Permian

AngPermian(Kastila:Pérmico) ay isangpanahong heolohikoat sistema na sumasaklaw mula298.9± 0.8hanggang251.902± 0.4.Ito ang huling panahon ngerang Paleozoicat sumunod sa panahongCarboniferousat nauna sa panahongTriassic. Ito ay unang ipinakilala noong 1841 ng heologong si SirRoderick Murchisonat ito ipinangalan saPerm KraisaRussiakung saan ang mgastrata(patong ng bato) mula sa panahong ito ay orihinal na natagpuan. Ang panahong ito ay nakasaksi ngdibersipikasyonng mga sinaunangamniotetungo sa mga pang-ninunong mga pangkat ng mgamamalya,pagong,lepidosauroat mgaarkosauro. Ang daigdig sa panahong ito ay pinananaigan ng superkontinentengPangaeana pinalibutan ng isang pandaigdigang karagatan naPanthalassa. Ang malawak na mgaulanggubat(rainforest) ng panahong ito ay naglaho na nag-iwan ng malalawak na mga rehiyon ngdisyertongtuyo sa loob ng panloob na kontinental. Ang mgareptilyana nakaya ang mga mas tuyong kondisyong ito ay nanaig kapalit ng mga ninuno nitong mgaampibyano. Ang panahong Permian kasama ng erang Paleozoiko ay nagwakas sa pinakamalaking ekstinksiyong pang-masa sa kasaysayan ng daigdig kung saan ang halos 90% ng mga espesyeng pang-dagat at 70% ng mga espesyeng pang-lupain ay namatay.
Ang opisyal na mga subidisyon (ICS,2004) ng panahong Permian.:
Ang mga lebel ng dagat sa panahong Permian ay nanatiling pangkalahatang mababa at ang malapit sa mga baybaying mga kapaligiran ay limitado ng koleksiyon ng halos lahat ng mga masa ng lupain sa isang kontinente na tinatawag naPangaea. Ito ay maaaring sanhi sa isang bahagi ng mgaekstinksiyonng mga espesyeng marino sa huli ng panahong ito sa pamamagitan ng pagpapaliit ng mga mababaw na lugar na baybayin na ninais ng maraming mga organismong marino.
Sa panahong Permian, ang lahat ng mga pangunahing masa ng lupain ng daigdig ay natipon sa isang superkontinenteng tinatawag naPangaea. Ang Pangaea ay nasa dalawang panig ngekwadorat sumakop tungo sa mgapolona may tumutugong epekto sa mga kuryente ng karagatan sa isang malaking karagatang tinatawag naPanthalassaat isangKaragatang Paleo-Tethysna isang malaking karagatan na nasa pagitan ngAsyaatGondwana. Ang kontinentengCimmeriaay humiwalay papalayo saGondwanaat lumipat papahilaga saLaurasyana nagsanhi sa Paleo-tethys na lumiit. Ang isang bagong karagatan ay lumalago sa katimugang dulo na tinatawag naKaragatang Tethysna isang karagatang na nananaig sa halos ng era naMesosoiko. Ang mga malalaking masa ng lupaing kontinental ay lumikha ng mga klima na may mga sukdulang bariasyon ng mga kondisyon init at lamig athabagatna may mataas na pang panahong paterno ng pagbagsak ng ulan. Ang mgadisyertoay tila malawak saPangaea. Ang gayong mga tuyong kondisyon ay pumabor sa mgahymnospermana mga halamang may buto na pinapalibutan ng isang protektibong takip kesa sa mga halaman gaya ng mgafernna nagkalat ng mgaspora. Ang unang mga modernong puno na mgakonipero, mgaginkgoat mgacycaday lumitaw sa panahong Permian. Ang tatlong mga pangkalahatang area ay lalong kilala sa mga ekstensibong depositong Permian: angmga kabundukang Ural(kung saan ang mismong Perm ay matatagpuan), Tsina at ang timog kanluran ng Hilagang Amerika kung saan angbasin na Permiansa estado ngTexassaEstados Unidosay ipinangalan dahil ito ang isa sa may pinaka makapal na mga deposito ng mga batong Permian sa daigdig.
Ang klima sa panahong Permian ay medyo iba iba. Sa simula ng Permian, ang daigdig ay hawak pa rin ng isangPanahong yelomula sa panahongCarboniferous. Ang mga glasyer(yelo) ay umurong sa mga gitna ng Permian habang ang klima ay unti unti katamtamang uminit na nagpatyo ng mga loob ng kontinente.Sa huling panahong Permian, ang pagtutuyo ay nagpatuloy bagaman ang temperatura ay nagsiklo sa pagitan ng mga siklo ng katamtamang init at lamig.
