Ordovician

AngOrdovician(Kastila:Ordovícico) ay isangpanahong heolohikona ikalawa sa anim na mgaerangPaleozoicat sumasakop sa panahon sa pagitan ng485.4± 1.7hanggang443.8± 1.5(ICS,2004). Ito ay sumusunod sa panahongCambrianat sinundan ng panahongSilurian. Ang Ordovician na ipinangalan sa tribongCeltikongOrdovices ay inilarawan niCharles Lapworthnoong 1879 upang lutasin ang isang alitan sa pagitan ng mga tagasunod niAdam SedgwickatRoderick Murchisonna naglagay ng parehong mga kama ng bato sa hilagang Wales sa mga respektibong panahongCambrianatSilurian. Sa pagkilala ni Lapworth na ang mgafossilfauna sa tinutulangstrataay iba sa mga nasa panahong Cambrian o Silurian, kanyang natanto na ang mga ito ay dapat ilagay sa isang panahon sa sarili nito. Bagaman ang pagkilala sa natatanging panahong Ordovician ay mabagal saNagkakaisang Kaharian, ang ibang mga area ng daigdig ay mabilis na tumanggap rito. Ito ay tumanggap ng sanksiyong internasyonal noong 1960 nang ito ay tanggapin bilang opisyal na panahon ngPaleozoic ErangInternational Geological Congress. Ang buhay ay nagpatuloy na yumabong sa panahong Ordovician gaya ng nangyari sa Cambrian bagaman ang huli nang panahong ito ay minarkahan ngektinksiyong Ordovician-Silurian(malaking ekstinksiyong pang-masa). Ang mgainberterbradona pinangalanang mgaarthropodatmolluskaay nanaig sa mga karagatan sa panahong ito. Angisdana unang tunay nabertebrataay patuloy na nag-ebolbat ang mgabertebratang may pangaay maaaring unang lumitaw sa huli nang panahong ito. Ang buhay ay hindi pa sumasailalim sadibersipikasyonsa lupain.
Ang isang bilang mga terminong pang rehiyon ay ginamit upang tukuyin ang mga subdibisyon ng panahong Ordovician. Noong 2008, itinayo ng ICS ang isang porman na sistemang internasyonal ng mga subdibisyon na ipinapakita sa kanan.
Ang panahong Ordovician sa Britanya ay tradisyonal na hinati sa Simulang(TremadosiyanoatArenigo), Gitna (Llanvirn) na hinati sa Abereiddiyano at Llandeiliyano at Llandeilo at Huli(KaradokaatAshgill). Ang mga tumutugong bato ng sistemang Ordovician ay tinutukoy bilang nagmumula sa Mababa, Gitna o Itaas na bahagi ng column. Ang mga yugtong pangfauna(mga subdibisyon ng epoch) mula sa pinakabata hanggang pinakabata ang:
Ang mga lebel ngdagatay mataas sa panahong Ordovician. Ang katunayan, noong panahon ng Tremadosiyano, ang mgamga transgresyong marinosa buong mundo ang pinamalaki kung saan ang ebidensiya ay naingatan sa mga bato. Sa panahong Ordovician, ang katimugang mga kontinente ay natipon sa isang kontinenteng tinatawag naGondwana. Ang Gondwana ay nagsimula sa yugtong ito sa pang-ekwadorna mgalatitudohabang ang panahon ay nagpapatuloy at lumipat tungo saTimog Polo. Sa simula ng Ordovician, ang mga kontinentengLaurentia(kasalukuyang panahongHilagang Amerika,SiberiaatBaltica) kasalukuyang hilagang Europa ay independiyenteng mga kontinente pa rin simula pagkakahati ng superkontinentengPannotiangunit ang Baltica ay nagsimulang lumipat tungo sa Laurentia sa kalaunan ng panahong ito na nagsasanhi saKaragatang Iapetusna lumiit sa pagitan ng mga ito. Ang maliit na kontinentengAbaloniyaay humiwalay mula Gondwana at nagsimulang tumungo sa hilaga tungo sa Baltica at Laurentia. AngKaragatang Rheicsa pagitan ng Gondwana at Abaloniya ay nabuo bilang resulta. Ang pangunahing episodyong pagtatayo ngbundokangoroheniyang Takonikona nangyari sa mga panahongCambrian. Sa simula ng Huling Ordovician mula 460 hanggang 450 milyong taon ang nakalilipas, ang mgabulkansa kahabaan ng marhin ng Karagatang Iapetus ay nagbuga ng malalaking mga halaga ngkarbon dioksidosaatmosperona gumawa sa planetang mundo na isangmainit na bahay. Ang mga arkong bulkanikong islang ito ay kalaunang bumangga sa proto-Hilagang Amerika upang bumuo ng mga kabundukangAppalachian. Sa huli ng Huling Ordovician, ang mga emisyong pang-bulkan na ito ay huminto. Ang Gondwana sa panahong ito ay lumapit sa polo at malaking nayeyelohan.
