Goranboy rayonu

Goranboy rayonu(əvvəlki adı:Qasım İsmayılov rayonu)—Azərbaycan Respublikasındainzibati ərazi vahidi.MərkəziGoranboy şəhəridir. Goranboy rayonu iləBakı şəhəriarasındakı məsafə 317 km-dir.
Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 14 aprel 2009-cu il tarixli, 793-IIIQ saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun inzibati ərazisindən 574,82 ha (o cümlədən,Qaşaltı Qaraqoyunlukənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəkiQaşaltı Qaraqoyunlukəndinin ərazisindən bələdiyyə mülkiyyətində olan 26,4 ha vəQasımbəylikəndinin ərazisindən bələdiyyə mülkiyyətində olan 11,9 ha,Tatarlıkənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəkiTatarlıkəndinin ərazisindən bələdiyyə mülkiyyətində olan 2,5 ha, habelə meşə fonduna aid 534,02 ha) torpaq sahəsiNaftalan şəhərinininzibati ərazisinə verilmişdir.
Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin31 may 2010-cu il tarixli, 1018-IIIQ saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun inzibati ərazisindən 489,0 ha (o cümlədənTap Qaraqoyunlukənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəkiTap Qaraqoyunlukəndinin ərazisindən bələdiyyə mülkiyyətində olan 133,84 ha,Tatarlıkənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəkiTatarlıkəndinin ərazisindən bələdiyyə mülkiyyətində olan 229,68 ha və xüsusi mülkiyyətdə olan 125,48 ha (cəmi — 355,16 ha) torpaq sahəsiNaftalan şəhərinininzibati ərazisinə verilmiş, Goranboy rayonununQaşaltı Qaraqoyunlukənd inzibati ərazi dairəsi əhatə etdiyi ərazi vahidləri (ərazisi müvafiq olaraq 1321,1 ha və 882,7 ha təşkil edənQaşaltı QaraqoyunluvəQasımbəylikəndləri) ilə birlikdəNaftalan şəhərinzibati ərazi vahidinin tərkibinə daxil edilmişdir.
Sahəsi 1790 km², əhalisi 109.695 nəfərdir.(01.01.2024). MərkəziGoranboyşəhəridir.
Rayonda 2şəhər, 7qəsəbə, 79kəndvar. (ümumilikdə, 88 yaşayış məntəqəsindən 86-da yaşayış var, 2 məntəqədəGülüstanvəBaş Qışlaqkəndlərində yaşayış yoxdur.)
Azərbaycanın qərb bölgəsində yerləşməklə qərbdənGöygöl, şimal-qərbdənSamux, şərqdənYevlax, cənub-şərqdənTərtər, cənubdanAğdərəvəKəlbəcərrayonları ilə həmsərhəddir. Rayonun şimal sərhədləriMingəçevir su anbarınabirləşir.
Relyefi şimal-şərqdə düzənlik, cənub-qərbdə isə dağlıqdır, ayrı-ayrı yerlərdə qobu və dərələrlə kəsilmişdir. Dağlıq sahədə Paleogen və Neogen, düzənlikdə isə Antropogen çöküntüləri yayılmışdır. Dünyada yeganə müalicəvi neft yatağı (Naftalan) buradadır.
Uzunluqları 10–12 km-ə çatan yarğan qolu şəbəkəsi Qurudərə, Gürzalılar, Aşağı Ağcakənd zonlarında yerləşir. Rayonun cənubunu əhatə edən Murovdağda Kiçik Qafqazın ən yüksək zirvələri:Gamışdağ(3724 m),Murovdağ(3340 m) vəKeçəldağ(2225 m) yerləşir.
Çayları (Kürəkçay,Gorançay, Qaraçay, Korçay) Kür hövzəsinə aiddir. Şabalıdı, dağ boz-qəhvəyi torpaqları var. Əsas bitki örtüyü yovşanlı və yovşanlı-şoranotulu yarımsəhra tiplidir. Meşəliklər var.Korçay Dövlət Təbiət Qoruğurayonun ərazisindədir.
Azərbaycan RespublikasıPrezidentinin2008-ci il 01 aprel tarixli 2745 nömrəli Sərəncamı ilə Goranboy rayonunun inzibati ərazinin 4833,6 hektar sahəsindəKorçay Dövlət Təbiət Qoruğuyaradılmışdır.
Yaradılmasının əsas məqsədiBozdağıntəbii landşaftının, nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi qarşısında olan heyvan növlərinin qorunub saxlanılmasıdır.
Torpaq örtüyü əsasən müxtəlif dərəcədə şorlaşmış adi və açıq şabalıdı, qismən dəallüvial-çəməntorpaqlardan ibarətdir. Ərazinin relyefi düzənlik, təpəlik və alçaq daglıq (Bozdağ) sahələrindən ibarətdir. Ərazidə qışı quraq keçən yarımsəhra və quru bozqır iqlim tipii hakimdir. Bitkti örtüyüyovşanlı-şoranlı,şoranlı-yovşanlıbitki qruplarından, çay yataqlarının bitki kompleksindən ibarətdir. Ərazidəefemerlərdə yaxşı inkişaf edir. Buranın təbii landşaft sahələri heyvan və quşlar üçün mühüm əhəmiyyətə malikdir.Azərbaycanın"Qırmızı Kitab"ına daxil olmuş heyvanlardan əsasənceyranıvəturacıqeyd etmək olar.
Burada məməlilərdənceyran,dovşan,tülkü,çaqqal,canavar; quşlardankəklik,turacvə s. vardır.
Qazanbulaq-Naftalan düzənliyi rayonun böyük hissəsini əhatə edir. Mütləq hündürlüyü 300–800 m arasında dəyişir. İncəçayın və Kürəkçayın gətirmə konusları ilə mürəkkəbləşmiş qırıntılı çay daşlarından, qum və gillərdən təşkil olunmuşdur.
Goranboy rayonu ərazisindən mənbəyini Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamaclarından götürən və Kür çayı hövzəsinə aid olan bir neçə çay axır. Əsas çaylar aşağıdakılardır:
MurovdağvəKəpəzdağlarından başlayır və rayonun əsas çaylarından biridir. Kürəkçay üzərindəŞıxlarvəHazırəhmədlikəndlərində hər biri 1,2 milyon m³ həcmində olan kiçik su anbarları, həmçininSəfikürdkəndində 3,4 milyon m³ həcmində olan Səfikürd su anbarı yerləşir.
Kürəkçayın sağ qolu olub, mənbəyini Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamaclarından götürür. Göygöl və Goranboy rayonlarının ərazisindən axır. Çayın uzunluğu 81 km, hövzəsinin sahəsi isə 441 km²-dir. Mənbəyini Murovdağ silsiləsinin ən yüksək zirvələri olan Gamışdağ və Murovdağ arasındakı 3100 metr yüksəklikdən alır.Meşəli kəndiyaxınlığında iki qola ayrılır:QaraçayvəGorançay.Qaraçinar kəndinəqədər hər iki qol paralel axır, sonra isə Qaraçay istiqamətini dəyişərək geniş suvarma şəbəkəsi vasitəsilə əkin sahələrinə yönəldilir.
