การปฏิวัติยุคหินใหม่

การปฏิวัติยุคหินใหม่(อังกฤษ:neolithic revolution) หรือการปฏิวัติเกษตรกรรมครั้งที่หนึ่ง(อังกฤษ:first agricultural revolution) 
เป็นการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของวัฒนธรรมมนุษย์หลายแห่งในช่วงยุคหินใหม่ในทวีปแอฟโฟร-ยูเรเชียจากสังคมคนเก็บของป่าล่าสัตว์(สังคมแบบยังชีพ) ไปสู่สังคมเกษตรกรรมแบบตั้งถิ่นฐาน จึงช่วยให้ประชากรเพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ ได้ทำให้มนุษย์สามารถสังเกตการณ์และทดลองกับพืช โดยเรียนรู้วิธีการเติบโตและการพัฒนาของพืชความรู้ใหม่ทำให้สามารถปรับพืชป่าเป็นไม้เลี้ยง/เป็นพืชไร่
หลักฐานทางโบราณคดีชี้ว่า การปรับพืช/สัตว์ชนิดต่างๆ ให้เป็นไม้เลี้ยง/สัตว์เลี้ยงเกิดขึ้นในเขตต่างๆ ทั่วโลก 
เริ่มต้นในสมัยโฮโลซีนเมื่อ 11,700ปีที่แล้วหลังจากสิ้นสุดยุคน้ำแข็งสุดท้ายเป็นการเปลี่ยนแปลงเข้าสู่สังคมการเกษตรครั้งแรกของมนุษย์ที่ตรวจสอบได้ทางประวัติศาสตร์
การปฏิวัติยุคหินใหม่ทำให้อาหารหลากหลายน้อยลงอย่างมาก
มีผลให้คุณภาพทางโภชนาการของมนุษย์ลดลงเมื่อเทียบกับที่ได้จากการหาของป่าก่อนหน้านี้แต่เพราะการผลิตอาหารมีประสิทธิภาพมากขึ้น จึงช่วยให้มนุษย์สามารถทุ่มเทความสนใจไปในกิจกรรมอื่นๆ 
และดังนั้นจึงเป็นเหตุการณ์ที่ "จำเป็นอย่างยิ่งเพื่อการเกิดขึ้นของอารยธรรมสมัยใหม่ 
โดยสร้างรากฐานสำหรับการพัฒนาทางอุตสาหกรรมและการเติบโตทางเศรษฐกิจที่ยั่งยืนในกาลต่อมา"
การปฏิวัติยุคหินใหม่ไม่ใช่แค่เพิ่มองค์ความรู้ในการผลิตอาหาร
เพราะในช่วงพันปีถัดมา ก็ได้เปลี่ยนคนเก็บของป่าล่าสัตว์กลุ่มเล็กๆ ที่เร่ร่อนไปเรื่อยซึ่งเป็นรูปแบบหลักของสังคมมนุษย์ยุคก่อนประวัติศาสตร์มาตลอด 
ให้กลายเป็นสังคมตั้งถิ่นฐานโดยอยู่ในบ้านเมืองที่สร้างขึ้น
สังคมเหล่านี้เปลี่ยนสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติไปเป็นอย่างมากด้วยการเพาะปลูกพืชอาหารเฉพาะอย่างๆ 
และมีกิจกรรมต่างๆ เช่นชลประทานและการถางป่าซึ่งช่วยให้ผลิตอาหารได้เกินพอ
พัฒนาการอื่นๆ ที่พบอย่างแพร่หลายในยุคนี้คือการปรับสัตว์ให้เป็นสัตว์เลี้ยงเครื่องปั้นดินเผาเครื่องมือหินขัด และบ้านรูปสี่เหลี่ยม
ในหลายภูมิภาค การเปลี่ยนเป็นสังคมเกษตรกรรมของมนุษย์ก่อนประวัติศาสตร์ได้ก่อช่วงต่างๆ ที่ประชากรเติบโตอย่างรวดเร็ว
ซึ่งเรียกทางวิชาการว่า neolithic demographic transition (ช่วงเปลี่ยนสภาพทางประชากรยุคหินใหม่)
พัฒนาการเช่นนี้บางครั้งเรียกว่าneolithic packageเป็นรากฐานของการบริหารจัดการและโครงสร้างทางการเมืองแบบรวมศูนย์, การแบ่งสังคมเป็นชั้นๆ,
การถ่ายทอดความรู้ที่ไม่อาศัยบุคคล (เช่นการเขียน), การตั้งถิ่นฐานที่มีประชากรหนาแน่น, การฝึกเป็นผู้เชี่ยวชาญกับการแบ่งแรงงาน,การค้าที่เพิ่มมากขึ้น, การพัฒนาศิลปะและสถาปัตยกรรมที่เคลื่อนย้ายไม่ได้ และการเป็นเจ้าของทรัพย์สินมากขึ้นอารยธรรมอันเก่าแก่ที่สุดเท่าที่รู้จักคือ อารยธรรมซูเมอร์ในเขตเมโสโปเตเมียตอนใต้ (ประมาณ 6,500ปีก่อน)
ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมๆ กับยุคสัมฤทธิ์
ความสัมพันธ์ของลักษณะต่างๆ ของยุคหินใหม่ดังกล่าวกับการเริ่มต้นของเกษตรกรรม
ลำดับการเกิดขึ้นของทั้งสอง 
และความสัมพันธ์เชิงประจักษ์ระหว่างกันที่พบในแหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ต่างๆ ยังคงเป็นประเด็นการศึกษา
ทั่วไปเข้าใจว่าจะต่างๆ กันไปในแต่ละที่
โดยไม่ใช่ผลตามกฎสากลทางวิวัฒนาการสังคมอะไรๆ
หลักฐานทางโบราณคดีบ่งชี้ว่าการปรับปรุงพันธุ์พืชและสัตว์เกิดขึ้นแยกกันในหลายแห่งทั่วโลก เริ่มในสมัยโฮโลซีนเมื่อ 11,700ปีก่อนช่วงเวลาที่เกิดความเปลี่ยนแปลงนี้แตกต่างกันไปในแต่ละภูมิภาคเริ่มจากบริเวณพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ราว10,000–8,000 ปีก่อนคริสตกาลตามด้วยลุ่มแม่น้ำแยงซีและแม่น้ำหวงราว 7,000ปีก่อนคริสตกาลและที่สูงนิวกินีราว7,000–3,000 ปีก่อนคริสตกาลมีหลายทฤษฎีที่พยายามอธิบายถึงสาเหตุของการเปลี่ยนมาทำการเกษตร เช่น พื้นที่มีความอุดมสมบูรณ์การใช้เกษตรกรรมเป็นเครื่องมือแสดงอำนาจการปรับตัวของมนุษย์และพืชสภาพอากาศคงที่หลังยุคน้ำแข็งและการสูญพันธุ์ของสัตว์ใหญ่ (megafauna)มีหลักฐานการเพาะปลูกธัญพืช 8ชนิดเป็นครั้งแรกในลิแวนต์ช่วงราว 9,500ปีก่อนคริสตกาลขณะที่การเลี้ยงสัตว์เกิดขึ้นก่อนหน้านั้นโดยสัตว์กลุ่มแรกๆ ที่มนุษย์นำมาเลี้ยงได้แก่สุนัข(13,000ปีก่อนคริสตกาล)แพะ(10,000ปีก่อนคริสตกาล)สุกร(9,000ปีก่อนคริสตกาล)แกะ(9,000–8,500 ปีก่อนคริสตกาล) และวัว(8,000ปีก่อนคริสตกาล)
ถึงแม้การปฏิวัติยุคหินใหม่จะนำพาความก้าวหน้าต่างๆ แต่งานศึกษาทางชาติพันธุ์วิทยาและโบราณคดีหลายชิ้นพบว่า
การกินอาหารจากธัญพืชมากขึ้น ลดการคาดหมายคงชีพเพิ่มการเสียชีวิตในทารกและเพิ่มโรคติดเชื้อและโรคเสื่อมการเพาะปลูกกลับจำกัดความหลากหลายของอาหาร ทำให้มนุษย์ขาดวิตามินและแร่ธาตุนอกจากนี้นักประวัติศาสตร์และนักมานุษยวิทยาชาวอเมริกันจาเร็ด ไดมอนด์ยังเสนอว่าการเปลี่ยนแปลงนี้ก่อการแบ่งแยกทางสังคมและความเหลื่อมล้ำทางเพศสภาพ
