Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ
Έχοντας υπόψη:
   Τη Β’ παράγραφο του Ψηφίσματος της 25η ς Νοεμβρίου 2019 της Θ’ Αναθεωρητικής Βουλής 
των Ελλήνων.
παραγγέλλουμε:
να δημοσιευθεί στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως ολόκλ ηρο το κείμενο του Συντάγματος, όπως 
μεταφέρθηκε στη δημοτική γλώσσα με το Β’ Ψήφισμα της 6ης Μαρτίου 1986 της ΣΤ’ Αναθεωρη-
τικής Βουλής των Ελλήνων και όπως αναθεωρήθηκε με το Ψήφισμα της 6ης Απριλίου 2001 της Ζ’ 
Αναθεωρητικής Βουλής των Ελλήνων, το Ψήφισμα της 27ης Μαΐου 2008 της Η’ Αναθεωρητικής 
Βουλής των Ελλήνων και το Ψήφισμα της 25ης Νοεμβρίου 2019 της Θ’ Α ναθεωρητικής Βουλής 
των Ελλήνων, που δημοσιεύθηκε στο Φ.Ε.Κ. 187/Α’/28.11.2019, το οποίο έχει ως εξής:
«ΣYNΤAΓMA ΤHΣ ΕΛΛAΔAΣ
Εις το όνομα της Aγίας και Oμοουσίου και Aδιαιρέτου ΤριάδοςΕΦΗΜΕΡΙ∆Α
ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ
ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ  ∆ΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣE
24 Δεκεμβρίου 2019 ΤΕΥΧΟΣ  ΠΡΩΤΟ Αρ. Φύλλου  2115709
MΕPOΣ ΠPΩΤO
Bασικές διατάξεις
ΤMHMA A’
Mορφή του πολιτεύματος
Άρθρο 1
1. Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι Προεδρευόμενη 
Kοινοβουλευτική Δημοκρατία.
2. Θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία.3. Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν 
υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει 
το Σύνταγμα. 
Άρθρο 2
1. O σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώ-
που αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της Πολι-
τείας.
2. H Ελλάδα, ακολουθώντας τους γενικά αναγνωρι-
σμένους κανόνες του διεθνούς δικαίου, επιδιώκει την 
εμπέδωση της ειρήνης, της δικαιοσύνης, καθώς και την ανάπτυξη των φιλικών σχέσεων μεταξύ των λαών και 
των κρατών. 
ΤMHMA Β’
Σχέσεις Εκκλησίας και Πολιτείας
Άρθρο 3
1. Επικρατούσα θρησκεία στην Ελλάδα είναι η θρη-
σκεία της Aνατολικής Oρθόδοξης Εκκλησίας του Xρι-
στού. H Oρθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδας, που γνωρίζει 
κεφαλή της τον Kύριο ημών Iησού Xριστό, υπάρχει ανα-πόσπαστα ενωμένη δογματικά με τη Mεγάλη Εκκλησία της Kωνσταντινούπολης και με κάθε άλλη ομόδοξη Εκ-
κλησία του Xριστού· τηρεί απαρασάλευτα, όπως εκείνες, 
τους ιερούς αποστολικούς και συνοδικούς κανόνες και τις ιερές παραδόσεις. Είναι αυτοκέφαλη, διοικείται από 
την Iερά Σύνοδο των εν ενεργεία Aρχιερέων και από 
τη Διαρκή Iερά Σύνοδο που προέρχεται από αυτή και 
συγκροτείται όπως ορίζει ο Kαταστατικός Xάρτης της 
Εκκλησίας, με τήρηση των διατάξεων του Πατριαρχικού Τόμου της κθ’ (29) Iουνίου 1850 και της Συνοδικής Πρά-ξης της 4ης Σεπτεμβρίου 1928. 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5710 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
2. Το εκκλησιαστικό καθεστώς που υπάρχει σε ορισμέ-
νες περιοχές του Kράτους δεν αντίκειται στις διατάξεις 
της προηγούμενης παραγράφου. 
3. Το κείμενο της Aγίας Γ ραφής τηρείται αναλλοίωτο. H 
επίσημη μετάφρασή του σε άλλο γλωσσικό τύπο απαγο-
ρεύεται χωρίς την έγκριση της Aυτοκέφαλης Εκκλησίας 
της Ελλάδας και της Mεγάλης του Xριστού Εκκλησίας 
στην Kωνσταντινούπολη. 
MΕPOΣ ΔΕYΤΕPO
Aτομικά και κοινωνικά δικαιώματα
Άρθρο 4
1. Oι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου.
2. Oι Έλληνες και οι Ελληνίδες έχουν ίσα δικαιώματα 
και υποχρεώσεις.
3. Έλληνες πολίτες είναι όσοι έχουν τα προσόντα που 
ορίζει ο νόμος. Επιτρέπεται να αφαιρεθεί η ελληνική 
ιθαγένεια μόνο σε περίπτωση που κάποιος απέκτησε 
εκούσια άλλη ιθαγένεια ή που ανέλαβε σε ξένη χώρα 
υπηρεσία αντίθετη προς τα εθνικά συμφέροντα, με τις προϋποθέσεις και τη διαδικασία που προβλέπει ειδικό-
τερα ο νόμος. 
4. Mόνο Έλληνες πολίτες είναι δεκτοί σε όλες τις δημό-
σιες λειτουργίες, εκτός από τις εξαιρέσεις που εισάγονται 
με ειδικούς νόμους.
5. Oι Έλληνες πολίτες συνεισφέρουν χωρίς διακρίσεις 
στα δημόσια βάρη, ανάλογα με τις δυνάμεις τους. 
6. Kάθε Έλληνας που μπορεί να φέρει όπλα είναι υπο-
χρεωμένος να συντελεί στην άμυνα της Πατρίδας, σύμ-φωνα με τους ορισμούς των νόμων. 
7. Τίτλοι ευγένειας ή διάκρισης ούτε απονέμονται ούτε 
αναγνωρίζονται σε Έλληνες πολίτες.
**Ερμηνευτική δήλωση: 
Η διάταξη της παραγράφου 6 δεν αποκλείει να προβλέ-
πεται με νόμο η υποχρεωτική προσφορά άλλων υπηρεσιών, 
εντός ή εκτός των ενόπλων δυνάμεων (εναλλακτική θητεία), 
από όσους έχουν τεκμηριωμένη αντίρρηση συνείδησης για 
την εκτέλεση ένοπλης ή γενικά στρατιωτικής υπηρεσίας.
Άρθρο 5
1. Kαθένας έχει δικαίωμα να αναπτύσσει ελεύθερα την 
προσωπικότητά του και να συμμετέχει στην κοινωνική, 
οικονομική και πολιτική ζωή της Xώρας, εφόσον δεν 
προσβάλλει τα δικαιώματα των άλλων και δεν παραβι-
άζει το Σύνταγμα ή τα χρηστά ήθη.
2. Όλοι όσοι βρίσκονται στην Ελληνική Επικράτεια 
απολαμβάνουν την απόλυτη προστασία της ζωής, της 
τιμής και της ελευθερίας τους, χωρίς διάκριση εθνικό-
τητας, φυλής, γλώσσας και θρησκευτικών ή πολιτικών 
πεποιθήσεων. Εξαιρέσεις επιτρέπονται στις περιπτώσεις 
που προβλέπει το διεθνές δίκαιο. 
Aπαγορεύεται η έκδοση αλλοδαπού που διώκεται για 
τη δράση του υπέρ της ελευθερίας.
3. H προσωπική ελευθερία είναι απαραβίαστη. Kανέ-
νας δεν καταδιώκεται ούτε συλλαμβάνεται ούτε φυλα-κίζεται ούτε με οποιονδήποτε άλλο τρόπο περιορίζεται, 
παρά μόνο όταν και όπως ορίζει ο νόμος.
**4. Απαγορεύονται ατομικά διοικητικά μέτρα που 
περιορίζουν σε οποιονδήπο τε Έλληνα την ελεύθερη 
κίνηση ή εγκατάσταση στη Χώρα, καθώς και την ελεύ-
θερη έξοδο και είσοδο σ’ αυτήν. Τέτοιου περιεχομένου 
περιοριστικά μέτρα είναι δυνατόν να επιβληθούν μόνο 
ως παρεπόμενη ποινή με απόφαση ποινικού δικαστη-
ρίου, σε εξαιρετικές περιπτώσεις ανάγκης και μόνο για 
την πρόληψη αξιόποινων πράξεων, όπως νόμος ορίζει.
**5. Καθένας έχει δικαίωμα στην προστασία της υγεί-
ας και της γενετικής του ταυτότητας. Νόμος ορίζει τα 
σχετικά με την προστασία κάθε προσώπου έναντι των 
βιοϊατρικών παρεμβάσεων.
Ερμηνευτική δήλωση:
Στην απαγόρευση της παραγράφου 4 δεν περιλαμβάνε-
ται η απαγόρευση της εξόδου με πράξη του εισαγγελέα, 
εξαιτίας ποινικής δίωξης, ούτε η λήψη μέτρων που επιβάλ-
λονται για την προστασία της δημόσιας υγείας ή της υγείας 
ασθενών, όπως νόμος ορίζει.
**Άρθρο 5Α
1. Καθένας έχει δικαίωμα στην πληροφόρηση, όπως 
νόμος ορίζει. Περιορισμοί στο δικαίωμα αυτό είναι δυνα-
τόν να επιβληθούν με νόμο μόνο εφόσον είναι απολύτως 
αναγκαίοι και δικαιολογούνται για λόγους εθνικής ασφά-
λειας, καταπολέμησης του εγκλήματος ή προστασίας 
δικαιωμάτων και συμφερόντων τρίτων.
2. Καθένας έχει δικαίωμα συμμετοχής στην Κοινωνία 
της Πληροφορίας. Η διευκόλυνση της πρόσβασης στις 
πληροφορίες που διακινούνται ηλεκτρονικά, καθώς και 
της παραγωγής, ανταλλαγής και διάδοσής τους αποτε-λεί υποχρέωση του Κράτους, τηρουμένων πάντοτε των εγγυήσεων των άρθρων 9, 9Α και 19.
Άρθρο 6
1. Kανένας δεν συλλαμβάνεται ούτε φυλακίζεται χωρίς 
αιτιολογημένο δικαστικό ένταλμα, που πρέπει να επιδο-
θεί τη στιγμή που γίνεται η σύλληψη ή η προφυλάκιση. 
Εξαιρούνται τα αυτόφωρα εγκλήματα. 
2. Όποιος συλλαμβάνεται για αυτόφωρο έγκλημα ή με 
ένταλμα προσάγεται στον αρμόδιο ανακριτή το αργό-
τερο μέσα σε είκοσι τέσσε ρις ώρες από τη σύλληψη, αν 
όμως η σύλληψη έγινε έξω από την έδρα του ανακριτή, 
η προσαγωγή γίνεται μέσα στον απολύτως αναγκαίο 
χρόνο για τη μεταγωγή του. O ανακριτής οφείλει, μέσα σε τρεις ημέρες από την προσαγωγή, είτε να απολύσει τον συλληφθέντα είτε να εκδώσει ένταλμα φυλάκισης. H προθεσμία αυτή παρατείνεται για δύο ημέρες, αν το 
ζητήσει αυτός που έχει προσαχθεί, ή σε περίπτωση ανώ-
τερης βίας που βεβαιώνεται αμέσως με απόφαση του 
αρμόδιου δικαστικού συμβουλίου. 
3. Όταν περάσει άπρακτη καθεμία από τις δύο αυτές 
προθεσμίες, κάθε δεσμοφύλακας ή άλλος, είτε πολιτικός 
υπάλληλος είτε στρατιωτικός, στον οποίο έχει ανατεθεί η κράτηση εκείνου που έχει συλληφθεί, οφείλει να τον 
** Με δύο αστερίσκους δηλώνονται τα σημεία της Αναθεώρησης που αναγράφονται στο Ψήφισμα της 6ης Απριλίου 2001 της Ζ΄ Αναθεω-
ρητικής Βουλής των Ελλήνων.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5711 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
απολύσει αμέσως. Oι παραβάτες τιμωρούνται για παρά-
νομη κατακράτηση και υποχρεούνται να επανορθώσουν 
κάθε ζημία που έγινε στον παθόντα και να τον ικανο-
ποιήσουν για ηθική βλάβη με χρηματικό ποσό, όπως 
νόμος ορίζει.
**4. Nόμος ορίζει το ανώτατο όριο διάρκειας της προ-
φυλάκισης, που δεν μπορεί να υπερβεί το ένα έτος στα 
κακουργήματα και τους έξι μήνες στα πλημμελήματα. 
Σε εντελώς εξαιρετικές περιπτώσεις τα ανώτατα αυτά 
όρια μπορούν να παραταθούν για έξι και τρεις μήνες, 
αντίστοιχα, με απόφαση του αρμόδιου δικαστικού συμ-
βουλίου. 
Απαγορεύεται η υπέρβαση των ανώτατων ορίων της 
προφυλάκισης με τη διαδοχική επιβολή του μέτρου αυ-
τού για επί μέρους πράξεις της ίδιας υπόθεσης.
Άρθρο 7
1. Έγκλημα δεν υπάρχει ούτε ποινή επιβάλλεται χωρίς 
νόμο που να ισχύει πριν από την τέλεση της πράξης και 
να ορίζει τα στοιχεία της. Ποτέ δεν επιβάλλεται ποινή 
βαρύτερη από εκείνη που προβλεπόταν κατά την τέλεση 
της πράξης. 
2. Τα βασανιστήρια, οποιαδήποτε σωματική κάκωση, 
βλάβη υγείας, ή άσκηση ψυχολογικής βίας, καθώς και 
κάθε άλλη προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας απα-
γορεύονται και τιμωρούνται, όπως νόμος ορίζει. 
**3. Η γενική δήμευση απαγορεύεται. Θανατική ποινή 
δεν επιβάλλεται, εκτός από τις περιπτώσεις που προβλέ-
πονται στο νόμο για κακουργήματα τα οποία τελούνται σε καιρό πολέμου και σχετίζονται με αυτόν.
4. Nόμος ορίζει με ποιους όρους το Kράτος παρέχει, 
ύστερα από δικαστική απόφαση, αποζημίωση σε όσους 
καταδικάστηκαν, προφυλακίστηκαν ή με άλλο τρόπο 
στερήθηκαν άδικα ή παράνομα την προσωπική τους 
ελευθερία. 
Άρθρο 8
Kανένας δεν στερείται χωρίς τη θέλησή του το δικαστή 
που του έχει ορίσει ο νόμος. 
Δικαστικές επιτροπές και έκτακτα δικαστήρια, με 
οποιοδήποτε όνομα, δεν επιτρέπεται να συσταθούν.
Άρθρο 9
1. H κατοικία του καθενός είναι άσυλο. H ιδιωτική και 
οικογενειακή ζωή του ατόμου είναι απαραβίαστη. Kαμία 
έρευνα δεν γίνεται σε κατοικία, παρά μόνο όταν και όπως 
ορίζει ο νόμος και πάντοτε με την παρουσία εκπροσώ-
πων της δικαστικής εξουσίας.
2. Oι παραβάτες της προηγούμενης διάταξης τιμωρού-
νται για παραβίαση του οικιακού ασύλου και για κατά-
χρηση εξουσίας και υποχρεούνται σε πλήρη αποζημίωση 
του παθόντος, όπως νόμος ορίζει. 
**Άρθρο 9Α
Καθένας έχει δικαίωμα προστασίας από τη συλλογή, 
επεξεργασία και χρήση, ιδίως με ηλεκτρονικά μέσα, των 
προσωπικών του δεδομένων, όπως νόμος ορίζει. Η προ-
στασία των προσωπικών δεδομένων διασφαλίζεται από 
ανεξάρτητη αρχή, που συγκροτείται και λειτουργεί, όπως 
νόμος ορίζει.Άρθρο 10
1. Kαθένας ή πολλοί μαζί έχουν το δικαίωμα, τηρώντας 
τους νόμους του Kράτους, να αναφέρονται εγγράφως 
στις αρχές, οι οποίες είναι υποχρεωμένες να ενεργούν 
σύντομα κατά τις κείμενες διατάξεις και να απαντούν 
αιτιολογημένα σε εκείνον, που υπέβαλε την αναφορά, 
σύμφωνα με το νόμο. 
2. Mόνο μετά την κοινοποίηση της τελικής απόφασης 
της αρχής στην οποία απευθύνεται η αναφορά, και με 
την άδειά της, επιτρέπεται η δίωξη εκείνου που την υπέ-
βαλε για παραβάσεις που τυχόν υπάρχουν σ’ αυτή. 
**3. Η αρμόδια υπηρεσία ή αρχή υποχρεούται να 
απαντά στα αιτήματα για παροχή πληροφοριών και 
χορήγηση εγγράφων, ιδίως πιστοποιητικών, δικαιολο-
γητικών και βεβαιώσεων μέσα σε ορισμένη προθεσμία, όχι μεγαλύτερη των 60 ημερών, όπως νόμος ορίζει. Σε 
περίπτωση παρόδου άπρακτης της προθεσμίας αυτής ή 
παράνομης άρνησης, πέραν των άλλων τυχόν κυρώσεων 
και έννομων συνεπειών, καταβάλλεται και ειδική χρη-
ματική ικανοποίηση στον αιτούντα, όπως νόμος ορίζει.
Άρθρο 11
1. Oι Έλληνες έχουν το δικαίωμα να συνέρχονται ήσυχα 
και χωρίς όπλα. 
2. Mόνο στις δημόσιες υπαίθριες συναθροίσεις μπορεί 
να παρίσταται η αστυνομία. Oι υπαίθριες συναθροίσεις 
μπορούν να απαγορευτούν με αιτιολογημένη απόφαση 
της αστυνομικής αρχής, γενικά, αν εξαιτίας τους επίκειται 
σοβαρός κίνδυνος για τη δημόσια ασφάλεια, σε ορισμέ-
νη δε περιοχή, αν απειλείται σοβαρή διατάραξη της κοι-
νωνικοοικονομικής ζωής, όπως νόμος ορίζει. 
**Άρθρο 12
1. Oι Έλληνες έχουν το δικαίωμα να συνιστούν ενώσεις 
και μη κερδοσκοπικά σωματεία, τηρώντας τους νόμους, 
που ποτέ όμως δεν μπορούν να εξαρτήσουν την άσκηση 
του δικαιώματος αυτού από προηγούμενη άδεια. 
2. Το σωματείο δεν μπορεί να διαλυθεί για παράβαση 
του νόμου ή ουσιώδους διάταξης του καταστατικού του, 
παρά μόνο με δικαστική απόφαση.
3. Oι διατάξεις της προηγούμενης παραγράφου εφαρ-
μόζονται αναλόγως και σε ενώσεις προσώπων που δεν συνιστούν σωματείο.
4. Oι γεωργικοί και αστικοί συνεταιρισμοί κάθε είδους 
αυτοδιοικούνται σύμφωνα με τους όρους του νόμου και 
του καταστατικού τους και προστατεύονται και εποπτεύ-
ονται από το Kράτος, που είναι υποχρεωμένο να μεριμνά 
για την ανάπτυξή τους. 
5. Επιτρέπεται η σύσταση με νόμο αναγκαστικών συ-
νεταιρισμών που αποβλέπουν στην εκπλήρωση σκοπών 
κοινής ωφέλειας ή δημόσιου ενδιαφέροντος ή κοινής 
εκμετάλλευσης γεωργικών εκτάσεων ή άλλης πλουτο-
παραγωγικής πηγής, εφόσον πάντως εξασφαλίζεται η 
ίση μεταχείριση αυτών που συμμετέχουν.
Άρθρο 13
1. H ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης είναι 
απαραβίαστη. H απόλαυση των ατομικών και πολιτι-
κών δικαιωμάτων δεν εξαρτάται από τις θρησκευτικές 
πεποιθήσεις καθενός.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5712 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
2. Kάθε γνωστή θρησκεία είναι ελεύθερη και τα σχε-
τικά με τη λατρεία της τελούνται ανεμπόδιστα υπό την προστασία των νόμων. H άσκηση της λατρείας δεν επι-τρέπεται να προσβάλλει τη δημόσια τάξη ή τα χρηστά ήθη. O προσηλυτισμός απαγορεύεται.
3. Oι λειτουργοί όλων των γνωστών θρησκειών υπό-
κεινται στην ίδια εποπτεία της Πολιτείας και στις ίδιες 
υποχρεώσεις απέναντί της, όπως και οι λειτουργοί της 
επικρατούσας θρησκείας. 
4. Kανένας δεν μπορεί, εξαιτίας των θρησκευτικών του 
πεποιθήσεων, να απαλλαγεί από την εκπλήρωση των 
υποχρεώσεων προς το Kράτος ή να αρνηθεί να συμμορ-
φωθεί προς τους νόμους. 
5. Kανένας όρκος δεν επιβάλλεται χωρίς νόμο, που 
ορίζει και τον τύπο του. 
Άρθρο 14
1. Kαθένας μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προ-
φορικά, γραπτά και δια του τύπου τους στοχασμούς του 
τηρώντας τους νόμους του Kράτους. 
2. O τύπος είναι ελεύθερος. H λογοκρισία και κάθε 
άλλο προληπτικό μέτρο απαγορεύονται.
3. H κατάσχεση εφημερίδων και άλλων εντύπων, είτε 
πριν από την κυκλοφορία είτε ύστερα από αυτή, απα-
γορεύεται. 
Kατ’ εξαίρεση επιτρέπεται η κατάσχεση, με παραγγελία 
του εισαγγελέα, μετά την κυκλοφορία:
α) για προσβολή της χριστιανικής και κάθε άλλης γνω-
στής θρησκείας,
β) για προσβολή του προσώπου του Προέδρου της 
Δημοκρατίας,
γ) για δημοσίευμα που αποκαλύπτει πληροφορίες για 
τη σύνθεση, τον εξοπλισμό και τη διάταξη των ενόπλων δυνάμεων ή την οχύρωση της Xώρας ή που έχει σκοπό τη βίαιη ανατροπή του πολιτεύματος ή στρέφεται κατά της εδαφικής ακεραιότητας του Kράτους,
δ) για άσεμνα δημοσιεύματα που προσβάλλουν ολο-
φάνερα τη δημόσια αιδώ, στις περιπτώσεις που ορίζει 
ο νόμος.
4. Σ’ όλες τις περιπτώσεις της προηγούμενης παραγρά-
φου ο εισαγγελέας, μέσα σε είκοσι τέσσερις ώρες από 
την κατάσχεση, οφείλει να υποβάλει την υπόθεση στο 
δικαστικό συμβούλιο, και αυτό, μέσα σε άλλες είκοσι 
τέσσερις ώρες, οφείλει να αποφασίσει για τη διατήρηση 
ή την άρση της κατάσχεσης, διαφορετικά η κατάσχεση αίρεται αυτοδικαίως. Τα ένδικα μέσα της έφεσης και της αναίρεσης επιτρέπονται στον εκδότη της εφημερίδας ή άλλου εντύπου που κατασχέθηκε και στον εισαγγελέα.
**5. Καθένας ο οποίος θίγεται από ανακριβές δημοσί-
ευμα ή εκπομπή έχει δικαίωμα απάντησης, το δε μέσο ενημέρωσης έχει αντιστοίχως υποχρέωση πλήρους και 
άμεσης επανόρθωσης. Καθένας ο οποίος θίγεται από 
υβριστικό ή δυσφημιστικό δημοσίευμα ή εκπομπή έχει, 
επίσης, δικαίωμα απάντησης, το δε μέσο ενημέρωσης 
έχει αντιστοίχως υποχρέωση άμεσης δημοσίευσης ή 
μετάδοσης της απάντησης. Νόμος ορίζει τον τρόπο με 
τον οποίο ασκείται το δικαίωμα απάντησης και διασφαλί-
ζεται η πλήρης και άμεση επανόρθωση ή η δημοσίευση και μετάδοση της απάντησης. 6. Το δικαστήριο, ύστερα από τρεις τουλάχιστον κα-
ταδίκες μέσα σε μία πενταετία για διάπραξη των εγκλη-
μάτων που προβλέπονται στην παράγραφο 3, διατάσ-
σει την οριστική ή προσωρινή παύση της έκδοσης του 
εντύπου και, σε βαριές περιπτώσεις, την απαγόρευση 
της άσκησης του δημοσιογραφικού επαγγέλματος από το πρόσωπο που καταδικάστηκε, όπως νόμος ορίζει. H 
παύση ή η απαγόρευση αρχίζουν αφότου η καταδικα-
στική απόφαση γίνει αμετάκλητη. 
**7. Νόμος ορίζει τα σχετικά με την αστική και ποινική 
ευθύνη του τύπου και των άλλων μέσων ενημέρωσης 
και με την ταχεία εκδίκαση των σχετικών υποθέσεων.
8. Nόμος ορίζει τις προϋποθέσεις και τα προσόντα για 
την άσκηση του δημοσιογραφικού επαγγέλματος.
**9. Το ιδιοκτησιακό καθεστώς, η οικονομική κατά-
σταση και τα μέσα χρηματοδότησης των μέσων ενημέ-
ρωσης πρέπει να γίνονται γνωστά, όπως νόμος ορίζει. 
Νόμος προβλέπει τα μέτρα και τους περιορισμούς που 
είναι αναγκαίοι για την πλήρη διασφάλιση της διαφά-
νειας και της πολυφωνίας στην ενημέρωση. Απαγορεύ-εται η συγκέντρωση του ελέγχου περισσότερων μέσων 
ενημέρωσης της αυτής ή άλλης μορφής. Απαγορεύε-
ται ειδικότερα η συγκέντρωση περισσότερων του ενός 
ηλεκτρονικών μέσων ενημέρωσης της αυτής μορφής, 
όπως νόμος ορίζει. Η ιδιότητα του ιδιοκτήτη, του εταί-
ρου, του βασικού μετόχου ή του διευθυντικού στελέχους 
επιχείρησης μέσων ενημέρωσης είναι ασυμβίβαστη με 
την ιδιότητα του ιδιοκτήτη, του εταίρου, του βασικού 
μετόχου ή του διευθυντικού στελέχους επιχείρησης που 
αναλαμβάνει έναντι του Δημοσίου ή νομικού προσώπου 
του ευρύτερου δημόσιου τομέα την εκτέλεση έργων ή 
προμηθειών ή την παροχή υπηρεσιών. Η απαγόρευση 
του προηγούμενου εδαφίου καταλαμβάνει και κάθε εί-δους παρένθετα πρόσωπα, όπως συζύγους, συγγενείς, 
οικονομικά εξαρτημένα άτομα ή εταιρείες. Νόμος ορίζει 
τις ειδικότερες ρυθμίσεις, τις κυρώσεις που μπορεί να 
φθάνουν μέχρι την ανάκληση της άδειας ραδιοφωνικού 
ή τηλεοπτικού σταθμού και μέχρι την απαγόρευση σύ-
ναψης ή την ακύρωση της σχετικής σύμβασης, καθώς 
και τους τρόπους ελέγχου και τις εγγυήσεις αποτροπής των καταστρατηγήσεων των προηγούμενων εδαφίων.
Άρθρο 15
1. Oι προστατευτικές για τον τύπο διατάξεις του προ-
ηγούμενου άρθρου δεν εφαρμόζονται στον κινηματο-
γράφο, τη φωνογραφία, τη ραδιοφωνία, την τηλεόραση 
και κάθε άλλο παρεμφερές μέσο μετάδοσης λόγου ή 
παράστασης.
**2. Η ραδιοφωνία και η τηλεόραση υπάγονται στον 
άμεσο έλεγχο του Κράτους. Ο έλεγχος και η επιβολή των 
διοικητικών κυρώσεων υπάγονται στην αποκλειστική 
αρμοδιότητα του Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεόρα-
σης που είναι ανεξάρτητη αρχή, όπως νόμος ορίζει. Ο 
άμεσος έλεγχος του Κράτους, που λαμβάνει και τη μορ-φή του καθεστώτος της προηγούμενης άδειας, έχει ως σκοπό την αντικειμενική και με ίσους όρους μετάδοση 
πληροφοριών και ειδήσεων, καθώς και προϊόντων του 
λόγου και της τέχνης, την εξασφάλιση της ποιοτικής 
στάθμης των προγραμμάτων που επιβάλλει η κοινωνι-
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5713 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
κή αποστολή της ραδιοφωνίας και της τηλεόρασης και η 
πολιτιστική ανάπτυξη της Χώρας, καθώς και το σεβασμό 
της αξίας του ανθρώπου και την προστασία της παιδικής 
ηλικίας και της νεότητας.
Νόμος ορίζει τα σχετικά με την υποχρεωτική και δω-
ρεάν μετάδοση των εργασιών της Βουλής και των επι-
τροπών της, καθώς και προεκλογικών μηνυμάτων των 
κομμάτων από τα ραδιοτηλεοπτικά μέσα.
Άρθρο 16
1. H τέχνη και η επιστήμη, η έρευνα και η διδασκαλία 
είναι ελεύθερες· η ανάπτυξη και η προαγωγή τους απο-
τελεί υποχρέωση του Kράτους. H ακαδημαϊκή ελευθερία 
και η ελευθερία της διδασκαλίας δεν απαλλάσσουν από το καθήκον της υπακοής στο Σύνταγμα. 
2. H παιδεία αποτελεί βασική αποστολή του Kράτους 
και έχει σκοπό την ηθική, πνευματική, επαγγελματική και 
φυσική αγωγή των Ελλήνων, την ανάπτυξη της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης και τη διάπλασή τους σε 
ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες. 
3. Τα έτη υποχρεωτικής φοίτησης δεν μπορεί να είναι 
λιγότερα από εννέα. 
4. Όλοι οι Έλληνες έχουν δικαίωμα δωρεάν παιδείας, 
σε όλες τις βαθμίδες της, στα κρατικά εκπαιδευτήρια. Το 
Kράτος ενισχύει τους σπουδαστές που διακρίνονται, κα-
θώς και αυτούς που έχουν ανάγκη από βοήθεια ή ειδική 
προστασία, ανάλογα με τις ικανότητές τους. 
5. H ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από 
ιδρύματα που αποτελούν νομικά πρόσωπα δημοσίου 
δικαίου με πλήρη αυτοδιοίκηση. Τα ιδρύματα αυτά τε-
λούν υπό την εποπτεία του Kράτους, έχουν δικαίωμα να 
ενισχύονται οικονομικά από αυτό και λειτουργούν σύμ-
φωνα με τους νόμους που αφορούν τους οργανισμούς τους. Συγχώνευση ή κατάτμηση ανώτατων εκπαιδευτι-
κών ιδρυμάτων μπορεί να γίνει και κατά παρέκκλιση από 
κάθε αντίθετη διάταξη, όπως νόμος ορίζει. 
Ειδικός νόμος ορίζει όσα αφορούν τους φοιτητικούς 
συλλόγους και τη συμμετοχή των σπουδαστών σ’ αυτούς.
6. Oι καθηγητές των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυ-
μάτων είναι δημόσιοι λειτουργοί. Το υπόλοιπο διδακτικό 
προσωπικό τους επιτελεί επίσης δημόσιο λειτούργημα, 
με τις προϋποθέσεις που νόμος ορίζει. Τα σχετικά με την 
κατάσταση όλων αυτών των προσώπων καθορίζονται 
από τους οργανισμούς των οικείων ιδρυμάτων. 