Gorançay qar (37%), yağış (42%) və yeraltı (21%) sularla qidalanır. Orta illik su sərfi 1,96 m³/san-dir. Su sərfinin 30%-i yazda, 42%-i yayda, 18%-i payızda, 10%-i isə qışda müşahidə olunur. Yaz daşqınları martın sonlarında başlayıb iyulun sonuna qədər davam edir.
Gorançay çayı ətrafında yerləşən ərazilərdə daşqın riski mövcuddur. Məsələn, 1997-ci ildə baş verən sel nəticəsində çay suları magistral yolu yuyub vəYevlax şəhərinəziyan vurub. Belə hadisələrin qarşısını almaq üçün çay məcralarının tənzimlənməsi və suyun axınının təmin edilməsi istiqamətində tədbirlər görülür.
Gorançay çayı, həmçinin suvarma məqsədləri üçün də əhəmiyyətlidir. İntensiv suvarma dövründə (iyul-avqust aylarında) illik axınının 20%-i istifadə edilir.
Gorançay çayı və onun qolları, xüsusilə Qaraçay, regionun su ehtiyatlarının idarə olunmasında və kənd təsərrüfatının inkişafında mühüm rol oynayır.
Rayon ərazisindən axan çaylardan biridir.
Rayon ərazisindən keçən çaylardan biridir.Kürəkçayınsağ qoludur. MənbəyiniMurovdağ silsiləsininşimal yamacından (3360 m. hündürlükdən)Buzluqadlı yerdən alır. Uzunluğu: 33 km. Bala Kürəkçay da adlanır. Adını öz mənbəyinin adından almışdır. Buzluqçay, əsasən qar, yağış və yeraltı sularla qidalanır. Ən gursulu dövrləri yazın və yayın əvvəllərinə təsadüf edir. Çayın suları əsasən suvarma məqsədləri üçün istifadə olunur.
Buzluqçay çayı, Goranboy rayonunun suvarma sistemində mühüm rol oynayır və ətraf ərazilərin kənd təsərrüfatı fəaliyyətlərinə töhfə verir.
Korçay çayı, Goranboy rayonu ərazisindən axan və Kürəkçayın qolu olan bir çaydır. Çayın sahilində yerləşən Qırıqlı kəndi əsasən düzənlik ərazidə yerləşir.  
Korçay çayının ətrafında 1961-ci ildə Korçay Dövlət Təbiət Yasaqlığı yaradılmışdır. Yasaqlığın əsas məqsədi ərazidəki ov əhəmiyyətli heyvan və quşları qorumaqdır. Daha sonra, 2008-ci ildə Goranboy rayonunun 4833,6 hektar ərazisində Korçay Dövlət Təbiət Qoruğu təsis edilmişdir.
Rayon ərazisindən keçən çaylardan biridir.  
Bu çayların əsas qida mənbəyi qrunt, qar və yağış sularıdır. Ən gursulu dövrləri yazın və yayın əvvəllərinə təsadüf edir. Çayların sularından əsasən suvarma məqsədi ilə istifadə olunur.
Əlavə olaraq, rayonun cənubunu əhatə edən Murovdağda Kiçik Qafqazın ən yüksək zirvələri yerləşir:
•Gamışdağ: 3724 metr
•Murovdağ: 3340 metr
•Keçəldağ: 2225 metr
Bu dağlar rayonun relyefini və su ehtiyatlarını formalaşdıran əsas amillərdəndir.
Goranboy rayonunda 2şəhər(Naftalanistisna olmaqla), 7 şəhər tipliqəsəbəvar.
.
Goranboy rayonunda 79 kənd var.
Goranboy rayonunun təbii şəraitindəki müxtəliflik özünü iqlim dəyişkənliyində də büruzə verir: yüksək dağlıq tundra iqlimi, qışı quraq keçən soyuq iqlim, qışı quraq keçən mülayim-isti iqlim, yayı isti keçən yarımsəhra və quru çöl iqlimi. Dağətəyi və dağlıq zonada qışı nisbətən sərt, yayı isə sərin keçir. İqlimi mülayim isti və quru subtropikdir. Orta temperatur yanvarda – 1,5 °C-dən – 1 °C-yədək, iyulda 22 °C-dən 26,5 °C-yədəkdir. İllik yağıntı 300–600 mm-dir. Goranboy rayonunun iqlimi mülayim kontinental iqlim tipinə aiddir. Bu iqlim xüsusiyyətləri, bölgənin coğrafi mövqeyi, yüksəklikləri və təbii şəraiti ilə əlaqədardır. Aşağıda Goranboyun iqlimi haqqında ətraflı məlumat verilmişdir:
• Yaz
Goranboyda yaz fəsli adətən mülayim və yağışlı olur. Temperatur dərəcələri 15–25 °C arasında dəyişir.
• Yay
Yay fəsli quru və isti olur. İyul və avqust aylarında temperatur 30 °C-yə qədər yüksələ bilər. Bu dövrdə yağışlar nadir olur.
• Payız
Payız fəsli mülayim və soyuqdur. Sentyabrda temperatur tədricən azalır və noyabrda 5–15 °C arasında dəyişir. Yağışlar artmağa başlayır.
• Qış
Qış fəslində temperatur 0 °C-dən aşağı düşə bilər. Yanvar ayı adətən ən soyuq ay olur və qar yağışı ilə müşayiət oluna bilər. Qışda iqlim sərt ola bilər, lakin qar örtüyü uzun müddət davam etmir.
Goranboyda yağıntılar əsasən yaz və payız aylarında baş verir. Yayıcı yağışlar qışda da ola bilər. İllik yağıntı miqdarı orta hesabla 300–500 mm arasında dəyişir.
Goranboyun hava şəraiti, dağlıq və düzənlik ərazilərdə fərqlənir. Dağlıq ərazilərdə temperatur daha aşağıdır, hava daha küləkli və dəyişkəndir. Düzənlik ərazilərdə isə hava daha sabit və isti olur.
Goranboyun iqlimi, kənd təsərrüfatı üçün əlverişli şərait yaradır. Müxtəlif bitki növləri, xüsusilə taxıl, meyvə və tərəvəz yetişdirmək üçün uygundur. Goranboy rayonunun mülayim kontinental iqlimi, yerli əhalinin kənd təsərrüfatı fəaliyyəti və gündəlik həyatında mühüm rol oynayır. İqlim şəraiti, bitki örtüyü və su resurslarının mövcudluğu ilə birlikdə Goranboyun iqtisadi inkişafına və ətraf mühitin qorunmasına kömək edir.
