Aksel Vilhelmson Johannesen (Javnaðarflokkurin (Social Democratic Party)), speaker, 2021-04-26
Topic: Aðalorðaskifti sambært § 51, stk. 4 í tingskipanini um FG-004/2020 : Frágreiðing um úrvald uttanríkismál
ja takk fyri harra formaður til viðgerðiar er eitt aðalorðaskifti um føroyskan uttanríkispolitikk tylsoynni e hali eg aska eit sindur óhepp athann kemur beint nú tá løgtinginu nakar at gera tí at kanska hava gó trupult við við tíðarneyð at seta seg inn í seta seg inn í hetta málið beint nú tað skal verir frægari tá ið løgtingið er las í song kumnu sita soleiðis men hinari síðuni so at løgtingið fær møguleikan at umrøða okkara uttanvríkisppolitikk er at fegnast um at viðgera okkara áhugamál og avbjóðingar uttanvikspolitsku pallinum tí eingin ivi er um at vælferðin hjá okkum føroyingum er óloysiliga bundin ati okkara samstarvum við onnur lond tað snýr seg sjálvandi fyrstog fremst um handilspolitikk tí so at siga stórur partur av okkara framleiðslu er fiskivinna og alivinna sum vit útflyta á aðrar marknaðir og har snýr tað seg um at hava marknaðaratgongd hava vit ikki tað so fáa vit lítið burturúr okkara stóra tilfeingi í krónum og oyrum samstundis vita vit eisini ta allarmesta sum vit brúka í føroyum í innflutningur og hava vit ikki avtalur við við onnur lond millum annað handilsavtalur og annað sum kann tað vera trupult at fáa fatur í øllum teimum innlutnngea eftirspurninginum vit sum forbrúkarar hava tí hevur tað týdning fyri vælferðina hjá okkum føroyingum at hava góð samband o onnur lond men taðer iki bara handilssambond eisini fiskivinnusamstarv vit hava sæð til dømis júst nú tað at stórar bettarnir fara úr es og at vit ikki kunnu fiska makrel í bretskum sjógvi í ár at tað kann ávirka eisini virði á okkara tilfeingi hvussu nógv vit fáa burturúr tí hevur tað týdning við fiskivinnusamstarvum eins væl og við handilssamstarvunum tá tað kemur til okkara støðu í alheiminum so sleppur mann sj álvanum eisini okkara støðu í ríkisfelagsskapinum har er støðan tann at í yvirtiknum málsøkjinum so kunnu vit sjálvi agera altjóða á altjóða pallinum meðan tá tað ikki eru yvirtikið málsøki so kunnu vit ikki tað tó við tí skipanini sum eitur dfgskipanin sum er kalla fyri tað er tá ið føroyar og grønland er partur av einum felagsskapi saman ella saman bæði londirni eru partur av felagsskapi so hava vit bara eina atkvøðu og tað er ein avbjóðing tí at tað hevur eitt smýssji í praksis at onkuntíð so hava føroyar og grønland ikki havt somu áhugamál og alla virðing fyri tí tí tað eru ikki undarligt at at grønland onkuntíð hevur onnur áhamál vit í føroyum hava men tað inniber at vit ikki kunnu atkvøða og heldur ikki gera strategiskar alliansir við onnur og tað er ein avbjóðing fyri okkum í føroyum at vit kki kunnu umboða okkara áhugamál tí at grønlandi hevur onnur áhugamál so tann skipanin eigur at broytast ein onnur ein onnur avbjóðing er eisini tað ati danmark sær sær ríkisfelagsskapin sum ein oyndarstatur tað merkir ati mann kann bara hava ein limaskap í altjóða felagsskapum har danmark og limir kunnu vit í føroyum ikkihava sjálvstøðan limaskap og tað er ein avbjóðin gongtí ttað er ikki altíð soleiðis at føroyar og danmark hava somu áhugamál vit kunnu ein mótsíðandi ágamál ikki minst tá ið danmark hevur lagt ein part av sínum heimildum niður til es tá er uttanvikspoltikkurin hjá danmark es politikkur og es kann hava mótsíðandi áhugamál við okkum í føroyum og tað er tað ein avbjóðing ikki bara fyri okkum í føroyum men eisini fyri danmark tí ati tað kann vera trupult at umboða tvey áhugamál og ikki minstu áhugamálini eru mótsíðandi og tað orsøkin er tann at tá ið danmark sær tað sum eit oyndarstat og ganga øgiliga høgt upp í at grundlógum paragraff nítjan ikki loyvir í nøkrum øðrum og spurningurin er um felagsskapurin mtað er tað skilabesta mátin at síggja felagsskapin sum sum eina juridiska spennitroyggju ella heldur síggja sum politiska felagsskap við møguleikum og rundanfarna valskeiðið tann segði eg fleiri ferðnar við danska statsministaran tá