İran monarxiyasının 2500 illiyi ziyafəti

İran monarxiyasının 2500 illiyi ziyafəti(fars.جشن‌های ۲۵۰۰ سالهٔ شاهنشاهی ایران‎‎) - İran imperatorluğu dövlətinin vəƏhəmənilər İmperatorluğununquruluş münasibəti ilə1971-ci ilin12 oktyabrvə16 oktyabrtarixləri aralığındaİranınmüxtəlif şəhərlərində təşkil olunmuş kompleks dövlət tədbirləri və şənlikləri.Pəhləvi rejimi, müasir İran xalqı yaratmaq məqsədilə, ari mənşəli milli kimliyi vurğulamağı rəsmi tarixşünaslığında əsas götürmüşdür. Bu prosesdə, İranı işğal edib idarə edən yad ünsürlərə qarşı yerliləşdirmə strategiyasından istifadə edilərək,türklər,ərəblərvəmonqollarkimi qeyri-ari ünsürlərin İran mədəniyyətinə uyğunlaşdırıldığı iddia edilmiş və bu iddialar İranlı bürokratlar, şairlər, alimlər və şəxsiyyətlər vasitəsilə möhkəmləndirilmişdir. Pəhləvi sülaləsi, özünü 2500 illik bir monarxiyanın varisi kimi göstərərək, həm suverenliyini, həm də irqi əsaslı ideologiyasını möhkəmləndirməyə çalışmışdır.
Bayramın məqsədi müasir bir İran xalqı yaratmaq, ari mənşəli milli kimliyi vurğulamaq və eləcə də ŞahMəhəmməd Rza Pəhləvidövründə onun müasir nailiyyətlərini nümayiş etdirmək idi. Şənliklərdə ölkənin islamaqədərki tarixinə önəm verilir vəBöyük Kirinİran tarixi üçün olan əhəmiyyətinin üzərində dayanılırdı.
Bəzi müasir tarixçilər sözügedən ziyafətin1979-cu ildə baş vermişİran İslam İnqilabınınbaşlanmasının əsas kulimnasiya nöqtələlərindən biri hesab edirlər.
İdeyanın1958-ci ildə, millətçi İran alimi və intellektualı Şücaəddin Şəfanın şah ailəsinə İran monarxiyasının 2500 illiyi münasibətilə təntənələr keçirməyi təklif etməsilə başladığı güman edilir. Bu rəqəm eramızdan əvvəl559-cu ildəBöyük Kirin(Kuruş) taxta çıxaraq Əhəmənilər sülaləsinin əsasını qoymasından hesablanırdı. Bayram tədbirlərilə yanaşıİranın bəşər sivilizasiyasının inkişafına təsiriniöyrənən elmi konfransın keçirilməsi nəzərdə tutulurdu.
Təklif şahın xoşuna gəldi və1960-cı ildə müvafiq təşkilat komitəsi yaradıldı. Əvvəlcə böyük təmtəraq nəzərdə tutulmurdu və ayrılan büdcə 3,5 milyon dollara bərabər idi. Yubiley1961-ci ildə qeyd olunmalı idi. Bu zamanİran tarixihaqqında kitabların,İran mədəniyyətinümunələrinin və arxeoloji tapıntıların sərgisi keçiriləcəkdi. Kir haqqındafars,türk,ərəb,ingilis,fransız,almanvəitalyandillərində kitab buraxılacaqdı. Lakin bəzi amillər üzündən həmin il tədbir keçirilmədi.
Yubiley mövzusuna1960-cı illərin ikinci yarısında yenidən qayıdıldı.Əhəmənilər dövlətininiki qədim paytaxtına yaxınlığına görə təntənələrin əsas hissəsinin keçirilməsi planlaşdırılanŞirazdainfrastrukturun arzulanan səviyyədə olmamasını nəzərə alan Təşkilat Komitəsinin sədri Əmir Müttəqi qədimPersepolisşəhərində çadır şəhərciyi salmağı təklif etdi.Məhəmməd Rza Pəhləviəvvəlcə bu təklifi "sürrealist" adlandıraraq rədd etmişdir.
