Kalusugan

Kalusúgan,sanidád, osalúdang kondisyon ng katawan na walang karamdaman o pinsala. Marami itong kahulugan na ginamit sa paglipas ng panahon. Sa popular na konteksto, tumutukoy ito sa pangkalahatang katayuan ng pisikal at pangkaisipangkagalinganng isang indibidwal, tipikal na inilalarawan bilang walang karamdaman, sakit (kabilang saisip), o pinsala sa katawan (halimbawa, pagiginglumpoobulag).
Kinokonsiderang maayos ang kalusugan ng isang indibidwal kung nagsasagawa ito ng mga malulusog na gawain, tulad ng regular naehersisyoat angkop na haba ngtulog, gayundin sa pagbawas o pag-iwas sa mga kinokonsiderang nakakasama sa kalusugan tulad ngpaninigarilyoo matindingstress. Madalas napersonal na desisyonang mga bagay na nakakasama sa kalusugan, tulad ng pagsasagawa ng mga gawaing delikado, o di kaya'y dahil sa sistema ng lipunan, na maaaring makaapekto sa pagkuha ng naangkop na serbisyong medikal ng mga taong nangangailangan nito. Gayunpaman, may mga sitwasyon na wala sa kontrol ng indibidwal, tulad halimbawa ng mgasakit na namamana.
"Kalusugan" angbasal na anyongpangngalang"lusog", na tumutukoy sa isang maayos na pangangatawan o kaunlaran.Sa wikang Espanyol nagmula ang salitang "sanidad", na mas ginagamit sa wikang Tagalog upang tumukoy sa kalinisan osanitasyon.Mas ginagamit ang salitang ito sa konteksto ngkalusugang pang-isipanupang tumukoy sa antas ngpag-iisipng tao,bagamat nagmula ito sawikang Inglesnasanitybilang isang kaso ngpekeng hirammula wikang Espanyol.
Nagmula rin sawikang Espanyolang salitang "salud", bagamat madalang magamit ito sa ganitong konteksto kumpara sa "kalusugan".Gayunpaman, isa sa mga deribatibo nito mula sa wikang Kastila ang pumasok din sa bokabularyong Tagalog at mas madalas ginagamit kumpara dito, "saludo", na nangangahulugang "magpugay" o "pagpupugay" lalo na sa kontekstong pangmilitar.
Pabago-bago ang kahulugan ng kalusugan sa paglipas ng panahon. Upang umayon sa pananaw ngmedisina, nakatuon ang mga unang kahulugan ng kalusugan sa kakayahan ng katawan na gumana nang maayos; tinitingnan ang kalusugan bilang ang estado ng katawan sa normal nitong kaanyuan na nasisira paminsan-minsan dahil sa mgasakit.Noong 1948, binigyang-kahulugan ngPandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan(WHO) ang kalusugan sa konstitusyon nito upang isama ang kagalingan at hindi lamang ang kawalan ng sakit o kahinaan.Bagamat marami ang sumasang-ayon sa kahulugang ito, marami rin ang kritikal dito dahil pagiging malabo ng kahulugan na hindi masusukat.Dahil dito, noong 1984, binago muli ng WHO ang kahulugan upang bigyang-diin ang kakayahan ng katawan na lumaban. Sa ganitong pananaw, tinitingnan ang kalusugan bilang ang kakayahan ng katawan na panatilihin anghomeostatisat makarekober mula sa mga masasamang elemento, kabilang ang mganagpapa-stressat angpaggawa ng mga relasyonsa iba.
Ayon saWHO, kapaligirang panlipunan, ekonomikal, at pisikal ang ilan sa mga pangunahing pantukoy ng kalusugan  ng isang tao, gayundin ang kaugalian at katangian nito.Karaniwang inililista ng mga eksperto bilang mga karagdagang pantukoy ang mga sumusunod: edukasyon at literasiya, trabaho, kita at katayuan sa lipunan, suporta mula sa iba, biolohiya at henetika, kultura, kasarian, serbisyong pangkalusugan, maayos na pagpapalaki, at mga personal na gawain at paraan upang kayanin ang mga problema.
