριότητες με στόχο τον εννοιολογικό προσδιορισμό, το σχεδιασμό και την τεκμηρίωση νέων προϊόντων, μεθόδων και υπηρεσιών. Οι δραστηριότητες μπορεί να περιλαμβάνουν την παραγωγή προσχεδίων, σχεδίων, προγραμμάτων και άλλης τεκμηρίωσης, εφόσον δεν προορίζονται για εμπορική χρήση. 1.1.1. Περιλαμβάνεται επίσης η ανάπτυξη πρωτοτύπων καθώς και πιλοτικών σχεδίων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν εμπορικά, στις περιπτώσεις όπου τα πρωτότυπα συνιστούν κατ’ ανάγκη το τελικό εμπορικό προϊόν και είναι υπερβολικά δαπανηρό να παραχθούν και να χρησιμοποιηθούν μόνο για σκοπούς επίδειξης και έγκρισης. Σε περίπτωση μεταγενέστερης εμπορικής χρήσης σχεδίων επίδειξης ή πιλοτικών σχεδίων, τυχόν έσοδα από τέτοια χρήση πρέπει να αφαιρούνται από το επιλέξιμο κόστος. 1.1.2. Η πειραματική παραγωγή και δοκιμή προϊόντων, διαδικασιών και υπηρεσιών είναι επίσης επιλέξιμη, εφόσον δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ή να μεταποιηθούν για χρήση σε βιομηχανικές εφαρμογές ή για εμπορική εκμετάλλευση. 1.1.3. Η πειραματική ανάπτυξη δεν περιλαμβάνει τις συνήθεις ή περιοδικές αλλαγές που πραγματοποιούνται σε προϊόντα, γραμμές παραγωγής, διεργασίες μεταποίησης, υπάρχουσες υπηρεσίες και άλλες δραστηριότητες σε εξέλιξη, ακόμα και αν οι αλλαγές αυτές αντιπροσωπεύουν βελτιώσεις·

η) “επιστρεπτέα προκαταβολή”: δάνειο για σχέδιο, το οποίο χορηγείται σε μία ή περισσότερες δόσεις, οι όροι για την αποπληρωμή του οποίου εξαρτώνται από το αποτέλεσμα του σχεδίου ΕΑΚ·

θ) “καινοτομίες διεργασιών” (21): εφαρμογή νέων ή ουσιωδώς βελτιωμένων μεθόδων παραγωγής ή διανομής (περιλαμβανομένων και σημαντικών αλλαγών στις τεχνικές, τον εξοπλισμό ή και το λογισμικό). Ελάσσονες αλλαγές ή βελτιώσεις, αύξηση της παραγωγικής ικανότητας ή της ικανότητας παροχής υπηρεσιών μέσω της προσθήκης μεταποιητικών ή εφοδιαστικών συστημάτων που είναι παρόμοια με αυτά που χρησιμοποιούνται ήδη, η παύση χρησιμοποίησης μιας διεργασίας, η απλή επανατοποθέτηση ή επέκταση κεφαλαίων, αλλαγές που απορρέουν αποκλειστικά από αλλαγές στις τιμές των συντελεστών, η προσαρμογή στις ανάγκες του χρήστη, οι τακτικές εποχικές και άλλες κυκλικές αλλαγές, η εμπορία νέων ή ουσιωδώς βελτιωμένων προϊόντων δεν θεωρούνται καινοτομίες·

ι) “οργανωτική καινοτομία” (22): εφαρμογή νέων οργανωτικών μεθόδων στις επιχειρηματικές πρακτικές της εταιρείας, στην οργάνωση του χώρου εργασίας ή στις εξωτερικές σχέσεις. Οι αλλαγές στις επιχειρηματικές πρακτικές, στο χώρο εργασίας ή τις εξωτερικές σχέσεις που βασίζονται σε οργανωτικές μεθόδους που χρησιμοποιούνται ήδη στην επιχείρηση, οι αλλαγές στη διοικητική στρατηγική της επιχείρησης, οι συγχωνεύσεις και εξαγορές, η παύση χρήσης μιας διεργασίας, η απλή επανατοποθέτηση κεφαλαίων ή η επέκταση, οι αλλαγές που απορρέουν αποκλειστικά από αλλαγή στις τιμές των συντελεστών, η προσαρμογή στις ανάγκες του χρήστη, οι τακτικές εποχικές και άλλες κυκλικές αλλαγές, η εμπορία νέων ή ουσιωδώς βελτιωμένων προϊόντων δεν θεωρούνται καινοτομίες·

ια) “προσωπικό με υψηλή ειδίκευση”: ερευνητές, μηχανικοί, σχεδιαστές και υπεύθυνοι μάρκετινγκ που διαθέτουν πανεπιστημιακό πτυχίο και τουλάχιστον πενταετή σχετική επαγγελματική πείρα. Η κατοχή διδακτορικού μπορεί να θεωρηθεί σχετική επαγγελματική πείρα.

ιβ) “απόσπαση”: προσωρινή απασχόληση προσωπικού από δικαιούχο ενίσχυσης κατά τη διάρκεια χρονικής περιόδου μετά την οποία το προσωπικό έχει το δικαίωμα να επιστρέψει στον προηγούμενο εργοδότη του·

ιγ) “συμπλέγματα καινοτομίας” (clusters): ομάδες ανεξάρτητων επιχειρήσεων —καινοτόμες νεοσύστατες επιχειρήσεις, μικρές, μεσαίες και μεγάλες επιχειρήσεις, καθώς και ερευνητικοί οργανισμοί— που δραστηριοποιούνται σε συγκεκριμένο τομέα και περιοχή με σκοπό να τονώσουν την καινοτόμο δραστηριότητα προωθώντας εντατικές αλληλεπιδράσεις, με από κοινού χρήση εγκαταστάσεων και ανταλλαγή τεχνογνωσίας και εμπειρογνωμοσύνης και συμβάλλοντας αποτελεσματικά στη μεταφορά τεχνολογίας, τη δημιουργία δικτύων και τη διάδοση πληροφοριών μεταξύ των επιχειρήσεων του συμπλέγματος. Κατά προτίμηση, το κράτος της ΕΖΕΣ πρέπει να επιδιώκει την ισόρροπη εκπροσώπηση ΜΜΕ και μεγάλων επιχειρήσεων στο σύμπλεγμα, ώστε να δημιουργείται η απαραίτητη κρίσιμη μάζα, ιδιαίτερα μέσω της εξειδίκευσης σε ορισμένους τομείς ΕΑΚ, λαμβανομένων υπόψη και των υπαρχόντων συμπλεγμάτων στο κράτος της ΕΖΕΣ και σε επίπεδο ΕΟΧ.

3. Κρατικές ενισχύσεις κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ

Γενικά οποιαδήποτε χρηματοδότηση πληροί τα κριτήρια του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ θα θεωρείται κρατική ενίσχυση. Προκειμένου να δοθούν περαιτέρω κατευθυντήριες γραμμές, παρατίθενται στη συνέχεια τυπικές περιπτώσεις που προκύπτουν στον τομέα των δραστηριοτήτων έρευνας και ανάπτυξης και καινοτομίας.

3.1. Ερευνητικοί οργανισμοί και διαμεσολαβητές καινοτομίας ως δικαιούχοι κρατικών ενισχύσεων κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ

Το θέμα αν οι ερευνητικοί οργανισμοί είναι αποδέκτες κρατικών ενισχύσεων πρέπει να απαντηθεί βάσει των γενικών αρχών για τις κρατικές ενισχύσεις.

Σύμφωνα με το άρθρο 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ και τη νομολογία του Δικαστηρίου του ΕΟΧ και του Δικαστηρίου της Κοινότητας, η δημόσια χρηματοδότηση δραστηριοτήτων Ε&Α ερευνητικών οργανισμών θεωρείται κρατική ενίσχυση, αν πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ. Σύμφωνα με τη νομολογία, απαιτείται, μεταξύ άλλων, ο ερευνητικός οργανισμός να θεωρείται επιχείρηση κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ. Αυτό δεν εξαρτάται από το νομικό του καθεστώς (δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου) ή τον οικονομικό του χαρακτήρα (κερδοσκοπικός ή μη). Αυτό που έχει καθοριστική σημασία για να θεωρηθεί επιχείρηση, είναι ο οργανισμός να ασκεί οικονομική δραστηριότητα, δηλαδή δραστηριότητα που συνίσταται στην προσφορά αγαθών και/ή υπηρεσιών σε δεδομένη αγορά (23). Έτσι, κάθε δημόσια χρηματοδότηση οικονομικών δραστηριοτήτων εμπίπτει στο άρθρο 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, εφόσον πληρούνται οι υπόλοιποι όροι.

3.1.1. Δημόσια χρηματοδότηση μη οικονομικών δραστηριοτήτων

Στην περίπτωση που ένας φορέας ασκεί δραστηριότητες οικονομικής και μη οικονομικής φύσης, για να διασφαλισθεί ότι δεν υπάρχει σταυροειδής επιδότηση της οικονομικής δραστηριότητας, η δημόσια χρηματοδότηση των μη οικονομικών δραστηριοτήτων δεν εμπίπτει στο άρθρο 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, αν τα δύο είδη δραστηριοτήτων, καθώς και οι δαπάνες και η χρηματοδότησή τους, μπορούν σαφώς να διαχωρισθούν (24). Απόδειξη του ότι οι δαπάνες έχουν κατανεμηθεί σωστά μπορεί να αποτελέσουν οι ετήσιες λογιστικές καταστάσεις των πανεπιστημίων και ερευνητικών οργανισμών.

Ωστόσο, η Αρχή θεωρεί ότι οι πρωτογενείς δραστηριότητες των ερευνητικών οργανισμών κατά κανόνα δεν έχουν οικονομικό χαρακτήρα, ιδιαίτερα:

— η εκπαίδευση για περισσότερους ανθρώπινους πόρους με καλύτερες δεξιότητες,

— η πραγματοποίηση ανεξάρτητης Ε&A για περισσότερη γνώση και καλύτερη κατανόηση, περιλαμβανομένης της συλλογικής Ε&A,

— η διάδοση των αποτελεσμάτων της έρευνας.

Η Αρχή θεωρεί περαιτέρω ότι μεταφορά τεχνολογίας (παραχώρηση αδειών εκμετάλλευσης, δημιουργία τεχνοβλαστών ή άλλες μορφές διαχείρισης της γνώσης από τον ερευνητικό οργανισμό) δεν έχει οικονομικό χαρακτήρα, αν γίνεται σε εσωτερικό επίπεδο (25) και τα έσοδα από τις δραστηριότητες αυτές επανεπενδύονται στις πρωτογενείς δραστηριότητες των ερευνητικών οργανισμών (26).

3.1.2. Δημόσια χρηματοδότηση οικονομικών δραστηριοτήτων

Αν ερευνητικοί οργανισμοί ή άλλοι μη κερδοσκοπικοί διαμεσολαβητές καινοτομίας (για παράδειγμα τεχνολογικά κέντρα, εκκολαπτήρια επιχειρήσεων, εμπορικά επιμελητήρια) ασκούν περιστασιακά οικονομικές δραστηριότητες, όπως εκμίσθωση υποδομών, παροχή υπηρεσιών σε επιχειρήσεις ή πραγματοποίηση έρευνας βάσει συμβάσεως, αυτό θα πρέπει να γίνεται με τους συνήθεις όρους της αγοράς και η δημόσια χρηματοδότηση των εν λόγω οικονομικών δραστηριοτήτων εμπεριέχει συνήθως κρατική ενίσχυση.

Ωστόσο, αν ο ερευνητικός οργανισμός ή ο μη κερδοσκοπικός διαμεσολαβητής καινοτομίας μπορεί να αποδείξει ότι το σύνολο της κρατικής χρηματοδότησης που έλαβε για την παροχή ορισμένων υπηρεσιών μεταβιβάσθηκε στον τελικό δικαιούχο, και ότι ο διαμεσολαβητής δεν απέκτησε κανένα πλεονέκτημα, ο διαμεσολαβητικός οργανισμός μπορεί να μην είναι αποδέκτης κρατικής ενίσχυσης.