คนเก็บของป่าล่าสัตว์มีความจำเป็นในการดำรงชีพและมีวิถีชีวิตที่ต่างกับเกษตรกรคนเก็บของป่าล่าสัตว์มักจะเร่ร่อนอพยพไป อาศัยอยู่ในที่พักชั่วคราวในกลุ่มชนเผ่าขนาดเล็ก และติดต่อกับคนภายนอกอย่างจำกัด
อาหารจะสมดุลดีแม้จะขึ้นอยู่กับสิ่งแวดล้อมในแต่ละฤดูกาลเป็นอย่างมาก 
ในทางตรงกันข้าม เพราะอาหารเกษตรมีเกินและวางแผนได้ จึงทำให้มีกลุ่มประชากรใหญ่ขึ้นได้ 
เกษตรกรจึงอยู่ในที่อาศัยอันถาวรยิ่งกว่า ในชุมชนที่มีประชากรหนาแน่นกว่า ซึ่งวิถีชีวิตของคนเก็บของป่าล่าสัตว์รองรับไม่ได้
ความจำเป็นต้องวางแผนและประสานงานเกี่ยวกับทรัพยากรและแรงงานตามฤดูกาลก็ส่งเสริมให้มีการแบ่งแรงงาน ซึ่งค่อยๆ เพิ่มความเชี่ยวชาญทางแรงงานในด้านต่างๆ และเพิ่มความซับซ้อนของสังคม
การพัฒนาเครือข่ายการค้าต่อมาเพื่อแลกเปลี่ยนสินค้าและบริการส่วนเกิน ก็ทำให้ชาวเกษตรติดต่อกับกลุ่มภายนอก 
ซึ่งส่งเสริมการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม มีผลเป็นการเกิดอารยธรรมและวิวัฒนาการทางเทคโนโลยี
อย่างไรก็ตาม การเพิ่มขึ้นของประชากรและความอุดมสมบูรณ์ของอาหารไม่ต้องสัมพันธ์กับสุขภาพที่ดีขึ้น
การพึ่งพาพืชอาหารหลักที่หลากหลายอย่างจำกัดมากอาจส่งผลเสียต่อสุขภาพ แม้จะเลี้ยงคนได้มากขึ้นข้าวโพดขาดกรดอะมิโนที่จำเป็นบางชนิด (เช่นไลซีนและทริปโตเฟน) และมีธาตุเหล็กน้อย
อนึ่งกรดไฟติกที่มีอยู่ในข้าวโพดอาจขัดการดูดซึมสารอาหารปัจจัยอื่นๆ ที่น่าจะส่งผลกระทบต่อสุขภาพของชาวเกษตรกรยุคแรกๆ และปศุสัตว์ที่เลี้ยงไว้ 
ก็คือการเพิ่มจำนวนของปรสิตและสัตว์ก่อกวนและนำโรคซึ่งเกี่ยวกับของเสียของมนุษย์และแหล่งอาหารและน้ำที่ปนเปื้อนปุ๋ยและชลประทานอาจเพิ่มผลผลิตพืช แต่ก็อาจส่งเสริมการแพร่พันธุ์ของแมลงและแบคทีเรียในท้องถิ่น
การเก็บรักษาธัญพืชก็จะดึงดูดแมลงและสัตว์ฟันแทะเพิ่มเติม
นักโบราณคดีชาวออสเตรเลียวี. กอร์ดอน ไชลด์ ได้บัญญัติคำว่า neolithic revolution (การปฏิวัติยุคหินใหม่) ขึ้นในหนังสือMan Makes Himself(มนุษย์สร้างตัวเอง, 1936)โดยใช้คำว่า "การปฏิวัติ" เพื่อแสดงความสำคัญ คือระดับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดกับชุมชนที่ยอมรับใช้และปรับปรุงวิธีการเกษตร
กระบวนการนี้เริ่มขึ้นในเขตต่างๆ ของพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ระหว่าง10,000–8,000 ปีก่อนคริสตกาลส่วนในโบราณสถาน Kuk Early Agricultural Site ของงปาปัวนิวกินีในเมลานีเชียนี่อาจเริ่มเมื่อ 8,000ปีก่อนคริสตกาลในทุกที่ นี้เป็นการเปลี่ยนวิถีชีวิตแบบคนเก็บของป่าล่าสัตว์ที่เร่ร่อนกลายเป็นเกษตรกรที่ตั้งถิ่นฐานอยู่เป็นที่ 
โดยมีการปรับพืชและสัตว์ให้เป็นพืชเลี้ยง/สัตว์เลี้ยงโดยขึ้นอยู่กับชนิดที่มีและวัฒนธรรมท้องถิ่น
งานวิจัยทางโบราณคดีปี2003 ชี้ว่าในบางภูมิภาค เช่นคาบสมุทรอินโดจีนการเปลี่ยนจากนักเก็บของป่าล่าสัตว์ไปเป็นเกษตรกรไม่ได้เกิดอย่างเป็นเส้นตรง แต่จะต่างๆ กันแล้วแต่เขตภูมิภาค
ทฤษฎีที่โดดเด่นที่สุดจากหลายทฤษฎี (ซึ่งไม่จำเป็นต้องใช้แยกกัน) เกี่ยวกับปัจจัยการพัฒนาเกษตรกรรมรวมทั้ง
โบราณสถานโอฮาโล 2 ซึ่งเป็นค่ายของชาวประมง-นักเก็บของป่าล่าสัตว์อายุ 23,000ปีบนชายฝั่งทะเลกาลิลีทางตอนเหนือของประเทศอิสราเอลให้หลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดสำหรับการใช้เครื่องมือเก็บเกี่ยวธัญพืชที่เป็นใบมีดหินเหล็กไฟ 5 ชิ้นซึ่งระบุโดยอาศัยการวิเคราะห์รอยสึก (use-wear analysis) และความมันวาว (sickle-gloss)โบราณสถานแห่งนี้มีการอยู่อาศัยในช่วงระหว่างยุคหินเก่าตอนปลายกับยุค Epipaleolithic ตอนต้น จึงอาจจัดว่าอยู่ในทั้งสองยุคสมัย
รอยการสึกหรอชี้ว่าเครื่องมือได้ใช้ในการเก็บเกี่ยวธัญพืชป่าที่ใกล้จะสุก ไม่นานก่อนที่เมล็ดจะสุกแล้วกระจายตัวไปตามธรรมชาติเครื่องมือไม่ได้ใช้อย่างสมบุกสมบันและสะท้อนให้เห็นการเก็บเกี่ยวสองรูปแบบ เป็นมีดหินเหล็กไฟที่ถือด้วยมือ และมีดหินที่ติดเข้ากับด้ามจับการค้นพบนี้สร้างความรู้ใหม่ในเรื่องเทคนิคการเก็บเกี่ยวธัญพืชประมาณ 8,000ปีก่อนวัฒนธรรมนาทูเฟียน (15,000–11,500 ปีก่อน) และ 12,000ปีก่อนการก่อตั้งชุมชนเกษตรประจำที่ในตะวันออกใกล้อนึ่ง นี้ยังเข้ากับหลักฐานการเพาะปลูกธัญพืชเป็นครั้งแรกของมนุษย์ในโบราณสถานแห่งนี้ และการใช้เครื่องมือบดที่ทำจากหิน
เมื่อการเกษตรเริ่มแรงขึ้นราวๆ 9,000ปีที่แล้ว 
กิจกรรมของมนุษย์มีผลเป็นการคัดเลือกพันธุ์หญ้าธัญพืช (เริ่มต้นจากข้าวเอ็มเมอร์ ข้าวไอน์คอร์น และข้าวบาร์เลย์)
แต่ไม่ใช่เพียงแค่พืชที่ให้พลังงานมากกว่าเพราะเมล็ดใหญ่
พืชที่มีลักษณะต่างๆ เช่นเมล็ดเล็กหรือมีรสขมถูกมองว่าไม่พึงประสงค์
พืชที่สลัดเมล็ดเร็วเมื่อสุกมักจะไม่ได้เก็บเกี่ยว ดังนั้นจึงไม่เก็บไว้แล้วปลูกในฤดูกาลต่อไป
การเก็บเกี่ยวติดต่อกันหลายปีเท่ากับเป็นการคัดเลือกโดยธรรมชาติสำหรับสายพันธุ์ที่พืชเก็บเมล็ดที่กินได้ไว้นานกว่า
นักวิทยาศาสตร์ทางเกษตร/พันธุกรรมชาวอิสราเอล แดเนียล โซฮารี ได้ระบุพืชหลายสายพันธุ์ว่าเป็น "พืชบุกเบิก" หรือพืชบรรพบุรุษยุคหินใหม่ (Neolithic founder crops)
เขาเน้นย้ำความสำคัญของข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ และข้าวไรย์ และเสนอว่า
การปรับแฟลกซ์,ถั่วลันเตา,ถั่วหัวช้าง, ถั่วVicia erviliaและถั่วเลนทิลให้เป็นไม้เลี้ยงเกิดภายหลังกว่าเล็กน้อย
