Istòria de Sardigna bizantina

S'edade bizantinain s'istòria sardaest fata incumentzare pro cumbènnidu cun sa reconchista a banda deJustinianuin su534chi aiat postu fine a pustis de unos otanta annos a s'edade vandàlica. A cussa data, però, fiat istada mantenta una continuidade sustantziale cun safase romana. S'invasione de sosLongobardos(568), chi aiat mudadu sa cara de s'Itàlia, no aiat tocadu sa Sardigna, cun totu chi bi sunt in s'ìsula rastas de sa lòmpida issoro documentadas dae s'agatamentu de ogetos vàrios. S'impèriu bizantinufiat un'Istadu autocràticu e a giru a giru de sa figura de s'imperadore si moviat totu s'amministratzione. Foras de èssere cabu supremu de s'esèrtzitu fiat fintzas cabu de sa Crèsia, su tronu suo però no fiat ereditàriu si no eletivu pro acramatzione de su senadu, de s'esèrtzitu e de su pòpulu chi, chi traighidu, teniat deretu legale a si rebellare. Medas de custas istitutziones ant a èssere fatas pròpias de sosregnos giuigales.
Sa Sardigna fiat istada conchistada dae Bisàntziu durante sagherra vandàlicacumbàtida contra de sosVàndalospro su possessu de s'Àfrica. Derrotados sos Vàndalos in Àfrica, in Tricamaron, e agatende·si a curtzu de bìnchere, su generale bizantinuBelisàriuaiat imbiadu su generale Tzirillu a Sardigna cun una flota pro dda sutamìtere:
Pagu a pustis de sa conchista, Justinianu at istabilidu chi sa provìntzia noa de Sardigna diat fàghere parte de saprefetura de su pretòriu de Àfrica:
Sos Bizantinos però aiant dèpidu lutare contra de sosBarbaritzinoschi ocupaiant sa parte de intro de s'ìsula, e sumagister militum pro AfricamSalomone, in sos annos 530, aiat imbiadu unos cantosducesa Sardigna pro ddos gherrare.Suduxde Sardigna, chi teniat s'incàrrigu de gherrare sos barbaritzinos, teniat sa residèntzia in sos montes de sa Barbagia e totu in ue custu pòpulu, redossu a èssere sutamìtidu, biviat;prus pretzisamente sa sede de suduxfiatForum Traiani, sos cales muros fiant istados torrados a fraigare pro bòlere de Justinianu.
In su 551 s'Ìsula fiat istada invàdida dae sosOstrogotosdeTòtilae ocupada; sumagister militum pro Africam,Giuanne Troglita, aiat intentadu de dda recuperare, ma fiat istadu derrotadu dae sos Gotos;a pustis de sa derrota de Totila e Teja (552) e sa sutamissione de sos Gotos, fiat istada comente chi siat recuperada dae s'Impèriu.
Durante su pontificadu depaba Gregòri I(590-604) sa Sardigna torrat un'àtera borta in una ròdia romana partetzipende de s'òpera de amparu, amministratzione e evangelizatzione de custu pontìfitze. Sas lìteras medas chi su pontìfitze aiat dedicadu a pessonàgios e problemas sardos sunt, annotamala, sa documentatzione prus rica chi s'apat cunservadu in sa Sardigna tàrdiu-antiga. Issas documentant - intre àteros - sa partzidura perdurada de sa Sardigna in un' àrea romanizada (costas e tzitades de costera, campura) e una regione interna galu barbàrica. A sa cunversione a su cristianèsimu de custas populatziones de s'internu, paba Gregòri si fiat impreadu imbiende lìteras e unos emissàrios. In piessignu, pro cunvèrtere sas populatziones de s'internu, aiat imbiadu su duxZabardachi in su594at istipuladu unu patu cun su cabu de sos BarbaritzinosOspitone. In su 595 nointames paba Gregòri aiat iscobertu, imbiende su pìscamu Felitze a Sardigna pro sighire sa missione de cunversione, chi suIudex Provinciaede Sardigna, pro cuberare su dinare pèrdidu pro comporare sa càrriga de guvernadore tràmite versamentu desuffragia, permitiat a sos paganos de sighire a venerare sos ìdolos de cosa issoro in càmbiu de sa pagamenta de una tassa:
Est, comente si siat, a partire de saammancada invasionelongobarda - atacu refudadu in su Càlaris de su599- chi s'istòria de Sardigna cumintzat a s'istesiare de sa de s'Otzidente romanu-barbàricu e a intrare in una fase bizantina a berus. No ant mancadu nointames àteros intentos barbàricos, un' iscritzione commemorativa bizantina dePortu Turreresat:
Est, antimes, dae s'acadriamentu de sa presèntzia àraba in su mediterràneu otzidentale cun data detzisiva in saconchista islàmica de Sitzìlia- in s'827- chi sos cuntatos cun Bisàntziu aiant dèpidu ispannare; cun probabilidade in sos de 9 e 10 sèculos arribada a crèschere s'autonomia polìtica chi at a èssere pròpia de sa Sardigna giuigale.