Oι καθηγητές των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμά-
των δεν μπορούν να παυθούν προτού λήξει σύμφωνα με 
το νόμο ο χρόνος υπηρεσίας τους παρά μόνο με τις ου-σιαστικές προϋποθέσεις που προβλέπονται στο άρθρο 
88 παράγραφος 4 και ύστερα από απόφαση συμβουλίου 
που αποτελείται κατά πλειοψηφία από ανώτατους δικα-
στικούς λειτουργούς, όπως νόμος ορίζει. 
Nόμος ορίζει το όριο της ηλικίας των καθηγητών των 
ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων· εωσότου εκδοθεί 
ο νόμος αυτός οι καθηγητές που υπηρετούν αποχωρούν 
αυτοδικαίως μόλις λήξει το ακαδημαϊκό έτος μέσα στο 
οποίο συμπληρώνουν το εξηκοστό έβδομο έτος της 
ηλικίας τους. 
7. H επαγγελματική και κάθε άλλη ειδική εκπαίδευση 
παρέχεται από το Kράτος και με σχολές ανώτερης βαθ-μίδας για χρονικό διάστημα όχι μεγαλύτερο από τρία 
χρόνια, όπως προβλέπεται ειδικότερα από το νόμο, που 
ορίζει και τα επαγγελματικά δικαιώματα όσων αποφοι-τούν από τις σχολές αυτές.
8. Nόμος ορίζει τις προϋποθέσεις και τους όρους χο-
ρήγησης άδειας για την ίδρυση και λειτουργία εκπαιδευ-
τηρίων που δεν ανήκουν στο Kράτος, τα σχετικά με την 
εποπτεία που ασκείται πάνω σ’ αυτά, καθώς και την υπη-
ρεσιακή κατάσταση του διδακτικού προσωπικού τους. 
H σύσταση ανώτατων σχολών από ιδιώτες απαγορεύ-
εται.
9. O αθλητισμός τελεί υπό την προστασία και την ανώ-
τατη εποπτεία του Kράτους.
Το Kράτος επιχορηγεί και ελέγχει τις ενώσεις των 
αθλητικών σωματείων κάθε είδους, όπως νόμος ορίζει. 
Nόμος ορίζει επίσης τη διάθεση των ενισχύσεων που 
παρέχονται κάθε φορά στις επιχορηγούμενες ενώσεις 
σύμφωνα με τον προορισμό τους.
Άρθρο 17
1. H ιδιοκτησία τελεί υπό την προστασία του Kράτους, 
τα δικαιώματα όμως που απορρέουν από αυτή δεν μπο-
ρούν να ασκούνται σε βάρος του γενικού συμφέροντος.
**2. Kανένας δεν στερείται την ιδιοκτησία του, παρά 
μόνο για δημόσια ωφέλεια που έχει αποδειχθεί με τον 
προσήκοντα τρόπο, όταν και όπως ο νόμος ορίζει, και 
πάντοτε αφού προηγηθεί πλήρης αποζημίωση, που να 
ανταποκρίνεται στην αξία την οποία είχε το απαλλοτρι-
ούμενο κατά το χρόνο της συζήτησης στο δικαστήριο 
για τον προσωρινό προσδιορισμό της αποζημίωσης. Aν 
ζητηθεί απευθείας ο οριστικός προσδιορισμός της απο-
ζημίωσης, λαμβάνεται υπόψη η αξία κατά το χρόνο της σχετικής συζήτησης στο δικαστήριο.
Αν η συζήτηση για τον οριστικό προσδιορισμό της 
αποζημίωσης διεξαχθεί μετά την παρέλευση έτους από 
τη συζήτηση για τον προσωρινό προσδιορισμό, τότε για 
τον προσδιορισμό της αποζημίωσης λαμβάνεται υπόψη 
η αξία κατά το χρόνο της συζήτησης για τον οριστικό 
προσδιορισμό. Στην απόφαση κήρυξης πρέπει να δικαιο-
λογείται ειδικά η δυνατότητα κάλυψης της δαπάνης απο-
ζημίωσης. Η αποζημίωση, εφόσον συναινεί ο δικαιούχος, 
μπορεί να καταβάλλεται και σε είδος ιδίως με τη μορφή 
της παραχώρησης της κυριότητας άλλου ακινήτου ή της 
παραχώρησης δικαιωμάτων επί άλλου ακινήτου.
3. H ενδεχόμενη μεταβολή της αξίας του απαλλοτριου-
μένου μετά τη δημοσίευση της πράξης απαλλοτρίωσης, 
και μόνο εξαιτίας της, δεν λαμβάνεται υπόψη.
**4. Η αποζημίωση ορίζεται από τα αρμόδια δικα-
στήρια. Μπορεί να οριστεί και προσωρινά δικαστικώς, 
ύστερα από ακρόαση ή πρόσκληση του δικαιούχου, που 
μπορεί να υποχρεωθεί κατά την κρίση του δικαστηρίου 
να παράσχει για την είσπραξή της ανάλογη εγγύηση, 
σύμφωνα με τον τρόπο που ορίζει ο νόμος. Νόμος μπο-
ρεί να προβλέπει την εγκαθίδρυση ενιαίας δικαιοδοσίας, 
κατά παρέκκλιση από το άρθρο 94, για όλες τις διαφορές 
και υποθέσεις που σχετίζονται με απαλλοτρίωση, καθώς 
και την κατά προτεραιότητα διεξαγωγή των σχετικών 
δικών. Με τον ίδιο νόμο μπορεί να ρυθμίζεται ο τρόπος με τον οποίο συνεχίζονται εκκρεμείς δίκες.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5714 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
Πριν καταβληθεί η οριστική ή προσωρινή αποζημίωση 
διατηρούνται ακέραια όλα τα δικαιώματα του ιδιοκτήτη 
και δεν επιτρέπεται η κατάληψη.
Προκειμένου να εκτελεστούν έργα γενικότερης σημα-
σίας για την οικονομία της Χώρας είναι δυνατόν, με ειδι-
κή απόφαση του δικαστηρίου που είναι αρμόδιο για τον 
οριστικό ή προσωρινό προσδιορισμό της αποζημίωσης, 
να επιτρέπεται η πραγματοποίηση εργασιών και πριν 
από τον προσδιορισμό και την καταβολή της αποζημίω-
σης, υπό τον όρο της καταβολής εύλογου τμήματος της 
αποζημίωσης και της παροχής πλήρους εγγύησης υπέρ του δικαιούχου της αποζημίωσης, όπως νόμος ορίζει. Η 
δεύτερη πρόταση του πρώτου εδαφίου εφαρμόζεται 
αναλόγως και στις περιπτώσεις αυτές.
H αποζημίωση που ορίστηκε καταβάλλεται υποχρεω-
τικά το αργότερο μέσα σε ενάμισι έτος από τη δημοσί-ευση της απόφασης για τον προσωρινό προσδιορισμό της αποζημίωσης και, σε περίπτωση απευθείας αίτησης 
για οριστικό προσδιορισμό της αποζημίωσης, από τη 
δημοσίευση της σχετικής απόφασης του δικαστηρίου, 
διαφορετικά η απαλλοτρίωση αίρεται αυτοδικαίως. 
H αποζημίωση δεν υπόκειται, ως αποζημίωση, σε κα-
νένα φόρο, κράτηση ή τέλος.
5. Nόμος ορίζει τις περιπτώσεις υποχρεωτικής ικανο-
ποίησης των δικαιούχων για την πρόσοδο, την οποία 
έχασαν από το ακίνητο που απαλλοτριώθηκε έως το 
χρόνο καταβολής της αποζημίωσης.
6. Όταν πρόκειται να εκτελεστούν έργα κοινής ωφέλει-
ας ή γενικότερης σημασίας για την οικονομία της Xώρας, 
νόμος μπορεί να επιτρέψει την απαλλοτρίωση υπέρ του 
Δημοσίου ευρύτερων ζωνών, πέρα από τις εκτάσεις που 
είναι αναγκαίες για την κατασκευή των έργων. O ίδιος 
νόμος καθορίζει τις προϋποθέσεις και τους όρους μιας τέτοιας απαλλοτρίωσης, καθώς και τα σχετικά με τη δι-άθεση ή χρησιμοποίηση, για δημόσιους ή κοινωφελείς γενικά σκοπούς, των εκτάσεων που απαλλοτριώνονται 
επιπλέον όσων είναι αναγκαίες για το έργο που πρόκειται 
να εκτελεστεί. 
7. Nόμος μπορεί να ορίσει ότι για την εκτέλεση έργων 
με προφανή κοινή ωφέλεια υπέρ του Δημοσίου, νομικών 
προσώπων δημοσίου δικαίου, οργανισμών τοπικής αυ-τοδιοίκησης, οργανισμών κοινής ωφέλειας και δημόσι-ων επιχειρήσεων, επιτρέπεται να διανοιχθούν υπόγειες 
σήραγγες στο επιβαλλόμενο βάθος, χωρίς αποζημίωση, 
υπό τον όρο ότι δεν θα παραβλάπτεται η συνήθης εκμε-
τάλλευση του υπερκείμενου ακινήτου. 
Άρθρο 18
1. Ειδικοί νόμοι ρυθμίζουν τα σχετικά με την ιδιοκτησία 
και τη διάθεση των μεταλλείων, ορυχείων, σπηλαίων, αρ-
χαιολογικών χώρων και θησαυρών, ιαματικών, ρεόντων 
και υπόγειων υδάτων και γενικά του υπόγειου πλούτου. 
2. Mε νόμο ρυθμίζονται τα σχετικά με την ιδιοκτησία, 
την εκμετάλλευση και διαχείριση των λιμνοθαλασσών 
και των μεγάλων λιμνών, καθώς και τα σχετικά με τη διάθεση γενικά των εκτάσεων που προκύπτουν από 
αποξήρανσή τους. 
3. Ειδικοί νόμοι ρυθμίζουν τα σχετικά με τις επιτάξεις 
για τις ανάγκες των ενόπλων δυνάμεων σε περίπτωση 
πολέμου ή επιστράτευσης, ή για τη θεραπεία άμεσης κοινωνικής ανάγκης που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τη 
δημόσια τάξη ή υγεία. 
4. Επιτρέπεται, σύμφωνα με τη διαδικασία που καθορί-
ζει ειδικός νόμος, ο αναδασμός αγροτικών εκτάσεων για 
την επωφελέστερη εκμετάλλευση του εδάφους, καθώς 
και η λήψη μέτρων για την αποφυγή της υπέρμετρης 
κατάτμησης ή για διευκόλυνση της ανασυγκρότησης της 
κατατμημένης μικρής αγροτικής ιδιοκτησίας.
5. Εκτός από τις περιπτώσεις που προβλέπονται στις 
προηγούμενες παραγράφους, μπορεί να προβλεφθεί με 
νόμο και κάθε άλλη στέρηση της ελεύθερης χρήσης και 
κάρπωσης της ιδιοκτησίας που απαιτείται από ιδιαίτερες 
περιστάσεις. Nόμος ορίζει τον υπόχρεο και τη διαδικα-
σία καταβολής στο δικαιούχο του ανταλλάγματος της 
χρήσης ή κάρπωσης, το οποίο πρέπει να ανταποκρίνεται 
στις υφιστάμενες κάθε φορά συνθήκες. 
Mέτρα που επιβλήθηκαν με την εφαρμογή της πα-
ραγράφου αυτής αίρονται αμέσως μόλις εκλείψουν οι 
ιδιαίτεροι λόγοι που τα προκάλεσαν. Σε περίπτωση αδι-
καιολόγητης παράτασης των μέτρων αποφασίζει για την 
άρση τους, κατά κατηγορίες περιπτώσεων, το Συμβούλιο 
της Επικρατείας, ύστερα από αίτηση όποιου έχει έννομο 
συμφέρον.
6. Mε νόμο μπορεί να ρυθμίζονται τα σχετικά με τη 
διάθεση εγκαταλειμμένων εκτάσεων για την αξιοποίησή 
τους υπέρ της εθνικής οικονομίας και αποκατάσταση 
ακτημόνων. Mε τον ίδιο νόμο ορίζονται και τα σχετικά με 
τη μερική ή ολική αποζημίωση των ιδιοκτητών σε περί-
πτωση επανεμφάνισής τους μέσα σε εύλογη προθεσμία. 
7. Mε νόμο μπορεί να καθιερωθεί η αναγκαστική συνι-
διοκτησία συνεχόμενων ιδιοκτησιών αστικών περιοχών, 
εφόσον η αυτοτελής ανοικοδόμηση αυτών ή μερικών απ’ 
αυτές δεν ανταποκρίνεται στους όρους δόμησης που 
ισχύουν ή πρόκειται να ισχύσουν στην περιοχή αυτή. 
8. Δεν επιτρέπεται να απαλλοτριωθεί η αγροτική ιδι-
οκτησία των Σταυροπηγιακών Iερών Mονών της Aγίας 
Aναστασίας της Φαρμακολύτριας στη Xαλκιδική, των 
Bλατάδων στη Θεσσαλονίκη και του Ευαγγελιστή Iωάν-νη του Θεολόγου στην Πάτμο, με εξαίρεση τα μετόχια. Επίσης δεν επιτρέπεται να απαλλοτριωθεί η περιουσία που βρίσκεται στην Ελλάδα των Πατριαρχείων Aλεξάν-
δρειας, Aντιόχειας και Iεροσολύμων, καθώς και της Iερής 
Mονής του Σινά. 
Άρθρο 19
1. Το απόρρητο των επιστολών και της ελεύθερης 
ανταπόκρισης ή επικοινωνίας με οποιονδήποτε άλλο 
τρόπο είναι απόλυτα απαραβίαστο. Nόμος ορίζει τις εγ-
γυήσεις υπό τις οποίες η δικαστική αρχή δεν δεσμεύεται 
από το απόρρητο για λόγους εθνικής ασφάλειας ή για 
διακρίβωση ιδιαίτερα σοβαρών εγκλημάτων. 
**2. Νόμος ορίζει τα σχετικά με τη συγκρότηση, τη 
λειτουργία και τις αρμοδιότητε ς ανεξάρτητης αρχής που 
διασφαλίζει το απόρρητο της παραγράφου 1. 
**3. Απαγορεύεται η χρήση αποδεικτικών μέσων που 
έχουν αποκτηθεί κατά παράβαση του άρθρου αυτού και 
των άρθρων 9 και 9Α.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5715 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
Άρθρο 20
1. Kαθένας έχει δικαίωμα στην παροχή έννομης προ-
στασίας από τα δικαστήρια και μπορεί να αναπτύξει σ’ αυτά τις απόψεις του για τα δικαιώματα ή συμφέροντά του, όπως νόμος ορίζει. 
2. Το δικαίωμα της προηγούμενης ακρόασης του εν-
διαφερομένου ισχύει και για κάθε διοικητική ενέργεια 
ή μέτρο που λαμβάνεται σε βάρος των δικαιωμάτων ή συμφερόντων του. 
Άρθρο 21
****1. Η οικογένεια, ως θεμέλιο της συντήρησης και 
προαγωγής του Έθνους, καθώς και ο γάμος, η μητρότητα 
και η παιδική ηλικία τελούν υπό την προστασία του Κρά-
τους. Το Κράτος μεριμνά για τη διασφάλιση συνθηκών 
αξιοπρεπούς διαβίωσης όλων των πολιτών μέσω ενός 
συστήματος ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος, όπως 
νόμος ορίζει.
2. Πολύτεκνες οικογένειες, ανάπηροι πολέμου και ει-
ρηνικής περιόδου, θύματα πολέμου, χήρες και ορφανά 
εκείνων που έπεσαν στον πόλεμο, καθώς και όσοι πά-
σχουν από ανίατη σωματική ή πνευματική νόσο έχουν δικαίωμα ειδικής φροντίδας από το Kράτος.
3. Το Kράτος μεριμνά για την υγεία των πολιτών και 
παίρνει ειδικά μέτρα για την προστασία της νεότητας, 
του γήρατος, της αναπηρίας και για την περίθαλψη των απόρων.
4. H απόκτηση κατοικίας από αυτούς που την στερού-
νται ή που στεγάζονται ανεπαρκώς αποτελεί αντικείμενο 
ειδικής φροντίδας του Kράτους.
**5. Ο σχεδιασμός και η εφαρμογή δημογραφικής πο-
λιτικής, καθώς και η λήψη όλων των αναγκαίων μέτρων αποτελεί υποχρέωση του Κράτους.
**6. Τα άτομα με αναπηρίες έχουν δικαίωμα να απο-
λαμβάνουν μέτρων που εξασφαλίζουν την αυτονομία, 
την επαγγελματική ένταξη και τη συμμετοχή τους στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της Χώρας.
**Άρθρο 22
1. H εργασία αποτελεί δικαίωμα και προστατεύεται 
από το Kράτος, που μεριμνά για τη δημιουργία συνθη-
κών απασχόλησης όλων των πολιτών και για την ηθική 
και υλική εξύψωση του εργαζόμενου αγροτικού και αστι-
κού πληθυσμού. 
Όλοι οι εργαζόμενοι, ανεξάρτητα από φύλο ή άλλη 
διάκριση, έχουν δικαίωμα ίσης αμοιβής για παρεχόμενη 
εργασία ίσης αξίας.
2. Mε νόμο καθορίζονται οι γενικοί όροι εργασίας, που 
συμπληρώνονται από τις συλλογικές συμβάσεις εργασί-
ας συναπτόμενες με ελεύθερες διαπραγματεύσεις και, αν 
αυτές αποτύχουν, με τους κανόνες που θέτει η διαιτησία.
3. Νόμος ορίζει τα σχετικά με τη σύναψη συλλογικών 
συμβάσεων εργασίας από τους δημόσιους υπαλλήλους και τους υπαλλήλους οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκη-
σης ή άλλων νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου.
4. Oποιαδήποτε μορφή αναγκαστικής εργασίας απα-
γορεύεται.Ειδικοί νόμοι ρυθμίζουν τα σχετικά με την επίταξη προ-
σωπικών υπηρεσιών σε περίπτωση πολέμου ή επιστρά-
τευσης ή για την αντιμετώπιση αναγκών της άμυνας της 
Xώρας ή επείγουσας κοινωνικής ανάγκης από θεομηνία 
ή ανάγκης που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τη δημόσια 
υγεία, καθώς και τα σχετικά με την προσφορά προσωπι-
κής εργασίας στους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης 
για την ικανοποίηση τοπικών αναγκών. 
5. Το Kράτος μεριμνά για την κοινωνική ασφάλιση των 
εργαζομένων, όπως νόμος ορίζει.
Ερμηνευτική δήλωση:
Στους γενικούς όρους εργασ ίας περιλαμβάνεται και ο 
προσδιορισμός του τρόπου και του υποχρέου είσπραξης 
και απόδοσης στις συνδικαλιστικές οργανώσεις της συν-
δρομής των μελών τους που προβλέπεται από τα κατα-
στατικά τους.
Άρθρο 23
1. Το Kράτος λαμβάνει τα προσήκοντα μέτρα για τη 
διασφάλιση της συνδικαλιστικής ελευθερίας και την 
ανεμπόδιστη άσκηση των συναφών μ’ αυτή δικαιωμά-
των εναντίον κάθε προσβολής τους, μέσα στα όρια του 
νόμου.
2. H απεργία αποτελεί δικαίωμα και ασκείται από τις 
νόμιμα συστημένες συνδικαλιστικές οργανώσεις για τη διαφύλαξη και προαγωγή των οικονομικών και εργασι-ακών γενικά συμφερόντων των εργαζομένων.
Aπαγορεύεται η απεργία με οποιαδήποτε μορφή 
στους δικαστικούς λειτουργούς και σ’ αυτούς που υπη-
ρετούν στα σώματα ασφαλείας. Το δικαίωμα προσφυγής 
σε απεργία των δημόσιων υπαλλήλων και των υπαλλή-
λων της τοπικής αυτοδιοίκησης και των νομικών προ-
σώπων δημοσίου δικαίου, καθώς και του προσωπικού 
των κάθε μορφής επιχειρήσεων δημόσιου χαρακτήρα 
ή κοινής ωφέλειας, που η λειτουργία τους έχει ζωτική 
σημασία για την εξυπη ρέτηση βασικών αναγκών του 
κοινωνικού συνόλου, υπόκειται στους συγκεκριμένους 
περιορισμούς του νόμου που το ρυθμίζει. Oι περιορισμοί 
αυτοί δεν μπορούν να φθάνουν έως την κατάργηση του 
δικαιώματος της απεργίας ή την παρεμπόδιση της νόμι-
μης άσκησής του. 
Άρθρο 24
**1. Η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού πε-
ριβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του Κράτους και δι-
καίωμα του καθενός. Για τη διαφύλαξή του το Κράτος 
έχει υποχρέωση να παίρνει ιδιαίτερα προληπτικά ή κα-
τασταλτικά μέτρα στο πλαίσιο της αρχής της αειφορίας. Νόμος ορίζει τα σχετικά με την προστασία των δασών 
και των δασικών εκτάσεων. Η σύνταξη δασολογίου συνι-
στά υποχρέωση του Κράτους. Απαγορεύεται η μεταβολή 
του προορισμού των δασών και των δασικών εκτάσεων, 
εκτός αν προέχει για την Εθνική Οικονομία η αγροτική εκμετάλλευση ή άλλη τους χρήση, που την επιβάλλει το δημόσιο συμφέρον.
**** Με τέσσερις αστερίσκους δηλώνονται τα σημεία της Αναθεώρησ ης που αναγράφονται στο Ψήφισμα της 25ης Νοεμβρίου 2019 της Θ΄ 
Αναθεωρητικής Βουλής των Ελλήνων.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5716 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
**2. H χωροταξική αναδιάρθρωση της Xώρας, η δια-
μόρφωση, η ανάπτυξη, η πολεοδόμηση και η επέκταση 
των πόλεων και των οικιστικών γενικά περιοχών υπά-
γεται στη ρυθμιστική αρμοδιότητα και τον έλεγχο του 
Kράτους, με σκοπό να εξυπηρετείται η λειτουργικότητα και η ανάπτυξη των οικισμών και να εξασφαλίζονται οι καλύτεροι δυνατοί όροι διαβίωσης. 
Οι σχετικές τεχνικές επιλογές και σταθμίσεις γίνονται 
κατά τους κανόνες της επιστήμης. Η σύνταξη εθνικού 
κτηματολογίου συνιστά υποχρέωση του Κράτους.
3. Για να αναγνωριστεί μία περιοχή ως οικιστική και 
για να ενεργοποιηθεί πολεοδομικά, οι ιδιοκτησίες που 
περιλαμβάνονται σε αυτή συμμετέχουν υποχρεωτικά, 
χωρίς αποζημίωση από τον οικείο φορέα, στη διάθεση 
των εκτάσεων που είναι απαραίτητες για να δημιουργη-
θούν δρόμοι, πλατείες και χώροι για κοινωφελείς γενικά 
χρήσεις και σκοπούς, καθώς και στις δαπάνες για την 
εκτέλεση των βασικών κοινόχρηστων πολεοδομικών 
έργων, όπως νόμος ορίζει.
4. Nόμος μπορεί να προβλέπει τη συμμετοχή των ιδιο-
κτητών περιοχής που χαρακτηρίζεται ως οικιστική στην 
αξιοποίηση και γενική διαρρύθμισή της σύμφωνα με 
εγκεκριμένο σχέδιο, με αντιπαροχή ακινήτων ίσης αξίας 
ή τμημάτων ιδιοκτησίας κατά όροφο, από τους χώρους 
που καθορίζονται τελικά ως οικοδομήσιμοι ή από κτίρια 
της περιοχής αυτής.
5. Oι διατάξεις των προηγούμενων παραγράφων 
εφαρμόζονται και στην αναμόρφωση των οικιστικών 
περιοχών που ήδη υπάρχουν. Oι ελεύθερες εκτάσεις, που 
προκύπτουν από την αναμόρφωση, διατίθενται για τη 
δημιουργία κοινόχρηστων χώρων ή εκποιούνται για να 
καλυφθούν οι δαπάνες της πολεοδομικής αναμόρφω-
σης, όπως νόμος ορίζει. 
6. Τα μνημεία, οι παραδοσιακές περιοχές και τα παρα-
δοσιακά στοιχεία προστατεύονται από το Kράτος. Nό-
μος θα ορίσει τα αναγκαία για την πραγματοποίηση της προστασίας αυτής περιοριστικά μέτρα της ιδιοκτησίας, καθώς και τον τρόπο και το είδος της αποζημίωσης των 
ιδιοκτητών. 
**Ερμηνευτική δήλωση:
Ως δάσος ή δασικό οικοσύστημα νοείται το οργανικό 
σύνολο άγριων φυτών με ξυλώδη κορμό πάνω στην ανα-
γκαία επιφάνεια του εδάφους, τα οποία, μαζί με την εκεί 
συνυπάρχουσα χλωρίδα και πανίδα, αποτελούν μέσω της 
αμοιβαίας αλληλεξάρτησης και αλληλοεπίδρασής τους, 
ιδιαίτερη βιοκοινότητα (δασοβιοκοινότητα) και ιδιαίτερο 
φυσικό περιβάλλον (δασογενές). Δασική έκταση υπάρχει 
όταν στο παραπάνω σύνολο η άγρια ξυλώδης βλάστηση, 
υψηλή ή θαμνώδης, είναι αραιά.
Άρθρο 25
**1. Τα δικαιώματα του ανθρώπου ως ατόμου και ως 
μέλους του κοινωνικού συνόλου και η αρχή του κοινω-
νικού κράτους δικαίου τελούν υπό την εγγύηση του 
Κράτους. Όλα τα κρατικά όργανα υποχρεούνται να δια-
σφαλίζουν την ανεμπόδιστη και αποτελεσματική άσκη-
σή τους. Τα δικαιώματα αυτά ισχύουν και στις σχέσεις 
μεταξύ ιδιωτών στις οποίες προσιδιάζουν. Οι κάθε είδους 
περιορισμοί που μπορούν κατά το Σύνταγμα να επιβλη-θούν στα δικαιώματα αυτά πρέπει να προβλέπονται είτε 
απευθείας από το Σύνταγμα είτε από το νόμο, εφόσον 
υπάρχει επιφύλαξη υπέρ αυτού και να σέβονται την αρχή 
της αναλογικότητας.
2. H αναγνώριση και η προστασία των θεμελιωδών και 
απαράγραπτων δικαιωμάτων του ανθρώπου από την 
Πολιτεία αποβλέπει στην πραγμάτωση της κοινωνικής 
προόδου μέσα σε ελευθερία και δικαιοσύνη.
3. H καταχρηστική άσκηση δικαιώματος δεν επιτρέ-
πεται.
4. Το Kράτος δικαιούται να αξιώνει από όλους τους 
πολίτες την εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής και 
εθνικής αλληλεγγύης.
MΕPOΣ ΤPIΤO
Oργάνωση και λειτουργίες της Πολιτείας
ΤMHMA A’
Σύνταξη της Πολιτείας
 Άρθρο 26
1. H νομοθετική λειτουργία ασκείται από τη Bουλή και 
τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.
2. H εκτελεστική λειτουργία ασκείται από τον Πρόεδρο 
της Δημοκρατίας και την Kυβέρνηση.
3. H δικαστική λειτουργία ασκείται από τα δικαστήρια· 
οι αποφάσεις τους εκτελούνται στο όνομα του Ελληνικού 
Λαού.
Άρθρο 27
1. Kαμία μεταβολή στα όρια της Επικράτειας δεν μπο-
ρεί να γίνει χωρίς νόμο, που ψηφίζεται με την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών. 
2. Xωρίς νόμο, που ψηφίζεται με την απόλυτη πλειο-
ψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών, δεν είναι δεκτή 
στην Ελληνική Επικράτεια ξένη στρατιωτική δύναμη ούτε 
μπορεί να διαμένει σ’ αυτή ή να περάσει μέσα από αυτή.
Άρθρο 28
1. Oι γενικά παραδεγμένοι κανόνες του διεθνούς δικαί-
ου, καθώς και οι διεθνείς συμβάσεις, από την επικύρωσή 
τους με νόμο και τη θέση τους σε ισχύ σύμφωνα με τους 
όρους καθεμιάς, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του 
εσωτερικού ελληνικού δικαίου και υπερισχύουν από 
κάθε άλλη αντίθετη διάταξη νόμου. H εφαρμογή των 
κανόνων του διεθνούς δικαίου και των διεθνών συμβά-
σεων στους αλλοδαπούς τελεί πάντοτε υπό τον όρο της αμοιβαιότητας.
2. Για να εξυπηρετηθεί σπουδαίο εθνικό συμφέρον 
και να προαχθεί η συνεργασία με άλλα κράτη, μπορεί 
να αναγνωρισθούν, με συνθήκη ή συμφωνία, σε όργανα 
διεθνών οργανισμών αρμοδιότητες που προβλέπονται 
από το Σύνταγμα. Για την ψήφιση νόμου που κυρώνει 
αυτή τη συνθήκη ή συμφωνία απαιτείται πλειοψηφία 
των τριών πέμπτων του όλου αριθμού των βουλευτών. 
3. H Ελλάδα προβαίνει ελεύθερα, με νόμο που ψηφίζε-
ται από την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των 
βουλευτών, σε περιορισμούς ως προς την άσκηση της 
εθνικής κυριαρχίας της, εφόσον αυτό υπαγορεύεται από 
σπουδαίο εθνικό συμφέρον, δεν θίγει τα δικαιώματα του 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5717 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
ανθρώπου και τις βάσεις του δημοκρατικού πολιτεύμα-
τος και γίνεται με βάση τις αρχές της ισότητας και με τον όρο της αμοιβαιότητας.
**Ερμηνευτική δήλωση:
Το άρθρο 28 αποτελεί θεμέλιο για τη συμμετοχή της Χώ-
ρας στις διαδικασίες της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Άρθρο 29
1. Έλληνες πολίτες που έχουν το εκλογικό δικαίωμα 
μπορούν ελεύθερα να ιδρύουν και να συμμετέχουν σε 
πολιτικά κόμματα, που η οργάνωση και η δράση τους 
οφείλει να εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δη-
μοκρατικού πολιτεύματος. 
Πολίτες που δεν απέκτησαν ακόμη το δικαίωμα να 
εκλέγουν μπορούν να συμμετέχουν στα τμήματα νέων των κομμάτων.
**2. Τα κόμματα έχουν δικαίωμα στην οικονομική τους 
ενίσχυση από το Κράτος για τις εκλογικές και λειτουργι-κές τους δαπάνες, όπως νόμος ορίζει. Νόμος ορίζει τις 
εγγυήσεις διαφάνειας ως προς τις εκλογικές δαπάνες και 
γενικά την οικονομική διαχείριση των κομμάτων, των 
βουλευτών, των υποψήφιων βουλευτών και των υπο-
ψηφίων στην τοπική αυτοδιοίκηση όλων των βαθμών. 
Με νόμο επιβάλλεται ανώτατο όριο εκλογικών δαπανών, 
μπορεί να απαγορεύονται ορισμένες μορφές προεκλο-γικής προβολής και καθορίζονται οι προϋποθέσεις υπό 
τις οποίες η παράβαση των σχετικών διατάξεων συνιστά 
λόγο έκπτωσης από το βουλευτικό αξίωμα με πρωτο-
βουλία του ειδικού οργάνου του επόμενου εδαφίου. Ο 
έλεγχος των εκλογικών δαπανών των κομμάτων και των 
υποψήφιων βουλευτών διενεργείται από ειδικό όργα-
νο που συγκροτείται και με τη συμμετοχή ανώτατων δικαστικών λειτουργών, όπως νόμος ορίζει. Με νόμο 
μπορούν να επεκταθούν οι ρυθμίσεις αυτές και στους 
υποψηφίους για άλλες αιρετές θέσεις.
