Ανακοίνωση της Επιτροπής

Κατευθυντήριες γραμμές για την εφαρμογή τον άρθρου 81 της συνθήκης ΕΚ στις συμφωνίες οριζόντιας συνεργασίας

(2001/C 3/02)

(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1.1. Σκοπός

1. Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές περιέχουν τις αρχές σύμφωνα με τις οποίες αξιολογούνται οι συμφωνίες οριζόντιας συνεργασίας βάσει του άρθρου 81 της συνθήκης. Μία συνεργασία είναι "οριζόντιας φύσεως" εάν αποτελεί αντικείμενο συμφωνίας ή εναρμονισμένης πρακτικής μεταξύ δύο επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στο ίδιο επίπεδο(α) της αγοράς. Στις περισσότερες περιπτώσεις, πρόκειται για συνεργασία μεταξύ ανταγωνιστών. Αφορά, για παράδειγμα, τομείς όπως η έρευνα και ανάπτυξη (Ε& Α), η παραγωγή, οι προμήθειες ή η εμπορία.

2. Η οριζόντια συνεργασία μπορεί να δημιουργήσει και προβλήματα ανταγωνισμού, όπως, για παράδειγμα, σε περίπτωση που οι συνεργαζόμενες επιχειρήσεις συμφωνούν τον καθορισμό των τιμών ή της παραγωγής ή την κατανομή των αγορών, ή εάν η συνεργασία τους επιτρέπει να διατηρούν, να αποκτούν ή να αυξάνουν την ισχύ τους στην αγορά, με αρνητικές επιπτώσεις όσον αφορά τις τιμές, την παραγωγή, την καινοτομία ή την ποικιλία και την ποιότητα των προϊόντων.

3. Από την άλλη πλευρά, η οριζόντια συνεργασία μπορεί να αποφέρει σημαντικά οικονομικά οφέλη. Οι επιχειρήσεις πρέπει να προσαρμόζονται στις αυξανόμενες ανταγωνιστικές πιέσεις, σε μία διαρκώς μεταβαλλόμενη αγορά που χαρακτηρίζεται από την παγκοσμιοποίηση, την ταχύτατη τεχνολογική πρόοδο και, γενικότερα, στον μεγαλύτερο δυναμισμό των αγορών. Η συνεργασία μπορεί να αποτελέσει ένα μέσο για την κατανομή των κινδύνων, την εξοικονόμηση δαπανών, την από κοινού εκμετάλλευση τεχνογνωσίας και την ταχύτερη προώθηση της καινοτομίας. Ιδιαίτερα για τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, η συνεργασία αποτελεί σημαντικό μέσο για την προσαρμογή τους στην εξέλιξη των αγορών.

4. Η Επιτροπή, παρόλο που αναγνωρίζει τα οικονομικά οφέλη που μπορεί να προκύψουν από τη συνεργασία, οφείλει να εξασφαλίσει τη διατήρηση αποτελεσματικού ανταγωνισμού. Το άρθρο 81 αποτελεί το νομικό πλαίσιο για την αξιολόγηση των διαφόρων μορφών συνεργασίας σταθμίζοντας τόσο τα αντιανταγωνιστικά αποτελέσματα όσο και τα οικονομικά οφέλη.

5. Κατά το παρελθόν, η εκτίμηση του συμβιβάσιμου των οριζόντιων συμφωνιών δυνάμει του άρθρου 81 βασιζόταν σε δύο ανακοινώσεις της Επιτροπής και σε δύο κανονισμούς απαλλαγής κατά κατηγορίες. Ο κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 417/85(1), όπως τροποποιήθηκε τελευταία με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2236/97(2), και ο κανονισμός (ΕΟΚ) αριθ. 418/85(3), όπως τροποποιήθηκε τελευταία με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2236/97, προέβλεπαν την απαλλαγή ορισμένων μορφών συμφωνιών εξειδίκευσης και συμφωνιών έρευνας και ανάπτυξης (Ε& Α) αντίστοιχα. Αυτοί οι δύο κανονισμοί έχουν πλέον αντικατασταθεί από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2658/2000 της Επιτροπής της 29ης Νοεμβρίου 2000, σχετικά με την εφαρμογή τον άρθρου 81 παράγραφος 3 της συνθήκης σε κατηγορίες συμφωνιών εξειδίκευσης(4) ("κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορίες για την εξειδίκευση") και τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 2659/2000 της Επιτροπής της 29ης Νοεμβρίου 2000, σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 81 παράγραφος 3 της συνθήκης σε κατηγορίες συμφωνιών έρευνας και ανάπτυξης(5) ("κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορίες για την Ε& Α"). Οι δύο ανακοινώσεις παρείχαν οδηγίες σχετικά με ορισμένες μορφές συνεργασίας που δεν εμπίπτουν στο πεδίο του άρθρου 81(6) και για την αξιολόγηση των κοινών επιχειρήσεων συνεργασίας(7).

6. Η συνεχής εξέλιξη των αγορών οδήγησε σε μία ολοένα μεγαλύτερη διαφοροποίηση και χρήση των οριζόντιων μορφών συνεργασίας. Για να γίνει πιο σαφής και διαφανής η εφαρμογή του άρθρου 81 στον τομέα αυτό χρειάζονται πληρέστερες και περισσότερο ενημερωμένες κατευθυντήριες γραμμές. Κατά την αξιολόγηση των μορφών αυτών συνεργασίας πρέπει να δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στα οικονομικά κριτήρια ώστε να λαμβάνονται περισσότερο υπόψη οι πρόσφατες εξελίξεις στην εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού και στη νομολογία του Δικαστηρίον και του Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων.

7. Σκοπός των κατευθυντήριων αυτών γραμμών είναι να αποτελέσουν ένα αναλυτικό πλαίσιο για τις περισσότερο συνήθεις μορφές οριζόντιας συνεργασίας. Το πλαίσιο αυτό βασίζεται κατά κύριο λόγο σε κριτήρια που χρησιμεύουν για την ανάλυση του οικονομικού πλαισίον μιας συμφωνίας συνεργασίας. Οικονομικά κριτήρια, όπως η ισχύς των μερών στην αγορά και άλλοι παράγοντες σχετικά με τη διάρθρωση της αγοράς, αποτελούν βασικό στοιχείο για την αξιολόγηση των επιπτώσεων που ενδέχεται να έχει στην αγορά μία συνεργασία και ως εκ τούτου για την εκτίμησή της με βάση το άρθρο 81. Λόγω της μεγάλης ποικιλίας των μορφών οριζόντιας συνεργασίας και των συνδυασμών τους καθώς και των συνθηκών της αγοράς στην οποία εφαρμόζονται, είναι αδύνατο να δοθούν συγκεκριμένες απαντήσεις για κάθε ειδική περίπτωση. Το παρόν αναλυτικό πλαίσιο, το οποίο βασίζεται σε οικονομικά κριτήρια, θα βοηθήσει, ωστόσο, τις επιχειρήσεις να αξιολογούν κατά πόσον μία συγκεκριμένη συμφωνία συνεργασίας συμβιβάζεται με το άρθρο 81.

8. Οι κατευθυντήριες γραμμές όχι μόνο αντικαθιστούν τις αναφερόμενες στην παράγραφο 5 ανακοινώσεις, αλλά καλύπτουν και το ευρύτερο φάσμα των συνηθέστερων μορφών οριζόντιας συνεργασίας. Συμπληρώνουν δε τους κανονισμούς απαλλαγής κατά κατηγορία για τις συμφωνίες Ε& Α και τις συμφωνίες εξειδίκευσης.

1.2. Πεδίο εφαρμογής

9. Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές αφορούν τις συμφωνίες ή εναρμονισμένες πρακτικές (στο εξής αναφερόμενες ως "συμφωνίες") που έχουν συναφθεί μεταξύ δύο ή περισσοτέρων επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στο ίδιο επίπεδο (επίπεδα) της αγοράς, π.χ. στο ίδιο επίπεδο παραγωγής ή διανομής. Στο πλαίσιο αυτό, δίνεται έμφαση στη συνεργασία μεταξύ ανταγωνιστών. Ο όρος "ανταγωνιστές", όπως χρησιμοποιείται στις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές, περιλαμβάνει τόσο τους πραγματικούς(8) όσο και τους δυνητικούς(9) ανταγωνιστές.

10. Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές, ωστόσο, δεν πραγματεύονται όλες τις πιθανές οριζόντιες συμφωνίες. Αφορούν μόνο εκείνες τις μορφές συνεργασίας από τις οποίες μπορεί να προκύψει δυνητικά βελτίωση της αποτελεσματικότητας, δηλαδή συμφωνίες για την Ε& Α, την παραγωγή, τις προμήθειες, την εμπορία, την τυποποίηση και συμφωνίες στον τομέα του περιβάλλοντος. Άλλες μορφές συμφωνιών μεταξύ ανταγωνιστών, π.χ. σχετικά με την ανταλλαγή πληροφοριών ή τις μειοψηφικές συμμετοχές, θα εξεταστούν χωριστά.

11. Οι συμφωνίες που έχουν συναφθεί μεταξύ επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε διαφορετικό επίπεδο της αλυσίδας παραγωγής ή διανομής, δηλαδή κάθετες συμφωνίες, καταρχήν αποκλείονται από το πεδίο αυτών των κατευθυντήριων γραμμών και αποτελούν αντικείμενο του κανονισμού αριθ. 2790/1999(10) της Επιτροπής (κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορίες για τους κάθετους περιορισμούς) και των κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς(11). Ωστόσο, στο βαθμό που ορισμένες κάθετες συμφωνίες, π.χ. συμφωνίες διανομής, συνάπτονται μεταξύ ανταγωνιστών, οι επιπτώσεις της συμφωνίας στην αγορά και τα ενδεχόμενα προβλήματα ανταγωνισμού μπορεί να πρέπει να εξετασθούν με βάση τις αρχές διατυπώνονται στις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές. Αυτό δεν αποκλείει τη δυνατότητα επιπρόσθετης εφαρμογής των κατευθυντήριων γραμμών για τους κάθετους περιορισμούς στις συμφωνίες αυτές ώστε να αξιολογηθούν οι κάθετοι περιορισμοί που εμπεριέχουν(12).

12. Οι συμφωνίες μπορεί να συνδυάζουν διάφορα στάδια συνεργασίας, π.χ. Ε& Α με την παραγωγή των προϊόντων που προκύπτουν από τις δραστηριότητες αυτές. Οι κατευθυντήριες γραμμές αφορούν τις εν λόγω συμφωνίες, εφόσον οι τελευταίες δεν εμπίπτουν στον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 4064/89 του Συμβουλίου της 21ης Δεκεμβρίου 1989 για τον έλεγχο των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων(13), όπως τροποποιήθηκε τελευταία με τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1310/97(14) ("κανονισμός περί συγκεντρώσεων"). Για να διαπιστωθεί ποιο κεφάλαιο των κατευθυντήριων γραμμών εφαρμόζεται στη συγκεκριμένη συμφωνία, εξετάζεται ποιο είναι το επίκεντρο της συνεργασίας, λαμβάνοντας υπόψη δύο παράγοντες: πρώτον, το αρχικό στάδιο της συνεργασίας, και δεύτερον, ο βαθμός ενοποίησης των διαφόρων λειτουργιών που συνδυάζονται. Συνεπώς, μία συνεργασία που αφορά τόσο την από κοινού Ε& Α όσο και την από κοινού παραγωγή των προϊόντων που προκύπτουν από τις δραστηριότητες αυτές θα καλύπτεται, κατά κανόνα από το κεφάλαιο που αφορά τις "συμφωνίες έρευνας και ανάπτυξης", δεδομένου ότι η από κοινού παραγωγή γίνεται εάν έχουν επιτυχή κατάληξη οι κοινές δραστηριότητες Ε& Α. Αυτό σημαίνει ότι τα αποτελέσματα της κοινής Ε& Α έχουν αποφασιστική σημασία για την παραγωγή. Η συμφωνία Ε& Α μπορεί έτσι να θεωρηθεί ως το σημείο εκκίνησης της συνεργασίας. Η διαπίστωση αυτή δεν ισχύει, αν η συμφωνία προβλέπει πλήρη ενοποίηση των δραστηριοτήτων παραγωγής και μερική μόνο ενοποίηση ορισμένων δραστηριοτήτων Ε& Α. Στην περίπτωση αυτή, οι ενδεχόμενες αντιανταγωνιστικές επιπτώσεις και τα οικονομικά οφέλη από τη συνεργασία συνδέονται στενά με την από κοινού παραγωγή, και η συμφωνία θα εξετάζεται, ως εκ τούτου, με βάση τις αρχές που διατυπώνονται στο κεφάλαιο για τις "συμφωνίες παραγωγής". Περισσότερο σύνθετες ρυθμίσεις, όπως στρατηγικές συμμαχίες που συνδυάζουν, με διάφορους τρόπους, έναν αριθμό διαφορετικών τομέων και μέσων συνεργασίας δεν καλύπτονται από τις κατευθυντήριες γραμμές. Η αξιολόγηση κάθε μεμονωμένον τομέα συεργασίας στο πλαίσιο μιας συμμαχίας μπορεί να γίνεται με τη βοήθεια του αντίστοιχου κεφαλαίου των κατευθυντήριων γραμμών. Ωστόσο, οι σύνθετες ρυθμίσεις πρέπει να αναλύονται και στο σύνολό τους. Λόγω των διαφορετικών τομέων που μπορεί να αφορά μία συμμαχία, είναι αδύνατο να δοθούν γενικές κατευθυντήριες γραμμές για μία τέτοια συνολική αξιολόγηση. Οι συμμαχίες ή άλλες μορφές συνεργασίας που συνίστανται κατά κύριο λόγο σε δήλωση προθέσεων είναι αδύνατο να αξιολογηθούν με βάση τους κανόνες ανταγωνισμού, εφόσον δεν καθορίζεται επακριβώς το πεδίο εφαρμογής τους.

13. Τα κριτήρια που διατυπώνουται στις κατευθυντήριες γραμμές ισχύουν για τις μορφές συνεργασίας τόσον όσον αφορά τα αγαθά όσο και τις υπηρεσίες, από κοινού αναφερόμενα ως "προϊόντα". Αντίθετα, δεν έχουν εφαρμογή εφόσον ισχύουν ειδικοί κανόνες για τον συγκεκριμένο κλάδο, όπως στην περίπτωση της γεωργίας, των μεταφορών ή των ασφαλίσεων(15). Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές δεν αφορούν ούτε τις πράξεις που εμπίπτουν στο πεδίο του κανονισμού περί συγκεντρώσεων.

14. Το άρθρο 81 εφαρμόζεται μόνο στις συμφωνίες οριζόντιας συνεργασίας οι οποίες μπορεί να επηρεάσουν το εμπόριο μεταξύ κρατών μελών. Στις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές δεν αναλύεται η δυνατότητα μιας δεδομένης συμφωνίας να επηρεάσει το εμπόριο. Ως εκ τούτου, οι αρχές που διατυπώνονται στη συνέχεια για τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 81 βασίζονται στην υπόθεση ότι επηρεάζεται το εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών αλλά, στην πράξη, το ζήτημα αυτό πρέπει να εξετάζεται κατά περίπτωση.

15. Το άρθρο 81 δεν έχει εφαρμογή σε συμφωνίες οι οποίες είναι ήσσονος σημασίας, επειδή δεν είναι σε θέση να περιορίσουν σημαντικά τον ανταγωνισμό με το αντικείμενο ή το αποτέλεσμά τους. Οι κατευθυντήριες αυτές γραμμές ισχύουν με την επιφύλαξη της εφαρμογής της ισχύουσας ή κάθε μελλοντικής ανακοίνωσης για τις συμφωνίες ήσσονος σημασίας(16).

16. Η αξιολόγηση δυνάμει του άρθρου 81, όπως περιγράφεται στις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές, δεν θίγει τη δυνατότητα παράλληλης εφαρμογής του άρθρου 82 της συνθήκης στις συμφωνίες οριζόντιας συνεργασίας. Επιπλέον, οι κατευθυντήριες αυτές γραμμές ισχύουν με την επιφύλαξη της ερμηνείας που μπορεί να δώσει το Πρωτοδικείο και το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 81 στις συμφωνίες οριζόντιας συνεργασίας.

1.3. Βασικές αρχές αξιολόγησης σύμφωνα με το άρθρο 81

1.3.1. Άρθρο 81 παράγραφος 1

17. Το άρθρο 81 παράγραφος 1 εφαρμόζεται στις συμφωνίες οριζόντιας συνεργασίας που έχουν ως αντικείμενο ή ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση, του περιορισμό ή τη νόθευση του ανταγωνισμού (στο εξής αναφερόμενες ως "περιορισμοί του ανταγωνισμού").

18. Σε ορισμένες περιπτώσεις η φύση της συνεργασίας συνεπάγεται αυτομάτως εφαρμογή του άρθρου 81 παράγραφος 1. Πρόκειται για συμφωνίες που έχουν ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού με τον καθορισμό των τιμών, τον περιορισμό της παραγωγής ή την κατανομή των αγορών ή της πελατείας. Αυτοί οι περιορισμοί τεκμαίρεται ότι έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην αγορά. Συνεπώς δεν είναι ανάγκη να εξετασθεί τι αποτελέσματα έχουν στον ανταγωνισμό και την αγορά, προκειμένου να διαπιστωθεί κατά πόσον εμπίπτουν στο άρθρο 81 παράγραφος 1.

19. Πολλές συμφωνίες οριζόντιας συνεργασίας, ωστόσο, δεν έχουν ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού. Συνεπώς, πρέπει να γίνεται ανάλυση των επιπτώσεων της συμφωνίας. Για την ανάλυση αυτή δεν αρκεί η συμφωνία να περιορίζει τον ανταγωνισμό μεταξύ των μερών. Πρέπει επίσης να υπάρχει το ενδεχόμενο επηρεασμού του ανταγωνισμού στην αγορά σε βαθμό ώστε να αναμένονται αρνητικές επιπτώσεις όσον αφορά τις τιμές, την παραγωγή, την καινοτομία ή την ποικιλία ή ποιότητα των αγαθών και υπηρεσιών.

20. Η ικανότητα μιας συμφωνίας να προκαλέσει τις εν λόγω αρνητικές επιπτώσεις στην αγορά εξαρτάται από το οικονομικό πλαίσιο, λαμβάνοντας υπόψη ταυτοχρόνως τη φύση της συμφωνίας και την ισχύ που διαθέτουν από κοινού τα μέρη στην αγορά, που καθορίζει - μαζί με άλλους διαρθρωτικούς παράγοντες - την ικανότητα της συνεργασίας να επηρεάσει τόσο σοβαρά τον ανταγωνισμό στο σύνολό του.

