Ènsiklopédhi

Ènsiklopédhiutawabauwarnaiku sawatarabukukang isiné pawedharaning saben cabangngèlmusains kang katata miturut abjad utawa miturut kategori lan carané nata cekak lan padhet.
Tembung 'ènsiklopédhi' dijupuk sakabasa Yunani;enkyklios paideia(ἐγκύκλιος παιδεία) kang tegesé siji bundheran utawa pangajaran kang pepak. Karepé iku ènsiklopédhi iku sawijing pendhidhikan paripurna kang ngamot kabèh bundheran ngèlmu sains.
Banjur tembung ‘bauwarna’ iku dijupuk sakabasa Sangskretalan sajatiné tembung majemuk saka jinisbahuvrihi. Tembung iki dadi kasusun saka rong pérangan: ‘bau’ utawa ‘bahu’ lan ‘warna’. Tembung ‘bau/bahu’ iku tegesé akèh lan tembung ‘warna’ iku tegesé ‘rupa’ utawa ‘wujud’. Dadi tegesé ‘akèh prakara’.
Kerep konsèp ènsiklopédhi disalah-kaprahaké karo bausastra (kamus). Nanging prakara iki ora anèh amarga ènsiklopédhi-ènsiklopédhi awal pancèn mula-mulané disusun saka bausastra. Prabédan utama antara kamus lan ènsiklopédhi iku; siji kamus namung mènèhi katrangan définis saben entri utawa lemma kang dideleng saka sudhut pandhang linguistik utawa namung mènèhi sinonim-sinonim waé. Kamangka siji ènsiklopédhi kawedaraning siji entri luwih jero. Sawijining ènsiklopédhi iku nyoba mènèhi katrangan saben artikel wujud siji fénomèna. Utawa luwih cekak manèh; ènsiklopédhi iku pratélan prakara kamangka kamus iku pratélan tembung.
Tembung ènsiklopédhi asalé sakabasa Yunani, dadi ora anèh yèn asalé uga saka Yunani kuna. Nanging ènsiklopédhi tuwa dhéwé dudu saka Yunani nanging sakaKakaisaran Romawilan ditulis déningMarcus Porcius Catokang sugeng ing abad kaping 3 lan 2sadurungé Maséhi. Nanging ènsiklopédhi kang isih ana nganti saiki lan kang tuwa dhéwé ditulis déningCaius Plinius Secundusing abad Masehi kaping 1. Ènsiklopédhi Plinius iki kasusun saka 38 jilid.
Ing jaman modhèren tembung ènsiklopédhi kaping pisan dienggo déningPaul Scalich, siji panulisJermaning taun1559. Banjur filsufInggrisFrancis Baconing awal abad kaping 17 nganggo tembung iki ing teges modhèren.
Nanging konsèp tembung ènsiklopédhi lagi dienggo ing pangertèn kaya saiki sawisé ditepungaké déningDenis Diderot, siji panulis lan filsufPrancisuga nganggo tembung iki kanggo mènèhi jeneng proyèk kang lagi digarap karo dhèwèké.
Proyèké kang uga bisa diarani proyèk abad kaping 18 iki suwéné ana 30 taun, saka taun1750–1780. Don proyèk iki kanggo nuliskanthisistèmatis kabèh kawruh kang dingertèni kabèh umatmanungsa.
Ingbasa Prancisènsiklopédhi Diderot iki diarani:Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers. Tegesé ing basa Jawa iku “Ènsiklopédhi utawa Kamus kang ana catetané prakara sains, kagunan, lan pakaryan”.
Ènsiklopédhi kang tuwa dhéwé ing Tanah Jawa iku asalé saka budaya Jawa-Hindhu lan ditulis ingbasa Jawa Kuna. Ènsiklopédhi iki diaraniCantaka Parwalan isiné warna-warna kawruh ngèlmu sains lan carita-caritamitologikarowiracarita. Mbokmenawa layangCantaka Parwaiki ditulis ingabad kaping 9Masèhi.
SaliyanéCantaka Parwa, layangCanda Kiranakang asalé kurang punjul jaman kang padha uga patut ingaran nèng kéné. NangingCanda Kiranasajatiné luwih akèh nudhuhi ciri-ciri kaskamuskatimbang ènsiklopédhi. LayangCanda Kiranaiki asalé saka budaya Buda-Jawa.