Bir ehtimala görə goranatəşpərəstlərməskəni, boy sözü isəqəbilə,tayfa,obaanlamında başa düşülür. Bəzi tədqiqatçılar Goranboy sözünüStarbonun17 kitabdan ibarət "Coğrafiya" əsərində göstərilən müxtəlif dilli 26 tayfadan biri olan "gel-ger" tayfasının adı ilə bağlayır. Goranın (gelan) gel–ger tayfasının yaşadığı ərazi kimi işləndiyini söyləyirlər. Başqa mənbələrdə Goranboy sözünü "Kitabi – Dədə Qorqud"da işlədilən "gor" sözü ilə bağlayır, "çoxlu ölünün dəfn olunduğu yer – məzar yeri, insanın son məskəni" anlamında başa düşüldüyünü göstərirlər. Digər qrup alimlər isə "goran" sözünütürk–monqoldillərində işlənən "güryan" sözündən yarandığını, düşərgə, ordugah, müharibə edən tərəf, nahiyə mənasını verdiyini göstərirlər.XIV əsrtarixçisiRəşidəddinəgörə, səhrada 1000 ədəd alaçığın dairəvi şəkildə düzülməsi koran adlanıb, mərkəzində isə tayfa başçısının alaçığı yerləşib. Hər hansı tayfanın koran şəklində düzülməsi müdafiə məqsədilə olub. Və nəhayət, başqa bir mənbəyə görə "Goran" sözünüQarabağınKolanı tayfasınınGoran qolunun adı ilə bağlayırlar.
Qədim dövrlərdən bəri Goranboy ərazisi Cənubi Qafqazda müxtəlif mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların yaşadığı bir region olub. Rayonda müxtəlif arxeoloji tapıntılar tapılıb ki, bu da burada insan məskənlərinin eramızdan əvvəlki dövrlərə qədər uzandığını göstərir.
Goranboy rayonu inzibati vahid olaraq 1930-cu ildə yaradılıb və əvvəlcə Qasım İsmayılov adı ilə tanınıb. 1991-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyindən sonra Goranboy adı bərpa edildi. Rayonun ərazisi qədim zamanlarda Qafqaz Albaniyası dövlətinin tərkibində olub və bu ərazidə müxtəlif qəbilələr, o cümlədən albanlar və türk tayfaları məskunlaşıb.
Goranboyun tarixi Azərbaycan tarixində mühüm rol oynayan hadisələrlə zəngindir. Orta əsrlərdə bölgəSəfəvilər,QaraqoyunluvəAğqoyunludövlətlərinin tərkibində olub.XIX əsrdəisə bu əraziÇar Rusiyasıtərəfindən işğal edilib.
Rayonun coğrafi mövqeyi onun iqtisadi və strateji əhəmiyyətini artırırdı. Sovet dönəmində Goranboyda kənd təsərrüfatı, xüsusilə pambıqçılıq və üzümçülük inkişaf etmişdi. Sovet İttifaqının süqutundan sonra Goranboy rayonu Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün qorunmasında mühüm rola malik idi, çünki Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı rayon müharibənin əsas cəbhəsinə çevrilmişdi.
Goranboy rayonunun tarixi təkcə müharibələrlə deyil, həm də zəngin mədəniyyəti, adət-ənənələri ilə seçilir. Rayon Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətlərinin, o cümlədən ziyalıların və döyüşçülərin vətənidir.
Rayon ərazisində aşağıda adları çəkilən tarix və memarlıq abidələri var:
XII əsrdə inşa olunmuş və respubilka əhəmiyyətliGülüstan qalasıMurovdağın ətəyindəGülüstan kəndindən2 kilometr şimalda, dəniz səviyyəsindən 1700 metr hündürlükdə, sıldırım qayalıq üzərində tikilmişdir. Müdafiə xarakterliGülüstan qalası3 arakəsmədən ibarətdir. Qala öz formasına görə gəmini xatırladır ki, bu da ərazinin relyefi ilə bağlıdır. Qala divarları boyunca 4 gözətçi məntəqəsi, 12 mazqal (müşahidə gözcüyü) var. Qalanın daxilindəki eniş hissələrdə qar və yağış sularını yığmaq üçün ovdanlar da düzəldilmişdir. Qaladan İncəçaya qədər 200 metr uzunluğunda gizli yol çəkilmişdir. Daimi su ehtiyatı və su kəmərinin olması hər hansı bir qalanın müdafiəsi zamanı böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Çox güman ki, bu gizli yol qalanı su ilə təmin edən kəmər sıradan çıxarılanda yeraltı tunellə çaya enmək və oradan su götürmək üçün tikilmişdir. İçəridəki qalatipli istehkamlardan orta əsr şəhərlərində çox istifadə olunmuşdur. Onlara bəzən "Narın qala" da deyirdilər. Qala içərisində bu cür istehkam tikintisi mövcud olmuşdur.
1813-cü ildəRusiyavəİrandövlətləri arasındaGülüstan sülh müqaviləsiGülüstan qalasında imzalanmışdır. 1828-ci ildən sonra İran və digər ərazilərdən məqsədyönlü şəkildə Azərbaycana köçürülən və bu ərazidə yerləşdirilən erməni "başbilənləri" öz havadarları ilə bu qalada oturaraq xalqımıza və torpaqlarımıza qarşı çirkin əməlləri davam etdirmişlər. 179 il sonra Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda mübarizəyə qalxmış vətənpərvər döyüşçülərimiz bu torpaqları düşmənlərdən azad edərək qala üzərində müqəddəs üçrəngli bayrağımızı sancdılar.
Bu yerlərdə ən çox diqqəti cəlb edən tarix-mədəniyyət abidələrindən biriRəhimli kəndinincənub-şərq hissəsindəkiŞətəl şəhəridir. Bütövlükdə ərazisi 40 hektardan çoxdur.
Qədim mənbələrdən məlum olur ki, ŞatalV–XIIIəsrlərdə şəhər kimi mövcud olmuş və müxtəlif vaxtlarda Şatar, Şatal, Şətəl, Şutur kimi adlanmışdır.1231-ci ildə monqollarGəncəyə,BeyləqanavəŞəmkirəbasqın edərkən, Şatal şəhərini yerlə yeksan etmişlər. Şatal şəhərinin əsrlər boyu mövcud olduğu ərazi indi "qala yeri", yaxınlıqdakı kənd isə "sevinc, şənlik, səadət" mənasında Şadlı adlanır.
Tədqiqatlar göstərir ki,Şətəl qalasıüçüncü, beşinci yüzilliklərdə kiçik yaşayış məntəqəsi kimi mövcud olmuş, sonralar xeyli böyüyərək on üçüncü yüzillikdə özünün ən gur inkişaf dövrünü yaşamışdır.
Gündüz Hacıyev Şətəl şəhərinin strateji mövqeyindən xəbər verən maraqlı bir faktı da xatırlatdı.1231-ci ilGəncə üsyanızamanıXarəzmşah Cəlaləddinöz katibi ən-Nəsəviniusta Bəndərlədanışıqlar üçün Şütur (Şətəl) şəhərinə göndərmişdi.
BərdəvəGəncəşəhərlərini birləşdirən əsas qədim karvan yolunun üstündə yerləşdiyinə görəVI–IXəsrlərdə şəhər xeyli böyümüş,X–XIIəsrlərdə vəXIIIəsrin əvvəllərində özünün ən gur inkişaf dövrünü yaşamışdır.XIII əsrdə monqolların hücumuzamanı qala ciddi müqavimət göstərdiyindən dağıdılmışdır.
