ABŞ folkloru

ABŞ folkloru— əsasən,AvropalılarınAmerikaya köçüb məskunlaşmasından sonra, indikiABŞərazisində formalaşan folkloru əhatə edir.Bununla yanaşı,Kolumbdanəvvəlki dövrə aid folklor elementlərini də özündə birləşdirir.Folklor, birmədəniyyətin, submədəniyyətin və ya qrupun ənənələrini əks etdirən əfsanələr,musiqi, şifahi tarix, atalar sözləri, lətifələr, xalq inancları, nağıllar, hekayələr, uydurma rəvayətlər və adət-ənənələrdən ibarətdir. Eyni zamanda, folklor bu ifadə formalarının paylaşılması üçün istifadə edilən praktikaları da əhatə edir.
Yerli Amerika mədəniyyətləri, təbiət hadisələrini və insanlar ilə ruhlar aləmi arasındakı əlaqəni izah edən zənginmiflərəvəəfsanələrəmalikdir.Barre Telkenəgörə, lələk bəzəkləri, muncuqlu əl işləri, rəqs addımları və musiqi, bir hekayənin hadisələri, bir yaşayış yerinin forması və ya ənənəvi yeməklər, mədəni mənaları ifadə edən nişanələr (ikonlar) kimi qəbul edilə bilər.
Yerli Amerika mədəniyyətləri çoxsaylı və müxtəlifdir. Bəzi qonşu xalqlar oxşar inanclara sahib ola bilsə də, digərləri bir-birindən çox fərqli ola bilər. Ən geniş yayılmış miflər yaradılış mifləridir, yəni yerin necə formalaşdığı və insanların, eləcə də digər varlıqların haradan gəldiyini izah edən hekayələrdir. Digər miflərGünəş,Ay,ulduz bürcləri, müəyyən heyvanlar, fəsillər və hava şəraiti haqqında izahlar verə bilər.
Bu, bir çox tayfaların mədəniyyətlərini qoruyub saxlamasının və bu günə qədər yaşatmasının yollarından biridir. Buhekayələr, millətin,tayfanınvə ya qrupun inanclarını, tarixini, adət-ənənələrini, mənəvi dünyagörüşünü və ənənəvi həyat tərzini ötürmək və qorumaq üçün danışılır. Barre Telkenin fikrincə, "Hekayələr təkcə əyləndirmək üçün deyil, həm də Yerli Amerikalıların davranış və etik dəyərlərini özlərində əks etdirmək üçündür."
Fərdi tayfaların özünəməxsus müqəddəs inancları və mifləri olsa da, bir çox hekayələr ümumi xüsusiyyətlərə malikdir. Sel haqqında miflər demək olar ki, bütün Böyük Düzənlik tayfalarında yayılmışdır və yerin su altında qalması və sonradan bərpa olunması ilə bağlı hekayələri ehtiva edir. Qəhrəman hekayələri də geniş yayılmışdır; bu hekayələrfövqəltəbiigüclərə malik qəhrəmanların macəralarını təsvir edir, onlar haqsızlıqlara qarşı çıxır vəşər qüvvələriməğlub edirlər. Heyvan nağılları da geniş yayılmışdır — bəziləri heyvanların müəyyən xüsusiyyətlərinin necə yarandığını izah edir, bəziləri heyvan personajlarını nağılın qəhrəmanları kimi istifadə edir, digərləri isə heyvanları simvolik olaraq təqdim edir. Bundan əlavə, fövqəltəbii varlıqların heyvan formasında peyda olduğu miflər də mövcuddur; bu miflərdəayı,maral,qartal,bayquşvəilantez-tez rast gəlinən simvollardır.
Amerika Birləşmiş Ştatlarının yaranması ətrafında bir çox milli miflər, əfsanələr və şişirdilmiş hekayələr mövcuddur. Ölkənin formalaşmasından bəri yaranmış bu hekayələr Amerikanın folklorunun və mədəniyyət yaddaşının bir hissəsinə çevrilmişdir. Yerli Amerikalılarla əlaqəsi olmayan folklor isə xüsusilə Amerika mədəniyyəti və inanclar sistemini formalaşdıran istənilən rəvayətləri özündə ehtiva edir.
Kristofor Kolumb, o dövrdəAmerikayaköç edənimmiqrantlarüçün qəhrəman və simvol olaraq qəbul edilmişdir. Amerika folklorunda onun rolu, real nailiyyətlərindən çox, onu qəhrəman seçmiş cəmiyyətin özünüqavrayışı ilə bağlıdır.İngiltərədənayrıldıqdan sonra ABŞ tarixsiz və ortaq milli kimlik formalaşdıracaq qəhrəmanlarsız qalmışdı.Vaşinqton İrvinq1829-cu ildə Kolumbun həyatını təsvir edən bir kitab yazmışdır;bu əsər əslində tarixi tərcümeyi-hal deyil, romantik bir hekayə idi. Kitab çox məşhurlaşmış və Kolumbu qeyri-müəyyən okeanları kəşf edən tək qəhrəman kimi təsvir etmişdir. Yeni müstəmləkəçilər özlərini tanımadıqları sərhədsiz torpaqlarla üzləşən cəsur kəşfiyyatçılar kimi gördükləri üçün bu obraz populyarlıq qazandı. Onun uzaqgörənliyi və cəsarəti sayəsindəpadşahlarınhökmranlığı olmayan yeni bir torpaq tapılmışdı — yeni başlanğıclar üçün geniş bir qitə yaranmışdı. İnqilabdan sonrakı illərdə "Kolumbiya" ifadəsi həm Kolumbu, həm də ABŞ-ı simvolizə edirdi. 1792-ci ildəNyu-YorkdayerləşənKral kollecininadıKolumbiyaolaraq dəyişdirildi və Vaşinqtonun yeni paytaxtıKolumbiya Dairəsi(ing.District of Columbia) adlandırıldı.