Σχετικά με την ενίσχυση στους τελικούς δικαιούχους, εφαρμόζονται οι συνήθεις κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις.

3.2. Έμμεσες κρατικές ενισχύσεις κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ σε επιχειρήσεις μέσω χρηματοδοτούμενων από το Δημόσιο ερευνητικών οργανισμών

Το παρόν τμήμα αποβλέπει στη διευκρίνιση των όρων υπό τους οποίους παρέχεται σε μια επιχείρηση πλεονέκτημα κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, σε περιπτώσεις συμβάσεων έρευνας ή συνεργασίας με ερευνητικό οργανισμό. Σε ότι αφορά τα άλλα στοιχεία του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, εφαρμόζονται οι συνήθεις κανόνες. Ιδιαίτερα, πρέπει να αξιολογηθεί σύμφωνα με τη σχετική νομολογία αν η συμπεριφορά του ερευνητικού οργανισμού μπορεί να αποδοθεί στο κράτος (27).

3.2.1. Έρευνα για λογαριασμό επιχειρήσεων (ερευνητικές συμβάσεις ή ερευνητικές υπηρεσίες)

Το παρόν σημείο αφορά την περίπτωση κατά την οποία ένας ερευνητικός οργανισμός εκτελεί ένα σχέδιο για λογαριασμό επιχείρησης. Ο ερευνητικός οργανισμός, που ενεργεί ως εντολοδόχος, παρέχει υπηρεσία στην επιχείρηση, που ενεργεί ως εντολέας, σε περιπτώσεις όπου: i) ο εντολοδόχος αμείβεται καταλλήλως για την υπηρεσία του· και ii) τους όρους παροχής της υπηρεσίας καθορίζει ο εντολέας. Γενικά, κύριος των αποτελεσμάτων του σχεδίου καθίσταται ο εντολέας, ο οποίος φέρει και τον κίνδυνο αποτυχίας του. Όταν ένας ερευνητικός οργανισμός εκτελεί μια τέτοια σύμβαση, συνήθως δεν τίθεται θέμα μετακύλισης κρατικής ενίσχυσης στην επιχείρηση μέσω του ερευνητικού οργανισμού, εάν πληρούται ένας από τους ακόλουθους όρους:

1) ο ερευνητικός οργανισμός παρέχει τις υπηρεσίες του με τιμές της αγοράς· ή

2) αν δεν υπάρχει αγοραία τιμή, ο ερευνητικός οργανισμός παρέχει τις υπηρεσίες του σε τιμή που αντικατοπτρίζει το σύνολο του κόστους του συν ένα εύλογο περιθώριο.

3.2.2. Συνεργασία επιχειρήσεων και ερευνητικών οργανισμών

Σε ένα σχέδιο συνεργασίας, στο σχεδιασμό του προγράμματος πρέπει να συμμετέχουν τουλάχιστον δύο εταίροι, οι οποίοι συμβάλλουν στην υλοποίησή του και μοιράζονται τους κινδύνους και τα αποτελέσματα του προγράμματος.

Στην περίπτωση σχεδίων συνεργασίας που υλοποιούν από κοινού επιχειρήσεις και ερευνητικοί οργανισμοί, η Αρχή θεωρεί ότι δεν χορηγείται έμμεση κρατική ενίσχυση στο βιομηχανικό εταίρο μέσω του ερευνητικού οργανισμού λόγω των ευνοϊκών όρων της συνεργασίας, εάν πληρούται ένας από τους ακόλουθους όρους:

1) Οι συμμετέχουσες επιχειρήσεις φέρουν το βάρος του κόστους ολόκληρου του προγράμματος.

2) Τα αποτελέσματα του προγράμματος δεν θεμελιώνουν δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας, μπορούν να διαδοθούν ευρέως και τυχόν δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας στα αποτελέσματα που προκύπτουν από τη δραστηριότητα του ερευνητικού οργανισμού περιέρχονται εξ ολοκλήρου (28) στον τελευταίο.

3) Ο ερευνητικός οργανισμός λαμβάνει από τις συμμετέχουσες επιχειρήσεις αμοιβή αντίστοιχη προς την τιμή της αγοράς για τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (29) που προκύπτουν από τη δραστηριότητα του ερευνητικού οργανισμού στο πλαίσιο του προγράμματος και τα οποία μεταβιβάζονται στις συμμετέχουσες επιχειρήσεις. Οποιαδήποτε συνεισφορά των συμμετεχουσών επιχειρήσεων στις δαπάνες του ερευνητικού οργανισμού αφαιρείται από την αμοιβή αυτή.

Αν δεν πληρούται κανένας από τους παραπάνω όρους, το κράτος της ΕΖΕΣ μπορεί να προβεί σε μεμονωμένη αξιολόγηση της υπόθεσης (30). Μπορεί επίσης να μην υπάρχει κρατική ενίσχυση, όταν η αξιολόγηση της σύμβασης συνεργασίας μεταξύ των εταίρων οδηγεί στο συμπέρασμα ότι τα τυχόν δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας στα αποτελέσματα της ΕΑΚ, καθώς και η πρόσβαση στα αποτελέσματα, μεταβιβάζονται στους διάφορους εταίρους της συνεργασίας ανάλογα με τα αντίστοιχα ενδιαφέροντά τους, την εργασία που έχουν προσφέρει και τη χρηματοδοτική ή άλλη συνεισφορά τους στο πρόγραμμα. Αν δεν πληρούνται οι όροι 1), 2) και 3) και η επιμέρους αξιολόγηση του σχεδίου συνεργασίας δεν οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει κρατική ενίσχυση, η Αρχή θεωρεί το σύνολο της αξίας της συνεισφοράς του ερευνητικού οργανισμού στο πρόγραμμα ως ενίσχυση σε επιχειρήσεις.

4. Συμβιβάσιμο των ενισχύσεων βάσει του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο β) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ

Οι ενισχύσεις για την προώθηση σημαντικών σχεδίων ΕΑΚ κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος δύνανται να θεωρηθούν ως συμβατές με τη συμφωνία για τον ΕΟΧ σύμφωνα με το άρθρο 61 παράγραφος 3 στοιχείο β) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ.

Η Αρχή θα θεωρεί ότι το άρθρο 61 παράγραφος 3 στοιχείο β) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ έχει εφαρμογή, εφόσον ισχύουν σωρευτικά οι ακόλουθες προϋποθέσεις:

1) η προτεινόμενη ενίσχυση αφορά σχέδιο σαφώς καθορισμένο ως προς τους όρους υλοποίησής του, περιλαμβανομένων τόσο των συμμετεχόντων όσο και των στόχων του. Η Αρχή μπορεί επίσης να θεωρήσει ότι ομάδα σχεδίων αποτελεί ένα σχέδιο·

2) το σχέδιο έχει κοινό ευρωπαϊκό ενδιαφέρον: το σχέδιο πρέπει να συμβάλει κατά τρόπο συγκεκριμένο, σαφή και αναγνωρίσιμο στο ευρωπαϊκό συμφέρον. Τα οφέλη από τους στόχους του προγράμματος δεν πρέπει να περιορίζονται στο κράτος ή στα κράτη της ΕΖΕΣ που το εφαρμόζουν, αλλά πρέπει να εκτείνονται στο σύνολο του ΕΟΧ. Το σχέδιο πρέπει να αποτελεί σημαντικό άλμα προόδου για τους ευρωπαϊκούς στόχους, δηλαδή να έχει ιδιαίτερη σημασία για τον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας ή να αποτελεί πρωτοποριακό σχέδιο για την ευρωπαϊκή βιομηχανία. Το γεγονός ότι το σχέδιο πραγματοποιείται από επιχειρήσεις σε διάφορες χώρες δεν αρκεί. Τα θετικά αποτελέσματα της ενίσχυσης μπορούν να προκύπτουν π.χ. από τον σημαντικό θετικό δευτερογενή αντίκτυπο στην κοινωνία, από τη συμβολή του μέτρου ενίσχυσης στη βελτίωση της ευρωπαϊκής θέσης σχετικά με την ΕΑΚ στο διεθνή περίγυρο, από τη δημιουργία νέων αγορών ή από την ανάπτυξη νέων τεχνολογιών. Τα οφέλη από το σχέδιο δεν πρέπει να περιορίζονται στη βιομηχανία την οποία αφορούν άμεσα, αλλά τα αποτελέσματά του πρέπει να έχουν ευρύτερη σημασία και εφαρμογή στην οικονομία εντός του ΕΟΧ (αγορές προηγούμενων και επόμενων σταδίων, εναλλακτικές χρήσεις σε άλλους τομείς, κ.λπ.)·

3) η ενίσχυση είναι απαραίτητη για την επιτυχία του καθορισμένου στόχου κοινού συμφέροντος και αποτελεί κίνητρο για την εκτέλεση του σχεδίου, το οποίο πρέπει να ενέχει υψηλό επίπεδο κινδύνου. Αυτό μπορεί να προκύπτει από το επίπεδο κερδοφορίας του σχεδίου, το ύψος της επένδυσης και το χρονοδιάγραμμα των ταμειακών ροών, καθώς και τις μελέτες σκοπιμότητας, τις αξιολογήσεις κινδύνου και τις γνωμοδοτήσεις των εμπειρογνωμόνων·

4) το σχέδιο έχει ιδιαίτερη σπουδαιότητα από πλευράς χαρακτήρα και όγκου: πρέπει να αποτελεί σημαντικό σχέδιο σε σχέση με τους στόχους του και να είναι ουσιώδους μεγέθους.

Η Αρχή θα αντιμετωπίζει τα κοινοποιούμενα σχέδια πιο ευνοϊκά όταν περιλαμβάνουν σημαντική ίδια συμμετοχή του δικαιούχου στο σχέδιο. Θα αντιμετωπίζει επίσης πιο ευνοϊκά σχέδια στα οποία συμμετέχουν επιχειρήσεις ή ερευνητικοί φορείς από σημαντικό αριθμό κρατών του ΕΟΧ.

Προκειμένου η Αρχή να αξιολογήσει με το δέοντα τρόπο την υπόθεση, το κοινό ευρωπαϊκό ενδιαφέρον πρέπει να αποδεικνύεται πρακτικά: για παράδειγμα, πρέπει να αποδεικνύεται ότι με το σχέδιο επιτυγχάνεται σημαντική πρόοδος στην επίτευξη συγκεκριμένων ευρωπαϊκών στόχων.

5. Συμβιβάσιμο της ενίσχυσης βάσει του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ

Οι κρατικές ενισχύσεις για την έρευνα και ανάπτυξη και την καινοτομία είναι συμβατές με τη συμφωνία για τον ΕΟΧ κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ αν, βάσει του προαναφερθέντος κριτηρίου εξισορρόπησης, οδηγούν σε αύξηση των δραστηριοτήτων ΕΑΚ, χωρίς να επηρεάζονται αρνητικά οι όροι των συναλλαγών σε βαθμό αντίθετο με το κοινό συμφέρον. Η Αρχή θα αντιμετωπίζει ευνοϊκά κοινοποιήσεις μέτρων ενίσχυσης στηριζόμενες σε αυστηρές αξιολογήσεις παρόμοιων προηγούμενων μέτρων ενίσχυσης που αποδεικνύουν ότι οι ενισχύσεις αυτές αποτέλεσαν κίνητρα. Τα ακόλουθα μέτρα μπορούν να θεωρηθούν συμβιβάσιμα βάσει του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ.

5.1. Ενισχύσεις για σχέδια Ε&A

Ενισχύσεις για σχέδια Ε&Α θεωρούνται συμβατές με τη συμφωνία για τον ΕΟΧ κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις που ορίζονται στο παρόν τμήμα.

