Haiti

AngRepublika ng Haiti(bigkas: /hey·tí/;Pranses:République d'Haïti, bigkas /ha·í·ti/;Haitiyanong Kriolyo:Repiblik Ayiti; lumang ortograpiyang Tagalog:Hayti) ay isang bansang matatagpuan saDagat Caribbean. Kahati nito angRepublikang Dominikana, sa nasasakupan nito sa pulo ngHispaniola.Ayiti(lupain ng mataas na mga kabundukan) ang  katutubong itinawag ng mgaTainoo ng mgaAmerindianpara sa mabundok na kanlurang bahagi ng pulo. Pinakamataas na bahagi ng pulo angPic la Selle, na may taas na 2,680 metro (8,793 tal). Ang kabuuang sukat ng Haiti ay 27,750 kilometro parisukat (10,714 kilometro mi) at kabisera nito angPort-au-Prince. AngHaitian CreoleatPransesang mga opisyal na wika nito.
Ang rehiyunal, historikal, at etnolingwistikong posisyon ng Haiti ay bukod tangi sa maraming mga kadahilanan. Ito ang kauna-unahang bansang naging malaya sa Latin Amerika, ang kauna-unahang bansang malayang pinamumunuan ng itim na lahi pagkatapos ng panahong kolonyal sa daigdig, at ang tanging bansa na lumaya sa isang matagumpay na pag-aaklas ng mga alipin noong 1804.Kahit na mayroong pangkaraniwang ugnayang kultural ang Haiti sa mga kalapit bansa nitong Hispano-Karibyano, ito lamang ang nag-iisang bansang malaya sa rehiyon na predominanteng mananalita ng Wikang Pranses. Isa lamang ito sa dalawang malayang bansa sa Kanlurang Hating-lobo (ang isa ay angCanada), na nagtalaga saWikang Pransesbilang punong wika; ang iba pang mga pook na nagsasalita ng Pranses ay pawang mga panlabas na sangay at teritoryo ngPransiya.
Pinakamahirap na bansa sa Amerika ang Haiti. Salungat sa mga palasak na paniniwala, gayunman, hindi ito ang pinakamahirap saKanlurang hating-globo. Sa iba't ibang okasyon, nakaranas ito ng mga kaguluhang pampolitika sa kabuuan ng kasaysayan nito. Ang pinakahuli ay noong Pebrero 2004, isang rebelyon ang pumwersang magpabitiw at magpatalsik kay PangulongJean-Bertrand Aristide, at isang pansamantalang pamahalaan ang namahala na may pagtitibay mula saUnited Nations Stabilization Mission in Haiti(MINUSTAH).
Noong 12 Enero 2010, isang 7.0 magnitude na lindol ang yumanig sa Haiti at nagwasak sa kabiserang lungsod ngPort-au-Prince. Naiulat na 150,000 katao ang namatay at lumaon pangkatang inilibing, subalit ang tumpak na bilang ay mahirap alamin at ang mga ulat ng bilang ay pabago bago, at malaking bilang ang nawalan ng tirahan..Ang palasyo ng Pangulo, Parlyamento, at iba pang mga mahahalagang estruktura ay nawasak, kasama ang hindi mabilang na bahay at negosyo.
Nagmula ang pangalang Haiti sa katutubong wikangTaínona katutubong salitapara sa buong pulo ngHispaniolana nangangahulugang "lupain ng matataas na kabundukan".
Ang titikhay walang tunong sa wikang Pranses at angïsaHaïti, ay isang tandang diyakritikal na ginagamit upang ipakita na ang kasunod na patinig ay hiwalay na binibigkas.
Ibinalik ang pangalan sa Haiti ng rebolusyonaryong si Jean-Jacques Dessalines bilang opisyal na pangalan ng malayang Saint-Domingue, bilang pagkilala sa mga ninunong Amerindiyano.
Sa wikang Pranses,Perlas ng Antilles(Le Perle des Antilles) ang naging palayaw ng Haiti dahil sa likas na ganda nito,at dahil sa dami ng yamang nakuha ngKaharian ng Pransya, dahil itinuring na pinakamayamang kolonya ito ng isang bansang Europeo noong panahong iyon.