Amma1970-ci ildə şah onu yenidən nəzərdən keçirib bəyəndi və təntənələrin keçirilməsinə qəti qərar verdi. Monarx onun təxmini tarixini də müəyyən etdi:1971-ci ilinoktyabrı. Təşkilat Komitəsi yenidən quruldu. Onun sədri saray naziri Asadollah Aləm, fəxri prezidenti isə şahbanuFərəh Pəhləviolmuşdur. İndi yubiley tədbirlərinə təkcə alimləri deyil, xarici ölkələrin siyasi liderlərini də dəvət etmək qərara alındı. Əvvəlcə elmi-mədəni tədbir kimi planlaşdırılan yubiley indi siyasi şəkil almağa başladı.
Kiros silindiritədbirin əsas simvolu kimi seçildikdən sonraŞiraz Beynəlxalq Hava Limanınıngenişləndirilməsinə vəPersepolisəgedən avtomobil yollarının yenidən qurulmasına başlanılmışdır.1970-cı illərdəPersepolisantik xarabalıqları şəhəri olduğundan şəhərin özündə və ətraf bölgələrdə yaşayış yox idi. Buna görə ərazidə çoxlu sayda ilanlar və zəhərli həşaratlara rast gəlmək mümkün idi.Pəhləvilərşəhəri ilanlardan və digər zərərli həşaratlardan təmizləmək üçün bu sahədə təcrübəsi olan xaricimütəxəssislərdənistifadə etdilər və qısa zamanda şəhər tamamilə təmizləndi.
Əhəmənilər dövlətininikinci paytaxtı olanPersepolisinqalıqlarıTehrandan900 km cənubda,Şirazşəhərindən 50 km şimal-şərqdə yerləşirdi. İlk paytaxt olanPasarqadşəhəri isəPersepolisdən80 km şimal-şərqdə idi.II Kirinsərdabəsi də burada ucalırdı. Heç kəsin yaşamadığı şəhərin özündə minlərlə ağac və gül kolları əkilmiş, həttaAvropadan50 min ədəd oxuyan quş gətirilmişdir.
FransanınMaison Jansen interyer firması tərəfindən hazırlanan çadır şəhərciyi beşguşəli ulduz şəklində idi. Mərkəzdəki möhtəşəm fəvvarədən beş tərəfə uzanan küçələrdə yolun hər tərəfində 5 olmaqla 10 çadır quruldu. Beləcə, cəmi 50 çadır vardı. Qonaqların qalacağı bu çadırların hər birində komfort üçün bütün şərait yaradılmışdı, o cümlədən kondisionerlərlə təmin olunmuşdular. Şəhərcikdə bundan əlavə daha iki çadırlar vardı: qonaqları qəbul etmək üçün dairəvi Şərəf zalı və nəhəng, hamının yerləşəcəyi Banket zalı. Bütün bu kompleks 65 hektar ərazidə yerləşirdi.
ParisindəbdəbəliMaxim'srestoranı bu ziyafətlə əlaqədar olaraq iki həftə bağlanıldı. Bütün heyətiİranagələrək ziyafət təşkili ilə məşğul oldular. Ümumilikdə 160 aşpaz, şirniyyatçı və ofisiant cəlb edildi.
Təntənələri işıqlandıracaq sənədli film iki dildə olacaqdı:farsvəingilisdillərində. FarscaForuq-i Cavidan(azərb.Əbədi atəş‎),ingiliscəFlames of Persia(azərb.Persiyanın atəşi‎) adlanacaq bu filmi ingiliscə səsləndirmək üçün dünya şöhrətli rejissorOrson Uellsdəvət olundu. Bariton səsi olan Uellsə bunun müqabilindəKüləyin başqa üzüadlı filminin maliyyələşdirilməsi vəd edildi. Mərasimin marşını yazmaq isə məşhur çexoslovak bəstəkar Zdenek Lişkaya həvalə olundu.