Ang panahong Ordovician ay panahon ng heokemikangdagat kalsitokung saan ang mababangmagnesiyumnakalsitoang pangunahing inorganikong presipitatong marino ng kalsiyum karbonata. Kaya ang mgakarbonatang matigas na mga lupaay napaka karaniwan kasama ng mgaooidna kalsitiko, mga sementong kalsitiko at mga fauna nginberterbratona may nanaig na mgakalansayna kalsitiko.Hindi tulad ng panahongCambrian, nang ang produksiyon ng kalsito ay pinananaigan ng mga prosesong pang mikrobyo at hindi biolohikal, ang mga hayop at makroalgae ay naging nananaig na pinagkukunan ng materyal na kalkareyoso sa mga depositong Ordovician.
Ang panahong Ordovician ay nakakita ng pinakamataas na mga lebel ng dagat ngPaleozoicat ang mababang relief ng mga kontinente ay tumungo sa maraming mga depositong shelf na nabuo sa ilalim ng mga daang daang metro ng tubig.Ang lebel ng dagat ay tumaas ng higit kulang na tuloy tuloy sa buong Simulang Ordovician na medyo tumatatag sa gitna ng panahon.Sa lokal na mga lugar, ang ilang mga regresyon ay nangyari ngunit ang pagtaas ng lebel ng dagat ay nagpatuloy sa simula nang Huling Ordovician. Ang isang pagbabago ay mangyayari na ngunit ang mga lebel ng dagat ay bumagsak ng matatag ayon sa paglamig ng mga temperatura para sa tinatayang 30 milyong mga taon na tutungo sa glasiasyon(pagyeyelong) Hirnansiyano. Sa loob ng panahong mayelong ito, ang mga lebel ng dagat ay tila tumaas at medyo bumagsak ngunit sa kabila ng labis na pag-aaral, ang mga detalye ay nananatiling hindi pa nalulutas.Sa simula ng panahong ito mga 480 milyong taon ang nakalilipas, ang klima ay napakainit sanhi ng mga matataas na lebel ng karbon dioksiyo na nagbigay ng isang malakas naepektong greenhouse. Ang mga tubig marino ay ipinapapalagay na mga 45 °C (113 °F) na naglimita sadibersipikasyonng komplikadong multi-selularna mga organismo. Ngunit sa paglipas ng panahon, ang klima ay naging mas malamig at mga 460 milyong taon ang nakalilipas, ang mga temperatura ng karagatan ay naging maikukumpara sa mga kasalukuyang tubig pang ekwador.Gaya ng Hilagang Amerika at Europa, ang Gondwana ay malaking natatakpan ng mga mababaw na dagat sa panahong Ordovician. Ang mga mabababaw na maliwanag na tubig sa ibaba ng mga shelve na kontinental ay humikayat sa paglago ng mga organismo na nagdedeposito ng mga kalsiyum karbonata sa kanilang mga shell at mga matitigas na bahagi. Ang KaragatangPanthalassikoay tumakip ng halos ng hilagang hemnispero at iba pang mga maliliit na karagatang kabilang angProto-Tethys,Paleo-Tethys,Karagatang Khanty, na nagsara sa Huli nang Ordovician at angKaragatang Iapetusat ang bagongKaragatang Rheic. Habang nagpapatuloy ang panahong Ordovician, makikita ang mga ebidensiya ng mgaglasyersa lupain na alam na natin ngayon bilangAprikaatTimog Amerika. Sa panahong ito, ang mga masang lupain na ito ay umuupo saTimog Poloat tinatakpan ng mgakap ng yelo.
