Supiklər

Supiklər,Alyutiklərvə yaPasifik yupikləri(öz dilindəolan adı:SugpiaqtəkSugpiakikiSugpiatcəmvə yaAlutiiqtəkAlutiikikiAlutiitcəm; İngiliscəAlutiiq, Sugpiaq, Pacific Yupik) —Amerika Birləşmiş Ştatlarında,Alyaskaştatının cənub cəhətində yaşayanYupikqolundan birEskimosxalqıdır.
Yupik xalqlarıiçində ən cənubda yaşayan xalqdır. Mədəni olaraqYupiklərədeyilAleutlarayaxındır. Ona görə digər adları olan Alyutik adı Aleutların adından gəlir
Özlərinisuk('insan') və-piaq('gerçək') sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş "Supiklər", dillərini isəSugcestunvə yaSugt'stun, Sugtestun('insana bənzər, insan kimi') adlandırırlar.
Alyaska'yıAleut adalarındankəşfə başlayanruskaşif, kürk kürk taciri və məskunlaşmaçılar tərəfindənAleut(rus.Алеут) adı verilen yerlilər, o zamanın Rusçasında bugünküAleutlarıveKodiak adasındakiyupik eskimoslarını (ing.Alutiiq) əhatə edirdi. Rusçadaki Aleut adının, Rusiyanın şimalında yaşayanÇukçalarındilindən olan "daimi sahil sakini"sözündən yarandığı ehtimal olunur. 1784-ci ildə Kodiak adasında olanThree Saints koyuna(supikcəSun'alleq) yerləşən rus kürk tacirləri (промышленник), Supiklərlə qarşılaşan ilk Avropalılardır. Supiklər, mədəni olaraq Aleutlara ən çox bənzəyəneskimoslardır.İndiki vaxtda Alyaskadaki eskimosların üç mədəniyyət qrupundan birini Aleutlar ilə Supiklər yaradırAleutlar ilə Supikləri bir tutub eyni adla anan ruslar, Aleut adalarındakı Aleutlardan (Unangan) ayırmaq üçün Kodiak adasındakı Supikləri "Kodiak Aleutu" (dövrün RusçasıylaАлеутъ Кадьякскiй) və dillərini də "Kodiak Dili" (Кадьякскiй Языкъ) olaraq adlandırmışlar. Uzun illər ruslaşma asimilasyonu keçirən Kodiak Supikləri, ruslardan qalma Aleut adını indiki vaxtdaAlutiiqformasında özlərinə ikinci ad olaraq verərlər. Bu Alutiiq adı ingiliscədə Supiklerin ümumi adı olaraq yayılmaqdadır. Atka Aleutları ruslardan qalma Aleut adınıAliguutax̂formasında özləri üçün istifadə edirlər.
2000 ABŞ Əhali saymasında Supiklər "Alutiiq Aleut", "Bristol Bay Aleut", "Chugach Aleut", "Koniag Aleut" və "Sugpiaq" kimi adlarla ayrı-ayrı keçərkən Əsl Aleutlar "Unangan Aleut" adıyla yer alır.
Eskimos qəbilə adları "-miut" ('xalq') əki ilə törədilər.
Supiklər dil və mədəniyyətlərinə görə iki əsas qrupa bölünür:
Supiklərin qonşuları olaraq qərbdə Unangan da deyilənAleutlar(supikcə Taya'uq), kuzeybatıdaAlyaska yupikləri(supikcəPamanarmiut) ilə Denağina xinduları (supikcəKenaayuq), kuzeydoğuda Ahtna xinduları və şərqdə də Eyak və Tlingit (supikcəSwaciit) xinduları tapılar.
Ruslar ilə amerikalılardan başqa, sonradan gələn Çinlilər (supikcəCing'iyak) və Yaponlar (supikcəYapuunsaq) da kontakt qurulan xalqlardır
Alyaskada1980və1992-ci illərdə, Eskimo-Aleut dillərində dannışa bilən əhali
Təxminən 3000 nəfərlik Supik əhalisindən 400 qədəri ana dilini danışa bilir.
1987-1988 dövründə Alyaska məktəb bölgələrində Supik şagirdlərin sayı:
Ənənəvi Supik ovçuluğu digər eskimos xalqlarıyla bənzərlik göstərir. Alyaskanın təbiətinin çətin olması, aclıq (kaik) qayğısıyla dənizdə (imaq) və quruda (nunat) yeyilə biləcək hər şeyin avlanılmasını və ya yığılmasını lüzüm edər. Supiklərin yaşadığı coğrafiya Alaskadakı ən cənub bölgə olduğu üçün şimaldakıYupikvəİnyupikcoğrafiyasına nəzərən daha yaxşı vəziyyətdədir.
Ovvasitə və vəsaitləri arasındakayak(qayaq) iləqayıq(angyaq) və kürək (anguaq) ova çatma və daşıma işində qiymətlidir. Silah olaraqox(ruuwaq) və yay (qitguyaq) iləzıpkın(ayaquq) istifadə edilər. Qərblilərdən gördükləri qızdırmalı silahlar (nutek) da sonradan ova daxil olmuşdur. Ov şapkası (caguyaq) və ov torbası (ekgwik) ovun olmazlarındandır.
