ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 25ης Φεβρουαρίου 1998 σχετικά με ενίσχυση που χορήγησε η γερμανική κυβέρνηση στη Hibeg και η Hibeg μέσω της Krupp GmbH στην Bremer Vulkan AG, για να διευκολυνθεί η πώληση της Krupp Atlas Elektronik GmbH από την Krupp GmbH στη Bremer Vulkan AG [κοινοποιηθείσα υπό την αριθμό Ε(1998) 582] (Το κείμενο στη γερμανική γλώσσα είναι το μόνο αυθεντικό) (Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ) (98/665/ΕΚ)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ,

Έχοντας υπόψη τη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, και ιδίως το άρθρο 93 παράγραφος 2 πρώτο εδάφιο,

Αφού κάλεσε, σύμφωνα με το άρθρο 93 της συνθήκης, τα ενδιαφερόμενα μέρη να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους και έχοντας υπόψη τις παρατηρήσεις αυτές,

Εκτιμώντας τα ακόλουθα:

I

Με επιστολή της 17ης Δεκεμβρίου 1991, η γερμανική κυβέρνηση κοινοποίησε εγγύηση που χορήγησε η Freie Hansestadt Bremen/ομόσπονδο κράτος της Βρέμης. Η Επιτροπή, με την επιστολή D/00130 της 20ής Ιανουαρίου 1992, ζήτησε συμπληρωματικές πληροφορίες από τη γερμανική κυβέρνηση. Η Επιτροπή έλαβε την απάντηση της γερμανικής κυβέρνησης της 4ης Μαρτίου 1992 στις 9 Μαρτίου 1992. Στις 6 Μαΐου 1992, η Επιτροπή αποφάσισε να κινήσει τη διαδικασία του άρθρου 93 παράγραφος 2 της συνθήκης. Αυτό γνωστοποιήθηκε στη γερμανική κυβέρνηση με την επιστολή της 20ής Μαΐου 1992, η οποία δημοσιεύθηκε στις 7 Ιουλίου 1992 στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (1).

Στις 6 Απριλίου 1993, η Επιτροπή εξέδωσε την αρνητική απόφαση 93/412/ΕΟΚ (2) με την οποία κήρυξε ασυμβίβαστη με την κοινή αγορά την ενίσχυση προς τη Hanseatische Industrie-Beteiligungen GmbH (Hibeg) την οποία η Hibeg κατέβαλε μέσω της Krupp GmbH (στο εξής: Krupp) στην Bremer Vulkan AG (στο έξης: BV), για να διευκολυνθεί η πώληση της Krupp Atlas Elektronik GmbH (στο εξής: ΚΑΕ) από την Krupp στην BV.

Με απόφαση της 24ης Οκτωβρίου 1996 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-329/93, C-62/95 και C-63/95 (Γερμανία και λοιποί κατά Επιτροπής) (3), το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ακύρωσε την απόφαση 93/412/ΕΟΚ αποφαινόμενο ότι δεν ήταν δεόντως αιτιολογημένη σε τέσσερα σημεία, δηλαδή όσον αφορά την αξία των νέων μετοχών BV, την εφαρμογή της οδηγίας 90/684/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Δεκεμβρίου 1996, σχετικά με τις ενισχύσεις στις ναυπηγικές εργασίες (4), όπως τροποποιήθηκε τελευταία από την οδηγία 94/73/ΕΚ (5) (έβδομη οδηγία για τις ναυπηγικές εργασίες), τη νόθευση του ανταγωνισμού και τις επιπτώσεις στις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές, καθώς και την εικαζόμενη ενίσχυση υπέρ της Hibeg.

Σύμφωνα με την απόφαση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, η Επιτροπή υποχρεούνται να λάβει νέα τελική απόφαση προκειμένου να περατώσει τη διαδικασία.

II

Η γερμανική κοινοποίηση αφορά εγγύηση που χορήγησε η Freie Hansestadt Bremen/ομόσπονδο κράτος της Βρέμης για να υποστηριχθεί από την Krupp η αγορά από την BV της ΚΑΕ. Κατά τη γερμανική κυβέρνηση επρόκειτο για πολύπλοκο σχέδιο πολλαπλών συναλλαγών που κατέληξαν στην πώληση της ΚΑΕ στη BV.

Η BV, προκειμένου να διαφοροποιήσει περαιτέρω τις δραστηριότητές της από την κατασκευή πλοίων, αγόρασε από την Krupp συμμετοχή 74,9 % στο κεφάλαιο της ΚΑΕ. Η τιμή των 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων δεν καταβλήθηκε τοις μετρητοίς, αλλά με έκδοση νέων μετοχών της BV. Οι ακόλουθες συναλλαγές, συνοπτικά, πραγματοποιήθηκαν ή συμφωνήθηκε να πραγματοποιηθούν:

- στις 17 Οκτωβρίου 1991: η γενική συνέλευση των μετόχων της BV αποφασίζει αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου,

- στις 21 Νοεμβρίου 1991: η Freie Hansestadt Bremen/ομόσπονδο κράτος της Βρέμης παρέχει εγγύηση ύψους 126 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων, συν τις δαπάνες πίστωσης και τους τόκους υπέρ της Hanseatische Industrie-Beteiligungen GmbH (Hibeg), δημόσια επιχείρηση ανήκουσα στο ομόσπονδο κράτος της Βρέμης,

- στις 26 Νοεμβρίου 1991: ανταλλαγή μεταξύ της Krupp και της BV, κατά την οποία η BV εκχωρεί στην Krupp 2,8 εκατομμύρια νέες μετοχές της BV (συνολικής αξίας, σύμφωνα με την BV, 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων, δηλαδή 125 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή) για να αποκτήσει το 74,9 % του κεφαλαίου της ΚΑΕ,

- στις 26 Νοεμβρίου 1991: η Krupp και η Hibeg ιδρύουν από κοινού εταιρεία αστικού δικαίου (Gesellschaft bόrgerlichen Rechts - εφεξής GbR),

- στις 31 Δεκεμβρίου 1991: η Krupp και η Hibeg εισφέρουν τις συμφωνηθείσες συμμετοχές τους στο κεφάλαιο της GbR. Η Krupp εισφέρει 2,8 εκατομμύρια μετοχές της BV και η Hibeg 350 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα σε μετρητά, τα οποία χρηματοδοτήθηκαν από τραπεζική πίστωση που καλύφθηκε μερικώς από την προαναφερθείσα εγγύηση του ομόσπονδου κράτους,

- στις 31 Δεκεμβρίου 1991: σύμφωνα με τη συστατική πράξη της GbR, η GbR προκαταβάλλει 350 εκατομμύρια γερμανικα μάρκα στην Krupp. Η Hibeg εξουσιοδοτείται αμετάκλητα να πωλήσει τις μετοχές της BV σε τρίτους στην ελάχιστη τιμή των 125 γερμανικών μάρκων ανά μετοχή. Με την πώληση κάθε μετοχής μειώνεται η συμμετοχή των δύο εταίρων στην GbR, ενώ ταυτόχρονα μειώνεται το οφειλόμενο υπόλοιπο για την προκαταβολή στην Krupp και επιστρέφεται το ποσό που πιστώθηκε από η Hibeg,

- στις 28 Φεβρουαρίου 1994 το νωρίτερο και στις 31 Δεκεμβρίου 1994 το αργότερο θα λυθεί η GbR. Οι εναπομένουσες μετοχές της BV θα μεταβιβαστούν στη Hibeg, ενώ η Krupp κρατάει το υπόλοιπο της προκαταβολής. Η Hibeg έχει τη δυνατότητα, όπως συμφώνησε με τις τράπεζες που χορήγησαν την πίστωση, να επιστρέψει μέρος της πίστωσης, στο τέλος της προθεσμίας για την οποία χορηγήθηκε πίστωση, πωλώντας τις μετοχές της BV στις τράπεζες αυτές αντί 80 γερμανικών μάρκων ανά μετοχή.