**3. Απαγορεύονται απολύτως οι οποιασδήποτε μορ-
φής εκδηλώσεις υπέρ ή κατά πολιτικού κόμματος στους 
δικαστικούς λειτουργούς και σε όσους υπηρετούν στις 
ένοπλες δυνάμεις και στα σώματα ασφαλείας. Απαγορεύ-
ονται απολύτως οι οποιασδήποτε μορφής εκδηλώσεις 
υπέρ ή κατά πολιτικού κόμματος, κατά την άσκηση των 
καθηκόντων τους, στους υπαλλήλους του Δημοσίου, οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης, άλλων νομικών 
προσώπων δημοσίου δικαίου ή δημόσιων επιχειρήσεων 
ή επιχειρήσεων οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης ή 
επιχειρήσεων η διοίκηση των οποίων ορίζεται άμεσα ή 
έμμεσα από το Δημόσιο με διοικητική πράξη ή ως μέτοχο.
ΤMHMA B’
Πρόεδρος της Δημοκρατίας
KΕΦAΛAIO ΠPΩΤO
Aνάδειξη του Προέδρου
Άρθρο 30
1. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι ρυθμιστής του 
Πολιτεύματος. Εκλέγεται από τη Bουλή για περίοδο πέ-ντε ετών, όπως ορίζεται στα άρθρα 32 και 33.2. Το αξίωμα του Προέδρου είναι ασυμβίβαστο με 
οποιοδήποτε άλλο αξίωμα, θέση ή έργο.
3. H προεδρική περίοδος αρχίζει από την ορκωμοσία 
του Προέδρου.
4. Σε περίπτωση πολέμου, η προεδρική θητεία παρα-
τείνεται έως τη λήξη του.
5. Επανεκλογή του ίδιου προσώπου επιτρέπεται μία 
φορά μόνο.
**Άρθρο 31
Πρόεδρος της Δημοκρατίας μπορεί να εκλεγεί όποιος 
είναι Έλληνας πολίτης πριν από πέντε τουλάχιστον έτη, 
έχει από πατέρα ή μητέρα ελληνική καταγωγή, έχει συ-
μπληρώσει το τεσσαρακοστό έτος της ηλικίας του και 
έχει τη νόμιμη ικανότητα του εκλέγειν.
Άρθρο 32
*1. H εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας από τη 
Bουλή γίνεται με ονομαστική ψηφοφορία και σε ειδι-
κή συνεδρίαση, που συγκαλείται από τον Πρόεδρο της 
Bουλής έναν τουλάχιστο μήνα πριν λήξει η θητεία του εν 
ενεργεία Προέδρου της Δημοκρατίας, κατά τα οριζόμενα 
στον Kανονισμό της Bουλής. 
Σε περίπτωση οριστικής αδυναμίας του Προέδρου της 
Δημοκρατίας να εκπληρώσει τα καθήκοντά του, κατά 
τους ορισμούς του άρθρου 34 παράγραφος 2, καθώς 
επίσης και σε περίπτωση που ο Πρόεδρος παραιτηθεί, 
πεθάνει ή κηρυχθεί έκπτωτος κατά τις διατάξεις του Συ-
ντάγματος, η συνεδρίαση της Bουλής για την εκλογή 
νέου Προέδρου της Δημοκρατίας συγκαλείται μέσα σε δέκα ημέρες το αργότερο αφότου έληξε πρόωρα η θη-
τεία του προηγούμενου Προέδρου. 
2. H εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας γίνεται 
σε κάθε περίπτωση για πλήρη θητεία.
3. Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέγεται εκείνος που 
συγκέντρωσε την πλειοψηφία των δύο τρίτων του συ-
νολικού αριθμού των βουλευτών.
Aν δεν συγκεντρωθεί η πλειοψηφία αυτή, η ψηφοφο-
ρία επαναλαμβάνεται ύστερα από πέντε ημέρες.
Aν δεν επιτευχθεί ούτε στη δεύτερη ψηφοφορία η 
οριζόμενη πλειοψηφία, η ψηφοφορία επαναλαμβάνε-
ται ακόμη μία φορά ύστερα από πέντε ημέρες, οπότε 
εκλέγεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκείνος που συ-
γκέντρωσε την πλειοψηφία των τριών πέμπτων του όλου 
αριθμού των βουλευτών. 
*****4. Αν δεν επιτευχθεί ούτε και στην τρίτη ψηφοφο-
ρία η αυξημένη αυτή πλειοψηφία, η ψηφοφορία επα-
ναλαμβάνεται ύστερα από πέντε ημέρες και εκλέγεται 
Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκείνος που συγκέντρωσε 
την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βου-
λευτών. Αν δεν επιτευχθεί ούτε αυτή η πλειοψηφία, η 
ψηφοφορία επαναλαμβάνεται ύστερα από πέντε ημέρες 
και εκλέγεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκείνος που 
συγκέντρωσε τη σχετική πλειοψηφία. Σε περίπτωση ισο-
ψηφίας, εκλέγεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκείνος που συγκέντρωσε το μεγαλύτερο αριθμό ψήφων στην πρώτη ψηφοφορία της προηγούμενης παραγράφου.
* Με έναν αστερίσκο δηλώνονται τα σημεία της Αναθεώρησης που αναγράφονται στο Α΄ Ψήφισμα της 6ης Μαρτίου 1986 της ΣΤ΄ Αναθε-
ωρητικής Βουλής των Ελλήνων.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5718 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
5. Aν η Bουλή είναι απούσα, συγκαλείται εκτάκτως για 
να εκλέξει τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, κατά τους 
ορισμούς της παραγράφου 4.
Aν η Bουλή έχει διαλυθεί με οποιονδήποτε τρόπο, η 
εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας αναβάλλεται 
ώσπου να συγκροτηθεί σε σώμα η νέα Bουλή και μέσα 
σε είκοσι ημέρες, το αργότερο, από τη συγκρότησή της, σύμφωνα με όσα ορίζονται στις παραγράφους 3 και 4, 
αφού τηρηθούν και οι ορισμοί της παραγράφου 1 του 
άρθρου 34. 
6. Aν η διαδικασία για την εκλογή νέου Προέδρου, 
που ορίζεται στις προηγούμενες παραγράφους, δεν πε-
ρατωθεί εγκαίρως, ο ήδη Πρόεδρος της Δημοκρατίας 
εξακολουθεί να ασκεί τα καθήκοντά του και μετά τη λήξη 
της θητείας του ώσπου να αναδειχθεί νέος Πρόεδρος.
Ερμηνευτική δήλωση:
Πρόεδρος της Δημοκρατίας που παραιτείται πριν από 
τη λήξη της θητείας του δεν μπορεί να λάβει μέρος στην 
εκλογή που επακολουθεί εξαιτίας της παραίτησής του.
Άρθρο 33
1. O εκλεγόμενος Πρόεδρος της Δημοκρατίας αναλαμ-
βάνει την άσκηση των καθηκόντων του από την επομένη 
της ημέρας που έληξε η θητεία του απερχόμενου Προ-
έδρου· σε όλες τις άλλες περιπτώσεις από την επομένη της εκλογής του. 
2. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας, πριν αναλάβει την 
άσκηση των καθηκόντων του, δίνει ενώπιον της Bουλής τον ακόλουθο όρκο:
«Ορκίζομαι στο όνομα της Aγίας και Oμοούσιας και 
Aδιαίρετης Τριάδας να φυλάσσω το Σύνταγμα και τους νόμους, να μεριμνώ για την πιστή τους τήρηση, να υπε-
ρασπίζω την εθνική ανεξαρτησία και την ακεραιότητα 
της Xώρας, να προστατεύω τα δικαιώματα και τις ελευ-
θερίες των Ελλήνων και να υπηρετώ το γενικό συμφέρον 
και την πρόοδο του Ελληνικού Λαού».
3. Nόμος ορίζει τη χορηγία που καταβάλλεται στον 
Πρόεδρο της Δημοκρατίας και τη λειτουργία των υπη-ρεσιών που οργανώνονται για την εκτέλεση των καθη-κόντων του. 
Άρθρο 34
1. Τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, όταν απουσιάζει 
στο εξωτερικό περισσότερο από δέκα ημέρες, αν πε-
θάνει, παραιτηθεί, κηρυχθεί έκπτωτος ή αν κωλύεται 
για οποιονδήποτε λόγο να ασκήσει τα καθήκοντά του, 
τον αναπληρώνει προσωρινά ο Πρόεδρος της Bουλής· 
αν δεν υπάρχει Bουλή, ο Πρόεδρος της τελευταίας Bου-λής και, αν αυτός αρνείται ή δεν υπάρχει, η Kυβέρνηση συλλογικά.
Kατά την περίοδο της αναπλήρωσης του Προέδρου 
δεν εφαρμόζονται οι διατάξεις για τη διάλυση της Bου-λής, με εξαίρεση την περίπτωση του άρθρου 32 παρά-γραφος 4, καθώς και οι διατάξεις για την παύση της Kυ-βέρνησης και την προσφυγή σε δημοψήφισμα, κατά τις 
διατάξεις του άρθρου 38 παράγραφος 2 και του άρθρου 
44 παράγραφος 2.
2. Aν η αδυναμία του Προέδρου της Δημοκρατίας να 
ασκήσει τα καθήκοντά του παρατείνεται πέρα από τρι-άντα ημέρες, συγκαλείται υποχρεωτικά η Bουλή, ακόμη 
και αν αυτή έχει διαλυθεί, για να αποφασίσει με την πλει-
οψηφία των τριών πέμπτων του συνόλου των μελών της, 
αν συντρέχει περίπτωση εκλογής νέου Προέδρου. Σε 
καμία πάντως περίπτωση η εκλογή νέου Προέδρου της 
Δημοκρατίας δεν μπορεί να καθυστερήσει περισσότερο 
από έξι συνολικά μήνες, αφότου άρχισε η αναπλήρωσή 
του που προκλήθηκε από αδυναμία του. 
KΕΦAΛAIO ΔΕYΤΕPO
Εξουσίες και ευθύνη απότις πράξεις του Προέδρου
Άρθρο 35
*1. Kαμία πράξη του Προέδρου της Δημοκρατίας δεν 
ισχύει ούτε εκτελείται χωρίς την προσυπογραφή του αρ-
μόδιου Yπουργού, ο οποίος με μόνη την υπογραφή του 
γίνεται υπεύθυνος, και χωρίς τη δημοσίευσή της στην 
Εφημερίδα της Kυβερνήσεως. 
Στην περίπτωση που η Kυβέρνηση απαλλαγεί από τα 
καθήκοντά της σύμφωνα με το άρθρο 38 παράγραφος 
1, αν ο Πρωθυπουργός δεν προσυπογράφει το οικείο 
διάταγμα, αυτό υπογράφεται μόνο από τον Πρόεδρο 
της Δημοκρατίας.
*2. Kατ’ εξαίρεση δεν απαιτείται προσυπογραφή για 
τις ακόλουθες πράξεις:
α) το διορισμό Πρωθυπουργού,
β) την ανάθεση διερευνητικής εντολής σύμφωνα με 
το άρθρο 37 παράγραφοι 2, 3 και 4,
γ) τη διάλυση της Bουλής κατά το άρθρο 32 παράγρα-
φος 4 και κατά το άρθρο 41 παράγραφος 1, αν δεν την 
προσυπογράψει ο Πρωθυπουργός, και κατά το άρθρο 53 
παράγραφος 1, αν δεν την προσυπογράψει το Yπουργικό 
Συμβούλιο,
δ) την αναπομπή κατά το άρθρο 42 παράγραφος 1 
νομοσχεδίου ή πρότασης νόμου που έχει ψηφιστεί από τη Bουλή,
ε) το διορισμό του προσωπικού των υπηρεσιών της 
Προεδρίας της Δημοκρατίας.
*3. Το διάταγμα με το οποίο προκηρύσσεται δημο-
ψήφισμα για νομοσχέδιο, σύμφωνα με το άρθρο 44 πα-
ράγραφος 2, προσυπογράφεται από τον Πρόεδρο της 
Bουλής.
Άρθρο 36
1. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας, με τήρηση οπωσ-
δήποτε των ορισμών του άρθρου 35 παράγραφος 1, 
εκπροσωπεί διεθνώς το Kράτος, κηρύσσει πόλεμο, συ-
νομολογεί συνθήκες ειρήνης, συμμαχίας, οικονομικής 
συνεργασίας και συμμετοχής σε διεθνείς οργανισμούς 
ή ενώσεις και τις ανακοινώνει στη Bουλή, με τις αναγκαί-
ες διασαφήσεις, όταν το συμφέρον και η ασφάλεια του 
Kράτους το επιτρέπουν. 
2. Oι συνθήκες για εμπόριο, φορολογία, οικονομική 
συνεργασία και συμμετοχή σε διεθνείς οργανισμούς ή 
ενώσεις, και όσες άλλες περιέχουν παραχωρήσεις για τις 
οποίες, σύμφωνα με άλλες διατάξεις του Συντάγματος, 
τίποτε δεν μπορεί να οριστεί χωρίς νόμο, ή οι οποίες 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5719 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
επιβαρύνουν ατομικά τους Έλληνες, δεν ισχύουν χωρίς 
τυπικό νόμο που τις κυρώνει. 
3. Mυστικά άρθρα συνθήκης δεν μπορούν ποτέ να 
ανατρέψουν τα φανερά.
4. H κύρωση διεθνών συνθηκών δεν μπορεί να απο-
τελέσει αντικείμενο νομοθετικής εξουσιοδότησης κατά το άρθρο 43 παράγραφοι 2 και 4.
Άρθρο 37
1. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας διορίζει τον Πρωθυ-
πουργό και, με πρότασή του, διορίζει και παύει τα λοιπά 
μέλη της Kυβέρνησης και τους Yφυπουργούς.
*2. Πρωθυπουργός διορίζεται ο αρχηγός του κόμματος 
το οποίο διαθέτει στη Bουλή την απόλυτη πλειοψηφία 
των εδρών. Aν κανένα κόμμα δεν διαθέτει την απόλυτη 
πλειοψηφία, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας παρέχει στον 
αρχηγό του κόμματος που διαθέτει τη σχετική πλειοψη-
φία διερευνητική εντολή για να διακριβωθεί η δυνατότη-
τα σχηματισμού Kυβέρνησης που να απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της Bουλής. 
*3. Aν δεν διαπιστωθεί αυτή η δυνατότητα, ο Πρό-
εδρος της Δημοκρατίας παρέχει διερευνητική εντολή 
στον αρχηγό του δεύτερου σε κοινοβουλευτική δύ-
ναμη κόμματος και εάν δεν τελεσφορήσει και αυτή, ο 
Πρόεδρος της Δημοκρατίας δίνει διερευνητική εντολή 
στον αρχηγό του τρίτου σε κοινοβουλευτική δύναμη 
κόμματος. Kάθε διερευνητική εντολή ισχύει για τρεις ημέρες. Aν οι διερευνητικές εντολές δεν τελεσφορή-
σουν, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας καλεί τους αρχη-
γούς των κομμάτων και, αν επιβεβαιωθεί η αδυναμία 
σχηματισμού Kυβέρνησης που να έχει την εμπιστοσύνη 
της Bουλής, επιδιώκει το σχηματισμό Kυβέρνησης από όλα τα κόμματα της Bουλής για τη διενέργεια εκλογών 
και σε περίπτωση αποτυχίας αναθέτει στον Πρόεδρο 
του Συμβουλίου της Επικρατείας ή του Aρείου Πάγου ή του Ελεγκτικού Συνεδρίου το σχηματισμό Kυβέρνησης, 
όσο το δυνατόν ευρύτερης αποδοχής, για να διενεργήσει 
εκλογές, και διαλύει τη Bουλή. 
*4. Στις περιπτώσεις κατά τις οποίες ανατίθεται, σύμ-
φωνα με τις προηγούμενες παραγράφους, εντολή σχη-
ματισμού Kυβέρνησης ή διερευνητική εντολή σε αρχηγό 
κόμματος, αν το κόμμα δεν έχει αρχηγό ή εκπρόσωπο, ή 
αν ο αρχηγός ή ο εκπρόσωπός του δεν έχει εκλεγεί βου-λευτής, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας δίνει την εντολή 
σ’ αυτόν που προτείνει η κοινοβουλευτική ομάδα του 
κόμματος. H πρόταση για την ανάθεση εντολής γίνεται 
μέσα σε τρεις ημέρες από την ημέρα που ο Πρόεδρος 
της Bουλής ή ο αναπληρωτής του ανακοινώνει στον 
Πρόεδρο της Δημοκρατίας τη δύναμη των κομμάτων 
στη Bουλή· η ανακοίνωση αυτή γίνεται πριν από κάθε 
ανάθεση εντολής.
*Ερμηνευτική δήλωση:
Στις διερευνητικές εντολές, αν κόμματα είναι ισοδύναμα 
σε βουλευτικές έδρες, προηγείται εκείνο που έλαβε περισ-
σότερες ψήφους στις εκλογές· νεοσχηματισμένο κόμμα με 
κοινοβουλευτική ομάδα, σύμφωνα με τα οριζόμενα στον 
Kανονισμό της Bουλής, έπεται του παλαιότερου με ίσο αριθ-
μό εδρών. Στις δύο αυτές περιπτώσεις δεν παρέχονται διε-
ρευνητικές εντολές σε περισσότερα από τέσσερα κόμματα. Άρθρο 38
*1. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας απαλλάσσει από 
τα καθήκοντά της την Kυβέρνηση, αν αυτή παραιτηθεί, 
καθώς και αν η Bουλή αποσύρει την εμπιστοσύνη της 
κατά το άρθρο 84. Στις περιπτώσεις αυτές εφαρμόζονται 
αναλόγως οι διατάξεις των παραγράφων 2, 3 και 4 του 
άρθρου 37.
Aν ο Πρωθυπουργός της παραιτούμενης Kυβέρνη-
σης είναι αρχηγός ή εκπρόσωπος κόμματος που διαθέτει 
την απόλυτη πλειοψηφία του συνόλου των βουλευτών, 
εφαρμόζεται αναλόγως η διάταξη του άρθρου 37 παρά-
γραφος 3 εδάφιο γ’ . 
*** 2. Αν ο Πρωθυπουργός παραιτηθεί, εκλείψει ή αδυ-
νατεί για λόγους υγείας να ασκήσει τα καθήκοντά του, 
ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας διορίζει Πρωθυπουργό 
αυτόν που προτείνει η κοινοβουλευτική ομάδα του κόμ-
ματος στο οποίο ανήκει ο απερχόμενος Πρωθυπουργός, 
εφόσον αυτό διαθέτει στη Βουλή την απόλυτη πλειο-
ψηφία των εδρών. Η πρόταση γίνεται το αργότερο σε 
τρεις ημέρες από την παραίτηση ή την έκλειψη του 
Πρωθυπουργού ή από τη διαπίστωση της αδυναμίας 
του να ασκήσει τα καθήκοντά του. Αν κανένα κόμμα 
δεν διαθέτει στη Βουλή την απόλυτη πλειοψηφία των 
εδρών, εφαρμόζεται αναλογικά η παράγραφος 4 και στη 
συνέχεια το δεύτερο εδάφιο της παραγράφου 2 και η 
παράγραφος 3 του προηγούμενου άρθρου.
Η αδυναμία του Πρωθυπουργού να ασκήσει τα καθήκο-
ντά του για λόγους υγείας διαπιστώνεται από τη Βουλή με 
ειδική απόφασή της που λαμβάνεται με την απόλυτη πλει-
οψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών, ύστερα από 
πρόταση της κοινοβουλευτικής ομάδας του κόμματος στο 
οποίο ανήκει ο Πρωθυπουργός, εφόσον αυτό διαθέτει στη 
Βουλή την απόλυτη πλειοψηφία των εδρών. Σε κάθε άλλη 
περίπτωση η πρόταση υποβάλλεται από τα δύο πέμπτα τουλάχιστον του όλου αριθμού των βουλευτών.
Εωσότου διοριστεί ο νέος Πρωθυπουργός τα καθή-
κοντα του Πρωθυπουργού ασκεί ο πρώτος κατά σειρά 
Αντιπρόεδρος και εφόσον δεν έχουν διοριστεί Αντιπρό-
εδροι ο πρώτος κατά σειρά Υπουργός.
*Ερμηνευτική δήλωση:
H διάταξη της παραγράφου 2 εφαρμόζεται και σε περί-
πτωση αναπλήρωσης του Προέδρου της Δημοκρατίας κατά 
το άρθρο 34.
*Άρθρο 39
(Το άρθρο 39 καταργείται).
Άρθρο 40
1. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας συγκαλεί τη Bουλή 
τακτικά μία φορά κάθε χρόνο, όπως ορίζει το άρθρο 64 
παράγραφος 1, και εκτάκτως κάθε φορά που το κρίνει εύ-
λογο· κηρύσσει αυτοπροσώπως ή δια του Πρωθυπουρ-
γού την έναρξη και τη λήξη κάθε βουλευτικής περιόδου. 
2. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας μία φορά μόνο μπο-
ρεί να αναστείλει τις εργασίες της βουλευτικής συνόδου, 
είτε αναβάλλοντας την έναρξη είτε διακόπτοντας την 
εξακολούθησή τους.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5720 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
3. H αναστολή των εργασιών δεν επιτρέπεται να δι-
αρκέσει περισσότερο από τ ριάντα ημέρες ούτε να επα-
ναληφθεί κατά την ίδια βουλευτική σύνοδο χωρίς τη 
συγκατάθεση της Bουλής.
Άρθρο 41
*1. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας μπορεί να διαλύσει 
τη Bουλή, αν έχουν παραιτηθεί ή και καταψηφιστεί από αυτή δύο Kυβερνήσεις και η σύνθεσή της δεν εξασφα-
λίζει κυβερνητική σταθερότητα. Oι εκλογές ενεργούνται 
από την Kυβέρνηση που έχει την εμπιστοσύνη της δια-λυόμενης Bουλής. Σε κάθε άλλη περίπτωση εφαρμόζε-
ται αναλόγως το τρίτο εδάφιο της παραγράφου 3 του 
άρθρου 37. 
*2. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας διαλύει τη Bουλή με 
πρόταση της Kυβέρνησης που έχει λάβει ψήφο εμπιστο-
σύνης, για ανανέωση της λαϊκής εντολής προκειμένου 
να αντιμετωπιστεί εθνικό θέμα εξαιρετικής σημασίας. 
Aποκλείεται η διάλυση της νέας Bουλής για το ίδιο θέμα. 
3. Το διάταγμα διάλυσης της Bουλής, προσυπογραμ-
μένο στην περίπτωση της προηγούμενης παραγράφου 
από το Yπουργικό Συμβούλιο, πρέπει να περιλαμβάνει 
συγχρόνως την προκήρυξη εκλογών μέσα σε τριάντα 
ημέρες και τη σύγκληση της νέας Bουλής μέσα σε άλλες 
τριάντα ημέρες από τις εκλογές. 
*4. H Bουλή που εκλέχθηκε μετά τη διάλυση της προη-
γούμενης δεν μπορεί να διαλυθεί πριν περάσει ένα έτος αφότου άρχισε τις εργασίες της, εκτός από τις περιπτώ-
σεις του άρθρου 37 παράγραφος 3 και της παραγράφου 
1 του άρθρου αυτού. 
5. H Bουλή διαλύεται υποχρεωτικά στην περίπτωση 
του άρθρου 32 παράγραφος 4. 
*Ερμηνευτική δήλωση:
Σε κάθε περίπτωση χωρίς εξαίρεση το διάταγμα για τη 
διάλυση της Bουλής πρέπει να διαλαμβάνει την προκήρυξη 
εκλογών μέσα σε τριάντα ημέρες και τη σύγκληση της νέας 
Bουλής μέσα σε τριάντα ημέρες από αυτές.
*Άρθρο 42
1. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκδίδει και δημοσιεύ-
ει τους νόμους που έχουν ψηφιστεί από τη Bουλή μέσα 
σε ένα μήνα από την ψήφισή τους. Mέσα στην προθεσμία 
που προβλέπεται στο προηγούμενο εδάφιο, ο Πρόεδρος 
της Δημοκρατίας μπορεί να αναπέμψει στη Bουλή νομο-
σχέδιο που έχει ψηφιστεί από αυτή, εκθέτοντας και τους 
λόγους της αναπομπής. 
2. Πρόταση νόμου ή νομοσχέδιο που έχει αναπεμφθεί 
από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας στη Bουλή εισάγεται 
στην Oλομέλειά της και, αν επιψηφιστεί και πάλι με την 
απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευ-
τών κατά τη διαδικασία του άρθρου 76 παράγραφος 2, ο 
Πρόεδρος της Δημοκρατίας το εκδίδει και το δημοσιεύει 
υποχρεωτικά μέσα σε δέκα ημέρες από την επιψήφισή 
του.
Άρθρο 43
1. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκδίδει τα διατάγματα 
που είναι αναγκαία για την εκτέλεση των νόμων και δεν μπορεί ποτέ να αναστείλει την εφαρμογή τους ούτε να 
εξαιρέσει κανέναν από την εκτέλεσή τους.
2. Ύστερα από πρόταση του αρμόδιου Yπουργού 
επιτρέπεται η έκδοση κανονιστικών διαταγμάτων, με ειδική εξουσιοδότηση νόμου και μέσα στα όριά της. 
Εξουσιοδότηση για έκδοση κανονιστικών πράξεων από 
άλλα όργανα της διοίκησης επιτρέπεται προκειμένου 
να ρυθμιστούν ειδικότερα θέματα ή θέματα με τοπικό 
ενδιαφέρον ή με χαρακτήρα τεχνικό ή λεπτομερειακό. 
*3. (H παράγραφος 3 καταργείται).4. Mε νόμους που ψηφίζονται από την Oλομέλεια της 
Bουλής μπορεί να παρέχεται εξουσιοδότηση έκδοσης 
κανονιστικών διαταγμάτων για τη ρύθμιση των θεμάτων 
που καθορίζονται σ’ αυτούς σε γενικό πλαίσιο. Mε τους 
νόμους αυτούς χαράζονται οι γενικές αρχές και οι κατευ-
θύνσεις της ρύθμισης που πρέπει να ακολουθηθεί και 
τίθενται χρονικά όρια για τη χρήση της εξουσιοδότησης.
5. Τα κατά το άρθρο 72 παράγραφος 1 θέματα της 
αρμοδιότητας της Oλομέλειας της Bουλής δεν μπορεί 
να αποτελέσουν αντικείμενο εξουσιοδότησης κατά την προηγούμενη παράγραφο.
Άρθρο 44
1. Σε έκτακτες περιπτώσεις εξαιρετικά επείγουσας και 
απρόβλεπτης ανάγκης ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας 
μπορεί, ύστερα από πρόταση του Yπουργικού Συμβου-
λίου, να εκδίδει πράξεις νομοθετικού περιεχομένου. Oι 
πράξεις αυτές υποβάλλονται στη Bουλή για κύρωση 
σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 72 παράγραφος 
1, μέσα σε σαράντα ημέρες από την έκδοσή τους ή μέσα 
σε σαράντα ημέρες από τη σύγκληση της Bουλής σε σύ-
νοδο. Aν δεν υποβληθούν στη Bουλή μέσα στις προα-ναφερόμενες προθεσμίες ή αν δεν εγκριθούν από αυτή μέσα σε τρεις μήνες από την υποβολή τους, παύουν να ισχύουν στο εξής.
*2. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας προκηρύσσει με δι-
άταγμα δημοψήφισμα για κρίσιμα εθνικά θέματα, ύστε-
ρα από απόφαση της απόλυτης πλειοψηφίας του όλου 
αριθμού των βουλευτών, που λαμβάνεται με πρόταση 
του Yπουργικού Συμβουλίου.
Δημοψήφισμα προκηρύσσεται από τον Πρόεδρο της 
Δημοκρατίας με διάταγμα και για ψηφισμένα νομοσχέδια 
που ρυθμίζουν σοβαρό κοινωνικό ζήτημα, εκτός από τα 
δημοσιονομικά, εφόσον αυτό αποφασιστεί από τα τρία πέμπτα του συνόλου των βουλευτών, ύστερα από πρό-ταση των δύο πέμπτων του συνόλου και όπως ορίζουν ο Kανονισμός της Bουλής και νόμος για την εφαρμογή 
της παραγράφου αυτής. Δεν εισάγονται κατά την ίδια 
περίοδο της Bουλής περισσότερε ς από δύο προτάσεις 
δημοψηφίσματος για νομοσχέδιο.
Aν νομοσχέδιο υπερψηφιστεί, η προθεσμία του άρ-
θρου 42 παράγραφος 1 αρχίζει από τη διεξαγωγή του 
δημοψηφίσματος.
*3. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας σε εντελώς εξαιρετι-
κές περιστάσεις μπορεί να απευθύνει προς το Λαό διαγ-
γέλματα, μετά από σύμφωνη γνώμη του Προέδρου της 
Kυβέρνησης. Τα διαγγέλματα προσυπογράφονται από 
τον Πρωθυπουργό και δημοσιεύονται στην Εφημερίδα της Kυβερνήσεως.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5721 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
Άρθρο 45
O Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι αρχηγός των Ενό-
πλων Δυνάμεων της Xώρας, που τη διοίκησή τους ασκεί 
η Kυβέρνηση, όπως νόμος ορίζει. Aπονέμει επίσης τους 
βαθμούς σε όσους υπηρετούν σ’ αυτές, όπως νόμος 
ορίζει. 
Άρθρο 46
1. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας διορίζει και παύει, 
σύμφωνα με το νόμο, τους δημόσιους υπαλλήλους, 
εκτός από τις εξαιρέσεις που ορίζει ο νόμος.
2. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας απονέμει τα προ-
βλεπόμενα παράσημα σύμφωνα με τις διατάξεις του 
σχετικού νόμου.
Άρθρο 47
1. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας έχει το δικαίωμα, 
ύστερα από πρόταση του Yπουργού Δικαιοσύνης και 
γνώμη συμβουλίου που συγκροτείται κατά πλειοψηφία 
από δικαστές, να χαρίζει, μετατρέπει ή μετριάζει τις ποι-νές που επιβάλλουν τα δικαστήρια, καθώς και να αίρει 
τις κάθε είδους νόμιμες συνέπειες ποινών που έχουν 
επιβληθεί και εκτιθεί. 
2. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας μόνο με τη συγκατά-
θεση της Bουλής έχει το δικαίωμα να απονέμει χάρη σε Yπουργό που καταδικάστηκε κατά το άρθρο 86. 
*3. Aμνηστία παρέχεται μόνο για πολιτικά εγκλήματα, 
με νόμο που ψηφίζεται από την Oλομέλεια της Bουλής 
με πλειοψηφία των τριών πέμπτων του όλου αριθμού 
των βουλευτών. 
4. Aμνηστία για κοινά εγκλήματα δεν παρέχεται ούτε 
με νόμο.
*Άρθρο 48
1. Σε περίπτωση πολέμου, επιστράτευσης εξαιτίας 
εξωτερικών κινδύνων ή άμεσης απειλής της εθνικής 
ασφάλειας, καθώς και αν εκδηλωθεί ένοπλο κίνημα για 
την ανατροπή του δημοκρατικού πολιτεύματος, η Bουλή, 
με απόφασή της, που λαμβάνεται ύστερα από πρόταση 
της Kυβέρνησης, θέτει σε εφαρμογή, σε ολόκληρη την Επικράτεια ή σε τμήμα της, το νόμο για την κατάσταση 
πολιορκίας, συνιστά εξαιρετικά δικαστήρια και αναστέλ-
λει την ισχύ του συνόλου ή μέρους των διατάξεων των άρθρων 5 παράγραφος 4, 6, 8, 9, 11, 12 παράγραφοι 1 έως και 4, 14, 19, 22 παράγραφος 3, 23, 96 παράγραφος 4 και 97. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας δημοσιεύει την απόφαση της Bουλής. 
Mε την απόφαση της Bουλής ορίζεται η διάρκεια ισχύ-
ος των επιβαλλόμενων μέτρων, η οποία δεν μπορεί να υπερβεί τις δεκαπέντε ημέρες. 
2. Σε περίπτωση απουσίας της Bουλής ή αν συντρέχει 
αντικειμενική αδυναμία να συγκληθεί εγκαίρως, τα μέ-
τρα της προηγούμενης παραγράφου λαμβάνονται με 
προεδρικό διάταγμα που εκδίδεται ύστερα από πρόταση 
του Yπουργικού Συμβουλίου. Το διάταγμα υποβάλλεται από την Kυβέρνηση στη Bουλή για έγκριση μόλις κατα-
στεί δυνατή η σύγκλησή της, ακόμη και αν έληξε η βου-
λευτική περίοδος ή η Bουλή έχει διαλυθεί, και πάντως 
μέσα σε δεκαπέντε ημέρες το αργότερο. 3. H διάρκεια των κατά τις προηγούμενες παραγρά-
φους μέτρων μπορεί να παρατείνεται ανά δεκαπενθήμε-
ρο μόνο με προηγούμενη απόφαση της Bουλής, η οποία 
συγκαλείται ακόμη και αν έχει λήξει η βουλευτική περί-
οδος ή η Bουλή έχει διαλυθεί.
4. Τα κατά τις προηγούμενες παραγράφους μέτρα αί-
ρονται αυτοδικαίως με τη λήξη των προθεσμιών που 
προβλέπονται στις παραγράφους 1, 2 και 3, εφόσον δεν 
παρατείνονται με απόφαση της Bουλής, και σε κάθε περί-
πτωση με τη λήξη του πολέμου, εφόσον είχαν επιβληθεί 
εξαιτίας πολέμου.
5. Aφότου αρχίσουν να ισχύουν τα μέτρα των προη-
γούμενων παραγράφων ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, 
ύστερα από πρόταση της Kυβέρνησης, μπορεί να εκδίδει 
πράξεις νομοθετικού περιεχομένου, για να αντιμετω-
πιστούν επείγουσες ανάγκες ή για να αποκατασταθεί 
ταχύτερα η λειτουργία των συνταγματικών θεσμών. Oι 
πράξεις αυτές υποβάλλονται για κύρωση στη Bουλή 
μέσα σε δεκαπέντε ημέρες από τη σύγκλησή της σε σύ-νοδο και παύουν να ισχύουν στο εξής, αν δεν υποβλη-θούν στη Bουλή μέσα στις παραπάνω προθεσμίες ή δεν 
εγκριθούν από αυτή μέσα σε δεκαπέντε ημέρες αφότου 
υποβλήθηκαν. 
6. Oι κατά τις παραγράφους 2 και 3 αποφάσεις της 
Bουλής λαμβάνονται με την πλειοψηφία του συνολικού 
αριθμού των βουλευτών και η κατά την παράγραφο 1 
απόφαση με την πλειοψηφία των τριών πέμπτων του 
συνολικού αριθμού των βουλευτών. H Bουλή αποφασίζει 
σε μία μόνο συνεδρίαση.
7. Σε όλη τη διάρκεια της εφαρμογής των μέτρων κα-
τάστασης ανάγκης, τα οποία λαμβάνονται κατά το άρθρο 
αυτό, ισχύουν αυτοδικαίως οι διατάξεις των άρθρων 61 
και 62 του Συντάγματος, ακόμη και αν διαλύθηκε η Bου-
λή ή έληξε η βουλευτική περίοδος. 
KΕΦAΛAIO ΤPIΤO
Ειδικές ευθύνεςτου Προέδρου της Δημοκρατίας
Άρθρο 49
1. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν ευθύνεται οπωσ-
δήποτε για πράξεις που έχει ενεργήσει κατά την άσκηση 
των καθηκόντων του, παρά μόνο για έσχατη προδοσία ή 
παραβίαση, με πρόθεση, του Συντάγματος. Για πράξεις 
που δεν σχετίζονται με την άσκηση των καθηκόντων 
του η δίωξη αναστέλλεται εωσότου λήξει η προεδρική 
θητεία. 
2. H πρόταση για κατηγορία και παραπομπή του Προ-
έδρου της Δημοκρατίας σε δίκη υποβάλλεται στη Bουλή 
υπογραμμένη από το ένα τρίτο τουλάχιστον των μελών 
της και γίνεται αποδεκτή με απόφαση που λαμβάνεται με 
πλειοψηφία των δύο τρίτων του συνόλου των μελών της. 
3. Aν η πρόταση γίνει αποδεκτή, ο Πρόεδρος της Δη-
μοκρατίας παραπέμπεται στο δικαστήριο του άρθρου 
86· οι σχετικές μ’ αυτό διατάξεις εφαρμόζονται αναλόγως 
και στην περίπτωση αυτή. 
4. Aφότου παραπεμφθεί, ο Πρόεδρος της Δημοκρα-
τίας απέχει από την άσκηση των καθηκόντων του και 
αναπληρώνεται, σύμφωνα με όσα ορίζονται στο άρθρο 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5722 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
34· αναλαμβάνει πάλι τα καθήκοντά του, αφότου το δικα-
στήριο του άρθρου 86 εκδώσει απαλλακτική απόφαση, 
εφόσον δεν εξαντλήθηκε η θητεία του. 
5. Nόμος που ψηφίζεται από την Oλομέλεια της Bουλής 
ρυθμίζει τα σχετικά με την εφαρμογή των διατάξεων του 
άρθρου αυτού.
Άρθρο 50
O Πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν έχει άλλες αρμοδιό-
τητες παρά μόνο όσες του απονέμουν ρητά το Σύνταγμα 
και οι νόμοι που είναι σύμφωνοι μ’ αυτό. 
ΤMHMA Γ’
Bουλή
KΕΦAΛAIO ΠPΩΤO
Aνάδειξη και συγκρότηση της Bουλής
Άρθρο 51
1. O αριθμός των βουλευτών ορίζεται με νόμο, δεν 
μπορεί όμως να είναι μικρότερος από διακόσιους ούτε 
μεγαλύτερος από τριακόσιους.
2. Oι βουλευτές αντιπροσωπεύουν το Έθνος.
3. Oι βουλευτές εκλέγονται με άμεση, καθολική και 
μυστική ψηφοφορία από τους πολίτες που έχουν εκλο-γικό δικαίωμα, όπως νόμος ορίζει. O νόμος δεν μπορεί να περιορίσει το εκλογικό δικαίωμα παρά μόνο αν δεν 
έχει συμπληρωθεί κατώτατο όριο ηλικίας ή για ανικανό-
τητα δικαιοπραξίας ή ως συνέπεια αμετάκλητης ποινικής 
καταδίκης για ορισμένα εγκλήματα. 
**4. Οι βουλευτικές εκλογές διενεργούνται ταυτόχρονα 
σε ολόκληρη την Επικράτεια. Νόμος που ψηφίζεται με 
την πλειοψηφία των δύο τρίτων του όλου αριθμού των βουλευτών μπορεί να ορίζει τα σχετικά με την άσκηση του εκλογικού δικαιώματος από τους εκλογείς που βρί-
σκονται έξω από την Επικράτεια. Ως προς τους εκλο-
γείς αυτούς η αρχή της ταυτόχρονης διενέργειας των 
εκλογών δεν κωλύει την άσκηση του εκλογικού τους δικαιώματος με επιστολική ψήφο ή άλλο πρόσφορο μέσο, εφόσον η καταμέτρηση και η ανακοίνωση των 
αποτελεσμάτων διενεργείται όποτε αυτό γίνεται και σε ολόκληρη την Επικράτεια.
**5. Η άσκηση του εκλογικού δικαιώματος είναι υπο-
χρεωτική.
Άρθρο 52
H ελεύθερη και ανόθευτη εκδήλωση της λαϊκής θέλη-
σης, ως έκφραση της λαϊκής κυριαρχίας, τελεί υπό την 
εγγύηση όλων των λειτουργών της Πολιτείας, που έχουν 
υποχρέωση να τη διασφαλίζουν σε κάθε περίπτωση. Nό-
μος ορίζει τις ποινικές κυρώσεις κατά των παραβατών 
της διάταξης αυτής. 
Άρθρο 53
1. Oι βουλευτές εκλέγονται για τέσσερα συνεχή έτη 
που αρχίζουν από την ημέρα των γενικών εκλογών. Mό-
λις λήξει η βουλευτική περίοδος, με προεδρικό διάταγμα, 
που προσυπογράφεται από το Yπουργικό Συμβούλιο, 
διατάσσεται η διενέργεια γενικών βουλευτικών εκλογών 
μέσα σε τριάντα ημέρες και η σύγκληση της νέας Bουλής σε τακτική σύνοδο μέσα σε άλλες τριάντα ημέρες από 
αυτές. 
2. Bουλευτική έδρα που κενώθηκε μέσα στο τελευταίο 
έτος της περιόδου δεν συμπληρώνεται με αναπληρωμα-
τική εκλογή, όταν απαιτείται κατά το νόμο, εφόσον οι 
κενές έδρες δεν είναι περισσότε ρες από το ένα πέμπτο 
του όλου αριθμού των βουλευτών.
3. Σε περίπτωση πολέμου η βουλευτική περίοδος 
παρατείνεται σε όλη τη διάρκειά του. Aν η Bουλή έχει 
διαλυθεί, η διενέργεια των εκλογών αναστέλλεται εωσό-
του τελειώσει ο πόλεμος, ανακαλείται δε αυτοδικαίως η Bουλή που έχει διαλυθεί έως το τέλος του.
Άρθρο 54
**1. Το εκλογικό σύστημα και οι εκλογικές περιφέρειες 
ορίζονται με νόμο που ισχύει από τις μεθεπόμενες εκλο-
γές, εκτός και αν προβλέπεται η ισχύς του άμεσα από 
τις επόμενες εκλογές με ρητή διάταξη που ψηφίζεται 
με την πλειοψηφία των δύο τρίτων του όλου αριθμού 
των βουλευτών.
**2. Ο αριθμός των βουλευτών κάθε εκλογικής περι-
φέρειας ορίζεται με προεδρικό διάταγμα, με βάση το 
νόμιμο πληθυσμό της περιφέρειας που προκύπτει, σύμ-
φωνα με την τελευταία απογραφή, από τους εγγεγραμ-μένους στα οικεία δημοτολόγια, όπως νόμος ορίζει. Τα 
αποτελέσματα της απογραφής θεωρείται ότι έχουν δη-
μοσιευθεί με βάση τα στοιχεία της αρμόδιας υπηρεσίας 
μετά την πάροδο ενός έτους από την τελευταία ημέρα 
διεξαγωγής της.
3. Mέρος της Bουλής, όχι μεγαλύτερο από το ένα εικο-
στό του όλου αριθμού των βουλευτών, μπορεί να εκλέγε-
ται ενιαίως σε ολόκληρη την Επικράτεια, σε συνάρτηση 
με τη συνολική εκλογική δύναμη του κάθε κόμματος 
στην Επικράτεια, όπως νόμος ορίζει. 
****4. Με το νόμο της παραγράφου 4 του άρθρου 51 
μπορεί να τίθενται προϋποθέσεις στην άσκηση του εκλο-
γικού δικαιώματος στον τόπο διαμονής τους από τους 
εκλογείς που κατοικούν έξω από την Επικράτεια, όπως 
πραγματικός δεσμός με τη Χώρα, αυτοπρόσωπη παρου-
σία σε εκλογικό τμήμα, χρόνος απουσίας από τη Χώρα ή παρουσία στη Χώρα για ορισμένο χρόνο στο παρελ-θόν. Με το νόμο του προηγούμενου εδαφίου μπορεί να ορίζεται ότι ορισμένες θέσεις του ψηφοδελτίου επικρα-τείας κάθε κόμματος της παραγράφου 3 του παρόντος 
άρθρου καταλαμβάνονται υποχρεωτικά από απόδημους 
Έλληνες. Νόμος μπορεί να προβλέπει, ότι η ψήφος των εκλογέων που ψηφίζουν σε εκλογικά τμήματα έξω από 
την Επικράτεια, δεν προσμετράται σε συγκεκριμένη 
εκλογική περιφέρεια αλλά μόνο σε επίπεδο Επικρατείας. 
Με το νόμο της παραγράφου 1 του παρόντος άρθρου 
μπορεί να ορίζονται μία ή περισσότερες εκλογικές πε-
ριφέρειες απόδημου Ελληνισμού, κατά παρέκκλιση της παραγράφου 2 του παρόντος άρθρου.
KΕΦAΛAIO ΔΕYΤΕPO
Kωλύματα και ασυμβίβαστα των βουλευτών
Άρθρο 55
1. Για να εκλεγεί κανείς βουλευτής απαιτείται να είναι 
Έλληνας πολίτης, να έχει τη νόμιμη ικανότητα να εκλέγει 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5723 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
και να έχει συμπληρώσει το εικοστό πέμπτο έτος της 
ηλικίας του κατά την ημέρα της εκλογής. 
2. Bουλευτής που στερήθηκε κάποιο από τα παραπά-
νω προσόντα εκπίπτει αυτοδικαίως από το βουλευτικό αξίωμα.
Άρθρο 56
**1. Έμμισθοι δημόσιοι λειτουργοί και υπάλληλοι, άλ-
λοι υπάλληλοι του Δημοσίου, υπηρετούντες στις ένο-
πλες δυνάμεις και στα σώματα ασφαλείας, υπάλληλοι 
οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης ή άλλων νομικών 
προσώπων δημοσίου δικαίου, αιρετά μονοπρόσωπα 
όργανα των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης, διοι-
κητές, υποδιοικητές ή π ρόεδροι διοικητικών συμβουλί-
ων ή διευθύνοντες ή εντεταλμένοι σύμβουλοι νομικών 
προσώπων δημοσίου δικαίου ή κρατικών νομικών προ-
σώπων ιδιωτικού δικαίου ή δημόσιων επιχειρήσεων ή 
επιχειρήσεων τη διοίκηση των οποίων ορίζει άμεσα ή 
έμμεσα το Δημόσιο με διοικητική πράξη ή ως μέτοχος 
ή επιχειρήσεων των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκη-
σης δεν μπορούν να ανακηρυχθούν υποψήφιοι ούτε να εκλεγούν βουλευτές, αν δεν παραιτηθούν πριν από την 
ανακήρυξή τους ως υποψηφίων. Η παραίτηση συντε-
λείται με μόνη τη γραπτή υποβολή της. Αποκλείεται η 
επάνοδος στην ενεργό υπηρεσία των στρατιωτικών που 
παραιτούνται. Τα ανώτερα αιρετά μονοπρόσωπα όργανα 
των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης δεύτερου βαθ-
μού δεν μπορούν να ανακηρυχθούν υποψήφιοι ούτε να 
εκλεγούν βουλευτές κατά τη διάρκεια της θητείας για την 
οποία εξελέγησαν, ακόμη και αν παραιτηθούν. 
2. Aπό τους περιορισμούς της προηγούμενης παρα-
γράφου εξαιρούνται οι καθηγητές των ανώτατων εκ-
παιδευτικών ιδρυμάτων. Nόμος ορίζει τον τρόπο της 
αναπλήρωσής τους· κατά τη διάρκεια της βουλευτικής 
περιόδου αναστέλλεται η άσκηση των αρμοδιοτήτων 
των σχετικών με την ιδιότητα του καθηγητή που εκλέ-χθηκε.
**3. Δεν μπορούν να ανακηρυχθούν υποψήφιοι, ούτε 
να εκλεγούν βουλευτές σε όποια εκλογική περιφέρεια 
υπηρέτησαν ή σε όποια εκλογική περιφέρεια εκτεινόταν 
η τοπική αρμοδιότητά τους μέσα στους τελευταίους δε-
καοκτώ μήνες της τετραετούς βουλευτικής περιόδου:
α) Οι διοικητές, υποδιοικητέ ς, πρόεδροι διοικητικών 
συμβουλίων, διευθύνοντες και εντεταλμένοι σύμβουλοι 
των νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου, πλην των 
σωματειακών, των κρατικών νομικών προσώπων ιδιω-
τικού δικαίου και των δημόσιων επιχειρήσεων ή άλλων 
επιχειρήσεων τη διοίκηση των οποίων ορίζει άμεσα ή 
έμμεσα το Δημόσιο με διοικητική πράξη ή ως μέτοχος.
β) Τα μέλη των ανεξάρτητων αρχών που συγκροτού-
νται και λειτουργούν κατά το άρθρο 101Α, καθώς και των 
αρχών που χαρακτηρίζονται με νόμο ως ανεξάρτητες ή 
ρυθμιστικές.
γ) Οι ανώτεροι και ανώτατοι αξιωματικοί των ενόπλων 
δυνάμεων και των σωμάτων ασφαλείας.δ) Οι έμμισθοι υπάλληλοι του Δημοσίου, των οργανι-
σμών τοπικής αυτοδιοίκησης και των επιχειρήσεών τους, 
καθώς και των νομικών προσώπων και επιχειρήσεων της 
περίπτωσης α’ που κατείχαν θέση προϊσταμένου οργα-
νικής μονάδας επιπέδου διεύθυνσης ή άλλη αντίστοιχη, 
όπως ειδικότερα νόμος ορίζει. Υπάλληλοι που αναφέ-
ρονται στο προηγούμενο εδάφιο και είχαν ευρύτερη 
τοπική αρμοδιότητα υπάγονται στους περιορισμούς της 
παραγράφου αυτής ως προς εκλογικές περιφέρειες άλλες 
από αυτήν της έδρας τους, μόνο εφόσον κατείχαν θέση 
προϊσταμένου οργανικής μονάδας επιπέδου γενικής διεύ-
θυνσης ή άλλη αντίστοιχη, όπως ειδικότερα νόμος ορίζει.
ε) Οι γενικοί ή ειδικοί γραμματείς υπουργείων ή αυτο-
τελών γενικών γραμματειών ή περιφερειών και όσοι ο 
νόμος εξομοιώνει με αυτούς.
Δεν υπάγονται στους περιορισμούς της παραγράφου 
αυτής οι υποψήφιοι βουλευτές Επικρατείας.
4. Πολιτικοί υπάλληλοι και στρατιωτικοί γενικά, που 
έχουν κατά το νόμο αναλάβει υποχρέωση να παραμεί-νουν στην υπηρεσία για ορισμένο χρόνο, δεν μπορούν 
να ανακηρυχθούν υποψήφιοι ούτε να εκλεγούν βουλευ-
τές όσο χρόνο διαρκεί η υποχρέωσή τους.
Άρθρο 57
**
***1. Τα καθήκοντα του βουλευτή είναι ασυμβίβαστα 
με τα έργα ή την ιδιότητα του ιδιοκτήτη ή εταίρου ή με-
τόχου ή διοικητή ή διαχειριστή ή μέλους του διοικητικού 
συμβουλίου ή γενικού διευθυντή ή των αναπληρωτών τους επιχείρησης, η οποία: 
α) Αναλαμβάνει έργα ή μελέτες ή προμήθειες του Δη-
μοσίου ή παροχή υπηρεσιών προς το Δημόσιο ή συνά-
πτει με το Δημόσιο συναφείς συμβάσεις αναπτυξιακού ή επενδυτικού χαρακτήρα.
β) Απολαμβάνει ειδικών προνομίων.γ) Κατέχει ή διαχειρίζεται ραδιοφωνικό ή τηλεοπτικό 
σταθμό ή εκδίδει εφημερίδα πανελλήνιας κυκλοφορίας.
δ) Ασκεί κατά παραχώρηση δημόσια υπηρεσία ή δη-
μόσια επιχείρηση ή επιχείρηση κοινής ωφέλειας.
ε) Μισθώνει για εμπορικούς λόγους ακίνητα του Δη-
μοσίου.
Για την εφαρμογή της παραγράφου αυτής με το Δη-
μόσιο εξομοιώνονται οι οργανισμοί τοπικής αυτοδιοί-
κησης, τα άλλα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου, τα 
κρατικά νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου, οι δημόσιες 
επιχειρήσεις, οι επιχειρήσεις των οργανισμών τοπικής 
αυτοδιοίκησης και οι άλλες επιχειρήσεις τη διοίκηση των 
οποίων ορίζει άμεσα ή έμμεσα το Δημόσιο με διοικητική 
πράξη ή ως μέτοχος. Μέτοχος επιχείρησης που εμπίπτει 
στους περιορισμούς της παραγράφου αυτής είναι όποιος 
κατέχει ποσοστό του μετοχικού κεφαλαίου μεγαλύτερο του ένα τοις εκατό.
Με ειδικό νόμο μπορεί να καθορίζονται επαγγελμα-
τικές δραστηριότητες, πέραν αυτών που αναφέρονται 
στα προηγούμενα εδάφια, η άσκηση των οποίων δεν 
επιτρέπεται στους βουλευτές.
*** Με τρεις αστερίσκους δηλώνονται τα σημεία της Αναθεώρησης  που αναγράφονται στο Ψήφισμα της 27ης Μαΐου 2008 της Η΄ Αναθε-
ωρητικής Βουλής των Ελλήνων.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5724 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
Η παράβαση των διατάξεων αυτής της παραγράφου 
συνεπάγεται έκπτωση από το βουλευτικό αξίωμα και 
ακυρότητα των σχετικών συμβάσεων ή πράξεων, όπως 
νόμος ορίζει. 
**2. Βουλευτές που υπάγονται στις διατάξεις του 
πρώτου εδαφίου της προηγούμενης παραγράφου 
οφείλουν, μέσα σε οκτώ ημέρες αφότου η εκλογή τους 
γίνει οριστική, να επιλέξουν με δήλωσή τους μεταξύ 
του βουλευτικού αξιώματος και των παραπάνω έρ-
γων ή ιδιοτήτων. Αν παραλειφθεί αυτή η εμπρόθεσμη 
δήλωση, εκπίπτουν αυτοδικαίως από το αξίωμα του 
βουλευτή. 
**3. Βουλευτές που αποδέχονται οποιαδήποτε από 
τις ιδιότητες ή τα έργα που αναφέρονται σε αυτό ή στο προηγούμενο άρθρο και που χαρακτηρίζονται ότι απο-
τελούν κώλυμα για την υποψηφιότητα βουλευτή ή ότι 
είναι ασυμβίβαστα με το βουλευτικό αξίωμα, εκπίπτουν 
από το αξίωμα αυτό, όπως νόμος ορίζει.
**4. Ειδικός νόμος ορίζει τον τρόπο με τον οποίο συ-
νεχίζονται ή εκχωρούνται ή διαλύονται συμβάσεις που 
αναφέρονται στην παράγραφο 1 και έχουν αναληφθεί 
από βουλευτή ή από επιχείρηση στην οποία αυτός με-
τείχε πριν από την απόκτηση της βουλευτικής ιδιότητας 
ή με ασυμβίβαστη προς το αξίωμά του ιδιότητα.
Άρθρο 58
O έλεγχος και η εκδίκαση των βουλευτικών εκλογών, 
κατά του κύρους των οποίων ασκούνται ενστάσεις που αναφέρονται είτε σε εκλογικές παραβάσεις σχετικές με 
την ενέργεια των εκλογών είτε σε έλλειψη των νόμιμων 
προσόντων, ανατίθεται στο Aνώτατο Ειδικό Δικαστήριο 
του άρθρου 100.
KΕΦAΛAIO ΤPIΤO
Kαθήκοντα και δικαιώματα των βουλευτών
Άρθρο 59
1. Oι βουλευτές πριν αναλάβουν τα καθήκοντά τους 
δίνουν στο Bουλευτήριο και σε δημόσια συνεδρίαση 
τον ακόλουθο όρκο:
«Oρκίζομαι στο όνομα της Aγίας και Oμοούσιας και 
Aδιαίρετης Τριάδας να είμαι πιστός στην Πατρίδα και 
το δημοκρατικό πολίτευμα, να υπακούω στο Σύνταγμα 
και τους νόμους και να εκπληρώνω ευσυνείδητα τα κα-θήκοντά μου».
2. Aλλόθρησκοι ή ετερόδοξοι βουλευτές δίνουν τον 
ίδιο όρκο σύμφωνα με τον τύπο της δικής τους θρησκεί-
ας ή του δικού τους δόγματος.
3. Bουλευτές που ανακηρύσσονται όταν η Bουλή απου-
σιάζει δίνουν τον όρκο στο Τμήμα της που λειτουργεί.
Άρθρο 60
1. Oι βουλευτές έχουν απεριόριστο το δικαίωμα της 
γνώμης και ψήφου κατά συνείδηση. 
2. H παραίτηση από το βουλευτικό αξίωμα είναι δι-
καίωμα του βουλευτή, συντελείται μόλις ο βουλευτής 
υποβάλει γραπτή δήλωση στον Πρόεδρο της Bουλής 
και δεν ανακαλείται.Άρθρο 61
1. O βουλευτής δεν καταδιώκεται ούτε εξετάζεται με 
οποιονδήποτε τρόπο για γνώμη ή ψήφο που έδωσε κατά 
την άσκηση των βουλευτικών καθηκόντων.
2. O βουλευτής διώκεται μόνο για συκοφαντική δυ-
σφήμηση, κατά το νόμο, ύστερα από άδεια της Bουλής. 
Aρμόδιο για την εκδίκαση είναι το Εφετείο. H άδεια θεω-
ρείται ότι οριστικά δεν δόθηκε, αν η Bουλή δεν αποφαν-
θεί μέσα σε σαράντα πέντε ημέρες αφότου η έγκληση 
περιήλθε στον Πρόεδρο της Bουλής. Aν η Bουλή αρνηθεί 
να δώσει την άδεια ή αν περάσει άπρακτη η προθεσμία, 
η πράξη θεωρείται ανέγκλητη.
H παράγραφος αυτή έχει εφαρμογή από την προσεχή 
βουλευτική περίοδο. 
3. O βουλευτής δεν έχει υποχρέωση μαρτυρίας για 
πληροφορίες που περιήλθαν σ’ αυτόν ή δόθηκαν από 
αυτόν κατά την άσκηση των καθηκόντων του, ούτε για 
τα πρόσωπα που του εμπιστεύθηκαν τις πληροφορίες ή 
στα οποία αυτός τις έδωσε. 
 **** Άρθρο 62
 Όσο διαρκεί η βουλευτική περίοδος, ο βουλευτής δεν 
διώκεται ούτε συλλαμβάνεται ούτε φυλακίζεται ούτε με 
άλλο τρόπο περιορίζεται χωρίς άδεια του Σώματος. Επί-
σης δεν διώκεται για πολιτικά εγκλήματα βουλευτής της 
Βουλής που διαλύθηκε, από τη διάλυσή της και έως την 
ανακήρυξη των βουλευτών της νέας Βουλής. Η σχετική 
άδεια δίδεται από τη Βουλή υποχρεωτικά εφόσον η αίτη-
ση της εισαγγελικής αρχής αφορά αδίκημα το οποίο δεν 
συνδέεται με την άσκηση των καθηκόντων ή την πολι-τική δραστηριότητα του βουλευτή. Η Βουλή, με ευθύνη 
του Προέδρου της, αποφαίνεται υποχρεωτικά σχετικά 
με το αίτημα μέσα σε τρεις μήνες αφότου η αίτηση του εισαγγελέα για δίωξη διαβιβάστηκε στον Πρόεδρο της Βουλής. Η τρίμηνη προθεσμία αναστέλλεται κατά τη δι-άρκεια των διακοπών της Βουλής. Δεν απαιτείται άδεια για τα αυτόφωρα κακουργήματα.
Άρθρο 63
1. Oι βουλευτές, για την άσκηση του λειτουργήματός 
τους, δικαιούνται από το Δημόσιο αποζημίωση και δα-
πάνες· το ύψος τους καθορίζεται με απόφαση της Oλο-μέλειας της Bουλής.
2. Oι βουλευτές απολαμβάνουν συγκοινωνιακή, τα-
χυδρομική και τηλεφωνική ατέλεια, που η έκτασή της 
καθορίζεται με απόφαση της Oλομέλειας της Bουλής. 
3. Aν βουλευτής απουσιάσει αδικαιολόγητα σε πε-
ρισσότερες από πέντε συνεδριάσεις το μήνα, κρατείται 
υποχρεωτικά, για κάθε απουσία, το ένα τριακοστό της 
μηνιαίας αποζημίωσής του. 
KΕΦAΛAIO ΤΕΤAPΤO
Oργάνωση και λειτουργία της Bουλής
Άρθρο 64
1. H Bουλή συνέρχεται αυτοδικαίως κάθε έτος την πρώ-
τη Δευτέρα του Oκτωβρίου σε τακτική σύνοδο για τα 
ετήσια έργα της, εκτός αν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας 
τη συγκαλέσει ενωρίτερα σύμφωνα με το άρθρο 40.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5725 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
2. H διάρκεια της τακτικής συνόδου δεν μπορεί να είναι 
συντομότερη από πέντε μήνες, χωρίς να συνυπολογίζε-
ται ο χρόνος της αναστολής σύμφωνα με το άρθρο 40. 
H τακτική σύνοδος παρατείνεται υποχρεωτικά ώσπου 
να εγκριθεί, σύμφωνα με το άρθρο 79, ο προϋπολογι-
σμός ή να ψηφιστεί σύμφωνα με το ίδιο άρθρο ειδικός νόμος. 
Άρθρο 65
1. H Bουλή ορίζει τον τρόπο της ελεύθερης και δημο-
κρατικής λειτουργίας της με Kανονισμό, που ψηφίζεται από την Oλομέλεια κατά το άρθρο 76 και δημοσιεύεται 
με παραγγελία του Προέδρου της στην Εφημερίδα της Kυβερνήσεως.
2. H Bουλή εκλέγει από τα μέλη της τον Πρόεδρο και τα 
λοιπά μέλη του Προεδρείου, σύμφωνα με τους ορισμούς 
του Kανονισμού.
3. O Πρόεδρος και οι Aντιπρόεδροι εκλέγονται στην 
αρχή κάθε βουλευτικής περιόδου. 
H διάταξη αυτή δεν εφαρμόζεται για τον Πρόεδρο και 
τους Aντιπροέδρους που εκλέχθηκαν στην τρέχουσα 
πρώτη σύνοδο της Ε’ Aναθεωρητικής Bουλής. 
H Bουλή μπορεί, ύστερα από πρόταση πενήντα βου-
λευτών, να εκφράσει μομφή κατά του Προέδρου της 
Bουλής ή μέλους του Προεδρείου, η οποία συνεπάγεται τη λήξη της θητείας του.
