การแปลสิ่งเร้าผิด

การแปลสิ่งเร้าผิดหรือมายา(อังกฤษ:illusion) หมายถึงความผิดพลาดหรือความบิดเบือนของการรับรู้ทางประสาทสัมผัสที่ชี้ให้เห็นถึงวิธีที่สมองจัดระเบียบและแปลผลข้อมูลทางประสาทสัมผัส
แม้ว่า  การแปลสิ่งเร้าผิดจะบิดเบือนความเป็นจริงแต่ก็เป็นปรากฏการณ์ที่เกิดกับคนโดยมาก
การแปลสิ่งเร้าผิดอาจเกิดขึ้นทางประสาทสัมผัสใดก็ได้ในมนุษย์
แต่ภาพลวงตาเป็นการแปลสิ่งเร้าผิดที่รู้จักกันดีที่สุดและมีความเข้าใจกันมากที่สุด
ที่มีความสนใจในภาพลวงตามากก็เพราะว่า  การมองเห็นเป็นประสาทสัมผัสที่มีอิทธิพลมากที่สุด
ซึ่งเห็นได้ในตัวอย่างเช่น  คนที่กำลังดูการพูดดัดเสียง (ventriloquism) ได้ยินเสียงว่ามาจากหุ่นที่อยู่ที่มือของคนพูด
เนื่องจากว่า  เห็นหุ่นนั้นขยับปากตามเสียงคำพูด (แต่ไม่เห็นคนพูดขยับปาก)
การแปลสิ่งเร้าผิดบางอย่างมีเหตุจากข้อสันนิษฐานที่สมองมีเกี่ยวกับความเป็นจริงเมื่อเกิดการรับรู้
ข้อสันนิษฐานเหล่านั้นเกิดขึ้นอาศัยรูปแบบของสิ่งที่รับรู้,
ความสามารถในการรับรู้ความลึกและการรับรู้ความเคลื่อนไหว, 
และความรู้สึกที่เป็นอัตวิสัยว่า  วัตถุหรือลักษณะต่าง ๆ ของวัตถุนั้นไม่มีความเปลี่ยนแปลงแม้ความรู้สึกทางประสาทสัมผัสเกี่ยวกับวัตถุนั้นจะได้เปลี่ยนไปแล้ว
ส่วนการแปลสิ่งเร้าผิดอื่น ๆ เกิดขึ้นอาศัยความเป็นไปในระบบการรับรู้ภายในร่างกาย  หรือองค์ประกอบอื่น ๆ ภายนอกร่างกายในสิ่งแวดล้อม
คำว่า  การแปลสิ่งเร้าผิด  หมายถึงการบิดเบือนความเป็นจริงทางการรับรู้ที่มีลักษณะเฉพาะ 
โดยที่ไม่เหมือนกับอาการประสาทหลอน  (hallucination)  ซึ่งเป็นความบิดเบือนความเป็นจริงโดยไม่มีสิ่งเร้าการแปลสิ่งเร้าผิดเป็นการแปลผลความรู้สึก  (อาศัยสิ่งเร้า)  ที่มีขึ้นจริง ๆ ผิด
ยกตัวอย่างเช่น  การได้ยินเสียงโดยไม่มีเสียงจริง ๆ ในสิ่งแวดล้อมเป็นอาการประสาทหลอน
แต่ว่า  การได้ยินเสียงคนในเสียงน้ำที่กำลังไหลอยู่  (หรือในเสียงอื่น ๆ)  เป็นการแปลสิ่งเร้าผิด
ละครไมม์เป็นบทการละเล่นลวงตาที่สร้างขึ้นโดยอาศัยการเคลื่อนไหวกาย
คือผู้เล่นละครสร้างภาพลวงตาโดยเคลื่อนกายเหมือนกับทำปฏิกิริยากับวัตถุที่ไม่มี
ภาพลวงตาเช่นนี้เกิดขึ้นได้อาศัยข้อสันนิษฐานที่ผู้ชมมีเกี่ยวกับความเป็นไปในโลกจริง ๆ 
บทเล่นที่รู้จักกันดีก็คือ  "กำแพง"  (คือทำปฏิกิริยากับกำแพงที่ไม่มี)  "ปีนขึ้นบันได" "พิง" (ดูรูป) "ปีนลงบันได" และ "ดึงและผลัก"
