Απόφαση της Επιτροπής

της 15ης Οκτωβρίου 2003

σχετικά με τα μέτρα που έλαβε η Ιταλία υπέρ της RAI SpA

[κοινοποιηθείσα υπό τον αριθμό Ε(2003) 3528]

(Το κείμενο στην ιταλική γλώσσα είναι το μόνο αυθεντικό)

(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)

(2004/339/EΚ)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ,

Έχοντας υπόψη:

τη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, και ιδίως το άρθρο 88 παράγραφος 2 πρώτο εδάφιο,

τη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, και ιδίως το άρθρο 62 παράγραφος 1 στοιχείο α),

Αφού κάλεσε τα ενδιαφερόμενα μέρη να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σύμφωνα με τα προαναφερθέντα άρθρα(1) και έχοντας υπόψη αυτές τις παρατηρήσεις,

Εκτιμώντας τα ακόλουθα:

1. ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ

(1) Η Επιτροπή πληροφορήθηκε, μέσω της καταγγελίας που της υποβλήθηκε στις 17 Ιουνίου 1996 από την RTI SpA (Reti Televisive italiane), ιταλικοί τηλεοπτικοί σταθμοί, μια επιχείρηση που ελέγχει τρεις ιταλικούς τηλεοπτικούς σταθμούς και ανήκει στον όμιλο Mediaset(2), σχετικά με το γεγονός ότι η Ιταλία είχε εφαρμόσει μια σειρά μέτρων υπέρ της RAI-Radiotelevisione italiana SpA (ιταλική κρατική ραδιοτηλεόραση, εφεξής "RAI"). Η καταγγελία αναφερόταν στα τέλη συνδρομής που χορηγήθηκαν στην RAI και στα διάφορα μέτρα που έλαβε η ιταλική κυβέρνηση υπέρ της RAI κατά το πρώτο ήμισυ της δεκαετίας 1990.

(2) Η Επιτροπή, με επιστολές της της 15ης Ιουλίου και της 4ης Σεπτεμβρίου 1996, ζήτησε πληροφορίες από τις ιταλικές αρχές. Οι ιταλικές αρχές απάντησαν με επιστολές τους στις 30 Αυγούστου και στις 4 Νοεμβρίου 1996.

(3) Η Mediaset, στις 23 Μαΐου 1997, συμπλήρωσε την καταγγελία της υποβάλλοντας συμπληρωματικά έγγραφα.

(4) Η Επιτροπή, με νέα επιστολή της της 1ης Ιουλίου 1998, ζήτησε πληροφορίες από τις ιταλικές αρχές. Οι ιταλικές αρχές, κατά τη διάρκεια συνεδρίασης στις 31 Ιουλίου 1998 και με επιστολή στις 7 Αυγούστου 1998, χορήγησαν μέρος από τις πληροφορίες που τους είχαν ζητηθεί. Πραγματοποιήθηκαν επιπλέον διάφορες συνεδριάσεις με την καταγγέλλουσα.

(5) Στις 19 Οκτωβρίου 1998, η καταγγέλλουσα υπέβαλε στην Επιτροπή συμπληρωματική καταγγελία που αναφερόταν στα ίδια μέτρα ενισχύσεων που περιείχε η αρχική καταγγελία. Με επιστολή της, στις 8 Ιανουαρίου 1999, ολοκλήρωσε τη συμπληρωματική καταγγελία με νέα έγγραφα και στις 15 Φεβρουαρίου 1999 συναντήθηκε με την Επιτροπή.

(6) Η Επιτροπή, στις 3 Φεβρουαρίου 1999, έδωσε εντολή στην Ιταλία να παράσχει όλες τις πληροφορίες που της είναι απαραίτητες για να εκτιμήσει εάν τα μέτρα έπρεπε να θεωρηθούν ως μια υφιστάμενη ενίσχυση ή μια νέα ενίσχυση (εφεξής "η εντολή"). Η απόφαση αυτή κοινοποιήθηκε στην Ιταλία με επιστολή στις 26 Φεβρουαρίου. Η Ιταλία παρέσχε ορισμένες πληροφορίες που της ζητήθηκαν και υπέβαλε τις παρατηρήσεις της με επιστολή της στις 26 Μαρτίου. Η Επιτροπή ζήτησε εν συνεχεία συμπληρωματικές πληροφορίες με επιστολή της στις 28 Απριλίου, στην οποία οι ιταλικές αρχές απάντησαν με επιστολή στις 16 Ιουνίου.

(7) Η Mediaset έγραψε στην Επιτροπή, στις 17 Μαΐου 1999, σχετικά με το κατά πόσον τα μέτρα θα έπρεπε να θεωρηθούν ως υφιστάμενη ενίσχυση ή ως μια νέα ενίσχυση και είχε συνάντηση με την Επιτροπή στις 18 Μαρτίου 1999.

(8) Η Επιτροπή, με επιστολή της 27ης Σεπτεμβρίου 1999, κοινοποίησε στην Ιταλία την απόφασή της να κινήσει τη διαδικασία του άρθρου 88 παράγραφος 2 της συνθήκης ΕΚ σχετικά με ορισμένα ad hoc μέτρα που η Mediaset είχε καταγγείλει ως κρατική ενίσχυση (εφεξής "η απόφαση κίνησης της διαδικασίας").

(9) Η απόφαση της Επιτροπής να κινήσει τη διαδικασία δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων(3). Η Επιτροπή κάλεσε τους ενδιαφερόμενους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σχετικά με την προαναφερθείσα ενίσχυση.

(10) Η Επιτροπή έλαβε τις παρατηρήσεις της Ιταλίας στις 2 Δεκεμβρίου 1999.

(11) Η Επιτροπή έλαβε τις ακόλουθες παρατηρήσεις από τα ακόλουθα ενδιαφερόμενα μέρη:

- επιστολή της 2ας Δεκεμβρίου 1999, παρατηρήσεις της RAI (που διαβιβάσθηκαν στην Ιταλία με επιστολή της 6ης Δεκεμβρίου 1999),

- επιστολή της 19ης Ιανουαρίου 2000, παρατηρήσεις της Federazione Radio Televisioni ("FRT") (Ομοσπονδία Ραδιοτηλεοράσεων),

- επιστολή της 1ης Φεβρουαρίου 2000, παρατηρήσεις της Association des Télévisions Commerciales Européennes ("ACT") (Ένωσης Ευρωπαϊκών Εμπορικών Τηλεοράσεων),

- επιστολή της 28ης Ιανουαρίου 2000, παρατηρήσεις της Mediaset.

(12) Οι παρατηρήσεις των ενδιαφερομένων μερών διαβιβάσθηκαν στην Ιταλία με επιστολές στις 6 Δεκεμβρίου 1999 και στις 23 Φεβρουαρίου 2000. Κατά συνέπεια στην Ιταλία δόθηκε η δυνατότητα να υποβάλει με επιστολή τις δικές της παρατηρήσεις οι οποίες παρελήφθησαν της 5ης Μαΐου 2000.

(13) Η Επιτροπή έλαβε με καθυστέρηση τις παρατηρήσεις του Coordinamento delle associazioni per la difesa dell'ambiente e la tutela dei diritti degli utenti e dei consumatori (Codacons) (συντονισμός των ενώσεων για την προστασία του περιβάλλοντος και των δικαιωμάτων των τηλεθεατών και των καταναλωτών), με επιστολή της 12ης Ιουνίου 2000.

(14) Η Επιτροπή συνεδρίασε με τη RAI στις 26 Ιανουαρίου 2000 και στις 4 Δεκεμβρίου 2000.

(15) Η Επιτροπή συνεδρίασε με τις ιταλικές αρχές στις 5 Ιουνίου 2000.

(16) Επιπλέον, η Επιτροπή συνεδρίασε με τη Mediaset στις ακόλουθες ημερομηνίες: 20 Μαρτίου και 20 Ιουνίου 2000, 2 Μαΐου 2001, 20 Ιουνίου 2001 και 25 Οκτωβρίου 2001 και έλαβε επιστολές της καταγγέλλουσας στις 8 Νοεμβρίου 2000 και στις 25 Μαΐου 2001. Στη συνεδρίαση της 20ής Ιουνίου 2001, η Mediaset υπέβαλε μία μελέτη, που πραγματοποίησε η Charles River Associates, σχετικά με την αναδιάρθρωση της RAI. Επιπλέον, η Mediaset απευθύνθηκε γραπτώς στην Επιτροπή στις 12 Ιουνίου 2002 και στις 20 Απριλίου 2003.

(17) Με την έναρξη ισχύος της συνθήκης του Άμστερνταμ προστέθηκε στη συνθήκη ΕΚ ένα ερμηνευτικό πρωτόκολλο του συστήματος δημοσίων ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών (εφεξής "το πρωτόκολλο του Άμστερνταμ").

(18) Η ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων στη δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών(4) (εφεξής "η ανακοίνωση"), καθορίζει τις αρχές που η Επιτροπή προτίθεται να ακολουθήσει για την εφαρμογή των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις που αφορούν τις δημόσιες υπηρεσίες ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών.

(19) Η Επιτροπή στο πλαίσιο της ανακοίνωσης, ζήτησε νέες πληροφορίες από την Ιταλία με επιστολή στις 13 Σεπτεμβρίου 2002. Ακολούθως, η Επιτροπή είχε συνάντηση με τις ιταλικές αρχές στις 8 Δεκεμβρίου 2002 και έλαβε ορισμένες από τις πληροφορίες που είχε ζητήσει στις 3 και στις 11 Δεκεμβρίου 2002.

(20) Επιπλέον, η Επιτροπή έγραψε στις ιταλικές αρχές στις 14 Νοεμβρίου 2002, ζητώντας ορισμένα έγγραφα και οι ιταλικές αρχές απάντησαν στις 5 Μαΐου 2003.

2. ΕΘΝΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

2.1. Ιστορική εξέλιξη των κανονιστικών αρχών της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών στην Ιταλία

(21) Ήδη από το 1910, το ιταλικό κράτος επεφύλασσε για το ίδιο την εκμετάλλευση των ραδιοτηλεοπτικών υπηρεσιών, με τη δυνατότητα να εκχωρήσει δικαιώματα και άδειες σε ιδιωτικούς ή δημόσιους φορείς. Το 1924, η δημόσια ραδιοφωνική υπηρεσία εκχωρήθηκε με αποκλειστική άδεια στην URI, η οποία ακολούθως μετετράπη σε EIAR και τέλος σε RAI. Από το 1927 ο νόμος δικαιολογούσε το κρατικό μονοπώλιο στις υπηρεσίες ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών στα πλαίσια της κοινής ωφέλείας τους, καθώς και των εκπαιδευτικών, καλλιτεχνικών και πολιτισμικών στόχων προς το συμφέρον όλων των πολιτών.

(22) Το 1948 τέθηκε σε ισχύ το δημοκρατικό σύνταγμα και η δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών απέκτησε ένα συνταγματικό έρεισμα στις αρχές της ελευθερίας του λόγου και στο δικαίωμα στην πληροφόρηση ώστε να επιτραπεί στους πολίτες να συμμετέχουν στη δημοκρατική ζωή της χώρας. Μετά τη θέση σε ισχύ του συντάγματος, η ραδιοφωνική και τηλεοπτική μετάδοση παρέμειναν στη δικαιοδοσία του κράτους δυνάμει του άρθρου 43 του συντάγματος, το οποίο αναφέρεται σε απαραίτητες δημόσιες υπηρεσίες γενικού συμφέροντος. Η RAI ήταν η αποκλειστική ανάδοχος χάρη σε μια σειρά συμβάσεων που της εξασφάλισαν την αποκλειστική εκμετάλλευση.

(23) Ο νόμος αριθ. 103 της 14.4.1975 "Νέοι κανόνες όσον αφορά τη ραδιοφωνική και τηλεοπτική μετάδοση" (εφεξής "νόμος 103/75") κωδικοποίησε αυτή την κατάσταση. Ο νόμος έδινε έμφαση στη σχέση που υπήρχε μεταξύ της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών, του άρθρου 43 του συντάγματος, της έννοιας της απαραίτητης δημόσιας υπηρεσίας γενικού συμφέροντος και του κρατικού μονοπωλίου σ' αυτόν τον τομέα. Το άρθρο 15 του νόμου 103/75, που ουσιαστικά επιβεβαίωνε τα προβλεπόμενα από το άρθρο 7 του DPR (προεδρικού διατάγματος) αριθ. 180 26.1.1952 (εφεξής "διάταγμα 180/1952"), προέβλεπε τη χρηματοδότηση της RAI με τα τέλη συνδρομής, τα προερχόμενα από τις διαφημίσεις έσοδα και από άλλα επιτρεπόμενα από το νόμο έσοδα.

(24) Κατόπιν, η ραδιοτηλεοπτική αγορά υπέστη σταδιακές μεταβολές. Κατά τη διάρκεια του δευτέρου μέρους της δεκαετίας 1970, οι ιδιωτικοί φορείς άρχισαν de facto να εκπέμπουν το δικό τους σήμα, αρχικά σε τοπική κλίμακα και ακολούθως σε εθνική κλίμακα.

(25) Αυτή η εξέλιξη επικυρώθηκε από το συνταγματικό δικαστήριο. Είναι δεδομένο και υπογραμμίστηκε από την ίδια τη Mediaset, ότι η απόφαση αριθ. 202/1976 του συνταγματικού δικαστηρίου υπήρξε η πρώτη απόφαση που συνέβαλε ουσιαστικά στο άνοιγμα της ιταλικής ραδιοτηλεοπτικής αγοράς στον ανταγωνισμό. Πράγματι, το δικαστήριο όρισε ως αντισυνταγματικό το μονοπώλιο στις υπηρεσίες ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών σε τοπική κλίμακα, ενώ επιβεβαίωσε τη νομιμότητα του κρατικού μονοπωλίου επί των ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών σε εθνικήκλίμακα, εφόσον πρόκειται για απαραίτητη δημόσια υπηρεσία γενικού συμφέροντος. Σε συνέχεια της απόφασης αριθ. 202/1976, αυξήθηκαν σε ολόκληρη τη χώρα οι τοπικοί ραδιοτηλεοπτικοί σταθμοί και, μετά από ορισμένα έτη, χάρη στη χρήση της βιντεοκασέτας ή των ραδιοφωνικών συνδέσεων, κατέστη δυνατή η μετάδοση του ιδίου προγράμματος ταυτοχρόνως σε μία ευρεία γεωγραφική περιοχή (καλούμενη "syndication"). Η νομιμότητα του μονοπωλίου των ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών σε εθνική κλίμακα επιβεβαιώθηκε από το συνταγματικό δικαστήριο το 1981 με την απόφαση αριθ. 148/1981, με την οποία το δικαστήριο επιβεβαίωνε το μονοπώλιο σε προσωρινή βάση (δηλαδή εν αναμονή της ψήφισης ενός κατάλληλου αντιμονοπωλιακού νόμου για τον τομέα) με το επιχείρημα ότι η υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών σε εθνική κλίμακα αποτελούσε μια απαραίτητη δημόσια υπηρεσία γενικού συμφέροντος. Το εθνικό μονοπώλιο, κατά τη διάρκεια της δεκαετίας 1980, στην ουσία συνυπήρξε με τους ιδιωτικούς φορείς που μετέδιδαν σε εθνική κλίμακα μέσω του συστήματος της syndication.

(26) Ο νόμος αριθ. 223 της 6.8.1990 "Ρύθμιση του δημοσίου και ιδιωτικού ραδιοτηλεοπτικού συστήματος" (εφεξής "νόμος 223/90") αποτελεί τον πρώτο γενικό νόμο ρύθμισης της δημόσιας και ιδιωτικής ραδιοτηλεοπτικής υπηρεσίας. Αυτός ο νόμος λάμβανε υπόψη την κατάσταση που είχε διαμορφωθεί στη ραδιοτηλεοπτική αγορά κατά τη διάρκεια της δεκαετίας 1980 και την κωδικοποιούσε. Τούτος προέβλεπε τη δυνατότητα διεξαγωγής ραδιοτηλεοπτικών δραστηριοτήτων σε εθνική κλίμακα (και όχι μόνο σε τοπική κλίμακα), και από ιδιώτες αδειούχους, επιπλέον του αδειούχου της δημόσιας υπηρεσίας.

(27) Άλλοι σημαντικοί κανόνες αυτού του νόμου αφορούσαν τη διαφήμιση. Το άρθρο 8 παράγραφος 6 καθόριζε το όριο της διαφήμισης για τη RAI και τους αδειούχους ιδιώτες βάσει του οποίου η RAI δεν μπορούσε να υπερβεί το 4 % του εβδομαδιαίου χρόνου προγραμματισμού και το 12 % κάθε ώρας, ενώ οι ιδιώτες με άδεια για εθνική κλίμακα δεν μπορούσαν να υπερβούν το 15 % του ημερήσιου χρόνου προγραμματισμού και το 18 % κάθε ώρας. Το άρθρο 8 παράγραφος 16, προέβλεπε ένα ανώτατο όριο για τα έσοδα από διαφημίσεις της RAI, το οποίο ακολούθως καταργήθηκε με το νομοδιάταγμα 408/1992 σε ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 1994(5).

2.2. Περιγραφή της RAI

(28) Η RAI συστήθηκε αρχικά το 1924 με την επωνυμία URI (Unione Radiofonica italiana), ακολούθως το 1927 μετεβλήθη σε EIAR, κατόπιν το 1944 σε RAI (Radio Audizioni Italia) και τέλος το 1954 σε RAI-Radiotelevisione italiana SpA. Στις 3 Ιανουαρίου 1954 άρχισε τις τηλεοπτικές μεταδόσεις με το σταθμό RAI 1, με βάση το διάταγμα 180/1952 που παραχωρούσε στη RAI τη δραστηριότητα των ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών. Από το 1957, το σήμα της RAI καλύπτει ολόκληρη την ιταλική επικράτεια. Το 1961 συστήθηκε το δεύτερο πρόγραμμα RAI 2, το οποίο ακολουθήθηκε το 1979 από το πρόγραμμα RAI 3 περιφερειακής κλίμακας. Από το 1934 η ραδιοφωνική μετάδοση είχε οργανωθεί σε τρία προγράμματα, με την επωνυμία Primo(πρώτο), Secondo(δεύτερο) και Terzo(τρίτο) programma (πρόγραμμα).

