Kretasiko

AngCretaceous(bigkas /krë-tay-shës/,Kastila:Cretácico, Cretáceo) ,na hinango mula saLatinna "creta" (chalk, na karaniwang pinaiklingKpara sa salingAlemannitongKreide(chalk) ay isangpanahong heolohikomula145milyong taon ang nakalilipashanggang66milyong taon ang nakalilipas. Ito ay sumusunod sa panahongHurasikoat sinundan ng panahongPaleoheno. Ito ang huling panahong ngera na Mesosoikoat sumasaklaw sa 80 milyong mga taon na pinakamahabang panahon ngera na Phanerozoic. Ito ay isang panahon ng relatibong mainit na klima na nagresulta sa isang mataas na mga lebel ng dagat na eustatiko at lumikha ng maraming mga mababaw na mga dagat na panloob ng lupain. Ang mga karagatan at dagat na ito ay napuno ng ngayongekstintona mgareptilyangpang-dagat, mgaammonita, at mgarudistasamantalang ang mgadinosauroay nagpatuloy na manaig sa lupain. Sa parehong panahon, ang mga bagong pangkat ng mgamamalyaat mgaibongayundin ang mganamumulaklak na mga halamanay lumitaw. Ang Cretaceous ay nagwakas sa isang malakingekstinsiyong pang-masanapangyayaring ekstinsiyong na Cretaceous-Paleoheenekung saan ang maraming mga pangkat kabilang ang mga hindi-ibon nadinosauro, mgapterosaurat malalaking mga reptilyang pang-dagat ay namatay. Ang huli nang Cretaceous ay inilalarawan ng hangganang K-Pg na isang lagdang heolohiko na nauugnay sa ekstinskiyong pang-masa na nasa pagitan ng mga era na Mesosoiko atCenozoic.
Ang Cretaceous bilang isang hiwalay na panahon ay unang inilarawan ng heologong Belhiyanong siJean d'Omalius d'Halloynoong 1822 gamit angstratasaParis Basinat ipinangalan ito para sa ekstensibong mga kama ngchalk(kalsiyum karbonata) na idineposito ng mga shell ng mga marinonginbertebratana pangunahin ang mgacoccolithna natagpuan sa Itaas na Kretasyeso ng kanluraningEuropa. Ang pangalang "Cretaceous" ay hango sa Latin nacretana nangangahulugangchalk.Ang pangalan ng islandCretaay may parehong pinagmulan.
Ang panahong Cretaceous ay nahahati saSimulang CretaceousatHuling Cretaceouso Mababa at Itaas na Cretaceousng serye. Sa mga mas matandang literatura, ang Cretaceous ay minsang hinahati sa tatlong mga serye:Neocomian(maababa/simula), Gallic (gitna) and Senonian (itaas/huli). Ang isang labingisang mga yugto na lahat ay nagmumula sa stratigrapiyang Europea ay ginagamit na ngayon sa buong mundo. Sa maraming mga bahagi ng mundo, ang alternatibong mga lokal na subdibisyon ay ginagamit pa rin. Gaya ng ibang mga mas matandang panahon, ang mga kamang bato ng Cretaceous ay mahusay na natukoy ngunit ang mga eksaktong edad ng tuktok at base nito ay hindi matiyak ng ilang mga milyong taon. Walang malakingekstinsiyono putok ng dibersidad ang naghihiwalay sa Cretaceous mula sa panahongHurasiko. Gayunpaman, ang tuktok ng sistemang ito ay matalas na inilarawan na inilagay sa mayaman sairidiumna patong na natagpuan sa buong mundo at pinaniniwalaang nauugnay sabanggang krater na ChicxlubsaYucatanatGolpo ng Mehiko. Ang patong na ito ay mahigpit na pinetsaha ng 65.5 milyong taon ang nakalilipas.
