İrvinq Fişer

İrvinq Fişer(ing.Irving Fisher;27 fevral1867və ya7 fevral1867–29 aprel1947,Nyu-York,Nyu-York ştatı)- amerikalı iqtisadçı, statistik, ixtiraçı və mütərəqqi sosial təşəbbüsçü idi. O, erkən Amerikaneoklassik iqtisadçılarındanbiri olsa da, sonralar borc deflyasiyası üzrə işipostkeyns məktəbitərəfindən mənimsənilmişdi.Yozef Şumpeteronu "ABŞ-nin indiyə qədər dünyaya gətirdiyi ən böyük iqtisadçı"kimi təsvir edirdi. Bu bənzətmə daha sonraCeyms TobinvəMilton Fridmentərəfindən də təkrarlanmışdı.
Fişerfaydalılıq nəzəriyyəsinəvəümumi tarazlığamühüm töhfələr verdi.O, eyni zamanda kapital və faiz dərəcələri nəzəriyyəsini inkişaf etdirməsinə səbəb olan bazarlarda aralıqlararası seçimin ciddi şəkildə araşdırılmasında öncül idi.Pulun miqdar nəzəriyyəsiilə bağlı etdiyi araşdırma "monetarizm" adı ilə tanınan makroiqtisadi təlim məktəbinin əsasını qoymuşdu.Fişer indeks nömrələrinin inkişafı daxil olmaqla ekonometrikanın da öncüllərindən idi. Onun adını daşıyan bəzi anlayışlaraFişer tənliyi,Fişer hipotezi,beynəlxalq Fişer effekti,Fişer ayrılma nəzəriyyəsivəFişer bazarıdaxildir.
Fişer, böyük ehtimalla, ilk məşhur iqtisadiyyatçı idi, ancaq onun şöhrəti yaşadığı müddətdəqiymətli kağızlar bazarının"daimi olaraq yüksək durğunluq nöqtəsinə" çatdığını iddia edən1929-cu il Uoll Strit İflasınınəvvəlində ictimaiyyətə verdiyi açıqlamalarla bərpa olunmaz bir şəkildə zədələnmişdi. DavamındaBöyük böhranınizahı olaraq yaratdığıborc deflyasiya nəzəriyyəsi,tam ehtiyat saxlayan bankçılıqvəalternativ valyutalarnəzəriyyəsi böyük ölçüdəCon Meynard Keynsinəsərinin lehinə rədd edilmişdi.Fişerin şöhrəti, xüsusilə onun əsərinə 1950-ci illərdə yenidən baxılması nəticəsindəvə 2008-ci ildə ortaya çıxandünya maliyyə böhranındansonra borc deflyasiyasındakı artan faizlərə görə bərpa olmuşdu.
İqtisadi nəzəriyyə saysız-hesabsız töhfələr verən Fişer daha sonra ölümünə qədər tam ehtiyat saxlayan bankçılığın görkəmli müdafiəçilərindən biri olmuşdur. O ,həmçinin, 100% ehtiyat sisteminin əsas konsepsiyalarının formullaşdırıldığıMonetar İslahat üçün Proqram-ının müəlliflərindən biridir.
FişerNyu-YorkunSocertays şəhərində anadan olub. Atası müəllim və icma naziri idi, oğlunu cəmiyyətin faydalı bir üzvü olmalı olduğuna inandıraraq böyütmüşdü. O, dini ailədə böyüməsinə baxmayaraq sonradanateistolmuşdu.Uşaq ikən diqqətəlayiq riyazi bacarığa və ixtira etmə istedadına sahib idi.Yel Kollecinəqəbul olunduqdan bir həftə sonra atası 53 yaşında öldü. İrvinq daha sonra anasına, qardaşına və özünə maddi olaraq, əsasən, repetitorluqla dəstək oldu. 1888-ci ildə bakalavriat dərəcəsini sinfində birinci olaraq başa vurdu,Kəllə və Sümüklərcəmiyyətinin üzvü seçilmişdir.
