Sirið Stenberg (Tjóðveldi (Republic)), speaker, 2021-10-28
Topic: 1. viðgerð LM-018/2021  Uppskot til samtyktar um heildarætlan um at tryggja nøktandi vælferðartænastur í framtíðini
takk fyri harra formaður og eg má eisini takka teimum sum hava havt orðið higartil fyri at hava givið hesum uppskotinum eina góða umrøðu og hava sett seg væl inn í málið tað er eingin ivi um at føroyar hevur eina risaavbjóðing við starvsfólkatroti bæði tá tað kemur til sjúkraríkt eldraríkt og barnagarðar og bústovurnar og alt annað og tað minnir eitt sindur um ta støðuna sum var fyri nøkrum árum síðan tá ið tað var ein so risastórur mangul upp á serlæknar at vissi ikki mann tók seg saman tá og gjørdi eina heilt ítøkiliga ætlan fyri hvussu mann gjørdi við tað og setti pengar av til at fáa rekroterað serlæknar gjørdu nakað fyri at mann kundi fáa turnu skipanir í føroyum og hvørsa síðnum so hevði mann eisini staðið í einum alvorligum háttafalli innan fyri heilsuverkið og tað ger man tíbetur ikki í dag tí løgtingið kláraði at standa saman um tað og okur í tjóðveldi hava gjørt okkum nógvar tankar um hvussu mann kann koma hesi støðuni til lívs og tað hava verið ymisk stak uppskot frammi men nú hava okvur su prøvað at sett alt saman í eina heildarætlan tí at tað erei komplekst mál sum krevur loysnir frá nógvum síðum og uppskotið e eitt uppskot til samtyktar har løgtingið heitir á landsstýrið um at leggja fyri løgtingið eina frágreiðing við eini heildarætlan sum lýsir neyðug tiltøk á útbúgvingarøkinum bæði í mun til arbeiðsumstøður og arbeiðstíð til tess at tryggja nøktandi vælferðartænastur í framtíðini og tað skal faktisk síggjast í tí eisini í tí stýrra perspektivinum at gera okur ikki tað sum taka grundarlagið undan okra arbeiðsmarknaði so hvat skul kur gera visti okur ikki hava fólk til dagstovnuøki til sjúkrahúsverkið til øllisheimini fólk sum gera reint sum tisk er grundarlagið undir at nógv hasum nógv av stovnunum kunnu yvirhøvur kunnu hava opið øso tað eru nógv at vinna við tað viðmerkingarnar hjá okum eru á løgtingi heitir á landsstýri um at seta í verk og fáa gjørt eina heildarætlan sum kann tryggja at okur vera før fyri at veita tær vælferðartænastur sum framtíðin krevur og tað skal vera eina ætlan sum lýsir átøk á útbúgvingarøkinum og átøk omun til arbeiðs umstøður og arbeiðstíð og sum eisini vísir hvat hesi ymisku átøkini kosta og tað verður eisini mælt til at mann ger eina sovorna ætlan sjálvandi í samstarvið avvarandi pørtum og tað kann vera kommunur og fakfelag og útbúgvingarstovnar og onnur í fleiri førum hava okur lagt uppskot fyri løgtingið um at fáa útbúgva í fleiri sjúkrarøktarfrøðingar og heilsurøktarar heilsuhjálparar og námsfrøðingar og viðgerðirnar hava víst at umframt á stóra sstarvsfólkatrotið so er tað eisini neyðugt at hyggja eftir øðrum faktorum sum arbeiðskorð millum annað tað at ein stórur partur av starvsfólkahópinum arbeiddu í niðursetta tíð og eitt er tað at arbeiða í niðursetta tíð at hava niðursettan brøk men tað er eisini dømi um at tað eru starvsbólkar sum ikki fáa átta tímar avstað tá ið tey so eru til arbeiðis men kanska arbeiða á sjey tímar og tað er eisini eina avbjóðing og tað er eisini ómøguligt at halda sáttmálar við trýskifti vaktum við fullari tíð og at lønin er forlág og í nógvum førum ikki til at liva av og umframt hetta so uppliva te fleiri eisini lítla virðing fyri starvsøki og tað bleiv eisini nevnt sovorð sum at tað var ikki so góðir møguleikar at fáa fakliga menning og eftirútbúgving