Απόφαση της Επιτροπής

της 15ης Ιανουαρίου 2002

σχετικά με την κρατική ενίσχυση που εφαρμόζει η Γαλλική Δημοκρατία υπέρ της Crédit Mutuel

[κοινοποιηθείσα υπό τον αριθμό Ε(2001) 3956]

(Το κείμενο στη γαλλική γλώσσα είναι το μόνο αυθεντικό)

(Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ)

(2003/216/ΕΚ)

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ,

Έχοντας υπόψη:

τη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, και ιδίως το άρθρο 88 παράγραφος 2 πρώτο εδάφιο,

τη συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, και ιδίως το άρθρο 62 παράγραφος 1 στοιχείο α),

Αφού κάλεσε τους ενδιαφερομένους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σύμφωνα με τα προαναφερθέντα άρθρα(1) και έλαβε υπόψη αυτές τις παρατηρήσεις,

Εκτιμώντας τα ακόλουθα:

I. ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ

(1) Με επιστολή της 6ης Φεβρουαρίου 1998, η Επιτροπή ενημέρωσε τις γαλλικές αρχές σχετικά με την απόφασή της να κινήσει την προβλεπόμενη από το άρθρο 88 παράγραφος 2 της συνθήκης διαδικασία σχετικά με τα ευεργετήματα που το γαλλικό κράτος παραχωρεί στην Crédit Mutuel στο πλαίσιο του μηχανισμού αποταμιεύσεων του "Livret bleu". Οι γαλλικές αρχές παραχώρησαν στην Crédit Mutuel, από το 1975, το αποκλειστικό δικαίωμα διανομής αυτών των αποταμιεύσεων. Η απόφαση να κινηθεί διαδικασία ελήφθη μετά την υποβολή καταγγελίας, στις 25 Ιανουαρίου 1991, από την Association française des banques (AFB), την Chambre syndicale des banques populaires (CSBP) και την Crédit Agricole που είχε ως αντικείμενο τις ενισχύσεις τις οποίες χορηγεί το γαλλικό κράτος στην Crédit Mutuel. Η Επιτροπή ζήτησε τις πρώτες πληροφορίες σχετικά με το "Livret bleu" με επιστολή της 27ης Μαΐου 1991.

(2) Οι γαλλικές αρχές υπέβαλαν στην Επιτροπή, με αλληλογραφία της 8ης Απριλίου 1998, φάκελο με τις απαντήσεις τους στις ερωτήσεις που περιείχε η επιστολή για την κίνηση της διαδικασίας.

(3) Η απόφαση της Επιτροπής να κινήσει τη διαδικασία δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων(2). Η Επιτροπή κάλεσε τους ενδιαφερομένους να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους αναφορικά με την εν λόγω ενίσχυση.

(4) Στις 18 Ιουνίου 1998, η Crédit Mutuel απέστειλε επιστολή στην Επιτροπή με την επιχειρηματολογία της που είχεως στόχο να καταρρίψει το χαρακτηρισμό των μέτρων τα οποία αφορούσε η κίνηση της διαδικασίας ως κρατικών ενισχύσεων, καθώς και φάκελο αναλυτικής λογιστικής για το "Livret bleu". Πολλά ενδιαφερόμενα μέρη απέστειλαν επίσης τις παρατηρήσεις τους στην Επιτροπή (βλέπε το τμήμα III).

(5) Οι καταγγέλλοντες απέστειλαν στην Επιτροπή τέσσερα συμπληρωματικά υπομνήματα με επιστολές στις 29 Οκτωβρίου 1999, 16 Μαΐου 2000, 16 Οκτωβρίου 2000 και 19 Ιανουαρίου 2001.

(6) Αφού έλαβε υπόψη το φάκελο που υπέβαλε η Crédit Mutuel, και ιδίως τα στοιχεία αναλυτικής λογιστικής που αφορούν το "Livret bleu", τα οποία κατέληγαν στο συμπέρασμα ότι ο μηχανισμός του "Livret bleu" όχι μόνον δεν υπερκάλυψε τις δαπάνες που βαρύνουν την Crédit Mutuel, αλλά, αντιθέτως, αποτελούσε καθαρό κόστος για την Crédit Mutuel, η Επιτροπή αποφάσισε να αναθέσει τη διενέργεια ελέγχου της αναλυτικής λογιστικής του "Livret bleu". Για το λόγο αυτό προσέλαβε, με διαδικασία διαγωνισμού, βρετανό σύμβουλο, τον Littlejohn Frazer (εφεξής "ο σύμβουλος"), ο οποίος ειδικεύεται στον τομέα της λογιστικής και του λογιστικού ελέγχου και συνεργάζεται με δύο γαλλικές εταιρείες ορκωτών λογιστών, τις Auditec και Scacchi. Οι ελεγκτικές εργασίες άρχισαν το Νοέμβριο του 1998 και παρατάθηκαν έως τις 13 Δεκεμβρίου 1999. Η Crédit Mutuel απέστειλε, στις 21 Ιουλίου 1999, επιστολή στην Επιτροπή με την οποία αμφισβητεί τα προσωρινά συμπεράσματα που διατύπωσε ο σύμβουλος. Η τελική έκθεση του συμβούλου υποβλήθηκε για εξέταση στις γαλλικές αρχές και στην Crédit Mutuel στις 10 Ιανουαρίου 2000. Στις 7 Φεβρουαρίου 2000, πραγματοποιήθηκε συνεδρίαση τεχνικού χαρακτήρα, στην οποία έλαβαν μέρος εκπρόσωποι υπηρεσιών της Επιτροπής, βοηθούμενοι από τον σύμβουλό της, οι γαλλικές αρχές και η Crédit Mutuel και κατά την οποία συζητήθηκε η εν λόγω έκθεση λογιστικού ελέγχου.

(7) Επιπλέον, στις 7 Δεκεμβρίου 1998, η Επιτροπή έλαβε κοινή επιστολή των τραπεζών Banque Nationale de Paris, Crédit Commercial de France και Société Générale που περιείχε αντίγραφο του δικογράφου της προσφυγής την οποία κατέθεσαν αυτές οι τρεις τράπεζες στη Γαλλία ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας αμφισβητώντας την εγκυρότητα της πώλησης της Crédit Industriel et Commercial (CIC) στην Crédit Mutuel από τον όμιλο ασφαλειών του δημοσίου GAN. Με αυτή την επιστολή, οι τρεις τράπεζες ζητούν να επεκταθεί η παρούσα διαδικασία και στο ζήτημα του πώς χρησιμοποίησε η Crédit Mutuel τις ενισχύσεις που έλαβε στο πλαίσιο του "Livret bleu", οι οποίες της επέτρεψαν να εξαγοράσει την CIC τον Απρίλιο του 1998. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι τα περιστατικά που αναφέρονται στο εν λόγω υπόμνημα δεν περιέχουν κανένα νέο στοιχείο που να επιτρέπει είτε να διαπιστωθεί αν ο μηχανισμός του "Livret bleu" συνιστά χορήγηση ενισχύσεων στην Crédit Mutuel είτε, ενδεχομένως, να εκτιμηθεί το συμβιβάσιμό τους με τη συνθήκη. Για το λόγο αυτό, η Επιτροπή δεν έδωσε συνέχεια σε αυτό το αίτημα για επέκταση του πεδίου της παρούσας διαδικασίας.

(8) Με επιστολή της 14ης Σεπτεμβρίου 1999, οι υπηρεσίες της Επιτροπής ζήτησαν από τις γαλλικές αρχές να δώσουν διευκρινίσεις σχετικά με την αποστολή εξυπηρέτησης του γενικού συμφέροντος η οποία ανατέθηκε στην Crédit Mutuel. Με τρεις επιστολές, με ημερομηνίες 21 Φεβρουαρίου 2000, 3 Νοεμβρίου 2000 και 5 Φεβρουαρίου 2001, οι υπηρεσίες της Επιτροπής διαβίβασαν στις γαλλικές αρχές, για να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους, διάφορα έγγραφα που υπέβαλαν οι καταγγέλλοντες, βάσει των οποίων το "Livret bleu" συνιστά "προϊόν προσέλκυσης πελατών", και ιδίως δύο στατιστικές μελέτες της εταιρείας Glais, και υπέβαλαν ερωτήσεις αναφορικά με την τροποποίηση του φορολογικού καθεστώτος που διέπει το "Livret bleu", μετά την απόφαση του Συμβουλίου Επικρατείας, της 5ης Ιανουαρίου 2000, σχετικά με τον παράνομο χαρακτήρα του φορολογικού καθεστώτος του "Livret bleu". Οι γαλλικές αρχές απάντησαν με επιστολή της 1ης Φεβρουαρίου 2001.

(9) Τον Απρίλιο του 2000, δηλαδή μετά την κίνηση της διαδικασίας, η ομοσπονδία τραπεζών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FBUE) υπέβαλε καταγγελία κατά των ενισχύσεων τις οποίες χορηγεί το γαλλικό κράτος στην Crédit Mutuel υπό μορφή δικαιώματος αποκλειστικής διανομής του προϊόντος της αποταμίευσης του "Livret bleu" απαλλαγμένου από φόρο. Η καταγγελία συνοδεύθηκε με συμπληρωματικό υπόμνημα της 22ας Ιανουαρίου 2001 το οποίο περιλαμβάνει ιδίως τα περισσότερα από τα έγγραφα που είχε ήδη υποβάλει η AFB για να προστεθούν στο φάκελο, διευκρινίζοντας το φορολογικό καθεστώς που διέπει τους τόκους του "Livret bleu" με βάση την απόφαση του Συμβουλίου Επικρατείας της 5ης Ιανουαρίου 2000.

(10) Το Μάιο του 2000, η εθνική συνομοσπονδία της Crédit Mutuel ανέθεσε στην εταιρεία εξωτερικού λογιστικού ελέγχου Arthur Andersen να εξετάσει τη μεθοδολογία των εργασιών αναλυτικής λογιστικής της Crédit Mutuel και της κατάρτισης του λογαριασμού εκμετάλλευσης του "Livret bleu". Η αποστολή αυτή ολοκληρώθηκε το Σεπτέμβριο του 2000 με την υποβολή λεπτομερούς έκθεσης για το λογαριασμό εκμετάλλευσης του "Livret bleu", η οποία εκτίμησε ότι το αποτέλεσμα της αναλυτικής λογιστικής του "Livret bleu" είναι ζημία προ φόρων ύψους 498 εκατομμυρίων γαλλικών φράγκων (FRF). Η τελική εκτίμηση ότι υπήρξε ζημία βασίζεται στο συνυπολογισμό αμφισβητούμενων διορθωτικών συντελεστών. Στις 2 Φεβρουαρίου 2001 πραγματοποιήθηκε συνεδρίαση στην οποία συζητήθηκαν τα αποτελέσματα αυτής της έκθεσης. Μετά τις παρατηρήσεις που διατύπωσαν οι υπηρεσίες της Επιτροπής, η Crédit Mutuel ζήτησε από την Arthur Andersen να υποβάλει επεξηγηματικό σημείωμα, με ημερομηνία 8 Φεβρουαρίου 2001, που να δικαιολογεί τη μέθοδο που χρησιμοποίησε, την επονομαζόμενη "διόρθωση της υπερστάθμισης της δραστηριότητας IARD" (ασφαλειών πυρός, ατυχημάτων και γενικών κινδύνων), για την οποία είχαν διατυπώσει επικρίσεις οι υπηρεσίες της Επιτροπής.

(11) Η Επιτροπή παρέτεινε, τον Απρίλιο του 2001, τη σύμβαση του συμβούλου για να εντοπίσει τις αποκλίσεις ανάμεσα στις δύο λογιστικές μελέτες και να προσδιορίσει τις τροποποιήσεις δεδομένων ή μεθοδολογίας που θα μπορούσαν ενδεχομένως να υιοθετηθούν ευλόγως και να ενσωματωθούν στην προηγούμενη αξιολόγησή του. Η τελική έκθεση υποβλήθηκε στις 23 Ιουλίου 2001. Η έκθεση εκτιμά ότι το αποτέλεσμα της αναλυτικής λογιστικής του "Livret bleu" συνιστά συσσωρευμένο μη κεφαλαιοποιημένο κέρδος 1074 εκατομμυρίων (FRF). Η έκθεση αυτή υποβλήθηκε αυθημερόν στις γαλλικές αρχές. Στις 26 Ιουλίου 2001 πραγματοποιήθηκε συνεδρίαση συνεννόησης με τις γαλλικές αρχές, την Crédit Mutuel και την Arthur Andersen. Οι Crédit Mutuel και Arthur Andersen εξέφρασαν τη διαφωνία τους με τα τελικά συμπεράσματα του συμβούλου της Επιτροπής. Η Arthur Andersen υποστήριξε με εμμονή τα προηγούμενα συμπεράσματά της που περιέχονταν σε έγγραφο με ημερομηνία 13 Σεπτεμβρίου 2001, το οποίο προσαρτήθηκε σε επιστολή που είχαν αποστείλει οι γαλλικές αρχές στις 15 Σεπτεμβρίου 2001. Οι γαλλικές αρχές απέστειλαν στην Επιτροπή νέο έγγραφο νομικής ανάλυσης του "Livret bleu" σε σχέση με το κοινοτικό δίκαιο ανταγωνισμού, στις 26 Οκτωβρίου 2001, καθώς και έγγραφο της 7ης Ιανουαρίου 2002 σχετικά με το κόστος που συνεπάγεται η εκπλήρωση της αποστολής δημόσιας υπηρεσίας το οποίο επαναλαμβάνει, χωρίς νέα στοιχεία, τα αριθμητικά στοιχεία που υπέβαλε η Crédit Mutuel.

(12) Επειδή οι καταγγέλλοντες προσκόμισαν διάφορα στοιχεία που υποστηρίζουν την ύπαρξη ενός κεντρικού προϊόντος με δευτερογενείς επιπτώσεις που παρέχει στην Crédit Mutuel ισχυρό πλεονέκτημα προσέλκυσης πελατών, η Επιτροπή επέκτεινε το αντικείμενο της αποστολής του συμβούλου της, το Σεπτέμβριο του 2000 και στη συνέχεια τον Απρίλιο του 2001, για να αξιολογήσει τις επιπτώσεις του προϊόντος προσέλκυσης πελατών, του "Livret bleu". Ο σύμβουλος ανέφερε ότι αντιμετώπισε μεγάλες δυσκολίες για να λάβει από την Crédit Mutuel τα δεδομένα που ήταν απαραίτητα για τη διενέργεια μιας τόσο σύνθετης από τεχνική άποψη μελέτης. Για το λόγο αυτό, δεν ήταν σε θέση να εφαρμόσει τη μεθοδολογία που είχε αρχικά προβλεφθεί. Ούτε η Επιτροπή μπόρεσε να έχει στη διάθεσή της τελικά αποτελέσματα κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας.

(13) Τρεις από τους καταγγέλλοντες, η AFB, η Crédit Agricole και η CSBP ζήτησαν από την Επιτροπή να αναλάβει δράση, με επιστολή της 25ης Σεπτεμβρίου 2001. Με προηγούμενη επιστολή τους, της 10ης Απριλίου 2001, είχαν διαψεύσει τους ισχυρισμούς που αναγράφηκαν στο γαλλικό τύπο, σύμφωνα με τους οποίους οι καταγγέλλοντες απέσυραν την καταγγελία.

II. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΥ ΤΟΥ "LIVRET BLEU"

1. Εισαγωγή

(14) Στην Crédit Mutuel έχει ανατεθεί αποστολή διανομής του προϊόντος του "Livret bleu", η οποία υπόκειται σε αυστηρά προνόμια και υποχρεώσεις. Τα προνόμια συνίστανται στο δικαίωμα αποκλειστικής διανομής στο ευρύ κοινό του προϊόντος της αποταμίευσης απαλλαγμένου από φόρο, του "Livret bleu" (βλέπε το τμήμα II.3) και στην καταβολή προμήθειας είσπραξης από το Caisse des épôts et Consignations (CDC) (Ταμείο παρακαταθηκών και δανείων). Οι υποχρεώσεις αφορούν τους τρόπους χρησιμοποίησης των πόρων που συγκεντρώνονται με τη βοήθεια του "Livret bleu". Οι υποχρεώσεις αυτές έχουν με την πάροδο του χρόνου διαφοροποιηθεί: σε ένα πρώτο στάδιο, η Crédit Mutuel ήταν υποχρεωμένη να διαθέτει το 50 % των πόρων (το οποίο στη συνέχεια αυξήθηκε στο 65 %) για σκοπούς που εξυπηρετούν το γενικό συμφέρον (ιδίως τη χρηματοδότηση οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης και άλλων δημόσιων οργανισμών), ενώ η τράπεζα διέθετε την ελευθερία της διαχείρισης του υπολοίπου. Από το 1991 και μετά, ένα αυξανόμενο ποσοστό της αποταμίευσης διατίθεται για τη χρηματοδότηση της κοινωνικής κατοικίας, με κεντρική διαχείριση των πόρων από το CDC. Σήμερα, το σύνολο των καταθέσεων τίθεται υπό κεντρική διαχείριση στο CDC. Αυτό καταβάλλει στην Crédit Mutuel, αποκλειστικά για τα ποσά υπό κεντρική διαχείριση, το προϊόν που αντιστοιχεί στο ακαθάριστο επιτόκιο, το οποίο καθορίζεται από τις δημόσιες αρχές, και διατίθεται στους αποταμιευτές καθώς και προμήθεια διαμεσολάβησης ίση προς το 1,3 %.

Η Επιτροπή θα εξετάσει σε ποιο βαθμό η διανομή του προϊόντος του "Livret bleu" ήταν δυνατό να προσπορίσει στην Crédit Mutuel οικονομικά πλεονεκτήματα που προέρχονται από την προμήθεια είσπραξης την οποία καταβάλλει το CDC. Εάν η προμήθεια είσπραξης υπερβαίνει το καθαρό κόστος του συστήματος, δηλαδή τη διαφορά ανάμεσα στα αποτελέσματα των άλλων χρήσεων (δυνατότητες ελεύθερης διάθεσης, εξυπηρέτησης του γενικού συμφέροντος) και στις πραγματικές δαπάνες συγκέντρωσης και διαχείρισης, λαμβανομένου υπόψη ενός φυσιολογικού περιθωρίου κέρδους, αυτό θα αποτελούσε υπερκάλυψη του κόστους που χαρακτηρίζεται ως κρατική ενίσχυση.

