Απόφαση της Εποπτεύουσας Αρχής της ΕΖΕΣ

αριθ. 32/00/COL

της 16ης Φεβρουαρίου 2000

που εισάγει κατευθυντήριες γραμμές για τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και της Εποπτεύουσας Αρχής της ΕΖΕΣ στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων και τροποποιεί για εικοστή τρίτη φορά τους διαδικαστικούς και ουσιαστικούς κανόνες στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων

Η ΕΠΟΠΤΕΥΟΥΣΑ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΖΕΣ,

Έχοντας υπόψη:

τη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο(1), και ιδίως τα άρθρα 61 ως 63,

τη συμφωνία μεταξύ των χωρών ΕΖΕΣ για την ίδρυση Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου(2), και ιδίως το άρθρο 24 και το άρθρο 1 του συνημμένου σε αυτήν πρωτοκόλλου 3,

Εκτιμώντας τα ακόλουθα:

Σύμφωνα με το άρθρο 24 της συμφωνίας Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου, η Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ πρέπει να θέσει σε εφαρμογή τις διατάξεις σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις.

Σύμφωνα με το άρθρο 5 παράγραφος 2, στοιχείο β) της συμφωνίας Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου, η Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ εκδίδει ανακοινώσεις ή κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με θέματα που περιλαμβάνονται στη συμφωνία ΕΟΧ, αν τούτο προβλέπεται ρητά στην εν λόγω συμφωνία ή στη συμφωνία Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου, ή αν η Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ το θεωρεί αναγκαίο.

Υπενθυμίζοντας τους διαδικαστικούς και ουσιαστικούς κανόνες στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων(3) που θεσπίσθηκαν στις 19 Ιανουαρίου 1994 από την Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ(4).

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε ανακοίνωση σχετικά με τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και της Επιτροπής στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων(5).

Η ομοιόμορφη εφαρμογή των κανόνων σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις πρέπει να εξασφαλισθεί σε ολόκληρο τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο.

Σύμφωνα με το σημείο II του τίτλου "Γενικες διατάξεις" στο τέλος του παραρτήματος XV της συμφωνίας ΕΟΧ, η Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ θεσπίζει, μετά από διαβουλεύσεις με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, πράξεις αντίστοιχες με αυτές που έχει θεσπίσει η Επιτροπή, προκειμένου να διατηρηθούν ίσοι όροι ανταγωνισμού.

Έχοντας συμβουλευτεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Η Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ συμβουλεύτηκε τις χώρες ΕΖΕΣ σχετικά με την εισαγωγή των νέων αυτών κατευθυντήριων γραμμών,

ΕΞΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΠΟΦΑΣΗ:

1. Οι κατευθυντήριες γραμμές για τις κρατικές ενισχύσεις τροποποιούνται με την εισαγωγή ενός νέου κεφαλαίου, του κεφαλαίου 9Α, σχετικά με τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και της Εποπτεύουσας Αρχής της ΕΖΕΣ στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων, όπως αναφέρεται στο παράρτημα I της παρούσας απόφασης.

2. Οι χώρες ΕΖΕΣ ενημερώνονται με επιστολή, συνοδευόμενη από αντίγραφο της παρούσας απόφασης, συμπεριλαμβανομένου του παραρτήματος I.

3. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενημερώνεται, σύμφωνα με το στοχείο δ) του πρωτοκόλλου 27 της συμφωνίας ΕΟΧ, με αντίγραφο της απόφασης, συμπεριλαμβανομένου του παραρτήματος I.

4. Η απόφαση, συμπεριλαμβανομένου του παραρτήματος I, δημοσιεύεται στο τμήμα ΕΟΧ του συμπληρώματος ΕΟΧ της Επίσημης Εφημερίδας των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.

5. Το κείμενο της απόφασης στην αγγλική γλώσσα είναι το μόνο αυθεντικό.

Βρυξέλλες, 16 Φεβρουαρίου 2000.

Για την Εποπτεύουσα Αρχή της ΕΖΕΣ

Ο Πρόεδρος

Knut Almestad

(1) Στο εξής συμφωνία ΕΟΧ.

(2) Στο εξής καλούμενη συμφωνία Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου.

(3) Στο εξής καλούμενες κατευθυντήριες γραμμές για τις κρατικές ενισχύσεις.

(4) Δημοσιεύθηκε αρχικά στην ΕΕ L 231 της 3.9.1994 και στο συνημμένο συμπλήρωμα ΕΟΧ αριθ. 32, η τελευταία τροποποίηση (22η) εγκρίθηκε με την απόφαση αριθ. 329/99/COL της 16ης Δεκεμβρίου 1999 (δεν έχει ακόμα δημοσιευτεί).

(5) ΕΕ C 312 της 23.11.1995, σ. 8.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I

"9Α. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΟΠΤΕΥΟΥΣΑΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΕΖΕΣ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΩΝ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΕΝΙΣΧΥΣΕΩΝ

1. Σκοπός του παρόντος κεφαλαίου είναι να παράσχει κατευθύνσεις όσον αφορά τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων. Το κεφάλαιο δεν περιορίζει ουδόλως τα δικαιώματα των χωρών ΕΖΕΣ, των ιδιωτών και των επιχειρήσεων που προκύπτουν από το δίκαιο του ΕΟΧ. Δεν προδικάζει οποιαδήποτε ερμηνεία του δικαίου ΕΟΧ/ΕΚ εκ μέρους του Δικαστηρίου ΕΖΕΣ, του Δικαστηρίου ή του Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Τέλος δεν παρεμβαίνει κατά κανένα τρόπο στην άσκηση των καθηκόντων των εθνικών δικαστηρίων.

