Sirið Stenberg (Tjóðveldi (Republic)), speaker, 2021-03-11
Topic: 1. viðgerð LM-120/2020  Uppskot til løgtingslóg um broyting í løgtingslóg um fyribyrgjandi heilsutænastur til børn og ung (Hækka aldurin upp til 18 ár)
ger sovæltakk fyri frú forkvinna og takk til tey framsøgufólkini sum eg til víðari hava verið og hava verið positiv haldii góða røður hetta uppskotið skal síggjast sum at roynd hjá okkum í tjóðveldi at leggja dent nógv størri dent á fyribyrging og heilsufremjan og eg haldi faktisk at har sum okur eru komin til í tí almenna har er ta okkurt sum tíðir upp á at okur eru við at føroska okum tann vegin meðan okur sjálvur sótu í samgongu gjørdu okur nakrar broytingar í sambandi við gigni altso tað at heilsufrøðingar fingu uppgávur og heimild til at gera inn og útskúlingskanningar tað lógaruppskotið bleiv broytt tí at tað vísti ikki at tað vóru øgiliga fá børn sum tók seg av og blívu kannaði áðrenn mann fekk eisini sett inn tað at ein ætleiðingar fyrireiking og uppfylging verður gjørd í samband við gigni sum eisini hevur sykulogar tilknýttar til tað og mann setti pengar av til at eisini kunna bjóða vitjanir til familjur sum hava børn sum eru í millum tvey og fimm ár og mær vitandi er mann í gongd í løtuni við at fáa eina sjonal skipan at fungera og tað er eingin ivimboin í sál um at henda skipanin við gygni eigur at vera ein skipan sum virkar frá tí barnið er móðurlívið og til til an meðan mann er nýfrøðingur g meðan mann er í barnagarði og meðan mann er í skúla og eisini meðan mann er undir útbúgving so tað erat skal vera at síggja sum ein skipan sum fylgir tær kannman siga frá tá tú kemur í verðina og beint áðrenn og til tú fer út í vaksnamannalívið og her skjóta okum so upp at mann broytir lógaruppskotið soleiðis at aldursmarkið nær tænastan hjá gygni heldur uppat verður víðkað upp til fimtan ár nei uupp til átjan ár í dag endar tað við fimtan sekstan ár tað man fer úr skúlanum og viðmerkingarnar hjá okkum eru at í dag so umfata tænastan hjá gygni børn og familjur øll pinku børn ein part av smábørnunum og øll skúlabørn tá ið undirvísingarskyldan heldur uppat aftan á níggjunda flokk í fólkaskúlanum so heldur tænastan hjá gygni eisini uppat og tey ungu eru tá umkring fimtan sekstan ára aldur og okur síggja eisini øll tey nýggjastu tølini og kanningarnar sum eru gjørdar sum vísa á at akkurát er eisini í hasum aldursbólkinum at nógv ung hava tað trupult endamálið við uppskotunum er at økja um tænastuna hjá gygni sum hon røkkur børnunum upp til átjan ára aldur við hesum ber til at leggja størri dent á fyribyrging og heilsufremjan og at arbeiða við trivnaði millum ung tað er kent at eitt nú sálarheilsutrupulleikar og vanligur trivnaður fylla meira og meira millum ung í dag finst einki skipað tilboð til hendan aldursbólk og somuleiðis hevur aldursbólkurin tørvð á eitt nú vegleiðing um heilsufremjan vaksnamannalív gitnaðarfyribyrging seksual undirvísing kostrúsevnu rúsdrekka royking og mangt annað mann skal síggja heilsuhugtaki í eini nógv breiðari merking att bara mentala heilsu men eisini tað likamliga og eisini tað sálarliga og ta sosiala í tí nýggju sálarheilsuætlanini sum er gjørd tað er tilmælt at arbeiðið hjá gigni verður víðkað til at umfata ung upp til átjan ár og tað er tí okur hava gjørt tað og okur hava mælt til at tað kemur í gildi fyrsta januar komandi ár soleiðis at stovnurin eisini hevur møguleika at fyrrireika arbeiði og mann eisini kann arbeiða við at fáa pengarnar á fíggjarlógina til næstaár tað stendu millum annað soleiðis í sálarheilsuætlanini børn skulu hava bestu fortreytir fyri eini góðari sálarheilsu heilsufrøðingar komað so at siga í øll heim við børnum í føroyum og síggja øll skúlabørn heilsufrøðingar va harvið eitt serstakt samband við føroysku børni og familju teirra og eru tí lyklapersónar tá ið tað snýr seg um sálarheilsuna hjá børnum í øllum aldri arbeiðsbólkurin mælir tí til at gygnið eigur sum frá líður at varðveita sítt tilknýti til børnini og tey avvarandi øll árini frá føðing og til barni ír átjan ár okur eiga at leggja okum eftir at varnast mistrivna hjá børnum so tíðliga sum møguligt og at seta inn so sjátt sum gjørligt við teimum røttu fyriskipanunum fyri tað einstaka barnið og familjuna er hetta av ovurstórum týdningi fyri møguleikunum at fáa eitt gott lív seinni somuleiðis vísa kanningar eisini greitt at størsti fíggjarligi samfelagsligi vinningurin festur við at gera íløgur í børnini og teirra menning samanborið við at gera íløgur í menningina seinni í lívinum og tað er har eg haldi at okur hava vent okra heilsupolitikki eit sindur høvdi okur gera øliga nógv við viðgerð okur gera øliga lítið við fyribyrging skjalprógva er at trupulleikar við mistrivnaði í longri tíð kunna evna elva til sálarsjúku somuleiðis vita okur á fólk sum hava sálarligar avbjóðingar sum vaksin í stóran mun hava havt slíkar avbjóðingar eisini sum ung hetta krevur at okur skipa arbeiði við tvørfakligum og tvørgeiraligum átøkum børnunum at frama flestu børn og ung í føroyum trívast og liva eitt aldursvarandi og virki lív við luttøku í skúla og frítíðarítrivum tey hava góð vfólk og gevandi familjusambond tó eru eisini greiðar ábendingar um at talið økist á børnum og ungum sum ikki trívast í gerandisdegnum vegna sálarligar trupulleikar og ávísingarnar til barnaungundansyklaatrina hava seinnu árini verið støðugt vaksandi og hagtøl um heilivágsnýtslu avdúkað at alt fleiri ung ímillum fimtan og fýraogtjúgu ár eisini fáa heilivág móti tunglyndi almannaverkið vísir á sálarligar líðingar sum størstu orsøkina til óarbeiðsføri hjá ungum føroyingum tað haldi e eitt álvart mál sernám hevur víst á at teir vaksandi bólkar av ungum ikki megna skúlan vegna sálarligar avbjóðingar sum aloftast er eingjust og somuleiðis vísa skrásetingar hjá heilsufrøðingum at umleið fjórðu hvør næmingur í kafólkaskúlanum livi við trupulleikum ella avbjóðingum sum kunnu ávirka teirra sálarliga heilsu og hesi tølini samsvara við kanningarnar hjá fólkaheilsuráðnum sum siga at tað serliga eru tey ungu vaksni sum stríðast við sálarligar avbjóðingar hjá teimum yngri vísir gransking at ímillum tjúgu og fjøruti prosent longu áðrenn fjúrtan ára aldur hava verið merkt av álvarsligum sálarligum avbjóðingum og tað er rættiliga høgt tal omanfyri nevnta lýsir ein tørv hjá børnum og ungum ið tykist at vera vaksandi hóast tølini sjálvandi eisini skula tulkast við varsemi hetta kann partvíst hanga saman við at sjónekað nú í størri mun verður sett