โดยองค์ประกอบและการรับรู้แล้วสมองจะมีการรับรู้แยกกันเป็นส่วนเบื้องต้นแล้วรวมกันเป็นหนึ่งเดียว โดยมองภาพ รับสี เสียง การตัดสินใจจากความรู้ พฤติกรรมที่เป็นไปได้ ถ้าสิ่งใดก็ตามที่มีผลกระทบต่อการควบคุมการทำงานการประมวลผลของสมอง เช่น การใช้แสงเพิ่มเข้ามา การทำสิ่งที่ไม่สามารถทำได้ จะทำให้เกิดการบิดเบือนไปว่าสิ่งที่ทำนั้นถูกต้อง แทนที่จะผิดพลาดหรือทำไม่ได้เลย
เนื่องด้วยเทคนิคนี่มีผลกระทบต่อการรับรู้ในสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ และการรับรู้ที่ผิดพลาด  ส่วนมากเทคนิคดังกล่าวนั้นจะมีการนำไปใช้ในการแสดงมายากล และการแสดงในสิ่งที่มนุษย์ธรรมดาไม่สามารถกระทำได้เลย เช่น การลอยตัว การบิน การเดินบนน้ำ การยกคนด้วยน้ำหรือสิ่งที่ไม่สามารถทำได้ตามปกติธรรมดา
เป็นรูปแบบการแสดงที่ใช้เทคนิคระดับสูงในการเบี่ยงเบนสายตาและมุมมองให้เหมือนกับว่าทำสิ่งต่าง ๆ ที่ไม่สามารถทำได้โดยปกติธรรมดา โดยมีการใช้เทคนิคนี้เป็นอย่างมากในการแสดงมายากล
เช่น การลอยตัว การบิน การหายตัว การตัดตัว เดินบนน้ำ และการแสดงอื่น ๆ อีกมากมาย
ภาพลวงตาหรือการแปลสิ่งเร้าผิดทางตา(อังกฤษ:optical illusion) ก็คือ การเห็นที่ไม่ตรงกับความเป็นจริง  หรือที่ทำให้เกิดความคิดผิด ๆ 
ดังนั้น  ข้อมูลที่ตาได้รับเกิดการแปลผลในสมองที่ทำให้เกิดการรับรู้ที่ไม่ตรงกับลักษณะจริง ๆ ของวัตถุที่เป็นสิ่งเร้า
มีความเชื่อโดยทั่ว ๆ ไปว่า  มีภาพลวงตาที่เกิดขึ้นเองโดยธรรมชาติ
และมีภาพลวงตาที่สร้างขึ้นได้โดยใช้กลอุบาย
ที่สามารถใช้ศึกษาให้เข้าใจในระดับพื้นฐานว่า  ระบบการรับรู้ในมนุษย์นั้นทำงานอย่างไร
คือสมองสร้างโลกจำลองขึ้นในหัวของเราโดยมีพื้นฐานจากข้อมูลที่มันเอามาเป็นตัวอย่างจากสิ่งแวดล้อม
แต่ว่า  บางครั้ง  มันพยายามจัดระเบียบข้อมูลเหล่านั้นโดยวิธีที่คิดว่าดีที่สุด  (ที่อาจไม่ตรงกับความเป็นจริง)  และบางครั้ง มันก็เติมข้อมูลที่ไม่มีให้เต็มเองวิธีการทำงานของสมองแบบนี้เป็นเหตุของการแปลสิ่งเร้าผิด ๆ
เสียงลวงหูหรือการแปลสิ่งเร้าผิดทางหู(อังกฤษ:auditory illusion) ก็คือ  การได้ยินเสียงที่ไม่ตรงกับความเป็นจริง  หรือที่ทำให้เกิดความคิดผิด ๆ  
ซึ่งก็คือ  การได้ยินเสียงที่ไม่มีอยู่  หรือว่าเป็นเสียงที่เป็นไปไม่ได้
โดยสรุปก็คือ  การแปลสิ่งเร้าผิดทางหูชี้ข้อเท็จจริงว่า  หูและสมองของมนุษย์เป็นเพียงอวัยวะทางชีวภาพ  เป็นเพียงอุปกรณ์ชั่วคราวที่ไว้ใช้เฉพาะหน้า
ไม่ใช่ระบบรับรู้เสียงที่สมบูรณ์  ตัวอย่างของการแปลสิ่งเร้าผิดทางหูอย่างหนึ่งก็คือ Shepard tone ซึ่งเป็นวิธีการทำเสียงให้เหมือนกับกำลังสูงขึ้นหรือทุ้มลงอย่างต่อเนื่อง ๆ ทั้ง ๆ ที่ความจริงไม่ได้ไปทางไหนเลย