5.1.1. Κατηγορίες έρευνας

Το ενισχυόμενο μέρος του σχεδίου πρέπει να εμπίπτει σε μία ή περισσότερες από τις ακόλουθες ερευνητικές κατηγορίες: βασική έρευνα, βιομηχανική έρευνα, πειραματική ανάπτυξη.

Για την ταξινόμηση των διαφόρων δραστηριοτήτων, η Αρχή θα αναφέρεται στις πρακτικές της, καθώς και στα συγκεκριμένα παραδείγματα και επεξηγήσεις που περιλαμβάνονται στο εγχειρίδιο Frascati, The Measurement of Scientific and Technological Activities, Proposed Standard Practice for Surveys on Research and Experimental Development (31).

Όταν ένα σχέδιο περιλαμβάνει διάφορες δραστηριότητες, για κάθε δραστηριότητα πρέπει να προσδιορίζεται αν εμπίπτει στις κατηγορίες της βασικής έρευνας, της βιομηχανικής έρευνας ή της πειραματικής ανάπτυξης ή αν δεν εμπίπτει σε καμία από τις κατηγορίες αυτές.

Η υπαγωγή στις κατηγορίες αυτές δεν είναι απαραίτητο να ακολουθεί χρονολογική σειρά ξεκινώντας από τη βασική έρευνα και καταλήγοντας σε δραστηριότητες που είναι εγγύτερες στην αγορά. Κατά συνέπεια, τίποτα δεν εμποδίζει την Αρχή να θεωρήσει ότι μια εργασία που εκτελείται σε προχωρημένο στάδιο του σχεδίου αφορά βασική έρευνα, ενώ μια δραστηριότητα που πραγματοποιείται στα αρχικά στάδια αποτελεί πειραματική ανάπτυξη ή δεν αποτελεί ερευνητική δραστηριότητα.

5.1.2. Βασικές εντάσεις των ενισχύσεων

Η ένταση της ενίσχυσης, όπως υπολογίζεται βάσει του επιλέξιμου κόστους του σχεδίου, δεν πρέπει να υπερβαίνει:

α) το 100 % για τη βασική έρευνα·

β) το 50 % για τη βιομηχανική έρευνα·

γ) το 25 % για την πειραματική ανάπτυξη.

Η ένταση της ενίσχυσης πρέπει να καθορίζεται για κάθε δικαιούχο ενίσχυσης που συμμετέχει σε ένα σχέδιο συνεργασίας.

Στην περίπτωση κρατικών ενισχύσεων για σχέδια Ε&Α που πραγματοποιούνται με συνεργασία μεταξύ ερευνητικών οργανισμών και επιχειρήσεων, το σύνολο των ενισχύσεων που απορρέουν από άμεση κρατική στήριξη σε ένα συγκεκριμένο ερευνητικό σχέδιο και, όταν αποτελούν ενισχύσεις (βλέπε τμήμα 3.2), συνεισφορές δημόσιων ερευνητικών οργανισμών στο σχέδιο αυτό, δεν μπορούν να υπερβαίνουν τις ισχύουσες εντάσεις ενίσχυσης για κάθε δικαιούχο επιχείρηση.

5.1.3. Πριμοδοτήσεις

Τα ανώτατα όρια για βιομηχανική έρευνα και πειραματική ανάπτυξη μπορούν να αυξηθούν ως εξής:

α) αν η ενίσχυση χορηγείται σε ΜΜΕ, η ένταση της ενίσχυσης μπορεί να αυξηθεί κατά 10 εκατοστιαίες μονάδες για τις μεσαίες επιχειρήσεις και 15 εκατοστιαίες μονάδες για τις μικρές επιχειρήσεις·

β) για ένταση ενίσχυσης μέχρι 80 % κατ’ ανώτατο όριο, μπορούν να προστεθούν δεκαπέντε επί πλέον εκατοστιαίες μονάδες (32): i) αν το σχέδιο προβλέπει πραγματική συνεργασία μεταξύ δύο τουλάχιστον ανεξάρτητων μεταξύ τους επιχειρήσεων και πληρούνται οι ακόλουθες προϋποθέσεις: — καμία επιχείρηση δεν αναλαμβάνει μόνη της πάνω από το 70 % του επιλέξιμου κόστους του σχεδίου που στηρίζεται σε συνεργασία· — το σχέδιο συνεπάγεται συνεργασία με μία τουλάχιστον ΜΜΕ ή είναι διασυνοριακό, δηλαδή η έρευνα και οι δραστηριότητες ανάπτυξης πραγματοποιούνται σε δύο τουλάχιστον διαφορετικά κράτη της ΕΖΕΣ· ii) αν το σχέδιο συνεπάγεται πραγματική συνεργασία μεταξύ επιχείρησης και ερευνητικού οργανισμού, ιδιαίτερα στο πλαίσιο του συντονισμού εθνικών πολιτικών Ε&Α, και πληρούνται οι ακόλουθες προϋποθέσεις: — ο ερευνητικός οργανισμός αναλαμβάνει τουλάχιστον το 10 % του επιλέξιμου κόστους· — ο ερευνητικός οργανισμός έχει το δικαίωμα να δημοσιεύσει τα αποτελέσματα του ερευνητικού σχεδίου στο βαθμό που απορρέουν από την έρευνα που διεξήγαγε ο ίδιος· iii) μόνο στην περίπτωση της βιομηχανικής έρευνας, αν τα αποτελέσματα του σχεδίου διαδίδονται ευρέως μέσω τεχνικών και επιστημονικών διαλέξεων ή δημοσιεύονται σε επιστημονικά και τεχνικά περιοδικά ή διατίθενται σε αρχεία αποθήκευσης με ελεύθερη πρόσβαση (βάσεις δεδομένων στα ερευνητικά στοιχεία των οποίων μπορεί να έχει πρόσβαση οποιοσδήποτε), ή μέσω δωρεάν λογισμικού ή λογισμικού ανοικτού κώδικα. Για τους σκοπούς των σημείων i) και ii), η υπεργολαβία δεν θεωρείται πραγματική συνεργασία. Σε περίπτωση συνεργασίας μεταξύ επιχείρησης και ερευνητικού οργανισμού, δεν ισχύουν για τον ερευνητικό οργανισμό οι μέγιστες εντάσεις ενισχύσεων και οι πριμοδοτήσεις που καθορίζονται στο παρόν κεφάλαιο.

Πίνακας που απεικονίζει τις εντάσεις ενισχύσεων:

Μικρές επιχειρήσεις Μεσαίες επιχειρήσεις Μεγάλες επιχειρήσεις Βασική έρευνα 100 % 100 % 100 % Βιομηχανική έρευνα 70 % 60 % 50 % Βιομηχανική έρευνα, εφόσον υπάρχει: — συνεργασία μεταξύ επιχειρήσεων, για μεγάλες επιχειρήσεις: διασυνοριακή ή με μία τουλάχιστον ΜΜΕ ή — συνεργασία επιχείρησης με ερευνητικό οργανισμό ή — διάδοση αποτελεσμάτων 80 % 75 % 65 % Πειραματική ανάπτυξη 45 % 35 % 25 % Πειραματική ανάπτυξη, εφόσον υπάρχει: — συνεργασία μεταξύ επιχειρήσεων, για μεγάλες επιχειρήσεις: διασυνοριακή ή με μία τουλάχιστον ΜΜΕ ή — συνεργασία επιχείρησης με ερευνητικό οργανισμό 60 % 50 % 40 %

5.1.4 Επιλέξιμες δαπάνες

Η ένταση της ενίσχυσης θα υπολογίζεται βάσει του κόστους του ερευνητικού σχεδίου στο βαθμό που μπορεί να θεωρηθεί επιλέξιμο. Όλες οι επιλέξιμες δαπάνες πρέπει να αφορούν συγκεκριμένη Ε&A.

Επιλέξιμες είναι οι ακόλουθες δαπάνες:

α) οι δαπάνες προσωπικού (για τους ερευνητές, τους τεχνικούς και το λοιπό προσωπικό υποστήριξης, στο βαθμό που απασχολούνται για το εκάστοτε ερευνητικό σχέδιο)·

β) τα έξοδα για όργανα και εξοπλισμό, στο βαθμό και για όσο χρόνο χρησιμοποιούνται για το ερευνητικό σχέδιο· αν τα εν λόγω όργανα και εξοπλισμός δεν χρησιμοποιούνται καθ' όλη τη διάρκεια του χρήσιμου βίου τους για το ερευνητικό σχέδιο, επιλέξιμες θεωρούνται μόνον οι δαπάνες απόσβεσης που αντιστοιχούν στη διάρκεια του επενδυτικού σχεδίου και οι οποίες υπολογίζονται με βάση την κοινώς παραδεκτή λογιστική πρακτική·

γ) τα έξοδα για κτίρια και γήπεδα, στο βαθμό και για όσο χρόνο χρησιμοποιούνται για το ερευνητικό σχέδιο· όσον αφορά τα κτίρια, επιλέξιμες θεωρούνται μόνο οι δαπάνες απόσβεσης που αντιστοιχούν στη διάρκεια του επενδυτικού σχεδίου και οι οποίες υπολογίζονται με βάση την κοινώς παραδεκτή λογιστική πρακτική· για τα γήπεδα, είναι επιλέξιμα τα έξοδα μεταβίβασης υπό όρους ελεύθερης αγοράς ή τα όντως καταβληθέντα κεφαλαιουχικά έξοδα·

δ) δαπάνες για συμβατική έρευνα, τεχνογνωσία και διπλώματα ευρεσιτεχνίας που αγοράστηκαν ή εκχωρήθηκαν από εξωτερικές πηγές σε τιμές της αγοράς, εφόσον η συναλλαγή πραγματοποιήθηκε με όρους ανταγωνισμού, και δεν υπάρχει στοιχείο αθέμιτης σύμπραξης, καθώς και δαπάνες συμβουλευτικών και αντίστοιχων υπηρεσιών που χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για την ερευνητική δραστηριότητα·

ε) συμπληρωματικά γενικά έξοδα που προκύπτουν άμεσα από το ερευνητικό σχέδιο·

στ) άλλες δαπάνες λειτουργίας, περιλαμβανομένων των εξόδων για υλικά, εφόδια και παρόμοια προϊόντα τα οποία έχουν ανακύψει απευθείας από την ερευνητική δραστηριότητα.

5.1.5. Επιστρεπτέα προκαταβολή

Αν ένα κράτος της ΕΖΕΣ χορηγήσει επιστρεπτέα προκαταβολή που θεωρείται κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, εφαρμόζονται οι κατωτέρω κανόνες.

Εφόσον το κράτος της ΕΖΕΣ μπορεί να αποδείξει, με αξιόπιστη μεθοδολογία που βασίζεται σε επαρκώς επαληθεύσιμα στοιχεία, ότι είναι δυνατόν να υπολογισθεί το ακαθάριστο ισοδύναμο επιχορήγησης ενίσχυσης που χορηγείται με τη μορφή επιστρεπτέας προκαταβολής και με βάση αυτό να εκπονηθεί ένα καθεστώς όπου το εν λόγω ακαθάριστο ισοδύναμο επιχορήγησης πληροί τις προϋποθέσεις όσον αφορά τις μέγιστες εντάσεις ενίσχυσης του παρόντος τμήματος, μπορεί να κοινοποιήσει το καθεστώς αυτό και τη συναφή μεθοδολογία στην Αρχή. Αν η Αρχή δεχτεί τη μεθοδολογία και θεωρήσει το καθεστώς συμβατό, η ενίσχυση μπορεί να χορηγηθεί βάσει του ακαθάριστου ισοδύναμου επιχορήγησης της επιστρεπτέας προκαταβολής, μέχρι τις επιτρεπόμενες εντάσεις ενίσχυσης σύμφωνα με το παρόν τμήμα.

Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, η επιστρεπτέα προκαταβολή εκφράζεται σε ποσοστό των επιλέξιμων δαπανών· μπορεί συνεπώς να υπερβαίνει τα ποσοστά που αναφέρονται στο παρόν τμήμα, εφόσον πληρούνται οι ακόλουθες προϋποθέσεις.

Για να μπορέσει η Αρχή να αξιολογήσει το μέτρο, πρέπει να της υποβληθούν οι λεπτομερείς διατάξεις σχετικά με την αποπληρωμή σε περίπτωση επιτυχίας και να ορισθεί σαφώς τι θεωρείται ως επιτυχής έκβαση των ερευνητικών δραστηριοτήτων. Όλα αυτά τα στοιχεία πρέπει να κοινοποιηθούν στην Αρχή. Η Αρχή θα εξετάσει αν ο ορισμός της επιτυχούς έκβασης βασίζεται σε λογική και συντηρητική υπόθεση.

Σε περίπτωση επιτυχούς έκβασης, το μέτρο πρέπει να προβλέπει ότι η προκαταβολή αποπληρώνεται με επιτόκιο τουλάχιστον ίσο με το εφαρμοστέο επιτόκιο βάσει του κεφαλαίου 34 των κατευθυντήριων γραμμών για τις κρατικές ενισχύσεις “Επιτόκια αναφοράς και προεξόφλησης και επιτόκια που πρέπει να εφαρμόζονται κατά την ανάκτηση ενισχύσεων που έχουν χορηγηθεί παρανόμως” (33).

Σε περίπτωση επιτυχίας που υπερβαίνει την έκβαση που ορίζεται ως επιτυχής, το οικείο κράτος της ΕΖΕΣ μπορεί να ζητήσει καταβολές πέρα από την αποπληρωμή της προκαταβολής, περιλαμβανομένων και των τόκων βάσει του προβλεπόμενου από την Αρχή επιτοκίου αναφοράς.

Σε περίπτωση αποτυχίας του σχεδίου, δεν υπάρχει υποχρέωση ολοσχερούς επιστροφής της προκαταβολής. Σε περίπτωση μερικής επιτυχίας, η Αρχή θα ζητά γενικά αποπληρωμή αντίστοιχη με το βαθμό επιτυχίας του σχεδίου.

Η προκαταβολή μπορεί να καλύπτει έως 40 % του επιλέξιμου κόστους κατ’ ανώτατο όριο για το στάδιο πειραματικής ανάπτυξης του σχεδίου και έως 60 % για το στάδιο βιομηχανικής έρευνας, στο οποίο μπορούν να προστεθούν πριμοδοτήσεις.

5.1.6. Φορολογικά μέτρα

Βάσει των μελετών αξιολόγησης (34) που θα υποβάλλουν τα κράτη της ΕΖΕΣ με την κοινοποίηση, η Αρχή θα εξετάζει αν τα καθεστώτα φορολογικής ενίσχυσης για ΕΑΚ δημιουργούν κίνητρα με την ενθάρρυνση της αύξησης των δαπανών ΕΑΚ από τις επιχειρήσεις.

Η ένταση μιας φορολογικής κρατικής ενίσχυσης ΕΑΚ μπορεί να υπολογισθεί είτε βάσει μεμονωμένων σχεδίων ΕΑΚ ή, στο επίπεδο μιας επιχείρησης, ως η σχέση μεταξύ της συνολικής φορολογικής ελάφρυνσης και του αθροίσματος όλων των επιλέξιμων δαπανών ΕΑΚ που πραγματοποιήθηκαν σε περίοδο που δεν υπερβαίνει τα τρία συνεχόμενα φορολογικά έτη. Στην τελευταία περίπτωση, τα μέτρα φορολογικής ενίσχυσης ΕΑΚ μπορούν να εφαρμοστούν αδιακρίτως σε όλες τις επιλέξιμες δραστηριότητες ΕΑΚ· στην περίπτωση αυτή δεν πρέπει να γίνεται υπέρβαση (35) της ισχύουσας έντασης της ενίσχυσης για πειραματική ανάπτυξη.

Κατά την κοινοποίηση, το κράτος της ΕΖΕΣ πρέπει να υποβάλει εκτίμηση του αριθμού των δικαιούχων.

5.1.7. Ρήτρα προσαρμογής

Προκειμένου να αντιμετωπιστούν πραγματικές ή δυνητικές, άμεσες ή έμμεσες στρεβλώσεις των διεθνών συναλλαγών, μπορούν να επιτραπούν υψηλότερες εντάσεις ενίσχυσης από τις γενικά επιτρεπόμενες βάσει του παρόντος τμήματος αν —άμεσα ή έμμεσα— ανταγωνιστές εκτός ΕΟΧ έλαβαν (τα τελευταία τρία έτη) ή πρόκειται να λάβουν, ενίσχυση ισοδύναμης έντασης για παρόμοια σχέδια, προγράμματα, έρευνα, ανάπτυξη ή τεχνολογία. Ωστόσο, όπου είναι πιθανόν να εμφανισθεί στρέβλωση των διεθνών συναλλαγών μετά από τρία έτη, δεδομένης της ιδιαίτερης φύσης του συγκεκριμένου κλάδου, η περίοδος αναφοράς μπορεί να παραταθεί ανάλογα.

Εφόσον είναι δυνατόν, το ενδιαφερόμενο κράτος της ΕΖΕΣ θα υποβάλει στην Επιτροπή επαρκείς πληροφορίες που να επιτρέπουν την αξιολόγηση της κατάστασης, ειδικότερα σε ότι αφορά την αναγκαιότητα να ληφθούν υπόψη τα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα των επιχειρήσεων από τρίτες χώρες. Αν η Αρχή δεν διαθέτει στοιχεία σχετικά με τη χορηγηθείσα ή προτεινόμενη ενίσχυση, μπορεί επίσης να στηρίξει την απόφασή της σε περιστασιακά στοιχεία.

5.2. Ενισχύσεις για τεχνικές μελέτες σκοπιμότητας

Οι ενισχύσεις για τεχνικές μελέτες σκοπιμότητας στο πλαίσιο προετοιμασίας βιομηχανικής έρευνας ή πειραματικής ανάπτυξης είναι συμβατές με τη συμφωνία για τον ΕΟΧ κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, εφόσον η ένταση της ενίσχυσης, υπολογιζόμενη βάσει του κόστους που προβλέπει η μελέτη, δεν υπερβαίνει τις ακόλουθες εντάσεις ενισχύσεων:

α) για τις ΜΜΕ, 75 % για μελέτες στο πλαίσιο προετοιμασίας βιομηχανικής έρευνας και 50 % για μελέτες ενόψει δραστηριοτήτων πειραματικής ανάπτυξης·

β) για μεγάλες επιχειρήσεις, 65 % για μελέτες στο πλαίσιο προετοιμασίας βιομηχανικής έρευνας και 40 % για μελέτες ενόψει δραστηριοτήτων πειραματικής ανάπτυξης.

5.3. Ενισχύσεις για δαπάνες δικαιωμάτων βιομηχανικής ιδιοκτησίας για ΜΜΕ

Οι ενισχύσεις προς ΜΜΕ για δαπάνες σχετικά με τη λήψη και την κατοχύρωση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και άλλων δικαιωμάτων βιομηχανικής ιδιοκτησίας είναι συμβατές με τη συμφωνία για τον ΕΟΧ κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, με ανώτατο ύψος ενίσχυσης το αντίστοιχο για τις ενισχύσεις Ε&Α σχετικά με δραστηριότητες έρευνας από τις οποίες προέκυψαν για πρώτη φορά τα εν λόγω δικαιώματα βιομηχανικής ιδιοκτησίας.

Επιλέξιμες δαπάνες είναι:

α) όλες οι δαπάνες που προηγούνται της απονομής του δικαιώματος σε πρώτο βαθμό δικαιοδοσίας, περιλαμβανομένων των δαπανών για τη σύνταξη, την κατάθεση και τη διεκπεραίωση της αίτησης, καθώς και των δαπανών για την ανανέωση της αίτησης πριν από την απονομή του δικαιώματος·

β) τα έξοδα μετάφρασης και οι λοιπές δαπάνες για την εξασφάλιση της απονομής ή της κατοχύρωσης του δικαιώματος σε άλλους βαθμούς δικαιοδοσίας·

γ) οι δαπάνες για την υπεράσπιση της ισχύος του δικαιώματος κατά την επίσημη εξέταση της αίτησης και κατά τις πιθανές διαδικασίες ανακοπής, ακόμη και αν οι εν λόγω δαπάνες προκύψουν μετά την απονομή του δικαιώματος.

5.4 Ενισχύσεις για νέες καινοτόμες επιχειρήσεις

Οι ενισχύσεις για νέες καινοτόμες επιχειρήσεις είναι συμβατές με τη συμφωνία για τον ΕΟΧ κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, εφόσον πληρούνται οι ακόλουθες προϋποθέσεις (36):

α) ο δικαιούχος είναι μια μικρή επιχείρηση που υπάρχει για διάστημα μικρότερο των έξι ετών πριν από τη χορήγηση της ενίσχυσης και

β) ο δικαιούχος είναι καινοτόμος επιχείρηση, εφόσον: i) το κράτος της ΕΖΕΣ μπορεί να αποδείξει με αξιολόγηση που διεξάγεται από εξωτερικό εμπειρογνώμονα, ιδίως βάσει επιχειρηματικού σχεδίου, ότι στο εγγύς μέλλον ο δικαιούχος θα αναπτύξει προϊόντα, υπηρεσίες ή διεργασίες που είναι τεχνολογικά νέες ή ουσιωδώς βελτιωμένες σε σχέση με τη σύγχρονη τεχνολογία στο σχετικό κλάδο σε επίπεδο ΕΟΧ, και ενέχουν κίνδυνο τεχνολογικής ή βιομηχανικής αποτυχίας· ή ii) οι δαπάνες Ε&Α αντιπροσωπεύουν το 15 % τουλάχιστον του συνόλου των λειτουργικών της δαπανών, σε τουλάχιστον ένα από τα τρία τελευταία έτη πριν από τη χορήγηση της ενίσχυσης ή, σε περίπτωση επιχείρησης σε φάση εκκίνησης που δεν έχει οικονομικό ιστορικό, στον έλεγχο της τρέχουσας φορολογικής χρήσης, όπως πιστοποιείται από εξωτερικό ελεγκτή·

γ) η ενίσχυση δεν υπερβαίνει το 1 εκατ. ευρώ· η ενίσχυση αυτή δεν μπορεί να υπερβαίνει το 1,25 εκατ. ευρώ σε περιοχές επιλέξιμες για την παρέκκλιση του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ.

Ο δικαιούχος μπορεί να λάβει την ενίσχυση μόνο άπαξ κατά την περίοδο κατά την οποία θεωρείται νέα καινοτόμος επιχείρηση. Η ενίσχυση αυτή μπορεί να σωρευθεί με άλλη ενίσχυση βάσει του παρόντος κεφαλαίου, με ενίσχυση για ΕΑΚ απαλλασσόμενη κατά κατηγορία βάσει του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 364/2004, που έχει ενσωματωθεί στη συμφωνία για τον ΕΟΧ με το παράρτημα XV σημείο 1στ, ή οποιουδήποτε κανονισμού τον διαδεχθεί, και με ενίσχυση που έχει εγκρίνει η Αρχή βάσει των κατευθυντήριων γραμμών για τα κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου.

Ο δικαιούχος μπορεί να λάβει άλλη κρατική ενίσχυση, εκτός ΕΑΚ και κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου, μόνο τρία έτη μετά τη χορήγηση ενίσχυσης για νέα καινοτόμο επιχείρηση.

5.5. Ενισχύσεις για καινοτόμο διεργασία και οργανωτική καινοτομία στον τομέα των υπηρεσιών

Η καινοτομία στις υπηρεσίες μπορεί να μην εμπίπτει πάντα στις κατηγορίες έρευνας που ορίζονται στο τμήμα 5.1, αλλά συνήθως είναι λιγότερο συστηματική και συχνά απορρέει από την αλληλεπίδραση με τους καταναλωτές, τη ζήτηση της αγοράς, την υιοθέτηση επιχειρηματικών και οργανωτικών προτύπων και πρακτικών από περισσότερο καινοτόμους τομείς ή άλλες παρόμοιες πηγές.