จากการวิเคราะห์ยีนของพืชที่นำมาเลี้ยง 
เขาชอบใจทฤษฎีว่ามีการทำให้เป็นไม้เลี้ยงเพียงครั้งเดียวหรืออย่างมากก็ไม่กี่ครั้งสำหรับแต่ละแท็กซอนซึ่งแพร่กระจายเป็นวงจาก Levantine corridor ไปรอบเขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์แล้วต่อมาเข้าสู่ยุโรปส่วนนักโบราณคดีชาวอังกฤษ กอร์ดอน ฮิลล์แมน และสจ๊วต เดวีส์ ได้ทดลองกับข้าวสาลีป่าหลายสายพันธุ์เพื่อแสดงว่า
กระบวนการปรับเป็นไม้เลี้ยงน่าจะเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่ค่อนข้างสั้นระหว่าง20–200 ปี
การปรับพืชเป็นไม้เลี้ยงบางกรณีจะล้มเหลว บางครั้งจะพยายามอีกแล้วสำเร็จเป็นพันๆ ปีต่อมา 
เช่น ในยุคหินใหม่เขตอนาโตเลีย มีการพยายามกับข้าวไรย์แล้วเลิกไป ต่อมาพืชไปถึงยุโรปโดยเป็นเมล็ดวัชพืช แล้วจึงนำไปเลี้ยงได้สำเร็จ เป็นพันๆ ปีหลังจากการเกษตรแรกสุดถั่วเลนทิลป่ามีปัญหาอื่น คือเมล็ดพืชป่าส่วนใหญ่จะไม่งอกในปีแรก 
หลักฐานแรกของการทำให้ถั่วเลนทิลเป็นไม้เลี้ยง คือจะงอกในปีแรก ปรากฏในยุคหินใหม่ตอนต้นที่โบราณสถาน Jerf el Ahmar ปัจจุบันในประเทศซีเรียแล้วได้แพร่กระจายอย่างรวดเร็วไปทางใต้ไปถึงโบราณสถานนิคม Netiv HaGdud ในหุบเขาจอร์แดนในเวสต์แบงก์การเปลี่ยนเป็นไม้เลี้ยงทำให้พืชที่เป็นบรรพบุรุษปรับตัวแล้วในที่สุดก็ใหญ่ขึ้น เก็บเกี่ยวได้ง่ายขึ้น เก็บไว้ในยุ้งได้ดีขึ้น และมีประโยชน์ต่อมนุษย์ยิ่งขึ้น
มะเดื่อที่ขยายพันธุ์แบบคัดเลือก ข้าวบาร์เลย์ป่า และข้าวโอ๊ตป่าพบว่าปลูกอยู่ในโบราณสถานยุคหินใหม่ตอนต้นคือ Gilgal I (ในหุบเขาจอร์แดน เวสต์แบงก์)
ซึ่งในปี2006นักโบราณคดีได้พบกองเมล็ดพันธุ์พืชที่ว่าแต่ละชนิดในปริมาณที่เกินกว่าจะเป็นผลการเก็บพืชป่าอย่างมีการบริหารวางแผน (intensive gathering) ในชั้นดินที่สามารถกำหนดอายุได้ประมาณ 11,000ปีก่อน
พืชบางชนิดที่เคยทดลองปลูกแล้วละทิ้งในช่วงยุคหินใหม่ในตะวันออกใกล้ยุคโบราณ (Ancient Near East) เช่นที่พบใน Gilgal I ต่อมาก็ได้ปรับเป็นพืชเลี้ยงได้สำเร็จในส่วนอื่นๆ ของโลก
เมื่อเกษตรกรยุคแรกได้บูรณาการเทคนิคการเกษตรต่างๆ เช่นการชลประทานแล้ว (มีหลักฐานย้อนไปถึงพันปีที่6 ก่อนคริสตกาลในจังหวัดฆูเซสถานประเทศอิหร่าน) 
ก็ได้ผลผลิตเกินแล้วจึงต้องเก็บรักษา
ผู้เก็บของป่าล่าสัตว์ส่วนใหญ่เก็บอาหารไว้ไม่ได้นานเพราะมีชีวิตแบบเร่รอน ในขณะที่ผู้อาศัยเป็นหลักแหล่งสามารถเก็บพืชผลส่วนเกินได้
ในที่สุด ก็มีการพัฒนายุ้งฉางขึ้นซึ่งทำให้หมู่บ้านสามารถเก็บเมล็ดพืชได้นานขึ้น
ดังนั้น เมื่อมีอาหารมากขึ้น ประชากรก็จึงเพิ่มขึ้นและชุมชนก็พัฒนาช่างฝีมือเฉพาะทางและเครื่องมือที่ก้าวหน้ามากขึ้น
อย่างไรก็ดี กระบวนการนี้ก็ไม่เกิดเป็นแบบเส้นตรงอย่างที่เคยคิด แต่เป็นความพยายามที่ซับซ้อนโดยมนุษย์ในที่ต่างๆ ด้วยวิธีต่างๆ กัน
ข้าวบาร์เลย์ หนึ่งในพืชผลที่สำคัญที่สุดของโลก ได้ทำให้เป็นพืชเลี้ยงในตะวันออกใกล้เมื่อประมาณ 11,000ปีก่อนเป็นพืชที่ทนทานมาก เติบโตได้ในสภาพแวดล้อมที่หลากหลายแม้ในที่ๆ เพาะปลูกยาก เช่น ในที่สูงและในที่ละติจูดสูงหลักฐานทางโบราณพฤกษศาสตร์แสดงว่าข้าวบาร์เลย์ได้แพร่กระจายไปทั่วยูเรเชียภายในปี2,000 ก่อนคริสตกาลเพื่อชี้เส้นทางที่การเพาะปลูกข้าวบาร์เลย์แพร่กระจายไปทั่วยูเรเชียให้ชัดเจนยิ่งขึ้น 
มีการวิเคราะห์ทางพันธุกรรมเพื่อกำหนดความหลากหลายทางพันธุกรรมและโครงสร้างกลุ่มประชากรต่างๆ ของแท็กซาข้าวบาร์เลย์ที่ยังมีอยู่ซึ่งแสดงว่า ข้าวบาร์เลย์ที่เพาะปลูกได้แพร่กระจายไปทั่วยูเรเชียผ่านเส้นทางต่างๆ ซึ่งน่าจะต่างกันทั้งโดยเวลาและพื้นที่
เกษตรกรรมปรากฏขึ้นครั้งแรกในเอเชียตะวันตกเฉียงใต้ประมาณ 2,000ปีต่อมาราวๆ10,000–9,000 ปีที่แล้ว
ภูมิภาคนี้เป็นศูนย์กลางการทำธัญพืช 3ชนิดให้เป็นไม้เลี้ยง (รวมข้าวไอน์คอร์น ข้าวเอมเมอร์ และข้าวบาร์เลย์) ถั่ว 4ชนิด (ถั่วเลนทิล ถั่วลันเตา ถั่วVicia erviliaและถั่วหัวช้าง) และแฟลกซ์
การปรับให้เป็นไม้เลี้ยงเป็นกระบวนการที่ช้าซึ่งเกิดขึ้นในหลายภูมิภาค 
โดยมีการเพาะปลูกก่อนจะสามารถปรับให้เป็นไม้เลี้ยงเป็นร้อยๆ พันๆ ปี
การค้นพบเมล็ดพืชจำนวนมากและหินบดอันหนึ่งที่แหล่งโบราณคดีสมัย Epipalaeolithic ที่ โอฮาโล 2 ซึ่งมีอายุราว 19,400ปีก่อน เป็นหลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดบางส่วนสำหรับการวางแผนปลูกพืชเป็นอาหาร
และชี้ว่า มนุษย์ที่โอฮาโล 2 แปรรูปเมล็ดธัญพืชก่อนบริโภคเนิน Tell Aswad เป็นแหล่งเกษตรกรรมที่เก่าแก่ที่สุด โดยพบข้าวสาลีเอมเมอร์ที่ทำให้เป็นพืชเลี้ยงซึ่งมีอายุ 10,800ปีก่อนหลังจากนั้นไม่นานก็พบข้าวบาร์เลย์แบบมีเปลือกมีสองแถวเรียงไปตามก้าน ซึ่งทำให้เป็นพืชเลี้ยงครั้งแรกในเมืองเจริโคในหุบเขาจอร์แดนและในโบราณสถาน Iraq ed-Dubb ในประเทศจอร์แดน
โบราณสถานอื่นๆ ในเขต Levantine corridor ที่มีหลักฐานของเกษตรกรรมยุคแรกรวมทั้ง Wadi Faynan 16 และ Netiv Hagdudนักโบราณคดีชาวฝรั่งเศส ฌาคส์ โกแวง ตั้งข้อสังเกตว่าผู้ตั้งถิ่นฐานของ Tell Aswad ไม่ได้ปรับให้เป็นพืชเลี้ยง ณ ที่นั้น แต่"มาถึงพร้อมกับเมล็ดพันธุ์สำหรับปลูก อาจจะมาจากเทือกเขาแอนไทเลบานอนที่อยู่ใกล้เคียง"ในเขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ด้านตะวันออก พบหลักฐานการเพาะปลูกพืชป่าที่โบราณสถาน Choga Gholan ในประเทศอิหร่าน โดยมีอายุ 12,000ปีก่อน 
