Høgni Hoydal (Tjóðveldi (Republic)), speaker, 2020-09-01
Topic: 1. viðgerð LM-002/2020  Uppskot til løgtingslóg um broyting í løgtingslóg um ræði á málum og málsøkjum (At taka løgreglu, ákæruvald og brotsmálaumsorgan undir føroyskt ræði)
hetta uppskotið um at taka løgreglu ákæruvald og brotsmálaumsorgan undir føroyskt ræði tað er royndi vera eitt gamalt uppskot og í mun til undanfarna røðara so varðtað altso lagt fram áðrenn korona herjaði men var eitur teimum málinum sum vit valdu at bíða við so at tingið fekk øllim høgvuli atviðgera tað og so er tað komið fram aftur her eftir í hesari tingsetuni altso eftir ólavsøku og tað eru fleiri orsøkir til tess tað fyrsta er at siga tað at at hetta er eittýdningarmikið og stórt mál sum krevur eisini nógvar avtalur og samráðingar í smálutum við danskar myndugleikar og eisini útlendskar myndugleikar aðrar við meni fyrimuni við hesum uppskotum er at tað arbeiðið eg longu gjørt og tað varð gjørt ja nú eftir hondini fyri seytjan árum síðani hog tann frágreingin liggur við sum er drúg og rigvusmikil hon fer so ígjøgnum allar tættir í hvussu í ein føroyskt løgregla og eitt ákæruvald kann skipast og ein kriminalforsorg ella brotsmál og umsorgan øhog vísir eisini á hvussu i útbúgvingarviðurskiftir og leiðsluviðurskiftir kunnu skipast førleikamenning og alt tað sum hartil hoyrir øhviðvíkjandi kostnáðin er at siga tað at við teimum tølum sum lógu til grund tá ið frágreiðingin varð gjørd og samráðingarnir fóru fram í sínum tíð tá varð tað mett at kostað nakað undir trýss milliónir krónur árliga at reka øll hesi málsøkini og har ið íroknað eisini samstarvsavtalur har vit keypa okkum hjálp til størri brotsmálan á tílíkt og vit hava so brúkt tey tølini sumganga fram av ársfrágreiðing ríkisumboðsins har tey meta at øll hesi málsøkini í tvey túsund og nítjan kostaðu hundrað og fýra milliónir krónur og vit hava so mett tað fyri at leggja upp fyri at at ein samlaðr kostnaður upp á hundrað og tjúgu milliónir má metast eisini fyi at kunna gera betringar betringar og átøk í einari føroyskari løgreglu og og ákæruvaldi øh og atváld til at vit sjálvandi halda á við ein slíkum hjartamálið tað er tí vit halda atað hevur omelastóran týdning fyri tað føroyska samfelagið fyri hvønn einstakan borgara fyri hvørt einstakt lokal samfelag og fyri tjóðina alla at vit sjálvandi hava ræði á eins o týdningarmikið máli sum okkara løgreglu hvit hava ov mikið av dugnaligum fólki starvast løgregluni hava gjørt í mong ár og sum eisini kunnu starvast innan fyri ákæruvaldið og brotsmálaumsorgan ella kriminalforsorgina sum vit hava bæði førleikarnar og vit hava og vit hava fólkini so hetta er ikki nakar tð ki nøkur praktisk atfol til ikki at taka málið á føroyskar hendur og fyrimunin hevði so eisini verið at vit samstundis kundu fingið ræði á marknaeftirlitinum sum vit hava sæð ein stóran tørv á nú at vit sjálvi sjálvandi hava ragi á hvussu ið vit kunnu takla smittufyribyrgjan seinna ug vikuni fara tað at viðgera sjálvt landslandslæknembæti eisini h og tað v eisini givið í løgtinginum og okkum sum umboða føroyafólk møguleika fyri at viðgera allar teir spurningar sum sum eru uppi í nøkrum týdningarmk miklum sum løgreglu og ákæruvaldið í føroyum øhkostnaðurin ja onkur vil siga tað tað er ongantíð rætta løtan til kostnaðin øhtær hundrað og tjúgu milliónirnar sum vit meta tað kostnar tað er sjálvandi nakaðsum skal á fíggjarlógina í føroyum men men tann kostnaðurin er ikki stórur í mun til annars