Αυτό σημαίνει ότι η BV αποκτά από την Krupp 74,9 % του κεφαλαίου της ΚΑΕ έναντι 2,8 εκατομμυρίων μετοχών της BV. Στο πλαίσιο της GbR, η Krupp ανταλλάσσει με την Hibeg τις εν λόγω μετοχές έναντι 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων. Την περίοδο της συναλλαγής, οι μετοχές της BV ήταν εισηγμένες στο χρηματιστήριο με αξία περίπου 80 γερμανικά μαρκά ανά μετοχή, δηλαδή η συνολική αξία των 2,8 εκατομμυρίων μετοχών ανερχόταν σε 224 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα. Η Freie Hansestadt Bremen/ομόσπονδο κράτος της Βρέμης υποστηρίζει τη Hibeg, παρέχοντας εγγύηση 126 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων που αντιστοιχεί στη διαφορά μεταξύ της συμφωνηθείσας τιμής αγοράς της ΚΑΕ και της πραγματική αξίας των μετοχών, καθιστώντας κατ' αυτόν τον τρόπο δυνατή την πώληση της ΚΑΕ στην BV, όπως είχε αρχικά προβλεφθεί.

Η γερμανική κυβέρνηση, με επιστολή της 4ης Μαρτίου 1992, αναφέρει ότι η εγγύηση, με εξαίρεση ορισμένες τροποποιήσεις, πληροί τις απαιτήσεις των οδηγιών για τη χορήγηση εγγυήσεων του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης (Bόrgschaftsrichtlinien des Landes Bremen), τις οποίες ενέκρινε η Επιτροπή με την επιστολή της 28ης Οκτωβρίου 1991 (Ν 512/91). Η κύρια αλλαγή την οποία αναφέρει η γερμανική επιστολή είναι ότι αντί για τον όρο «Ausfallbόrgschaft» (εγγύηση εναπομένοντος υπολοίπου) χρησιμοποιείται ο όρος «selbstschuldnerische Bόrgschaft» (εγγύηση αυτοφειλέτη), όπου η διαφορά συνίσταται στο ότι στη δεύτερη περίπτωση ο πιστωτής μπορεί να στραφεί απευθείας κατά του εγγυητή και δεν χρειάζεται να στραφεί αρχικά κατά του οφειλέτη όταν ο πρωτοφειλέτης αδυνατεί να καταβάλει την οφειλή.

III

Η Επιτροπή, κατά την εκτίμησή της πριν από την κίνηση της διαδικασίας του άρθρου 93 παράγραφος 2, εξέτασε τα ακόλουθα τρία ζητήματα: 1. κατά πόσον πρόκειται για ενίσχυση, 2. αν ναι, ποιο είναι το ύψος της ενίσχυσης και 3. ποιος είναι ο αποδέκτης αυτής της ενίσχυσης.

Η απάντηση στο πρώτο ερώτημα υπήρξε καταφατική. Η μέση τιμή ανά μετοχή για τις μετοχές της BV κατά τους μήνες Νοέμβριο και Δεκέμβριο 1991, όταν έλαβαν χώρα οι σημαντικότερες συναλλαγές, ανερχόταν περίπου στα 80 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή. Η τιμή αυτή αντικατόπτριζε ήδη τη μείωση της αξίας που συνήθως συνεπάγεται η έκδοση νέων μετοχών, δεδομένου ότι ήδη στις 17 Οκτωβρίου 1991 η γενική συνέλευση των μετόχων της BV αποφάσισε την έκδοση νέων μετοχών. Η τιμή έκδοσης νέων μετοχών είναι συνήθως χαμηλότερη της αγοραίας τιμής των μετοχών, ώστε να μην διακυβεύεται η έκδοση. Για το λόγο αυτό, η Επιτροπή συνήγαγε ότι 80 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή είναι η ανώτατη τιμή ανά μετοχή που μπορούσε να ζητηθεί σε περίπτωση δημόσιας έκδοσης. Η άποψη αυτή φάνηκε να επιβεβαιώνεται από την προθυμία των τραπεζών να δεχθούν τις μη πωληθείσες μετοχές στο τέλος της προθεσμίας για την οποία είχε χορηγηθεί πίστωση, έναντι 80 γερμανικών μάρκων ανά μετοχή.

Δεδομένου ότι η Επιτροπή συνήγαγε ότι 80 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή ήταν η αγοραία τιμή για τις νέες μετοχές, είναι προφανές ότι με την τιμή αυτή η BV δεν θα μπορούσε να αγοράσει την ΚΑΕ. Τα 2,8 εκατομμύρια μετοχές αξίζουν 224 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα και όχι 350 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα (η τιμή για το 74,9 % του κεφαλαίου της ΚΑΕ). Η Hibeg, η οποία ανήκε εξ ολοκλήρου στο ομόσπονδο κράτος της Βρέμης και επομένως πρέπει να θεωρηθεί ως δημόσια επιχείρηση, ήταν σε θέση να προσφέρει 350 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα για τις νέες μετοχές της BV, επειδή το ομόσπονδο κράτος της Βρέμης κάλυψε τον κίνδυνο με εγγύηση 126 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα. Αυτά τα 126 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα αντιπροσωπεύουν ακριβώς τη διαφορά μεταξύ των 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων (η συνολική πίστωση) και των 224 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων (η αξία των μετοχών βάσει της αγοραίας τιμής ύψους 80 γερμανικών μάρκων ανά μετοχή). Κατά συνέπεια, η Επιτροπή δεν μπορεί να δεχθεί τον ισχυρισμό ότι η παρέμβαση της Hibeg αποτελούσε συνήθη εμπορική πρακτική επειδή, όπως διατείνεται εγγράφως η γερμανική κυβέρνηση, η τιμή των μετοχών της BV ήταν περίπου 130,8 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή το 1990, 170,5 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή την 1η Ιουνίου 1990, ενώ στο τέλος του 1991 η τιμή σημείωσε πτώση ως συνέπεια της γενικής πτωτικής πορείας των χρηματιστηρίων λόγω του πολέμου στον Περσικό Κόλπο.

Η Επιτροπή απήντησε στο δεύτερο ερώτημα ως προς το ύψος της ενίσχυσης, αφού έλαβε υπόψη τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά. Με βάση αγοραία τιμή 80 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή, η αξία των νέων μετοχών της BV ήταν 224 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα. Η διαφορά σε σχέση με τη συμφωνηθείσα τιμή ύψους 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων για την αγορά της ΚΑΕ (δηλαδή 126 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα) δεν μπορεί να αποδοθεί σε εμπορικά κίνητρα, όπως εξηγείται ανωτέρω. Για το λόγο αυτό, το σύνολο αυτής της διαφοράς που είναι ίσο προς το σύνολο της εγγύησης πρέπει να θεωρηθεί ως ενίσχυση.

Όταν κινήθηκε η διαδικασία, δεν ήταν δυνατόν να δοθεί απάντηση στο τρίτο ερώτημα. Εξαρτάται από το ποια ήταν η πραγματική εμπορική αξία της ΚΑΕ. Αν υποτεθεί ότι 74,9 % του κεφαλαίου της ΚΑΕ αξίζει μόνο 224 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα, τότε όλη η ενίσχυση αποβαίνει σε όφελος της Krupp. Αν θεωρηθεί ότι η τιμή των 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων για το 74,9 % της ΚΑΕ ανταποκρίνεται στην τιμή της αγοράς, τότε όλη η ενίσχυση μεταβαίνει, μέσω της Hibeg, στην BV για να δώσει στην BV τη δυνατότητα να αποκτήσει το 74,9 % της ΚΑΕ. Αν η πραγματική αξία που αντιπροσωπεύει το 74,9 % της ΚΑΕ στην αγορά κυμαίνεται μεταξύ των δύο αυτών τιμών, τότε η ενίσχυση μοιράζεται μεταξύ της BV και της Krupp αντίστοιχα.

Όσον αφορά την παραπομπή των γερμανών στην οδηγία για τις εγγυήσεις του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης (βλέπε μέρος II), η Επιτροπή δεν μπορεί να δεχθεί ότι η εγγύηση πληροί τις προϋποθέσεις ενός τέτοιου εγκριθέντος καθεστώτος. Όχι μόνο η μορφή της εγγύησης [«αυτοφειλή» (selbstschuldnerisch) αντί για «εγγύηση εναπομέντος υπολοίπου» (Ausfall)] δεν συμβιβάζεται με το εν λόγω καθεστώς, αλλά επίσης η Επιτροπή δεν μπορεί να συμφωνήσει, βάσει των στοιχείων που έχουν υποβληθεί, ότι πρόκειται για συνήθη σχέση μεταξύ της απόδοσης των επενδύσεων υπέρ της GbR και των απαιτούμενων πόρων προς εξυπηρέτηση του δανείου, όπως απαιτείται από το καθεστώς εγγυήσεων.