Ang Haiti ay nahahati sa sampungDepartamento. Ang mga departamentong ito ay nakatala sa baba, na kasama ang mga kabiserang lungsod na nasa loob ng panaklong.
Ang mga departamento ay nahahati pa sa 41 mgaarrondissement(distrito), at 133 mgacommuneo barangay, na nagsisilbing ikalawa at ikatlong antas ng pagkakahating administratibo.
Ang Haiti ay matatagpuan sa kanlurang bahagi ngHispaniola, ang ikalawang pinakamalaking pulo saGreater Antilles. Ikatlo sa pinakamalaking bansa saCarribbeanang Haiti, pagkatapos ngCubaat ngDominican Republic(ang huli ay kahati ng Haiti ng 360 kilometro ng (224 mi) hangganan nito).
Ang hilagang panig ay binubuo ngMassif du Nord(Hilagang Massif) at ngPlaine du Nord(Hilagang Kapatagan). AngMassif du Norday karugtong ngCordillera Centralsa Dominican Republic. Ito ay nagsisimula sa silangang hangganan ng Haito, sa hilaga ngIlog Guayamouc, at umaabot sa hilagang kanlurang patungo sa hilagang tangway. Ang kababaang bahagi ngPlaine du Norday matatagpuan sa hilagang hangganan ng Dominican Republic, sa pagitan ngMassif du Nordat ng Karagatang Hilagang Atlantiko. Ang gitnang bahagi ay binubuo ng dalawang kapatagan at dalawang pangkat ng bulubundukin. AngPlateau Central(Gitnang Kapatagan), na umaabot sa parehong bahagi ng Ilog Guayamouc, at sa timog ngMassif du Nord. Sa timog kanluran ngPlateau Centralay matatagpuan angMontanges Noires, kung saan ang hilagang kanlurang bahagi nito ay sasama saMassif du Nord. Ang pinakakanlurang bahagi nito ay tinatawag na Cap Carcasse.
Binubuo ang katimugang bahagi ngPlaine du Cul-de-Sac(ang timog silangan) at ang katimugang bulubunduking tangway na kilala bilangTangway ng Tiburon. Ang kabundukan ngChaîne de la Selle- ang karugtong ng katimugang bahagi ng mga bulubundukin ng Republikang Dominikana (ang Sierra de Baoruco) - ay umaabot mula sa Massif de la Selle sa silanganan at saMassif de la Hottesa kanluran. Sa bulubunduking ito, nakapaloob ang pinakamataas na bahagi ng Haiti, angPic la Sellena may taas na 2,680 metro (8,793 tal)..
Kalahati ng bilang ng mga bata sa Haiti ay hindi nabakunahan at 40% lamang ng populasyon ang may kakayahan makakuha ng pangunahing atensiyong medikal.Kahit bago maganap ang lindol ng 2010, halos kalahati ng bilang ng namamatay ay dulot ng HIV/AIDS, mga komplikasayon sa baga, meningitis at pagtatae, kasama na ang kolera at tipus, ayon saSamahan ng Pandaigdigang Kalusugan.Siyamnapung bahagdan ng mga bata sa Haiti ay nakararanas ng mga sakit mula sa tubig at bulate sa tiyan.Tinatayang 5% ng bilang ng mga matatanda sa Haiti ay nahawaan ngHIV.Ang mga kaso ngtuberculosis(TB) sa Haiti ay sampung ulit na mas mataas kaysa sa ibang mga bansa sa Amerikang Latino.May tinatayang 30,000 katao sa Haiti ang nararanas ngmalariataon taon.
