Qiymətli kağız

Qiymətli kağız— müəyyənləşdirilmiş formaya riayət edilməklə hər hansı hüququ təsdiqləyən elə birsənəddirki, həmin hüquq bu sənəd olmadan həyata keçirilə və başqa şəxsə verilə bilməz.
Qiymətli kağızlar,pulvə yaxudəmtəəsənədləridir, onların sahibinəmülkhüquqları verilir və müəyyən pul məbləğlərinin, gəlirlərin alınmasına hüquq verir.Pulluqiymətli kağızlara —istiqrazvərəqələrini,vekselləri, pulçekləriniaid etmək olar.Əmtəəqiymətli kağızlara — onların sahiblərinin maddi, mülkiyyət hüquqlarını təsbit edən konosamentlər (əmtəə fakturaları),anbarvəsiqələri aiddir. Qiymətli kağızların arasında xüsusi yerisəhmlərtutur, onlar istər pul istərsə də mülk hüquqlarını əks etdirir. Qiymətli kağızlaralqı-satqıobyekti ola bilər.
Qiymətli kağız forması və rekvizitləri qanunvericiliklə müəyyənləşən və hər hansı hüququ təsdiq və təsbit edən sənəddir.Azərbaycan RespublikasıMülki Məcəlləsinin 987.1-ci maddəsində qiymətli kağız anlayışı aşağıdakı kimi verilmişdir:"Qiymətli kağız müəyyənləşdirilmiş formaya riayət olunmaqla hər hansı hüququ təsdiqləyən elə bir sənəddir ki, həmin hüquq bu sənəd olmadan nə həyata keçirilə bilər, nə də başqa şəxsə verilə bilər. Qiymətli kağız başqasına verildikdə onun təsdiqlədiyi bütün hüquqlar da keçir."ABŞ-nin VahidTicarətKodeksində qiymətli kağızlara aşağıdakı anlayış verilir:Qiymətli kağızlar(securities) – pulkapitalınıcəlb etmək üçün silsiləvi olaraq buraxılan qiymətli kağızlardır, yəni:səhm,istiqraz, dövlətin borc öhdəlikləri və onlardan törəyən sənədlərdir (klassik opsionlar, varrant, üstünlük hüququ və s.).
Qiymətli kağızları iki böyük qrupa ayırmaq olar; birinci dərəcəliəsas qiymətli kağızlar, ikinci dərəcəlitörəmə qiymətli kağızlar.
Birinci dərəcəli əsas qiymətli kağızlara mülkiyyət hüququ olan —pul,əmtəə,əmlak,kapitalvə s. daxildir. Törəməqiymətli kağızlarisə valyuta, faiz, indeks və opsionlar hesab edilir.
Əsas qiymətli kağızlar özləri də 2 qrupda cəmləşirlər:
Qiymətli kağızlar bazarında müddətli qiymətli kağızlar da olur. Müddətinə görə qiymətli kağızlar üç yarımnövə ayrılır:
Qiymətli kağızlar bazarında dövlət və qeyri-dövlət adını daşıyan qiymətli kağızlar da var. Dövlət qiymətli kağızları, adı müxtəlif olanistiqrazlarhesab edilir. Qeyridövlətqiymətli kağızlarıisə müxtəlifşirkətləryaxud fiziki şəxslər tərəfindən tədavülə buraxılan qiymətli kağızlardır.
Qiymətli kağızların dövriyyədən çıxarılması və ləğv edilməsi qaydalarıQiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsitərəfindən müəyyən edilir.
Səhm, qiymətli kağız olaraq səhmdarcəmiyyətinüzvü kimi, divident almaq və səhmdar cəmiyyətin idarə olunmasında iştirak etməyə şərait yaradır. Səhmdar millivalyutailə və ya nizamnamədə nəzərdə tutulan halda xaricivalyutadaödənilə bilər, həmçinin naturalmülkiyyətformasında ödəmələr də səhmdar cəmiyyətin fəaliyyətində istifadə oluna bilər. Ödəmə formasından asılı olmayaraq səhmin qiyməti milli valyutada göstərilir. Hər bir səhmdar cəmiyyətin səhmləri eyni nominal qiymətə malikdir,Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinintəsdiq etdiyi formadasəhmləriniburaxa bilər.Müəssisəmüflisləşənhaldasəhmlərigeri qaytarılmır. Səhmdarlar , müəssisənin əmlakı satıldıqdan və bütünborclarödənildikdən sonra qalan pulları öz aralarında bölüşdürürlər.