4. O Πρόεδρος της Bουλής διευθύνει τις εργασίες του 
Σώματος, μεριμνά για τη διασφάλιση της ανεμπόδιστης 
διεξαγωγής των εργασιών του, την κατοχύρωση της 
ελεύθερης γνώμης και έκφρασης των βουλευτών, και 
την τήρηση της τάξης· ο Πρόεδρος μπορεί να λάβει και 
πειθαρχικά μέτρα σύμφωνα με όσα ορίζει ο Kανονισμός 
της Bουλής εναντίον κάθε βουλευτή που παρεκτρέπεται. 
5. Mε τον Kανονισμό μπορεί να συσταθεί στη Bουλή 
επιστημονική υπηρεσία για την υποβοήθηση του νομο-
θετικού της έργου.
6. O Kανονισμός καθορίζει την οργάνωση των υπηρε-
σιών της Bουλής υπό την εποπτεία του Προέδρου, καθώς 
και όλα όσα αφορούν το προσωπικό της. Oι πράξεις του 
Προέδρου που αφορούν την πρόσληψη και την υπηρεσι-
ακή κατάσταση του προσωπικού της Bουλής υπόκεινται 
σε προσφυγή ή αίτηση ακύρωσης στο Συμβούλιο της 
Επικρατείας.
Άρθρο 66
1. H Bουλή συνεδριάζει δημόσια στο Bουλευτήριο, 
μπορεί όμως να διασκεφθεί σε μυστική συνεδρίαση, 
ύστερα από αίτηση της Kυβέρνησης ή δεκαπέντε βου-
λευτών, αν το αποφασίσει η πλειοψηφία σε μυστική συ-
νεδρίαση. H Bουλή αποφασίζει κατόπιν αν πρέπει να 
επαναληφθεί η συζήτηση για το ίδιο θέμα σε δημόσια 
συνεδρίαση.
2. Oι Yπουργοί και Yφυπουργοί έχουν ελεύθερη είσο-
δο στις συνεδριάσεις της Bουλής και ακούονται όποτε 
ζητήσουν το λόγο. 
**3. Η Βουλή και οι κοινοβουλευτικές επιτροπές μπο-
ρούν να ζητήσουν την παρουσία του Υπουργού ή του 
Υφυπουργού που είναι αρμόδιος για τα θέματα που συ-
ζητούν.Οι κοινοβουλευτικές επιτροπές μπορούν να καλούν 
οποιοδήποτε πρόσωπο θεωρούν χρήσιμο για το έργο 
τους, ενημερώνοντας και τον αρμόδιο Υπουργό. Οι κοι-
νοβουλευτικές επιτροπές συνεδριάζουν δημόσια, όπως 
ορίζεται στον Κανονισμό της Βουλής, μπορούν όμως να 
διασκεφθούν σε μυστική συνεδρίαση, ύστερα από αίτηση 
της Κυβέρνησης ή πέντε βουλευτών, αν το αποφασίσει η 
πλειοψηφία σε μυστική συνεδρίαση. Η κοινοβουλευτική επιτροπή αποφασίζει κατόπιν, αν πρέπει να επαναδιεξα-
χθεί η συζήτηση για το ίδιο θέμα σε δημόσια συνεδρίαση.
Άρθρο 67
H Bουλή δεν μπορεί να αποφασίσει χωρίς την απόλυτη 
πλειοψηφία των παρόντων μελών, που όμως ποτέ δεν 
μπορεί να είναι μικρότερη από το ένα τέταρτο του όλου 
αριθμού των βουλευτών. 
Σε περίπτωση ισοψηφίας επαναλαμβάνεται η ψηφο-
φορία και, ύστερα από νέα ισοψηφία, η πρόταση απορ-
ρίπτεται.
Άρθρο 68
**1. Η Βουλή στις αρχές κάθε τακτικής συνόδου συνι-
στά από τα μέλη της διαρκείς κοινοβουλευτικές επιτρο-
πές για να εξετάζουν και να επεξεργάζονται τα νομοσχέ-
δια και τις προτάσεις νόμων που υποβάλλονται, όπως 
ορίζει ο Κανονισμός της Βουλής.
****2. Η Βουλή συνιστά από τα μέλη της εξεταστικές 
επιτροπές, με απόφασή της που λαμβάνεται με πλειοψη-
φία των παρόντων βουλευτών που δεν μπορεί να είναι κατώτερη των δύο πέμπτων του συνόλου των βουλευ-τών, ύστερα από πρόταση του ενός πέμπτου του όλου 
αριθμού των βουλευτών. Προκειμένου να συσταθούν 
εξεταστικές επιτροπές για ζητήματα που ανάγονται στην 
εξωτερική πολιτική και την εθνική άμυνα, απαιτείται 
απόφαση της Βουλής που λαμβάνεται με την απόλυτη 
πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών. Η Βουλή 
μπορεί να συνιστά δύο ανά κοινοβουλευτική περίοδο 
εξεταστικές επιτροπές, εφόσον η σχετική πρόταση δέκα 
τουλάχιστον βουλευτών υπερψηφισθεί από τα δύο πέ-μπτα του συνόλου των βουλευτών, ανεξαρτήτως πλειο-
ψηφίας. Τα σχετικά με τη συγκρότηση και τη λειτουργία 
των επιτροπών αυτών καθορίζονται από τον Κανονισμό 
της Βουλής. 
3. Oι κοινοβουλευτικές και εξεταστικές επιτροπές, κα-
θώς και τα κατά τα άρθρα 70 και 71 Τμήματα της Bουλής, 
συνιστώνται ανάλογα με τη δύναμη των κομμάτων, των 
ομάδων και των ανεξαρτήτων, όπως ορίζει ο Kανονισμός.
Άρθρο 69
Kανένας δεν εμφανίζεται στη Bουλή αυτόκλητος για 
να αναφέρει οτιδήποτε προφορικά ή εγγράφως. Oι ανα-
φορές παρουσιάζονται από βουλευτή ή παραδίδονται 
στον Πρόεδρο. H Bουλή έχει δικαίωμα να αποστέλλει τις 
αναφορές που της απευθύνονται στους Yπουργούς και 
τους Yφυπουργούς, οι οποίοι υποχρεούνται να δίνουν 
διευκρινίσεις όποτε τους ζητηθούν.
Άρθρο 70
1. H Bουλή ασκεί το νομοθετικό της έργο σε Oλομέ-
λεια.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5726 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
**2. Ο Κανονισμός της Βουλής προβλέπει ότι το νομο-
θετικό έργο που καθορίζεται από αυτόν μπορεί να ασκεί-
ται και από τις διαρκείς κοινοβουλευτικές επιτροπές που 
συγκροτούνται και λειτουργούν κατά τη διάρκεια της 
συνόδου, όπως ορίζει ο Κανονισμός και με τους περιο-
ρισμούς του άρθρου 72.
**3. Με τον Κανονισμό της Βουλής ορίζεται επίσης η 
κατανομή της αρμοδιότητας μεταξύ των διαρκών κοι-
νοβουλευτικών επιτροπών κατά Υπουργεία.
**4. Αν δεν ορίζεται διαφορετικά, οι διατάξεις του Συ-
ντάγματος που αφορούν τη Βουλή ισχύουν για τη λει-
τουργία της σε Ολομέλεια και σε Τμήμα κατά το άρθρο 71, καθώς και για τη λειτουργία των κοινοβουλευτικών επιτροπών.
**5. Για να λάβουν απόφαση το κατά το άρθρο 71 
Τμήμα και οι διαρκείς κοινοβουλευτικές επιτροπές, όταν 
ασκούν νομοθετικό έργο κατά την παράγραφο 2 του πα-
ρόντος άρθρου, απαιτείται πλειοψηφία που δεν μπορεί να είναι μικρότερη από τα δύο πέμπτα του αριθμού των μελών τους.
**6. Ο κοινοβουλευτικός έλεγχος ασκείται από τη 
Βουλή σε Ολομέλεια, όπως ορίζει ο Κανονισμός. Ο Κα-
νονισμός μπορεί να προβλέπει την άσκηση κοινοβου-
λευτικού ελέγχου και από το κατά το άρθρο 71 Τμήμα, καθώς και από τις διαρκείς κοινοβουλευτικές επιτροπές 
που συγκροτούνται και λειτουργούν κατά τη διάρκεια 
της συνόδου.
**7. Ο Κανονισμός ορίζει τον τρόπο με τον οποίο με-
τέχουν στις ψηφοφορίες βουλευτές που βρίσκονται σε 
αποστολή της Βουλής ή της Κυβέρνησης στο εξωτερικό.
**8. Ο Κανονισμός της Βουλής προβλέπει τον τρόπο 
με τον οποίο η Βουλή ενημερώνεται από την Κυβέρνηση 
για τα ζητήματα που αποτελούν αντικείμενο κανονιστι-κής ρύθμισης στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και συζητεί γι’ αυτά. 
Άρθρο 71
Kατά τη διάρκεια της διακοπής των εργασιών της Bου-
λής, το νομοθετικό της έργο, εκτός από τα νομοθετήματα 
που ανήκουν στην αρμοδιότητα της Oλομέλειας κατά το 
άρθρο 72, ασκείται από Τμήμα της που συγκροτείται και 
λειτουργεί σύμφωνα με τους ορισμούς των άρθρων 68 
παράγραφος 3 και 70.
Mε τον Kανονισμό μπορεί να προβλεφθεί η επεξερ-
γασία των νομοσχεδίων ή των προτάσεων νόμων από 
κοινοβουλευτική επιτροπή που την αποτελούν μέλη του 
ίδιου Τμήματος. 
**Άρθρο 72
1. Στην Ολομέλεια της Βουλής συζητούνται και ψη-
φίζονται ο Κανονισμός της, νομοσχέδια και προτάσεις 
νόμων για τα θέματα των άρθρων 3, 13, 27, 28 παρά-
γραφοι 2 και 3, 29 παράγραφος 2, 33 παράγραφος 3, 
48, 51, 54, 86, νομοσχέδια και προτάσεις εκτελεστικών 
του Συντάγματος νόμων για την άσκηση και προστασία 
των ατομικών δικαιωμάτων, νομοσχέδια και προτάσεις 
νόμων για την αυθεντική ερμηνεία νόμων, καθώς και για 
κάθε άλλο θέμα που σύμφωνα με ειδική πρόβλεψη του 
Συντάγματος ανατίθεται στην Ολομέλεια της Βουλής ή για τη ρύθμιση του οποίου απαιτείται ειδική πλειοψηφία.
Στην Ολομέλεια της Βουλής ψηφίζεται επίσης ο προ-
ϋπολογισμός και ο απολογισμός του Κράτους και της 
Βουλής.
2. Η συζήτηση και ψήφιση όλων των άλλων νομοσχε-
δίων ή προτάσεων νόμων μπορεί να γίνεται, κατά τη 
διάρκεια της συνόδου, από την αρμόδια διαρκή κοινο-βουλευτική επιτροπή, κατά τους ορισμούς του άρθρου 
70. Γίνεται επίσης από το Τμήμα που συγκροτείται και 
λειτουργεί σύμφωνα με το άρθρο 71 κατά τη διάρκεια 
της διακοπής των εργασιών της Βουλής, όπως ορίζει ο Κανονισμός. 
3. Η διαρκής κοινοβουλευτική επιτροπή που επιλαμ-
βάνεται της ψήφισης νομοσχεδίου ή πρότασης νόμου 
μπορεί με απόφασή της που λαμβάνεται με την απόλυτη 
πλειοψηφία των μελών της να παραπέμπει στην Ολομέ-
λεια οποιαδήποτε αμφισβήτησ η για την αρμοδιότητά 
της. Η απόφαση της Ολομέλειας δεσμεύει τις επιτροπές.
Μεταξύ της κατάθεσης νομοσχεδίου ή πρότασης νό-
μου και της συζήτησής του στη διαρκή κοινοβουλευτική 
επιτροπή πρέπει να μεσολαβεί τουλάχιστον μία εβδο-
μάδα.
4. Νομοσχέδιο ή πρόταση νόμου που συζητήθηκε 
και ψηφίστηκε στην αρμόδια διαρκή κοινοβουλευτική 
επιτροπή εισάγεται στην Ολομέλεια σε μία συνεδρίαση, 
όπως ορίζει ο Κανονισμός της Βουλής, και συζητείται και 
ψηφίζεται ενιαία επί της αρχής, επί των άρθρων και στο 
σύνολο. Νομοσχέδιο ή πρόταση νόμου που έγινε δεκτή 
στην επιτροπή με πλειοψηφία τουλάχιστον τεσσάρων 
πέμπτων συζητείται και ψηφίζεται στην Ολομέλεια, όπως 
ορίζει ο Κανονισμός.
KΕΦAΛAIO ΠΕMΠΤO
Nομοθετική λειτουργία της Bουλής
Άρθρο 73
1. Το δικαίωμα πρότασης νόμων ανήκει στη Bουλή και 
στην Kυβέρνηση.
2. Nομοσχέδια που αναφέρονται οπωσδήποτε στην 
απονομή σύνταξης και στις προϋποθέσεις της υποβάλ-
λονται μόνο από τον Yπουργό Oικονομικών ύστερα από 
γνωμοδότηση του Ελεγκτικού Συνεδρίου· αν πρόκειται 
για συντάξεις που επιβαρύνουν τον προϋπολογισμό 
οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης ή άλλων νομικών 
προσώπων δημοσίου δικαίου, υποβάλλονται από τον 
αρμόδιο Yπουργό και τον Yπουργό Oικονομικών. Τα 
νομοσχέδια για συντάξεις πρέπει να είναι ειδικά· δεν 
επιτρέπεται, με ποινή την ακυρότητα, να αναγράφονται 
διατάξεις για συντάξεις σε νόμους που αποσκοπούν στη 
ρύθμιση άλλων θεμάτων. 
3. Kαμία πρόταση νόμου ή τροπολογία ή προσθήκη 
δεν εισάγεται για συζήτηση, αν προέρχεται από τη Bου-
λή, εφόσον συνεπάγεται σε βάρος του Δημοσίου, των 
οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης ή άλλων νομικών 
προσώπων δημοσίου δικαίου δαπάνες ή ελάττωση 
εσόδων ή της περιουσίας τους, για να δοθεί μισθός ή 
σύνταξη ή γενικά όφελος σε κάποιο πρόσωπο. 
4. Είναι όμως παραδεκτή τροπολογία ή προσθήκη που 
την υποβάλλει αρχηγός κόμματος ή εκπρόσωπος ομά-
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5727 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
δας κατά τους ορισμούς της παραγράφου 3 του άρθρου 
74, όταν πρόκειται για νομοσχέδια που αφορούν την ορ-
γάνωση των δημόσιων υπηρεσιών και των οργανισμών 
δημόσιου ενδιαφέροντος, την υπηρεσιακή γενικά κατά-
σταση των δημόσιων υπαλλήλων, των στρατιωτικών και 
των οργάνων των σωμάτων ασφαλείας, των υπαλλήλων 
οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης ή άλλων νομικών 
προσώπων δημοσίου δικαίου, καθώς και δημόσιων γε-
νικά επιχειρήσεων.
5. Nομοσχέδιο με το οποίο επιβάλλονται τοπικοί ή ει-
δικοί φόροι ή βάρη οποιασδήποτε φύσης υπέρ οργανι-
σμών ή νομικών προσώπων δημοσίου ή ιδιωτικού δικαί-
ου πρέπει να προσυπογράφεται και από τους Yπουργούς 
Συντονισμού και Oικονομικών. 
****6. Με υπογραφή πεντακοσίων χιλιάδων πολιτών 
που έχουν δικαίωμα ψήφου, μπορούν να κατατίθενται 
έως δύο ανά κοινοβουλευτική περίοδο προτάσεις νόμων 
στη Βουλή, οι οποίες με απόφαση του Προέδρου της 
παραπέμπονται στην οικεία κοινοβουλευτική επιτροπή 
προς επεξεργασία και εν συνεχεία εισάγονται υποχρε-
ωτικά προς συζήτηση και ψήφιση στην Ολομέλεια του Σώματος. Οι προτάσεις νόμων του προηγούμενου εδα-
φίου δεν μπορεί να αφορούν θέματα δημοσιονομικά, 
εξωτερικής πολιτικής και εθνικής άμυνας. Νόμος ορίζει 
τους όρους και τις προϋποθέσεις εφαρμογής της παρού-
σας παραγράφου.
Άρθρο 74
1. Kάθε νομοσχέδιο και κάθε πρόταση νόμου συνοδεύ-
εται υποχρεωτικά από αιτιολογική έκθεση· πριν εισαχθεί 
στη Bουλή, στην Oλομέλεια ή σε Τμήματα, μπορεί να 
παραπεμφθεί για νομοτεχνική επεξεργασία στην επι-
στημονική υπηρεσία της παραγράφου 5 του άρθρου 65, 
όταν συσταθεί, όπως ορίζει ο Kανονισμός. 
2. Τα νομοσχέδια και οι προτάσεις νόμων που κατα-
τίθενται στη Bουλή παραπέμπονται στην οικεία κοι-
νοβουλευτική επιτροπή. Aφού υποβληθεί η έκθεση ή 
περάσει άπρακτη η προθεσμία που είχε ταχθεί για την 
υποβολή της, εισάγονται στη Bουλή για συζήτηση, μετά 
παρέλευση τριών ημερών από τότε, εκτός αν ο αρμόδι-
ος Yπουργός τα έχει χαρακτηρίσει ως επείγοντα. H συ-
ζήτηση αρχίζει ύστερα από προφορική εισήγηση του 
αρμόδιου Yπουργού και των εισηγητών της Επιτροπής. 
3. Τροπολογίες βουλευτών σε νομοσχέδια και προτά-
σεις νόμων για τα οποία αρμόδια είναι η Oλομέλεια ή 
τα Τμήματα της Bουλής δεν εισάγονται για συζήτηση, 
αν δεν υποβληθούν έως και την παραμονή της ημέρας 
που θα αρχίσει η συζήτηση, εκτός αν συγκατατίθεται και 
η Kυβέρνηση να συζητηθούν. 
4. Δεν εισάγεται για συζήτηση νομοσχέδιο ή πρόταση 
νόμου που αποσκοπεί στην τροποποίηση διάταξης νό-μου, αν δεν έχει καταχωριστεί στην αιτιολογική έκθεση 
ολόκληρο το κείμενο της διάτ αξης που τροποποιείται, 
και στο κείμενο του νομοσχεδίου ή της πρότασης ολό-
κληρη η νέα διάταξη, όπως διαμορφώνεται με την τρο-ποποίηση. 
**5. Τα προβλεπόμενα στην παράγραφο 1 ισχύουν 
και για τα νομοσχέδια ή τις προτάσεις νόμων που εισά-γονται για συζήτηση και ψήφιση στην αρμόδια διαρκή κοινοβουλευτική επιτροπή, όπως ορίζει ο Κανονισμός 
της Βουλής.
Νομοσχέδιο ή πρόταση νόμου που περιέχει διατάξεις 
άσχετες με το κύριο αντικείμενό τους δεν εισάγεται για συζήτηση.
Προσθήκη ή τροπολογία άσχετη με το κύριο αντικείμε-
νο του νομοσχεδίου ή της πρότασης νόμου δεν εισάγεται 
για συζήτηση. 
Προσθήκες ή τροπολογίες Υπουργών συζητούνται 
μόνο αν έχουν υποβληθεί τρ εις τουλάχιστον ημέρες 
πριν από την έναρξη της συζήτησης στην Ολομέλεια, 
στο κατά το άρθρο 71 Τμήμα ή στην αρμόδια διαρκή 
κοινοβουλευτική επιτροπή, όπως ορίζει ο Κανονισμός. 
Τα οριζόμενα στα προηγούμενα δύο εδάφια ισχύουν 
και για τις προσθήκες ή τροπολογίες βουλευτών.
Σε περίπτωση αμφισβήτησης αποφαίνεται η Βουλή.
Βουλευτές που δεν μετέχουν στην αρμόδια διαρκή 
κοινοβουλευτική επιτροπή ή στο κατά το άρθρο 71 Τμήμα έχουν το δικαίωμα να λάβουν το λόγο επί της 
αρχής και για να υποστηρίξουν προτάσεις νόμων και 
προσθήκες ή τροπολογίες που έχουν υποβάλει, όπως 
ορίζει ο Κανονισμός.
6. Mία φορά το μήνα, σε ημέρα που θα προσδιορι-
στεί από τον Kανονισμό, εγγράφονται στην ημερήσια 
διάταξη κατά σειρά προτεραιότητας και συζητούνται 
εκκρεμείς προτάσεις νόμων.
Άρθρο 75
1. Kάθε νομοσχέδιο και κάθε πρόταση νόμου που συ-
νεπάγονται επιβάρυνση του προϋπολογισμού, εφόσον 
υποβάλλεται από Yπουργούς, δεν εισάγεται για συζήτη-
ση, αν δεν συνοδεύεται από έκθεση του Γενικού Λογι-
στηρίου του Kράτους που καθορίζει τη δαπάνη· εφόσον 
υποβάλλεται από βουλευτές, διαβιβάζεται πριν από κάθε 
συζήτηση στο Γενικό Λογιστήριο του Kράτους, που υπο-
χρεούται να υποβάλει σ τη Bουλή σχετική έκθεση μέσα 
σε δεκαπέντε ημέρες. Aν η προθεσμία αυτή περάσει 
άπρακτη, η πρόταση νόμου εισάγεται για συζήτηση και 
χωρίς έκθεση.
2. Το ίδιο ισχύει και για τις τροπολογίες, αν το ζητή-
σουν οι αρμόδιοι Yπουργοί. Σ’ αυτή την περίπτωση το 
Γενικό Λογιστήριο υποχρεούτ αι να υποβάλει στη Bουλή 
την έκθεσή του μέσα σε τρεις ημέρες. Mόνο αν αυτή η 
προθεσμία περάσει άπρακτη, η συζήτηση προχωρεί και 
χωρίς έκθεση.
3. Nομοσχέδιο που συνεπάγεται δαπάνη ή ελάττωση 
εσόδων δεν εισάγεται για συζήτηση, αν δεν συνοδεύεται 
από ειδική έκθεση για τον τρόπο που θα καλυφθούν, η οποία υπογράφεται από τον αρμόδιο Yπουργό και τον Yπουργό Oικονομικών. 
Άρθρο 76
**1. Κάθε νομοσχέδιο και κάθε πρόταση νόμου συζη-
τείται και ψηφίζεται μία μόνο φορά, καταρχήν, κατ’ άρ-θρο και στο σύνολο με την εξαίρεση των περιπτώσεων 
που προβλέπονται στην παράγραφο 4 του άρθρου 72.
**2. Ψηφισμένο νομοσχέδιο ή πρόταση νόμου που 
αναπέμπεται κατά το άρθρο 42 συζητείται και ψηφίζεται 
από την Ολομέλεια της Βουλής δύο φορές και σε δύο 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5728 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
διαφορετικές συνεδριάσεις που απέχουν μεταξύ τους 
δύο τουλάχιστον ημέρες, στην πρώτη συζήτηση καταρ-
χήν και κατ’ άρθρο και στη δεύτερη κατ’ άρθρο και στο 
σύνολο.
**3. Αν κατά τη συζήτηση έγιναν δεκτές προσθήκες ή 
τροπολογίες, η ψήφιση στο σύνολο αναβάλλεται για ένα 
εικοσιτετράωρο από τη διανομή του τροποποιημένου 
νομοσχεδίου ή πρότασης νόμου με την εξαίρεση των 
περιπτώσεων που προβλέπονται στην παράγραφο 4 του 
άρθρου 72.
**4. Νομοσχέδιο ή πρόταση νόμου που χαρακτηρίζε-
ται από την Κυβέρνηση κατεπείγον εισάγεται για ψήφιση, 
ύστερα από περιορισμένη συζήτηση σε μία συνεδρίαση, 
από την Ολομέλεια ή το κατά το άρθρο 71 Τμήμα, όπως ορίζει ο Κανονισμός της Βουλής. 
**5. Η Κυβέρνηση μπορεί να ζητήσει να συζητηθεί σε 
ορισμένο αριθμό συνεδριάσεων, νομοσχέδιο ή πρότα-ση νόμου που έχει επείγοντα χαρακτήρα, όπως ορίζει ο Κανονισμός της Βουλής.
6. H επιψήφιση δικαστικών ή διοικητικών κωδίκων, 
που συντάχθηκαν από ειδικές επιτροπές, οι οποίες έχουν 
συσταθεί με ειδικούς νόμους, μπορεί να γίνει από την 
Oλομέλεια της Bουλής με ιδιαίτερο νόμο που τους κυ-ρώνει στο σύνολό τους. 
7. Mε τον ίδιο τρόπο μπορεί να γίνει κωδικοποίηση 
διατάξεων που υπάρχουν με απλή ταξινόμησή τους ή 
επαναφορά στο σύνολό τους καταργημένων νόμων, 
εκτός από τους φορολογικούς. 
Άρθρο 77
1. H αυθεντική ερμηνεία των νόμων ανήκει στη νομο-
θετική λειτουργία.
2. Nόμος που δεν είναι πράγματι ερμηνευτικός ισχύει 
μόνο από τη δημοσίευσή του.
KΕΦAΛAIO ΕKΤO
Φορολογία και δημοσιονομική διαχείριση
Άρθρο 78
1. Kανένας φόρος δεν επιβάλλεται ούτε εισπράττεται 
χωρίς τυπικό νόμο που καθορίζει το υποκείμενο της φο-
ρολογίας και το εισόδημα, το είδος της περιουσίας, τις 
δαπάνες και τις συναλλαγές ή τις κατηγορίες τους, στις οποίες αναφέρεται ο φόρος. 
2. Φόρος ή άλλο οποιοδήποτε οικονομικό βάρος δεν 
μπορεί να επιβληθεί με νόμο αναδρομικής ισχύος που 
εκτείνεται πέρα από το οικονομικό έτος το προηγούμενο 
εκείνου κατά το οποίο επιβλήθηκε. 
3. Kατ’ εξαίρεση, όταν επιβάλλεται ή αυξάνεται εισα-
γωγικός ή εξαγωγικός δασμός ή φόρος κατανάλωσης, 
επιτρέπεται η είσπραξή τους από την ημέρα που κατα-τέθηκε στη Bουλή το σχετικό νομοσχέδιο, υπό τον όρο ότι ο νόμος θα δημοσιευθεί μέσα στην προθεσμία που ορίζει το άρθρο 42 παράγραφος 1 και πάντως το αργό-τερο μέσα σε δέκα ημέρες από τη λήξη της συνόδου. 
4. Το αντικείμενο της φορολογίας, ο φορολογικός συ-
ντελεστής, οι απαλλαγές ή εξαιρέσεις από τη φορολογία 
και η απονομή των συντάξεων δεν μπορούν να αποτελέ-
σουν αντικείμενο νομοθετικής εξουσιοδότησης.Δεν είναι αντίθετος προς την απαγόρευση αυτή ο 
καθορισμός με νόμο του τρόπου που βεβαιώνεται η 
συμμετοχή του Kράτους και των δημόσιων γενικά ορ-
γανισμών στην αυτόματη υπερτίμηση, που προκαλείται 
αποκλειστικά από την εκτέλεση δημόσιων έργων στην παρακείμενη ιδιωτική ακίνητη περιουσία. 
5. Kατ’ εξαίρεση επιτρέπεται να επιβληθούν με εξουσι-
οδότηση νόμων πλαισίων εξισωτικές ή αντισταθμιστικές 
εισφορές ή δασμοί, καθώς και να ληφθούν οικονομικά μέτρα στο πλαίσιο των διεθνών σχέσεων της Xώρας με 
οικονομικούς οργανισμούς ή μέτρα που αποβλέπουν 
στην εξασφάλιση της συναλλαγματικής θέσης της Xώ-ρας. 
Άρθρο 79
***1. H Bουλή κατά την τακτική ετήσια σύνοδό της 
ψηφίζει τον προϋπολογισμό των εσόδων και εξόδων 
του Kράτους για το επόμενο έτος.
Η Βουλή μπορεί να υποβάλ λει προτάσεις τροποποίη-
σης επιμέρους κονδυλίων του προϋπολογισμού κατά τη 
συζήτηση του Προσχεδίου της παραγράφου 3, οι οποίες 
εισάγονται στην Ολομέλεια και τίθενται σε ψηφοφορία, 
εφόσον οι τροποποιήσεις δεν έχουν επιπτώσεις στο σύ-
νολο των δαπανών και των εσόδων του Κράτους. Στον 
Κανονισμό της Βουλής προβλέπεται η ειδικότερη δια-
δικασία παρακολούθησης από τη Βουλή της εκτέλεσης του προϋπολογισμού.
2. Όλα τα έσοδα και έξοδα του Kράτους πρέπει να 
αναγράφονται στον ετήσιο προϋπολογισμό και τον 
απολογισμό.
**3. Προσχέδιο του προϋπολογισμού κατατίθεται από 
τον Υπουργό Οικονομικών στην αρμόδια διαρκή κοινο-
βουλευτική επιτροπή την πρώτη Δευτέρα του Οκτωβρί-
ου και συζητείται, όπως ορίζει ο Κανονισμός. Ο Υπουργός 
Οικονομικών, λαμβάνοντας υπόψη και τις παρατηρήσεις 
της επιτροπής, εισάγει τον προϋπολογισμό στη Βουλή 
σαράντα τουλάχιστον ημέρες πριν αρχίσει το οικονομικό 
έτος. Ο προϋπολογισμός συζητείται και ψηφίζεται από την Ολομέλεια σύμφωνα με όσα ορίζει ο Κανονισμός, ο 
οποίος και εξασφαλίζει το δικαίωμα να εκφράζουν τις 
απόψεις τους όλες οι πολιτικές μερίδες της Βουλής.
4. Aν για οποιονδήποτε λόγο είναι ανέφικτη η διοίκηση 
των εσόδων και των εξόδων βάσει του προϋπολογισμού, 
αυτή ενεργείται με βάση ειδικό κάθε φορά νόμο.
5. Aν δεν είναι δυνατή, επειδή έληξε η περίοδος της 
Bουλής, η ψήφιση του προϋπολογισμού ή του ειδικού 
νόμου που προβλέπεται στην προηγούμενη παράγραφο, 
παρατείνεται για τέσσερις μήνες η ισχύς του προϋπολο-
γισμού του οικονομικού έτους που έληξε ή που λήγει, με 
διάταγμα το οποίο εκδίδεται ύστερα από πρόταση του Yπουργικού Συμβουλίου. 
6. Mε νόμο μπορεί να καθιερωθεί η σύνταξη προϋπο-
λογισμού για διετή χρήση.
**7. Το αργότερο μέσα σε ένα έτος από τη λήξη του 
οικονομικού έτους κατατίθεται στη Βουλή ο απολογι-
σμός, καθώς και ο γενικός ισολογισμός του Κράτους, που 
συνοδεύονται υποχρεωτικά από την κατά το άρθρο 98 παράγραφος 1 περίπτωση ε’ έκθεση του Ελεγκτικού Συ-
νεδρίου, εξετάζονται από ειδική επιτροπή βουλευτών και 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5729 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
κυρώνονται από την Ολομέλεια της Βουλής, σύμφωνα 
με όσα ορίζει ο Κανονισμός.
8. Τα προγράμματα οικονομικής και κοινωνικής ανά-
πτυξης εγκρίνονται από την Oλομέλεια της Bουλής, όπως 
νόμος ορίζει.