และพบข้าวเอมเมอร์ที่ปรับให้เป็นพืชเลี้ยงเมื่อ 9,800ปีก่อน 
ซึ่งชี้ว่า อาจมีหลายภูมิภาคในเขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ที่ทำธัญพืชให้เป็นไม้เลี้ยงในช่วงเวลาใกล้เคียงกันวัฒนธรรมคาราอูนที่ใช้เครื่องมือยุคหินใหม่แบบหนัก (Heavy Neolithic) ได้พบที่โบราณสถานประมาณ 50แห่งในเลบานอนรอบๆ ต้นน้ำแม่น้ำจอร์แดนแม้จะไม่เคยกำหนดอายุได้อย่างน่าเชื่อถือ
ในหนังสือปืน เชื้อโรค และเหล็กกล้านักภูมิศาสตร์ชาวอเมริกันจาเร็ด ไดมอนด์อ้างว่า 
พื้นที่อันกว้างใหญ่ที่เรียงตัวไปในแนวตะวันออก–ตะวันตกของเขตภูมิอากาศแบบอบอุ่นในทวีปยูเรเชียและแอฟริกาเหนือให้ความได้เปรียบทางภูมิศาสตร์เป็นอย่างมากแก่คนที่อาศัยอยู่ที่นั่น
ทำให้ได้ความเป็นต่อในปฏิวัติยุคหินใหม่
ทั้งสองภูมิภาคมีสภาพภูมิอากาศแบบอบอุ่นเหมาะสมสำหรับการทำเกษตรกรรมในยุคแรกๆ
ทั้งสองอยู่ใกล้กับพืชและสัตว์หลายชนิดที่ปรับนำมาเลี้ยงได้ง่าย
เทียบกับพื้นที่ที่ทวีปเรียงตัวไปในแนวเหนือ–ใต้ เช่นทวีปอเมริกาและแอฟริกาซึ่งพืชผลและต่อมาสัตว์เลี้ยง จะไม่สามารถแพร่กระจายข้ามผ่านเขตร้อนได้
นักโบราณคดีได้ติดตามการเกิดขึ้นของสังคมผลิตอาหารในภูมิภาคเลแวนต์ของเอเชียตะวันตกเฉียงใต้ ในช่วงปลายยุคน้ำแข็งครั้งสุดท้ายประมาณ 12,000ปีก่อนคริสตกาล ซึ่งพัฒนาเกิดเป็นวัฒนธรรมที่มีลักษณะเฉพาะๆ ในแต่ละภูมิภาคภายในพันปีที่8 ก่อนคริสตกาล
ซากของสังคมผลิตอาหารในภูมิภาคทะเลอีเจียนได้กำหนดอายุด้วยคาร์บอนว่าอยู่ในช่วงประมาณ 6,500ปีก่อนคริสตกาลที่โบราณสถานคนอสซอส, ถ้ำ Franchthi และแหล่งโบราณคดีบนแผ่นดินใหญ่หลายแห่งในเขตเทสซาลี (Thessaly) ทั้งสามในประเทศกรีซปัจจุบัน
แล้วกลุ่มวัฒนธรรมยุคหินใหม่ต่างๆ ก็ปรากฏขึ้นในไม่นานหลังจากนั้นในคาบสมุทรบอลข่านและยุโรปกลางตอนใต้
วัฒนธรรมยุคหินใหม่ของยุโรปตะวันออกเฉียงใต้ (คาบสมุทรบอลข่านและทะเลอีเจียน) มีความต่อเนื่องบางอย่างกับกลุ่มในเอเชียตะวันตกเฉียงใต้และอนาโตเลีย (เช่น Çatalhöyük)
หลักฐานปัจจุบันชี้ว่า วัฒนธรรมวัสดุยุคหินใหม่ได้นำเข้ามาในยุโรปผ่านอนาโตเลียตะวันตก
คือแหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ทุกแห่งในยุโรปมีเครื่องปั้นดินเผามีพืชและสัตว์ที่ได้ปรับไว้เลี้ยงในเอเชียตะวันตกเฉียงใต้รวมทั้งข้าวไอน์คอร์น ข้าวเอมเมอร์ข้าวบาร์เลย์ถั่วเลนทิลหมูแพะแกะและวัวข้อมูลทางพันธุกรรมชี้ว่า ไม่มีการทำให้สัตว์เชื่องต่างหากในยุโรปยุคหินใหม่ และสัตว์เลี้ยงทั้งหมดได้ทำให้เชื่องดั้งเดิมในเอเชียตะวันตกเฉียงใต้สัตว์เลี้ยงชนิดเดียวที่ไม่ได้มาจากเอเชียตะวันตกเฉียงใต้ก็คือข้าวฟ่างพันธุ์ broomcorn ซึ่งได้ทำเป็นไม้เลี้ยงในเอเชียตะวันออกหลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดของการทำชีสมีอายุย้อนไปถึง 5,500ปีก่อนคริสตกาล ในเขตโบราณสถาน Kujawyประเทศโปแลนด์
การแพร่ไปทั่วยุโรปที่เริ่มจากทะเลอีเจียนไปจนถึงบริเตน ใช้เวลาประมาณ 2,500ปี (8,500–6,000 ปีก่อน)
โดยเข้าไปในเขตบอลติกช้ากว่าเล็กน้อยเมื่อประมาณ 5,500ปีก่อน และที่ราบพันโนเนียในยุโรปกลางก็เช่นกัน
ทั่วไปแล้ว การตั้งถิ่นฐานเป็นแบบก้าวกระโดด คือวัฒนธรรมยุคหินใหม่ก้าวกระโดดไปจากแหล่งดินตะกอนน้ำพาอันอุดมสมบูรณ์แห่งหนึ่งไปยังอีกแห่งหนึ่ง โดยข้ามพื้นที่ภูเขาไป 
การวิเคราะห์อายุด้วยคาร์บอน-14 แสดงอย่างชัดเจนว่า ประชากรวัฒนธรรมยุคหินกลางและยุคหินใหม่อาศัยอยู่เคียงข้างกันเป็นเวลานานจนอาจถึงหนึ่งพันปีในหลายๆ ส่วนของยุโรป
โดยเฉพาะในคาบสมุทรไอบีเรียและตามชายฝั่งมหาสมุทรแอตแลนติก
การแพร่กระจายของวัฒนธรรมยุคหินใหม่จากตะวันออกใกล้ไปยังยุโรปมีการศึกษาเชิงปริมาณเป็นครั้งแรกในทศวรรษ 1970เมื่อแหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ตอนต้นๆ มีการกำหนดอายุทางคาร์บอน-14 จำนวนเพียงพอแล้วงานศึกษาปี1973อายุของแหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ตอนต้นๆ สัมพันธ์ในเชิงเส้นกับระยะทางห่างจากแหล่งที่มาตามแบบแผนในตะวันออกใกล้ คือเมืองเจริโก
ซึ่งแสดงว่า ยุคหินใหม่กระจายตัวด้วยความเร็วโดยเฉลี่ยประมาณ 1 กม./ปีงานศึกษาปี2005 ยืนยันผลลัพธ์เหล่านี้โดยระบุความเร็วที่0.6–1.3 กิโลเมตรต่อปี(ที่ระดับความเชื่อมั่น 95%)
นับตั้งแต่การย้ายถิ่นฐานของมนุษย์ดั้งเดิมออกจากแอฟริกาเมื่อ 200,000ปีก่อน 
ก็มีเหตุการณ์อพยพต่อๆ มาทั้งก่อนประวัติศาสตร์และหลังจากนั้นในยุโรปเมื่อพิจารณาว่าการย้ายถิ่นฐานของคนต้องมีผลเป็นยีนที่กระจายสืบเนื่องไปตามกัน 
จึงสามารถประเมินผลของการอพยพด้วยการวิเคราะห์ทางพันธุกรรมของกลุ่มมนุษย์ต่างๆการเกษตรและการเลี้ยงสัตว์เริ่มต้นขึ้นเมื่อ 10,000ปีก่อนในภูมิภาคของตะวันออกใกล้ที่รู้จักกันในชื่อว่าเขตพระจันทร์เสี้ยวอุดมสมบูรณ์ตามหลักฐานทางโบราณคดี ปรากฏการณ์ที่รู้จักกันในชื่อ "ยุคหินใหม่" (Neolithic) นี้ได้ขยายตัวอย่างรวดเร็วจากดินแดนนี้เข้าสู่ยุโรป