2. Η Crédit Mutuel

(15) Η Crédit Mutuel είναι αποκεντρωμένος τραπεζικός όμιλος με καθεστώς συνεταιριστικής τράπεζας που αποτελείται από ένα εθνικό δίκτυο υποκαταστημάτων της Crédit Mutuel. Τα 1850 τοπικά υποκαταστήματα οφείλουν να ανήκουν σε μια περιφερειακή ομοσπονδία και κάθε ομοσπονδία ανήκει στην εθνική συνομοσπονδία της Crédit Mutuel, "κεντρικό όργανο" του δικτύου, σύμφωνα με τις διατάξεις του νόμου της 24ης Ιανουαρίου 1984 για τα τραπεζικά ιδρύματα. Τα υποκαταστήματα της Crédit Mutuel τελούν υπό την κατοχή 5,7 εκατομμυρίων μετόχων. Οι ομόσπονδες χρηματοπιστωτικές μονάδες είναι μέτοχοι της κεντρικής χρηματοπιστωτικής μονάδας της Crédit Mutuel, η οποία εξασφαλίζει τα ρευστά διαθέσιμα των περιφερειακών ομίλων. Ο όμιλος παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά μιας ενιαίας επιχείρησης που υπόκειται σε ενοποιημένο λογαριασμό. Το δημόσιο εκπροσωπείται στα κεντρικά όργανα με έναν κυβερνητικό επίτροπο ο οποίος μετέχει στο διοικητικό συμβούλιο και στις γενικές συνελεύσεις της εθνικής συνομοσπονδίας της Crédit Mutuel.

(16) Η Crédit Mutuel είναι η πέμπτη σε μέγεθος γαλλική τράπεζα όσον αφορά τις καταθέσεις και η τρίτη όσον αφορά το μέγεθος του δικτύου της, με περίπου 3300 θυρίδες (τέλη του 1999). Μετά τη συγχώνευση με την CIC, ο όμιλος Crédit Mutuel διέθετε, στα τέλη του 1999, προσωπικό 27500 μισθωτών, ενοποιημένο λογαριασμό 941 δισεκατομμύρια FRF και παρουσίαζε για το οικονομικό έτος 1999 καθαρό ενοποιημένο αποτέλεσμα του ομίλου 4,1 δισεκατομμύρια FRF. Τα υψηλά περιθώρια κέρδους του ομίλου εξηγούνται ιδίως με σχετικά χαμηλό συντελεστή εκμετάλλευσης (λόγος μεταξύ των γενικών εξόδων και του καθαρού τραπεζικού προϊόντος) (66,7 % το 1996), που τοποθετεί την Crédit Mutuel μεταξύ των γαλλικών τραπεζών με τα χαμηλότερα έξοδα. Εντούτοις, το επίπεδο αυτό εξακολουθεί να είναι σημαντικά υψηλότερο από αυτό των αποδοτικότερων ευρωπαϊκών τραπεζών. Το ποσό των ενοποιημένων ιδίων κεφαλαίων του ομίλου τριπλασιάστηκε σχεδόν κατά τη δεκαετία του '90 και ανήλθε στα 61 δισεκατομμύρια FRF το 1999. Ο συντελεστής φερεγγυότητας (λόγος "Cooke") ήταν 15,8 % το 1997, σε επίπεδο πολύ υψηλότερο από το ελάχιστο του 8 % που προβλέπεται από τη ρύθμιση(3), και ανώτερο από το συντελεστή των βασικών ανταγωνιστών.

(17) Ο τραπεζικός όμιλος CIC ιδιωτικοποιήθηκε τον Απρίλιο του 1998 και το κράτος επέλεξε την Crédit Mutuel ανάμεσα σε αρκετούς τραπεζικούς ομίλους που ήταν υποψήφιοι για την εξαγορά του. Μετά την αγορά αυτή, ο όμιλος που δημιουργήθηκε από την Crédit Mutuel και την CIC έγινε ένας από τους σημαντικότερους γαλλικούς τραπεζικούς ομίλους που με συνολικά 4880 θυρίδες διαθέτει το δεύτερο σε μέγεθος τραπεζικό δίκτυο υποκαταστημάτων στη γαλλική επικράτεια και παρουσιάζει συνολικό ισολογισμό περίπου 1300 δισεκατομμύρια FRF.

(18) Η Crédit Mutuel είναι τράπεζα δικτύου η οποία έχει το διαρθρωτικό χαρακτηριστικό της συγκέντρωσης καταθέσεων: οι καταθέσεις της (408 δισεκατομμύρια FRF το 1998) είναι ανώτερες από τις χορηγήσεις της (345 δισεκατομμύρια FRF το 1998). Αυτό το πλεόνασμα των πόρων από τις χρήσεις για την καθαυτό τραπεζική δραστηριότητα καθιστά το εν λόγω ίδρυμα από διαρθρωτική άποψη πιστωτή στις κεφαλαιαγορές. Αυτό εξηγείται από το καθεστώς της συνεταιριστικής τράπεζας και το μέγεθος της πελατείας που αποτελείται από ιδιώτες, η καθαρή αποταμίευση των οποίων είναι θετική. Η Crédit Mutuel συμμετέχει ενεργά στη χρηματοδότηση επαγγελματιών, βιοτεχνών και εμπόρων, γεωργών, οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης και ενώσεων. Εκτός από τη δραστηριότητά της ως πιστωτικού ιδρύματος, η Crédit Mutuel δραστηριοποιείται επίσης στον τομέα των ασφαλειών στον οποίο πέτυχε καθαρό προϊόν 23 δισεκατομμύρια FRF το 1998 (κλάδος ασφάλειας ζωής και ασφάλειας κατά κινδύνων) και ο οποίος συμβάλλει σημαντικά στη διαμόρφωση αυτών των αποτελεσμάτων. Διαθέτει επίσης και εξάγει αναγνωρισμένη τεχνογνωσία στον τομέα της μηχανογραφικής επεξεργασίας των μέσων πληρωμής και των ηλεκτρονικών τραπεζικών συναλλαγών (έκδοση τραπεζικών καρτών πληρωμής και επεξεργασία των πληρωμών με κάρτα στα εμπορικά καταστήματα).

3. Ο λογαριασμός "Livret bleu"

(19) Το "Livret bleu" είναι προϊόν αποταμίευσης που υπόκειται σε ρύθμιση και απευθύνεται στο ευρύ κοινό, του οποίου το δικαίωμα διανομής παραχώρησαν οι γαλλικές αρχές στην Crédit Mutuel με το νόμο αριθ. 75-1242 της 27ης Δεκεμβρίου 1975. Το επιτόκιο που χορηγεί η Crédit Mutuel για τις καταθέσεις στο "Livret bleu" καθορίζεται από το κράτος. Το καταβαλλόμενο στους αποταμιευτές διαφημιζόμενο εμπορικό επιτόκιο, το οποίο δεν υπόκειται σε φορολογία, είναι ταυτόσημο με το επιτόκιο του βασικού ανταγωνιστικού προϊόντος λαϊκής αποταμίευσης, του Livret A (το οποίο διανέμεται από τα Caisses d'épargne και από το ταχυδρομείο) και το ύψος των καταθέσεων δεν είναι δυνατό να υπερβεί το ανώτατο όριο που έχει καθοριστεί για το Livret A(4). Το "Livret bleu" είχε μεγάλη σημασία για την Crédit Mutuel, διότι ήταν το βασικό προϊόν που προσέλκυε τους ιδιώτες πελάτες της τράπεζας επί δύο περίπου δεκαετίες σε σχέση με τους ανταγωνιστές της. Η σχετική σημασία του, σε ποσοτικούς όρους, τείνει ωστόσο να περιοριστεί με την πάροδο των ετών. Το μερίδιο του "Livret bleu" στις καταθέσεις στην Crédit Mutuel, το οποίο ήταν 70 % το 1975 και εξακολουθούσε να είναι περίπου 60 % το 1985, έχει μειωθεί σε ποσοστό κατώτερο του 25 % από το 1997 και μετά.

(20) Έως το τέλος του 1999, ο μηχανισμός του "Livret bleu" αποτελούσε αντικείμενο φορολογικής μεταχείρισης κατά παρέκκλιση της γενικής φορολογικής νομοθεσίας που διέπει την αποταμίευση. Πράγματι, η Crédit Mutuel κατέβαλλε επισήμως στο κράτος το ένα τρίτο των υπό φυσιολογικές συνθήκες οφειλόμενων φόρων βάσει της απαλλακτικής εισφοράς επί των εσόδων της αποταμίευσης και των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης, ανεξάρτητα από τη φορολογική κατάσταση των αποταμιευτών(5). Το ποσό αυτού του φόρου δεν βάρυνε, κατά κανέναν τρόπο, τον αποταμιευτή. Στις 5 Ιανουαρίου 2000, το Συμβούλιο Επικρατείας, στο οποίο είχε προσφύγει η AFB, κήρυξε παράνομο το σύστημα μερικής εξαίρεσης του "Livret bleu" από τις εθνικές φορολογικές διατάξεις που αφορούν την απαλλακτική εισφορά. Οι γαλλικές αρχές αποφάσισαν, στις 13 Ιανουαρίου 2000, να αυξήσουν το επιτόκιο προ φόρων του "Livret bleu" για να διατηρηθεί αμετάβλητη η καθαρή απόδοση για τους καταθέτες. Φαίνεται, εν πάση περιπτώσει, ότι από τότε που τέθηκε σε ισχύ το διάταγμα της 27ης Σεπτεμβρίου 1991, η Crédit Mutuel επωφελήθηκε από μηχανισμό "εξουδετέρωσης" των φορολογικών εισφορών που καταβάλλονται βάσει του προαναφερόμενου συστήματος. Με άλλους όρους, το κράτος ή το Caisse des Dépôts et Consignations (CDC) έχουν καταβάλει στην Crédit Mutuel ποσό που αντιστοιχεί στις εν λόγω εισφορές, με αποτέλεσμα το "Livret bleu" να είναι, ήδη από εκείνο το έτος, προϊόν εξ ολοκλήρου απαλλαγμένο από φορολογία, τόσο για τον καταναλωτή όσο και για την Crédit Mutuel, τουλάχιστον όσον αφορά τους αποταμιευτικούς πόρους η διαχείριση των οποίων ασκείται κεντρικά από το CDC.

(21) Τα κεφάλαια που συγκεντρώνονται στο "Livret bleu", το ύψος των οποίων κυμαινόταν κατά τις δεκαετίες του '90 και του '80 σε 100 δισεκατομμύρια FRF, διατίθεντο εξαρχής για διάφορες πιθανές χρήσεις.

(22) Ένα αυξανόμενο ποσοστό αυτών των κεφαλαίων έπρεπε να διατίθεται υποχρεωτικά, από το 1991 και μετά, για τη χρηματοδότηση της κοινωνικής κατοικίας και η διαχείριση των κεφαλαίων αυτών είτε ασκούνταν σε κεντρικό επίπεδο, δηλαδή καταβάλλονταν σε λογαριασμό καταθέσεων στο CDC, είτε τα διέθετε η ίδια η Crédit Mutuel για τους ίδιους σκοπούς για τους οποίους τα χρησιμοποιούσε και το CDC. Το CDC αποδίδει στην Crédit Mutuel σταθερή προμήθεια είσπραξης 1,3 % για το ποσό των αποταμιεύσεων που τελεί υπό κεντρική διαχείριση (η οποία προστίθεται στο καθαρό επιτόκιο που καταβάλλεται στον αποταμιευτή). Το ύψος της προμήθειας παρέμεινε αμετάβλητο από τότε που τέθηκε σε εφαρμογή το σύστημα της κεντρικής διαχείρισης, δηλαδή από το 1991. Το CDC διαθέτει τα ποσά που προορίζονται για τη χρηματοδότηση της κοινωνικής κατοικίας σε δάνεια προς τους οργανισμούς HLM, όπως χρησιμοποιούνται τα κεφάλαια του Livret A από τα Caisses d'épargne (ταμιευτήρια) και το ταχυδρομικό ταμιευτήριο. Μετά το διάταγμα της 27ης Σεπτεμβρίου 1991, το σύνολο των νέων πόρων του "Livret bleu" διατίθεται για τη χρηματοδότηση της κοινωνικής κατοικίας και το διαθέσιμο υπόλοιπο που υπήρχε στις 31 Δεκεμβρίου 1990 έπρεπε να τεθεί σταδιακά υπό την κεντρική διαχείριση του CDC κατά το ένα δέκατο ετησίως έως το 2000.

(23) Ένα άλλο μέρος αυτών των κεφαλαίων χρησιμοποιούνταν για σκοπούς οι οποίοι καθορίστηκαν από το διάταγμα της 1ης Μαρτίου 1976 ως "χρήσεις που εξυπηρετούν το γενικό συμφέρον" (EIG). Το ήμισυ αυτών των κεφαλαίων διατίθεται υποχρεωτικά για τη χρηματοδότηση των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης και το άλλο ήμισυ για εγγραφή αξιών που εκδίδονται από το κράτος, τα δημόσια ιδρύματά του και, δευτερευόντως, για συμπληρωματικά δάνεια επί των δανείων με προτιμησιακό επιτόκιο στο πλαίσιο της χρηματοδότησης στεγαστικών δανείων. Τα δάνεια αυτά δεν είναι δυνατό να χορηγούνται σε εμπορικές εταιρείες. Βάσει των διατάξεων του νόμου της 27ης Δεκεμβρίου 1975, το 50 % των πόρων της αποταμίευσης θα έπρεπε να διατίθεται για τους προαναφερθέντες σκοπούς. Το ποσοστό αυτό αυξήθηκε σε 65 % (και 80 % των νέων πόρων) από τότε που τέθηκαν σε ισχύ τα δύο διατάγματα της 31ης Οκτωβρίου 1983 (αυτό ίσχυε έως το 1991)(6).

(24) Τέλος, το υπόλοιπο των αποταμιευτικών πόρων, που αρχικά ήταν το ήμισυ, από το 1983 έως το 1991(7) ήταν 35 % και στη συνέχεια μειωνόταν σταδιακά κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '90, η Crédit Mutuel μπορούσε να το χρησιμοποιήσει κατά βούληση για λογαριασμό της, άρα και για να στηρίξει τις ανταγωνιστικές τραπεζικές της δραστηριότητες με ένα μέρος των πόρων του "Livret bleu".

(25)

Πίνακας 1

Χρήσεις που αντιστοιχούν στους αποταμιευτικούς πόρους του "Livret bleu"

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

Πηγή:

Crédit Mutuel και Arthur Andersen.

(26) Όπως επιβεβαίωσαν οι δημόσιες αρχές, ο μηχανισμός αυτός σχεδιάστηκε σε μια δεδομένη εποχή με σκοπό να ευνοηθεί η ανάπτυξη της Crédit Mutuel, παρέχοντάς της τη δυνατότητα, με τη βοήθεια φθηνών πόρων, να αναπτύξει τις δικές της τραπεζικές δραστηριότητες, οι οποίες στηρίζονταν σε σημαντικό μέρος του συνόλου των αποταμιεύσεων του "Livret bleu".

(27) Το σύστημα αναμορφώθηκε ριζικά από το 1991 και μετά για να ευθυγραμμισθεί σταδιακά με το σύστημα του Livret A, διότι οι γαλλικές αρχές είχαν προφανώς επίγνωση ότι προκαλούσε στρεβλώσεις του ανταγωνισμού. Από τεχνική άποψη, το σύνολο των νέων πόρων καταλογίζεται πλέον ότι διατίθεται για σκοπούς γενικού συμφέροντος (EIG), εφόσον αυξάνεται συνεχώς το ποσοστό της χρηματοδότησης της κοινωνικής κατοικίας στο πλαίσιο των EIG(8). Στην πράξη, όλες οι νέες καταθέσεις στο "Livret bleu" φαίνεται ότι έχουν διατεθεί για τη χρηματοδότηση της κοινωνικής κατοικίας. Η διάθεση για το σκοπό αυτό του υπολοίπου της αποταμίευσης που υπήρχε το 1990 θα έπρεπε να κλιμακωθεί σε διάστημα δέκα ετών από το 1991 έως το 2000, έτσι ώστε να δοθεί στην Crédit Mutuel η δυνατότητα να αναδιαρθρώσει τα στοιχεία ενεργητικού της που αφορούσαν το [...] του ισολογισμού της (στα τέλη του 1990). Σε αντιστάθμιση, το 1991 καταργήθηκε πλήρως κάθε διοικητικός έλεγχος όσον αφορά το άνοιγμα ή το κλείσιμο θυρίδων. Επιπλέον, η πληρωμή της εφάπαξ απαλλακτικής εισφοράς για τους τόκους που καταβάλλονται στους αποταμιευτές για τις καταθέσεις στο "Livret bleu" επισήμως "εξουδετερώθηκε"(9), δηλαδή επεστράφη στην Crédit Mutuel από το CDC ή από το κράτος.

(28) Όταν η Επιτροπή αποφάσισε να κινήσει την παρούσα διαδικασία, επικρατούσε μια μεταβατική κατάσταση: τα νέα κεφάλαια που συγκεντρώνονται στο "Livret bleu" εμφανίζονταν ότι είχαν διατεθεί στην κοινωνική κατοικία, αλλά τα κεφάλαια που είχαν συγκεντρωθεί στο παρελθόν διατέθηκαν για τη χρήση αυτή με πολύ μεγάλη καθυστέρηση σε σχέση με αυτό που προέβλεπε η αρχική συμφωνία μεταξύ της Crédit Mutuel και του κράτους (η οποία προέβλεπε ότι το ποσοστό που διατίθεται για τη χρήση αυτή έπρεπε να αυξάνεται κατά 10 % ετησίως). Κατά την παρελθούσα δεκαετία, πολύ μεγάλο μέρος των αποταμιεύσεων εξακολούθησε να διατίθεται για ελεύθερες χρήσεις (περίπου [...]), όπως παρουσιάζει ο πίνακας 1 ανωτέρω. Η κεντρική διαχείριση των αποταμιεύσεων στο CDC επιταχύνθηκε, ωστόσο, το 1997. Υπήρξε πράγματι ένα νέο στοιχείο που επιτάχυνε και τροποποίησε τη μεταρρύθμιση ως προς τη χρήση των κεφαλαίων του "Livret bleu". Μετά την κίνηση της παρούσας διαδικασίας από την Επιτροπή, το Δεκέμβριο του 1997 και την πώληση της CIC στην Crédit Mutuel τον Απρίλιο του 1998, το κράτος επαναδιαπραγματεύθηκε με την Crédit Mutuel τη συμφωνία του 1991. Αποφασίστηκε τότε να τεθεί το σύνολο των αποταμιεύσεων του "Livret bleu" υπό την κεντρική διαχείριση του CDC στο τέλος του 1998. Η συγκέντρωση των πόρων στο CDC ολοκληρώθηκε στην πραγματικότητα το δεύτερο εξάμηνο του 1999.

(29) Στην ανακοίνωση σχετικά με την κίνηση της παρούσας διαδικασίας, η Επιτροπή επεσήμανε ότι εχορηγούντο ενδεχομένως στην Crédit Mutuel κρατικές ενισχύσεις στο πλαίσιο του μηχανισμού του "Livret bleu" για τους ακόλουθους λόγους.

(30) Πρώτον, οι πόροι του CDC, το οποίο είναι δημόσιο ίδρυμα, αποτελούν κατά την έννοια του άρθρου 87 της συνθήκης κρατικούς πόρους(10)· το επίπεδο της προμήθειας διαμεσολάβησης του 1,3 % έπρεπε, συνεπώς, να είναι δικαιολογημένο για να διαπιστωθεί ότι δεν υπάρχει υπερκάλυψη των επιβαρύνσεων είσπραξης και διαχείρισης της Crédit Mutuel για το "Livret bleu".

(31) Δεύτερον, το στοιχείο της φοροαπαλλαγής του "Livret bleu" είναι δυνατό, όπως και η χορήγηση από το κράτος φορολογικών πλεονεκτημάτων, να συνιστά, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου(11), κρατικό πόρο κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1 της συνθήκης ΕΚ. Η Επιτροπή ανέφερε, στην ανακοίνωσή της για την κίνηση της παρούσας διαδικασίας, ότι οι δικαιούχοι της φορολογικής ενίσχυσης ήταν οι αποταμιευτές και όχι η Crédit Mutuel. Επεσήμανε, ωστόσο, ότι θα έπρεπε να εξακριβωθεί αν η Crédit Mutuel ιδιοποιούνταν αυτό το φορολογικό πλεονέκτημα μέσω του εν λόγω μηχανισμού.

(32) Η τρίτη συνιστώσα του εν λόγω πλεονεκτήματος (το καθαρό κέρδος διαμεσολάβησης που αποκόμισε η Crédit Mutuel από τα ποσά των αποταμιεύσεων του "Livret bleu" που δεν τελούν υπό κεντρική διαχείριση, αφαιρουμένων των σχετικών εξόδων διαχείρισης) είναι επίσης δυνατό να συγκεντρώσει κρατικούς πόρους για τις EIG. Τα περισσότερα έσοδα από τις EIG προέρχονται από υποχρεωτικά δάνεια σε δημόσιους οργανισμούς (κρατικούς ή οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης) ή σε δημόσιες επιχειρήσεις με επιτόκια που ρυθμίζονται από το κράτος και τα οποία δεν είναι απαραιτήτως τα ίδια με αυτά της αγοράς. Το κράτος είναι συνεπώς σε θέση να ελέγξει πλήρως το πλεονέκτημα που επιθυμεί να παραχωρήσει στην Crédit Mutuel βάσει αυτών των EIG. Λόγω του υποχρεωτικού χαρακτήρα του, αυτό το σκέλος αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του ισολογισμού εξόδων και εσόδων του συστήματος του "Livret bleu". Από αυτό συνάγεται ότι η Crédit Mutuel ήταν σε θέση να αποκομίζει από τα ποσά των αποταμιεύσεων που δεν υπόκεινται σε κεντρική διαχείριση έσοδα που υπερβαίνουν τα πραγματικά έξοδα συγκέντρωσης και διαχείρισης των καταθέσεων.

(33) Τέταρτον, η Επιτροπή είχε αναφέρει κατά την κίνηση της διαδικασίας, χωρίς να λαμβάνει θέση διότι δεν είχε στη διάθεσή της επαρκώς ακριβή στοιχεία του φακέλου, το επιχείρημα των καταγγελλόντων ότι το "Livret bleu" παρείχε πλεονέκτημα προσέλκυσης πελατείας, μηχανισμός που για λόγους απλής διατύπωσης αποκαλείται με τους όρους "προϊόν προσέλκυσης πελατών". Κατά την άποψη των καταγγελλόντων, το δικαίωμα αποκλειστικής διανομής ενός προϊόντος αποταμίευσης που είναι ελκυστικό διότι είναι αφορολόγητο, θα παρείχε ενδεχομένως στην Crédit Mutuel τη δυνατότητα να προσελκύσει και να διατηρήσει πελατεία στην οποία το δίκτυο της τράπεζας θα ήταν στη συνέχεια σε θέση να πωλήσει και άλλα προϊόντα ή τραπεζικές υπηρεσίες (δάνεια, τοποθετήσεις, ασφάλειες, διαχείριση μέσων πληρωμής). Η ίδια συλλογιστική που ισχύει για την τρίτη συνιστώσα θα μπορούσε να εφαρμοστεί και όσον αφορά το παρόν πλεονέκτημα: το κράτος θα μπορούσε να λαμβάνει υπόψη τα οφέλη που απορρέουν, ενδεχομένως, από αυτό το προϊόν προσέλκυσης πελατών, μειώνοντας το ποσό της προμήθειας που καταβάλλει για τη συγκέντρωση των αποταμιεύσεων.

III. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΕΝΩΝ

1. Η επιχειρηματολογία των καταγγελλόντων

(34) Τα επιχειρήματα των καταγγελλόντων παρουσιάστηκαν από την Επιτροπή στην ανακοίνωσή της για την κίνηση της διαδικασίας βάσει του άρθρου 88 παράγραφος 2 της συνθήκης. Τα συμπληρωματικά υπομνήματα που διαβιβάστηκαν στη συνέχεια περιέχουν τα ακόλουθα νέα επιχειρήματα.

(35) Υπόμνημα που επικαιροποιήθηκε στο τέλος Φεβρουαρίου 1999 και κοινοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 1999, αναφορικά με το προϊόν προσέλκυσης πελατών του "Livret bleu", εκτιμά το οικονομικό όφελος που προκύπτει από αυτό το προϊόν σε 17 δισεκατομμύρια FRF, με βάση την υπόθεση ότι η αύξηση των μεριδίων της αγοράς της Crédit Mutuel σε όλα τα τμήματα της αγοράς κατά την περίοδο 1986-97 οφείλεται αποκλειστικά στη διανομή των πόρων του "Livret bleu".

(36) Άλλο υπόμνημα, του Μαΐου 1998, που κοινοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 1999, εκτιμά ότι τα διαφυγόντα φορολογικά έσοδα για το κράτος ανήλθαν κατά την ίδια περίοδο σε 2,9 δισεκατομμύρια FRF. Πρόκειται με άλλους όρους για το κόστος το οποίο θα βάρυνε την Crédit Mutuel εάν επιθυμούσε να διανείμει αυτό το προϊόν χωρίς φοροαπαλλαγή, προσφέροντας στους αποταμιευτές την ίδια απόδοση απαλλαγμένη από φόρο.

(37) Μελέτη την οποία πραγματοποίησε η Caisse Nationale du Crédit Agricole, η οποία ανακοινώθηκε το Μάιο του 2000, αναλύει την εξέλιξη του αριθμού θυρίδων της Crédit Mutuel. Διαπιστώνεται ότι ο συνολικός αριθμός μόνιμων θυρίδων μειώθηκε από το 1991 έως το 1994 και στη συνέχεια αυξήθηκε σταδιακά σε 1990 θυρίδες το 1998. Η εξέλιξη αυτή είναι διαφορετική ανάλογα με τις περιοχές: ο αριθμός θυρίδων παρουσίασε σημαντική μείωση στη Χώρα του Λίγηρα (-21 %), τη Νορμανδία (-8 %) και σε μικρότερο βαθμό στο Nord-Pas-de-Calais (-3 %). Το φαινόμενο αυτό επιτάθηκε με τη μείωση, κατά το διάστημα 1994 έως 1998, του αριθμού των μη μόνιμων θυρίδων στη Χώρα του Λίγηρα και τη Βρετάνη και, σε μικρότερο βαθμό, στην Αλσατία. Συμπερασματικά, ο αριθμός μόνιμων θυρίδων, αλλά και των μη μόνιμων, μειώθηκε στις περιοχές στις οποίες η Crédit Mutuel είχε ανέκαθεν ισχυρή παρουσία (Χώρα του Λίγηρα, Βρετάνη, Αλσατία), ενώ αυξήθηκε στις άλλες περιοχές. Είναι, συνεπώς, πιθανό η Crédit Mutuel να περιόρισε την παρουσία της στις αγροτικές περιοχές για να την ενισχύσει σε αστικές περιοχές. Τα δεδομένα αυτά φαίνεται ότι διαψεύδουν τους ισχυρισμούς της Crédit Mutuel σύμφωνα με τους οποίους ήταν αναγκασμένη να διατηρεί ισχυρή παρουσία στις αγροτικές περιοχές κατά τη δεκαετία του '90. Δείχνουν επίσης ότι η Crédit Mutuel είναι σε θέση να διατηρήσει δίκτυο εξαιρετικά μεγάλης πυκνότητας ακόμη και μετά την άρση κάθε ελέγχου από τις δημόσιες αρχές.

(38) Υπόμνημα της εταιρείας Glais, του Αυγούστου του 2000, παρουσιάζει στατιστικά στοιχεία αναφορικά με το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που προσέδωσε στην Crédit Mutuel το δικαίωμα αποκλειστικής διανομής του "Livret bleu". Η εξέταση της χρονικής εξέλιξης των στοιχείων δείχνει ότι τα ποσά των καταθέσεων στο "Livret bleu" και τα ποσά των άλλων καταθέσεων παρουσίασαν σημαντική αύξηση έως την περίοδο 1985-1987. Η αύξηση των χορηγήσεων στα νοικοκυριά συνεχίστηκε και μετά την περίοδο αυτή και παρέμεινε μεγαλύτερη για την Crédit Mutuel σε σχέση με τους βασικούς ανταγωνιστές της. Ο εμπειρογνώμονας της εταιρείας Glais συνάγει το συμπέρασμα ότι "το 'Livret bleu' συνέβαλε στην προσέλκυση πελατών [...] και από τα μέσα της δεκαετίας του '80 το θετικό αποτέλεσμα φαίνεται ότι συνεχίστηκε χωρίς να αυξηθούν οι καταθέσεις. Φαίνεται ότι διατηρήθηκαν οι αρχικοί πελάτες οι οποίοι τροφοδότησαν τη στρατηγική επέκτασης της Crédit Mutuel από αυτή την περίοδο και μετά". Στη συνέχεια, ο εμπειρογνώμονας παρατηρεί ότι η δραστηριότητα της Crédit Mutuel (κυρίως οι χορηγήσεις) φαίνεται ότι αποσυνδέθηκε από τη μέση εξέλιξη της τραπεζικής αγοράς, καταρτίζοντας κυρίως ένα δείκτη χρονικής κατανομής των τυχαίων οικονομικών διαταραχών στις μεταβλητές δραστηριότητας καθώς και υπόδειγμα απλής συνάρτησης της ζήτησης δανείων. Μια λογική εξήγηση αυτού του φαινομένου είναι, κατά την άποψη του εμπειρογνώμονα, το γεγονός ότι οι πελάτες της Crédit Mutuel παρέμειναν περισσότερο σταθεροί από τους πελάτες άλλων τραπεζικών δικτύων, παραδείγματος χάρη μέσω του "Livret bleu".

(39) Το δεύτερο υπόμνημα της εταιρείας Glais (του Δεκεμβρίου του 2000) προτείνει μια νέα οικονομετρική ανάλυση του βαθμού διατήρησης της πελατείας κάθε τραπεζικού δικτύου. Η κατάρτιση μοντέλου της ζήτησης δανείων σε συνάρτηση με τα πραγματικά επιτόκια επιτρέπει την κατάρτιση δείκτη ευαισθησίας της ζήτησης δανείων στα επιτόκια. Η επιλογή του υποδείγματος VAR (διανυσματικό αυτοπαλινδρομικό) επιτρέπει να λαμβάνονται υπόψη ταυτόχρονα οι προθεσμίες προσαρμογής και οι πολλαπλές αιτιώδεις συνάφειες που υφίστανται ενδεχομένως μεταξύ των μεταβλητών. Με υψηλότατο βαθμό στατιστικής ακρίβειας, συνάγεται ότι η ζήτηση δανείων προς την Crédit Mutuel, σε απόλυτη τιμή, επηρεάζεται ελάχιστα από το επίπεδο των επιτοκίων (0,26) και καθόλου (0,01) από το επίπεδο των επιτοκίων του ανταγωνισμού (στην προκειμένη περίπτωση το επιτόκιο αναφοράς που επελέγη είναι αυτό της Crédit Agricole). Οι βαθμοί ευαισθησίας που επελέγησαν για τα άλλα δίκτυα κλιμακώνονται αντίστοιχα από 0,86 έως 2,93 και από 0,66 έως 3,74, με σημαντική εξαίρεση τα Caisses d'épargne (με αντίστοιχους συντελεστές 0,37 και 0,47) τα οποία διανέμουν το προϊόν του Livret A, που είναι και ο λογαριασμός ταμιευτηρίου τα χαρακτηριστικά του οποίου είναι ίδια με αυτά του "Livret bleu". Τα αποτελέσματα αυτά επιβεβαιώνουν, κατά την άποψη του εμπειρογνώμονα, την υπόθεση βάσει της οποίας τα δύο τραπεζικά δίκτυα διαθέτουν μέσα που τους επιτρέπουν να κερδίζουν την εμπιστοσύνη της πελατείας τους πολύ περισσότερο σε σχέση με τα άλλα τραπεζικά δίκτυα. Είναι όμως αδύνατο να προσδιοριστεί αν αυτά τα υψηλότερα ποσοστά διατήρησης πιστών πελατών αποδίδονται στη διανομή ενός αφορολόγητου προϊόντος αποταμίευσης ή στη χρησιμοποίηση ενός πυκνού δικτύου υποκαταστημάτων στις διάφορες περιοχές (που είναι και τα δύο κοινά μέσα που έχουν στη διάθεσή τους αυτά τα δίκτυα).

2. Παρατηρήσεις των ενδιαφερόμενων τρίτων μερών

(40) Η Επιτροπή έλαβε τις παρατηρήσεις πολλών ενδιαφερόμενων μερών που απαντούσαν στην ανακοίνωση της Επιτροπής στην Επίσημη Εφημερίδα σχετικά με την κίνηση της παρούσας διαδικασίας.

(41) Όλοι ανεξαιρέτως οι ανταγωνιστές της Crédit Mutuel τόνισαν ότι υπέστησαν ζημία εξαιτίας της παραχώρησης στην Crédit Mutuel του μονοπωλίου της διανομής του προϊόντος του "Livret bleu". Οι περισσότερες τράπεζες θεωρούν ότι αυτό το απαλλαγμένο από φορολογία προϊόν είχε ως αποτέλεσμα να τους προκαλεί ζημία εξαιτίας της απώλειας πελατών τους οποίους προσέλκυε το "Livret bleu" και ζήτησαν την κατάργηση αυτού του μονοπωλίου. Παρόμοιες παρατηρήσεις απέστειλαν στην Επιτροπή τα ακόλουθα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα:

Banque Dupuy de Parseval

Banque Natexis

Banque de Picardie

Banque Populaire de Bourgogne

Banque Populaire Bretagne Atlantique

Banque Populaire du Centre

Banque Populaire Centre-Atlantique

Banque Populaire de Champagne

Banque Populaire de la Côte d'Azur

Banque Populaire du Dauphiné et des Alpes du Sud

Banque Populaire de Franche-Comté, du Maconnais et de l'Ain

Banque Populaire du Haut-Rhin

Banque Populaire de La Loire

Banque Populaire de Lorraine

Banque Populaire de Lyon

Banque Populaire du Midi

Banque Populaire du Massif Central

Banque Populaire de l'Ouest

Banque Populaire Provençale et Corse

Banque Populaire des Pyrénées Orientales, de l'Aude et de l'Ariège

Banque Populaire du Quercy et de l'Agenais

Banque Populaire Savoisienne

Banque Populaire de la Région Economique de Strasbourg

Banque Populaire du Sud-Ouest

Banque Populaire du Tarn et de l'Aveyron

B.P.ROP Banque Populaire

Banque de Savoie

Crédit Commercial de France

Crédit Commercial du Sud-Ouest

Crédit Lyonnais

Société Générale

Union des Banques à Paris.

(42) Ένας από τους καταγγέλλοντες, η AFB, απέστειλε στην Επιτροπή επιστολή με ημερομηνία 4ης Ιουνίου 1998, που διαβεβαιώνει ότι η αμοιβή του 1,3 % που παρέχει το CDC για τα κεφάλαια που τίθενται υπό κεντρική διαχείριση ήταν υπερβολική, ότι η διαφορά της με την προμήθεια του 1,2 % που καταβάλλεται στα Caisses d'épargne για τη συγκέντρωση των αποταμιεύσεων του Livret A δεν ήταν δικαιολογημένη. Στην ίδια επιστολή, η AFB αναφέρει ότι είχε προτείνει στις γαλλικές αρχές, στις αρχές του 1997, να διασφαλίσουν τη συγκέντρωση του προϊόντος του "Livret bleu" με τους ίδιους όρους στους οποίους υπόκειται η κεντρική διαχείριση των κεφαλαίων στο CDC, με ποσοστό απόδοσης μόνο 1 %, και ότι η κυβέρνηση δεν απάντησε σε αυτή την προσφορά. Η AFB επεσήμανε ιδίως ότι η έκθεση του Απριλίου του 1998 του βουλευτού κ. Douyère σχετικά με τον εκσυγχρονισμό των Caisses d'épargne, ανέφερε ότι το μέσο κόστος συγκέντρωσης κεφαλαίων ενός ταμιευτηρίου, όπως αυτού της Βουργουνδίας, ανέρχεται στο 0,96 % των κεφαλαίων που συγκεντρώνει και ότι δεν υπήρχε κανένας λόγος να παρουσιάζει η Crédit Mutuel υψηλότερες δαπάνες διαχείρισης. Η Crédit Mutuel δεν υπόκειται, όπως τα Caisses d'épargne, σε τεχνικούς περιορισμούς που καθιστούν τη διαχείριση του λογαριασμού επαχθέστερη (η διαχείριση του Livret A δεν είχε ακόμη αποϋλοποιηθεί κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '90, όπως συνέβη με το "Livret bleu" η διαχείριση του οποίου πραγματοποιείται εξ ολοκλήρου με ηλεκτρονικά μέσα).