Φύση της συμφωνίας

21. Η φύση μιας συμφωνίας καθορίζεται από παράγοντες όπως ο τομέας και ο στόχος της συνεργασίας, η ανταγωνιστική σχέση μεταξύ των μερών και ο βαθμός στον οποίο συνδυάζουν τις δραστηριότητές τους. Από τους παράγοντες αυτούς εξαρτάται η πιθανότητα να συντονίσουν τα μέρη τη συμπεριφορά τους στην αγορά.

22. Ορισμένα είδη συμφωνιών, για παράδειγμα οι περισσότερες συμφωνίες Ε& Α ή συνεργασίας για τη δημιουργία προτύπων ή τη βελτίωση των συνθηκών προστασίας του περιβάλλοντος, έχουν λιγότερες πιθανότητες να οδηγήσουν σε περιορισμούς όσον αφορά τις τιμές και την παραγωγή. Εάν από τις συμφωνίες αυτές προκύψουν κάποιες αρνητικές επιπτώσεις, αυτές ενδέχεται να αφορούν την καινοτομία ή την ποικιλία των προϊόντων. Μπορεί επίσης να δημιουργήσουν προβλήματα αποκλεισμού των αγορών.

23. Άλλες μορφές συνεργασίας, όπως οι συμφωνίες που αφορούν την παραγωγή ή τις προμήθειες, κατά κανόνα συνεπάγονται σε κάποιο βαθμό, κατανομή του (συνολικού) κόστους. Εάν αυτή η κατανομή κόστους είναι σημαντική, τα μέρη μπορεί να συντονίσουν ευκολότερα τις τιμές και την παραγωγή. Σημαντική κατανομή του κόστους μπορεί να υπάρχει μόνο υπό ορισμένες προϋποθέσεις: πρώτον, ο τομέας συνεργασίας, π.χ. παραγωγή και προμήθειες, πρέπει να αντιπροσωπεύει υψηλό ποσοστό του συνολικού κόστους σε μία δεδομένη αγορά. Δεύτερον, τα μέρη πρέπει να συνδυάζουν τις δραστηριότητές τους στον τομέα της συνεργασίας σε σημαντικό βαθμό. Αυτό, για παράδειγμα, συμβαίνει όταν κατασκευάζουν ή προμηθεύονται από κοινού ένα σημαντικό ενδιάμεσο προϊόν ή ένα μεγάλο ποσοστό της συνολικής παραγωγής ενός τελικού προϊόντος τους.

Συμφωνίες που δεν εμπίπτουν στο άρθρο 81 παράγραφος 1

24. Ορισμένες κατηγορίες συμφωνιών δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 81 παράγραφος 1 λόγω της ίδιας της φύσης τους. Αυτό κατά κανόνα συμβαίνει με τις μορφές συνεργασίας που δεν συνεπάγονται συντονισμό της ανταγωνιστικής συμπεριφοράς των μερών στην αγορά, όπως

- η συνεργασία μεταξύ μη ανταγωνιζομένων επιχειρήσεων,

- η συνεργασία μεταξύ ανταγωνιζομένων επιχειρήσεων οι οποίες δεν μπορούν να διεκπεραιώσουν ανεξάρτητα το σχέδιο ή τη δραστηριότητα που αφορά η συνεργασία,

- η συνεργασία όσον αφορά μία δραστηριότητα που δεν επηρεάζει τις σχετικές παραμέτρους τον ανταγωνισμού.

Αυτά τα είδη συνεργασίας θα μπορούσαν να εμπίπτουν στο άρθρο 81 παράγραφος 1, μόνον εάν οι συμμετέχουσες επιχειρήσεις έχουν σημαντική ισχύ στην αγορά(17) και η συνεργασία τους ενδέχεται να δημιουργήσει σε τρίτους προβλήματα αποκλεισμού των αγορών.

Συμφωνίες που εμπίπτουν σχεδόν πάντα στο άρθρο 81 παράγραφος 1

25. Μία άλλη κατηγορία συμφωνιών μπορεί να θεωρηθεί ότι κατά κανόνα εμπίπτει αυτομάτως στο άρθρο 81 παράγραφος 1. Πρόκειται για συμφωνίες συνεργασίας που έχουν ως αντικείμενο τον περιορισμό του ανταγωνισμού μέσω καθορισμού των τιμών, περιορισμού της παραγωγής ή κατανομής των αγορών ή της πελατείας. Αυτοί οι περιορισμοί θεωρούνται ως οι πλέον επιζήμιοι, διότι επηρεάζουν άμεσα το αποτέλεσμα της διαδικασίας ανταγωνισμού. Αποτέλεσμα του καθορισμού των τιμών και του περιορισμού της παραγωγής είναι ότι οι πελάτες θα καταβάλουν υψηλότερες τιμές ή δεν θα έχουν στη διάθεσή τους τις ποσότητες που επιθυμούν. Η κατανομή των αγορών ή της πελατείας περιορίζει τις επιλογές των πελατών και συνεπώς οδηγεί επίσης σε υψηλότερες τιμές ή μικρότερη παραγωγή. Συνεπώς, οι περιορισμοί αυτοί τεκμαίρεται ότι έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην αγορά. Ως εκ τούτου δεν επιτρέπονται σχεδόν ποτέ(18).

Συμφωνίες που ενδέχεται να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 81 παράγραφος 1

26. Συμφωνίες που δεν ανήκουν στις προαναφερθείσες κατηγορίες πρέπει να αναλύονται περαιτέρω προκειμένον να διαπιστωθεί κατά πόσον εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 81 παράγραφος 1. Κατά την ανάλυση αυτή πρέπει να χρησιμοποιούνται κριτήρια σχετικά με την αγορά, όπως η θέση των μερών στην αγορά και άλλοι διαρθρωτικοί παράγοντες.

Ισχύς στην αγορά και διάρθρωση των αγορών

27. Η ανάλυση ξεκινά από τη θέση των μερών στις αγορές που επηρεάζονται από τη συνεργασία, ώστε να διαπιστωθεί κατά πόσον, μέσω αυτής, ενδέχεται να διατηρήσουν, να αποκτήσουν ή να αυξήσουν την ισχύ τους στην αγορά, δηλ. είναι ικανές να προκαλέσουν αρνητικές επιπτώσεις στην αγορά όσον αφορά τις τιμές, την παραγωγή, την καινοτομία ή την ποικιλία ή ποιότητα των αγαθών και υπηρεσιών. Για την πραγματοποίηση της ανάλυσης αυτής, η σχετική αγορά (αγορές) πρέπει να καθορίζεται σύμφωνα με τη μέθοδο που περιγράφεται στην ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τον ορισμό της σχετικής αγοράς(19). Για ορισμένα είδη αγορών, όπως οι αγορές προμηθειών ή τεχνολογίας, παρέχονται πρόσθετες οδηγίες στις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές.

28. Εάν τα μέρη έχουν από κοινού χαμηλό συνδυασμένο μερίδιο αγοράς(20), είναι ελάχιστα πιθανό να προκύψουν περιοριστικά αποτελέσματα από τη συνεργασία και δεν απαιτείται περαιτέρω ανάλυση. Εάν ένα από τα δύο μέρη έχει ασήμαντο μερίδιο αγοράς και δεν διαθέτει σημαντικούς πόρους, ακόμη και ένα υψηλό συνδυασμένο μερίδιο αγοράς κατά κανόνα δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ένδειξη περιοριστικών επιπτώσεων επί του ανταγωνισμού στη σχετική αγορά(21). Λόγω των ποικίλλων μορφών που μπορεί να λάβει η συνεργασία και των διαφορετικών επιπτώσεων που μπορεί να έχει στις αγορές, ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν, είναι αδύνατο να δοθεί ένα γενικό όριο μεριδίου αγοράς πέραν του οποίου μπορεί να θεωρηθεί ότι υπάρχει αρκετή ισχύς στην αγορά ώστε να έχει περιοριστικά αποτελέσματα.

29. Παράλληλα με τη θέση που κατέχουν τα μέρη στην αγορά και το άθροισμα των μεριδίων τους, μπορεί να χρειαστεί να ληφθεί υπόψη, ως επιπλέον παράγοντας για την αξιολόγηση των επιπτώσεων της συνεργασίας επί του ανταγωνισμού, ο βαθμός συγκέντρωσης της αγοράς, δηλαδή η θέση και ο αριθμός των ανταγωνιστών. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ο δείκτης Herfindahl-Hirshman ("HHI"), ο οποίος ισούται με το άθροισμα των τετραγώνων των ατομικών μεριδίων αγοράς όλων των ανταγωνιστών(22): με έναν δείκτη HHI κάτω του 1000 ο βαθμός συγκέντρωσης της αγοράς χαρακτηρίζεται χαμηλός, μεταξύ 1000 και 1800 ως μέτριος και πάνω από 1800 ως υψηλός. Ένας άλλος πιθανός δείκτης θα ήταν ο συντελεστής συγκέντρωσης των μεγαλύτερων επιχειρήσεων (άθροισμα των μεμονωμένων μεριδίων τους)(23).

30. Ανάλογα με τη θέση των μερών στην αγορά και το βαθμό συγκέντρωσης σ' αυτήν, πρέπει να εξεταστούν και άλλοι παράγοντες, όπως η σταθερότητα των μεριδίων αγοράς ανά το χρόνο, οι φραγμοί εισόδου και η πιθανότητα εισόδου άλλων ανταγωνιστών σ' αυτήν, η αντισταθμιστική ισχύς των αγοραστών/προμηθευτών ή η φύση των προϊόντων (π.χ. ομοιογένεια, ωριμότητα). Στις περιπτώσεις που είναι πιθανό να υπάρξουν επιπτώσεις στον ανταγωνισμό όσον αφορά την καινοτομία, αλλά δεν μπορούν να αξιολογηθούν δεόντως με βάση τις υπάρχουσες αγορές, μπορεί να χρειαστεί να ληφθούν υπόψη ειδικοί παράγοντες για την ανάλυση αυτών των επιπτώσεων (βλ. Κεφάλαιο 2, συμφωνίες Ε& Α).

1.3.2. Άρθρο 81 παράγραφος 3

31. Οι συμφωνίες που εμπίπτουν στο άρθρο 81 παράγραφος 1 μπορούν να τύχουν απαλλαγής, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 81, παράγραφος 3. Αυτό συμβαίνει εάν η συμφωνία

- συμβάλλει στη βελτίωση της παραγωγής ή της διανομής των προϊόντων ή στην προώθηση της τεχνικής ή οικονομικής προόδου,

- εξασφαλίζει στους καταναλωτές δίκαιο τμήμα από το όφελος που προκύπτει

και η οποία

- δεν επιβάλλει περιορισμούς μη απαραίτητους για την επίτευξη των στόχων αυτών,

- δεν παρέχει τη δυνατότητα καταργήσεως του ανταγωνισμού επί σημαντικού τμήματος των σχετικών προϊόντων.

Οικονομικά οφέλη

32. Η πρώτη προϋπόθεση είναι η συμφωνία να συμβάλλει στη βελτίωση της παραγωγής ή της διανομής των προϊόντων ή στην προώθηση της τεχνικής ή οικονομικής προόδου. Δεδομένου ότι τα οφέλη αυτά αφορούν την στατική ή δυναμική αποτελεσματικότητα μπορούν να αναφερθούν σαν "οικονομικά οφέλη". Τα οικονομικά οφέλη μπορεί να υπερτερούν έναντι των περιοριστικών του ανταγωνισμού επιπτώσεων. Για παράδειγμα, μία συνεργασία μπορεί να παρέχει στις επιχειρήσεις τη δυνατότητα να προσφέρουν αγαθά ή υπηρεσίες καλύτερης ποιότητας σε χαμηλότερες τιμές, ή να κυκλοφορούν γρηγορότερα καινοτόμα προϊόντα. Η μεγαλύτερη βελτίωση της αποτελεσματικότητας προκύπτει από το συνδυασμό και την ενοποίηση διαφορετικών ειδικεύσεων ή πόρων. Τα μέρη πρέπει να αποδείξουν ότι από τη συνεργασία τους ενδέχεται να προκύψει βελτίωση της αποτελεσματικότητας η οποία δεν μπορεί να επιτευχθεί με λιγότερα περιοριστικά μέσα (βλ. και κατωτέρω). Ο ισχυρισμός της βελτίωσης της αποτελεσματικότητας πρέπει να είναι τεκμηριωμένος. Δεν αρκούν υποθέσεις ή γενικές αναφορές σε εξοικονόμηση δαπανών.

33. Η Επιτροπή δεν λαμβάνει υπόψη της την εξοικονόμηση δαπανών που προκύπτει από τον περιορισμό της παραγωγής, την κατανομή των αγορών ή από την απλή άσκηση ισχύος στην αγορά.

Δίκαιο τμήμα για τους καταναλωτές

34. Τα οικονομικά οφέλη δεν πρέπει να περιορίζονται στα μέρη της συμφωνίας, αλλά να επεκτείνονται και στους καταναλωτές. Συνήθως, αυτό το τελευταίο εξαρτάται από την ένταση του ανταγωνισμού στην οικεία αγορά. Η πίεση που ασκείται μέσω τον ανταγωνισμού θα εξασφαλίσει κανονικά τη μετακύλιση της εξοικονόμησης δαπανών με τη μορφή χαμηλότερων τιμών ή θα αποτελέσει κίνητρο για τις επιχειρήσεις ώστε να κυκλοφορήσουν νέα προϊόντα στην αγορά όσο το δυνατόν ταχύτερα. Συνεπώς, εάν διατηρείται επαρκής ανταγωνισμός στην αγορά ο οποίος ασκεί αποτελεσματική πίεση στα μέρη της συμφωνίας, η ανταγωνιστική διαδικασία κανονικά εξασφαλίζει ότι οι καταναλωτές αποκομίζουν ένα δίκαιο τμήμα από τα οικονομικά οφέλη.

Αναγκαιότητα των περιορισμών

35. Οι περιορισμοί του ανταγωνισμού πρέπει να είναι απαραίτητοι για την επίτευξη του οικονομικού οφέλους. Εάν υπάρχουν λιγότερο περιοριστικά μέσα για την επίτευξη ανάλογων πλεονεκτημάτων, δεν μπορεί να γίνει επίκληση της αύξησης της αποτελεσματικότητας για να δικαιολογηθούν οι περιορισμοί του ανταγωνισμού. Το κατά πόσον οι συγκεκριμένοι περιορισμοί είναι ή μη απαραίτητοι εξαρτάται από τις συνθήκες που επικρατούν στην αγορά και από τη διάρκεια ισχύος της συμφωνίας. Για παράδειγμα, οι συμφωνίες αποκλειστικότητας μπορεί να μην επιτρέπουν σε ένα από τα συμμετέχοντα μέρη να ακολουθεί την τακτική της "δωρεάν χρήσης" ("free riding") και ως εκ τούτον μπορεί να είναι αποδεκτές. Υπό ορισμένες συνθήκες, ωστόσο, μπορεί να μην είναι αναγκαίες και να επιδεινώσουν ένα περιοριστικό αποτέλεσμα.

Μη κατάργηση του ανταγωνισμού

36. Το κριτήριο της μη κατάργησης τον ανταγωνισμού σε σημαντικό τμήμα των σχετικών προϊόντων παραπέμπει στο ζήτημα της δεσπόζουσας θέσης. Όταν μια επιχείρηση κατέχει ή αποκτά δεσπόζουσα θέση συνεπεία οριζόντιας συμφωνίας, η συμφωνία που παράγει αντιανταγωνιστικά αποτελέσματα κατά την έννοια τον άρθρου 81 δεν μπορεί καταρχήν να τύχει απαλλαγής.

Κανονισμοί απαλλαγής κατά κατηγορία για τις συμφωνίες Ε& Α και εξειδίκευσης

37. Υπό ορισμένες προϋποθέσεις, ορισμένες κατηγορίες συμφωνιών μπορούν να θεωρηθούν ότι πληρούν τα κριτήρια του άρθρου 81 παράγραφος 3. Αυτό ισχύει ιδίως για τις συμφωνίες Ε& Α και τις συμφωνίες παραγωγής, όπου από το συνδυασμό συμπληρωματικών ειδικεύσεων ή στοιχείων ενεργητικού μπορεί να προκύψει σημαντική αύξηση της αποτελεσματικότητας. Οι παρούσες κατευθυντήριες γραμμές θα πρέπει να θεωρηθούν ως συμπληρωματικές ως προς τους κανονισμούς απαλλαγής κατά κατηγορίες για την Ε& Α και την εξειδίκευση. Οι εν λόγω κανονισμοί απαλλαγής κατά κατηγορίες απαλλάσσουν τις συνηθέστερες μορφές συμφωνιών στους τομείς της παραγωγής/εξειδίκευσης, εφόσον το μερίδιο αγοράς των συμμετεχουσών επιχειρήσεων δεν υπερβαίνει το 20 %, και στον τομέα της Ε& Α, εφόσον το μερίδιο αγοράς των συμμετεχουσών επιχειρήσεων δεν υπερβαίνει το 25 %, υπό τον όρο ότι οι συμφωνίες πληρούν τις προϋποθέσεις απαλλαγής κατά κατηγορία και δεν περιέχουν ιδιαίτερης σοβαρότητας περιορισμούς που καθιστούν ανεφάρμοστη την απαλλαγή κατά κατηγορία. Οι κανονισμοί απαλλαγής κατά κατηγορίες δεν προβλέπουν δυνατότητα διαχωρισμού των ιδιαίτερης σοβαρότητας περιορισμών. Εάν υπάρχουν ένας οι περισσότεροι ιδιαίτερης σοβαρότητας περιορισμοί, τότε χάνεται το ευεργέτημα της απαλλαγής για ολόκληρη τη συμφωνία.

1.4. Διάρθρωση των ακόλουθων κεφαλαίων με βάση τις μορφές συνεργασίας

38. Οι κατευθυντήριες γραμμές διαιρούνται σε κεφάλαια που αφορούν τις διάφορες μορφές συνεργασίας. Τα κεφάλαια αυτά αντιστοιχούν στο αναλυτικό πλαίσιο που περιγράφεται ανωτέρω στο σημείο 1.3. Κατά περίπτωση, παρέχονται ειδικές ενδείξεις για τον ορισμό των σχετικών αγορών (π.χ. στον τομέα της Ε& Α ή σχετικά με τις αγορές προμηθειών).

2. ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

2.1. Ορισμός

39. Οι συμφωνίες Ε& Α μπορεί να ποικίλουν όσον αφορά τη μορφή και το πεδίο εφαρμογής τους. Μπορεί να προβλέπουν την ανάθεση σε τρίτους ορισμένων δραστηριοτήτων Ε& Α, την από κοινού βελτίωση υφισταμένων τεχνολογιών ή τη συνεργασία για την έρευνα, την ανάπτυξη και την εμπορία εντελώς νέων προϊόντων. Μπορεί να λάβουν τη μορφή συμφωνίας συνεργασίας ή μιας από κοινού ελεγχόμενης επιχείρησης. Το παρόν κεφάλαιο αφορά όλες τις μορφές συμφωνιών Ε& Α περιλαμβανομένων και των συναφών συμφωνιών που αφορούν την παραγωγή ή την εμπορία των αποτελεσμάτων της Ε& Α, υπό τον όρο ότι το επίκεντρο της συνεργασίας αποτελεί η Ε& Α, με εξαίρεση τις συγκεντρώσεις και τις κοινές επιχειρήσεις που εμπίπτουν στον κανονισμό περί συγκεντρώσεων.

40. Η συνεργασία σε θέματα Ε& Α μπορεί να περιορίσει τα διπλά, περιττά έξοδα, να οδηγήσει σε αμοιβαία γόνιμη ανταλλαγή ιδεών και εμπειριών ώστε να προκύψουν ταχύτερα διάφορα νέα προϊόντα και τεχνολογίες. Κατά κανόνα, μια συμφωνία Ε& Α οδηγεί σε αύξηση των συνολικών δραστηριοτήτων Ε& Α.

41. Οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) αποτελούν μία δυναμική και ανομοιογενή κοινότητα η οποία αντιμετωπίζει πολλές προκλήσεις, μεταξύ των οποίων και τις αυξανόμενες απαιτήσεις μεγαλύτερων επιχειρήσεων που τους αναθέτουν συχνά υπεργολαβίες. Στους τομείς εντατικής Ε& Α, οι νέες ΜΜΕ (συχνά καλούμενες "start-up companies") με προοπτικές γρήγορης ανάπτυξης έχουν επίσης ως στόχο να αποκτήσουν ηγετική θέση σε ταχέως αναπτυσσόμενα τμήματα της αγοράς. Για να ανταποκριθούν σ' αυτές τις προκλήσεις και να παραμείνουν ανταγωνιστικές, οι ΜΜΕ πρέπει να καινοτομούν διαρκώς. Μέσω της συνεργασίας Ε& Α υπάρχει πιθανότητα αύξησης του συνόλον των δραστηριοτήτων έρευνας και ανάπτυξης των ΜΜΕ καθώς και ενίσχυσης της ανταγωνιστικής τους ικανότητας έναντι των ισχυρότερων επιχειρήσεων.

42. Υπό ορισμένες συνθήκες, ωστόσο, οι συμφωνίες Ε& Α μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα ανταγωνισμού, όπως περιοριστικές επιπτώσεις στις τιμές, την παραγωγή, την καινοτομία ή την ποικιλία ή την ποιότητα των προϊόντων.

2.2. Σχετικές αγορές

43. Βασική προϋπόθεση για τον ορισμό της σχετικής αγοράς, κατά την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων μιας συμφωνίας Ε& Α, είναι να διαπιστωθεί ποια προϊόντα, τεχνολογίες ή προσπάθειες έρευνας και ανάπτυξης θα ασκήσουν ανταγωνιστική πίεση επί των μερών. Μεταξύ των διαφόρων πιθανών περιπτώσεων βρίσκονται, στο ένα άκρο, οι καινοτομίες που μπορεί να καταλήξουν στη δημιουργία ενός προϊόντος (ή τεχνολογίας) το οποίο θα ανταγωνιστεί τα υπάρχοντα προϊόντα (ή τεχνολογίες) στην αγορά. Αυτό συμβαίνει στην περίπτωση μιας Ε& Α με προοπτική τις ελαφρές βελτιώσεις ή παραλλαγές, όπως νέα μοντέλα ορισμένων προϊόντων. Στην περίπτωση αυτή, οι ενδεχόμενες επιπτώσεις αφορούν την αγορά των υπαρχόντων προϊόντων. Στο άλλο άκρο βρίσκεται η περίπτωση των καινοτομιών που μπορεί να καταλήξουν σε ένα εντελώς νέο προϊόν που δημιουργεί τη δική του νέα αγορά (π.χ. ένα νέο εμβόλιο για μία προηγουμένως ανίατη ασθένεια). Στην περίπτωση αυτή, οι υπάρχουσες αγορές είναι σχετικές μόνον εάν συνδέονται κατά κάποιο τρόπο με την εν λόγω καινοτομία. Κατά συνέπεια, πρέπει να αξιολογούνται οι επιπτώσεις της συνεργασίας για την καινοτομία. Ωστόσο, οι περισσότερες περιπτώσεις βρίσκονται μεταξύ των δυο αυτών άκρων, δηλαδή πρόκειται για προσπάθειες καινοτομίας που ενδέχεται να καταλήξουν στη δημιουργία προϊόντων (ή τεχνολογίας) τα οποία, με την πάροδο του χρόνου, θα αντικαταστήσουν τα υπάρχοντα (π.χ. οι δίσκοι οπτικής ανάγνωσης (CD), που αντικατέστησαν τους παραδοσιακούς δίσκους). Μια προσεκτική ανάλυση αυτών των περιπτώσεων μπορεί να απαιτήσει τη μελέτη και των δύο αυτών, δηλαδή των υπαρχουσών αγορών και των επιπτώσεων της συμφωνίας στην καινοτομία.

Υπάρχουσες αγορές

α) Αγορές προϊόντων

44. Εάν η συνεργασία αφορά Ε& Α για τη βελτίωση υπαρχόντων προϊόντων, αυτά τα υπάρχοντα προϊόντα, περιλαμβανομένων και των πλησιέστερων υποκατάστατών τους, αποτελούν τη σχετική αγορά την οποία αφορά η συνεργασία(24).

45. Εάν οι προσπάθειες Ε& Α αποσκοπούν σε σημαντική μεταβολή ενός υπάρχοντος προϊόντος ή ακόμη και σε δημιουργία νέου προϊόντος που αντικαθιστά τα υπάρχοντα, η υποκατάσταση του υπάρχοντος προϊόντος μπορεί να είναι ατελής ή να απαιτεί την πάροδο μεγάλου χρονικού διαστήματος. Κατά συνέπεια, τα παλαιά και τα νέα προϊόντα που θα προκύψουν ενδεχομένως δεν είναι πιθανό να ανήκουν στην ίδια σχετική αγορά. Η αγορά των υπαρχόντων προϊόντων μπορεί παρόλα αυτά να επηρεαστεί, εάν οι από κοινού προσπάθειες Ε& Α ενδέχεται να καταλήξουν στο συντονισμό της συμπεριφοράς των μερών ως προμηθευτών των υπαρχόντων προϊόντων. Η εκμετάλλευση της ισχύος στην υπάρχουσα αγορά, ωστόσο, είναι δυνατή μόνον εφόσον τα μέρη έχουν από κοινού ισχυρή θέση και στις δύο, στην αγορά του υπάρχοντος προϊόντος και στις δραστηριότητες Ε& Α.

46. Εάν η Ε& Α αφορά ένα σημαντικό συστατικό του τελικού προϊόντος, για την αξιολόγηση μπορεί να είναι κρίσιμη όχι μόνο η αγορά αυτού του συστατικού αλλά και η αγορά του υπάρχοντος τελικού προϊόντος. Για παράδειγμα, εάν οι κατασκευαστές αυτοκινήτων συνεργαστούν για την έρευνα και ανάπτυξη ενός νέου τύπου κινητήρα, η αγορά αυτοκινήτων μπορεί να επηρεαστεί από αυτή τη συνεργασία. Η αγορά των τελικών προϊόντων, ωστόσο, είναι κρίσιμο στοιχείο για την αξιολόγηση μόνο εάν το σύστατικό στο οποίο αποσκοπεί η Ε& Α αποτελεί βασικό στοιχείο, από τεχνική ή οικονομική άποψη, αυτών των τελικών προϊόντων και εάν τα μέρη της συμφωνίας Ε& Α είναι σημαντικοί ανταγωνιστές στην αγορά των τελικών προϊόντων.

β) Αγορές τεχνολογίας

47. Η συνεργασία σε θέματα Ε& Α μπορεί να μην αφορά μόνο προϊόντα αλλά και τεχνολογίες. Εφόσον τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας αποτελούν αντικείμενο χωριστής εμπορικής εκμετάλλευσης σε σχέση με τα προϊόντα που αφορούν, πρέπει να προσδιοριστεί και η σχετική αγορά τεχνολογίας. Οι αγορές τεχνολογίας περιλαμβάνουν τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας για τα οποία χορηγούνται οι σχετικές άδειες καθώς και τις πλησιέστερες τεχνολογίες υποκατάστασης, δηλαδή άλλες τεχνολογίες τις οποίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν οι πελάτες ως υποκατάστατο.

48. Η μέθοδος που ακολουθείται για τον ορισμό των αγορών τεχνολογίας βασίζεται στις ίδιες αρχές που ισχύουν για τον ορισμό της αγοράς του προϊόντος(25). Έχοντας ως αφετηρία την τεχνολογία που εκμεταλλεύονται τα μέρη, πρέπει να προσδιοριστούν οι άλλες τεχνολογίες στις οποίες μπορεί να στραφούν οι πελάτες αντιδρώντας σε μια μικρή αλλά σταθερή αύξηση των σχετικών τιμών. Εφόσον εντοπισθούν αυτές οι τεχνολογίες, μπορεί να υπολογιστούν τα μερίδια αγοράς διαιρώντας τα έσοδα των μερών από τις άδειες εκμετάλλευσης με τα συνολικά έσοδα από τις άδειες εκμετάλλευσης όλων των επιχειρήσεων που πωλούν υποκατάστατες τεχνολογίες.

49. Η θέση των μερών στην αγορά της υπάρχουσας τεχνολογίας αποτελεί κρίσιμο κριτήριο αξιολόγησης, εφόσον η συνεργασία Ε& Α αποσκοπεί σε σημαντική βελτίωση της υπάρχουσας τεχνολογίας ή στη δημιουργία μιας νέας τεχνολογίας η οποία θα αντικαταστήσει την υπάρχουσα. Ωστόσο, το μερίδιο αγοράς των μερών μπορεί να ληφθεί μόνο σαν αφετηρία για την ανάλυση αυτή. Στις αγορές τεχνολογίας πρέπει να δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στο δυνητικό ανταγωνισμό. Αν οι επιχειρήσεις οι οποίες δεν χορηγούν επί του παρόντος άδειες εκμετάλλευσης της τεχνολογίας τους είναι δυνητικοί ανταγωνιστές στην αγορά τεχνολογίας, θα μπορούσαν να περιορίσουν τη δυνατότητα των μερών να αυξήσουν τις τιμές της τεχνολογίας τους (βλ. κατωτέρω παράδειγμα 3).

Ανταγωνισμός στην καινοτομία (προσπάθειες Ε& Α)

50. Η συνεργασία σε θέματα Ε& Α μπορεί να μην επηρεάζει - ή να μην επηρεάζει μόνο - τον ανταγωνισμό στις υπάρχουσες αγορές αλλά και τον ανταγωνισμό στην καινοτομία. Αυτό συμβαίνει στις περιπτώσεις που η συνεργασία αφορά την ανάπτυξη νέων προϊόντων/τεχνολογίας που μπορεί - εάν πρόκειται για νεοεμφανιζόμενα προϊόντα ή τεχνολογίες - είτε να αντικαταστήσουν μια μέρα τα υπάρχοντα είτε προορίζονται για μία νέα χρήση και ως εκ τούτουν δεν θα αντικαταστήσουν τα υπάρχοντα προϊόντα αλλά θα δημιουργήσουν μια εντελώς νέα ζήτηση. Στις περιπτώσεις αυτές, οι επιπτώσεις επί του ανταγωνισμού σε θέματα καινοτομίας είναι σημαντικές, αλλά μπορεί να μην αρκεί η ανάλυση του πραγματικού ή δυνητικού ανταγωνισμού στις αγορές των υπαρχόντων προϊόντων ή τεχνολογιών. Στην περίπτωση αυτή, μπορούν να γίνουν δύο υποθέσεις ανάλογα με τον χαρακτήρα της καινοτομικής διαδικασίας σε ένα δεδομένο βιομηχανικό κλάδο.

51. Στην πρώτη υπόθεση, η οποία ισχύει για παράδειγμα στο φαρμακευτικό κλάδο, η διαδικασία καινοτομίας είναι διαρθρωμένη με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι δυνατό να καθοριστούν πολύ νωρίς οι πόλοι της Ε& Α. Οι πόλοι της Ε& Α είναι οι εργασίες Ε& Α που κατευθύνονται σε ένα ορισμένο νέο προϊόν ή τεχνολογία καθώς και η Ε& Α που αποσκοπεί στην ανάπτυξη υποκατάστατων των προϊόντων ή τεχνολογιών που αποτελούν αντικείμενο της συνεργασίας και που έχουν ανάλογη πρόσβαση στους πόρους καθώς και ανάλογο χρονοδιάγραμμα. Στην περίπτωση αυτή, μπορεί να εξετασθεί αν μετά τη συμφωνία μένουν αρκετοί πόλοι Ε& Α. Ως αφετηρία για την ανάλυση λαμβάνεται η Ε& Α που έχουν συμφωνήσει τα μέρη. Εν συνεχεία πρέπει να προσδιοριστούν οι πόλοι έρευνας και ανάπτυξης που είναι αξιόπιστοι και ανταγωνιστικοί. Για να αξιολογηθεί η αξιοπιστία των ανταγωνιστικών πόλων, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα ακόλουθα στοιχεία: η φύση, το πεδίο και το μέγεθος των ενδεχόμενων άλλων προσπαθειών Ε& Α, η πρόσβασή τους στους χρηματοδοτικούς και ανθρώπινους πόρους, στην τεχνογνωσία και τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας ή άλλα ειδικά στοιχεία ενεργητικού καθώς και το χρονοδιάγραμμά τους και η ικανότητα εκμετάλλευσης των ενδεχόμενων αποτελεσμάτων. Ένας πόλος Ε& Α δεν είναι αξιόπιστος και ανταγωνιστικός εάν δεν μπορεί να θεωρηθεί ως στενό υποκατάστατο της προσπάθειας Ε& Α των μερών υπό το πρίσμα, για παράδειγμα, της πρόσβασης στους πόρους ή του χρονοδιαγράμματος.

52. Στη δεύτερη υπόθεση, οι προσπάθειες καινοτομίας σε ένα κλάδο δεν έχουν αρκετά σαφή διάρθρωση ώστε να επιτρέπεται ο καθορισμός των πόλων Ε& Α. Στην περίπτωση αυτή, η Επιτροπή δεν προσπαθεί, εκτός εάν συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις, να αξιολογήσει τις επιπτώσεις μιας δεδομένης συνεργασίας Ε& Α στην καινοτομία, αλλά περιορίζει την αξιολόγησή της στις αγορές προϊόντων και/ή τεχνολογίας που σχετίζονται με την εν λόγω συνεργασία.

Υπολογισμός των μεριδίων αγοράς

53. Ο υπολογισμός των μεριδίων αγοράς, τόσο στο πλαίσιο του κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορίες για την Ε& Α, όσο και των κατευθυντήριων γραμμών, πρέπει να αντιστοιχεί στη διάκριση μεταξύ υφισταμένων αγορών και ανταγωνισμού στην καινοτομία. Κατά την έναρξη της συνεργασίας, ως σημείο αναφοράς λαμβάνεται η αγορά των προϊόντων που μπορούν να βελτιωθούν ή να αντικατασταθούν από τα αναπτυσσόμενα προϊόντα. Εάν η συμφωνία Ε& Α αποσκοπεί μόνο στη βελτίωση ή την τελειοποίηση των υπαρχόντων προϊόντων, η αγορά αυή περιλαμβάνει τα προϊόντα που αφορά άμεσα η Ε& Α. Τα μερίδια αγοράς μπορεί έτσι να υπολογιστούν με βάση την αξία των πωλήσεων των υπαρχόντων προϊόντων. Εάν η Ε& Α αποσκοπεί στην αντικατάσταση ενός υπάρχοντος προϊόντος, το νέο προϊόν θα αποτελέσει, εάν είναι επιτυχημένο, υποκατάστατο των υπαρχόντων προϊόντων. Για να αξιολογηθεί η ανταγωνιστική θέση των μερών, υπάρχει και πάλι η δυνατότητα υπολογισμού των μεριδίων αγοράς με βάση την αξία των πωλήσεων των υπαρχόντων προϊόντων. Κατά συνέπεια, η απαλλαγή των περιπτώσεων αυτών σύμφωνα με τον κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορίες για την Ε& Α βασίζεται στο μερίδιο αγοράς στην "σχετική αγορά των προϊόντων που επιδέχονται βελτίωση ή αντικατάσταση από τα προϊόντα που αποτελούν αντικείμενο της συμφωνίας". Για να είναι αυτόματη η απαλλαγή, αυτό το μερίδιο αγοράς δεν πρέπει να υπερβαίνει το 25 %(26).

54. Εάν η Ε& Α αποσκοπεί στην ανάπτυξη ενός προϊόντος που θα δημιουργήσει μια εντελώς νέα ζήτηση, δεν μπορούν να υπολογισθούν τα μερίδια αγοράς με βάση τις πωλήσεις. Μπορεί να γίνει μόνο ανάλυση των αποτελεσμάτων της συμφωνίας όσον αφορά τον ανταγωνισμό στην καινοτομία. Κατά συνέπεια, ο κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορίες για την Ε& Α απαλλάσσει τις συμφωνίες αυτές ανεξαρτήτως μεριδίου αγοράς για χρονικό διάστημα επτά ετών από την πρώτη διάθεση του προϊόντος προς πώληση στην αγορά(27). Ωστόσο, το ευεργέτημα της απαλλαγής κατά κατηγορία μπορεί να ανακληθεί, αν η συμφωνία θα καταργούσε τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό στην καινοτομία(28). Μετά την επταετή αυτή περίοδο, μπορούν να υπολογισθούν τα μερίδια αγοράς με βάση την αξία των πωλήσεων και ισχύει το όριο του 25 %(29).

2.3. Αξιολόγηση βάσει του άρθρου 81 παράγραφος 1

2.3.1. Φύση της συμφωνίας

2.3.1.1. Συμφωνίες που δεν εμπίπτουν στο άρθρο 81 παράγραφος 1

55. Οι περισσότερες συμφωνίες Ε& Α δεν εμπίπτουν στο άρθρο 81 παράγραφος 1. Αυτό ισχύει, καταρχάς, για τις συμφωνίες που προβλέπουν συνεργασία στον τομέα της Ε& Α σε ένα μάλλον θεωρητικό στάδιο, πολύ απομακρυσμένο από το στάδιο της εκμετάλλευσης των ενδεχόμενων αποτελεσμάτων.