og okur hava sjálvandi nøggur boð upp á hvat okur halda at mann kann gera okur hava mæla til at mann setir eina serliga puðju av til at lyfta tær legstu lønirnar tí tað verður ógjørligt at røkka tíð í eini samráðing okur halda eisini at tað skal vera møguligt at liva av einari vanligari løn asur hetaher ohugtakið eigur at vera søga kannmann siga at mann eigur at fara at hyggja eftir hvussu mann kann fara í eina tilgongd at stytta arbeiðsvikuna mann eigur at tryggja at fólk fáa møguleika at arbeiða fulla tíð altso at mann ið nokv støri mun at mann at mann lýsir eftir fulltíðarsturvum tað kundi eisini bøtt um um starvsfólkatrotið vissi ikki tað er tað tann forðingin at arbeiðsumstøðurnar gera for trupult at arbeiða tað er so tað tað er tað er trupult og sjálvandi er ta onkur sum kanska ynskir niðurstetta tíð men at sturvini verða lýst sum fulltíðarsturv at mann arbeiðir miðvíst við javnstøðu á arbeiðsmarknaðinum eisini á útbúgvingarøkinum tí hetta her er í stóran mun størv sum eru mannaði av kvinnum okur mæla til at útbúgva fleiri sjúkrarøktafrøðingar námsfrøðingar heilsuhjálparheilsurøktarar og at arbeitt verður við at bøta um arbeiðsumhvørvi arbeiðskor at tryggja fakligheit og góða tænastu bæði nú og framyvir og eisini efta her at mann arbeiðir við førleika menning og førleika meting soleiðs tað verður styrkt soleiðis at tað eisini verður møguleiki hjá teimum sum arbeiða ófaklærd til dømis at fáa uppskúling og har kann eg blíva við at vísa á tað dømi at tái man setti heilsuútbúgvingarnar á stovna sinni tá valdu mann at uppskúla allar heimahjálpirnar til heilsuhjálpara so tað ber væl til at gerasonur dømir ug mann uppskúlaði eisini allar sjúkrahjálpararnar til heilsurøktara sumann hevur fordømi um at tað væl ber til at kvalfisera fólk eisp á tann mátan og tí ynskji okur at fáa alt hetta her sett upp í eina heildarætlan soleiðis at okur hava eitt kvalifiserað grundarlag at arbeiða víðari út frá tað er stórur tørvur á røktarstarvsfólkum búskaparráðið vísti á tað í síni greining at tað tørvar á leið sjey hundrað røktar starvsfólk fyri at halda verandi støði og tað eru eisini nógv fólk sum fara av arbeiðsmarknaðinum komandi árini kommunalu eldraøkini hava eisini víst á stóra tørvum á útbuðnum starvsfólki og at í løtuni er tað ein forðing fyri at veita nøktandi tænastur til dømis kunda ikki taka umlating og sovíðari ein stórur hópur er eisini ófaklærdur sum starvast í eldrasamstørvinum og tey høvdu s eisini kunnað fingið hetta her við førleikameting altso mann kundi gjørt nakað eisini fyri tann bólkin tað er eisini okra hugsan men manglandi starvsfólk og skiftandi starvsfólk og vantandi fakligu førleiki er ikki nøktandi borgarum sum tørvar tænastuna tí sjálvandi hevur tað týdning tí okur vita tað at hægri fakligu førleikarnir eru til dømis innan heilsuøki feroya eru komflivatiónirnar tað má mann ikki síggja burtur frá og tað hevur ávirkan á faktiskt er tað at dokumentera eisini á deyðiligheit so tað er eitt álvarsmál hyggja okur í grannalondini so hava tey nú manglandi tilgongd til hesar útbúgvingarnar tað hava minst líka stórar avbjóðing sum okur og kanska størri men okur eru allíkavæl í tí støðu sum er eitt sindur betur og tað er tað at okur hava statvek góða tilgongd til hesar útbúgvingarnar er statvekk grundarlag í teimum umsóknum sum koma til fleiri av hasum útbúgvingunum til at tikið nógv fleiri inn og tað er tað sum er minkað og sum er álvarsmálið í grannalondunum at fólk eru eru farin at venda sær frá tí tí