QonaqlarıŞiraz Beynəlxalq Hava LimanındanqarşılayıbPersepolisəgətirmək üçün 250 qırmızı rəngliMercedes-Benzavtomobili alındı. Çadırlarİran xalçaları, İtaliya pərdələri ilə bəzənmişdi. Burada hər bir qonağın öz ölkəsi ilə əlaqə saxlaması üçün birbaşa telefon əlaqəsi mövcud idi.
Tədbirin rəsmi simvolu ortasında Kirin silindiri olan emblem idi.1879-cu ildə qədimBabilşəhərinin ərazisində arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan bu artefaktBritaniya muzeyindəsaxlanılırdı və təntənələr dövründə müvəqqəti olaraq İran hökumətinə verilmişdi. Gil üzərində olan yazılarıMəhəmməd Rza Pəhləvitarixdə ilk insan hüquqları xartiyasıkimi təqdim edirdi. Despotik hakimiyyət quran şah belə bir ilkinİranərazisində yazılması ilə çox fəxr edirdi.
İran tarixinəvə mədəniyyətinə maraq oyatmaq, ölkə turizmini inkişaf etdirmək üçün təntənələrə əlverişli məqam kimi baxan şah rejimi 30-a qədər dövlətdən qonaqlar dəvət etməyi planlaşdırırdı. Lakin tədbirə maraq gözlənildiyindən böyük oldu. Bir çox ölkələrin səfirlikləri xarici işlər nazirliyinə müraciət edərək öz ölkələri üçün dəvət istəyirdilər. Nəticədə iştirakçıların sayı xeyli çoxalmışdır.
Təntənələrin1971-ci il12 oktyabr-16 oktyabrtarixləri arasında keçirilməsi qərara alınmışdır. İlk gündəII KirinPasarqaddayerləşən sərdabəsi ziyarət olunacaqdı. Bu münasibətlə sərdabənin yerləşdiyi ərazi digər məzarlardan təmizlənmiş, ətrafa xeyli ağaclar əkilmişdi. Tədbirdə əsasən hökumət üzvləri, ruhanilər və xarici səfirliklərin nümayəndələri iştirak edirdilər.
Pasarqadahelikopterləgələn şah, şahbanu və vəliəhd Rza orkestr musiqisinin sədaları altında sərdabəyə yaxınlaşdılar. Şahbanu və vəliəhd bir qədər arxada dayandılar. Şah isə hərbçilərin müşayiəti ilə sərdabənin önünə gələrək əklil qoydu və bundan sonraKuruş! Böyük şah, şahlar şahı, Əhəməni imperatoru, İran torpağının hökmdarı. Mən, İran şahənşahı Sizə şəxsən öz adımdan və İran milləti adından salamlayıram, - sözlərilə başlayan çıxışını etdi.Siz rahat yatın, zira biz, sizin mirasınızı qoruya bilmək üçün yatmırıq, - kimi vədlərin səsləndiyi çıxışdan sonra bir dəqiqəlik sükut saxlanıldı. İran televiziyası ilə canlı yayımlanan mərasimə milyonlarla adam baxırdı.
Ertəsi günMəhəmməd Rza PəhləviŞiraz universitetindəBeynəlxalq iranşünaslıq konfransınınaçılışını etdi. Konfransda 500 nəfər iştirak edirdi. Onun materialları sonralarActa Iranicaadlı dərgidə çap edildi.
Həmin gün yüksək mənsəbli xarici qonaqlar da gəlməyə başladı. Onları şah və şahbanu şəxsən qarşılayır, hər qonağın şərəfinə ölkəsinin himni səsləndirilirdi. Altmış ölkədən qonaqlar vardı. Onların təxminən yarısını müxtəlif monarx sülalələrinin nümayəndələri təşkil edirdilər. Aralarında hakimiyətsiz əsilzadələr də vardı. Məsələn, İtaliyanın devrilən Savoyya sülaləsinin başçısı Viktor Emmanuel və ismaililərin imamı IV Ağa Xan kimi.