Sentro ng mga pag-aaral sa kasalukuyang panahon ang pagsusuri sa kinalaman ng kasulugan ng mga tao sa iba't-ibang mga salik na nakakaapekto sa kanya. Ginagamit ang mga resulta ng pag-aaral na ito upang gumawa ng mga polisiyang pangkalusugan, tulad halimbawa ng paglalagay ng buwis sa mga bisyo (sin tax) tulad ng sasigarilyo,alak, at sa mga pagkaing mayasukalupang labanan anglabis na katabaan.Ayon sa isang ulat noong 1974 saCanada, may tatlong kategorya ang mga pantukoy na ito:
Nakakamit ang maayos na kalusugan sa pamamagitan ng pagbabalanse sa kagalingang pisikal, pang-isipan, at panlipunan ng isang tao, kilala rin sa tawag natatsulok ng kalusugan.Ilan sa mga rinerekomendang gawin upang mapanatili ang balanseng ito ay ang regular naehersisyo, sapat natulog, pagpunta sa kalikasan, maayos natimbang, paglimita sa iniinom na alak, at pag-iwas sapaninigarilyo. Maaaring makakuha pa rin ng sakit ang mga taong malulusog; hindi porket may sakit ang isang tao ay hindi na agad siya malusog dahil isang bahagi lamang ng tatsulok ang naaapektuhan nito.
Isa rin sa mga tinutukoy na pangunahing pantukoy ng kalusugan ang kapaligiran nito, kabilang na anglikas na kapaligiran,itinayong kapaligiran,panlipunang kapaligiran.Natuklasan din na mga salik sa isang maayos na kalusugan ang pagkakaroon ng malinis nahanginattubig, gayundin ang maayos natahananat ligtas na komunidad at kalsada.Ayon sa ilang pag-aaral, may kaugnayan ang kawalan ng kapitbahay sa masamang kalusugan at kagalingan. Bukod dito, may kaugnayan din ang pagkakaroon ng oras sa kalikasan sa isang maayos na kalusugang iniuulat.
May malaking kinalaman anghenetikang tao sa kalusugan nito. Halimbawa, may mga partikular na sakit na namamana mula sa magulang papunta sa anak (mas mataas ang tiyansa kesa sa iba). Bukod dito, nakadepende rin ang kalusugan sa pamumuhay ng tao na maaaring maimpluwensyahan mula sa kanyang pamilya o kasama.
Kalusugang pang-isipanang kalusugan na nakatuon sa isipan. Inilarawan ito ngWHObilang ang "estado ngkagalingankung saan nagagawa ng indibidwal ang gusto niya, nakakaya ang stress sa buhay, maging produktibo, at makapag-ambag sa kanyang komunidad."Sakit sa pag-iisipang ispektrum ng mga kondisyong kognitibo, emosyonal, at pang-ugali na nakakaapekto sa kagalingang panlipunan at emosyon gayundin sa pagiging produktibo ng isang tao.Tinatayang nasa 20% ng mga matatanda saEstados Unidosang maaaring nagtataglay ng sakit sa pag-iisip. Ito ang nangungunang sanhi ng pagkakaroon ng disabilidad sa Estados Unidos atCanada. Ilan sa mga halimbawa ng sakit sa pag-iisip ay angschizophrenia,ADHD,sakit na bipolar,PTSD, atautismo.
Isa sa mga mahahalagang paraan para mapanatili ang maayos na kalusugan ay sa pamamagitan ng malusog nadiyeta. Kabilang sa diyeta ang pagkain ng mga pagkaing mula sa halaman at hayop na nakakapagbigay ngnutrientsa katawan.Binibigay ng mga nutrient na ito ang enerhiyang kinakailangan ng katawan upang patuloy itong gumana. Ilan sa mga ginagawa nito ang pagpapatibay ng mgabuto,kalamnan, atlitid, gayundin sa pagpapanatili sa mga mahahalagang proseso ng katawan. Mahalaga ang tubig sa katawan. Kinakain ang mgamakronutrientnang maramihan, na kinabibilangan ngprotina,karbohidrata, attaba. Sa kabilang banda, kinakain naman ang mga mikronutrient nang mas konti, at kinabibilangan ng mgabitaminaatmineral.Ginagamit angpiramide ng pagkainupang ipakita ang dami ng dapat kainin ng isang tao para sa bawat grupo ng pagkain, kung saan mas konti ang nasa tuktok at mas marami ang nasa baba. Mapapababa ng maayos at tamang desisyon sa pagkain ang tiyansa ng pagkakaroon ng ilang uri ngkanser, at makakatulong din ito sa pagpapanatili ng timbang na maituturing na malusog.