Ang mataas na eustatikong lebel ng dagat at katamtamang init na klima ng Kretasyoso ay nangangahulugang ang isang malaking sakop ng mga kontinente ay natatakpan ng isang katamtamang init na mga mabababaw na dagat. Ang Kretasyoso ay ipinangalan sa ekstensibong mga deposito ngchalkng panahong ito sa Europa ngunit sa maraming mga bahagi ng mundo, ang sistemang Cretaceous ay binubuo sa karamihang bahagi ng mga marinongbatong apogna isang uri ng bato na nabubuo sa katamtamang init at mga sirkunstansiyang mababaw na marino. Sanhi ng mataas na lebel ng dagat, may isang ekstensibong espasyong akomodasyon para sasedimentasyonupang ang mga makakapal na deposito ay mabuo. Dahil sa relatibong batang edad at malaking kakapalan ng sistema, ang mga batong Cretaceous ay nakausli sa maraming mga lugar sa buong mundo. Angchalkay isang uri ng bato na karakterisiko ng(ngunit hindi limitado sa) Cretaceous. Ito ay binubuo ng mgacoccolithat mikroskopikong maliit na mga kalansay nakalsitong mgacoccolithophorena isang uri ngalgaena yumabong sa mga dagat na Cretaceous. Sa hilagang kanluranin ng Europa, ang mga depositong chalk mula sa Itaas na Cretaceous ay karakteristiko ngpangkat Chalkna bumubuo ngmga puting talampas ng Doversa timog baybayin ngInglaterat mga katulad na talampas sa baybayin ng Normandy saPransiya. Angpangkatay matatagpuan sa Inglater, hilagaang Pransiya at mga mababang ansa, hilagaang Alemanya, Denmark at sa subsurpasiyo ng katimugang bahai ngDagat Hilaga. Ang chalk ay madalingmakokonsolidaat ang pangkat Chalk ay binubuo ng mga maluwag na sedimento sa maraming mga lugar. Ang pangkat ay may mga ibangbatong apogat mgaarenita. Kabilang sa mgafossilna nilalaman nito ang mgadagat urchin, mgabelemnita, mgaammonitaat mgareptilyang dagat gaya ngMosasaurus. Sa katimugang Europa, ang Cretaceous ay karaniwang isang sistemang marino na binubuo ngkompetentengmga kama ng batong apog o mga inkompetenteng mgamarl. Dahil angmga kadenang bundok na Alpineay hindi pa umiiral sa panahong Cretaceous, ang mga depositong ito ay nabuo sa katimugang gilid ngshelf na kontinentalng Europa sa marhin ngKaragatang Tethys. Ang stagnasyon ng mga kuryente malalalim na mga dagat sa Gitnang Cretaceous ay nagsanhi nganoksikongkondisyon sa katubigan ng dagat. Sa maraming mga lugar sa buong mundo, ang isang maitim na anoksikong mgashaleay nabuo sa interbal na ito.Ang mga shale na ito ay mahalagangpinagkukunang batopara salangisat gaas halimbawa sa subsurpasiyo ng Dagat Hilaga.
Sa panahong Cretaceous, ang hulingPaleozoichanggang simulangMesosoiko, kinumpleto ng superkontinente naPangaeaangtektonikangpaghahati nito sa kasalukuyang panahong mga kontinente bagaman ang mga posisyon nito ay malaking iba sa panahong ito. Habang angKaragatang Atlantikoay lumalapad, ang konberhenteng marhin na mgaoroheniyana nagsimula noong panahongHurasikoay nagptuloy saKordilyerang Hilagang Amerikadahil angoreheniyang Nevadanay sinundan ng mga oroheniyangSevieratLaramide. Bagaman angGondwanaay buo pa rin pagsisimula ng Cretaceous, ito ay nahati habang angTimog Amerika,AntarcticaatAustraliaay nahating papalayo saAprikabagaman angIndiaatMadagascaray nanatiling magkakabit sa bawat isa. Dahil dito, ang mga karagatang Timog Atlantiko atKaragatang Indiyanoay bagong nabuo. Ang gayong aktibong paghahati ay nagtaas ng malalaking kadeng pang-ilalim na dagat na mga kabundukuan sa kahabaan ng mga welt na nagtataas ng eustatikong mga lebel ng dagat sa buong mundo. Ang mga malalawak na mga mababaw na mga dagat ay sumulong papatawid sa sentral Hilagang Amerika(ang Kanluraning Panloob na daangdagat) at Europa at pagkatapos ay umurong sa huli ng panahon na nag-iiwan ng makapal na mga depositong marino sa pagitan ng mga kamangcoal. Sa rurok ngtransgresyonsa panahong Cretaceous, isang tatlo ng kasalukuyang sakop ng lupain ng mundo ay lumubog.Ang Cretaceous ay makatwirang sikat sa batongchalknito. Ang katunayan, ang mas maraming chalk ay nabuo sa panahong Cretaceous kesa sa anumang panahon ng epoch naPhanerozoic.Ang gawaingridge na Gitnang Karagatano ang sirkulasyon ng alat tubig hanggang sa mga lumaking ridge ay nagpayam ng karagatan sakalsiyum. Ito ay gumawa sa mga karagatan na massaturadogayundin ay nagpataas ng pagiging makakuha nang biolohiko ng mga elemento para sakalkareyosong nanoplankton.ANg mga malawakangkarbonatangito at iba pang mgadepositong sedimentaryoay gumagawa sa rekord ng batong Cretaceous na lalong mahusay. Ang sikat na mgapormasyonmula sa Hilagang Amerika ay kinabibilangan ng mayamang mga marinongfossilngChalk na Mausok na BundongKansaat mga faunang pang-luapin ngPormasyong Hell Creeksa Huling Cretaceous. Ang ibang mga mahahalagang pagkakalantad ng Huling Cretaceous ay nangyari sa Europa (halimabawa angWeald,Tsina). Sa area ng ngayong India, ang mga malalaknig kamanglavang mgaTrap na Deccanay sumabog sa Huling Cretaceous at SimulangPaleoseno.