แต่ก่อนหน้านี้ก็ไม่ชัดเจนว่ามีการอพยพย้ายถิ่นฐานของมนุษย์ที่เกิดพร้อมกับการแพร่ไปของวัฒนธรรมหรือมไม่ดีเอ็นเอของไมโทคอนเดรียซึ่งเป็นดีเอ็นเอรูปแบบหนึ่งที่ถ่ายทอดมาทางมารดาและอยู่ในไซโทพลาซึมของเซลล์ได้กู้มาจากซากเกษตรกรในวัฒนธรรม Pre-Pottery Neolithic B (PPNB) ในตะวันออกใกล้แล้วนำมาเปรียบเทียบกับข้อมูลที่ได้จากจากประชากรยุคหินใหม่อื่นๆ ในยุโรป กับประชากรปัจจุบันจากยุโรปตะวันออกเฉียงใต้และจากตะวันออกใกล้พบว่า มีการอพยพของมนุษย์อย่างมีนัยสำคัญพร้อมๆ กับการแพร่กระจายของวัฒนธรรมยุคหินใหม่
และชี้ว่า เกษตรกรยุคหินใหม่กลุ่มแรกได้เข้าสู่ยุโรปตามเส้นทางทะเลผ่านไซปรัสและหมู่เกาะในทะเลอีเจียน
แหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ที่เก่าแก่ที่สุดในเอเชียใต้คือ Bhirrana ในรัฐหรยาณาซึ่งมีอายุระหว่าง7,570–6,200 ปีก่อนคริสตกาลและ Mehrgarh ซึ่งมีอายุระหว่าง6,500–5,500 ปีก่อน อยู่ในที่ราบ Kachi ในแคว้นบาโลชิสถานประเทศปากีสถานแหล่งโบราณคดีนี้มีหลักฐานการทำเกษตรกรรม (ข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์) และการเลี้ยงสัตว์ (วัว แกะ และแพะ)
มีหลักฐานที่ชัดเจนว่าวัฒนธรรมยุคหินใหม่ในตะวันออกใกล้สัมพันธ์แบบเป็นเหตุกับที่ที่ใกลออกไปทางตะวันออกจนถึงหุบเขาสินธุหลักฐานหลายสายสนับสนุนว่า วัฒนธรรมยุคหินใหม่ในตะวันออกใกล้เชื่อมโยงกับในอนุทวีปอินเดียแหล่งโบราณคดีก่อนประวัติศาสตร์ Mehrgarh ในแคว้นบาโลชิสถาน(ประเทศปากีสถาน) 
เป็นแหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ที่เก่าแก่ที่สุดในอนุทวีปอินเดียด้านตะวันตกเฉียงเหนือ 
โดยมีอายุย้อนไปถึง 8,500ปีก่อนคริสตกาล
พืชนำมาเลี้ยงในยุคหินใหม่ที่ Mehrgarh มีสัดส่วนเป็นข้าวบาร์เลย์ 90% และข้าวสาลีเป็นส่วนเล็กน้อย
มีหลักฐานที่ดีว่า ข้าวบาร์เลย์และวัวซีบูได้ปรับนำมาเลี้ยงในพื้่นที่ใน Mehrgarh แต่สายพันธุ์ข้าวสาลีชี้ว่ามีกำเนิดจากตะวันออกใกล้ 
เพราะการกระจายตัวในปัจจุบันของข้าวสาลีป่ามีจำกัดอยู่ในเฉพาะเขตเลแวนต์ตอนเหนือและตุรกีตอนใต้
การศึกษาแหล่งโบราณคดีบางแห่งในบาโลชิสถานและ Khybar Pakhtunkhwa ด้วยแผนที่ดาวเทียมอย่างละเอียดยังชี้ความคล้ายคลึงกันของเกษตรกรรมในรูปแบบยุคต้นๆ กับแหล่งโบราณคดีในเอเชียตะวันตกเครื่องปั้นดินเผาที่ทำโดยใช้แผ่นมาต่อเรียงกัน หลุมไฟกลมที่ใส่ก้อนกรวดเผาจนเต็ม และยุ้งฉางขนาดใหญ่เป็นสิ่งสามัญทั้งใน Mehrgarh และแหล่งโบราณคดีในเมโสโปเตเมียหลายแห่ง
ท่าทางของซากโครงกระดูกในหลุมฝังศพที่ Mehrgarh คล้ายคลึงอย่างมากกับที่พบในโบราณสถาน Ali Kosh ในเทือกเขาซากรอสทางใต้ของประเทศอิหร่านแม้จะมีน้อย แต่การกำหนดอายุด้วยคาร์บอน-14 และด้วยหลักฐานทางโบราณคดีสำหรับแหล่งโบราณคดียุคหินใหม่ตอนต้นในเอเชียใต้ 
แสดงความต่อเนื่องตลอดภูมิภาคอันกว้างใหญ่จากตะวันออกใกล้จนถึงอนุทวีปอินเดีย 
ซึ่งสอดคล้องกับการแพร่กระจายออกไปทางตะวันออกอย่างเป็นระบบโดยขยายเร็วประมาณ0.65 กม./ปี
การเกษตรในจีนยุคหินใหม่สามารถแบ่งออกเป็นสองภูมิภาคกว้างๆ คือ จีนตอนเหนือและตอนใต้ศูนย์กลางการเกษตรในจีนตอนเหนือเชื่อว่าเป็นถิ่นฐานของผู้พูดภาษาจีน-ทิเบตในยุคแรกโดยเชื่อมโยงกับวัฒนธรรมโฮวลี่, เผย์หลี่กั่ง, ฉีชาน และซิงหลงวา ซึ่งรวมตัวกันอยู่รอบๆ ลุ่มแม่น้ำหวงเป็นศูนย์กลางการปรับเป็นไม้เลี้ยงของข้าวฟ่างหางหมา(Setaria italica) และข้าวฟ่างPanicum miliaceumโดยมีหลักฐานการทำเป็นไม้เลี้ยงตั้งแต่ประมาณ 8,000ปีที่แล้วและมีการเพาะปลูกอย่างแพร่หลายเมื่อ 7,500ปีที่แล้วถั่วเหลืองก็ทำเป็นไม้เลี้ยงในจีนตอนเหนือเมื่อ 4,500ปีที่แล้วส้มและท้อก็มีต้นกำเนิดในประเทศจีนโดยเริ่มเพาะปลูกประมาณ 2500ปีก่อนคริสตกาล
ศูนย์กลางการเกษตรในภาคใต้ของจีนตั้งรวมกลุ่มอยู่รอบๆ ลุ่มน้ำแม่น้ำแยงซีข้าวได้ปรับมาเลี้ยงในภูมิภาคนี้ พร้อมกับการพัฒนาการเพาะปลูกข้าวในนาระหว่าง13,500–8,200 ปีที่แล้ว
มีศูนย์กลางการปรับข้าวเป็นพืชเลี้ยงที่เป็นไปได้สองแห่ง
แห่งแรกคือบริเวณตอนล่างของแม่น้ำแยงซีซึ่งเชื่อว่าเป็นถิ่นกำเนิดของบรรพบุรษคนออสโตรนีเชียน และเกี่ยวข้องกับวัฒนธรรม Kauhuqiao,วัฒนธรรมเหอหมู่ตู้, วัฒนธรรมหม่าเจียปัง และวัฒนธรรมซงเจ๋อ
มีลักษณะโดยเฉพาะๆ ของวัฒนธรรมก่อนออสโตรนีเชียน รวมถึงบ้านใต้ถุนสูง การแกะสลักหยก และเทคโนโลยีเรือ
มีอาหารที่เสริมด้วยลูกโอ๊กแห้วเมล็ดบัวและการเลี้ยงหมู
แห่งที่สองคือบริเวณตอนกลางของแม่น้ำแยงซี 
ซึ่งเชื่อว่าเป็นถิ่นกำเนิดของผู้พูดภาษาม้ง-เมี่ยนต้นๆ 
และเกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมเผิงโถวชานและต้าซี
ทั้งสองภูมิภาคนี้มีประชากรอาศัยอยู่อย่างหนาแน่นและมีการติดต่อค้าขายกันเป็นประจำ
รวมถึงกับผู้พูดภาษาออสโตรเอเชียติกทางตะวันตก 
และผู้พูดภาษาขร้า–ไททางใต้ 
ซึ่งช่วยแพร่กระจายการปลูกข้าวไปทั่วทั้งจีนตอนใต้
วัฒนธรรมการเพาะปลูกข้าวฟ่างและข้าวเริ่มติดต่อกันเป็นครั้งแรกเมื่อประมาณ9,000–7,000 ปีก่อน
มีผลเป็นเส้นทางเชื่อมกันระหว่างศูนย์ จนทำให้มีการปลูกพืชทั้งสองอย่างประมาณ5,500–4,000 ปีก่อน มีการอพยพเข้าสู่ไต้หวันจากวัฒนธรรม Dapenkeng ของชาวออสโตรนีเชียนแรกๆ เพิ่มมากขึ้น
โดยนำเทคโนโลยีการเพาะปลูกข้าวและข้าวฟ่างมาด้วย
ในช่วงเวลานี้ มีหลักฐานว่ามีนิคมขนาดใหญ่และการปลูกข้าวแบบประณีต (intensive) ในไต้หวันและหมู่เกาะเผิงหู
ซึ่งอาจมีผลเป็นการใช้ทรัพยากรมากเกินไป