Οι ενισχύσεις για καινοτόμο διεργασία και οργανωτική καινοτομία στις υπηρεσίες είναι συμβατές με τη συμφωνία για τον ΕΟΧ κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, με μέγιστη ένταση της ενίσχυσης 15 % για τις μεγάλες επιχειρήσεις, 25 % για τις μεσαίες επιχειρήσεις και 35 % για τις μικρές επιχειρήσεις. Οι μεγάλες επιχειρήσεις είναι επιλέξιμες για τέτοιες ενισχύσεις μόνον εάν συνεργάζονται με ΜΜΕ στην ενισχυόμενη δραστηριότητα, εφόσον η συνεργασία αυτή αντιπροσωπεύει τουλάχιστον το 30 % των συνολικών επιλέξιμων δαπανών.

Αλλαγές ρουτίνας ή περιοδικές αλλαγές σε προϊόντα, γραμμές παραγωγής, μεταποιητικές διεργασίες, υπάρχουσες υπηρεσίες και άλλες τρέχουσες λειτουργίες, ακόμη και αν οι αλλαγές αυτές αποτελούν βελτιώσεις, δεν είναι επιλέξιμες για κρατική ενίσχυση.

Πρέπει να πληρούνται οι ακόλουθες προϋποθέσεις:

α) η οργανωτική καινοτομία πρέπει να σχετίζεται πάντα με τη χρήση και αξιοποίηση τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών (ΤΠΕ) για την αλλαγή της οργάνωσης·

β) η καινοτομία πρέπει να διαμορφώνεται ως σχέδιο με καθορισμένο υπεύθυνο σχεδίου που διαθέτει τα κατάλληλα προσόντα, και καθορισμένο κόστος·

γ) το αποτέλεσμα του ενισχυόμενου σχεδίου πρέπει να είναι η ανάπτυξη προτύπου, επιχειρηματικού μοντέλου, μεθοδολογίας ή ιδέας που να μπορεί να αναπαραχθεί συστηματικά, με δυνατότητα να πιστοποιηθεί και να οδηγήσει σε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας·

δ) η καινοτόμος διεργασία ή η οργανωτική καινοτομία πρέπει να είναι νέα ή ουσιωδώς βελτιωμένη σε σχέση με το σύγχρονο σύστημα στο σχετικό κλάδο στον ΕΟΧ· η καινοτομία μπορεί να αποδεικνύεται από τα κράτη της ΕΖΕΣ, για παράδειγμα με ακριβή περιγραφή της καινοτομίας, σε σύγκριση με τις σύγχρονες διαδικαστικές ή οργανωτικές τεχνικές που χρησιμοποιούνται από άλλες επιχειρήσεις στον ίδιο κλάδο·

ε) τα σχέδια καινοτόμου διεργασίας ή οργανωτικής καινοτομίας πρέπει να εμπεριέχουν σαφή βαθμό κινδύνου· ο κίνδυνος μπορεί να αποδεικνύεται από το κράτος της ΕΖΕΣ με βάση: το κόστος του σχεδίου σε σχέση με τον κύκλο εργασιών της εταιρείας, το χρόνο που χρειάζεται για να αναπτυχθεί μια διεργασία, τα αναμενόμενα κέρδη από την καινοτόμο διεργασία σε σύγκριση με το κόστος του σχεδίου, την πιθανότητα αποτυχίας.

Επιλέξιμες δαπάνες είναι οι ίδιες όπως για τις ενισχύσεις σχεδίων Ε&Α (βλέπε τμήμα 5.2.1). Στην περίπτωση οργανωτικής καινοτομίας, ωστόσο, το κόστος μέσων και εξοπλισμού καλύπτει μόνο το κόστος μέσων και εξοπλισμού ΤΠΕ.

5.6. Ενισχύσεις για συμβουλευτικές υπηρεσίες καινοτομίας και ενισχύσεις για υπηρεσίες στήριξης καινοτομίας

Οι ενισχύσεις για συμβουλευτικές υπηρεσίες καινοτομίας και υπηρεσίες στήριξης καινοτομίας είναι συμβατές με τη συμφωνία για τον ΕΟΧ κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, μόνο εφόσον πληρούνται οι ακόλουθες προϋποθέσεις:

1) ο δικαιούχος είναι ΜΜΕ·

2) η ενίσχυση δεν υπερβαίνει το ανώτατο ποσό των 200 000 ευρώ ανά δικαιούχο και ανά τριετία (37)·

3) ο πάροχος υπηρεσιών διαθέτει εθνική ή ευρωπαϊκή πιστοποίηση. Αν ο πάροχος υπηρεσιών δε διαθέτει εθνική ή ευρωπαϊκή πιστοποίηση, η ενίσχυση δεν μπορεί να καλύπτει πάνω από το 75 % των επιλέξιμων δαπανών·

4) ο δικαιούχος πρέπει να χρησιμοποιήσει την κρατική ενίσχυση για να αγοράσει τις υπηρεσίες σε τιμές της αγοράς (ή αν ο πάροχος των υπηρεσιών είναι μη κερδοσκοπικός οργανισμός, σε τιμές που να αντικατοπτρίζουν πλήρως το κόστος συν ένα λογικό περιθώριο).

Είναι επιλέξιμες οι ακόλουθες δαπάνες:

— όσον αφορά συμβουλευτικές υπηρεσίες σε θέματα καινοτομίας: συμβουλευτικές υπηρεσίες διοίκησης· τεχνολογική συνδρομή· υπηρεσίες μεταφοράς τεχνολογίας· εκπαίδευση· συμβουλές για αγορά, προστασία και εμπόριο δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας και για συμφωνίες σχετικά με διπλώματα ευρεσιτεχνίας· συμβουλές για τη χρήση προτύπων,

— όσον αφορά υπηρεσίες στήριξης καινοτομίας: χώροι γραφείων· τράπεζες δεδομένων· τεχνικές βιβλιοθήκες· έρευνα αγοράς· χρήση εργαστηρίων. σήμανση ποιότητας, δοκιμές και πιστοποίηση.

Αν ο πάροχος υπηρεσιών είναι μη κερδοσκοπικός οργανισμός, η ενίσχυση μπορεί να χορηγηθεί με τη μορφή μειωμένης τιμής, που αντιστοιχεί στη διαφορά μεταξύ της τιμής που καταβάλλεται και της τιμής της αγοράς (ή της τιμής που αντιπροσωπεύει όλο το κόστος συν ένα εύλογο περιθώριο). Σε τέτοια περίπτωση, τα κράτη της ΕΖΕΣ πρέπει να δημιουργήσουν ένα σύστημα που να διασφαλίζει διαφάνεια σχετικά με το πλήρες κόστος των υπηρεσιών παροχής συμβουλών για την καινοτομία και τη στήριξη της καινοτομίας, καθώς και σχετικά με την τιμή που καταβάλλει ο δικαιούχος, ώστε η λαμβανόμενη ενίσχυση να είναι μετρήσιμη και να μπορεί να ελεγχθεί.

5.7. Ενισχύσεις για το δανεισμό προσωπικού υψηλής ειδίκευσης

Ενισχύσεις για το δανεισμό προσωπικού υψηλής ειδίκευσης αποσπασμένου από ερευνητικό οργανισμό ή μεγάλη επιχείρηση σε ΜΜΕ είναι συμβατές με τη συμφωνία για τον ΕΟΧ κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, εφόσον πληρούνται οι ακόλουθες προϋποθέσεις:

Το αποσπασμένο προσωπικό δεν πρέπει να αντικαθιστά άλλο προσωπικό, αλλά να απασχολείται σε νέες θέσεις που έχουν δημιουργηθεί για το σκοπό αυτό· πρέπει να έχει εργασθεί τουλάχιστον επί δύο έτη στον ερευνητικό οργανισμό ή τη μεγάλη επιχείρηση από όπου αποσπάται. Το εν λόγω προσωπικό πρέπει να απασχολείται σε δραστηριότητα ΕΑΚ εντός της ΜΜΕ που λαμβάνει την ενίσχυση.

Είναι επιλέξιμες όλες οι δαπάνες προσωπικού για το δανεισμό και την απασχόληση προσωπικού υψηλής ειδίκευσης, όπως ορίζεται παραπάνω, περιλαμβανομένων των δαπανών για τη χρησιμοποίηση πρακτορείου πρόσληψης, καθώς και για τη χορήγηση επιδόματος κινητικότητας στο εν λόγω προσωπικό. Η μέγιστη ένταση της ενίσχυσης είναι 50 % των επιλέξιμων δαπανών, για ανώτατο όριο τριών ετών ανά επιχείρηση και ανά δανειζόμενο άτομο.

Η παρούσα διάταξη δεν αφορά την κάλυψη του κόστους συμβουλευτικών υπηρεσιών (πληρωμή των υπηρεσιών εμπειρογνώμονα, χωρίς την απασχόληση του εμπειρογνώμονα στην επιχείρηση), που καλύπτεται βάσει των κανόνων για τις ενισχύσεις στις ΜΜΕ (38).

5.8. Ενισχύσεις για συμπλέγματα καινοτομίας (cluster)

Μπορούν να χορηγηθούν επενδυτικές ενισχύσεις για τη δημιουργία, την επέκταση και το συντονισμό συμπλεγμάτων φορέων καινοτομίας, αποκλειστικά στις νομικές οντότητες που διαχειρίζονται τα εν λόγω συμπλέγματα καινοτομίας. Η οντότητα αυτή θα είναι υπεύθυνη για τη διαχείριση της συμμετοχής και της πρόσβασης στις εγκαταστάσεις, τις διευκολύνσεις και τις δραστηριότητες του συμπλέγματος καινοτομίας. Η πρόσβαση στις εγκαταστάσεις, στις ευκολίες και τις δραστηριότητες του συμπλέγματος καινοτομίας δεν πρέπει να περιορίζεται, και οι αμοιβές για τη χρήση των διευκολύνσεων του συμπλέγματος και τη συμμετοχή στις δραστηριότητές του θα πρέπει να αντικατοπτρίζουν το σχετικό κόστος.

Τέτοιες ενισχύσεις μπορούν να χορηγηθούν για τις ακόλουθες εγκαταστάσεις:

— εγκαταστάσεις εκπαίδευσης και ερευνητικά κέντρα,

— υποδομές έρευνας με ανοικτή πρόσβαση: εργαστήρια, εγκαταστάσεις δοκιμών,

— υποδομές ευρυζωνικών δικτύων.

Η μέγιστη ένταση της ενίσχυσης είναι 15 %.

Στην περίπτωση που η ενίσχυση χορηγείται σε ΜΜΕ, οι ανώτατες εντάσεις αυξάνονται κατά 20 εκατοστιαίες μονάδες, όταν πρόκειται για μικρές επιχειρήσεις, και 10 εκατοστιαίες μονάδες, όταν πρόκειται για μεσαίες επιχειρήσεις.

Επιλέξιμες δαπάνες είναι οι δαπάνες για επενδύσεις σε γήπεδα, κτίρια, μηχανήματα και εξοπλισμό.

Μπορούν να χορηγηθούν λειτουργικές ενισχύσεις για το συντονισμό του συμπλέγματος καινοτομίας στη νομική οντότητα που το διαχειρίζεται. Οι ενισχύσεις αυτές πρέπει να είναι προσωρινές και, γενικά, να καταργούνται συν τω χρόνω, ώστε να παρέχουν κίνητρο για τη σχετικά ταχεία εναρμόνιση των τιμών με το κόστος.