การแปลสิ่งเร้าผิดทางสัมผัส(อังกฤษ:tactile illusion) ก็คือ  การรู้สึกทางสัมผัสที่ไม่ตรงกับความเป็นจริง  หรือที่ทำให้เกิดความคิดผิด ๆ  
ตัวอย่างของการแปลสิ่งเร้าผิดทางสัมผัสรวมทั้งกลุ่มอาการหลงผิดว่าแขนขายังคงอยู่การลวงสัมผัสตะแกรงเหล็กร้อนการลวงสัมผัสที่ผิวหนังแบบกระต่ายและการลวงสัมผัสแปลกอีกอย่างหนึ่ง
ที่เกิดขึ้นเมื่อไขว้นิ้วชี้กับนิ้วกลางแล้วใช้นิ้วทั้งสองลูบที่ดั้งจมูก
โดยแต่ละนิ้วอยู่ที่แต่ละด้านของจมูก  จะมีผลเป็นความรู้สึกว่ามีจมูกสองจมูก
ที่น่าสนใจก็คือ  เขตในสมองที่เกิดการทำงานในการรับรู้สัมผัสที่ลวงประสาทกลับมีความคล้ายคลึงกับที่เกิดขึ้นเมื่อมีสัมผัสแบบนั้นจริง ๆการลวงสัมผัสสามารถเกิดขึ้นได้โดยใช้เทคโนโลยีสัมผัส  (haptic technology)เช่น  สามารถใช้เทคนิคการลวงสัมผัสเพื่อใช้เป็นวัตถุเสมือน  (virtual  คือไม่มีอยู่จริง ๆ)  เช่นในโปรแกรมคอมพิวเตอร์ที่ผู้ใช้กำลังจัดการวัตถุเสมือน
การแปลสิ่งเร้าผิดสามารถเกิดขึ้นทางประสาทสัมผัสอื่น ๆ รวมทั้งที่ใช้ในการรับรู้เกี่ยวกับอาหาร
ทั้งเสียงและสัมผัสสามารถลวง  (บิดเบือน)  ความรู้สึกเกี่ยวกับความเก่า (ความไม่สด) และความกรอบของอาหาร คือพบว่า
นอกจากนั้นแล้ว  ยังพบว่า  ถ้าเซลล์ประสาทรับรสบนลิ้นเกิดความเสียหาย
ก็ยังสามารถทำให้เกิดรสลวงโดยกระตุ้นความรู้สึกทางสัมผัสได้มีหลักฐานด้วยว่า  การแปลสิ่งเร้าผิดทางกลิ่นสามารถเกิดขึ้นได้เมื่อมีการเล่าถึงกลิ่นนั้นให้ฟัง  จะเป็นข้อมูลที่ถูกหรือจะผิดก็ตาม  ก่อนที่จะให้ดมกลิ่นนั้น
การแปลสิ่งเร้าผิดสามารถเกิดขึ้นได้เพราะเหตุแห่งโรคหรือความผิดปกติบางอย่าง
แม้ว่าผู้มีโรคอาจจะไม่ได้มีอาการแบบนี้ทุกคน  แต่อาการการแปลสิ่งเร้าผิดเฉพาะอย่างจะมีกับโรคเฉพาะอย่าง
ยกตัวอย่างเช่น  คนไข้โรคไมเกรนมักจะรายงายว่ามีการเห็นออร่า  (scintillating scotoma)  ก่อนจะเกิดไมเกรน
ในการทดลองหนึ่งกับคนไข้คนหนึ่ง  การกระตุ้นด้วยไฟฟ้าในสมองซีกซ้ายที่จุดเชื่อมระหว่างสมองกลีบข้างกับสมองกลีบขมับมีผลเป็นความรู้สึกลวงประสาทว่ามีคนอยู่ข้าง ๆ เธอ
คำว่า "มายา"  (illusion)   เป็นคำที่ใช้ในมุมมองต่าง ๆ ของศาสนาฮินดูศาสนาและปรัชญาที่เป็นเอกนิยม  (monism)  รวมทั้งศาสนาฮินดู  มักจะมีการแยกแยะมายาและความไม่เป็นจริง  (falsehood)  ออกจากกันอย่างชัดเจน
ในความคิดตามลัทธิอไทวตะเวทานตะ  (ที่ตั้งโดยศังกราจารย์)  มายาไม่ใช่สิ่งที่เป็นจริงและก็ไม่ใช่สิ่งที่ไม่เป็นจริง
แม้ว่า  มายา  โดยทั่ว ๆ ไปจะหมายถึงสิ่งที่ไม่เป็นจริง
แต่ว่าศาสนาฮินดูมีการแยกแยะระหว่างมายาและความไม่เป็นจริง