Abunəlisertifikatlar,istiqrazlar, imtiyazlısəhmlərləbirgə buraxılır və sahibinə müəyyən müddətdə danışılmış qiymətə adi səhmləri almağa və onların dividentləri qalxdıqda isə gəlir əldə etməyə hüquq verir. Busəhmdarlarıbazar vasitəsiləkorporasiyalaraburaxılanistiqrazlarınfaizlərini aşağa salmağa , alıcıları səhmlərin güzəştli satılmasına sövq edir.
İstiqraz,dövlətvəkorporasiyalartərəfindən buraxıla bilən, sahibi iləemitentiarasındakı borc münasibətlərini təsdiqləyən və sahibinəemitentdənburaxılış şərtlərində nəzərdə tutulan müddətdə borcun nominal dəyərini və başqaəmlakekvivalentini, həmçinin təsbit edilmişfaizşəklində illikgəliralmağa təxirə salınmaz hüquq verənfondqiymətli kağızıdır. İki razılaşan tərəflər , borcverən və borcalan arasında müqavilə ,sazişnövüdür.
Rendit, qiymətli kağızlarin nisbi gərginlik göstəricisidir.İstiqrazlarınrenditi ödənilən dividentlərin istiqrazların cari məzənnələrinə nisbəti kimi hesablanır və faizlə ölçülür.
Veksel-(alman sözü olub — mübadilə deməkdir) müəyyən formada yazılı şəkildə tərtib edilmiş (uzunmüddətli öhdəlik şəklində) qiymətli kağızdır. Vekselin verdiyi şəxs (kreditor, borcverən) veksel sahibi adlanır, veksel şərtsiz,qanun tərəfindən qəbul edilən, qeyd edilmiş müddətə və müəyyən şərtlərlə ona pul borcunun alınması (qaytarılması ) hüququnu verir. Veksel qiymətli kağız olaraq borc alanın öhdəçiliyini təsdiq edir, borcun qaytarılma vaxtını,həcmi və kimə qaytarıldığını göstərir. Normal fəaliyyət göstərən bazar iqtisadiyyatı şəraitində hər bir bazar subyekti malı borc götürərkən mal yiyəsinə onun razılığı ilə qaytarma vaxtını uzatmaq şərtilə veksel verə bilər.
Veksel aşağıdakı rekvizitlərlə öz əksini tapmalıdır:
Veksellərlə hesablaşma zamanı vəsaitlərin dövriyyə qabiliyyətini sürətləndirmək üçünbanklaronlarıdiskontedə,vekselintəminatı qismində ssudalar verə bilər, müştərilərəvekseləgörə ödənişin əldə edilməsi vəborclarınödənilməsi üzrə xidmətlər göstərə bilərlər.Vekselmalların satışının yaxşılaşdırılmasına və dövriyyə vəsaitlərinin dövriyyə sürətinin artırılmasına kömək edir, bu damüəssisəninborckapitalavə ümumilikdəpulvəsaitlərinə ehtiyacının azalmasına səbəb olur.
Bu növbəti hallarda baş verir:
Tətbiq sferasından asılı olaraq veksel iki formada tərtib olunur: sadə(solo) və ötürülmə ( tratta) veksel. Sadə (solo) veksel verilirsə, bu halda vekseldə alıcı,satıcı,məbləğ,müddət və yer göstərilir. Ötürülmə ( tratta)vekseltərtib olunarkən burada bir neçə fiziki və hüquqi şəxslər iştirak edə bilərlər.Ötürülmə vekselı vekselverənin yazılı təklifi, trassant adlanaraq ,başqa şəxsə borclana , veksel qəbuledənə, trassat adlanana, üçüncü şəxsə təqdim edənə, remitent adlanana məlum məbləğin verilməsi haqqında sənəddir.
Bankveksellərləəməliyyatları öz adından , lakin müştərinin marağını nəzərə almaqla aparır.Müştəridənmüəyyən ödəniş -komission, bunun ölçüsü müştəri ilə bank arasında bağlananmüqavilədətəyin olunur.