Sos datos essentziales in s'organizatzione amministrativa bizantina in Sardigna sunt sos sighentes:
Sa Sardigna faghiat parte de saprefetura de su pretòriu de Àfrica, a su cale cumandu bi fiant unu cabu militare (magister militum) e unu cabu tzivile (prefetu de su pretòriu).
Sa provìntzia de Sardigna fiat guvernada dae unupraeses, naradu fintzasiudex provinciae, cun incàrrigos tziviles chi teniant sede inCàlarise dae unuduxcun incàrrigos militares chi teniat sede, paris a sos sordados de manòbara (comitatenses), inFordongianus(Forum Traiani) chi fiat giai dae su tempus romanu unu baluardu afortigadu contra de sos bividores de sasBarbàgias.
A longu a longu de custa antiga làcana, in fortilesas comente a sas deAustis,Samugheo,NuraguseArmùngia, fiant istados acussorgiados sordados naradoslimitanei, cun probabilidade reclutados intre sas populatziones istràngias comente sosLongobardoso sosÀvaros; carchi unu de custoskaballaroi(cadderis) aiant retzidu a cumpensu de su servìtziu militare cungiados pro s'isfrutu agrìculu. Sas duas prus importantes càrrigas, in su de 7 sèculos fiant istadas unificadas. Pro permìtere su cuntrollu de sas bias chi rugraiant sumare Tirrenus'ìsula fiat sede de iscalos dae sa flota bizantina.
Sa Sardigna est a s'iscomintzu costituida cale ducadu in s'àmbitu de s'Esarcadu de Àfrica, a pustis de sa ruta de s'Esarcadu su ducadu dipendet diretamente deCostantinòpolifaghende·si a segusarcontaduin su de 10 sèculos, est a nàrrere una tzircuscritzione cun sas pròpias caraterìsticas de suthemama prus pagu rica e territorialmente istèrrida. Sos guvernadores de s'ìsula batiant in comintzu su tìtulu dehypatospro colare in fatu a cuddu deprotospàtariue infines a su prus importante depatrìtziude sa metade de su de 9 sèculos.Ischimus dae su "De Caerimoniis" de Costantinu VII chi sos raportos bonos intre Sardigna eimpèriu bizantinuaiant sighidu fintzas a su nessi a su de 10 sèculos, in s'òpera difatis si mentovat unu regimentu de sardos che guàrdia palatina inCostantinòpoli.
Sos istòricos ant s'ispissu evidentziadu sas afinidades de sas istitutziones bizantinas cun cussas sardas giudicales, chi faghent meda dàbile una filiatzione. Amus fatu tzinnu subra de sas caraterìsticas, derivadas dae unucuntzeturomanude su deretu, chi istèsiant netamente sa Sardigna giuigale dae su cuntestu de s'Europa feudale.
Unu setore importante est su de su cuntzetu de su istadu e de sas modas de esertzìtziu de sa soberania. S'est agatada un' afinidade intre sas istruturas de s'istadu bizantinu e sassardas giudicales.