lartrarku jacobsen at hett var ta størsta avbjóing í fúruvíksfelasskapinum kundi ú eisini forkomað á ríkisfelagsskapi og seta á danmark í rættiliga keðiliga støu millum annað sóu við teimum makrel síðunum hóast danmark atkveiddi ímóti at beikottar føroyar so atkvøitdi es fyri og danmarka eg forpligt tað til at fylgja meirilutan í es sambært es lóggávu ja tað setur ídanmarkí eina keðiliga støðu eins val en sett føroyar um keðiliga støðu og tílíkar ósemjur kunnu stinga seg upp seinni sum ger tað at ati at hað kemur un kreppa í felagsskapinum tirr hevur mann oftani farið frá tí joritiska yvir til ta politiska taka vit til dømis heimastýrislógina at lóggávuvald er í løgtinginum ikki í fólkatinginum tað er iki nevnt nakraðstaðnis í grundlógini tvørturímógti o tendi ígrundlógini at eg fólkatingi sum hevur lóggávuvald men tað er so lagt yvirtil løgtingið eisini tað kemur ti undirgrundina so bar tað heldur ikki til tað var stríði grundlógina men so bar tað til knappliga tá politiski viljin varðer til tað so honn kemur til skatt so stendur eisini í grundlógini at tað bara er fólkatingið sum upprayðaskatt og kommunur men tað kann løgtingið nú eisini og tá tað kemur til kirkjuna so er tað ein statskirkja men hon er hóast alt yvirtikin so tá ð popolitikkuri olitisku viljin eru til staðar so ber tað til øh og tað haldi eg at vit eiga at leggja okkum eftir visu vit hyggja eftir eftir fleiri av teimum felagsskapinum sum vit ynskja limaskap í tað eini er norðurlandaráðið og hari segði undanfarni røðari annika olsen at danmarkfegin vildi loyva okkum at fáa limaskap í es nei í norðlandaráðnum men tað vór onnur norðurlond sumvar ímóti tað er ikki rætt taðer tvørtur ímóti tað er danmark sum sigurat vit ikki kunnu vera limur í es tí tað í strív úr grundlóginum tí danmark kann bara hava ei limaskap ikki fleiri limaskapur og nakar ivasti tíð kuka han bara lurta eftir røðuni sum lart løke rasmussen táverandi statsministara helvt í tvey túsun og sekstan á fólkatingi í samband við ein norðraratsfund harbeint og tað r it sidur undarligt ví danmarka ikki altíð hildið tað fara vit aftur til eg halda níja hudrað og fýrs ela hvussu e í fyrstu níjnhudrðog fýrs árunum tá søgdu føroyar eisini íð liðmanskap í norðrlandaráðnum tá var tað tá varða danski statsministarin ankar jørgudsen sum sendi umsóknina avstað vegna føroyar men tað harhevur danmark so broytt meining g tað er haldi a er tað tørsta avbjóinginð í ríkisfelagskapinum at vit ikki kunnu umboða okara egnu áðumál í altjóða felagsskapum tí onkuntíð hava vit mótstríðar áðamál í danmark ikki minst tá ið danmark er umboðaði í hesum øh tað sum vit ynskja annars at vera limur í og hava ynskt eg haldi eg isin hetta landsstýrið ynskir tað tað er millum annað ul vto har er eina avbjóðing v h o har eg ikki at loiska vatska verð limur í men fyrsta ti hevurmann vussu søgt um at vera in atlimaskap og tað takka vit fult upp um eitt annað sum kanska ikki er so politiskt men kanska er ein avbjóðing tað eritco altso í olyppisku leikinum har hevur føroyar arbeitt leingi við at fáa sjálvsøðan limaskap eisini í samstarvi við danir í hesum førinum eg haldi í undanfarna valskeiði sendi eg ísf sendu vit eitt skriv har bæði eg sum løgmaður og lærtakk rasmusses rasmussar undirskrivaðu tað skrivið men hev mann heur set nakar pengar av til ísf á fíggjarlógini fyri at gera hetta arbeiðið um hn kallar fyri loppe í arbeiði fyri at føroya kann fáa limaskap í es og argumentatiónin er harpeint at is broyttu sínar reglurella bara sjálvstøðug lond kund fáa limaskap einaferð níj unda og fýrsunum egmin kk akkurá hvat eg var hm hundrar og áttaogfýrs til a seksogfýrs men føroyar hevði søgt áðrenn og tí eiga vit verða viðfarn eftir teimum reglum sum ar galdandi við søkdin men egveit kkium landstýrismaðurin veit um tað er framgongdu í tí málinum om nakað hendir kan kan hann svara upp á um mann veit tað tá tað kemur til trygdarog verjupolitikk so so er tað eingin ivi um ati at løgfrøðisliga so liggur ræðisrætturin á teiøkinum í í fólkatinginum og á sdonsku stjórnini sambært heimastýrislógini tí tað er ikki yvirtikið málsøkir og vit kunnu ikki yvirtaka tey sambandi galdan lóggávu uttan vit fara úr ríkisfelagsskapinum men politiskt so haldi eg taðikki nakrar ivi um at tílíkar avgerðir sum beinleiðis hava við føroyar at gera verða tignar her í føroyum til dømis er eitt aktuelt mál akt løtuni um radaran tað málið roynt politiskt sjálvt um løgfrøðisliga er ræðisrættin ingi í føroyum so eiga vit at taka ta avgerðina her heim í føroyum og eg haldi eisini at tað er signalið frá donsku stjórnini at tey spyrja føroyar eftir hvat vit halda fyri at virða politiski myndugleikan í føroyum hvussu vit handfara tað málið har hevur landsstýrismaðurin so greitt frá at nógva ivaspurningirnum havu verið sum sambært landsstýrismanninum so er nokk ikki vandur fyri at vit gerast bumbumál orsakað av radarar er í føroyum og tað ernokk held ikki vandi fyri at tað ávirkar fiskivinnu og handilssamstarv sum vit hava við onnur lond øhmen avgerðin politiskt eigur at takast í føroyum og vit jarnaflerk halda eisini t tann avgerin eia at takast í løgtinginum altso løgtingið sum samtykkir tað onkur vilð knýta ymisk ting uppí um an kal fáa pengar fyri so framvegis tað tað haldi honú ikkiskal ea rýmir at krevja pengar afturfyri men tað at mann spyr inn til handils samstørv fríhandil o so víðari haldi eg tað tað er kanska relevant tí hyggja vit eftir hvar eru vit politisk tá tað kemur til verju og trygdarpolitikk so eru vit er eingin ivi umum vit er ein partur av vesturheiminum ot hoyra til ta vesturlendsku samgonguna men búskaparliga vera vit ein ávísan mun hildu he uttanfyri vit hava ikki vit hava eina avtalu við es men vit hava ikki fríhandil á øllum øtjum vit havaikki fríhandsar ela íusa og so framvegis og til dømis fyri nøkrum árum síðani tá russland var boykottað av stórum partur av vesturheiminum so boykottair føroyar er ikki russland men fyri føroyar hevði tað verið t skaparligskrall um vit gjørdi tað tí ein so stórur partur av okkara útflutningi ferð til russland og tí eru vit ein ávísan mun av hangu búskaparliga av russiska marknaðinum kanska eisini kinesiska marknaðin og tá vit eru partur av vestsamgonguni so kundi mann sett heilt rímiligr fram til es og usa og onnur ja sum vit eisini tryggja at vit búskaparliga hava fría atgongd til tykkara marknaðin soleiðis tvit ikki vera avhangur meira avhangaði enn enn neyðugt av øðrum marknaðinum met akkurt tá tað kemur til fríhandil so er tað eingin ivi um at sjálvt um tey sum sita í andstøðu nú ertað vit sum sinr r andstøðu ofta finnast at sitandi meiriluta ág landsstýrinum at tað hendir ov lítið so haldi at teir avfinningarnar eru ikki altíð so øgiliga rímiligar tí at tað er trupult at fáa handilsavtalur við onnur lond fyrst og fremst tí at vit eru eitt sindur óuntesamt fyri onnur lond vit eru marknaður við trýoghálvtrýss túsund fólkum ein av heimsins minstu marknaðinum sjálvandi hava lond altíð áhuga er koma framat ann stóru marknaðinum altso kina usa es plasilia russland framvegis meðan á marknaður við trýoghálvýstrýss fólkum eru eit sindur óundtsamtur tí er tað trupult at fáa nógv a hasum er at býta á men sjálvandi eiga vit áhaldandi at arbeiða fyri tí og eg haldi at hetta landstýrið arbeiðir við somu marknaðin sum undanfarna landsstýri og landsstýrið undan tíð ein marknaður sum kanska er áhugaverdur sum var við at koma upp á pláss í undanfarna samgongu tað var japan men so hendi nakrar útskiftingar o stjórnurninir í japa sum gjørdi tað tað ikki bleiv til nakað g tí ætlaði esit spyrja landsstýrismannin um nøkur útlit erfyri eina handilsavtalu við við japan eitt annað sum eg kanska ætlaði at finnasteitlít sindur at landsstýrinum tað er hoyvíkssáttmálin við við ísland áandur ella ósamdur tað tað sum bleiv gjørt men undanfarna samgonga uppsegði so hoyvusáttmálan við ísland ikki tí mann ynskti at uppsiga sáttmálan í sjálvum sær men tí at mann ynskti at útlendsku kapitalur skuldi út úr føroyska fiskivinnu tá tað kemur til veiðurættindini og skuldi mann tað som