ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 9ης Ιουλίου 1997 σχετικά με τα μέτρα που έλαβε η Πορτογαλία υπέρ της EPAC - Empresa Para a Agroalimentaηγo e Cereais, SA (Το κείμενο στην πορτογαλική γλώσσα είναι το μόνο αυθεντικό) (97/762/ΕΚ)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ,

Έχοντας υπόψη:

τη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, και ιδίως το άρθρο 93 παράγραφος 2,

τον κανονισμό (ΕΟΚ) αριθ. 1766/92 του Συμβουλίου, της 30ής Ιουνίου 1992, περί κοινής οργανώσεως αγοράς στον τομέα των σιτηρών (1), όπως τροποποιήθηκε τελευταία από τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 923/96 (2), και ιδίως το άρθρο 19,

Αφού κάλεσε τους ενδιαφερομένους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους (3), σύμφωνα με το άρθρο 93 παράγραφος 2 πρώτο εδάφιο,

Εκτιμώντας τα ακόλουθα:

Ι

(1) Στις 15 Οκτωβρίου 1996, υπεβλήθη στην Επιτροπή καταγγελία για ενδεχόμενη κρατική ενίσχυση στη δημόσια επιχείρηση EPAC (Empresa Para a Agroalimentaηγo e Cereais, SA, καλούμενη στο εξής «EPAC») σχετικά με κρατική εγγύηση ύψους 30 δισεκατομμυρίων εσκούδων, καθώς και συμπληρωματικό δάνειο υπό ειδικούς όρους, ύψους 20 δισεκατομμυρίων εσκούδων.

Δεδομένου ότι οι πορτογαλικές αρχές δεν απέστειλαν κοινοποίηση κατά την έννοια του άρθρου 93 παράγραφος 3 της συνθήκης, η Επιτροπή τους απεύθηνε, στις 31 Οκτωβρίου 1996, επιστολή με την οποία ζητούσε την επιβεβαίωση της ύπαρξης της εν λόγω ενίσχυσης. Σε περίπτωση που η απάντηση θα ήταν θετική, η Επιτροπή ζήτησε, εξάλλου, από τις πορτογαλικές αρχές να της κοινοποιήσουν την εν λόγω ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 93 παράγραφος 3 της συνθήκης, ώστε να μπορέσει να προβεί στην εξέτασή της σύμφωνα με τα άρθρα 92 και 93 της συνθήκης.

Με επιστολή της 26ης Νοεμβρίου 1996, η οποία πρωτοκολλήθηκε στις 29 Νοεμβρίου 1996, η Μόνιμη Αντιπροσωπεία της Πορτογαλίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση επιβεβαίωσε την ύπαρξη κρατικής εγγύησης υπέρ της EPAC. Ωστόσο, δεν απεστάλη στην Επιτροπή ανακοίνωση της κρατικής ενίσχυσης κατά την έννοια του άρθρου 93 παράγραφος 3 της συνθήκης. Κατά συνέπεια, η ενίσχυση αυτή καταχωρήθηκε στο μητρώο των μη κοινοποιηθεισών ενισχύσεων, υπό τον αριθμό ΝΝ 13/97.

(2) Πριν από την ένταξη της Πορτογαλίας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, η εμπορία σιτηρών στην Πορτογαλία ήταν ένας τομέας δραστηριότητας που καλυπτόταν από κρατικό μονοπώλιο. Η EPAC (κατά την εποχή εκείνη: «Emprsa Pωblica de Abastecimento de Cereais») ήταν η αρμόδια για τη διαχείριση της αγοράς δημόσια επιχείρηση. Το κρατικό μονοπώλιο διαλύθηκε προοδευτικά μετά από την ένταξη, και η EPAC, που μετατράπηκε σε ανώνυμη εταιρεία κρατικού κεφαλαίου, αποτέλεσε έναν από τους εμπορικούς φορείς στην αγορά σιτηρών, που απελευθερώθηκε από το 1991.

Με κοινή απόφαση του υπουργού Οικονομίας και Οικονομικών και του υπουργού Παραγωγής Γεωργικών Προϊόντων Διατροφής της 26ης Ιουλίου 1996, επετράπη στο διοικητικό συμβούλιο της EPAC να διαπραγματευθεί τους όρους ενός δανείου, με όρους της αγοράς, μέχρι μέγιστου ποσού ύψους 50 δισεκατομμυρίων εσκούδων, εκ των οποίων 30 δισεκατομμύρια εσκούδα θα τύχουν κρατικής εγγύησης για ανώτατη περίοδο επτά ετών.

Με την απόφαση του υπουργού Οικονομικών αριθ. 430/96-ΧΙΙΙ, της 30ής Σεπτεμβρίου 1996 (4), η προαναφερθείσα εγγύηση χορηγήθηκε στο πλαίσιο δανείου που έλαβε η EPAC από όμιλο τραπεζών. Το ποσό του εν λόγω δανείου αντιστοιχεί στο σύνολο του χρέους της EPAC, το οποίο ανερχόταν στις 30 Ιουνίου 1996, σε 48,7 δισεκατομμύρια εσκούδα.

Στόχος του δανείου αυτού είναι η μετατροπή των βραχυπρόθεσμων τραπεζικών υποχρεώσεων της EPAC σε μεσοπρόθεσμες υποχρεώσεις. Η διάρκεια καθορίστηκε σε επτά έτη με επιτόκιο Lisbor έξι μηνών για το εγγυημένο μέρος και Lisbor έξι μηνών + 1,2 % για το μη εγγυημένο μέρος. Η πληρωμή θα είναι εξαμηνιαία και προκαταβολική. Η επιστροφή θα πραγματοποιηθεί κατά τον ακόλουθο τρόπο: το ποσό που δεν καλύπτεται από την εγγύηση θα αποπληρωθεί σε 10 δόσεις των 1,87 δισεκατομμυρίων εσκούδων από το πέμπτο εξάμηνο 7 το καλυπτόμενο από την εγγύηση ποσό θα αποπληρωθεί μετά την επιστροφή του μη εγγυημένου μέρους και το αργότερο εντός προθεσμίας επτά ετών.

(3) Στις 28 Ιανουαρίου 1997, ο καταγγέλλων υπέβαλε στην Επιτροπή αίτηση υιοθέτησης έκτακτων προσωρινών μέτρων με στόχο την αναστολή της κρατικής εγγύησης υπέρ της EPAC. Η αίτηση αυτή υπεβλήθη βάσει του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 145/97 της Επιτροπής, της 27ης Ιανουαρίου 1997, σχετικά με την έναρξη διαγωνισμού για τη μείωση των δασμών κατά την εισαγωγή στην Πορτογαλία αραβασίτου προελεύσεως τρίτων χωρών (5), καθώς και την ανακοίνωση της σχετικής δημοπράτησης (6). Η τελευταία αυτή προβλέπει ότι η ποσότητα αραβοσίτου που θα τύχει έκπτωσης του εισαγωγικού δασμού ανέρχεται σε 350 000 τόνους.

ΙΙ

(4) Με την επιστολή SG (97) D/1550 της 27ης Φεβρουαρίου 1997, απευθυνόμενη στις πορτογαλικές αρχές, η Επιτροπή αποφάσισε να κινήσει τη διαδικασία που προβλέπει το άρθρο 93 παράγραφος 2 της συνθήκης για τις ενισχύσεις που χορηγήθηκαν στην EPAC.