ABŞ vitse-prezidentiSpiro Aqnyu,Böyük Britaniyanıkraliçanın əriFilip Mauntbettenvə qızı Anna.,Fransanıbaş nazir Jak Şaban-Delmas,Qərbi Almaniyanıbundestaqın spikeriKay-Uve fon Hassel,İtaliyanıbaş nazirEmilio Kolombo,TürkiyəniprezidentCövdət Sunay,İspaniyanıkral Xuan Karlos və arvadı Sofiya təmsil edirdilər. Monako knyazı III Renyeni də arvadı,HollivudəfsanəsiQreys Kellimüşayiət edirdi.
Bu dövrİran-SSRİmünasibətlərinin gərgin dövrü idi. Bir tərəfdən İranNATO-nun kiçik qardaşı sayılanSENTOhərbi blokunun üzvü idi, digər tərəfdən isə şimal qonşusu ilə sıx iqtisadi əməkdaşlıq edirdi. Yəqin ki, buna görə tədbirdəSovet Sosialist Respublikaları İttifaqınıde-yure dövlət başçısı, Ali Sovetin Rəyasət heyətinin sədri Nikolay Podqornı təmsil edirdi.
Əslində monarxiyanın əleyhdarı sayılan kommunist dövlətlərinin bu mərasimə münasibəti maraqlı idi.Yuqoslaviya,Rumıniya,Bolqarıstan,Çexoslovakiyadövlətin birinci adamı ilə təmsil olunurdular. İlk iki ölkənin həm də birinci lediləri gəlmişdilər.MacarıstanıisəSSRİkimi dövlətin formal rəhbəri təmsil edirdi. Polşadan Dövlət şurası sədrinin müavini təşrif buyurmuşdu. YalnızÇinPakistandakısəfiri kimi kiçik məmuru göndərdi.
Ən ekstravaqant qonaqEfiopiyanın79 yaşlı imperatoruHayle Selassiidi. İmperator özünün kiçik itini də gətirmişdi və çox vaxt qucağında gəzdirirdi. İranın regional lider iddiaları vəİsrailləsıx əlaqələri onun bir çox ərəb ölkəsi ilə münasibətlərini korlamışdı. Buna görə dəMisir,Səudiyyə Ərəbistanı,Suriya,İraq,Liviyavə digərərəb ölkələritəntənələrdə iştirak etmirdilər.İordaniya,Livan,Küveyt,Oman,Bəhreyn,Qətərnümayəndələri isə gəlmişdilər.
İran monarxiyasının 2500 illiyi münasibətilə verilən əsas ziyafət oktyabrın 14-nə təyin edildi. Bu, həm də şahbanuFərəh Pəhləvinin33-cü doğum günü idi. Həmin gün şah və şahbanu qonaqları Şərəf zalında qəbul edir və Banket zalına ötürürdülər.
Banket zalında hər şey ən keyfiyyətli materiallardan hazırlanıb. Nimçələr, boşqabalar məşhur Limoj çinisindəndir. Onların ortasında Pəhləvi sülaləsinin gerbi həkk olunub. Badələr Bohemiya büllurundan, çəngəl, bıçaq və qaşıqlar gümüşdən idi. Bu sırada yalnız çılçıraqlar istisnadır, orqanik şüşədən hazırlanıblar. Çünki büllurdan hazırlansaydılar, çadırın tavanı davam gətirməzdi. İlk tost1959-cu ilDom Perignon Roseşərabı ilə qaldırılan ziyafətdə başqa bahalı şərablar, viskilər, araqlar və müxtəlif cür yeməklər verildi.
Xəzərinxeyli qara kürüsü istifadə edildi, hərçəndi, şah özü yemirdi, kürüyə allergiyası vardı. 600-ə qədər adamın iştirak etdiyi qonaqlıq beş saat yarım davam etdi. Nəticədə ən bahalı ziyafət kimiGinnesin rekordlar kitabınadüşdü. Gecə məşhur avanqard musiqiçi Yanis Ksenakisin məhz bu hadisə üçün bəstələdiyiPersepolisəsərinin ifası ilə başa çatdı. Ertəsi gün hərbi parad keçirilmişdir.