Sa karamihan ng Huling Ordovician, ang buhay ay patuloy na yumayabong ngunit sa at malapit sa huli ng panahong ito, may mgapangyayaring ekstinksiyon na Ordovician-Silurianna malubhang umapekto sa mga anyongplanktontulad ng mgaconodont,graptolitaat ilang mga pangkat ngtrilobita(angagnostidaatptychopariidaat angasaphidana labis na nabawasan). Ang mgabrachiopod, mgabryozoan[] atekinodermaay mabigat ring naapektuhan at ang mga endoseridong mgacephalopoday kumpletong namatay maliban sa mga posibleng bihirang mga anyongSilurian. Ang mga pangyayaring ekstinksiyong Ordovician-Silurian ay maaaring sinanhi ng isang panahong yelo na nangyari sa huli ng panahong Ordovician dahil ang huli ng Huling Ordovician ay isa sa pinakamalamig na mga panahon sa huling 600 milyong mga taong kasaysayan ng daigdig.
Sa kabuuan, ang fauna na lumitaw sa panahong Ordovician ay naglatag ng suleras para sa natitirangPaleozoic.Ang fauna ay pinananaigan ng mga naka-tiera na pamayanan ng mga suspensiyong nagpapakain na pangunahing may maikling mgakadena ng pagkain. Ang sistemang ekolohikal ay umabot sa isang bagong grado ng pagiging komplikado ng lagpas sa fauna ng panahongCambrianna nagpatuloy hanggang sa kasalukuyang panahon. Bagaman mas hindi kilala kesa sapagsabog na Cambrian, ang Ordovician ay nagpapakita ng isangadaptibong radiasyonnaradiasyong Ordovician.Ang mga marinong pang faunangheneraay tumaas ng apat na beses na nagresulta ng 12% ng lahat na alam na mga marinong fauna naphranerosoiko.Ang isa pang pagbabago sa fauna ang malakas na pagtaas ng mga organismongpagkaing pagsala.Ang mga fauna ngCambriannatrilobita, inartikuladongbrachiopod,archaeocyathid, ateocrinoiday hinalinhan ng mga nanaig sa natitirang panahong Paleozoic gaya ng mga artikuladong  brachiopod,cephalopod, at mgacrinoid. Ang mga artikuladong brachiopod sa partikular ay malaking pumalit sa mga trilobita ng mga pamayanang shelf.Ang kanilang tagumpay ay kumakatawan sa malaking tumaas nadibersidadng mga organismong naglalabas na karbonatang shell sa Ordovician kumpara saCambrian.Sa Hilagang Amerika at Europa, ang panahong Ordovician ay isang panahon ng mababaw na mga dagat kontinental na mayaman sa buhay. Ang mga trilobita at mga brachiopod sa partikular ay mayaman at diberso. Bagaman ang solitaryong mgakoralay may petsang bumabalik sa hindi bababa saCambrian, ang bumubuo ngreefna mga koral ay lumitaw sa simulang Ordovician na tumutugon sa tumaas sa pagiging matatag ng karbonata at kaya ay isang bagong pagsagana ng mga animal na nagkakalsipika.Ang mgamolluskana lumitaw saCambriano kahit saEdiakaranoay naging karaniwan at iba iba lalo na ang mgabivalve,gastropodatnautiloidcephalopod. Ang mgaekstintongngayong mga hayop marino na tinatawag na mgagraptolitaay yumabong sa mga karagatan. Ang ilang mga bagongcystoidatcrinoiday lumitaw. Matagal na inakalang ang unang totoo mgabertebrata(isda-mgaostracoderm) ay lumitaw sa panahong Ordovician ngunit ang mga kamakailang pagkakatuklas sa Tsina ay naghahayag na ang mga ito ay malamang na nagmula sa SimulangCambrian. Ang napaka unang gnathostome (may pangang isda) ay lumitaw sa epoch na Huling Ordovician. Sa panahong Gitnang Ordovician, may isang malaking pagtaas sa intensidad at dibersidad ng mga organismong nagbabio-erode. Ito ay kilala bilang rebolusyong bioerosyong