ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 13ης Ιουλίου 1987 σχετικά με διαδικασία εφαρμογής του άρθρου 85 της συνθήκης ΕΟΚ (IV/31.741 - Sandoz) (Το κείμενο στην ιταλική γλώσσα είναι το μόνο αυθεντικό) (87/409/ΕΟΚ)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΟKVN ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ,

Έχοντας υπόψη:

τη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας,

τον κανονισμό του Συμβουλίου αριθ. 17 της 6ης Φεβρουαρίου 1962 πρώτο κανονισμό εφαρμογής των άρθρων 85 και 86 της συνθήκης(1), όπως τροποποιήθηκε τελευταία με την πράξη προσχώρησης της Ισπανίας και Πορτογαλίας, και ιδίως το άρθρο 3 παράγραφος 1 και το άρθρο 15 παράγραφος 2,

την απόφαση της Επιτροπής της 15ης Απριλίου 1986 να κινήσει αυτεπάγγελτα τη σχετική διαδικασία,

αφού παρέσχε στην επιχείριση Sandoz Prodotti Farmaceutici SpA τη δυνατότητα να γνωστοποιήσει τις απόψεις της σχετικά με τις αντιρρήσεις που διατύπωσε η Επιτροπή, σύμφωνα με το άρθρο 19 παράγραφος 1 του κανονισμού αριθ. 17 και τον κανονισμό αριθ. 99/63/ΕΟΚ της Επιτροπής της 25ης Ιουλίου 1963 περί των ακροάσεων που προβλέπονται στο άρθρο 19 παράγραφοι 1 και 2 του κανονισμού αριθ. 17 του Συμβουλίου(2),

μετά από τη διαβούλευση με τη συμβουλευτική επιτροπή Συμπράξεων και δεσποζουσών Θέσεων,

Εκτιμώντας ότι:

Ι. ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ Α. Αντεικείμενο της απόφασης (1)Η παρούσα απόφαση αφορά την εμπορική σχέση μεταξύ της Sandoz Prodotti Farmaceutici SpA και των πελατών της και, ιδιαίτερα, την απαγόρευση των εξαγωγών.

Β. Η επιχείρηση (2)Η επιχείρηση στην οποία απευθύνεται η απόφαση αυτή είναι η Sandoz Prodotti Farmaceutici SpA, η ιταλική θυγατρική του ελβετικού ομίλου Sandoz. Ο όμιλος Sandoz, του οποίου τα κεντρικά γραφεία βρί-σκονται στη Βασιλεία της Ελβετίας, είναι μεγάλη πολυεθνική εταιρεία. Θυγατρικές της λειτουργούν σε όλες τις ηπείρους σε 44 συνολικά χώρες και σε 34 από αυτές επίσης σαν επιχειρήσεις παραγωγής. Στην Κοινότητα, ο όμιλος Sandoz διαθέτει εταιρείες σε όλα τα κράτη μέλη εκτός από το Λουξεμβούργο. Οι εταιρείες αυτές καλύπτουν διάφορους κλάδους (κύκλος εργασιών του 1985: 8^453 εκατομμύρια ελβετικά φράγκα, περίπου 4^870 εκατομμύρια ECU), οι κυριότεροι από τους οποίους είναι τα φαρμακευτικά προϊόντα (κύκλος εργασιών του 1985: 3^912 εκατομμύρια ελβετικά φράγκα, περίπου 2^253 εκατομμύρια ECU), τα υλικά βαφών και οι χημικές χρωστικές ουσίες (κύκλος εργασιών του 1985: 2^107 εκατομμύρια ελβετικά φράγκα, περίπου 1^213 εκατομμύρια ECU), τα προϊόντα διατροφής (κύκλος εργασιών του 1985: 1^121 εκατομμύρια ελβετικά φράγκα, περίπου 645 εκατομμύρια ECU), τα γεωργικά φάρμακα («agro») (κύκλος εργασιών του 1985: 601 εκατομμύρια ελβετικά φράγκα, περίπου 346 εκατομμύρια ECU), καθώς και η παραγωγή σπόρων και η έρευνα βιοτεχνολογίας.

(3)Η ιταλική θυγατρική του ομίλου Sandoz ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1920 με την επωνυμία Sandoz SpA. Η επιχείρηση λειτουργούσε με την επωνυμία αυτή μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1983. Από την 1η Ιανουαρίου 1984, ο φαρμακευτικός κλάδος της επιχείρησης χωρίστηκε από το χημικό και δημιουργήθηκαν δύο χωριστές εταιρείες, η Sandoz Prodotti Farmaceutici SpA (η οποία στο εξής καλείται Sandoz PF) και η Sandoz Prodotti Chimici SpA. Στην Ιταλία (στο εργοστάσιο που διαθέτει στο Μιλάνο) η Sandoz PF παράγει όλα τα φαρμακευτικά ιδιοσκευάσματα και όλα τα προϊόντα που πωλούνται χωρίς ιατρική συνταγή του φά-σματος παραγωγής της Sandoz, εκτός από εκείνα τα οποία, για τεχνικούς κυρίως λόγους, παρασκευάζονται ακόμη και εξάγονται από την Ελβετία. Η Sandoz PF ασχολείται επίσης με τη διανομή στην Ιταλία φαρμακευτικών προϊόντων τα οποία παράγει ή εισάγει. Κατά τα τελευταία οικονομικά έτη, ο κύκλος εργασιών του φαρμακευτικού τμήματος της Sandoz SpA (μέχρι το 1983) και στη συνέχεια της Sandoz PF (από το 1984) είχε ως εξής: 1981: 70^600 εκατομμύρια λιρέτες (περίπου 56 εκατομμύρια ECU), 1982: 84 100 εκατομμύρια λιρέτες (περίπου 63,5 εκατομμύρια ECU), 1983: 99^900 εκατομμύρια λιρέτες (περίπου 74 εκατομμύρια ECU), 1984: 109^800 εκατομμύρια λιρέτες (περίπου 79,5 εκατομμύρια ECU), 1985: 97^614 εκατομμύρια λιρέτες (περίπου 66 εκτομμύρια ECU).