1891-ci ildə FişerYel Universitetindəiqtisadiyyat sahəsində ilkfəlsəfə doktorudərəcəsini aldı.Onun müəllim məsləhətçiləri nəzəri fizikCozayya Uillard Gibbsvə sosioloqSamner Uilyamidi. Bir tələbə kimi Fişer riyaziyyat üçün xüsusi bir istedad və meyl göstərmişdi, lakin iqtisadiyyatın ambisiyası və sosial qayğılarını izah edə bilmək üçün daha geniş imkan yaratdığını gördü. 1892-ci ildə Yel tərəfindən Dəyər və Qiymətlər nəzəriyyəsində Riyazi Tədqiqatlar olaraq nəşr etdirdiyi tezisi ümumi tarazlıq nəzəriyyəsinin ciddi inkişafı idi. Tezis yazmağa başlayanda Fişer Leon Valras və onun kontinental Avropa şagirdlərinin oxşar fikirlər üzərində işlədiyinin fərqində deyildi. Buna baxmayaraq, Fişerin işi çox əhəmiyyətli bir töhfə idi və dərhal Fransua Ecuort kimi avropalı akademiklər tərəfindən birinci dərəcəli olaraq qiymətləndirildi və təqdir edildi.
Yeli bitirdikdən sonra FişerBerlinvəParisdətəhsil aldı. 1890-cı ildən sonra əvvəlcə tyutor, daha sonra 1898-ci ildənsiyasi iqtisadiyyatprofessoru kimi Yeldə qaldı və 1935-ci ildən sonra bu universitetinfəxri professoruadını aldı. 1896-1910-cu illər arasında Yel İcmalını redaktə etdi və bir çox öyrənilən cəmiyyətlərdə, institutlarda və rifah təşkilatlarında aktiv idi. 1918-ci ildəAmerika İqtisadi Birliyininprezidenti olmuşdu. Amerika Riyaziyyat Cəmiyyəti onu 1929-cu ilGibbs müəllimiseçdi.Ekonometrikanın mühüm öncüllərindən olan Fişer 1930-cu ildəRaqnar FrişvəÇarlz Roosilə birlikdə ilk prezidenti olduğuEkonometrika Cəmiyyətiniqurdu.
Fişer texniki kitablar və məqalələrdən başqa, jurnallar ərsəyə gətirir vəBirinci Dünya müharibəsindəvə sonrasında meydana gələn, əsasən, 1920-ci illərdə başlayıb, 1930-cu illərdə çökən müxtəlif sosial problemlərə toxunan yazılar yazırdı. O, bir neçə praktiki ixtiralar etmişdir. Onlardan ən məşhuru, 1913-cü ildə patentləşdirərək 1925-ci ildə Kardeks Randa (sonrakı adı Reminqton Rand) satdığı "indeks görünən fayllaşdırma sistemi" idi. Bu və ardınca etdiyi fond investisiyaları onu şəxsi maliyyəsinin çox pis şəkildə zərər gördüyü 1929-cu il böhranına qədər varlı bir adam etmişdi.
Fişer fəal sosial və sağlamlıq təşviqatçısı olmaqla yanaşı,vegetarianlıq,spirtli içki qadağasıvəyevgenikanıntərəfdarı idi.1893-cü ildə Rhode Island sənayeçisi və sosial islahatçı Rouland G. Hazardın nəvəsi Marqaret Hazard ilə evləndi.O, Nyu Yorkda 1947-ci ildə, 80 yaşında vəfat etdi.
