Tsiko

Angtsikoosiko(Ingles:sapodilla) ay isang uri ng prutas at puno na may pangalang pang-agham naManilkara zapota. Mahaba ang buhay ng punong ito na palagiang lunti ang mga dahon at nabubuhay sa mga tropikong lugar ngBagong Mundo. Katutubo ito saMehikoat naipakilala saPilipinasnoong kapanahunan ng kolonisasyong Kastila. Matamis ang bilog na bunga nito, na may mabuhok na balat at kulay kayumangging madilim.
Tumataas ang tsiko mula 30 hanggang 40 metro. Hindi ito naaantig ng hangin at mayaman ang balat sa puti, malambot at madikit na dagtang (latex) tinatawag nachicle. Medyo hindi kalakihan at makintab ang mapandekorasyong mga dahon nito. Palaktaw-laktaw ang mga dahong ito, eliptiko hanggangbilohabaang hugis, may 7 hanggang 15 sentimetro ang haba, at may buong mga gilid.
Hindi lantaran ang mga mapuputi at mukhang-kampanang mga bulaklak, na maycorollana anim ang patong. Bilugan ang malaki nitongbunga, na may 4 - 8 sentimetrong diyametro, at kahawig ngpatatasna may makinis na balat. Naglalaman ang prutas na ito ng mga dalawa hanggang sampung mgabuto. Bilang dagdag, nagkukulay ang laman sa loob ng mapanglaw na dilaw hanggang sa kayumanggi o kulay-lupang anyo na may kagaspangan sa salat, kaparis ng hinog na hinog naperas.
May natatanging katamisan ang lasa nito na ikinukumpara sa lasa ngkending bulakokaramelo. Matigas sa pandama ang hilaw na bunga at naglalaman ng mataas na bilang ng mgasapponinna, katulad ng mgatannin, nakasasanhi ng pagkatuyo ng bibig.
Maiitim ang mga buto ng prutas at kahawig ng mgamunggona may kawit sa isang dulo na maaaring dumikit sa lalamunan kapag nalunok.
Namumunga ang mga puno ng tsiko dalawang beses sa loob ng isang taon, bagaman maaaring magpatuloy ang pamumulaklak buong taon. Mataas ang antas ng lamang dagta ng bunga at hindi kaagad nahihinog, maliban na lamang kung pipitasin. May ilang bungang bilog, samantalang may iba namang bilohaba na may matutulis na dulo.
Impormasyon hinggil sa nutrisyonBatay sa diyetang may 2,000kaloriyaang mga pang-araw-araw na bahagdang halagang nabanggit sa ibaba. Maaaring mas mataas o mas mababa ang pang-araw-araw na halagang nababagay para sa iyo, depende sa kaloriyang kailangan mo:
Bilang ng hain: 1 tsiko (170 g)Kaloriya (calories) 141Kaloriya mula sataba17
Kabuoang bilang ng taba 1.9 g (3%)Nasasalang taba (saturated fat) 0.3g (2%)Maramihan at hindi nasalang taba (polyunsaturated fat) 0 gIsahan at hindi nasalang taba (monounsaturated fat) 0.9 gKolesterol (cholesterol) 0 mg (0%)Sodium 20.4 mg (1%)Potassium 328.1mg(9%)Kabuong bilang ngcarbohydrate33.9 g (11%)Hiblang diyetaryo (dietary fiber) 9 g (3%)Protina 0.7 g (1%)Bitamina A 2%Bitamina C 42%Calcium 4%Iron 8%
Dati itong tinatawag naAchras sapota, isang pangalang mali at hindi naaangkop sa halamang ito. Kilala din sa ganitong mga katawagan sa iba't ibang mga bansa:chikooosapotasaIndia,sofedasaBangladesh,chikoo(binabaybay ding "chikku," "chiku," o "ciku") saTimog AsiaatPakistan,chicoo tsiko saPilipinas,sawosaIndonesia,cikusaMalaysia,hồng xiêm(xa pô chê) saVietnam,sapodillasaGuyana,sapodillaorata-misaSri Lanka,lamoot(ละมุด) saThailandatCambodia,nísperosaColombia,Nicaragua,El Salvador,Dominican RepublicatVenezuela,níperosaCubaatRepublika Dominikana,dillysaBahamas,naseberrysa iba pang mga pook saWest Indies, atsapotisaBrazil.