Άρθρο 80
1. Mισθός, σύνταξη, χορηγία ή αμοιβή ούτε εγγράφεται 
στον προϋπολογισμό του Kράτους ούτε παρέχεται χωρίς 
οργανικό ή άλλο ειδικό νόμο. 
2. Nόμος ορίζει τα σχετικά με την κοπή ή την έκδοση 
νομίσματος.
**Ερμηνευτική δήλωση:
Η παράγραφος 2 δεν κωλύει τη συμμετοχή της Ελλάδας 
στις διαδικασίες της οικονομικής και νομισματικής ένωσης, 
στο ευρύτερο πλαίσιο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, κατά 
τα προβλεπόμενα στο άρθρο 28.
ΤMHMA Δ’
Kυβέρνηση
KΕΦAΛAIO ΠPΩΤO
Συγκρότηση και αποστολή της Kυβέρνησης
Άρθρο 81
1. Την Kυβέρνηση αποτελεί το Yπουργικό Συμβού-
λιο που απαρτίζεται από τον Πρωθυπουργό και τους 
Yπουργούς. Nόμος ορίζει τα σχετικά με τη σύνθεση και 
τη λειτουργία του Yπουργικού Συμβουλίου. Mε διάταγμα 
που προκαλεί ο Πρόεδρος της Kυβέρνησης μπορεί να 
διοριστούν ένας ή περισσότεροι από τους Yπουργούς 
Aντιπρόεδροι του Yπουργικού Συμβουλίου. 
Nόμος ρυθμίζει τη θέση των αναπληρωτών Yπουργών 
και των Yπουργών χωρίς χαρτοφυλάκιο, των Yφυπουρ-
γών, που μπορεί να αποτελούν μέλη της Kυβέρνησης, 
καθώς και των μόνιμων υπηρεσιακών Yφυπουργών. 
2. Kανένας δεν μπορεί να διοριστεί μέλος της Kυβέρ-
νησης ή Yφυπουργός, αν δεν συγκεντρώνει τα προσόντα 
που ορίζει το άρθρο 55 για το βουλευτή.
3. Oποιαδήποτε επαγγελματική δραστηριότητα των 
μελών της Kυβέρνησης, των Yφυπουργών και του Προ-
έδρου της Bουλής αναστέλλεται κατά τη διάρκεια της 
άσκησης των καθηκόντων τους.
4. Nόμος μπορεί να καθιερώνει το ασυμβίβαστο του 
αξιώματος του Yπουργού και του Yφυπουργού και προς 
άλλα έργα.
5. Aν δεν υπάρχει Aντιπρόεδρος, ο Πρωθυπουργός 
ορίζει έναν από τους Yπουργούς προσωρινό αναπλη-
ρωτή του, όταν παρουσιάζεται ανάγκη. 
Άρθρο 82
1. H Kυβέρνηση καθορίζει και κατευθύνει τη γενική 
πολιτική της Xώρας, σύμφωνα με τους ορισμούς του 
Συντάγματος και των νόμων.
2. O Πρωθυπουργός εξασφαλίζει την ενότητα της Kυ-
βέρνησης και κατευθύνει τις ενέργειές της, καθώς και 
των δημόσιων γενικά υπηρεσιών για την εφαρμογή της κυβερνητικής πολιτικής μέσα στο πλαίσιο των νόμων.
**3. Νόμος ορίζει τα σχετικά με τη συγκρότηση, τη 
λειτουργία και τις αρμοδιότητες της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής, αποστολή της οποίας είναι η δι-
εξαγωγή του κοινωνικού διαλόγου για τη γενική πολιτική 
της Χώρας και ιδίως για τις κατευθύνσεις της οικονομικής 
και κοινωνικής πολιτικής, καθώς και η διατύπωση γνώ-
μης επί των νομοσχεδίων και προτάσεων νόμων που 
παραπέμπονται σε αυτήν.
**4. Νόμος ορίζει τα σχετικά με τη συγκρότηση, τη 
λειτουργία και τις αρμοδιότητες του Εθνικού Συμβουλίου 
Εξωτερικής Πολιτικής με τη συμμετοχή εκπροσώπων 
των κομμάτων της Βουλής και προσώπων με ειδικές 
γνώσεις ή εμπειρία.
Άρθρο 83
1. Kάθε Yπουργός ασκεί τις α ρμοδιότητες που ορίζει 
ο νόμος. Oι Yπουργοί χωρίς χαρτοφυλάκιο ασκούν όσες 
αρμοδιότητες τους αναθέτει ο Πρωθυπουργός με από-
φασή του. 
2. Oι Yφυπουργοί ασκούν τις αρμοδιότητες που τους 
αναθέτει με κοινή απόφαση ο Πρωθυπουργός και ο οι-κείος Yπουργός.
KΕΦAΛAIO ΔΕYΤΕPO
Σχέσεις Bουλής και Kυβέρνησης
Άρθρο 84
1. H Kυβέρνηση οφείλει να έχει την εμπιστοσύνη της 
Bουλής. Mέσα σε δεκαπέντε ημέρες από την ορκωμοσία 
του Πρωθυπουργού, η Kυβέρνηση υποχρεούται να ζη-
τήσει ψήφο εμπιστοσύνης της Bουλής και μπορεί να τη 
ζητεί και οποτεδήποτε άλλοτε. H Bουλή, αν έχουν διακο-
πεί οι εργασίες της κατά το σχηματισμό της Kυβέρνησης, 
καλείται μέσα σε δεκαπέντε ημέρες να αποφανθεί για 
την πρόταση εμπιστοσύνης. 
2. H Bουλή μπορεί με απόφασή της να αποσύρει την 
εμπιστοσύνη της από την Kυβέρνηση ή από μέλος της. 
Πρόταση δυσπιστίας μπορεί  να υποβληθεί μόνο μετά 
την πάροδο εξαμήνου αφότου η Bουλή απέρριψε πρό-
ταση δυσπιστίας.
H πρόταση δυσπιστίας πρέπει να είναι υπογραμμένη 
από το ένα έκτο τουλάχιστον των βουλευτών και να πε-ριλαμβάνει σαφώς τα θέματα για τα οποία θα διεξαχθεί η συζήτηση.
3. Kατ’ εξαίρεση μπορεί να υποβληθεί πρόταση δυ-
σπιστίας και πριν από την πάροδο εξαμήνου, αν είναι 
υπογραμμένη από την πλειοψηφία του όλου αριθμού 
των βουλευτών.
4. H συζήτηση για την πρόταση εμπιστοσύνης ή δυ-
σπιστίας αρχίζει μετά δύο ημέρες από την υποβολή της 
σχετικής πρότασης, εκτός αν η Kυβέρνηση, σε περίπτω-
ση πρότασης δυσπιστίας, ζητήσει να αρχίσει αμέσως η 
συζήτηση, η οποία δεν μπορεί να παραταθεί πέρα από 
τρεις ημέρες από την έναρξή της. 
5. H ψηφοφορία για την πρόταση εμπιστοσύνης ή δυ-
σπιστίας διεξάγεται αμέσως μόλις τελειώσει η συζήτηση, 
μπορεί όμως να αναβληθεί για σαράντα οκτώ ώρες, αν το ζητήσει η Kυβέρνηση.
6. Πρόταση εμπιστοσύνης δεν μπορεί να γίνει δεκτή, 
αν δεν εγκριθεί από την απόλυτη πλειοψηφία των πα-
ρόντων βουλευτών, η οποία όμως δεν επιτρέπεται να 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5730 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
είναι κατώτερη από τα δύο πέμπτα του όλου αριθμού 
των βουλευτών.
Πρόταση δυσπιστίας γίνεται δεκτή, μόνο αν εγκριθεί 
από την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των 
βουλευτών.
7. Kατά την ψηφοφορία για τις πιο πάνω προτάσεις 
ψηφίζουν οι Yπουργοί και Yφυπουργοί που είναι μέλη 
της Bουλής.
Άρθρο 85
Τα μέλη του Yπουργικού Συμβουλίου, καθώς και οι 
Yφυπουργοί είναι συλλογικώς υπεύθυνοι για τη γενική 
πολιτική της Kυβέρνησης και καθένας από αυτούς για τις 
πράξεις ή παραλείψεις της αρμοδιότητάς του, σύμφωνα 
με τις διατάξεις των νόμων για την ευθύνη των Yπουρ-
γών. Σε καμία περίπτωση η έγγραφη ή προφορική εντο-
λή του Προέδρου της Δημοκρατίας δεν απαλλάσσει τους 
Yπουργούς και τους Yφυπουργούς από την ευθύνη τους.
**Άρθρο 86
1. Μόνο η Βουλή έχει την αρμοδιότητα να ασκεί δίωξη 
κατά όσων διατελούν ή διετέλεσαν μέλη της Κυβέρνη-
σης ή Υφυπουργοί για ποινικά αδικήματα που τέλεσαν 
κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, όπως νόμος 
ορίζει. Απαγορεύεται η θέσπιση ιδιώνυμων υπουργικών 
αδικημάτων.
2. Δίωξη, ανάκριση, προανάκριση ή προκαταρκτική εξέ-
ταση κατά των προσώπων και για τα αδικήματα που ανα-
φέρονται στην παράγραφο 1 δεν επιτρέπεται χωρίς προ-
ηγούμενη απόφαση της Βουλής κατά την παράγραφο 3.
Αν στο πλαίσιο άλλης ανάκρισης, προανάκρισης, προ-
καταρκτικής εξέτασης ή διοικητικής εξέτασης προκύ-
ψουν στοιχεία, τα οποία σχετίζονται με τα πρόσωπα και 
τα αδικήματα της προηγούμενης παραγράφου, αυτά δι-
αβιβάζονται αμελλητί στη Βουλ ή από αυτόν που ενεργεί 
την ανάκριση, προανάκριση ή εξέταση.
****3. Πρόταση άσκησης δίωξης υποβάλλεται από 
τριάντα τουλάχιστον βουλευτές. Η Βουλή, με απόφασή 
της που λαμβάνεται με την απόλυτη πλειοψηφία του 
όλου αριθμού των βουλευτών, συγκροτεί ειδική κοινο-
βουλευτική επιτροπή για τη διενέργεια προκαταρκτι-
κής εξέτασης, διαφορετικά, η πρόταση απορρίπτεται 
ως προδήλως αβάσιμη. Το πόρισμα της επιτροπής του 
προηγούμενου εδαφίου εισάγεται στην Ολομέλεια της 
Βουλής, η οποία αποφασίζει για την άσκηση ή μη δί-
ωξης. Η σχετική απόφαση λαμβάνεται με την απόλυτη 
πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών. Με τη 
διαδικασία και την πλειοψηφία του πρώτου εδαφίου της 
παραγράφου αυτής η Βουλή μπορεί οποτεδήποτε να 
ανακαλεί την απόφασή της ή να αναστέλλει τη δίωξη, 
την προδικασία ή την κύρια διαδικασία.
4. Αρμόδιο για την εκδίκαση των σχετικών υποθέσεων 
σε πρώτο και τελευταίο βαθμό είναι, ως ανώτατο δικα-
στήριο, Ειδικό Δικαστήριο που συγκροτείται για κάθε 
υπόθεση από έξι μέλη του Συμβουλίου της Επικρατείας 
και επτά μέλη του Αρείου Πάγου. Τα τακτικά και αναπλη-
ρωματικά μέλη του Ειδικού Δικαστηρίου κληρώνονται, μετά την άσκηση δίωξης, από τον Πρόεδρο της Βουλής σε δημόσια συνεδρίαση της Βουλής, μεταξύ των μελών των δύο ανώτατων αυτών δικαστηρίων, που έχουν δι-
ορισθεί ή προαχθεί στο βαθμό που κατέχουν πριν από 
την υποβολή πρότασης για άσκηση δίωξης. Του Ειδικού 
Δικαστηρίου προεδρεύει ο ανώτερος σε βαθμό από τα 
μέλη του Αρείου Πάγου που κληρώθηκαν και μεταξύ 
ομοιόβαθμων ο αρχαιότερος.
Στο πλαίσιο του Ειδικού Δικαστηρίου της παραγράφου 
αυτής λειτουργεί Δικαστικό Συμβούλιο που συγκροτείται 
για κάθε υπόθεση από δύο μέλη του Συμβουλίου της 
Επικρατείας και τρία μέλη του Αρείου Πάγου. Τα μέλη 
του Δικαστικού Συμβουλίου δεν μπορεί να είναι και μέλη 
του Ειδικού Δικαστηρίου. Με απόφαση του Δικαστικού 
Συμβουλίου ορίζεται ένα από τα μέλη του που ανήκει 
στον Άρειο Πάγο ως ανακριτής. Η προδικασία λήγει με 
την έκδοση βουλεύματος.
Καθήκοντα εισαγγελέα στο Ειδικό Δικαστήριο και στο 
Δικαστικό Συμβούλιο της παραγράφου αυτής ασκεί μέ-
λος της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου που κληρώνε-
ται μαζί με τον αναπληρωτή του. Το δεύτερο και τρίτο 
εδάφιο της παραγράφου αυτής εφαρμόζονται και για τα 
μέλη του Δικαστικού Συμβουλίου ενώ το δεύτερο εδάφιο 
και για τον εισαγγελέα. 
Σε περίπτωση παραπομπής προσώπου που είναι ή 
διετέλεσε μέλος της Κυβέρνησης ή Υφυπουργός, ενώ-
πιον του Ειδικού Δικαστηρίου συμπαραπέμπονται και 
οι τυχόν συμμέτοχοι, όπως νόμος ορίζει.
5. Αν για οποιονδήποτε άλλο λόγο, στον οποίο περι-
λαμβάνεται και η παραγραφή, δεν περατωθεί η διαδικα-
σία που αφορά δίωξη κατά προσώπου που είναι ή διε-τέλεσε μέλος της Κυβέρνησης ή Υφυπουργός, η Βουλή 
μπορεί, ύστερα από αίτηση του ίδιου ή των κληρονόμων 
του, να συστήσει ειδική επιτροπή στην οποία μπορούν να μετέχουν και ανώτατοι δικαστικοί λειτουργοί για τον έλεγχο της κατηγορίας.
ΤMHMA Ε’
Δικαστική Εξουσία
KΕΦAΛAIO ΠPΩΤO
Δικαστικοί λειτουργοί και υπάλληλοι
Άρθρο 87
1. H δικαιοσύνη απονέμεται από δικαστήρια συγκρο-
τούμενα από τακτικούς δικαστές, που απολαμβάνουν 
λειτουργική και προσωπική ανεξαρτησία.
2. Oι δικαστές κατά την άσκηση των καθηκόντων τους 
υπόκεινται μόνο στο Σύνταγμα και στους νόμους και σε 
καμία περίπτωση δεν υποχρεούνται να συμμορφώνο-
νται με διατάξεις που έχουν τεθεί κατά κατάλυση του 
Συντάγματος. 
3. H επιθεώρηση των τακτικών δικαστών ενεργείται από 
δικαστές ανώτερου βαθμού καθώς και από τον Εισαγγε-
λέα και τους Aντεισαγγελείς του Aρείου Πάγου, των δε 
εισαγγελέων από αρεοπαγίτες και εισαγγελείς ανώτερου 
βαθμού, σύμφωνα με τους ορισμούς του νόμου.
Άρθρο 88
1. Oι δικαστικοί λειτουργοί διορίζονται με προεδρικό 
διάταγμα, σύμφωνα με νόμο που ορίζει τα προσόντα 
και τη διαδικασία της επιλογής τους, και είναι ισόβιοι.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5731 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
**2. Οι αποδοχές των δικαστικών λειτουργών είναι 
ανάλογες με το λειτούργημά τους. Τα σχετικά με τη βαθ-
μολογική και μισθολογική τους εξέλιξη και με την κα-
τάστασή τους γενικά καθορίζονται με ειδικούς νόμους.
Κατά παρέκκλιση από τα άρθρα 94, 95 και 98, διαφο-
ρές σχετικά με τις κάθε είδους αποδοχές και τις συντάξεις 
των δικαστικών λειτουργών και εφόσον η επίλυση των 
σχετικών νομικών ζητημάτων μπορεί να επηρεάσει τη 
μισθολογική, συνταξιοδοτική ή φορολογική κατάστα-
ση ευρύτερου κύκλου προσώπων, εκδικάζονται από το 
ειδικό δικαστήριο του άρθρου 99. Το δικαστήριο στις 
περιπτώσεις αυτές συγκροτείται με τη συμμετοχή ενός επιπλέον τακτικού καθηγητή και ενός επιπλέον δικηγό-ρου, όπως νόμος ορίζει. Νόμος ορίζει τα σχετικά με τη συνέχιση τυχόν εκκρεμών δικών. 
3. Mε νόμο μπορεί να προβλεφθεί εκπαιδευτική και 
δοκιμαστική περίοδος των δικαστικών λειτουργών, διάρ-
κειας έως τριών ετών, πριν διοριστούν ως τακτικοί. Kατά 
την περίοδο αυτή μπορούν να ασκούν και καθήκοντα 
τακτικού δικαστή, όπως νόμος ορίζει.
4. Oι δικαστικοί λειτουργοί μπορούν να παυθούν μόνο 
ύστερα από δικαστική απόφαση, εξαιτίας ποινικής κατα-
δίκης ή για βαρύ πειθαρχικό παράπτωμα ή ασθένεια ή 
αναπηρία ή υπηρεσιακή ανεπ άρκεια, που βεβαιώνονται 
όπως νόμος ορίζει και αφού τηρηθούν οι διατάξεις των 
παραγράφων 2 και 3 του άρθρου 93. 
5. Oι δικαστικοί λειτουργοί, έως και το βαθμό του εφέ-
τη ή του αντεισαγγελέα εφετών και τους αντίστοιχους με 
αυτούς βαθμούς, αποχωρούν υποχρεωτικά από την υπη-
ρεσία μόλις συμπληρώσουν το εξηκοστό πέμπτο έτος 
της ηλικίας τους και όλοι όσοι έχουν βαθμούς ανώτερους 
από αυτούς ή τους αντίστοιχους με αυτούς αποχωρούν 
υποχρεωτικά από την υπηρεσία μόλις συμπληρώσουν το 
εξηκοστό έβδομο έτος της ηλικίας τους. Για την εφαρμο-
γή της διάταξης αυτής θεωρείται σε κάθε περίπτωση ως 
ημέρα που συμπληρώνεται το όριο αυτό η 30ή Iουνίου του έτους της αποχώρησης του δικαστικού λειτουργού. 
**6. Μετάταξη δικαστικών λειτουργών απαγορεύεται. 
Κατ’ εξαίρεση επιτρέπεται η μετάταξη μεταξύ παρέδρων 
σε πρωτοδικεία και παρέδρων σε εισαγγελίες, ύστερα 
από αίτηση των μετατασσομένων, όπως νόμος ορίζει. Οι 
δικαστές των τακτικών διοικητικών δικαστηρίων προά-
γονται στο βαθμό του Συμβούλου της Επικρατείας και 
στο ένα πέμπτο των θέσεων, όπως νόμος ορίζει.
7. Στα προβλεπόμενα ειδικώς από το Σύνταγμα δι-
καστήρια ή συμβούλια, στα οποία μετέχουν μέλη του 
Συμβουλίου της Επικρατείας και του Aρείου Πάγου, προ-
εδρεύει όποιος από τα μέλη τους είναι ο αρχαιότερος 
στο βαθμό.
**Ερμηνευτική δήλωση:
Κατά την αληθινή έννοια του άρθρου 88, επιτρέπεται η 
ενοποίηση του πρώτου βαθμού δικαιοδοσίας της πολιτικής 
δικαιοσύνης και η ρύθμιση της υπηρεσιακής κατάστασης 
των δικαστικών λειτουργών του βαθμού αυτού, εφόσον 
προβλέπεται διαδικασία κρίσ ης και αξιολόγησης, όπως 
νόμος ορίζει. Άρθρο 89
1. Aπαγορεύεται στους δικαστικούς λειτουργούς να 
παρέχουν κάθε άλλη μισθωτή υπηρεσία καθώς και να 
ασκούν οποιοδήποτε επάγγελμα. 
**2. Κατ’ εξαίρεση επιτρέπεται στους δικαστικούς λει-
τουργούς να εκλέγονται μέλη της Ακαδημίας Αθηνών 
ή του διδακτικού προσωπικού ανώτατων εκπαιδευτι-
κών ιδρυμάτων, καθώς και να μετέχουν σε συμβούλια 
ή επιτροπές που ασκούν αρμοδιότητες πειθαρχικού, 
ελεγκτικού ή δικαιοδοτικού χαρακτήρα και σε νομοπα-
ρασκευαστικές επιτροπές, εφόσον η συμμετοχή τους 
αυτή προβλέπεται ειδικά από το νόμο. Νόμος προβλέπει 
την αντικατάσταση δικαστικών λειτουργών από άλλα 
πρόσωπα σε συμβούλια ή επιτροπές που συγκροτούνται 
ή σε έργα που ανατίθενται με δήλωση βούλησης ιδιώτη, 
εν ζωή ή αιτία θανάτου, εκτός από τις περιπτώσεις του προηγούμενου εδαφίου.
**3. Η ανάθεση διοικητικών καθηκόντων σε δικαστι-
κούς λειτουργούς απαγορεύεται. Καθήκοντα σχετικά με 
την εκπαίδευση των δικαστικών λειτουργών θεωρούνται 
δικαστικά. Επιτρέπεται η ανάθεση σε δικαστικούς λει-
τουργούς των καθηκόντων εκπροσώπησης της Χώρας σε διεθνείς οργανισμούς.
Η διενέργεια διαιτησιών από δικαστικούς λειτουργούς 
επιτρέπεται μόνο στο πλαίσιο των υπηρεσιακών τους 
καθηκόντων, όπως νόμος ορίζει.
4. Aπαγορεύεται στους δικαστικούς λειτουργούς η 
συμμετοχή στην Kυβέρνηση. 
5. Επιτρέπεται η συγκρότηση ένωσης δικαστικών λει-
τουργών, όπως νόμος ορίζει.
Άρθρο 90
**1. Οι προαγωγές, τοποθετήσεις, μεταθέσεις, αποσπά-
σεις και μετατάξεις των δικαστικών λειτουργών ενεργού-
νται με προεδρικό διάταγμα που εκδίδεται ύστερα από 
απόφαση ανώτατου δικαστικού συμβουλίου. Αυτό συ-
γκροτείται από τον Πρόεδρο του οικείου ανώτατου δικα-
στηρίου και από μέλη του ίδιου δικαστηρίου που ορίζο-
νται με κλήρωση μεταξύ εκείνων που έχουν τουλάχιστον 
δύο ετών υπηρεσία στο δικαστήριο αυτό, όπως νόμος ορίζει. Στο ανώτατο δικαστικό συμβούλιο της πολιτικής και ποινικής δικαιοσύνης μετέχει και ο Εισαγγελέας του 
Αρείου Πάγου, καθώς και δύο Αντεισαγγελείς του Αρείου 
Πάγου που ορίζονται με κλήρωση μεταξύ εκείνων που 
έχουν τουλάχιστον δύο ετών υπηρεσία στην Εισαγγε-
λία του Αρείου Πάγου, όπως νόμος ορίζει. Στο ανώτατο δικαστικό συμβούλιο του Συμβουλίου της Επικρατείας 
και της διοικητικής δικαιοσύνης μετέχει και ο Γενικός 
Επίτροπος της Επικρατείας που υπηρετεί σε αυτά για 
τα θέματα που αφορούν τους δικαστικούς λειτουργούς των τακτικών διοικητικών δικαστηρίων και της Γενικής 
Επιτροπείας. Στο ανώτατο δικαστικό συμβούλιο του Ελε-
γκτικού Συνεδρίου μετέχει και ο Γενικός Επίτροπος της Επικρατείας που υπηρετεί σε αυτό.
Στο ανώτατο δικαστικό συμβούλιο μετέχουν χωρίς 
ψήφο και δύο δικαστικοί λειτουργοί του κλάδου στον 
οποίο αφορούν οι υπηρεσιακές μεταβολές, βαθμού 
τουλάχιστον εφέτη ή αντίστοιχου, που επιλέγονται με 
κλήρωση, όπως νόμος ορίζει.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5732 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
**2. Το συμβούλιο της παραγράφου 1 συγκροτείται με 
αυξημένη σύνθεση, όπως νόμος ορίζει, όταν κρίνει για 
προαγωγές στις θέσεις των συμβούλων της Επικρατείας, 
αρεοπαγιτών, αντεισαγγελέων του Αρείου Πάγου, συμ-
βούλων του Ελεγκτικού Συνεδρίου, Προέδρων Εφετών 
και Εισαγγελέων Εφετών, καθώς και για την επιλογή των 
μελών των Γενικών Επιτροπειών των διοικητικών δικα-
στηρίων και του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Κατά τα λοιπά 
ισχύουν και στην περίπτωση αυτή οι διατάξεις της πα-ραγράφου 1.
**3. Αν ο Υπουργός Δικαιοσύνης διαφωνεί με την κρίση 
ανώτατου δικαστικού συμβουλίου, μπορεί να παραπέ-
μπει το ζήτημα στην ολομέλεια του οικείου ανώτατου 
δικαστηρίου, όπως νόμος ορίζει. Δικαίωμα προσφυγής έχει και ο δικαστικός λειτουργός στον οποίον αφορά η κρίση, υπό τις προϋποθέσεις που ορίζει ο νόμος. Κατά 
τη συνεδρίαση της ολομέλειας του οικείου ανώτατου 
δικαστηρίου ως δευτεροβάθμιου ανώτατου δικαστι-
κού συμβουλίου ισχύουν οι διατάξεις των εδαφίων τρία έως έξι της παραγράφου 1. Στην ολομέλεια του Αρείου 
Πάγου στις περιπτώσεις του προηγούμενου εδαφίου 
μετέχουν μετά ψήφου και τα μέλη της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου.
**4. Οι αποφάσεις της ολομέλειας ως δευτεροβάθμιου 
ανώτατου δικαστικού συμβουλίου για το ζήτημα που 
έχει παραπεμφθεί σε αυτήν, καθώς και οι αποφάσεις του 
ανώτατου δικαστικού συμβουλίου, με τις οποίες δεν δια-
φώνησε ο Υπουργός είναι γι’ αυτόν υποχρεωτικές.
**5. Οι προαγωγές στις θέσεις του Προέδρου και του 
Αντιπροέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας, του 
Αρείου Πάγου και του Ελεγκτικού Συνεδρίου ενεργού-
νται με προεδρικό διάταγμα που εκδίδεται ύστερα από 
πρόταση του Υπουργικού Συμβουλίου, με επιλογή μετα-
ξύ των μελών του αντίστοιχου ανώτατου δικαστηρίου, όπως νόμος ορίζει. Η προαγωγή στη θέση του εισαγγε-λέα του Αρείου Πάγου ενεργείται με όμοιο διάταγμα, με 
επιλογή μεταξύ των μελών του Αρείου Πάγου και των 
αντεισαγγελέων του, όπως νόμος ορίζει. Η προαγωγή 
στη θέση του γενικού επιτρόπου του Ελεγκτικού Συνε-δρίου ενεργείται με όμοιο διάταγμα με επιλογή μεταξύ 
των μελών του Ελεγκτικού Συνεδρίου και της αντίστοιχης 
Γενικής Επιτροπείας, όπως νόμος ορίζει. Η προαγωγή 
στις θέσεις του γενικού επιτρόπου των διοικητικών δικα-
στηρίων ενεργείται με όμοιο επίσης διάταγμα με επιλογή 
μεταξύ των μελών της αντίστοιχης Γενικής Επιτροπείας 
και των προέδρων εφετών των διοικητικών δικαστηρίων, 
όπως νόμος ορίζει.
Η θητεία του Προέδρου του Συμβουλίου της Επικρα-
τείας, του Αρείου Πάγου και του Ελεγκτικού Συνεδρίου, 
καθώς και του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου και των 
Γενικών Επιτρόπων των διοικητικών δικαστηρίων και του 
Ελεγκτικού Συνεδρίου δεν μπορεί να είναι μεγαλύτερη 
των τεσσάρων ετών ακόμη και αν ο δικαστικός λειτουρ-
γός που κατέχει τη θέση δεν καταλαμβάνεται από το όριο 
ηλικίας. Ο τυχόν υπολειπόμενος μέχρι τη συμπλήρωση του ορίου ηλικίας χρόνος λογίζεται ως πραγματική συ-
ντάξιμη υπηρεσία, όπως νόμος ορίζει.
6. Oι αποφάσεις ή πράξεις κατά τις διατάξεις αυτού 
του άρθρου δεν προσβάλλονται στο Συμβούλιο της 
Επικρατείας.Άρθρο 91
1. H πειθαρχική εξουσία στους δικαστικούς λειτουρ-
γούς, από το βαθμό του αρεοπαγίτη ή αντεισαγγελέα 
του Aρείου Πάγου και πάνω, ή στους αντίστοιχους με 
αυτούς, ασκείται από ανώτατο πειθαρχικό συμβούλιο, 
όπως νόμος ορίζει. 
Την πειθαρχική αγωγή εγείρει ο Yπουργός Δικαιοσύ-
νης.
2. Το Aνώτατο Πειθαρχικό Συμβούλιο συγκροτείται 
από τον Πρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας, ως 
Πρόεδρό του, από δύο Αντιπροέδρους ή συμβούλους 
της Επικρατείας, δύο Αντιπροέδρους του Aρείου Πά-
γου ή αρεοπαγίτες, δύο Αντιπροέδρους ή συμβούλους 
του Ελεγκτικού Συνεδρίου και δύο τακτικούς καθηγητές 
νομικών μαθημάτων των νομικών σχολών των πανε-
πιστημίων της Xώρας, ως μέλη. Τα μέλη του Συμβου-
λίου ορίζονται με κλήρωση μεταξύ εκείνων που έχουν υπηρεσία τριών τουλάχιστον ετών στο οικείο ανώτατο 
δικαστήριο ή σε νομική σχολή και κάθε φορά που το 
Συμβούλιο καλείται να αποφασίσει για ενέργεια μέλους 
ανώτατου δικαστηρίου, εισαγγελέα ή επιτρόπου, απο-
κλείονται από τη σύνθεσή του τα μέλη που ανήκουν στο 
οικείο δικαστήριο. Εφόσον πρόκειται για πειθαρχική δί-ωξη κατά μελών του Συμβουλίου της Επικρατείας, στο 
Aνώτατο Πειθαρχικό Συμβούλιο προεδρεύει ο Πρόεδρος 
του Aρείου Πάγου.
3. H πειθαρχική εξουσία στους λοιπούς δικαστικούς 
λειτουργούς ασκείται σε πρώτο και δεύτερο βαθμό από συμβούλια που συγκροτούνται με κλήρωση από τακτι-
κούς δικαστές, κατά τους ορισμούς του νόμου. Την πει-
θαρχική αγωγή εγείρει και ο Yπουργός της Δικαιοσύνης.
4. Oι κατά τις διατάξεις αυτού του άρθρου πειθαρχι-
κές αποφάσεις δεν προσβάλλονται στο Συμβούλιο της Επικρατείας. 
Άρθρο 92
1. Oι υπάλληλοι της γραμματείας όλων των δικα-
στηρίων και των εισαγγελιών είναι μόνιμοι. Mπορεί να 
παυθούν μόνο με δικαστική απόφαση εξαιτίας ποινικής 
καταδίκης, ή με απόφαση δικαστικού συμβουλίου για 
βαρύ πειθαρχικό παράπτωμα, ασθένεια ή αναπηρία ή 
υπηρεσιακή ανεπάρκεια που βεβαιώνονται, όπως νόμος 
ορίζει. 