Ordovician. appeared in theLate Ordovicianepoch.Ito ay minarkahan ng isang biglaang kasaganaan ng matigas na substratong mga bakas nafossilgaya ng mgaTrypanites,PalaeosabellaatPetroxestes. Sa Simulang Ordovician, ang mgatrilobitaay sinamahan ng mga bagong uri ng organismo kabilang ang mga koral natabulata,strophomenid,rhynchonellid,at maraming mga bagongorthidbrachiopod,bryozoan,planktonicgraptolitaat mgaconodont, at maraming mga uri ngmolluskaatekinodermakabilang ang mga  ophiuroid ("brittle stars") at ang unang mgabituing dagat. Gayunpaman, ang mga trilobita ay nanatiling masagana naPhacopida.  Ang unang ebidensiya ng mga halamang pang lupa ay lumitaw rin. Sa Gitnang Ordovician, ang mga pinanaigan ng mgatrilobitangSimulang Ordovicianng mgabrachiopods,bryozoans,molluscs,cornulitids,tentaculitidsatechinodermay lahat yumabong, ang mgatabulataay nagdibersipika at ang unangrugosangkoral ay lumitaw. ang mga trilobita ay hindi na predominante. Ang mga planktonbikong mga graptolita ay nanatiling diberso na ang mgaDiplograptinaay lumitaw. Angbioerosyonay naging mahalagang proseso partikular na sa makapal na kalstikong kalansay ng mga koral, bryozoans at mga brachiopod at sa ekstensibong mga karbonatang matigas na lupa na lumitaw sa kasaganaan sa panahong ito. Ang isa sa pinaka unang alam na may armor naagnathan("ostracoderm") na bertebratangArandaspisay may petsang bumabalik mula Gitnang Ordovician. Ang mga trilobita sa Ordovician ay labis na iba kesa sa mga predesesor nito saCambrian. Maraming mga trilobita ay nagpaunlad ng mga kakaibang mgaespinaat mganodulaupang ipagtanggol laban sa mga maninila gaya ng mgaprimitibong patingat mganautiloidsamantalang ang ibang mga trilobita gaya ngAeglina priscaay nag-ebolbna maging mas lumalangoy na mga anyo. Ang ilang trilobita ay nagpaunlad ng tulad ng palang mga nguso para sa pag-aarao sa mga maputik na mga ilalim ng dagat. Ang isa pang hindi karaniwang klado ng mga trilobita na kilala bilang mga trinucleid ay nagpaunlad ng isang malawak na may pit na marhin sa palibot ng mga kalasag ng ulo nito.Ang ilang mga trilobita gaya ngAsaphus kowalewskiay nag-ebolbna mahahabang mga tangkay ng mata upang makatulong sa pagdedetekta ng mga maninila samantalang ang ibang mga mata ngtrilobita sa salungat ay kumpletong naglaho.
Ang mgaberdeng algaeay karaniwan sa HulingCambrian(marahil ay mas maaga) at sa panahong Ordovician. Ang mga halamang panglupa ay malamang nag-ebolbmula sa berdeng algae na unang lumitaw bilang hindi baskular na mga anyong tulad ng mgaliverwort. Ang spore na fossill mula sa mga halamang pang lupain ay natukoy sa pinaka mataas na mga sedimentong Ordobisyano. Ang berdeng algae ay katulad ng mga kasalukuyangsea moss.
Kasama sa mga unang fungi na pang lupain ay maaaring mgaarbuscular mycorrhizafungi (Glomerales)  na gumagampan ng isang mahalagang papel sa pagpapadali sa kolonisasyon ng lupain ng mga halaman sa pamamagitan ngsimbiosis na mycorrhizalna gumagawa sa mga nutrientong mineral na magagamit ng mga selula ng halaman. Ang gayong mga fossilisadong mga fungalhyphaeat mga spore mula sa Ordovician ngWisconsinay natagpuang may edad na mga 460 milyong taon ang nakalilipas na isang panahon nang ang flora ng lupain ay pinaka malamang na binubuo lamang ng mga halamang katulad ng mga hindi baskular na mgabryophyte.