Goranboy ərazisindəki memarlıq abidələri içərisindəBorsunlu,SəfikürdvəRəhimlitürbələri xüsusi yer tutur. Bu türbələr milli memarlıq sənətimizin ən yaxşı nümunələrindəndir.Arran memarlıq üslubundatikilmiş bu abidələr, xəttatlıq, həkkaklıq, memarlıq, epiqrafik, rəssamlıq, sənətşünaslıq və s. baxımından diqqəti cəlb edir, insan əməyinin qüdrətini, sənətkar zovqünün incəliyini nümayiş etdirir. Bu türbələrdə həmin dövrün görkəmli adamları — alimlər, səyyahlar, loğmanlar, şairlər və s. dəfn edilmişlər. Adətən, türbələrin kitabəsi olurdu. Türbələrin giriş qapısı kiçik olurdu. Çox güman ki, bu, ziyarətə gələn adamın türbə sahibinin qarşısında baş əyməsi üçün belə edilirdi.
Türbələr məqbərələrin bina tərzində inşa olunmuş və daxilində xanəsi olan xüsusi formasıdır. Çox hallarda türbələrin yeraltı hissəsi olur ki, o da sərdabə adlanır. Türbələrin tikintisində bir qayda olaraq ağac materialından istifadə edilmirdi. Türbələr yerli tikinti materiallarından — əhəng daşı və ya bişmiş kərpicdən inşa edilirdi. Şirvan — Abşeron, eləcə də dağlıq və dağətəyi Qarabağın türbələri əhəng daşından, Aran Qarabağın, Kürəkbasarın (Goranboy), Milin və Muğanın türbələri isə bişmiş kərpiclə, bəzəkləri isə firuzəyi rəngli kaşıdan istifadə edilərək tikilmişdir.
Borsunlu kəndindəkiqəbiristanlıqda yerləşən və çoxbucaqlı türbələr qrupuna daxil edilən eyniadlı abidələr qırmızı kərpiclə hörülmüş, içəridən və çöldən gəclə suvanmışdır. Otağın üstü günbəz vasitəsilə bağlanmışdır. Bu türbələr haqqında yazılı ədəbiyyatda məlumata rast gəlinmir. Lakin abidənin divarları və ətrafında aparılan kəşfiyyat işləri zamanı əldə edilən maddi-mədəniyyət nümunələrinin qalıqları onu XIII–XV əsrlərə aid etməyə imkan verir.
"Xudu baba" türbəsi
Səfikürd kəndindəyerləşənXudu baba türbəsiXVII əsrdəhörülüb. Memarlıq tarixində Gəncə hörgüsü adı ilə tanınan bu tikinti üslubunun əsas xüsusiyyəti çay daşının bişmiş kərpiclə birlikdə müəyyən naxış şəklində işlədilməsidir.
Türbə kənd qəbirstanlığındaAran memarlıq üslubunda, yəni çay daşı ilə bişmiş kərpicin birlikdə naxış şəklində işlədilməsi ilə hörülmüşdür.
Divarın hündürlüyü 2,2 m, bişmiş kərpiclə hörülmüş gümbəzin hündürlüyü 2 m, türbənin ümumi hündürlüyü 4,3 m-dir. Hər tərəfindən eni 95 sm, aralarındakı divar 23 sm, olan üstü ürək formalı üç guşə olmaqla 6 guşəsi, hər iki tərəfində kiçik pəncərələr (50 x 35 sm) var. Qapının hündürlüyü 1 m, eni 50 sm, divarın eni 40 sm, tikintidə istifadə olunmuş kərpiclərin ölçüsü 20 x24x4 sm-dir. Türbənin hörülməsində süd, yumurta və irəmə torpağının qarışığından, içərisinin suvağında isə gəcdən istifadə olunmuşdur.
Mənbənin bildirdiyinə görə,XVII–XVIIIəsrlərdəSəfikürddəyaşamış Xudu pəhlivanın adı ilə "Xudu baba türbəsi" adlandırılmışdır. Bu tarixə bir az aydınlıq gətirəksək, XVII əsrin sonu, XVIII əsrin əvvəllərindəSəfikürd kəndindəXudu adlı adam yaşamayıb. Türbəsi tikilən adam pəhlivan Xudu Ocaqqulu oğludur.
Rəhimli türbələri
Rəhimli türbələriMirzə Adıgözəl bəyin ailəsinəmənsubdur. Türbələr birmərtəbəli və birxanəlidir. Dördü nisbətən böyükdür, bişmiş qırmızı kərpiclə, ikisi isə kiçik olub çay daşından tikilmişdir. Onların hamısı eyni sırada olmaqla bir-birindən 10 metr məsafədə yerləşmişdir. Türbələrin daxili hissəsi çoxbucaqlı fiquru xatırladır və yuxarı hissələrini sönük rəngli karnizlər bəzəyir. Türbələrin üstündəki kitabələrdən belə məlum olur ki, onlardan üçü Mirzə Adıgözəl bəyin ailəsinə və yaxın qohumlarına məxsusdur. Kitabələrdən ilki 1848-ci ildə, sonuncusu isə 1872–1873-cü illərdə doldurulmuşdur.
1845-ci ildə səhhəti pisləşənMirzə Adıgözəl bəykatibi Mirzə Hüseyn Salaridən söylədiklərini gözəl ifadə ilə yazmağı xahiş edir. Bir müddətdən sonra Azərbaycan tarixşünaslığının ən qiymətli məxəzərindən biri olan"Qarabağnamə" əsəriyaranır. Əsər 1736-cı ildən 1828-ci ilə kimi bir dövrü işıqlandırır. Əsər xüsusən 1813-cü ildən sonra Qarabağda baş verən hadisələri təsvir edən ilk mənbədir. Mirzə Adıgözəl bəy həm də öz dövrünün kamil ziyalısı olub, şeirə, sənətə dərin hörmət bəsləyib.
A. Bakıxanovyazırdı:"Gəncənin yaxınlığında Nizaminin gözəl bir türbəsi vardı. Xarabalığa üz tutmuş bu türbənin bəzi yerlərini Qarabağda yaşayan qazaxlı Mirzə Adıgözəl bəy indi təmir etdirməkdədir."
RayonunMeşəli,Yuxarı Ağcakənd,Buzluq,Erkəç,Qaraçinar,Börüyaşayış məntəqələrindəV-VIII əsrlərdəinşa edilmiş alban məbədləri ərazidə uzun illər albanların yaşadıqlarının təkzibolunmaz yardigarlarıdır. Bu adidələr eramızın I əsrindən XVII–XVIII əsrlərinə qədər böyük bir dövrü əhatə edir. Abidələr vaxtilə ərazidə xristianlığın yayılması ilə bağlı tikilmişdir. Təəssüf ki, torpaqlarımıza qarşı həmişə ərazi iddiası ilə çıxış etmiş bədnam erməni qonşularımız bu abidələrə "sahib çıxmaq" üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə etmişlər. Onlar müxtəlif dövrdə bu abidələrin kitabələrini pozmuşlar. Məbədlərin ermənilərə aid olduğunu göstərən saxta yazılar qoyulmuşdur. Məsələn,Meşəli(Xarxaput) kəndində yerləşən alban məbədində aparılmış tədqiqatlar nəticəsində VII əsrə qədər tikildiyi, XII–XIII əsrlərdə isə onun yenidən bərpa edildiyi müəyyən edilmişdir.