Εξάλλου, μολονότι το καθεστώς αυτό απαιτεί τα χρεώγραφα να δίδονται ως πρόσθετη ασφάλεια και να καταβάλλεται ασφάλιστρο 0,5 % επί της εγγύησης κατά τη χορήγηση της, και ασφάλιστρο 0,5 % σε ετήσια βάση, σύμφωνα με τις υπάρχουσες πληροφορίες δεν πληρούται καμία από τις δύο προϋποθέσεις. Για το λόγο αυτό, η εγγύηση δεν φαίνεται ότι συμμορφούται με το εγκριθέν καθεστώς και, με βάση τις επιστολές της Επιτροπής SG(89) D/4328 και SG(89) D/12772, η γερμανική κυβέρνηση όφειλε να είχε κοινοποιήσει την εγγύηση πριν από τη χορήγησή της, ώστε να δώσει στην Επιτροπή τη δυνατότητα να την εξετάσει βάσει των άρθρων 92 και 93 της συνθήκης.

Λαμβάνοντας υπόψη τα ανωτέρω, η Επιτροπή αποφάσισε να κινήσει τη διαδικασία του άρθρου 93 παράγραφος 2, προκειμένου να εξετάσει την εγγύηση ύψους 126 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων που χορηγήθηκε από την Freie Hansestadt Bremen/ομόσπονδο κράτος της Βρέμης, συν τα έξοδα και τους τόκους της τραπεζικής πίστωσης της Hibeg, καθώς και τις συναλλαγές της Hibeg με την Krupp στο πλαίσιο της GbR, και να εκτιμήσει το συμβιβάσιμο της πράξης στο σύνολό της με την κοινή αγορά.

IV

Αφού δημοσιεύθηκε η κίνηση της διαδικασίας, τα ακόλουθα ενδιαφερόμενα μέρη υπέβαλαν τις παρατηρήσεις τους:

- Bremer Vulkan AG, Βρέμη,

και

- Fried, Krupp AG, Έσσεν.

Η BV υποστήριξε ότι δεν έλαβε ενίσχυση και αναφέρθηκε στην άποψη της γερμανικής κυβέρνησης. Η Fried, Krupp AG θεωρεί επίσης ότι δεν έλαβε ενίσχυση, δεδομένου ότι η αξία του 74,9 % του κεφαλαίου της ΚΑΕ ανέρχεται τουλάχιστον σε 350 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα. Η επιχείρηση επεσήμανε ότι η αξία αυτή του κεφαλαίου αναγνωρίστηκε επίσης από την BV στην επιστολή της με την οποία καλεί τους μετόχους σε συνέλευση για την έγκριση της έκδοσης νέων μετοχών της BV, και ότι απετέλεσε αντικείμενο διεξοδικής εξέτασης από δύο ανεξάρτητες εταιρείες συμβούλων/ορκωτών λογιστών.

Οι παρατηρήσεις που υπέβαλαν τα ενδιαφερόμενα μέρη διαβιβάστηκαν από την Επιτροπή στη γερμανική κυβέρνηση με επιστολή της 16ης Σεπτεμβρίου 1992, προκειμένου να δοθεί στην τελευταία η δυνατότητα να απαντήσει.

V

Η γερμανική κυβέρνηση αντέδρασε στην κίνηση της διαδικασίας με επιστολή της 1ης Ιουλίου 1992. Με επιστολή της 15ης Οκτωβρίου 1992, η γερμανική κυβέρνηση αντέδρασε στις παρατηρήσεις των άλλων μερών. Με την επιστολή IV.E.5/D/09810 της 23ης Νοεμβρίου 1992, η Επιτροπή ζήτησε συμπληρωματικές πληροφορίες και η γερμανική κυβέρνηση απήντησε με επιστολή της 8ης Ιανουαρίου 1993. Οι παρατηρήσεις της γερμανικής κυβέρνησης μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

1. Η γερμανική κυβέρνηση δεν συμφωνεί ότι η αξία των μετοχών της BV ήταν 80 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή, μολονότι αυτή ήταν η εμπορική αξία στο τέλος του 1991 στο χρηματιστήριο. Σύμφωνα με τη γερμανική κυβέρνηση, η τιμή της μετοχής στο χρηματιστήριο δεν αντικατοπτρίζει την κατάσταση της συγκεκριμένης επιχείρησης, αλλά εκφράζει τις γενικές εθνικές και διεθνείς οικονομικές εξελίξεις. Η τιμή έκδοσης δεν πρέπει να βασίζεται στην πραγματική τιμή των μετοχών στο χρηματιστήριο αλλά στις παρελθούσες και μελλοντικές εξελίξεις και προσδοκίες. Οι γερμανικές αρχές αποτιμούν την αξία των μετοχών της BV τουλάχιστον σε 125 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή για τους ακόλουθους λόγους:

α) οι τράπεζες αποτίμησαν τις μετοχές σε τουλάχιστον 125 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή. Αυτό αποδεικνύεται από το ότι οι τράπεζες χορηγούν πίστωση μόνο στο 50-60 % των χρεωγράφων επί των οποίων βασίζεται η πίστωση. Μόνο για πίστωση άνω του 50-60 % οι τράπεζες ζητούν πρόσθετη ασφάλεια, την οποία παρέχει το ομόσπονδο κράτος της Βρέμης υπό μορφή εγγύησης.

Επίσης, το γεγονός ότι οι τράπεζες προτίθενται να αγοράσουν τις μετοχές της BV έναντι 80 γερμανικών μάρκων ανά μετοχή στο τέλος της προθεσμίας για την οποία χορηγείται πίστωση αποδεικνύει, με βάση τον ίδιο κανόνα του 50-60 %, ότι οι τράπεζες αποτιμούν την αξία των μετοχών της BV τουλάχιστον σε 125 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή.

Η γερμανική κυβέρνηση απήντησε στην Επιτροπή, η οποία ζήτησε αναλύσεις και εκθέσεις των τραπεζών από τις οποίες να προκύπτει αυτή η εκτίμηση, ότι δεν μπορεί να της προμηθεύσει τέτοια έγγραφα διότι δεν έχει πρόσβαση σ' αυτά 7

β) η μέση τιμή των μετοχών της BV ανερχόταν το 1990 περίπου σε 130,8 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή, ενώ την 1η Ιουνίου 1990 έφθασε σε 170,5 γερμανικά μάρκα. Η τιμή μειώθηκε έκτοτε, συνεπεία του πολέμου στον Περσικό Κόλπο και λόγω της οικονομικής ύφεσης που δεν μπορούσε να προβλεφθεί την εποχή της συναλλαγής 7

γ) η συνεργασία που θα προκύψει από την ενσωμάτωση της ΚΑΕ στην BV 7

δ) ένα μεγάλο πακέτο μετοχών (2,8 εκατομμύρια μετοχές που αντιπροσωπεύουν περίπου 20 % όλων των μετοχών BV) είναι ελκυστικότερο για έναν επενδυτή απ' ό,τι μεμονωμένες μετοχές 7

ε) ο ετήσιος ισολογισμός της GbR, όπως εγκρίθηκε από δύο ανεξάρτητους ορκωτούς λογιστές και φορολογικούς συμβούλους, επιβεβαιώνει την αξία των 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων για 2,8 εκατομμύρια μετοχές BV 7

στ) η ημερομηνία αναφοράς για την αποτίμηση των μετοχών ήταν η 12η Ιουλίου 1991, δηλαδή η ημερομηνία υπογραφής ενός πρωτοκόλλου συμφωνίας. Το πρωτόκολλο αυτό, το οποίο δεν έπρεπε να τεθεί σε ισχύ πριν από την έγκρισή του από το εποπτικό συμβούλιο καθενός από τα μέρη, προέβλεπε αύξηση του κεφαλαίου της BV με την έκδοση 2,8 εκατομμυρίων νέων μετοχών, στην οποία θα προεγγράφετο η Krupp. Για την απόκτηση των εν λόγω μετοχών, η Krupp έπρεπε να εκχωρήσει στην BV τη συμμετοχή της ύψους 74,9 % στο κεφάλαιο της ΚΑΕ. Τα δύο μέρη της συμφωνίας αποτίμησαν τις συμμετοχές τους σε 350 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα αντίστοιχα, γεγονός που σημαίνει ότι η αξία των νέων μετοχών της BV αποτιμήθηκε σε 125 γερμανικά μάρκα έκαστη.