(29) Ο εταιρικός σκοπός, που περιγράφεται στο καταστατικό της RAI, συνίσταται στη δραστηριότητα μετάδοσης, διανομής και μεταφοράς προγραμμάτων και ακουστικών και τηλεοπτικών σημάτων μέσω του αιθέρος, δορυφόρου ή οιουδήποτε άλλου μέσου, την εγκατάσταση, την άσκηση, την ανάπτυξη και τη χρήση των εγκαταστάσεων και των μέσων για την προαναφερθείσα δραστηριότητα, την παραγωγή, την αγορά, τη διακίνηση έργων, προγραμμάτων και υπηρεσιών που μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο της προαναφερθείσας δραστηριότητας, την πραγματοποίηση οποιασδήποτε άλλης πράξης χρήσιμης για τη διεξαγωγή της προαναφερθείσας δραστηριότητας.

(30) Η RAI είναι μετοχική εταιρεία (ανώνυμος) εθνικού συμφέροντος σύμφωνα με το άρθρο 2461 του ιταλικού αστικού κώδικα. Κατά την περίοδο στην οποία αναφέρεται η παρούσα απόφαση, το εταιρικό κεφάλαιο της RAI είναι εξ ολοκλήρου κατοχής του δημόσιου τομέα(6). Αν και πρόκειται για μετοχική (ανώνυμο) εταιρεία, η RAI υπόκειται σε ειδικούς κανόνες. Π.χ. υπόκειται στην εποπτεία και στις οδηγίες του Κοινοβουλίου μέσω ειδικής κοινοβουλευτικής επιτροπής και, από την έναρξη ισχύος του νόμου αριθ. 203 της 25.6.1993, το διοικητικό συμβούλιο της RAI διορίζεται από τους προέδρους της Βουλής και της Γερουσίας.

(31) Η σύμβαση της 1.8.1988 μεταξύ του κράτους και της RAI που εγκρίθηκε με το DPR αριθ. 367 της 1.8.1988, (εφεξής "η σύμβαση του 1988") προβλέπει ότι η RAI διαχειρίζεται τουλάχιστον τρεις ραδιοφωνικούς σταθμούς και τρεις τηλεοπτικούς σταθμούς. Ένας από τους τηλεοπτικούς σταθμούς μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για περιφερειακή ή υποπεριφερειακή μετάδοση. Η σύμβαση μεταξύ του κράτους και της RAI του 1994 (που εγκρίθηκε με το DPR της 28.3.1994) περιέχει ανάλογες διατάξεις: η RAI διαχειρίζεται τρεις ραδιοφωνικούς σταθμούς και τρεις τηλεοπτικούς σταθμούς καθώς και τα απαραίτητα μέσα σύνδεσης της παραγωγής με τη διανομή. Ένας από τους τηλεοπτικούς σταθμούς μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί και για περιφερειακή ή υποπεριφερειακή μετάδοση.

(32) Στη RAI είχε εκχωρηθεί, κατά την περίοδο από το 1992 έως το 1995, η δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών. Επιπλέον, τούτη διεξήγαγε εμπορικές δραστηριότητες που δεν εμπίπτουν στον ορισμό της δημόσιας υπηρεσίας, κυρίως μέσω ξεχωριστών νομικών προσώπων, εκ των οποίων τα πιο σημαντικά ήταν η Sipra, Nuova Fonit, Nuova Eri, και Sacis.

3. ΛΕΠΤΟΜΕΡΗΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΜΕΤΡΩΝ

3.1. Αντικείμενο της παρούσας απόφασης

(33) Η Επιτροπή, στην εντολή της, αναφέρθηκε σε διάφορα μέτρα, τα οποία η Mediaset θεωρεί ότι αντίκεινται στο άρθρο 87 της συνθήκης, δηλαδή:

α) στα τέλη συνδρομής·

β) στην απαλλαγή από τους φόρους επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού της RAI·

γ) στη μετατροπή, το 1995, του τέλους εκχώρησης για το 1992 και το 1993 σε δάνειο του Cassa depositi e prestiti (Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων) (εφεξής "CDDPP")·

δ) στην αύξηση του κεφαλαίου RAI το 1992·

ε) στη μείωση του τέλους εκχώρησης που όφειλε η RAI στο κράτος [από 154 σε 40 δισεκατ. ιταλικές λίρες (ITL)]·

στ) στην πράξη factoring εκ μέρους του Cofiri factor το 1990·

ζ) στο δάνειο Cofiri του 1997.

(34) Η Επιτροπή, με βάση τις πληροφορίες που έλαβε μετά από την εντολή, κατέληξε στο προκαταρκτικό αποτέλεσμα ότι το μέτρο του σημείου α) αποτελεί υφιστάμενη ενίσχυση, τα μέτρα των σημείων ε), στ) και ζ) δεν συνιστούν κρατική ενίσχυση, ενώ τα μέτρα β), γ) και δ) είναι νέα και πιθανόν να συνιστούν κρατική ενίσχυση. Κατά συνέπεια, με την απόφαση κίνησης της διαδικασίας, η Επιτροπή άνοιξε μία τυπική διαδικασία έρευνας σύμφωνα με το άρθρο 88 παράγραφος 2 όσον αφορά την απαλλαγή από τους φόρους επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού της RAI, τη μετατροπή το 1995 του τέλους εκχώρησης του 1992 και 1993 σε ένα δάνειο του CDDPP και την αύξηση του κεφαλαίου RAI του 1992(7) (εφεξής: "μέτρα ad hoc"). Επιπλέον, η Επιτροπή, στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας, εξήγησε λεπτομερώς τους λόγους για τους οποίους τα μέτρα ε), στ) και ζ) δεν συνιστούν κρατική ενίσχυση και τα συμπεράσματα όσον αφορά τα μέτρα ε), στ) και ζ) δεν προσβλήθηκαν ενώπιον του δικαστηρίου. Επειδή τα τέλη συνδρομής χαρακτηρίζονταν ως υφισταμένη ενίσχυση, τούτα αποκλείστηκαν ρητώς του πεδίου εφαρμογής της απόφασης κίνησης της διαδικασίας.

(35) Τα μέτρα ad hoc που αποτελούν αντικείμενο της τυπικής έρευνας της Επιτροπής θεσπίστηκαν κατά την περίοδο μεταξύ 1992 και 1995. Συνεπώς, η παρούσα απόφαση επικεντρώνεται στις οικονομικές σχέσεις μεταξύ της RAI και της Ιταλίας κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.

(36) Η παρούσα απόφαση, όπως και η απόφαση κίνησης της διαδικασίας, δεν ασχολείται με το ζήτημα σχετικά με τη νόμιμη κατάταξη των τελών συνδρομής και τη συμβιβασιμότητα με τη συνθήκη. Δεδομένου ότι τα τέλη θεωρούνται προκαταρκτικά ως υφισταμένη ενίσχυση, τα ζητήματα αυτά εξετάζονται σε ξεχωριστή διαδικασία σύμφωνα με το άρθρο 17 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 659/1999 του Συμβουλίου της 22ας Μαρτίου 1999 σχετικά με τις λεπτομέρειες εφαρμογής του άρθρου 93 της συνθήκης ΕΚ(8). Ωστόσο, η Επιτροπή, για να αποκτήσει πλήρη εικόνα των οικονομικών σχέσεων μεταξύ Ιταλίας και RAI κατά την περίοδο που αποτελεί αντικείμενο της παρούσας έρευνας, πρέπει να λάβει υπόψη της όχι μόνο τα μέτρα ad hoc αλλά και τη χρηματοοικονομική στήριξη που χορηγήθηκε στη RAI μέσω του μηχανισμού των τελών συνδρομής. Κατά συνέπεια, στην παρούσα απόφαση, η Επιτροπή θα αναφερθεί στα τέλη συνδρομής αποκλειστικά στο μέτρο που είναι απαραίτητο για να διασαφηνίσει τη συλλογιστική της όσον αφορά τα μέτρα ad hoc.

(37) Πέραν των κανονιστικών πράξεων που προαναφέρθηκαν, στην περίοδο που αποτελεί αντικείμενο της παρούσας έρευνας, τις σχέσεις μεταξύ κράτους και RAI κανόνιζε η σύμβαση κράτους-RAI της 1.8.1988, που εγκρίθηκε με το DPR αριθ. 367 (η "Σύμβαση του 1988") και που ίσχυσε μέχρι τον Αύγουστο του 1994, καθώς και η σύμβαση, που συνομολογήθηκε από τη RAI και από τις ιταλικές αρχές τον Μάρτιο 1994 (εφεξής "η σύμβαση του 1994") που εγκρίθηκε με το DPR της 28.3.1994 και η οποία τέθηκε σε ισχύ την 1η Σεπτεμβρίου 1994.

3.1.1. Τα τέλη συνδρομής

(38) Τα τέλη συνδρομής συνιστούν τον πιο σημαντικό μηχανισμό χρηματοδότησης της RAI. Ο νόμος συνδέει ρητώς τα τέλη συνδρομής με την εκχώρηση της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών στην αδειούχο, δηλαδή στη RAI. Τα τέλη έλκουν την προέλευσή τους από το RDL (βασιλικό νομοδιάταγμα) αριθ. 246 του 1938, που μετετράπη στο νόμο αριθ. 880 του 1938, το οποίο εισήγαγε την υποχρέωση για όλους τους κατόχους μιας συσκευής που είχε τη δυνατότητα να λάβει ένα μήνυμα ραδιοεκπομπής να καταβάλει στο κράτος ένα τέλος συνδρομής που το κράτος όφειλε να παραχωρήσει στο νομικό πρόσωπο που είχε αναλάβει τη δημόσια υπηρεσία ραδιοεκπομπών.

3.1.2. Η απαλλαγή από τους φόρους επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού της RAI

(39) Το νομοδιάταγμα αριθ. 558 της 30.12.1993, "Επείγουσες διατάξεις για την εξυγίανση και την ανασυγκρότηση της RAI - SpA" (εφεξής "DL 558/1993") καθόρισε μία σειρά μέτρων που είχαν ως σκοπό να μεταρρυθμίσουν τη RAI. Οι διατάξεις του διατάγματος επανελήφθησαν στα ακόλουθα διατάγματα και τέλος μετετράπησαν στον νόμο 650/1996.

(40) Σύμφωνα με τα άρθρα 2, 3 και 5 του νομοδιατάγματος αριθ. 558/1993, η RAI έπρεπε να μεριμνήσει για την αναπροσαρμογή του εγγεγραμμένου στον ισολογισμό 1993 ενεργητικού. Η ενδεχόμενη θετική διαφορά μεταξύ των αξιών που ανακαθορίστηκαν και εκείνων που εμφανίζονταν στον τελευταίο ισολογισμό μπορεί να εγγραφεί σε ένα ειδικό αποθεματικό. Αυτές οι πράξεις απαλλάσσονται φόρων και τελών.

(41) Η RAI, στην πράξη αναπροσαρμογής του ενεργητικού, σύστησε ένα αποθεματικό αναπροσαρμογής ίσο με 677 δισεκατ. ITL που χρησιμοποίησε λογιστικά για να καλύψει τις ζημίες του 1993.

3.1.3. Η μετατροπή, το 1995, των τελών εκχώρησης δικαιωμάτων για τα έτη 1992 και 1993 σε δάνειο από το CDDPP

(42) Όπως αναφέρεται στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας, τα τέλη εκχώρησης δικαιωμάτων αποτελούν αντιστάθμισμα που καταβάλλεται στο κράτος από όλους τους τηλεοπτικούς σταθμούς για τη χρήση μιας συγκεκριμένης συχνότητας μετάδοσης. Η σύμβαση του 1988 μεταξύ της RAI και του κράτους καθόριζε τα τέλη εκχώρησης δικαιωμάτων που όφειλε η RAI για το 1992 και 1993. Το τέλος εκχώρησης δικαιωμάτων που όφειλε η RAI το 1992 και το 1993, που ορίστηκε σύμφωνα με το άρθρο 24 του DPR αριθ. 367/1988, ανερχόταν σε περίπου 154 δισεκατ. ITL ετησίως(9), ποσό που έπρεπε να καταβληθεί εντός 30 ημερών από την έγκριση του ετήσιου ισολογισμού της RAI.

(43) Το άρθρο 4 του DL 558/1993 προέβλεπε ότι η πίστωση του κράτους έναντι των τελών εκχώρησης δικαιωμάτων του 1992 και 1993 θα παραχωρείτο στο Cassa depositi e prestiti το οποίο θα μετέτρεπε το χρέος σε κεφάλαιο, υπό τον όρο ότι θα επληρούντο ορισμένοι όροι. Ακολούθως, το άρθρο 4 του DL 134/1995 προέβλεπε τη δυνατότητα μετατροπής της πίστωσης του CDDPP σε δάνειο. Κατάσυνέπεια, το άρθρο 4 του DL 252/1995 που μετετράπη στον νόμο 650/1996, προέβλεπε την πραγματική εκχώρηση στο CDDPP της πίστωσης του κράτους για τα τέλη εκχώρησης δικαιωμάτων για το 1992 και το 1993 και τη μετατροπή αυτών των πιστώσεων σε ένα δάνειο υπέρ της RAI(10).

(44) Το CDDPP, στις 6.7.1995, παραχώρησε στη RAI ένα δεκαετές δάνειο με σταθερό επιτόκιο 9 %. Στις 31.12.1997, η RAI επέστρεψε ολόκληρο το δάνειο, χάρη σε ένα άλλο δάνειο που της χορήγησε η Cofiri. Η Επιτροπή, στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας, θεώρησε ότι το δεύτερο δάνειο είχε χορηγηθεί σε συνθήκες αγοράς.

3.1.4. Η αύξηση του κεφαλαίου της RAI το 1992

(45) Σύμφωνα με το άρθρο 1 του DL αριθ. 2 της 2.1.1992, που μετετράπη στον νόμο αριθ. 332 της 1.7.1992, το κράτος χορήγησε 100 δισεκατ. ITL στο IRI το οποίο έπρεπε να μεταφέρει τα χρήματα στη RAI. Στα πρακτικά του Κοινοβουλίου, αυτή η εκχώρηση περιγράφεται ως αντιστάθμισμα για την ανεπαρκή αύξηση των τελών συνδρομής για το 1992 σε σχέση με τον πληθωρισμό. Το IRI, στις 20.2.1992, μετέφερε τα 100 δισεκατ. στη RAI(11).

4. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΕΝΩΝ ΜΕΡΩΝ

(46) Οι παρατηρήσεις που υπέβαλε η RAI συμπίπτουν ουσιαστικά με την επιχειρηματολογία των ιταλικών αρχών και συνοψίζονται στις αιτιολογικές σκέψεις 55 έως 61. Χάρη συντομίας τούτες δεν παρουσιάζονται στο παρόν τμήμα.

(47) Τα επιχειρήματα της καταγγέλλουσας μπορούν να συνοψιστούν ως εξής: η Mediaset υποστηρίζει ότι η φορολογική απαλλαγή επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού RAI συνεπάγεται ένα πλεονέκτημα περίπου 450,6 δισεκατ. ITL υπέρ της RAI. Επιπλέον, το αποθεματικό που συστήθηκε μετά από την αναπροσαρμογή χρησιμοποιήθηκε επίσης και για την επανασύσταση του κεφαλαίου RAI που θα έπρεπε να υπόκειται σε φορολογία εγγραφής της τάξης του 1 %. Συνεπώς, η απαλλαγή συνεπάγεται ένα πλεονέκτημα 1,2 δισεκατ. ITL.

(48) Η Mediaset θεωρεί ότι η μετατροπή των τελών εκχώρησης δικαιωμάτων για το 1992 και 1993 σε δάνειο του CDDPP, που έλαβε χώρα το 1995, συνιστά ένα πλεονέκτημα για την RAI, εφόσον η πράξη αυτή επέτρεψε τη μείωση των ποσών που η RAI θα πλήρωνε στο κράτος έναντι των τελών εκχώρησης δικαιωμάτων για το 1992 και το 1993, συμπεριλαμβανομένων και των τόκων.

(49) Η Mediaset υποστηρίζει, ότι την περίοδο κατά την οποία το χρέος για τα τέλη εκχώρησης δικαιωμάτων ήταν σε εκκρεμότητα (δηλαδή μέχρι το 1995), η RAI έπρεπε να είχε πληρώσει τους τόκους με βάση το επίσημο επιτόκιο χορήγησης προσαυξημένο με ένα πρόστιμο της τάξης του 2,5 %, πρόστιμο που θα αυξανόταν σε 5 % μετά τον πρώτο μήνα(12). Επειδή, κατά την πράξη μετατροπής του δανείου των οφειλομένων ποσών για τα τέλη εκχώρησης δικαιωμάτων, το πρόστιμο αυτό δεν επιβλήθηκε, η RAI αποκόμισε ένα πλεονέκτημα. Επιπλέον, η RAI είχε αποκομίσει κι άλλα πλεονεκτήματα, αφού το ίδιο το δάνειο υπέκειτο σε ένα επιτόκιο (9 %) χαμηλότερο του επιτοκίου της αγοράς (12 %)(13).

(50) Όσον αφορά την αύξηση του κεφαλαίου, η Mediaset υποστηρίζει ότι τούτο δεν πληροί τα κριτήρια των επενδύσεων σε συνθήκες οικονομίας της αγοράς και κατά συνέπεια συνιστά κρατική ενίσχυση υπέρ της RAI.

(51) Επιπλέον, η Mediaset υποστηρίζει ότι θα έπρεπε να υπάρχει μια εποπτεία σε εθνικό επίπεδο όσον αφορά την εκπλήρωση της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας που εκχωρήθηκε στη RAI. Ωστόσο, απουσία ενός αποτελεσματικού εθνικού θεσμικού οργάνου, επιφορτισμένου με αυτό το ρόλο, η Επιτροπή οφείλει να αναλάβει την ευθύνη της εποπτείας(14). Ακολούθως, η Mediaset πρόσθεσε ότι η ανακοίνωση απαγορεύει στην Επιτροπή να θεωρήσει τη δημόσια χρηματοδότηση της RAI συμβιβάσιμη με την κοινή αγορά για το απλό γεγονός ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι δημόσια υπηρεσία υπόκειται πράγματι σε εποπτεία(15).

(52) Η Mediaset, ήδη από την υποβολή της πρώτης καταγγελίας της 17ης Ιουνίου 1996, υποστηρίζει ότι η RAI πραγματοποιούσε μία πράξη "ντάμπινγκ" στην αγορά των διαφημίσεων, με καταστροφικά αποτελέσματα για τη χρηματοδότηση των ιδιωτικών σταθμών. Η Mediaset, στην συμπληρωματική καταγγελία της της 19.10.1998, τόνιζε περισσότερο την καταγγελία της, υποστηρίζοντας ότι η RAI είναι σε θέση να προσφέρει διαφημίσεις κάτω από το κόστος σε μία δευτερεύουσα αγορά σε σχέση με τα συμφέροντά της (οι διαφημίσεις συνιστούν μόνο το 33 % των εσόδων RAI), χρηματοδοτώντας το κόστος της πράξης από κρατικούς πόρους, με στόχο να πλήξει τη Mediaset, το μοναδικό εισόδημα της οποίας αποτελείται από τις διαφημίσεις. Τούτο συνέβη το 1993 και το 1994, μετά την κατάργηση του διαφημιστικού ανωτάτου ορίου της RAI(16), αφού ο αριθμός των δευτερολέπτων διαφήμισης που μετέδωσε η RAI αυξήθηκε δραστικά από 2823000 το 1992 σε 3845000 το 1994.

(53) Η Federazione Radio Televisioni - ("FRT"), ιταλική ένωση ιδιωτικών σταθμών, παρατήρησε ότι η RAI ενεργεί ως ιδιωτικός σταθμός, αναζητώντας ακροαματικότητα και έσοδα από διαφημίσεις. Η κρατική ενίσχυση επιτρέπει στη RAI να προσλάβει anchor-men και ενδιαφέροντα προγράμματα χορηγώντας της πλεονεκτήματα όσον αφορά την ακροαματικότητα και τα έσοδα από διαφημίσεις. Η συμπεριφορά της RAI στην αγορά αντιστοιχεί στη συμπεριφορά ενός κλασικού εμπορικού φορέα, ο οποίος προσπαθεί να αυξήσει την ακροαματικότητά του με στόχο να προσελκύσει πελάτες για διαφήμιση. Τα κύρια αθλητικά γεγονότα χρησιμοποιούνται επίσης με στόχο την αύξηση των ήδη υψηλών εσόδων από διαφημίσεις. Άλλα προγράμματα εμπορικού χαρακτήρα εξαγοράζονται με κρατικούς πόρους, εάν είναι σε θέση να εγγυηθούν υψηλή ακροαματικότητα και έσοδα από διαφημίσεις. Η κρατική ενίσχυση που χορηγήθηκε στη RAI έχει ως αποτέλεσμα να εμποδίσει την αύξηση του τοπικού ραδιοτηλεοπτικού τομέα. Ανεξάρτητα από το πρωτόκολλο του Άμστερνταμ που χορηγεί στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να ορίσουν ως δημόσια υπηρεσία προγράμματα στην ουσία εμπορικά και να τα χρηματοδοτήσουν από κρατικούς πόρους, η εμπορική τηλεόραση και η δημόσια τηλεόραση θα έπρεπε να διαχωρίζονται ρητώς και η κρατική χρηματοδότηση θα έπρεπε να επιτρέπεται μόνο για υπηρεσίες που δεν προσφέρουν οι ιδιωτικοί σταθμοί και οι οποίες θα χαρακτηρίζονται από ένα σαφή χαρακτήρα κοινωνικής ωφέλειας.

(54) Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή ένωση εμπορικών τηλεοράσεων ("ACT"), τα μέτρα αυτά μπορούν ασφαλώς να βλάψουν τον ανταγωνισμό, αφού ορισμένοι σταθμοί της ΕΕ λειτουργούν ήδη στην Ιταλία. Όλοι οι άλλοι σταθμοί είναι εν δυνάμει ανταγωνιστές της RAI. Οι δημόσιοι σταθμοί θα έπρεπε να περιορίζονται στη μετάδοση προγραμμάτων που δεν παρέχει η αγορά. Αν και, σε συμφωνία με το πρωτόκολλο του Άμστερνταμ, η Επιτροπή δεν μπορεί να θεσπίσει ένα ευρωπαϊκό μέτρο που να ορίζει το περιεχόμενο και την οργάνωση της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών, τούτη θα έπρεπε οπωσδήποτε να προσπαθήσει να οριοθετήσει την έννοια της δημόσιας υπηρεσίας σ' αυτόν τον τομέα, σε συμφωνία με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου.

5. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΑΣ

(55) Οι ιταλικές αρχές υποστήριξαν ότι ο ρόλος της δημόσιας υπηρεσίας, που έχει ανατεθεί στη RAI, καλύπτει το σύνολο του προγραμματισμού RAI. Η κατάσταση αυτή ακολουθεί την ιστορική εξέλιξη της νομοθεσίας για τις ραδιοτηλεοπτικές μεταδόσεις στην Ιταλία και στις διάφορες διατάξεις που ορίζουν τη δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών που είναι σε ισχύ.

(56) Οι ιταλικές αρχές υποστήριξαν ότι η απαλλαγή από τους φόρους επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού RAI δεν συνιστά κρατική ενίσχυση για τους ακόλουθους λόγους:

α) αυτός ο τύπος της απαλλαγής είναι ένα μέτρο που χρησιμοποιήθηκε και για τη μετατροπή άλλων δημοσίων οργανισμών σε ανώνυμες εταιρείες (όπως IRI, ENEL, ENI και INA), όπως και σε ορισμένες περιπτώσεις ιδιωτικοποίησης στον τραπεζικό τομέα. Άρα, δεν πρόκειται για ειδικό μέτρο·

β) δεν υπάρχει κανένα χρηματοοικονομικό πλεονέκτημα για τη RAI, παρά απλώς ένας νέος υπολογισμός της αξίας του ενεργητικού, ήδη στη διάθεση της επιχείρησης·

γ) το αστικό δίκαιο απαγορεύει την αναπροσαρμογή του ενεργητικού. Άρα, το μέτρο υποχρέωνε τη RAI, η οποία δεν είχε κανένα λόγο να πραγματοποιήσει αναπροσαρμογή, να προβεί σ' αυτήν. Συνεπώς, οποιοδήποτε ενδεχόμενο πλεονέκτημα δεν ήταν ηθελημένο·

δ) κατά το παρελθόν, ορισμένοι νόμοι είχαν προβλέψει τη δυνατότητα αναπροσαρμογής του ενεργητικού όλων των επιχειρήσεων, ορίζοντας μια ειδική φορολογική συμπεριφορά: τη φορολογική απαλλαγή ή ένα φόρο αντικατάστασης(17)·

ε) η απαλλαγή του φόρου επί της αναπροσαρμογής συνδέεται με την προβλεπόμενη από το DL 558/93 αναδιάρθρωση της RAI.

(57) Σύμφωνα με τις ιταλικές αρχές, η μετατροπή των τελών εκχώρησης δικαιωμάτων για το 1992 και 1993 σε δάνειο του CDDPP δεν συνιστά επίσης κρατική ενίσχυση, αφού το δάνειο του 1995 χορηγήθηκε στη RAI σε συνθήκες αγοράς. Λαμβάνοντας υπόψην ότι το 1998 η RAI είχε λάβει από την Comit και τη Citibank ένα δάνειο 150 εκατ. ευρώ με επιτόκιο Libor +25 μονάδες βάσης, ένας τόκος με επιτόκιο Ribor+60 βασικές μονάδες θα ήταν καταλληλότερος για την RAI το 1995, αφού εκείνη την περίοδο η RAI ήταν μια υγιής επιχείρηση. Πράγματι, το επιτόκιο αυτό είναι πολύ κοντά στο επιτόκιο που επέβαλε το CDDPP(18).

(58) Πάντως, ακόμη και αν η μετατροπή επέτρεψε στη RAI να καταβάλει λιγότερο αpgr;' ότι αρχικά όφειλε έναντι του παγίου τέλους εκχώρησης για το 1992 και 1993, η ενδεχομένη μείωση ήταν δικαιολογημένη από την δυσαναλογία μεταξύ του παγίου τέλους που κατέβαλε η RAI και του παγίου τέλους που κατεβλήθη από τους ιδιωτικούς φορείς κατά τα προηγούμενα έτη.

(59) Οι ιταλικές αρχές θεωρούν ότι η αύξηση του κεφαλαίου το 1992 πρέπει να θεωρηθεί ως μέρος του παγίου τέλους συνδρομής, αφού τούτο δεν είχε προσαρμοστεί στον πληθωρισμό, καθώς και ως ένα μέτρο που είχε ως στόχο να καλύψει τη δαπάνη της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας που είχε ανατεθεί στην RAI. Επιπλέον, οι ιταλικές αρχές υποστήριξαν ότι η αύξηση κεφαλαίου είναι συνεπής με τα κριτήρια επένδυσης στην οικονομία της αγοράς, εφόσον μετά το 1993 η οικονομική κατάσταση της RAI άρχισε να βελτιώνεται(19). Κατά συνέπεια, η αύξηση κεφαλαίου δεν πρέπει να θεωρηθεί ως κρατική ενίσχυση.

(60) Οι ιταλικές αρχές, στην επιστολή τους της 2.12.1999, αμφισβήτησαν το γεγονός ότι οι τιμές των διαφημίσεων της RAI ήταν υψηλότερες εκείνων των ανταγωνιστών της. Η RAI διαθέτει περιορισμένα διαφημιστικά όρια έναντι ενός ιδιωτικού σταθμού και, κατά συνέπεια, πρέπει να καθορίσει υψηλότερες τιμές για να επιβιώσει σε μια ανταγωνιστική αγορά. Από ένα συνημμένο στην ανωτέρω επιστολή πίνακα προκύπτει ότι το 1993, οι μέσες τιμές της RAI για τις διαφημίσεις ήταν σταθερές και υψηλότερες, σε μεγάλο βαθμό, εκείνων της Mediaset (30 δευτερόλεπτα διαφήμισης σε prime time, την ημέρα και τη νύχτα).

(61) Οι ιταλικές αρχές και η RAI δήλωσαν επίσης ότι τα μέτρα που αποτελούν αντικείμενο της έρευνας δε συνιστούν κρατική ενίσχυση, εφόσον δεν είναι σε θέση να επηρεάσουν τις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών και αντισταθμίζουν τη συμπληρωματική καθαρή δαπάνη που επωμίσθηκε η RAI για τη διεξαγωγή της αποστολής γενικής υπηρεσίας που της ανατέθηκε, δηλαδή της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών.

6. ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΕΝΙΣΧΥΣΗΣ

6.1. Ύπαρξη της ενίσχυσης κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1 της συνθήκης

(62) Για να συνιστά ένα μέτρο κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1 πρέπει να συντρέχουν οι ακόλουθοι λόγοι:

α) πρέπει να χορηγηθεί από ένα κράτος μέλος ή από κρατικούς πόρους υπό οποιαδήποτε μορφή·

β) πρέπει να ευνοεί ορισμένες επιχειρήσεις ή ορισμένους κλάδους παραγωγής (επιλεκτικό πλεονέκτημα) νοθεύοντας ή απειλώντας να νοθεύσει τον ανταγωνισμό·

γ) πρέπει να επηρεάζει τις συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών.

(63) Η Επιτροπή θα προβεί σε ξεχωριστή εκτίμηση του κάθε μέτρου σχετικά με το κατά πόσον πληρούνται οι όροι των στοιχείων α) και β). Τούτη θα εκτιμήσει επίσης κατά πόσον τα μέτρα που πληρούν τους δύο ανωτέρω όρους πληρούν επίσης και τους όρους του στοιχείου γ)· ακολούθως θα εκτιμήσει κατά πόσον η πρόσφατη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου(20) δεν επηρεάζει την εν λόγω ανάλυση.

6.2. Κρατικοί πόροι, επιλεκτικό πλεονέκτημα και στρέβλωση του ανταγωνισμού

6.2.1. Η φορολογική απαλλαγή επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού της RAI

(64) Την περίοδο έκδοσης του νομοδιατάγματος 558/1993, η αναπροσαρμογή του ενεργητικού συνεπάγετο κανονικά την καταβολή φόρων εισοδήματος, εάν η πράξη δημιουργούσε μια υπεραξία(21). Κατά συνέπεια, αν και η φορολογική απαλλαγή επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού RAI δεν αποτελεί μία άμεση εκταμίευση, τούτη επηρεάζει οπωσδήποτε άμεσα τον κρατικό προϋπολογισμό. Πράγματι, το κράτος σ' αυτή την περίπτωση παραιτείται ενός φορολογικού εισοδήματος επί του οποίου έχει νόμιμο δικαίωμα και το οποίο σε κανονικές συνθήκες θα είχε απαιτήσει. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο υποστήριξε επανειλημμένα ότι: "ένα μέτρο με το οποίο οι δημόσιες αρχές χορηγούν σε ορισμένες επιχειρήσεις φορολογική απαλλαγή, η οποία, μολονότι δεν συνεπάγεται μεταφορά πόρων του κράτους, θέτει τους εξ αυτής επωφελούμενους σε οικονομική κατάσταση περισσότερο ευνοϊκή απ' ό,τι οι λοιποί φορολογούμενοι, συνιστά κρατική ενίσχυση, κατά την έννοια του άρθρου 92 παράγραφος 1 της συνθήκης"(22). Συνεπώς, το παρόν μέτρο χορηγήθηκε από κρατικούς πόρους.

(65) To μέτρο από τη φύση του συνεπάγεται ένα πλεονέκτημα υπέρ της RAI, αφού εξαλείφει ένα στοιχείο κόστους από τον λογαριασμό εκμετάλλευσης της επιχείρησης. Μια οποιαδήποτε άλλη επιχείρηση θα είχε καταβάλει στο κράτος τον κανονικό φόρο επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού της, πραγματοποιώντας κατά συνέπεια τις σχετικές εκταμιεύσεις. Η RAI μπόρεσε δυνάμει του νομοδιατάγματος 558/1993 να διαφύγει την καταβολή αυτών των φόρων, τυγχάνοντας άμεσα ενός χρηματοοικονομικού και οικονομικού πλεονεκτήματος, από το οποίο αποκλείεται οποιαδήποτε άλλη επιχείρηση σε παρόμοια περίσταση. Λαμβανομένου υπόψη ότι ο ανταγωνισμός νοθεύεται, κάθε φορά που η ενίσχυση ενισχύει την ανταγωνιστική θέση της δικαιούχου επιχείρησης έναντι των ανταγωνιστών της, αυτό το πλεονέκτημα συνεπάγεται τη νόθευση του ανταγωνισμού μεταξύ της RAI και των άλλων επιχειρήσεων(23).

(66) Τα επιχειρήματα που πρόβαλαν η Ιταλία και η RAI για να δικαιολογήσουν την αναπροσαρμογή είναι ουσιαστικά τα εξής:

α) αυτός ο τύπος φορολογικής απαλλαγής είναι ένα μέτρο που χρησιμοποιείται για τη μετατροπή των δημοσίων επιχειρήσεων σε ανώνυμες εταιρείες, καθώς και σε ορισμένες περιπτώσεις ιδιωτικοποιήσεων του τραπεζικού τομέα. Άρα δεν πρόκειται για ειδικό μέτρο·

β) δεν υφίσταται κανένα πραγματικό χρηματοοικονομικό πλεονέκτημα για τη RAI, παρά απλά ένας επανυπολογισμός της αξίας του ενεργητικού, ήδη στη διάθεση της επιχείρησης·

γ) το αστικό δίκαιο απαγορεύει την αναπροσαρμογή του ενεργητικού. Άρα το μέτρο υποχρέωνε την RAI, η οποία δεν είχε κανένα λόγο να πραγματοποιήσει καμία αναπροσαρμογή, να προβεί σ' αυτήν. Συνεπώς, οποιοδήποτε ενδεχόμενο πλεονέκτημα ήταν παρά τη θέλησή της·

δ) στο παρελθόν, ορισμένοι νόμοι, που εκδόθηκαν πριν από το νομοδιάταγμα 558/1993, προέβλεπαν τη δυνατότητα αναπροσαρμογής του ενεργητικού όλων των επιχειρήσεων, καθορίζοντας μια ειδική φορολογική μεταχείριση: τη φορολογική απαλλαγή ή ένα φόρο αντικατάστασης(24)·

ε) η φορολογική απαλλαγή της αναπροσαρμογής συνδέεται με την αναδιάρθρωση της RAI που προβλέπεται από το νομοδιάταγμα 558/93.

(67) Το επιχείρημα της αιτιολογικής σκέψης 66 στοιχείο α) είναι αβάσιμο αφού το γεγονός ότι μία φορολογική απαλλαγή μπορεί να χορηγηθεί σε άλλες περιπτώσεις (που επιπλέον δεν παρουσιάζουν καμία ομοιότητα με την κατάσταση της RAI) δεν τροποποιεί την επιλεκτική φύση του εν λόγω μέτρου, εκτός της περίπτωσης στην οποία αποδεικνύεται ότι το μέτρο είναι σύννομο με το γενικό σχήμα ή με τη φύση του συστήματος, απόδειξη που οι ιταλικές αρχές δεν παρέσχον.

(68) Το επιχείρημα της αιτιολογικής σκέψης 66 στοιχείο β) δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό αφού το πλεονέκτημα δεν ταυτίζεται με τη λήψη εκ μέρους της RAI νέων στοιχείων ενεργητικού ή με τη μεταφορά ενεργητικού σε ένα διαφορετικό νομικό πρόσωπο, αλλά απλώς στο γεγονός ότι η ίδια η εταιρεία (RAI) δεν καταβάλλει φόρους που θα έπρεπε κανονικά να καταβληθούν γι' αυτή την πράξη. Η αναπροσαρμογή του ενεργητικού της RAI δεν βελτιώνει τον ισολογισμό της και τη συνολική οικονομική κατάστασή της. Επιπλέον, η RAI δεν καταβάλλει τους φόρους, που καταβάλλονται κανονικά για μια αναπροσαρμογή, με την επακόλουθη εξάλειψη από τον ισολογισμό ενός στοιχείου κόστους που διαφορετικά θα περιλαμβανόταν.