งานศึกษาปี2011 เสนอว่า นี่อาจเป็นแรงผลักดันการขยายตัวของชาวออสโตรนีเชียน 
ซึ่งเริ่มด้วยการอพยพจากไต้หวันไปยังฟิลิปปินส์เมื่อประมาณ 5,000ปีก่อน
ชาวออสโตรนีเชียนนำเทคโนโลยีการปลูกข้าวไปยังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นสมุทรพร้อมกับพืชและสัตว์เลี้ยงสปีชีส์ต่างๆ 
เกาะเขตร้อนใหม่ยังมีพืชอาหารชนิดใหม่ๆ ที่สามารถใช้ประโยชน์
พวกเขานำพืชและสัตว์ไปด้วยเมื่อเดินทางไปตั้งถิ่นฐาน มีผลเป็นการกระจายสายพันธุ์ที่ได้ปรับไว้เลี้ยงหรือกึ่งปรับไว้เลี้ยงแล้วไปทั่วโอเชียเนียและยังได้ติดต่อกับศูนย์กลางการเกษตรยุคแรกๆ ของคนที่พูดภาษาปาปัวในเกาะนิวกินีและคนพูดภาษาดราวิเดียนในอินเดียใต้และศรีลังกาเมื่อประมาณ 3,500ปีก่อน
จึงได้รับพืชเพาะปลูกเพื่ออาหารเพิ่ม เช่น กล้วยและพริกไทยจากที่นั่น ในทางกลับกันก็นำเข้าเทคโนโลยีออสโตรนีเชียน เช่น การเพาะปลูกในลุ่มน้ำและเรือแบบมีคานยื่นในช่วงพันปีแรกของคริสต์ศักราช ยังได้ตั้งถิ่นฐานในมาดากัสการ์และคอโมโรสโดยนำพืชอาหารจากเอเชียอาคเนย์ รวมถึงข้าว ไปยังแอฟริกาตะวันออก
ในทวีปแอฟริกา มีพื้นที่สามแห่งที่ได้ระบุว่า ได้พัฒนาเกษตรกรรมต่างหากๆ คือที่ราบสูงเอธิโอเปียซาเฮลและแอฟริกาตะวันตกเทียบกับการเกษตรในหุบเขาแม่น้ำไนล์ที่เชื่อว่า พัฒนามาจากการปฏิวัติยุคหินใหม่ดั้งเดิมในเขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์พบหินบดจำนวนมากในวัฒนธรรม Sebilian และ Mechian ของอียิปต์ยุคแรกๆ และพบหลักฐานของเศรษฐกิจการเพาะปลูกพืชเลี้ยงยุคหินใหม่ที่มีอายุราว 7,000ปีก่อนแต่ต่างกับตะวันออกกลาง หลักฐานนี้ปรากฏว่าเป็น "รุ่งอรุณจอมปลอม" ของการเกษตร เนื่องจากโบราณสถานเหล่านี้ถูกทิ้งร้างในเวลาต่อมา 
เกษตรกรรมที่ทำอย่างถาวรจึงล่าช้าไปจนถึง 6,500ปีก่อน ซึ่งเกิดกับวัฒนธรรม Tasian และวัฒนธรรม Badarian โดยการนำเข้าพืชและสัตว์มาจากตะวันออกใกล้
กล้วยและกล้วยกล้ายซึ่งได้ปรับเป็นพืชเลี้ยงแรกสุดในเอเชียอาคเนย์น่าจะในปาปัวนิวกินีได้ทำให้เป็นพืชเลี้ยงต่างหากๆ ในแอฟริกา อาจเร็วที่สุดเมื่อ 5,000ปีที่แล้วกลอยและเผือกจากเอเชียก็ปลูกในแอฟริกาด้วย
พืชที่มีชื่อเสียงที่สุดที่ทำเป็นไม้เลี้ยงในที่ราบสูงเอธิโอเปียคือกาแฟนอกจากนี้คัต,กล้วยผา,Guizotia abyssinica,Eragrostis tefและข้าวฟ่างสามง่ามก็ทำให้เป็นพืชเลี้ยงในที่ราบสูงเอธิโอเปียเช่นกัน
พืชที่ทำให้เป็นไม้เลี้ยงในภูมิภาคซาเฮลรวมถึงข้าวฟ่างและข้าวฟ่างไข่มุก (Cenchrus americanus)
ต้นโคล่าทำให้เป็นพืชเลี้ยงครั้งแรกในแอฟริกาตะวันตกพืชอื่นๆ ที่ทำให้เป็นไม้เลี้ยงในแอฟริกาตะวันตกรวมถึงข้าวแอฟริกากลอย และปาล์มน้ำมัน
การเกษตรแพร่กระจายไปยังแอฟริกากลางและแอฟริกาใต้ในช่วงการขยายตัวของชาวบันตูระหว่างพันปีแรกก่อนคริสตกาล จนถึงพันปีหลังคริสตกาล
คำว่า "ยุคหินใหม่" (neolithic) ปกติจะไม่ใช้อธิบายวัฒนธรรมในทวีปอเมริกาแต่วัฒนธรรมยุคหินใหม่ในซีกโลกตะวันออกก็คล้ายคลึงกันอย่างกว้างๆ กับวัฒนธรรมต่างๆ ในทวีปอเมริกาข้าวโพดถั่ว และสควอช (แตงสกุลCucurbita) เป็นเป็นพืชที่นำมาเลี้ยงแรกสุดในมีโซอเมริกาสควอชเริ่มตั้งแต่ราว 6,000ปีก่อนคริสตกาล ถั่วไม่ช้ากว่า 4,000ปีก่อนคริสตกาล และข้าวโพดเริ่มราว 7,000ปีก่อนคริสตกาลมันฝรั่งและมันสำปะหลังได้ทำให้เป็นพืชเลี้ยงในอเมริกาใต้ในพื้นที่ของสหรัฐอเมริกาตะวันออกปัจจุบัน ชนพื้นเมืองอเมริกันได้ปรับทานตะวันซัมป์วีด (วงศ์ทานตะวันสปีชีส์Iva annua) และกูสฟุต (วงศ์บานไม่รู้โรยสกุลChenopodium) ให้เป็นพืชเลี้ยงราว 2,500ปีก่อนคริสตกาล
ในที่ราบสูงของเม็กซิโกตอนกลาง สังคมหมู่บ้านแบบตั้งถิ่นฐานถาวรโดยอาศัยเกษตรกรรมไม่ได้พัฒนาขึ้นจนกระทั่งพันปีที่สองก่อนคริสตกาล
หลักฐานคือคูระบายน้ำที่โบราณสถาน Kuk Swamp ที่ชายแดนของที่ราบสูงทางตะวันตกกับที่ราบสูงทางใต้ของประเทศปาปัวนิวกินีแสดงการเพาะปลูกเผือกและพืชผลอื่นๆ ย้อนกลับไปถึง 11,000ปีก่อน
พืชเศรษฐกิจที่น่าจะสำคัญสองชนิด คือ เผือก (Colocasia esculenta) และกลอย (Dioscoreasp) มีอายุอย่างน้อยถึง 10,200ปีก่อน
มีหลักฐานเพิ่มเติมว่ามีกล้วยและอ้อยโดยมีอายุ6,950–6,440 ปีก่อนคริสตกาล
แต่เพราะพบในที่สูงในระดับขีดจำกัดของพืชเหล่านี้ จึงมีการเสนอว่าการเพาะปลูกในที่ราบต่ำอันเอื้ออำนวยกว่านี้อาจเกิดขึ้นก่อน
องค์กรวิจัยทางวิทยาศาสตร์และอุตสาหกรรมเครือจักรภพของออสเตรเลีย (CSIRO) พบหลักฐานว่า 
เผือกได้นำเข้าไปในหมู่เกาะโซโลมอนเพื่อเป็นอาหารมนุษย์ตั้งแต่ 28,000ปีก่อน เผือกจึงเป็นพืชผลเพาะปลูกที่เก่าแก่ที่สุดของโลกซึ่งดูเหมือนจะมีผลเป็นการแพร่กระจายกลุ่มภาษาทรานส์-นิวกินีจากนิวกินีไปทางตะวันออกสู่หมู่เกาะโซโลมอน 
และไปทางตะวันตกสู่เกาะติมอร์และพื้นที่ที่ติดๆ กันของอินโดนีเซีย
ซึ่งดูเหมือนจะยืนยันทฤษฎีของนักธรณีวิทยาชาวอเมริกัน คาร์ล เซาเออร์ 
คือในผลงานปี1952 "Agricultural Origins and Dispersals" (ต้นกำเนิดและการแพร่กระจายของเกษตรกรรม)
เขาเสนอว่าภูมิภาคนี้เป็นศูนย์กลางของการเกษตรยุคแรก
เมื่อการเก็บของป่าล่าสัตว์ได้เปลี่ยนไปเป็นการผลิตอาหารแบบประจำที่ การเลี้ยงสัตว์ไว้ใกล้ๆ ตัวจึงได้ผลดีกว่า