2. Όσον αφορά το ερώτημα σχετικά με την αξία του 74,9 % του κεφαλαίου της ΚΑΕ, η γερμανική κυβέρνηση αναφέρθηκε στις εκτενείς εκτιμήσεις στις οποίες προέβησαν δύο ανεξάρτητες εταιρείες λογιστών μετά από αίτημα της Krupp και της BV κατά τη μεταξύ τους συναλλαγή. Οι δύο εταιρείες ορκωτών λογιστών αποτίμησαν την αξία συμμετοχής στο κεφάλαιο της ΚΑΕ σε 350 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα.

3. Όσον αφορά το ερώτημα εάν η εγγύηση πληροί τις απαιτήσεις της οδηγίας για τις εγγυήσεις του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης, η γερμανική κυβέρνηση έδωσε την ακόλουθη απάντηση. Η οδηγία για τις εγγυήσεις απαιτεί οι εγγυήσεις να είναι καταρχήν («grundsδtzlich») εγγυήσεις εναπομένοντος υπολοίπου («Ausfall»). Σύμφωνα με τη γερμανική κυβέρνηση, αυτό σημαίνει ότι, βάσει της εν λόγω οδηγίας, είναι δυνατή η χορήγηση εγγυήσεων αυτοφειλέτη («selbstschuldnerisch»). Δεδομένου ότι η Hibeg είναι επιχείρηση του Δημοσίου, η χορήγηση εγγύησης εναπομένοντος υπολοίπου με τις ενδεχόμενες διαδικασίες αφερεγγυότητας που ενέχει, δεν θεωρείται λογική από οικονομική άποψη.

Όσον αφορά το κατά πόσον η απόδοση της επένδυσης επαρκεί υπό κανονικές συνθήκες για την εξυπηρέτηση του δανείου, η γερμανική κυβέρνηση απήντησε ότι αυτό εξαρτάται από την αποτίμηση της αξίας των μετοχών της BV και αναφέρθηκε σχετικά στα ανωτέρω επιχειρήματά της (βλέπε μέρος I).

Όσον αφορά τα χρεώγραφα και τα ασφάλιστρα που απαιτούνται σύμφωνα με την οδηγία, η γερμανική κυβέρνηση απήντησε ότι αυτά δεν ήταν απαραίτητα, δεδομένου ότι η Hibeg είναι κρατική επιχείρηση. Τα ασφάλιστρα προκύπτουν μόνον από εσωτερική λογιστική μεταφορά (Umbuchung). Όσον αφορά την κοινοποίηση πριν από τη χορήγηση της εγγύησης, η γερμανική κυβέρνηση σχολίασε ότι αυτή κοινοποιήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 1991 και ότι η εγγύηση άρχισε να ισχύει μαζί με τη συμφωνία για την πίστωση (τέλος Δεκεμβρίου).

4. Με επιστολές της 20ής Ιανουαρίου, της 20ής Μαΐου και της 23ης Νοεμβρίου 1992, η Επιτροπή ζήτησε πληροφορίες σχετικά με τα ποσοστά συμμετοχής ιδιωτών και δημοσίου στην BV. Η γερμανική κυβέρνηση απήντησε ότι, την περίοδο της συναλλαγής, η Hibeg κατείχε 0,08 % των μετοχών της BV και ότι το ομόσπονδο κράτος της Βρέμης δεν είχε περαιτέρω συμμετοχή.

VI

Το πρώτο ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί κατά την τελική εκτίμηση είναι εάν υπάρχει ενίσχυση. Η απάντηση της Επιτροπής που ευθυγραμμίζεται με το σκεπτικό της κατά την κίνηση της διαδικασίας (βλέπε μέρος III) είναι καταφατική. Η μέση τιμή των μετοχών της BV στην αγορά το Νοέμβριο-Δεκέμβριου 1991, όταν έλαβαν χώρα οι σημαντικότερες συναλλαγές, ήταν περίπου 80 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή (84,94 γερμανικά μάρκα το Νοέμβριο και 75,43 γερμανικά μάρκα τον Δεκέμβριο). Σύμφωνα με την Επιτροπή, η τιμή μετοχής στο χρηματιστήριο αντικατοπτρίζει την κατάσταση της συγκεκριμένης επιχείρησης σε συνάρτηση με τις γενικές εθνικές και διεθνείς εξελίξεις. Μια βασική σκέψη της οικονομικής επιστήμης είναι ότι οι αγορές κεφαλαίου είναι αποδοτικές. Αυτό σημαίνει ότι οι μέτοχοι αξιολογούν μια εταιρεία βάσει των μελλοντικών τάσεων για κέρδη της και η τιμή της μετοχής μιας εταιρείας, οι μετοχές της οποίας κυκλοφορούν συστηματικά στο χρηματιστήριο (όπως στην περίπτωση της BV), αντικατοπτρίζει την παρούσα αξία των τάσεων κέρδους και των μερισμάτων. Πράγματι, η αγορά κεφαλαίου θεωρείται, μαζί με την αγορά των χρεωγράφων, κατά κανόνα, ως η πλέον αποδοτική αγορά λόγω της μεγάλης της διαφάνειας, της ακαριαίας αντίδρασης σε νέες πληροφορίες και του μεγάλου αριθμού των συμμετεχόντων εμπειρογνωμόνων της αγοράς. Η τιμή στο χρηματιστήριο αντιπροσωπεύει τη γνήσια αξία που αναγνωρίζει η αγορά στη μετοχή, δεδομένου ότι αντικατοπτρίζει την ισορροπία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης σε ένα πλήρως διαφανές, δημόσιο περιβάλλον. Η τιμή έκδοσης των νέων μετοχών πρέπει συνήθως να είναι χαμηλότερη από την τιμή των μετοχών στην αγορά ώστε να αποφεύγεται αποτυχία της έκδοσης νέας σειράς. (Η κατάσταση αυτή δεν πρέπει να συγχέεται με την προσφορά για την εξαγορά εταιρείας, στο πλαίσιο της οποίας συνηθίζεται η προσφέρουσα εταιρεία να προσφέρει ανώτερη τιμή από την τρέχουσα τιμή της μετοχής στην αγορά). Αυτό σημαίνει ότι, εφόσον η τιμή στο χρηματιστήριο ήταν περίπου 80 γερμανικά μάρκα, η τιμή έκδοσης νέας μετοχής έπρεπε να είναι χαμηλότερη από 80 γερμανικά μάρκα. Για το λόγο αυτό, η Επιτροπή συνάγει ότι 80 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή είναι η ανώτατη τιμή που μπορούσε να ζητηθεί σε περίπτωση έκδοσης νέων μετοχών για το κοινό σύμφωνα με τα συναλλακτικά ήθη.

Οι λόγοι που προβλήθηκαν από τη γερμανική κυβέρνηση για αποτίμηση των μετοχών της BV αισθητά άνω των 125 γερμανικών μάρκων ανά μετοχή (βλέπε μέρος V) δεν μπορούν να γίνουν δεκτοί. Η συναλλαγή με αξία 125 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή μπορούσε να λάβει χώρα μόνον επειδή χορηγήθηκε εγγύηση που κάλυπτε τη διαφορά μεταξύ των 125 και των 80 γερμανικών μάρκων ανά μετοχή. Η γερμανική κυβέρνηση δεν ήταν σε θέση να υποβάλει αναλύσεις ή εκθέσεις των τραπεζών για την υποστήριξη τέτοιας υψηλής αποτίμησης. Το γεγονός ότι ο μέσος όρος της τιμής ανά μετοχή ήταν 130,8 γερμανικά μάρκα το 1990 δεν λαμβάνει υπόψη το ότι η τιμή μετοχής υπήρξε σαφώς χαμηλότερη των 100 γερμανικών μάρκων ήδη από το 1981, με εξαίρεση τις περιόδους από το τέλος του 1985 μέχρι το τέλος του 1986 και από τις αρχές του 1989 μέχρι το τέλος του 1990.

