Pang-uri

Angpang-uriosugnóay isangbahagi ng pananalitana binabago ang isangpangngalan, karaniwang sinasalarawan nito o ginagawang mas partikular ito. Gayon man, hindi kinikilalang uri ng salita sa pangkalahatan ang pang-uri; sa ibang salita, may mga ilangwikaang hindi gumagamit ng mga pang-uri.Ang pang-uri ay nagbibigay ng turing sa isang pangngalan o panghalip.Ang mga pinakakinikilalang mga pang-uri ay iyong mga salita katulad ngmalaki,matandaatnakakapagodna sinasalarawan angmga tao, mga lugar, o mga bagay.
May apat na anyo/kayarian ang mga pang-uri. Ito ay ang mga sumusunod:
Ito ay binubuo ng mga salitang-ugat lamang.
Halimbawa:hinog,sabog,ganda
Ito ay mga pang-uri na binubuo ng salitang-ugat at panlapi.
Halimbawa:tinanong,kumakain,pagmahal
Ito ay binubuo sa pamamagitan ng pag-ulit ng buong salita o bahagi ng salita.
Halimbawa:pulang-pula,puting-puti,araw-araw,gabi-gabi(Hindi inuulit ang mga salitang:halo-halo,paru-paro)
Ito ay binubuo ng dalawang salitang pinagtatambal.
Halimbawa:ningas-kugon,ngiting-aso,balat-sibuyas,kapit-tuko,bahag buntot
May tatlong uri ang mga pang-uri. Ito ay ang mga sumusunod:
Ito ay nagsasaad ng laki, kulay, anyo, amoy, tunog, yari, lasa at hugis ng mga pangngalan o panghalip.
Halimbawa:munti, biluhaba, matamis, malubha
Sinasabi nito ang tiyak na pangngalan. Ito ay binubuo ng isang pangngalang pambalana at isang pangngalang pantangi. Ang pangngalang pantangi (na nagsisimula sa malaking titik) ay naglalarawan o tumutukoy sa uri ng pangngalang pambalana.
Halimbawa:wikang Ingles, kulturang Espanyol, pagkaing Iloko
Ito ay nagsasabi ng bilang, dami, o posisyon sa pagkakasunodsunod ng pangngalan o panghalip. May ilang uri ito.
Ito ay nagsasaad ng aktuwal na bilang ng tao o bagay. Ito ay mga basal na bilang o numeral.
Halimbawa:isa, apat, limang libo
Ito ay nagsasaad ng posisyon ng pangngalan sa pagkasunod-sunod ng mga tao o bagay. Isinasabi ng mga ito kung pang-ilan ang tao o bagay.
Halimbawa:ikatlo, una, pangalawa
Ito ay nagsasaad ng bahagi ng kabuuan ng pangngalan. Ang unlapingtig-ay nagsasaad ng pantay na pamamahagi (equal distribution). Ginagamit ito kapag ang bilang ng bagay na ibinigay o natanggap ay parepareho.
Maaari rin na may anyong bahagimbilang o hating-bilang (fractionsaIngles) ang pamahaging pamilang. Ginagamit din ang salitangbahagdan,persentahe, oporsiyentopagkatapos ng bilang para sa bahagi ng isang daan.
Halimbawa:kalahati,limang-kawalo,sangkapat
Ito ay nagsasaad ng halaga (katumbas na pera) ng bagay o anumang binili o bibilhin.
Halimbawa:piso, limampung sentimo, sandaang piso
Ito ay nagsasaad ng pagpapang-pangkat ng mga tao o bagay. Itinutukoy nito ang bilang na bumubuo ng isang pangkat ng tao o bagay na pinagsama-sama.
Halimbawa:dalawahan, sampu-sampu, animan
Ito ay nagsasaad ng tiyak na bilang ng pangngalan. Ang bilang na ito ay hindi na madadagdagan o mababawasan pa.
Halimbawa:iisa, dadalawa, lilima
May tatlong antas ng hambingan ng pang-uri.
Ito ay naglalarawan lamang ng isa o payak na pangngalan o panghalip.
Halimbawa:maliit, kupas, mataba
Ito ay ginagamit sa pagtutulad ng dalawang pangngalan o panghalip.
Ito ang paghahambing kung patas sa katangian ang pinagtutulad. Ginagamitan ito ng mga unlapi tulad ngga-, sing-/kasing-, magsing-/magkasing-.
Ito ang paghahambing kung nagbibigay ito ng diwa ng pagkakait, pagtanggi o pagsalungat.
Ito ang pinakadulong digri ng kaantasan. Ito ay maaaring positibo o negatibo. Ang paglalarawan ay masidhi kung kaya maaaring gumagamit ng mga katagangsobra, ubod, tunay, talaga, saksakan, hari ng___, at kung minsa'y pag-uulit ng pang-uri.
Tatlo ang antas ng paglalarawan ng pang-uri. Ang mga antas na ito ay walang paghahambing.
Ito kapag payak o karaniwang anyo ng pang-uri ang ginagamit sa paglalarawan.
Halimbawa: matalino, palatawa
Ito kapag sinasamahan ng mga salitang medyo, nang kaunti, nang bahagya o pag-uulit ng salitang-ugat o unang dalawang pantig ng salitang-ugat.
Halimbawa:medyomataba, malakasnang bahagya, malakas-lakas, matabangnang kaunti
Ito kapag gumagalit ng napaka, ubod ng, saksakan ng, talagang, sobrang, masyadong at pag-uulit nang buo ng pang-uri. Ang paglalarawan sa antas na ito ng katangiang taglay ng pangngalan o panghalip ay matindi o sobra.
Halimbawa:napakalakas,ubod ngbait,talagangmabango,makinis namakinis
May tuntuning sinusunod sa pag-buo ng kailanan ng pang-uring ginagamitan ng panlapingma-.
Kung naglalarawan sa isang pangngalan/panghalip, ginagamit angma-at salitang-ugat.
Halimbawa:masaya,maungkot
Kung naglalarawan sa dalawa o mahigit pang pangngalan/panghalip, ginagamit angma-at inuulit angunang pantig o unang dalawang titik ng salitang-ugat.
Halimbawa:maliliit,magaganda
Hindi na kailangan gamitin ang salitangmgakung magkasunod ang pangngalan at pang-uring ginagamitan ng pag-uulit ng unang pantig o unang dalawang titik ng salitang-ugat.
Halimbawa: "Angmagagandang damit ay kasya kina Erica at Bel."