ดังนั้น จึงต้องนำสัตว์มาอยู่ในที่ตั้งถิ่นฐานอย่างถาวร แม้ในหลายกรณีก็จะมีความแตกต่างระหว่างเกษตรกรที่ค่อนข้างอยู่เป็นที่กับคนเลี้ยงสัตว์แบบเร่ร่อนขนาด อุปนิสัย อาหาร รูปแบบการผสมพันธุ์ และอายุขัยของสัตว์ มีผลต่อความต้องการและความสำเร็จในการปรับเป็นสัตว์เลี้ยง
สัตว์ที่ให้นม เช่น วัวและแพะ เป็นแหล่งโปรตีนที่ได้เรื่อยๆ จึงมีค่ามาก
สมรรถภาพทางแรงงานของสัตว์ (เช่น ในการไถนาหรือการลาก) และการเป็นแหล่งอาหาร ก็เป็นเรื่องพิจารณาด้วย
นอกจากเป็นแหล่งอาหารโดยตรงแล้ว สัตว์บางชนิดยังสามารถให้หนังสัตว์ ขนสัตว์ หนังดิบ และปุ๋ย
สัตว์ที่ทำให้เชื่องในยุคแรกสุดรวมถึงสุนัข(ในเอเชียตะวันออกประมาณ 15,000ปีก่อน) แกะ แพะ วัว และหมู
ตะวันออกกลางเป็นแหล่งที่มาของสัตว์หลายชนิดที่สามารถทำให้เชื่องได้ เช่น แกะ แพะ และหมู
พื้นที่นี้ยังเป็นภูมิภาคแรกที่ทำ อูฐหนอกเดียว/อูฐโดรเมดารี/อูฐอาหรับให้เป็นสัตว์เลี้ยงนักโบราณคดีชาวฝรั่งเศส อองรี เฟลช ค้นพบและตั้งชื่ออุตสาหกรรมเครื่องมือหินยุคหินใหม่ (shepherd neolithic) จากหุบเขา Bekaa ในประเทศเลบานอนและเสนอว่าคนเลี้ยงแกะเร่ร่อนยุคแรกสุดอาจใช้เครื่องมือเช่นนี้
เขากำหนดอายุอุตสาหกรรมนี้ว่าอยู่ในยุค Epipaleolithic (ช่วงระหว่างยุคหินเก่าตอนปลายกับยุคหินใหม่) หรือในยุคหินใหม่ก่อนมีเครื่องปั้นดินเผา (pre-pottery neolithic) เพราะชัดเจนว่าไม่ใช่ยุคหินเก่ายุคหินกลางหรือยุคหินใหม่ที่มีเครื่องปั้นดินเผา (pottery neolithic)
สัตว์เหล่านี้ให้ความได้เปรียบอย่างมากแก่ภูมิภาคในด้านการพัฒนาทางวัฒนธรรมและเศรษฐกิจ
แต่เมื่อสภาพภูมิอากาศในตะวันออกกลางเปลี่ยนไปโดยแห้งแล้งขึ้น เกษตรกรจำนวนมากจำต้องย้ายถิ่นโดยนำสัตว์ที่เชื่องแล้วไปด้วย
เป็นการอพยพครั้งใหญ่จากตะวันออกกลางนี้เองที่ต่อมาช่วยกระจายสัตว์เหล่านี้ไปยังส่วนที่เหลือของแอฟริกา-ยูเรเชีย
การอพยพนี้ส่วนใหญ่เป็นไปตามแนวตะวันออก–ตะวันตกที่มีสภาพอากาศคล้ายๆ กัน 
เนื่องจากพืชผลมักชอบสภาพภูมิอากาศในรูปแบบที่จำกัด
โดยนอกเหนือจากนั้น จะไม่โตเพราะแสงแดดหรือฝนไม่เหมาะสม
ตัวอย่างเช่น ข้าวสาลีปกติจะไม่โตในภูมิอากาศเขตร้อน เช่นเดียวกับพืชเขตร้อนอย่างกล้วยที่จะไม่โตในภูมิอากาศที่เย็นกว่า
นักเขียนทางวิทยาศาสตร์บางคน เช่นจาเร็ด ไดมอนด์ได้ตั้งสมมติฐานว่า การเรียงเป็นแนวตะวันออก–ตะวันตกนี้ 
เป็นเหตุผลหลักที่ทำให้การเลี้ยงพืชและสัตว์แพร่กระจายอย่างรวดเร็วจากเขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ไปยังส่วนที่เหลือของยูเรเชียและแอฟริกาเหนือ
ในขณะที่มันไม่สามารถแพร่ผ่านแนวเหนือ–ใต้ของแอฟริกาเพื่อไปถึงสภาพอากาศแบบเมดิเตอร์เรเนียนของแอฟริกาใต้จนกระทั่งพืชผลเขตอบอุ่นได้นำเข้าอย่างสำเร็จโดยเรือใน 500ปีที่ผ่านมา
ในทำนองเดียวกัน วัวซีบูของแอฟริกากลาง และวัวที่ปรับเป็นสัตว์เลี้ยงในเขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ 
ก็ไม่ได้นำเข้าสู่ภูมิภาคของกันและกันเพราะพื้นที่แยกจากกันโดยทะเลทรายสะฮาราอันแห้งแล้ง
แม้จะมีความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีที่สำคัญและความก้าวหน้าในความรู้ ศิลปะ และการค้า
การปฏิวัติยุคหินใหม่ก็ไม่ได้ทำให้จำนวนประชากรเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วโดยทันที
ผลบวกของมันดูเหมือนจะถูกหักล้างด้วยผลลบต่างๆ ซึ่งส่วนใหญ่ก็คือโรคภัยและสงคราม
การเกิดเกษตรกรรมไม่จำเป็นต้องสร้างความก้าวหน้าเท่านั้น
โภชนาการของประชากรยุคหินใหม่นั้นด้อยกว่าของคนเก็บของป่าล่าสัตว์
การศึกษาทางชาติพันธุ์วิทยาและโบราณคดีหลายชิ้นสรุปว่า การเปลี่ยนอาหารโดยมีธัญพืชเป็นหลักทำให้อายุขัยและส่วนสูงลดลง
อัตราการเสียชีวิตของทารกและโรคติดเชื้อเพิ่มขึ้น
โรคเรื้อรัง โรคอักเสบ หรือโรคเสื่อม(เช่นโรคอ้วน,เบาหวานประเภท 2และโรคหัวใจและหลอดเลือด) ก็เกิดขึ้น
เกิดภาวะขาดสารอาหารหลายอย่างรวมถึงการขาดวิตามินภาวะเลือดจางเหตุขาดธาตุเหล็กและความผิดปกติของแร่ธาตุที่มีผลต่อกระดูก (เช่นโรคกระดูกพรุนและโรคกระดูกอ่อนในเด็ก) และฟัน
ความสูงเฉลี่ยของคนยุโรปลดลงจาก 178 ซม. เหลือ 165 ซม. สำหรับผู้ชาย และ 168 ซม. เหลือ 155 ซม. สำหรับผู้หญิง 
แล้วต้องรอจนถึงศตวรรษที่20 กว่าความสูงเฉลี่ยจะกลับมาถึงระดับก่อนการปฏิวัติยุคหินใหม่
มุมมองดั้งเดิมคือการผลิตอาหารทางการเกษตรช่วยสนับสนุนให้มีประชากรหนาแน่นขึ้น ซึ่งสนับสนุนชุมชนที่ตั้งถิ่นฐานถาวรขนาดใหญ่ขึ้น, การสะสมสินค้าและเครื่องมือ 
และการมีแรงงานที่เชี่ยวชาญเฉพาะทางรูปแบบใหม่ๆ
อาหารส่วนเกินทำให้เกิดชนชั้นสูงทางสังคม ซึ่งไม่ได้มีส่วนร่วมในการเกษตร อุตสาหกรรม หรือการค้า แต่กลับมีอำนาจเหนือชุมชนของตนด้วยวิธีอื่นๆ และผูกขาดการตัดสินใจ
อย่างไรก็ตาม สังคมที่ใหญ่ขึ้นทำให้นำรูปแบบการตัดสินใจและการปกครองต่างๆ มาใช้ได้มากขึ้น
จาเร็ด ไดมอนด์ (ในหนังสือThe World Until Yesterday) ระบุว่าการมีนมและธัญพืชทำให้แม่สามารถเลี้ยงดูทั้งลูกที่โตกว่า (เช่นอายุ 3–4 ขวบ) และลูกที่เล็กกว่าไปพร้อมกันได้
ประชากรจึงสามารถเพิ่มได้เร็วขึ้น
ไดมอนด์เห็นด้วยกับนักวิชาการสตรีนิยมเช่น วี. สไปก์ พีเตอร์สัน เมื่อชี้ว่า การเกษตรแบ่งแยกสังคมอย่างลึกซึ้งและส่งเสริมความไม่เท่าเทียมกันทางเพศนักทฤษฎีทางประวัติศาสตร์ เช่น เวโรนิกา สแตรง ได้ติดตามการจัดระเบียบทางสังคมใหม่ผ่านรูปทางเทววิทยา
