Qara dəniz

Qara dəniz(bolq.Черно море,ukr.Чорне море,rum.Marea Neagră,türk.Karadeniz,gürc.შავი ზღვა,abx.Амшын/Амшын Еиқәа,q.yun.Εὔξενος Πόντος,yun.Μαύρη Θάλασσα,lat.Pontus Euxinus)Krım yarımadasıvəKiçik Asiya yarımadasıarasında yerləşəndaxili dəniz.Bosfor boğazı(İstanbul boğazı) iləMərmərə dənizinə,Kerç boğazıvasitəsilə isəAzov dənizinəbağlanır. Səthinin sahəsi 422,000 km², ən dərin nöqtəsi 2210 m-dir. Qara dənizə tökülən çaylar arasında ən əhəmiyyətliləriDunayvəQızılirmaqdır. Qara dəniz sularının əksəriyyətiniDon,DneprvəDunaykimi iri çaylardan götürür.
Qara dəniz öz adınıOsmanlı türklərindənalıb. Orta əsrlərdə türklərdə "Qara" (Kara) sözü "Şimal", "Qırmızı" (Kızıl) sözü "Cənub", "Ağ" (Ak) sözü isə "Qərb" mənasında işlənib. Beləliklə, Anadolunun şimalında olan dənizi türklər Qara dəniz, onun qərbinda yerləşən dəniziAğ dəniz, cənubunda yerləşən dənizi isəQırmızı dənizadlandırıblar.Egeyvə Aralıq dənizlərinin türkcə orta əsrlərdə olan birgə adı Ağdəniz olub. Lakin müasir dövrdə türklər Aralıq dənizinin yalnız şimal hissəsini digər ölkələr kimi Egey dənizi adlandırırlar,Aralıq dəniziisə hələ də Ağdəniz olaraq adlandırılmaqdadır. Osmanlı dövründə türklər Egey dənizini bəzən "Adalar dənizi" də adlandırıblar, bu ad həmin dənizdəTürkiyəiləYunanıstanarasında yerləşən 12 adaya görə verilmişdir. Rusiyada yaşayan türk xalqı yakutların yerləşdiyiYakutiyanınşimalında olan dəniz də eynilə "Qara dəniz" adlanır.
Qara dəniz dünyada ən böyükmeromiktiksu hövzəsidir. Belə su hövzələrində suyun alt təbəqəsi onun atmosferdənoksigenalan üst təbəqəsi ilə qarışmır. Bunun nəticəsi olaraq Qara dənizin dərin yerlərinin 90%-ianoksidsulardır. Dənizin suyunun duzluluğu aşağıdır — 18–18.5 promill arasında. Müqayisə üçün Dünya okeanında duzluluq səviyyəsi 30–40 promill arasındadır. Qara dənizin suyunda oksigen miqdarı yüksəkdir, bu da dənizdə bioloji aktivliyin yüksək olmasının əsas səbəblərindəndir. Suyun temperaturu mövsümdən asılı olaraq 8 °C ilə 30 °C arasında dəyişir.
Qara dəniz qədim dövrlərdən bəri müxtəlif sivilizasiyalar üçün nəqliyyat dəhlizi olmuşdur. Dənizi əhatə edən regionlar qədimdən bəri beynəlxalq ticarətdə aktiv iştirak etdiyinə görə Qara dəniz tez-tez nəqliyyat keçidi kimi istifadə olunub. Bu regionlara qərbdəBalkan yarımadası, şimaldaAvrasiyastepləri, şərqdəQafqazvəOrta Asiyaregionu, cənubdaKiçik AsiyavəMesopotamiyaregionu, cənub-qərbdə isəYunanıstandaxildir. Dünyada ən qədim tarixə malik emal olunmuş qızıl Bolqarıstanın Varna sahillərində tapılmışdır. İddia olunur ki,Arqonavtlarbu dənizdən üzərək keçmişlər. Qədim yunanlar Qara dənizin şərq sahillərini (indikiGürcüstan) dünyanın ən ucqar nöqtəsi hesab edirdilər. Bu dənizin sahillərində çoxlu sayda qədim limanlar var, onların bəzilərinin tarixipiramidalardandaha keçmişə gedib çıxır.Birinci Dünya müharibəsivəİkinci dünya müharibəsidövründə Qara dənizdə çoxlu sayda döyüşlər baş vermişdir.
Qədimdə Qara Dənizdən keçən ticarət marşrutları indi alimlər tərəfindən geniş şəkildə incələnir. Belə ki, lap qədimdən bu dənizdənFrakiyalılar,yunanlar,farslar,skiflər,romalılar,bizanslılar,qotlar,hunlar,avarlar,bulqarlar,venesiyalılar,genuyalılar,slavyanlar,tatarlar,osmanlı türklərivəruslaraktiv şəkildə istifadə etmişdilər. Qədim dövlətlərin burada mövcud olması və suyun dərinliyinin anoksit olması səbəbindən burada qədim gəmilərin axtarılmasına böyük əhəmiyyət verilir. Belə ki, suyun dərinliyində oksigenin olmaması burada agacdan hazırlanmış gəmilərə ziyan vuran orqanizmlərin mövcud olmamasına səbəb olmuşdur.
Qara dəniz sahilində qədim dövrlərdən çoxlu insan məskənləri salınıb və dəniz aktiv şəkildə iqtisadi fəaliyyətdə istifadə olunub. Hal-hazırda Qara Dəniz sahillərində 16 milyondan çox əhali yaşayır. Dənizdə çoxlu sayda neft və neft məhsulları daşınmaları edilir, bunun nəticəsində dəniz müəyyən qədər çirklənmişdir. Neft əsasən Gürcüstan və Rusiya portlarından qərb istiqamətində daşınır. Burada həmçinin ərzaq məhsulları, meşə məhsulları, müxtəlif maşınqayırma məhsulları da daşınır. Həmçinin sərnişin gəmiləri də işləyir.TRACECA(Transport Corridor Europe-Caucasus-Asia) dəhlizi də bu dənizdən keçir. TRACECA Orta Asiya vəQafqazölkələrini Şərqi Avropa ölkələri ilə birləşdirən nəqliyyat dəhlizidir. Qara Dənizin dibində dünyada unikal olan, Rusiya Türkiyə ilə birləşdirən"Mavi Axın"adlanan təbii qaz kəməri keçir. Kəmərin dənizin altından keçən hissəsinin uzunluğu 396 km-dir.
Qara dənizin sahili və ona tökülən çayların hövzəsi hələ qədim dövrlərdən bəri insanlar tərəfindən sıx məskun edilmiş, yüksək antropogen təsirə məruz qalmış ərazilərdir. Bütovlüklə Qara dənizin ekoloji vəziyyəti əlverişsiz hesab olunur. Dənizin ekoloji sistemində tarazlığı pozan əsas amillər kimi aşağıdakıları göstərmək olar: