„Ku Niepodległej z bronią w ręku” – w Muzeum PTT w Gorlicach otwarto wystawę o polskim wysiłku zbrojnym 1914–1918
2026-02-25

Wydarzenie zgromadziło miłośników historii, regionalistów oraz przedstawicieli samorządu. W otwarciu uczestniczyli m.in. Wicestarosta Gorlicki Marcin Krzemiński oraz Przewodniczący Rady Powiatu Gorlickiego Krzysztof Zagórski, podkreślając znaczenie pielęgnowania pamięci o pokoleniu, które czynem zbrojnym torowało Polsce drogę do niepodległości.

Ekspozycja prowadzi zwiedzających przez najważniejsze karty polskiego wysiłku militarnego lat 1914–1918, ukazując zarówno jego genezę, jak i dramatyczne losy żołnierzy walczących na różnych frontach Europy i świata.

U źródeł Legionów Polskich stała idea niepodległościowa dojrzewająca jeszcze przed wybuchem wojny. W czerwcu 1908 r. Kazimierz Sosnkowski powołał we Lwowie konspiracyjny Związek Walki Czynnej, którego jawną emanacją były od 1910 r. Związek Strzelecki we Lwowie i Towarzystwo Strzeleckie w Krakowie. W 1912 r. komendantem głównym został Józef Piłsudski. Równolegle działały Polskie Drużyny Strzeleckie, kierowane m.in. przez Mieczysława Neugebauera, Henryka Bagińskiego i Mariana Januszajtisa. Zjednoczone latem 1914 r. i podporządkowane Piłsudskiemu organizacje stały się zalążkiem przyszłych Legionów.

6 sierpnia 1914 r. z Krakowa wyruszyła Pierwsza Kompania Kadrowa – symboliczny początek polskiego czynu zbrojnego w czasie Wielkiej Wojny. Wkrótce sformowano 1 Pułk Legionów, przekształcony w I Brygadę, a w 1915 r. także Brygady II i III. Legiony walczyły w Karpatach i na Wołyniu. Kryzys przysięgowy w 1917 r. doprowadził do zerwania Piłsudskiego z państwami centralnymi, jego aresztowania oraz rozwiązania Legionów. Z ich resztek powstał zależny od Austrii Polski Korpus Posiłkowy i podporządkowana Niemcom Polska Siła Zbrojna, która w listopadzie 1918 r. odegrała istotną rolę w odradzaniu Wojska Polskiego. W latach 1914–1918 przez Legiony, Korpus Posiłkowy i Polską Siłę Zbrojną przewinęło się około 55 tysięcy żołnierzy.

Wystawa ukazuje również mniej znany, lecz niezwykle ważny rozdział historii – Polskie Korpusy w Rosji. Choć Rosja była jednym z zaborców, już od 1914 r. zaczęły powstawać polskie formacje walczące u boku armii rosyjskiej. Po rewolucji lutowej 1917 r. utworzono trzy Korpusy Polskie na Wschodzie. I Korpus gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego, najlepiej zorganizowany, zdobył twierdzę Bobrujsk i skutecznie walczył z bolszewikami, zanim został rozbrojony przez Niemców w maju 1918 r. II Korpus, dowodzony m.in. przez Józefa Hallera, skapitulował pod Kaniowem, a III Korpus gen. Eugeniusza de Henning-Michaelisa walczył na Ukrainie z oddziałami Czerwonej Gwardii. Łącznie w polskich korpusach w Rosji służyło około 36 tysięcy żołnierzy.

Osobną część ekspozycji poświęcono Armii Polskiej we Francji. Jej początki sięgają 1914 r., gdy powstały pierwsze ochotnicze oddziały – tzw. Bajończycy. Decyzją prezydenta Francji Raymonda Poincaré z 4 czerwca 1917 r. utworzono regularną Armię Polską, walczącą u boku Ententy pod własnymi sztandarami. Początkowo dowodził nią gen. Louis Archinard, a od października 1918 r. gen. Józef Haller. Do armii tej napływali ochotnicy z Francji, Stanów Zjednoczonych, Kanady, Brazylii oraz jeńcy – Polacy z armii państw centralnych. Latem 1918 r. polscy żołnierze walczyli w Szampanii i w Wogezach. Armia Polska we Francji wraz z 5. Dywizją na Syberii liczyła około 85 tysięcy żołnierzy.

Plansze wystawy udostępnił krakowski Oddział Instytut Pamięci Narodowej. Całość uzupełniają autentyczne pamiątki po hallerczyku Stanisławie Kordylu, przekazane do zbiorów muzeum przez Zofię Kordyl i Jerzego Tomasika. Dzięki nim wielka historia zyskuje osobisty wymiar – twarz konkretnego człowieka, jego dokumenty, ślady służby i poświęcenia.

To wystawa, która pokazuje skalę polskiego wysiłku – blisko 180 tysięcy żołnierzy w różnych formacjach i na różnych frontach. To także opowieść o rozproszonej, lecz konsekwentnej drodze do niepodległości. Warto ją zobaczyć, by lepiej zrozumieć, że wolność odzyskana w 1918 roku była efektem determinacji, odwagi i ofiary tysięcy Polaków.

Ekspozycja będzie dostępna do 19 kwietnia 2026 r. Wydarzenie zostało współfinansowane ze środków przyznanych przez Urząd Miejski w Gorlicach. To cenna lekcja historii i ważny punkt na mapie kulturalnej Gorlic – miejsce, gdzie pamięć o niepodległości żyje i przemawia do kolejnych pokoleń.

Foto fb/Roman Trojanowicz