Με την επιστολή αυτή, η Επιτροπή θεώρησε ότι η κρατική ενίσχυση δεν συμμορφωνόταν προς τις διατάξεις της επιστολής της Επιτροπής προς τα κράτη μέλη SG (89) D/4328 της 5ης Απριλίου 1989 σχετικά με την υποβολή των εγγυήσεων σε συγκεκριμένους όρους. Εξάλλου, η Επιτροπή έκρινε ότι τα επιτόκια των δανείων, σημαντικά κατώτερα των επιτοκίων αναφοράς, συνιστούν στοιχείο ενίσχυσης, δεδομένου του ότι μία επιχείρηση που αντιμετώπιζε δύσκολες οικονομικές συνθήκες, όπως η EPAC, δεν ήταν σε θέση, υπό τις φυσιολογικές συνθήκες της αγοράς, να επιτύχει δάνεια με όρους ευνοϊκότερους από αυτούς που προσφέρονται σε επιχειρήσεις με ισορροπημένη οικονομική κατάσταση. Η Επιτροπή θεώρησε ότι ο μηχανισμός παγιοποίησης των τραπεζικών υποχρεώσεων της EPAC έμοιαζε να αποτελεί ενίσχυση με ισχυρούς αντίκτυπους υπέρ άλλης επιχείρησης (SILOPOR). Σε τελική ανάλυση, η Επιτροπή έκρινε ότι η κρατική ενίσχυση υπέρ της EPAC δεν πληρούσε τους όρους για να μπορεί να καταστεί συμβατή με την κοινή αγορά βάσει των κοινοτικών κριτηρίων για τις ενισχύσεις προς αναδιάρθρωση επιχειρήσεων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες.

Εν κατακλείδι, η Επιτροπή πληροφόρησε τις πορτογαλικές αρχές ότι έκρινε ότι το είδος αυτό της ενίσχυσης εκ φύσεως δεν μπορούσε να διευκολύνει με κανένα τρόπο την ανάπτυξη του εν λόγω τομέα ή της περιφέρειας και έμοιαζε, επομένως, να αποτελεί μία ενίσχυση στη λειτουργία της επιχείρησης, η οποία αντέβαινε τη διαρκή πρακτική της Επιτροπής κατά την εφαρμογή των άρθρων 92 έως 94 της συνθήκης. Εξάλλου, η Επιτροπή έκρινε ότι τέτοια μέτρα συμβάλλουν άμεσα στη βελτίωση των όρων παραγωγής και εμπορίας των προϊόντων σε σχέση με άλλες επιχειρήσεις στην Κοινότητα, οι οποίες δεν απολαύουν παρόμοιων ενισχύσεων. Λαμβανομένων υπόψη αυτών των δεδομένων, οι εν λόγω ενισχύσεις εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 92 παράγραφος 1 της συνθήκης, χωρίς ωστόσο να δύνανται να τύχουν, βάσει των πληροφοριών που διέθετε η Επιτροπή, καμιάς από τις παρεκκλίσεις που προβλέπονται στις παραγράφους 2 και 3 του άρθρου αυτού.

Η Επιτροπή κάλεσε, στα πλαίσια αυτής της διαδικασίας, την πορτογαλική κυβέρνηση να υποβάλει τις παρατηρήσεις της. Η Επιτροπή κάλεσε επίσης τα άλλα κράτη μέλη και τους λοιπούς ενδιαφερομένους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους.

(5) Στην ίδια επιστολή, η Επιτροπή ζήτησε από την πορτογαλική κυβέρνηση να λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα ώστε να ανασταλεί, με άμεση ισχύ, το αποτέλεσμα της εγγύησης που παρασχέθηκε στην EPAC για κάθε νέα εμπορική δραστηριότητα της εν λόγω εταιρείας στην αγορά σιτηρών. Παραχωρήθηκε στην πορτογαλική κυβέρνηση προθεσμία 15 ημερών, από την κοινοποίηση της εν λόγω επιστολής, για να ενημερώσει την Επιτροπή σχετικά με τα μέτρα που λήφθηκαν με σκοπό τη συμμόρφωση προς αυτή τη διάταξη. Ανακοινώθηκε στις πορτογαλικές αρχές ότι, σύμφωνα με τη επιστολή της Επιτροπής προς τα κράτη μέλη SG (91) D/4577 της 4ης Μαρτίου 1991 σχετικά με τις διαδικαστικές λεπτομέρειες με ενισχύσεις που χορηγήθηκαν κατά παράβαση των διατάξεων του άρθρου 93 παράγραφος 3, βάσει της απόφασης του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων της 14ης Φεβρουαρίου 1990 στην υπόθεση C-301/87 (Boussac) Γαλλική Δημοκρατία κατά Επιτροπής (7), η Επιτροπή επιφυλασσόταν να λάβει προσωρινή απόφαση η οποία να καλεί το κράτος μέλος να αναστείλει με άμεση ισχύ την εν λόγω ενίσχυση για κάθε νέα εμπορική δραστηριότητα.

Με επιστολή της 21ης Μαρτίου 1997, η πορτογαλική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι δεν υπήρξε οποιαδήποτε παρέμβαση της δημόσιας διοίκησης στις διαπραγματεύσεις των δανείων που χορηγήθηκαν από τις τράπεζες στην EPAC και παρέσχε διευκρινίσεις σχετικά με τις λεπτομέρειες ορισμένων από τα εν λόγω δάνεια. Η πορτογαλική κυβέρνηση δεν ανέφερε τη λήψη ουδενός μέτρου για την εκπλήρωση της υποχρέωσης να ανασταλεί το αποτέλεσμα της κρατικής εγγύησης.

Στις 30 Απριλίου 1997, η Επιτροπή υιοθέτησε την απόφαση 97/433/ΕΚ (8) με την οποία η Πορτογαλία καλείται να αναστείλει με άμεση ισχύ τη χορήγηση κρατικής ενίσχυσης υπέρ της επιχείρησης EPAC την οποία προβλέπει η απόφαση του υπουργού Οικονομικών αριθ. 430/96-ΧΙΙΙ της 30ής Σεπτεμβρίου 1996, και η οποία χορηγήθηκε κατά παράβαση του άρθρου 93 παράγραφος 3. Η Πορτογαλία καλείται επίσης να ανακοινώσει εντός προθεσμίας δεκαπέντε ημερών στην Επιτροπή τα μέτρα που έλαβε για να συμμορφωθεί προς την απόφαση αυτή. Η απόφαση αυτή της Επιτροπής απευθύνθηκε στην Πορτογαλία με την επιστολή SG (97) D/3395 της 30ής Απριλίου 1997.

ΙΙΙ

(6) Με επιστολή της της 8ης Απριλίου 1997, η πορτογαλική κυβέρνηση υπέβαλε στην Επιτροπή παρατηρήσεις σχετικά με τα μέτρα που περιγράφονται ανωτέρω.

Η EPAC (Empresa Para a Agroalimentaηγo e Cereais, SA) είναι ανώνυμη εταιρεία αποκλειστικά κρατικού κεφαλαίου, που ιδρύθηκε το 1991. Η επιχείρηση αυτή αποτελεί συνέχεια της EPAC (Empresa Pωblica de Abastecimento de Cereais) (Δημόσια Επιχείρηση Προμήθειας Σιτηρών), η οποία συστάθηκε το 1977 ως αποτέλεσμα συγχώνευσης 19 ιδρυμάτων σχετικών με την προστασία και ανάπτυξη της παραγωγής και εμπορίας σιτηρών. Από το 1977 έως το 1985, η EPAC είχε το ρόλο δημοσίου οργανισμού παρέμβασης. Κατά τα έτη που αντιστοιχούν στην «πρώτη φάση» της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, η EPAC διατήρησε τις αρχικές της λειτουργίες στα πλαίσια της προοδευτικής φιλελευθεροποίησης του εμπορίου σιτηρών (1986-1989) και της κρατικής στήριξης στην άμεση εμπορία σιτηρών εθνικής παραγωγής (1987-1990). Εξάλλου, δεν πρέπει να λησμονούμε τη δημιουργία της SILOPOR (Empresa de Silos Portuαrios, SA) (1987), καθώς και την πλήρη φιλελευθεροποίηση του εμπορίου σιτηρών εθνικής παραγωγής (Ιούνιος) 1991).