Ang epoch naBerriasianay nagpapakita ng kagawiang paglalamig na nakita sa huling epoch naHurasiko. May ebidensiya na ang mga pagbagsak ngniyebeay karanian sa mga mas mataas na latitudo at ang mga tropiko ay naging mas basa kesa sa mga panahongTriasikoatHurasiko.Gayunpaman, angglasiasyon(pagyeyelo) ay limitado sa mga glasyer na alipin sa ilang mga matataas na latitudo bagaman ang mga pang-panahong niyebe ay maaaring umiral sa mas malayong timog. Angpagraraptong yelo ng mga bato sa mga kapaligirang marino ay nangyari sa halos panahon ng Cretaceous ngunit ang ebidensiya ng deposisyon ng direkta mula sa mga glasyer ay limitado sa Simulang Cretaceous ng Basin na Eromanga sa katimugang Australia.Gayunpaman, pagkatapos ng wakas ng Berriasian, ang mga temperatura ay muling tumaas at ang mga kondisyong ito ay halos hindi nagbabago hanggang sa wakas ng panahong ito.Ang kagawiang ito ay sanhi ng masidhing gawaing pang-bulkano na lumikha ng malalaking mga kantidad ngkarbon dioksido. Ang produksiyon ng malalaking mga kantidad ngmagmana iba't ibang itinuro sa mgaplumang mantelo sa mga ekstensiyal natektonikang platoay karagdagang nagpataas ng mga lebel ng dagat upang ang mga malalaking area ng mga krustong kontinental ay natatakpan ng mababaw na mga dagat. AngKaragatang Tethysna nagdudugtong sa mga dagat tropiko mula sa silangan hanggang kanluran ay tumulong rin sa katamtamang pag-iinit ng klimang pandaigdigan. Ang umangko sa katamtamang init na mgafossil na halamanay alam mula sa mga lokalidad na kasinglayo ngAlaskaatGreendlandsamantalang ang mga fossil ng mgadinosauroay natagpuan sa loob ng 15 digri ngtimog polosa panahong Cretaceous.Ang isang napakamahinahong gradientong temperatura mula saekwadorhanggang sa mga polo ay nangangahulugang mas mahinang mga hanging pandaigdigan na nag-aambag sa kauntingpag-uupwellat mas stagnanteng mga karagatan kesa sa kasalukuyan. Ito ay binibigyang ebidensiya ng malawakang itim na pagdedeposito ngshaleat kadalasang mgapangyayaring anoksiko.Ang mga core na sedimento ay nagpapakita ang tropikong temperatura ng surpasiyo ng dagat ay maaaring maikling katamtamang init bilang 42 °C (107 °F), 17 °C ( 31 °F) na mas katamtamang init kesa sa kasalukuyan at ang mga ito ay may aberaheng mga 37 °C (99 °F). Samantala, ang mga temperatura ng malalalim na karagatan ay mga 15 hanggang 20 °C (27 to 36 °F) na mas mataas kesa temperatura sa kasalukuyan.