(69) Κατ' αναλογία, δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό το επιχείρημα της αιτιολογικής σκέψης 66 στοιχείο γ). Σύμφωνα με τη νομολογία η έννοια της κρατικής ενίσχυσης ορίζεται με βάση τα αποτελέσματα του μέτρου και όχι άλλων χαρακτηριστικών όπως οι στόχοι, οι σκοποί ή ο υποχρεωτικός ή δυνητικός χαρακτήρας του μέτρου. Το υποχρεωτικόν της ενίσχυσης δεν τροποποιεί το γεγονός ότι η RAI τυγχάνει ενός πλεονεκτήματος που δεν θα ετύγχανε σε κανονικές συνθήκες της αγοράς. Στο μέτρο που η RAI τυγχάνει ενός πλεονεκτήματος χάρη σε μια ειδική φορολογική μεταχείριση που προβλέπεται από τον νόμο, το γεγονός ότι η αναπροσαρμογή δεν επιτρέπεται από το αστικό δίκαιο είναι παρομοίως ασήμαντο.

(70) Το επιχείρημα της αιτιολογικής σκέψης 66 στοιχείο δ) επιβεβαιώνει την ανάλυση αυτού του μέτρου που διεξήγαγε η Επιτροπή. Πριν από το νομοδιάταγμα 558/1993 άλλοι νόμοι προέβλεψαν μία ευνοϊκή μεταχείριση για όλες τις επιχειρήσεις στην περίπτωση αναπροσαρμογής του ενεργητικού. Αντί για την εφαρμογή των κανονικών φορολογικών κανόνων οι νόμοι αυτοί προέβλεπαν μία συνολική απαλλαγή ή ένα φόρο αντικατάστασης ενώ, στην παρούσα περίπτωση, η μεταχείριση αυτή προσφέρθηκε μόνο στη RAI. Συνεπώς, το μέτρο είναι επιλεκτικό.

(71) Το αντικείμενο της αιτιολογικής σκέψης 66 στοιχείο ε) αφορά τη συμβιβασιμότητα του μέτρου και δεν χρειάζεται συζήτηση σ' αυτό το μέρος.

(72) Συμπερασματικά, η φορολογική απαλλαγή επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού της RAI χορηγήθηκε από κρατικούς πόρους και εμφανίζεται να εγγυάται ένα πλεονέκτημα στη RAI και φαίνεται να συνιστά στρέβλωση του ανταγωνισμού.

6.2.2. Η μετατροπή, το 1995, των τελών εκχώρησης για το 1992 και το 1993 σε ένα δάνειο του CDDPP

(73) Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας η Επιτροπή συμπέρανε ότι τα τέλη εκχώρησης είναι μια αμοιβή που καταβάλλεται στο κράτος από όλους τους τηλεοπτικούς σταθμούς για τη χρήση μίας ορισμένης συχνότητας μετάδοσης(25).

(74) Όπως αναφέρθηκε από τις ιταλικές αρχές η URI πρώτα και η RAI κατόπιν πλήρωναν τέλη εκχώρησης ήδη από το 1924(26). Το 1993, το ποσό που όφειλε η RAI για τα τέλη εκχώρησης ανερχόταν σε 152703 εκατ. ITL για το 1992 και σε 154245 εκατ. ITL για το 1993. Εξάλλου, οι ιδιωτικοί σταθμοί, πριν από το νόμο 223/90, δεν κατέβαλαν κανένα τέλος εκχώρησης. Μετά από την θέσπιση αυτού του νόμου οι ιδιωτικοί φορείς οφείλουν να καταβάλουν ένα τέλος για την εθνική εκχώρηση, αλλά διαφορετικού ύψους σε σχέση με τη RAI. Στην ίδια περίοδο, τα ετήσια τέλη που οφείλει ένας ιδιωτικός φορέας ανέρχονταν σε περίπου 0,5 δισεκατ. ITL ανά συχνότητα.

(75) Στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας η Επιτροπή συμπέρανε ότι η μείωση των τελών εκχώρησης που οφείλει η RAI δεν συνιστά κρατική ενίσχυση. Σ' αυτή την ευκαιρία, η Επιτροπή παρατηρούσε:

"τα τέλη εκχώρησης της RAI ήταν, τη στιγμή κατά την οποία εγκρίθηκε το μέτρο, σημαντικά υψηλότερα από εκείνα που κατέβαλαν οι ανταγωνιστές της [η RAI πλήρωνε 140 δισεκατ. ITL ετησίως για την εκχώρηση σε τρεις συχνότητες(27), ενώ οι άλλοι φορείς πλήρωναν περίπου 0,5 δισεκατ. ανά συχνότητα] ... Η μείωση των τελών εκχώρησης της RAI δεν χορήγησε σ' αυτή κανένα οικονομικό πλεονέκτημα αφού τούτη έχει, στην πραγματικότητα, μόνο μειώσει το μειονέκτημα που είχε επιβάλει το κράτος στην επιχείρηση ... Συνεπώς, η μείωση των τελών εκχώρησης από 154 σε 40 δισεκατ. ITL ετησίως, παρόλο που ελαφρύνει τις υποχρεώσεις της RAI, δεν συνιστά κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 της συνθήκης, αφού δεν παρέσχε στον δικαιούχο κανένα οικονομικό πλεονέκτημα επί των ανταγωνιστών του" ή σε μία οποιαδήποτε επιχείρηση σε συγκρίσιμες καταστάσεις(28).

(76) Η Επιτροπή, σε συμφωνία με την ανωτέρω απόφασή της σε ό,τι αφορά τη μείωση των τελών εκχώρησης, σημειώνει ότι οποιαδήποτε πράξη που έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση των τελών εκχώρησης που οφείλονται από τη RAI για τα έτη 1992 και 1993, κατ' εφαρμογή της συμφωνίας του 1988, δεν συνιστά κρατική ενίσχυση υπό τον όρο ότι η μείωση δεν είναι μεγαλύτερη εκείνης που ο ιδιωτικός φορέας θα κατέβαλε για τέλη εκχώρησης σε μiα ανάλογη περίσταση.

(77) Κατά συνέπεια πρέπει να επαληθευθεί εάν η μετατροπή των τελών εκχώρησης για το 1992 και 1993 είχε ως αποτέλεσμα να μειώσει το ποσό που όφειλε η RAI για τέλη εκχώρησης σ' αυτά τα δύο έτη και εάν η μείωση αυτή είναι μεγαλύτερη από εκείνη που ένας ιδιωτικός φορέας θα είχε πληρώσει για τέλη εκχώρησης σε μiα παρόμοια περίσταση. Καταρχάς, πρέπει να εξεταστεί εάν το ποσό του δανείου του CDDPP καλύπτει τα οφειλόμενα ποσά για τα τέλη συνδρομής του 1992 και 1993, επαυξημένα με τους τόκους της περιόδου στην οποία έπρεπε να γίνει η πληρωμή, δηλαδή στη συγκεκριμένη περίπτωση από την ημερομηνία χορήγησης του δανείου. Κατά δεύτερο λόγο, πρέπει να επαληθευθεί εάν και σε ποιο βαθμό το επιτόκιο του CDDPP ήταν χαμηλότερο του επιτοκίου που η RAI θα είχε επιτύχει στην αγορά.

(78) Σε ό,τι αφορά το πρώτο στοιχείο υπενθυμίζεται ότι στις 6 Ιουλίου 1995 τα τέλη εκχώρησης για το 1992 και το 1993 μετετράπησαν σε δάνειο που χορηγήθηκε από το CDDPP στη RAI για δέκα έτη. Το δάνειο ανερχόταν σε 345810892000 ITL, ίσον με πιστώσεις που χορηγήθηκαν στο CDDPP και σε περίπου 39 δισεκατ. ITL ως τόκους που ωρίμασαν από τη λήξη των τελών εκχώρησης. Στην περίοδο κατά την οποία τα οφειλόμενα ποσά για τα τέλη συνδρομής το επίσημο επιτόκιο χορηγήσεωνμειώθηκε από 9 % σε 7 % και τέλος επέστρεψε εκ νέου στο 9 %(29). Με βάση τον υπολογισμό της Επιτροπής, το ύψος των χρεωμένων στη RAI τόκων υπερβαίνει ελαφρώς εκείνο που προκύπτει από την απλή εφαρμογή του επίσημου επιτοκίου χορηγήσεων(30).

(79) Όπως αναφέρθηκε στις αιτιολογικές σκέψεις από 47 έως 52, η Mediaset υποστηρίζει ότι στην περίοδο κατά την οποία το χρέος για τα τέλη εκχώρησης ήταν εκκρεμές (δηλαδή μέχρι το 1995), σε συμφωνία με το άρθρο 27 της σύμβασης του 1988, η RAI θα έπρεπε να είχε πληρώσει τόκους με βάση το επίσημο επιτόκιο χορηγήσεων, συν ένα πρόστιμο της τάξης του 2,5 %, το οποίο θα αυξανόταν σε 5 % μετά τον πρώτο μήνα(31). Όσον αφορά την μη καταβολή του προστίμου πρέπει να υπογραμμιστεί ότι ο κανόνας που ανέφερε η καταγγέλλουσα καθορίζει ότι, σε περίπτωση καθυστέρησης της πληρωμής των τελών εκχώρησης, η RAI υπόκειται σε τόκους υπερημερίας, που προστίθενται στο επίσημο επιτόκιο χορηγήσεων, ίσον με ένα ανώτατο όριο της τάξης του 2,5 %, το οποίο, μετά τον πρώτο μήνα, μπορεί να αυξηθεί σε ένα ανώτατο όριο της τάξης του 5 %. Κατά συνέπεια, κανένα στοιχείο από τα προβλεπόμενα από τον κανόνα δεν υποχρεώνει να επιβληθεί το ανώτατο ύψος του προστίμου, παρά μόνο το ζήτημα επαφίεται στη κρίση της διοίκησης, η οποία μπορεί να επιβάλει ένα πρόστιμο από 0 έως 5 %. Η καταγγέλλουσα δεν παρέσχε στοιχεία που να στηρίζουν αυτή τη θέση, σύμφωνα με την οποία πρέπει να επιβληθεί ένα δεδομένο επιτόκιο. Υπ' αυτές τις συνθήκες, η Επιτροπή δεν μπορεί να αποδεχθεί τη θέση της καταγγέλλουσας, σύμφωνα με την οποία κατά την πράξη της μετατροπής των οφειλομένων ποσών για τα τέλη εκχώρησης για το 1992 και το 1993 σε δάνειο που χορηγήθηκε από το CDDPP, η RAI επέτυχε ένα πλεονέκτημα, αφού δεν είχε καταβάλει το πρόστιμο.

(80) Όσον αφορά το δεύτερο στοιχείο, υπενθυμίζεται ότι το επιτόκιο του δανείου του CDDPP καθορίστηκε σε 9 %. Το δάνειο είχε διάρκεια δέκα ετών, αλλά η RAI το αποπλήρωσε στις 31.12.1997, δηλαδή μετά από περίπου δυόμισι έτη. Στην εν λόγω περίοδο το επιτόκιο που εφαρμοζόταν στα μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα δάνεια σύμφωνα με την Τράπεζα της Ιταλίας ήταν: 1995 11,71 % - 1996 9,10 % - 1997 8,28 %(32).

(81) Όπως αναφέρθηκε στην αιτιολογική σκέψη 57, οι ιταλικές αρχές, αναφερόμενες στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας, υποστήριξαν ότι το δάνειο είχε χορηγηθεί από το CDDPP σε συνθήκες της αγοράς. Λαμβάνοντας υπόψη ότι το 1998 η RAI είχε λάβει από την Comit και τη Citibank δάνειο 150 δισεκατ. ITL με επιτόκιο Libor +25 μονάδες βάσης, θα ήταν προσήκον για τη RAI το 1995 ένα επιτόκιο που προκύπτει από το επιτόκιο Ribor +60 μονάδες βάσης. Το επιτόκιο αυτό είναι πολύ κοντά στο επιτόκιο που επέβαλε το CDDPP.

(82) Λαμβανομένων υπόψη όσων αναφέρθηκαν στις αιτιολογικές σκέψεις 73 έως 81 δεν εμφανίζεται τεκμηριωμένο το γεγονός ότι η μετατροπή των τελών εκχώρησης συνεπάγεται μείωση των ποσών που η RAI έπρεπε να πληρώσει για τα τέλη εκχώρησης των ετών 1992 και 1993, συμπεριλαμβανομένων των τόκων. Ακόμη και αν παραδεχτούμε ότι υπήρξε αυτή η μείωση, δεδομένων των περιστάσεων που προαναφέρθηκαν, εμφανίζεται σαφές ότι τούτη δεν μπορούσε να είναι πολύ σημαντική. Ιδίως, λαμβανομένης υπόψη της δυσαναλογίας μεταξύ των τελών που επιβλήθηκαν στη RAI και εκείνων που επιβλήθηκαν στους ιδιωτικούς σταθμούς, προκύπτει ότι η μείωση (ενδεχόμενη) δεν είναι τέτοια ώστε να καταστήσει τα τέλη εκχώρησης που πλήρωσε η RAI για το 1992 και το 1993 χαμηλότερα από τα τέλη εκχώρησης που όφειλε ένας ιδιωτικός φορέας σε μια ανάλογη περίσταση κατά την ίδια περίοδο(33). Θεωρώντας ότι οποιαδήποτε πράξη που έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση των τελών εκχώρησης που όφειλε η RAI για τα έτη 1992 και 1993 δεν συνιστά κρατική ενίσχυση υπό τον όρο ότι η μείωση δεν είναι μεγαλύτερη από εκείνη που ένας ιδιωτικός φορέας θα είχε πληρώσει για τα τέλη εκχώρησης σε μια ανάλογη περίσταση, η Επιτροπή συμπεραίνει ότι η μετατροπή το 1995 των τελών εκχώρησης για το 1992 και το 1993 σε δάνειο του CDDPP δεν προσφέρει στη RAI κανένα πλεονέκτημα έναντι μιας άλλης επιχείρησης σε ανάλογες περιστάσεις. Συνεπώς, το παρόν μέτρο δεν συνιστά κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1.

6.2.3. Αύξηση του κεφαλαίου της RAI το 1992

(83) Τον Φεβρουάριο του 1992, το IRI μετέφερε για λογαριασμό του κράτους 100 δισεκατ. ITL στη RAI. Δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι αυτό το μέτρο συνεπάγεται τη χρήση κρατικών πόρων (τα χρήματα προέρχονται απευθείας από τον κρατικό προϋπολογισμό) και ότι αποδίδεται στο κράτος (προβλέπεται από ένα κρατικό νόμο).

(84) Η Επιτροπή, με σκοπό να καθορίσει εάν μια αύξηση κεφαλαίου εκ μέρους των δημοσίων αρχών συνεπάγεται ένα επιλεκτικό πλεονέκτημα για τον δικαιούχο (ένα πλεονέκτημα που η επιχείρηση δεν θα είχε επιτύχει σε ομαλές συνθήκες της αγοράς), εφαρμόζει το κριτήριο του ιδιώτη επενδυτή στην οικονομία της αγοράς. Το κριτήριο αυτό από τη φύση του εφαρμόζεται στις επενδύσεις σε εμπορικές δραστηριότητες, στις οποίες το κράτος μπορεί να έχει προοπτικές απόδοσης. Η παρούσα περίπτωση αφορά μια επιχείρηση της οποίας η κύρια δραστηριότητα ορίζεται από το ίδιο το κράτος ως μια δημόσια υπηρεσία και γι' αυτό το λόγο χρηματοδοτείται απ' αυτό. Η Επιτροπή παρατηρεί ότι φαίνεται να υφίσταται μια αντίφαση στα επιχειρήματα των ιταλικών αρχών, σύμφωνα με τις οποίες αυτή η μεταφορά πόρων θα έπρεπε να θεωρηθεί ως εμπορική επένδυση, εκεί όπου όμως η κύρια δραστηριότητα της RAI δεν ασκείται με την πρωταρχική πρόθεση να επιτύχει κέρδη και να ανταμείψει το κεφάλαιο που έχει επενδυθεί.

(85) Οπωσδήποτε, ακόμη και παραδεχόμενοι ότι οι ιταλικές αρχές μπορούν βάσιμα να προβάλουν αυτό το επιχείρημα, πρέπει να παρατηρηθεί ότι, για να επαληθευτεί η συμφωνία της αύξησης του κεφαλαίου με το κριτήριο του ιδιώτη επενδυτή στην οικονομία της αγοράς, πρέπει να αναλυθούν τα οικονομικά αποτέλεσμα που παρουσίασε η RAI κατά την περίοδο μετά την έγκριση του μέτρου και οι χρηματοοικονομικές της προοπτικές, που εκτιμώνται με βάση τις προβλέψεις της αγοράς και οι οποίες εμφανίζονται στον κατωτέρω πίνακα.

Πίνακας 1

Ενοποιημένα στοιχεία της RAI 1990-1995

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Υποσημείωση:

τα στοιχεία του 1992 και του 1993 δεν είναι ενοποιημένα.

Πηγή:

απόφαση κίνησης της διαδικασίας.

(86) Από τον ανωτέρω πίνακα προκύπτει ότι η RAI στα έτη που προηγήθηκαν της αύξησης κεφαλαίου δεν ήταν κερδοφόρα επιχείρηση. Όταν οι ιταλικές αρχές αποφάσισαν την αύξηση κεφαλαίου, ένας ιδιώτης επενδυτής δεν θα είχε επενδύσει σ' αυτή την επιχείρηση, αφού θα μπορούσε να βρει αποδόσεις υψηλότερες σε άλλες επιχειρήσεις ή σε άλλες επενδύσεις. Ούτε επίσης μια τέτοια απόδοση μπορούσε να αναμένεται με βάση τις οικονομικές προοπτικές της επιχείρησης ή της εξέλιξης της αγοράς.