Pro esempru,Francesco Cesare Casulaiscriet:
Unos àteros autores sunt meda de prus cautelados inditende analogias.Francesco Artizzuiscriet chi, in su cunsiderare sa funtzione de amparu chi sos Giùighes sardos esertzitaiant subra sa crèsia locale, si diat agiomai pòdere faeddare "de una forma – tipicamente orientale – detzesaropapismusubra iscala reduida". Ma a pustis osservat fintzas chi
In saSardigna giuigale, bìvida pro sèculos angena a sa cultura e a sas istitutziones polìticas de s'Otzidente feudale, s'agatant medas rastas de s'eredade bizantina; mescamente unu cuntzetu de su deretu cun caràtere sintzillu romanu e unu cuntzetu de istadu e de sa dimensione pùblica comente netamente partzida dae cussa privada (s'esatu contràriu de sufeudalèsimu). In edade giuigale difatis fiat in vigore sa distintzione intre patrimòniu pùblicu (de rennu) e patrimòniu privadu de su giùighe (naradude pegugiare, est a nàrrere peculiare) e annotamala, s'indivisibilidade de su regnu fintzas in sos casos - chi a bortas si sunt dados - de condomìniu intre de coerederis de sa corona de Giùighe.
Angena a su feudalesimu at a èssere fintzas s'istitutzione giudicale de sa tzerachia; in sa Sardigna giuigale su tzeracu (in gènere tales pro nàschida) fiat sugetu in sos cunfrontos de su mere (o de prus meres) a unas prestatziones de òbera, ma (a diferèntzia chi in s'Europa feudale) teniat personalidade giurìdica, podiat testimoniare o recùrrere a giudìtziu e fiat lìberu pro esempru de si cojuare o in su comporare, bèndere, trasmìtere in eredade benes de propiedade sua (sunt documentados fintzas casos de donatziones a crèsias); si podiat fintzas rescatare tràmite pagamenta.
Medas àteros aspetos si diant pòdere agiùnghere in propòsitu de sas permanèntzias bizantinas. Tocat, però, fintzas a ammentare chi, a pustis de s'edade depaba Gregori I, custa fase nos at lassadu meda pagu  documentas deretas. Un'aspetu fatu·fatu sutaliniadu negativamente est su fiscalismu: sas populatziones sugetas a s'Impèriu bizantinusunt istadas angariadas cun su traballos e ogni sorte de tributos a sos cales s'agiunghiant sossuffragia, tassamentos agiuntivos cun chi sos ufitziales imperiales chircaiant de recoberare sos ingastos acarados pro otènnere s'incàrrigu.
Sa Crèsia sarda at sighidu su ritu orientale pro calebatiareecunfirmafiant donados impare. Su batiare fiat fatu pro infusione in bartzas in ue s'abba arribaiat a sos genugos de sos catecùmenos. Fontes batesimales simigiantes s'agatant inTharros,Partiolla,Nurachi,CornuseFordongianus.
In su perìodu bizantinu sunt istadas pesadasbàrias crèsias a rughe grega, cun sos bator bratzos cuntzimbòriusubra sa parte tzentrale. Intre custas sabasìlica de Santu SadurruinCasteddu,Sennora Nostra de Mesumundu, nòdida fintzas comente aSanta Maria Bubalis, deSìligochi est istada fraigada a sa fine de su de 6 sèculos in sas ruinas de unu aposentamentu romanu preesistente de su segundu sèculu p.C.,crèsia de Santa SabinadeSilanos,Santa Maria IscalasdeCossoine,Sant'Uanni de Sinnis, suSantuàriu de Sennora Nostra de BonacatuinBonàrcadu,Santu Lussùrgiu de Fordongianus,crèsia de Santu GiuannedeAssèmini,Santa SofiadeBiddesorris,crèsia de sa Vìrgine de sos ÀnghelosdeMaracalagonis,Santu EliadeNuxis,Santu Antiogu de Sulcis,Santu SadurrudeCasteddu,Santu Pedru piscadorede Giorginu,Santu ÈfisinNora(Pula),Santu Elia e Santu EnòcinSiligo,crèsia de Santa RughedeItireddu, e su sagradu pitiu dedicadu a saMadonna de su RemèdiuinXiapile(atualeSiipicia, inprovìntzia de Aristanis). Xiapile fiat posta in una posidura istratègica, pro bia de sa bighinàntzia cunForum Traiani, siat in su pranu cumertziale siat in su pranu de defensa de su territòriu. Puntu nevràlgicu de atacos de sos barbaritzinos lompende de sa zona deÀllaichi calaiant dae suMonte Grighinipro calare a pustis a su biddighedda chi in sa zona fiat denominadaIs Ollionis, de chi si cunservat galu unu tretu de caminu romanu.