Η Επιτροπή δεν αποδέχεται ότι η 12η Ιουλίου 1991, ημερομηνία υπογραφής του πρωτοκόλλου συμφωνίας μεταξύ της BV και της ΚΑΕ, θεωρήθηκε ως ημερομηνία αναφοράς για την αποτίμηση των μετοχών. Δεν επρόκειτο για δεσμευτικό έγγραφο. Αυτό που έχει σημασία είναι η ημερομηνία υπογραφής δεσμευτικών συμφωνιών. Η αξία τη στιγμή της δεσμευτικής συναλλαγής εμπερικλείει όλες τις προσδοκίες της αγοράς σχετικά με τα μελλοντικά κέρδη. Κατά συνέπεια, η τιμή των μετοχών τη στιγμή των συναλλαγών αντιπροσωπεύει την πραγματική (αγοραία) αξία που έχει σημασία. Η αξία κατά το παρελθόν είναι άνευ σημασίας.

Επιπλέον, η Επιτροπή δεν αποδέχεται ότι η αποτίμηση των μετοχών σε 125 γερμανικά μάρκα έκαστη θα μπορούσε να αιτιολογηθεί βάσει πληροφοριών που είχαν στη διάθεσή τους μόνο τα ενδιαφερόμενα μέρη και οι οποίες δεν είχαν διοχετευθεί στην αγορά, για παράδειγμα όσον αφορά τις ενδεχόμενες συνέπειες της συνεργασίας. Πρώτον, είναι αδιανότητο ότι οι εν λόγω συνέπειες θα μπορούσαν να καλύψουν τη διαφορά μεταξύ των 80 γερμανικών μάρκων και των 125 γερμανικών μάρκων. Δεύτερον, υπάρχουν αναλυτές της αγοράς και του βιομηχανικού κλάδου καθώς και μεγάλοι επενδυτές οι οποίοι διαθέτουν συνήθως τις ίδιες πληροφορίες ή τις αποκτούν ταχύτατα και στη συνέχεια τις διοχετεύουν στην αγορά. Εάν υποτεθεί ότι στην προκειμένη περίπτωση υπήρχαν τέτοιου είδους πληροφορίες, είναι σκόπιμο να θεωρηθεί ότι η Hibeg, αντί να πωλήσει τις μετοχές προς 125 γερμανικά μάρκα έκαστη, θα τις γνωστοποιούσε ευρέως, θα μπορούσε να αναμένεται ακαριαία θετική αντίδραση της αγοράς στην περίπτωση ουσιαστικών συνεπειών ως προς τη συνεργασία ή άλλων θετικών αποτελεσμάτων. Ωστόσο, συνέβη το αντίθετο.

Εκ των υστέρων, η πραγματική εξέλιξη της τιμής της μετοχής της BV αντικρούει την επιχειρηματολογία που πρόβαλε η γερμανική κυβέρνηση, διότι η τιμή των μετοχών της BV στο χρηματιστήριο εκινείτο κατά τα έτη 1992, 1993 και 1994 στο ίδιο επίπεδο, το οποίο βρισκόταν ουσιαστικά κάτω των 125 γερμανικών μάρκων. Από τον Σεπτέμβριο μέχρι το τέλος Δεκεμβρίου 1991 η αξία στο χρηματιστήριο των μετοχών της BV ανέβαινε σταθερά (73,50 γερμανικά μάρκα στις 30 Δεκεμβρίου 1991). Το 1992 η τιμή των μετοχών κινήθηκε κάτω των 98 γερμανικών μάρκων και μέχρι τις 30 Δεκεμβρίου 1992 έπεσε στα 68 γερμανικά μάρκα. Το 1993 δεν ανέβηκε πάνω από 100,80 γερμανικά μάρκα (στις 20 Οκτωβρίου) και έφτασε στις 5 Ιανουαρίου του 1994 το ανώτατο όριο των 106,50 γερμανικών μάρκων. Η Hibeg ισχυρίστηκε ότι τέλος Φεβρουαρίου πώλησε όλες τις μετοχές της BV που της ανήκαν προς 97,18 γερμανικά μάρκα μέση τιμή ανά μετοχή. Τελικώς η BV ρευστοποιήθηκε αρχές του 1996.

Όσον αφορά το επιχείρημα της γερμανικής κυβέρνησης ότι μεγάλο πακέτο μετοχών είναι ελκυστικότερο για έναν επενδυτή από μεμονωμένες μετοχές, είναι δύσκολο να νοηθεί ότι αυτό αποτελεί εύλογη εξήγηση της διαφοράς μεταξύ των 80 γερμανικών μάρκων και των 125 γερμανικών μάρκων ανά μετοχή. Πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι η έκδοση νέων μετοχών διατρέχει τον κίνδυνο μείωσης της τιμής ανά μετοχή. Εξάλλου, είναι προφανές ότι η Krupp δεν είχε πρόθεση να πωλήσει την ΚΑΕ για 2,8 εκατομμύρια μετοχές. Η Krupp ήθελε μετρητά και για τον λόγο αυτό ενεπλάκη το Land Bremen. Μέσω της μετοχικής εταιρείας Hibeg η Freie Hansestadt Bremen/Land Bremen ήταν πρόθυμη να αγοράσει 2,8 εκατομμύρια μετοχές για 350 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα και να αναλάβει τον κίνδυνο της πώλησης των μετοχών για να καλύψει την πίστωση των 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων που χορηγήθηκε στη Hibeg.

Όσον αφορά την έγκριση του ισολογισμού της GbR από δύο ορκωτούς λογιστές/φορολογικούς σύμβουλους, είναι σκόπιμο να παρατηρηθούν τα εξής: γενικά, οι ορκωτοί λογιστές, όταν καταρτίζουν έναν ισολογισμό, υποχρεούνται να εφαρμόζουν την αρχή της προσεκτικής αποτίμησης (Vorsichtsprinzip) που σημαίνει ότι υποχρεούνται να αποτιμούν κάθε κονδύλιο του ενεργητικού στη χαμηλότερη δυνατή αξία. Αν υπάρχει καθιερωμένη αγοραία αξία, όπως η χρηματιστηριακή, η αξία αυτή πρέπει να αναφέρεται. Αν όμως, όπως στην περίπτωση των μετοχών της BV, η πρόσφατη τιμή διαφέρει από την τιμή του χρηματιστηρίου, οι ορκωτοί λογιστές έχουν δικαίωμα να λάβουν την τιμή αυτή υπόψη για την αποτίμησή τους. Για το λόγο αυτό, οι ορκωτοί λογιστές αναφέρθηκαν μόνο στην τιμή των 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων που καταβλήθηκε πρόσφατα για το πακέτο των 2,8 εκατομμυρίων μετοχών της BV, η οποία είχε καθοριστεί από την Krupp και την BV σε συνεργασία με την γερουσία της Βρέμης μέσω της Hibeg και της κοινοπραξίας τραπεζών, έτσι ώστε να μην μπορεί να γίνεται λόγος για ανεξάρτητη αποτίμηση εκ μέρους των ορκωτών λογιστών. Η εν λόγω αποτίμηση απλώς απεικόνιζε την αποτίμηση των ενδιαφερομένων μερών.