Στα πλαίσια αυτά, η ανάλυση της σημερινής κατάστασης της EPAC οφείλει να λάβει υπόψη τους περιορισμούς που ισχύουν για την εταιρεία εξαιτίας του παρελθόντος της, ιδιαίτερα δε τους ακόλουθους:

α) Η EPAC παρουσιάζει ανισορροπία στα περιουσιακά της στοιχεία, με πλεονάζοντα σταθερά στοιχεία ενεργητικού και ανεπάρκεια ιδίων κεφαλαίων για τη χρηματοδότηση της τρέχουσας δραστηριότητας. Μάλιστα, καθώς είχε κατά το παρελθόν χαρακτήρα παρεμβατικού οργανισμού, η EPAC χρειάσθηκε να διατηρεί διαρκώς σε κατάσταση λειτουργίας ένα ευρύ δίκτυο υποδομών αποθήκευσης, διαλογής και αποξήρανσης σιτηρών σε όλη την εθνική επικράτεια της Πορτογαλίας.

Η διατήρηση ενός τέτοιου δικτύου εγκαταστάσεων επέφερε ετησίως σημαντικές δαπάνες για επενδύσεις και συντήρηση, καθώς και για την απασχόληση του κατάλληλου, πολυάριθμου και ανά πάσα στιγμή διαθέσιμου προσωπικού. Οι δαπάνες αυτές, δεδομένης της φυσικής μείωσης του μεριδίου της αγοράς της επιχείρησης, αποδείχθηκαν, από το 1991 και μετά, ανεπαρκείς για να καλύψουν τις ανάγκες για εξασφάλιση αποδοτικότητας και επίτευξη ανταγωνιστικών επιπέδων των εμπορικών δραστηριοτήτων.

β) Πλεονάζον προσωπικό εξαιτίας της ανάγκης λειτουργίας εκατοντάδων εγκαταστάσεων ανά την επικράτεια της χώρας, καθώς και του γεγονότος ότι η EPAC συγκέντρωσε ικανό αριθμό υπαλλήλων από πολλές ιδιωτικές και κρατικές επιχειρήσεις που λειτουργούσαν πριν από τη σύσταστή της.

Η EPAC αρχικά ξεκίνησε τη λειτουργία της με 2 027 εργαζομένους. Όχι μόνο ο αριθμός, αλλά και η ηλικία τους ήταν πολύ υψηλή, ενώ το επίπεδο εξειδίκευσής τους ήταν χαμηλό. Το 1988, στα πλαίσια της φιλελευθεροποίησης της αγοράς, η επιχείρηση συνέστησε ένα συνταξιοδοτικό ταμείο και εφάρμοσε ένα σύστημα πρόωρης συνταξιοδότησης για τους εργαζόμενους άνω των 55 ετών. Από το 1990 ως το 1993, η εταιρεία κατήγγειλε 362 συμβάσεις εργασίας και 169 συμπληρωματικές συντάξεις.

γ) Η δημιουργία της SILOPOR, εταιρείας αποκλειστικά κρατικού κεφαλαίου η οποία συστάθηκε βάσει του διατάγματος-νόμου αριθ. 293-Α/86 της 12ης Σεπτεμβρίου 1986, μέσω μεταφοράς στοιχείων ενεργητικού, παθητικού και κεφαλαίων από την EPAC.

Τα σιλό στους λιμένες, καθώς και το σύνολο του σχετικού εξοπλισμού, των εγκαταστάσεων και του υλικού που ανήκε πριν στην EPAC, αποδόθηκαν στη SILOPOR. Επίσης μεταφέρθηκαν στην τελευταία οι πιστωτικές υποχρεώσεις από χρηματοδοτήσεις που αποσκοπούσαν, συγκεκριμένα, στην κατασκευή των σιλό αυτών. Οι πιστώσεις αυτές ήταν σημαντικά κατώτερες από το σύνολο των ποσών που διατέθηκαν για τα έργα που πραγματοποιήθηκαν, καθώς η πλειοψηφία των απαραίτητων πόρων για αυτές τις επενδύσεις προήλθε από τη διαδοχική αναχρηματοδότηση με rollover των πιστωτικών λειτουργιών για την εισαγωγή σιτηρών, ούτως ώστε την επιπρόσθετη χρέωση ανέλαβε η EPAC. Εξάλλου, το σύνολο του αρχικού εταιρικού κεφαλαίου της SILOPOR (ύψους 3,5 δισεκατομμυρίων εσκούδων) μεταφέρθηκε από το εταιρικό κεφάλαιο της EPAC.

Το ύψος του χρέους της SILOPOR στην EPAC καθορίστηκε το 1989 σε 7,596 δισεκατομμύρια εσκούδα. Τότε επίσης κατέστη σαφές ότι η SILOPOR δεν ήταν σε θέση να προβεί στην εκκαθάριση του χρέους της αυτού από τους ίδιους πόρους της, και ότι η EPAC όφειλε οπωσδήποτε να λάβει υπόψη τους τόκους υπερημερίας της SILOPOR για τις καθυστερήσεις πληρωμής του χρέους.

Η SILOPOR, εξαιτίας του ότι η ανισορροπία στη δομή των κεφαλαίων της δεν αντιμετωπίστηκε εγκαίρως, αποδείχθηκε ανίκανη να προβεί στην εκκαθάριση του χρέους της. Στις 30 Ιουνίου 1996, το συνολικό ύψος των τόκων που χρέωσε η EPAC στη SILOPOR ανερχόταν στα 21,5 δισεκατομμύρια εσκούδα. Το Φεβρουάριο του 1997, όταν έγινε η τελευταία εκτίμηση, το συνολικό ύψος του αρχικού χρέους συν τους τόκους ανερχόταν στα 31,22 δισεκατομμύρια εσκούδα.

δ) Πέραν των προηγούμενων παραγόντων διαρθρωτικού χαρακτήρα, η πορτογαλική κυβέρνηση υπογραμμίζει επίσης το γεγονός ότι, κατά την περίοδο προσαρμογής της επιχείρησης στις συνθήκες που απαιτούσε η φιλελευθεροποίηση, το πορτογαλικό κράτος υποστήριξε την κατασκευή σιλό από τους συνεταιρισμούς για να καταστήσει έτσι βιώσιμη την προσπάθειά τους για διεύρυνση των δραστηριοτήτων τους στον τομέα της εμπορίας σιτηρών.

Το Μάιο/Ιούνιο του 1995, με δεδομένο τον περιορισμό στην πρόσβαση σε νέες πιστώσεις, η EPAC θα αποφάσιζε τη διάθεση των υφιστάμενων πενιχρών χρηματοδοτικών πόρων προς τους πελάτες της στο γεωργικό τομέα. Σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, ο τομέας αυτός παρουσιάζει προφανή αδύνατα σημεία, και η διακοπή της δραστηριότητας της επιχείρησης στην αρχή μιας περιόδου εμπορίας σιτηρών θα είχε προξενήσει έντονες διαταραχές. Η θέση αυτή της επιχείρησης, που απέρρεε από την παράδοση παρεμβατισμού που τη χαρακτήριζε σύμφωνα με τις ίδιες αρχές, λίγο έλειψε να παραλύσει την εμπορία σιτηρών για τη βιομηχανία, η οποία κατέχει σημαντικό τμήμα του κύκλου εργασιών της επιχείρησης.

Η πορτογαλική κυβέρνηση αναφέρει επίσης ως συνέπειες αυτής της πολιτικής τις δυσκολίες που προξένησε η απώλεια εμπορικών ευκαιριών που υπέστη η επιχείρηση εξαιτίας της έλλειψης χρηματοδοτικών πόρων.