Banjur ing jaman pasca-Hindhu utawa jamanIslamJawa, antaraabad kaping 16ngantiabad kaping 18, muncul akèh karya-karya sastra kang sajatiné dudu dikarepaké dadi ènsiklopédhi, nanging asifat ènsiklopédhik. Buku-buku kang dikarepaké iki yaikuSerat CenthinilanSerat Cabolang.
Buku-buku iki isiné carita siswa lelana lan sinau ing ngendi-endi. Ing saben papan kang diampiri, siswa iki sinau prakara-prakara anyar. Buku-buku iki kerep kandelé nganti pirang-pirang jilid. Wiwitané pancèn ditengeri panglumpukan karya-karya bab kabèh jinis kawruh kang dirangké dadi siji.
Banjur ing tengahéabad kaping 19, sangpujanggaKasunanan Surakarta; KiRanggawarsitanulis siji karya sastra kang diparingi jeneng layangPustaka Raja Purwa. Akèh wong kang nggandrungi buku iki. Isiné prakara warna-warna carita bab sajarah ratu-ratu jaman kuna lan liya-liyané. Carita-carita iki ditulis miturut carakronologisdéning Ki Ranggawarsita. Malahan sawisé Ki Ranggawarsita ora nerusaké carita iki, ana wong-wong liya kang nerusaké.
Kurang luwih waktuné padha karo Ranggawarsita, ana uga siji karya kang asifat ènsiklopédhik ingSurakartadéning KiPadma Susastra(Wira Pustaka). Kitab iki déning Ki Padma Susastra diparingi jenengBauwarna. Karyané iki wis asifat modhèren, amarga bahan-bahan kang dibahas lan dimot ing bukuné disusun miturut abjad. Mula karo kitab Bauwarna iki, awaké dhéwé wis tekan ing éra modhèren lan nutup éra klasik.
Wong-wong Jawa kang wis tau sinau lan olèh pendhidhikankolonialWalanda, wiwit pungkasané abad kaping 19 lan awal kaping 20 dadi katarik karoidhé-idhé lan gaya pamikiranDonya Wétan. Banjur karya-karya kang asifat ènsiklopédhik uga ditulis, nanging saiki ora nganggo basa Jawa manèh nanging nganggobasa Indonésia. Ènsiklopédhi jangkep ing basa Indonésia lagi muncul ing taun1953, sawisé nagara Indonésia diproklamasèkaké, yaikuEnsiklopedi Indonésia.
Ing jaman pasca Proklamasi KamardikanIndonésia, mligi saiki iki, ènsiklopédhi kang misuwur dhéwé antarané yaikuEnsiklopedi Indonésiakang wis kapacak ing ndhuwur. Ènsiklopédhi iki cacahé ana 7 jilid lan uga anaEnsiklopedi Nasional Indonésiakang cacahé ana 18 jilid. Banjur ingdasawarsapungkasan abad kaping 20 uga dadi ana ènsiklopédhi kang dhedhasar agamaIslamlan diaraniEnsiklopedi Islam Indonésia. Salah sijiné kang nyusun ènsiklopédhi iki yacendekiawanMuslim misuwurProf. Dr. Nurcholish Madjidutawa Cak Nur.
Banjur uga ana ènsiklopédhi kang dhedhasar ajaran agamaKatuliklan diaraniEnsiklopedi Gréjakang ditulis déningAdolf Heuken S.J..
Kajaba iku uga ana pirang-pirang ènsiklopédhi-ènsiklopédhi cilik kang ora patiya wigati lan sajatiné iku pertalan saka basa-basa asing. Lumrahé ènsiklopédhi-ènsiklopédhi iki ya ènsiklopédhi-ènsiklopédhi kanggo bocah.
Bareng karo munculé 'révolusi informasi digital', mula uga muncul ènsiklopédhi ing wujudprangkat lunak(software) ing endi kabèh entri utawa lèmma bisa gampang digolèki. Salah siji contoné ikuEncarta, ènsiklopédhi wetonanMicrosoft. Ing taun2001muncul sawijinig ènsiklopédhion-lineinginternetkang bisa diowahi karo ditambahi kabèh wong. Ènsiklopédhi iki tibakné suksès banget lan diaraniWikipedia. Wikipedia bisa suksès ora mung amarga bisa diowahi kabèh wong nanging amarga uga disajèkaké ing kabèh basa, uga kalebu basa Jawa.