Pinapalakas o pinapanatili ng ehersisyong pangkatawan ang angkop na pangangatawan at kabuuang kalusugan at kagalingan ng isang tao. Pinapalakas nito ang mga buto at kalamnan at pinapahusay ang sistemang sirkulatoryo. Ayon saPambansang Instituto ng Kalusuganng Estados Unidos, may apat na uri ng ehersisyo:pampatagalan,pampalakas,pampabanat, atpambalanse.Ayon naman saCDC, napapababa ng regular na ehersisyo ang banta ngsakit sa puso,kanser,diyabetes,altapresyon, labis nakatabaan,depresyon, atpagkabalisa.
Mahalaga angtulogsa pagpapanatili ng kalusugan, lalo na sa mga bata para sa maayos na paglaki nito. Naiuugnay angkawalan ng tulogsa pagtaas ng tiyansa sa ilang mga problema sa kalusugan, at pagbagal sa pagrekober sa mga sakit. Ayon sa isang pag-aaral, napag-alaman na apat na beses na mas mataas ang tiyansangmagkalagnatang mga taong kulang sa tulog (tulog na anim na oras o mas mababa) kumpara sa mga taong sapat ang tulog.Dahil sa gampanin ng tulog sametabolismo, maaari rin itong humantong sa pagtaba at kumontra sa balak napagpapayatng tao. Noong 2007, inihayag ngPandaigdigang Ahensiya para sa Pananaliksik sa Kanser, ang ahensiyang nakatuon sakanserngWHO, na maaaring humantong din sa kanser ang kakulangan sa tulog, at nagpaalala kontra sa mga pangmatagalang trabahong panggabi.
Bahagyang nakadepende ang personal na kalusugan sa aktibo, di-aktibo, at tinutulungan na mga gawain na nakikita ng mga tao sa iba na kanyang ginagawa sa kanyang sarili. Kabilang dito ang mga personal na gawain para sa pagpigil o pagpapalagnaw sa mga epekto ng isang sakit, madalas mga talamak na sakit, sa pamamagitan ng pangangalagang integratibo. Kasama rin dito ang personal nakalinisanupang maiwasan angimpeksiyono sakit, tulad ngpagligoatpaghuhugas ng kamaygamitsabon,pagsesepilyo, at iba pa.
Bukod sa mga ito, nakadepende rin ang personal na kalusugan sa nakakasama ng isang indibidwal. Naiuugnay sa isang maayos nakalusugang pang-isipanang pagpapanatili ng mga matitibay na relasyon sa iba, pagtulong, at iba pang mga gawaing panlipunan. Ayon sa isang pag-aaral saEstados Unidossa mga matatandang edad 70 pataas, napag-alaman na nakakatulong upang humaba ang buhay ang regular napagboboluntaryo, mapaanuman ang kalagayan ng kanyang katawan.Ayon naman sa isang pag-aaral saSingapura, napag-alaman naman na mas matalas ang isipan ng mga retirado at mas masaya sa buhay sa pangkalahatan.
Kaakibat ng mga trabaho ang panganib at banta ng mga sakit, karamdaman, at iba pang mga problema sa kalusugan na maaaring magtagal. Ilan sa mga karaniwang sakit sa trabaho ang iba't ibang mga anyo ngpneumoconiosis, gayundin anghika. Karaniwan din ang mgasakit sa balat, tulad nghadhad,sunog na balat, atkanser sa balat.