Ang sistema ng edukasyon sa Haiti ay nakabatay sa sistema ng edukasyon saPransiya. Ang Mas mataas na edukasyon, na nasa ilalim ng pananagutan ng Ministri ng Edukasyon, ay ibinibigay ng mga pamantasan at iba pang institusyong pampubliko at pampribado.Mayo 15,200 paaralang elementarya sa Haiti, na 90% nito ay hindi mga publikong pinamamahalaan ng pamayanan, ng mga organisasyong relihiyoso o ng mga NGO.Ang antas ng pagpapatala sa elementary ay 67%, at bibihira sa 30% ang nakaaabot ng ika-6 na baitang. Ang antas ng pagpapatala sa Mataas na paaralan ay nasa 20% ng mga maaaring italang mga kabataan. Ang mga organisasyong pangkawanggawa, kabilang angFood for the PooratHaitian Health Foundation, ay nagtatayo ng mga paaralan para sa mga bata at nagbibigay ng mga kinakailangang mga gamit sa paaralan. Ang antas ng kamuwangan sa Haiti ay nasa 52.9%.
Ang lindol sa Haiti noong Enero 2010 ay isang malaking sagabal sa reporma ng edukasyon sa Haiti dahil ang limitadong mapagkukunan ng pondo ay inilaan sa pagliligtas ng buhay. Nananatiling nasa 50% ang antas ng kamuwangan.
Datapwa't 360 katao lamang bawat kilometro parisukat (940 bawat mi. parisukat) ang pamantungang dami ng tao sa Haiti, angpopulasyonnito ay labis na nakatipon sa mga pook urban, mga baybayin at mga lambak. Ang populasyon ng Haiti noong 2008 ayon sa tantiya ng UN ay nasa 9.8 milyon,na ang kalahati ng populasyon ay nasa gulang 20 pababa.Ang pinakaunang pormal na senso ay ginanap noong 1950, at nagtala ng populasyon na 3.1 milyon.
90-95% ng mga taga-Haiti ay mula sa lahing Aprikano; ang nalalabing 5-10% ng populasyon ay halos may lahingmulattoo may lahing halo. May maliit na bahagdan ng populasyon ang hindi Aprikano at pangunahing binubuo ng mga Kaukasyan/Puting Haitians; karamihan ay mgaHaitiang Arabo,at mula sa mga Kanluraning Europeo gaya ngPransiya,Alemanya,Poland,Portugal, atEspanya.Ang mga Haitians na may lahing Asyano (karamihan ay mula sa lahingTsino) ay tintatayang nasa 400.
Karamihan ng mga Haitian na may halong lahi ay naninirahan sa mga mayayamang bahagi ng kabisera, gaya ngPétionvilleoKenscoff. Marami ang ipinanganak sa timog-kanlurang bahagi ng Haiti, tulad ng: Jacmel, Les Cayes, Cavaillon. Noong panahong kolonyal ng bansa, ang mga pook na ito ay may malaking bilang ng mga Europeo kaysa sa hilaga, kung saan nakabukod sa ibang lugar, at ang lugar na ito ay may kakaunting lungsod at itinalaga upang gawing malalaking plantasyon na may malaking bilang ng mga aliping Aprikano.
Isa sa dalawang opisyal na wika ng Haiti ay ang wikangPranses, kung saan ito ang pangunahing sinusulat, sinasalita sa mga paaralan, at ang wika ng pamahalaan. Ito ay sinasalit ng karamihan ng mga nakapag-aral na mga Haitian at ginagamit sa larangan ng kalakalan. Ang ikalawa ay angHaitian Creole,na sinasalita ng halos lahat ng populasyon ng Haiti. Ang Haitian Creole ay isa sa mga wikang nakabatay sa wikang Pranses, na naglalaman din ng mga salitang Aprikano, at impluwensiya mula sa Espanyol, atTaino. Ang Haitian creole ay may malapit na ugnayan sa Louisiana Creole. Ang wikangEspanyolay sinasalita din ng iilan, subalit hindi it isa sa mga opisyal na wika.
Pangkalahatang Kristiyanong bansa ang Haiti, na may 80% ng mga Haitian ang nagpahayag na sila ay mga Katoliko Romano. 16% ng populasyon ay mga Protestante. May mga naniniwala din saHaitina Vodou, na sa Haiti lang matatagpuan, at bumubuo sa 2/3 ng populasyon.