2. Στις 23 Νοεμβρίου 1995, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ('η Επιτροπή') εξέδωσε ανακοίνωση σχετικά με τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών αρχών και της Επιτροπής στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων(1). Η μη δεσμευτική αυτή πράξη περιλαμβάνει αρχές και κανόνες που η Επιτροπή εφαρμόζει στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων. Επίσης, επεξηγεί τους τρόπους με τους οποίους η Επιτροπή προτίθεται να συνεργασθεί με τα εθνικά δικαστήρια. Η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ θεωρεί ότι το θέμα της εν λόγω ανακοίνωσης της Επιτροπής παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ. Προκειμένου να διατηρηθούν ίσοι όροι στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων και να εξασφαλιστεί η ομοιόμορφη εφαρμογή των κανόνων ΕΟΧ για τις κρατικές ενισχύσεις σε ολόκληρο τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ τροποποιεί, με το παρόν κεφάλαιο(2), τις τρέχουσες κατευθυντήριες γραμμές της σχετικά με την εφαρμογή και την ερμηνεία των άρθρων 61 και 62 της συμφωνίας ΕΟΧ. Υπό το φως των εξελίξεων όσον αφορά την κωδικοποίηση των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις στην Κοινότητα και τις επακόλουθες επιπτώσεις τους στη νομοθεσία των χωρών ΕΖΕΣ, θα υπάρχει ολοένα μεγαλύτερη ανάγκη συνεργασίας μεταξύ της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ και των εθνικών δικαστηρίων στον τομέα αυτό.

9Α.1. Εισαγωγή

1. Σύμφωνα με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, η τελευταία φράση του άρθρου 88 παράγραφος 3 της συνθήκης ΕΚ, που αντικατοπτρίζεται στην τελευταία φράση του άρθρου 1 παράγραφος 3 του συνημμένου στη συμφωνία Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου πρωτοκόλλου 3, έχει άμεση επίπτωση στην έννομη τάξη των κρατών μελών της ΕΚ(3). Η φράση αυτή περικλείει τη λεγόμενη 'ρήτρα standstill' και έχει ως εξής: 'το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος δεν δύναται να εφαρμόσει τα σχεδιαζόμενα μέτρα πριν η διαδικασία αυτή καταλήξει σε τελική απόφαση.' Η σωστή εφαρμογή της διάταξης αυτής έχει ζωτική σημασία για τον αποτελεσματικό έλεγχο των κρατικών ενισχύσεων. Η διάταξη, όπως οι κοινοτικοί κανονισμοί (οι οποίοι λόγω της φύσης και της λειτουργίας τους συγκαταλέγονται μεταξύ των άμεσα εφαρμοζόμενων κοινοτικών νομοθετικών πηγών) πρέπει να εφαρμοσθεί από τα εθνικά δικαστήρια χωρίς την παρέμβαση νομικού μέσου για την μεταφορά της κοινοτικής νομοθεσίας στο εθνικό δίκαιο. Τα εθνικά δικαστήρια στην Κοινότητα είναι εξουσιοδοτημένα να εφαρμόζουν την άμεση επίπτωση της τελευταίας φράσης του άρθρου 88 παράγραφος 3 της συνθήκης ΕΚ.

2. Η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ θεωρεί ότι η κατάσταση είναι διαφορετική όσον αφορά το δίκαιο του ΕΟΧ, δεδομένου ότι πρόκειται για τις χώρες της ΕΖΕΣ. Στις εν λόγω χώρες, η εσωτερική επίπτωση του δικαίου ΕΟΧ διέπεται από το εκάστοτε συνταγματικό, το οποίο υπόκειται στο πρωτόκολλο 25 της συμφωνίας ΕΟΧ. Σύμφωνα με το πρωτόκολλο αυτό, οι χώρες ΕΖΕΣ έχουν την υποχρέωση να εξασφαλίζουν, με χωριστή νομοθετική διάταξη εφόσον είναι αναγκαίο, ότι σε περίπτωση σύγκρουσης μεταξύ των εφαρμοστέων κανόνων ΕΟΧ και των άλλων νομοθετικών διατάξεων, υπερισχύουν οι εφαρμοστέοι κανόνες ΕΟΧ. Σύμφωνα με το Δικαστήριο ΕΖΕΣ, η φύση της διάταξης αυτής συνεπάγεται ότι, σε περίπτωση σύγκρουσης μεταξύ των εφαρμοστέων κανόνων του ΕΟΧ και των εθνικών νομοθετικών διατάξεων, οι ιδιώτες και οι εμπορικοί παράγοντες πρέπει να μπορούν να επικαλεσθούν και να θεωρούν, σε εθνικό επίπεδο, ότι όλα τα δικαιώματα που απορρέουν από διατάξεις του δικαίου ΕΟΧ(4), αποτελούν ή έχουν καταστεί τμήμα της σχετικής εθνικής έννομης τάξης, εφόσον δεν υπόκεινται σε όρους και είναι αρκετά σαφή(5).