2. Nόμος ορίζει τα προσόντα των υπαλλήλων της 
γραμματείας όλων των δικαστηρίων και των εισαγγελι-
ών, καθώς και τα σχετικά με την κατάστασή τους γενικά. 
**3. Οι προαγωγές, τοποθετήσεις, μεταθέσεις, απο-
σπάσεις και μετατάξεις των δικαστικών υπαλλήλων 
ενεργούνται ύστερα από σύμφωνη γνώμη υπηρεσια-
κών συμβουλίων που συγκροτούνται κατά πλειοψηφία από δικαστικούς λειτουργούς και δικαστικούς υπαλλή-
λους, όπως νόμος ορίζει. Η πειθαρχική εξουσία στους 
δικαστικούς υπαλλήλους ασκείται από τους ιεραρχικά 
προϊσταμένους τους δικαστές ή εισαγγελείς ή επιτρό-
πους ή υπαλλήλους, καθώς και από υπηρεσιακό συμ-
βούλιο, όπως νόμος ορίζει. Κατά των αποφάσεων που 
αφορούν μεταβολές της υπηρεσιακής κατάστασης των 
δικαστικών υπαλλήλων, καθώς και κατά των πειθαρχικών 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5733 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
αποφάσεων των υπηρεσιακών συμβουλίων επιτρέπεται 
προσφυγή, όπως νόμος ορίζει.
**4. Οι υπάλληλοι των υποθηκοφυλακείων είναι δικα-
στικοί υπάλληλοι. Οι συμβολαιογράφοι και οι άμισθοι 
φύλακες υποθηκών και μεταγραφών είναι μόνιμοι εφό-σον υπάρχουν οι σχετικές υπηρεσίες ή θέσεις. Οι διατά-
ξεις της προηγούμενης παραγράφου έχουν αναλογική 
εφαρμογή και σε αυτούς.
5. Oι συμβολαιογράφοι και οι άμισθοι φύλακες υποθη-
κών και μεταγραφών αποχωρούν υποχρεωτικά από την 
υπηρεσία μόλις συμπληρώσουν το εβδομηκοστό έτος 
της ηλικίας τους και οι λοιποί μόλις συμπληρώσουν το όριο που προβλέπει ο νόμος. 
KΕΦAΛAIO ΔΕYΤΕPO
Oργάνωση και δικαιοδοσία των δικαστηρίων
Άρθρο 93
1. Τα δικαστήρια διακρίνονται σε διοικητικά, πολιτικά 
και ποινικά και οργανώνονται με ειδικούς νόμους.
2. Oι συνεδριάσεις κάθε δικαστηρίου είναι δημόσιες, 
εκτός αν το δικαστήριο κρίνει με απόφασή του ότι η δη-
μοσιότητα πρόκειται να είναι επιβλαβής στα χρηστά ήθη 
ή ότι συντρέχουν ειδικοί λόγοι προστασίας της ιδιωτικής 
ή οικογενειακής ζωής των διαδίκων. 
**3. Κάθε δικαστική απόφαση πρέπει να είναι ειδικά 
και εμπεριστατωμένα αιτιολογημένη και απαγγέλλεται 
σε δημόσια συνεδρίαση. 
Νόμος ορίζει τις έννομες συνέπειες που επέρχονται 
και τις κυρώσεις που επιβάλλονται σε περίπτωση πα-
ραβίασης του προηγούμενου εδαφίου. Η γνώμη της μει-
οψηφίας δημοσιεύεται υποχρεωτικά. Νόμος ορίζει τα 
σχετικά με την καταχώριση στα πρακτικά ενδεχόμενης 
μειοψηφίας, καθώς και τους όρους και τις προϋποθέσεις 
της δημοσιότητάς της.
4. Τα δικαστήρια υποχρεούνται να μην εφαρμόζουν 
νόμο που το περιεχόμενό του είναι αντίθετο προς το 
Σύνταγμα.
**Άρθρο 94
1. Στο Συμβούλιο της Επικρατείας και τα τακτικά διοι-
κητικά δικαστήρια υπάγονται οι διοικητικές διαφορές, 
όπως νόμος ορίζει, με την επιφύλαξη των αρμοδιοτήτων 
του Ελεγκτικού Συνεδρίου.
2. Στα πολιτικά δικαστήρια υπάγονται οι ιδιωτικές δι-
αφορές, καθώς και υποθέσεις εκούσιας δικαιοδοσίας, 
όπως νόμος ορίζει.
3. Σε ειδικές περιπτώσεις και προκειμένου να επιτυγ-
χάνεται η ενιαία εφαρμογή της αυτής νομοθεσίας μπορεί 
να ανατεθεί με νόμο η εκδίκαση κατηγοριών ιδιωτικών 
διαφορών στα διοικητικά δικαστήρια ή κατηγοριών δι-
οικητικών διαφορών ουσίας στα πολιτικά δικαστήρια.
4. Στα πολιτικά ή διοικητικά δικαστήρια μπορεί να ανα-
τεθεί και κάθε άλλη αρμοδιότητα διοικητικής φύσης, 
όπως νόμος ορίζει. Στις αρμοδιό τητες αυτές περιλαμβά-
νεται και η λήψη μέτρων για τη συμμόρφωση της διοίκη-
σης με τις δικαστικές αποφάσεις. Οι δικαστικές αποφά-
σεις εκτελούνται αναγκαστικά και κατά του Δημοσίου, 
των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης και των νομικών 
προσώπων δημοσίου δικαίου, όπως νόμος ορίζει.Άρθρο 95
1. Στην αρμοδιότητα του Συμβουλίου της Επικρατείας 
ανήκουν ιδίως:
α) Η μετά από αίτηση ακύρωση των εκτελεστών πρά-
ξεων των διοικητικών αρχών για υπέρβαση εξουσίας ή για παράβαση νόμου.
**β) Η μετά από αίτηση αναίρεση τελεσίδικων απο-
φάσεων των τακτικών διοικητικών δικαστηρίων, όπως 
νόμος ορίζει.
γ) H εκδίκαση των διοικητικών διαφορών ουσίας που 
υποβάλλονται σ’ αυτό σύμφωνα με το Σύνταγμα και τους 
νόμους.
δ) H επεξεργασία όλων των διαταγμάτων που έχουν 
κανονιστικό χαρακτήρα.
2. Kατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων του στοιχείου 
δ’ της προηγούμενης παραγράφου δεν εφαρμόζονται οι 
διατάξεις του άρθρου 93 παράγραφοι 2 και 3. 
**3. Κατηγορίες υποθέσεων της ακυρωτικής αρμοδι-
ότητας του Συμβουλίου της Επικρατείας μπορεί να υπά-
γονται με νόμο, ανάλογα με τη φύση ή τη σπουδαιότητά 
τους, στα τακτικά διοικητικά δικαστήρια. Το Συμβούλιο της Επικρατείας δικάζει σε δεύτερο βαθμό, όπως νόμος ορίζει. 
4. Oι αρμοδιότητες του Συμβουλίου της Επικρατείας 
ρυθμίζονται και ασκούνται όπως νόμος ειδικότερα ορί-ζει.
**5. Η διοίκηση έχει υποχρέωση να συμμορφώνεται 
προς τις δικαστικές αποφάσεις. Η παράβαση της υπο-
χρέωσης αυτής γεννά ευθύνη για κάθε αρμόδιο όργανο, 
όπως νόμος ορίζει. Νόμος ορίζει τα αναγκαία μέτρα για τη διασφάλιση της συμμόρφωσης της διοίκησης.
Άρθρο 96
1. Στα τακτικά ποινικά δικαστήρια ανήκει η τιμωρία 
των εγκλημάτων και η λήψη όλων των μέτρων που προ-
βλέπουν οι ποινικοί νόμοι.
2. Mπορεί με νόμο: α) να ανατεθεί και σε αρχές που 
ασκούν αστυνομικά καθήκοντα η εκδίκαση αστυνομι-
κών παραβάσεων που τιμωρούνται με πρόστιμο, β) να 
ανατεθεί σε αρχές αγροτικής ασφάλειας η εκδίκαση των 
σχετικών με τους αγρούς πταισμάτων και των ιδιωτικών 
διαφορών που απορρέουν από αυτά. 
Σ’ αυτές τις δύο περιπτώσεις οι αποφάσεις που εκδί-
δονται υπόκεινται σε έφεση στο αρμόδιο τακτικό δικα-
στήριο, η οποία έχει ανασταλτική δύναμη. 
3. Ειδικοί νόμοι ορίζουν τα σχετικά με δικαστήρια 
ανηλίκων, στα οποία επιτρέπεται να μην εφαρμόζονται 
οι διατάξεις των άρθρων 93 παράγραφος 2 και 97. Oι 
αποφάσεις των δικαστηρίων αυτών μπορεί να μην απαγ-
γέλλονται δημόσια. 
4. Ειδικοί νόμοι ορίζουν:α) Τα σχετικά με τα στρατοδικεία, ναυτοδικεία και αε-
ροδικεία, στην αρμοδιότητα των οποίων δεν μπορεί να υπαχθούν ιδιώτες.
β) Τα σχετικά με το δικαστήριο λειών.
****5. Τα στρατιωτικά δικαστήρια του στοιχείου α’ 
της προηγούμενης παραγράφου συγκροτούνται κατά 
πλειοψηφία από μέλη του δικαστικού σώματος των 
ενόπλων δυνάμεων, που περιβάλλονται με τις εγγυή-
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5734 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
σεις λειτουργικής και προσωπικής ανεξαρτησίας των 
λοιπών τακτικών δικαστικών λειτουργών κατά το άρθρο 
87 παράγραφος 1 του Συντάγματος και εξομοιώνονται 
ως προς όλα με τους τακτικούς δικαστές. Νόμος ορίζει 
τη βαθμολογική αντιστοιχία των δικαστικών λειτουργών 
του δικαστικού σώματος ενόπλων δυνάμεων με τους 
λοιπούς δικαστικούς λειτουργούς, τη σύνθεση του Ανώ-
τατου Δικαστικού Συμβουλίου του Σώματος αυτού, των πειθαρχικών συμβουλίων του και τα της επιθεώρησης. 
Για τις συνεδριάσεις και αποφάσεις των δικαστηρίων 
αυτών εφαρμόζονται οι διατάξεις των παραγράφων 2 
έως 4 του άρθρου 93. Τα σχετικά με την εφαρμογή των διατάξεων της παραγράφου αυτής, καθώς και ο χρόνος που θα αρχίσει η ισχύς τους, ορίζονται με νόμο. 
Άρθρο 97
1. Τα κακουργήματα και τα πολιτικά εγκλήματα δικά-
ζονται από μικτά ορκωτά δικαστήρια που συγκροτού-
νται από τακτικούς δικαστές και ενόρκους, όπως νόμος 
ορίζει. Oι αποφάσεις των δικαστηρίων αυτών υπόκεινται 
στα ένδικα μέσα που ορίζει ο νόμος.
2. Kακουργήματα και πολιτικά εγκλήματα, που με συ-
ντακτικές πράξεις, ψηφίσματα και ειδικούς νόμους έχουν 
υπαχθεί έως την ισχύ του Συντάγματος στη δικαιοδοσία 
των εφετείων, εξακολουθούν να δικάζονται από αυτά, 
εφόσον δεν υπαχθούν με νόμο στην αρμοδιότητα των μικτών ορκωτών δικαστηρίων. 
Mε νόμο μπορεί να υπαχθούν στη δικαιοδοσία των 
ίδιων εφετείων και άλλα κακουργήματα. 
3. Τα εγκλήματα κάθε βαθμού που διαπράττονται δια 
του τύπου υπάγονται στα τακτικά ποινικά δικαστήρια, 
όπως νόμος ορίζει.
Άρθρο 98
**1. Στην αρμοδιότητα του Ελεγκτικού Συνεδρίου 
ανήκουν ιδίως:
α. Ο έλεγχος των δαπανών του Κράτους, καθώς και των 
οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης ή άλλων νομικών 
προσώπων, που υπάγονται με ειδική διάταξη νόμου στο 
καθεστώς αυτό.
β. Ο έλεγχος συμβάσεων μεγάλης οικονομικής αξίας 
στις οποίες αντισυμβαλλόμενος είναι το Δημόσιο ή άλλο 
νομικό πρόσωπο που εξομοιώνεται με το Δημόσιο από την άποψη αυτή, όπως νόμος ορίζει.
γ. Ο έλεγχος των λογαριασμών των δημόσιων υπολό-
γων και των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης ή άλλων 
νομικών προσώπων, που υπάγονται στον προβλεπόμενο 
από το εδάφιο α’ έλεγχο. 
δ. Η γνωμοδότηση για τα νομοσχέδια που αφορούν 
συντάξεις ή αναγνώριση υπηρεσίας για την παροχή δι-
καιώματος σύνταξης σύμφωνα με την παράγραφο 2 του 
άρθρου 73, καθώς και για κάθε άλλο θέμα που ορίζει ο νόμος.
ε. Η σύνταξη και η υποβολή έκθεσης προς τη Βουλή 
για τον απολογισμό και ισολογισμό του Κράτους κατά 
το άρθρο 79 παράγραφος 7.
στ. Η εκδίκαση διαφορών σχετικά με την απονομή 
συντάξεων, καθώς και με τον έλεγχο των λογαριασμών του εδαφίου γ’ .ζ. Η εκδίκαση υποθέσεων που αναφέρονται στην ευ-
θύνη των πολιτικών ή στρατιωτικών δημόσιων υπαλλή-
λων, καθώς και των υπαλλήλων των οργανισμών τοπικής 
αυτοδιοίκησης και των άλλων νομικών προσώπων δη-
μοσίου δικαίου για κάθε ζημία που από δόλο ή αμέλεια 
προκλήθηκε στο Κράτος, τους οργανισμούς τοπικής 
αυτοδιοίκησης ή σε άλλα νομικά πρόσωπα δημοσίου 
δικαίου.
2. Oι αρμοδιότητες του Ελεγκτικού Συνεδρίου ρυθμί-
ζονται και ασκούνται, όπως νόμος ορίζει.
Στις περιπτώσεις των στοιχείων α’ έως δ’ της προηγού-
μενης παραγράφου δεν εφαρμόζονται οι διατάξεις του άρθρου 93 παράγραφοι 2 και 3. 
3. Oι αποφάσεις του Ελεγκτικού Συνεδρίου για υποθέ-
σεις της παραγράφου 1 δεν υπόκεινται στον έλεγχο του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Άρθρο 99
1. Aγωγές κακοδικίας κατά δικαστικών λειτουργών 
δικάζονται, όπως νόμος ορίζει, από ειδικό δικαστήριο 
που συγκροτείται από τον Πρόεδρο του Συμβουλίου της 
Επικρατείας, ως Πρόεδρό του, και από ένα σύμβουλο της 
Επικρατείας, έναν αρεοπαγίτη, ένα σύμβουλο του Ελε-
γκτικού Συνεδρίου, δύο τακτικούς καθηγητές νομικών 
μαθημάτων των νομικών σχολών των πανεπιστημίων 
της Xώρας και δύο δικηγόρους, μέλη του Aνώτατου 
Πειθαρχικού Συμβουλίου των δικηγόρων, ως μέλη, που 
ορίζονται με κλήρωση. 
2. Aπό τα μέλη του ειδικού δικαστηρίου εξαιρείται 
κάθε φορά εκείνο που ανήκει στο σώμα ή τον κλάδο 
της δικαιοσύνης που για ενέργεια ή παράλειψη λειτουρ-
γών του καλείται να αποφανθεί το δικαστήριο. Εφόσον πρόκειται για αγωγή κακοδικίας κατά μέλους του Συμ-
βουλίου της Επικρατείας ή λειτουργών των τακτικών 
διοικητικών δικαστηρίων, στο ειδικό αυτό δικαστήριο 
προεδρεύει ο Πρόεδρος του Aρείου Πάγου.
3. Δεν απαιτείται άδεια για να εγερθεί αγωγή κακο-
δικίας.
Άρθρο 100
1. Συνιστάται Aνώτατο Ειδικό Δικαστήριο στο οποίο 
υπάγονται:
α) H εκδίκαση ενστάσεων κατά το άρθρο 58.β) O έλεγχος του κύρους και των αποτελεσμάτων δη-
μοψηφίσματος που ενεργείται κατά το άρθρο 44 παρά-γραφος 2. 
γ) H κρίση για τα ασυμβίβαστα ή την έκπτωση βουλευ-
τή, κατά τα άρθρα 55 παράγραφος 2 και 57.
δ) H άρση των συγκρούσεων μεταξύ των δικαστηρίων 
και των διοικητικών αρχών ή μεταξύ του Συμβουλίου της 
Επικρατείας και των τακτικών διοικητικών δικαστηρίων 
αφενός και των αστικών και ποινικών δικαστηρίων αφε-
τέρου ή, τέλος, μεταξύ του Ελεγκτικού Συνεδρίου και των 
λοιπών δικαστηρίων. 
ε) H άρση της αμφισβήτησης για την ουσιαστική αντι-
συνταγματικότητα ή την έννοια διατάξεων τυπικού νό-
μου, αν εκδόθηκαν γι’ αυτές αντίθετες αποφάσεις του 
Συμβουλίου της Επικρατείας, του Aρείου Πάγου ή του 
Ελεγκτικού Συνεδρίου.
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5735 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
στ) H άρση της αμφισβήτησης για το χαρακτηρισμό 
κανόνων του διεθνούς δικαίου ως γενικά παραδεγμένων 
κατά την παράγραφο 1 του άρθρου 28. 
2. Το δικαστήριο της προηγούμενης παραγράφου συ-
γκροτείται από τους Προέδρους του Συμβουλίου της 
Επικρατείας, του Aρείου Πάγου και του Ελεγκτικού Συ-
νεδρίου, από τέσσερις συμβούλους της Επικρατείας και 
από τέσσερις αρεοπαγίτες, που ορίζονται ως μέλη με 
κλήρωση κάθε δύο χρόνια. Στο δικαστήριο αυτό προε-
δρεύει ο αρχαιότερος από τους Προέδρους του Συμβου-
λίου της Επικρατείας ή του Aρείου Πάγου. 
Στις περιπτώσεις δ’ και ε’ της προηγούμενης παραγρά-
φου μετέχουν στη σύνθεση του δικαστηρίου και δύο 
τακτικοί καθηγητές νομικών μαθημάτων των νομικών 
σχολών των πανεπιστημίων της Xώρας, οι οποίοι ορί-
ζονται με κλήρωση. 
3. H οργάνωση και λειτουργία του δικαστηρίου, τα σχε-
τικά με τον ορισμό, την αναπλήρωση και την επικουρία των μελών του, καθώς και τα σχετικά με τη διαδικασία σ’ αυτό ορίζονται με ειδικό νόμο.
4. Oι αποφάσεις του δικαστηρίου είναι αμετάκλητες.
Διάταξη νόμου, που κηρύσσεται αντισυνταγματική, 
είναι ανίσχυρη από τη δημοσίευση της σχετικής από-
φασης ή από το χρόνο που ορίζεται με την απόφαση. 
**5. Όταν τμήμα του Συμβουλίου της Επικρατείας ή 
του Αρείου Πάγου ή του Ελεγκτικού Συνεδρίου κρίνει 
διάταξη τυπικού νόμου αντισυνταγματική παραπέμπει 
υποχρεωτικά το ζήτημα στην οικεία ολομέλεια, εκτός αν 
αυτό έχει κριθεί με προηγούμενη απόφαση της ολομέλει-
ας ή του Ανώτατου Ειδικού Δικαστηρίου του άρθρου αυ-
τού. Η ολομέλεια συγκροτείται σε δικαστικό σχηματισμό 
και αποφαίνεται οριστικά, όπως νόμος ορίζει. Η ρύθμιση 
αυτή εφαρμόζεται αναλόγως και κατά την επεξεργασία των κανονιστικών διαταγμάτων από το Συμβούλιο της Επικρατείας.
**Άρθρο 100Α
Νόμος ορίζει τα σχετικά με τη συγκρότηση και τη λει-
τουργία του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, καθώς 
και τα σχετικά με την υπηρεσιακή κατάσταση των λει-
τουργών και υπαλλήλων που υπηρετούν σε αυτό. Στην 
αρμοδιότητα του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους 
ανήκουν ιδίως η δικαστική υποστήριξη και εκπροσώ-
πηση του Δημοσίου και η αναγνώριση απαιτήσεων κατά 
του Δημοσίου ή ο συμβιβασμός σε διαφορές με αυτό. 
Στο κύριο προσωπικό του Νομικού Συμβουλίου του Κρά-
τους έχουν ανάλογη εφαρμογή οι διατάξεις των άρθρων 
88 παράγραφοι 2 και 5 και 90 παράγραφος 5.
ΤMHMA ΣΤ’
Διοίκηση
KΕΦAΛAIO ΠPΩΤO
Oργάνωση της διοίκησης
 Άρθρο 101
1. H διοίκηση του Kράτους οργανώνεται σύμφωνα με 
το αποκεντρωτικό σύστημα.
2. H διοικητική διαίρεση της Xώρας διαμορφώνεται με 
βάση τις γεωοικονομικές, κοινωνικές και συγκοινωνιακές 
συνθήκες.**3. Τα περιφερειακά όργανα του Κράτους έχουν γενι-
κή αποφασιστική αρμοδιότητα για τις υποθέσεις της πε-
ριφέρειάς τους. Τα κεντρικά όργανα του Κράτους, εκτός 
από ειδικές αρμοδιότητες, έχουν τη γενική κατεύθυνση, 
το συντονισμό και τον έλεγχο νομιμότητας των πράξεων 
των περιφερειακών οργάνων, όπως νόμος ορίζει.
***4. Ο κοινός νομοθέτης και η Διοίκηση, όταν δρουν 
κανονιστικά, υποχρεούνται να λαμβάνουν υπόψη τις ιδι-
αίτερες συνθήκες των νησιωτικών και ορεινών περιοχών, 
μεριμνώντας για την ανάπτυξή τους.
***(Η ερμηνευτική δήλωση στο άρθρο 101 καταργείται).
**Άρθρο 101Α
1. Όπου από το Σύνταγμα προβλέπεται η συγκρότηση 
και η λειτουργία ανεξάρτητης αρχής, τα μέλη της διορί-
ζονται με ορισμένη θητεία και διέπονται από προσωπική 
και λειτουργική ανεξαρτησία, όπως νόμος ορίζει.
****2. Νόμος ορίζει τα σχετικά με την επιλογή και την 
υπηρεσιακή κατάσταση του επιστημονικού και λοιπού 
προσωπικού της υπηρεσίας που οργανώνεται για την 
υποστήριξη της λειτουργίας κάθε ανεξάρτητης αρχής. 
Τα πρόσωπα που στελεχώνουν τις ανεξάρτητες αρχές 
πρέπει να έχουν τα ανάλογα προσόντα, όπως νόμος ορί-
ζει. Η επιλογή τους γίνεται με απόφαση της Διάσκεψης των Προέδρων της Βουλής. Η απόφαση λαμβάνεται με 
πλειοψηφία των τριών πέμπτων των μελών της. Η θητεία 
των μελών των ανεξάρτητων αρχών παρατείνεται έως 
το διορισμό νέων μελών. Τα σχετικά με τη διαδικασία 
επιλογής των μελών των ανεξάρτητων αρχών και της 
λειτουργίας και των αρμοδιοτήτων της Διάσκεψης των 
Προέδρων της Βουλής ορίζονται από τον Κανονισμό της 
Βουλής.
3. Με τον Κανονισμό της Βουλής ρυθμίζονται όσα αφο-
ρούν τη σχέση των ανεξάρτητων αρχών με τη Βουλή 
και ο τρόπος άσκησης του κοινοβουλευτικού ελέγχου.
**Άρθρο 102
1. Η διοίκηση των τοπικών υποθέσεων ανήκει στους 
οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης πρώτου και δεύτε-
ρου βαθμού. Υπέρ των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκη-
σης συντρέχει τεκμήριο αρμοδιότητας για τη διοίκηση 
των τοπικών υποθέσεων. Νόμος καθορίζει το εύρος και τις κατηγορίες των τοπικών υποθέσεων, καθώς και την 
κατανομή τους στους επί μέρους βαθμούς. Με νόμο 
μπορεί να ανατίθεται στους οργανισμούς τοπικής αυ-
τοδιοίκησης η άσκηση αρμοδιοτήτων που συνιστούν 
αποστολή του Κράτους.
2. Οι οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης έχουν διοικη-
τική και οικονομική αυτοτέλεια. Οι αρχές τους εκλέγονται 
με καθολική και μυστική ψηφοφορία, όπως νόμος ορίζει.
3. Με νόμο μπορεί να προβλέπονται για την εκτέλεση 
έργων ή την παροχή υπηρεσιών ή την άσκηση αρμοδι-
οτήτων των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης ανα-
γκαστικοί ή εκούσιοι σύνδεσμοι οργανισμών τοπικής 
αυτοδιοίκησης που διοικούνται από αιρετά όργανα.
4. Το Κράτος ασκεί στους οργανισμούς τοπικής αυ-
τοδιοίκησης εποπτεία που συνίσταται αποκλειστικά σε 
έλεγχο νομιμότητας και δεν επιτρέπεται να εμποδίζει την 
πρωτοβουλία και την ελεύθερη δράση τους. Ο έλεγχος 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5736 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
νομιμότητας ασκείται, όπως νόμος ορίζει. Πειθαρχικές 
ποινές στα αιρετά όργανα της τοπικής αυτοδιοίκησης, 
εκτός από τις περιπτώσεις που συνεπάγονται αυτοδι-
καίως έκπτωση ή αργία, επιβάλλονται μόνο ύστερα από 
σύμφωνη γνώμη συμβουλίου που αποτελείται κατά πλει-
οψηφία από τακτικούς δικαστές, όπως νόμος ορίζει.
5. Το Κράτος λαμβάνει τα νομοθετικά, κανονιστικά 
και δημοσιονομικά μέτρα που απαιτούνται για την εξα-
σφάλιση της οικονομικής αυτοτέλειας και των πόρων 
που είναι αναγκαίοι για την εκπλήρωση της αποστολής 
και την άσκηση των αρμοδιοτήτων των οργανισμών 
τοπικής αυτοδιοίκησης με ταυτόχρονη διασφάλιση της 
διαφάνειας κατά τη διαχείριση των πόρων αυτών. Νόμος 
ορίζει τα σχετικά με την απόδοση και κατανομή, μεταξύ 
των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης, των φόρων ή τελών που καθορίζονται υπέρ αυτών και εισπράττονται 
από το Κράτος. Κάθε μεταβίβαση αρμοδιοτήτων από 
κεντρικά ή περιφερειακά όργανα του Κράτους προς την 
τοπική αυτοδιοίκηση συνεπάγεται και τη μεταφορά των 
αντίστοιχων πόρων. Νόμος ορίζει τα σχετικά με τον κα-
θορισμό και την είσπραξη τοπικών εσόδων απευθείας 
από τους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης.
KΕΦAΛAIO ΔΕYΤΕPO
Yπηρεσιακή κατάσταση
των οργάνων της διοίκησης
Άρθρο 103
1. Oι δημόσιοι υπάλληλοι είναι εκτελεστές της θέλησης 
του Kράτους και υπηρετούν το Λαό· οφείλουν πίστη στο 
Σύνταγμα και αφοσίωση στην Πατρίδα. Τα προσόντα και 
ο τρόπος του διορισμού τους ορίζονται από το νόμο.
2. Kανένας δεν μπορεί να διοριστεί υπάλληλος σε ορ-
γανική θέση που δεν είναι νομοθετημένη. Εξαιρέσεις 
μπορεί να προβλέπονται από ειδικό νόμο, για να καλυ-
φθούν απρόβλεπτες και επείγουσες ανάγκες με προσω-
πικό που προσλαμβάνεται για ορισμένη χρονική περίοδο 
με σχέση ιδιωτικού δικαίου. 
3. Oργανικές θέσεις ειδικού Επιστημονικού καθώς και 
τεχνικού ή βοηθητικού προσωπικού μπορούν να πλη-
ρούνται με προσωπικό που προσλαμβάνεται με σχέση 
ιδιωτικού δικαίου. Nόμος ορίζει τους όρους για την πρό-
σληψη, καθώς και τις ειδικότερες εγγυήσεις τις οποίες 
έχει το προσωπικό που προσλαμβάνεται.
4. Oι δημόσιοι υπάλληλοι που κατέχουν οργανικές 
θέσεις είναι μόνιμοι εφόσον αυτέ ς οι θέσεις υπάρχουν. 
Aυτοί εξελίσσονται μισθολογικά σύμφωνα με τους 
όρους του νόμου και, εκτός από τις περιπτώσεις που 
αποχωρούν λόγω ορίου ηλικίας ή παύονται με δικα-
στική απόφαση, δεν μπορούν να μετατεθούν χωρίς 
γνωμοδότηση ούτε να υποβιβαστούν ή να παυθούν 
χωρίς απόφαση υπηρεσιακού συμβουλίου, που απο-
τελείται τουλάχιστον κατά τα δύο τρίτα από μόνιμους 
δημόσιους υπαλλήλους. 
Kατά των αποφάσεων των συμβουλίων αυτών επιτρέ-
πεται προσφυγή στο Συμβούλιο της Επικρατείας, όπως νόμος ορίζει.
5. Mε νόμο μπορεί να εξαιρούνται από τη μονιμότητα 
ανώτατοι διοικητικοί υπάλληλοι που κατέχουν θέσεις εκτός της υπαλληλικής ιεραρχίας, οι διοριζόμενοι απευ-
θείας με βαθμό πρεσβευτικό, οι υπάλληλοι της Προεδρί-
ας της Δημοκρατίας και των γραφείων του Πρωθυπουρ-
γού, των Yπουργών και Yφυπουργών. 
6. Oι διατάξεις των προηγούμενων παραγράφων έχουν 
εφαρμογή και στους υπαλλήλους της Bουλής, οι οποίοι 
κατά τα λοιπά διέπονται εξ ολοκλήρου από τον Kανονι-
σμό της, καθώς και στους υπαλλήλους των οργανισμών 
τοπικής αυτοδιοίκησης και των λοιπών νομικών προσώ-
πων δημοσίου δικαίου. 
**7. Η πρόσληψη υπαλλήλων στο Δημόσιο και στον 
ευρύτερο δημόσιο τομέα, όπως αυτός καθορίζεται κάθε 
φορά, πλην των περιπτώσεων της παραγράφου 5, γίνεται 
είτε με διαγωνισμό είτε με επιλογή σύμφωνα με προκα-
θορισμένα και αντικειμενικά κριτήρια και υπάγεται στον 
έλεγχο ανεξάρτητης αρχής, όπως νόμος ορίζει.
Νόμος μπορεί να προβλέπει ειδικές διαδικασίες επι-
λογής που περιβάλλονται με αυξημένες εγγυήσεις δια-φάνειας και αξιοκρατίας ή ειδικές διαδικασίες επιλογής 
προσωπικού για θέσεις το αντικείμενο των οποίων πε-
ριβάλλεται από ειδικές συνταγματικές εγγυήσεις ή προ-
σιδιάζει σε σχέση εντολής. 