Γ. Το προϊόν (4)Τα προϊόντα στα οποία αναφέρεται η απόφαση αυτή είναι τα φαρμακευτικά προϊόντα τα οποία διανέμει η Sandoz PF και, συγκεκριμένα, τα φαρμακευτικά ιδιοσκευάσματα τα οποία παράγει.

(5)Εκτός από ορισμένες διαφορές που υπάρχουν ορισμένες φορές στη συσκευασία και τις οδηγίες και ονομασίες που διατυπώνονται στην ιταλική γλώσσα, τα προϊόντα αυτά είνα τα ίδια με εκείνα που διανέμουν οι άλλες θυγατρικές της Sandoz στα κράτη μέλη.

Δ. Η αγορά (6)ίΟπως αναφέρει η Επιτροπή στη Δέκατη Τέταρτη ίΕκθεσή της επί της πολιτικής ανταγωνισμού, η ευρωπαϊκή αγορά φαρμακευτικών προϊόντων είναι εκτεταμένη, αλλά κατακερματίζεται με βάση εθνικά και περιφερειακά κριτήρια. Οι λόγοι στους οποίους οφείλεται ο κατακερματισμός αυτός είναι κυρίως οι διαφορές που υπάρχουν στις νομοθεσίες των κρατών μελών σχετικά με τη ρύθμιση των τιμών και την έγκριση της κυκλοφορίας φαρμακευτικών προϊόντων στην αγορά. Το παράλληλο εμπόριο και η άσκηση πιέσεων για την ευρύτερη χρησιμοποίηση κοινών ονομασιών θα ήταν δυνατόν να αποτελέσουν τα μέσα για την ανάπτυξη ανταγωνισμού μέσω των τιμών. Προς το παρόν, το σημερινό επίπεδο «παράλληλου» εμπορίου δεν φαίνεται να αποτελεί σοβαρή απειλή για τη βιομηχανία.

(7)Η αγορά φαρμακευτικών προϊόντων στην Ιταλία ελέγχεται από την εθνική νομοθεσία η οποία διέπει την παραγωγή και την εμπορία φαρμάκων. Ειδικότερα, τα θέματα αυτά ρυθμίζονται από τις διατάξεις των άρθρων 143 έως 189 της κωδικοποιημένης νομοθεσίας για την υγεία (Testo Unico delle Leggi Sanitarie) βασιλικό διάταγμα αριθ. 1265 της 27ης Ιουλίου 1934), τα άρθρα 2, 6 και 28 έως 31 του νόμου για την υγειονομική μεταρρύθμιση (Legge della Riforma Sanitaria) (νόμος αριθ. 833 της 23ης Δεκεμβρίου 1978 για την ίδρυση της εθνικής υπηρεσίας υγείας), τις διατάξεις του κανονισμού εφαρμογής της εν λόγω κωδικοποιημένης νομοθεσίας (βασιλικό διάταγμα αριθ. 478 της 3ης Μαρτίου 1927) και από διάφορους νόμους, κανονισμούς και διοικητικές εγκυκλίους (ιδιαίτερα, για τις τιμές, νόμος αριθ. 395 της 11ης Ιουλίου 1977).

(8)Σύμφωνα με την εν λόγω νομοθεσία, τα κυριότερα χαρακτηριστικά της ιταλικής αγοράς φαρμάκων μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

-απαιτείται διοικητική άδεια για την παραγωγή και εμπορία των φαρμάκων,

-προκειμένου να δοθεί η άδεια αυτή, το προϊόν πρέπει να καταχωρηθεί: πρέπει να υποβληθούν στο υπουργείο υγείας πλήρη στοιχεία όπου προσδιορίζονται, μεταξύ άλλων, τα τεχνικά χαρακτηριστικά του φαρμάκου, το κόστος, οι εγκαταστάεις όπου γίνεται η παραγωγή του, η συσκευασία του, η ετικέτα του και το έντυπο το οποίο εσωκλείεται στη συσκευασία. Με βάση τα στοιχεία αυτά, το υπουργείο αποφασίζει για τη χορήγηση ή μη της άδειας και, εφόσον χορηγηθεί η άδεια, εκδίδει το σχετικό διάταγμα καταχώρησης,

-το διάταγμα αυτό, μεταξύ άλλων, καθορίζει την τιμή στην οποία πρέπει να πωλούνται τα φάρμακα στο κοινό. Η τιμή αυτή δεν μπορεί, σε καμία περίπτωση να κυμαίνεται εκτός αν πρόκειται για την περιοδική αναθεώρηση η οποία γίνεται από την ίδια αρμόδια διοικητική αρχή. Για τα «φαρμακευτικά ιδιοσκευάσματα», οι αρχές χρησιμοποιούν ειδική διαδικασία για την επιβολή της τιμής που καθορίζεται από το διάταγμα. Για τα «προϊόντα που πωλούνται χωρίς ιατρική συνταγή» η τιμή αποφασίζεται από τον παραγωγό και στη συνέχεια ελέγχεται στην αγορά, από τις αρχές,

-τα φάρμακα πωλούνται στο κοινό αποκλειστικά από τα φαρμακεία, τα οποία κατέχουν το σχετικό δικαίωμα εκμετάλλευσης για ορισμένη «εδαφική περιοχή» για την οποία είναι υπεύθυνα,

-σύμφωνα με το ισχύον σύστημα, ο τελικός καταναλωτής δεν πληρώνει, κατά κανόνα, το φάρμακο (η τιμή του καταβάλλεται κατά μεγάλο μέρος από το κράτος με το σύστημα της άμεσης υγειονομικής ασφάλισης) ούτε το επιλέγει (επιλέγεται από το θεράποντα ιατρό ο οποίος δίνει τη σχετική συνταγή στον ασθενή),

-τα φαρμακευτικά ιδιοσκευάσματα δεν μπορούν να διαφημιστούν και επιτρέπεται μόνον η επιστημονική ενημέρωση για τους γιατρούς.