สแตรงสนับสนุนทฤษฎีของตนโดยเปรียบเทียบเทพเจ้าแห่งน้ำก่อนและหลังการปฏิวัติเกษตรกรรมยุคหินใหม่ 
ที่เด่นสุดคือรูปปั้น (เล็ก) Venus of Lespugue กับ เทวดากรีก-โรมันเช่นแม่มดCirce และสัตว์ประหลาดทะเลCharybdis 
คือวีนัสได้การเคารพนับถือ ส่วนสองตนหลังถูกครอบงำและพิชิต
ทฤษฎีได้การสนับสนุนจากสมมติฐานของนักสังคมวิทยาชาวอเมริกัน พาร์สันส์ เป็นสมมติฐานที่ยอมรับกันอย่างกว้างขวางว่า “สังคมเป็นเป้าแห่งการเคารพบูชาทางศาสนาเสมอ”ทฤษฎีอ้างว่าพร้อมกับการรวมศูนย์ของรัฐและการรุ่งอรุณของยุคแอนโทรโปซีนบทบาทในสังคมถูกจำกัดมากขึ้นโดยให้เหตุผลผ่านการเรียนรู้ว่าอะไรดีหรือไม่ดีทางศาสนา
กระบวนการนี้ได้ทำให้เป็นรูปธรรมโดยเปลี่ยนการบูชาพระเจ้าหลายพระองค์ไปเป็นการนับถือพระเจ้าพระองค์เดียว
นักโบราณคดีชาวอังกฤษ แอนดรูว์ เชอร์แรตต์ อ้างว่า มีการปฏิวัติผลิตภัณฑ์รอง (secondary products revolution) 
เป็นการค้นพบของมนุษย์ระยะที่สองโดยติดตามการปฏิวัติยุคหินใหม่ 
ดูเหมือนว่าสัตว์ได้เลี้ยงในตอนแรกเพียงเพื่อเนื้อสัตว์การปฏิวัติผลิตภัณฑ์รองเกิดขึ้นเมื่อตระหนักว่าสัตว์ยังให้ผลิตภัณฑ์อื่นๆ ที่มีประโยชน์อีก
รวมถึง
เชอแรตต์อ้างว่า การพัฒนาการเกษตรระยะนี้ทำให้มนุษย์สามารถใช้ประโยชน์จากพลังงานสัตว์ในรูปแบบใหม่ๆ ได้
จึงทำให้สามารถทำเกษตรกรรมเพื่อยังชีพและผลิตพืชผลแบบได้ผลตอบแทนสูง/แบบประณีตอย่างถาวร และเปิดหน้าดินที่ยากกว่าได้เพื่อเกษตรกรรม
นอกจากนี้ ยังทำให้สามารถเลี้ยงสัตว์แบบเร่ร่อนในพื้นที่กึ่งแห้งแล้ง ตามชายขอบของทะเลทรายและในที่สุด ก็ทำอูฐหนอกเดียว (อูฐโดรเมดารี) และอูฐสองหนอก (อูฐแบคเทรียน) ให้เป็นสัตว์เลี้ยงแต่การเลี้ยงสัตว์มากเกินไปในพื้นที่เหล่านี้ โดยเฉพาะฝูงแพะ ก็ได้ขยายขอบเขตทะเลทรายออกไปอย่างมาก
เมื่อเทียบกับคนเก็บของป่า อาหารของเกษตรกรยุคหินใหม่มีคาร์โบไฮเดรตสูงกว่า แต่มีเส้นใยอาหารสารอาหาร และโปรตีนต่ำกว่า
ซึ่งทำให้ฟันผุเกิดบ่อยขึ้นทำให้เด็กโตช้าลง สะสมไขมันกายเพิ่มขึ้น
และการศึกษาต่างๆ พบอย่างสอดคล้องกันว่า ประชากรทั่วโลกเตี้ยลงหลังจากเปลี่ยนไปทำเกษตร
แนวโน้มเช่นนี้อาจแย่ยิ่งขึ้นเพราะอาหารเกษตรแปรปรวนไปตามตามฤดูกาลยิ่งกว่า 
และยังเพิ่มความเสี่ยงทุพภิกขภัยเพราะการล้มเหลวของพืชผล
ตลอดการพัฒนาของสังคมที่ตั้งรกรากถาวร โรคได้แพร่กระจายอย่างรวดเร็วกว่าในช่วงที่เป็นสังคมหาของป่าล่าสัตว์
สุขอนามัยที่ไม่ดีและการมีสัตว์เลี้ยงอาจอธิบายการเสียชีวิตและการเจ็บป่วยที่เพิ่มจำนวนขึ้นหลังการปฏิวัติยุคหินใหม่ เพราะโรคได้กระโดดจากสัตว์เข้าสู่ประชากรมนุษย์
ตัวอย่างโรคติดต่อที่แพร่จากสัตว์เข้าสู่มนุษย์รวมทั้งไข้หวัดใหญ่โรคฝีดาษและหัดจีโนมของจุลินทรีย์โบราณแสดงว่า บรรพบุรุษของสายพันธุ์แบคทีเรียSalmonella entericaที่ปรับตัวเข้ากับมนุษย์ได้ติดเกษตรกรเลี้ยงสัตว์ทั่วยูเรเชียตะวันตก อย่างช้าตั้งแต่ 5,500ปีก่อน
ซึ่งให้หลักฐานทางอณูชีววิทยาสำหรับสมมติฐานว่า การเปลี่ยนเข้าสู่ยุคหินใหม่อำนวยให้เกิดเชื้อSalmonella enterica
มนุษย์ที่เริ่มปรับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดใหญ่เป็นสัตว์เลี้ยงเป็นกลุ่มแรก ได้เกิดภูมิคุ้มกันต่อโรคเหล่านั้นอย่างรวดเร็วเพราะในแต่ละรุ่น 
ผู้มีภูมิคุ้มกันดีกว่าจะมีโอกาสรอดชีวิตได้ยิ่งกว่า ซึ่งสอดคล้องกับกระบวนการคัดเลือกโดยธรรมชาติในช่วง 10,000ปีที่อยู่ใกล้ชิดร่วมกับสัตว์ เช่น วัว ชาวยูเรเชียและชาวแอฟริกาได้เกิดความต้านทานต่อโรคเหล่านั้น ยิ่งกว่าประชากรพื้นเมืองที่พบนอกยูเรเชียและแอฟริกาตัวอย่างเช่น ในหมู่เกาะแคริบเบียนส่วนใหญ่และเกาะหลายเกาะในมหาสมุทรแปซิฟิกประชากรถูกกวาดล้างไปอย่างสิ้นเชิงเพราะโรค
90% หรือยิ่งกว่าของกลุ่มประชากรจำนวนมากในทวีปอเมริกา ถูกกวาดล้างไปด้วยโรคจากยุโรปและแอฟริกา 
แม้ก่อนจะมีบันทึกการติดต่อกับนักสำรวจหรือผู้ตั้งอาณานิคมชาวยุโรป
วัฒนธรรมบางแห่ง เช่นจักรวรรดิอินคาแม้จะมีสัตว์เลี้ยงขนาดใหญ่คือยามาแต่ก็ไม่ได้ดื่มนมยามา ยามาก็ไม่ได้อาศัยอย่างใกล้ชิดอยู่กับมนุษย์ ดังนั้นความเสี่ยงในการติดเชื้อจึงจำกัด 
อย่างไรก็ดี ตามการวิจัยทางชีวโบราณคดี ผลกระทบของการเกษตรต่อสุขภาพฟันในสังคมชาวนาปลูกข้าวเอเชียอาตเนย์ระหว่าง4,000–1,500 ปีก่อนไม่ได้แย่เท่ากับภูมิภาคอื่นๆ ของโลก
นักวิชาการทางโภชนาการและทางมานุษยวิทยาอ้างว่า การเปลี่ยนแปลงอาหารและการสัมผัสกับเชื้อโรคเพิ่มขึ้นที่เกี่ยวข้องกับการเกษตร 
ได้เปลี่ยนแปลงชีวสภาพและวงจรชีวิต (life history) ของมนุษย์อย่างลึกซึ้ง 
โดยก่อสภาวะที่การคัดเลือกโดยธรรมชาติเลือกจัดสรรทรัพยากรเพื่อการสืบพันธุ์ยิ่งกว่าการดูแลตนเอง (somatic effort)
การแพร่กระจายของวัฒนธรรมยุคหินใหม่จากตะวันออกกลาง สัมพันธ์กับการกระจายตัวของเครื่องหมายดีเอ็นเอของมนุษย์
ในยุโรป นี่สัมพันธ์กับการกระจายตัวของสายกลุ่มอัลลีล(haplogroup) E1b1b และ J 
ซึ่งเชื่อว่าได้เข้ามาในยุโรปจากแอฟริกาเหนือและตะวันออกใกล้ตามลำดับการศึกษาทางดีเอ็นเอแสดงว่า เกษตรกรยุคแรกที่ขยายตัวจากอนาโตเลียเมื่อประมาณ 9,000ปีที่แล้วได้นำการเกษตรเข้ามาในยุโรป