Είναι αυτονότητο ότι με την τιμή των 80 γερμανικών μάρκων που ήταν, όπως συμπεραίνει η Επιτροπή, η αγοραία αξία των νέων μετοχών τη στιγμή των κύριων συναλλαγών, η BV δεν θα μπορούσε να αποκτήσει την ΚΑΕ. Η Hibeg μπορούσε να ενεργήσει μόνο προς το συμφέρον της BV και να συνεχίσει τις συμφωνίες με την Krupp στο πλαίσιο της GbR, όπως περιγράφησαν ανωτέρω (βλέπε μέρος II), καθόσον ο κίνδυνος καλυπτόταν από την εγγύηση των 126 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων συν τις δαπάνες της πίστωσης και τους τόκους. Το ποσό των 126 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων αντιπροσωπεύει ακριβώς τη διαφορά μεταξύ των 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων (η συνολική πίστωση και η αξία του 74,9 % του κεφαλαίου της ΚΑΕ) και των 224 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων (η αξία των 2,8 εκατομμυρίων μετοχών BV με βάση 80 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή). Η Επιτροπή δεν μπορεί να δεχθεί τον ισχυρισμό ότι η παρέμβαση της Hibeg αποτελεί συνήθη εμπορική πρακτική. Όπως και σε προηγούμενες περιπτώσεις, η Hibeg παρεμβαίνει ως όργανο του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης προκειμένου να παράσχει οικονομική ενίσχυση στην εταιρεία, την BV, οι ιδιοκτήτες της οποίας παραμένουν άγνωστοι στην Επιτροπή, παρά τις πολλαπλές αιτήσεις της τελευταίας για παροχή σχετικών πληροφοριών. Σε παλαιότερη υπόθεση, η Hibeg εγγυήθηκε την έκδοση, το 1987, μετοχών της BV προς χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων ναυπήγησης της BV. Η εγγύηση για την αγορά των νέων μετοχών που δεν θα πωληθούν κατά την έκδοσή τους θεωρήθηκε ότι δεν ήταν συνήθης εγγύηση αλλά ότι συνιστούσε ενίσχυση για όλο το ποσό της διαφοράς μεταξύ της εγγυημένης τιμής και της πραγματικής χρηματιστηριακής αξίας των μετοχών. Η γερμανική κυβέρνηση δεν αμφισβήτησε με την επιστολή της 16ης Οκτωβρίου 1990 ούτε την εκτίμηση της Επιτροπής, ούτε την έγκριση της ενίσχυσης, λαμβανομένου υπόψη του ορίου που προέβλεπε η οδηγία 87/167/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 26ης Ιανουαρίου 1987, σχετικά με τις ενισχύσεις στις ναυπηγικές εργασίες (6).

Τα ανωτέρω απαντούν και στο ερώτημα σχετικά με το ύψος της ενίσχυσης. Όπως και κατά την έναρξη της διαδικασίας, πρέπει να θεωρηθεί ότι ολόκληρο το ποσό που καλύπτει η εγγύηση συνιστά ενίσχυση. Με βάση αγοραία τιμή 80 γερμανικά μάρκα ανά μετοχή BV, η αξία των 2,8 εκατομμυρίων μετοχών BV ανέρχεται σε 224 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα. Η διαφορά με την τιμή των 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων που καταβλήθηκαν για την ΚΑΕ, δηλαδή 126 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα, δεν μπορεί να θεμελιωθεί με κίνητρα εμπορικής φύσης. Το σύνολο αυτής της διαφοράς, που ισούται προς το σύνολο της εγγύησης, πρέπει να θεωρηθεί ως ενίσχυση. Η Hibeg ήταν σε θέση να καταβάλει τα 350 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα για τις μετοχές της BV, η αξία των οποίων δεν υπερέβαινε τα 224 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα, μόνον με την καλύψη εγγύησης.

Όσον αφορά τον αποδέκτη της ενίσχυσης, η απάντηση της γερμανικής κυβέρνησης σχετικά με την αξία της συμμετοχής ύψους 74,9 % της ΚΑΕ επιβεβαιώνει την εικασία ότι το ποσό των 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων, που διαπραγματεύθηκαν δύο ισότιμοι εταίροι στην αγορά, αντικατοπτρίζει την πραγματική αγοραία αξία του εν λόγω τμήματος κεφαλαίου (74,9 %). Η άποψη της Επιτροπής επιβεβαιώνεται και από τη διευκρίνιση της γερμανικής κυβέρνησης ότι η αξία του 74,9 % της ΚΑΕ προσδιορίστηκε στα 350 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα από δύο ανεξάρτητα γραφεία ορκωτών λογιστών (βλέπε μέρος V).

Αυτό σημαίνει ότι ο τελικός αποδέκτης της ενίσχυσης είναι η BV. Το σύνολο των συναλλαγών και η υπό εξέταση ενίσχυση έδωσαν στην BV τη δυνατότητα να αποκτήσει το 74,9 % της ΚΑΕ αξίας 350 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων έναντι 2,8 εκατομμυρίων μετοχών της BV αξίας 224 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων. Στο πλαίσιο της επιλεγείσας συμφωνίας, η ενίσχυση χορηγήθηκε από τη Hibeg με την προϋπόθεση ότι η συναλλαγή μεταξύ της BV και της Krupp θα γινόταν με πληρωμή τοις μετρητοίς. Ως προς το σημείο αυτό, είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι η γερμανική κυβέρνηση αναφέρει στις διάφορες επιστολές της ότι η όλη συμφωνία απέβλεπε στη διαφοροποίηση των δραστηριοτήτων της BV με την εξαγορά της ΚΑΕ. Μολονότι η καταβολή τοις μετρητοίς από την Hibeg έγινε απευθείας στην Krupp στο πλαίσιο των συμφωνιών που αφορούσαν την GbR, η BV όμως είναι αυτή που βελτιώνει αισθητά την οικονομική της θέση μέσω της εισφοράς της Hibeg και της σχετικής εγγύησης του Δημοσίου.

Όσον αφορά την κυριότητα της BV, η απροθυμία ή η αδυναμία της γερμανικής κυβέρνησης να παράσχει πλήρεις πληροφορίες καθιστά αδύνατο για την Επιτροπή να διαπιστώσει το λόγο για τον οποίο ήταν αναγκαίο στην παρούσα υπόθεση οι οικονομικοί πόροι να μην διατεθούν από τους ίδιους τους μετόχους της BV αλλά από την Hibeg (η οποία κατέχει μόνον το 0,08 % των μετοχών της BV) και το ομόσπονδο κράτος της Βρέμης.

Όσον αφορά το ερώτημα αν η εγγύηση πληροί τις προϋποθέσεις της οδηγίας για τις εγγυήσεις του ομόσπονδου κράτους της Βρέμης/Freie Hansestadt Bremen, η Επιτροπή δεν συντάσσεται με τη γερμανική απάντηση. Είναι αμφίβολο αν το κείμενο των οδηγιών, όπως κοινοποιήθηκε στην Επιτροπή με επιστολή της 31ης Ιουλίου 1991, επιτρέπει εγγυοδοσία για «αυτοφειλή» αντί για «εναπομένον υπόλοιπο». Η οδηγία για τις εγγυήσεις ορίζει στο άρθρο 2 παράγραφος 1 ότι: «οι εγγυήσεις συνάπτονται καταρχή έναντι χρηματοπιστωτικών οργανισμών, κατά την έννοια του άρθρου 1 του νόμου για τα πιστωτικά ιδρύματα, ως εγγυήσεις εναπομένοντος υπολοίπου» («Die Bόrgschaften werden grundsδtzlich gegenόber Kreditinstituten im Sinne von § 1 des Gesetzes όber das Kreditwesen als Ausfallbόrgschaften όbernommen»). Όσον αφορά την ασφάλεια και το ασφάλιστρο της εγγύησης που απαιτούνται βάσει της οδηγίας, είναι σαφές ότι, καθόσον η Hibeg δεν προέβαλε σχετική απαίτηση, αυτό συνιστά παρέκκλιση από την εγκεκριμένη οδηγία. Και μόνον το γεγονός ότι η Hibeg δεν ζήτησε την παροχή ασφαλειών και ασφάλιστρων για την εγγύηση συνιστά ήδη ενίσχυση. Το κόστος της εγγύησης θα έπρεπε να βαρύνει τη συναλλαγή μεταξύ της Krupp και της Hibeg. Κατά συνέπεια, η εγγύηση έπρεπε να κοινοποιηθεί, σύμφωνα με τις επιστολές της Επιτροπής SG(89) D/4328 της 5ης Απριλίου 1989 και SG(89) D/12772 της 12ης Οκτωβρίου 1989, πριν χορηγηθεί και όχι, όπως έπραξε η γερμανική κυβέρνηση, πριν καταστεί «λειτουργική».