Ang mga depositong marino sa Permian ay mayaman sa mgafossilng mgamolluska,ekinodermaat mgabrachiopod. Ang mga fossiladong shell ng dalawang uri nginbertebrataay malawak na ginamit upang tukuyin ang mga strata(patong ng bato) ng panahong Permiya at i-koreladoang mga ito sa pagitan ng mga lugar: ang mgafusulinidna isang uri ng may shell na tulad ngamoebanaprotistana isa sa mgaforaminiferaat ang mgaammonoidna may mga shell nacephalopodna malayong mga kamag-anak ng mga modernongnautilus. Sa pagsasara ng panahong Permian, ang mgatrilobitaat ang isang bilang ng ibang ng mga pangkat marino ay nagingenkstinkt.
Ang buhay pang-lupain sa Permian ay kinabibilangan ng mga dibersong halaman, mgafungi, mgaarthropodaat iba't ibang mga uri ng mgatetrapoda. Ang panahong ito ay nakakita ng isang malawak na disyertong tumatakip sa loob ngPangaea. Ang sonang katamtamangb init ay kumalata sa hilagaang hemispero kung saan ang ekstensibong tuyong disyerto ay lumitaw. Ang mga batong nabuo sa simula ng panahong ito ay namantsahang pula ng mgabakalna oksido na resulta masidhing pag-iinit ngarawsa isang surpasiyong walang takip na halamanan. Ang isang bilang ng mga mas matandang uri ng mga halaman at hayop ay namatay o naging mga elementong marhinal. Ang panahong Permian ay nagsimula na ang mga flora ng panahongCarboniferousay yumayabong pa rin. Sa mga gitna ng Permian, ang isang pangunahing transisyon sa halamanan ay nagsimula. Ang may gusto ng swamp na mga punonglycopodngKarbonipersogaya ngLepidodendronatSigillariaay patuloy na pumalit sa loob na kontinental ng mga mas maunlad na mgabutong fernat simulang mgakonipero. Sa pagsasara ng panahong Permian, ang mga lycopod at mga swamp na equicete na nagpapaala-ala ng flora ng panahongKarbonipersoay inilagay sa isang serye ng mga islang pang-ekwador saDagat Paleotethysna kalaunang nagingTimog Tsina.Ang panahong Permian ay nakakita ngradiasyong pag-aangkopng maraming mga halagang pangkatkoniperokabilang ang mga ninuno ng mga maraming kasalukuyang panahong pamilya nito. Ang mga mayayamang kagubatan ay umiiral sa maraming mga area na may dibersong halo ng mga pangkat ng halaman. Ang katimugang kontinente ay nakakita ng ekstensibong mga kagubatang butong fern ng flora naGlossopteris. Ang mga lebel ngoksihenoay malamang mataas doon. Ang mgagingkoat mgacycaday lumitaw rin sa panahong ito.
Sa panahongPennsylvanianat tungo sa Permian, ang pinaka matagumpay ang mga primitibongmga kamag-anak ng ipis. Ang anim na mabibilis na mga hita, ang apat na mahusay na nagpaunlad ng mga tumitiklop na mga pakpak, medyo mahusay na mga mata, ang mahaba at mahusay na umunlad na mga antena, isangsistemang dihestibonaomniboroso, isang reseptakel para sa pag-iimbak ngspermatozoa, isang batay sachitinnaeksoskeletonna maaaring sumuporta at pumrotekta gayunding ang isang anyo nggizzardat maiging mga bahagi ng bibig ay nagbigay rito ng hindi matatalong kapakinabagan sa mga hayop naherbiboroso. Ang mga 90% ng mga insekto sa simula ng panahong Permian ay mga tulad ngipisna mga insekto naBlattoptera.Ang mga primitibong anyo ng mgatutubi(Odonataay nananaig na mga maninilang pang himpapawid at malamang nanaig rin sa pagsila ng mga insekto. Ang tunay na odonata ay lumitaw sa panahong Permianat ang lahat ng mga ito ay epektibongampibyoso(pang-tubig na mga hindi matandang yugto at mga matatandang pang-lupain) gayundin ang lahat ng mga modernongodonata. Ang mga prototipo ng mga ito ang pinakamatandang may pakpak na mgafossilna bumabalik sa panahongDeboniyanoat iba sa mga ilang respeto mula sa mga pakpak ng ibang mga insekto.Ang mgafossilay nagmumungkahing ang mga ito ay nag-aangkin ng maraming mga modernong katangian kahit sa hulingCarboniferousat posibleng nakabihag ang mga ito ng mga maliit nabertebratasapagkat ang ilang mga espesye ay may saklaw ng pakpak na 71 cm.Ang ilang mga pangkat ng insekto ay lumitaw sa panahong Permian kabilang ang mgaColeoptera(mga beetle) atHemiptera(tunay na mga bug).
