Àrùn Chagas

Àrùn Chagas/ˈtʃɑːɡəs/, tàbíàrùn traipanosomiasisi Amẹrika, jẹ́ irúfẹ́àrùn ajẹlójú-onílékan ni ilẹ̀-olóorutíabẹ̀mí protosoatí a tún mọ̀ síTrypanosoma cruzin ṣe okùnfà rẹ̀. Irúfẹ́Àwọn kòkòrò eégbọn kanni í máa n tàn án káàkiri.Ìmọ̀lára àrùn náà máa n yípadà bí àrùn náà bá ti bọ́ sí ará ẹnìkan. Ní ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀, aláìsàn kì í sáàbà mọ̀ ọ́ lára tàbí kí ó máa ṣe é fẹ́ẹ́rẹ́fẹ́, tí ó sì lè mú àìsàn ibà, ará-wíwúàwọn kànga omi-ẹ̀jẹ̀, tàbí ẹ̀fọ́rí lọ́wọ́, tàbí kí ojú ibi tí kòkòrò náà ti buni jẹ wú.Lẹ́yìn ọ̀ṣẹ̀ 8 sí 12, ni onítọ̀hún náà yóò bọ́ sínú àìsàn náà gan an gan an, tí ó sì jẹ́ pé ìdá 60 sí 70 ninu ọgọ́rùn ún ni kì í rí ìmọ̀lára àrùn tí ó ju èyí náà lọ.Tí ìdá 30 sí 40 ninu 100 àwọn ènìyàn sì máa n ní àwọn ìmọ̀lára àrùn míràn sí lẹ́yìn ọdún 10 sí 30 tí àrùn náà ti kọ́kọ́ wọ wọ́n lára.Díẹ̀ lára àwọn ìfarahàn àrùn yìí ni kíàwọn fẹ́ntíríkù ọkàn-ènìyàntóbi gan an tí bí i 20 sí 30 ninu 100 sí máa n yọrí sí kíọkàn ṣíwọ́-iṣẹ́.Tígògò-n-gò gbẹ̀ǹgbẹ̀kan tàbíabọ́dìí kọlọbọnáà sì lè jẹ́ àrùn tí yóò ṣe àwọn 10 ninu 100 àwọn ènìyàn míràn.
"Kòkòrò eégbọn"mùjẹ̀mùjẹ̀tí í ṣe ìbátan awọn kòkòrò-àrùnTriatominaeni ó máa n tan ààrùnT. cruzisí ara àwọn ènìyàn ati ti àwọn ẹranko-abirun-lára míràn.Àwọn kòkòrò yii ní oríṣiríṣi orukọ tí wọn máa n pè wọn ní awọn agbegbe kọọkan,bí i:vinchucaní ilẹ̀ Arjentina, Bolifia, Shile ati Paraguay,barbeiro(onígbàjámọ̀) ni wọn n pè é; ní ilẹ Brasili, wọn n pè é nípitoní ilẹ̀ Kolombia, ò n jẹ́chinchení Ààrin-gbùngbùn Amẹrika, atichiponí ilẹ Fenesuela. Awọn ààrùn náà a tún máa tàn kálẹ̀ nípaṣẹ̀gbigba ẹjẹ sí ara,pípààrọ̀ ẹya-ara, jìjẹ ounjẹ tí ó ní awọn kòkòrò àrùn yii nínú, àtiláti ara ìyà sí ọlẹ̀.Ìtọ́pínpín àrùn yìí ṣeéṣe tí àrùn náà kò bá tí ì pẹ́ lára nípa lílo ẹ̀rọ máíkrósíkópù fún ṣiṣe àwárí kòkòrò àrùn nàá.Tí àrùn náà bá ti pẹ́ lára, nípasẹ̀ títọ́pínpín àwọnakọ́dà-arató máa n báT. cruzijà nínú ẹ̀jẹ̀ ni a tún fi lè ṣe àyẹ̀wò àrùn yìí.
Pípa àwọn kòkòrò eégbọn run àti kí a má ṣe jẹ́ kí wọn bù wa jẹ ni ọna kan pátákì láti dènà àrùn yìí.Àwọn ọna ìgbìyànjú míràn láti dènà àrùn náà tún ni yíyẹ ẹ̀jẹ̀ wò kí a tó gbà á sára.Kò sì tí ì sí abẹ́rẹ́ àjẹsára kan fún un títí di ọdun 2013.Àísàn naa ṣe é wò tí kò bá tí ì wọra dáadáa pẹlu lílo ògùnbenznidazoletàbínifurtimox.Àwọn ògùn yìí lè mú àrùn náà kúrò lára pátápátá tí a bá tètè bẹ̀rẹ̀ sí ní lò wọn sugbọn iṣẹ́ wọn yoo dinkù bí àrùn Chagas bá ti n pẹ́ lára.Tí a bá lo àwọn ògùn yìí fún àrùn tí ó ti pẹ́ lára, wọn lè dá àwọn ìmọ̀lára òpin àrùn dúró tàbí kí wọn dènà ìfarahàn wọn.Benznidazole àti nifurtimox tún máa n fa àwọn àìbáradọgba kan tí kò pẹ́ títí lára àwọn eniyan 40 ninu 100àwọn bí i ìṣáká ara, májèlé ọpọlọ àti dídá wahala sílẹ̀ fun àkópọ̀ àwọn ẹ̀yà-ara tí n mú oúnjẹ dà lára.
Ó fẹ̀rẹ̀ tó miliọnu 7 sí 8 ènìyàn, pàápáá ní ilẹMeksiko,Ààrin-gbùngbùn Amẹrikaàti ilẹGúsù Amẹrikati wọn ní àrùn Chagas.Èyí yọrí sí ikú àwọn ẹ̀gbẹ̀rún mejila àbọ̀ ènìyàn ní ọdun 2006.Ọ̀pọ̀ àwọn tí àrùn náà mú ni wọn jẹ́ akúṣẹ̀ẹ́tí ó tún jẹ́ pé ọ̀pọ̀ nínú wọn ni kò tilẹ̀ mọ̀ pé àwọn ní àrùn náà lára.Òbítíbitì àwọn ènìyàn tí n ṣí lọ láti ibikan sí òmíràn tún mú àwọn agbègbè tí àrùn Chagas náà ti n ṣe ọṣẹ́ fẹ̀ sì i, tí Ilẹ́ Gẹẹ̀́sì àti Ilẹ̀ Amẹrika sìn bẹ lára wọn pẹ̀lú.Ọ̀pọ̀ àwọn agbègbè náà sì ni àrù yìí tún ti gbilẹ̀ sí i títí dé ọdún 2014.Carlos Chagasni ó kọ́kọ́ ṣàpéjúwe àrùn yìí ní ọdun 1909. Òun náà sí ni a ṣe n fi orúkọ rẹ̀ pe àrùn náà.Àrùn yìí pẹlu a máa wà lára irúfẹ́ àwọn ẹranko bí i àádọ́jọ míràn.