(43) Στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας, οι καταγγέλλοντες υπέβαλαν επίσης στην Επιτροπή συμπληρωματικό υπόμνημα στο οποίο αναφέρουν ότι η Crédit Mutuel μπόρεσε να εξαγοράσει, τον Απρίλιο του 1997, την Crédit Industriel et Commercial (CIC), με την ιδιωτικοποίηση αυτού του τραπεζικού ιδρύματος που τελούσε προηγουμένως υπό την κατοχή του δημοσίου ομίλου ασφαλειών GAN, χάρη στις ενισχύσεις που ελάμβανε στο πλαίσιο του "Livret bleu", οι οποίες της έδωσαν τη δυνατότητα να αυξήσει το μερίδιο της αγοράς της επί των καταθέσεων από 2 % το 1969 σε 6,9 % περίπου το 1997. Τα ίδια κεφάλαια της εταιρείας παρουσίασαν, κατά την άποψη των καταγγελλόντων, ταχεία αύξηση χάρη στις εν λόγω ενισχύσεις, από 650 εκατομμύρια FRF το 1974 σε 47,3 δισεκατομμύρια FRF το 1997.

(44) Εξάλλου, εκτός από τις απαντήσεις της Crédit Mutuel, που παρουσιάζονται στο τμήμα III.3, η Επιτροπή έλαβε τις παρατηρήσεις τρίτων που υπερασπίζονται το μηχανισμό του "Livret bleu":

κ. Bertholet, βουλευτού της περιοχής Drôme

κ. Blondel, γενικού συμβούλου της περιφέρειας Nord

κ. Cabot, διευθυντού του Centre Régional Information Jeunesse της Τουλούζης

κ. Cormorèche, δημάρχου του Montuel

κ. Cornelis, γενικού συμβούλου της περιφέρειας Nord

κ. Chavannes, δημάρχου της Angoulême

κ. Crépeau, βουλευτού της περιοχής Charente Maritime

κ. Debavelaere, γερουσιαστή του Pas-de-Calais

κ. Decool, δημάρχου της Brouckerque

κ. Deleνοye, γερουσιαστή του Pas-de-Calais

κ. Delnatte, βουλευτού της περιφέρειας Nord

κ. Dolez, βουλευτή της περιφέρειας Nord

κ. Ewald, περιφερειακού αντιπροσώπου της Association pour le Droit à l'Initiative Economique

κ. Fronton, Union Départementale des Associations Familiales de Haute-Garonne

κ. Foy, γερουσιαστή της περιφέρειας Nord

κ. Galiègue, προέδρου της Caisse de Crédit Mutuel de Solesmes

κας Gournay, δημάρχου της Caestre

κας Armelle Guinebertière, βουλευτού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

κ. Hervé, δημάρχου της Rennes

κ. Humez, προέδρου της νομαρχιακής επιτροπής καταπολέμησης της βλεννογλοιοείδωσης του Pas-de-Calais

κας Ingelaere, προέδρου της Flandr'action

κ. Juppé, βουλευτού - δημάρχου του Μπορντώ

κ. Lapalu, προέδρου της Association Animation et Gestion d'Organismes Privés

κ. Lazaro, βουλευτή της περιφέρειας Nord

κ. Lebreton, προέδρου του γενικού συμβουλίου της περιοχής Côtes d'Armor

κ. Ledieu, δημάρχου του Cateau-Cambrésis

κ. Leleu, διοικητού της Crédit Mutuel Nord

κ. Maille, προέδρου του αστικού διαμερίσματος Brest

κ. Masclet, περιφερειακού συμβούλου της περιοχής Nord-Pas-de-Calais

κ. Μéhaignerie, προέδρου του γενικού συμβουλίου της περιοχής Ille et Villaine

κ. Mio, περιφερειακού συμβούλου του Nord-Pas-de-Calais

κας Novak, προέδρου της Association pour le Droit à l'Initiative Economique

κας Permuy, περιφερειακού συμβούλου του Nord-Pas-de-Calais

κ. Albert Rivaux, γενικού συμβούλου του Pas de Calais

κ. de Rohan, προέδρου του περιφερειακού συμβουλίου της Βρετάνης

κ. Valla, γενικού συμβούλου της Ardèche

κ. Vanlerenberghe, δημάρχου Arras

κ. Villain, δημάρχου Cambrai

κ. de Villiers, βουλευτού της Vendée.

(45) Η συντριπτική πλειοψηφία των ανωτέρω επεσήμανε τη συμβολή, ιδίως σε περιφερειακό επίπεδο, της Crédit Mutuel στη χρηματοδότηση της κοινωνικής οικονομίας, και ιδίως των μη κερδοσκοπικών ενώσεων. Επεσήμαναν επίσης τη στήριξη που παρέχει η Crédit Mutuel στις λαϊκές τάξεις από τις οποίες προέρχεται μεγάλο μέρος της πελατείας της. Διάφοροι εκλεγμένοι τοπικοί φορείς τόνισαν τη συμβολή της Crédit Mutuel στη δημιουργία επιχειρήσεων και θέσεων απασχόλησης και στην ανάπτυξη των τοπικών πρωτοβουλιών, σε συνεργασία με τους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης. Ορισμένοι άλλοι θεωρούν ότι η Crédit Mutuel, λόγω της αποκεντρωμένης διάρθρωσής της, ανταποκρινόταν καλύτερα από τα ιδρύματα με κεντρική διαχείριση στις τοπικές ανάγκες και στην αναγκαιότητα μιας ισορροπημένης ανάπτυξης της χώρας.

3. Παρατηρήσεις της Crédit Mutuel

(46) Η Crédit Mutuel απέστειλε, στις 11 Ιουνίου 1997, στην Επιτροπή επιστολή που παραθέτει τις παρατηρήσεις της, απαντώντας στην κίνηση της παρούσας διαδικασίας. Η Crédit Mutuel θεωρεί, ως θέμα αρχής, ότι οι όροι συγκέντρωσης και διαχείρισης του προϊόντος του "Livret bleu" δεν συνιστούν κρατικές ενισχύσεις. Προσθέτει, δευτερευόντως, ότι, ακόμη και αν επρόκειτο για κρατική ενίσχυση κατά την έννοια του άρθρου 87 της συνθήκης, αυτή θα μπορούσε να υπαχθεί στην εξαίρεση η οποία προβλέπεται στο άρθρο 86 παράγραφος 2 της συνθήκης. Σε αυτή την περίπτωση, μόνο τα τοπικά υποκαταστήματα της Crédit Mutuel θα ήταν, από νομική άποψη, δικαιούχοι αυτής της ενίσχυσης.

(47) Τα επιχειρήματα αυτά επαναλαμβάνονται και αναπτύσσονται από την Crédit Mutuel σε λεπτομερή φάκελο με ημερομηνία 18 Ιουνίου 1998.

(48) Η Crédit Mutuel δικαιολόγησε την ελευθερία που είχε στο παρελθόν ως προς τον τρόπο διάθεσης του ενός τρίτου των πόρων του "Livret bleu"(12) με το γεγονός ότι επιβαρύνθηκε κατά το ένα τρίτο με τη φορολόγηση των καταβαλλόμενων στους αποταμιευτές τόκων. Εξ αυτού κατέληγε στο συμπέρασμα ότι αυτό δικαιολογούσε το να θεωρηθεί ότι το ένα τρίτο των συνολικών πόρων του "Livret bleu" εξαιρείται από το πεδίο εφαρμογής της παρούσας διαδικασίας. Η Crédit Mutuel διευκρίνισε ότι η κανονιστική ρύθμιση για τη διάθεση των δύο τρίτων των αποταμιευτικών πόρων σε χρήσεις εξυπηρέτησης του γενικού συμφέροντος έπρεπε να συσχετισθεί με τη φοροαπαλλαγή των δύο τρίτων του προϊόντος της αποταμίευσης του "Livret bleu". Η Crédit Mutuel ανέφερε, εξάλλου, ότι αναλάμβανε τον κίνδυνο ανεπάρκειας ρευστότητας σε περίπτωση αρνητικού καθαρού υπολοίπου στους αποταμιευτικούς λογαριασμούς (αναλήψεις).

(49) Η Crédit Mutuel θεωρεί ότι ο εν λόγω μηχανισμός δεν συγκέντρωνε κρατικούς πόρους και, ως εκ τούτου, δεν ήταν δυνατό να ισοδυναμεί με κρατικές ενισχύσεις κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1 της συνθήκης. Ειδικότερα, υπογράμμισε ότι το εν λόγω φορολογικό ευεργέτημα, λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του που επισημάνθηκαν προηγουμένως, δεν βάρυνε τον κρατικό προϋπολογισμό. Αμφισβήτησε ιδίως τους υπολογισμούς που περιέχονται στα παραρτήματα με τίτλο "Voies et moyens" του νόμου για τον προϋπολογισμό, εκτιμώντας το δημοσιονομικό κόστος της μερικής απαλλαγής που συνεπάγεται ο εν λόγω μηχανισμός και παρουσιάζοντας μια εξαντλητική για το κράτος προσέγγιση όσον αφορά το κόστος του "Livret bleu". Σε αντιστάθμιση της φοροαπαλλαγής ενός μέρους του συνόλου των αποταμιευτών, επεσήμανε ότι η φορολόγηση ενός πληθυσμού που συνήθως δεν φορολογείται ή φορολογείται με χαμηλότερο συντελεστή θα δημιουργούσε έσοδα για το κράτος, τα οποία έπρεπε να ληφθούν υπόψη στον καθαρό δημοσιονομικό ισολογισμό του μηχανισμού αυτού, εφόσον η Crédit Mutuel θα είχε καταβάλει φόρο ισοδύναμο προς το ένα τρίτο της απαλλακτικής εισφοράς. Η Crédit Mutuel υποστήριξε ότι, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της, το φορολογικό καθεστώς του "Livret bleu" κατά την περίοδο 1975-1996 δημιούργησε καθαρό έσοδο [...] προς όφελος του κράτους.

(50) Η Crédit Mutuel αμφισβήτησε το επιχείρημα ότι θα μπορούσε να ιδιοποιηθεί το φορολογικό ευεργέτημα των αποταμιευτών, εφόσον καταβάλλει κάθε έτος στο κράτος την εισφορά στην πηγή του ενός τρίτου του φόρου που συνήθως εφαρμόζεται, έτσι ώστε το πραγματικό επιτόκιο του "Livret bleu" προ φόρων να είναι το ονομαστικό επιτόκιο που εισπράττει ο αποταμιευτής προσαυξημένο με αυτό το φόρο ο οποίος παρακρατείται στην πηγή από την Crédit Mutuel. Η Crédit Mutuel επεσήμανε ότι με τον τρόπο αυτό κατέβαλλε στο κράτος ποσό περίπου [...] από το 1975 έως το 1996.

(51) Εξάλλου, η Crédit Mutuel αμφισβήτησε, σε περίπτωση κατά την οποία η Επιτροπή θα αποφαινόταν ότι υπάρχει ενίσχυση, οιαδήποτε επίπτωση στις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών: πρόκειται για προϊόν, τονίζει η Crédit Mutuel, που αντιπροσωπεύει μόλις το 5,8 % της συνολικής αποταμίευσης στη Γαλλία και το 0,72 % στην Ευρώπη. Η Crédit Mutuel είναι επιχείρηση πολύ περιορισμένου μεγέθους. Τα τοπικά υποκαταστήματα δεν δύνανται, επειδή δεν υφίσταται ευρωπαϊκό καταστατικό συνεταιριστικής εταιρείας, να αναπτύξουν δραστηριότητα εκτός Γαλλίας. Το άνοιγμα λογαριασμών στο "Livret bleu" από μη μονίμους κατοίκους αντιπροσώπευε το 1997 εξαιρετικά περιορισμένο αριθμό λογαριασμών, της τάξης των 8600, ή του 0,16 % των συνολικών αποταμιευτικών πόρων του "Livret bleu". Εν πάση περιπτώσει, η Crédit Mutuel τονίζει ότι, πριν από την εφαρμογή της δεύτερης οδηγίας για τα τραπεζικά ιδρύματα(13) το 1993, η μη ολοκλήρωση της εσωτερικής τραπεζικής αγοράς αποτελούσε εμπόδιο στις συναλλαγές.

(52) Η Crédit Mutuel αμφισβήτησε ότι υπήρξαν διαφυγόντα έσοδα για τον κρατικό προϋπολογισμό επειδή η παραχώρηση σε αυτήν του αποκλειστικού δικαιώματος διανομής αυτού του προϊόντος δεν έγινε με τη διαδικασία διαγωνισμού (σε σύγκριση με την κατάσταση κατά την οποία το κράτος θα μπορούσε να επιλέξει, με τη διαδικασία διαγωνισμού, έναν οργανισμό που θα παρείχε την ίδια υπηρεσία σε χαμηλότερο κόστος). Υπογράμμισε ότι, εφόσον το κράτος αποφάσισε να συγκεντρώσει μέσω αυτού του μηχανισμού πόρους που έπρεπε να διατεθούν σε αποστολή εξυπηρέτησης του γενικού συμφέροντος, ήταν ελεύθερο να αναθέσει αυτή την αποστολή στην Crédit Mutuel το δίκτυο της οποίας ανταποκρινόταν στους επιδιωκόμενους όρους συγκέντρωσης των πόρων για τη διάθεση του προϊόντος της λαϊκής αποταμίευσης.

(53) Η Crédit Mutuel θεωρεί ότι η διαφορά ανάμεσα στο ποσοστό της προμήθειας του 1,2 % που καταβάλλει το CDC στα Caisses d'épargne για το Livret A και στην προμήθεια του 1,3 % στην Crédit Mutuel για το "Livret bleu" (που επίσης καταβάλλεται από το CDC) εξηγείται από τη διαφορά μεγέθους, λόγω του μεγάλου όγκου των αποταμιεύσεων του Livret A(14). Τα στοιχεία αναλυτικής λογιστικής που προσκόμισε στην Επιτροπή οδηγούν στα συμπεράσματα ότι το μέσο κόστος διαχείρισης των καταθέσεων του "Livret bleu" μειώθηκε από [...] το 1993 σε [...] το 1997 και διατηρούνταν πριν από το 1997 διαρκώς σε υψηλότερο επίπεδο από την προμήθεια του 1,3 % που της κατέβαλλε το CDC για τους πόρους υπό κεντρική διαχείριση.

(54) Η Crédit Mutuel θεωρεί ότι το επιχείρημα των τραπεζών της AFB ότι το "Livret bleu" θα ήταν δυνατό να συγκεντρώνεται με χαμηλότερο κόστος, με προμήθεια διαμεσολάβησης μόλις 1 %, θα πρέπει να εκτιμηθεί με βάση το ότι οι τράπεζες θα είχαν την πρόθεση να επιλέξουν σε συνάρτηση με το ποσό των καταθέσεων στους λογαριασμούς. Η εν λόγω άρνηση αντιστάθμισης των εξόδων από τις τράπεζες της AFB θα έθετε σε κίνδυνο τη συνολική ισορροπία διαχείρισης αυτού του μηχανισμού.

(55) Η Crédit Mutuel υπέβαλε στην Επιτροπή έκθεση που παρουσιάζει τις εργασίες ανάλυσης της αναλυτικής λογιστικής του μηχανισμού του "Livret bleu". Οι εργασίες αυτές καταλήγουν, για την περίοδο 1991-1997, στο συμπέρασμα ότι η συγκέντρωση και διαχείριση των πόρων του "Livret bleu" επέφεραν περισσότερα έξοδα από τα έσοδα και ότι ο μηχανισμός ήταν εξισορροπημένος μόνο για λίγα έτη. Η Crédit Mutuel καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, εκτός από το 1991-1992, το περιθώριο κέρδους από το "Livret bleu" ήταν κατώτερο από το περιθώριο που επιτυγχάνει για τις υπόλοιπες δραστηριότητές της. Η Crédit Mutuel απέστειλε επίσης στην Επιτροπή λογιστική πιστοποίηση αυτών των εργασιών αναλυτικής λογιστικής από μια γαλλική εταιρεία ορκωτών λογιστών, τη Mazars et Guérard.

(56) Η Crédit Mutuel αμφισβήτησε ότι θα μπορούσε να αποκομίσει μέσω του "Livret bleu" εμπορικό πλεονέκτημα, στο βαθμό που:

- η αύξηση των μεριδίων της αγοράς της επιχείρησης κατά την εξεταζόμενη περίοδο θα μπορούσε να αποδοθεί στις επιδόσεις της, και ιδίως στην υψηλή παραγωγικότητά της, και όχι στην ελκυστικότητα του "Livret bleu", το μερίδιο του οποίου στους πόρους της τράπεζας παρουσίαζε συνεχή μείωση με την πάροδο του χρόνου. Η Crédit Mutuel ανέφερε ότι ένας μισθωτός της Crédit Mutuel διαχειριζόταν κατά μέσο όρο 364 λογαριασμούς πελατών το 1996, έναντι 150 στα άλλα γαλλικά πιστωτικά ιδρύματα. Από το 1991 έως το 1997, η Crédit Mutuel αύξησε το μερίδιο της αγοράς των καταθέσεων κατά 1,1 %, ενώ οι τράπεζες παρουσίασαν μείωση του μεριδίου της αγοράς κατά 0,6 %. Η Crédit Mutuel επεσήμανε ότι τα Caisses d'épargne, που διαθέτουν με το Livret A ένα παρόμοιο προϊόν, παρουσίαζαν, όπως και οι τράπεζες, κατά τη διάρκεια της εξεταζόμενης περιόδου, δυσμενή εξέλιξη του μεριδίου της αγοράς τους όσον αφορά τις καταθέσεις, γεγονός που διαψεύδει τον ισχυρισμό των καταγγελλόντων ότι υπάρχει αιτιώδης συνάφεια ανάμεσα στο "Livret bleu" και την αύξηση των μεριδίων της αγοράς της Crédit Mutuel,

- άλλα αποταμιευτικά προϊόντα τα οποία υπόκεινται σε κανονιστική ρύθμιση, όπως τα CODEVI που θεσπίστηκαν από τις δημόσιες αρχές το 1983, το Plan d'Epargne Populaire ή το Livret Jeune, διανέμονται από τις τράπεζες και αντιπροσωπεύουν ένα πραγματικό εναλλακτικό προϊόν προς το "Livret bleu", σε σημείο μάλιστα που οι διάφορες δυνατότητες τις οποίες παρέχουν τα προϊόντα αυτά επέτρεπαν, το 1997, σε έναν άγαμο ηλικίας άνω των 25 ετών να διαθέτει αποταμίευση απαλλαγμένη από φόρο ύψους 1130000 FRF (σε σύγκριση με το ποσό των 100000 FRF που είναι το ανώτατο όριο του "Livret bleu").

