Høgni Hoydal (Tjóðveldi (Republic)), speaker, 2023-03-31
Topic: 1. viðgerð LM-093/2022  Uppskot til  løgtingslóg um broyting í løgtingslóg um loyvisgjald á alivinnu (Broytingar í tøkugjaldinum)
harra formaður eg havi verið fegin um orðaskifti higartil hjá framsøgufólkunum og hóast grundleggjandi munur er millum onkrar okkurt á framsøgufólkunum so haldi eg at at í stóran mun viðgera vit nú spurningin um tøkugjald á alivinnuna og alivinnum sum heild á einum reiðiliga sakligum støði tað er øgiliga fegin um øh og eg havi hug at byrja við harra formaður at at siga at alisøga okkara er nærum sum ein spegling av tí sum hevur bygt hesa tjóðina øhtí vit kunnu siga t undir yvirskriftini at tað stóra í tí smáa og tað smáa í tí stóra alivinnan er eitt dømi um at vit hava megnað at skapað tað stóra úr tí smáa øh frá teimum heilt fyrstu undangongufólkunum á smærri royndunum til í dag okkara fremstu og mest altjóða gjørdu vinnu ella tað varð ælinginum sjálvum sær byrja heilt frá lívfiski til íkingina til til rogn og sil til rognin kemur í eyga ti at vit fáa laksin út á heimsmarknaðin tað er tað stóra úr tí smáa og so multu eisini minnast til sum fleiri framsøgufókkarhv vera inni inni á at at í alivinnuni eru vit jú eisini komin í á støði har vit heilt frá mikrobiologiini á høgum vísindaligum støði og øll tey sum starvast í alivinnuni frá srúkingini til lívhiskin til tey sum úti á feltinum og rokta og til sølufólk og framleiðslufólk og annað tað er ein tað er ein vinna sum altso skapar tað stóra úr tey smáau har tað smáa í tí stóra eisinihevr stóran týdning ikki minst tær tænastuvinnurnar sum eru knýttar at og føroyska alisøgan beint í løtuni er í stóran mun ein søllskinssøga á tann hátt at okkara alifyritøkur eru uttan nakran iva millum tær fremstu í heiminum og hava eisini sett sær øgiliga høg mál í teirra í teirra egnu málsetningum og strategium har er allar alifyritøkur okkara leggja dent á at høvuðsgrundarlagið fyri framhaldandi vøkstri er ein burðardygg aling skilt soleiðis at tað er burðardygdin í lívfrøðini í tí elagsmáa til burðardygdina í sjálvari vinnuni og tann fíggjarligu búskaparliga burðardygdin taðer taðn sosiala burðardygdina í samfelagnum og so kundi eg hugsað mær at skreitt uppí afturat at tað er eisini alt umráðandi og tað er okkara ábyrgd her á tingi at vit eisini hava eina fólkaræðisliga burðardygd eina demokratiska burðardygd vat merkir tað ja tað merkir tað at alt fólkið hesm landinum sær tær karmar vit gera um alivinnuna sum eitt grundarlag undir at vit framhaldandi kunnu byggja á land og tjóða í hesum landinum og har ið fólk í hesum landinum kunnu liva rímiliga rímiliga liviligum korum til at skapa sær eydnuna góða og tað hevur alivinnan gjørt og tað kann alivinnan a gera framhaldandi og eg eg havi eisini sagt at alivinnan í sínum strategium eisini nú tá vit skjóta upp at hækka tann partin sum kemur inn til til fólkið frá framíkjarættinum at dríva æling eg evi eisini ein ómetaliga góð søga at okkara alifyritøka fara út á altjóða marknaðinu hetta vera krav uttan yvir til allar fyritøkur frameftir í mun til heimsmálini hjá st sum alifyritøkurnar hava inni at hær kunnu siga ja vit eru eisini tvtvithava vit eru fremstu burðardygd vit eru fremst í at fáa mest møguligt burtur úr hvørjum kilo vit eru fremst í at gera íløgur so vit alla tíðina at gera burðardygtina betri fara longru út at hava og alt heta her og vit eru grundarlagi fyri at fólkið