3. Η σωστή εφαρμογή της ρήτρας standstill εντός του ΕΟΧ μπορεί να καταστήσει απαραίτηση την αποτελεσματική συνεργασία μεταξύ της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ και των εθνικών δικαστηρίων. Το κεφάλαιο εξηγεί με ποιον τρόπο η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ προτίθεται να βοηθήσει τα εθνικά δικαστήρια με το να καθιερώνει στενότερη συνεργασία όσον αφορά την εφαρμογή και ερμηνεία των άρθρων 61 και 62 της συμφωνίας ΕΟΧ σε μεμονωμένες περιπτώσεις. Δεδομένου ότι η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ μπορεί να μην είναι πάντοτε σε θέση να ενεργεί γρήγορα για να διαφυλάξει τα συμφέροντα τρίτων σε υποθέσεις κρατικών ενισχύσεων, τα εθνικά δικαστήρια ενδέχεται να έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα να αντιμετωπίζουν και να επανορθώνουν παραβάσεις της ρήτρας standstill.

9Α.2. Αρμοδιότητες

1. Η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ είναι αρμόδια για την εφαρμογή των διατάξεων της συμφωνίας ΕΟΧ σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις καθώς και για την εξασφάλιση της εφαρμογής των διατάξεων αυτών εκ μέρους των κρατών μελών. Τα εθνικά δικαστήρια, από την άλλη πλευρά, είναι αρμόδια για τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων και την εκτέλεση των καθηκόντων, συνήθως μετά από αίτηση ιδιωτών. Η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ πρέπει να εξετάσει όλα τα μέτρα ενίσχυσης που εμπίπτουν στις διατάξεις του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας ΕΟΧ, προκειμένου να εκτιμήσει το συμβιβάσιμό τους προς την εφαρμογή της συμφωνίας ΕΟΧ. Τα εθνικά δικαστήρια εξασφαλίζουν, σύμφωνα με τους ισχύοντες εθνικούς διαδικαστικούς κανόνες, την τήρηση εκ μέρους των χωρών ΕΖΕΣ του διαδικαστικών τους υποχρεώσεων.

2. Η ρήτρα standstill προβλέπει ότι οι χώρες ΕΖΕΣ δεν εφαρμόζουν τα σχεδιαζόμενα μέτρα έως ότου ληφθεί τελική απόφαση βάσει της διαδικασίας που προβλέπεται στο άρθρο 1 παράγραφος 2 του συνημμένου στη συμφωνία Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου πρωτοκόλλου 3. Η διάταξη αυτή συνεπάγεται γενική απαγόρευση εκτέλεσης της ενίσχυσης πριν από τη λήψη απόφασης από την Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ, ακόμα και όταν δεν έχει κινηθεί η επίσημη διαδικασία.

3. Η απαγόρευση της εκτέλεσης που προβλέπεται στη διάταξη αυτή εκτείνεται σε οποιαδήποτε ενίσχυση που έχει εκτελεσθεί χωρίς να έχει κοινοποιηθεί(6) και, σε περίπτωση κοινοποίησης, ισχύει κατά την προκαταρκτική φάση και, εάν η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ κινήσει την επίσημη ερευνητική διαδικασία, μέχρι τη λήψη τελικής απόφασης.

4. Ασφαλώς, ένα δικαστήριο θα πρέπει να εξετάσει αν τα 'προβλεπόμενα μέτρα' συνιστούν κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας ΕΟΧ προτού εκδώσει απόφαση σύμφωνα με τη ρήτρα standstill. Η έννοια της κρατικής ενίσχυσης πρέπει να τυγχάνει ευρείας ερμηνείας έτσι ώστε να μην καλύπτει μόνο τις επιδοτήσεις αλλά και τις φορολογικές ελαφρύνσεις και τις επενδύσεις που πραγματοποιούνται με εθνικούς πόρους κάτω από συνθήκες υπό τις οποίες ένας ιδιώτες επενδυτής θα είχε αρνηθεί την επένδυση. Η ενίσχυση πρέπει να προέρχεται από το 'κράτος', έννοια η οποία περιλαμβάνει όλες τις βαθμίδες, εκφάνσεις και μορφές της δημόσιας διοίκησης. Η ενίσχυση πρέπει να ευνοεί ορισμένες επιχειρήσεις ή την παραγωγή ορισμένων προϊόντων: τούτο επιτρέπει τη διάκριση των κρατικών ενισχύσεων στις οποίες εφαρμόζεται το άρθρο 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας ΕΟΧ, από τα γενικά μέτρα τα οποία δεν εμπίπτουν στο άρθρο αυτό. Για παράδειγμα, τα μέτρα που δεν έχουν ούτε ως στόχο ούτε ως αποτέλεσμα την προώθηση ορισμένων επιχειρήσεων ή την παραγωγή ορισμένων προϊόντων, ή τα οποία εφαρμόζονται στα πρόσωπα βάσει αντικειμενικών κριτηρίων που δεν έχουν σχέση με τον τόπο, τον τομέα ή την επιχείρηση στην οποία απασχολείται ενδεχομένως ο δικαιούχος, δεν θεωρούνται κρατική ενίσχυση.

5. Μόνον η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ έχει αρμοδιότητα να αποφανθεί εάν μια κρατική ενίσχυση είναι 'συμβιβάσιμη προς την εφαρμογή της συμφωνίας ΕΟΧ', ήτοι να εγκρίνει την ενίσχυση αυτή.

6. Κατά την εφαρμογή της ρήτρας standstill, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν ασφαλώς να ζητήσουν από το Δικαστήριο ΕΖΕΣ να αποφανθεί σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 61 της συμφωνίας ΕΟΧ, όπως προβλέπει το άρθρο 34 της συμφωνίας Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου. Μπορούν επίσης να ζητήσουν βοήθεια από την Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ, ζητώντας της να τους παράσχει 'νομικά ή οικονομικά στοιχεία'(7).