56. Επιπλέον, η συνεργασία Ε& Α μεταξύ μη ανταγωνιστών δεν περιορίζει, κατά κανόνα, τον ανταγωνισμό(30). Η ανταγωνιστική σχέση μεταξύ των μερών πρέπει να αναλυθεί στο πλαίσιο των επηρεαζόμενων υπαρχουσών αγορών και/ή της καινοτομίας. Εάν τα μέρη δεν είναι σε θέση να πραγματοποιήσουν την αναγκαία Ε& Α ανεξάρτητα, δεν υπάρχει περιορισμός του ανταγωνισμού. Αυτό μπορεί να ισχύει, για παράδειγμα, για επιχειρήσεις που ενώνουν συμπληρωματικές ειδικεύσεις, τεχνολογίες και άλλους πόρους. Το ζήτημα του δυνητικού ανταγωνισμού πρέπει να αξιολογείται σε ρεαλιστική βάση. Για παράδειγμα, τα μέρη δεν μπορούν να θεωρηθούν δυνητικοί ανταγωνιστές απλώς και μόνον επειδή η συνεργασία τους παρέχει τη δυνατότητα να προβούν σε δραστηριότητες Ε& Α. Το κρίσιμο ζήτημα είναι κατά πόσον κάθε μέρος έχει, ανεξάρτητα, τα αναγκαία μέσα όσον αφορά τα στοιχεία ενεργητικού, την τεχνογνωσία και τους άλλους πόρους.

57. Η συνεργασία στον τομέα της Ε& Α μέσω ανάθεσης σε τρίτους δραστηριοτήτων Ε& Α οι οποίες προηγουμένως πραγματοποιούνταν εντός της επιχείρησης γίνεται συχνά με ειδικευμένες επιχειρήσεις, ερευνητικά ινστιτούτα ή πανεπιστημιακούς φορείς, που δεν συμμετέχουν στην εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων. Κατά κανόνα, τέτοιες συμφωνίες συνδυάζονται με μεταφορά τεχνογνωσίας και/ή ρήτρα αποκλειστικής προμήθειας όσον αφορά τα ενδεχόμενα αποτελέσματα. Στην περίπτωση αυτή, λόγω του συμπληρωματικού χαρακτήρα των συμμετεχόντων στη συνεργασία, το άρθρο 81 παράγραφος 1 δεν έχει εφαρμογή.

58. Η συνεργασία στον τομέα της Ε& Α που δεν περιλαμβάνει από κοινού εκμετάλλευση των ενδεχόμενων αποτελεσμάτων μέσω της παροχής αδειών εκμετάλλευσης, της παραγωγής ή της εμπορίας, σπανίως εμπίπτει στο πεδίο του άρθρου 81, παράγραφος 1. Αυτές οι "καθαρές" συμφωνίες Ε& Α μπορεί να δημιουργήσουν πρόβλημα ανταγωνισμού μόνον εάν περιορίζεται σημαντικά ο αποτελεσματικός ανταγωνισμός όσον αφορά την καινοτομία.

2.3.1.2. Συμφωνίες που εμπίπτουν σχεδόν πάντα στο άρθρο 81 παράγραφος 1

59. Εάν πραγματικό αντικείμενο της συμφωνίας δεν είναι η Ε& Α αλλά μια συγκεκαλυμμένη σύμπραξη, δηλαδή ένας κατά τα άλλα απαγορευόμενος καθορισμός τιμών, περιορισμός της παραγωγής ή κατανομή των αγορών, εμπίπτει στο πεδίο του άρθρου 81 παράγραφος 1. Ωστόσο, μια συμφωνία έρευνας και ανάπτυξης που περιλαμβάνει την από κοινού εκμετάλλευση των ενδεχόμενων μελλοντικών αποτελεσμάτων δεν περιορίζει κατ' ανάγκη τον ανταγωνισμό.

2.3.1.3. Συμφωνίες που ενδέχεται να εμπίπτουν στο άρθρο 81 παράγραφος 1

60. Οι συμφωνίες Ε& Α που δεν μπορούν να χαρακτηριστούν αυτομάτως ως συμφωνίες σαφώς μη περιοριστικές μπορεί να εμπίπτουν στο πεδίο του άρθρου 81 παράγραφος 1(31) και πρέπει να αναλύονται εντός του οικονομικού τους πλαισίου. Αυτό ισχύει για τη συνεργασία Ε& Α η οποία πραγματοποιείται σε στάδιο πλησιέστερο προς τη θέση του προϊόντος σε κυκλοφορία στην αγορά και συνάπτεται μεταξύ επιχειρήσεων που ανταγωνίζονται είτε στις αγορές του υπάρχοντος προϊόντος/τεχνολογίας είτε στις αγορές καινοτομίας.

2.3.2. Ισχύς στην αγορά και διάρθρωση των αγορών

61. Η συνεργασία Ε& Α μπορεί να έχει τριών ειδών αρνητικές επιπτώσεις στην αγορά: πρώτον, μπορεί να περιορίσει την καινοτομία, δεύτερον, μπορεί να οδηγήσει σε συντονισμό της συμπεριφοράς των μερών στις υπάρχουσες αγορές και τρίτον, μπορεί να προκύψουν προβλήματα αποκλεισμού στο επίπεδο της εκμετάλλευσης των ενδεχόμενων αποτελεσμάτων. Αυτών των ειδών οι αρνητικές επιπτώσεις στην αγορά, ωστόσο, ενδέχεται να προκύψουν μόνον όταν τα μέρη της συνεργασίας έχουν σημαντική ισχύ στις υπάρχουσες αγορές και/ή εφόσον περιορίζεται σημαντικά ο ανταγωνισμός όσον αφορά την καινοτομία. Εάν δεν υπάρχει ισχύς στην αγορά δεν υπάρχουν και κίνητρα για τον συντονισμό της συμπεριφοράς στις υπάρχουσες αγορές ή για περιορισμό ή επιβράδυνση της καινοτομίας. Πρόβλημα αποκλεισμού μπορεί να προκύψει μόνο στο πλαίσιο συμφωνίας συνεργασίας στην οποία συμμετέχει τουλάχιστον μία επιχείρηση με σημαντική ισχύ σε μία βασική τεχνολογία και η οποία προβλέπει την αποκλειστική εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων.

62. Δεν υπάρχει κανένα απόλυτο όριο μεριδίου αγοράς από το οποίο προκύπτει ότι μια συμφωνία Ε& Α δημιουργεί έναν ορισμένο βαθμό ισχύος στην αγορά και ως εκ τούτου εμπίπτει στο άρθρο 81 παράγραφος 1. Ωστόσο, οι συμφωνίες Ε& Α απαλλάσσονται υπό την προϋπόθεση ότι συνάπτονται μεταξύ μερών των οποίων το συνδυασμένο μερίδιο αγοράς δεν υπερβαίνει το 25 % και ότι πληρούν τις λοιπές προϋποθέσεις του κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορίες. Ως εκ τούτου, για τις περισσότερες συμφωνίες Ε& Α πρέπει να αναλύονται τα περιοριστικά αποτελέσματα, μόνο εάν το συνδυασμένο μερίδιο αγοράς των μερών υπερβαίνει το 25 %.

63. Οι συμφωνίες που δεν εμπίπτουν στο πεδίο της απαλλαγής κατά κατηγορία λόγω της ισχυρότερης θέσης των μερών στην αγορά δεν περιορίζουν κατ' ανάγκη τον ανταγωνισμό. Ωστόσο, όσο ισχυρότερη είναι η θέση που κατέχουν αθροιστικά τα μέρη στις υπάρχουσες αγορές και/ή όσο περισσότερο περιορίζεται ο ανταγωνισμός στην καινοτομία, τόσο πιθανότερη είναι η εφαρμογή του άρθρου 81 παράγραφος 1 και η αξιολόγηση των εν λόγω συμφωνιών απαιτεί λεπτομερέστερη ανάλυση.

64. Εάν η Ε& Α αποσκοπεί στη βελτίωση ή την τελειοποίηση υφιστάμενων προϊόντων/τεχνολογίας, οι ενδεχόμενες επιπτώσεις της αφορούν τη σχετική αγορά (αγορές) αυτών των υπαρχόντων προϊόντων/τεχνολογίας. Ωστόσο, οι επιπτώσεις όσον αφορά τις τιμές, την παραγωγή και/ή την καινοτομία στις υπάρχουσες αγορές είναι πιθανές μόνον εάν τα μέρη από κοινού διαθέτουν ισχυρή θέση, εάν είναι δυσχερής η είσοδος στις αγορές αυτές και εάν οι άλλες δραστηριότητες καινοτομίας είναι ελάχιστες. Επιπλέον, εάν η Ε& Α αφορά μία σχετικά ήσσονος σημασίας παραγωγή ενός τελικού προϊόντος, οι επιπτώσεις στον ανταγωνισμό όσον αφορά αυτά τα τελικά προϊόντα είναι, αν μη τι άλλο, πολύ περιορισμένες. Γενικά, πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ "καθαρών" συμφωνιών Ε& Α και ευρύτερης συνεργασίας που εκτείνεται σε διάφορα στάδια της εκμετάλλευσης των αποτελεσμάτων (χορήγηση αδειών εκμετάλλευσης, παραγωγή, εμπορία). Όπως προαναφέρθηκε, οι "καθαρές" συμφωνίες Ε& Α σπανίως εμπίπτουν στο πεδίο του άρθρου 81, παράγραφος 1. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την Ε& Α που αποσκοπεί σε περιορισμένη βελτίωση υπαρχόντων προϊόντων/τεχνολογίας. Εάν, στην περίπτωση αυτή, η συνεργασία Ε& Α περιλαμβάνει από κοινού εκμετάλλευση μόνο μέσω χορήγησης αδειών εκμετάλλευσης, οι περιοριστικές επιπτώσεις, όπως ο αποκλεισμός της αγοράς, είναι ελάχιστα πιθανές. Εάν, ωστόσο, η συνεργασία περιλαμβάνει την από κοινού παραγωγή και/ή εμπορία προϊόντων/τεχνολογίας στα οποία έχουν επέλθει ελαφρές βελτιώσεις, πρέπει να εξεταστεί με μεγαλύτερη προσοχή. Σε μία τέτοια περίπτωση, αφενός, είναι πιθανότερο να υπάρξουν αρνητικές επιπτώσεις όσον αφορά τις τιμές και την παραγωγή στις υπάρχουσες αγορές, εάν συνεργάζονται ισχυροί ανταγωνιστές. Αφετέρου, η συνεργασία μπορεί να μοιάζει περισσότερο με συμφωνία παραγωγής, δεδομένου ότι οι δραστηριότητες Ε& Α μπορεί εκ των πραγμάτων να μην αποτελούν τον κύριο άξονα μιας τέτοιας συνεργασίας.

65. Εάν η Ε& Α αποσκοπεί στη δημιουργία ενός εντελώς νέου προϊόντος (ή τεχνολογίας) που θα αποκτήσει τη δική του νέα αγορά, είναι μάλλον απίθανο να υπάρξουν επιπτώσεις στις υπάρχουσες αγορές όσον αφορά τις τιμές και την παραγωγή. Η ανάλυση πρέπει να επικεντρώνεται στους πιθανούς περιορισμούς της καινοτομίας όσον αφορά, για παράδειγμα, την ποιότητα και την ποικιλία των ενδεχόμενων μελλοντικών προϊόντων/τεχνολογιών ή την ταχύτητα της καινοτομίας. Αυτές οι περιοριστικές επιπτώσεις μπορεί να προκύψουν εφόσον δύο ή περισσότερες από τις επιχειρήσεις που συνεργάζονται για την ανάπτυξη του συγκεκριμένον προϊόντος αρχίσουν τη συνεργασία τους όταν κάθε μία από αυτές ανεξάρτητα έχει πλησιάσει αρκετά στο στάδιο της θέσης του προϊόντος σε κυκλοφορία. Στην περίπτωση αυτή, μπορεί να προκύψει περιορισμός της καινοτομίας ακόμη και από μια "καθαρή" συμφωνία Ε& Α. Κατά κανόνα, ωστόσο, η συνεργασία Ε& Α που αφορά εντελώς νέα προϊόντα ευνοεί τον ανταγωνισμό. Αυτή η αρχή δεν παύει να ισχύει, σε μεγάλο βαθμό, εάν η συνεργασία περιλαμβάνει την από κοινού εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων, ακόμα και την από κοινού εμπορία. Πράγματι, η από κοινού εκμετάλλευση, στις περιπτώσεις αυτές, δημιουργεί προβλήματα μόνον όταν προκύπτει αποκλεισμός των επιχειρήσεων από βασικές τεχνολογίες. Τα προβλήματα αυτά, ωστόσο, δεν προκύπτουν εφόσον τα μέρη χορηγούν άδειες εκμετάλλευσης σε τρίτους.

66. Οι περισσότερες συμφωνίες Ε& Α βρίσκονται μεταξύ των δύο περιπτώσεων που περιγράφτηκαν ανωτέρω. Ως εκ τούτου, μπορεί να έχουν επιπτώσεις στην καινοτομία καθώς και στις υπάρχουσες αγορές. Κατά συνέπεια, μπορεί να είναι χρήσιμη η αξιολόγηση τόσο της υπάρχουσας αγοράς όσο και των επιπτώσεων στην καινοτομία για την εκτίμηση των θέσεων που κατέχουν αθροιστικά τα μέρη, του βαθμού συγκέντρωσης των αγορών, του αριθμού των επιχειρήσεων (ιδίως αυτών που προβαίνουν σε καινοτομίες) και των όρων εισόδου στην αγορά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, παρατηρούνται περιοριστικές επιπτώσεις όσον αφορά τις τιμές ή την παραγωγή στις υπάρχουσες αγορές και αρνητικές συνέπειες για την καινοτομία λόγω της επιβράδυνσης της ανάπτυξης. Για παράδειγμα, εάν συνεργαστούν σημαντικοί ανταγωνιστές σε μία υπάρχουσα αγορά τεχνολογίας προκειμένου να αναπτύξουν μια νέα τεχνολογία που ενδέχεται να αντικαταστήσει κάποτε τα υπάρχοντα προϊόντα, η συνεργασία αυτή ενδέχεται να έχει περιοριστικές επιπτώσεις, εάν τα μέρη έχουν σημαντική ισχύ στην υπάρχουσα αγορά (πράγμα που θα αποτελούσε κίνητρο για την εκμετάλλευση της θέσης αυτής) και εάν κατέχουν ισχυρή θέση στις δραστηριότητες Ε& Α. Ανάλογα αποτελέσματα ενδέχεται να προκύψουν, εάν η σημαντικότερη επιχείρηση σε μια υπάρχουσα αγορά συνεργάζεται με μία πολύ μικρότερη ή ακόμα με ένα δυνητικό ανταγωνιστή ο οποίος μόλις έχει κάνει την εμφάνισή του στην αγορά με ένα νέο προϊόν/τεχνολογία που μπορεί να απειλήσει τη θέση της καθιερωμένης επιχείρησης.

67. Ορισμένες συμφωνίες μπορεί επίσης να μην τυγχάνουν απαλλαγής κατηγορία ανεξαρτήτως της ισχύος των μερών στην αγορά. Αυτό ισχύει, για παράδειγμα, για τις συμφωνίες που περιορίζουν την πρόσβαση ενός μέρους στα αποτελέσματα των εργασιών, επειδή δεν προωθούν, κατά κανόνα, την τεχνική και οικονομική πρόοδο με τη διάδοση των τεχνολογικών γνώσεων μεταξύ των μερών(32). Ο κανονισμός περί απαλλαγής κατά κατηγορία προβλέπει μία ειδική εξαίρεση από αυτό το γενικό κανόνα, στην περίπτωση των πανεπιστημιακών φορέων ή ερευνητικών ιδρυμάτων ή ειδικευμένων εταιρειών που παρέχουν Ε& Α υπό μορφή υπηρεσίας και δεν συμμετέχουν στη βιομηχανική εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων της έρευνας και ανάπτυξης(33). Παρόλα αυτά, επισημαίνεται ότι οι συμφωνίες που προβλέπουν αποκλειστικά δικαιώματα πρόσβασης μπορεί, εφόσον εμπίπτουν στο πεδίο του άρθρου 81 παράγραφος 1, να ανταποκρίνονται στα κριτήρια για απαλλαγή βάσει του άρθρου 81 παράγραφος 3, ιδιαίτερα εφόσον τα αποκλειστικά δικαιώματα πρόσβασης είναι απαραίτητα από οικονομική άποψη, δεδομένης της αγοράς, των κινδύνων και της κλίμακας των επενδύσεων που απαιτούνται για την εκμετάλλευση των αποτελεσμάτων της έρευνας και ανάπτυξης.

2.4. Αξιολόγηση βάσει του άρθρου 81 παράγραφος 3

2.4.1. Οικονομικά οφέλη

68. Οι περισσότερες συμφωνίες Ε& Α - με ή χωρίς από κοινού εκμετάλλευση των ενδεχόμενων αποτελεσμάτων - ενέχουν οικονομικά οφέλη λόγω της εξοικονόμησης δαπανών και της γόνιμης ανταλλαγής ιδεών και εμπειριών, με αποτέλεσμα την ταχύτερη ανάπτυξη νέων προϊόντων και τεχνολογιών. Υπό τους όρους αυτούς, κρίνεται εύλογο να προβλεφθεί η απαλλαγή των συμφωνιών που συνεπάγονται περιορισμό του ανταγωνισμού μέχρις ενός ορίου μεριδίου αγοράς, το οποίο μπορεί, κατά κανόνα, για την εφαρμογή του άρθρου 81 παράγραφος 3, να αποτελεί τεκμήριο ότι τα θετικά αποτελέσματα από τις συμφωνίες έρευνας και ανάπτυξης θα υπερβαίνουν τις τυχόν αρνητικές επιπτώσεις επί του ανταγωνισμού. Ως εκ τούτου, ο κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία για τις συμφωνίες Ε& Α απαλλάσσει εκείνες τις μορφές συμφωνιών Ε& Α οι οποίες πληρούν ορισμένες προϋποθέσεις (βλ. άρθρο 3) και δεν περιέχουν ιδιαίτερης σοβαρότητας περιορισμούς (βλ. άρθρο 5), υπό τον όρο ότι το άθροισμα των μεριδίων αγοράς των μερών στην επηρεαζόμενη(ες) υπάρχουσα αγορά(ες) δεν υπερβαίνει το 25 %.

69. Εάν η συνεργασία οδηγήσει στη δημιουργία σημαντικής ισχύος στην αγορά ή σε αύξησή της, τα μέρη πρέπει να αποδείξουν ότι από την Ε& Α απορρέουν σημαντικά οφέλη, ότι τίθενται ταχύτερα στην αγορά νέα προϊόντα/τεχνολογίες ή ότι προκύπτουν άλλες βελτιώσεις της αποτελεσματικότητας.

