GNU

GNU(acrònimu ricursivu deGNUisNotUnix!) est unu progetu desistema operativulìberutipu-Unixincumentzau in su1984de s'hackerRichard Stallman, a pustis de ai lassau su traballu suu in su Massachussetts Institute of Tecnology, cun sa punna de ponni a pari una colletzioni de programas e librerias de programatzioni lìberus e obertus a su pùblicu, a manera chi chinisisiat ddus potzat impreai, cumpartziri e agiudai a ddus amellorai.
GNU est fintzas su nòmini de su sistema chi ndi bessit ponendi a pari totu is programas de su progetu.
Su nùcleu (kernel) de su sistema GNU depiat essiHURD, ma sendi chi no est ancora cumpletu, medas distrubuiduras ant prefèrriu s'impreu de suKernel Linux(sistemas GNU/Linux che Debian) o de àterus sistemas comenti su kernel deOpenSolarisde Nexenta OS.
Oindii, medas programas de GNU funt stètius portadus a sistemas a pagamentu cheMicrosoft WindowsoAppleMac OS X.
Richard Stallmanat incumentzau in su1971sa carriera sua in su laboratòriu de intelligèntzia artifitziali de su MIT, innui is collaboradoris acostumànt a cumpartziri su software, chi insandus no teniat lissèntzias chi ndi limitànt s'impreu.
Su laboratòriu impreàt un'elaboradoriDigital PDP-10 e is programadoris iant scritu unu sistema operativu po cussu, s'Incompatible Timesharing System (ITS). Candu custu sistema est bessiu bèciu e su laboratòriu dd'at dèpiu cambiai, sa polìtica de is programas frunius cun is sistemas nous ndi proibiat sa cumpartzidura. Stallman no acetàt custas cunditzionis e duncas in su 1984 at decìdiu de lassai su trabballu suu in su MIT e incumentzai su svilupu de unu sistema operativu nou chi fessit dessintotu lìberu.
Su primu programa de su progetu GNU est stètiuEmacs, unu programa de manìgiu de testus chi in pagu tempus at atirau impitadoris medas. A pustis, Stallman at traballau a unu cumpiladori po su linguàgiu C,GNU Compiler Collection(GCC), chi at svilupau issu etotu a pustis de ai proau a adatai Pastel, unu cumpiladori chi impreàt una versioni amanniada de su linguàgiu Pascal.
Candu s'interessu po Emacs si-nd'est pesau, àteras personas ant incumentzau a pigai parti a su progetu GNU e in su1985est nàscia saFree Software Foundationcun sa punna de intzulliri su pùblicu a impreai programas lìberus e, in s'incumentzu, cun s'incàrrigu de sa bèndida de is nastrus cun Emacs e àterus programas.
Po amparai su software GNU de sa possibilidadi de si furriai a programa propietàriu, su progetu GNU impreat sa lissèntziaGNU General Public License(GPL), chi introduit su cuntzetu decopyleft(permissu de autori, s'imbessi decopyright, deretu de autori) chi òbligat a chini bolit spainai còpias (cun càmbius o no) de unu programa chi impreat sa GPL a ddu fai cun sa pròpiu lissèntzia. Segundu su tipu de programa, funt a disponimentu àteras lissèntzias puru, comenti sa GNU Lesser General Public License (LGPL), una versionilèbiade sa GPL imbentada po permiti s'impreu de liberias de programatzioni in programas non-lìberus.
Su sistema GNU fiat agiumai cumpletu in su 1990. S'ùnicu incueddu chi mancàt fiat sunùcleu(kernel). Su Progetu GNU fiat interessau a impreai su micro-nùcleu Mach po svilupai un'impari de serbidoris chi faessint su traballu de unu nùcleu clàssicu o, comenti a solutzioni de riserva, su nùcleu deTRIXo deSprite, chi fiant lìberus.A sa fini, Mach est bessiu lìberu e s'est decìdiu de impreai sa primu solutzioni, chi dd'ant postu su nòmini deGNU HURD.
In s'interis chi su svilupu de HURD stentàt,Linus Torvaldsin su1991at incumentzau a svilupai unu sistema operativu nou po motivus de spàssiu e stùdiu. Su traballu suu est incumentzau cun su nùcleu (Linux), chi Torvalds e àterus programadoris ant impreau po fai funtzionai is programas de GNU. In custa manera s'est otentu unusistema operativu cumpletu, chi de sòlitu ddi narant Linux, ma chi sa Free Software Foundation pedit de ddi nai GNU/Linux. Sendi chi unu sistema Linux est cumpostu po su prus de programas lìberus, chinisisiat ddu podit ponni a pari e spainai impreendi sa lissèntzia GNU GPL: custus sistemas funt isdistribuiduras(odistributzionis, odistro) de Linux.
A pustis de Linux, àterus nùcleus funt stètius impreaus po ponni a pari unu sistema GNU:
Sa pàgina ofitziali de su progetu GNU