(7) Η πορτογαλική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το επίπεδο χρέωσης και η πληρωμή των χρηματοδοτικών υποχρεώσεων της επιχείρησης έφθασαν σε τέτοιο ύψος, ώστε η EPAC δεν ήταν πλέον σε θέση να ανταπεξέλθει από τους ίδιους πόρους της. Από τον Απρίλιο του 1996 και μετά, η EPAC ανακοίνωσε αδυναμία πληρωμής του μεγαλύτερου μέρους των χρηματοδοτικών της υποχρεώσεων. Το πορτογαλικό Δημόσιο, για να αποτρέψει την πιθανότητα της αδυναμίας να ανταπεξέλθει στις υποχρεώσεις της μία επιχείρηση που ανήκει 100 % σε αυτό, αποφάσισε να λάβει ένα έκτακτο και προσωρινό μέτρο για να αντιμετωπισθεί το πρόβλημα αυτό μέχρι να βρεθεί μία συνολική λύση.

Σύμφωνα με τη πορτογαλική κυβέρνηση, η σύμβαση αυτή άμβλυνε προσωρινά ορισμένες συνέπειες της κατάστασης που επικρατούσε κατά το παρελθόν, ωστόσο δεν συνέβαλε καθόλου στην επίτευξη μακροπρόθεσμης αντιμετώπισης των προβλημάτων της επιχείρησης, ούτε όσον αφορά τις απαραίτητες ταμειακές εισροές και εκροές για τις τρέχουσες εμπορικές της δραστηριότητες, ούτε όσον αφορά τις επενδύσεις που απαιτούνται για την αναδιάρθρωση της επιχείρησης καθώς και τις αποζημιώσεις και τα επιδόματα προς τους αποχωρούντες εργαζόμενους. Για να χρηματοδοτήσει τις τρέχουσες εμπορικές της δραστηριότητες, η επιχείρηση αναγκάστηκε να προσφύγει στη σύναψη τραπεζικών δανείων με όρους της αγοράς.

(8) Δεδομένης της ανεπάρκειας του σχεδίου οικονομικής εξυγίανσης και αποκατάστασης της βιωσιμότητας της επιχείρησης που υπέβαλε η παλαιά διοίκηση της EPAC, η νέα διοίκηση (η οποία ανέλαβε τα καθήκοντά της στις 25 Νοεμβρίου 1996) έλαβε, σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, σειρά αναγκαίων μέτρων για να επιλύσει τα σημερινά προβλήματα της επιχείρησης: υπερτροφία, υψηλές λειτουργικές δαπάνες, αναποτελεσματικότητα των εμπορικών κυκλωμάτων και διαδικασιών. Έτσι, οι προσπάθειες που έχουν ξεκινήσει για μείωση του προσωπικού (τον Ιανουάριο και Φεβρουάριο ακυρώθηκαν 66 συμβάσεις εργασίας) και ελάττωση των λειτουργικών δαπανών γεννούν, σύμφωνα με τις ίδιες αρχές, βάσιμες ελπίδες για βελτίωση των αποτελεσμάτων μέσα στο 1997 ήδη.

Τέλος, η πορτογαλική κυβέρνηση υπογραμμίζει ότι η ιδιωτικοποίηση της EPAC και της SILOPOR προβλέπεται από το πρόγραμμα ιδιωτικοποιήσεων για το 1998/1999 που ενέκρινε η κυβέρνηση της χώρας στις 26 Μαρτίου 1997. Οι διαδικασίες της οικονομικής αναδιάρθρωσης θα ξεκινήσουν στο τέλος του πρώτου εξαμήνου του 1997. Με την αναδιάρθρωση αυτή θα αρθούν οι κρατικές εγγυήσεις.

(9) Με επιστολή της της 21ης Μαΐου 1997, η πορτογαλική κυβέρνηση υπέβαλε στην Επιτροπή την απάντησή της στην απόφαση 97/433/ΕΚ, με την οποία καλείται η Πορτογαλία να προβεί στην άμεση αναστολή της κρατικής εγγύησης υπέρ της EPAC. Με την απάντησή της αυτή η πορτογαλική κυβέρνηση, εκτός από θέματα που αφορούν την αναστολή της εγγύησης, ένανε επιπλέον τις εξής παρατηρήσεις:

α) Πρόκειται περί χορήγησης εγγύησης η οποία καλύπτει τις υποχρεώσεις που ανέλαβε η EPAC και απορρέει από τη σύμβαση αναδιάρθρωσης των πιστώσεων που συνήψε με τον πιστωτικό όμιλο τραπεζών. Η χρηματοδοτική συμβολή απορρέει αποκλειστικά από το συμβόλαιο αυτό, στο οποίο το πορτογαλικό Δημόσιο δεν ήταν συμβαλλόμενο μέρος.

Το Δημόσιο ευθύνεται για την ανάγκη παροχής της εν λόγω πίστωσης, η οποία δεν συνεπάγεται τη δημιουργία πλεονεκτήματος για μία επιχείρηση σε σχέση με άλλες, αλλά μάλλον αποσκοπεί στην άμβλυνση της ζημίας που το κράτος με δική του πρωτοβουλία προξένησε στην επιχείρηση δημιουργώντας τη SILOPOR.

Οι πορτογαλικές αρχές υπογραμμίζουν ότι οι όροι της παροχής των πιστώσεων που εγκρίθηκαν είναι, στα πλαίσια της κανονικής λειτουργίας της αγοράς, ανάλογοι τόσο με το μέγεθος της EPAC, η οποία έχει καθεστώς 100 % κρατικής επιχείρησης, όσο και με τον όγκο των οφειλών που η ίδια έχει αναλάβει με τη SILOPOR, καθώς επίσης και με τη φύση αυτής της χορήγησης εγγύησης.

β) Σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, η εγγύηση που παρασχέθηκε στην EPAC δεν αποτελεί χρηματοδοτική ενίσχυση στη λειτουργία της επιχείρησης και δεν δημιουργεί, επομένως, συνθήκες στρέβλωσης ανταγωνισμού. Στην πραγματικότητα, η εγγύηση ήταν απλώς ένα μέσο αντιμετώπισης μιας κατάστασης που απέρρεε από το παρελθόν της επιχείρησης, ούτως ώστε η EPAC να βρεθεί τελικά στην ίδια κατάσταση στην οποία θα βρισκόταν εάν ο βασικός της οφειλέτης, η SILOPOR, είχε πληρώσει το δημοσίως αναγνωρισμένο της χρέος. Εξάλλου, η εγγύηση καλύπτει εκείνο μόνο το τμήμα των υποχρεώσεων της EPAC το οποίο δημιουργήθηκε με ευθύνη και αποφάσεις του Δημοσίου.

γ) Σύμφωνα με τις πορτογαλικές αρχές, δεν καταδείχθηκε πώς και σε ποιο βαθμό η χορήγηση κρατικής εγγύησης στην EPAC θα μπορούσε να επηρεάσει τις εμπορικές ανταλλαγές μεταξύ των κρατών μελών, πράγμα που αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού.

δ) Όσον αφορά την απουσία μέτρων με στόχο την αναστολή των αποτελεσμάτων της κρατικής εγγύησης, οι πορτογαλικές αρχές ισχυρίζονται ότι η χρηματοδότηση τρεχουσών εμπορικών δραστηριοτήτων των επιχειρήσεων δεν ευνοήθηκε από την παροχή της κρατικής εγγύησης. Το Δημόσιο ούτε παρενέβη ούτε πρόκειται να παρέμβει με κανένα τρόπο στη διαπραγμάτευση τραπεζικών δανείων που συνάπτει η EPAC με χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς στα πλαίσια των τρεχουσών της δραστηριοτήτων.

(10) Η Επιτροπή δεν έλαβε παρατηρήσεις από άλλα κράτη μέλη ή λοιπούς ενδιαφερομένους.