Ang mga namumulaklak na mga halaman(mgaangiosperma) ay kumalat sa panahogn ito bagaman ang mga ito ay hindi naging nananaig hanggang sa yugtongCampanianna malapit sa wakas ng epoch. Angebolusyonng mga ito ay tinulungan ng paglitaw ng mga unangbubuyog. Ang katunayan, ang mga angiosperma at mga insekto ay isang mahusay na halimbaw ngkapwa ebolusyon. Ang unang mga kinatawan ng maraming mga madahong puno kabilang ang mgaigos,platanusat mgamagnoliaay lumitaw sa panahong Cretaceous. Sa parehong panahon, ang ilang mas naunang mgaMesosoikongmgagymnspermtulad ng mgakoniperoay patuloy na yumabong. Ang mga pehuén (monkey puzzle trees naAraucaria) at iba pang mga konipero ay kilalang sagana at malaganap. Ang ilang mga order ng fern gaya ng Gleichenialesay lumitaw safossilrekord sa Cretaceous at nagkamit ng simulang malawakang distribusyon. Ang taksang Gymnosperm tulad ngBennettitalesay namatay bago ang wakas ng panahong ito.
Sa lupain, ang mgamamalyaay isang maliit at relatibo pa ring maliit na bahagi ng fauna. Ang sinaunang mga mamalyangmarsupyalay nag-ebolbsa Simulang Cretaceous na ang mga tunay naplacentalay lumitaw sa Huling Cretaceous. Ang fauna ay pinananaigan ng mga reptilyangarkosaurolalo na ang mgadinosaurona nasa pinaka dibersong yugto nito. Ang mgapterosauray karaniwan sa simula at gitnang Cretaceous ngunit habang ang Cretaceous ay nagpapatuloy, ang mga ito ay naharap sa papalagong kompetisyon mula saradiasyong pag-aangkopng mgaibonat sa wakas ng panahong ito, ang tanging dalawang mataas na espesyalisadong mga pamilya nito ang nanatili. AnglagerstättenaLiaoning(Chaomidianzi formation) sa Tsina ay nagbibigay ng isang sulyap ng buhay sa Simulang Cretaceous kung saan ang mga naingatang labi ng maraming mga uri ng maliliit na mgadinosauro, mgaibonat mgamamalyaay natagapuan. Ang mga dinosaurongcoelurosaurona natagpuan doon ay kumakatawan sa mga uri ng pangkat ngManiraptoranafossil na transisyonalsa pagitan ng mgadinosauroatibonat kilala sa pagkakaron ng mga tulad ng buhok na mga balahibo. Ang mgainsektoay nagdibersipika sa panahong Cretaceous at ang pinakamatandang alam na mgalanggam, mgaanayat ilang mgalepidopterana katulad ng mgaparu-paroat mga mariposa ay lumitaw. Ang mgaaphid, mgatipaklongat mgagall waspay lumitaw.
Sa mga dagat, ang mgaray, mga modernongpatingat mgateleostaay naging karaniwan.Ang mga marinong reptilya ay kinabibilangan ng mgaichthyosaurosa simula at gitnang Cretaceous (na naging ekstinto sa pangyayaring ekstinsiyong Cenomanian-Turonina sa huli ng Cretaceous), mgaplesiosaurosa buong panahong Cretaceous at mgamosasaurona lumitaw sa Huling Cretaceous. AngBaculitena isang henus ngammonitana may tuwid na shell ay yumabong sa mga dagat kasama ng mga nagtatayo ngreefna mgarudistangtulya. Ang mgaHesperornithiformesay hindi nakakalipad na sumisid sa dagat na mgaibonna lumangoy ng tulad ng mgagrebe. Ang GlobotruncanidForaminiferaat mgaechinodermagaya ng mga dagat urchin atdagat bituinay yumabong. Ang unangradiasyong pag-aangkopng mgadiatoma(na pangkalahatangsiliseyosokesa sakalkareyoso) sa mga karagatan ay lumitaw sa Cretaceous. Ang mga sariwang tubig na diatoma ay hindi lumitaw hanggang saMiosenolamang.Ang panahong Cretaceous ay mahalaga ring interbal saebolusyonngbioerosyonna produksiyon ng mga pagbubutas at pagkakaskas sa mga bato, matigas na lupain at mga shell. (Taylor and Wilson, 2003).
