Disaxarid

Disaxarid(ikiqat şəkərvə yabioza)—iki monosaxaridinqlikozid rabitəilə birləşməsindən əmələ gələnşəkər.Monosaxaridlər kimi disaxaridlər də suda həll olan sadə şəkərlərdir. Geniş yayılmış disaxaridlərə misal kimisaxaroza,laktozavəmaltozanıgöstərmək olar. Disaxaridlərkarbohidratlarındörd kimyəvi qrupundan (monosaxaridlər, disaxaridlər, oliqosaxaridlər və polisaxaridlər) biridir. Disaxaridlərin ən geniş yayılmış növlərinin — saxaroza, laktoza və maltozanın ümumi kimyəvi formulu C12H22O11olub, 12karbonatomuna malikdir. Bu disaxaridlər arasındakı fərq molekul daxilindəki atomların düzülüşü ilə əlaqədardır.
Monosaxaridlərin disaxaridə birləşməsikondensləşmə reaksiyasıilə baş verir ki, bu da su molekulunun yalnız funksional qruplardan kənarlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Disaxaridin iki monosaxaridə parçalanması disaxaridaza adlı bir növfermentinköməyi ilə, hidroliz yolu ilə həyata keçirilir. Daha iri şəkərin qurulması zamanı bir su molekulu kənarlaşdığından, onun parçalanması üçün bir su molekulu tələb olunur. Bu reaksiyalarmaddələr mübadiləsiüçün vacibdir. Hər bir disaxarid müvafiq disaxaridazanın (saxaraza, laktaza və maltazanın) köməyi ilə parçalanır.
Funksional baxımdan fərqlənən iki disaxarid sinfi var:
İki monosaxarid molekulundan disaxarid molekulunun əmələ gəlməsi bir molekuldan bir hidroksil qrupunu, digərindən isə birhidrogennüvəsini (protonu) dəyişdirməklə baş verir ki, monosaxaridlər üzərində indi boş olan rabitələr ikimonomeribirləşdirir. Su molekulunun məhsuldan çıxarılması səbəbindən belə bir proses üçün əlverişlilik müddəti "dehidratlaşma reaksiyası"dır (həmçinin "kondensləşmə reaksiyası" və ya "dehidratlaşma sintezi"). Məsələn, süd şəkəri (laktoza)qlükozamonosaxaridlərinin hər birinin bir molekulunun kondensləşməsi nəticəsində əmələ gələn disaxariddir, halbuki şəkər qamışı və şəkər çuğundurunda olan disaxarid saxaroza qlükoza və fruktozanın kondensləşmə məhsuludur. Digər geniş yayılmış disaxarid olan maltoza iki qlükoza molekulunun kondensləşməsi ilə alınır.
Monosaxaridləri disaxaridlərlə birləşdirən (həmçinin monosaxaridləri daha mürəkkəb polisaxaridlərlə birləşdirən) dehidratlaşma reaksiyası qlikozid rabitələrini əmələ gətirir.
Qlikozid rabitəsi monosaxarid komponentinin hər hansı bir hidroksil qrupu arasında yarana bilər. Beləliklə, hər iki komponent şəkər eyni olsa belə (məsələn, qlükoza), müxtəlif rabitəli birləşmələr (regiokimya) və stereokimya (alfa-və yabeta-) müxtəlif kimyəvi və fiziki xüsusiyyətlərə malik diastereoizomerlər olan disaxaridlərin alınması ilə nəticələnir. Monosaxaridlərin tərkibindən asılı olaraq, disaxaridlər bəzən kristal, bəzən suda həll olan, bəzən isə şirin dadlı və yapışqan olur. Disaxaridlər digər üzvi birləşmələrlə qlikozid rabitələri yaradaraq, biozidlər əmələ gətirən funksional qruplar kimi əhəmiyyət kəsb edə bilər.
Müxtəlif şəkərlərin şirinliyi.Şəkərlərin xarakterik xüsusiyyətlərindən ən əsası onların şirin dada malik olmasıdır.Sulu karbonlarınbəzilərinin şirinliyi aşağıdakı kimidir:
Qeyd etmək lazımdır ki, bəzi bitki zülalları daha çox şirinliyə malikdir. Məsələn, Afrika bitkisindən alınmış monellin zülalı saxarozadan 3000 dəfə şirindir. Daha başqa bitki zülalı olan tumatin, saxarozadan 750–1000 dəfə şirin dada malikdir. Qlikoproteidlərin nümayəndəsi olan mirakulin zülalı isə şirin deyil, ancaq turş dadlı məhsulları şirin dada çevirir.
Maltoza, sellobioza və xitobioza müvafiq olaraq nişasta, sellüloza və xitin polisaxaridlərinin hidroliz məhsullarıdır.
Daha az yayılmış disaxaridlərə aşağıdakılar daxildir: