Zgoda = Unity. [volume] (Milwaukee, Wis.) 1881-1901, 1896-04-16
(Cisg dalszy.)

(Cisg dalszy9
Mnich augustyanin Maroin Luter wystap} re swemi tezami.
We ws.ystkich krsjaoh chrzescijahskiego zaohodu zawrzaaa
wielka walka umysaowa, soisranie sic poje6. mysi, kombinaoi
ludzkiego duoha.
Niezgodnosc oelowi srodk6w kosciola, .acista obrona Z jednej
srony, ognisse twierd.eni. . drugiej, przes.,y cd objaw6w zewne-
trznyoh ma pole przyczyn, szarpnieto dogmatami, a wic podstawa
duchowego 4yoia oalego zaohodu.
Zmuszono wszystkie umyly do bad.h. dc dochod.eh, do .gse-
biah wielkiego stosunku o.aowieka do Boga, uderzono ME ja ma
duohowiehstwo, jk ongi wloski Savonarolla, ale wstrzasnieto re-
igja sama-
MyA ludzka ia iskra Boaa, ten najwzniosejs.y dar Boga,
ia wolna VIOLA, dopus.ozana przez kosoi63 " teorji, a naj.aoieciej
tepiona " tyou, wystapla do walki re slepa, nakazana wiara
przeoiw jj forteoom - dogmatom.
SWAT zawrza{.
Ale Pohka uo1uaa tylko lekkis koiy.anis spdso.nej iodui. w
materjalnem ayoiu panow szlaohty podstawy duohowe ME byly
trescia zasadnioza ozy dany dogmat brzmi W ten Tub inny spos6b,
Ola nioh byio wszystko jedno, byleby ME naruszas ioh wyi.oznego
stanowiska. Pzyjmowai Tub odrzucai zmiany religijne z obojet.
szyoh mad sw6j wick umysA6w, ale bya obojetnosoia ma umysiowe
.agadnenia swiata. Byio to zwyoestwem ignOanoji matsryali.
stycznej.
Kiedy gdzieindziej W swieoie ka.olokim przeoiwko potegom
umyslowym protestantyzmu Lutrowi, Melanohtonowi, Kalwino.
wi, powstawal potesny duoh Lojol, to Jest, kiedy sposeozehstwa
zaohodnie by}y zdolne przejac sic wielkoscia idei niest ola mich
zyoie W ofierze, " Posce podni6s& CLOS zaledwie jeden ksiadz Orze-
ohowski ME W obronie idei, ale " zamiarze skorzystania z ruohu "
kierunku ozysto msterjalnym, samolubnym.
Idealem krewkiego ksiedza byio zniesienie celbatu - oae.
nienie sic.
Dopial tego, ME spalono go; smiano sic tylko z oiekawosoia
ogladano Aonatego kaplana, jake unikat. Mic wiecej.
Wszak wv Polsce wono jak ko ohce". Nieskonsolidowans
pojecie pahstwowe ME umialo nagina6 wolf jednostek do swojej
vol.
Nawet tax wielki ruoh umys.owy poruszyl zaledwie W bardzo
sabym stopniu umys1y W Polsce.
Polska ozssoiowo przyjmowasa cd Europy objawy zewnetrune-
go jej ayca: str6j, POzory, zwyozaje, ale do ustroju duchowego, do
podstaw Aycia ME siegnela nigdy.
Szlachta baia sic ,absolutum dominium".
Kiedy Bacon, Wiklef, Giordano Bruno, Huss, Savonarolla,
przygotowai ten wielki ruoh umyslowy, Polska, stosunkowo oswie-
coma w6wczas, ME brala W tenn zadnego udzialu. P6zniej kedy W
dziedzinie nauk przyrodzonyoh, wonyoh cd duszacej presi dogma
tow, ma niwie uzyznionej przez tyoh wielkioh mysloieI, rosly imio.
- naooo~<o.5 Ala-ba-< Na-<ono .-.:.:o-, UL- L.-I
natura odkrywala swe tajemnicze giebie pred badawczym wzro-
klein geniusz6w, kiedy ma polu lteratury wislkie ivory S.ekspira,
Raoina, Kornsla, przemawialy poteana twdrczosoia, kiedy syste-
maty flozofiozne tworzyly warunki nowego bytu, Polska streszoza-
jaca sic wylaoznie W szlaohoie, spala W gnusnem usywaniu swoim.
.Wydala tylko jeden Poteany umysa badaw9zy, jednego potea-
nego refOrmatOra ma pOlu nauki, syna misszczAhskiego Pomorza -
Kopernika.
A wszakse ten widzia4 ten grunt nispsodny da wielxich idei,
te obojetnosc ma objawy duoha wielkie dzieso swoje wydai ma OBJ.
oej ziemi W Norymberdze.
A dzhiaj oy inaczej?
Gnusny materjalizm Poski arystokratycznej, ME majacej lad.
nyoh wyaszyCh idei, pograAony W materjalnej swawoE, ME odnawia.
ny mysa stan6w niaszyoh, musial ter skofozyc ma duchowym ma.
terjalnym ~rozkladzie, ma wyozerpaniu sL, ma ostateoznej glupocie
oblakanego swa wielkoscia maniaka.
Dziwny Jest objaw ludlow upadajaoyoh. Kazdy znioh uwaza
sic "a namaszczOnego cd Boga, z wskazanego do wislkiOh przezna.
ralizacji pahstwowej, upadajacy pod oosani Bsbilonu Rzymu,
piastuja W sobie oiagie zaudne Ideally wielkich Boskioh pr.eznaOzeh,
jk anarOhiczna szlaoheoka POlska uwasajsoa sic "a obrohoe chrze-
sciahstwa a ME umejaca obronic wlasnego zyoia.
Z1udzenie uprzedzeh oemnoty.
w Polsoe ME byio wieo reformasorow idd, tyoh smiaiyoh umy.
SLOW, kt6re jak Tampa oliwna podtrzymuja swiat}o duoha narodow
plona rk ona n stoie ofarnym ola dobra przysziosoi swiatowej.
skarga karcl tylko ~obyczaje, tylko hamowal nierzsd pahstwo.
wy; do glebi, do reformy ustroju spo}ecznego ME siegnai.
Gdzhndziej reformator podobny stawal wobeo innych, ugrun
towsnych idei, naraaal ayoe, krwia przyPieczetowywai se twisr-
dzenia, stawa} wobec groznych tron0w sadow, ale z drugiej strony
wglebiach spoleozehstw spotykal sp6lozuoie, mys jego podnoszono
zatykano ma srtandsr, poruszaly sic masy, imie jego bylo we wszy-
stkich ustach, mysi W sercu, a on stawai sic hasiem odrodzenia.
Wsrod takiej podniety gnae iatwo, a idea jego, podlana krwia
meozehska, stawala sic dogmatem, stswsia sic wiekowa wskazowka
sposecznegO dobra az do p~rzyjsOa innego wielkiegO ducha ssowa.
Rosis przysziosc, postep, Oywilizacja ludlow.
w Polsoe szlacheckiej mysl nova spOtykaia tOleranoje
nsjzupeiniejsza poprostu dlatego, re jej mkt ME rozumial,