Ceyms Tobiniqtisadiyyatdakıneoklassik inqilabınişarə etdiyi intellektual nailiyyətlərin Avropada təxminən 1870-ci illərdə baş verdiyini deyirdi. Sonrakı iki onillik klassik ənənədən əvvəl gələn və ona az ya da çox əlaqəli olan yeni nəzəriyyənin yaranmasına səbəb olan canlı debatlara şahid oldu.Şumpeterə görə 1890-cı illərdə orada ortaya çıxmışdı
Fayda nəzəriyyəsinəyenidən baxılanda iqtisadçıCorc StiqlerFişerin doktorantura dissertasiyasının "möhtəşəm" olduğunu və "ilk dəfə fayda funksiyasının ölçülməsini diqqətlə nəzərdən keçirmiş" olduğunu və "onun tələb nəzəriyyəsinə uyğunluğunu" ortaya qoyduğunu vurğulamışdı.O, dövrün iqtisadçısı üçün yüksək səviyyəli riyazi formulların istifadə edildiyi əsərini nəşr edərkən, Fişer həmişə öz analizlərini real həyata tətbiq etməyin yollarını axtarmış və nəzəriyyələrinin mümkün qədər açıq təqdim etməyə çalışmışdır. Misal üçün dissertasiyası ilə bağlı olan arqumentləri tamamlamaq üçün Fişer tələb və təklifdəki dəyişmələrə cavab olaraq düzəldilən bazardakı tarazlıq qiymətlərini vizual olaraq göstərən boru və linglərdən hazırlanmış hidrolik maşın dizayn etdi.
Fişerin, yəqin ki, bu günneoklassik iqtisadiyyatdatanınmasının ən önəmli səbəbi onun ilk dəfə Gəlirin və Sərmayənin Təbiətində (1906) bəhs etdiyi və Faiz Dərəcəsi (1907) kitabında incəliklərinə vardığıkapital, investisiya vəfaiz dərəcələrinəzəriyyəsidir. 1930-cu ildəki elmi işi olan Faiz Nəzəriyyəsində indiyə qədər kapital, kapital büdcələmə,kredit bazarlarıvə faiz dərəcəsini təyin edən faktorlar (inflyasiyadaxil) haqqında olan araşdırmaları bir araya gətirmişdir.
Fişersubyektiv iqtisadi dəyərinalınan və dəyişdirilənmallarınvəxidmətlərinsadəcə miqdarının bir funksiyası olmadığını, həmçinin onların pulla alındığındakı vaxtı özündə göstərdiyini gördü. İndi əldə edilməsi mümkün olan malın sonrakı bir tarixdə əldə edilməsi mümkün olan eyni maldan fərqli dəyəri var idi:dəyərinmiqdar ölçüsündən başqa, zaman ölçüsü də var idi. İndi qurban verdiyin mallar baxımından gələcək tarixdə mümkün olan malların nisbi qiyməti faiz dərəcəsiylə ölçülür. Fişer tələbələr üçüniqtisadiyyatdərslərində öyrədilməsi rahat olsun deyəstandart diaqramlardanistifadə etdi, ancaq qrafikin oxlarına "alma" və "portağal" yerinə, "indiki istehlak" və "gələcək dövrdəki istehlak" yazdı. Ən önəmli tərəfi nəticə verməsi olan bu nəzəriyyənin xırdalıqları"Faiz Nəzəriyyəsi"kitabında verilmişdir..
Daha sonra K mal və N period (sonsuz sayda çoxlu periodun olduğu vəziyyət daxil olmaqla) vəziyyəti üçün ümumiləşdirilən bu model kapital və faizin standart nəzəriyyəsi olmuş və Qravil və Riisdəvə Alprantis, Broun və Burkinşouda öz əksini tapmışdır.Nəzəri üstünlük həmçinin Hörşleyferdə izah edilmişdir.
Fişerin faiz dərəcəsi və qiymətlərlə bağlı olan sadə nəzəriyyəsinin araşdırması bir başa olaraq dövrün böyük sosial problemlərinə toxunmurdu. Digər tərəfdən, onunmonetar iqtisadiyyatıbunu edir və Fişerin yetişmiş əsərinin əsas fokusuna çevrilirdi.