Onu izləmək üçün yaradılan tribuna elə yerdədir ki, öndə çəkən kameralar həm dəPersepolisxarabalıqlarını, xüsusən dəI Daratərəfindən tikilən əfsanəviApadana sarayının72 sütünundan günümüzə gəlib çatan 13 sütununu da lentə alırdılar.
1.700-dən artıq əsgərin iştirak etdiyi parad 3 saat davam etmişdir. Parad iştirakçılarıİran ordusununən qədim zamanlardan indiyə qədər olan geyimlərini, silahlarını nümayiş etdirərək keçirdilər. HəttaI KserksinYunanıstanüzərinə hücum zamanı istifadə etdiyi gəmilərin də üç maketi tribuna önündən keçmişdir. Qədim hərbçiləri canlandıran əsgərlərə təbii görünmək üçün bir neçə ay, üzlərini, bığlarını qırxmaq qadağan edilmişdi.
Həmin gün axşam verilən ziyafət daha sərbəst xarakter daşıyırdı. Qonaqlara İran düyüsündən hazırlanan plovla yanaşı fisincan, cücə kababı və çilo kabab verildi.16 oktyabrtarixində bütün tədbir iştirakçıları Tehrana getdi. Burada şah ailəsi və qonaqlar əvvəlcəPəhləvi sülaləsininbanisi, şahın atasıRza şah Pəhləvimavzoleyini ziyarət etdilər. Sonra isəŞahlar bürcü(Borc-e Şahyad)adını verdikləri kompleksin açılışı oldu. İslam inqilabından sonra adı dəyişilərəkAzadlıq bürcü(Borc-e Azadi)olan tikili indiTehranınsimvolu sayılır.
Rəsmi mənbələr bütün təntənələrə 22 milyonABŞ dollarıxərcləndiyini iddia olunmuşdur. Bu o zamanın kursu ilə olduqca böyük məbləğ idi. 2022-ci il məzənnəsi ilə ziyafətin təşkilinə 950 milyonABŞ dollarınayaxın vəsait xərclənmişdir.
Ancaq şah rejiminin əleyhdarları, xüsusən təntənələriİblis bayramıadlandıranRuhulla Xomeyninintərəfdarları on dəfə daha böyük məbləğ səsləndirirdilər və insanların da çoxu rəsmi şəxslərə deyil, onlara inanırdı. Ölkədə xeyli sosial problemlərin olduğu bir zamanda belə nəhəng məbləğin ziyafətə xərclənməsi xalqda böyük qəzəb doğurmuşdu. Nəticədə yubiley tədbirləri şah rejimini nüfuzdan salan addımlardan biri kimi tarixə keçmişdir.İran İslam İnqilabınınbaş verməsindəki əsas səbəblərdən biri kimi sözügedən ziyafətin adı da tez-tez çəkilmişdir.
2500 illik münasibətilə keçirilən tədbirlər böyük ölçüdə İran tarixinə və mədəniyyətinə marağı xeyli artırdı, iranşünaslığın inkişafına böyük təkan vermişdir. Kirin sərdabəsi isə iranlıların  hər il29 oktyabrtarixində, Böyük Kir günü ziyarət edərək milli duyğularını ifadə etdikləri yerə çevrildi. Hətta İslam inqilabı belə bu ənənəni dəyişə bilmədi.
1979-cu ildəİrandamonarxiya devrildi, şah və şahbanu ölkədən qaçmağa məcbur oldular. Səkkiz il öncəPersepolistəntənələrində iştirak edən qonaqlardan kimsə onlara öz ölkəsində sığınacaq vermədi. Əvəzində yubileyə gəlməyən, ancaq ötən müddətdəİsrailləsülh bağladığı üçün şaha da münasibəti dəyişənMisirprezidentiƏnvər Sadatşahı və ailəsini qəbul etməyə razı olmuşdur.