Οι εν λόγω ενισχύσεις μπορούν να χορηγούνται για περιορισμένη διάρκεια πέντε ετών, όταν η ενίσχυση είναι φθίνουσα. Η έντασή της μπορεί να ανέρχεται σε 100 % το πρώτο έτος, αλλά θα πρέπει να μειωθεί γραμμικά στο μηδέν ως το τέλος του πέμπτου έτους. Στην περίπτωση ενίσχυσης που δεν μειώνεται σταδιακά, η διάρκειά της περιορίζεται στα πέντε έτη και η έντασή της δεν πρέπει να υπερβαίνει το 50 % των επιλέξιμων δαπανών. Σε δεόντως αιτιολογημένες περιπτώσεις και βάσει πειστικών αποδεικτικών στοιχείων που θα υποβάλει το κοινοποιούν κράτος της ΕΖΕΣ, μπορεί να χορηγηθεί ενίσχυση για το συντονισμό συμπλέγματος καινοτομίας για μεγαλύτερη χρονική περίοδο, που δεν θα υπερβαίνει τα 10 έτη.

Επιλέξιμες δαπάνες είναι οι δαπάνες προσωπικού και διοίκησης σε σχέση με τις ακόλουθες δραστηριότητες:

— προβολή του συμπλέγματος καινοτομίας για την προσέλκυση νέων εταιρειών στο σύμπλεγμα,

— διαχείριση των διευκολύνσεων ανοιχτής πρόσβασης του συμπλέγματος,

— οργάνωση εκπαιδευτικών προγραμμάτων, εργαστηρίων και συνεδρίων για τη στήριξη της διάδοσης των γνώσεων και τη δημιουργία δικτύων μεταξύ των μελών του συμπλέγματος.

Κατά την κοινοποίηση επενδυτικών ενισχύσεων για το συντονισμό συμπλεγμάτων φορέων, τα κράτη της ΕΖΕΣ πρέπει να υποβάλουν ανάλυση σχετικά με την τεχνολογική ειδίκευση του συμπλέγματος φορέων καινοτομίας, το υφιστάμενο τοπικό δυναμικό, τις υπάρχουσες ερευνητικές ικανότητες, την παρουσία στον ΕΟΧ συμπλεγμάτων με παρόμοιο σκοπό και τον πιθανό όγκο των δραστηριοτήτων του συμπλέγματος στην αγορά.

Οι περιπτώσεις στις οποίες τα κράτη της ΕΖΕΣ χρηματοδοτούν υποδομές καινοτομίας που λειτουργούν με ανοικτή πρόσβαση στο πλαίσιο ερευνητικού οργανισμού μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα πρέπει να εξετάζονται με βάση τις διατάξεις που περιλαμβάνονται στο τμήμα 3.1.

6. Δημιουργία κινήτρων και αναγκαιότητα της ενίσχυσης

Οι κρατικές ενισχύσεις πρέπει να δημιουργούν κίνητρα, δηλαδή οι δικαιούχοι να μεταβάλουν τη συμπεριφορά τους ώστε να αυξάνεται το επίπεδο της δραστηριότητας ΕΑΚ. Ως συνέπεια της ενίσχυσης πρέπει η δραστηριότητα ΕΑΚ να αυξάνεται σε μέγεθος, εμβέλεια, δαπανώμενο ποσό ή ταχύτητα.

Η Αρχή θεωρεί ότι οι ενισχύσεις δεν δημιουργούν κίνητρα για τους δικαιούχους σε όλες τις περιπτώσεις κατά τις οποίες η δραστηριότητα ΕΑΚ (39) έχει ήδη ξεκινήσει πριν από την αίτηση για ενίσχυση του δικαιούχου στις εθνικές αρχές.

Αν το ενισχυόμενο σχέδιο ΕΑΚ δεν έχει αρχίσει να εφαρμόζεται πριν από την υποβολή της αίτησης, η Αρχή θεωρεί ότι τα ακόλουθα μέτρα ενίσχυσης δημιουργούν αυτομάτως κίνητρα για:

— ενίσχυση σε σχέδια και μελέτες σκοπιμότητας, όπου δικαιούχος της ενίσχυσης είναι ΜΜΕ και η ενίσχυση είναι μικρότερη των 7,5 εκατομμυρίων ευρώ ανά ΜΜΕ για κάθε σχέδιο ενίσχυσης,

— ενίσχυση για δαπάνες που συνδέονται με δικαιώματα βιομηχανικής ιδιοκτησίας ΜΜΕ,

— ενίσχυση για νέες καινοτόμες επιχειρήσεις,

— ενίσχυση για υπηρεσίες παροχής συμβουλών σε θέματα καινοτομίας και ενίσχυση για υπηρεσίες υποστήριξης της καινοτομίας,

— ενίσχυση για το δανεισμό προσωπικού υψηλής ειδίκευσης.

Για όλα τα άλλα μέτρα (40), η Αρχή θα ζητά από τα κοινοποιούντα κράτη της ΕΖΕΣ να αποδεικνύουν τη δημιουργία κινήτρων.

Για να διαπιστωθεί αν οι σχεδιαζόμενες ενισχύσεις θα παρακινήσουν τους αποδέκτες της ενίσχυσης να μεταβάλουν τη συμπεριφορά τους ώστε να αυξήσουν τη δραστηριότητα ΕΑΚ, τα κράτη της ΕΖΕΣ θα υποβάλουν εκ των προτέρων αξιολόγηση σχετικά με την αύξηση της δραστηριότητας ΕΑΚ για όλα τα μεμονωμένα μέτρα που αξιολογεί η Αρχή, βάσει ανάλυσης που θα συγκρίνει την κατάσταση χωρίς τις ενισχύσεις με την κατάσταση μετά τη χορήγηση ενισχύσεων. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν τα ακόλουθα κριτήρια, σε συνδυασμό με άλλους κατάλληλους ποσοτικούς ή και ποιοτικούς παράγοντες που θα υποβάλουν τα κράτη της ΕΖΕΣ με τις κοινοποιήσεις τους:

— Αύξηση του μεγέθους του σχεδίου: αύξηση του συνολικού κόστους του σχεδίου (χωρίς μείωση της δαπάνης από το δικαιούχο σε σχέση με την υπόθεση μη ενίσχυσης)· αύξηση του αριθμού των ατόμων που ασχολούνται με δραστηριότητες ΕΑΚ.

— Αύξηση της εμβέλειας: αύξηση του αριθμού των αναμενόμενων αποτελεσμάτων από το σχέδιο· πιο φιλόδοξο σχέδιο που χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη πιθανότητα επιστημονικών ή τεχνολογικών τομών ή υψηλότερο κίνδυνο αποτυχίας (ιδιαίτερα σε συνδυασμό με τον υψηλότερο κίνδυνο που ενέχει το σχέδιο έρευνας, το μακροπρόθεσμο χαρακτήρα του σχεδίου και την αβεβαιότητα για τα αποτελέσματά του).

— Βελτίωση του ρυθμού ολοκλήρωσης του σχεδίου: μικρότερος χρόνος για την ολοκλήρωση του σχεδίου σε σύγκριση με την εφαρμογή του ίδιου σχεδίου χωρίς τη χορήγηση ενίσχυσης.

— Αύξηση του συνολικού ποσού που δαπανάται για ΕΑΚ: αύξηση της συνολικής δαπάνης ΕΑΚ από το δικαιούχο· αλλαγές στον προϋπολογισμό του σχεδίου (χωρίς αντίστοιχη μείωση του προϋπολογισμού για άλλα σχέδια)· αύξηση των δαπανών ΕΑΚ από το δικαιούχο ως ποσοστού του συνολικού κύκλου εργασιών.

Σε περίπτωση που μπορεί να αποδειχθεί σημαντική επίδραση σε τουλάχιστον ένα από τα στοιχεία αυτά, λαμβανομένης υπόψη της συνήθους συμπεριφοράς μιας επιχείρησης στον αντίστοιχο κλάδο, η Αρχή θα συμπεραίνει κατά κανόνα ότι η ενίσχυση δημιούργησε κίνητρα.

Αν η Αρχή προβαίνει σε λεπτομερή αξιολόγηση ενός μεμονωμένου μέτρου, οι εν λόγω δείκτες μπορεί να μην κριθούν επαρκείς για την απόδειξη της δημιουργίας κινήτρων, και η Αρχή μπορεί να χρειασθεί και συμπληρωματικά στοιχεία.

Κατά την αξιολόγηση ενός μέτρου ενίσχυσης, θεωρείται ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις για τη δημιουργία κινήτρων, αν το κράτος της ΕΖΕΣ έχει δεσμευθεί να χορηγεί τις μεμονωμένες ενισχύσεις βάσει του εγκεκριμένου καθεστώτος ενισχύσεων, μόνον αφού ελέγξει ότι υπάρχει δημιουργία κινήτρων και να υποβάλλει ετήσιες εκθέσεις για την εφαρμογή του εγκεκριμένου καθεστώτος ενισχύσεων. Στις ετήσιες εκθέσεις, το κράτος της ΕΖΕΣ πρέπει να καταδείξει πώς αξιολόγησε τη δημιουργία κινήτρων πριν χορηγήσει την ενίσχυση με τη χρήση των παραπάνω ποσοτικών και ποιοτικών δεικτών.

7. Συμβιβάσιμο ενισχύσεων μετά από λεπτομερή αξιολόγηση

Η Αρχή θεωρεί ότι η αύξηση του επιπέδου δραστηριότητας ΕΑΚ στον ΕΟΧ είναι προς το γενικό συμφέρον, δεδομένου ότι αναμένεται να συμβάλει στην οικονομική μεγέθυνση, την ευημερία και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Στο πλαίσιο αυτό, η Αρχή αναγνωρίζει ότι οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν να διαδραματίσουν θετικό ρόλο, όταν είναι σωστά στοχευμένες και δημιουργούν κατάλληλα κίνητρα για τις επιχειρήσεις προκειμένου να αυξήσουν την ΕΑΚ. Ωστόσο, οι κρατικές ενισχύσεις μπορεί επίσης να οδηγήσουν σε σημαντικές στρεβλώσεις του ανταγωνισμού, πράγμα που πρέπει να ληφθεί υπόψη.

7.1. Μέτρα που υπόκεινται σε λεπτομερή αξιολόγηση

Για τα ακόλουθα μέτρα, λόγω του υψηλότερου κινδύνου στρέβλωσης του ανταγωνισμού, η Αρχή θα προβαίνει σε λεπτομερέστερη αξιολόγηση.

Για μέτρα που καλύπτονται από κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορίες

— για όλες τις περιπτώσεις που κοινοποιούνται στην Αρχή βάσει υποχρέωσης κοινοποίησης των μεμονωμένων ενισχύσεων, που προβλέπεται από τον κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορίες.

Για μέτρα που καλύπτονται από το παρόν κεφάλαιο:

Όταν το ποσό της ενίσχυσης υπερβαίνει:

— για ενισχύσεις σε σχέδια (41) και μελέτες σκοπιμότητας: — αν το σχέδιο αφορά κυρίως βασική έρευνα (42), ποσό 20 εκατ. ευρώ ανά επιχείρηση και ανά σχέδιο/μελέτη σκοπιμότητας· — αν το σχέδιο αφορά κυρίως βιομηχανική έρευνα (43), ποσό 10 εκατ. ευρώ ανά επιχείρηση και ανά σχέδιο/μελέτη σκοπιμότητας· — για όλα τα άλλα σχέδια, ποσό 7,5 εκατ. ευρώ ανά επιχείρηση και ανά σχέδιο/μελέτη σκοπιμότητας.

— για καινοτομία διεργασίας και οργάνωσης σε δραστηριότητες υπηρεσιών, ποσό ενίσχυσης 5 εκατ. ευρώ ανά σχέδιο και επιχείρηση·

— για συμπλέγματα καινοτομίας, ποσό 5 εκατ. ευρώ ανά σύμπλεγμα.

