Rocznica agresji sowieckiej i Światowy Dzień Sybiraka
2021-09-17

Oddziały sowieckie wkroczyły do Bielska Podlaskiego 23 września 1939 r., zajmując miasto opuszczone wcześniej przez Niemców. Natychmiast rozpoczęto wprowadzać radzieckie porządki, powołując lokalne władze składające się w większości z przyjezdnych urzędników rosyjskich. Zmieniono nazwy ulic i system szkolnictwa, likwidowano prywatne sklepy i zakłady rzemieślnicze. Wkrótce też rozpoczął się terror, którego ofiarami padli wojskowi, policjanci, leśnicy, urzędnicy, nauczyciele, działacze organizacji pozarządowych, ziemianie, kupcy, rzemieślnicy i majętniejsi chłopi wraz z rodzinami. Dotknęły ich aresztowania, egzekucje i wywózki na Sybir, które rozpoczęły się w lutym 1940 r.

Trudno jest dziś dokładne określić liczbę tych, którzy zostali wywiezieni na wschodnie tereny ZSRR. Wojciech Konończuk na podstawie danych zebranych przez innych historyków (Zbigniewa Romaniuka, Antoniego Mosiewicza i Mirosława Reczko) podaje, że w latach 1940-1941 z terenów ówczesnego powiatu bielskiego, obejmującego obszar dzisiejszych powiatów: bielskiego, hajnowskiego, siemiatyckiego i części powiatu wysokomazowieckiego, mogło to być 8,5-10 tys. osób (dane szacunkowe). Z Bielska Podlaskiego deportowano 436 mieszkańców, z Siemiatycz i okolic co najmniej 332 osoby, z Brańska 113 osób, z Rudki 60 mieszkańców. Z Ciechanowca i okolic w 1940 r. ofiarą wywózek i aresztowań padły łącznie 554 osoby, a dalsze 332 deportowano w czerwcu 1941 r. Nie wiadomo, ilu dokładnie wywieziono mieszkańców wsi i osób narodowości żydowskiej ( Sztuka przetrwania. Deportacje sowieckie z powiatu bielskiego 1940-1941. Relacje zesłańców, red. Wojciech Konończuk, Warszawa 2019).

Zesłańcy z powiatu bielskiego trafiali najczęściej do Kazachstanu, Kraju Ałtajskiego, Komi i obwodu archangielskiego.

Tragicznym dla Polaków następstwem agresji sowieckiej było wymordowanie polskich jeńców wojennych i więźniów w kwietniu 1940 r. w Katyniu, Charkowie, Miednoje i innych miejscach. Z rozkazu Stalina ofiarą zbrodni padło co najmniej 21 835 osób. Z terenu przedwojennego województwa białostockiego były to minimum 153 osoby. Na liście katyńskiej figuruje kilka nazwisk mieszkańców przedwojennego powiatu bielskiego, m. in.: ppor. rezerwy Ludwik Komar, por. w stanie spoczynku Edward Niewiarowski, ppor. rezerwy Witold Skrzyż, ppor. rezerwy Henryk Suzin, ppor. rezerwy Stanisław Łagoda, ppor. rezerwy Stanisław Łowicki i jego brat ppor. rezerwy Władysław Łowicki, ppor. rezerwy Bolesław Kontrym. Wielu zginęło w więzieniach i innych miejscach zbrodni, np. Gustaw Narbutt, zamordowany w Kuropatach pod Mińskiem, policjanci Guzowski i Kwiatkowski.

Wspomnieć należy również 15 mieszkańców gmin Ciechanowiec, Brańsk, Grodzisk, Rudka i Klukowo, zamordowanych przez NKWD 23 czerwca 1941 r. pod Zabłudowem w okolicach wsi Folwarki Małe. Byli to więźniowie ciechanowieckiego i brańskiego więzienia, ewakuowani po rozpoczęciu wojny niemiecko-sowieckiej.

W 2013 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej datę 17 września wpisał do katalogu świąt państwowych jako hołd wszystkim Polakom zesłanym na Syberię, inne tereny Rosji i Związku Sowieckiego. Natomiast w rocznicę opublikowania przez Niemców w 1943 roku informacji o odkryciu w ZSRR masowych grobów oficerów Wojska Polskiego, 13 kwietnia ustanowiono Dniem Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej.

pd, fot. www.ipn.gov.pl