Fişer Saymon Nyukombun qabaqcıq işinin ardıncamübadilə bərabərliyinəəsaslanaraqpulun miqdar nəzəriyyəsiniformullaşdırmışdı.
BuradaM- pul kütləsi;V- pulun dövriyyə sürəti;P- əmtəə və xidmətlərin qiyməti;T- əmtəə və xidmətlərin kəmiyyət göstəricisidir.
Daha sonra iqtisadçılarT-ni real istehsalat olan, adətən real Ümumi Daxili Məhsulla (ÜDM) ölçülənY( və yaQ) il əvəzlədilər.
1929-cu ildəki birja böhranının ardınca və sonrakıBöyük böhranişığında Fişer böhranlarıiqtisadi köpüyünpartlaması ilə əlaqələndirən borc deflyasiyası adlı iqtisadi böhranlar nəzəriyyəsini inkişaf etdirdi. Başlanğıcda, artan müddətdə etibarlı iqtisadi agentlər qazanclarını artırmaq istəkləri səbəbindən borclarını artıraraq, yüksək mənfəət əldə etmək ümidi ilə aldanırlar. Fişerin sözlərinə görə, iqtisadi köpük partladıqdan sonra bureal iqtisadiyyataciddi mənfi təsir göstərən bir sıra təsirləri özüylə gətirir:
Önəmli olaraq, borclular nominal borclarını ləğv etməyə və ya ödəməyə çalışdıqları üçün qiymətlərin düşməsi borcun real yükünü azaltmaq cəhdini uğursuz edir. Beləliklə, borc borc məbləğini azaltsa da, bu, dolların həqiqi dəyəri artdığından ('dolların şişməsi') kifayət qədər sürətli baş vermir.
Bu nəzəriyyə ,əsasən, böhran başlamazdan əvvəlfond bazarınaqarşı olan ictimai nikbinliyi nəticəsində nüfuzu sarsılan Fişerə görəKeyns iqtisadiyyatınınxeyrinə rədd edildi.  Borc deflyasiyası 1980-ci illərdən bəri, xüsusən də son 2000-ci illərdə baş verən böhrandan sonra ona olan maraqların canlanmasına səbəb olmuşdur.Stiv KinHiman MinskininFişerin borc deflyasiyasını inkişaf etdirməsindən də istifadə edərək,2008-ci ildəki böhranıproqnozlaşdırmışdı. Borc deflyasiyası indi Fişerin adı ilə əlaqələndirilən əsas nəzəriyyədir.
1929-cu ildəki birja böhranı və sonrakıBöyük böhranFişerə şəxsisərvətininvə akademik nüfuzunun böyük bir hissəsinə başa gəldi. O, məşhur böhrandan 9 gün əvvəl səhm qiymətlərinin "daimi yüksək durğunluğa bənzər bir şeyə çatdığını" proqnozlaşdırdı.İrvinq Fişer 21 oktyabrda bazarda "yalnız siyasi tərəfdarların sarsıldığını" bildirdi və davamında niyə qiymətlərin hələ də həqiqi dəyərləri ilə qarşılaşmadığını və daha çox getməli olduğunu izah etdi.23 oktyabrçərşənbə günü bir bankir toplantısında "əksər hallarda təhlükəsizlik dəyərləri yüksəlmədi" dedi. Çökmədən sonra aylar sonra investorların yenidən dirçəlməsinin çox yaxında baş tutacağına onları inandırdı.  Böyük böhran maksimum şəkildə özünü göstərdikdən sonra o, davam edən kəskin deflyasiyanınAmerika iqtisadiyyatınaağır fəsad gətirən müflisləşmələrin səbəbi olduğunun xəbərdarlığını etdi, çünkideflyasiyadollarla müəyyən edilmiş borcların həqiqi dəyərini artırırdı. Fişer 1929-cu il tarixli açıqlamaları və onun böhranı "borc deflyasiya" analizini diqqətə alan çox az bir insanla başladığı firmanın da uğursuzluğu ilə nüfuzunu pis bir şəkildə zədələdi. İnsanlar bunun əvəzinə həvəsləKeynsinfikirlərinə müraciət etdilər. Fişerin borc deflyasiya ssenarisinə qarşı 1980-ci illərdən bəri bir maraq müşahidə olunur.