Məbəddəki kitabələrdən birində onun tarixi bərpa olunduğu dövrdən, yəni 1230-cu ildən qeyd edilir. Lakin 1984-cü ildə Ermənistandan gəlmiş epiqrafist C. Q. Karapetyan "tədqiqat" adı ilə abidə üzərindəki sözləri erməni dilinə uyğunlaşdırmağa çalışaraq onu Koqeri kilsəsi adlandırmış, üzərindəki xoşbəxtlik rəmzi olan xaç işarələrini dəyişdirməyə çalışmışdır.
Məlumdur ki, Azərbaycanda oda möhkəm inanmış və sitayiş etmişlər. Hələ e.ə. III minillikdə təşəkkül tapmış ölüyandırma adəti son tunc və ilk dəmir dövründə də davam etmişdir. Qədim əcdadlarımız oda qoruyucu, müqəddəs və təmizləyici qüvvə kimi baxmışlar. Xaç, sivastika (çərxi-fələk) kimi işarələr odun, işığın, hərəkətin rəmzi rolunu oynayırdı. E.ə. XIII–XII əsrlərə aid Borsunlu kurqanlığından tapılmış dərin boşqabların səthi xaç nişanının müxtəlif variantları ilə bəzədilmişdir. Sarıçoban (e.ə. XII–XI əsrlər) kurqanlarındakı qəbirin xaç şəklində qazıldığı müəyyən edilmişdir. Göstərilən misallar isə xaç işarəsinin xristianlıq dinindən çox-çox əvvəl mövcud olmasını, onun tamamilə başqa rəmzi məna daşıdığını sübut edir.
Xaç daşları üzərindəki naxışların daha yaxşı nümunələrini öyrənərkən belə qənaətə gəlmək olur ki, onların əsas məzmunu qədim tayfaların dini əqidəsi ilə bağlı olmuş, bütpərəstlik dövründə dini təsəvvür kimi formalaşmış, xiristianlıq dövründə müqəddəs bir bəzək növünə çevrilmişdir. Məhz həmin dövrlərdə inşa edilmiş alban məbədlərində işığın, odun müqəddəsliyinin rəmzi kimi xaç işarələri qoyulurdu. Bu, həm də alban tayfalarının müxtəlif təsirlərə məruz qalmasına baxmayaraq, öz dini etiqad və inamlarına sədaqətinin rəmzi idi. Bunun xaçpərəstlərin, ermənilərin dini etiqadının işarəsi kimi qəbul edilməsi düzgün deyil. Bu ərazilərdə ermənilərin qədimdən yaşaması tamamilə yanlışdır. 1828-ci ildən sonra bu ərazilərə köçürülmüş ermənilər nəinki tarixi abidələri, həmçinin azərbaycanlılara məxsus qədim qəbir abidələrini sındırmış, ərazinin azərbaycanlılara məxsusluğunu sübuta yetirən mənbələri məhv etməyə çalışmışlar.
Yuksək dağlıq hissədə yerləşənMənəşlikənd qəbiristanlığında qədim qəbirüstü abidələrin sındırılması buna sübutdur. Sındırılmış abidələrdən birinin üzərində ərəbcə yazıda onun 1365-ci ilə aid olduğu göstərilmişdir. Cəlalilər dövrünə aid bu abidənin salamat qalmış hissəsində aşağıdakı sözlər yazılmışdır: "Boyari kərbəlai Həsənin köməkliyi ilə. Hüseynin qəbri". YaxudErkəcvəBuzluqkəndləri arasında hündür qayalıq üzərində tikintisi IV əsrə aid edilən, qaya daşları və əhəng qarışığından tikilmiş məbəd-qurbangaha (hazırda uçmuş vəziyyətdədir) yerli əhali min illər boyunca, pir kimi sitayiş etmişlər. Bu gün də bura azərbaycanlılar tərəfindən ziyarət olunur, qurbanlar kəsilir. Məlumdur ki, müqəddəs inanc yerlərimiz heç də yaxın yüz illərin deyil, min illərin yaşıdıdır. Ən əsası isə ərazidəki yer adlarının bütün tarixi mənbələrdə türk mənşəli olması barədə kifayət qədər tutarlı faktlar var. Bədnam qonşuların saxtalaşdırılmalara cəhdlərinin heç bir əsası yoxdur.
Meşəli,AşağıvəYuxarı Ağcakənd,Mənəşlikəndləri ərazisindəki XIX–XX əsrlərə aid qəbir daşları üzərindəki erməni yazılarının olması bu ərazilərə ermənilərin sonradan gəlişini göstərir. Yer adlarının türk mənşəli olması, pirlərin, qurbangahların mövcudluğu, məişət, təsərrüfat və əmək məşğuliyyətləri və s. bu ərazilərin qədim türk tayfaları ilə bağlı olduğunu bir daha təsdiq edir.
Tarixi abidələrin elmi bərpası, onların uzunömürlülüyünün artırılması məqsədiləMədəniyyət və Turizm NazirliyininElmi Bərpa Mərkəzi ilə işgüzar əlaqələr qurulmuşdur. 2009-cu ildəMirzə Adıgözəl bəy (Rəhimli) türbələr kompleksininelmi bərpası və Şətəlşəhər qala yerində arxeoloji qazıntıların aparılması nəzərdə tutulmuşdur. Bölgənin tarixinin öyrənilməsi ilə bağlı Goranboy elmi konfransının keçirilməsi nəzərdə tutulur. Goranboy abidələrindən bəhs edən Goranboy toponomik arxeoloji bələdçi bukleti, Azərbaycan və ingilis dillərində çap edilmiş "Azərbaycan. Goranboya xoş gəlmişsiniz" toplusu oxuculara rayonun tarixi abidələri haqqında zəruri məlumat verir.
Rayonun əhalisi —109.695nəfərdir. Bundan başqa rayon ərazisində11847nəfər məcburi köçkün müvəqqəti məskunlaşmışdır. Ümumilikdə, rayon ərazisində120,000nəfərə yaxın əhali yaşayır.
1978-ci ildə əhalinin sıxlığı hər km²-ə 48,4 nəfər olmuşdur. 2018-ci ildə bu rəqəm hər km²-ə 61 nəfər olub. Goranboy rayonunun qeydiyyatda olan əhalisi −107,9 min nəfər, həmçinin 11,9 min nəfər qaçqın və məcburi köçkün əhali müvəqqəti məskunlaşmışdır. Ümumilikdə, rayon ərazisində 120 min nəfərə yaxın əhali yaşayır. Bunlardan 51,1 faizi kişi, 48,9 faizi qadınlardır. Əhalinin 75 faizi kəndlərdə və qəsəbələrdə, 25 faizi isə şəhər yaşayış məntəqələrində yaşayır. Milli tərkibi əsasənazərbaycanlılarolmaqla, az saydaruslarvəukraynlarda yaşayır. Əhalinin orta sıxlığı 1 kv.km-də 63.47 nəfərdir. Əhalinin sayının artması həm təbii artım, həm də miqrasiya hesabına olur.
