Aksel Vilhelmson Johannesen (Javnaðarflokkurin (Social Democratic Party)), speaker, 2022-09-15
Topic: 1. viðgerð LM-003/2022  Uppskot til samtyktar viðvíkjandi rættinum hjá føroyingum at ganga í haga
ja takk fyri frú forkvinna øh eg viðger eitt uppskot frá javnaðarflokkinum ella sum eg sjálvur havi e lagt fram vegna javnaðarflokkin tað e etuppskot til samtyktar sum eru øgiliga einfalt uppskot og eg síggi a ávís kritisera hvuss kemur ikkim mt lógaruppskotið har mann hevur alt møguligt við um vinnuliga ferðavinnu og at verja náttúru og umhvørvi og so framvegis h men tí at vit halda at tað er ein avgerandi spurningur sum i eiga at taka støðu til so løgtingið eigur at taka støðu til øh tað er ein spurningur sum tað er ósemji um tí tað týdning at løgtingið tekur spurningin um tann ella støðu til tann spurningin so spurninguri um løgtingið kaln taka støðu til er rættiliga einfaldir skal útgangsstøðið vera at allir føroyingar undir treytum og avmarkingum hava ein ómissandi rætt til at vitja haga vatn og fjøll í føroyum ella skal útgangsstøðið vera at føroyingar ikki hava hendan rættin at kunnu einans sleppa hagan har og tá tey sum vara av jørðini geva loyvi til tess so einfaldur er spurningurin sum løgtingið skal svara uppá men rættar prinsipiellur spurningurin eg vænti at flestu føroyingar nokk samdur mær í at náttúran er ja bassam fyri sálina náttúran hevuri gagliga ávirkan á bæði knopsliga og ikki minst sálarliga heilsuna og atgongd til náttúruna hevur stóran týdning fyri lívsgóðskunaa og trivnaðin hjá okkum føroyingum og tey flestu sum vara av jørðini er nokk eisini samd við hesum tí gongdi haga fungerar væl í tí dagliga tað er serstakliga sjáldan at bøndur brúka sín rætt til at síðta fyri at vit føroyingar vitja okkara egna land men seinni árini so hevur ferðavinnan tikið seg upp í føroyum ferðavinan ferðavinnan sum á festan mátá er gaglig fyri føroyar og føroyska samfelagið men hon hevur eisini nakrar avbjóðingar við sær millum annað er stórt trýst á okkara náttúru á umhvørvi og á økir í landinum og nógvastaðni órógvar ferðavinnan landbúnaðin óneyðuga nógv men tað er ikki tað sum hetta uppskotið snýr seg um tað málið átti politiskaskipan langtsíðani loyst og ein avleiðing av at hetta ikki eri loyst er at føroyingar ikki sleppa at vitja náttúruog vakurt stað uttan at gjalda einum privatum fyrra jú longur hetta sleppur at halda fram jú verri er at broyta hatta tí siðvenja skapar eisini lóg endil kann vera at náttúran til endans ikki verður tann dýra bara felagsvágn sum flestu av okkum halda hana vera í dag men ein søluvøra sum nøkur fá koma at ráða yvir hetta uppskotið snýr seg ikki um útlands ferðafólk hetta uppskotið snýr seg ikki um vinnuliga ferðavinnu hetta uppskotið snýr seg um okkum føroyingar hetta málið snýr seg um útgangsstøði fyri arbeiðinum um gongdi haga hvat hvat útgansstøði fyri fyri arbeiðinum um gongdihaga skal vera at allir føroyingar undir treytum sjálvandi og við avmarkingum hava ein ómissandi rætt at vitja haga vatn og fjøll í føroyum ella um vit føroyingar ikki skulu hava tann rættin tað hevur verið eg veit øll ekki heilt samdur við taær men í stóran mun soleiðis sum eg havi upplivað tær hvussr og nógv er eisini samd við mær í tí so hevur tað verið ein ella onnur siðvenja í føroyum at vit hava í praksis einhvørtmans rætt og heta hvr ikki skapt nakrar ósemjur aftur í tí hóast kirðingarlógin frá nj hudraðog sjeyogtretivu ikki gevur okkum føroyingum hendan rættin fleiri vilja vera við vit havaeisini hort á tings røðarpalli nú og havi sæð á sosialu miðlunum í lesarabrøvum og aðrastaðnis at broyta vit lógina soleiðis at føroyingar fáa ein hvørsmans rætt undir treytum og við avmarkingum so er talan um ognartøka er tað nú rætt aftur í tveytúsnum sekstan tá eg var løgmaður so var eitt uppskot her frá løgtinginum u eina fyribils uppsølu uppboðssølu tá bleiv eisini sagt at tað var ognartøka tað uppskotið var ognartøka og tað var fleiri serliga frá táverandi andstøðuni millum annað jakovestergaard sum ikki er her í dag jørgun niclasen og onnur sum førdu fram mat hetta var ognartøka tað vóru eisini reiðarfelagið segði in var ognartøka og tað vóru auvokatar úti í býunum sum sendu hoyringskriv inn tíl løgtingið og søgdi at hetta var ognartøka sambært grein trýoghálvfjerðs