7. Το εθνικό δικαστήριο έχει ως αποστολή να διαφυλάττει τα δικαιώματα των ιδιωτών τα οποία προκύπτουν από την απαγόρευση που προβλέπεται στη ρήτρα 'standstill', η οποία έχει ενσωματωθεί στην εθνική έννομη τάξη των χωρών της ΕΖΕΣ(8). Το γεγονός ότι η τελευταία φράση του άρθρου 1 παράγραφος 3 του συνημμένου στη συμφωνία Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου πρωτοκόλλου 3, η οποία κατά την άποψη της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ πληροί τα σιωπηρά κριτήρια -ήτοι να μην υπόκειται σε όρους και να είναι αρκετά σαφής- του πρωτοκόλλου 35 της συμφωνίας ΕΟΧ, έχει ενσωματωθεί στην εθνική έννομη τάξη των χωρών της ΕΖΕΣ, δίνει στα δικαστήρια επαρκείς εξουσίες ώστε να εξασφαλίζουν τη συμμόρωση προς τη ρήτρα standstill. Ένα δικαστήριο θα πρέπει να χρησιμοποιεί όλα τα κατάλληλα ένδικα μέσα και να εφαρμόζει όλες τις σχετικές διατάξεις του εθνικού δικαίου με στόχο την θέση σε ισχύ των εθνικών νομοθετικών διατάξεων που αφορούν την εφαρμογή της τελευταίας φράσης του άρθρου 1 παράγραφος 3 του συνημμένου στη συμφωνία Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου πρωτοκόλλου 3. Ένα εθνικό δικαστήριο πρέπει να προστατεύει, εντός της δικαιοδοσίας του, τα δικαιώματα των ιδιωτών που προβλέπει ο νόμος. Ένας δικαστής μπορεί, εφόσον είναι απαραίτητο και σύμφωνα με τους ισχύοντες κανόνες του εθνικού δικαίου και τη νομολογία του Δικαστηρίου της ΕΖΕΣ, του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, να επιβάλλει προσωρινά μέτρα, π.χ. αναστολή καταβολής ή επιστροφή παρανόμως καταβληθέντων ποσών, και να χορηγεί αποζημιώσεις στους ζημιωθέντες, εφόσον το εθνικό δίκαιο περιλαμβάνει παρόμοια ένδικα μέσα.

8. Η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ θεωρεί ότι η ταυτόχρονη εφαρμογή του εθνικού δικαίου για τις κρατικές ενισχύσεις συμβιβάζεται με την εφαρμογή του δικαίου ΕΟΧ για τις κρατικές ενισχύσεις, υπό τον όρο ότι δεν εμποδίζει την αποτελεσματικότητα και την ομοιομορφία των κανόνων ΕΟΧ για τις κρατικές ενισχύσεις και τα μέτρα για την εφαρμογή τους. Η συμφωνία ΕΟΧ προβλέπει ότι σε περίπτωση που προκύπτουν διαφορές σαν αποτέλεσμα της ταυτόχρονης εφαρμογής του εθνικού δικαίου και του εφαρμοστέου δικαίου ΕΟΧ για τις κρατικές ενισχύσεις, υπερισχύει το ισχύον δίκαιο ΕΟΧ. Στόχος της αρχής αυτής είναι να απομακρύνει κάθε εθνικό μέτρο που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την πλήρη αποτελεσματικότητα των διατάξεων του δικαίου ΕΟΧ.

9Α.3. Οι περιορισμένες αρμοδιότητες της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ

1. Η εφαρμογή του εφαρμοστέου δικαίου ΕΟΧ για τις κρατικές ενισχύσεις εκ μέρους των εθνικών δικαστηρίων παρουσιάζει σημαντικά πλεονεκτήματα για τους ιδιώτες και τις επιχειρήσεις. Η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ δεν μπορεί να χορηγήσει αποζημιώσεις για την αποκατάσταση ζημιών που προκλήθηκαν λόγω παραβάσεως του εθνικού δικαίου που θέτει σε εφαρμογή την τελευταία φράση του άρθρου 1 παράγραφος 3 του συνημμένου στη συμφωνία Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου πρωτοκόλλου 3. Τέτοιου είδους προσφυγές μπορούν να ασκηθούν μόνον ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων. Τα εθνικά δικαστήρια μπορούν συνήθως να λαμβάνουν προσωρινά μέτρα και να διατάζουν την άμεση παύση των παραβάσεων. Εξάλλου, τα δικαστήρια μπορούν να απαλλάσσουν τους νικήσαντες διαδίκους από την καταβολή των δικαστικών εξόδων, πράγμα το οποίο δεν είναι δυνατόν στο πλαίσιο της διοικητικής διαδικασίας ενώπιον της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ.

9Α.4. Εφαρμογή του άρθρου 1 του συνημμένου πρωτοκόλλου 3 στη συμφωνία της Εποπτεύουσας Αρχής και του Δικαστηρίου

1. Οι χώρες ΕΖΕΣ οφείλουν να κοινοποιούν στην Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ οποιοδήποτε σχέδιο για τη χορήγηση κρατικής ενίσχυσης ή την τροποποίηση ήδη εγκριθείσας ενίσχυσης. Αυτό ισχύει επίσης για τις ενισχύσεις που μπορούν να εγκριθούν δυνάμει του άρθρου 61 παράγραφος 2 της συμφωνίας ΕΟΧ, εφόσον η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ πρέπει να εξακριβώσει ότι πληρούνται οι απαιτούμενοι όροι. Η μόνη εξαίρεση στην υποχρέωση κοινοποίησης αφορά τις ενισχύσεις που ταξινομούνται ως de minimis επειδή δεν επηρεάζουν αισθητά τις συναλλαγές μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών στη συμφωνία ΕΟΧ και, κατά συνέπεια, δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 61 παράγραφος 1(9).