Ang panahong Ordovician ay nagsara sa isang serye ng mga pangyayaring ekstinksiyon na pag sinasama ay bumubuo sa ikalawang pinakamalaki ng limang mga pangunahing pangyayaring ekstinksiyon sa kasaysayan ng daigdig sa mga termino ng persentahe ng henera na naging ekstinto. Ang tanging mas malaki ang pangyayaring ekstinksiyon na Permian-Triassic. Ang mga ekstinksiyon ay tinatayang nangyari mga 447–444 milyong taon ang nakalilipas at nagmarak ng hangganan sa pagitan ng Ordovician at ang sumunod na panahong Silurian. Sa panahong ito, ang lahat ng mga komplikadong multiselular na mga organismo ay namuhay sa dagat at ang mga 49% ng henerea ng fauna ay magpakailanmang naglaho. Ang mga brachiopod at bryozoan ay malaking nabawasan kasama ng mga trilobita, conodont at mga pamilyang graptolita. Ang pinaka karaniwang tinatanggap na teoriya ay ang mga pangyayaring ito ay pinukaw ng pagsisimula ng mga kondisyong malalamig sa huling Katian na sinundan ng panahong yelo sa pang-faunang Hirnansiyano na nagwakas sa mahaba, matatag ng mga kondisyong greenhouse na tipikal ng Ordovician. Ang panahong yelo ay posibleng hindi pang matagalan. Ang pag-aaral ng mga isotopo ng oksiheno sa mga fossil ng brachiopod ay nagpapakitang ang pagtagal nito ay maaaring mga 0.5 hanggang 1.5 milyong taon lamang.Ang ibang mga mananalisiksik ay nagtantiya na ang mas temperadong mga kondisyong ay hindi bumalik hanggang sa Huli ng Silurian. Ang glasiasyon o pagyeyelo ng Huling Ordovician ay pinangunahan ng isang pagbagsak ng karbon dioksido sa atmospero na selektibong umapekto sa mga mabababaw na dagat kung saan ang mga karamihan ng mga organismo ay nabuhay. Habang ang katimugang superkontinenteng Gondwana ay lumilipat sa Timog Polo, ang mga kap ng yelo ay nabuo rito na nadetekta sa strata ng batong Itaas na Ordovician ngHilagang Aprikaat ng katabi sa panahong ito na hilagang silangang Timog Amerika na mga lokasyong timog polar sa panahong ito. Ang mga glasiasyon ay nagsara ng tubig mula sa karagatan ng daigdig at ang mga interglasiyal ay nagpalaya rito na nagsasanhi sa mga lebel ng dagat na paulit ulit na bumagsak at tumaas. Ang malawak na mababaw na mga intra-kontinental na dagat na Ordovician ay umurong na nag-aalis ng maraming mga niche na ekolohikal at pagkatapos ay bumalik na nagdadala ng nabawasang tagapagtayong mga populasyon na nagkukulang ng marmaing mga buong pamilya ng mga organismo at pagkatapos ay muling umurong sa sumunod na pulso ng glasiasyon na nag-aalis ng dibersidad na biolohikal sa bawat pagbabago.Ang espesyeng limitado sa isang dagat epikontinental sa isang ibinigay na masa ng lupain ay malalang naapektuhan.Ang mga tropikal na anyo ng buhay ay partikular na matinding tinamaan ng unang alon ng ekstinksiyon samantalang mga espesye ng malalamig na tubig ay masahol na tinamaan ng ekstinksiyon sa ikalawang pulso.Ang nagpatuloy na espesye ang mga nakakaya sa mga nagbagong kondisyon at pumuno ng mga niche na ekolohikal na iniwan ng mga ekstinksiyon. Sa huli ng ikalawang pangyayari, ang mga natutunaw na glasyer ay nagsanhi sa lebel ng dagat ng tumaas at minsan pang tumatag. Ang muling pagbabalik ng dibersidad ng buhay sa permanenteng muling pagbabaha ng mga shelve na kontinental sa pagsisimula ng Silurian ay nakakita ng tumaas na biodibersidad sa loob ng mga nagpapatuloy na mga Order. Iminungkahi nina Melott et al. (2006) na ang isang 10 segundongputok ng sinag gammaay maaring wumasak sa patong na ozone at nagpasimula ng paglalamig sa daigdig.