2.4.2. Αναγκαιότητα των περιορισμών

70. Μία συμφωνία Ε& Α δεν μπορεί να απαλλαγεί εάν επιβάλλει περιορισμούς που δεν είναι απαραίτητοι για να επιτευχθούν τα προαναφερθέντα οφέλη. Οι μεμονωμένες ρήτρες που απαριθμούνται στο άρθρο 5 του κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορία για την Ε& Α καθιστούν αδύνατη μία απαλλαγή, ακόμη και μετά από μεμονωμένη αξιολόγηση της συμφωνίας, και ως εκ τούτου μπορού να θεωρηθούν καλό παράδειγμα περιορισμών που δεν είναι απαραίτητοι για τη συνεργασία.

2.4.3. Μη κατάργηση του ανταγωνισμού

71. Δεν θα χορηγείται καμία απαλλαγή, εάν τα μέρη έχουν τη δυνατότητα να καταργήσουν τον ανταγωνισμό για σημαντικό μέρος των σχετικών προϊόντων (ή τεχνολογιών). Εφόσον, συνεπεία μιας συμφωνίας Ε& Α, μια επιχείρηση κατέχει ή αποκτά δεσπόζουσα θέση στις υπάρχουσες αγορές ή στην καινοτομία, η εν λόγω συμφωνία που παράγει αντιανταγωνιστικά αποτελέσματα κατά την έννοια του άρθρου 81 δεν μπορεί κατ' αρχήν να τύχει απαλλαγής. Για παράδειγμα, στην καινοτομία αυτό συμβαίνει εάν η συμφωνία συνδυάζει τους δύο μοναδικούς υπάρχοντες πόλους της έρευνας.

Χρόνος της αξιολόγησης και διάρκεια της απαλλαγής

72. Οι συμφωνίες Ε& Α που περιλαμβάνουν από κοινού παραγωγή και εμπορία νέων προϊόντων/τεχνολογίας χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής όσον αφορά το χρόνο κατά τον οποίο πραγματοποιείται η αξιολόγηση.

73. Στην αρχή της συνεργασίας Ε& Α, δεν είναι ακόμη γνωστό αν θα είναι επιτυχής ούτε ποια θα είναι η μελλοντική θέση των μερών στην αγορά, ούτε η εξέλιξη των αγορών τον προϊόντος ή της τεχνολογίας. Κατά συνέπεια, η αξιολόγηση της συνεργασίας κατά τον χρόνο σύναψής της, περιορίζεται στις (τότε) υπάρχουσες αγορές του προϊόντος ή της τεχνολογίας και/ή τις αγορές καινοτομίας όπως περιγράφονται στο παρόν κεφάλαιο. Εάν από την ανάλυση προκύπτει ότι δεν υπάρχει κίνδυνος εξάλειψης του ανταγωνισμού, η συμφωνία Ε& Α μπορεί να τύχει απαλλαγής. Η απαλλαγή αυτή χορηγείται για όλη τη διάρκεια της φάσης της έρευνας και ανάπτυξης, στην οποία προστίθεται και μία φάση για την ενδεχόμενη θέση σε κυκλοφορία στην αγορά, εφόσον η συνεργασία εκτείνεται στην από κοινού παραγωγή και εμπορία των ενδεχόμενων αποτελεσμάτων. Ο λόγος γι' αυτή την παράταση της απαλλαγής είναι ότι οι πρώτες επιχειρήσεις που διεισδύουν στην αγορά με ένα νέο προϊόν/τεχνολογία συνήθως αποκτούν, σε μία πρώτη φάση, πολύ υψηλά μερίδια αγορά και η επιτυχία της Ε& Α ανταμείβεται συχνά με την προστασία της διανοητικής ιδιοκτησίας. Κατά κανόνα, μία ισχυρή θέση στην αγορά που οφείλεται σ' αυτό το "πλεονέκτημα της πρώτης κίνησης" δεν μπορεί να ερμηνευτεί ως κατάργηση τον ανταγωνισμού. Ως εκ τούτον, η απαλλαγή κατά κατηγορία καλύπτει τις συμφωνίες Ε& Α για ένα επιπλέον χρονικό διάστημα επτά ετών (δηλαδή, πέραν της φάσης της καθαυτό Ε& Α) ανεξάρτητα εάν τα μέρη εξασφαλίζουν με τα νέα τους προϊόντα/τεχνολογίες ένα υψηλό μερίδιο κατά το χρονικό αυτό διάστημα. Αυτό ισχύει και για τη μεμονωμένη αξιολόγηση περιπτώσεων που δεν εμπίπτουν στην απαλλαγή κατά κατηγορία, υπό την προϋπόθεση ότι πληρούνται τα κριτήρια του άρθρου 81 παράγραφος 3 όσον αφορά τις άλλες πτυχές της συμφωνίας. Αυτό δεν αποκλείει τη δυνατότητα να πληρούνται τα κριτήρια του άρθρου 81 παράγραφος 3 με ένα χρονικό διάστημα άνω των επτά ετών, εάν μπορεί να αποδειχθεί ότι αυτό είναι το ελάχιστα αναγκαίο χρονικό διάστημα για να εξασφαλιστεί μία ικανοποιητική απόδοση των επενδύσεων που πραγματοποιήθηκαν.

74. Εάν γίνει μία νέα αξιολόγηση της συνεργασίας Ε& Α μετά το χρονικό αυτό διάστημα - για παράδειγμα, κατόπιν καταγγελίας - η ανάλυση αυτή πρέπει να βασίζεται στην κατάσταση που επικρατεί τότε στην αγορά. Η απαλλαγή κατά κατηγορία εξακολουθεί να ισχύει εάν το μερίδιο των μερών στην (τότε) σχετική αγορά δεν υπερβαίνει το 25 %. Επίσης, το άρθρο 81, παράγραφος 3 εξακολουθεί να εφαρμόζεται στις συμφωνίες Ε& Α που δεν εμπίπτουν στην απαλλαγή κατά κατηγορία, υπό τον όρο ότι πληρούνται τα κριτήρια της απαλλαγής.

2.5. Παραδείγματα

75. Παράδειγμα 1

Δεδομένα: Στην ευρωπαϊκή αγορά κατασκευής ηλεκτρονικών εξαρτημάτων υπάρχουν δύο μεγάλες επιχειρήσεις: η Α (30 %) και η Β (30 %). Κάθε μία έχει προβεί σε σημαντικές επενδύσεις Ε& Α για την ανάπτυξη μικρογραφικών ηλεκτρονικών εξαρτημάτων και έχουν αναπτύξει τα πρώτα πρότυπα. Συμφωνούν τώρα να ενώσουν τις προσπάθειές τους όσον αφορά την Ε& Α με τη δημιουργία μιας κοινής επιχείρησης για την ολοκλήρωση των εργασιών Ε& Α και την παραγωγή των εξαρτημάτων, τα οποία θα πωλούνται εν συνεχεία στις μητρικές επιχειρήσεις που θα τα διοχετεύουν στην αγορά χωριστά. Οι άλλες επιχειρήσεις της αγοράς είναι μικρές χωρίς επαρκείς πόρους για την πραγματοποίηση των αναγκαίων επενδύσεων.

Ανάλυση: Τα μικρογραφικά ηλεκτρονικά εξαρτήματα, αν και είναι πιθανό να ανταγωνιστούν τα υπάρχοντα εξαρτήματα σε ορισμένους κλάδους, αποτελούν κατά βάση μια νέα τεχνολογία και κατά συνέπεια πρέπει να γίνει ανάλυση των πόλων έρευνας που στοχεύουν σ' αυτή την μελλοντική αγορά. Εάν η κοινή επιχείρηση ολοκληρωθεί, θα υπάρχει μόνο μία οδός πρόσβασης στην αναγκαία βιομηχανική τεχνολογία, ενώ φαίνεται πιθανό ότι η Α και η Β μπορούν να εισέλθουν στην αγορά αυτή χωριστά κάθε μία με τα δικά της προϊόντα. Ενώ η συμφωνία μπορεί να έχει ορισμένα πλεονεκτήματα λόγω της ταχύτερης προώθησης μιας νέας τεχνολογίας, παράλληλα περιορίζει την ποικιλομορφία και δίνει στα μέρη τη δυνατότητα να μοιραστούν ορισμένες δαπάνες. Επιπλέον, πρέπει να ληφθεί υπόψη η δυνατότητα που έχουν τα μέρη να εκμεταλλευθούν την ισχυρή τους θέση στην υπάρχουσα αγορά. Δεδομένον ότι δεν θα αντιμετωπίσουν ανταγωνισμό στο επίπεδο της Ε& Α, θα περιοριστούν και τα κίνητρά τους να διατηρήσουν ταχείς ρυθμούς στην προώθηση της νέας τεχνολογίας. Παρόλο που ορισμένα από τα προβλήματα αυτά μπορούν να αντιμετωπιστούν επιβάλλοντας στα μέρη την υποχρέωση να χορηγούν σε τρίτους άδειες εκμετάλλευσης της τεχνογνωσίας τους για τα μικρογραφικά ηλεκτρονικά εξαρτήματα με λογικούς όρους, μπορεί να μην είναι δυνατό να διευθετηθούν όλα τα προβλήματα ώστε να πληρούνται οι προϋποθέσεις απαλλαγής.

76. Παράδειγμα 2

Δεδομένα: Η μικρή ερευνητική επιχείρηση Α η οποία δεν έχει δική της οργάνωση εμπορίας, ανακάλυψε και εξασφάλισε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για μία φαρμακευτική ουσία που βασίζεται σε μία νέα τεχνολογία που αποτελεί επανάσταση στη θεραπεία μιας ορισμένης νόσου. Η εταιρεία αυτή συνάπτει μία συμφωνία Ε& Α με τη Β, μεγάλο παραγωγό φαρμακευτικών προϊόντων που έχουν χρησιμοποιηθεί μέχρι σήμερα για τη θεραπεία της νόσου. Η εταιρεία Β δεν διαθέτει ανάλογο πρόγραμμα Ε& Α. Η εταιρεία Β έχει μερίδιο αγοράς για τα υπάρχοντα προϊόντα περίπου 75 % σε όλα τα κράτη μέλη, αλλά τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας της λήγουν στη διάρκεια της επόμενης πενταετίας. Υπάρχουν δύο άλλοι πόλοι έρευνας στο ίδιο περίπου στάδιο ανάπτυξης που χρησιμοποιούν την ίδια βασική τεχνολογία. Η εταιρεία Β θα προσφέρει σημαντική χρηματοδότηση και τεχνογνωσία για την ανάπτυξη του προϊόντος και θα εξασφαλίσει την μελλοντική πρόσβαση στην αγορά. Η εταιρεία Β θα έχει άδεια για την αποκλειστική παραγωγή και διανομή του προϊόντος που θα προκύψει από την έρευνα καθ' όλη τη διάρκεια ισχύος του διπλώματος ευρεσιτεχνίας. Αναμένεται ότι τα μέρη θα μπορούν να διαθέσουν από κοινού το προϊόν στην αγορά εντός πέντε έως επτά ετών.

Ανάλυση: Το προϊόν ανήκει κατά πάσα πιθανότητα σε μία νέα σχετική αγορά. Τα μέρη συνεισφέρουν συμπληρωματικούς πόρους και ειδικεύσεις στο πλαίσιο της συνεργασίας τους, και η πιθανότητα κυκλοφορίας του προϊόντος στην αγορά αυξάνεται σημαντικά. Παρόλο που η εταιρεία Β ενδέχεται να έχει σημαντική ισχύ στην υπάρχουσα αγορά, η ισχύς αυτή θα περιοριστεί κάπως και η ύπαρξη άλλων πόλων έρευνας μάλλον θα εξουδετερώσει κάθε τάση της για περιορισμό των προσπαθειών Ε& Α. Η επιχείρηση Β είναι πιθανόν να χρειαστεί τα δικαιώματα εκμετάλλευσης για το υπόλοιπο χρονικό διάστημα ισχύος του διπλώματος ευρεσιτεχνίας προκειμένου να προβεί στις σημαντικές επενδνσεις που απαιτούνται και η εταιρεία Α δεν έχει δικούς της πόρους εμπορίας. Ως εκ τούτου, δεν υπάρχει κίνδυνος η συμφωνία να περιορίσει τον ανταγωνισμό.

77. Παράδειγμα 3

Δεδομένα: Δύο εταιρείες που παράγουν εξαρτήματα αυτοκινήτων συμφωνούν να συστήσουν μία κοινή επιχείρηση για την από κοινού διεξαγωγή εργασιών Ε& Α ώστε να βελτιωθεί η παραγωγή και οι επιδόσεις ενός υπάρχοντος εξαρτήματος. Επίσης, θα ασκούν από κοινού τις υπάρχουσες δραστηριότητές τους όσον αφορά τη χορήγηση αδειών εκμετάλλευσης τεχνολογίας στον τομέα αυτό, αλλά θα εξακολουθούν να κατασκευάζουν χωριστά τα εν λόγω προϊόντα. Οι δυο εταιρείες έχουν μερίδια αγοράς 15 % και 20 % στην ευρωπαϊκή αγορά της κατασκευής αρχικού εξοπλισμού. Υπάρχουν δύο άλλοι μεγάλοι ανταγωνιστές καθώς και διάφορες μεγάλες εταιρείες κατασκευής αυτοκινήτων που έχουν δικά τους ερευνητικά προγράμματα. Στην παγκόσμια αγορά αδειών εκμετάλλευσης τεχνολογίας για τα προϊόντα αυτά έχουν μερίδια 20 % και 25 % με βάση τα έσοδα που εισπράττουν. Υπάρχουν επίσης δυο άλλες μεγάλες τεχνολογίες. Ο κύκλος ζωής του εξαρτήματος αυτού είναι κατά κανόνα δύο έως τρία χρόνια. Στη διάρκεια κάθε ενός από τα τελευταία πέντε χρόνια, οι διάφορες μεγάλες επιχειρήσεις του κλάδου έχει κυκλοφορήσει μία νέα παραλλαγή ή βελτιωμένο τύπο του προϊόντος.

Ανάλυση: Δεδομένου ότι καμία από τις δύο εταιρείες δεν προσπαθεί να αναπτύξει ένα εντελώς νέο προϊόν, οι αγορές που πρέπει να ληφθούν υπόψη είναι οι αγορές των υπαρχόντων εξαρτημάτων και οι αγορές αδειών εκμετάλλευσης της σχετικής τεχνολογίας. Παρόλο που υπάρχει, σε μεγάλο βαθμό, αλληλοεπικάλυψη όσον αφορά τα προγράμματα Ε& Α που έχουν, η συνεργασία τους επιτρέπει τον περιορισμό των διπλών προσπαθειών με αποτέλεσμα να αφιερώνουν περισσότερους πόρους στην Ε& Α από ό,τι αν ενεργούσαν μεμονωμένα. Υπάρχουν πολλές άλλες τεχνολογίες και το άθροισμα των μεριδίων που διαθέτουν τα μέρη στην ευρωπαϊκή αγορά αρχικού εξοπλισμού δεν τους παρέχει δεσπόζουσα θέση. Παρόλο που το μερίδιό τους στην αγορά τεχνολογίας ύψους 45 % είναι πολύ υψηλό, υπάρχουν ανταγωνιστικές τεχνολογίες. Επί πλέον, οι εταιρείες κατασκευής αυτοκινήτων, που δεν παρέχουν προς το παρόν άδειες εκμετάλλευσης των τεχνολογιών τους, είναι επίσης δυνητικοί ανταγωνιστές στην αγορά αυτή, πράγμα που περιορίζει την ικανότητα των μερών να αυξήσουν τις τιμές. Η κοινή επιχείρηση, όπως περιγράφεται, θα μπορεί ενδεχομένως να τύχει απαλλαγής.

3. ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ (ΣΥΜΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝΩΝ ΤΩΝ ΣΥΜΦΩΝΙΩΝ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ)

3.1. Ορισμός

78. Οι συμφωνίες παραγωγής ποικίλλουν ως προς τη μορφή και το αντικείμενό τους. Μπορεί να λάβουν τη μορφή κοινής παραγωγής μέσω κοινής επιχείρησης(34), δηλαδή μιας εταιρείας υπό κοινό έλεγχο που εκμεταλλεύεται μια ή περισσότερες εγκαταστάσεις παραγωγής, ή να έχουν τη μορφή συμφωνίας εξειδίκευσης ή υπεργολαβίας, στο πλαίσιο της οποίας ένα μέρος αναλαμβάνει την παραγωγή ενός συγκεκριμένου προϊόντος.

79. Εν γένει, διακρίνονται τρεις κατηγορίες συμφωνιών παραγωγής: οι συμφωνίες κοινής παραγωγής, με τις οποίες τα μέρη συμφωνούν να παράγουν από κοινού ορισμένα προϊόντα, οι συμφωνίες εξειδίκευσης (μονομερείς ή αμοιβαίες), με τις οποίες τα μέρη συμφωνούν μονομερώς ή σε αμοιβαία βάση να παύσουν την παραγωγή ενός προϊόντος και να το αγοράζουν από το άλλο μέρος, και οι συμφωνίες υπεργολαβίας με τις οποίες το ένα μέρος (ο εργολήπτης) αναθέτει σε ένα άλλο μέρος (τον "υπεργολάβο") την παραγωγή ενός προϊόντος.

80. Οι συμφωνίες υπεργολαβίας είναι κάθετες συμφωνίες. Συνεπώς, στο μέτρο που περιλαμβάνουν περιορισμούς του ανταγωνισμού, καλύπτονται από τον κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία και τις κατευθυντήριες γραμμές για τους κάθετούς περιορισμούς. Ωστόσο, υπάρχουν δύο εξαιρέσεις στον κανόνα αυτό: οι συμφωνίες υπεργολαβίας μεταξν ανταγωνιζόμενων επιχειρήσεων(35) και οι συμφωνίες υπεργολαβίας μεταξύ μη ανταγωνιζόμενων επιχειρήσεων που περιλαμβάνουν τη μεταφορά τεχνογνωσϊας στον υπεργολάβο(36).

81. Οι συμφωνίες υπεργολαβίας μεταξύ ανταγωνιζόμενων επιχειρήσεων καλυπτονται από αυτές τις κατευθυντήριες γραμμές(37). Κατευθύνσεις για την αξιολόγηση των συμφωνιών υπεργολαβίας μεταξύ μη ανταγωνιζόμενων επιχειρήσεων σχετικά με τη μεταφορά τεχνογνωσίας στον υπεργολάβο παρέχονται σε χωριστή ανακοίνωση(38).