(9)Οι ιταλικοί φαρμακοβιομήχανοι - στους οποίους περιλαμβάνονται και ξένοι παραγωγοί εγκατεστημένοι στην Ιταλία - έχουν πολλές φορές θίξει και υπογραμμίσει τα προβλήματα τα οποία προκύπτουν από το ισχύον σύστημα καθορισμένων τιμών. Οι τιμές βρίσκονται σε επίπεδα τα οποία είναι από τα χαμηλότερα στην ΕΟΚ. Περίπου 300 ιταλικές και ξένες φαρμακευτικές εταιρείες, οι οποίες χρηματοδοτούνται κυρίως από ιδιωτικά κεφάλαια, λειτουργούν στην ιταλική αγορά. Στην ιταλική αγορά η Sandoz PF, με κύκλο εργασιών, το 1985, 97^614 εκατομμύρια λιρέτες (περίπου 66 εκατομμύρια ECU), είναι μία από τις δέκα μεγαλύτερες επιχειρήσεις.

Ε. Αντικείμενο της διαδικασίας i) Η εμπορία των προϊόντων Sandoz (10)Οι πελάτες της Sandoz PF, όταν ενεργεί σαν διανομέας του φάσματος των φαρμακευτικών προϊόντων Sandoz στην Ιταλία, είναι έμποροι χονδρικής πώλησης (περίπου 300), φαρμακεία (πολλές χιλιάδες) και νοσοκομεία. Η εμπορική οργάνωση διευθύνεται από τα κεντρικά γραφεία του Μιλάνου και περιλαμβάνει πολλούς χώρους αποθήκευσης στην υπόλοιπη χώρα.

(11)ίΟταν ένας νέος πελάτης θέλει να αγοράσει προϊόντα της Sandoz PF πρέπει να στείλει επιστολή στην οποία εκθέτει συγκεκριμένα, την οικονομική του κατάσταση και τις εγγυήσεις που διαθέτει και περι-γράφει τον εξοπλισμό και τη διάρθωση της διανομής του. Η Sandoz PF εξετάζει τα δικαιολογητικά αυτά και επισκέπτεται τις εγκαταστάσεις του πελάτη προκειμένου να ελέγξει επιτόπου την κατάσταση. Εν συνεχεία, η Sandoz PF ζητά τη γνώμη ειδικής επιτροπής του ιταλικού συνδέσμου φαρμακευτικών βιομηχανιών (Farmindustria). Ο πελάτης παίρνει έτσι ένα «σημείωμα» βάσει του οποίου καθορίζονται οι γενικοί όροι πωλήσεως από τη Sandoz PF. Οι όροι αυτοί αναφέρονται ιδιαίτερα στη διαδικασία πληρωμής (προκαταβολή - κατά την παραλαβή των εμπορευμάτων - 10, 15 ή 30 ημέρες μετά την παραλαβή) καθώς και στη συχνότητα των παραγγελιών, που πραγματοποιεί κάθε πελάτης.

(12)Μόλις περατωθεί η εν λόγω διαδικασία, εάν η εκτίμηση είναι ευνοϊκή, η Sandoz PF αρχίζει τις διανομές της στον πελάτη. Κάθε πελάτης γνωρίζει τη θέση του με βάση το «σημείωμα» που έχει λάβει: ως εκ τούτου, γνωρίζει τους όρους πωλήσεων που διέπουν τις σχέσεις του με τον πωλητή. Είναι φυσικό ο πελάτης να συνεχίζει να διαπραγματεύεται με την Sandoz PF με τους ίδιους όρους για ορισμένη χρονική περίοδο. Εάν δεν επέλθει καμία μεταβολή στην οικονομική κατάσταση του συγκεκριμένου πελάτη - βελτίωση ή επιδείνωση - εξακολουθούν να ισχύουν οι ίδιοι όροι. Αυτός ο τύπος συστήματος είναι συνηθισμένος στο φαρμακευτικό τομέα στην Ιταλία, με την έννοια ότι ένα τέτοιο σύστημα εφαρμόζεται από όλους τους παραγωγούς φαρμακευτικών προϊόντων, σύμφωνα με κριτήρια καθορισμένα από την Farmindustria.

(13)Οι πελάτες δίνουν τις παραγγελίες τους κατά κανόνα τηλεφωνικά, και σχεδόν όλες οι επαφές μεταξύ της Sandoz PF και των πελατών της γίνονται τηλεφωνικά; επαφές σχετικά με γενικά ή συγκεκριμένα θέματα δεν γίνονται γραπτά, εκτός από σπάνιες μεμονωμένες περιπτώσεις. ίΟταν το γραφείο πωλήσεων της Sandoz PF λαμβάνει μία παραγγελία για προϊόντα, ένας υπάλληλος την καταχωρεί στη μνήμη ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή, εκτός εάν παρατηρήσει κάτι ασύνηθες: στην περίπτωση αυτή, ζητά από τον πελάτη εξηγήσεις και ενημερώνει αμέσως το διευθυντή πωλήσεων. Κάθε απόγευμα, ο διευθυντής ελέγχει, σε κάθε περίπτωση, τα στοιχεία τα οποία έχουν καταχωρηθεί στη μνήμη κατά τη διάρκεια της ημέρας και, αν κρίνει σκόπιμο, μπορεί να παρέμβει στον ηλεκτρονικό υπολογιστή για να προβεί σε αλλαγές.

(14)Πρόκειται, κατά κύριο λόγο για ελέγχους που διενεργούνται ως προς τους νέους πελάτες ή τους πελάτες των οποίων η φερεγγυότητα είναι υπό αμφισβήτηση; ορισμένες φορές, όταν οι ποσότητες που παραγγέλονται είναι μεγαλύτερες από τον «κανονικό» μέσο όρο του συγκεκριμένου πελάτη ή όταν δεν αντιστοιχούν στην από τη Sandoz PF θεωρούμενη «κανονική» κατανάλωση για τη γεωγραφική περιοχή που καλύπτει ο συγκεκριμένος πελάτης, μπορεί να μειωθούν. Η έρευνα της Επιτροπής δείχνει ότι η Sandoz PF πολύ συχνά μειώνει τις παραγγελίες των πελατών της. Οι λόγοι για τις μειώσεις αυτές στις παραγγελίες των πελατών ποικίλλουν και, όπως θα διαπιστωθεί στη συνέχεια, μπορεί να έχουν σχέση με συγκεκριμένη οικονομική κατάσταση η οποία προκαλεί αύξηση στη ζήτηση.