IV

(11) Το άρθρο 19 του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 1766/92 ορίζει ότι εφαρμόζονται τα άρθρα 92 έως 94 της συνθήκης για την παραγωγή και εμπορία των προϊόντων που περιλαμβάνονται στο πρώτο άρθρο αυτού του κανονισμού, με την επιφύλαξη των αντιθέτων διατάξεων του ίδιου κανονισμού.

Σύμφωνα με το άρθρο 92 παράγραφος 1 της συνθήκης, στο βαθμό που επηρεάζουν τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών, οι κρατικές ενισχύσεις ή οι ενισχύσεις μέσω κρατικών πόρων με οποιαδήποτε μορφή είναι ασυμβίβαστες με την κοινή αγορά, εφόσον δημιουργούν ή ενδέχεται να δημιουργήσουν στρεβλώσεις ανταγωνισμού ευνοώντας συγκεκριμένες επιχειρήσεις ή προϊόντα.

Η πορτογαλική κυβέρνηση υπογραμμίζει στην επιστολή της της 21ης Μαΐου 1997 το ότι δεν καταδείχθηκε με ποιον τρόπο η κρατική ενίσχυση προς την EPAC επηρεάζει τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών, απαραίτητη προϋπόθεση για την εφαρμογή της κοινοτικής νομοθεσίας περί ανταγωνισμού.

Η κοινοτική παραγωγή σιτηρών ανέρχεται σε 173,9 εκατομμύρια τόνους. Η παραγωγή σιτηρών της Πορτογαλίας ανέρχεται σε 1,52 εκατομμύρια τόνους. Οι εμπορικές συναλλαγές στον τομέα των σιτηρών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Πορτογαλίας είναι σημαντικές, δεδομένου του ότι η Πορτογαλία έχει έλλειμμα σιτηρών και εισάγει ετησίως από τα άλλα κράτη μέλη ποσότητα σιτηρών ανώτερη από αυτήν που η ίδια παράγει (1,83 εκατομμύρια τόνους), ενώ εξάγει προς την Κοινότητα 32 530 τόνους σιτηρών. Η νομισματική αξία αυτών των εμπορικών συναλλαγών, όσον αφορά την Πορτογαλία, ανήλθε, το 1996 (9), σε περίπου 5,8 εκατομμυρίων Ecu για τις εξαγωγές και σε 310 εκατομμυρίων Ecu για τις εισαγωγές.

Επομένως, τα μέτρα αυτά ενδέχεται να επηρεάσουν τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών, εφόσον αυτές επηρεάζονται αφ' ης στιγμής οι ενισχύσεις ευνοούν μία συγκεκριμένη πλευρά στο εσωκοινοτικό ή εξωκοινοτικό εμπόριο σε σχέση με τις άλλες. Τα εν λόγω μέτρα είχαν άμεσες συνέπειες στο κόστος παραγωγής της επιχείρησης. Ως εκ τούτου, της προσέφεραν ένα οικονομικό πλεονέκτημα σε σχέση με άλλες επιχειρήσεις του τομέα οι οποίες δεν είχαν πρόσβαση, στην Πορτογαλία ή σε άλλα κράτη μέλη, σε ανάλογες ενισχύσεις. Συνεπώς, τα μέτρα αυτά δημιουργούν ή ενδέχεται να δημιουργήσουν στρέβλωση ανταγωνισμού.

Λαμβανομένων υπόψη των προαναφερθέντων, οι εν λόγω ενισχύσεις θα πρέπει να θεωρηθούν κρατικές ενισχύσεις οι οποίες πληρούν τα κριτήρια που περιλαμβάνει το άρθρο 92 παράγραφος 1 της συνθήκης.

V

(12) Το άρθρο 92 παράγραφος 1 της συθήκης ορίζει ότι οι ενισχύσεις που ανταποκρίνονται στα κριτήρια που περιλαμβάνει είναι, κατ' αρχήν, ασυμβίβαστες με την κοινή αγορά.

Οι παρεκκλίσεις από αυτό το χαρακτηριστικό του ασυμβίβαστου που προβλέπονται στην παράγραφο 2 του άρθρου 92 προφανώς δεν ισχύουν για τις εν λόγω ενισχύσεις. Ούτε και η πορτογαλική κυβέρνηση τις επικαλέστηκε, εξάλλου.

Όσον αφορά τις παρεκκλίσεις που προβλέπει η παράγραφος 3 του ίδιου άρθρου, διευκρινίζεται ότι οι επιδιωκόμενοι στόχοι τους οφείλουν να είναι προς το συμφέρον της Κοινότητας και όχι μόνον ιδιαίτερων τομέων της εθνικής οικονομίας. Οι παρεκκλίσεις αυτές (οι οποίες θα πρέπει να ερμηνεύονται αυστηρά) παραχωρούνται μόνο εφόσον η Επιτροπή μπορεί να αποδείξει ότι οι ενισχύσεις είναι απαραίτητες για την επίτευξη ενός από τους στόχους που προβλέπουν αυτές οι διατάξεις. Η παραχώρηση αυτών των παρεκκλίσεων για ενισχύσεις, οι οποίες δεν προσφέρουν τα ανάλογα εχέγγυα, θα σήμαινε ότι επιτρέπονται προσβολές στις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών, καθώς και στρεβλώσεις ανταγωνισμού που δεν δικαιολογούνται από το κοινό συμφέρον και, επομένως, αδικαιολόγητα προνόμια για τους εμπορικούς φορείς άλλων κρατών μελών.

Στην προκειμένη περίπτωση, η χορήγηση των εν λόγω ενισχύσεων δεν δείχνει να συνοδεύεται από τα αντίστοιχα εχέγγυα του άρθρου 92 παράγραφος 3. Μάλιστα, ούτε η πορτογαλική κυβέρνηση πρότεινε, ούτε η Επιτροπή διέκρινε οιοδήποτε στοιχείο που να αποδεικνύει ότι οι εν λόγω ενισχύσεις πληρούν τους όρους που απαιτούνται για την παραχώρηση μιας από τις παρεκκλίσεις που προβλέπει το άρθρο 92 παράγραφος 3 της συνθήκης.

Δεν πρόκειται για μέτρα που αποσκοπούν στην προώθηση της πραγματοποίησης ενός σημαντικού σχεδίου υπέρ του κοινού ευρωπαϊκού συμφέροντος όπως ορίζει το άρθρο 92 παράγραφος 3 στοιχείο β), εφόσον, εξαιτίας των συνεπειών που ενδέχεται να έχουν στις εμπορικές συναλλαγές, οι ενισχύσεις αυτές βρίσκονται σε αντίθεση με το κοινό συμφέρον.

Ούτε επίσης πρόκειται για μέτρα που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση μιας σοβαρής διαταραχής στην οικονομία του συγκεκριμένου κράτους μέλους όπως ορίζει η ίδια διάταξη.

(13) Όσον αφορά τα επιχειρήματα που επικαλέσθηκε η πορτογαλική κυβέρνηση, η Επιτροπή διευκρινίζει τα εξής:

α) Η σκιαγράφηση της ιστορικής εξέλιξης της EPAC και των αρνητικών συνεπειών που η εξέλιξη αυτή συνεπάγεται για τις δραστηριότητες της επιχείρησης, ιδιαίτερα της ανισορροπίας στα περιουσιακά στοιχεία της επιχείρησης, του προφανώς υπεράριθμου προσωπικού, της δημιουργίας της SILOPOR κ.λπ., είναι χρήσιμη για την κατανόηση των οικονομικών δυσκολιών της EPAC και των αιτίων που οδήγησαν σ' αυτή την κατάσταση. Παρ' όλα αυτά, δεν αρκεί για να αλλάξει τη θέση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή της διαδικασίας που προβλέπεται από το άρθρο 93 παράγραφος 2 της συνθήκης.