(87) Επιπλέον, ένας ιδιώτης επενδυτής δεν θα μπορούσε να αυξήσει το κεφάλαιο της RAI, ελλείψει ενός σταθερού, ρεαλιστικού και λογικού οικονομικού προγράμματος, που θα επιβεβαίωνε τις προβλέψεις του όσον αφορά την αποδοτικότητα του επενδυθέντος κεφαλαίου. Στην παρούσα περίπτωση, οι ιταλικές αρχές δεν παρέσχον καμία απόδειξη όσον αφορά την ύπαρξη ενός προγράμματος τέτοιας φύσης. Το μοναδικό οικονομικό πρόγραμμα στο οποίο αναφέρθηκαν οι ιταλικές αρχές αναφορικά με τη RAI είναι το πρόγραμμα αναδιάρθρωσης που προετοιμάστηκε από το διοικητικό συμβούλιο της RAI το 1993 και το 1994, σύμφωνα με το άρθρο 1 του νομοδιατάγματος 558/93 και που εγκρίθηκε τελικά από τις ιταλικές αρχές τον Οκτώβριο 1994. Το παρόν μέτρο δεν μπορεί να συσχετιστεί μ' αυτό το πρόγραμμα, αφού εγκρίθηκε στις αρχές του 1992. Επιπλέον, εκείνη την εποχή, αυτό το μέτρο δεν είχε παρουσιαστεί ποτέ ούτε από τις ιταλικές αρχές ούτε από τη RAI ως μια επένδυση από την οποία το κράτος ανέμενε απόδοση. Στα κοινοβουλευτικά χρονικά, οι ιταλικές αρχές έδειξαν ότι η αύξηση κεφαλαίου ήταν αναγκαία για να αντισταθμίσει την ανεπαρκή αύξηση των τελών συνδρομής για το 1992 σε σχέση με τον πληθωρισμό. Η ίδια η RAI παρουσίασε την αύξηση κεφαλαίου ως μία επιδότηση σε λογιστική μορφή(34) και τη χαρακτήρισε ως μία "μη επιστρεπτέα εισφορά"(35). Πάντως ας σημειωθεί ότι, εάν αυτό το μέτρο εθεωρείτο ως μία απλή επιχορήγηση, η συνθήκη του επιλεκτικού πλεονεκτήματος θα επληρούτο οπωσδήποτε, εφόσον μόνο η RAI έλαβε αυτή την επιχορήγηση η οποία βελτίωσε την χρηματοοικονομική της κατάσταση.

(88) Κατά συνέπεια, η Επιτροπή επιβεβαιώνει το προκαταρκτικό συμπέρασμα που περιέχεται στην απόφαση κίνησης της διαδικασίας, σύμφωνα με το οποίο η αύξηση κεφαλαίου της RAI αποτελεί ένα επιλεκτικό πλεονέκτημα που η RAI δεν θα μπορούσε να επιτύχει σε κανονικές συνθήκες της αγοράς και βελτιώνει τις οικονομικές προοπτικές της RAI, αφού της χορηγεί μεγαλύτερους χρηματοοικονομικούς πόρους. Λαμβανομένου υπόψη ότι ο ανταγωνισμός νοθεύεται κάθε φορά που η ενίσχυση ενισχύει την ανταγωνιστική θέση της δικαιούχου επιχείρησης σε σχέση με τους ανταγωνιστές της το πλεονέκτημα αυτό μπορεί να νοθεύσει τον ανταγωνισμό μεταξύ της RAI και των άλλων επιχειρήσεων(36).

(89) Τέλος, η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν μπορεί να συμμεριστεί το επιχείρημα των ιταλικών αρχών σύμφωνα με το οποίο η αύξηση του κεφαλαίου πρέπει να θεωρηθεί ως μέρος των τελών (εφόσον προορίζεται να αντισταθμίσει τη μείωση της πραγματικής αξίας των τελών συνδρομής)(37). Πράγματι, η αύξηση του κεφαλαίου είναι σαφώς ένα μέτρο ξεχωριστό από τα τέλη συνδρομής και η νομική του βάση δεν έχει καμία σχέση με εκείνη των τελών.

(90) Συμπερασματικά, η αύξηση του κεφαλαίου RAI το 1992 πραγματοποιήθηκε μέσω κρατικών πόρων, εμφανίζεται να εγγυάται ένα πλεονέκτημα στη RAI και να νοθεύει τον ανταγωνισμό.

6.3. Επίπτωση στις συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών

6.3.1. Η φορολογική απαλλαγή επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού της RAI και η αύξηση του κεφαλαίου RAI το 1992

(91) "Όταν μια χρηματοοικονομική ενίσχυση που χορηγήθηκε από το κράτος ενισχύει τη θέση μιας επιχείρησης έναντι άλλων ανταγωνιστριών της επιχειρήσεων στις ενδοκοινοτικές συναλλαγές, οι συναλλαγές αυτές πρέπει να θεωρηθούν επηρεασμένες από την ενίσχυση(38), ακόμη και αν η δικαιούχος επιχείρηση δεν συμμετέχει άμεσα στην εξαγωγή"(39). Κατ' αναλογία εκεί όπου ένα κράτος μέλος χορηγεί ενισχύσεις σε επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στους τομείς των υπηρεσιών και της διανομής, δεν είναι απαραίτητο οι επιχειρήσεις που λαμβάνουν την ενίσχυση να ασκούν τη δραστηριότητά τους εκτός του κράτους μέλους ώστε η ενίσχυση να επηρεάζει τις κοινοτικές συναλλαγές(40). Η Επιτροπή, συμμορφούμενη μ' αυτή τη νομολογία, εξηγεί ότι "μπορεί κατά κανόνα να θεωρηθεί ότι η κρατική χρηματοδότηση των σταθμών δημόσιας υπηρεσίας επηρεάζει τις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών. Τούτο είναι ιδιαίτερα εμφανές στην περίπτωση της αγοράς και πώλησης δικαιωμάτων επί των προγραμμάτων που συχνά διεξάγονται σε διεθνή κλίμακα. Επίσης, οι διαφημίσεις, για τους δημόσιους σταθμούς που είναι εξουσιοδοτημένοι να πωλούν χρόνο διαφημίσεων, έχουν μια διασυνοριακή επίπτωση, ειδικά για τις περιοχές κοινής γλώσσας που υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα. Επιπλέον, η ιδιοκτησιακή δομή των εμπορικών σταθμών μπορεί να επεκταθεί πέραν ενός κράτους μέλους"(41).

(92) Στην υπό εξέταση υπόθεση η ίδια η RAI δραστηριοποιείται στις διεθνείς αγορές. Πράγματι τούτη, μέσω της ευρωπαϊκής ένωσης ραδιοτηλεόρασης, ανταλλάσσει τηλεοπτικά προγράμματα και συμμετέχει στο σύστημα της Eurovision(42). Επιπλέον, η RAI είναι σε άμεσο ανταγωνισμό με εμπορικούς σταθμούς, οι οποίοι είναι παρόντες στη διεθνή τηλεοπτική αγορά και οι οποίοι διαθέτουν διεθνή ιδιοκτησιακή δομή(43).

(93) Η RAI εμφανίζεται ως ένας σημαντικός διεθνής φορέας, ο οποίος είναι παρών σε μια ανταγωνιστική διεθνή τηλεοπτική αγορά(44).

(94) Κατά συνέπεια, η Επιτροπή συμπεραίνει ότι τα εν λόγω μέτρα μπορούν να επηρεάσουν τις συναλλαγές μεταξύ κρατών μελών κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1.

6.4. Πραγματικό πλεονέκτημα σύμφωνα με τη νομολογία Altmark

6.4.1. Η φορολογική απαλλαγή επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού της RAI και η αύξηση του κεφαλαίου RAI το 1992

(95) Όπως θα διευκρινιστεί κατωτέρω, η RAI είναι μια επιχείρηση επιφορτισμένη με την παροχή μιας υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος, ήτοι τη δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών. Η Ιταλία υποστήριξε ότι τα παρόντα μέτρα προορίζονται να αντισταθμίσουν τις καθαρές δαπάνες που η RAI πραγματοποίησε για να εκπληρώσει την αποστολή της γενικής υπηρεσίας που της ανατέθηκε. Τα κρατικά μέτρα, που προορίζονται να αντισταθμίσουν τις καθαρές συμπληρωματικές δαπάνες που συνεπάγεται μια υπηρεσία γενικού οικονομικού συυμφέροντος δεν συνιστούν κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1, υπό τον όρο ότι η αντιστάθμιση καθορίζεται με τέτοιο τρόπο ώστε να εμποδίσει τη χορήγηση ενός συγκεκριμένου πλεονεκτήματος στην επιχείρηση. Στην απόφαση Altmark(45) το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο κατέδειξε τους όρους που πρέπει να συντρέχουν ώστε η επιχείρηση να μην εμπίπτει σ' αυτήν την κατηγορία. Οι όροι αυτοί είναι:

- κατά πρώτο λόγο, η δικαιούχος επιχείρηση επιφορτίστηκε πραγματικά με την εκπλήρωση υποχρεώσεων δημοσίας υπηρεσίας και οι υποχρεώσεις αυτές καθορίστηκαν κατά τρόπον σαφή,

- κατά δεύτερο λόγο, οι παράμετροι βάσει των οποίων υπολογίζεται η αντιστάθμιση ορίστηκαν εκ των προτέρων κατά αντικειμενικό και διαφανή τρόπο, για να αποφευχθεί να προσδώσει τούτη ένα οικονομικό πλεονέκτημα το οποίο θα είναι σε θέση να ευνοήσει τη δικαιούχο επιχείρηση έναντι των ανταγωνιστριών επιχειρήσεών της,

- κατά τρίτο λόγο η αντιστάθμιση δεν υπερβαίνει τα αναγκαία για να καλύψει όλες τις δαπάνες ή μέρος τους που προέρχονται από την εκπλήρωση των υποχρεώσεων δημόσιας υπηρεσίας, λαμβάνοντας υπόψη τα έσοδα σχετικά με τα ίδια, καθώς και ένα λογικό περιθώριο κέρδους για την ανωτέρω εκπλήρωση,

- κατά τέταρτο λόγο, όταν η επιλογή της επιχείρησης για την ανάθεση της εκπλήρωσης των υποχρεώσεων δημόσιας υπηρεσίας δεν πραγματοποιείται στα πλαίσια μιας διαδικασίας δημόσιου διαγωνισμού, που θα επέτρεπε να επιλεχθεί μια επιχείρηση σε θέση να παράσχει τις υπηρεσίες στην κοινωνία με το ελάχιστο κόστος, το επίπεδο της απαραίτητης αντιστάθμισης καθορίστηκε με βάση την κοστολογική ανάλυση μιας μέσης επιχείρησης, που διοικείται με τρόπο αποτελεσματικό και διαθέτει τα κατάλληλα μέσα παραγωγής ώστε να μπορέσει να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις δημόσιας υπηρεσίας που της ζητούνται, θα είχε αντιμετωπίσει για να καλύψει αυτές τις υποχρεώσεις, λαμβάνοντας υπόψη τα σχετικά με αυτά έσοδα, καθώς και ένα περιθώριο λογικού κέρδους για την προαναφερθείσα εκπλήρωση.

(96) "... (Μία) δημόσια παρέμβαση που δεν πληροί έναν ή περισσότερους από τους προαναφερθέντες όρους πρέπει να θεωρηθεί κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1(46)".

(97) Η Επιτροπή, παραλείποντας προσωρινά τον πρώτο και τέταρτο όρο, παρατηρεί ότι στην παρούσα υπόθεση δεν προκύπτει ότι οι παράμετροι με βάση τις οποίες υπολογίζεται η χρηματοοικονομική στήριξη που χορηγήθηκε μέσω των παρόντων μέτρων (με άλλα λόγια, η ενδεχόμενη αντιστάθμιση) έχουν οριστεί εκ των προτέρων με αντικειμενικό και διαφανή τρόπο, ώστε να αποφευχθεί να προσδώσει τούτη ένα οικονομικό πλεονέκτημα που μπορεί να ευνοήσει τη δικαιούχο επιχείρηση έναντι των ανταγωνιστριών της επιχειρήσεων. Επιπλέον, η RAI δεν επιλέχθηκε ως προμηθευτής δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών στα πλαίσια μιας διαδικασίας δημόσιου διαγωνισμού, ούτε προκύπτει ότι το ύψος της απαραίτητης αντιστάθμισης καθορίστηκε με βάση την κοστολογική ανάλυση μιας μέσης επιχείρησης, που διοικείται κατά τρόπο αποτελεσματικό και διαθέτει τα κατάλληλα μέσα παραγωγής ώστε να μπορεί να πληροί τις απαιτήσεις δημόσιας υπηρεσίας που ζητούνται, θα είχε επωμιστεί για να εκπληρώσει αυτές τις υποχρεώσεις, λαμβάνοντας υπόψη τα σχετικά με αυτά έσοδα, καθώς και ένα περιθώριο λογικού κέρδους για την προαναφερθείσα εκπλήρωση.

(98) Η Επιτροπή, επειδή πληρούνται όλοι οι όροι του άρθρου 87 παράγραφος 1 και δεν πληρούνται δύο από τους όρους που καθόρισε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο στην απόφαση Altmark, συμπεραίνει ότι η φορολογική απαλλαγή επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού της RAI και η αύξηση του κεφαλαίου RAI το 1992 συνιστούν κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1(47).

7. ΣΥΜΒΙΒΑΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΝΙΣΧΥΣΗΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ 86 ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 2 ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ

(99) Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έχει κατ' επανάληψη δηλώσει ότι το άρθρο 86 μπορεί να παράσχει μία εξαίρεση στην απαγόρευση χορήγησης κρατικών ενισχύσεων σε επιχειρήσεις που είναι επιφορτισμένες να εκτελέσουν μια υπηρεσία γενικού οικονομικού συμφέροντος. Στην υπόθεση Altmark, επιβεβαιώθηκε έμμεσα ότι μια κρατική ενίσχυση που έχει ως σκοπό να αντισταθμίσει τις δαπάνες που πραγματοποιήθηκαν από μια επιχείρηση για την παροχή μιας υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος μπορεί να θεωρηθεί συμβιβάσιμη με την κοινή αγορά, αρκεί να πληροί τους όρους του άρθρου 86(48). Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο διασαφήνισε ότι, για να μπορεί ένα μέτρο να τύχει αυτής της εξαίρεσης, πρέπει να πληρούνται τα κριτήρια ορισμού, εντολής και αναλογικότητας. Η Επιτροπή θεωρεί ότι, όταν αυτά τα κριτήρια πληρούνται, η ανάπτυξη των συναλλαγών δεν είναι επιζήμια στα συμφέροντα της Κοινότητας. Οι λεπτομέρειες εφαρμογής αυτών των κριτηρίων στον ραδιοτηλεοπτικό τομέα επεξηγούνται στην ανακοίνωση.

(100) Τούτου δοθέντος, η Επιτροπή πρέπει να επαληθεύσει εάν(49):

- η δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών είναι σαφώς ορισμένη ως υπηρεσία γενικού οικονομικού συμφέροντος ("δημόσια υπηρεσία") από το κράτος μέλος (ορισμός),

- η RAI επιφορτίστηκε επισήμως από τις ιταλικές αρχές με την παροχή της εν λόγω υπηρεσίας (εντολή),

- η κρατική χρηματοδότηση δεν υπερβαίνει την καθαρή δαπάνη της δημόσιας υπηρεσίας, λαμβανομένων υπόψη επίσης και των άλλων άμεσων ή έμμεσων εσόδων, που προέρχονται από τη δημόσια υπηρεσία (αναλογικότητα).

(101) Η Επιτροπή, στην ανάλυσή της, πρέπει να λάβει υπόψη της και το Πρωτόκολλο του Άμστερνταμ, με βάση το οποίο το σύστημα δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών συνδέεται άμεσα με τις δημοκρατικές, κοινωνικές και πολιτισμικές απαιτήσεις της κοινωνίας, καθώς και με την απαίτηση διατήρησης της πολυφωνίας των μέσων επικοινωνίας. Ειδικότερα, στα κράτη μέλη ανήκει η αρμοδιότητα "να μεριμνήσουν για τη χρηματοδότηση της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών, στο μέτρο που αυτή η χρηματοδότηση εφαρμόζεται στους οργανισμούς ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών με σκοπό την εκπλήρωση της αποστολής της ανατεθείσας δημόσιας υπηρεσίας, ορισμένης και οργανωμένης από κάθε κράτος μέλος και στο μέτρο που η χρηματοδότηση αυτή δεν διαταράσσει τις συνθήκες συναλλαγών και ανταγωνισμού στην Κοινότητα κατά τρόπο αντίθετο προς το κοινό συμφέρον, λαμβάνοντας υπόψη ταυτόχρονα την εκπλήρωση της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας".

7.1. Ορισμός και εντολή

(102) Ο ορισμός της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας είναι της αρμοδιότητας των κρατών μελών. Δεδομένης της ειδικής φύσης του ραδιοτηλεοπτικού τομέα, τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέψουν έναν ευρύ ορισμό και ο ρόλος της Επιτροπής περιορίζεται στη διαπίστωση έκδηλων λαθών(50).

(103) Όπως ήδη σημειώθηκε, από τις αρχές του αιώνα, οι ραδιοφωνικές εκπομπές εθεωρούντο υπηρεσία γενικού συμφέροντος και κατά συνέπεια της αρμοδιότητας του κράτους. Το κρατικό μονοπώλιο των υπηρεσιών ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών εδικαιολογείτο από τη δημόσια ωφέλεια αυτών των υπηρεσιών και από τους εκπαιδευτικούς, καλλιτεχνικούς και πολιτιστικούς στόχους που είναι του ενδιαφέροντος όλων των πολιτών. Με τη θέση σε ισχύ του δημοκρατικού συντάγματος, η δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών θεωρήθηκε ως μια δραστηριότητα άμεσα συνδεδεμένη με τα θεμελιώδη δικαιώματα και ελευθερίες και κατά συνέπεια της αρμοδιότητας του κράτους με βάση το άρθρο 43 του συντάγματος το οποίο αναφέρεται σε απαραίτητες δημόσιες υπηρεσίες βασικού γενικού συμφέροντος. Η RAI ήταν η αποκλειστική αδειούχος. Η Επιτροπή, σε συμφωνία με την ανακοίνωση και υπό το πρίσμα αυτών των ιστορικονομικών στοιχείων, αποδέχεται τη θέση των ιταλικών αρχών με βάση την οποία στο ιταλικό νομικό σύστημα η δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών εθεωρείτο ως μία υπηρεσία γενικού οικονομικού συμφέροντος κατά την έννοια του άρθρου 86 παράγραφος 2.

(104) Στην περίοδο που αποτελεί αντικείμενο της παρούσας έρευνας, η δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών είχε ανατεθεί στη RAI δυνάμει της σύμβασης του 1988 και της σύμβασης 1994.

7.1.1. Η εκχώρηση της δημόσιας υπηρεσίας από το 1992 μέχρι τον Αύγουστο 1994

(105) Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου η σύμβαση του 1988, η οποία παρέμεινε σε ισχύ μέχρι τον Αύγουστο 1994, κανόνιζε τις σχέσεις μεταξύ κράτους και RAI.