3.2. Σχετικές αγορές

82. Για να εκτιμηθούν οι σχέσεις ανταγωνισμού μεταξύ των συνεργαζομένων μερών, πρέπει πρώτα να προσδιοριστούν οι αγορές του σχετικού προϊόντος ή οι σχετικές γεωγραφικές αγορές που επηρεάζονται άμεσα από τη συνεργασία (δηλαδή οι αγορές στις οποίες ανήκουν τα προϊόντα που αποτελούν αντικείμενο της συμφωνίας). Δεύτερον, μία συμφωνία παραγωγής σε μία αγορά μπορεί επίσης να επηρεάζει την ανταγωνιστική συμπεριφορά των μερών σε αγορά προϊόντων σε προηγούμενο ή επόμενο στάδιο της διαδικασίας παραγωγής ή σε παραπλήσια αγορά που συνδέεται στενά με την αγορά που αφορά άμεσα η συνεργασία(39) (στις αποκαλούμενες "δευτερογενείς αγορές"). Ωστόσο, δευτερογενή αποτελέσματα μπορούν μόνο να προκύψουν εάν η συνεργασία σε μία αγορά οδηγεί αναγκαστικά σε συντονισμό της ανταγωνιστικής συμπεριφοράς σε μία άλλη αγορά, δηλαδή εάν οι αγορές συνδέονται με σχέσης αλληλεξάρτησης, και αν τα μέρη κατέχουν ισχυρή θέση στη δευτερογενή αγορά.

3.3. Αξιολόγηση βάσει του άρθρου 81 παράγραφος 1

3.3.1. Φύση της συμφωνίας

83. Η βασική πηγή των προβλημάτων ανταγωνισμού που είναι πιθανό να προκαλέσουν οι συμφωνίες παραγωγής είναι ο συντονισμός της ανταγωνιστικής συμπεριφοράς των μερών ως προμηθευτών. Αυτό το είδος των προβλημάτων ανταγωνισμού προκύπτει όταν τα συνεργαζόμενα μέρη είναι πραγματικοί ή δυνητικοί ανταγωνιστές σε τουλάχιστον μία από τις σχετικές αγορές, δηλαδή στις αγορές που επηρεάζονται άμεσα από τη συνεργασία ή/και στις ενδεχόμενες δευτερογενείς αγορές.

84. Το γεγονός ότι τα μέρη είναι ανταγωνιστές δεν οδηγεί αντόματα σε συντονισμό της συμπεριφοράς τονς. Επίσης, η συνεργασία μεταξύ των μερών πρέπει να αφορά ένα μεγάλο μέρος των δραστηριοτήτων τους έτσι ώστε να επιτυγχάνεται η από κοινού ανάληψη σημαντικού τμήματος τον κόστονς. Όσο μεγαλύτερο είναι το τμήμα τον κόστονς που αναλαμβάνεται από κοινού, τόσο ανξάνεται ο κίνδυνος περιορισμού τον ανταγωνισμού σε επίπεδο τιμών, ιδίως στην περίπτωση ομοιογενών προϊόντων.

85. Εκτός από τα προβλήματα συντονισμού, οι συμφωνίες παραγωγής μπορεί επίσης να δημιούργήσουν προβλήματα αποκλεισμού της αγοράς και να έχουν άλλες αρνητικές επιπτώσεις έναντι τρίτων. Δεν οφείλονται στις σχέσεις ανταγωνισμού μεταξύ των μερών, αλλά σε μια πολύ ισχυρή θέση που κατέχει στην αγορά ένα τουλάχιστον από τα μέρη (π.χ. σε μια αγορά στο προηγούμενο στάδιο παραγωγής για ένα βασικό συστατικό στοιχείο, που επιτρέπει στα μέρη να αυξήσουν το κόστος των ανταγωνιστών τους σε μια αγορά στο επόμενο στάδιο παραγωγής) στο πλαίσιο μιας πιο κάθετης ή συμπληρωματικής σχέσης μεταξύ των συνεργαζομένων μερών. Ως εκ τούτου, η δυνατότητα αποκλεισμού πρέπει να εξετάζεται κυρίως σε περίπτωση από κοινού παραγωγής ενός σημαντικού συστατικού στοιχείου και στην περίπτωση συμφωνιών υπεργολαβίας (βλ. κατωτέρω).

3.3.1.1. Συμφωνίες που δεν εμπίπτουν στο άρθρο 81 παράγραφος 1

86. Εφόσον δεν προκύπτουν προβλήματα αποκλεισμού, οι συμφωνίες παραγωγής μεταξύ μη ανταγωνιζόμενων επιχειρήσεων δεν εμπίπτουν κανονικά στο άρθρο 81 παράγραφος 1. Αυτό ισχύει και για συμφωνίες με τις οποίες τα ενδιάμεσα προϊόντα ή τα συστατικά μέρη που μέχρι τότε παράγονταν για ιδία κατανάλωση (δεσμευμένη παραγωγή) αγοράζονται από τρίτο μέρος μέσω υπεργολαβίας ή μονομερούς εξειδίκευσης, εκτός εάν υπάρχουν ενδείξεις ότι η επιχείρηση της οποίας η παραγωγή προοριζόταν μέχρι τότε μόνο για ιδία κατανάλωση θα μπορούσε να διεισδύσει στην αγορά εμπορίας σε τρίτους, χωρίς να υποβληθεί σε σημαντικές πρόσθετες δαπάνες ή να εκτεθεί σε κινδύνους, σε περίπτωση μικρών αλλά μόνιμων μεταβολών των σχετικών τιμών.

87. Ακόμη και οι συμφωνίες παραγωγής μεταξύ ανταγωνιζόμενων επιχειρήσεων δεν εμπίπτουν αναγκαστικά στο άρθρο 81 παράγραφος 1. Πρώτον, η συνεργασία μεταξύ επιχειρήσεων που ανταγωνίζονται σε αγορές που συνδέονται στενά με την αγορά που επηρεάζεται άμεσα από τη συνεργασία, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι περιορίζει τον ανταγωνισμό, εάν η συνεργασία είναι η μόνη εμπορικά βιώσιμη δυνατότητα για την είσοδο σε μία νέα αγορά, την εισαγωγή ενός νέου προϊόντος ή υπηρεσίας ή την υλοποίηση ενός συγκεκριμένου σχεδίου.

88. Δεύτερον, δεν θεωρείται πιθανό να επηρεάζεται η ανταγωνιστική συμπεριφορά των μερών ως προμηθευτών εάν τα μέρη αναλαμβάνουν από κοινού ένα μικρό μόνο μέρος του συνολικού τους κόστους. Παραδείγματος χάρη, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι το ποσοστό του κόστους που αναλαμβάνουν τα μέρη από κοινού είναι χαμηλό, εάν δύο ή περισσότερες εταιρείες συμφωνούν εξειδίκευση/παραγωγή από κοινού ενός ενδιάμεσου προϊόντος το οποίο αντιπροσωπεύει μικρό μόνο ποσοστό του κόστους παραγωγής του τελικού προϊόντος και, κατά συνέπεια, του συνολικού κόστους. Το ίδιο ισχύει για μια συμφωνία υπεργολαβίας μεταξύ ανταγωνιστών, εφόσον το ενδιάμεσο προϊόν που αγοράζει ένας ανταγωνιστής από άλλον αντιστοιχεί σε μικρό μόνο μέρος τον κόστους παραγωγής του τελικού προϊόντος. Επίσης, η ίδια παραδοχή μπορεί να γίνει όταν τα μέρη κατασκευάζουν από κοινού ένα τελικό προϊόν, αλλά η κοινή αυτή παραγωγή δεν αντιπροσωπεύει παρά ένα μικρό μόνο μερίδιο της συνολικής παραγωγής του τελικού προϊόντος. Ακόμη και αν το μερίδιο της κοινής παραγωγής είναι υψηλό, το ποσοστό του συνολικού κοινού κόστους μπορεί να είναι χαμηλό ή μέτριο, εάν η συνεργασία αφορά ετερογενή προϊόντα που απαιτούν υψηλές δαπάνες εμπορίας.

89. Τρίτον, οι συμφωνίες υπεργολαβίας μεταξύ ανταγωνιστών δεν εμπίπτουν στο άρθρο 81 παράγραφος 1, αν περιορίζονται σε μεμονωμένες πωλήσεις και αγορές στην αγορά εμπορίας σε τρίτους, χωρίς να επιβάλλουν περαιτέρω υποχρεώσεις και χωρίς να αποτελούν μέρος ευρύτερης εμπορικής σχέσης μεταξύ των μερών(40).

3.3.1.2. Συμφωνίες που εμπίπτουν σχεδόν πάντα στο άρθρο 81 παράγραφος 1

90. Οι συμφωνίες με τις οποίες καθορίζονται οι τιμές για τις προμήθειες των μερών, περιορίζεται η παραγωγή ή κατανέμονται αγορές ή ομάδες πελατών έχουν ως αντικείμενο τον περιορισμό τον ανταγωνισμού και εμπίπτουν σχεδόν πάντοτε στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 81 παράγραφος 1. Ωστόσο, αυτό δεν ισχύει:

- όταν τα μέρη συμφωνούν σχετικά με την παραγωγή που επηρεάζεται άμεσα από τη συμφωνία παραγωγής (π.χ., την παραγωγική ικανότητα και τον όγκο της παραγωγής μιας κοινής επιχείρησης, ή το συμφωνηθέντα όγκο των προϊόντων των οποίων η παραγωγή ανατίθεται μέσω υπεργολαβίας), ή

- όταν μία κοινή επιχείρηση παραγωγής, που αναλαμβάνει επίσης τη διανομή των προϊόντων που κατασκευάζει, ορίζει τις τιμές πώλησης για τα προϊόντα, υπό τον όρο ότι ο καθορισμός της τιμής από την κοινή επιχείρηση είναι αποτέλεσμα του συνδυασμού διαφόρων λειτουργιών(41).

Και στα δύο σενάρια, η συμφωνία σχετικά με την παραγωγή ή τις τιμές δεν αξιολογείται χωριστά, αλλά υπό το φως των γενικότερων επιπτώσεων της κοινής επιχείρησης στην αγορά για να προσδιοριστεί κατά πόσον εμπίπτει στο άρθρο 81 παράγραφος 1.

3.3.1.3. Συμφωνίες που ενδέχεται να εμπίπτουν στο άρθρο 81 παράγραφος 1

91. Οι συμφωνίες παραγωγής οι οποίες δεν μπορούν να χαρακτηριστούν σαφώς ως περιοριστικές ή μη περιοριστικές με βάση τους ανωτέρω παράγοντες, ενδέχεται να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 81 παράγραφος 1(42) και πρέπει να αναλύονται με βάση το γενικότερο οικονομικό τους πλαίσιο. Αυτό ισχύει και για τις συμφωνίες συνεργασίας μεταξύ ανταγωνιζόμενων επιχειρήσεων που έχουν ως αποτέλεσμα να αναλαμβάνεται από κοινού ένα σημαντικό τμήμα του κόστους των επιχειρήσεων, χωρίς όμως να συνεπάγονται κανένα από τους σοβαρούς περιορισμούς τον ανταγωνισμού που περιγράφηκαν ανωτέρω.

3.3.2. Ισχύς στην αγορά και διάρθρωση των αγορών

92. Το σημείο εκκίνησης για την ανάλυση είναι η θέση που κατέχουν τα μέρη στην ή στις σχετικές αγορές, δεδομένου ότι αν δεν υπάρχει ισχύς στην αγορά τα μέρη μίας συμφωνίας παραγωγής δεν έχουν κίνητρα να συντονίσουν την ανταγωνιστική συμπεριφορά τους ως προμηθευτές. Εξάλλου, η συμφωνία δεν μπορεί να επηρεάσει τον ανταγωνισμό αν τα μέρη δεν διαθέτουν ισχύ στην αγορά, ακόμη και αν τα μέρη συντονίσουν τη συμπεριφορά τους.

93. Δεν υπάρχει κανένα απόλυτο όριο μεριδίου αγοράς από το οποίο να προκύπτει ότι μια συμφωνία παραγωγής δημιουργεί κάποιο βαθμό ισχύος στην αγορά και συνεπώς εμπίπτει στο άρθρο 81 παράγραφος 1. Ωστόσο, οι συμφωνίες που αφορούν μονομερή ή αμοιβαία εξειδίκευση καθώς και κοινή παραγωγή μπορούν να τύχουν απαλλαγής κατά κατηγορία υπό τον όρο ότι συνάπτονται μεταξύ μερών των οποίων το συνδυασμένο μερίδιο αγοράς δεν υπερβαίνει το 20 % στην ή στις σχετικές αγορές και ότι πληρούνται οι λοιπές προϋποθέσεις του κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορίες για την εξειδίκευση (βλ. κατωτέρω). Συνεπώς, για τις συμφωνίες που καλύπτονται από την απαλλαγή κατά κατηγορία, πρέπει να αναλύονται τα περιοριστικά τους αποτελέσματα μόνο εάν τα συνδυασμένα μερίδια αγοράς των μερών υπερβαίνουν το 20 %.

94. Οι συμφωνίες που δεν εμπίπτουν στον κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία απαιτούν λεπτομερέστερη ανάλυση. Το σημείο εκκίνησης είναι η θέση που κατέχουν τα μέρη στην αγορά. Εν συνεχεία εξετάζονται παράγοντες όπως ο δείκτης συγκέντρωσης και ο αριθμός των επιχειρήσεων που υπάρχουν στην αγορά, καθώς και άλλοι παράγοντες που έχουν περιγραφεί στο Κεφάλαιο 1.

95. Συνήθως, η ανάλυση αφορά μόνο τη σχετική αγορά ή αγορές που επηρεάζονται άμεσα από τη συνεργασία. Υπό ορισμένες συνθήκες, π.χ. εάν η συνδυασμένη θέση των μερών είναι πολύ ισχυρή σε αγορές σε προηγούμενο ή επόμενο στάδιο παραγωγής ή σε αγορές που με άλλο τρόπο συνδέονται στενά με τις αγορές που επηρεάζονται άμεσα από τη συνεργασία, θα πρέπει να αναλυθούν και αυτές οι δευτερεύουσες αγορές. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα σε περιπτώσεις συνεργασίας επιχειρήσεων σε ανάντη αγορές, οι οποίες, λαμβανόμενες από κοινού, διαθέτουν ήδη ισχυρή θέση και στις κατάντη αγορές. Επίσης, μπορεί να χρειασθεί η εξέταση των προβλημάτων αποκλεισμού, αν τα μέρη έχουν μεμονωμένα ισχυρή θέση είτε ως προμηθευτές είτε ως αγοραστές ενός ενδιάμεσου προϊόντος.

Θέση των μερών στην αγορά, δείκτης συγκέντρωσης, αριθμός επιχειρήσεων και άλλοι διαρθρωτικοί παράγοντες

96. Εάν το συνδυασμένο μερίδιο αγοράς των μερών είναι μεγαλύτερο από 20 %, πρέπει να εκτιμηθούν οι πιθανές επιπτώσεις της συμφωνίας παραγωγής στην αγορά. Στο πλαίσιο αυτό, ο δείκτης συγκέντρωσης της αγοράς καθώς και τα μερίδια αγοράς αποτελούν σημαντικούς παράγοντες. Όσο υψηλότερο είναι το συνδυασμένο μερίδιο αγοράς των μερών, τόσο μεγαλύτερος είναι ο βαθμός συγκέντρωσης της αγοράς. Ωστόσο, ένα ελαφρά υψηλότερο μερίδιο αγοράς από αυτό που προβλέπεται στον κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία δεν συνεπάγεται αναγκαστικά υψηλότερο δείκτη συγκέντρωσης. Παραδείγματος χάρη, μπορεί να παρατηρηθεί συνδυασμένο μερίδιο αγοράς των μερών ελαφρά υψηλότερο από 20 % σε μία αγορά με μέτριο βαθμό συγκέντρωσης (δείκτης HHI χαμηλότερος από 1800). Σε μία τέτοια περίπτωση, δεν θεωρείται πιθανό να υπάρχουν περιοριστικές επιπτώσεις στον ανταγωνισμό. Ωστόσο, σε μία αγορά με υψηλότερο βαθμό συγκέντρωσης, ένα μερίδιο αγοράς υψηλότερο του 20 % είναι πιθανό, εκτός των άλλων, να οδηγήσει σε περιορισμό του ανταγωνισμού (βλέπε επίσης παράδειγμα 1 κατωτέρω). Ωστόσο, η εικόνα μπορεί να μεταβληθεί εάν η αγορά χαρακτηρίζεται από μεγάλο δυναμισμό λόγω της εισόδου νέων επιχειρήσεων στην αγορά και της συχνής μεταβολής των θέσεων στην αγορά.

97. Όσον αφορά την κοινή παραγωγή, τα αποτελέσματα δικτύου, που παρατηρούνται όταν υπάρχουν δεσμοί μεταξύ ενός μεγάλου αριθμού ανταγωνιζόμενων επιχειρήσεων, μπορεί επίσης να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο. Σε μία αγορά με υψηλό βαθμό συγκέντρωσης, η δημιουργία ενός πρόσθετου δεσμού μπορεί να ανατρέψει την ισορροπία καθιστώντας πιθανή τη δημιουργία σύμπραξης στην αγορά αυτή, ακόμη και αν το συνδυασμένο μερίδιο αγοράς των μερών είναι μεν αξιόλογο, αλλά όχι υπερβολικά υψηλό (βλέπε παράδειγμα 2 κατωτέρω).

98. Κάτω από ειδικές συνθήκες, προβλήματα ανταγωνισμού μπορεί επίσης να προκαλέσει η συνεργασία μεταξύ δυνητικών ανταγωνιστών. Ωστόσο, αυτό ενδέχεται να παρατηρηθεί μόνο στις περιπτώσεις που μία ισχυρή επιχείρηση σε μία αγορά συνεργάζεται με ένα φορέα που έχει ρεαλιστικές πιθανότητες εισόδου, παραδείγματος χάρη με έναν προμηθευτή του ιδίου προϊόντος ή υπηρεσίας που κατέχει ισχυρή θέση σε γειτονική γεωγραφική αγορά. Ο περιορισμός του δυνητικού ανταγωνισμού δημιουργεί ιδιαίτερα προβλήματα εάν ο πραγματικός ανταγωνισμός είναι ήδη ασθενής και αν η απειλή της εισόδου νέων ανταγωνιστών αποτελεί τη βασική κινητήρια δύναμη του ανταγωνισμού.