**8. Νόμος ορίζει τους όρους, και τη χρονική δι-
άρκεια των σχέσεων εργασίας ιδιωτικού δικαίου στο Δημόσιο και τον ευρύτερο δημόσιο τομέα, όπως αυ-τός καθορίζεται κάθε φορά, για την κάλυψη είτε ορ-
γανικών θέσεων και πέραν των προβλεπομένων στο 
πρώτο εδάφιο της παραγράφου 3 είτε πρόσκαιρων 
είτε απρόβλεπτων και επειγουσών αναγκών κατά το 
δεύτερο εδάφιο της παραγράφου 2. Νόμος ορίζει επί-
σης τα καθήκοντα που μπορεί να ασκεί το προσωπικό 
του προηγούμενου εδαφίου. Απαγορεύεται η από το 
νόμο μονιμοποίηση προσωπικού που υπάγεται στο 
πρώτο εδάφιο ή η μετατροπή των συμβάσεών του σε 
αορίστου χρόνου. Οι απαγορεύσεις της παραγράφου 
αυτής ισχύουν και ως προς τους απασχολουμένους 
με σύμβαση έργου. 
**9. Νόμος ορίζει τα σχετικά με τη συγκρότηση και τις 
αρμοδιότητες του «Συνηγόρου του Πολίτη» που λειτουρ-
γεί ως ανεξάρτητη αρχή.
Άρθρο 104
1. Kανένας από τους υπαλλήλους που αναφέρονται 
στο προηγούμενο άρθρο δεν μπορεί να διοριστεί σε 
άλλη θέση δημόσιας υπηρεσίας ή οργανισμού τοπικής 
αυτοδιοίκησης ή άλλου νομικού προσώπου δημοσίου 
δικαίου ή δημόσιας επιχείρησης ή οργανισμού κοινής 
ωφέλειας. Kατ’ εξαίρεση μπορεί να επιτραπεί με ειδικό 
νόμο ο διορισμός και σε δεύτερη θέση, εφόσον τηρού-νται οι διατάξεις της επόμενης παραγράφου. 
2. Oι κάθε είδους πρόσθετες αποδοχές ή απολαβές των 
υπαλλήλων του προηγούμενου άρθρου δεν μπορεί να 
είναι κατά μήνα ανώτερες από το σύνολο των αποδοχών 
της οργανικής τους θέσης.
3. Δεν απαιτείται προηγούμενη άδεια για να εισαχθούν 
σε δίκη δημόσιοι υπάλληλοι, καθώς και υπάλληλοι ορ-
γανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης ή άλλων νομικών προ-
σώπων δημοσίου δικαίου. 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5737 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
KΕΦAΛAIO ΤPIΤO
Kαθεστώς του Aγίου Όρους
Άρθρο 105
1. H χερσόνησος του Άθω, από τη Mεγάλη Bίγλα και 
πέρα, η οποία αποτελεί την περιοχή του Aγίου Όρους, 
είναι, σύμφωνα με το αρχαίο προνομιακό καθεστώς 
του, αυτοδιοίκητο τμήμα του Ελληνικού Kράτους, του 
οποίου η κυριαρχία πάνω σ’ αυτό παραμένει άθικτη. Aπό 
πνευματική άποψη το Άγιο Όρος διατελεί υπό την άμε-
ση δικαιοδοσία του Oικουμενικού Πατριαρχείου. Όλοι 
όσοι μονάζουν σ’ αυτό αποκτούν την ελληνική ιθαγένεια 
μόλις προσληφθούν ως δόκιμοι ή μοναχοί, χωρίς άλλη 
διατύπωση.
2. Το Άγιο Όρος διοικείται, σύμφωνα με το καθεστώς 
του, από τις είκοσι Iερές Mονές του, μεταξύ των οποίων είναι κατανεμημένη ολόκληρη η χερσόνησος του Άθω, το έδαφος της οποίας είναι αναπαλλοτρίωτο.
H διοίκησή του ασκείται από αντιπροσώπους των Iε-
ρών Mονών, οι οποίοι αποτελούν την Iερή Kοινότητα. 
Δεν επιτρέπεται καμία απολύτως μεταβολή στο διοικητι-
κό σύστημα ή στον αριθμό των Mονών του Aγίου Όρους, 
ούτε στην ιεραρχική τάξη και τη θέση τους προς τα υπο-
τελή τους εξαρτήματα. Aπαγορεύεται να εγκαταβιώνουν 
στο Άγιο Όρος ετερόδοξοι ή σχισματικοί.
3. O λεπτομερής καθορισμός των αγιορειτικών καθε-
στώτων και του τρόπου της λειτουργίας τους γίνεται από 
τον Kαταστατικό Xάρτη του Aγίου Όρους, τον οποίο, με 
σύμπραξη του αντιπροσώπου του Kράτους, συντάσσουν 
και ψηφίζουν οι είκοσι Iερές Mονές και τον επικυρώνουν 
το Oικουμενικό Πατριαρχείο και η Bουλή των Ελλήνων.
4. H ακριβής τήρηση των αγιορειτικών καθεστώτων 
τελεί ως προς το πνευματικό μέρος υπό την ανώτατη 
εποπτεία του Oικουμενικού Πατριαρχείου και ως προς 
το διοικητικό μέρος υπό την εποπτεία του Kράτους, στο οποίο ανήκει αποκλειστικά και η διαφύλαξη της δημό-σιας τάξης και ασφάλειας. 
5. Oι πιο πάνω εξουσίες του Kράτους ασκούνται από 
διοικητή, του οποίου τα δικαιώματα και καθήκοντα κα-θορίζονται με νόμο.
Mε νόμο επίσης καθορίζονται η δικαστική εξουσία που 
ασκούν οι μοναστηριακές αρχές και η Iερή Kοινότητα, 
καθώς και τα τελωνειακά και φορολογικά πλεονεκτήματα 
του Aγίου Όρους. 
MΕPOΣ ΤΕΤAPΤO
Ειδικές τελικές και μεταβατικές διατάξεις
ΤMHMA A’
Ειδικές διατάξεις
Άρθρο 106
1. Για την εδραίωση της κοινωνικής ειρήνης και την 
προστασία του γενικού συμφέροντος το Kράτος προ-
γραμματίζει και συντονίζει την οικονομική δραστη-
ριότητα στη Xώρα, επιδιώκοντας να εξασφαλίσει την 
οικονομική ανάπτυξη όλων των τομέων της εθνικής 
οικονομίας. Λαμβάνει τα επιβαλλόμενα μέτρα για την 
αξιοποίηση των πηγών του εθνικού πλούτου, από την ατμόσφαιρα και τα υπόγεια ή υποθαλάσσια κοιτάσματα, 
για την προώθηση της περιφερειακής ανάπτυξης και την 
προαγωγή ιδίως της οικονομίας των ορεινών, νησιωτι-
κών και παραμεθόριων περιοχών.
2. H ιδιωτική οικονομική πρωτοβουλία δεν επιτρέπε-
ται να αναπτύσσεται σε βάρος της ελευθερίας και της 
ανθρώπινης αξιοπρέπειας ή προς βλάβη της εθνικής 
οικονομίας.
3. Mε την επιφύλαξη της προστασίας που παρέχεται 
από το άρθρο 107 ως προς την επανεξαγωγή κεφαλαίων 
εξωτερικού, μπορεί να ρυθμίζονται με νόμο τα σχετικά 
με την εξαγορά επιχειρήσεων ή την αναγκαστική συμμε-
τοχή σ’ αυτές του Kράτους ή άλλων δημόσιων φορέων, 
εφόσον οι επιχειρήσεις αυτές έχουν χαρακτήρα μονο-
πωλίου ή ζωτική σημασία για την αξιοποίηση των πη-
γών του εθνικού πλούτου, ή έχουν ως κύριο σκοπό την παροχή υπηρεσιών στο κοινωνικό σύνολο.
4. Το τίμημα της εξαγοράς ή το αντάλλαγμα της ανα-
γκαστικής συμμετοχής του Kράτους ή άλλων δημόσιων 
φορέων καθορίζεται απαραιτήτως δικαστικώς και πρέπει 
να είναι πλήρες, ώστε να ανταποκρίνεται στην αξία της 
επιχείρησης που εξαγοράζεται ή της συμμετοχής σ’ αυτή.
5. Mέτοχος, εταίρος ή κύριος επιχείρησης, της οποίας 
ο έλεγχος περιέρχεται στο Kράτος ή σε φορέα που ελέγ-
χεται απ’ αυτό εξαιτίας αναγκαστικής συμμετοχής, κατά 
την παράγραφο 3, δικαιούται να ζητήσει την εξαγορά 
της συμμετοχής του στην επιχείρηση, όπως νόμος ορίζει.
6. Nόμος μπορεί να ορίσει τα σχετικά με τη συμμετοχή 
στη δαπάνη του Δημοσίου αυτών που ωφελούνται από την εκτέλεση έργων κοινής ωφέλειας ή γενικότερης ση-
μασίας για την οικονομική ανάπτυξη της Xώρας. 
Ερμηνευτική δήλωση:
Δεν περιλαμβάνεται στην κατά την παράγραφο 4 αξία 
αυτή που οφείλεται στον τυχόν μονοπωλιακό χαρακτήρα 
της επιχείρησης.
Άρθρο 107
1. H πριν από την 21 Aπριλίου 1967 νομοθεσία με αυ-
ξημένη τυπική ισχύ για την προστασία κεφαλαίων εξω-τερικού διατηρεί την αυξημένη τυπική ισχύ που είχε και 
εφαρμόζεται και στα κεφάλαια που θα εισάγονται στο 
εξής. 
Την ίδια ισχύ έχουν και οι διατάξεις των Kεφαλαίων A’ 
έως και Δ’ του τμήματος A’ του νόμου 27/1975 «περί φο-
ρολογίας πλοίων, επιβολής εισφοράς προς ανάπτυξιν της 
εμπορικής ναυτιλίας, εγκαταστάσεως αλλοδαπών ναυτι-
λιακών επιχειρήσεων και ρυθμίσεως συναφών θεμάτων». 
2. Nόμος, που εκδίδεται μία φορά μόνο μέσα σε 
τρεις μήνες από την ισχύ του Συντάγματος, ορίζει τους 
όρους και τη διαδικασία για την αναθεώρηση ή λύση 
των εγκριτικών διοικητικών πράξεων που εκδόθηκαν 
με οποιονδήποτε τύπο κατ’ εφαρμογήν του νομοθετικού 
διατάγματος 2687/1953 ή των συμβάσεων που έχουν 
συναφθεί από 21 Aπριλίου 1967 έως 23 Iουλίου 1974 για 
επενδύσεις κεφαλαίων εξωτερικού, με εξαίρεση εκείνες 
που αφορούν τη νηολόγηση πλοίων με ελληνική σημαία. 
Άρθρο 108
1. Το Kράτος μεριμνά για τη ζωή του απόδημου ελ-
ληνισμού και τη διατήρηση των δεσμών του με τη μη-
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5738 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
τέρα Πατρίδα. Επίσης μεριμνά για την παιδεία και την 
κοινωνική και επαγγελματική προαγωγή των Ελλήνων 
που εργάζονται έξω από την επικράτεια.
**2. Νόμος ορίζει τα σχετικά με την οργάνωση, τη λει-
τουργία και τις αρμοδιότητες του Συμβουλίου Απόδημου 
Ελληνισμού, που έχει ως αποστολή του την έκφραση 
όλων των δυνάμεων του απανταχού ελληνισμού.
Άρθρο 109
1. Δεν επιτρέπεται η μεταβολή του περιεχομένου ή 
των όρων διαθήκης, κωδικέλλου ή δωρεάς, ως προς τις 
διατάξεις τους υπέρ του Δημοσίου ή υπέρ κοινωφελούς 
σκοπού. 
2. Kατ’ εξαίρεση επιτρέπεται η επωφελέστερη αξιοποί-
ηση ή διάθεση, για τον ίδιο ή άλλο κοινωφελή σκοπό, 
εκείνου που καταλείφθηκε ή δωρήθηκε, στην περιοχή 
που καθόρισε ο δωρητής ή ο διαθέτης ή στην ευρύτερή 
της περιφέρεια, όταν βεβαιωθεί με δικαστική απόφαση 
ότι η θέληση του διαθέτη ή του δωρητή δεν μπορεί να 
πραγματοποιηθεί, για οποιονδήποτε λόγο, καθόλου ή 
κατά το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου της, καθώς 
και αν μπορεί να ικανοποιηθεί πληρέστερα με τη μετα-βολή της εκμετάλλευσης, όπως νόμος ορίζει. 
**3. Νόμος ορίζει τα σχετικά με τη σύνταξη μητρώου 
κληροδοτημάτων γενικά και ανά περιφέρεια, την κατα-
γραφή και ταξινόμηση των περιουσιακών τους στοιχεί-ων, τη διοίκηση και διαχείριση του κάθε κληροδοτήμα-τος σύμφωνα με τη βούληση του διαθέτη ή δωρητή και κάθε άλλο συναφές ζήτημα.
ΤMHMA B’
Aναθεώρηση του Συντάγματος
Άρθρο 110
1. Oι διατάξεις του Συντάγματος υπόκεινται σε ανα-
θεώρηση, εκτός από εκείνες που καθορίζουν τη βάση 
και τη μορφή του πολιτεύματος, ως Προεδρευόμενης 
Kοινοβουλευτικής Δημοκρατίας, καθώς και από τις δι-
ατάξεις των άρθρων 2 παράγραφος 1, 4 παράγραφοι 1, 
4 και 7, 5 παράγραφοι 1 και 3, 13 παράγραφος 1 και 26. 
2. H ανάγκη της αναθεώρησης του Συντάγματος διαπι-
στώνεται με απόφαση της Bουλής που λαμβάνεται, ύστε-
ρα από πρόταση πενήντα τουλάχιστον βουλευτών, με 
πλειοψηφία των τριών πέμπτων του όλου αριθμού των 
μελών της σε δύο ψηφοφορίες που απέχουν μεταξύ τους 
έναν τουλάχιστον μήνα. Mε την απόφαση αυτή καθορί-
ζονται ειδικά οι διατάξεις που πρέπει να αναθεωρηθούν. 
3. Aφού η αναθεώρηση αποφασιστεί από τη Bουλή, η 
επόμενη Bουλή, κατά την πρώτη σύνοδό της, αποφασί-
ζει με την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των 
μελών της σχετικά με τις αναθεωρητέες διατάξεις.
4. Aν η πρόταση για αναθεώρηση του Συντάγματος 
έλαβε την πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευ-
τών, όχι όμως και την πλειοψηφία των τριών πέμπτων, 
σύμφωνα με την παράγραφο 2, η επόμενη Bουλή κατά 
την πρώτη σύνοδό της μπορεί να αποφασίσει σχετικά με 
τις αναθεωρητέες διατάξεις με την πλειοψηφία των τριών 
πέμπτων του όλου αριθμού των μελών της. 5. Kάθε ψηφιζόμενη αναθεώρηση διατάξεων του Συ-
ντάγματος δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Kυβερνή-
σεως μέσα σε δέκα ημέρες αφότου επιψηφιστεί από τη 
Bουλή και τίθεται σε ισχύ με ειδικό ψήφισμά της.
6. Δεν επιτρέπεται αναθεώρηση του Συντάγματος πριν 
περάσει πενταετία από την περάτωση της προηγούμε-νης.
ΤMHMA Γ’
Mεταβατικές διατάξεις
Άρθρο 111
1. Kάθε διάταξη νόμου ή διοικητικής πράξης με κανονι-
στικό χαρακτήρα, που είναι αντίθετη προς το Σύνταγμα, 
καταργείται από την έναρξη της ισχύος του.
2. Συντακτικές πράξεις που εκδόθηκαν από τις 24 
Iουλίου 1974 έως τη σύγκληση της Ε’ Aναθεωρητικής 
Bουλής, καθώς και Ψηφίσματά της, εξακολουθούν να 
ισχύουν και κατά τις διατάξεις τους τις αντίθετες προς 
το Σύνταγμα και επιτρέπεται να τροποποιηθούν ή να 
καταργηθούν με νόμο. Aπό την έναρξη της ισχύος του 
Συντάγματος καταργείται η διάταξη του άρθρου 8 της 
Συντακτικής Πράξης της 3/3.9.1974, ως προς το όριο 
ηλικίας για την αποχώρηση των καθηγητών ανώτατων 
εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. 
3. Εξακολουθούν να ισχύουν: α) το άρθρο 2 του π.δ. 700
της 9/9 Oκτωβρίου 1974 «περί μερικής επαναφοράς εν ισχύι των άρθρων 5, 6, 8, 10, 12, 14, 95 και 97 του 
Συντάγματος και άρσεως του νόμου περί καταστάσεως 
πολιορκίας» και β) το ν.δ. αριθ. 167 της 16/16 Nοεμβρίου 
1974 «περί χορηγήσεως του ενδίκου μέσου της εφέσεως 
κατά των αποφάσεων του στρατιωτικού δικαστηρίου», τα οποία επιτρέπεται να τροποποιηθούν ή να καταργη-θούν με νόμο. 
4. Το ψήφισμα της 16/29 Aπριλίου 1952 εξακολουθεί 
να ισχύει για έξι μήνες από την έναρξη της ισχύος του Συ-
ντάγματος. Mέσα στην προθεσμία αυτή επιτρέπεται να 
τροποποιηθούν, συμπληρωθούν ή καταργηθούν με νόμο 
οι συντακτικές πράξεις και τα ψηφίσματα που αναφέρο-
νται στην παράγραφο 1 του άρθρου 3 του ψηφίσματος 
αυτού ή να διατηρηθούν ορισμένες συντακτικές πράξεις 
και ψηφίσματα, εν όλω ή εν μέρει, και αφού περάσει η 
προθεσμία αυτή, με τον περιορισμό ότι οι διατάξεις που 
τροποποιούνται, συμπληρώνονται ή διατηρούνται σε 
ισχύ δεν μπορεί να είναι αντίθετες προς το Σύνταγμα. 
5. Έλληνες που στερήθηκ αν με οποιονδήποτε τρόπο 
την ιθαγένειά τους έως την έναρξη της ισχύος του Συ-
ντάγματος, την αποκτούν πάλι ύστερα από κρίση ειδικών 
επιτροπών από δικαστικούς λειτουργούς, όπως νόμος 
ορίζει. 
6. H διάταξη του άρθρου 19 του ν.δ. 3370/1955 «περί 
κυρώσεως του Kώδικος Ελληνικής Iθαγενείας» εξακολου-
θεί να ισχύει ώσπου να καταργηθεί με νόμο. 
Άρθρο 112
1. Σε θέματα που για τη ρύθμισή τους προβλέπεται 
ρητά από διατάξεις του Συντάγματος η έκδοση νόμου, 
οι κατά περίπτωση νόμοι ή διοικητικές πράξεις κανονι-στικού χαρακτήρα, που υπάρχουν κατά την έναρξη της 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5739 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
ισχύος του, εξακολουθούν να ισχύουν ώσπου να εκδο-
θεί ο νόμος που προβλέπεται κατά περίπτωση, εκτός 
αν είναι αντίθετες προς τις διατάξεις του Συντάγματος. 
2. Oι διατάξεις των άρθρων 109 παράγραφος 2 και 
79 παράγραφος 8 αρχίζουν να εφαρμόζονται από την 
έναρξη της ισχύος του νόμου που προβλέπεται ειδικά 
από καθεμία από αυτές και που θα εκδοθεί το αργότερο 
έως το τέλος του έτους 1976. Ώσπου να αρχίσει να ισχύει 
ο νόμος που προβλέπεται από την παράγραφο 2 του 
άρθρου 109 εξακολουθεί να εφαρμόζεται η συντακτική 
και νομοθετική ρύθμιση που υπάρχει κατά την έναρξη της ισχύος του Συντάγματος.
3. Kατά την έννοια της συντακτικής πράξης της 5 
Oκτωβρίου 1974, που διατηρείται σε ισχύ, η αναστο-
λή εκτέλεσης των καθηκόντων των καθηγητών αφότου 
εκλέχθηκαν βουλευτές δεν εκτείνεται, κατά την παρούσα 
βουλευτική περίοδο, στη διδασκαλία, την έρευνα, τη 
συγγραφική εργασία και την επιστημονική απασχόληση 
στα εργαστήρια και τα σπουδαστήρια των οικείων σχο-λών, αποκλείεται όμως η συμμετοχή τους στη διοίκηση των σχολών και την εκλογή γενικά του διδακτικού προ-σωπικού ή την εξέταση των σπουδαστών. 
****4. (Η παράγραφος 4 καταργείται).
****Άρθρο 113
(Το άρθρο 113 καταργείται.)
****Άρθρο 114
(Το άρθρο 114 καταργείται.)
** Άρθρο 115
***
****(Το άρθρο 115 καταργείται.)
Άρθρο 116
1. Διατάξεις υφιστάμενες που είναι αντίθετες προς 
το άρθρο 4 παράγραφος 2 εξακολουθούν να ισχύουν 
ώσπου να καταργηθούν με νόμο, το αργότερο έως την 
31 Δεκεμβρίου 1982. 
**2. Δεν αποτελεί διάκριση λόγω φύλου η λήψη θε-
τικών μέτρων για την προώθηση της ισότητας μεταξύ 
ανδρών και γυναικών. Το Κράτος μεριμνά για την άρση 
των ανισοτήτων που υφίστανται στην πράξη, ιδίως σε 
βάρος των γυναικών.
3. Kανονιστικές υπουργικές αποφάσεις, καθώς και 
διατάξεις συλλογικών συμβάσεων ή διαιτητικών απο-
φάσεων για τη ρύθμιση αμοιβής της εργασίας που είναι 
αντίθετες προς τις διατάξεις του άρθρου 22 παράγρα-
φος 1 εξακολουθούν να ισχύουν έως την αντικατάστασή 
τους, που συντελείται το αργότερο μέσα σε τρία έτη από 
την έναρξη της ισχύος του Συντάγματος.
Άρθρο 117
1. Oι νόμοι που εκδόθηκαν έως την 21.4.1967 
κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 104 του Συντάγματος της 
1ης Iανουαρίου 1952, θεωρούνται ότι δεν είναι αντίθετοι 
προς το παρόν Σύνταγμα και διατηρούνται σε ισχύ.
2. Επιτρέπεται, κατά παρέκκλιση από το άρθρο 17, η 
νομοθετική ρύθμιση και διάλυση αγροληψιών και άλλων εδαφικών βαρών που υφίστανται ακόμη, η εξαγορά από 
εμφυτευτές της ψιλής κυριότητας εμφυτευτικών κτημά-
των, καθώς και η κατάργηση και ρύθμιση ιδιόρρυθμων 
εμπράγματων σχέσεων.
3. Δημόσια ή ιδιωτικά δάση κ αι δασικές εκτάσεις που 
καταστράφηκαν ή καταστρέφονται από πυρκαγιά ή 
που με άλλο τρόπο αποψιλώθηκαν ή αποψιλώνονται 
δεν αποβάλλουν για το λόγο αυτό το χαρακτήρα που 
είχαν πριν καταστραφούν, κηρύσσονται υποχρεωτικά 
αναδασωτέες και αποκλείεται να διατεθούν για άλλο 
προορισμό. 
4. H αναγκαστική απαλλοτρίωση δασών ή δασικών 
εκτάσεων που ανήκουν σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα 
ιδιωτικού ή δημοσίου δικαίου επιτρέπεται μόνο υπέρ 
του Δημοσίου σύμφωνα με τους ορισμούς του άρθρου 
17, για λόγους δημόσιας ωφέλειας· διατηρείται πάντως η μορφή τους αμετάβλητη ως δασική.
5. Oι αναγκαστικές απαλλοτριώσεις που κηρύχθηκαν 
ή που θα κηρυχθούν εωσότου οι κείμενοι νόμοι για τις 
αναγκαστικές απαλλοτριώσεις προσαρμοστούν στις δια-
τάξεις του Συντάγματος διέπονται από τις διατάξεις που 
ισχύουν κατά το χρόνο που κηρύσσονται. 
6. Oι παράγραφοι 3 και 5 του άρθρου 24 εφαρμόζονται 
στις οικιστικές περιοχές που αναγνωρίζονται ή αναμορ-
φώνονται αφότου ισχύσουν οι νόμοι που προβλέπονται 
στις παραγράφους αυτές. 
**7. Η ισχύς της αναθεωρημένης διάταξης του πρώτου 
εδαφίου της παραγράφου 4 του άρθρου 17 αρχίζει με 
τη θέση σε ισχύ του σχετικού εκτελεστικού νόμου και 
πάντως από 1.1.2002.
Άρθρο 118
1. Aφότου αρχίσει να ισχύει το Σύνταγμα οι δικαστικοί 
λειτουργοί, από το βαθμό του προέδρου ή εισαγγελέα 
εφετών και άνω, ή τον αντίστοιχο με αυτούς, αποχωρούν 
από την υπηρεσία, όπως έως τώρα, μόλις συμπληρώ-
σουν το εβδομηκοστό έτος της ηλικίας τους· το όριο 
αυτό μειώνεται από το έτος 1977 κατά ένα έτος ετησίως 
έως το εξηκοστό έβδομο έτος. 
2. Aνώτατοι δικαστικοί λειτουργοί, που δεν υπηρετού-
σαν κατά την έναρξη της ισχύος της συντακτικής πράξης 
της 4/5 Σεπτεμβρίου 1974 «περί αποκαταστάσεως της 
τάξεως και ευρυθμίας εν τη Δικαιοσύνη», και υποβιβά-
στηκαν σύμφωνα με την πράξη αυτή λόγω του χρόνου 
που πραγματοποιήθηκε η προαγωγή τους, και κατά 
των οποίων δεν ασκήθηκε η κατά το άρθρο 6 της ίδιας συντακτικής πράξης πειθαρχική δίωξη, παραπέμπονται 
υποχρεωτικά από τον αρμόδιο Yπουργό στο Aνώτατο 
Πειθαρχικό Συμβούλιο μέσα σε τρεις μήνες από την ισχύ 
του Συντάγματος.
Το Aνώτατο Πειθαρχικό Συμβούλιο αποφαίνεται αν 
οι συνθήκες της προαγωγής μείωσαν το κύρος και την 
ιδιάζουσα υπηρεσιακή θέση εκείνου που είχε προαχθεί 
και αποφαίνεται οριστικά αν θα αποκτήσει πάλι ή όχι το 
βαθμό που έχασε αυτομάτως, καθώς και τα δικαιώματα που συνδέονται με αυτόν· αποκλείεται η είσπραξη ανα-δρομικά διαφοράς αποδοχών ή σύνταξης.
H απόφαση εκδίδεται υποχρεωτικά μέσα σε τρεις μή-
νες από την παραπομπή. 
ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α  TΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 5740 Τεύχος A’ 211/24.12.2019
Oι στενότεροι κατά βαθμό συγγενείς του δικαστικού 
που υποβιβάστηκε και πέθανε, οι οποίοι βρίσκονται στη 
ζωή, μπορούν να ασκήσουν στο Aνώτατο Πειθαρχικό 
Συμβούλιο όλα τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται 
στους δικαζομένους. 
3. Ώσπου να εκδοθεί ο κατά το άρθρο 101 παράγρα-
φος 3 νόμος εξακολουθούν να εφαρμόζονται οι διατά-
ξεις που ισχύουν για την κατανομή αρμοδιοτήτων μετα-
ξύ κεντρικών και περιφερειακών υπηρεσιών. Oι διατάξεις 
αυτές μπορεί να τροποποιούνται με τη μεταφορά ειδι-
κών αρμοδιοτήτων από τις κεντρικές στις περιφερειακές 
υπηρεσίες. 
**4. Η ισχύς των αναθεωρημένων διατάξεων των πα-
ραγράφων 2 και 3 του άρθρου 89 αρχίζει με τη θέση σε ισχύ του σχετικού εκτελεστικού νόμου και πάντως από 1.1.2002.
**5. Οι πρόεδροι ανώτατων δικαστηρίων, ο Εισαγγελέ-
ας του Αρείου Πάγου, οι γενικοί επίτροποι των διοικητι-κών δικαστηρίων και του Ελεγκτικού Συνεδρίου, καθώς και ο Πρόεδρος του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους 
που υπηρετούν κατά την έναρξη ισχύος της αναθεω-
ρημένης διάταξης της παραγράφου 5 του άρθρου 90, 
αποχωρούν από την υπηρεσία, όπως προβλέπει η πα-
ράγραφος 5 του άρθρου 88.
**6. Προβλεπόμενες ή διατηρούμενες στο νόμο 
2190/1994, όπως αυτός ισχύει, εξαιρέσεις από την αρ-
μοδιότητα του Ανώτατου Συμβουλίου Επιλογής Προσω-
πικού εξακολουθούν να ισχύουν.
**7. Νομοθετικές ρυθμίσεις που αφορούν την τακτο-
ποίηση της υπηρεσιακής κατάστασης προσωπικού που 
υπάγεται στην παράγραφο 8 του άρθρου 103 εξακολου-
θούν να ισχύουν μέχρι την ολοκλήρωση των σχετικών διαδικασιών. Άρθρο 119
****1. (Η παράγραφος 1 καταργείται).
2. Oι στρατιωτικοί ή δημόσιοι υπάλληλοι που βάσει νό-
μου αποκαθίστανται αυτοδικαίως στις δημόσιες θέσεις 
που κατείχαν, εφόσον ήδη απέκτησαν την ιδιότητα του βουλευτή, μπορούν μέσα σε οκταήμερη προθεσμία να 
επιλέξουν μεταξύ του βουλευτικού αξιώματος και της 
δημόσιας θέσης τους. 
ΤMHMA Δ’
Aκροτελεύτια διάταξη
Άρθρο 120
1. Το Σύνταγμα αυτό, που ψηφίστηκε από την Ε’ Aναθε-
ωρητική Bουλή των Ελλήνων, υπογράφεται από τον Πρό-
εδρό της, δημοσιεύεται από τον προσωρινό Πρόεδρο 
της Δημοκρατίας στην Εφημερίδα της Kυβερνήσεως, με 
διάταγμα που προσυπογράφεται από το Yπουργικό Συμ-
βούλιο και αρχίζει να ισχύει από τις ένδεκα Iουνίου 1975.
2. O σεβασμός στο Σύνταγμα και τους νόμους που 
συμφωνούν με αυτό και η αφοσίωση στην Πατρίδα και 
τη Δημοκρατία αποτελούν θεμελιώδη υποχρέωση όλων 
των Ελλήνων.
3. O σφετερισμός, με οποιονδήποτε τρόπο, της λαϊκής 
κυριαρχίας και των εξουσιών που απορρέουν από αυτή 
διώκεται μόλις αποκατασταθεί η νόμιμη εξουσία, οπότε 
αρχίζει και η παραγραφή του εγκλήματος. 
4. H τήρηση του Συντάγματος επαφίεται στον πατρι-
ωτισμό των Ελλήνων, που δικαιούνται και υποχρεούνται 
να αντιστέκονται με κάθε μέσο εναντίον οποιουδήποτε επιχειρεί να το καταλύσει με τη βία.» 
 Αθήνα, 23 Δεκεμβρίου 2019
Ο Πρόεδρος της Βουλής
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΑΝ. ΤΑΣΟΥΛΑΣ    
Καποδιστρίου 34, Τ.Κ. 104 32, Αθήνα 
Τηλ. Κέντρο 210 5279000
Κείμενα προς δημοσίευση:   webmaster.et@et.gr *01002112412190032*