í grundlógini og tí máttu løgtingið ikki gera hetta eg var løgmaður tá og um eg helt tað varð ognartøka so ikki latið uppskotið fara í løgtingiðum sjálvandi hevði eg ikki tað men eg var sannførdur um at tað ikki var ognartøka og fyrr í vikuni so kom ein dómur frá landsrættinum sum segði at tað var ikki ognartøka nú hoyra vit tað sama aftur skulu føroyingar hava rættil at ganga haganum so er ognartøka er tað nú tað vit kunnu hyggja eftir hvat hvat hvat miln annað dómar hava sagt á økinum eystrar landsrættur hevur faktisktskt við dómi í føroyum altso frá nítja hundra og sjeyoghálvtrýss staðfest at almenningurin hevur atgongd til strondina ella fjørðuna landsrætturin sigur at við jørðini fylgja nøkur lunnindi til dømis rætturin til hval reka við tara og sand men sambært eiseystrari landsrættur er talan ikki um ein ognarrætt sum heimilar eigaranum at nokta almenninginum atgongd til strondina ella jørðna ella fjørðuna so sambært tí dómunum hjá lnlandsrættinum so er portrið í saksin ólógligt tí skuldi porturið sakson verð tikin niður heldur í dag enn í morgin um okkurt er ognartøku ella ikki skal metast út frá grein trýoghálvfjerðs í grundlóginum tá danska grundlóginum hon er sum eisini r galdandi í føroyum sjálvt um øll ikki eru so glað fyri tað danir hava ein vífevndan rætt til ganga í náttúruni eisini á privatari ogn uttan at hetta verður mett at vera stríð við ognarrættin sambært grundlógini danska fólkatingið hevur millum annað givið almenninginum rætt til at ókeypis at ganga gjøgnum privatar stendur fólkatingið hevur eisini givið danska almenninginum rætt til at ganga ókeypis gjøgnum skógir privatar skógir í báðum førum hava tey sum siga seg eiga jørðina lagt sak móti danska statinum við tí páhaldnum at talan er um ognartøku sambært gundlógum í báðum førum hava tey tapt og dómsavnarnum sagt at talan er ikki um ognartøku so eg eri ósamdur við teimum sum pástanda her peint at tey vita so øgiliga væl at hetta er ognartøka eins og aftur í tvy túsn sekstan tá var tð ikki talan um ognartøku sjálvt um fleiri pástøðuta so er hetta heldur ikki talan um ognartøku um mat loyvir føroyingum rætt til náttúruna hetta málið hevur sagt upp soleiðis at mann kal hava eina semju í millum sambært samgonguni ímillum ferðavinnuna tí einu síðuni og tey sum vara á jørðini hinari sín alt gott um tað ohetta málið snýr seg eisini um vanliga føroyingin hann ropar sletikki partur av málinum og tað sum vit í hesum uppskotunum vilja viljav løgtingið taka støðu til tað er tað vanligu føroyinguri skal hann hava ein rætt til okkara náttúru vin avmarkingum undir serligum treytum ella ikki tað er tann sstøðan ella spurningurin sum løgtingið skal aka støðu til tað ain øgiliga einfaldur purningur men øgiliga prinsipiellur spurningur og tí halda a vit tað er rætt at løgtingið tekur ta avgerðina áðrenn landstýrið kevur ein uppskotið um hetta málið hvat skal føroyingurin hava rætt til og kanska føroyingurin ikki hava rætt til og tá hava tað svara hesum spurningin so svara vit eisini upp á um vit øll skulu eioga hetta landið ella at vit bara nøkur fá sum skal eia heta landið um føroyar eru eitt land fyri okkum øll ella um føroyar bara eru itt land fyri okur heilt fá um vit skulu hava eitt løgting sum fyrst og fremst umboðar tey fáu ella eitt løgting sum umboðar tey mongu tá ið tað tikið hesar prinsipielliga avgerð so kunnu vi seta rímiligar treytir og avmarkingar sum skulu verja seyðahald fjalgongu lembing harirsskjóting hegn náttúruna umhvørvið og seta avmarkingar som virða alt tað sum knýtir seg at vinnuliga virksemin tað sum málið ikki snýr seg um skal eg líka nevna nú sum summihevur inni á sum vit janas eisini hava imeining um tað er skal gjald leggjast á tá tið er vinnulig ferðavinnan tað heldur javnaðarflokkuin er í lagi skal ta gjaldið fella lokalt er tað sentralt sjálvandi má tað eisini fella lokalt ella hevur ferðavinnan ongan møguleika í føroyum skulu vit verja náttúru og umhvørvi sjálvandi skulu vit tað skulu it verja alt tað sum hevur landbúnað at gera soleiðis at tað fer at virka sjálvandi kulu vit gera tað mentað e ikki tað vit vilja hava løgtingin at taka støðu til í hesum uppskotum her vit vilja bara hava løgtingið takað støðu til um føroyingar hava ein ómissandi rætt at vitja okkara egnu náttúru ella ikki