Σκοπός της λεπτομερούς αξιολόγησης είναι να διασφαλίζεται ότι μεγάλα ποσά ενισχύσεων για ΕΑΚ δεν στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό σε βαθμό που αντίκειται στο κοινό συμφέρον, αλλά αντίθετα συμβάλλουν θετικά σ’ αυτό. Αυτό συμβαίνει, όταν τα οφέλη της κρατικής ενίσχυσης, εκφρασμένα σε πρόσθετη ΕΑΚ, υπεραντισταθμίζουν τις αρνητικές επιπτώσεις στον ανταγωνισμό και το εμπόριο.

Η λεπτομερής αξιολόγηση είναι ανάλογη με τις πιθανότητες στρέβλωσης στη συγκεκριμένη περίπτωση. Έτσι, το γεγονός ότι θα πραγματοποιηθεί λεπτομερής αξιολόγηση, δεν συνεπάγεται απαραίτητα την αναγκαιότητα κίνησης διαδικασίας έρευνας, μολονότι αυτό μπορεί να συμβεί για ορισμένα μέτρα.

Επιπλέον, και εφόσον τα κράτη της ΕΖΕΣ συνεργάζονται πλήρως και υποβάλλουν σε εύθετο χρόνο τις κατάλληλες πληροφορίες, η Αρχή θα καταβάλει κάθε προσπάθεια ώστε να πραγματοποιήσει έγκαιρα την έρευνά της.

7.2. Μεθοδολογία για τη λεπτομερή αξιολόγηση: κριτήρια ΕΑΚ για την οικονομική αξιολόγηση ορισμένων ατομικών περιπτώσεων

Η Αρχή παραθέτει κατωτέρω ορισμένες κατευθυντήριες γραμμές ως προς τις πληροφορίες που μπορεί να ζητήσει και τη μεθοδολογία που θα ακολουθεί για μέτρα τα οποία υπόκεινται σε λεπτομερή αξιολόγηση. Οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές παρατίθενται προκειμένου οι αποφάσεις της Αρχής και το σκεπτικό τους να χαρακτηρίζονται από διαφάνεια και να είναι προβλέψιμες έτσι ώστε να κατοχυρώνεται η ασφάλεια δικαίου.

Οι λεπτομερείς αξιολογήσεις θα πραγματοποιούνται βάσει των ακόλουθων θετικών και αρνητικών στοιχείων που θα εφαρμόζονται μαζί με τα κριτήρια που ορίζονται στο τμήμα 5. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η εφαρμογή των εν λόγω στοιχείων και η βαρύτητα που τους δίνεται εξαρτώνται από τη μορφή ή το σκοπό της ενίσχυσης. Το επίπεδο της αξιολόγησης της Αρχής θα είναι ανάλογο με τον κίνδυνο νόθευσης του ανταγωνισμού. Αυτό σημαίνει ότι το βάθος της ανάλυσης θα εξαρτάται από τη φύση της συγκεκριμένης περίπτωσης. Έτσι, κρατικές ενισχύσεις για δραστηριότητες που απέχουν πολύ από την αγορά είναι πιθανό να μην οδηγήσουν σε ιδιαιτέρως εμπεριστατωμένη εξέταση.

Τα κράτη της ΕΖΕΣ καλούνται να υποβάλλουν όλα τα στοιχεία που θεωρούν χρήσιμα για την αξιολόγηση της υπόθεσης. Τα κράτη της ΕΖΕΣ, ειδικότερα, καλούνται να βασίζονται σε αξιολογήσεις προηγουμένων καθεστώτων ή μέτρων κρατικών ενισχύσεων, αναλύσεων επιπτώσεων που πραγματοποίησε η χορηγούσα αρχή, αξιολογήσεις κινδύνου, οικονομικές εκθέσεις, εσωτερικά επιχειρηματικά σχέδια που καταρτίζουν οι εταιρείες για σημαντικά σχέδια, γνώμες εμπειρογνωμόνων και άλλες μελέτες σχετικά με την ΕΑΚ.

7.3. Θετικά αποτελέσματα των ενισχύσεων

Το γεγονός ότι οι ενισχύσεις ωθούν τις επιχειρήσεις να πραγματοποιούν στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο ΕΑΚ που δεν θα πραγματοποιούσαν σε διαφορετική περίπτωση, αποτελεί το κυριότερο θετικό στοιχείο που θα λαμβάνεται υπόψη κατά την αξιολόγηση του συμβιβάσιμου των ενισχύσεων.

Στο πλαίσιο αυτό, η Αρχή θα δίνει ιδιαίτερη προσοχή στα ακόλουθα στοιχεία:

— την καθαρή αύξηση της ΕΑΚ που πραγματοποιεί η επιχείρηση,

— τη συνεισφορά του μέτρου στη γενική βελτίωση του συγκεκριμένου τομέα σε ότι αφορά το επίπεδο ΕΑΚ,

— τη συμβολή του μέτρου στη βελτίωση της θέσης των χωρών που καλύπτει η συμφωνία για τον ΕΟΧ όσον αφορά την ΕΑΚ, στο διεθνή περίγυρο.

7.3.1. Ύπαρξη ανεπάρκειας της αγοράς

Όπως αναφέρθηκε στο τμήμα 1, οι κρατικές ενισχύσεις μπορεί να είναι απαραίτητες προκειμένου να αυξηθεί η ΕΑΚ στην οικονομία, μόνο στο βαθμό που η αγορά από μόνη της δεν μπορεί να παράσχει τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα. Είναι δεδομένο ότι ορισμένες ανεπάρκειες της αγοράς αναστέλλουν το συνολικό επίπεδο της ΕΑΚ στον ΕΟΧ. Ωστόσο, οι διάφορες επιχειρήσεις και τομείς της οικονομίας δεν αντιμετωπίζουν στον ίδιο βαθμό αυτές τις ανεπάρκειες της αγοράς. Συνεπώς, σε ότι αφορά τα μέτρα που υπόκεινται σε λεπτομερή αξιολόγηση, τα κράτη της ΕΖΕΣ πρέπει να υποβάλλουν κατάλληλες πληροφορίες για το αν οι ενισχύσεις αφορούν γενική ανεπάρκεια της αγοράς όσον αφορά ΕΑΚ στις χώρες που καλύπτει η συμφωνία για τον ΕΟΧ ή συγκεκριμένη ανεπάρκεια της αγοράς.

Ανάλογα με τη συγκεκριμένη ανεπάρκεια της αγοράς που αντιμετωπίζεται, η Αρχή θα λαμβάνει υπόψη τα ακόλουθα στοιχεία:

— διάδοση των γνώσεων: το προβλεπόμενο επίπεδο διάδοσης πληροφοριών, τον ειδικό χαρακτήρα των γνώσεων που παράγονται, τη δυνατότητα προστασίας των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας,

— ατελής και ασύμμετρη πληροφόρηση: επίπεδο του κινδύνου και πολύπλοκος χαρακτήρας της έρευνας, αναγκαιότητα εξωτερικής χρηματοδότησης, δυνατότητα του δικαιούχου της ενίσχυσης να λάβει εξωτερική χρηματοδότηση,

— ανεπάρκεια συντονισμού: αριθμός συνεργαζομένων επιχειρήσεων, ένταση της συνεργασίας, αποκλίνοντα συμφέροντα μεταξύ συνεργαζόμενων εταίρων, προβλήματα στη σύνταξη των συμβάσεων, προβλήματα τρίτων για το συντονισμό της συνεργασίας.

Για τις κρατικές ενισχύσεις σε σχέδια ή δραστηριότητες ΕΑΚ σε ενισχυόμενες περιοχές, η Αρχή θα λαμβάνει υπόψη: i) τα μειονεκτήματα που οφείλονται στον περιφερειακό χαρακτήρα ή άλλες περιφερειακές ιδιαιτερότητες, ii) τα ειδικά τοπικά οικονομικά στοιχεία, καθώς και τους κοινωνικούς ή και ιστορικούς λόγους για το χαμηλό επίπεδο ΕΑΚ σε σχέση με το αντίστοιχο μέσο εθνικό επίπεδο και/ή επίπεδο ΕΟΧ και iii) οποιονδήποτε άλλο κατάλληλο δείκτη αυξημένης ανεπάρκειας της αγοράς.

7.3.2. Κατάλληλο μέσο

Οι κρατικές ενισχύσεις για ΕΑΚ μπορούν να επιτραπούν βάσει του άρθρου 61 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συμφωνίας για τον ΕΟΧ, όταν είναι αναγκαίες για να επιτευχθεί ένας στόχος κοινού συμφέροντος, κατ’ εξαίρεση από τη γενική απαγόρευση χορήγησης κρατικών ενισχύσεων. Σημαντικό στοιχείο στο κριτήριο εξισορρόπησης είναι αν και σε ποιο βαθμό οι κρατικές ενισχύσεις για ΕΑΚ μπορούν να θεωρηθούν κατάλληλο μέσο για να αυξηθούν οι δραστηριότητες ΕΑΚ, σε περίπτωση που τα ίδια αποτελέσματα μπορούν να επιτευχθούν με άλλα μέσα που προκαλούν μικρότερες στρεβλώσεις.

Στην ανάλυση του συμβιβάσιμου, η Αρχή θα λαμβάνει ιδιαίτερα υπόψη τις τυχόν εκτιμήσεις επιπτώσεων του προτεινόμενου μέτρου που έχει πραγματοποιήσει το κράτος της ΕΖΕΣ. Μέτρα για τα οποία το κράτος της ΕΖΕΣ έχει εξετάσει άλλες εναλλακτικές πολιτικές και έχει διαπιστώσει και υποβάλει στην Αρχή τα πλεονεκτήματα της χρήσης ενός επιλεκτικού μέσου όπως η κρατική ενίσχυση, θεωρείται ότι αποτελούν κατάλληλο μέσο.

7.3.3. Δημιουργία κινήτρων και αναγκαιότητα της ενίσχυσης

Η ανάλυση της δημιουργίας κινήτρων χάρη στο μέτρο ενίσχυσης αποτελεί τη σημαντικότερη προϋπόθεση στην ανάλυση των κρατικών ενισχύσεων για ΕΑΚ. Ο προσδιορισμός της δημιουργίας κινήτρων ισοδυναμεί με την εκτίμηση ότι η σχεδιαζόμενη ενίσχυση θα ωθήσει τις επιχειρήσεις να πραγματοποιήσουν ΕΑΚ που δεν θα πραγματοποιούσαν διαφορετικά.

Στο τμήμα 6 παρατίθεται μια σειρά δεικτών που μπορούν να χρησιμοποιήσουν τα κράτη της ΕΖΕΣ ώστε να αποδείξουν τη δημιουργία κινήτρων. Ωστόσο, όταν ένα μέτρο αξιολογείται λεπτομερώς, η Αρχή θα απαιτεί να στοιχειοθετείται ακριβέστερα η δημιουργία κινήτρων ώστε να αποφεύγονται αδικαιολόγητες νοθεύσεις του ανταγωνισμού.

Στην ανάλυσή της, η Αρχή, εκτός από τους δείκτες που αναφέρονται στο τμήμα 6, θα λαμβάνει υπόψη και τα ακόλουθα στοιχεία:

— Καθορισμός της σκοπούμενης αλλαγής: η αλλαγή συμπεριφοράς στην οποία στοχεύει η κρατική ενίσχυση στην κοινοποιούμενη περίπτωση πρέπει να εξειδικεύεται επαρκώς (έναρξη εφαρμογής νέου σχεδίου, αύξηση μεγέθους, εμβέλειας ή ταχύτητας σχεδίου).

— Ανάλυση με αντιπαραδείγματα: Η αλλαγή συμπεριφοράς πρέπει να εξακριβώνεται με την ανάλυση αντιπαραδειγμάτων: ποιο θα ήταν το επίπεδο της δραστηριότητας με και χωρίς την ενίσχυση; Η διαφορά των δύο σεναρίων θεωρείται ότι είναι αποτέλεσμα του μέτρου ενίσχυσης και απεικονίζει τη δημιουργία κινήτρων.