(15)ίΟταν η παραγγελία καταχωρηθεί στη μνήμη του ηλεκτρονικού υπολογιστή, πρέπει και να εκτελεστεί, οπότε το γραφείο πωλήσων κινεί τη διαδικασία για τη διανομή των προϊόντων: συντάσσει το σημείωμα που συνοδεύει τη διανομή, δίνει εντολή στην αποθήκη να ετοιμάσει τη συσκευασία, τιμολογεί και στέλνει τα προϊόντα στον παραλήπτη ο οποίος θα πληρώσει το λογαριασμό. Εκτός από ορισμένες περιπτώσεις (π.χ. αρχή εμπορικής σχέσης μεταξύ Sandoz PF και των πελατών της ή στις περιπτώσεις πωλήσεων σε πελάτες των οποίων η οικονομική κατάσταση είναι κακή) όπου η πληρωμή ζητείται να προκατα- βληθεί, το τιμολόγιο συνήθως στέλνεται στον πελάτη μετά την παράδοση των εμπορευμάτων. Για τους πελάτες των οποίων η οικονομική κατάσταση είναι καλή, η πληρωμή γίνεται κατά κανόνα μετά την παραλαβή του τιμολογίου - 10,15 ή 30 ημέρες αργότερα - σύμφωνα με τους όρους των πωλήσεων που ισχύουν για κάθε πελάτη.

(ιι) Μορφές διανομής οι οποίες συνδέονται αμεσότερα με το «παράλληλο εμπόριο»

(16)Σύμφωνα με τη Sandoz PF, «το παράλληλο εμπόριο» είναι ένα φαινόμενο περιθωριακό και πολύ σπάνιο αν ληφθεί υπόψη η συνολική δραστηριότητα της εταιρείας όσον αφορά τις διανομές. Εντούτοις, δεδομένου ότι πρόκειται για ζήτημα μεγάλης σημασίας για την ιταλική φαρμακευτική βιομηχανία, η Sandoz PF έχει ασχοληθεί μ'^αυτό πολλές φορές, τόσο όσον αφορά τις σχέσεις με τη βιομηχανία όσο και την ίδια τη Sandoz PF. Γενικά, η Sandoz PF επισημαίνει ότι το παράλληλο εμπόριο πραγματοποιείται στην Ιταλία μέσω ρευμάτων εξαγωγής προς άλλες ξένες αγορές, όπου η ζήτηση είναι τέτοια ώστε να δίνεται η δυνατότητα σε έναν ανεξάρτητο εμπορικό παράγοντα να αποκομίζει κέρδη από τη διαφορά μεταξύ της τιμής μεταπώλησης και της τιμής την οποία είχε καταβάλει στην ιταλική αγορά όταν αγόρασε τα προϊόντα. Σύμφωνα με τη Sandoz PF, ο κύριος λόγος του παράλληλου εμπορίου είναι, ως εκ τούτου, το χαμηλό επίπεδο τιμών που καθορίζουν οι δημόσιες αρχές στην Ιταλία.

(17)Από τα στοιχεία που έχει στη διάθεσή της η Sandoz PF, φαίνεται ότι διάφοροι έμποροι χονδρικής πώλησης και φαρμακεία προβαίνουν σε παράλληλες εξαγωγές, είτε τακτικά είτε κατά διαστήματα, με προορισμό άλλα κράτη μέλη. Εντούτοις, αυτά αποτελούν απλές υποψίες, δεδομένου ότι η εταιρεία δεν είναι σε θέση να βεβαιώσει ποιός είναι ο τελικός προορισμός των προϊόντων τα οποία διανέμει. ίΟσον αφορά το φάσμα των προϊόντων που διανέμονται, η Sandoz PF αναφέρει ότι παρατηρείται μεγαλύτερη ευαισθησία στην παράλληλη εξαγωγή για τα εξής φάρμακα: Methergin Visken, Calcium Forte και Sandomigran.

(18)ίΟσον αφορά την πιθανή σχέση που υπάρχει ανάμεσα στη μείωση των παραγγελιών των πελατών και το παράλληλο εμπόριο, η Sandoz PF τονίζει ότι οι εν λόγω μειώσεις μπορούν να οφείλονται σε πολλές αιτίες. Από αυτές, περισσότερο συνηθισμένες είναι για παράδειγμα, εκείνες που εμφανίζονται σε συγκεκριμένες περιόδους του έτους όταν οι πελάτες έχουν την τάση να παραγγέλλουν μεγαλύτερες ποσότητες για να επωφεληθούν από τη δυνατότητα να καθυστερήσουν την πληρωμή (όπως στην περίπτωση των «παραγγελιών των εορτών» που γίνονται τον Ιούνιο ή τον Ιούλιο και πληρώνονται ένα μήνα αργότερα λόγω των καλοκαιρινών διακοπών); μία άλλη διαρθρωτική αιτία μπορεί να είναι η εξάντληση των αποθεμάτων ενός δεδομένου προϊόντος (αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, με τις παραγγελίες που δίνονται στις αρχές ή στο τέλος του χρόνου). Η Sandoz τόνισε επίσης ότι τα ελλείμματα στις αποθήκες μπορεί να έχουν σχέση με ειδικές τοπικές συνθήκες, συχνά προσωρινές (για παράδειγμα, αύξηση της ζήτησης των φαρμάκων εξαιτίας πολέμου. Ως εκ τούτου, από γενική άποψη, η Sandoz PF υποστηρίζει ότι οι εν λόγω μειώσεις στις παραγγελίες συνιστούν περιθωριακό φαινόμενο το οποίο συνδέεται κυρίως με την πρωταρχική ανάγκη προγραμματισμού της παραγωγής της και της πολιτικής της για τη διαχείριση των αποθηκών και για τη διανομή, σύμφωνα με το βασικό της ρόλο σαν ιταλικής θυγατρικής του ομίλου Sandoz.