2. Στην Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ κοινοποιούνται γενικά καθεστώτα ή προγράμματα ενισχύσεων, καθώς και σχέδια χορήγησης ενισχύσεων υπέρ μεμονωμένων επιχειρήσεων. Άπαξ και η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ εγκρίνει ένα καθεστώς ενισχύσεων, δεν είναι καταρχήν απαραίτητο να κοινοποιηθεί η χορήγηση ενισχύσεων για μεμονωμένα σχέδια. Ωστόσο, ορισμένοι κώδικες ενισχύσεων ή ορισμένα ρυθμιστικά πλαίσια προβλέπουν ατομική κοινοποίηση οποιασδήποτε χορήγησης ενίσχυσης ή οποιουδήποτε ποσού υπερβαίνει ένα συγκεκριμένο όριο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, απαιτείται ατομική κοινοποίηση κατά την έγκριση ενός, καθεστώτος από την Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ. Οι χώρες ΕΖΕΣ οφείλουν να κοινοποιούν τις ενισχύσεις που προτίθενται να χορηγήσουν εκτός του πλαισίου ενός εγκεκριμένου καθεστώτος. Απαιτείται η κοινοποίηση των προβλεπόμενων μέτρων, συμπεριλαμβανομένων των σχεδίων που αφορούν μεταφορές δημοσίων πόρων σε επιχειρήσεις του δημοσίου ή ιδιωτικού τομέα, τα οποία ενδέχεται να περιλαμβάνουν στοιχεία ενίσχυσης κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 1.

3. Το πρώτο θέμα που οφείλουν να εξετάσουν τα εθνικά δικαστήρια στο πλαίσιο αγωγής που ασκείται δυνάμει του εθνικού δικαίου που θέτει σε εφαρμογή την τελευταία φράση του άρθρου 1 παράγραφος 3 του συνημμένου στη συμφωνία Εποπτεύουσας Αρχή και Δικαστηρίου πρωτοκόλλου 3, είναι κατά πόσον το εν λόγω μέτρο αποτελεί νέα ή ήδη υπάρχουσα ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 61 παράγραφος 1. Το δεύτερο ζήτημα είναι προσδιορίσουν εάν το μέτρο έχει κοινοποιηθεί χωριστά ή στο πλαίσιο καθεστώτος και αν ναι, κατά πόσον η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ διέθετε επαρκές χρονικό διάστημα για να λάβει απόφαση.

4. Όσον αφορά τα καθεστώτα ενισχύσεων, μια περίοδος δύο μηνών θεωρείται 'επαρκές χρονικό διάστημα', μετά την παρέλευση της οποίας η ενδιαφερόμενη χώρα ΕΖΕΣ μπορεί, αφού προηγουμένως ενημερώσει την Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ, να εφαρμόσει το κοινοποιηθέν μέτρο. Η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ μειώνει, με δική της πρωτοβουλία, την περίοδο αυτή σε 30 εργάσιμες ημέρες για τις ατομικές περιπτώσεις και 20 εργάσιμες ημέρες βάσει της 'ταχείας' διαδικασίας καθώς και για νέα καθεστώτα ενισχύσεων υπέρ μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων. Οι προθεσμίες αυτές αρχίζουν να τρέχουν από τη στιγμή που η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ θεωρεί ότι οι πληροφορίες που παρείχε η χώρα ΕΖΕΣ είναι επαρκείς για να της επιτρέψουν να λάβει απόφαση.

5. Εάν η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ αποφασίσει να κινήσει τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 1, παράγραφος 2 του συνημμένου στη συμφωνία Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου πρωτοκόλλου 3, η απαγόρευση εκτέλεσης ενός μέτρου ενίσχυσης ισχύει έως ότου η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ λάβει θετική απόφαση. Όσον αφορά τις μη κοινοποιηθείσες ενισχύσεις, δεν ορίζεται καμία προθεσμία για τη διαδικασία λήψης αποφάσεων εκ μέρους της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ, αν και η τελευταία οφείλει να ενεργεί όσον το δυνατόν συντομότερα. Η ενίσχυση δεν μπορεί να χορηγηθεί προτού η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ λάβει τελική απόφαση.

6. Αν η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ δεν έχει αποφανθεί σχετικά με μέτρο ενίσχυσης, τα εθνικά δικαστήρια εξακολουθούν να έχουν την ευχέρεια να αναφέρονται, για την ερμηνεία του εθνικού δικαίου που θέτει σε εφαρμογή το δίκαιο ΕΟΧ, στη νομολογία του Δικαστηρίου ΕΖΕΣ, του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινωτήτων, καθώς και στις αποφάσεις της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ και της Επιτροπής. Η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ έχει δημοσιεύσει κατευθυντήριες γραμμές(10), οι οποίες μπορεί να είναι χρήσιμες στον τομέα αυτόν.

7. Κατ' αυτόν το τρόπο, τα εθνικά δικαστήρια θα έπρεπε να είναι σε θέση να αποφαίνονται περί της νομιμότητας ή μη ενός μέτρου, στην περίπτωση που η χώρα ΕΖΕΣ δεν τήρησε την υποχρέωση κοινοποίησης. Όταν τα εθνικά δικαστήρια έχουν αμφιβολίες, μπορούν να ζητήσουν την έκδοση προδικαστικής απόφασης από το Δικαστήριο ΕΖΕΣ σύμφωνα με το άρθρο 34 της συμφωνίας Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου(11).