β) Όταν αποφάσισε να κινήσει αυτή τη διαδικασία, η Επιτροπή ανέλυσε το κατά πόσον η ενίσχυση που χορηγήθηκε στην EPAC είναι συμβατή με τις διατάξεις της ανακοίνωσης με τίτλο «Κατευθυντήριες γραμμές περί κρατικών ενισχύσεων με σκοπό τη διάσωση και αναδιάρθρωση επιχειρήσεων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες» (10). Η ανακοίνωση αυτή περιέχει διατάξεις που αφορούν τα κριτήρια συμβατότητας των ενισχύσεων για τη διάσωση και αναδιάρθρωση επιχειρήσεων.

Η Επιτροπή έκρινε ότι τα κριτήρια που αφορούν τις ενισχύσεις για διάσωση επιχειρήσεων, με σκοπό απλώς και μόνο να εξασφαλισθεί η συνέχιση των δραστηριοτήτων της επιχείρησης για ένα σύντομο χρονικό διάστημα εν αναμονή αξιολόγησης των προοπτικών βιωσιμότητας των εν λόγω επιχειρήσεων, δεν εφαρμόζονταν στη συγκεκριμένη περίπτωση, καθώς οι πορτογαλικές αρχές είχαν αναφέρει την ύπαρξη ενός σχεδίου με στόχο να καταστεί οικονομικά βιώσιμη και να εξυγιανθεί δημοσιονομικά η EPAC. Η Επιτροπή εξέτασε επομένως την ενίσχυση σύμφωνα με τα κριτήρια που ισχύουν για τις ενισχύσεις προς αναδιάρθρωση επιχειρήσεων.

Βάσει των πληροφοριών που υπέβαλε η πορτογαλική κυβέρνηση, η Επιτροπή σημειώνει ότι θεωρεί αυτό το σχέδιο για την οικονομική βιωσιμότητα και τη δημοσιονομική εξυγίανση της EPAC (το οποίο δεν είχε υποβληθεί στην Επιτροπή) ανεπαρκές για να αντιμετωπισθούν τα σημερινά προβλήματα. Όπως υπογραμμίζει η πορτογαλική κυβέρνηση, το ύψος των χρεών και η πληρωμή των σχετικών χρηματοοικονομικών υποχρεώσεων της επιχείρησης έχουν ανέλθει σε τέτοιο επίπεδο, ώστε κατέστη πλέον αδύνατον στην EPAC να ανταπεξέρχεται από τους ίδιους πόρους της. Η κρατική εγγύηση επομένως αποτέλεσε ένα έκτακτο και προσωρινό μέτρο με σκοπό να μπορέσει η επιχείρηση να διατηρήσει τις δραστηριότητές της μέχρι να καταστεί δυνατή η εξεύρεση συνολικής λύσης. Βάσει αυτών των πληροφοριών, η Επιτροπή οφείλει να διαπιστώσει ότι πρόκειται για μία ενίσχυση προς διάσωση μιας επιχείρησης που αντιμετωπίζει δυσκολίες όπως αυτές που περιγράφηκαν ανωτέρω.

Εν πάση περιπτώσει, η Επιτροπή οφείλει να υπογραμμίσει ότι η κρατική εγγύηση υπέρ της EPAC δεν πληροί τα κριτήρια που ορίζονται στην ανακοίνωση ώστε να θεωρηθεί μία ενίσχυση προς διάσωση επιχείρησης συμβατή με την κοινή αγορά. Συγκεκριμένα οι ενισχύσεις προς διάσωση επιχειρήσεων οφείλουν:

- να αποτελούν ενισχύσεις του Δημοσίου υπό τη μορφή πιστωτικών εγγυήσεων ή πιστωτικών αποπληρωτέων με επιτόκιο ίσο με αυτό της αγοράς,

- να περιορίζονται ως προς το ύψος τους στο απαραίτητο επίπεδο για τη λειτουργία της επιχείρησης (κάλυψη μισθοδοσίας, εφοδιασμός της επιχείρησης κ.λπ.),

- να καταβάλλονται για την αναγκαία και μόνο περίοδο (κατά κανόνα όχι πέραν του εξαμήνου) σύμφωνα με τον ορισμό των αναγκαίων και δυνατών μέτρων για την αντιμετώπιση των προβλημάτων,

- να δικαιολογούνται από σοβαρούς κοινωνικούς λόγους και να μην δημιουργούν ανισορροπίες στη βιομηχανική κατάσταση σε άλλα κράτη μέλη.

Είναι προφανές ότι η κρατική ενίσχυση υπέρ της EPAC δεν πληροί αυτά τα κριτήρια. Μάλιστα, το επιτόκιο των δανείων της ενίσχυσης που έλαβε η EPAC πριμοδοτείται χάρη στην εγγύηση, ενώ η προβλεπόμενη διάρκεια της παρασχεθείσας πίστωσης είναι επταετής (κατά πολύ ανώτερη δηλαδή του γενικώς καθιερωμένου εξαμήνου). Εξάλλου, δύσκολα μπορεί κανείς να υποστηρίξει ότι μία κρατική εγγύηση τέτοιου ύψους αποτελεί το απολύτως απαραίτητο ποσό για να εξασφαλισθεί η τρέχουσα λειτουργία της επιχείρησης. Τέλος, ούτε η πορτογαλική κυβέρνηση επικαλέσθηκε, ούτε η Επιτροπή διαπίστωσε κανένα σοβαρό κοινωνικό λόγο υπέρ της χορήγησης της ενίσχυσης για να διατηρηθεί η επιχείρηση σε λειτουργία.

Λαμβανομένων υπόψη των προαναφερθέντων, τα κοινοτικά κριτήρια για τις ενισχύσεις προς αναδιάρθρωση επιχειρήσεων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες, όπως παρουσιάσθηκαν εδώ, δεν ισχύουν για τη συγκεκριμένη περίπτωση.

γ) Η δημιουργία της SILOPOR και το μη εξοφληθέν χρέος της προς την EPAC θεωρούνται από την πορτογαλική κυβέρνηση ως ένας από τους περιορισμούς στη σημερινή χρηματοοικονομική κατάσταση της EPAC που απορρέουν από το παρελθόν. Υπογραμμίζει επίσης η πορτογαλική κυβέρνηση ότι δεν πρόκειται για ενίσχυση στη λειτουργία της EPAC, αλλά για μέσο ρύθμισης της προβληματικής κατάστασης του παρελθόντος και απάμβλυνσης της ζημίας που το πορτογαλικό Δημόσιο με δική του πρωτοβουλία προξένησε στην εν λόγω επιχείρηση, ενώ η εγγύηση καλύπτει μόνο εκείνο το τμήμα του χρέους της EPAC που προξένησε η δημιουργία της SILOPOR.

Η Επιτροπή δεν μπορεί να κάνει δεκτά τα επιχειρήματα αυτά, τα οποία θεωρεί ότι λαμβάνουν υπόψη μόνο τις συνέπειες της ενίσχυσης στην EPAC, χωρίς να κάνουν αναφορά στα αποτελέσματα της ενίσχυσης στη SILOPOR. Η Επιτροπή, όταν κίνησε τη διαδικασία που προβλέπει το άρθρο 93 παράγραφος 2 της συνθήκης, είχε ήδη υπογραμμίσει ότι ο μηχανισμός παγιοποίησης των υποχρεώσεων της EPAC έμοιαζε να αποτελεί ενίσχυση με ισχυρούς αντίκτυπους υπέρ της SILOPOR. Τη στιγμή αυτή, η πορτογαλική κυβέρνηση δηλώνει ότι η SILOPOR, εξαιτίας της έλλειψης ισορροπίας των κεφαλαίων της, δεν είναι σε θέση να εξοφλήσει το χρέος της προς την EPAC, ούτε τους σχετικούς τόκους, οι οποίοι, σύμφωνα με την τελευταία εκτίμηση που έγινε, ανέρχονται σε 31,2 δισεκατομμύρια εσκούδα.