Η Επιτροπή εξέτασε επίσης το ερώτημα εάν η κοινοποιηθείσα ενίσχυση έπρεπε να εκτιμηθεί σύμφωνα με τις διατάξεις της οδηγίας του Συμβουλίου σχετικά με τις ενισχύσεις στις ναυπηγικές εργασίες. Όπως προκύπτει από την ετήσια έκθεση της BV για το 1991, το συνολικό μερίδιο των ναυπηγικών εργασιών στα συνολικά αποτελέσματα της BV για το εν λόγω οικονομικό έτος ήταν 42,4 %. Μπορεί, επομένως, να τεθεί το ερώτημα εάν η BV ασκεί κυρίως τις δραστηριότητες της στη ναυπήγηση πλοίων. Επιπλέον, το γεγονός ότι η BV είχε στην κατοχή της ναυπηγεία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι ενισχύσεις στην επιχείρηση αυτή πρέπει να εξετασθούν σύμφωνα με την έβδομη οδηγία. Αυτό εξαρτάται από τη δραστηριότητα της BV για την οποία προορίζεται η ενίσχυση. Μόνον εάν η ενίσχυση είχε χορηγηθεί αποκλειστικά υπέρ των ναυπηγικών εργασιών θα μπορούσε να εφαρμοστεί η έβδομη οδηγία. Στην προκειμένη περίπτωση, ο τομέας δραστηριοτήτων της BV που επωφελείται από την ενίσχυση είναι ο τομέας των ηλεκτρονικών συσκευών ναυτιλίας και άμυνας. Το γεγονός ότι η ΚΑΕ δραστηριοποιείται στον τομέα των ηλεκτρονικών συσκευών ναυτιλίας και άμυνας δεν σημαίνει ότι είναι επιχείρηση ναυπήγησης πλοίων κατά την έννοια του άρθρου 1 της έβδομης οδηγίας («ως ναυπηγικές εργασίες νοούνται η κατασκευή θαλασσοπόρων πλοίων με μεταλλικό σκάφος»). Κατά συνέπεια, η Επιτροπή συμπεραίνει ότι η απόκτηση της ΚΑΕ από την BV δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της έβδομης οδηγίας για τις ναυπηγικές εργασίες.

VII

Η γερμανική κυβέρνηση παρέλειψε να κοινοποιήσει τις εν λόγω ενισχύσεις εκ των προτέρων σύμφωνα με το άρθρο 93 παράγραφος 3 της συνθήκης. Η γερμανική κυβέρνηση κοινοποίησε την ενίσχυση αφού χορηγήθηκε η εγγύηση και αφού η Krupp πώλησε και η BV αγόρασε 74,9 % του κεφαλαίου της ΚΑΕ και η Hibeg και η Krupp συνέστησαν την GbR.

Δεδομένου ότι η γερμανική κυβέρνηση δεν κοινοποίησε την ενίσχυση πριν από τη χορήγησή της, όπως όφειλε σύμφωνα με το άρθρο 93 παράγραφος 3 της συνθήκης, η Επιτροπή δεν ήταν σε θέση να γνωστοποιήσει τις απόψεις της επί των μέτρων πριν από την εφαρμογή τους. Κατά συνέπεια, η ενίσχυση πρέπει να θεωρηθεί παράνομη σύμφωνα με το κοινοτικό δίκαιο από την ημερομηνία χορήγησής της.

VIII

Κατά την περίοδο των υπό εξέταση συναλλαγών (η ΚΑΕ συγχωνεύτηκε αργότερα με την STN, θυγατρική της BV, την οποία εξαγόρασε κοινοπραξία διοικούμενη από την Rheinmetall), η ΚΑΕ ασκούσε τις δραστηριότητές της κυρίως στον τομέα των ηλεκτρονικών συσκευών για τη ναυτιλία και την άμυνα (συστήματα ηχητικού εντοπισμού, επεξεργασίας σημάτων και δεδομένων). Στην Κοινότητα υπάρχει ανταγωνισμός μεταξύ των παραγωγών σ' αυτούς τους τομείς, και τα σχετικά προϊόντα αποτελούν αντικείμενο συναλλαγών μεταξύ των κρατών μελών.

Σύμφωνα με την ετήσια έκθεση του 1991 της (Κ)ΑΕ (η ΚΑΕ έλαβε την επωνυμία ΑΕ μετά την εξαγορά της από την BV), η ίδια η ΚΑΕ προόριζε μέρος του κύκλου εργασιών της για την Κοινότητα. Από κύκλο εργασιών 689 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων για το 1991, 45 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα προήλθαν από επιχειρηματικές δραστηριότητες με άλλα κράτη μέλη. Για το 1990, τα αριθμητικά αυτά στοιχεία ήταν 578 εκατομμύρια και 30 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα αντίστοιχα. Το εργατικό δυναμικό της ΚΑΕ ανήλθε το 1990 σε 3 242 άτομα και τα κέρδη της την περίοδο από το 1986 έως το 1990 κυμαίνονταν από 11 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα έως 20,2 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα.

Στον τομέα των ηλεκτρονικών συσκευών ναυτιλίας και άμυνας, η ΚΑΕ αναπτύσσει δραστηριότητες σε ορισμένες ειδικευμένες αγορές, για τις οποίες από τα στοιχεία απορρέει ότι υφίσταται ενδοκοινοτικό εμπόριο. Οι πληροφορίες αυτές συνοψίζονται στον ακόλουθο πίνακα:

>ΘΕΣΗ ΠΗΝΑΚΑ>

Στην πρόσκλησή του για τη σύγκληση γενικής συνέλευσης της BV της 17ης Οκτωβρίου 1991, το συμβούλιο της επιχείρησης εξέφρασε σαφώς τις ελπίδες του για μακροπρόθεσμη προώθηση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας της θυγατρικής της STN, η οποία δραστηριοποιείται στον τομέα των ηλεκτρονικών συσκευών ναυτιλίας, με την απόκτηση της ΚΑΕ. Το συμβούλιο της BV αναφέρθηκε επίσης στην αναμενόμενη ταχεία υλοποίηση των αποτελεσμάτων της συνεργασίας με τη συγχώνευση της ΚΑΕ και της STN. Ο κύριος στόχος της απόκτησης του 74,9 % του κεφαλαίου της ΚΑΕ ήταν προφανώς η βελτίωση της ανταγωνιστικής θέσης της BV στον τομέα ηλεκτρονικών συσκευών ναυτιλίας και άμυνας. Επιπλέον, η ενίσχυση έδωσε στην BV τη δυνατότητα να ενισχύσει τη θέση της στον εν λόγω τομέα, χωρίς να επωμισθεί η επιχείρηση το σύνολο των δαπανών. Μετά την απόκτηση της ΚΑΕ, το μερίδιο του συνολικού κύκλου εργασιών του ομίλου BV που αντιπροσώπευε ο τομέας των ηλεκτρονικών συσκευών και του σχεδιασμού συστημάτων προβλεπόταν να αυξηθεί σε 55-60 %. Ο τομέας αυτός χαρακτηριζόταν από οξύ ανταγωνισμό. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία την περίοδο της απόκτησης της εν λόγω επιχείρησης, μόνο στον τομέα των ηλεκτρονικών συσκευών υπήρχαν πάνω από 40 επιχειρήσεις με κύκλο εργασιών άνω των 30 εκατομμυρίων Ecu.

Κατά συνέπεια, η ενίσχυση που χορήγησε η γερμανική κυβέρνηση στην BV και τη Hibeg επηρεάζει τις μεταξύ κρατών μελών συναλλαγές και νοθεύει τον ανταγωνισμό μεταξύ κατασκευαστών ηλεκτρονικών συσκευών ναυτιλίας και άμυνας κατά την έννοια του άρθρου 92 παράγραφος 1 της συνθήκης.

IX

Το άρθρο 92 παράγραφος 1 της συνθήκης θεσπίζει την αρχή ότι η ενίσχυση που συγκεντρώνει τα χαρακτηριστικά που απαριθμούνται σ' αυτό δεν συμβιβάζεται με την κοινή αγορά. Οι παρεκκλίσεις από την αρχή αυτή, οι οποίες προβλέπονται στο άρθρο 92 παράγραφος 2 της συνθήκης ΕΚ δεν εφαρμόζονται στην υπό εξέταση υπόθεση, λόγω της φύσης και των στόχων της ενίσχυσης. Στην περίπτωση αυτή, η ενίσχυση δεν έχει κοινωνικό χαρακτήρα, δεν επανορθώνει ζημίες που προκλήθηκαν από θεομηνίες ή άλλα έκτακτα γεγονότα, ούτε συνιστά ενίσχυση προς την οικονομία ορισμένων περιοχών της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας οι οποίες έχουν θιγεί από τη διαίρεση της Γερμανίας.