(57) Η Crédit Mutuel υπογράμμισε ότι η ελκυστικότητα που παρουσίαζε το "Livret bleu" στην πελατεία της είχε ως αποτέλεσμα να μειωθεί σημαντικά το ποσό των μη αποδοτικών καταθέσεων όψεως της τράπεζας, οι οποίες το 1997 αντιπροσώπευαν το 15,8 % των καταθέσεών της, έναντι 36,6 % έως 40,8 % στους βασικούς ανταγωνιστές της. Αυτή η υποκατάσταση είχε αρνητική επίπτωση στην αποδοτικότητα και τα περιθώριά της. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα το μέσο κόστος των καταθέσεων της Crédit Mutuel να είναι σημαντικά υψηλότερο από αυτό των τραπεζών της AFB.

(58) Η Crédit Mutuel αμφισβήτησε επίσης ότι, σε περίπτωση που αποφασισθεί ότι υπήρξαν ενισχύσεις, επωφελήθηκε ο όμιλος της Crédit Mutuel στο σύνολό του και επεσήμανε ότι μόνον τα τοπικά υποκαταστήματα τα οποία διανέμουν το προϊόν του "Livret bleu", που από νομική άποψη είναι ανεξάρτητα, θα μπορούσαν σε αυτή την περίπτωση να επωφεληθούν από αυτές τις ενισχύσεις.

(59) Η Crédit Mutuel πιστεύει ότι το κράτος, εκδίδοντας τις νομοθετικές διατάξεις του 1975(15), για τη θέσπιση του "Livret bleu", δημιούργησε ένα μηχανισμό προς όφελος του γενικού συμφέροντος με τη συγκέντρωση της λαϊκής αποταμίευσης και τη διάθεσή της σε χρήσεις που εξυπηρετούν το γενικό συμφέρον. Η εξάπλωση του δικτύου της Crédit Mutuel στον αγροτικό χώρο και ο μεγάλος αριθμός πελατών της χαμηλών εισοδημάτων επέδρασε καθοριστικά σε αυτή την επιλογή. Το 1998, το 58 % των πελατών της Crédit Mutuel ζούσε σε κοινότητες με λιγότερους από 20000 κατοίκους και το 77 % δήλωνε καθαρό μέσο μηνιαίο εισόδημα κατώτερο των 10000 φράγκων.

(60) Η Crédit Mutuel επεσήμανε τους περιορισμούς στους οποίους υπόκειτο:

- το κράτος επέβαλε στην Crédit Mutuel την υποχρέωση να διατηρεί [...] θυρίδες σε κοινότητες με λιγότερους από 2000 κατοίκους, το κόστος των οποίων εκτιμήθηκε σε [...] εκατομμύρια FRF ετησίως,

- στη διατήρηση "ειδικών λογαριασμών στο 'Livret bleu'" το κόστος διαχείρισης των οποίων ήταν ανώτερο από την απόδοση του 1,3 % την οποία κατέβαλλε το CDC. Εάν έκλειναν οι λογαριασμοί αυτοί, που είχαν χαμηλό κατά μέσο όρο ποσό καταθέσεων, το [...] των λογαριασμών livrets bleus που αντιπροσώπευαν μόνο το [...] της συνολικής αποταμίευσης θα ήταν δυνατό να εξαφανιστεί. Αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα η Crédit Mutuel να επιτυγχάνει εξοικονόμηση που εκτιμάται σε [...] εκατομμύρια FRF ετησίως. Η Crédit Mutuel υπολόγισε ότι η διαχείριση των μικρών λογαριασμών συνεπαγόταν πρόσθετο κόστος [...] του ποσού που περιείχαν, λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους, εφόσον όσο χαμηλότερο είναι το υπόλοιπο του λογαριασμού, τόσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός συναλλαγών,

- έως το 1991, το άνοιγμα θυρίδων ορίζονταν βάσει κανονιστικών ρυθμίσεων, με αποτέλεσμα να μην είναι η τράπεζα σε θέση να αναπτυχθεί σε ελκυστικότερες περιοχές, εκτός από τις ζώνες παραδοσιακής εξάπλωσής της (στο ανατολικό και το βόρειο τμήμα της χώρας και στη Βρετάνη),

- η Crédit Mutuel θεωρεί επίσης ότι θα έπρεπε να ληφθούν υπόψη και άλλα πρόσθετα έξοδα που συνδέονται με τις χρήσεις του "Livret bleu" για την εξυπηρέτηση του γενικού συμφέροντος, χωρίς αυτό να προσδιορίζεται ειδικά και με αριθμητικά στοιχεία,

- τέλος, η Crédit Mutuel θεωρεί ότι υπήρχε κίνδυνος μετατροπής εις βάρος της από τη διακύμανση των περιθωρίων των επιτοκίων ανάμεσα στο βραχυπρόθεσμο επιτόκιο (ρυθμιζόμενο), που εφαρμόζεται στους πόρους του "Livret bleu", και στο μεσοπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο επιτόκιο που εφαρμόζεται στις χρησιμοποιήσεις των καταθέσεων.

(61) Βάσει αυτών των στοιχείων, η Crédit Mutuel έκρινε ότι, χωρίς το "Livret bleu", δεν θα μπορούσε να εκπληρώσει τις αποστολές εξυπηρέτησης του γενικού συμφέροντος οι οποίες της έχουν ανατεθεί. Υπογράμμισε ότι το τμήμα των καταθέσεων του "Livret bleu" το οποίο μπορούσε να διαθέσει ελεύθερα συνέβαλε στο να εξασφαλιστεί η ισορροπία του συστήματος, δεδομένων των ανεπαρκών περιθωρίων από τις χρησιμοποιήσεις προς όφελος του κοινού συμφέροντος.

(62) Επιπλέον, η Crédit Mutuel επικαλέστηκε τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη της σε ένα μηχανισμό ο οποίος εφαρμόζεται από το 1975. Θεώρησε ότι η διάρκεια της αποδεικτικής διαδικασίας μιας καταγγελίας που ανάγεται στο 1991 διατάραζε αυτή τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη.

(63) Σε υπόμνημα της 13ης Δεκεμβρίου 2000, η Crédit Mutuel επικρίνει τη μέθοδο η οποία εφαρμόστηκε στο πρώτο υπόμνημα της εταιρείας Glais. Δίνει έμφαση στο γεγονός ότι τα στατιστικά φαινόμενα που παρατηρήθηκαν θα μπορούσαν να οφείλονται σε άλλες αιτίες, όπως το ότι η Crédit Mutuel διέθετε στην αρχή της περιόδου αναφοράς πυκνότερο δίκτυο από αυτό των ανταγωνιστών της (σε όρους καθαρού τραπεζικού αποτελέσματος ανά υποκατάστημα). Υποστηρίζει ότι, από το 1987 έως το 1998, η αύξηση του μεριδίου της αγοράς της Crédit Mutuel ήταν μικρότερη από αυτήν της Crédit Agricole (ο ισολογισμός της οποίας είναι σημαντικότερος) και ότι η Crédit Mutuel αύξησε το μερίδιο της αγοράς των χορηγήσεων κατά 2 % έναντι 4 % για το σύνολο των τραπεζών της AFB (στοιχείο που, αντιθέτως, επιβεβαιώνει τη θεαματική ανάπτυξη της Crédit Mutuel).

(64) Υπόμνημα της Crédit Mutuel Midi Atlantique, του Μαρτίου του 2000, δίνει έμφαση στον αυθαίρετο χαρακτήρα των αριθμητικών στοιχείων της αναλυτικής λογιστικής τα οποία έλαβε υπόψη ο σύμβουλος της Επιτροπής, εφόσον είναι δύσκολο να εκτιμηθούν τα ποσοτικά στοιχεία που ήταν αντικείμενο αντικρουόμενων αξιολογήσεων και τα ποιοτικά στοιχεία (επιβάρυνση που προκλήθηκε από τη διατήρηση του δικτύου στον αγροτικό χώρο, επίπτωση του προϊόντος προσέλκυσης πελατών). Η Crédit Mutuel δηλώνει ότι αποδέχεται τη γενικευμένη χρήση του "Livret bleu", δηλαδή τη γενικευμένη διανομή του στα άλλα δίκτυα, αλλά είναι αντίθετη με κάθε επιστροφή ενίσχυσης, διότι θεωρεί ότι αυτό θα ζημίωνε περισσότερους από πέντε εκατομμύρια μετόχους.

IV. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΑΡΧΩΝ

(65) Στην επιστολή τους της 8ης Απριλίου 1998, οι γαλλικές αρχές έκριναν κατά κύριο λόγο ότι το καθεστώς του "Livret bleu" δεν επέφερε καμία σημαντική δημοσιονομική επιβάρυνση για το κράτος, εφόσον αυτό επέλεξε την ενιαία φορολόγηση των καταθετών κατά το ένα τρίτο της απαλλακτικής εισφοράς επί των αποταμιευτικών εσόδων, παραιτούμενο με τον τρόπο αυτό από τα υπόλοιπα δύο τρίτα της απαλλακτικής εισφοράς, αλλά σε αντιστάθμιση εισπράττει το υπόλοιπο ένα τρίτο από έναν πληθυσμό που υπό φυσιολογικές συνθήκες δεν φορολογείται. Βάσει των ανωτέρω, αμφισβήτησαν κάθε ενδεχόμενη εφαρμογή του άρθρου 87 παράγραφος 1 της συνθήκης, διότι μέσω αυτού του μηχανισμού δεν διακινούνται κρατικοί πόροι.

(66) Εξάλλου, οι γαλλικές αρχές επεσήμαναν ότι η προμήθεια διαμεσολάβησης, την οποία καταβάλλει το CDC στην Crédit Mutuel για το μέρος των αποταμιεύσεων του "Livret bleu" που τίθενται υπό κεντρική διαχείριση, δεν αποτελεί ενίσχυση, αλλά αμοιβή παροχής υπηρεσίας από την τράπεζα, η τιμή της οποίας είχε καθοριστεί με σύμβαση το 1991 σε 1,3 %. Έδωσαν έμφαση στο μέγεθος των εξόδων διαχείρισης του "Livret bleu", λόγω του μεγάλου αριθμού λογαριασμών το τρέχον υπόλοιπο των οποίων είναι κατώτερο από 5000 FRF. Αναφέρθηκαν στις εργασίες αναλυτικής λογιστικής της Crédit Mutuel και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το ποσό αυτό ήταν απόλυτα δικαιολογημένο.

(67) Οι γαλλικές αρχές αμφισβήτησαν το ότι ο μηχανισμός αυτός θα μπορούσε να έχει οιαδήποτε επίπτωση στις συναλλαγές έως την ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς των τραπεζικών και χρηματοπιστωτικών δραστηριοτήτων, μετά την έκδοση της δεύτερης οδηγίας για τα πιστωτικά ιδρύματα της 15ης Δεκεμβρίου 1989 και την ενσωμάτωσή της στο γαλλικό δίκαιο την 1η Ιανουαρίου 1993. Ύστερα από αυτή την ημερομηνία, οι γαλλικές αρχές θεώρησαν ότι, επειδή δεν υπήρχε ευρωπαϊκό καταστατικό συνεταιριστικής εταιρείας και η κατάσταση αυτή δημιουργούσε περιορισμούς για την εκτός των συνόρων επέκταση εταιρειών συνεταιριστικού χαρακτήρα, όπως η Crédit Mutuel, τα υποκαταστήματα της Crédit Mutuel δεν ανέπτυσσαν δραστηριότητα εκτός των εθνικών συνόρων. Οι λογαριασμοί του "Livret bleu" που ανοίγονται για μη μονίμους κατοίκους αντιπροσωπεύουν περίπου το 0,1 % των αποταμιευτικών πόρων. Οι αρχές θεώρησαν επίσης ότι τα ξένα τραπεζικά ιδρύματα στη Γαλλία στόχευαν σε μια αγορά τελείως διαφορετική από αυτήν της Crédit Mutuel. Βάσει των ανωτέρω, αμφισβητούν ότι υπάρχει η παραμικρή δυνατότητα επίδρασης στις ενδοκοινοτικές συναλλαγές, σε βαθμό που να είναι εις βάρος του κοινού συμφέροντος.

(68) Οι γαλλικές αρχές επεσήμαναν ότι κάθε πλεονέκτημα το οποίο θα μπορούσε να αποκομίσει η Crédit Mutuel από το "Livret bleu" θα έπρεπε να εξετασθεί σε συνάρτηση με τις επιβαρύνσεις οι οποίες συνδέονται με ένα στόχο εξυπηρέτησης του γενικού οικονομικού συμφέροντος. Επεσήμαναν, ιδίως, ότι ολοένα και μεγαλύτερο ποσοστό των αποταμιεύσεων του "Livret bleu" χρησιμοποιούνταν για την εξυπηρέτηση του γενικού οικονομικού συμφέροντος: το ποσοστό αυτό αυξήθηκε σταδιακά από το 50 % των αποταμιεύσεων του "Livret bleu" κατά την περίοδο 1975 έως 1983 στο 65 % κατά την περίοδο 1983 έως 1991. Τόνισαν ότι με την ολοκλήρωση της διαδικασίας αναδιάταξης της χρήσης των αποταμιευτικών πόρων, η οποία συμφωνήθηκε με την Crédit Mutuel το 1991, το 100 % των πόρων αυτών έπρεπε να διατίθενται, από το 2000 και μετά, σε χρήσεις για την εξυπηρέτηση του γενικού συμφέροντος. Ανέφεραν ότι είχαν την πρόθεση να επιταχύνουν την εφαρμογή της συμφωνίας του 1991, έτσι ώστε η ολοκλήρωση της υπαγωγής των αποταμιευτικών πόρων του "Livret bleu" στην κεντρική διαχείριση να πραγματοποιηθεί νωρίτερα από την προβλεφθείσα ημερομηνία, ήδη από το τέλος του 1998.

(69) Εξάλλου, οι γαλλικές αρχές υπογράμμισαν ότι, ενώ το άνοιγμα υποκαταστημάτων στον υπόλοιπο τραπεζικό τομέα είχε ελευθερωθεί στις 24 Νοεμβρίου 1986, η Crédit Mutuel εξακολούθησε να υπόκειται σε διοικητικό καθεστώς αδειοδότησης έως το 1991 με απόφαση του CNC (Conseil national du crédit) της 10ης Ιανουαρίου 1967. Μόλις την 1η Ιουλίου 1991 ήρθη για την Crédit Mutuel η υποχρέωση να λαμβάνει άδεια από την επιτροπή εποπτείας των πιστωτικών ιδρυμάτων πριν από κάθε άνοιγμα, μετατροπή, μεταφορά ή εκχώρηση θυρίδων. Οι γαλλικές αρχές θεωρούν ότι, έως το 1991, οι περιορισμοί γεωγραφικής επέκτασης της Crédit Mutuel εκτός των μεγάλων πολεοδομικών συγκροτημάτων ήταν αποτέλεσμα μιας πολιτικής επιλογής των κρατικών αρχών, που είχαν ως αποτέλεσμα να καθυστερήσει η ανάπτυξη της τράπεζας στις αστικές περιοχές.

(70) Βάσει αυτών των στοιχείων, οι γαλλικές αρχές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η Crédit Mutuel δεν επωφελούνταν από καμία κρατική ενίσχυση όσον αφορά το "Livret bleu" και, δευτερευόντως, ότι, εν πάση περιπτώσει, μια τέτοια ενίσχυση θα έπρεπε να κηρυχθεί, εάν υφίστατο, συμβιβάσιμη με τις διατάξεις του άρθρου 86 παράγραφος 2 της συνθήκης λόγω της αποστολής η οποία ανατέθηκε στην Crédit Mutuel να εξυπηρετεί το γενικό συμφέρον. Επεσήμαναν τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη την οποία είχε η Crédit Mutuel έως τη στιγμή που κατατέθηκε η καταγγελία στην Επιτροπή το 1991.

(71) Σε υπόμνημα που απέστειλαν την 1η Φεβρουαρίου 2001, οι γαλλικές αρχές επιβεβαίωσαν με αμφιλεγόμενο τρόπο, αναφορικά με την κανονιστική τροποποίηση που πραγματοποιήθηκε μετά την έκδοση της απόφασης του Συμβουλίου Επικρατείας της 5ης Ιανουαρίου 2000, ότι η νομική συμμόρφωση με αυτή την απόφαση δεν επέφερε καμία μεταβολή στο φορολογικό καθεστώς του "Livret bleu". Ο αποταμιευτής θα εξακολουθούσε να λαμβάνει καθαρό επιτόκιο ταυτόσημο με αυτό του Livret A. Η Crédit Mutuel θα εξακολουθούσε να καταβάλλει την απαλλακτική εισφορά στο Δημόσιο Ταμείο.

(72) Τέλος, οι γαλλικές αρχές διευκρίνισαν ότι η πλήρης υπαγωγή στην κεντρική διαχείριση του CDC των κεφαλαίων που συγκεντρώνονται στο "Livret bleu" επισημοποιήθηκε με πρωτόκολλο της 31ης Δεκεμβρίου 1998 μεταξύ του υπουργείου Οικονομίας και του προέδρου της εθνικής συνομοσπονδίας της Crédit Mutuel και ολοκληρώθηκε στις 31 Μαρτίου 1999.

(73) Τέλος, σε υπόμνημα της 26ης Οκτωβρίου 2001, οι γαλλικές αρχές απέρριψαν τον χαρακτηρισμό των κρατικών πόρων όσον αφορά τις χρησιμοποιήσεις για την εξυπηρέτηση του γενικού συμφέροντος, έκριναν ότι δεν πληρούνταν ο όρος της επίπτωσης στις συναλλαγές πριν από την ενσωμάτωση της δεύτερης οδηγίας για τα πιστωτικά ιδρύματα, ότι η ενίσχυση που θεσπίστηκε σε μια αγορά η οποία ήταν αρχικά κλειστή στον ανταγωνισμό έπρεπε να θεωρηθεί ως προϋπάρχουσα ενίσχυση. Επανέλαβαν επίσης τα αριθμητικά στοιχεία που παρουσίασαν η Crédit Mutuel και η Arthur Andersen.

V. ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΕΦΘΕΝΤΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΘΜΙΣΤΙΚΩΝ ΜΕΤΡΩΝ

(74) Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, οι ενισχύσεις πρέπει να εκτιμώνται με βάση τα αποτελέσματά τους. Πριν να καταλήξει σε συμπεράσματα για το αν τα εξεταζόμενα μέτρα έχουν το χαρακτήρα ενίσχυσης, θα πρέπει να εξετασθούν οι επιπτώσεις του εν λόγω μηχανισμού στα αποτελέσματα της Crédit Mutuel.

(75) Πρέπει να πληρούνται ορισμένοι όροι για να εξακριβωθεί αν ένα μέτρο συνιστά κρατική ενίσχυση: η ενίσχυση πρέπει να χορηγείται από το κράτος ή μέσω κρατικών πόρων· πρέπει να παραχωρεί ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην επωφελούμενη επιχείρηση· πρέπει να έχει επίπτωση στο ενδοκοινοτικό εμπόριο. Θα εξετάσουμε πρώτα το τελευταίο στοιχείο, για να προσδιορίσουμε στη συνέχεια την ανάλυση των άλλων στοιχείων. Στο τέλος θα παρουσιαστεί ο υπολογισμός του ποσού της ενίσχυσης.

1. Η νόθευση του ανταγωνισμού και η επίπτωση στις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών

1.1. Η επίπτωση της ενίσχυσης στις συναλλαγές από το 1975

(76) Το 1979, το μερίδιο της αγοράς των ξένων τραπεζών ήταν 8 % για τις χορηγήσεις (4 % για τα υποκαταστήματα χωρίς νομική προσωπικότητα, 4 % για τις θυγατρικές εταιρείες σύμφωνα με τη γαλλική νομική διατύπωση), 4,5 % για τις καταθέσεις (2 και 2,5 % αντίστοιχα). Το μερίδιο των μη γαλλικών ευρωπαϊκών τραπεζών σε σχέση με το σύνολο των ξένων τραπεζών είναι 50 % για τις χορηγήσεις και 70 % για τις καταθέσεις. Τα μερίδια αυτά αυξήθηκαν ελάχιστα από το 1975 έως το 1979(16). Η Crédit Mutuel ήταν, συνεπώς, αντιμέτωπη, ήδη από τη δεκαετία του '70, με τον ανταγωνισμό των ξένων δικτύων στη γαλλική επικράτεια. Ο αριθμός τραπεζών υπό τον έλεγχο αλλοδαπών στο Παρίσι αυξήθηκε με ταχύ ρυθμό από το 1968, από 47 τραπεζικά ιδρύματα σε 86 το 1975 και σε 111 το 1979.

(77) Κατά πάγια νομολογία, η επίπτωση στις συναλλαγές θεωρείται επαρκής, εάν η θέση της επιχείρησης ενισχύεται σε σχέση με τους ανταγωνιστές της στο πλαίσιο του ενδοκοινοτικού εμπορίου(17). Δεν είναι απαραίτητο ο επωφελούμενος από την ενίσχυση να αναπτύσσει εξαγωγική δραστηριότητα: η ενίσχυση προς την επιχείρηση του κράτους μέλους ενδέχεται να περιορίσει τις εξαγωγικές ευκαιρίες των επιχειρήσεων των άλλων κρατών μελών(18). Από αρκετούς δείκτες συνάγεται ότι, στην εξεταζόμενη περίπτωση, πληρούται ο όρος της ύπαρξης επίπτωσης στις συναλλαγές.

a) Η ανάγκη να ληφθεί υπόψη το σύνολο των δραστηριοτήτων της Crédit Mutuel, και ιδίως των χορηγήσεων

(78) Η Crédit Mutuel είχε τη δυνατότητα, έως το 1999, να χρησιμοποιεί μέρος των καταθέσεων του "Livret bleu" για ένα ευρύτατο φάσμα τραπεζικών πράξεων επί περιουσιακών στοιχείων. Η στρέβλωση του ανταγωνισμού δεν περιορίζεται, συνεπώς, στην αγορά των καταθέσεων, αλλά αφορούσε τουλάχιστον στον ίδιο βαθμό και την αγορά των χορηγήσεων. Οι πληροφορίες τις οποίες έλαβε η Επιτροπή αφορούν κατά κύριο λόγο τα τελευταία έτη της δεκαετίας του '80 και τη δεκαετία του '90. Το 1975, οι πράξεις επί περιουσιακών στοιχείων της Crédit Mutuel φαίνεται ότι συνίσταντο κυρίως σε χορηγήσεις πιστώσεων και σε αγορές τίτλων του δημοσίου. Οι καταθέσεις στο "Livret bleu" διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των δανειοδοτικών πράξεων της Crédit Mutuel. Η συγκέντρωση των καταθέσεων του "Livret bleu" επέτρεπε στην Crédit Mutuel να χορηγεί δάνεια ισόποσα προς το σύνολο των καταθέσεων. Δεδομένου ότι η συγκέντρωση πόρων αυξανόταν ταχύτατα κατά το δεύτερο ήμισυ της δεκαετίας του '70, το 60 % του συνόλου των καταθέσεων προερχόταν από το "Livret bleu" έως μέσα της δεκαετίας του '80. Το "Livret bleu" έδωσε στην τράπεζα τη δυνατότητα να αναπτύξει την προσφορά της στην αγορά των χορηγήσεων ήδη από τότε που τέθηκε σε εφαρμογή το εξεταζόμενο σύστημα, σε ανταγωνισμό με τις ξένες τράπεζες.

β) Το κριτήριο της μερικής απελευθέρωσης των κινήσεων των κεφαλαίων

(79) Αναφορικά με την αγορά των καταθέσεων, πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι οι μεταφορές πληρωμών και οι κινήσεις κεφαλαίων ήταν δυνατές και συνήθεις (π.χ. όσον αφορά τους μετακινούμενους εργαζόμενους) πριν από την ενσωμάτωση της οδηγίας 88/361/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ L 178 της 8.7.1988, σ. 5), για την πλήρη απελευθέρωση των κινήσεων κεφαλαίων. Με βάση τις πληροφορίες που έλαβε η Επιτροπή, ο έλεγχος των κινήσεων κεφαλαίων στη Γαλλία είχε ήδη ελευθερωθεί από το 1968(19). Από το 1975, οι μόνιμοι κάτοικοι της Γαλλίας μπορούσαν να καταθέτουν και κατέθεταν κεφάλαια στο εξωτερικό. Η ρύθμιση προέβλεπε, κατά τα φαινόμενα, καθεστώς εκ των προτέρων διοικητικής δήλωσης στην Τράπεζα της Γαλλίας, το οποίο έγινε προσωρινά αυστηρότερο από το 1981 λόγω της διαφυγής των κεφαλαίων. Στη συνέχεια καταργήθηκε, το 1986(20). Παρομοίως, οι μόνιμοι κάτοικοι άλλων κρατών μελών μπορούσαν να τοποθετήσουν τις καταθέσεις τους στη Γαλλία, και ιδίως στο "Livret bleu"(21).

(80) Το κοινοτικό δίκαιο αφορά την ελευθέρωση ορισμένων κινήσεων κεφαλαίων και πληρωμών. Η πρώτη οδηγία του Συμβουλίου σχετικά με την εφαρμογή του άρθρου 67 της συνθήκης αναφέρεται στην όσο το δυνατό ταχύτερη ελευθέρωση των κινήσεων κεφαλαίων. Η οδηγία αυτή, καθώς και οι οδηγίες που την τροποποίησαν στη συνέχεια(22), ελευθέρωσαν σταδιακά και χωρίς όρους τις κινήσεις αυτές, έτσι ώστε η οδηγία 88/361/ΕΟΚ προβλέπει την "πλήρη απελευθέρωση" (αιτιολογική σκέψη 7). Από τη νομολογία συνάγεται ότι η ελευθέρωση των κινήσεων κεφαλαίων και πληρωμών ήταν ήδη εξαρχής στενά συνδεδεμένη με την ελευθερία της κυκλοφορίας των προσώπων, των εμπορευμάτων και των υπηρεσιών καθώς και με την ελευθερία εγκατάστασης(23).

γ) Η επίπτωση στις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών χωρίς την απελευθέρωση

(81) Η επίπτωση στις συναλλαγές μεταξύ των κρατών μελών αναγνωρίστηκε από το Δικαστήριο ακόμη και πριν από την ελευθέρωση της αγοράς, όπως προκύπτει από την απόφαση που εκδόθηκε για την υπόθεση Van Eycke(24)· η απόφαση αφορά εθνική ρύθμιση των ετών 1983 και 1986 η οποία καθόριζε στην πράξη το ύψος των επιτοκίων για ορισμένες κατηγορίες καταθέσεων ταμιευτηρίου με φορολογικά πλεονεκτήματα. Αναφορικά με το άρθρο 85, το Δικαστήριο δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο να υπήρχε παραβίαση του άρθρου 85, βασιζόμενο εμμέσως στο γεγονός ότι το μέτρο αυτό θα μπορούσε να είχε επίπτωση στις ενδοκοινοτικές συναλλαγές κατά την έννοια του άρθρου 85 της συνθήκης. Το εφαρμοστέο κοινοτικό καθεστώς ήταν εκείνο που προέβλεπε η οδηγία του Συμβουλίου της 11ης Μαΐου 1960 και όχι αυτό της οδηγίας 88/361/ΕΟΚ. Η ερμηνεία αυτή επιβεβαιώνεται από τα συμπεράσματα του γενικού εισαγγελέα Mancini: απαντώντας στον καταγγέλλοντα ο οποίος επικαλούνταν την έλλειψη επιπτώσεων στις συναλλαγές, ο γενικός εισαγγελέας παρατήρησε ότι "είναι αδιαμφισβήτητο ότι οι κανόνες ανταγωνισμού εφαρμόζονται στον τραπεζικό τομέα" (παράγραφος 3).

(82) Θα μπορούσαμε επίσης να αναφέρουμε την προγενέστερη υπόθεση Züchner(25), για την οποία ένα εθνικό δικαστήριο επιθυμούσε να γνωρίζει αν τα τραπεζικά έξοδα για επιταγή που εξαργυρώθηκε στις 17 Ιουλίου 1979 σε γερμανική τράπεζα υπέρ δικαιούχου που ήταν μόνιμος κάτοικος Ιταλίας ήταν ενδεχομένως αντίθετη με το άρθρο 85 της συνθήκης. Το Δικαστήριο αρνήθηκε να αποκλείσει την εφαρμογή των κανόνων ανταγωνισμού που περιέχονται στα άρθρα 90 παράγραφος 2 και στο άρθο 104 και στο άρθρο επόμενα της συνθήκης, θεωρώντας, συνεπώς, ότι η πρακτική αυτή θα μπορούσε να είχε επίπτωση στις συναλλαγές.

(83) Η Επιτροπή επιβεβαιώνει ήδη από τη δεύτερη έκθεση για την πολιτική ανταγωνισμού του 1972 (παράγραφοι 50 έως 53) ότι οι κανόνες του ανταγωνισμού εφαρμόζονται κατ' αρχήν και στον τραπεζικό τομέα. Η έκθεση διευκρινίζει ότι η Επιτροπή είχε ήδη εξετάσει μια τραπεζική υπόθεση βάσει του άρθρου 85 και ότι την περίοδο εκείνη εξέταζε ευρωπαϊκές συμφωνίες συνεργασίας μεταξύ των τραπεζών διαφόρων κρατών μελών(26).

(84) Εάν υπήρχε επίπτωση στις συναλλαγές σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, κατά την έννοια του άρθρου 85, θα πρέπει να συναχθεί το συμπέρασμα ότι υπήρχε επίσης επίπτωση και στις συναλλαγές που υπόκεινται στους κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις.

1.2. Η ολοκλήρωση της απελευθέρωσης του τραπεζικού τομέα στην Ευρωπαϊκή Ένωση από τα τέλη της δεκαετίας του '70 και η ενίσχυση του ανταγωνισμού

(85) Αν και η ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς ανάγεται χρονικά στην εποχή της έκδοσης της δεύτερης οδηγίας για τα πιστωτικά ιδρύματα του 1989, πρέπει να επισημάνουμε ότι η αγορά ελευθερώθηκε σταδιακά και ο ανταγωνισμός ενισχύθηκε σταδιακά ήδη από τη δεκαετία του '70.

(86) Η πλήρης ελευθέρωση της ενιαίας τραπεζικής αγοράς της Ευρωπαϊκής Ένωσης ολοκληρώθηκε σε διάστημα άνω των τριάντα ετών. Η πρώτη οδηγία για τα πιστωτικά ιδρύματα (77/780/ΕΟΚ) (ΕΕ L 322 της 17.12.1977. σ. 30) όρισε τους πρώτους κανόνες εναρμόνισης των εθνικών διατάξεων για τους όρους λειτουργίας υποκαταστημάτων ενός πιστωτικού ιδρύματος στα άλλα κράτη μέλη. Πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι η ελευθερία εγκατάστασης θυγατρικών υπήρχε ήδη στις χώρες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και ότι οι περισσότερες από τις μεγάλες τράπεζες διέθεταν θυγατρικές στο εξωτερικό, όπως και υποκαταστήματα χωρίς νομική προσωπικότητα (ακόμη και όταν δεν υπήρχε ενιαία ρύθμιση στο επίπεδο της Ένωσης). Οι θυγατρικές και τα υποκαταστήματα στη Γαλλία τραπεζών των άλλων χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι πιθανό να υπέστησαν, συνεπώς, τον αθέμιτο ανταγωνισμό της Crédit Mutuel πριν να τεθούν σε ισχύ η πρώτη ή η δεύτερη οδηγία για τα πιστωτικά ιδρύματα.

(87) Ένα καθοριστικό βήμα προς την ενιαία τραπεζική αγορά ήταν η απελευθέρωση των κινήσεων κεφαλαίων με την οδηγία 88/361/ΕΟΚ, την οποία όφειλαν να ενσωματώσουν τα κράτη μέλη το αργότερο την 1η Ιουλίου 1990. Συγκεκριμένα, το μέτρο αυτό ενίσχυσε σημαντικά τις διασυνοριακές ροές καταθέσεων ή τοποθετήσεων των επενδυτών. Αυτές οι ροές κεφαλαίων ήταν στο παρελθόν δυνατό να ελέγχονται προσωρινά από τη διοίκηση, τουλάχιστον μέσω του ελέγχου των συναλλαγών. Η Γαλλία ενσωμάτωσε την οδηγία για την ελευθέρωση των κινήσεων κεφαλαίων με τα διατάγματα 89-938 και 90-58, τα οποία τέθηκαν σε ισχύ στις 30 Δεκεμβρίου 1989 και στις 16 Ιανουαρίου 1990 αντίστοιχα. Η άρση του ελέγχου των συναλλαγών που θεσπίστηκε το 1981 εφαρμόστηκε το 1986.

(88) Η διαδικασία της ελεύθερης εγκατάστασης στον τραπεζικό τομέα ολοκληρώθηκε στη Γαλλία τον Ιούλιο του 1992 με την ενσωμάτωση της δεύτερης οδηγίας για τα πιστωτικά ιδρύματα 89/646/ΕΟΚ(27). Το άρθρο 6 παράγραφος 2 αυτής της οδηγίας ορίζει ότι "τα κράτη μέλη υποδοχής δεν μπορούν να απαιτούν, ως όρο για τη χορήγηση άδειας λειτουργίας υποκαταστημάτων των πιστωτικών ιδρυμάτων που έχουν λάβει άδεια λειτουργίας σε άλλα κράτη μέλη, αρχικό προικώο κεφάλαιο ανώτερο από το 50 % του αρχικού κεφαλαίου που απαιτείται από τις εθνικές διατάξεις για τη χορήγηση άδειας λειτουργίας σε ομοειδές πιστωτικό ίδρυμα"(28). Το μέτρο αυτό έπρεπε να ενσωματωθεί το αργότερο έως την 1η Ιανουαρίου 1990. Το Συμβούλιο θέλησε, με τον τρόπο αυτό, να αποτρέψει οποιαδήποτε απόπειρα ενός κράτους μέλους να περιορίσει την ελευθερία εγκατάστασης υποκαταστήματος τράπεζας με καταχρηστική νομοθεσία ήδη από το 1990.

(89) Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι, σταδιακά, και ιδίως από το 1990 και μετά, η επίπτωση στις συναλλαγές των χορηγούμενων σε τραπεζικό ίδρυμα ενισχύσεων έγινε εξαιρετικά σημαντική(29), εφόσον κάθε πιστωτικό ίδρυμα μπορεί να ασκεί τραπεζικές δραστηριότητες στα άλλα κράτη μέλη μέσω υποκαταστημάτων (για το άνοιγμα των οποίων δεν απαιτείται πλέον άδεια λειτουργίας) ή ακόμη να παρέχει ελεύθερα υπηρεσίες σε διακρατικό επίπεδο.

1.3. Η θέση της Crédit Mutuel στη γαλλική τραπεζική αγορά

(90) Η Επιτροπή εξέτασε την επιχειρηματολογία που υπέβαλε η Crédit Mutuel σχετικά με την περιορισμένη εδαφική αρμοδιότητα των τοπικών υποκαταστημάτων της Crédit Mutuel και για το ότι ο μηχανισμός αυτός δεν είχε επίπτωση στις συναλλαγές. Διαπιστώνει, ωστόσο, ότι η Crédit Mutuel είναι όμιλος που διαθέτει νομική προσωπικότητα και παρουσιάζει ενοποιημένο λογαριασμό, έχει εσωτερική δημοσιονομική αλληλεγγύη στο επίπεδο της συνομοσπονδίας η οποία εξασφαλίζει τη ρευστότητα των περιφερειακών ομοσπονδιών. Επισημαίνει ότι ο όμιλος διαθέτει σημαντικά ίδια κεφάλαια που διευκολύνουν την πρόσβασή του σε κεφαλαιαγορές και ότι οι οργανισμοί αξιολόγησης της αξιοπιστίας ("rating") του δίνουν μια συνολική βαθμολογία. Επισημαίνει ότι η Crédit Mutuel ήταν αυτή που έστειλε μια ενιαία απάντηση, στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας, και όχι κάθε τοπικό υποκατάστημα. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία, ούτε για την Επιτροπή ούτε για τους βασικούς οικονομικούς εταίρους της Crédit Mutuel και για χρηματοπιστωτικές αγορές, ότι η Crédit Mutuel είναι επιχείρηση που μπορεί να ανακατανέμει στο εσωτερικό της ενισχύσεις οι οποίες καταβάλλονται στο ένα ή το άλλο νομικό πρόσωπο μέλος του ομίλου. Αναφέρει ότι, λόγω του μεγέθους της, εφόσον πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα γαλλικά πιστωτικά ιδρύματα, η Crédit Mutuel είναι σε θέση να αυτοχρηματοδοτείται ή να τοποθετεί τα κεφάλαιά της στις χρηματοπιστωτικές αγορές.