(106) Το άρθρο 1 της σύμβασης του 1988 καθορίζει ρητώς ότι η δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών εκχωρείται κατ' αποκλειστικότητα στη RAI για ολόκληρη την εθνική επικράτεια μέσω μιας κατάλληλης εκχώρησης. Η ανατεθείσα υπηρεσία συνίσταται στη μετάδοση ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών προγραμμάτων διά του αιθέρος, καλωδίου, δορυφόρου ή οποιουδήποτε άλλου μέσου.

(107) Όπως εξετέθη προηγουμένως, τόσο το συνταγματικό δικαστήριο όσο και η ιταλική νομοθεσία δικαιολογούσαν το κρατικό μονοπώλιο των υπηρεσιών εθνικών ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών με βάση την έννοια της απαραίτητης δημόσιας υπηρεσίας βασικού γενικού συμφέροντος, που προβλέπεται από το άρθρο 43 του συντάγματος. Τόσο το συνταγματικό δικαστήριο όσο και ο νόμος 103/75 δεν διέκριναν με βάση την ποσότητα ή τον τύπο του προγραμματισμού που ενέπιπταν στην προαναφερθείσα έννοια(51). Αντιθέτως, το συνταγματικό δικαστήριο αναφερόταν σε πληροφορίες, πολιτισμό και διασκέδαση ήδη στην απόφασή του αριθ. 59 του 1960. Παρομοίως, η σύμβαση του 1988 καθορίζει ότι η μετάδοση των ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών προγραμμάτων σε ολόκληρη την εθνική επικράτεια αποτελεί τη δημόσια υπηρεσία, η οποία έχει ανατεθεί στη RAI (άρθρο 1). Συνεπώς, η Επιτροπή συμπεραίνει ότι, όπως δήλωσαν οι ιταλικές αρχές, ο ορισμός δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών στην Ιταλία συμπεριλάμβανε κατά την έννοια της σύμβασης του 1988 όλη τη δραστηριότητα προγραμματισμού της RAI.

(108) Στη RAI επιβάλλονται πολυάριθμες υποχρεώσεις, ως προσθήκη της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας που της έχει ανατεθεί. Η σύμβαση του 1988 περιέχει πράγματι υποχρεώσεις σχετικά με τις επενδύσεις, την ποιότητα και την έκταση του σήματος (άρθρα 9, 10, 15, 16), καθώς και με την έρευνα (άρθρα 11, 12).

(109) Οι ακόλουθες περαιτέρω υποχρεώσεις και ειδικοί κανόνες περιέχονται στο νόμο 103/75 ο οποίος είναι ακόμα σε ισχύ:

- μια γενική υποχρέωση αντικειμενικότητας και πλουραλισμού (άρθρο 1 παράγραφος 2),

- μια ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή καθορίζει (άρθρο 1 εδάφια 3 και 4) τις γενικές κατευθύνσεις που η RAI οφείλει να τηρεί και ασκεί την εποπτεία στη ραδιοτηλεοπτική υπηρεσία της RAI,

- η υποχρέωση να επιφυλάσσει χρόνους όχι κατώτερους του 5 % του συνόλου των ωρών τηλεοπτικού προγραμματισμού και του 3 % των ωρών ραδιοφωνικού προγραμματισμού σε πολιτικά κόμματα, θρησκευτικές ομάδες, συνδικάτα και παρόμοια, παρέχοντάς τους δωρεάν τεχνική βοήθεια,

- η RAI οφείλει να εγκαταστήσει τον εξοπλισμό της μετάδοσης και να διαχειριστεί τον εξοπλισμό τρίτων κοντά σε δίγλωσσες περιοχές, για να μπορεί να επαναμεταδώσει προγράμματα ξένων φορέων· τούτη είναι υποχρεωμένη επίσης να οργανώνει τηλεοπτικά και ραδιοφωνικά προγράμματα που προορίζονται σε άλλες χώρες, με σκοπό τη διάδοση στο εξωτερικό της ιταλικής γλώσσας και παιδείας· πρέπει να πραγματοποιεί τηλεοπτικά και ραδιοφωνικά προγράμματα στη γερμανική, λαδινική, γαλλική και σλοβενική, στις περιοχές όπου είναι παρούσες οι αντίστοιχες γλωσσικές μειονότητες (άρθρο 19)(52),

- η RAI υποχρεούται να μεταδίδει τα μηνύματα του Προέδρου της Δημοκρατίας, των προέδρων της Βουλής και της Γερουσίας, του Συνταγματικού Δικαστηρίου και του πρωθυπουργού (άρθρο 22).

(110) Το άρθρο 3 της σύμβασης του 1988 επιτρέπει στη RAI να ασκεί άλλες εμπορικές δραστηριότητες (π.χ. δισκογραφικές, πώληση προγραμμάτων, εκμετάλλευση κινηματογραφικών και θεατρικών δικαιωμάτων, καθώς και δικαιωμάτων συναυλιών) συναφών με τη δημόσια υπηρεσία ή πάντως που συνδέονται με τον εταιρικό σκοπό, αρκεί τούτες να μην βλάπτουν την άσκηση της αποστολής της. Τέλος, κατά τη διάρκεια εκείνων των ετών η RAI δραστηριοποιείτο επίσης και στην αγορά διαφημίσεων.

7.1.2. Η εκχώρηση της δημόσιας υπηρεσίας από τον Σεπτέμβριο 1994 έως τον Σεπτέμβριο 1995

(111) Η σύμβαση του 1994 έχει διάρκεια 20 ετών. Τούτη αναθέτει στη RAI κατ' αποκλειστικότητα τη δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών, κάνοντας ρητή αναφορά στη σύμβαση υπηρεσίας, ως νομικού μέσου στο οποίο προσδιορίζονται οι διατάξεις της ίδιας της σύμβασης. Το άρθρο 3 της σύμβασης του 1994 καθορίζει ότι η σύμβαση υπηρεσίας σχετικά με την περίοδο 1994-1996 πρέπει να συνομολογηθεί μέχρι το τέλος του Ιουνίου 1994.

(112) Το άρθρο 1 της σύμβασης του 1994 καθορίζει ρητώς ότι η δημόσια υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών εκχωρείται κατ' αποκλειστικότητα στη RAI για ολόκληρη την εθνική επικράτεια μέσω κατάλληλης εκχώρησης. Η υπηρεσία συνίσταται στη μετάδοση ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών προγραμμάτων με κάθε μέσο.

(113) Η σύμβαση του 1994 προβλέπει μια γενική υποχρέωση αντικειμενικότητας, πληρότητας και αμεροληψίας της πληροφόρησης, αναγνώρισης των τοπικών διαφορών, προστασίας της εθνικής και τοπικής παιδείας και εκπαιδευτικής αποστολής. Και η σύμβαση του 1994 περιέχει ορισμένες υποχρεώσεις ως προσθήκη της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας. Η RAI οφείλει να εξασφαλίσει την όσο το δυνατόν πιο ευρεία διάδοση της εκπομπής της και οφείλει να τηρεί ένα ελάχιστο χρόνο προγραμματισμού· κατόπιν αίτησης της κυβέρνησης η RAI οφείλει να μεταδίδει δωρεάν μηνύματα δημοσίου συμφέροντος, οφείλει να συστήσει μια ραδιοφωνική υπηρεσία πληροφοριών για τη δυνατότητα κυκλοφορίας σε όλο το εθνικό δίκτυο αυτοκινητοδρόμων, οφείλει να ευνοήσει τη χρήση των υπηρεσιών της εκ μέρους ατόμων με αναπηρία (άρθρο 8). Επιπλέον, η RAI οφείλει να υλοποιήσει ένα ειδικό προγραμματισμό για τους ανηλίκους (άρθρο 11), να ασκήσει δραστηριότητα έρευνας (άρθρο 12) και να υλοποιήσει κατάλληλη τηλεοπτική και ραδιοφωνική υποδομή η οποία να ανταποκρίνεται στα πιο προηγμένα τεχνολογικά πρότυπα (άρθρο 14).

(114) Αν και είχε προβλεφθεί η σύναψη μιας σύμβασης υπηρεσίας εντός του τέλους του Ιουνίου του 1994, στην πραγματικότητα η πρώτη σύμβαση υπηρεσίας (εφεξής "σύμβαση του 1996") υπεγράφη το 1996 και τέθηκε σε ισχύ περίπου στα μισά του έτους. Συνεπώς η Επιτροπή συμπεραίνει ότι η σύμβαση του 1996 δεν είναι σημαντική σε ό,τι αφορά τον ορισμό των υποχρεώσεων δημόσιας υπηρεσίας επί της RAI το 1994 και 1995. Συμπερασματικά προκύπτει ότι η αποστολή δημόσιας υπηρεσίας της RAI για τα έτη 1994 και 1995 δεν διαφοροποιείται από τα προηγούμενα έτη.

(115) Η Επιτροπή συμπεραίνει ότι, όπως υποστήριξαν οι ιταλικές αρχές, στα έτη από το 1992 έως το 1995 ο ορισμός της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών στην Ιταλία περιελάμβανε όλες τις δραστηριότητες προγραμματισμού της RAI και ήταν συνδεδεμένη με πολλές υποχρεώσεις που λειτουργούσαν ως προσθήκη.

(116) Αναλογικά με τη σύμβαση του 1988, και το άρθρο 5 της σύμβασης του 1994 εξουσιοδοτεί τη RAI να ασκήσει εμπορικές και εκδοτικές δραστηριότητες, συνδεδεμένες με τη διάδοση ήχων, εικόνων και δεδομένων, καθώς και άλλες δραστηριότητες που συνδέονται με τον εταιρικό σκοπό, αρκεί να μην υπερισχύουν της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών.

(117) Υπό το πρίσμα όσων εξετέθησαν προηγουμένως, προκύπτει ότι δεν υφίστανται σχετικές αμφιβολίες όσον αφορά τον χαρακτηρισμό της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών ως υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος, όσον αφορά την εκχώρηση στη RAI της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών και επίσης την ταύτιση της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών με το σύνολο του προγραμματισμού RAI. Η Επιτροπή, αν και ο ορισμός της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών είναι ποιοτικής φύσης και μάλλον υπό την ευρεία έννοια, ακολουθώντας τις ερμηνευτικές διατάξεις του πρωτοκόλλου του Άμστερνταμ, θεωρεί νόμιμο αυτόν τον "ευρύ" ορισμό(53). Επιπλέον, αυτός ο ορισμός δεν φαίνεται να περιέχει υπερβολές ή έκδηλα λάθη, στο μέτρο που δεν περιλαμβάνει ρητώς εμπορικές δραστηριότητες όπως η διαφήμιση ή η πώληση προγραμμάτων.

(118) Όπως αναφέρεται στην παράγραφο 41 της ανακοίνωσης, δεν αρκεί ο σταθμός δημόσιας υπηρεσίας να έχει τυπικά επιφορτιστεί με την παροχή δημόσιας υπηρεσίας, αλλά είναι επίσης αναγκαίο η δημόσια υπηρεσία να παρέχεται πραγματικά όπως προβλέπεται. Μια αρμόδια αρχή που εποπτεύει την εφαρμογή είναι επιθυμητή, ακόμα δε περισσότερο στην περίπτωση στην οποία το καθήκον δημόσιας υπηρεσίας έχει οριστεί κατά τρόπο ευρύ και περιέχει ποιοτικά όρια. Η παρουσία ενός ανεξάρτητου μηχανισμού εποπτείας παρέχει ικανές και αξιόπιστες ενδείξεις ότι η δημόσια υπηρεσία παρέχεται πραγματικά σε συμφωνία με την ανατεθείσα εντολή. Τούτη αποτελεί κατά συνέπεια μια εγγύηση εκτέλεσης της αποστολής για τα κράτη μέλη και ταυτόχρονα μπορεί να διευκολύνει τα καθήκοντα της Επιτροπής δυνάμει των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις.

(119) Για αυτό τον σκοπό, ας σημειωθεί ότι η RAI υπόκειται στην εξουσία μιας ειδικής κοινοβουλευτικής επιτροπής(54) και στον έλεγχο του "εγγυητή για τις ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές και τις εκδόσεις"(55). Οι εξουσίες της προαναφερθείσας επιτροπής καθορίζονται στο άρθρο 4 του νόμου 103/75, ο οποίος προβλέπει μεταξύ άλλων ότι η κοινοβουλευτική επιτροπή ορίζει τις γενικές κατευθύνσεις για την υλοποίηση των αρχών του άρθρου 1 του νόμου και για τα προγράμματα της RAI. Η κοινοβουλευτική επιτροπή ελέγχει την τήρηση αυτών των κατευθύνσεων· ορίζει τα γενικά κριτήρια για την σύνταξη των ετησίων και πολυετών σχεδίων δαπανών και επενδύσεων της RAI, εγκρίνει τα σχέδια του ετησίου και πολυετούς προγραμματισμού και εποπτεύει την υλοποίησή τους(56). Ο εγγυητής ασκεί διάφορα καθήκοντα που συμβάλλουν ώστε ο έλεγχος της δραστηριότητας της RAI να είναι σύννομος με τις ισχύουσες διατάξεις του νόμου· για παράδειγμα, τούτος έχει ως καθήκον να επαληθεύει τους λογαριασμούς της RAI και να επαληθεύει την τήρηση των ορίων που τέθηκαν στη διαφήμιση και των στοιχείων που αφορούν την ακροαματικότητα(57). Τέλος, το Υπουργείο Ταχυδρομείων και Τηλεπικοινωνιών πραγματοποιεί άλλους ελέγχους(58). Συνεπώς, η Επιτροπή θεωρεί ότι στην υπό εξέταση περίοδο οι ιταλικές αρχές έθεσαν σε λειτουργία ένα σύστημα ελέγχων που παρέχει ικανές ενδείξεις για το κατά πόσον η δημόσια υπηρεσία που έχει ανατεθεί στη RAI παρασχέθηκε όπως προβλέπεται από το νόμο.

7.2. Αναλογικότητα

(120) Αφού καθορίστηκε ότι το καθήκον που έχει ανατεθεί στη RAI είναι μια υπηρεσία γενικού οικονομικού συμφέροντος, ότι το καθήκον αυτό καθορίζεται από το κράτος μέλος και ότι η RAI είναι επίσημα επιφορτισμένη από τις ιταλικές αρχές με την άσκηση της υπηρεσίας, η Επιτροπή οφείλει να επαληθεύσει ότι η εγγυηθείσα από το κράτος χρηματοδότηση για την υπηρεσία δεν υπερβαίνει το αναγκαίο για την κάλυψη του καθαρού κόστους της δημόσιας υπηρεσίας, λαμβάνοντας υπόψη τα έσοδα που προέρχονται από αυτή την άσκηση.

(121) Πριν την πραγματοποίηση αυτής της επαλήθευσης, πρέπει να αναφερθούν εκ νέου τα κριτήρια που καθορίζονται στην ανακοίνωση όσον αφορά την κατανομή των δαπανών στον τομέα της ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών. Η ανακοίνωση αναφέρει ότι οι δαπάνες των δραστηριοτήτων δημόσιας υπηρεσίας πρέπει να διαχωρίζονται σαφώς από τις δαπάνες για δραστηριότητες ξένες ως προς τη δημόσια υπηρεσία. Γι' αυτό τον σκοπό, η ανακοίνωση αναφέρεται στην οδηγία 80/723/ΕΟΚ της Επιτροπής, της 25ης Ιουνίου 1980, σχετικά με τη διαφάνεια των οικονομικών σχέσεων μεταξύ των κρατών μελών και των δημοσίων επιχειρήσεών τους(59) και στην υποχρέωση τήρησης ξεχωριστών λογαριασμών που προβλέπεται από αυτή την οδηγία. Ωστόσο, η υποχρέωση τήρησης ξεχωριστών λογαριασμών για τη δημόσια υπηρεσία και τις δραστηριότητες που δεν εμπίπτουν στη λειτουργία της δημόσιας υπηρεσίας δεν εφαρμοζόταν στον τομέα της ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών την περίοδο 1992-1995 και ούτε εφαρμοζόταν μέχρι τις 31 Ιουλίου 2001, ημερομηνία θέσης σε ισχύ της τροποποιημένης έκδοσης της οδηγίας σχετικά με τη διαφάνεια. Συνεπώς, η τήρηση της οδηγίας σχετικά με τη διαφάνεια δεν αποτελεί αντικείμενο της παρούσας διαδικασίας.

(122) Η οδηγία προβλέπει ειδικούς κανόνες σε ό,τι αφορά τις δαπάνες που καταλογίζονται στις δραστηριότητες δημόσιας υπηρεσίας λόγω των ειδικών χαρακτηριστικών της δημόσιας υπηρεσίας ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών. Η προσέγγιση που προβλέπεται είναι η προσέγγιση των δαπανών που έχουν αποφευχθεί: οι δαπάνες που δεν θα πραγματοποιούνταν στην υποθετική κατάσταση στην οποία οι δραστηριότητες μη δημόσιας υπηρεσίας διακόπτονταν πρέπει να καταλογίζονται στις δραστηριότητες μη δημόσιας υπηρεσίας, ξεχωριστά για καθεμία από αυτές τις δραστηριότητες. Αυτή η προσέγγιση περιλαμβάνει τις ειδικές δαπάνες των δραστηριοτήτων που δεν εμπίπτουν στη δημόσια υπηρεσία και το συμπληρωματικό μέρος των κοινών δαπανών που συνεπάγεται η χρήση πόρων που χρησιμοποιούνται και για τη δημόσια υπηρεσία, όπως δαπάνες προσωπικού, εξοπλισμού, σταθερών εγκαταστάσεων κ.λπ. (αιτιολογικές σκέψεις 55-56). Η μέθοδος αυτή είναι αποδεκτή εξαιτίας της ιδιαιτερότητας του ραδιοτηλεοπτικού τομέα, στον οποίο μπορεί να γίνει και εμπορική εκμετάλλευση ενός μεγάλου μέρους της παραγωγής που εμπίπτει στη δημόσια υπηρεσία(60). Τούτη είναι η περίπτωση των προγραμμάτων που χαρακτηρίζονται δημόσιας υπηρεσίας, και που είναι όμως σε θέση να παράγουν ταυτόχρονα ένα επίπεδο ακροαματικότητας σε βαθμό που να επιτρέψει την πώληση διαφημίσεων ή την πώληση του ιδίου του προγράμματος σε άλλους σταθμούς. Οι δαπάνες αυτές μπορούν να καταλογιστούν εξ ολοκλήρου στη δημόσια υπηρεσία, εφόσον η πλήρης κατανομή αυτών των δαπανών μεταξύ των δύο δραστηριοτήτων κινδυνεύει να είναι αυθαίρετη και μη προσήκουσα(61). Ωστόσο, μια κατανομή των δαπανών που δίνει προσοχή στις απαιτήσεις διαφάνειας των λογαριασμών δεν πρέπει να συγχέεται με την ανάκτηση των δαπανών στον ορισμό της πολιτικής τιμώνήμεμιααντιστάθμιση έναντι των υποχρεώσεων δημόσιας υπηρεσίας.