Συνεργασία σε αγορές στο προηγούμενο στάδιο παραγωγής

99. Η κοινή παραγωγή ενός σημαντικού συστατικού στοιχείου ή άλλων ενδιάμεσων προϊόντων απαραίτητων για το τελικό προϊόν των μερών μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να έχει αρνητικές επιπτώσεις:

- Προβλήματα αποκλεισμού (βλέπε παράδειγμα 3 κατωτέρω) με την προϋπόθεση ότι τα μέρη κατέχουν ισχυρή θέση στη σχετική αγορά ενδιάμεσου προϊόντος (μη δεσμευμένη χρήση) και ότι η μετάβαση από δεσμευμένη σε μη δεσμευμένη χρήση (και αντίστροφα) δεν θα ήταν δυνατή σε περίπτωση μίας μικρής αλλά μόνιμης αύξησης των σχετικών τιμών για το εν λόγω προϊόν.

- Δευτερογενή αποτελέσματα (βλέπε παράδειγμα 4 κατωτέρω) με την προϋπόθεση ότι το ενδιάμεσο προϊόν αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό στοιχείο του κόστους και ότι τα μέρη κατέχουν ισχυρή θέση στην αγορά στο επόμενο στάδιο παραγωγής του τελικού προϊόντος.

Συμφωνίες υπεργολαβίας μεταξύ ανταγωνιστών

100. Ανάλογα προβλήματα μπορεί να προκύψουν, εάν ένας ανταγωνιστής αναθέτει με υπεργολαβία την παραγωγή ενός σημαντικού συστατικού στοιχείου ή άλλων ενδιάμεσων προϊόντων απαραίτητων για το τελικό προϊόν σε έναν ανταγωνιστή. Από αυτό μπορεί επίσης να προκύψουν:

- προβλήματα αποκλεισμού, με την προϋπόθεση ότι τα μέρη κατέχουν ισχυρή θέση είτε σαν προμηθευτές είτε σαν αγοραστές στη σχετική αγορά ενδιάμεσου προϊόντος (μη δεσμευμένη χρήση). Η υπεργολαβία θα μπορούσε επίσης να οδηγήσει σε αδυναμία των άλλων ανταγωνιστών να εξασφαλίσουν αυτό το ενδιάμεσο προϊόν σε ανταγωνιστική τιμή ή σε αδυναμία των άλλων προμηθευτών να προμηθεύσουν το ενδιάμεσο προϊόν υπό ανταγωνιστικούς όρους, εάν χάσουν ένα μεγάλο μέρος της ζήτησής τους.

- δευτερογενή αποτελέσματα, με την προϋπόθεση ότι το ενδιάμεσο προϊόν αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό στοιχείο του κόστους και ότι τα μέρη κατέχουν ισχυρή θέση στην αγορά στο επόμενο στάδιο παραγωγής του τελικου προϊόντος.

Συμφωνίες εξειδίκευσης

101. Οι συμφωνίες αμοιβαίας εξειδίκευσης μεταξύ μερών των οποίων τα μερίδια αγοράς υπερβαίνουν το όριο που προβλέπεται για την απαλλαγή κατά κατηγορία εμπίπτουν σχεδόν πάντοτε στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 81 παράγραφος 1 και πρέπει να εξετάζονται προσεκτικά λόγω των κινδύνων καταμερισμού της αγοράς (βλέπε παράδειγμα 5 κατωτέρω).

3.4. Αξιολόγηση βάσει του άρθρου 81 παράγραφος 3

3.4.1. Οικονομικά οφέλη

102. Τα συνηθέστερα είδη συμφωνιών παραγωγής μπορεί να θεωρηθεί ότι οδηγούν σε ορισμένα οικονομικά οφέλη με τη μορφή οικονομιών κλίμακας ή φάσματος ή βελτίωσης των τεχνολογιών παραγωγής, εκτός εάν αποτελούν μέσο για τον καθορισμό τιμών, τον περιορισμό της παραγωγής ή την κατανομή της αγοράς και των πελατών. Υπό τις συνθήκες αυτές, θεωρείται σκόπιμο να προβλεφθεί η απαλλαγή των συμφωνιών εκείνων που συνεπάγονται περιορισμό τον ανταγωνισμού, εάν τα μερίδια αγοράς των μερών δεν υπερβαίνουν ένα όριο κάτω από το οποίο μπορεί, στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 81 παράγραφος 3, κατά κανόνα να θεωρηθεί ότι τα θετικά αποτελέσματα των συμφωνιών έρευνας και ανάπτυξης θα είναι περισσότερα από τις τυχόν αρνητικές επιπτώσεις τους επί του ανταγωνισμού. Ως εκ τούτου, οι συμφωνίες που αφορούν μονομερή ή αμοιβαία εξειδίκευση καθώς και από κοινού παραγωγή απαλλάσσονται κατά κατηγορία (κανονισμός απαλλαγής κατά κατηγορία για την εξειδίκευση), υπό τον όρο ότι δεν περιέχουν ιδιαίτερης σοβαρότητας περιορισμούς (βλ. άρθρο 5) και ότι συνάπτονται μεταξύ μερών των οποίων το συνδυασμένο μερίδιο αγοράς δεν υπερβαίνει το 20 % της οικείας αγοράς (αγορών).

103. Για τις συμφωνίες που δεν καλύπτονται από την απαλλαγή κατά κατηγορία, τα μέρη πρέπει να αποδείξουν ότι η συμφωνία οδηγεί σε βελτίωση της παραγωγής ή της αποτελεσματικότητας. Οι βελτιώσεις της αποτελεσματικότητας από τις οποίες επωφελούνται μόνο τα μέρη ή η εξοικονόμηση κόστους που προκαλείται από τη μείωση της παραγωγής ή την κατανομή της αγοράς, δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη.

3.4.2. Αναγκαιότητα των περιορισμών

104. Δεν μπορούν να γίνουν δεκτοί περιορισμοί πέραν αυτών που είναι απαραίτητοι για να επιτευχθούν τα οικονομικά οφέλη που περιγράφηκαν ανωτέρω. Παραδείγματος χάρη, δεν πρέπει να περιορίζεται η ανταγωνιστική συμπεριφορά των μερών όσον αφορά την παραγωγή που δεν καλύπτεται από τη συνεργασία.

3.4.3. Μη κατάργηση του ανταγωνισμού

105. Δεν υπάρχει δυνατότητα απαλλαγής, αν τα μέρη έχουν τη δυνατότητα κατάργησης του ανταγωνισμού σε σημαντικό τμήμα των σχετικών προϊόντων. Εφόσον μια επιχείρηση κατέχει ή αποκτά δεσπόζουσα θέση συνεπεία μιας συμφωνίας παραγωγής, μια τέτοια συμφωνία που παράγει αντιανταγωνιστικά αποτελέσματα, κατά την έννοια τον άρθρου 81, κατ' αρχήν δεν μπορεί να τύχει απαλλαγής. Η ανάλυση αυτών των αποτελεσμάτων πρέπει να γίνει με βάση την οικεία αγορά στην οποία ανήκουν τα προϊόντα που αποτελούν αντικείμενο της συνεργασίας και τις τυχόν δευτερεύουσες αγορές.

3.5. Παραδείγματα

Κοινή παραγωγή

106. Τα ακόλουθα δύο παραδείγματα αφορούν υποθετικές περιπτώσεις που προκαλούν προβλήματα ανταγωνισμού στη σχετική αγορά στην οποία ανήκουν τα προϊόντα που κατασκευάζονται από κοινού.

107. Παράδειγμα 1

Δεδομένα: Δύο προμηθευτές, ο Α και ο Β, του βασικού χημικού προϊόντος Χ αποφασίζουν να κατασκευάσουν μία νέα μονάδα παραγωγής τον έλεγχο της οποίας αναθέτουν σε μία κοινή επιχείρηση. Η μονάδα αυτή θα παράγει περίπου 50 % της συνολικής παραγωγής τους. Το Χ είναι ένα ομοιογενές προϊόν το οποίο δεν μπορεί να υποκατασταθεί από άλλα προϊόντα, δηλαδή αποτελεί αυτό καθεαυτό μία σχετική αγορά. Η αγορά είναι μάλλον στάσιμη. Τα μέρη δεν θα αυξήσουν αισθητά τη συνολική παραγωγή τους, αλλά θα κλείσουν δύο παλαιά εργοστάσια και θα μεταφέρουν την παραγωγική ικανότητα στη νέα μονάδα. Ο Α και ο Β διαθέτουν έκαστος μερίδιο αγοράς ύψους 20 %. Υπάρχουν τρεις άλλοι σημαντικοί προμηθευτές, έκαστος των οποίων διαθέτει μερίδιο αγοράς 10-15 % καθώς και αρκετοί άλλοι μικρότεροι προμηθευτές.

Ανάλυση: Είναι πιθανό ότι αυτή η κοινή επιχείρηση θα επηρεάσει την ανταγωνιστική συμπεριφορά των μερών, δεδομένου ότι ο συντονισμός αυτός θα τους εξασφαλίσει σημαντική ισχύ στην αγορά, χωρίς να μπορεί να αποκλειστεί και το ενδεχόμενο να αποκτήσουν δεσπόζουσα θέση. Είναι πιθανό να υπάρχουν σοβαρές περιοριστικές επιπτώσεις στην αγορά. Σε ένα τέτοιο σενάριο δεν θεωρείται πιθανό να προκύψουν σημαντικές βελτιώσεις της αποτελεσματικότητας που θα μπορούσαν να αντισταθμίσουν αυτές τις επιπτώσεις, δεδομένου ότι δεν μπορεί να αναμένεται σημαντική αύξηση της παραγωγής.

108. Παράδειγμα 2

Δεδομένα: Δύο προμηθευτές, ο Α και ο Β, δημιουργούν μία κοινή επιχείρηση παραγωγής στην ίδια σχετική αγορά όπως και στο παράδειγμα 1. Η κοινή επιχείρηση παράγει επίσης 50 % της συνολικής παραγωγής των μερών. Ο Α και ο Β διαθέτουν έκαστος μερίδιο αγοράς 15 %. Υπάρχουν 3 άλλοι προμηθευτές στην αγορά: ο Γ με μερίδιο αγοράς 30 %, ο Δ με μερίδιο αγοράς 25 % και ο Ε με μερίδιο αγοράς 15 %. Ο Β έχει ήδη μία μονάδα κοινής παραγωγής με τον Ε.

Ανάλυση: Στην προκειμένη περίπτωση, η αγορά χαρακτηρίζεται από την παρουσία ενός πολύ μικρού αριθμού προμηθευτών και την ύπαρξη αρκετά συμμετρικών διαρθρώσεων. Η κοινή επιχείρηση δημιουργεί έναν πρόσθετο δεσμό μεταξύ των προμηθευτών. Ο συντονισμός μεταξύ του Α και του Β οδηγεί εκ των πραγμάτων σε περαιτέρω αύξηση του βαθμού συγκέντρωσης της αγοράς καθώς και στη διασύνδεση του Ε με τον Α και τον Β. Αυτή η συνεργασία είναι πιθανό να έχει σοβαρές περιοριστικές επιπτώσεις και, όπως και στο παράδειγμα 1, δεν μπορεί να αναμένεται σημαντική βελτίωση της αποτελεσματικότητας.

109. Το παράδειγμα 3 αφορά επίσης τη σχετική αγορά στην οποία ανήκουν τα προϊόντα που παράγονται από κοινού, αλλά δείχνει τη σημασία των κριτηρίων εκτός από το μερίδιο αγοράς (στην προκειμένη περίπτωση, τη μετάβαση από δεσμευμένη παραγωγή σε μη δεσμευμένη παραγωγή και αντίστροφα).

110. Παράδειγμα 3

Δεδομένα: Ο Α και Β δημιουργούν μία κοινή επιχείρηση παραγωγής για την κατασκευή ενός ενδιάμεσου προϊόντος Χ μέσω της αναδιάρθρωσης των υφιστάμενων μονάδων παραγωγής τους. Η κοινή επιχείρηση πωλεί το προϊόν Χ αποκλειστικά στον Α και τον Β. Παράγει 40 % της συνολικής παραγωγής του προϊόντος Χ από τον Α και 50 % της αντίστοιχης παραγωγής του Β. Ο Α και ο Β είναι δεσμευμένοι χρήστες του προϊόντος Χ και είναι επίσης προμηθευτές στη μη δεσμευμένη αγορά. Το μερίδιο του Α στη συνολική παραγωγή του προϊόντος Χ σε επίπεδο κλάδου είναι 10 %, το μερίδιο τον Β είναι 20% και το μερίδιο της κοινής επιχείρησης 14 %. Ωστόσο, στη μη δεσμευμένη αγορά, ο Α και ο Β διαθέτουν μερίδιο αγοράς 25 % και 35 % αντίστοιχα.

Ανάλυση: Παρά την ισχυρή θέση των μερών στη μη δεσμευμένη αγορά, η συνεργασία δεν μπορεί καταργήσει τον αποτελεσματικό ανταγωνισμό στην αγορά του προϊόντος Χ, εάν το κόστος μετάβασης από τη δεσμευμένη χρήση στη μη δεσμευμένη χρήση είναι χαμηλό. Ωστόσο, μόνο μία πολύ ταχεία μετάβαση από τη μία χρήση στην άλλη θα μπορούσε να αντισταθμίσει το πολύ υψηλό μερίδιο αγοράς των μερών ύψους 60 %. Σε διαφορετική περίπτωση, αυτή η κοινή επιχείρηση παραγωγής δημιουργεί σοβαρά προβλήματα ανταγωνισμού τα οποία δεν μπορούν να αντισταθμιστούν ακόμη και αν προκύπτουν σημαντικά οικονομικά οφέλη.

111. Το παράδειγμα 4 αφορά τη συνεργασία για ένα σημαντικό ενδιάμεσο προϊόν με δευτερεύουσες επιπτώσεις σε αγορά, στο επόμενο στάδιο παραγωγής.

112. Παράδειγμα 4

Δεδομένα:: Ο Α και ο Β δημιουργούν μία κοινή επιχείρηση παραγωγής για το ενδιάμεσο προϊόν Χ. Σκοπεύουν να κλείσουν τα εργοστάσια που διέθεταν για την παραγωγή του προϊόντος Χ και θα καλύπτουν τις ανάγκες τους για το προϊόν Χ αποκλειστικά μέσω της κοινής επιχείρησης. Το ενδιάμεσο προϊόν αντιπροσωπεύει 50 % του συνολικού κόστους του τελικού προϊόντος Υ. Ο Α και ο Β διαθέτουν έκαστος μερίδιο 20 % στην αγορά του τελικού προϊόντος Υ. Υπάρχουν δύο άλλοι σημαντικοί προμηθευτές του προϊόντος Υ έκαστος των οποίων διαθέτει μερίδιο αγοράς 15 %, καθώς και ορισμένοι άλλοι μικρότεροι ανταγωνιστές.

Ανάλυση: Στο παράδειγμα αυτό το κόστος που αναλαμβάνεται από κοινού είναι υψηλό. Επιπλέον, τα μέρη θα αποκτήσουν μεγαλύτερη ισχύ στην αγορά μέσω του συντονισμού της συμπεριφοράς τους στην αγορά του προϊόντος Υ. Αυτή η συνεργασία προκαλεί προβλήματα σε επίπεδο ανταγωνισμού, και η εκτίμηση είναι σχεδόν πανομοιότυπη με εκείνη του παραδείγματος 1, αν και στην προκειμένη περίπτωση η συνεργασία λαμβάνει χώρα σε μία αγορά στο προηγούμενο στάδιο παραγωγής.

Εξειδίκευση

113. Παράδειγμα 5

Δεδομένα: Ο Α και ο Β κατασκευάζουν και προμηθεύουν τα ομοιογενή προϊόντα Χ και Υ τα οποία ανήκουν σε διαφορετικές αγορές. Το μερίδιο αγοράς του Α για το προϊόν Χ είναι 28 % και για το προϊόν Υ είναι 10 %. Το μερίδιο αγοράς του Β στην αγορά του προϊόντος Χ είναι 10 %, έναντι 30 % στην αγορά του προϊόντος Υ. Λόγω των οικονομιών κλίμακας, ο Α και ο Β συμφωνούν να συνάψουν μια συμφωνία αμοιβαίας εξειδίκευσης, με βάση την οποία στο μέλλον ο Α θα παράγει μόνο το προϊόν Χ και ο Β θα παράγει μόνο το προϊόν Υ. Εξάλλου, συμφωνούν ο ένας να προμηθεύει τον άλλο, έτσι ώστε και οι δύο να παραμείνουν προμηθευτές στις αγορές αυτές. Λαμβάνοντας υπόψη την ομοιογένεια των προϊόντων αυτών, το κόστος διανομής είναι πολύ χαμηλό. Υπάρχουν δύο άλλοι κατασκευαστές - προμηθευτές των προϊόντων Χ και Υ, με μερίδια αγοράς περίπου 15 %, ενώ οι υπόλοιποι προμηθευτές έχουν μερίδια αγοράς 5-10 %.

Ανάλυση: Το μερίδιο του κόστους που αναλαμβάνεται από κοινού είναι εξαιρετικά υψηλό και μόνο το σχετικά χαμηλό κόστος διανομής δεν καλύπτεται από κοινού. Κατά συνέπεια, τα περιθώρια για την άσκηση ανταγωνισμού είναι πολύ περιορισμένα. Τα μέρη θα αυξήσουν την ισχύ τους στην αγορά με το συντονισμό της συμπεριφοράς τους στις αγορές των προϊόντων Χ και Υ. Επιπλέον, θεωρείται πιθανό ότι συν τω χρόνω θα μειωθεί η προσφορά τον προϊόντος Υ από τον Α και η προσφορά τον προϊόντος Χ από τον Β. Στο παράδειγμα αυτό δημιουργούνται προβλήματα ανταγωνισμού τα οποία δεν είναι πιθανό να αντισταθμιστούν από τις οικονομίες κλίμακας.

Το σενάριο μπορεί να μεταβληθεί εάν τα προϊόντα Χ και Υ ήταν ετερογενή και αν το κόστος εμπορίας και διανομής αντιπροσώπευε υψηλό ποσοστό του συνολικού κόστους (π.χ., 65-70 % του συνολικού κόστους). Επιπλέον, εάν η προσφορά ενός αρκετά πλήρους φάσματος αυτών των διαφοροποιημένων προϊόντων αποτελούσε προϋπόθεση για την επιτυχή άσκηση ανταγωνισμού, θα ήταν απίθανη η αποχώρηση ενός ή περισσοτέρων μερών ως προμηθευτών του προϊόντος Χ και ή του προϊόντος Υ. Σε ένα τέτοιο σενάριο, θα μπορούσαν να πληρούνται τα κριτήρια για τη χορήγηση απαλλαγής (εφόσον οι οικονομίες κλίμακας είναι σημαντικές), παρά τα υψηλά μερίδια αγοράς.

Υπεργολαβία

114. Παράδειγμα 6

Δεδομένα: Ο Α και ο Β είναι ανταγωνιστές στην αγορά του τελικού προϊόντος Χ. Ο Α έχει μερίδιο αγοράς 15 %, ο Β 20 %. Και οι δύο παράγουν το προϊόν Υ, το οποίο είναι ενδιάμεσο προϊόν στην παραγωγή τον Χ, αλλά χρησιμοποιείται και για την παραγωγή άλλων προϊόντων. Αντιστοιχεί στο 10 % τον κόστους τον Χ. Ο Α παράγει το Υ μόνο για εσωτερική κατανάλωση, ενώ ο Β πωλεί το Υ και σε τρίτους πελάτες. Το μερίδιο αγοράς του για το προϊόν Υ είναι 10 %. Ο Α και ο Β συνάπτουν μια συμφωνία υπεργολαβίας, σύμφωνα με την οποία ο Α θα καλύπτει το 60 % των αναγκών του σε Υ από τον Β. Θα εξακολουθήσει να παράγει το 40 % των αναγκών του εντός της επιχείρησης για να μην χάσει την τεχνογνωσία που σχετίζεται με την παραγωγή του Υ.

Ανάλυση: Δεδομένου ότι ο Α παράγει το Υ μόνο για εσωτερική κατανάλωση, πρέπει πρώτα να αναλυθεί αν ο Α είναι, σε ρεαλιστική βάση, δυνητικός ανταγωνιστής στην αγορά εμπορίας για τις πωλήσεις του Υ σε τρίτους. Εάν δεν συμβαίνει αυτό, τότε η συμφωνία δεν περιορίζει τον ανταγωνισμό σε σχέση με το Υ. Είναι επίσης απίθανο να υπάρξουν δευτερογενείς επιπτώσεις στην αγορά για το προϊόν Χ, δεδομένου του χαμηλού βαθμού από κοινού κάλυψης του κόστους που προκύπτει από τη συμφωνία.

Εάν ο Α θεωρηθεί, σε ρεαλιστική βάση, δυνητικός ανταγωνιστής στην αγορά εμπορίας για τις πωλήσεις του Υ σε τρίτους, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η θέση του Β στην αγορά για το προϊόν Υ. Δεδομένου ότι το μερίδιο αγοράς του Β είναι μάλλον χαμηλό, τα αποτελέσματα της ανάλυσης δεν θα μεταβληθούν.

4. ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ ΠΡΟΜΗΘΕΙΑΣ

4.1. Ορισμός

115. Αντικείμενο του κεφαλαίου αυτού είναι οι συμφωνίες που αφορούν την από κοινού αγορά προϊόντων. Η από κοινού αγορά προϊόντων μπορεί να πραγματοποιείται μέσω μιας εταιρείας υπό κοινό έλεγχο ή εταιρείας στην οποία πολλές επιχειρήσεις κατέχουν μικρή συμμετοχή, βάσει συμβατικών ρυθμίσεων, ή ακόμη μέσω μιας πιο ευέλικτης μορφής συνεργασίας.

116. Οι συμφωνίες προμήθειας συνάπτονται συχνά από μικρομεσαίες επιχειρήσεις έτσι ώστε ο όγκος των προμηθειών τους και οι εκπτώσεις που τους παρέχονται να είναι παρόμοιες με αυτές των μεγαλύτερων ανταγωνιστών τους. Συνεπώς, αυτές οι συμφωνίες μεταξύ μικρομεσαίων επιχειρήσεων έχουν εν γένει θετικά αποτελέσματα για τον ανταγωνισμό. Ακόμη και αν οδηγούν στη δημιουργία ενός μέτριου βαθμού ισχύος στην αγορά, το αποτέλεσμα αυτό μπορεί να αντισταθμίζεται από τις οικονομίες κλίμακας που επιτυγχάνονται εάν τα μέρη όντως χρησιμοποιούν συγκεντρωτικά τις ποσότητες που αγοράζουν.

117. Η από κοινού προμήθεια προϊόντων μπορεί να περιλαμβάνει τόσο οριζόντιες όσο και κάθετες συμφωνίες. Στις περιπτώσεις αυτές απαιτείται ανάλυση σε δύο στάδια. Πρώτον, οι οριζόντιες συμφωνίες θα πρέπει να αξιολογηθούν σύμφωνα με τις αρχές που περιγράφηκαν στις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές. Εάν η αξιολόγηση αυτή οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η συνεργασία μεταξύ ανταγωνιζόμενων επιχειρήσεων στον τομέα της προμήθειας είναι αποδεκτή, πρέπει να πραγματοποιηθεί μία περαιτέρω αξιολόγηση για να εξεταστούν οι κάθετες συμφωνίες που συνάφθηκαν με προμηθευτές ή μεμονωμένονς πωλητές. Η τελευταία αξιολόγηση θα γίνεται σύμφωνα με τους κανόνες του κανονισμού απαλλαγής κατά κατηγορίες και τις κατευθυντήριες γραμμές για τους κάθετους περιορισμούς(43).

118. Ως παράδειγμα θα μπορούσε να αναφερθεί η σύσταση μιας ένωσης εκ μέρους μιας ομάδας λιανοπωλητών για την από κοινού προμήθεια προϊόντων. Οι οριζόντιες συμφωνίες που συνάπτονται μεταξύ των μελών της ένωσης ή οι αποφάσεις που λαμβάνει η ένωση πρέπει να αξιολογούνται πρώτα σαν οριζόντια συμφωνία σύμφωνα με τις παρούσες κατευθυντήριες γραμμές. Μόνο αν η αξιολόγηση αυτή είναι θετική έχει σημασία να αξιολογηθούν οι κάθετες συμφωνίες που προκύπτουν, μεταξύ της ένωσης και ενός μεμονωμένου μέλους, ή μεταξύ της ένωσης και εξωτερικών προμηθευτών(44). Οι συμφωνίες αυτές καλύπτονται, μέχρι ένα ορισμένο όριο, από τον κανονισμό απαλλαγής κατά κατηγορία για τους κάθετους περιορισμούς. Οι συμφωνίες που δεν εμπίπτουν στην απαλλαγή κατά κατηγορία για τους κάθετους περιορισμούς δεν θα θεωρηθούν παράνομες, αλλά μπορεί να χρειαστεί να εξεταστούν μεμονωμένα.

4.2. Σχετικές αγορές

119. Υπάρχουν δύο αγορές που μπορεί να επηρεάζονται από την από κοινού προμήθεια προϊόντων: πρώτον, η αγορά ή οι αγορές που επηρεάζονται άμεσα από τη συνεργασία, δηλαδή η σχετική αγορά ή αγορές προμήθειας. Δεύτερον, η αγορά ή οι αγορές πώλησης, δηλαδή η αγορά στο επόμενο στάδιο παραγωγής ή αγορές στις οποίες οι συμμετέχοντες στη συμφωνία κοινής προμήθειας ασκούν δραστηριότητες ως πωλητές.

120. Ο ορισμός των σχετικών αγορών προμήθειας ακολουθεί τις αρχές που περιγράφηκαν στην ανακοίνωση της Επιτροπής για τον ορισμό της σχετικής αγοράς και στηρίζεται στην έννοια της δυνατότητας υποκατάστασης, έτσι ώστε να προσδιοριστούν οι περιορισμοί του ανταγωνισμού. Η μόνη διαφορά σε σχέση με τον ορισμό των "αγορών πώλησης" είναι ότι η δυνατότητα υποκατάστασης πρέπει να προσδιοριστεί από την πλευρά της προσφοράς και όχι της ζήτησης. Δηλαδή, οι εναλλακτικές λύσεις που έχουν στη διάθεσή τους οι προμηθευτές αποτελούν παράγοντα αποφασιστικής σημασίας για τον προσδιορισμό των ανταγωνιστικών πιέσεων που ασκούνται στους αγοραστές. Οι πιέσεις αυτές θα μπορούσαν να αναλυθούν εξετάζοντας παραδείγματος χάρη, την αντίδραση των προμηθευτών σε μία μικρή αλλά διαρκή μείωση των τιμών. Αφ' της στιγμής προσδιοριστεί η αγορά, το μερίδιο αγοράς θα ισούται με το ποσοστό που αντιπροσωπεύουν οι αγορές των ενδιαφερομένων μερών σε σχέση με τις συνολικές πωλήσεις του προϊόντος ή της υπηρεσίας που αγοράζεται στη σχετική αγορά.

121. Παράδειγμα 1

Ένας όμιλος κατασκευαστών αυτοκινήτων συμφωνεί να αγοράζει από κοινού το προϊόν X. Οι συγκεντρωτικές προμήθειες του προϊόντος X που πραγματοποιούν ανέρχονται σε 15 μονάδες. Όλες οι πωλήσεις του προϊόντος X σε κατασκευαστές αυτοκινήτων ανέρχονται σε 50 μονάδες. Ωστόσο, το προϊόν X πωλείται επίσης σε κατασκευαστές άλλων προϊόντων εκτός των αυτοκινήτων. Το σύνολο των πωλήσεων του προϊόντος X αντιπροσωπεύει 100 μονάδες. Έτσι, το μερίδιο αγοράς του ομίλου (σε επίπεδο προμηθειών) είναι 15 %.

122. Εάν τα μέρη είναι παράλληλα ανταγωνιστές σε μία ή περισσότερες αγορές πώλησης, οι αγορές αυτές πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη κατά την εκτίμηση. Είναι πιθανότερο να παρατηρηθούν περιορισμοί ανταγωνισμού στις αγορές αυτές εάν τα μέρη αποκτούν ισχύ στην αγορά με το συντονισμό της συμπεριφοράς τους και εάν καλύπτουν από κοινού ένα σημαντικό μέρος του συνολικού κόστους τους. Αυτό συμβαίνει για παράδειγμα στην περίπτωση που οι λιανοπωλητές που ασκούν δραστηριότητες στην ίδια ή τις ίδιες σχετικές αγορές λιανικής πώλησης αγοράζουν από κοινού σημαντικές ποσότητες των προϊόντων που προσφέρουν για μεταπώληση. Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει εάν οι ανταγωνιζόμενοι κατασκευαστές και πωλητές ενός τελικού προϊόντος αγοράζουν από κοινού ένα σημαντικό ποσοστό των ενδιάμεσων προϊόντων τους. Οι αγορές πώλησης πρέπει να οριστούν εφαρμόζοντας τη μεθοδολογία που περιγράφεται στην ανακοίνωση της Επιτροπής για τον ορισμό της σχετικής αγοράς.

4.3. Αξιολόγηση βάσει του άρθρου 81 παράγραφος 1

4.3.1. Φύση της συμφωνίας

4.3.1.1. Συμφωνίες που δεν εμπίπτουν στο άρθρο 81 παράγραφος 1

123. Λόγω της ίδιας της φύσης τους, οι συμφωνίες κοινής προμήθειας συνάπτονται μεταξύ εταιρειών που ανταγωνίζονται μεταξύ τους τουλάχιστον στις αγορές προμήθειας. Όμως, εάν υπάρχει συνεργασία μεταξύ ανταγωνιζόμενων αγοραστών που δεν ασκούν δραστηριότητες στην ίδια σχετική αγορά σε επόμενα στάδια της παραγωγικής διαδικασίας (π.χ., λιανοπωλητές που ασκούν δραστηριότητες σε διαφορετικές γεωγραφικές αγορές και δεν μπορούν να θεωρηθούν ως ρεαλιστικοί δυνητικοί ανταγωνιστές), το άρθρο 81 παράγραφος 1, εφαρμόζεται σπάνια εκτός εάν τα μέρη διαθέτουν πολύ ισχυρή θέση στις αγορές προμήθειας, την οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν για να ζημιώσουν την ανταγωνιστική θέση άλλων φορέων στις αντίστοιχες αγορές πώλησης.

4.3.1.2. Συμφωνίες που εμπίπτουν σχεδόν πάντα στο άρθρο 81 παράγραφος 1

124. Οι συμφωνίες προμήθειας εμπίπτουν λόγω της φύσης τους στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 81 παράγραφος 1 μόνον εάν η συνεργασία δεν αφορά στην ουσία την από κοινού προμήθεια, αλλά χρησιμοποιείται για να συγκαλύψει μία σύμπραξη, δηλαδή πρακτικές που κανονικά απαγορεύονται όπως ο καθορισμός των τιμών, ο περιορισμός της παραγωγής ή η κατανομή της αγοράς.

4.3.1.3. Συμφωνίες που ενδέχεται να εμπίπτουν στο άρθρο 81 παράγραφος 1

125. Οι περισσότερες συμφωνίες προμήθειας πρέπει να αναλυθούν μέσα στο νομικό και οικονομικό τους πλαίσιο. Η ανάλυση πρέπει να καλύπτει τόσο τις αγορές προμήθειας όσο και τις αγορές πώλησης.

4.3.2. Ισχύς στην αγορά και διάρθρωση των αγορών

126. Το σημείο εκκίνησης για την ανάλυση είναι η εξέταση της αγοραστικής ισχύος των μερών. Μπορεί να θεωρηθεί ότι υπάρχει αγοραστική ισχύς εάν μία συμφωνία προμήθειας αντιπροσωπεύει ένα επαρκώς μεγάλο ποσοστό του συνολικού όγκου μιας αγοράς προμήθειας, με αποτέλεσμα οι τιμές να μπορούν να μειωθούν σε επίπεδα χαμηλότερα από εκείνα που διαμορφώνονται υπό συνθήκες ανταγωνισμού, ή εάν μπορεί να αποκλειστεί η πρόσβαση στην αγορά για ανταγωνιζόμενους αγοραστές. Η ύπαρξη ενός υψηλού βαθμού αγοραστικής ισχύος έναντι των προμηθευτών μιας αγοράς μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της αποτελεσματικότητας, όπως υποβίβαση της ποιότητας, χαλάρωση των προσπαθειών σε επίπεδο καινοτομίας, ή, σε τελική ανάλυση, στη διαμόρφωση συνθηκών προσφοράς που δεν αντιστοιχούν στις βέλτιστες. Ωστόσο, ένα από τα κυριότερα προβλήματα που δημιουργεί η ύπαρξη αγοραστικής ισχύος είναι ότι οι καταναλωτές στις αγορές στα επόμενα στάδια της παραγωγικής διαδικασίας δεν μπορούν να επωφεληθούν από τις χαμηλότερες τιμές και ότι μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση τον κόστους για τους ανταγωνιστές των αγοραστών στις αγορές πώλησης των προϊόντων στο μέτρο που είτε οι προμηθευτές θα προσπαθήσουν να αντισταθμίσουν τις μειώσεις των τιμών για μία ομάδα πελατών αυξάνοντας τις τιμές που χρεώνουν σε άλλους πελάτες, είτε οι ανταγωνιστές θα έχουν πιο περιορισμένη πρόσβαση σε αποτελεσματικούς προμηθευτές. Κατά συνέπεια, οι αγορές προμήθειας και οι αγορές πώλησης χαρακτηρίζονται από σχέσεις αλληλεξάρτησης, που αναλύονται στη συνέχεια.

Σχέσεις αλληλεξάρτησης μεταξύ των αγορών προμήθειας και των αγορών πώλησης

127. Η συνεργασία των ανταγωνιζόμενων αγοραστών μπορεί να περιορίσει αισθητά τον ανταγωνισμό με τη δημιουργία αγοραστικής ισχύος. Ενώ η δημιουργία αγοραστικής ισχύος μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλότερες τιμές για τους καταναλωτές, η αγοραστική ισχύς δεν είναι πάντα ευνοϊκή για τον ανταγωνισμό και ενδέχεται ακόμη, κάτω από ορισμένες συνθήκες, να έχει αρνητικές επιπτώσεις στον ανταγωνισμό.

128. Πρώτον, το χαμηλότερο κόστος προμήθειας που συνεπάγεται η άσκηση αγοραστικής ισχύος δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι προωθεί τον ανταγωνισμό, εάν οι αγοραστές στο σύνολό τους διαθέτουν ισχύ στις αγορές πώλησης. Στην περίπτωση αυτή, είναι πιθανό ότι οι εξοικονόμηση κόστους δεν συνεπάγεται χαμηλότερες τιμές για τους καταναλωτές. Όσο μεγαλύτερη είναι η συνολική ισχύς των μερών στις αγορές πώλησης, τόσο αυξάνονται τα κίνητρα για τα μέρη να συντονίσουν τη συμπεριφορά τους ως πωλητές. Αυτό μπορεί να διευκολύνεται εάν τα μέρη καλύπτουν από κοινού ένα μεγάλο ποσοστό του κόστους με την πραγματοποίηση κοινών προμηθειών. Παραδείγματος χάρη, εάν μία ομάδα μεγάλων λιανοπωλητών αγοράζει από κοινού ένα υψηλό ποσοστό των προϊόντων τους, θα μοιράζονται ένα υψηλό ποσοστό του συνολικού τους κόστους. Συνεπώς, οι αρνητικές επιπτώσεις της κοινής προμήθειας θα είναι ανάλογες με αυτές της κοινής παραγωγής.

129. Δεύτερον, η αγοραστική ισχύς που χρησιμοποιείται για να αποκλείσει ανταγωνιστές ή να αυξήσει το κόστος τους μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία ή την αύξηση της ισχύος στις αγορές πώλησης. Όταν μια ομάδα πελατών διαθέτει μεγάλη αγοραστική ισχύ, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αποκλεισμό ανταγωνιζόμενων αγοραστών με τον περιορισμό της πρόσβασής τους σε αποτελεσματικούς προμηθευτές. Μπορεί επίσης να οδηγήσει σε αύξηση του κόστους για τους ανταγωνιστές της, δεδομένου ότι οι προμηθευτές θα επιχειρήσουν να αντισταθμίσουν τη μείωση των τιμών για τη μία ομάδα των πελατών ανξάνοντας τις τιμές για τους άλλους πελάτες (π.χ. άσκηση διακρίσεων όσον αφορά τις εκπτώσεις που παρέχουν οι προμηθεντές στους λιανοπωλητές). Αυτό είναι δυνατό μόνο εάν οι προμηθευτές των αγορών προμήθειας των προϊόντων διαθέτουν ένα ορισμένο βαθμό ισχύος στις αγορές αυτές. Και στις δύο περιπτώσεις η αγοραστική ισχύς μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω περιορισμό του ανταγωνισμού στις αγορές πώλησης των προϊόντων.

130. Δεν υπάρχει ένα απόλυτο όριο η υπέρβαση του οποίου θα έδειχνε ότι η συνεργασία στον τομέα των προμηθειών οδηγεί στη δημιουργία κάποιου βαθμού ισχύος στην αγορά, έτσι ώστε η συνεργασία να εμπίπτει στο άρθρο 81 παράγραφος 1. Ωστόσο, στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν θεωρείται πιθανό να υφίσταται ισχύς στην αγορά εάν τα μέρη της συμφωνίας διαθέτουν συνδνασμένο μερίδιο αγοράς χαμηλότερο του 15 % τόσο στις αγορές προμήθειας των προϊόντων, καθώς κ