8. Όταν τα εθνικά δικαστήρια εκδίδουν αποφάσεις οι οποίες αφορούν την μη τήρηση της ρήτρας standstill, οφείλουν να διαπιστώσουν ότι το εν λόγω μέτρο παραβιάζει το εθνικό δίκαιο, που έθεσε σε εφαρμογή το δίκαιο ΕΟΧ, και να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων των ιδιωτών και των επιχειρήσεων.

9Α.5. Αποτελέσματα που παράγουν οι αποφάσεις της Εποπτεύουσας Αρχής της ΕΖΕΣ

1. Ένα εθνικό δικαστήριο δεσμεύεται από απόφαση της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ η οποία απευθύνεται σε χώρα της ΕΖΕΣ βάσει του άρθρου 1 παράγραφος 2 του συνημμένου στη συμφωνία Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου πρωτοκόλλου 3, όταν ο δικαιούχος της εν λόγω ενίσχυσης επιδιώκει να αμφισβητήσει το κύρος της απόφασης για την οποία ενημερώθηκε γραπτώς εκ μέρους της ενδιαφερόμενης χώρας της ΕΖΕΣ και εφόσον δεν άσκησε προσφυγή κατά της απόφασης εντός των προθεσμιών που προβλέπονται στο άρθρο 6 της συμφωνίας Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου.

9Α.6. Συνεργασία μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και της Εποπτεύουσας Αρχής της ΕΖΕΣ

1. Η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ έχει επίγνωση ότι οι προαναφερθείσες αρχές για την εφαρμογή και την ερμηνεία των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων εκ μέρους των εθνικών δικαστηρίων είναι πολύπλοκες και ορισμένες φορές δεν είναι επαρκώς ανεπτυγμένες ώστε να τους επιτρέπουν να ασκούν σωστά τα καθήκοντά τους. Κατά συνέπεια, τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να ζητήσουν τη βοήθεια της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ.

2. Το άρθρο 3 της συμφωνίας ΕΟΧ, το οποίο βασίζεται στο πρότυπο του άρθρου (πρώην άρθρου 5) της συνθήκης ΕΚ, υποχρεώνει τα συμβαλλόμενα μέρη να λάβουν όλα τα κατάλληλα μέτρα για να εξασφαλίσουν την εκπλήρωση των υποχρεώσεων που απορρέουν από τη συμφωνία ΕΟΧ και να διευκολύνουν τη συνεργασία στο πλαίσιο της εν λόγω συμφωνίας(12).

3. Το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων απεφάνθη ότι, σύμφωνα με το άρθρο 10 της συνθήκης ΕΚ, η Επιτροπή οφείλει να συνεργάζεται στενά με τις δικαστικές αρχές των κρατών μελών οι οποίες είναι αρμόδιες για τον έλεγχο της εφαρμογής και της τήρησης του κοινοτικού δικαίου στην εθνική έννομη τάξη(13). Η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ θεωρεί ότι υπόκειται σε παρόμοια υποχρέωση έντιμης συνεργασίας με τα εθνικά δικαστήρια των χωρών της ΕΖΕΣ δυνάμει του αντίστοιχου άρθρου 3 της συμφωνίας ΕΟΧ και του άρθρου 2 της συμφωνίας Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου. Θεωρεί επίσης ότι η συνεργασία αυτή μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην εξασφάλιση αποτελεσματικής και συνεπούς εφαρμογής των κανόνων ΕΟΧ για τις κρατικές ενισχύσεις. Εξάλλου, η συμμετοχή των εθνικών δικαστηρίων στην εφαρμογή του δικαίου ανταγωνισμού στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων είναι απαραίτητη για την εφαρμογή της ρήτρας standstill. Η συμφωνία Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου υποχρεώνει την Εποπτεύουσας Αρχή να ακολουθεί τη διαδικασία που προβλέπεται στο άρθρο 1 παράγραφος 2 του προωτοκόλλου 3 προτού διατάξει την επιστροφή ενίσχυσης που δεν συμβιβάζεται με την εφαρμογή της συμφωνίας ΕΟΧ. Η εφαρμογή των κανόνων σχετικά με την κοινοποίηση στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων αποτελεί βασικό στοιχείο κάθε ενδεχόμενης προσφυγής εκ μέρους ιδιωτών και επιχειρήσεων.

4. Υπό το φως των στοιχείων αυτών, η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ προτίθεται να συνεργασθεί στενότερα με τα εθνικά δικαστήρια με τον ακόλουθο τρόπο.

5. Η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ έχει αναλάβει δέσμευση να ασκεί πολιτική ανοίγματος και διαφάνειας και, κατά συνέπεια, να παρέχει στα συμβαλλόμενα μέρη χρήσιμες πληροφορίες για την εφαρμογή των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων. Για το σκοπό αυτό, θα συνεχίσει να δημοσιεύη όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις και την πολιτική της στον τομέα αυτό. Η νομολόγια του Δικαστηρίου της ΕΖΕΣ, του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, οι αποφάσεις της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ ή της Επιτροπής, οι ετήσεις εκθέσεις της Επιτροπής σχετικά με την πολιτική ανταγωνισμού και το μηνιαίο Δελτίο της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορούν να βοηθήσουν τα εθνικά δικαστήρια στην εξέταση ατομικών υποθέσεων.