á hvussu børn og ung trívast og so vil eg skoyta tað upp í at eisini tí at tað eru komið fleiri tilboð og at taðer blívu størri opinleiki um at siga at mann kanska ikki hevur tað so gott niðurstøðan hjá arbeiðsbólkinum sum eisini sat við sálarheilsuætlanini er tað at tað eru børn og ung sum stríðast við sálarligari avbjóðingar og at tey ikki altíð fáa ta neyðugu hjálpina og um okur skulu venda gongdini er neyðugt at okur gera íløgur og veita skjóta og góða hjálp góð sálarheilsa er ein avgerandi fortreyt fyri menning og læring hjá børnum og ungum og útbúgving seinni og eisini at kunna fáa fótafesti á arbeiðsmarknaðinum tí er tað týdningarmikið at okur gera nakað munagott fyri at lyfta heilsuna hjá børnum og ungum sum ikki trívast okur mugu tryggja okkum at tey fáa hjálp rættstundis soleiðis at teirra heilsustøða ikki versnar og hetta uppskotið er tí eisini ein liður í at fáa sett tey tilmælini sum eru í sálarheilsuætlanini í verk og eitt tilmæli sum okur vita er samtykthur inni frá tað er netupphett her við at fáa ókeypis sálarfrøðiliga hjálp til børn og ung sum tíverri stranda eg hopi virkuliga at tað hendur okkurt við tí soleis at tað kemur at fungera tað er hvussur ein eitt samt løgting sum stendur aftan fyri tað og tað burdu staðið rættiliga sterkt eg spyrji ofta meg sjálvan efta her at hví er tað hví hoyrir mann alla tíðina um sovrnan vaksandi mistrivnað ímillum ung og er hetta her ein nýggjur problematikkur eg haldi faktisk ikki at tað er tað tái súkulatriðum fyldi hálvtrýss ár síðsta summar tá høvdu tey eitti tiltak har tað vórðu nakrar framløgur og har var tað ein sum hevði granskað okra sjúkrusjonalur so langt aftur sum tað bar til og vísti á at føroya størsta fólkasjúka altíð hevði verið sálarsjúka og tað var tá eg má siga eitt sindu eg kvakkað eitt sindur við tí at tað hevur verið eitt sovorður øki sum upp á einlana máta ikki hevur verið fokus á og mann hevur jú ikki havt í føroyum sum gatriuni upá á hálvtrýss ár men mann hevu altíð havt sálarsjúk men alt tað sum mann koyrir frá sær og kanska sendrað á landinum og ikki tekur ábyrgd av tað blívur eitt sóra øki sum mann ikki ger nakað við so kanska er tað ikki bara tað at tað eru fleiri sum ikki trívast kanska er tað eisini bara tað at tað er meira opið og at mann tosar betri um tað tað kann eisini vera t vaksandi tað kann eisini vavaksa við at tað eru víðkaði tilboð um hjálp men sjálvandi kann tað eisini vera nakað við at samfelagið setir øgiliga harða treytir og alt er broytt og øllir í arbeiðsmarknaðinu og krøvini eruhøv o hvurt á sínum eg kenni ikki svarið men eg haldi ikki at at svarið er so einfalt sumhann ofta gjør tað til tá mann snakkar um hetta her ja men tað er bara tí tey sita á telduni allan dagin ella hvat mann fer tað til eg haldi tað er forforeinfalt til ein so kompleksan spurning men men dupo snakkar eisini nógv um hettaher við mentalari heilsu at visti mann skal arbeiða við heilsu bigrepunum sum má menheilsa fylla líka nógv sum bái ta sosiala og tað likamliga og tí skulu okur síggja heilsu í breiðastu merking og tí eru heilsufrøðingarnar eisini eit rættiliga gott amboð tí teir røkka bæði tann likamliga partin og tann sosiala og eisini tann sálarliga í í hesum her arbeiðinum takk fyri