Ang Simulang faunang pang-lupain ng panahong Permian ay pinanaigan ng mgapelikosauroat mgaampibyan, sa Gitnang Permian ng mga primitibongtherapisdagaya ng mgadinocephaliaat sa Huling Permian ay ng mas maunlad na mgatherapsidagaya ng mgagorgonopsiaat mgadicynodont. Tungo sa pinaka wakas ng panahong Permian, ang unang mgaarkosauroay lumitaw na isang pangkat na nagpalitaw sa mgadinosaurosa sumunod na panahongTriassic. Lumitaw rin sa wakas ng Permian ang mga unangcynodontana nagpatuloy na mag-ebolbsa mgamamalyasa panahongTriasiko. Ang isa pang pangkat ng mga therapsida na mgatherocephaliagaya ngTrochosaurusay lumitaw sa Gitnang Permian. Walang mga pang-himpapawid nabertebratasa panahong Permian. Ang panahong Permian ay nakakita ng pag-unlad ng isang buong fauna na pang-lupain at ang paglitaw ng unangmegafaunangmgaherbiboraatkarnibora. Ito ang panahong ang mgaanapsidaay pinakamataas sa anyo ng isang malaking mgaPareiasauroat bilang ng mga mas maliit na pangkalahatang tulad ngbutikingmga pangkat. Ang isang pangkat ng mga maliliit nareptilyana mgadiapsidaay nagsimulang dumami. Ang mga ito ang mga ninuno ng karamihang mga modernongreptilyaat ang nanaig na mgadinosaurogayundin ang mgaptesauroat mgabuwaya. Sa panahong ito ay yumayabong rin ang mga sinaunang ninuno ng mgamamalyana mgasynapsidana kinabibilangan ng ilang malalaking kasapi gaya ngDimetrodon. Ang mgareptilyaay nanaig sa mgabertebratadahil ang espesyal naradiasyong pag-aangkopng mga ito ay pumayag sa mga ito na yumabong sa mas tuyong klima. Ang mgaampibyanongPermian ay binubuo ng mgatemnospondyli,lepospondyliat mgabatrachosaur.
Ang panahong Permian ay nagwakas sa isang pinaka ekstensibongpangyayaring ekstinksiyonna naitala sapaleontolohiyanapangyayaring ekstinksiyong na Permian-Triasiko. Ang 90% hanggang 95% ng mga espesyeng marino ay nagingekstintogayundin ang 70% ng lahat ng mga organismong pang-lupain. Ito ang tanging alam na ekstinksiyong pang-masa ng mgainsekto.Ang pag-ahon mula sa pangyayaring Permian-Triasiko ay tumagal. Sa lupain, ang mga ekosistema ay tumagal ng 30 milyong taon upang makapanumbalik.May isa ring mahalagang ebidensiya na ang malawak na mga pagputok ng mgabasaltong bahamula sa output na magmang tumagal ng mga libo libong taon sa ngayongSiberian Trapsay nag-ambag sa stress na pangkapaligiran na tumungo sa ekstinksiyong pang-masa. Ang nabawasang habitat na pang-baybayin at mataas na pagiging tuyo ay malamang nag-ambag rin. Batay sa halaga nglavana tinatayang nalikha sa panahong ito, ang pinaka masahol na kasong senaryo ay ang pagpapatalik ng sapat nakarbon dioksidomula sa mga pagputok upang magpataas na mga temperatura ng daigdig na limang digring Celsius.Ang isa pang hipotesis ay kinasasangkutan ng gaashidrohenong sulpido. Ang mga porsiyon ng malalim na karagatan ay periodikong mawawalan ng lahat ng mga natunaw nitongoksihenona pumapayag sabakteryana namumuhay nang walangoksihenona yumabong at lumikha ng gaas na hidrohenong sulpido. Kung ang sapat na hidrohenong sulpido ay natipon sa sonang anoreksiko, ang gaas ay maaaring tumaas saatmospero. Ang mga gaas na nag-ooksidisasa atmospero ay wawasak sa gaas na nakalalason ngunit ang hidrohenong sulpido ay agad na kokonsumo ng lahat ng mga makukuhang gaas na atmospero upang baguhin ito. Ang mga lebel ng hidrohenong sulpido ay dramatikong tataas sa ilang mga daang taon. Ang