1607-ci ilin may ayındaSyuzen Konstant, Diskaveri və Qodspid gəmiləriÇesapik körfəzinədaxil oldu və Ceymstaun adlanan ilk daimi İngilis koloniyasını yaratdılar. Ancaq həmin mövsümdə artıq əkin işlərinə başlamaq üçün gec idi və məskunlaşanların çoxu fiziki əməyə öyrəşməmişdi. Bir neçə ay ərzində aclıq və xəstəlik səbəbindən bir çox kolonist öldü, və yalnız 38 nəfər ilk qışı sağ çıxdı. Bu çətin dövrdə KapitanCon Smitkolonistləri yerliAmerikalılarlaticarət etməyə və ərzaq toplamağa yönəltdi. Yerli tayfalar ingilislərəqarğıdalıvə digər bitkiləri əkib-becərməyi öyrətdi. SmitCeymstaunətrafını kəşf etmək üçün ekspedisiyalara rəhbərlik etdi və bu səfərlərdən birindəPouhatantayfasının başçısı onu əsir aldı. 1624-cü ildə yazdığı xatirələrə əsasən, Smit edam ediləcəkdi, lakin başçının qızıPokahontasonu xilas etdi. Bu hadisədən Pokahontasın əfsanəsi doğuldu və zamanla Amerika folklorunun, uşaq kitablarının və filmlərin bir hissəsinə çevrildi.
Santa-Klaus — həmçininMüqəddəs Nikolay, Milad Atası və ya sadəcə "Santa" kimi tanınan bir fiqurdur və onun əfsanəvi, mifik, tarixi və folklor kökləri vardır. MüasirSanta-KlausobrazıHolland mifologiyasındakıSinterklaas fiqurundan yaranmışdır ki, bu da öz növbəsində xristian Müqəddəs Nikolay haqqında dini hekayələrlə əlaqəli ola bilər."Müqəddəs Nikolayın Ziyarəti" (ing.A Visit from St. Nicholas), həmçinin "Miladdan Bir Gecə Əvvəl" (ing.The Night Before Christmas) kimi tanınan şeir ilk dəfə 1823-cü ildə anonim şəkildə nəşr olunmuş və adətənKlement Klark Mur(ing.Clement Clarke Moore) tərəfindən yazıldığı hesab olunur.Bu şeir Amerika tarixində ən məşhur şeirlərdən biri hesab edilir və Santa-Klaus obrazının formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir. XIX əsrin ortalarından bu günə qədər Santa-Klausun fiziki görünüşü, onun Milad gecəsi ziyarəti, nəqliyyat vasitəsi (kirşəsi), marallarının sayı və adları, həmçinin uşaqlara hədiyyə gətirmə ənənəsi məhz bu şeirin təsiri altında formalaşmışdır. Şeirin təsiri ABŞ-dan başlayaraq bütüningilisdillidünyaya və digər bölgələrə yayılmışdır.
"Santa Klaus buradadır?" (ing.Is There a Santa Claus?) 1897-ci il sentyabrın 21-dəThe New York Sunqəzetində dərc olunmuş məşhur redaksiya məqaləsinin başlığı idi. Bu məqalədə yer alan "Bəli, Virciniya, Santa-Klaus buradadır" cavabı Amerika vəKanadaMilad folklorunun ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir.
Başsız AtlıAmerika yazıçısıVaşinqton İrvinqin(ing.Washington Irving) "Yuxulu çuxurun əfsanəsi" (ing.The Legend of Sleepy Hollow) adlı qısa hekayəsindəki uydurma personajdır. Hekayə İrvinqin "Ceffri Kreyonun Qələm Dəftəri" (ing.The Sketch Book of Geoffrey Crayon) adlı qısa hekayələr toplusuna daxildir və ədəbiyyat və kino vasitəsilə Amerika folkloruna daxil olmuşdur.
"Rip Van Vinkl" Amerika yazıçısı Vaşinqton İrvinqin 1819-cu ildə nəşr olunmuş məşhur qısa hekayəsidir. Hekayənin baş qəhrəmanı, Amerikanın müstəmləkə dövründə yaşamış holland əsilli kəndli Rip Van Vinkl, sirli hollandlarla qarşılaşır, onların içkisindən içir və Ketskild dağlarında (ing.Catskill Mountains) 20 il yuxuya gedir. O, Amerika İnqilabından sonra oyanır və dünyasının tamamilə dəyişdiyini görür.
İrvinq bu hekayəniBöyük BritaniyanınBirminhemşəhərində müvəqqəti yaşadığı dövrdə, nostalgiya haqqında qohumu ilə apardığı bir söhbətdən ilhamlanaraq yazmışdır. Hekayə "Ceffri Kreyonun Qələm Dəftəri" (ing.The Sketch Book of Geoffrey Crayon, Gent.) adlı kitabda nəşr olunmuşdur. Hekayənin hadisələri İrvinqin sonradan məskunlaşdığı Nyu-Yorkdakı Ketskild dağlarında cərəyan etsə də, o etiraf etmişdir ki, bu hekayəni yazarkən heç vaxt Ketskild dağlarında olmamışdır.