tað eru eisini fingið eitt svorð sovornar negativan klang arbeiða inan fyri het har øki okur vita at tar øgiliga stórur tørvur á námsfrøðingum okur vita okur halda ikki dagstovnarlógina í dag at tað manglar trý hundrað og fimmogtretivu námsfrøðingar fyri bara at røkka teimum ásetingunum sum eru í lógini og eingin sig nakað okur vita tað at tair mangla trý hundrað og fimmogtretivu í dag bara dagstovnaøkinum og almannaverkið hevur víst á at tað er beint undir onnur hvør umsókn sum verður sett har tey lýsa eftir starvsfólkum so tað er hvørfalt eit eitt álvars mál og so er tað hetta her við lønarviðurskiftunum okur vita sjálvandi tað at mann skal vera varin tá tað kemur til løn tí tað er er altíð ein samráðingarspurningur og á sáttmálaviðurskiftini hjá ymiskum starvsbólkum eru øgiliga ymisk og tað merkir sjálvandi eisini at fíggjarliga rásarúmið hjá starvsfólkum er ymiskt og tað vild tað vera tí at summar útbúgvingar taka longri tíð enn aðrar og tað er eisini í lagi at tú munur á men tað e ikki í lagi at tú fer til arbeiðis og tú hevur eitt fulltíðar arbeiði og at tú ikki til dømis evu ráð aseta búgv og tað er tíverri kanska ikki bara galdandi fyri henda málbólkin men eisini fyri onnur sum eru til arbeiðis hvønn einasta dag og okur virða sjálvandi frælsasamráðingarrættin men meta allíkavæl at tað ein politiskt ábyrgd at tryggja at fólk ikki liva í fátækravága og tí hav okur hugt eftir hesum her um tað ikki ber til at seta eina pulju av sum verður málrættað til teir starvsbólkarnar sum hava ta lægstu lønina og okur hava fingið gjørt eina greining sum liggur við her sum gjørdu av fakfólki sum okur halda lýsir akurát tann partin nokk so væl og hopa at løgtingsfólk gera sær ómaka at lesa tað tí okur hava prøvað at setta upp ímóti sethúsaprísum og tað víst seg soleiðis at at hjá øgiliga stórum parti av hesum her starvsfólkunum sum oku tosa um er tað faktiskt næstan ómøguligt at seta á búgv og nøkur í hesum her starvsfólkunum kunna ongantíð koma upp á tað sum er ein miðalløn í eini vanligi vanligari samráðing nøkur lættari so okur tosa ikki um øll skulu hava somu løn men at mann ger nakað eisini fyri at lyfta tær lægstu lønirnar sum fólk ikki liva og við ffátækraváa og tann píðlian sum okur hava fingið at rokna út sum kann røkka tí hon er so upp á hálvtrýss milliónir og tað eru eisini mett tað at at visti mann brúkar pengar innan fyri at lyfta tær lægstu lønirnar so eru tað pengar sum fara í umfar í samfelagnum osum verða brúkt at tar hetta ikki pengar sum fara á bók ella sum fara í at uppkeypa fastogn ella eitt annað tí hetta er fólk sum sum ikki hava til dagin í vegin í dag so hetta eru pengar sum farið umfar og tí hevur tað ikki líka stóran týdning sum visti tú gav til tær hægstu lønirnar arbeiðsumstøður og partíðarsturv sjálvandi eisini av stórum týdningi sum støðan er í løtuni so halda okur attað eibeinanvegin kann ásetast eft her við at tú skalt lýsa fulla tíð og at tey sum hava niðursetta tí kunna fáa boðið meir í tímar tí okur vita atað er tørvur á fólkum tað er sjálvandi býtt um nakað men so kann tað býta seg aftur í halan visnú arbeiðsumstøðurnar gera tað tað ikki vilja tá ið okur hoyra at fólk ikki arbeiða klára at arbeiða fulla tíð so haldi eg eisini at tað er okkurt sum okur noyðast at hyggja eftir etanormeringarnar sum eru forlágar eru arbeiðsuppgávan fortung ertað arbeiðsumhvørvið ikki nøktandi er eingin møguleika fyri førleikamenning er tað forstórar leiðslur ella manglandi leiðsla er tað manglandi fakligt