(123) Η αντιστάθμιση είναι αποδεκτή μόνο για τις καθαρές δαπάνες λειτουργίας δημόσιας υπηρεσίας. Τούτο σημαίνει ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα άμεσα και έμμεσα έσοδα που σχετίζονται με τη δημόσια υπηρεσία. Με άλλα λόγια, σημαίνει ότι από το αναφερθέν συνολικό ύψος των δαπανών της δημόσιας υπηρεσίας, που έχουν καθοριστεί όπως εξηγήθηκε προηγουμένως, πρέπει να αφαιρεθούν για παράδειγμα τα καθαρά έσοδα διαφημίσεων που έχουν πραγματοποιηθεί κατά τη διάρκεια της εκπομπής προγραμμάτων που εμπίπτουν στη λειτουργία δημόσιας υπηρεσίας, και τα καθαρά έσοδα που προέρχονται από την εμπορία αυτού του τύπου προγραμμάτων.

(124) Επιπλέον, εάν τα έσοδα που προέρχονται από δραστηριότητες της δημόσιας υπηρεσίας δεν μεγιστοποιούνται επίτηδες (π.χ. για να πλήξουν τους ανταγωνιστές), θα προκύψουν μεγαλύτερες καθαρές δαπάνες της δημόσιας υπηρεσίας και το ποσό της αντιστάθμισης θα είναι μεγαλύτερο από το αναγκαίο, ήτοι μη αποδεκτό. Τούτο συνεπάγεται για παράδειγμα ότι οι τιμές RAI για τη διαφήμιση δεν μπορούν να κατέβουν κάτω από ένα επίπεδο που θα επέτρεπε σε έναν αποδοτικό εμπορικό φορέα σε μια παρόμοια περίσταση να καλύψει τα έξοδά του.

(125) Άρα η πιστοποίηση της αναλογικότητας που η Επιτροπή πρέπει να πραγματοποιήσει είναι διττή. Από τη μία πλευρά, η Επιτροπή πρέπει να υπολογίσει την καθαρή δαπάνη της λειτουργίας δημόσιας υπηρεσίας που έχει ανατεθεί στη RAI και να επαληθεύσει εάν αυτή η δαπάνη αντισταθμίσθηκε υπέρμετρα. Από την άλλη πλευρά, η Επιτροπή πρέπει να ερευνήσει όλα τα στοιχεία στη διάθεσή της που δείχνουν ότι η RAI υπερέβαλε την προαναφερθείσα δαπάνη, κρατώντας επίτηδες χαμηλά τα έσοδα που προέρχονται από την εμπορική εκμετάλλευση των δραστηριοτήτων της δημόσιας υπηρεσίας. Στην παρούσα περίπτωση, ιδίως, η καταγγέλλουσα υποστήριξε ότι η RAI πραγματοποιούσε "dumping" στην αγορά διαφημίσεων, με καταστρεπτικά αποτελέσματα για τη χρηματοδότηση των ιδιωτικών σταθμών, με σκοπό να πλήξει την Mediaset, της οποίας το μόνο εισόδημα αποτελείται από τις διαφημίσεις. Συνεπώς, στα επόμενα κεφάλαια, η Επιτροπή θα επαληθεύσει, κατά πρώτο λόγο, εάν η καθαρή δαπάνη της δημόσιας υπηρεσίας αντισταθμίσθηκε υπέρμετρα μέσω της χρηματοδοτικής στήριξης του κράτους και, κατά δεύτερο λόγο, εάν η RAI πραγματοποίησε μια πολιτική τιμών στην αγορά των διαφημίσεων(62) κάτω από το επίπεδο τιμών που θα επέτρεπε σε έναν αποδοτικό εμπορικό φορέα σε μια παρόμοια περίσταση να καλύψει τα έξοδά του (εφεξής "τιμές κάτω του κόστους").

7.2.1. Υπολογισμός της καθαρής δαπάνης λειτουργίας της δημόσιας υπηρεσίας που ανατέθηκε στη RAI και σύγκριση με το ύψος της χρηματοοικονομικής στήριξης που χορηγήθηκε από το κράτος στη RAI την περίοδο 1992-1995

(126) Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, στην περίοδο 1992 έως 1995, η RAI διεξήγαγε ορισμένες εμπορικές δραστηριότητες μέσω ξεχωριστών νομικών προσώπων. Με βάση το συμπέρασμα, σύμφωνα με το οποίο, κατά την ίδια περίοδο, η υπηρεσία που ανατέθηκε στη RAI περιελάμβανε το σύνολο του προγραμματισμού RAI και συνοδευόταν από μiα σειρά συναφών υποχρεώσεων, η Επιτροπή παρατηρεί ότι η καθαρή δαπάνη λειτουργίας δημόσιας υπηρεσίας που ανατέθηκε στη RAI, καταρχήν, μπορεί να υπολογιστεί, αφαιρώντας τις δαπάνες RAI που διευκρινίζονται στους ισολογισμούς της επιχείρησης σε σχέση με τη δημόσια υπηρεσία, τα έσοδα που η RAI εισπράττει από τις θυγατρικές της των οποίων η δραστηριότητα συνίσταται στην εμπορική εκμετάλλευση της δημόσιας υπηρεσίας.

(127) Η Επιτροπή, στην επιστολή της 13ης Σεπτεμβρίου 2002, ζήτησε από τις ιταλικές αρχές να της υποβάλουν μελέτη στην οποία να εμφαίνεται αυτή η κατανομή των δαπανών. Οι ιταλικές αρχές διαβίβασαν στην Επιτροπή αντί αυτών των υπολογισμών τους ισολογισμούς RAI. Γι' αυτό η Επιτροπή μερίμνησε να υπολογίσει μόνη της την καθαρή δαπάνη λειτουργίας της δημόσιας υπηρεσίας. Η Επιτροπή, με σκοπό να αποφύγει την υπερεκτίμηση αυτής της δαπάνης, περιέλαβε μόνο τα έξοδα που προκύπτουν ως συναφή με την ομαλή ραδιοτηλεοπτική δραστηριότητα της RAI, αποκλείοντας τα έξοδα που θα μπορούσαν να συνδεθούν με την εμπορική εκμετάλλευση της δημόσιας υπηρεσίας ή τις άλλες εμπορικές δραστηριότητες (γι' αυτό η Επιτροπή απέκλεισε όλα τα έξοδα που έχουν σχέση με τις δραστηριότητες των θυγατρικών της RAI(63) και όλα τα έξοδα που εμφανιζόταν σχετικά με την εμπορική εκμετάλλευση της δημόσιας υπηρεσίας. Επιπλέον, η Επιτροπή περιέλαβε, στα άμεσα ή έμμεσα συνδεδεμένα με τη δημόσια υπηρεσία έσοδα προς αφαίρεση από τη μεικτή δαπάνη της δημόσιας υπηρεσίας, όλα τα έσοδα που προέρχονται από εμπορικές δραστηριότητες(64).

(128) Η Επιτροπή αφαίρεσε από την καθαρή δαπάνη δημόσιας υπηρεσίας το ποσό της χρηματοδοτικής στήριξης του κράτους που έλαβε η RAI την περίοδο 1992-1995, ποσό που περιλαμβάνει τα έσοδα που προέρχονται από το κράτος, και εμφαίνονται στον ισολογισμό RAI, αλλά δεν περιλαμβάνει το χρηματοοικονομικό πλεονέκτημα που επέτυχε η RAI χάρη στη φορολογική απαλλαγή επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού. Πράγματι, στην παρούσα περίπτωση, το πλεονέκτημα που επέτυχε η RAI υπό μορφή φορολογικής απαλλαγής μπορεί να θεωρηθεί ως ένα αντιστάθμισμα μιας δαπάνης που διαφορετικά θα έπρεπε να είχε χρηματοδοτηθεί(65). Με άλλα λόγια, με σκοπό τον υπολογισμό της αναλογικότητας της κρατικής χρηματοδότησης σε σχέση με την καθαρή δαπάνη της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας, στην παρούσα περίπτωση, δεν είναι απαραίτητο να υπολογισθεί ποσοτικώς το πλεονέκτημα που επέτυχε η RAI χάρη στη φορολογική απαλλαγή επί της αναπροσαρμογής του ενεργητικού εγγεγραμμένης στον ισολογισμό RAI το 1993, αφού μια υψηλότερη φορολογική δαπάνη θα είχε αυξήσει αναλογικά την καθαρή δαπάνη της δημόσιας υπηρεσίας που ανατέθηκε στη RAI (αν και η μη εγγραφή αυτής της φορολογικής δαπάνης στους λογαριασμούς RAI είναι μεμπτή όσον αφορά τη σαφήνεια και τη διαφάνεια).

(129) Το αποτέλεσμα του υπολογισμού της Επιτροπής συνοψίζεται στον ακόλουθο πίνακα:

Πίνακας 2

Υπολογισμός της καθαρής δαπάνης λειτουργίας της δημόσιας υπηρεσίας που ανατέθηκε στη RAI και σύγκριση με το ποσό της χρηματοοικονομικής στήριξης που χορηγήθηκε από το κράτος στη RAI την περίοδο 1992-1995

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

7.2.2. Πολιτική τιμών της RAI στην αγορά των διαφημίσεων

(130) Πρέπει να υπογραμμιστεί, προκαταρκτικά, ότι είναι αναμφισβήτητο το γεγονός ότι στην Ιταλία η τηλεοπτική αγορά διαφημίσεων χαρακτηρίζεται από ανεπαρκή διαφάνεια(66). Συχνά οι όροι και οι τιμές κυμαίνονται σημαντικά σε σχέση με τους διάφορους πελάτες. Οι τιμοκατάλογοι είναι ενδεικτικοί, αφού οι σταθμοί χορηγούν εκπτώσεις, οι οποίες κυμαίνονται ανάλογα με τους χρόνους διαφήμισης που αγοράζει ο πελάτης. Συνεπώς, και η μέση έκπτωση δεν είναι ενδεικτική για τον σκοπό της επαλήθευσης κατά πόσον ο δημόσιος σταθμός πωλεί κάτω του κόστους(67). Κατά συνέπεια, τα στοιχεία σχετικά με τις τιμές των διαφημίσεων πρέπει να ερμηνευθούν με μια ορισμένη σύνεση.

(131) Η τιμή της διαφήμισης συνδέεται με τον δείκτη ακροαματικότητας κάθε σταθμού. Κατά την υπό εξέταση περίοδο οι δείκτες ακροαματικότητας της RAI και της Mediaset ήταν οι εξής:

Πίνακας 3

Μέσος ετήσιος δείκτης ακροαματικότητας σε ποσοστό από 2.00 σε 2.00((Πηγή:

Auditel και Ελεγκτικό Συνέδριο "Έκθεση σχετικά με το αποτέλεσμα του ελέγχου που πραγματοποιήθηκε επί της χρηματοοικονομικής διαχείρισης της RAI για τις χρήσεις 1994, 1995 και 1996".))

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Πίνακας 4

Μέσος όρος του ετησίου δείκτη ακροαματικότητας σε ποσοστό prime time (20.30-22.30)((Πηγή:

Auditel και Ελεγκτικό Συνέδριο "Έκθεση σχετικά με το αποτέλεσμα του ελέγχου που πραγματοποιήθηκε επί της χρηματοοικονομικής διαχείρισης της RAI για τις χρήσεις 1994, 1995 και 1996".))

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

(132) Το άρθρο 8 παράγραφος 6 του νόμου 223/90 όριζε το όριο της διαφήμισης για τη RAI και για τους ιδιωτικούς σταθμούς, με βάση το οποίο η RAI δεν μπορούσε να υπερβεί το 4 % του εβδομαδιαίου ωραρίου προγραμματισμού και το 12 % για κάθε ώρα, ενώ τα ιδιωτικοί σταθμοί σε εθνική κλίμακα δεν μπορούσαν να υπερβούν το 15 % του ημερήσιου ωραρίου προγραμματισμού και το 18 % κάθε ώρας. Το άρθρο 8 παράγραφος 16 προέβλεπε ένα ανώτατο όριο για τα διαφημιστικά έσοδα της RAI, το οποίο ακολούθως καταργήθηκε από το νομοδιάταγμα 408/1992 με έναρξη ισχύος από την 1η Ιανουαρίου 1994.

Πίνακας 5

Νόμιμοι διαφημιστικοί χρόνοι της RAI και των εθνικών ιδιωτικών σταθμών

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

(133) Ο προηγούμενος πίνακας δείχνει σαφώς ότι το ωριαίο όριο της RAI είναι χαμηλότερο εκείνου της Mediaset. Συνεπώς, η ποσότητα διαφημίσεων που η RAI μπορεί να μεταδώσει είναι κατά συνέπεια μικρότερη. Πάντως, οι διαφημίσεις αποτελούν σημαντική πηγή εσόδων για τη RAI. Τούτες αντιπροσωπεύουν πράγματι πλέον του 30 % των συνολικών εσόδων(68). Ακόμη ας σημειωθεί ότι η κατάργηση του ανωτάτου ορίου των εσόδων δεν επιβεβαιώνει τις δηλώσεις της Mediaste όσον αφορά την εφαρμογή των τιμών κάτω του κόστους εκ μέρους της RAI. Η κατάργηση του ανωτάτου ορίου των εσόδων επέτρεψε στη RAI να αυξήσει τα διαφημιστικά έσοδά της, αλλά δεν αποτελεί απόδειξη εφαρμογής τιμών κάτω του κόστους. Απεναντίας, το γεγονός ότι η κατάργηση του ανωτάτου ορίου ακολουθήθηκε από μια σημαντική αύξηση των διαφημιστικών εσόδων της RAI φαίνεται να αποτελεί τη λογική συνέπεια της κατάργησης ενός μέτρου (το ανώτατο όριο των διαφημιστικών εσόδων) που περιορίζει την εμπορική συμπεριφορά ενός φορέα. Στην πραγματικότητα, οι προαναφερθείσες εξελίξεις σε ό,τι αφορά τις τιμές και τα έσοδα είναι συμβιβάσιμες με μια σωστή εμπορική στρατηγική που δεν παρεμποδίζει τον ανταγωνισμό.

(134) Ειδικότερα πρέπει να παρατηρηθεί ότι η εμπορική στρατηγική της RAI στην αγορά των διαφημίσεων εμφανίζεται να έχει τροποποιηθεί κατά τη διέλευση του χρόνου. Η RAI, πριν το 1994, υπέκειτο σε ένα ανώτατο όριο εσόδων που τηρούσε πωλώντας μια ποσότητα διαφημίσεων κατώτερη των ορίων. Τούτο οδηγεί στη σκέψη ότι η RAI δεν ακολουθούσε μια πολιτική χαμηλών τιμών πριν το 1994, αλλά μάλλον η επιλογή της ήταν να τηρήσει το ανώτατο όριο, συνδυάζοντας μια σχετικά ασθενή προσφορά με μια τιμή σχετικά υψηλή, μια στρατηγική που επηρέαζε σε μικρότερο βαθμό το μερίδιο των ανταγωνιστών της στη διαφημιστική αγορά και πιο ευνοϊκό για τους θεατές(69). Μετά την κατάργηση του ανωτάτου ορίου στα έσοδα, η RAI μείωσε τις τιμές και αύξησε τις πωλήσεις διαφημιστικού χρόνου, με επακόλουθη αύξηση των διαφημιστικών εσόδων. Λαμβάνοντας υπόψη ότι το οριακό κόστος των διαφημιστικών χρόνων είναι αρκετά περιορισμένο, το γεγονός ότι η RAI αύξησε τα έσοδα που προέρχονται από τις διαφημίσεις, αυξάνοντας την ποσότητα, δεν αντιφάσκει με την άποψη ότι και μετά το 1994 η RAI ακολούθησε μια σωστή εμπορική στρατηγική και δεν είναι αρκετό να αποδείξει ότι οι τιμές καθορίστηκαν σε ένα χαμηλότερο επίπεδο από εκείνο που θα είχε επιτρέψει σε έναν αποδοτικό εμπορικό φορέα να καλύψει τα έξοδά του σε μια παρόμοια κατάσταση(70).