May isang patuloy na pagbagsak ngbiodibersidadsa yugtong Maastrichtian ng panahong Cretaceous bago ang iminungkahingkrisis ekolohikalna pinukaw ng mga pangyayari sa hangganan K-Pg. Sa karagdagan, ang biodibersidad ay nangangailangan ng malaking halaga ng panahon upang makaahon mula sa pangyayaring K-T sa kabilang ng malamang pag-iral ng kasagaanan ng bakanteng mga niche na ekolohikal.Sa kabila ng pagiging malala ng pangyayaring hangganang ito, may isang malaking pagkakaiba sa rate ng eksinksiyon sa pagitan at loob ng iba't ibang mgaklaso. Ang mga espesyeng nakasalalay sapotosinteissay bumagsak ay naging ekstinto dahil sa pagbabawas ngenerhiyang pang-arawna umaabot sa mundo sanhi ng mga partikulong atmosperiko na humaharang sa liwanag ng araw. Gaya ng sa kaso ngayon, ang mga organismong nagpoposintesis gaya ng mgaphytoplanktonat mga halamang pang-lupain ay bumuo ng pangunahing bahagi ngkadena ng pagkainsa Huling Cretaceous. Ang ebidensiya ay nagmumungkahi na ang mga hayop na herbiboros na nakasalalay sa mga halaman at plankton sa pagkain ng mga ito ay namatay dahil ang mga pinagkukunang pagkain ng mga ito ay nagkulang. Dahil dito, ang mga mataas namaninilagaya ngTyrannosaurus rexay napahamak rin.Ang mgaCoccolithophoridat mgamolluskakabilang ang mgaammonita, mgarudistaat mga sariwang tubig na mgasusoattahonggayundin ang mga organismo na ang kadenang pagkain ay kinabibilangan ng mga nagbubuo ng mga shell na ito ay naging ekstinto o dumanas ng mabigat na mga kawalan. Halimbawa, inakalang ang mga ammonita ang mga pangunahing pagkain ng mgamosasaurona isang pangkat ng mga marinong reptilya na naging ekstinto sa hangganan.
Ang mgaombinora,insektiboraat mga kumakain ng bangkay ay nakaligtas sa pangyayaring ekstinsiyon na marahil ay dahil sa tumaas na pagiging makukuha ng mga mapagkukunang pagkain. Sa wakas ng Cretaceous, tila walang purong mga herbiboros o karniborosong mgamamalya. Ang mga mamalya at mga ibon na nakaligtas sa ekstinsiyon ay kumakain ng mga insekto, larva, mga uod, mga suso na ang mga ito ay kumakain naman ng mga patay na halaman at materya ng hayop. Tineorisa ng mga siyentipiko na ang mga organismong ito ay nakaligtas sa pagguho ng nakabatay sa halamang mga kadena ng pagkain dahil ang mga ito ay kumakain ngdetritus.
Sa mga pamayanang batis, ang ilang mga pangkat ng hayop ay naging ekstinto. Ang mga pamayanang batis ay mas kaunting umaasa sa pagkain mula sa mga buhay na halaman at mas marami sa detritus na natatangay mula sa lupain.Ang mga katulad ngunit mas komplikadong mga paterno ay natagpuoan sa mga karagatan. Ang ekstinsiyon ay mas malala sa mga hayop na namumuhay sa sonang Pelahiko kesa sa mga hayop na namumuhay sa sahig ng dagat. Ang mga sa kolumn ng tubig ay halos buong nakasalalay sa pangunahing produksiyon mula sa mga nabubuhay na phytoplankton samantalang ang mga hayop na nabubuhay sa sahig ng karagatan ay kumkain ng detritus o maaaring lumipat pagkain ng detritus.Ang pinakamalaking humihinga ng hanging mga nakaligtas sa pangyayaring ekstinsiyon na mgacrocodilianat mgachampsosauroay mga semi-akwatiko at may paglapit sa detritus. Ang mga modernong crocodilian ay maaaring mamuhay bilang mga naghahanap ng mga itinapong materya at maaaring magpatuloy ng mga buwan nang walang pagkain o pumasok sahibernasyonnang ang mga kondisyon ay hindi kanais nais. Ang mga batang supling nito ay maliit, mabagal na lumalaki at malaking kumakain sa mgainbertebrataat mga patay na organismo o pragmento ng mga organismo para sa unang mga ilang taon nito. Ang mga katangiang ito ay nauugnay sa pagpapatuloy ng mga crocodilian sa wakas ng Cretaceous.