6. Αν οι γενικές αυτές ενδείξεις δεν επαρκούν, τα εθνικά δικαστήρια έχουν τη δυνατότητα, εντός των ορίων των εθνικών δικονομικών διατάξεων, να ζητήσουν από την Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ πληροφορίες διαδικαστικού χαρακτήρα προκειμένου να εξακριβώνουν αν κάποια υπόθεση εκκρεμεί ενώπιον της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ, αν μια υπόθεση απετέλεσε αντικείμενο κοινοποίησης ή αν η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ κίνησε επίσημη διαδικασία ή έλαβε άλλη απόφαση.

7. Τα εθνικά δικαστήρια μπορούν επίσης να συμβουλεύονται την Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ όταν ανακύπτουν ειδικά προβλήματα από την εφαρμογή του άρθρου 61 παράγραφος 1 της συμφωνίας ΕΟΧ ή του συνημμένου στη συμφωνία Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου πρωτοκόλλου 3. Όσον αφορά το άρθρο 61 παράγραφος 1, τα προβλήματα αυτά αφορούν, ιδίως, κατά πόσον το μέτρο μπορεί να χαρακτηρισθεί κρατική ενίσχυση, εάν ενδεχομένως οδηγεί σε στρέβλωση του ανταγωνισμού και εάν επηρεάζει τις συναλλαγές μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών. Κατά συνέπεια, τα εθνικά δικαστήρια, μπορούν να συμβουλεύονται την Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ σχετικά με τη συνήθη πρακτική όσον αφορά τα ζητήματα αυτά. Μπορούν να λαμβάνουν από την Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ πληροφορίες σχετικά με πραγματικά περιστατικά, στατιστικά στοιχεία, μελέτες της αγοράς και οικονομικές αναλύσεις. Εφόσον είναι δυνατόν, η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ θα κοινοποιεί τα στοιχεία αυτά ή θα αναφέρει την πηγή προέλευσής τους.

8. Στην απάντησή της, η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ δεν θα εξετάζει επί της ουσίας τη συγκεκριμένη περίπτωση ή το συμβιβάσιμο του μέτρου προς την εφαρμογή της συμφωνίας ΕΟΧ. Η απάντηση της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ δεν θα δεσμεύει το αιτούν δικαστήριο. Η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ θα διευκρινίζει σαφώς ότι η άποψή της δεν είναι οριστική και ότι το εθνικό δικαστήριο διατηρεί το δικαίωμα να ζητήσει από το Δικαστήριο της ΕΖΕΣ να αποφανθεί με προδικαστική απόφαση.

9. Προκειμένου να διασφαλισθεί η εύρυθμη λειτουργία της Δικαιοσύνης, η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ θα πρέπει να απαντά το ταχύτερο δυνατό στις αιτήσεις παροχής πληροφοριών σχετικά με πραγματικά περιστατικά ή νομικά θέματα. Ωστόσο, η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ δεν μπορεί να ικανοποιήσει τα αιτήματα αυτά αν δεν πληρούνται ορισμένοι όροι. Αφενός, τα αιτούμενα στοιχεία πρέπει να βρίσκονται στη διάθεσή της και, αφετέρου, η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ μπορεί να κοινοποιεί μόνον πληροφορίες που δεν έχουν εμπιστευτικό χαρακτήρα.

10. Σύμφωνα με το άρθρο 14 της συμφωνίας Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου, η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ οφείλει να μην διαδίδει εμπιστευτικές πληροφορίες. Επιπλέον, η υποχρέωση έντιμης συνεργασία αφορά τη σχέση μεταξύ των δικαστηρίων και της Εποπτεύουσας Αρχής ΕΖΕΣ, και όχι τη θέση των διαδίκων της εκκρεμούσας ενώπιον των εν λόγω δικαστηρίων διαφοράς. Η Εποπτεύοσα Αρχή ΕΖΕΣ οφείλει να τηρεί στάση ουδετερότητας και αντικειμενικότητας ως προς την εφαρμογή του δικαίου. Κατά συνέπεια, δεν θα δέχεται αιτήσεις πληροφοριών εκτός εάν προέρχονται από εθνικό δικαστήριο, είτε άμεσα είτε έμμεσα μέσω των διαδίκων τους οποίους το δικαστήριο διέταξε να ζητήσουν ορισμένες πληροφορίες.

9Α.7. Τελικές παρατηρήσεις

1. Το παρόν κεφάλαιο έχει κατευθυντήριο χαρακτήρα και δεν περιορίζει με κανένα τρόπο τα δικαιώματα των χωρών της ΕΖΕΣ που απορρέουν από το δίκαιο του ΕΟΧ ή των ιδιωτών και των επιχειρήσεων, που απορρέουν από το εφαρμοστέο δίκαιο ΕΟΧ.

2. Το παρόν κεφάλαιο δεν προδικάζει τυχόν ερμηνείες του δικαίου ΕΟΧ εκ μέρους του Δικαστηρίου της ΕΖΕΣ, του Δικαστηρίου και του Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων."

(1) ΕΕ C 312 της 23.11.1995, σ. 8.

(2) Οι κατευθυντήριες γραμμές και το νέο αυτό κεφάλαιο είναι διαθέσιμα στην ιστοσελίδα της Εποπτεούουσας Αρχής ΕΖΕΣ (www.efta.int).

(3) Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, Υπόθεση 120/70, Lorenz κατά Γερμανίας Συλ. 1973, σ. 1471 παράγραφος 8.