(135) Επιπλέον, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι οι παρατηρήσεις της Mediaste τείνουν να αποδείξουν όχι τόσο ότι η συμπεριφορά της RAI σε ό,τι αφορά τις τιμές συνίστατο στην πώληση κάτω του κόστους, όσο μάλλον ότι τούτη υιοθετούσε την ορθολογιστική συμπεριφορά ενός οποιουδήποτε εμπορικού φορέα, ο οποίος προσπαθεί να μεγιστοποιήσει τα διαφημιστικά του έσοδα. Για παράδειγμα, στην επιστολή της 28.1.2000, η Mediaset υποστηρίζει ότι, χωρίς το ανώτατο όριο "now RAI can raise its advertisement prices as and when it wishes with no commercial risk attached" (τώρα η RAI μπορεί να αυξήσει τις τιμές διαφημίσεών της όπως και όποτε το επιθυμεί, χωρίς να διατρέχει κανέναν εμπορικό κίνδυνο). Κατά δεύτερο λόγο, στην καταγγελία της 19.10.1998, η Mediaset κάνει ορισμένες δηλώσεις που απεδείκνυαν ότι η πρακτική της RAI στο διαφημιστικό τομέα αντιστοιχούσε μάλλον σε μια κανονική εμπορική συμπεριφορά. Στο σημείο 10.5.1 η Mediaset δηλώνει ότι "RAI has progressively modelled its advertising behaviour on Mediaset" (η RAI προσάρμοσε προοδευτικά τη συμπεριφορά της στον διαφημιστικό τομέα, στο πρότυπο της Mediaset) ή, σε όρους ακόμα πιο σαφείς, "RAI has modelled its pricing and marketing policies ever more closely on those of Mediaset's advertisement subsidiary" (η RAI διάρθρωσε τις πολιτικές της τιμών και μάρκετινγκ ακόμα πιο πιστά με βάση το πρότυπο της θυγατρικής τής Mediaset που ασχολείται με τις διαφημίσεις). Ακόμα, στο σημείο 10.6.2: "RAI is encouraged to increase its ratings and audience share through the offer of commercial programmes ... in order to maximise advertisement revenues" (η RAI ενθαρρύνεται να αυξήσει τα ποσοστά της και τον δείκτη ακροαματικότητας μέσω της προσφοράς εμπορικών προγραμμάτων... με σκοπό να μεγιστοποιήσει τα διαφημιστικά έσοδα). Σε ένα έγγραφο της 8.1.1999, η Mediaset δήλωνε "RAI continues to compete to the best of its ability in the advertisement market place, indeed, the government had abolished the ceiling on RAI's revenue from advertisement shortly before" (η RAI συνεχίζει να ανταγωνίζεται όσο το δυνατόν καλύτερα της επιτρέπουν οι ικανότητές της στην αγορά των διαφημίσεων· πράγματι, η κυβέρνηση πρόσφατα κατήργησε το ανώτατο όριο που είχε επιβληθεί στα έσοδα της RAI που προέρχονται από τις διαφημίσει)(71). Τέλος, σε μία επιστολή της της 25.5.2001, η Mediaset παραπονείται εκ νέου για το γεγονός ότι το διοικητικό συμβούλιο της RAI είχε αποφασίσει να υιοθετήσει μια διαφημιστική πολιτική βασισμένη σε μια προσέγγιση καθαρά εμπορική(72). Ανάλογα σχόλια είναι εκείνα που έκανε η FRT (μια ένωση ιταλικών ιδιωτικών σταθμών) στις παρατηρήσεις που υπέβαλε σχετικά με την κίνηση της διαδικασίας. Τώρα, όλες αυτές οι δηλώσεις οδηγούν στη σκέψη ότι η συμπεριφορά της RAI στην αγορά των διαφημίσεων ήταν όμοια με εκείνη των άλλων εμπορικών φορέων και δεν στόχευε σε τιμές υπερβολικά χαμηλές, μη ευθυγραμμισμένες σε σύγκριση με εκείνες των ανταγωνιστών της.

(136) Η καταγγέλλουσα, παρά τις αιτήσεις της Επιτροπής, δεν υπέβαλε κανένα ακριβές έγγραφο όσον αφορά τις τιμές κάτω του κόστους που εφάρμοσε η RAI. Απεναντίας, ρητά έδειξε την αδυναμία της να παράσχει σημαντικές αποδείξεις όσον αφορά τις εκπτώσεις που χορήγησε η RAI(73). Τα στοιχεία που υπέβαλε η καταγγέλλουσα (δύο πίνακες συνημμένοι στην καταγγελία της 19.10.1998) για στήριξη των δηλώσεών της, σύμφωνα με την οποία η RAI είχε εφαρμόσει διαφημιστικές τιμές κάτω του κόστους, δεν είναι αποφασιστικά γι' αυτό το σκοπό. Ο πρώτος πίνακας που παρατίθεται κατωτέρω αφορά τις εκπτώσεις.

Πίνακας 6

Μέσες εκπτώσεις για τη διαφήμιση

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

(137) Ο παρών πίνακας δείχνει ότι η μέση έκπτωση της RAI ήταν σημαντικά ανώτερη από την έκπτωση της Mediaset κατά τα υπό εξέταση έτη. Ωστόσο, ελλείψει μιας απόλυτης τιμής τόσο της RAI όσο και της Mediaset και υπό το πρίσμα των χαρακτηριστικών της ιταλικής αγοράς διαφημίσεων, όπως τονίστηκε προηγουμένως, ο εν λόγω πίνακας δεν αποδεικνύει ότι η RAI εφάρμοσε τιμές κάτω του κόστους(74) (βλέπε αιτιολογική σκέψη 144).

(138) Ο άλλος πίνακας που υπέβαλε η Mediaset (με τίτλο Κόστος σε λιρέτες για την ακροαματικότητα), προτείνει μια σύγκριση των τιμών της RAI και της Mediaset τον Απρίλιο του 1998. Πρόκειται για τον ακόλουθο πίνακα:

Πίνακας 7

Τιμές διαφημίσεων της RAI και της Mediaset το 1998

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

(139) Υποθέτοντας ότι το 1998 οι δείκτες ακροαματικότητας παρέμειναν ουσιαστικά ίδιοι με εκείνους της περιόδου υπό εξέταση, ο ανωτέρω πίνακας δεν καταδεικνύει ότι η RAI είχε εφαρμόσει τιμές κάτω του κόστους. Πράγματι, καθένας από τους σταθμούς RAI έχει μια τιμή για τη διαφήμιση ανώτερη από εκείνη του άμεσα ανταγωνιστικού σε αυτή ιδιωτικού σταθμού.

(140) Υπό το φως αυτής της πληθώρας στοιχείων που καταδεικνύουν ότι, κατά τα υπό εξέταση έτη, η RAI δεν εφάρμοσε τιμές κάτω του κόστους στην αγορά διαφημίσεων και ελλείψει τεκμηριωμένων αποδείξεων που υποβλήθηκαν από την καταγγέλλουσα, η Επιτροπή, ως συμπλήρωμα της ανάλυσής της, θεώρησε κατάλληλο να πραγματοποιήσει μια σύγκριση πιο λεπτομερή μεταξύ των τιμών της RAI και της Mediaset κατά την περίοδο μεταξύ 1992 και 1995. Πράγματι, υπό το πρίσμα της ομοιότητας των αντιστοίχων δεικτών ακροαματικότητας της RAI και της Mediaset, της δομής των δύο δικτύων, η καθεμία με τρεις σταθμούς, και θεωρώντας ότι κατά την υπό εξέταση περίοδο η Mediaset(75) παρουσίασε πάντοτε κέρδη (και συνεπώς, σε ό,τι αφορά την πώληση διαφημιστικών διαστημάτων, πρέπει να θεωρηθεί ως ένας κερδοφόρος εμπορικός φορέας σε μια κατάσταση παρόμοια με εκείνη της RAI), η Επιτροπή θεωρεί ότι η σύγκριση μεταξύ των τιμών αυτών των δύο φορέων αποτελεί μια καλή προσέγγιση των κριτηρίων που αναφέρονται στο σημείο 58 της ανακοίνωσης, σύμφωνα με τα οποία ένα δίκτυο δημόσιας υπηρεσίας στις δραστηριότητες μη δημόσιας υπηρεσίας δεν πρέπει να εφαρμόζει τιμές κάτω από το επίπεδο που είναι αναγκαίο για να "ανακτήσει τα αυτόνομα έξοδα (stand-alone costs) που ένας αποδοτικός εμπορικός φορέας, στις ίδιες συνθήκες, θα έπρεπε κατά κανόνα να ανακτήσει". Κατά συνέπεια, η Επιτροπή συνέκρινε τον μέσο όρο των ημερησίων τιμών ανά επαφή (εφεξής "ημερήσια τιμή ανά επαφή") και τον μέσο όρο των τιμών ανά επαφή στο prime time (εφεξής "τιμή ανά επαφή στο prime time") των δύο δικτύων. Η Επιτροπή, για να αποκτήσει μια περαιτέρω ένδειξη της συμπεριφοράς της RAI, πραγματοποίησε ένα διασταυρωμένο έλεγχο των στοιχείων και των αποτελεσμάτων της σύγκρισης των τιμών ανά επαφή με τα στοιχεία που αφορούν το συνολικό διαφημιστικό χρόνο και το σύνολο των διαφημιστικών εσόδων των δύο φορέων, καθώς και με την ποσότητα της διαφήμισης που μεταδόθηκε στο prime time και τα διαφημιστικά έσοδα των δύο φορέων στο prime time.

(141) Γι' αυτό η Επιτροπή ζήτησε από τις ιταλικές αρχές να της παράσχουν πληροφορίες όσον αφορά τις τιμές της RAI και της Mediaset στην αγορά των διαφημίσεων. Οι ιταλικές αρχές παρέσχον αυτές τις πληροφορίες στις 12.12.2002, με βάση τα στοιχεία που παρέσχε η AGB (εταιρεία leader στο σύστημα των ανεξαρτήτων μετρήσεων της ακροαματικότητας για τις διαφημιστικές πράξεις) και από τη Nielsen (leader στην παροχή στοιχείων για την τηλεοπτική ακροαματικότητα και συναφείς υπηρεσίες).

(142) Οι ιταλικές αρχές εξήγησαν ότι, δεδομένης της διαφορετικής δομής των διαφημιστικών ορίων για τη RAI (συνδυασμός ωριαίων ορίων και εβδομαδιαίων χαμηλών ορίων) και τη Mediaset (συνδυασμός ωριαίων και ημερησίων ορίων), η Mediaset τείνει να φτάσει το όριο σε οποιαδήποτε ώρα της ημέρας, ενώ η RAI τείνει να συγκεντρώσει τις διαφημίσεις στις ώρες κατά τις οποίες η ακροαματικότητα είναι μεγαλύτερη. Η Επιτροπή, όσον αφορά την παρούσα διαδικασία, επισημαίνει ότι η συμπεριφορά της RAI δεν είναι ασυνεπής με τον στόχο της μεγιστοποίησης των εσόδων. Πράγματι, παρουσία ενός χαμηλού εβδομαδιαίου ορίου, με στόχο τη μεγιστοποίηση των εσόδων, είναι σημαντικό για τον σταθμό να συγκεντρώσει τις διαφημίσεις στις ώρες κατά τις οποίες η ακροαματικότητα είναι υψηλή.

(143) Οι ιταλικές αρχές, με βάση τα στοιχεία που χορήγησε η εταιρεία AGB, υπέβαλε δύο πίνακες, στους οποίους γίνεται σύγκριση μεταξύ της τιμής ανά ημερήσια επαφή και στο prime time της RAI και της Mediaset. Οι πίνακες αναφέρονται στους τιμοκαταλόγους της RAI και της Mediaset. Οι τιμές είναι σε ευρώ ανά χίλιους τηλεθεατές.

Πίνακας 8

Ημερήσια τιμή ανά επαφή

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Πίνακας 9

Ημερήσια τιμή ανά επαφή στο prime time

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

(144) Επιπλέον, οι ιταλικές αρχές χορήγησαν στοιχεία για την καθαρή τιμή ανά επαφή. Οι ιταλικές αρχές, για να εξάγουν την καθαρή τιμή ανά επαφή, ενσωμάτωσαν στην τιμή ανά ημερήσια επαφή και στο prime time τα αποτελέσματα ενδεχομένων εκπτώσεων, που χορήγησαν οι σταθμοί, χρησιμοποιώντας τη μέση έκπτωση όπως αυτή υπολογίστηκε από τη Nielsen. Οι τιμές είναι σε ευρώ ανά χίλιους τηλεθεατές.

Πίνακας 10

Καθαρή ημερήσια τιμή ανά επαφή

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Πίνακας 11

Καθαρή τιμή ανά επαφή στο prime time

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

(145) Με βάση τους προηγούμενους πίνακες μπορεί να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι τόσο η ημερήσια τιμή ανά επαφή όσο και η τιμή ανά επαφή στο prime time της RAI είναι σταθερά μεγαλύτερες εκείνων της Mediaset.

(146) Όσο για τα στοιχεία που αφορούν τον συνολικό διαφημιστικό χρόνο και το σύνολο των διαφημιστικών εσόδων των δύο φορέων, οι ιταλικές αρχές χορήγησαν τις ακόλουθες πληροφορίες με βάση τα στοιχεία της AGB και της Nielsen.

Πίνακας 12

Σύγκριση μεταξύ του συνολικού χρόνου διαφημίσεων της RAI και της Mediaset και του συνόλου των μεικτών εσόδων (συμπεριλαμβανομένων των προμηθειών πρακτορείου)

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

(147) Τα στοιχεία αυτά αποδεικνύουν ότι, με ένα δείκτη ακροαματικότητας ελαφρώς ανώτερο της Mediaset, η RAI μετέδωσε διαφημίσεις για περίπου ένα τρίτο του χρόνου μετάδοσης της Mediaset και αποκόμισε έσοδα ίσα με πέραν του ημίσεος της Mediaset. Άρα η RAI με λιγότερο χρόνο αποκόμισε αναλογικά περισσότερα έσοδα.

(148) Όσον αφορά τα στοιχεία για την ποσότητα των διαφημίσεων που μεταδόθηκαν στο prime time και τα διαφημιστικά έσοδα από το prime time, οι ιταλικές αρχές χορήγησαν τις ακόλουθες πληροφορίες με βάση τα στοιχεία της AGB και της Nielsen.

Πίνακας 13

Σύγκριση μεταξύ του συνολικού χρόνου διαφημίσεων της RAI και της Mediaset στο prime time και του συνόλου των μεικτών εσόδων (συμπεριλαμβανομένων των προμηθειών του πρακτορείου) στο prime time

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

(149) Τα προηγούμενα στοιχεία αποδεικνύουν ότι, με ένα δείκτη ακροαματικότητας ελαφρώς μεγαλύτερο της Mediaset, η RAI μετέδωσε διαφημίσεις στο prime time για λιγότερο από το ήμισυ του χρόνου μετάδοσης της Mediaset και αποκόμισε έσοδα ίσα με πέραν του ημίσεος, το 1992, και πέραν των δύο τρίτων, το 1994 και 1995, των εσόδων της Mediaset. Συνεπώς, εκ νέου, η RAI με λιγότερο χρόνο αποκόμισε αναλογικά μεγαλύτερα έσοδα.

(150) Συμπερασματικά, όλα τα στοιχεία που συνέλεξε η Επιτροπή αποτελούν μια πληθώρα συμφωνούντων μεταξύ τους ενδείξεων τα οποία τείνουν να αποδείξουν ότι η RAI δεν υιοθέτησε ένα πρότυπο συμπεριφοράς που συνίστατο στον καθορισμό των τιμών στην αγορά των διαφημίσεων κατώτερων του επιπέδου που θα επέτρεπε σε έναν αποδοτικό εμπορικό φορέα σε μια ανάλογη κατάσταση να καλύψει τα έξοδά του. Προκύπτει μάλλον ότι η συμπεριφορά αυτή είναι συνεπής με τη μεγιστοποίηση των εσόδων. Η καταγγέλλουσα δεν ήταν σε θέση να χορηγήσει αποδείξεις προς στήριξη του ισχυρισμού της σύμφωνα με τον οποίο η RAI είχε εφαρμόσει τιμές διαφημίσεων κάτω του κόστους (η καταγγέλλουσα δεν ήταν σε θέση να αναφέρει ούτε μια περίπτωση τιμής κάτω του κόστους). Αντιθέτως, τούτη χορήγησε δηλώσεις που έτειναν να αποδείξουν το αντίθετο, δηλαδή ότι η RAI λειτουργεί στην αγορά των διαφημίσεων όπως ένας κανονικός εμπορικός φορέας.

(151) Υπό το πρίσμα των ανωτέρων, η Επιτροπή συμπεραίνει ότι, κατά την περίοδο που αποτελεί αντικείμενο της παρούσας έρευνας, η RAI δεν εφάρμοσε τιμές κάτω του κόστους.

8. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

(152) Η Επιτροπή θεωρεί ότι η Ιταλία υλοποίησε παρανόμως τα μέτρα των άρθρων 2, 3 και 4 του νομοδιατάγματος αριθ. 558/1993 και του άρθρου 1 του νομοδιατάγματος αριθ. 2 της 2.1.1992 που μετετράπη στο νόμο αριθ. 332/1992 κατά παράβαση του άρθρου 88 παράγραφος 3 της συνθήκης.

(153) Ωστόσο, η Επιτροπή θεωρεί ότι οι ενισχύσεις που αποτελούν αντικείμενο της παρούσας έρευνας δεν χορήγησαν στη RAI μια υπερβολική αντιστάθμιση και κατά συνέπεια είναι συμβιβάσιμες με την κοινή αγορά κατά την έννοια του άρθρου 86 παράγραφος 2.

(154) Επιπλέον, η Επιτροπή θεωρεί ότι η μετατροπή στο 1995 των τελών εκχώρησης του 1992 και 1993 σε ένα δάνειο του CDDPP δεν συνιστά κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1,

ΕΞΕΔΩΣΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΠΟΦΑΣΗ:

Άρθρο 1

Η ενίσχυση που προβλέπεται στα άρθρα 2, 3 και 4 του νομοδιατάγματος αριθ. 558 της 30/12/1993 "Επείγουσες διατάξεις για την εξυγίανση και την ανασυγκρότηση της RAI - SpA" - και στο άρθρο 1 του νομοδιατάγματος αριθ. 2 της 2.1.1992 που μετετράπη στο νόμο αριθ. 332 της 1.7.1992, που η Ιταλία έθεσε σε εφαρμογή υπέρ της RAI-Radiotelevisione italiana SpA την περίοδο από το 1992 έως το 1995 είναι συμβιβάσιμη με την κοινή αγορά κατά την έννοια του άρθρου 86 παράγραφος 2 της συνθήκης.

Άρθρο 2

Η μετατροπή το 1995 των τελών εκχώρησης που αφορούν τα έτη 1992 και 1993 σε ένα δάνειο του Cassa depositi e prestiti (ταμείου παρακαταθηκών και δανείων) δεν συνιστά κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1 της συνθήκης.

Άρθρο 3

Η παρούσα απόφαση απευθύνεται στην Ιταλική Δημοκρατία.

Βρυξέλλες, 15 Οκτωβρίου 2003.

Για την Επιτροπή

Mario Monti

Μέλος της Επιτροπής

(1) ΕΕ C 351 της 4.12.1999, σ. 20.

(2) Στην παρούσα απόφαση γίνεται αναφορά στον καταγγέλλοντα, ως "Mediaset", αφού η Mediaset SpA που συμμετείχε στην έρευνα της Επιτροπής σχετικά με την κρατική ενίσχυση και ιδιοποιήθηκε την καταγγελία που αρχικώς υπέβαλε η RTI SpA.

(3) Βλέπε υποσημείωση 1.

(4) ΕΕ C 320 της 15.11.2001, σ. 5.

(5) Έκθεση της αρχής