í hes landinum kann liva við einum við rímiligum livirkoyrum og gjalda okkara parta av vælferðinim tað er ein øgiliga góð søga hjá alivinnum og eg eri sannførdur um sannførdur um at ialifyritøkurnar hugsa um hatta eisini tískil hettar uppskotið frá landsstýrinum sum í royndum verður byggir á tað uppskotið sum magnus rasmussen legði fram har vit siga nú í mun til tær meira sindur meir et vildarligu skipaninr vit hava havt har mann heva havt ein ásettan framleiðsluprís sum varð settur einaferð í tíðini nú siga vit vit altíð hyggja eftir hvat er framleiðsluprísurin av einum kilo á laksi erhard joensen var eisini væl inni á tí hertað er ein yvirskotspasserað skipan tí at tá ið vit rokna framleiðsluprísin so rokna vit eisini kostnaðin av at framleiða laksin heilt frá at rokningfrá úgi til rokning kemur í eyga til íløgurnar á landi til at laksin verður tikin og framleiddir og seldir á heimsmarknaðin og harundir avskrivingar tavil siga eisini íløgurnar á sjógvi um landi og tá vit so fara upp um tað so kemur spurningurim taðð har sum eg síggi ósemjun er hvussu stigvaksandi skal so tað gjaldið vera í mun til tann altjóða miðalprísirin av laksi hvønn mánaði og har haldi eg tað uppskotið sum her liggur er ógvuligani rímiligt hóast tølini vera stór h vit kunu skjótt siga sum eisini alifiritøkna vísa á at taka vit miðalprísin heimsmiðalprísin av laksið eftir hesum sonevnda fiskipól lakstraprísurin verður so høgur sum hann verið undanfarni mánaðirnaar í eitt heilt ár komandi jamen so verður inntøkan hjá hjá landinum oman fyri milliardina men tá er inntøkan og tað sliggur eftir hjá fyritøkunum aftan á tøkugjøld altso úrslitið tá var tað framvegis uppi á trimum milliardum so her er ein rímilig javnvág í og tað er allur møguleikar eisini í hesum uppskotinum eftir okkara tykki at tað verður gjørligt at gera tær neyðugu íløgurnar at hava eitt sunt grundarlag undir alifyritøkunum harso da elementin kemur inn við at ein størri partur liggur eftir hjá fólkinum og landinum tað er tað nýggju í uppskotinum altso at at mann ásetir kostprísin meira regluliga og so flytur stigin seg upp í mun til hvat kostprísurin er hvat tað kostar framleiða kilo laksi so hava vit lurtað eftir tí at tann er atfinnigun sum hevur verið at tá mann ásetir framleiðslu prísin á laksi sokahevur mann higartil brúkt ella við tí uppskotinm sum lógu so er tað ofta gamli roknskapir mann brúkar og prísirnir kunnuvit broytast serliga í hesum tíðum og vroyndi som fyrsta at ger eitt uppskot um at mann ásett kostprísin hvørt hvørt fjórðingsár h men komið so til at tað bleiv íðani trupult so nú ætlaður at seta hann vørt hálv ár og tað vil siga at tann sega tann fyrsta juni so hava vit teir nýggjastu góðkendu orsroksskapurnar at ganga út frá og tað við so seta tann fyrsta januar so fáa vit tølini inn og hava heimildin at biðja um tey og hava eisini tosað við alifyritøkurnar um at tað sær ikki út ti at vera nakar trupulleiki at fáa tey tølini inn hóast onkur hevur nevnt at tað kann vera ein avbjóðing tað er stigin sum hann er og og vit kunnu nevna nógv dømir men altso hetta vil merkja tað at tað kemur ein munandi størri inntøkan ti landskassan um prísirn eru høgir men eisini ein munandi faktist ein minni inntøka inntil landskassan enn núverandi skipan ger um prísirnir fara langt niður tað er tað stutta tal langa og tá ið g nú brúkt yvirskriftina ta stóru tí smáa so havi eg sagt og eg skal iki provokera alufyritøkurnar at eg haldi framvegis tá vit ásetta a gjaldið so er tað ramvegis tað smáa í tí stóra sum kemur inn til til fólkið tað verðurframlest at gott grundarlag at menna ta alivinnuna sambært teirri visjón sum eg haldi øll framsøgufólkini hava lagt fram fyri hvønn týdning alivinnana kann hava og eg eri sera fegin um at alivinnan er so miðvís ið eisini at siga vit mugu alla tíðina bøta um tað samstarvi sum eru myndu myndugleikar á alivinnuni so at tær treytirnar tær lívfrøðiligu treytirnar tað sum er treytin í tí heilt el at smáa allaná at bøta treytirnar har og vit vita tað at lúsin ta smáa á tí stóra hon er ein stóra avbjóðing men eisini øll lívrøirundanum og tí hava vit sagt og eisini eftar ynski frá havbúnarfelagnum at vit seta vit ætla at seta eitt prosent av inntøkuni frá tøkugjaldinum til til gransking og átøk til burðardygga æling sum eisini kann lýsa alla vistfrøðina sum hevður eftirlýst fleiri ferð hvørja ávirkan á ælingini havt okkara firðir og áir og og nærumhvørvi eisini tá vit skulu longu út at hava at fáa gjørt alt tað tað granskingargrundarlagið sum alivinnan eisini eftirspyr og so er tað parturin hjá kommununum har høvi vit upprunaliga eitt hægri tal men eftir ynski frá kommununi er tað so komin niður hetir tvey prosentini har mann so kompensera kommunurnar á aðra máta fyri fyri lønarlitt og annað men eg haldi tað r ómetaliga týdningarmikið at her havi eg nú fingið eit grundarlag fyri at siga tað at inntøkurnar frá hesum vinnunum sum hava framahjar rætt til at til at gagnnýta okkara felags tilfeingi tær gjalda meira við tí úrslitið at vit kunnu gera lykt fyri tær bólkar sum eru so týdningarmiklir fyri framtíðar vælferðina at vit kunnu minka arbeiðstíðina og at vit kunnu geva ein skattalætta til til lág og miðallønt sum eisini ger tað at onnur vinnu í føroyum verður betri kappingarfør so samanumtikið haldi eg tað er ein øgiliga góðr søga alisøgan síðsta árini hevur verið ein góð søga við teimum øgiligu kneptunum sum alivinnan hevur verið ígjøgnum tíðirnar men fremja vit hetta so áttu vit at kunna samst um at hetta kann vera eitt grundarlag fyri framvegis at kunna skapa tað stóra úr tí smáa í hesum landinum so skal eg líka nevna harra formaður at ein atfinning sum eisini fleiri framsøgufólk hava verið inni áat tað er hetta við at tá ið vit nú tíbetur eisini hava hava meira virking av laksnum í teimum føroysku fyritøkunum tær geras stórar íløgur í dag og hava frálíkar frálíkar vørur so gera tað ofta langtíðar kontraktir nú knappligat nú roykur prísurin á á krútum heilum laksi ísavm upp um prísrin sum tey hava gjørt fyri hesar her virkaðu vøruna ja tað er ein avbjóðing men men tað er iki ein avbjóðing sum er orsakað av tøkugjaldinum tað er ein avbjóðing sum er í marknaðini men tøkugjaldið kann sjálvandi gera marguna nakað verri um vit hava sagt tað kundu egt væl a hyggja uppá men so mugu vit fáa tær reellu tølini tí føroyska alivinnan hevur eisini tann fyrimunin at hon fær ofta ein munandi hægri prís í miðal perkilo bæði av virkaðum og og óvirkaðum laksi enn hvat ið altjóða marknaðarprísurin er sumum vit hyggja eftir og fáa tær re ellu tølini fyri hvat mann í veruleikan fara inn bæði fyri óvirkaðan og fyri meirvirkaðan laks vitskulu bara ansa eftir tí tað ynskja vit ikki at vit gera ein stutnugskipan har vit royna við ymiskum frádráttum at siga tí tú skalt framleiða eitt eitt ávíst produkt í mun til hvat tú kann fáa heimsmarknaðin