Louisiana

LouisianasīBí-kokê chi̍t-êchiu.Siú-húsīBaton Rouge, siāng toā ê siâⁿ-chhī sīNew Orleans.
Louisianasī tùi Hoat-kok kok-ôngLouis 14-sèhō--lâi-ê. Chi̍t khai-sí chú-tiūⁿMississippi Hôtē-khu léng-thó͘ êRené-Robert Cavelier, Sieur de La Salle, sī hōLa Louisiane.
Louisiana ê sai-pêng sīTexas, pak-pêng sīArkansas, tang-pêng sīMississippi, lâm-pêng óa tīBe̍k-se-ko Oan
Chhiong-chektē-he̍k, pau-koat kēlàm-tē, hái-kîⁿ tâm-tē kap hái-sòaⁿ, chiàm kui chiu 52,000 pêng-hong kong-lí ê thó͘-tē, in tōa-hūn lóng sī óa tī Be̍k-se-ko Oan kapMississippi Hôiân-hōaⁿ. Mississippi Hô sī tùi pún chiu pak-pō͘ hiòng lâm, keng-kòe beh 1000 kong-lí tn̂g liáu-āu lâu ji̍p Be̍k-se-ko Oan, chú-iàu ê hun-chi ūRed HôkapOuachita Hô.
Louisiana goân-lâi sīBí-kok goân-chū-bînkhiā-khí ê só͘-chāi. Khó-kó͘-ha̍k siōng ùi kin-á-ji̍tMonroesiâⁿ hū-kīn êWatson Braketē-tiám, ū hoat-kiàn 5400 tang chêng chó-iū só͘ khí ê chi̍t-kóa thô͘-tun (mound) kiàn-chō-bu̍t. Khah òaⁿ, koh ū ùiPoverty Pointtē-tiám hông hoat-kiàn ê kong-goân-chêng 1500 nî chó-iū ê bûn-hòa, in ū khó-lêng sī Pak Bí-chiu siāng chá ê pō͘-lo̍k bûn-hòa, chûn-chāi kàu chêng 700 nî chó-ōiū.
Tāi-seng lâi kàu Louisiana ê Au-chiu lâng sī 1528 nî Se-pan-gâPanfilo de Narváezniá-chhōa ê thàm-hiám-chiá, in tong sî khì káuMississippi Hôchhut-kháu ê só͘-chāi. 17 sè-kí āu-kî, Hoat-kok kap Hoat-kok-hē Ka-ná-tah-lâng ê thàm-chhâ, kiàn-li̍p khí in tī Mississippi Hô kap Be̍k-sek-ko Oan hái-hōaⁿ oa̍h-tāng ê ki-chhó͘. Té-bé Hoat-kok chú-tiuⁿ tùi Be̍k-sek-ko Oan kàu Ka-ná-tah chi kan ê tōa hūn thó͘-tē.
1682 nî Hoat-kok êRobert Cavelier de La Sallehō-miâ Louisiana tē-hng lâi kèng-hōng kok-ôngLouis 14-sè. 1699 nî, tùi Ka-ná-tah kòe--lâi êPierre Le Moyne d'Iberville, kiàn-li̍p khí thâu chi̍t chō Hoat-kok-lâng ê éng-kiú chng-siāFort Maurepas, in lēng-gōa koh tī Mississippi hái-kháu khí sió-hêng iàu-sàiLa Balise.
1722 nî, Hoat-kok kāIllinois Kok(Pays des Illinois) ê chèng-hú tùi Ka-ná-tah sóa kòe Louisiana. Tong-sî kóng ê Louisiana tē-khu, pau-koat liáuTōa-ô͘ tē-khuí-lâm,Rocky Soaⁿ-tēkapAllegheny Soaⁿ-tēchi kan ê thó͘-tē. 1745 nî ê sî, Louisiana ê kài-sòaⁿ koh chìn chi̍t pō͘ hông khak-tēng.
1803 nî, Bí-kok keng-kòeLouisiana Siu-bé, chiong 2,100,000 pêng-hong kong-lí ê thó͘-tē bé-siu, só͘-hùi sī 6 chheng-bānfranc. Chia-ê chîⁿ lāi-bīn ū 3.5 pah-bān sī sǹg lâi hêng Bí-kok khiàm Hoat-kok ê siàu.
1860 nî sî-chūn, Louisiana chiu lāi ū 18,647 ê chū-iû o͘-lâng, sī Bí-kok kok chiu lāi-bīn siāng chē--ê. Tông-sî in tī sán-gia̍p siōng óa-ná koh chin i-lōa o͘-lâng lô͘-lē, ū 331,726 ê lō͘-lê jîn-kháu, chiàm tong-sî chiu lāi chóng jîn-kháu 708,002 ê 47%. Kap kî-tha lâm-hong chiu hūn chò-chóe, Louisiana tī 1861 nî 1 goe̍h 26 thoat-lî liân-pang, ka-ji̍pAmerica Liân-bêng-kok. Liân-pang-kun ê chiàn-lio̍k to̍h sī bé chiàm Mississippi Hô, chō-sêng Louisiana kòe bô lōa kú chiō hông phah-pāi, liân-pang-kun tī 1862 nî 4 goe̍h 25 chiàm-niá New Orleans siâⁿ.
2005 nî 8 goe̍h,New Orleansténg chiu lāi ó Be̍k-se-ko Oan ê kē-tē, siū tio̍hHong-hai Katrinagiâm-tiōng ê sún-hāi.
Louisiana tī 2015 nî êGDPsī 239,305 pa̍h-bān bí-kim.Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê sán-gia̍p sīkiān-khong chiàu-kò͘kapsiā-hōe hû-chō͘(health care and social assistance).
Louisiana chú-iàu ê lông-sán chi it sīhái-sán, in sī thong sè-kài siāng tōa êtām-chúi lêng-hê(crawfish) ê sán-tē, chiàm 90% ê sán-liōng. Kî-tha ê lông-sán koh ūmî-hoe,n̂g-tāu,gû,kam-chià,leng-chè-phínkaptiū-bí. Kang-gia̍p ê hong-bīn ū seng-sán hòa-ha̍k chè-phín,chio̍h-iûkapmûi-thoàⁿchè-phín, si̍t-phín ka-kang, ūn-su chong-pī, chè-chóa téng khoán. Koan-kong-gia̍p mā sī chāi-tē keng-chè tiōng-iàu ê pō͘-hūn, iû-kî sī tùiNew Orleanstē-hng lâi kóng.