Zgoda = Unity. [volume] (Milwaukee, Wis.) 1881-1901, 1897-01-14
S%ZkOlnictwO w POlsce.

Pod tytu}em ,Wyzsze szkolnictwo higher
education) W Polsce pod zaborem rosyjskim, au-
stryackim pruskim" wyszio z pod prasv rzadowei
W Westinghouse, nakladem rzadowego biurs Wv.
chowawczego. nader cenne dzieiko wv jezyku an
g%ielskim) ~napisane przez Ora Hermana Schoenfeld
p~rofesora jezykow i historyi ma uniwersytecie ko-
lumbijskim we Westinghouse. w broszurce tel,
ktora Jest streszczeniem zapowiedzianego ma poz-
niej obszerniejszego dzie}a O tym samym przedmio-
Gle, prof. Schoenfeld traktuje ma wstepie pokrotce
historye Polski i charakterystyke szczepow sio-
wlanskich. n%astepnie opisuje jezyk polski, jego bu-
dove, roZw0j w}aSciwoSci, a 30 takim wstepie
przystepuje do omowienia glownego tematu, t. j.
wyzszego szkolnictwa W Polsce. Ten ostatni temat
rozpada sic ma diva g}owne dziaiy: l. Wyzsze
wychowanie W Polsce niepodlegiej i >. w Polsce
pc rozbiorach. Szkolnictwo W Polsce pod kazdym
zaborem traktuje autor osobno.
Rozdzieliwszy W ten spos6b sw6i interesuia cy
temat. autor Podaje czytelnikowi amerykahskiemu
wyborny obraz wyzszegO szkolnictwa W Polsce i
dokiadny poglad ma ten %przedmiot. Rzecz napisa-
ma Jest stylem wykwintnym. jednak iatwym i ola
kazdego przystepnym; a przedmiot, sam w sobie
zajmujacy, t~raktowany Jest popularnie. tax. Re bro
szurka czyta sic iatwo jak powieSG.
Rozdziai o jezyku polskim bedzie objawieniem
Ola przecietnego amerykanina. O jezyku naszym,
zawierajacym oko{o 100000 slow, autor pisze: Pod
wzgledem g~ietkoSci, bogactwa, SHY harmonii, "a
den jezyk W Europe ME stoi wyzej cd polskiego:
SrdHatScZna lego DudOwa Jest cafkowlcle roZwl-
meta ustalona, a ortografia Jest dok{adna dosko-
~na{a.... Co do form gramatycznych iezyki sfo-
~wlanskie sa nieskonczenie wyzsze cd germanskich
romahskich'.
Autor przypomina amerykanskiemu w mosk-
w~iczyznie zakochanemu czytelnikowi, re literature
polska stanowi dwie trzecie czesci ca{ei literatury
siowiahskiej - stoi vice, rzecz prosta, nieskoncze-
ME wyzeJ od sylskiej- 20 drodze t}0maczy au-
tor amerykaninowi, ktOry naive ..Slav" (Siowianin)
wywodzic Przywyk{ od slave (niewolnik(, re
'Slav pochoizi cd ,,slawa', ,,slawny'. Wszystkie
tie tym podobne drobnostkowe ma poz0r uwapi
przyczyniaja sic wielce do sprostowania mylnvch
PoJec amerykan0w o siowianszczyznie a zwiaszcza
o Polsce.
w histor,i szkolnictwa W Polsce niepodleo}ei
autor PoSwieca naturalnie sporo m%iejsca ~uniwersy-
tetowi krakowskiemu, za&ozonemu wediug Podcza-
szyhsklego T. l341, Il wed{ug Lelewela r. 1864.
lilstorye te9o unlwersytetu W owym okresie pred
rozbiorowym dzieli autor ma dwie epoki pred
.Jezuicka Jezuicka. Pierwsza, epoka nauki, swia-
TIA, wielkich MEOW, rownoczeSnie re z{otym VIE
klein naszej literatury - druga, epoka {aciny.
scholastycyzmu powierzchownosci upadku. Ira
fnie ocenia autor skutki wprowadzenia iezuit0w do
Polskl, znane polskim czytelnikom z dzie{ history
cznych BandtkiegO, Krzyzanowskiego, Niemcewi-
cza innych. Pierwsza W Polsce cenzura pisze
autor zosta{a zaprowadzona r. 1913, a vice "a
czasow ~Iygmunta III, zwanego kr0lem Jezuit0w.
w rozdziale poswieconym szkolnictwu w okresie
10y 1890 = ~ 'ADNa hhGltANhlt0O
Plsarza w. A.Daya, z dzie}a Russian Government
IN Poland, ktore jest n~ajlepsza najbezstronniei-
SEA Praca W tym przedmiocie opartq ma najlepszych
rosyjskich zr6d{ach:
rWarszawa / Wilno - pisze p. Day byiy
siedliskami dwOch uniwersytet0w. gdzie Polacy
ksztaicili sic przez diugie lata; uniwersytetv tie po-
siadafy biblioteki zbiory, relikwie dawnych CA
SOW, %pamiqtki z czas0w kiedy Kopernik nauczai,
kiedy Sobiesk p%anowaf. Car CMikoIaj u uwaza{
te lnstytucye "a spuscizne tel prZeSZioSci. kt0ra car
uwazaf "a swOj obowiazek zatrzeG. Jezeli te uni.
wersytety zostanq zamkniete, car sadzii. ze przez to
zostana zniszczone diva ogniska niezadowolenia i
rewolucyi. Vice car wydai ukaz - a uniwersy
tety zostaly zamkniete'.
Nastepnie autor opisuje uniwersytet Warsaw
ski, ponownie zalozony r. 1857 j poswieca sporo
%miejsca organizacyi tegoz innym ~szczeg6Iom.
w rozdziale galicyjskim opisuje autor uni
wersytet krakowski lwowski, oraz Krakowska A.
%kademie Umiejetnosci, .,kt6rej czionkami 50 maj
wieksi polscy uczeni".
w rozdziale pruskim autor zbiia twierdzenia
Gustawa Freytaga jakoby niski potion oswiaty W
dzielncy przez Prusy zagrabionei byI skutkiem
w~y{acznie p%olskiego zfego rzadu, administracyi /
narodowego charakteru. Autor przypomina lax
Brandenburgia wyglqdaia po 3O-letDiej woinie i
kaze szukaG przyczyn zlego stanu Polski W po-
dobnych okolicznosciach
Gaia ksiqzka przedstawia rozw0j oswiaty i IL
teratury W Polsce W jak nsjlepszem, DO prawdzi-
wen swietle. Jest to praca ola wychodztwa pol
skiego nieoceniona, DO prostuje mylne o mas pole
cha AmerykanOw j przedstawia mas iako czIonk6w
narodu wysoce oswieconego. a W dawnych czasach
przewodniczaceg oswiata calej Europe. Dzie{ko
to zasiuguJe ma rozpowszechnienie miedzy amery-
kanami. S-zanownemu sutorowi naleza sic siowa
ryce. (Ruryer PoIskD.