— Επίπεδο κερδοφορίας: αν το σχέδιο δεν είναι αφ’ εαυτού κερδοφόρο για μια ιδιωτική επιχείρηση, αλλά δημιουργεί σημαντικά οφέλη για την κοινωνία, είναι πιθανό ότι η ενίσχυση δημιουργεί κίνητρο. Για να αξιολογηθεί η συνολική κερδοφορία (ή μη) του σχεδίου, μπορούν να χρησιμοποιηθούν μέθοδοι αξιολόγησης που αποτελούν πάγια πρακτική στο συγκεκριμένο κλάδο (44).

— Ποσό της επένδυσης και χρονοδιάγραμμα των ταμειακών ροών: Οι υψηλές επενδύσεις εκκίνησης, το χαμηλό επίπεδο οικειοποιήσιμων ταμειακών ροών και το γεγονός ότι ένα σημαντικό τμήμα ταμειακών ροών θα προκύψουν πολύ μακροπρόθεσμα, αποτελούν σημαντικά στοιχεία στην αξιολόγηση της δημιουργίας κινήτρων.

— Επίπεδο κινδύνου που ενέχει το ερευνητικό σχέδιο: Βάσει π.χ. μελετών σκοπιμότητας, αξιολογήσεων κινδύνου και γνωμοδοτήσεων εμπειρογνωμόνων, στην αξιολόγηση του κινδύνου θα λαμβάνεται ιδιαίτερα υπόψη το αμετάκλητο της επένδυσης, η πιθανότητα εμπορικής αποτυχίας, ο κίνδυνος το σχέδιο να είναι λιγότερο παραγωγικό απ’ ό,τι αναμένεται, ο κίνδυνος η υλοποίηση του σχεδίου να βλάψει άλλες δραστηριότητες και ο κίνδυνος το κόστος του σχεδίου να επηρεάσει αρνητικά την οικονομική βιωσιμότητα της επιχείρησης. Για κρατικές ενισχύσεις ΕΑΚ σε σχέδια ή δραστηριότητες σε ενισχυόμενες περιοχές, η Αρχή θα λαμβάνει υπόψη τα μειονεκτήματα λόγω του περιφερειακού χαρακτήρα ή άλλων περιφερειακών ιδιαιτεροτήτων, που επηρεάζουν αρνητικά το επίπεδο του κινδύνου στο ερευνητικό σχέδιο.

— Συνεχής αξιολόγηση: τα μέτρα για τα οποία προβλέπονται πιλοτικά σχέδια (χαμηλής κλίμακας) ή που ορίζουν συγκεκριμένους δείκτες για τη διακοπή του σχεδίου σε περίπτωση αποτυχίας και προβλέπουν έλεγχο ex-post με δημόσια πρόσβαση, αντιμετωπίζονται θετικότερα κατά την αξιολόγηση της δημιουργίας κινήτρων.

7.3.4. Αναλογικότητα της ενίσχυσης

Ανεξάρτητα από τα κριτήρια που προβλέπονται στο τμήμα 5, τα ενδιαφερόμενα κράτη της ΕΖΕΣ θα πρέπει να παρέχουν τις ακόλουθες πληροφορίες:

— Ανοικτή διαδικασία επιλογής: Εφόσον υπάρχουν πολλοί (δυνητικοί) υποψήφιοι για να αναλάβουν το σχέδιο ΕΑΚ σε ένα κράτος της ΕΖΕΣ, είναι πιθανότερο να ικανοποιείται η απαίτηση της αναλογικότητας, αν το σχέδιο έχει κατακυρωθεί βάσει διαφανών αντικειμενικών κριτηρίων που δεν ενέχουν διακρίσεις.

— Ελάχιστη ενίσχυση: τα κράτη της ΕΖΕΣ πρέπει να εξηγήσουν πώς υπολογίσθηκε το χορηγούμενο ποσό ώστε να διασφαλισθεί ότι περιορίζεται στο απολύτως απαραίτητο.

7.4. Ανάλυση της στρέβλωσης του ανταγωνισμού και των συναλλαγών

Οι κρατικές ενισχύσεις για ΕΑΚ μπορούν να επηρεάσουν τον ανταγωνισμό σε δύο επίπεδα: i) στις διεργασίες καινοτομίας, δηλαδή τον ανταγωνισμό σε θέματα ΕΑΚ που ασκείται στα πρώτα στάδια των αγορών προϊόντων και ii) στις αγορές προϊόντων όπου γίνεται η εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων των δραστηριοτήτων ΕΑΚ.

Εκτιμώντας τις αρνητικές επιπτώσεις του μέτρου ενίσχυσης, η Αρχή θα επικεντρώνεται στην ανάλυση των στρεβλώσεων που προκαλεί η ενίσχυση ΕΑΚ στον ανταγωνισμό μεταξύ επιχειρήσεων στη σχετική αγορά προϊόντων. Η Αρχή θα δίνει μεγαλύτερη βαρύτητα στους κινδύνους για τον ανταγωνισμό και τις συναλλαγές που είναι ιδιαίτερα πιθανό να προκύψουν στο προβλέψιμο μέλλον.

Οι επιπτώσεις στον ανταγωνισμό κατά τη διεργασία καινοτομίας, λαμβάνονται υπόψη εφόσον υπάρχει προβλέψιμη επίπτωση στον ανταγωνισμό των μελλοντικών αγορών προϊόντων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα αποτελέσματα της ΕΑΚ, π.χ. με τη μορφή δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας, αποτελούν αντικείμενο συναλλαγών στις λεγόμενες αγορές τεχνολογίας, όπως π.χ. με την παραχώρηση αδειών εκμετάλλευσης διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας. Στις περιπτώσεις αυτές, η Αρχή μπορεί επίσης να εξετάσει τις επιπτώσεις της ενίσχυσης στον ανταγωνισμό στις αγορές τεχνολογίας.

Οι επιπτώσεις της ΕΑΚ στις αγορές προϊόντων είναι σε μεγάλο βαθμό δυναμικές και η ανάλυση θα λαμβάνει υπόψη τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα. Συχνά, η ίδια η καινοτόμος δραστηριότητα συνδέεται με πολλαπλές μελλοντικές αγορές προϊόντων. Αν συμβαίνει κάτι τέτοιο, οι επιπτώσεις της κρατικής ενίσχυσης πρέπει να εξετάζονται για όλες τις σχετικές αγορές.

Υπάρχουν τρεις διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους η ΕΑΚ μπορεί να νοθεύσει τον ανταγωνισμό στις αγορές προϊόντων:

1) η ενίσχυση για ΕΑΚ μπορεί να στρεβλώσει τα δυναμικά επενδυτικά κίνητρα των «παικτών» της αγοράς (αποτέλεσμα παραγκωνισμού)·

2) η ενίσχυση για ΕΑΚ μπορεί να δημιουργήσει ή να διατηρήσει θέσεις ισχύος στην αγορά·

3) η ενίσχυση για ΕΑΚ μπορεί να διατηρήσει μια αναποτελεσματική διάρθρωση της αγοράς.

Οι κρατικές ενισχύσεις μπορεί να έχουν επίσης αρνητικά αποτελέσματα στις συναλλαγές στην αγορά που καλύπτει η συμφωνία για τον ΕΟΧ. Ειδικότερα, όταν οι ενισχύσεις για ΕΑΚ οδηγούν στον παραγκωνισμό ανταγωνιστών, τα μέτρα ενίσχυσης μπορεί να έχουν ως αποτέλεσμα τη μετατόπιση των εμπορικών ροών, καθώς και της οικονομικής δραστηριότητας.

7.4.1. Στρέβλωση δυναμικών κινήτρων

Η κυριότερη ανησυχία σε σχέση με τις ενισχύσεις ΕΑΚ προς επιχειρήσεις είναι ότι στρεβλώνονται τα δυναμικά επενδυτικά κίνητρα των ανταγωνιστών. Όταν μια επιχείρηση λαμβάνει ενίσχυση, βελτιώνεται γενικά η πιθανότητα επιτυχούς ΕΑΚ της εν λόγω επιχείρησης, με αποτέλεσμα να έχει αυξημένη παρουσία στην αγορά προϊόντος (προϊόντων) μελλοντικά. Η αυξημένη αυτή παρουσία μπορεί να οδηγήσει τους ανταγωνιστές σε περιορισμό των αρχικών τους επενδυτικών σχεδίων (αποτέλεσμα παραγκωνισμού).

Στην ανάλυσή της, η Αρχή θα λαμβάνει υπόψη τα ακόλουθα στοιχεία:

— Ποσό της ενίσχυσης: τα μέτρα ενίσχυσης που προβλέπουν σημαντικά ποσά ενίσχυσης είναι πιο πιθανό να έχουν σημαντικά αποτελέσματα παραγκωνισμού. Η σημασία του ποσού της ενίσχυσης θα εκτιμάται σε σχέση με τη συνολική ιδιωτική δαπάνη για Ε&Α του τομέα, καθώς και τα ποσά που δαπανούν οι κυριότερες επιχειρήσεις.

— Απόσταση από την αγορά/κατηγορία της ενίσχυσης: όσο εγγύτερη στην αγορά είναι η δραστηριότητα ΕΑΚ που αφορά το μέτρο ενίσχυσης, τόσο πιθανότερο είναι να προκύψουν σημαντικά αποτελέσματα παραγκωνισμού.

— Ανοικτή διαδικασία επιλογής: όταν η επιχορήγηση παρέχεται βάσει αντικειμενικών κριτηρίων που δεν ενέχουν διακρίσεις, η Αρχή θα τηρεί πιο θετική στάση.

— Φραγμοί εξόδου: οι ανταγωνιστές είναι πιο πιθανό να διατηρήσουν (ακόμη και να αυξήσουν) τα επενδυτικά τους σχέδια όταν οι φραγμοί εξόδου από τη διαδικασία καινοτομίας είναι υψηλοί. Αυτό μπορεί να συμβαίνει όταν οι προηγούμενες επενδύσεις πολλών ανταγωνιστών είναι «κλειδωμένες» σε μια συγκεκριμένη τροχιά ΕΑΚ.

— Κίνητρα ανταγωνισμού σε μια μελλοντική αγορά: οι ενισχύσεις ΕΑΚ μπορεί να οδηγήσουν σε μια κατάσταση όπου οι ανταγωνιστές του δικαιούχου της ενίσχυσης παραιτούνται από τον ανταγωνισμό σε μια μελλοντική αγορά, επειδή το πλεονέκτημα που παρέχει η ενίσχυση (τεχνολογικό ή χρονικό) μειώνει την πιθανότητα για τους ανταγωνιστές να εισέλθουν επικερδώς στη μελλοντική αγορά.

— Διαφοροποίηση των προϊόντων και ένταση του ανταγωνισμού: όταν η καινοτομία σε σχέση με το προϊόν συνίσταται μάλλον στην ανάπτυξη διαφοροποιημένων προϊόντων (δηλαδή όσον αφορά τα εμπορικά σήματα, τα πρότυπα, τις τεχνολογίες, τις ομάδες καταναλωτών) οι ανταγωνιστές είναι λιγότερο πιθανό να επηρεαστούν αρνητικά. Το ίδιο ισχύει και όταν υπάρχουν πολλοί πραγματικοί ανταγωνιστές στην αγορά.

7.4.2. Δημιουργία ισχύος στην αγορά

Οι ενισχύσεις για ΕΑΚ μπορεί να έχουν αρνητικές επιπτώσεις ως προς την αύξηση ή τη διατήρηση της ισχύος στις αγορές προϊόντων. Ισχύς στην αγορά είναι η δυνατότητα επηρεασμού των τιμών της αγοράς, της παραγωγής, της ποικιλίας ή της ποιότητας των αγαθών και υπηρεσιών, ή άλλων παραμέτρων του ανταγωνισμού στην αγορά, για σημαντικό χρονικό διάστημα εις βάρος των καταναλωτών. Η Αρχ