vátti mann samráðast við ísland um at broyta hoymisáttmálan tí sambært eymisáttmálan sum hevði íslendska ptalið rætt til at eiga í føroysku kvotum og fiskirættindum tað vildi í ísland ikki og tí vr hanoydi at t uppsiga sáttmálan hann leiv so uppsagdur men henda hetta landsstýrisð sett sáttmálan gildi aftur men vit høvdu nógvar avbjóðingar við ísland og hoyvissáttmálan ein var lodnan har ið vit ikki kunnu alt la tá vit vilja landa lognið til mattna men bara til ídna tí hevði fyrst og fremst fyri at verja íslendsk áhugamál tí ísland flyti lounaella sel í loddunao niður í á jeropanska marknaðin rættiliga dýrt til matna og sam vildi kanska ikki hava ein konkurent úr føroyum tað var ein avbjóðing ein onnur avbjóðingur var at vit skuldu fáa útflyta apoteksum verður til ísland hevui eisini verið nógvar avbjóðngar við tí ein triðji havsum landsýrsmaðurin fram nú tiur seyðakjøt og so framvegis men tær royndirnar sum eg havi bæði aftur í tvey túsnog tíggju til ellivu tá ðvar landssýrismaður í heimsumálum og tá var løgmaður at mann tá mann tosaðu vð íslendskar politikarar so lovaðu teir gullu grønar skógir at nú fóru teir heim aftur til íslands soð skuldu teir loysa hesar avbjóðingar sum vit hava havt íslendska marknaðinum men sað hendir einki meira tá ið hoyvingssáttmálrin varð uppsagtir og íslendar fegin vildi hava settan í gildi aftur tá høvdu vit høvi til at trýsta á íslendarar og siga men treytirnar eru hesar í staðin fyri mæn sett sáttmálan gildi eg aftur oso eftirfylgjandi sigur man nú vil e hava viðurskifti broytt og eg tori at siga við nokk so stórari sannføring at tað verður trupult at fáa tey broytt tí nú hevur íslandi ikki sama áhuga sum tey annars høvdu havt um heimisháppan iki varð gildið tá tað kemur til ne nú fær tíðin undan men tá tað kemur til arktis so haldi eg at tað er týdning at vit hava okra egna arktiska politikk og har nevnir landstýrismaðurin nøkur punkt kann seta upp punktformsaldir í fimm punkt og tað taka vit sjálvum sær undir við javnaðarflokkinum og sjálvandi skulu vit eisini samstarva við danmark við grønland og aðrar grannar um um tann arktiska politikkin men vit skul bara minnast til at tað er ikki altíð hvørki vit or danmark ella vit og grønland hava tað sama áhugan í arktis tí er her týdningr vit hava okra egna arktiska politikk og ikki bara lena okkum uppat kanska danmark í hesum førinum sjálvt um vit kunnu samstarva við danmark í stóran mun og nanstýrsmamin nevnir tað eisini og vit nevna tað oftani í føroyum at tað snýr seg eisini um at vit skulu taka veðurlagsbroytingarnar tkanstka orsøkin til støðuna í arktis altso ísurin braðnar ell avin so stórur í álvara og vit eisini skulu hava tað nógv føgur orð um umhvørvið og burðardygd men har mugu vit eisini seta nakað aftan fyri tey føguruorðini eg havi sjálvur verið á nógvum arktiskum ráðstevnum a tosa um burðardygd og veðurlagsbroytingar so framvegis men eg haldi at vit gera for lítið í føroyum við tí uttan at tosa nógv men tað hendir alt for lítið og tað eiga vit eisini ganga á odda við a tað hendir nakað og eitt sum vit hav kanska lagt okkumt sindur eftir tað er tá ið tá ið siglin nei tá ið ínútinar so kemur nýggj siglingar farleið sum ger tað at rættiliga nógv skipaferðslar fer fara fera at verða framvið føroyum og tey skipini sum tað stóran mun í dag fara kanska inn til ísland hetland skotland vit fáa tey til føroyar tað kann skapa nógv virksemi men tað var eisini neyðugt at hugsa um umhvørvis so l at vit seta krøv til hesi skipini bæði tá tað kemur til ljóðdálking men eisini tá tað kemur til umhvørvisdálking kunnu vit tað og samstunds fáa tey il havn her beint so kansn tað skapa nógv virksemi bæði við tá tð skifta manningar út tað skapar hotellvirksemið og tað skapar virksemið í logbranskini og tað kann eisini vera tað t tey keypa umvælingar fara fram í føroyum tey keypa proveant og so framvegis men vit eisini har umhugsa at tey ikki sikanera okkum føroyingar við at dálka ella ljóðdálking soleiðis at tey sum búgva talt havnarlógina ikki fáa sølum frið