Για τους λόγους αυτούς, η Επιτροπή συμπεραίνει ότι η κρατική εγγύηση υπέρ της EPAC αποτελεί συγχρόνως κρατική ενίσχυση υπέρ της άμεσης συνέχειάς της, της SILOPOR. Πράγματι, το πορτογαλικό Δημόσιο, μόνος μέτοχος των δύο αυτών επιχειρήσεων, μέσω της κρατικής εγγύησης υπέρ της EPAC, της επιτρέπει να μην αξιώσει την εξόφληση των οφειλομένων σε αυτήν χρεών, κάτι που ισοδυναμεί με έμμεση ενίσχυση της SILOPOR. Εξάλλου, με δεδομένες τις οικονομικές δυσκολίες της EPAC, οι οποίες οφείλονται εν μέρει στη μη εξόφληση του χρέους της SILOPOR, το πορτογαλικό Δημόσιο αντικαθιστά την τελευταία και εγγυάται για το οφειλόμενο ποσό.

δ) Η πορτογαλική κυβέρνηση υπογραμμίζει ότι οι όροι της παροχής τραπεζικής εγγύησης από το Δημόσιο είναι ανάλογοι, στα φυσιολογικά πλαίσια της αγοράς, με τις διαστάσεις της EPAC, με το καθεστώς της ως αποκλειστικά δημόσιας επιχείρησης, με το ύψος των οφειλομένων σε αυτήν ποσών, καθώς και με τη φύση της όλης επιχείρησης.

Τα επιχειρήματα αυτά δεν μπορεί να γίνουν δεκτά από την Επιτροπή. Η πολιτική της Επιτροπής όσον αφορά τον υπολογισμό του στοιχείου της ενίσχυσης των κρατικών εγγυήσεων αντιστοιχεί στη διαφορά μεταξύ, αφενός, του επιτοκίου που θα πλήρωνε μία δανειοδοτούμενη επιχείρηση στην ελεύθερη αγορά και, αφετέρου, του επιτοκίου που έχει πράγματι επιτευχθεί χάρη στην εγγύηση, αφαιρούμενης οιασδήποτε πριμοδότησης που καταβάλλεται για την εγγύηση (11). Το κοινοτικό επιτόκιο αναφοράς την ημέρα παροχής του δανείου ανερχόταν σε 12,51 %, κάτι που στη συγκεκριμένη περίπτωση μπορεί να θεωρηθεί ως ελάχιστο επιτόκιο, καθώς η δύσκολη χρηματοοικονομική κατάσταση της EPAC δεν θα της είχε επιτρέψει να επιτύχει δάνειο με όρους ευνοϊκότερους από αυτούς που θα παραχωρούνταν σε επιχειρήσεις με ισορροπημένη χρηματοοικονομική κατάσταση. Εξάλλου, τα επιτόκια των δανείων έχουν ρήτρα επιτοκίου Lisbor έξι μηνών για το εγγυημένο μέρος και Lisbor έξι μηνών + 1,2 % για το μη εγγυημένο. Το επιτόκιο Lisbor έξι μηνών την ημέρα χορήγησης του δανείου ανερχόταν σε 6,75 % (12). Η πριμοδότηση για την εγγύηση είναι της τάξης του 0,2 ετησίως. Το στοιχείο της εγγύησης αντιστοιχεί επομένως τουλάχιστον στη διαφορά μεταξύ των κοινοτικών επιτοκίων αναφοράς και των επιτοκίων που πραγματικά εφαρμόσθηκαν, ενδεχομένως με αφαίρεση της πριμοδότησης από την εγγύηση.

ε) Στην επιστολή της SG (89) D/4328 της 5ης Απριλίου 1989, η Επιτροπή διευκρίνισε ότι θα θεωρηθούν συμβατές με την κοινή αγορά μόνο οι κρατικές εγγυήσεις των οποίων η χορήγηση υπόκειται συμβατικά σε συγκεκριμένες υποχρεώσεις που μπορεί να φθάσουν μέχρι την υποχρεωτική κήρυξη πτώχευσης της αποδέκτριας επιχείρησης ή άλλη ανάλογη διαδικασία. Η Επιτροπή, όταν κίνησε τη διαδικασία που προβλέπει το άρθρο 93 παράγραφος 2 της συνθήκης, έκρινε ότι στην υπό εξέταση κρατική εγγύηση δεν έγινε σεβαστό αυτό το ελάχιστο κριτήριο. Η Επιτροπή σημειώνει ότι η πορτογαλική κυβέρνηση δεν απάντησε στο σημείο αυτό.

Όσον αφορά τις παρεκκλίσεις που προβλέπει το άρθρο 92 παράγραφος 3 στοιχεία α) και γ) σχετικά με τις ενισχύσεις υπέρ της οικονομικής ανάπτυξης συγκεκριμένων περιφερειών ή δραστηριοτήτων, η Επιτροπή συμπέρανε, βάσει της προηγηθείσας ανάλυσης και των σχετικών κοινοτικών κανόνων, ότι οι εν λόγω διατάξεις, εξαιτίας της φύσης τους ως λειτουργικές ενισχύσεις, δεν είναι σε θέση να βελτιώσουν μακροπρόθεσμα της κατάστασης του συγκεκριμένου τομέα ή της περιφέρειας (13).

Συνεπώς, οι ενισχύσεις αυτές δεν μπορούν να τύχουν καμίας ενίσχυσης από αυτές που προβλέπει το άρθρο 92 παράγραφος 3 της συνθήκης.

(14) Οι εν λόγω ενισχύσεις είναι επομένως ασυμβίβαστες με την κοινή αγορά.

VI

(15) Η Πορτογαλία δεν εκπλήρωσε την υποχρέωση που υπέχει δυνάμει του άρθρου 93 παράγραφος 3 της συνθήκης, καθώς καταρχήν δεν κοινοποίησε τα μέτρα που έλαβε υπέρ της EPAC, όπως αναφέρονται στον τίτλο Ι ανωτέρω, και στη συνέχεια τα εφάρμοσε χωρίς να έχει δοθεί η ευκαιρία στην Επιτροπή να πάρει θέση σχετικά. Συνεπώς, τα μέτρα αυτά είναι παράνομα ως προς το κοινοτικό δίκαιο από τη στιγμή της εφαρμογής τους, καθώς αυτά εφαρμόσθηκαν κατά παράβαση του άρθρου 93 παράγραφος 3 της συνθήκης. Οι παραβάσεις αυτές δημιουργούν μία ιδιαίτερα σοβαρή κατάσταση, καθώς η φύση των εν λόγω ενισχύσεων, και για λόγους που εκτίθενται ανωτέρω, τις καθιστά ασυμβίβαστες με την κοινή αγορά κατά την έννοια του άρθρου 92 της συνθήκης. Πράγματι, πρόκειται για μέτρα τα οποία εκ φύσεως είναι πολύ πιθανό να έχουν άμεσα αρνητικά αποτελέσματα στην αγορά σιτηρών.

Σε αυτά τα πλαίσια, θα πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι, δεδομένου του υποχρεωτικού χαρακτήρα των διαδικαστικών κανόνων που ορίζει το άρθρο 93 παράγραφος 3 της συνθήκης, τις άμεσες συνέπειες των οποίων αναγνώρισε το Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων με τις αποφάσεις του (μεταξύ άλλων) της 19ης Ιουνίου 1973, στην υπόθεση 77/72 Carmina Capolongo κατά «Azienda Agricola Maya» (14) και της 21ης Νοεμβρίου 1991 στην υπόθεση 354/90 Fιdιration Nationale du Commerce extιrieur des produits alimentaires και λοιπών κατά Γαλλίας (15), δεν γίνεται να αντιμετωπισθεί εκ των υστέρων το παράνομο της εν λόγω ενίσχυσης.