(19)Στη βάση αυτή, σύμφωνα με όσα δήλωσε η Sandoz PF, οι μειώσεις οι οποίες είχαν κατά κάποιο τρόπο σχέση με το παράλληλο εμπόριο είναι εξαιρετικά σπάνιες και αφορούν ορισμένες περιθωριακές περι-πτώσεις (όπως αυτές που αναφέρθηκαν στη διάρκεια της διερευνητικής επίσκεψης στις 13 Φεβρουαρίου 1985). Από το έγγραφο που μελέτησε η Επιτροπή προκύπτει ότι η Sandoz PF, σχεδόν συστηματικά, μείωνε τις παραγγελίες των πελατών. Εντούτοις, η εταιρεία υπέβαλε στοιχεία προκειμένου να αποδείξει ότι δεν υπάρχει αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της περικοπής των παραγγελιών και οποιασδήποτε πρόθεσης για αποθάρρυνση των παράλληλων εξαγωγών.

iii) Χρησιμοποιούμενα τιμολόγια (20)Τα τιμολόγια που χρησιμοποιεί η Sandoz PF είναι τυπωμένα μόνο στο εμπρός μέρος. Στο πίσω μέρος δεν τυπώνονται, για παράδειγμα οι γενικοί όροι πωλήσεων. Εντούτοις, ορισμένοι γενικοί όροι πωλήσεων τυπώνονται στο εμπρός μέρος του τιμολογίου. Στους όρους αυτούς περιλαμβάνεται η ένδειξη του δικαστηρίου του Μιλάνου που είναι αρμόδιο για την εκδίκαση ενδεχομένων διαφορών, η κατανομή του κινδύνου μεταφοράς και η προθεσμία για την άσκηση αγωγής ματά την παράδοση των εμπορευμάτων. Μέχρι την τελευταία τροποποίηση, στην οποία προέβη η Sandoz PF αφού έλαβε την αίτηση παροχής πληροφοριών σύμφωνα με το άρθρο 11 του κανονισμού αριθ. 17, η οποία στάλθηκε στις 26 Νοεμβρίου 1984, στα τιμολόγια που χρησιμοποιούσε η Sandoz PF αναγράφονταν οι όροι «απαγορεύεται η εξαγωγή». Σύμφωνα με την εταιρεία, αυτό το είδος τιμολογίων είχε καθιερωθεί πριν από την εγκαθίδρυση της Κοινότητας. Η Επιτροπή θεωρεί, και η Sandoz PF επιβεβαιώνει, ότι οι όροι «απαγορεύεται η εξαγωγή» υπήρχαν πάντοτε στα τιμολόγια μετά την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Ρώμης.

(21)Η ένδειξη αυτή αναγραφόταν στη άνω δεξιά γωνία του εντύπου του τιμολογίου το οποίο ήταν σε χρήση μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1983. Στη συνέχεια, όταν η ιταλική θυγατρική του ομίλου Sandoz αναδιαρθρώθηκε, έγιναν αλλαγές στο τιμολόγιο όσο αφορά την εταιρική επωνυμία και τη γενική παρουσίαση: συγκεκριμένα. Οι όροι «απαγορεύεται η εξαγωγή» μετατοπίστηκαν στο μέσο του κάτω μέρους του τιμολογίου. Τα τιμολόγια με τη μορφή αυτή άρχισαν να χρισημοποιούνται από την 1η Ιανουαρίου 1984 και γινόταν τακτική χρησιμοποίησή τους στις σχέσεις με τους πελάτες όταν η Επιτροπή έστελνε την εν λόγω επιστολή. Στην απάντησή της, στις 22 Ιανουαρίου 1985, προς την επιστολή σύμφωνα με το ά θρο 11 η Sandoz PF ανέφερε ότι είχε φροντίσει να διαγραφούν προσωρινά και, εν συνεχεία, να απαλειφθούν οριστικά οι εν λόγω όροι παραγγέλοντας νέα έντυπα τιμολογίων τα οποία θε αντικαθιστούσαν τα παλαιότερα.

(22)Η Sandoz PF τονίζει ότι η παρουσία των εν λόγω όρων οφειλόταν σε «απλή παραδρομή» και σε «ανεπαρκή εφαρμογή των οδηγιών της εταιρείας», με τις οποίες η διεύθυνση της εταιρείας έδινε εντολή να μη χρησιμοποιούνται πλέον πουθενά οι λέξεις «απαγορεύεται η εξαγωγή». Εξηγήθηκε ότι οι οδηγίες αυτές είχαν δοθεί από τη μητρική εταιρεία Sandoz στη Βασιλεία, η οποία έδωσε επιπλέον εντολή να απομακρυνθούν οι εν λόγω λέξεις από όλες τις συσκευασίες φαρμάκων και από τα τιμολόγια. Εντούτοις, η Sandoz PF δεν ήταν σε θέση να υποβάλει αντίγραφο των οδηγιών αυτών.

(23)Κατά τη διάρκεια της έρευνας που πραγματοποίησε η Επιτροπή, η Sandoz PF δήλωσε ότι η ύπαρξη οδηγιών της εταιρείας για απάλειψη των όρων «απαγορεύεται η εξαγωγή» επιβεβαιώνεται και από το γεγονός ότι, μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970 (η εταιρεία δεν είναι σε θέση να προσδιορίσει την ακριβή ημερομηνία), στη συσκευασία των φαρμακευτικών προϊόντων της Sandoz αναγράφονταν οι όροι αυτοί οι οποίοι στη συνέχεια, απαλείφθηκαν, όπως μπορεί να διαπιστωθεί σήμερα.

iv) Οι άλλες θυγατρικές του ομίλου Sandoz (24)Οι επισκέψεις που πραγματοποιήθηκαν στις θυγατρικές του ομίλου Sandoz στο Βέλγιο, στο Ηνωμένο Βασίλειο και στη Γαλλία δείχνουν ότι οι εταιρείες αυτές δεν χρησιμοποίησαν ποτέ τιμολόγια με τους όρους «απαγορεύεται η εξαγωγή» η ανάλογες φράσεις. Καμία από αυτές τις θυγατρικές της Sandoz, ούτε η μητρική εταιρεία Sandoz δεν ήταν σε θέση να παρουσιάσουν ή να θυμηθούν κάποια γραπτή οδηγία του ομίλου που να περιέχει εντολή για τη διαγραφή των όρων αυτών. Κατά την άποψη των εν λόγω θυγατρικών, τα φάρμακα Sandoz που θεωρούνται γενικά ότι έχουν μεγαλύτερη ζήτηση στην παράλληλη αγορά είναι το Methergin, το Visken και το Calcium Forte.