(4) Σχετικά με το θέμα αυτό βλέπε επίσης το προοίμιο της συμφωνίας Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου, που διευκρινίζει 'το στόχο που επιδιώκουν τα συμβαλλόμενα μέρη στη συμφωνία ΕΟΧ, με πλήρη σεβασμό της ανεξαρτησίας των δικαστηρίων, για την επίτευξη και τη διατήρηση ομοιόμορφης ερμηνείας και εφαρμογής της συμφωνίας ΕΟΧ και των διατάξεων της κοινοτικής νομοθεσίας οι οποίες επαναλαμβάνονται κατ' ουσία στην εν λόγω συμφωνία, και την καθιέρωση ίσης μεταχείρισης των ατόμων και των οικονομικών φορέων όσον αφορά τις τέσσερις ελευθερίες και τους όρους του ανταγωνισμού'. Το προοίμιο αναφέρει επίσης ότι 'κατά την εφαρμογή των πρωτοκόλλων 1 έως 4 της παρούσας συμφωνίας, λαμβάνονται δεόντως υπόψη οι νομικές και διοικητικές πρακτικές της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, οι οποίες είναι χρονικά προγενέστερες από την έναρξη ισχύος της παρούσας συμφωνίας'.

(5) Δικαστήριο ΕΖΕΣ, Υπόθεση Ε-1/94, Ravintoloitsijain Liiton Kustannus Oy Restamark (1η Ιανουαρίου 1994-30 Ιουνίου 1995) συλλογή Δικαστηρίου ΕΖΕΣ, παράγραφος 77.

(6) Εξαιρουμένης της 'υπάρχουσας' ενίσχυσης. Η ενίσχυση αυτή μπορεί να εκτελεσθεί έως ότου η Εποπτεύουσα Αρχή ΕΖΕΣ αποφασίσει ότι είναι ασυμβίβαστη με την εφαρμογή της συμφωνίας ΕΟΧ.

(7) Σε αντιστοιχία με την απόφαση του Δικαστηρίου των ΕΚ στην υπόθεση Delimitis (Συλλογή ΔΕΚ, Υπόθεση C-234/89, Delimitis κατά Henninger Bräu Συλ. 1991, σ. I-935).

(8) Η ρήτρα standstill εφαρμόσθηκε στην Ισλανδία με το κεφάλαιο XI άρθρο 46 του δικαίου ανταγωνισμού (Εφημερίδα της Κυβερνήσεων Α, No. 8/1993, όπως τροποποιήθηκε από τους νόμους αριθ. 24/1994, 83/1997 και 82/1998). Στη Νορβηγία, τέθηκε σε εφαρμογή δυνάμει της παραγράφου 2 των κανονισμών σχετικά με την εφαρμογή των διατάξεων περί κρατικών ενισχύσεων της συμφωνίας ΕΟΧ. (Όπως ορίσθηκε με το βασιλικό διάταγμα της 4ης Δεκεμβρίου 1992 σύμφωνα με την πράξη αριθ. 117 της 27ης Νοεμβρίου 1992 σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις, πρβλ. συμφωνία ΕΟΧ, άρθρο 61. Υποβλήθηκε από το Υπουργείο Βιομηχανίας και Ενέργειας, τροποποιήθηκε με βασιλικό διάταγμα της 31ης Μαρτίου 1995. Τροποποιήθηκε με βασιλικό διάταγμα της 13ης Σεπτεμβρίου 1996). Το Λίχτενσταϊν έχει χωριστό σύστημα και ως εκ τούτου η ρήτρα standstill ενσωματώθηκε απευθείας στην έννομη τάξη του (Liechtensteinisches Landesgesetzblatt, Jahrgang 1995, αριθ. 72 της 28 Απριλίου 1995).

(9) Σχετικά με το θέμα αυτό, βλέπε το κεφάλαιο 12 των κατευθυντήριων γραμμών για τις κρατικές ενισχύσεις όσον αφορά τον κανόνα de minimis.

(10) Διαδικαστικοί και ουσιαστικοί κανόνες στον τομέα των κρατικών ενισχύσεων (Κατευθυντήριες γραμμές για τις κρατικές ενισχύσεις), που εγκρίθηκαν αρχικά και εκδόθηκαν στις 19 Ιανουαρίου 1994. Δημοσιεύθηκαν στην ΕΕ L 231 της 3.9.1994 και στο συνημμένο συμπλήρωμα ΕΟΧ αριθ. 32 κατά την ίδια ημερομηνία, η τελευταία τροποποίηση (22η) εγκρίθηκε μα την απόφαση αριθ. 329/99/COL της 16ης Δεκεμβρίου 1999 (δεν έχει ακόμη δημοσιευτεί).

(11) Το Δικαστήριο ΕΖΕΣ συνήθως εκδίδει προδικαστικές αποφάσεις εντός οκτώ μηνών.

(12) Σχετικά με το θέμα αυτό, βλέπε επίσης το άρθρο 2 της συμφωνίας Εποπτεύουσας Αρχής και Δικαστηρίου, η οποία ορίζει ότι 'οι χώρες ΕΖΕΣ λαμβάνουν κάθε γενικό ή ειδικό μέτρο κατάλληλο να εξασφαλίσει την εκπλήρωση των υποχρεώσεων που απορρέουν από την παρούσα συμφωνία. Απέχουν από κάθε μέτρο που δύναται να θέσει σε κίνδυνο την πραγματοποίηση των σκοπών της παρούσας συμφωνίας'.

(13) Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, υπόθεση C-2/99, Imm. Zwartveld, Συλλογή 1990 παράγραφος 18· υπόθεση C-234/89, Delimitis κατά Henninger Bräu, Συλλογή 1991 παράγραφος 53.