Acanta de su cleru seculare operaiant sos mòngios basilianos, chi aiant difùndidu sucristianèsimuinBarbagiafintzas a su de 11 sèculos. Non fiant eremidas (assolados), ma tzenobitas (biviant in comunidade). Fraigaiant sos monastèrios issoro in localidades de antigu cultu paganu e poniant sas càmbaras issoro a giru a giru de sas crèsias (muristenesocumbessias). Custas non fiant noas in Sardigna, in ue sunt de ammentare susantuàriu nuràgicu de Santa VittoriadeSerri. Sunt edifìtzios de custu gènereSanta Maria de Bonàrcadu,Santu Srabadoi de Sinnis,Santu MàurudeSòrgono,Sennora Nostra de Gonare,Santos Gosamu e DamianudeMamujada,Santu FrantziscudeLùvula,Biada Vìrgine de ÌtriadeGavoi, sosSantos MàrtiresdeFonne,Santu GaineinPortu Turre,Santu SerafinuinBilartzieSantu AntinedeSèdilo. Pròpiu a su cumintzu de s'impèriu deJustinianu Iin su 529 santuBeneitu dae Norciafundaiat inMontecassinosu monachesimu otzidentale basadu in su motu “ora et labora”.
Sos basilianos aiant difùndidu s'evangèliuintre sos barbaritzinos e ant introduidu sa coltura de àrbores (mela,figu,olia) de sos cales frutos si nudriaiant in sos perìodos de astinèntzia e de geunu. Aiant introduidu fintzas unasbidighìngiospro sa produtzione debinosdurches pro sa missa (muscaduemalvasia), praticaiant sos ritos de sa Crèsia orientale, portaiant sa barba longa e aiant dedicadu sas crèsias a sos santos de su calendàriu gregu. Intre custos notemus su Santu Sarbadore (Redentore) inCrabas,Bidda Mara,Nùgoro; sa Madonna de Ìtria (Odigitria o de sa Bona Àndala), sa Vìrgine Assùmida (dromende), sa Madonna de su Carmelu, sos Santos Profetos Elia e Enoc; intre sos apòstolos Andria e Giagu, tra sos santos normales b'ant Santu 'Asili, Santu Giuanne Battsta, Santa Sofia (Suia), Santa Reparata e Santa Barbara. Cun meda probabilidade sunt istados sos mòngios basilianos a pesare sa capedda cun una cripta dedicada a sa Madonna de su Remèdiu aXiapile(Siipicia), pro difùndere sa veneratzione de sa Madonna, sa comunidade cristiana a Xiapile depiat èssere numerosa meda, a confortare custa ipòtesi sa presèntzia de sa cripta suterrànea, oe non visìbile. Una capedda e unacriptanetzessitaiant de sa presèntzia de unu capellanu o de unuepiscopus.
In sos sartos aiant sighidu a s'agatare sas propiedades mannas, ma fintzas propiedades minores e sas terras comunas. Sa vida rùstica fiat condùida dae lìberos (sospossesores) e tzeracos chi biviant in sas biddas o in sosvici, formados dae pagas domos. Traballaiant sos fundos privados e sas terras comunitàrias cun sa marra e s'aràdulu a puntza, paschiant su bestiàmene iscapu, piscaiant a retza e gamu. Si cultivaiant sas bìngias e paret chi s'agataiant pagos frutales.
Sas fèminas fiant obrigadas a sos traballos domèsticos graes, a s'incurare de sa domo, generalmente bàscia e cun pagu frunimentu, fraigada cun matones cruos o pedras, chentza de arrebussu e cun su pamentu in terra adobbada. Papaiant màndigos simpres e pagu nudriadores. Su cleru e sos ricos etotu papaiant petza e pische petzi sa domìniga e pro sas festas. S'annu tzivile incumentzaiat in su mese decabudannie tale costumàntzia abarrat galu in sos impreos atuales de sa Sardigna massaja, non prus in su nùmene de su de noe meses.
Esistiat unu sistema iscolàsticu chi, a livellu elementare, fiat fatu in sas parròchias a avantàgiu de sos chìrigos e carchi legu. Pagos a beru sighiant sos istùdios in sas iscolas obispales pro cunsighire una lissèntzia de insegnamentu o de notariadu. Sa limba ufitziale fiat su gregu bizantinu cun su cale fiant iscritos sos decretos, impartidos sos òrdines militares e ofitziados sos ritos religiosos.