ΙΙ. ΝΟΜΙΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ Α. Άρθρο 85 παράγαρφος 1 (25)Δεδομένου ότι δεν υπάρχει γραπτή σύμβαση μεταξύ της Sandoz PF και των πελατών της, πρέπει να θεωρηθεί ότι το είδος της συμφωνίας που αναφέρεται στο άρθρο 85 εκφράζεται από μια συνεχή εμπορική σχέση που έχει δημιουργηθεί και συγκεκριμενοποιηθεί από το σύνολο της περιγραφόμενης εμπορικής διαδικασίας την οποία η Sandoz PF ακολουθεί, κατά κανόνα, στις σχέσεις της με τους πελάτες της, και τελικά έχει γίνει αποδεκτή έστω και σιωπηρά, από αυτούς.

(26)Κατά συνέπεια, το τιμολόγιο δεν μπορεί να θεωρηθεί σαν απλή μονομερής δικαιοπραξία, αλλά αποτελεί μέρος αυτής της συμφωνίας της οποίας αποτελεί επίσης το αποδεικτικό στοιχείο. Πράγματι, το γεγονός ότι τα τιμολόγια είχαν πάντα χρησιμοποιηθεί συστηματικά οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι πελάτες της Sandoz PF συμφωνούσαν σιωπηρά και είχαν αποδεχθεί τη σχέση αυτή.

(27)Συνάγεται λοιπόν ότι οι όροι «απαγορεύεται η εξαγωγή», οι οποίοι αναγράφονται στο τιμολόγιο που χρησιμοποιεί η Sandoz PF αντιπροσωπεύουν, όσον αφορά το άρθρο 85, συμβατική ρήτρα του αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της συμφωνίας στην οποία βασίζονται οι συναλλαγές μεταξύ της Sandoz PF και των πελατών της. Αυτό επιβεβαιώνεται από την παρουσία, στο εμπρός μέρος των τιμολογίων, και ορισμένων άλλων εμπορικών ρητρών που αναφέρονται στους πελάτες. Το γεγονός ότι η Sandoz PF ισχυρίζεται ότι οι ρήτρες αυτές είναι άκυρες ή αποτελούν απλώς συμμόρφωση με τον ιταλικό αστικό κώδικα δεν επηρεάζει τον χαρακτήρα τους ως όρων πώλησης.

(28)Εν όψει των ανωτέρω η Επιτροπή θεωρεί ότι έγκριση και αποδοχή των τιμολογίων πωλήσεων στα οποία αναγράφεται η ένδειξη «απαγορεύεται η εξαγωγή», στο βαθμό που θεωρείται ότι αποτελούν στοιχείο της συμφωνίας μεταξύ των μερών, συνιστούν παράβαση του άρθρου 85 παράγραφος 1. Συγκεκριμένα, η διάταξη αυτή έχει αναμφισβήτητα σαν στόχο την παρακώλυση, τον περιορισμό ή νόθευση του ανταγωνισμού μέσα στην κοινή αγορά και μπορεί να επηρεάσει τις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών. Επιπλέον, η συνεχής χρήση των εν λόγω τιμολογίων έχει σαν αποτέλεσμα να αποτρέπει τους πελάτες που δεν γνωρίζουν καλά το κοινοτικό δίκαιο, να εξάγουν τα προϊόντα της Sandoz PF.

(29)Με την απαγόρευση των εξαγωγών, η ρήτρα που υπάρχει στη συμφωνία μεταξύ της Sandoz PF και των πελατών της αποτελεί, από τη φύση της, περιορισμό των ευκαιριών ανταγωνισμού που υφίστανται για τους οικονομικούς παράγοντες λόγω της εγκαθίδρυσης της κοινής αγοράς. Με τις συμφωνίες αυτές οι εταιρείες μπορούν να κατακερματίσουν τις εθνικές αγορές σε σημαντικό βαθμό, προσβάλλοντας έτσι το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών και αντιβαίνοντας στους βασικούς στόχους της Κοινότητας.

(30)Επιπλέον, στο πλαίσιο μιας εμπορικής σχέσης όπως περιγράφεται ανωτέρω, το γεγονός ότι ο πωλητής μειώνει τις ποσότητες των προϊόντων τα οποία έχουν παραγγείλει οι πελάτες σε επίπεδο που αυτός θεωρεί ότι είναι το επίπεδο της «κανονικής ζήτησης», μπορεί να αποτελέσει στοιχείο μιας συμφωνίας μεταξύ των μερών, ιδιαίτερα δε όταν αυτή η πρακτική συνιστά εμπορική πολιτική γνωστή και εφαρμοζόμενη συστηματικά σε μια αγορά που χαρακτηρίζεται από ένα δραστήριο παράλληλο εμπόριο. Σ'^αυτές τις περιπτώσεις, όταν δεν υπάρχει άλλη εξήγηση, οι μειώσεις μπορούν να θεωρηθούν σαν προσπάθεια εμπόδισης του παράλληλου εμπορίου. Εντούτοις, στη συγκεκριμένη περίπτωση, δεν υπήρχαν επαρκή αποδεικτικά στοιχεία για να συναχθεί στο συμπέρασμα ότι οι μειώσεις στις οποίες είχε προβεί η Sandoz PF γίνονταν συστηματικά για το σκοπό αυτό.

Β. Άρθρο 85 παράγραφος 3 (31)Η εν λόγω συμφωνία μεταξύ της Sandoz PF και των πελατών της δεν κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή; ως εκ τούτου, δεν μπορεί να τύχει απαλλαγής. Εν πάσει περιπτώσει, σε μια τέτοια συμφωνία, ακόμα και εάν είχε κοινοποιηθεί, δεν θα μπορούσε να δοθεί απαλλαγή, επειδή είναι σαφώς αντίθετη προς τους κοινοτικούς κανόνες ανταγωνισμού, δεδομένου ότι επιβάλει έναν σοβαρότατο περιορισμό, ο οποίος δεν είναι σε καμιά περίπτωση απαραίτητο σε ένα σωστό σύστημα πωλήσεων και μπορεί να καταστεί επιζήμιος για τους καταναλωτές.

Γ. Άρθρο 3 του κανονισμού αριθ. 17 (32)Η Επιτροπή δέχεται ότι τα τιμολόγια στα οποία αναγράφονται όροι «απαγορεύεται η εξαγωγή» έχουν αποσυρθεί από το 1985; επίσης, η Επιτροπή δέχεται ότι τουλάχιστον από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, στη συσκευασία των φαρμάκων Sandoz PF δεν αναφερόταν καμία απαγόρευση εξαγωγής. Εντούτοις, στη συγκεκριμένη περίπτωση, πρέπει να ζητηθεί από τη Sandoz PF να μην επιδιώξει να επιβάλει εκ νέου παρόμοιο περιορισμό με οποιοδήποτε άλλο τρόπο.

Δ. Άρθρο 15 παράγραφος 2 του κανονισμού αριθ. 17 i) Ευθύνη της Sandoz PF (33)Η παρούσα απόφαση απευθύνεται μόνο στη Sandoz PF, επειδή είναι η μόνη που πρέπει να θεωρηθεί υπεύθυνη για την παραβίαση του άρθρου 85 παράγραφος 1. Πράγματι, αν ήταν προφανές, όπως υποστηρίχθηκε ήδη, ότι η απαγόρευση εξαγωγής που αναγράφεται στο τιμολόγιο πρέπει από κάθε άποψη να θεωρηθεί ότι αποτελεί ρήτρα της συμφωνίας μεταξύ της Sandoz PF και των πελατών της και όχι μονομερή δικαιοπραξία, πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι το εν λόγω τιμολόγιο και η εν λόγω ρήτρα είχε συνταχθεί και εγκριθεί από την ίδια τη Sandoz PF. Η απαγόρευση εξαγωγής είχε ουσιαστικά διατυπωθεί προς το συμφέρον της Sandoz PF, η οποία ήταν απολύτως υπεύθυνη για την επιβολή και την εφαρμογή της, καθώς και για οποιαδήποτε μέτρα που λαμβάνονται προς εξασφάλιση των πρακτικών της συνεπειών στην αγορά. Ως εκ τούτου, οι πελάτες της Sandoz PF δεν μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνοι για την παράβαση.

(34)Από τα προλεγόμενα είναι σαφές ότι τα εν λόγω τιμολόγια εγκρίθηκαν από τη Sandoz PF, η οποία δεν είναι δυνατόν να μην γνώριζε ότι μια απαγόρευση εξαγωγής έχει σαν αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού στο εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών. Κατά συνέπεια, δεν έχει ιδιαίτερη σημασία να αποδειχθεί αν η Sandoz PF γνώριζε ή όχι ότι παρέβαινε την απαγόρευση που περιλαμβάνεται στο άρθρο 85. Μπορεί λοιπόν να συναχθεί το συμπέρασμα ότι οι ενέργειες οι οποίες απαγορεύονται από το άρθρο αυτό έγιναν εκ προθέσεως. Εντούτοις, ακόμη και αν έχει γίνει δεκτή η άποψη της Sandoz PF για «απλή παραδρομή», αυτό δεν θα απέκλειε την ευθύνη της και θα αποτελούσε βαρεία αμέλεια.

(35)ίΟπως ήδη αναφέρθηκε, η Sandoz PF υποστήριζε ότι οι όροι «απαγορεύεται η εξαγωγή» είχαν αναγράφει στο εν λόγω τιμολόγιο από «απλή παραδρομή» και ότι εν πάση περιπτώσει, η εταιρεία δεν είχε εκδηλώσει την επιθυμία να επιβάλει την απαγόρευση αυτή. Εντούτοις, στο σημείο αυτό, πρέπει να υπενθυμιστεί ότι οι όροι «απαγορεύεται η εξαγωγή» βρίσκονταν στην άνω δεξιά γωνία του τιμολογίου το οποίο ήταν σε χρήση μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1983 και, στη συνέχεια, μετατοπίστηκαν στο μέσο του κάτω μέρους του νέου τιμολογίου που καθιερώθηκε από την 1η Ιανουαρίου 1984, μετά την αλλαγή της εταιρικής επωνυμίας. Ακριβώς επειδή οι εν λόγω όροι μετατοπίστηκαν, η άποψη της «απλής παραδρομής» δεν φαίνεται πειστική. Πράγματι, είναι μάλλον δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι το νέο έντυπο του τιμολογίου, στο οποίο έγιναν πολλές σημαντικές αλλαγές σε σύγκριση με το προηγούμενο, εξετάστηκε και ελέγχθηκε με τόσο επιφανειακό τρόπο από τα αρμόδια τμήματα της Sandoz PF ώστε να περάσει απαρατήρητη μία «παραδρομή» τόσο σαφούς και προφα- νούς εμπορικής και νομικής σημασίας, ιδίως μάλιστα αν ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι η Sandoz PF είναι μια σημαντική θυγατρική ενός πολυεθνικού ομίλου.