Bu gün GoranboyGəncə-Daşkəsən iqtisadi rayonunaaiddir və burada əsas sahəkənd təsərrüfatıdır. Yerli əhalipambıqçılıq,tərəvəzçilik,taxılçılıqvəüzümçülükləməşğuldur. 2017-ci il vəziyyətinə təsərrüfatlarda 40 909 baş iribuynuzlu mal-qara, 202 469 baş xırdabuynuzlu heyvan, 363 196 baş quş var. Bundan əlavə, bu ərazidə heyvandarlıq da kifayət qədər inkişaf etmişdir. Sovet İttifaqı dövründə bu rayonda 21 kolxoz və 4 sovxoz yerləşirdi.
Goranboy rayonunun iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatı və təbii resurslardan asılıdır. Rayonda kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalı, heyvandarlıq və aqrar sektor iqtisadiyyatın əsas sahələrini təşkil edir. Goranboyun təbii resursları və torpaq ehtiyatları onun iqtisadiyyatının güclü olmasına töhfə verir.
1.Kənd təsərrüfatı:
Goranboyun iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatına əsaslanır. Burada müxtəlif kənd təsərrüfatı məhsulları yetişdirilir:
2. Təbii resurslar:
3. Ticarət və xidmətlər sektoru:
Rayonda kiçik və orta sahibkarlıq fəaliyyəti də mövcuddur. Xidmət sektoru əsasən ticarət, nəqliyyat və ictimai iaşə sahələrini əhatə edir. Gəncə və digər qonşu şəhərlərlə olan yaxınlıq ticarət fəaliyyətini genişləndirir və əhalinin istehlak bazarlarına çıxışını asanlaşdırır.
4. Sənaye:
Rayonda sənaye sektoru kənd təsərrüfatı və təbii ehtiyatların emalı ilə məhdudlaşır. Əsas sənaye sahələrinə qida emalı müəssisələri, yüngül sənaye və tikinti materiallarının istehsalı daxildir.
5. Turizm:
Goranboy rayonunun turizm potensialı, xüsusilə Naftalan yaxınlığı ilə əlaqədardır. Rayonda təbiət gözəllikləri və Naftalanın müalicəvi mərkəzlərinə yaxınlıq turizm sektorunun inkişafına töhfə verir.
Rayonda vaxtilə inkubasiya və quşçuluq zavodu,Dəliməmmədlipambıqtəmizləmə zavodu,Qazanbulaqteatr avadanlığı zavodu, "Azselxoztexnika" trestinin rayon şöbəsi, kurort təsərrüfatı fəaliyyət göstərirdi.
Rayonda ərazisində fəaliyyət göstərən "Goran Pambıq" ASC pambıq emalı müəssisəsi, "Goranboy-Şərab" şərab istehsalı müəssisəsi, "Türk Yapı Sənaye" tikinti şirkəti, "Gilan holdinq" tikinti şirkəti, Qurbanov adına üzüm istehsalı və emalı müəssisələri, "Elmir" MMC-nin gips zavodu və s. regionun və ölkənin iqtisadiyyatına fayda verir.
1977-ci ildə ərazidə 75 min hektar yararlı torpaq sahəsi var idi. Bunlardan: 32,2 min hektar əkin sahəsi, 1,1 min hektar çoxillik bitkilər üçün ayrılmış torpaq, 100 hektar rekreasiya, 1,7 min hektar biçənək, 40 min hektar otlaq sahələridir.
Əkin sahələrinin həcmi 42,1 min hektardır. 18,9 min hektar taxıl və paxlalı bitkilər, 7,7 min hektar texniki bitkilər, 1,5 min hektar kartof, tərəvəz və bostan bitkiləri, 13,9 min hektar yem bitkiləri üçün ayrılıb. 2,8 min hektar sahədə meyvə və giləmeyvə, 89 hektarda üzüm yetişdirilir.
26,9 min hektar sahənin 42,2 faizi dənli və paxlalı bitkilərin, 26,5 faizi texniki bitkilərin, 0,6 faizi tərəvəz və kartofun, 30,7 faizi yem bitkilərinə ayrılıb[4]. 1,3 min hektar sahədə üzüm yetişdirilib. 1977-ci ildə rayonun təsərrüfatları dövlətə 22,1 min ton pambıq satmışlar. Rayonun kolxoz və sovxozlarında 18 min baş iribuynuzlu, 48 min baş xırdabuynuzlu mal-qara saxlanılırdı.
Goranboykənd təsərrüfatırayonudur. Rayonda 40 min 509 baş iri buynuzlu, o cümlədən 26 min 789 baş ana mal, 221 min 187 baş xırda buynuzlu mal-qara vardır. İl ərzində 42 min 862 ton süd istehsal olunur (2009-cu il). Rayonda südün emalı müəssisəsi olmadığından istehsal olunan süd qəbul məntəqələrinə verilə bilmir, təsərrüfatlarda qalaraq xarab olur. Rayon ərazisində süd məmulatları istehsalı zavodu yaradılarsa, bu böyük səmərə verər. İl ərzində rayonda 2 min tondan artıq kəsilmiş çəkidə mal-qara və quş əti istehsal olunur. Ərazidə bir dənə də olsun ət və quş əti məhsullarının emalı və konservləşdirilməsi müəssisəsi yoxdur. Bu cür müəssisə yaradılarsa, yüksək səmərə verər, eyni zamanda heyvandarlıq sahəsinin daha da inkişaf etidrilməsinə müsbət təsir göstərər. İldə rayonda təxminən 5 min başdan artıq iri və xırda buynuzlu mal-qara kəsilir. Kəsilmiş heyvanların dərisi istifadəsiz qalır. Rayonda gön və dərilərin emalı və gön-dəri məmulatlarının istehsalı müəssisəsi yaradılmasına ciddi ehtiyac vardır.
Goranboy rayonu mürəkkəb geoloji quruluşa malik olaraq əhəngdaşı,gips,gil,barıt, tikinti daşı,dolomit, qırmızı qum, narın qum, yodlu yeraltı suları kimi faydalı qazıntılar və sərvətlərlə zəngindir.
Goranboy rayonu Azərbaycanın güləş ənənəsinə malik əsas bölgələrindən biridir. Güləş, xüsusilə sərbəst güləş, rayonda ən populyar idman növlərindən biridir. Yerli səviyyədə də güləş üzrə yarışlar təşkil olunur və gənclər bu idman növünə böyük maraq göstərirlər.
Qaradağlıkənd orta məktəbində güləş zalı fəaliyyət göstərir.Federasiyatərəfindən inventarla təmin edilmiş güləş zalında 80-dən çox yeniyetmə və gəncyunan-Roma güləşininsirrlərinə yiyələnir. Olimpiya mükafatçısı, 2 qat Avropa çempionu və dünya ikincisiHəsrət Cəfərov, dünya və Avropa mükafatçısıTaleh Məmmədov, gənclər arasında dünya və Avropa mükafatçısı Əsgər Əlizadə, yeniyetmələr arasında olimpiya çempionuElman Muxtarovunyetişdiyi bu məktəb Azərbaycan güləşində xüsusi çəkiyə malikdir.
Prezident İlham Əliyev2012-ci il Goranboya səfəri çərçivəsindəşahmatməktəbinin açılışında iştirak etmişdir.