hvat ið eg haldi jaspur langur var inni átog onnur aksel johannesen at bara kostnaðurin fyri samfelagið av tí sum ein koronakreppa gjørdi ella undanfarna tá var tað lítið lítið afturímóti og sjálvandi megna vit eisini at gjalda tað og tað mennists eisini okkara førleikar og arbeiðsplássini í landinum og kringlandið eg veit ikki um eg kann mæla tingfólkum til nú skipati málið uttanandsnevndina til atat tað er útgivin ein ein sera góð bók sum eitur politiið í føroyum fyrr og nú sum hjartvard eg skálagarður hevur skrivað hon kom út nítja nígjuoghálvfems og varð tikin stig til at eisini ava føráy politistafelag ein frálík bók har hann viðger sýðslumannssøguna í føroyum frá ár túsund og bórð kemu út nýgjaálvfems heilt fram til tann dagin og eisini føroysku politisøguna tey tey undanfarnu umleið hundrað hundrað og tjúgu árini ella rð oghundrað áruni var tað tá hann skrivaði hana men hvussu søgan um føroysku løgreglurna og politiið og trýslumenninar er og tað er sera áhugavert eisini hvønn týdning løgregla og sýslumansembatinð hava havt í føroyum hvønn leiklut tey hava havt og hvønn týdning ty hava havt fyri rættartrygdina hjá borgarunum og trivnaðin í teimum ymsu økjunum og ein grundgeving fyri hhjá okkum eisini hvussu vit kunnu gera við eina føroyska løgreglu tað er jú at vit kunnu skipanina soleiðis sum vit meta er best og tryggast fyri teir føroysku borgarnum ein løgregla sum er nærverandi úti á ú ta vørnum einstøkum plássi og sum søgulig hevur havt nógvar aðrar uppgávur tí at tey gommu sýslumansembatini sum eru heilt aftur til norska lóg og so framvegis smeltaður saman við tá ein løgregla byrjaði og sýslusýslumenninir vóru jú tá ið sum politisøgan byrjaði blivu teir jú lokalir leiðarar fyri løgregluna í teimum ymsu sýslunum í føroyum og róktu samstundis tæir gomlu uppgávurnar á sýðslumenninir høvdum sum høvdu alt við ta við tær gomlu landbúnaðarlóggávurna at gera við grindaskifti og annað tílíkt og avgreiddu eisini nógvar aðrar praktiskar uppgávur fyri fólk sum sum sum tingfólk eisini minnast altso tú kundi fara á politistøvin í klaksvík og royna at avgreiða passið har framvegis har er farin farin fram ein øgiliga stór sentralisering sum komst av tí sonevnda politireforminum í danmark í tvey túsund og sjey sum eg haldi ikki bara tjóðveldið men flestu flokkar á tingin hildu bar eitt stórt afturstig tí harvið blivu sýslumansembatini í hesi her samahesin samanránda leiklutinum sýslumennini vóru tikin av føroyar vórðu skiparir í trý økir norðurøki miðøki og suðurøki og so bleiv eitt løgreglufólk valt til at verða sslumaður tað er bara menn í løtuni fyri tey økini men mistu fullkomiliga politiuppgávurnar tað vl sia ta vil taka sær av grindaskifti og landbúnaðarstevnum og og tað sum har til hoyrir øhso nú havi veg tríggjar sýslumenn sum bara taka sær av tí og ikki eru sum so tað erkkisum so ikki partur av tara leiðsluuppgávu innan fyri løgregluna og tað haldi eg prógvi um at at at vit eiga at kunna gera tað m munin betur við serliga leiðsluuppgávunam í løgregluni í føroyum vit hava ommikið av kvalifiseraðum fólki og eghaldi bjarni hammer var inni á tí einari viðmerking atat tað er uttan fyri nakran iva at vit hava nógv dugnalig føroyskt løgreglufólk sum eisini hava roynt at fingið leiðandi størv innan fyri løgregluna men tað gongur sriltið og er øgiliga óskiljandi at tað ikki ber til at sii bara hava ein føroyskan fúta og tílíkt tí vit hava uttan iva fólk sum eru væl kappiseraðatindað og sum