(36)ίΟσον αφορά τις παρατηρήσεις της Sandoz PF για την διαγραφή των όρων «απαγορεύεται η εξαγωγή» οι οποίοι, τουλάχιστον μέχρι το 1970, αναγράφονται ακόμα στη συσκευασία των φαρμάκων της, πρέπει πρώτα να τονιστεί ότι, το γεγονός ότι η συσκευασία ευθυγραμμίστηκε με τους κανόνες της ΕΟΚ, αντί να εδραιώσει την ισχύ του επιχειρήματος της «παραδρομής», αποτελεί μια ακόμη περίπτωση κατά την οποία η Sandoz PF έπρεπε να έχει ευθυγραμμίσει τα τιμολόγιά της με τους εν λόγω κανόνες. Πρέπει επίσης να τονιστεί ότι, ακόμα και πριν από το 1970, ήταν σαφές ότι το κοινοτικό δίκαιο δεν επέτρεπε στις επιχειρήσεις να απαγορεύουν τις εξαγωγές μεταξύ των κρατών μελών. Ως εκ τούτου, το γεγονός ότι η Sandoz PF εξακολουθούσε να διατηρεί την απαγόρευση αυτή μέχρι τη εν λόγω ημερομηνία στις συσκευασίες των φαρμάκων που έθετε σε κυκλοφορία, καθώς και στα τιμολόγιά της, αποτελεί επιβαρυντικό και όχι ελαφρυντικό στοιχείο.

ii) Διάρκεια της παράβασης (37)Για τους προαναφερόμενους λόγους, η Επιτροπή θεωρεί ότι στα τιμολόγια που ενέκρινε η Sandoz PF και δέχθηκαν οι πελάτες της αναγράφονταν πάντοτε οι όροι «απαγορεύεται η εξαγωγή» από την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Ρώμης μέχρι το τέλος του 1984.

iii) Πρόστιμα (38)Για την παράβαση του άρθρου 85, η Επιτροπή μπορεί, βάσει του άρθρου 15 παράγραφος 2 του κανονισμού αριθ. 17, να επιβάλει πρόστιμο ύψους μέχρι ενός εκατομμυρίου ECU ή μέχρι ποσοστού 10^% του κύκλου εργασιών που έχει πραγματοποιήσει μια επιχείρηση κατά το προηγούμενο οικονομικό έτος, εφόσον το τελευταίο αυτό ποσό είναι το μεγαλύτερο. Κατά τον καθορισμό του προστίμου λαμβάνεται υπόψη τόσο η σοβαρότητα όσο και η διάρκεια της παράβασης.

(39)Η Επιτροπή, στην περίπτωση αυτή, προκειμένου να αποφασίσει για το ύψος του προστίμου, έλαβε υπόψη της τη σαφήνεια της κοινοτικής νομοθεσίας όσον αφορά τα εμπόδια που παρακωλύουν, ενδεχομένως, την επίτευξη ενός ουσιώδους στόχου της συνθήκης, και συγκεκριμένα την ολοκλήρωση της ενιαίας κοινής αγοράς. ίΕλαβε, επίσης, υπόψη και την ιδιαίτερη σοβαρότητα της βαρείας αμέλειας που χαρακτηρίζει την παράβαση των κοινοτικών κανόνων περί ανταγωνισμού από τη Sandoz PF η οποία απαγόρευε ρητά, στο πλαίσιο συμφωνίας, τις εξαγωγές για μεγάλο χρονικό διάστημα και η οποία έθεσε τέρμα στην παράβαση μόλις το 1985 μετά από παρέμβαση της Επιτροπής. ίΕλαβε, επίσης, υπόψη το οικονομικό μέγεθος και τον κύκλο εργασιών της επιχείρησης καθώς και το γεγονός ότι αποτελεί μέρος ενός σημαντικού πεπειραμένου ομίλου εταιρειών. Εξάλλου, για τον προσδιορισμό του ποσού του προστίμου, η Επιτροπή έλαβε υπόψη τις επιπτώσεις των εθνικών κυβερνητικών μέτρων στο εμπόριο και τον ανταγωνισμό στα πλαίσια της Κοινότητας,

ΕΞΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΠΟΦΑΣΗ:

Αρθρο 1

Η Sandoz Prodotti Farmaceutici SpA (στο εξής Sandoz PF) παρέβη το άρθρο 85 παράγραφος 1 της συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας προβλέποντας απαγόρευση των εξαγωγών στις εμπορικές σχέσεις της με τους πελάτες της.

Αρθρο 2

Η Sandoz PF, η οποία έθεσε τέρμα στην παράβαση το 1985 μετά από παρέμβαση της Επιτροπής, πρέπει να μην προβαίνει, όσον αφορά τις πωλήσεις προϊόντων της, στην εφαρμογή συμφωνίας ή και εναρμονισμένης πρακτικής που μπορεί να έχει το ίδιο η παρόμοιο αντικείμενο ή αποτέλεσμα.

Αρθρο 3

Πρόστιμο 800^000 ECU επιβάλλεται στη Sandoz PF. Το ποσό αυτό πρέπει να καταβληθεί στο λογαριασμό αριθ. 9-130-707 - Commissione delle Comunitΰ Europee, Brussels - ECU στο Instituto Bancario San Paolo di Torino, 156 Piazza San Carlo, I-10121 Torino, σε προθεσμία τριών μηνών από την ημερομηνία κοινοποίησης της παρούσας απόφασης. Το πρόστιμο είναι αυτοδικαίως τοκοφόρο από τη λήξη της προαναφερομένης προθεσμίας, βάσει του επιτοκίου που εφαρμόζει το Ευρωπαϊκό Ταμείο Νομισματικής Συνεργασίας στις πράξεις του, σε ECU, την πρώτη εργάσιμη ημέρα του μήνα στη διάρκεια του οποίου εκδόθηκε η παρούσα απόφαση, προσαυξημένου κατά τρεις και μισή μονάδες, ήτοι 10^%. Σε περίπτωση πληρωμής στο εθνικό νόμισμα του αποδέκτη, η μετατροπή γίνεται βάσει της ισοτιμίας που ισχύει την παραμονή της ημερομηνίας καταβολής.

Αρθρο 4

Η παρούσα απόφαση απευθύνεται στην:

Sandoz Prodotti Farmaceutici SpA,

Via Arconati, 1,

I-20135 Milano.

Η παρούσα απόφαση αποτελεί εκτελεστό τίτλο σύμφωνα με το άρθρο 192 της συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας.

Βρυξέλλες, 13 Ιουλίου 1987.

Για την ΕπιτροπήPeter SUTHERLANDMιlow thw Epitrop´hw

(1)ΕΕ αριθ. 13 της 21. 2. 1962, σ. 204/62.

(2)ΕΕ αριθ. 127 της 20. 8. 1963, σ. 2268/63.