(91) Η Crédit Mutuel είναι αποδοτική επιχείρηση που αποκόμισε σημαντικά κέρδη κατά τα τελευταία έτη. Μια ενδεχόμενη υπερκάλυψη των καθαρών εξόδων συγκέντρωσης και διαχείρισης των κεφαλαίων που χρησιμοποιούνται για την εξυπηρέτηση του γενικού οικονομικού συμφέροντος θα της επέτρεπε να αυξήσει τα κέρδη της και να συσσωρεύσει πρόσθετα ίδια κεφάλαια. Όμως, η απαίτηση φερεγγυότητας (σε μια υγιή χρηματοπιστωτική αγορά) που προκύπτει από την ευρωπαϊκή ρύθμιση για τα τραπεζικά ιδρύματα(30) εισάγει υποχρέωση που περιορίζει τις ικανότητες ανάπτυξης των πιστωτικών ιδρυμάτων. Κάθε ενίσχυση λειτουργίας, εφόσον ενισχύει τα ίδια κεφάλαια, παρέχει σημαντική δυνατότητα υπέρβασης αυτών των περιορισμών. Οι εν λόγω μηχανισμοί απαίτησης φερεγγυότητας καθιστούν ευκολότερη την εκτίμηση στρέβλωσης του ανταγωνισμού σε περίπτωση που οι ενισχύσεις χορηγούνται σε πιστωτικά ιδρύματα. Εάν οι ενισχύσεις αυτές έχουν ως άμεσο ή έμμεσο αποτέλεσμα την αύξηση των ιδίων κεφαλαίων, τότε η στρέβλωση του ανταγωνισμού μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη των δραστηριοτήτων της τράπεζας.

1.4. Συμπέρασμα

(92) Οι χορηγηθείσες στην Crédit Mutuel δυνητικές ενισχύσεις, λαμβανομένου υπόψη του χαρακτήρα τους ως ενισχύσεων λειτουργίας, της οικονομικής κατάστασης του τραπεζικού τομέα στην Ευρώπη, των ειδικών απαιτήσεων φερεγγυότητας στον τραπεζικό τομέα, είχαν ήδη επίπτωση στις συναλλαγές από τότε που τέθηκε σε ισχύ το "Livret bleu" και προκαλούσαν ολοένα και μεγαλύτερη στρέβλωση του ανταγωνισμού στο εσωτερικό του χρηματοπιστωτικού τομέα. Κατά συνέπεια, πρέπει να θεωρηθεί ότι η δυνητική ενίσχυση ήταν μια νέα ενίσχυση όταν τέθηκε σε εφαρμογή το 1975.

2. Ο χαρακτηρισμός της κρατικής ενίσχυσης

(93) Κατά πάγια νομολογία, η έννοια της κρατικής ενίσχυσης αντιστοιχεί σε κάθε πλεονέκτημα που προέρχεται από κρατικούς πόρους, το οποίο παραχωρείται από τις δημόσιες αρχές σε μια επιχείρηση, υπό τον όρο ότι το πλεονέκτημα αυτό παραχωρείται εν όλω ή εν μέρει χωρίς οικονομικό αντάλλαγμα, δηλαδή χορηγείται χωρίς αμοιβή ή μέσω αμοιβής που να αντανακλά την τιμή κατά την οποία μπορεί να εκτιμηθεί το εν λόγω πλεονέκτημα. Ο ορισμός αυτός καλύπτει, λοιπόν, τόσο τη χορήγηση πόρων σε μια επιχείρηση, κάθε ελάφρυνση των επιβαρύνσεων τις οποίες θα έπρεπε να υποστεί η επιχείρηση αυτή υπό φυσιολογικές συνθήκες ή και κάθε πλεονέκτημα που επιτρέπει στην επιχείρηση να πραγματοποιήσει εξοικονόμηση που έχει επίπτωση στο κόστος παραγωγής της(31).

(94) Βάσει της νομολογίας του Δικαστηρίου, μόνο τα πλεονεκτήματα που παραχωρούνται άμεσα ή έμμεσα μέσω κρατικών πόρων πρέπει να θεωρούνται ως ενισχύσεις κατά την έννοια του άρθρου 87 παράγραφος 1. Η Επιτροπή θα εξακριβώσει πρωτίστως με ποιους κρατικούς πόρους επωφελήθηκε ενδεχομένως η Crédit Mutuel: 1. παραχώρηση φορολογικού πλεονεκτήματος στους αποταμιευτές, 2. προμήθεια είσπραξης που καταβάλλεται από το CDC, 3. τα έσοδα που προήλθαν από τις χρήσεις για την εξυπηρέτηση του γενικού συμφέροντος, 4. τα πλεονεκτήματα και τις ενδεχόμενες έμμεσες δαπάνες που προέκυψαν από το σύστημα του "Livret bleu".

2.1. Η φοροαπαλλαγή

(95) Βάσει του συστήματος που ίσχυε έως τα τέλη του 1999, εφαρμοζόταν εξαίρεση από το γενικό καθεστώς φορολογίας της αποταμίευσης. Το καθεστώς αυτό παρέχει, υπό φυσιολογικές συνθήκες, στον αποταμιευτή τη δυνατότητα είτε να λάβει ακαθάριστο επιτόκιο και να ενσωματώσει το χρηματικό όφελος στο φορολογητέο εισόδημά του, είτε να λάβει επιτόκιο απαλλαγμένο από την απαλλακτική εισφορά (παρακράτηση στην πηγή). Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο αποταμιευτής δεν πλήρωνε καμία εισφορά, εφόσον η Crédit Mutuel επιβαρυνόταν θεωρητικά με την υποχρέωση καταβολής φόρου ίσου με το ένα τρίτο της απαλλακτικής εισφοράς.

(96) Όσον αφορά τον περιορισμό του φόρου στο ένα τρίτο της συνήθους απαλλακτικής εισφοράς, το σύστημα συνεπάγεται τη συγκέντρωση κρατικών πόρων και την υιοθέτηση ενός ευνοϊκότερου καθεστώτος για τον αποταμιευτή σε σχέση με το φυσιολογικό καθεστώς. Το σύστημα συνεπάγεται κόστος για το κράτος, διότι αυτό θα μπορούσε ενδεχομένως να λάβει περισσότερα φορολογικά έσοδα, εάν επέλεγε να εφαρμόσει το γενικό κανόνα και να μην περιορίσει την υποχρεωτική εισφορά στο ένα τρίτο. Συνάγεται ότι η ενίσχυση αυτή συνιστά άμεσο όφελος των ιδιωτών καταναλωτών και όχι της τράπεζας και, ως εκ τούτου, δεν είναι δυνατό να θεωρηθεί ότι η Crédit Mutuel είναι ο άμεσος αποδέκτης της φορολογικής ενίσχυσης. Εντούτοις, αυτή η φορολογική ενίσχυση κοινωνικού χαρακτήρα συνδέεται με προϊόν το οποίο διανέμεται από έναν μόνο φορέα, την Crédit Mutuel. Η ενίσχυση δεν πληροί, συνεπώς, τον όρο του συμβιβάσιμου ο οποίος τίθεται από το άρθρο 87 παράγραφος 2 στοιχείο α) της συνθήκης, που προβλέπει ότι οι ενισχύσεις χορηγούνται "χωρίς διάκριση προελεύσεως των προϊόντων"(32).

(97) Όσον αφορά την καταβολή από την Crédit Mutuel φόρου το ύψος του οποίου έχει καθοριστεί στο ένα τρίτο της συνήθους απαλλακτικής εισφοράς, είναι δυνατό να θεωρηθεί νόμιμη η καταχώριση του ποσού αυτού από την Crédit Mutuel στα έξοδα που συνδέονται με το "Livret bleu". Εντούτοις, τα συμπεράσματα της απόφασης του Συμβουλίου Επικρατείας, της 5ης Ιανουαρίου 2000, που κηρύσσει παράνομο το ισχύον φορολογικό σύστημα, επιβεβαιώνουν ρητά ότι η Crédit Mutuel επωφελήθηκε στην πράξη, από το 1991 και μετά, από την "εξουδετέρωση" των φόρων στους οποίους υπόκεινται οι εισπραττόμενοι στο πλαίσιο του "Livret bleu" τόκοι, με άλλους όρους την επιστροφή από το κράτος ή από το CDC των υποχρεωτικών εισφορών που καταβάλλονται από την Crédit Mutuel. Εν κατακλείδι, δεν απαλλάσσονται από τη φορολογία μόνο τα δύο τρίτα, αλλά το σύνολο των τόκων από το "Livret bleu", τουλάχιστον από τότε που εκδόθηκε η απόφαση της 27ης Σεπτεμβρίου 1991 και όσον αφορά τα υπό κεντρική διαχείριση κεφάλαια της αποταμίευσης.

2.2. Η ανατεθείσα στην Crédit Mutuel αποστολή εξυπηρέτησης του δημοσίου συμφέροντος

(98) Η απόδοση στην Crédit Mutuel αποστολής διανομής του "Livret bleu" συνδέθηκε με αυστηρά προνόμια και υποχρεώσεις. Τα προνόμια συνίστανται στο δικαίωμα αποκλειστικής διανομής του "Livret bleu" και την καταβολή προμήθειας είσπραξης από το CDC. Οι υποχρεώσεις αφορούν τον τρόπο χρησιμοποίησης των πόρων που συγκεντρώνονται με τη βοήθεια του "Livret bleu". Οι υποχρεώσεις αυτές διαφοροποιήθηκαν με την πάροδο του χρόνου: σε ένα πρώτο στάδιο, η Crédit Mutuel ήταν υποχρεωμένη να διαθέτει το 50 % αυτών των πόρων (στη συνέχεια το ποσοστό αυτό αυξήθηκε σε 65 %) για χρησιμοποιήσεις εξυπηρέτησης του γενικού συμφέροντος (ιδίως για τη χρηματοδότηση των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης και άλλων δημόσιων οργανισμών), ενώ η τράπεζα είχε το δικαίωμα της ελεύθερης χρησιμοποίησης του υπολοίπου. Πρέπει να επισημανθεί ότι η Crédit Mutuel δεν δεσμευόταν με υποχρέωση ως προς τους όρους των χρηματοδοτήσεων για τις ελεύθερες χρησιμοποιήσεις, ιδίως όσον αφορά το επιτόκιο. Από το 1991 και μετά, αυξανόταν συνεχώς το ποσοστό των αποταμιευτικών πόρων που έπρεπε να διατεθεί για τη χρηματοδότηση της κοινωνικής κατοικίας, με την κεντρική διαχείριση των πόρων από το Caisse des Dépôts et Consignations. Σήμερα, το σύνολο των αποταμιευτικών πόρων υπόκειται στην κεντρική διαχείριση του CDC. Αυτό καταβάλλει στην Crédit Mutuel, αποκλειστικά για τους πόρους υπό κεντρική διαχείριση, αμοιβή που αντιστοιχεί στο ακαθάριστο επιτόκιο που έχει καθοριστεί από τις δημόσιες αρχές και καταβάλλεται στους αποταμιευτές καθώς και προμήθεια διαμεσολάβησης ίση με το 1,3 %. Πρέπει να επισημανθεί ότι, επειδή το CDC είναι δημόσια επιχείρηση που λαμβάνει δημόσιους πόρους για να εκπληρώσει αποστολές εξυπηρέτησης του γενικού συμφέροντος, η προμήθεια είσπραξης πρέπει να θεωρείται ως κρατικός πόρος. Δεδομένου ότι οι τόκοι καταβάλλονται στους αποταμιευτές, η Crédit Mutuel επωφελείται μόνο από αυτή την προμήθεια. Η εν λόγω προμήθεια αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της αποστολής κοινωφελούς υπηρεσίας η οποία έχει ανατεθεί στην Crédit Mutuel και για το λόγο αυτό πρέπει να καταλογισθεί στο κράτος.

2.3. Τα προϊόντα των EIG

(99) Οι υποχρεώσεις χρησιμοποίησης για την εξυπηρέτηση του γενικού συμφέροντος που απαριθμούνται κατά περιοριστικό τρόπο στο διάταγμα της 1ης Μαρτίου 1976 συνίσταντο ιδίως στη χορήγηση δανείων στους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης και σε εγγραφές αξιών που εκδίδονται από ή με εγγύηση του κράτους (κυρίως κρατικές ομολογίες), στη χορήγηση δανείων σε δημόσιους οργανισμούς διαχείρισης κοινωνικής κατοικίας. Με βάση τις ληφθείσες πληροφορίες, ο συνδυασμός του υποχρεωτικού χαρακτήρα αυτών των χρήσεων και του γεγονότος ότι οι όροι για τα επιτόκια ρυθμίζονταν από το κράτος και δεν διαμορφώνονταν ελεύθερα από την αγορά επιβεβαιώνει ότι πρέπει να θεωρηθεί ότι οι EIG αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του συστήματος του "Livret bleu". Στη συνέχεια θα αποδείξουμε ότι οι όροι αυτοί που καθορίστηκαν με κανονιστικές διατάξεις επέτρεψαν στην Crédit Mutuel να αποκομίσει σημαντικότατα οφέλη από αυτούς τους αποταμιευτικούς πόρους. Ο ορισμός αυτών των χρήσεων για την εξυπηρέτηση του γενικού συμφέροντος τροποποιήθηκε με το διάταγμα της 27ης Σεπτεμβρίου 1991: οι προβλεπόμενες χρήσεις συνίστανται πλέον αποκλειστικά στη χορήγηση δανείων για τη χρηματοδότηση της κοινωνικής κατοικίας και την κατάθεση σε λογαριασμό στο CDC (βλέπε την κεντρική διαχείριση των προαναφερόμενων καταθέσεων). Όμως οι νέες αυτές χρησιμοποιήσεις υποκατέστησαν τις παλαιότερες με πολύ αργό ρυθμό κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '90: μόνο το νέο ποσό της συγκέντρωσης διατέθηκε αμέσως εξ' ολοκλήρου σε αυτές τις νέες χρησιμοποιήσεις από το 1991.

3. Tο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα

(100) Εάν το αντιστάθμισμα που εισπράττει η Crédit Mutuel για την εκπλήρωση της αποστολής εξυπηρέτησης του γενικού συμφέροντος, υπό μορφή προμήθειας είσπραξης την οποία καταβάλλει το CDC, υπερβαίνει τα καθαρά έξοδα αυτής της κοινωφελούς υπηρεσίας (συνυπολογιζομένων όλων των εσόδων και εξόδων που συνδέονται με την εκπλήρωση αυτής της αποστολής), η Crédit Mutuel επωφελείται από ανταγωνιστικό πλεονέκτημα έναντι των άλλων τραπεζών, στο βαθμό που λαμβάνει πρόσθετους πόρους οι οποίοι δεν χορηγούνται στις άλλες τράπεζες.

4. Η εκτίμηση του ποσού της κρατικής ενίσχυσης

(101) Στο βαθμό που οι γαλλικές αρχές επικαλέστηκαν την ύπαρξη παροχής υπηρεσίας προς όφελος του γενικού οικονομικού συμφέροντος που συνδέεται με το μηχανισμό το "Livret bleu", η Επιτροπή οφείλει να ζητήσει ισολογισμό των εσόδων και εξόδων που συνδέονται με την εκπλήρωση αυτής της υπηρεσίας, για να προσδιορίσει το δικαιολογημένο επίπεδο της αντιστάθμισης την οποία καταβάλλει το κράτος.

(102) Στη συνέχεια, πρώτα παρουσιάζονται οι μέθοδοι συνεκτίμησης του συνόλου των εσόδων και εξόδων στη συγκεκριμένη περίπτωση του "Livret bleu", δεύτερον, οι αρχές τήρησης της αναλυτικής λογιστικής της Crédit Mutuel, τρίτον, τα σημεία διαφωνίας που εξακολουθούν να υφίστανται ανάμεσα στους ορισθέντες από την Επιτροπή εμπειρογνώμονες και, τέταρτον, τα αποτελέσματα μετά τη συνεκτίμηση των προαναφερθέντων εσόδων και εξόδων, τα οποία προκύπτουν από το λογαριασμό εκμετάλλευσης του "Livret bleu".

4.1. Οι μέθοδοι συνυπολογισμού του συνόλου των εσόδων και των εξόδων που συνδέονται με τους πόρους του "Livret bleu"

α) Το υπόλοιπο των εσόδων και εξόδων που συνδέονται με τους πόρους του "Livret bleu"

(103) Ο χρηματοοικονομικός μηχανισμός του "Livret bleu" της Crédit Mutuel πρέπει να αξιολογηθεί σε σχέση με τη συνολική οικονομία αυτού του καθεστώτος αποταμίευσης, δηλαδή πρέπει να ληφθεί υπόψη το σύνολο των εξόδων και εσόδων που προκύπτουν από αυτό το σύστημα και ιδίως των κερδών που αποκομίζονται άμεσα από τη χρησιμοποίηση των αποταμιεύσεων που συγκεντρώνονται χάρη στη διανομή αυτού του αφορολόγητου προϊόντος της αποταμίευσης.

(104) Για να καταστεί ευκολότερη η ανάλυση των άμεσων επιπτώσεων, είναι σκόπιμο να υπενθυμίσουμε ορισμένα βασικά λογιστικά μεγέθη του "Livret bleu" για την Crédit Mutuel. Έναντι των ποσών των καταθέσεων στο "Livret bleu" (που εμφαίνονται στο παθητικό), διακρίνονται τρεις τύποι στοιχείων ενεργητικού:

- τα ποσά που καταβάλλονται στο CDC (στο πλαίσιο της κεντρικής διαχείρισης των πόρων από το CDC),

- οι χρησιμοποιήσεις για την εξυπηρέτηση του γενικού ενδιαφέροντος (EIG),

- οι χρήσεις ελεύθερης διάθεσης.