kundu verið við til at menta ein á føroyska løgreglu sum sum er eftir føroyskum treytum og sum ikki kemur inn í hetsar her stóra stóra bureokratiið sum tað danska tann danski politiriformurin hevur verið og tað heldur fram í danmark altso tann tann sedraliseringin heldur fram nú mást tú roynt at gera eit sindur meira nærøkir aftur tí mnn mann hevur viðurgingið í danmark at tað var ein feilur øh og hetta kundu vit jú umsitið sjálvi í føroyum og fingið uttan iva tey dugnanlig fólki sum starvast en løgregluna at at átikið sær tað arbeiðið at skipað ta føroysku løgregluna við sterkum sterkari lokalum poitistøðma kundi í prinsippinum eisini uppaftur tikið síðstu mansembatini áso lokalar leiðarar fyri tær lokalu politistøðirnar sum so eisini høvdu tær tær týdningarmigu uppgávurnar sum eru í tí føroyska samfelagnum sum hava tilknýti til alt sum hevur við við við innløgu og og jørð og og gsjógv at gera og eg haldi tað hevði verið ein stórur fyrimunr sum vit fáa eina løgreglu sum hevur álit millum fólk tað haldi at hon hevur stóran mun í dag men sum sum sum ikki bara er ein eftirlitsmyndugleiki men sum er ein partur av gerandislívinum hjá føroyingum bæði á bygd og í bý og eisini allar spurninar vit hava havt frammi fyrr hvørjar heimildir skal løgreglanr hava til at gera eftirlit og avlurta o annað tílíkt tað er eisini týdningarmikil spurningar sum vit tá høvdu fingið sjálv ræði á við at fingið løgregluna føroyskar hendur samanumtikið so vóna vit í tjóðveldi at etta uppskoti fer at fáa eina eina neyva viðgerð í uttanlandsnevndini vit hava hoyrt hvat flokkarnir siga og fleiri hava spurt okkum jamen hví koyra eitt uppskot fram um at taka mál á føroyskar hendr tá tú ert í andstøðu annað tílíkt øh og svarið er nokk so einfalt at øll tey mál vit hava tykjað føroyskar hendur vit kunnu taka øll øll sum eitt tey eru komin tí áhaldandi hava flokkar koyrt málini fram á ting eisini tá tey ikki hava verið samtykt í fyrsta umfari men eftir eina tíð og ofta eftir áhaldandi ett áhaldandi at vera frammi so eru málini so mikið væl skulu siga búgvin og íligin at til endantaka fleiri undir við teimum øog eg kann kki ata vera við harra formaður at at minnminna á tey kendu orðini hjá hjá týska týska heimspekinum sjopinhavur sum segði tað at tey allarflestu framstigini í einum samfelagi ella hann segði so at siga øll tey flestu framstigini í einum í einum samfelagi tey hava farað altíð gjøgnum tríggjar trý tíðarskeið fyrst verður gjørt tjúkt geldur burtur úr tí síðani verur tað bart ímóti tí við øllum møguligum grundgevingum men í triðja lagi tá ið tey so hava vunnið frama so taka øll undir við teimum sum sjálvsøgd og tað haldi eg verður søgan um ta føroysku tjóðskaparrørsluna og øll tey mál sum vit taka føroyskar hendur at hóast fyrsta hevur mann mann hevur gjørt sligið upp í glens øðrum lagi hevur mann sagt tað bikkietil og arbeitt ímóti tí og til endana eru øll fegin um fegin um tey og halda í veruleikanum at tey eru tay størstu frambrotini sum eru hend og eg kann bara nevna døm um sjónmarkið umfólkakirkjuna um føroyska skúlan um føroyska heilsuverkið at øll tey málini var stór mótstøðu ímóti men eg hugsi tað at neyvan vildi nakar føroyingur dag tikið undir við at tey málini fóru av føroyskum hundum aftur og vórðu stýrd aðrastaðni og vit hava sanniliga tørv á at kunna stýra okara landamørkum og hava ábyrgd av okkara egnum løgreglu í framtíðini takkfyri hara formaður ja so er tað viðmerkingar kristinahalfhos ger su væl