Məlumat verildi ki, məktəbin tikintisinə 2011-ci ilin əvvəlində başlanmışdır. Yüksək səviyyədə aparılmış inşaat işləri 2012-ci ilin sonlarında başa çatdırılmışdır. İkimərtəbəli məktəb Goranboyda uşaqlarınşahmatınsirlərinə dərindən yiyələnmələri üçün lazımi avadanlıqla təchiz olunmuşdur. Məktəbin ətrafında müasir işıqlandırma sistemi quraşdırılmış, yaşıllıqlar salınmışdır.
Məlumat verildi ki, şahmat məktəbi əvvəllər məşğələlərin keçirilməsi üçün lazımi şəraiti olmayan binada yerləşirdi. Məktəb üçünşəhərinHeydər Əliyev prospektində ümumi sahəsi 300 kvadratmetr olan yeni bina inşa edilmişdir. Müasir memarlıq üslubunda tikilmiş məktəbin həyətində uşaqların açıq havada şahmat oynamaları üçün də geniş sahə yaradılmışdır.
Məktəblə tanışlıq zamanıAzərbaycan Prezidentinindiqqətinə çatdırıldı ki, binanın hər iki mərtəbəsində oyun zalları yaradılmışdır. Zallarda eyni vaxtda 50-dək şahmatçı görüş keçirə bilər. Buradakı tədris otaqları lazımi avadanlıqla təchiz olunmuşdur. Elektron biliklərin əldə olunması və müasir yeniliklərin qavranılması üçün ayrıca kompüter otağı da yaradılmışdır. Bu da dərslərin kompüter vasitəsilə keçirilməsinə, ən son yeniliklərin qısa müddətdə öyrənilməsinə şərait yaradır. MəktəbdəPrezident İlham ƏliyevinvəHeydər Əliyev FondununprezidentiMehriban xanım Əliyevanıntəhsilin inkişafına göstərdikləri diqqət və qayğını əks etdirən fotogüşlər yaradılmışdır. Ümumilikdə, məktəbdə 494 uşağa şahmat dərsləri keçilir.
Qeyd edildi ki, şahmat məktəbi respublika səviyyəli yarışlara da ev sahibliyi etməyə hazırdır. Təsadüfi deyildir ki, Goranboy şahmatçıları son illərdə beynəlxalq və respublika şahmat turnirlərindəmedal,diplomvəkuboklaralayiq görülmüşlər.
RayonuAFFA Region liqasında"Qala Goranboy FK" təmsil edir.
Rayonun ən məşhur turizm zonalarına,Kiçik Qafqazın Şimal-Şərq yamaclarındayerləşən meşə landşaftı ilə zənginAşağı Ağcakənd,Yuxarı Ağcakəndqəsəbələrini,Ballıqaya,Buzluqkəndlərini, müalicəviQazanbulaqvəGoranqəsəbələrini vəNaftalanşəhərinin adını qeyd etmək olar.
1.Naftalan– Goranboy şəhərinə yaxın olan bu şəhər, xüsusilə müalicəvi nefti ilə məşhurdur. Naftalan neftindən istifadə edilən sağlamlıq və istirahət mərkəzləri çox sayda turisti cəlb edir.
2.GoranvəQazanbulaq— Goranboyun bu qəsəbələri müalicəvi isti su qaynaqları ilə tanınır. Goran qəsəbəsində "Şəfa İsti Su" adlı sanatoriya fəaliyyət göstərir. Sanatoriyada isti su vannası, masaj, gecələmə və digər xidmətlər mövcuddur.
3.Korçay Dövlət Təbiət Qoruğu– Goranboyun şimal ərazisində yerləşən bu qoruqBozdağıntəbii landşaftının, nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi qarşısında olan heyvan növlərinin qorunub saxlanılması məqsədi ilə yaradılmışdır. Qoruq ərazisində 300ceyranməskunlaşdırılmışdır.
Rayon ərazisindənBakı-Qazax magistral yolunun43 km-lik hissəsi,Bakı-Tbilisi dəmiryolunun42 km-lik hissəsi və Qaradağ-Ağstafa-Tbilisi qaz kəməri keçir.
Goranboy rayonu Azərbaycanın qərbində yerləşdiyi üçün regionun əsas nəqliyyat yollarına sahiblik edir. Rayondan keçən I dərəcəli avtomobil və dəmir yolları bölgənin iqtisadi inkişafında və gediş-gəlişində mühüm rol oynayır.
Goranboyun avtomobil yolları, rayondaxili əlaqəni təmin etməklə bərabər, rayonu digər bölgələrlə və paytaxtBakıilə əlaqələndirir. Əsas avtomobil yolları aşağıdakılardır:
Bakı-Qazax-Gürcüstan avtomobil yolu (M-2)
Goranboyun əsas yollarından biridir və bu yol ölkənin şərqini qərb ilə birləşdirir.Bakıdanbaşlayaraq,Qazax,Gürcüstansərhədinə qədər uzanır. Bu yol vasitəsilə Goranboyun digər rayonlar və şəhərlərlə əlaqəsi təmin olunur.
Goranboy-Yuxarı Ağcakənd yolu
YolGoranboy şəhəriiləYuxarı Ağcakəndqəsəbəsini birləşdirir. Yolun uzunluğu 37,1 km olub, 18 yaşayış məntəqəsini birləşdirir.
Goranboy-Tərtər yolu
Goranboy şəhəriiləTərtər şəhəriarasında əlaqəni təmin edir. Yolun uzunluğu 35 km dir.8 iri yaşayış məntəqələrini birləşdirir.
Gəncə-Borsunlu-Goranboy yolu
Goranboy şəhəriniAzərbaycanın ikinci böyük şəhəriGəncəilə birləşdirir və iqtisadi-ticarət baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yolun uzunluğu 34 km dir.
Talış-Tap Qaraqoyunlu-Qaşaltı-Naftalan yolu
Naftalanşəhəri iləAğdərə rayonununTalış kəndiarasında əlaqəni təmin edir. Yolun uzunluğu 22 km dir.
Goran-Naftalan yolu
Goran qəsəbəsiiləNaftalan şəhəriarasında əlaqəni təmin edir. Yolun uzunluğu 18 km dir.
Bakı-Tbilisi dəmir yolu
Bu beynəlxalq dəmir yolu marşrutu Goranboy ərazisindən də keçir. Bu yol Azərbaycanın paytaxtıBakıiləGürcüstanınpaytaxtıTbilisiarasında hərəkəti təmin edir. Eyni zamanda yük və sərnişin daşımalarında mühüm rol oynayır. Dəmir yolunun rayondan keçən hissəsində "Goran", "Kürəkçay" və "Dəliməmmədli" stansiyaları faəliyyət göstərir.
Goranboyun avtomobil və dəmir yolları əhəmiyyətli nəqliyyat şəbəkəsinin bir hissəsi olub, bölgənin ticarət, logistika və turizm baxımından inkişafına kömək edir.
1994-cü ilə qədərNaftalan Hava Limanıfəaliyyət göstərib. Hazırda yenidənqurma işləri aparılır, bundan sonra hava limanı fəaliyyətini bərpa edəcək.
Rayonun ictimai-siyasi qəzeti olan"Mübariz"ayda 3 dəfə çap olunur."Gülüstan"ədəbi məclisinin nəşri olan"Gülüstan"toplusu ayda bir dəfə nəşr olunur.