Βάσει της παρέκκλισης του άρθρου 92 παράγραφος 3 στοιχείο α), διαπιστώνεται ότι η ενίσχυση δεν έχει ως στόχο την προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης περιοχής στην οποία το βιοτικό επίπεδο είναι ασυνήθως χαμηλό ή στην οποία επικρατεί σοβαρή υποαπασχόληση. Η γερμανική κυβέρνηση δεν προσπάθησε να δικαιολογήσει την ενίσχυση με τέτοια επιχειρήματα.

Όσον αφορά την παρέκκλιση του άρθρου 92 παράγραφος 3 στοιχείο β), η ενίσχυση δεν έχει σαφώς ως στόχο την προώθηση σημαντικών σχεδίων κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος ή την άρση σοβαρής διαταραχής της γερμανικής οικονομίας. Η γερμανική κυβέρνηση δεν προσπάθησε να δικαιολογήσει την ενίσχυση με τέτοια επιχειρήματα.

Όσον αφορά την παρέκκλιση του άρθρου 92 παράγραφος 3 στοιχείο γ) της συνθήκης σχετικά με ενίσχυση για την προώθηση της ανάπτυξης ορισμένων οικονομικών δραστηριοτήτων ή οικονομικών περιοχών, εφόσον δεν αλλοιώνει τους όρους των συναλλαγών κατά τρόπο που θα αντέκειτο προς το κοινό συμφέρον, η Επιτροπή εξέτασε την ενίσχυση ως προς τις τομεακές και περιφερειακές της πλευρές. Και για τις δύο πλευρές είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η ενίσχυση που χορηγήθηκε στην BV συνιστά επενδυτική ενίσχυση προς υποστήριξη της BV για την αγορά ήδη υφιστάμενης επιχείρησης (ΚΑΕ) και όχι για τη δημιουργία νέων μονάδων παραγωγής ή θέσεων εργασίας. Είναι επίσης σημαντικό να γίνει αναφορά στο μέρος VIII, όπου αποδεικνύεται με σαφήνεια ότι υφίσταται ανταγωνισμός μεταξύ των παραγωγών των κρατών μελών ως προς τα σχετικά προϊόντα. Όσον αφορά την τομεακή πλευρά, σημασία έχει ο κλάδος στον οποίο πραγματοποιείται η επένδυση. Στην περίπτωση αυτή πρόκειται για τον κλάδο των ηλεκτρονικών συσκευών στον οποίο ασκεί δραστηριότητες η ΚΑΕ.

Δεδομένου ότι δεν υπάρχει κοινοτική τομεακή δικαιολογία για την ενίσχυση αυτή, πρέπει να θεωρηθεί ότι οι όροι των συναλλαγών επηρεάζονται αρνητικά σε βαθμό που θα αντέκειτο προς το κοινό συμφέρον. Η ενίσχυση θα παρείχε στην BV αδικαιολόγητο πλεονέκτημα για την εκμετάλλευση της ΚΑΕ σε σύγκριση με τους ανταγωνιστές της τελευταίας στην αγορά, οι οποίοι δεν λαμβάνουν τέτοια ενίσχυση. Η γερμανική κυβέρνηση δεν προσπάθησε να δικαιολογήσει την ενίσχυση με τέτοιου είδους επιχειρήματα. Από περιφερειακή άποψη, η Βρέμη είναι περιοχή επιλέξιμη για ενίσχυση σε εθνικό («Gemeinschaftsaufgabe Verbesserung der regionalen Wirtschaftsstruktur») και σε κοινοτικό επίπεδο (περιοχή του στόχου αριθ. 2). Στην περίπτωση αυτή, ωστόσο, η ενίσχυση δεν χορηγήθηκε, όπως απαιτείται, ως μέρος εγκριθέντος περιφερειακού προγράμματος αλλά ως ad hoc επενδυτική ενίσχυση. Επιπλέον, η εξαγορά υφιστάμενης επιχείρησης ή μέρους αυτής δεν μπορεί να θεωρηθεί ως επιλέξιμη για ενίσχυση επένδυση στο πλαίσιο του προαναφερθέντος κοινοτικού προγράμματος (Gemeinschaftsaufgabe), δεδομένου ότι δεν δημιουργούνται θέσεις εργασίας, και η γερμανική κυβέρνηση δεν παρέσχε αποδείξεις σχετικά με το ότι η ΚΑΕ θα ήταν υποχρεωμένη να κλείσει αν δεν την εξαγόραζε η BV. Κατά συνέπεια, η ενίσχυση δεν μπορεί να δικαιολογηθεί βάσει περιφερειακών κριτηρίων σύμφωνα με το άρθρο 92 παράγραφος 3 στοιχείο γ). Επιπλέον, η γερμανική κυβέρνηση δεν κοινοποίησε ούτε προσπάθησε να δικαιολογήσει την ενίσχυση ως περιφερειακή.

X

Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι οι ενισχύσεις που χορηγήθηκαν από το ομόσπονδο κράτος της Βρέμης/Freie Hansestadt Bremen στην BV μέσω της Hibeg δεν συμβιβάζονται με την κοινή αγορά, δεδομένου ότι χορηγήθηκαν παράνομα κατά παράβαση του άρθρου 93 παράγραφος 3 της συνθήκης και επιπλέον δεν πληρούν καμία από τις προϋποθέσεις του άρθρου 92 παράγραφοι 2 και 3 της συνθήκης.

Η ενίσχυση πρέπει να ανατιμηθεί και να επιστραφούν οι πραγματοποιηθείσες καταβολές σύμφωνα με την απόφαση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων της 14ης Φεβρουαρίου 1990 στην υπόθεση V-301/87 Boussac, αιτιολογική σκέψη 22 (7),

ΕΞΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΠΟΦΑΣΗ:

Άρθρο 1

Η ενίσχυση συνολικού ύψους 126 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων μέσω της Hanseatische Industrie-Beteiligungen GmbH (Hibeg) υπέρ της Bremer Vulkan, που χορηγήθηκε στο πλαίσιο της εξαγοράς μεριδίου 74,9 % της Krupp Atlas Elektronik GmbH είναι παράνομη διότι χορηγήθηκε κατά παράβαση των διαδικαστικών κανόνων του άρθρου 93 παράγραφος 3 της συνθήκης. Επιπλέον, η ενίσχυση δεν συμβιβάζεται με την κοινή αγορά σύμφωνα με το άρθρο 92 παράγραφος 1 της συνθήκης, δεδομένου ότι δεν πληροί τις προϋποθέσεις παρέκκλισης που προβλέπονται στο άρθρο 92 παράγραφοι 2 και 3 της συνθήκης.

Άρθρο 2

1. Η Γερμανία διασφαλίζει ότι η ενίσχυση ύψους 126 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων υπέρ της Bremer Vulkan AG που αναφέρεται στο άρθρο 1 επιστρέφεται εξ ολοκλήρου και καταβάλλεται στη Hibeg εντός δύο μηνών από την κοινοποίηση της παρούσας απόφασης.

2. Η επιστροφή της ενίσχυσης πραγματοποιείται σύμφωνα με τις διαδικασίες και τις διατάξεις του εθνικού δικαίου, ιδίως εκείνες που αφορούν τους τόκους υπερημερίας για απαιτήσεις του Δημοσίου, συμπεριλαμβανομένων των τόκων που αρχίζουν να υπολογίζονται από την ημερομηνία χορήγησης της παράνομης ενίσχυσης.

3. Η Γερμανία ενημερώνει την Επιτροπή, εντός δύο μηνών από την ημερομηνία κοινοποίησης της παρούσας απόφασης, σχετικά με τα μέτρα που έχει λάβει για να συμμορφωθεί προς αυτήν.

Άρθρο 3

Η παρούσα απόφαση απευθύνεται στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας.

Βρυξέλλες, 25 Φεβροαρίου 1998.

Για την Επιτροπή

Karel VAN MIERT

Μέλος της Επιτροπής

(1) ΕΕ C 71 της 7.7.1992, σ. 3.

(2) ΕΕ L 185 της 28.7.1993, σ. 43.

(3) Συλλογή 1996, I-5151.

(4) ΕΕ L 380 της 31.12.1990, σ. 27.

(5) ΕΕ L 351 της 31.12.1994, σ. 10.

(6) ΕΕ L 69 της 12.3.1987, σ. 55.

(7) Συλλογή 1990, σ. I-307, σημείο 22 του αιτιολογικού.