Fişer“Gəlirlərdən konstruktiv vergitutma”adlı əsərində birbaşa vergilərin (gəlirvəmənfəət vergisi) məqsədəuyğunluğunu şübhə altına salan bir sıra dəlillər gətirmişdir:
İ.Fişer“Dağıdıcı vergitutma: etiraz”(1943) adlı məqaləsində mənfəət və gəlir vergilərinin əvəzinə xərclərə verginin tətbiq olunmasını dəstəkləyir və bu prosesinxərc vergisiningetdikcə artan tədqiqatçıları üçün mühüm əhəmiyyət daşıyacağını göstərir, xərc vergisinin tədricən tətbiqi imkanlarını onun əsas üstünlüklərinə aid edərək, bu vergi növünün tam şəkildə və dərhal tətbiq olunmasını dəstəkləyirdi.
1898-ci ildə Fişerə atasının da ölümünə səbəb olanvərəmdiaqnozu qoyuldu. O, 3 ilini sanatoriyada keçirdi və nəhayət tam olaraq sağaldı. Bu təcrübə onusəhiyyəkampaniyaçısı olmağa təşviq etdi. O, 1915-ci ildə nəşr olunan"Necə Yaşamaq: Müasir elmə əsaslanan sağlam yaşamaq qaydaları"kitabının müəllifi olduğu Həyat Genişləndirmə İnstitutunun yaradıcılarından biri idi. Fişer davamlı idmanla məşğul olmağı vəqırmızı ət,tütünvəspirtli içkilərdənuzaq durmağı müdafiə edirdi. 1924-cü ildə O,Reader Digestüçünsiqaretəleyhinə bir məqalə yazdı.
"Tütün bədənin bütün tonunu aşağı salır və insanın həyati gücünü və müqavimətini azaldır ... daha əz təsiri olsa da, o da tiryək və spirtli içki kimi bir narkotik zəhəri kimidir." tiryək kimi bir narkotik zəhəri kimi davranır spirt, ümumiyyətlə daha az dərəcədə olsa da ".
Fişeralkoqolun qanuni qadağan edilməsinidəstəklədi və ABŞ-də ictimai sağlamlıq və iqtisadi məhsuldarlıq səbəbiylə qadağanı müdafiə edən üç kitabça yazdı.Yevgenika Qeydiyyat Ofisinin elmi məsləhət şurasında vəzifə tutan vəAmerika Yevgenika Cəmiyyətininilk prezidenti olan Fişeryevgenikanımüdafiə etdi.
Qızı Marqaretəşizofreniyadiaqnozu qoyulduqda Fişer onu direktoru psixiatrHenri KottonolanTrentondakıNyu-CersiDövlət Xəstəxanasında müalicə etdi. Kotton "fokus sepsis" nəzəriyyəsinə inanırdı, buna görə zehni xəstəlik dişlərin,bağırsaq boşluğununvə bədənin digər yerlərinin köklərindəki infeksion material nəticəsində meydana gəlirdi. Kotton, həmçinin yoluxmuş toxumanın cərrahi şəkildə çıxarılmasının xəstəninzehni pozğunluğunuyüngülləşdirə biləcəyini iddia etdi. Trentonda Marqaret Fişerinbağırsaqvə kolon hissələrini çıxarıldı, bu da nəticədə onun ölümü ilə nəticələndi. İrvinq Fişer buna baxmayaraq doktor Kottonun müalicəsinin etibarlılığından əmin idi.
Fisher, Irving Norton, 1961.A Bibliography of the Writings of Irving Fisher(1961). Fişerin oğlu tərəfindən toplanmışdır, içərisində 2425 başlıq var.