Goranboy rayonu əhalisiQarabağ müharibəsindəqəhrəmanlıqla döyüşmüş, 288 şəhid vermiş, 9 nəfər goranboyluAzərbaycanın Milli Qəhrəmanıfəxri adına layiq görülmüşdür.Goranboy batalyonununsarsılmaz qəhrəmanlığı nəticəsində azad olunan Şaumyan rayonu ermənilərdən təmizlənmiş və Goranboy rayonunun inzibati ərazisinə qatılmışdır. 2016-cı il aprelin 4-də axşam saatlarında və aprelin 5-nə keçən gecə ərzindəGülüstankəndiAzərbaycan Ordusutərəfindən erməni işğalçıları iləDağlıq Qarabağda baş verən toqquşma zamanıermənilərdən tam geri alınıb. 1991-ci ildə Şaumyan rayonu ləğv edilərək Goranboy rayonuna birləşdirildi və beləcə Goranboyun ərazisi təxminən 2 dəfə böyüdü.
Goranboy batalyonu 1990-cı illərdəQarabağ münaqişəsizamanı yaradılmış və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü qorumaq məqsədilə fəaliyyət göstərmiş könüllü hərbi birləşmədir. Batalyon, xüsusilə 1991–1994-cü illər arasında Goranboy rayonu və ətraf bölgələrdə erməni silahlı qüvvələrinə qarşı döyüşlərdə iştirak edib.
Qarabağ münaqişəsi zamanı Goranboy rayonuErmənistan Silahlı Qüvvələrininhücumlarına məruz qaldı. Bu səbəbdən yerli əhali və könüllülər tərəfindən Goranboy batalyonu yaradıldı. Batalyonun məqsədi Goranboy və ətraf kəndlərin müdafiəsini təmin etmək, ərazi bütövlüyünü qorumaq idi.
Goranboy batalyonu, əsasən Goranboyun cəbhə xəttinə yaxın olan ərazilərində fəaliyyət göstərib. Bu bölgə strateji baxımdan mühüm olduğuna görə döyüşlərin mərkəzi idi. Goranboy batalyonu həmçininAğdərəvə ətraf bölgələrdə, xüsusilə strateji yüksəkliklərin müdafiəsində mühüm rol oynayıb. Ağdərə rayonu Qarabağ müharibəsində əsas döyüş meydanlarından biri idi və bu əraziyə nəzarət etmək hər iki tərəf üçün vacib idi. Goranboy batalyonu bu bölgədə cəsurcasına döyüşərək Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü qorumaq üçün mühüm işlər görüb. Ermənilər bu batalyonu"Silnıy batalyon" - ( Vəhşi diviziya )adlandırmışlar. Batalyon əsasən yerli əhalidən, kəndlilərdən, gənclərdən və Qarabağ münaqişəsində ölkəsini qorumaq istəyən könüllülərdən ibarət idi. Onların bəziləri hərbi təcrübəyə malik deyildilər.
Goranboy batalyonuErmənistan Silahlı QüvvələrininGoranboy və qonşu bölgələrdə yerləşən Azərbaycan kəndlərinə etdiyi hücumların qarşısını almaqda mühüm rol oynamışdır. Döyüşlər Goranboy rayonu və Ağdərə bölgəsi ətrafında intensiv şəkildə keçib.
Goranboy batalyonu sıralarından bir çox qəhrəmanlar çıxmışdır. Onların arasındaAzərbaycanın Milli Qəhrəmanlarıolan Tofiq Hüseynov və Valeh Bərşadlı kimi şəxslər var. Bu qəhrəmanlar Qarabağ müharibəsində göstərdikləri şücaət və fədakarlıqla yadda qalıblar.
Goranboy batalyonu Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycanın milli müdafiəsinə böyük töhfə verib. O, bir tərəfdən yerli əhalinin təhlükəsizliyini təmin edib, digər tərəfdən isə Azərbaycan ordusunun müdafiə gücünü artırıb.
Goranboy rayonu Azərbaycanın bir çox tanınmış və görkəmli şəxslərini yetişdirib. Bu şəxslər müxtəlif sahələrdə — siyasət, elm, idman, hərb və incəsənət sahələrində nailiyyətlər qazanmışlar. Aşağıda Goranboydan olan bəzi tanınmış şəxslərin adları verilmişdir:
Goranboy mətbəxi, Azərbaycanın zəngin və qədim kulinariya mədəniyyətinin bir hissəsi olan, ləzzətli və unikal yeməklərlə tanınır. Burada yerli məhsullardan hazırlanan, xüsusi ləzzətə malik yeməklər önə çıxır. Goranboy mətbəxində əsasən ət yeməkləri, müxtəlif xəmir yeməkləri və təndir çörəyi kimi ənənəvi Azərbaycan təamlarına rast gəlmək olur.
Goranboy mətbəxinin bəzi nümunələri:
Milli mətbəximizə daxil olan bütün yeməklərin adları eyni olsa da hər bölgədə fərqli üsullarla bişirilir.Goranboy rayonununQızılhacılı qəsəbəsindəməclislərin şahı olan bozartmanın resepti aşağıdakı kimidir:
Tərkibi:
Qızılhacılı Bozartmasının hazırlanma qaydası:
Əti qazana töküb üzərini keçəcək qədər su və duz töküb qaynamağa qoyulur. Qaynamağa başlayana qədər üzərinə yığılan kəf ayırıb götürülür. Kəfi alınaraq pörtlədilən ətin suyu süzülüb kənarda saxlanılır. Qazan yuyulub bişmiş ət tikələri (xırdalanmış sümükləri varsa ayırıb) yenidən qazana yığılır. Üzərinə çay qaşığının ucunda tomat pastası, əridilmiş yağ (nehrə yağı)  və kənarda saxladığınız süzülmüş ət suyunu yarısını əlavə edib yenidən ocağa qoyulur. Ətin suyu buxarlanıb yemək yağa düşdükdə ət qarışdıraraq qovrulur. Qovrulan ətlərin üzərinə qabığı soyulub doğranmış kartof da əlavə edilir. Ancaq əti kartofla qarışdırmayın. Üzərinə qalan ət suyunu da əlavə edib su buxarlanana qədər bişirilir. Yeməyin suyu buxarlanıb yağa düşdükdə bozartma hazırdır. Bu yemək adətən məclislər üçün həyətdə ocaqda bişirilir.
Rayonun özünəməxsus təamlarından olub, dombalan göbələyi ilə hazırlanan ləzzətli bir yeməkdir. Dombalan göbələyi ölkə ərazisində nadir tapılan göbələk növü olub, Rayonun alçaq-dağlıq ərazilərində, yaz və payız aylarında rast gəlinir. Bu yemək olduqca faydalı olub, sadə tərkibi və hazırlama asanlığı ilə yerli sakinlər tərəfindən sevilir. Dombalan qovurması, göbələklərin öz unikal dadını ortaya çıxarmaq üçün adətən minimal ədviyyatlarla hazırlanır.
Kamal Ələkbərbəyli, Goranboy rayonunun dini tarixi. Bakı, 2019. 74 səh.