Το σύστημα χαρακτηρίζεται, όσον αφορά τις θέσεις παθητικού του ισολογισμού, από τις επιβαρύνσεις επιτοκίων τα οποία ρυθμίζονται από το κράτος (σταθερά αναπροσαρμοζόμενα επιτόκια, επομένως χαμηλής μεταβλητότητας) και, από την πλευρά του ενεργητικού, από έσοδα από μεταβλητά επιτόκια από τις χρησιμοποιήσεις για την εξυπηρέτηση του κοινού συμφέροντος (EIG) και από τις χρήσεις ελεύθερης διάθεσης, καθώς και από τη σταθερή προμήθεια είσπραξης που καταβάλλεται από το CDC. Ο πίνακας 2 παρουσιάζει σχηματικά τα βασικά στοιχεία του λογαριασμού αποτελεσμάτων του "Livret bleu".

(105)

Πίνακας 2

Διάγραμμα του λογαριασμού αποτελεσμάτων του "Livret bleu"

>ΘΕΣΗ ΠΙΝΑΚΑ>

(106) Η Επιτροπή ανέλυσε το σύστημα στο σύνολό του για να εκτιμήσει το σύνολο των οικονομικών πλεονεκτημάτων που αποκομίζει η "Crédit Mutuel". Κατ' αρχήν, το κράτος χορηγεί μέσω του CDC προμήθεια είσπραξης στην Crédit Mutuel για την εκπλήρωση της εισπρακτικής αποστολής της. Στο βαθμό που το "Livret bleu" επιφέρει στην Crédit Mutuel πρόσθετα οικονομικά οφέλη εκτός από την προμήθεια είσπραξης από το CDC, θα πρέπει και αυτά να ληφθούν υπόψη.

(107) Εφόσον το σύνολο των οικονομικών ωφελειών που είναι δυνατό να υπολογισθούν λογιστικά (προμήθεια είσπραξης συν έσοδα από διαχείριση) υπερβαίνει, ενδεχομένως, τα έξοδα (περιλαμβανομένου ενός φυσιολογικού εμπορικού περιθωρίου) της Crédit Mutuel για την είσπραξη και τη διαχείριση των καταθέσεων, το κράτος θα επέτρεπε υπεραντιστάθμιση των εξόδων διανομής του "Livret bleu" μέσω υπερβολικά υψηλής προμήθειας είσπραξης. Για να είναι δυνατός ένας τέτοιος υπολογισμός, είναι απαραίτητο να ληφθούν υπόψη το σύνολο των οικονομικών ωφελειών που αποκομίζονται από τη διανομή του "Livret bleu" καθώς και το σύνολο των εσόδων και εξόδων που συνδέονται με το σύστημα του "Livret bleu" και με τα στοιχεία ενεργητικού τα οποία αντιστοιχούν στα στοιχεία παθητικού, και αυτό για δύο βασικούς λόγους.

(108) - Πρώτον, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι οι ενισχύσεις πρέπει να αξιολογούνται με βάση τις επιπτώσεις τους. Πρέπει να επισημανθεί ότι το "Livret bleu" δημιουργεί έσοδα τα οποία δεν περιορίζονται στις προσόδους που δημιουργούνται από τις EIG ή από την κεντρική διαχείριση στο CDC. Οι καταθέσεις στο "Livret bleu" επέτρεψαν στην Crédit Mutuel να προσπορίζεται έναν πόρο υπό πολύ πλεονεκτικότερους όρους από αυτό που θα επέτρεπε η απλή αναχρηματοδότηση στις χρηματοπιστωτικές αγορές και να αποκομίζει κέρδη χρησιμοποιώντας αυτό τον πόρο, παραδείγματος χάρη, για τις υποχρεωτικές χρήσεις εξυπηρέτησης του γενικού συμφέροντος και για όλες τις ελεύθερες χρήσεις(33). Το κράτος οφείλει να περιορίσει το ποσό των πόρων τους οποίους καταβάλλει για την εκπλήρωση αυτής της αποστολής, εάν η Crédit Mutuel αποκομίζει οφέλη και από άλλους τρόπους διαχείρισης.

(109) Τα έσοδα από τις EIG πρέπει να λαμβάνονται υπόψη σε κάθε περίπτωση, εφόσον αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των υποχρεώσεων που έχουν επιβληθεί από το κράτος στο πλαίσιο του συστήματος του "Livret bleu". Επιπλέον, πρέπει να επισημανθεί ότι θα ήταν παράλογο να αποκλεισθούν ορισμένες προσοδοφόρες χρησιμοποιήσεις: το κράτος θα έπρεπε να αντισταθμίζει τις απώλειες από ορισμένες χρήσεις τη στιγμή που αποκομίζονταν επαρκή οφέλη από άλλες χρήσεις στο εσωτερικό του συστήματος του "Livret bleu" τα οποία δεν θα λαμβάνονταν υπόψη.

(110) Η κατάσταση είναι λιγότερο προφανής για τις μη υποχρεωτικές χρήσεις, που παρουσίασαν ζημία περίπου 1 δισεκατομμύριο FRF κατά την εξεταζόμενη περίοδο. Αυτές βαρύνουν τον κρατικό προϋπολογισμό ο οποίος, εάν δεν υπήρχαν αυτοί οι τρόποι χρησιμοποίησης, θα παρουσίαζε ισοσκελισμένη κατάσταση η οποία θα απαιτούσε αντίστοιχα μειωμένη προμήθεια είσπραξης. Παρ' όλα αυτά, η Επιτροπή έκρινε ότι πρέπει να περιληφθούν και τα καθαρά έξοδα που προκύπτουν από τις μη υποχρεωτικές χρήσεις.

(111) Η αποστολή του ανεξάρτητου συμβούλου αφορούσε, συνεπώς, την αξιολόγηση της αναλυτικής λογιστικής του "Livret bleu" (έξοδα αλλά και έσοδα από τις χρήσεις στις οποίες αντιστοιχούν οι πόροι) και την ανάλυση της συνοχής των δεδομένων που προσκόμισε η Crédit Mutuel. Για το σκοπό αυτό, ανατέθηκε στον σύμβουλο να προσδιορίσει το σύνολο των πλεονεκτημάτων που συνδέονται με τα έσοδα από τα στοιχεία ενεργητικού που αντιστοιχούν στο "Livret bleu" και με τα έξοδα των πόρων (που είναι διαφορετικά από τα συνήθη έξοδα της αγοράς). Αφού οι εμπειρογνώμονες αφαίρεσαν ένα σύνηθες περιθώριο αποδοτικότητας που αποκαλείται "κόστος των ιδίων πόρων"(34), το υπόλοιπο κέρδος (που προέρχεται από την προμήθεια την οποία καταβάλλει το κράτος) είναι δυνατό να συνιστά ασυμβίβαστη κρατική ενίσχυση, διότι το κράτος θα έπρεπε να καταβάλλει στην Crédit Mutuel χαμηλότερη αμοιβή για την υπηρεσία της συγκέντρωσης των πόρων που να αντιστοιχεί στα καθαρά έξοδα και να μην συνιστά υπεραντιστάθμιση του κόστους.

(112) - Δεύτερον, η Crédit Mutuel ανέφερε κατά τη διαδικασία πολλούς περιορισμούς ή ιδιαιτερότητες στη διαχείριση του "Livret bleu" (βλέπε το μέρος III για την παρουσίαση των επιχειρημάτων της Crédit Mutuel). Η προσέγγιση την οποία επέλεξε η Επιτροπή επιτρέπει να εξετασθούν τα προβλήματα αυτά από την άποψη της λογιστικής, δηλαδή βάσει της ακολουθούμενης πρακτικής. Η λογιστική επιτρέπει την ακριβή αξιολόγηση του πραγματικού δημοσιονομικού βάρους αυτών των δυσχερειών με βάση τα προηγούμενα αριθμητικά δεδομένα της λογιστικής διαχείρισης του "Livret bleu".

β) Ορισμένες διευκρινίσεις τεχνικού χαρακτήρα

(113) Επιπλέον, η συγκέντρωση της αποταμίευσης στο πλαίσιο του "Livret bleu" παρουσιάζει ειδικά οικονομικά χαρακτηριστικά που την διαχωρίζουν ριζικά από τη συνήθη συγκέντρωση των καταθέσεων μιας τράπεζας.

(114) Ο χαρακτήρας και το ειδικό καθεστώς φορολογίας του "Livret bleu" παρέχουν τη δυνατότητα να εξουδετερωθεί η επίπτωση της διακύμανσης των επιτοκίων στις κινήσεις αναδιάταξης της χρήσης της αποταμίευσης και η απόδοση αυτής της αποταμίευσης παρουσιάζει χαμηλότερη μεταβλητότητα σε σχέση με τις τοποθετήσεις με τα επιτόκια της αγοράς. Η συμπεριφορά των αποταμιευτών επηρεάζεται πρωτίστως από το ύψος του καθαρού επιτοκίου του "Livret bleu" σε σχέση με τις εναλλακτικές δυνατότητες τοποθέτησης που παρουσιάζουν τον ίδιο βαθμό κινδύνου ή ρευστότητας: το καθαρό επιτόκιο του "Livret bleu" είναι υψηλότερο από το επιτόκιο του Livret B (που υπόκειται σε φορολόγηση). Εξάλλου, όλα τα ίδια προϊόντα, όπως και οι φορολογούμενες τοποθετήσεις με το επιτόκιο της αγοράς, πρέπει να παρουσιάζουν ακαθάριστη απόδοση αισθητά υψηλότερη για να προτιμηθούν από την τοποθέτηση σε λογαριασμό.

(115) Κατά δεύτερο λόγο, η συμπεριφορά των αποταμιευτών υπακούει σε τελείως ειδικές κοινωνιολογικές και ψυχολογικές παραμέτρους στην περίπτωση των μη υποκείμενων σε φόρο λογαριασμών. Εφόσον η απόδοση του "Livret bleu" καθορίζεται από το κράτος, οι αποταμιευτές έχουν μεγαλύτερη εμπιστοσύνη σε αυτό. Η επιλογή των αποταμιευτών αυτού του τύπου συμβάλλει στη δημιουργία ενός σχετικά παράδοξου αποτελέσματος: παρόλο που πρόκειται για την αμειβόμενη τοποθέτηση με τη μεγαλύτερη ρευστότητα, είναι και μια από τις τοποθετήσεις με τη χαμηλότερη μεταβλητότητα.

(116) Από ιστορική άποψη, αυτή η εμπιστοσύνη που εκδηλώνουν οι αποταμιευτές έδωσε τη δυνατότητα στις δημόσιες αρχές να καθορίσουν χαμηλά αποπληθωρισμένα επιτόκια καταθέσεων. Ακόμα και στο πλαίσιο πολύ υψηλότερων αποδόσεων των τοποθετήσεων με τους όρους της αγοράς, η τάση προς μείωση της αποταμίευσης ήταν πολύ περιορισμένη κατά τη δεκαετία του '90(35).

(117) Εν πάση περιπτώσει, η ιδιαιτερότητα αυτού του τρόπου συγκέντρωσης των πόρων, σε σύγκριση με την αναχρηματοδότηση στη διατραπεζική αγορά ή στις χρηματοπιστωτικές αγορές, απαιτεί τον ακριβή υπολογισμό των ωφελειών τις οποίες αποκόμισε η Crédit Mutuel από τη διαχείριση του συνόλου αυτών των πόρων, το οποίο είναι δυνατό να πραγματοποιηθεί μόνο μέσω της αναλυτικής λογιστικής του δικτύου.

(118) Οι εργασίες του συμβούλου της Επιτροπής λαμβάνουν υπόψη τα διάφορα έξοδα και τα έσοδα του μηχανισμού για την Crédit Mutuel, χωρίζοντας την ανάλυση σε τρία μέρη, ανάλογα με τη διάθεση των συγκεντρωθέντων πόρων: όσον αφορά τους πόρους υπό κεντρική διαχείριση στο CDC, τους πόρους που διατίθενται για τις EIG και για ελεύθερες χρήσεις. Η μέθοδος την οποία επέλεξε ο σύμβουλος επιτρέπει επίσης να δοθεί απάντηση στο επιχείρημα της Crédit Mutuel ότι το σύστημα ενέχει επιβάρυνση(36) για την Crédit Mutuel, στο βαθμό που αυτή οφείλει να καταβάλλει στο κράτος τα φορολογικά έσοδα(37). Η μέθοδος επιτρέπει επίσης να λαμβάνεται υπόψη μια φυσιολογική απόδοση των ιδίων κεφαλαίων.

γ) Το ζήτημα των επιπτώσεων του προϊόντος προσέλκυσης πελατών

(119) Η ανάλυση των επιπτώσεων του μηχανισμού του "Livret bleu" πρέπει να λάβει υπόψη, για τον καθορισμό των καθαρών εξόδων και του ύψους των πόρων που καταβάλλονται για αντιστάθμισή τους από το κράτος, εκτός από τα προαναφερθέντα άμεσα οφέλη, τα ενδεχόμενα πλεονεκτήματα και τα έξοδα που δημιουργούνται από το μηχανισμό του "Livret bleu", εφόσον αυτά έχουν σημαντική επίπτωση.

(120) Το δικαίωμα αποκλειστικής διανομής ενός ελκυστικού προϊόντος αποταμίευσης λόγω του αφορολογήτου του, θα ήταν δυνατό, κατά την άποψη των καταγγελλόντων, να δώσει στην Crédit Mutuel τη δυνατότητα να προσελκύσει και να διατηρήσει μια πελατεία στην οποία το δίκτυο είναι στη συνέχεια σε θέση να πωλήσει και άλλα τραπεζικά προϊόντα ή υπηρεσίες (δάνεια, τοποθετήσεις, ασφάλειες κ.λπ.). Η αυξανόμενη επέκταση των χρηματικών επενδύσεων και των προϊόντων ασφαλειών από τα τραπεζικά υποκαταστήματα δείχνουν τα πλεονεκτήματα που έχουν στη διάθεσή τους. Εξάλλου, εάν η αγορά του προϊόντος χαρακτηριζόταν από ασυμμετρία ενημέρωσης ανάμεσα στον πωλητή και τον αγοραστή, όπως ισχύει κυρίως για τα χρηματοοικονομικά προϊόντα, το κύρος του ιδρύματος για τη διανομή προϊόντων ποιότητας ή ευνοϊκών για τον πελάτη θα είχε καθοριστική σημασία. Υπό αυτές τις συνθήκες, η δυνατότητα διανομής ενός ευνοϊκού προϊόντος, όπως το "Livret bleu", για την προσέλκυση του πελάτη, θα μπορούσε να συνιστά πλεονέκτημα για το εν λόγω ίδρυμα, διότι του παρέχει τη δυνατότητα να στοχεύει ευκολότερα στην πελατεία(38). Με άλλους όρους, το δικαίωμα διανομής θα μπορούσε να έχει τα ίδια αποτελέσματα με αυτά των δαπανηρών μέτρων μάρκετινγκ ή της διανομής ενός προϊόντος με ζημία που προορίζεται να προσελκύσει την πελατεία.

(121) Τα έγγραφα που προσκόμισαν οι καταγγέλλοντες λαμβάνουν ως τεκμήριο την ύπαρξη αποτελεσμάτων προϊόντος προσέλκυσης πελατών, αλλά δεν αποδεικνύουν επισήμως την ύπαρξή τους και, επιπλέον, δεν κατορθώνουν να υπολογίσουν με ακρίβεια την οικονομική επίπτωση αυτών των αποτελεσμάτων.

(122) Όσον αφορά τις μελέτες της εταιρείας Glais, η Επιτροπή παρατηρεί ότι η Crédit Mutuel μπορεί δικαίως να ισχυριστεί ότι αυτές οι στατιστικές αναλύσεις δεν αποδεικνύουν κατά κανέναν τρόπο την ύπαρξη ποσοτικά προσδιορίσιμου αποτελέσματος του προϊόντος προσέλκυσης πελατών.

(123) Οι παρατηρήσεις των καταγγελλόντων προτείνουν τρεις υποκειμενικές αξιολογήσεις. Κατ' αρχήν, δεδομένου ότι οι άλλες τράπεζες προσφέρθηκαν να διανείμουν το "Livret bleu" βάσει προμήθειας 1 %, οι καταγγέλλοντες προτείνουν μια κατά προσέγγιση εκτίμηση αυτού του πλεονεκτήματος για το παρόν και για το μέλλον(39), υπολογίζοντας βάσει της διαφοράς με το επίπεδο της προμήθειας την οποία εισπράττει η Crédit Mutuel, δηλαδή το 0,3 %, το οποίο αντιστοιχεί περίπου σε 300 εκατομμύρια FRF ετησίως. Εντούτοις, κατά κανέναν τρόπο δεν αποδεικνύεται ότι οι ανταγωνιστές της Crédit Mutuel μπορούν να εκπληρώσουν αυτή την αποστολή υπό τους ίδιους όρους με αυτό το επίπεδο αμοιβής.

(124) Σύμφωνα με τη δεύτερη μέθοδο που προτείνουν οι καταγγέλλοντες, το πλεονέκτημα το οποίο προσπορίστηκε η Crédit Mutuel στο παρελθόν είναι δυνατό να μετρηθεί με αναγωγή στην αύξηση των μεριδίων της αγοράς της. Μια τέτοια μέθοδος υπολογισμού της ενίσχυσης δεν είναι δυνατό να γίνει αποδεκτή, διότι βασίζεται στο αξίωμα ότι η αύξηση των μεριδίων της αγοράς οφείλεται αποκλειστικά στο "Livret bleu", αξίωμα το οποίο δεν επιβεβαιώνεται από κανένα αντικειμενικό στοιχείο.

(125) Η τρίτη μέθοδος υπολογισμού της ωφέλειας από το αποκλειστικό δικαίωμα διανομής βασίζεται στη μη είσπραξη φορολογικών εσόδων λόγω της φοροαπαλλαγής του "Livret bleu". Εάν η Crédit Mutuel ήταν πρόθυμη να διανείμει χωρίς φοροαπαλλαγή ένα προϊόν αποταμίευσης, προσφέροντας στους αποταμιευτές, ανεξάρτητα από τη φορολογική τους κατάσταση, την ίδια καθαρή απόδοση με αυτή του "Livret bleu", θα επιβαρυνόταν πράγματι με κόστος ευκαιρίας ίσο με το ποσό του φόρου (δυνητικού) που θα έπρεπε να καταβάλλουν οι αποταμιευτές. Κατά την άποψη των καταγγελλόντων, τ