Quru məməliləri olarakşimal maralı(tuntuq),qonur ayı(taquka'aq),samur(aaquyaq),dovşan(kuskanat),tülkü(kaugya'aq),gəlincik(amitatuk) vəsünbülqıran(qanganaq) ovlanır.
Dəniz məməliləri arasındabalinalar(arwaq) başda olmaq üzrədelfin(mangaq),də⁬niz aslanı(wiinaq) iləsuitilər(aataak, isuwiq) ən qiymətli dəniz ovlarıdır. Bunlarıdəniz samuru(arhnaq) təqib edər.
Quşlar, ətindən və dərisi ilə digər uyğun qisimlərindən yararlanılan hayvanlardır. Bunlar arasındaördəklər(saqul'aq),qağayı(qatayaq),Puffinus(tuungat) vePhalacrocorax(agasuuq) sayıla bilər. Quşların tükləri (culuk) bəzəmədə istifadə edilər və yumurtaları (manik) da yığılar.
Dəniz onurğasızları arasındakiton(urriitaq),dəniz darağı(mamaayaq),osminoq(amikuq) vədəniz xiyarları(uutuk) gözdə toplama ovlarıdır.
Balıqçılıqda edilər. Balıqçı qayığı (paRaguutaq) ilətor(kugyaq),qarmaq(iqsak) vəmizraq(panaq) ana balıqçılıq vəsaitləridir. Ən gözdə balıqlarqızılbalıq(iiliksak, amartuq, niklliq, qakiiyaq) növləri ilə digər balıq növləri (anciq, waa'uq, sagiq, iqalluarpak, iqalluak) gəlir. Bunlar təzə olaraq istehlak edildiyi kimi, irəlidə yemək üçün qurudulur (tamuuq) və yaduz(taryuq) vətüstü(puyuq) istifadə edərək duzlanır və ya tüstülənərək (kupcuunaq) saxlanılır.
Bitkilər baxımından kasıb olan coğrafiyada yeyilə biləcək böğürtlensi və ya üzümsü meyvələr (alagnat, cuawak, aqagwik, kenegtaq, puyurniq, muuguat) və tərəvəzlər (aatunaq) az olsa da vitamin qəbulu baxımından qiymətlidir.
Eyni zamanda şamanistik nümayişdə də istifadə edilənmusiqiolaraq​​baraban(cauyaq) vəmahnı(atuun) ilərəqs(agnguaq) bütünlük meydana gətirir.Maskalar(giinaquqvəgiinaruangcutvə yamaaskaat) da bunları tamamlayır, beləcə musiqi və rəqs törensel xüsusiyyət qazanar. Ruslardan aldıqlarıakkordeon(kaRmuniaq) yeni musiqi alətləridir.
Takı və naxışlar şamanistik xüsusiyyətlidir. Qadınların boncuktan edilən şapkası (nacaq),bilərzik(tayarnerutaq), qulaq​​sırğası(kulunguaq), dodaq sırğası da deyilənlabret(kulut'ruaq) vətatu(kRasiruaq) tipik eskimos bədən aksesuarlarıdır.
Ənənəvi eskimos dinişamanizm, Supiklerde de görülür. də görülər. Əvvəllər dini məqsəd daşıyan şamanistik mərasimlər, günümüzdə folklorik nümayişdən irəliyə getməz. Bunda ruslarınPravoslavlığıSupiklərə qəbul ettirmelerinin rolu vardır.Şaman(kalla'alek),ruh(sua) vəqarabasma(tanraq, tangruaq) şamanlığın ana anlayışlarıdır.
Dil məlumatları vəarxeolojiqalıqlar; Eskimos xalqlarının, günümüzdən təxminən 10.000 il əvvəl,Berinq boğazınınbuzlarla kaplanıp quru körpüsü olduğu zamanlardaEskimoslarvəAleutlarolmaq üzrə iki ayrı etnik qrup halındaAlyaskadanKamçatkayaqədər olan bölgədə olduqlarını göstərməkdədir. Eskimos və Aleutların dənizdə ovlanma texnikalarının inkişaf etdirilməsindən əvvəl bölündüklerini göstərən dil məlumatları arasında ox və yay üçün ortaq sözlərin tapılması, dəniz ovçuluğu terminlərinin Eskimos və Aleutlarda fərqli olması göstərilə bilər. Eskimos və Aleutlar, dəniz avcılığını bir-birlərindən müstəqil olaraq inkişaf etdirmişlər.
Kodiak adasında, indiki vaxtda 42nəfərin yaşadığıKarluk(supikcəKal'uq) şəhərində aparılan arxeoloji qazıntılar şəhərin 5000 ildir insan məskunlaşmasına açıq olduğunu göstərməkdədirArxeoloji siteler cəhətdən həqiqətən zəngin olan Kodiakda tarix əvvəlinə (prehistorik) aid 900 qədər site tapılar.