pagmomodelo ng gayong pangyayari ay nagpapakita na ang gaas ay wawasak ngosonasa itaas na atmospero na papayag sa radiasyongultravioletna pumatay ng mga espesye na nakaligtas sa gaas na nakalalason.Siyempre, may mga espesyeng maaaring makapag-metabolisang hidrohenong sulipido. Ang isa pang hipotesis ay itinayo mula sa teoriyang pagputok na bahang basalot. Ang limang digring Celsius ay hindi sapat na taas ng mga temperatura ng daigdig upang ipaliwanag ang kamatayan ng 95% ng buhay. Ngunit ang gayong katamtamang pag-init ay maaaring mabagal na magpataas ng mga temperatura ng karagatan hanggang sa ang mga tumigas sa lamig na mga reservoir ngmetano(methane) sa ilalim ng sahig ng karagatan malapit sa mga baybayin(isang kasalukuyang pinupuntirya para sa isang bagong pinagkukunan ng enerhiya) ay natunaw na nagpapatalsik ng sapat na metano kasama sa mga pinaka makapangyarihang gaas nagreenhousesa atmospero upang magpataas ng mga temperatura ng daigdig ng karagdagang limang digring Celsius. Ang hipotesis na tumigas sa lamig na metano ay tumutulong na ipaliwanag ang tumaas na lebel ngkarbon-12sa patong na hangganan ng Permian-Triasiko. Ito ay nakatutulong rin na ipaliwanag kung bakit ang unang yugto ng ng mga ekstinksiyon ng patong ay batay sa lupain, ang ikalawa ang batay sa tubig(at nagsisimula pagkatapos ng pagtaas ng mga lebel ng karbon-12) at ang ikatlo ay muling batay sa lupain. Ang mas spekulatibong hipotesis ang pagtaas ngradiasyonmula sa malapit nasupernobaay responsable sa mga ekstinksiyon. Ang mgatrilobitana yumabong simula panahongCambrianay sa wakas naging ekstinkns bago ang wakas ng Permian. Ang mganautilusna isang espesye ng mga cephalopod nakagugulat na nakaligtas sa pangyayaring ito. Noong 2006, ang isang pangkat ng mga siyentipikong Amerikano mula saThe Ohio State Universityay nag-ulat ng ebidensiya para sa isang posibleng malakingkrater(bunganga) ngtaeng-bituinna [[Lupaing krater na Wilkes) na maydiametrong500 kilometro saAntarctica.Ang krater na ito ay matatagpuan sa lalim na 1.6 kilometro sa ilalim ng yelo ng Lupaing Wilkes sa silanganang Antartica. Ipinagpalagay ng mga siyentipiko na ang pagbanggang ito ay maaaring nagsanhi ng pangyayaring ekstinksiyon na Permian-Triasiko bagaman ang edad nito ay may braket lamang sa pagitan ng 100 milyon at 500 milyong taon ang nakalilipas. Kanila ring ipinagpalagay na maaaring nag-ambag sa isang paraan sa paghihiwalay ngAustraliamula sa masa ng lupaingAntarcticana parehong bahagi superkontinentengGondwana. Ang mga lebel ng paghahati ngiridiyoatquartzsa patong na Permian-Triasikoay hindi lumalapit sa mga nasa patong nahangganang Kretaseyoso-Paleohene. Kung ang isang mas higit na proporsiyon ng mga espesye at mga indibidwal na organismo ay naging ekstinto sa panahong Permian-Triasiko, ito ay nagbigay duda sa pagbangga ng bulalakaw sa paglikha ng Kretasyoso Paleohene. May karagdagang pagdududa sa teoriyang ito batay sa mgafossilsaGreenlandna nagpapakita ng unti unting ekstinksiyon na tumagal ng mga 80,000 taon na may tatlong mga natatanging mga yugto. Maraming mga siyentipo ay nangangatwirang ang pangyayaring Permian-Triasiko ay sanhi ng kombinasyon ng ilan o lahat ng mga hipotesis sa itaas at iba pang mga paktor. Ang pagkakabuo ngPangaeaay nagpabawas ng bilang mga habitat na pang-baybayin at maaaring nag-ambag sa ekstinksiyon ng marmaing mgaklado.