Εξάλλου, σε περίπτωση που οι ενισχύσεις είναι ασυμβίβαστες με την κοινή αγορά, η Επιτροπή μπορεί να κάνει χρήση της δυνατότητας που της προσφέρει η απόφαση του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων της 12ης Ιουλίου 1973 στην υπόθεση 70/72 Επιτροπή κατά Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας (16), όπως επιβεβαιώθηκε από τις αποφάσεις της 24ης Φεβρουαρίου 1987 στην υπόθεση 310/85 Denzel κατά Επιτροπής (17) και της 20ής Σεπτεμβρίου 1990 στην υπόθεση C-5/89 Επιτροπή κατά Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας (18), για να υποχρεώσει το κράτος μέλος να απαιτήσει από τις επιχειρήσεις οι οποίες έτυχαν ενίσχυσης που χορηγήθηκε παράνομα την επιστροφή του συνόλου αυτής.

Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, οι ενισχύσεις που χορήγησε η πορτογαλική κυβέρνηση υπέρ της EPAC θα πρέπει να επιστραφούν.

Δεδομένου του ότι πρόκειται για ενισχύσεις με τη μορφή κρατικής εγγύησης η οποία έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση του επιτοκίου, το χρηματοοικονομικό πλεονέκτημα που αδικαιολόγητα δέχτηκε η εν λόγω επιχείρηση αντιπροσωπεύεται από τη διαφορά μεταξύ του χρηματοοικονομικού κόστους της αγοράς τραπεζικών δανείων (που αντιπροσωπεύεται από τα επιτόκια αναφοράς) και το χρηματοοικονομικό κόστος που πλήρωσε πραγματικά η EPAC στα πλαίσια της όλης χρηματοπιστωτικής επιχείρησης (λαμβανομένου υπόψη του κόστους της εγγύησης). Δεδομένου ότι το επιτόκιο έχει ρήτρα Lisbor έξι μηνών και ότι οι τόκοι καταβάλλονται ανά εξάμηνο, θα πρέπει αυτή η διαφορά να ληφθεί υπόψη υπολογισμένη ανά εξάμηνο.

Η επιστροφή του ποσού της ενίσχυσης οφείλει να γίνει σύμφωνα με τις διαδικασίες και διατάξεις που ορίζει η πορτογαλική νομοθεσία, οι δε τόκοι αρχίζουν να υπολογίζονται από την ημερομηνία χορήγησης των εν λόγω παράνομων ενισχύσεων (19). Ως επιτόκιο θα ισχύει το επιτόκιο αναφοράς που χρησιμοποιείται για τον υπολογισμό του ισοδυνάμου επιδότησης για τις ενισχύσεις με περιφερειακούς στόχους (20).

Οπωσδήποτε, η παρούσα απόφαση δεν προδικάζει τα συμπεράσματα που θα εξαγάγει η Επιτροπή σχετικά με τη χρηματοδότηση της κοινής γεωργικής πολιτικής από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Προσανατολισμού και Εγγυήσεων (ΕΓΤΠΕ),

ΕΞΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΠΟΦΑΣΗ:

Άρθρο 1

Οι ενισχύσεις τις οποίες χορήγησε η πορτογαλική κυβέρνηση υπέρ της επιχείρησης EPAC είναι παράνομες, καθώς παραχωρήθηκαν κατά παράβαση των διαδικαστικών κανόνων που ορίζει το άρθρο 93 παράγραφος 3 της συνθήκης. Εξάλλου, είναι ασυμβίβαστες με την κοινή αγορά κατά την έννοια του άρθρου 92 παράγραφος 1 της συνθήκης και δεν πληρούν τους όρους για παροχή παρεκκλίσεων που προβλέπονται στις παραγράφους 2 και 3 του ίδιου άρθρου.

Άρθρο 2

1. Η Πορτογαλία καλείται να καταργήσει τις ενισχύσεις που αναφέρονται στο άρθρο 1 εντός προθεσμίας 15 ημερών αρχομένης από την ημερομηνία κοινοποίησης της παρούσας απόφασης.

2. Εντός προθεσμίας δύο μηνών από την ημερομηνία κοινοποίησης της παρούσας απόφασης, η Πορτογαλία καλείται να λάβει τα απαραίτητα μέτρα για να ανακτήσει εισπράττοντας τις ενισχύσεις που αναφέρονται στο άρθρο 1.

3. Η είσπραξη οφείλει να γίνει σύμφωνα με τις διαδικασίες που προβλέπει η πορτογαλική νομοθεσία, οι δε τόκοι αρχίζουν να υπολογίζονται από την ημερομηνία καταβολής των ενισχύσεων. Ως επιτόκιο θα ισχύσει το επιτόκιο αναφοράς που χρησιμοποιείται για τον υπολογισμό του ισοδύναμου επιδότησης για τις ενισχύσεις με περιφερειακούς στόχους.

Άρθρο 3

1. Η Πορτογαλία οφείλει να ενημερώνει διαρκώς την Επιτροπή για τα μέτρα που λαμβάνει προκειμένου να συμμορφωθεί προς την παρούσα απόφαση. Η πρώτη ανακοίνωση θα αποσταλεί το αργότερο ένα μήνα μετά από την κοινοποίηση της παρούσας απόφασης.

2. Το αργότερο δύο μήνες μετά από την εκπνοή της προθεσμίας που προβλέπει το άρθρο 2 παράγραφος 2, η Πορτογαλία οφείλει να ανακοινώσει στην Επιτροπή τις πληροφορίες που θα επιτρέπουν στην τελευταία να εξακριβώσει, χωρίς να ζητήσει περισσότερες πληροφορίες, το ότι τηρήθηκε η υποχρέωση ανάκτησης της ενίσχυσης.

Άρθρο 4

Η παρούσα απόφαση απευθύνεται στην Πορτογαλική Δημοκρατία.

Βρυξέλλες, 9 Ιουλίου 1997.

Για την Επιτροπή

Franz FISCHLER

Μέλος της Επιτροπής

(1) ΕΕ L 181 της 1. 7. 1992, σ. 21.

(2) ΕΕ L 126 της 24. 5. 1996, σ. 37.

(3) ΕΕ C 140 της 7. 5. 1997, σ. 16.

(4) Δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Πορτογαλίας σειρά ΙΙ, αριθ. 237 της 12ης Οκτωβρίου 1996.

(5) ΕΕ L 25 της 28. 1. 1997, σ. 17.

(6) ΕΕ C 27 της 28. 1. 1997, σ. 12.

(7) Συλλογή 1990, σ. Ι-307.

(8) ΕΕ L 186 της 16. 7. 1997, σ. 25.

(9) Πηγή: EUROSTAT.

(10) ΕΕ C 368 της 23. 12. 1994, σ. 12.

(11) Βλέπε ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή των άρθρων 92 και 93 της συνθήκης και του άρθρου 5 της οδηγίας 80/723/ΕΟΚ της Επιτροπής στις δημόσιες επιχειρήσεις στον κλάδο της μεταποίησης (ΕΕ C 307 της 13. 11. 1993, σ. 3), και ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τις ενισχύσεις de minimis (ΕΕ C 68 της 6. 3. 1996, σ. 9).

(12) Στατιστικό δελτίο της Τράπεζας της Πορτογαλίας - Ιανουάριος 1997.

(13) Απόφαση του Πρωτοδικείου της 8ης Ιουνίου 1995 στην υπόθεση Ι-459/93, Siemens SA κατά Επιτροπής, Συλλογή 1995, σ. ΙΙ-1675.

(14) Συλλογή 1973, σ. 611.

(15) Συλλογή 1991, σ. 5505.

(16) Συλλογή 1973, σ. 813.

(17) Συλλογή 1987, σ. 901.

(18) Συλλογή 1990, σ. Ι-3437.

(19) Επιστολή της Επιτροπής στα κράτη μέλη, SG (91) D/4577 της 4ης Μαρτίου 1991.

(20) ΕΕ C 232 της 10. 8. 1996, σ. 10.