Hanukka

Hanukka(ing.Hanukkah) —Yəhudi təqviminəgörə Kislev ayının 25-ci günü başlayan və səkkiz gün davam edənyəhudibayramıdır. Xanuka sözüivrit dilində"həsr etmək" mənasını verir. Bu bayramQriqorian təqvimiilə dekabr ayına, noyabr ayının sonuna və ya çox nadir hallarda yanvarın əvvəlinə təsadüf edir. Bayram həmçinin "İşıq Festivalı" kimi tanınır.
Festivalxanukiyaadlı bir şamdanın qollarını yandırmaqla qeyd olunur. Xanukiyamenorayaoxşayan və  əlavə iki qolu olmaqla doqquz qoldan ibarət bir şamdandır. Xanukiyanın ortasında digərlərindən daha yüksək olan qolaşamaş(məsul) deyilir. Bayram ərzində şamaş hər gün yanmaqla, birinci gün bir qol, ikinci gün iki qol yandırılır və hər gün daha bir qolun yandırılması ilə davam edir.
Xanuka dini baxımdan nisbətən kiçik bir bayram olsa da,Milad bayramınabiryəhudialternativi olaraq dünyəviyəhudilərarasındaŞimali Amerikadavə digər yerlərdə mühüm mədəni əhəmiyyət qazanmışdır.
Xanuka bayramı, bəziləri ailə daxilində, bəziləri isə kütləvi şəkildə edilən, səkkiz gün ərzində hər gün davam edən silsiləvi bir ayinlə qeyd olunur. Bayram günlərində günlük ediləndualaraəlavələr edilir.Dindar insanlar adi qaydada işə gedirlər, lakin axşam şamları yandırmaq üçün evə erkən qayıdırlar. Təhsil ocaqlarının bağlanması üçün heç biri dini səbəb yoxdur, buna baxmayaraqİsraildəbayramın ikinci günündən etibarən bir həftə boyunca məktəblər bağlanır.Əksər ailələr hər gecə kitab və oyuncaq kimi hədiyyələri mübadilə edirlər və adətən uşaqlara “xanuka pulu” adlanansikkələrverirlər. Yağın vacibliyini xatırlamaq üçün bayram günlərində qızarmış yeməklər yeyilir.
Səkkiz günlük bayram müddətində dini adətlərə əsaslanaraq, yanan şamların sayı hər gecə bir ədəd artırılır. Tam ortada və digərlərindən fərqli bir hündürlükdə olanşamaşhər gecə yandırılır. Bu xüsusi işıq xanuka hekayəsini əks etdirir. Bəzi insanlar əvvəlcəşamaşıyandırır və sonra isə digərlərini yandırmaq üçün istifadə edir.Xanuka bayramı ərzində, ilk gecə şamaş və başqa bir işıqla iki, sonrakı gecə üç və hər gecə daha bir işıq artaraq, səkkizinci gecədə 9 işığa qədər artır. Səkkiz gecədə ümumilikdə 44 dəfə işıq yandırılmış olur.
Bu işıqlar şam və yaqaz lampasıola bilər. Elektrik işığından, xəstəxana kimi açıq işığın yandırılmasına icazə verilməyən yerlərdə istifadə edilir və bu məqbuldur.
Xanuka işıqlarının evin içindən əlavə ətrafı da işıqlandırmasının səbəbi, oradan keçən insanların bu işıqlandırmanı görməsi və bayramın möcüzəliliyini xatırlamasıdır. Buna görə də işıqlar küçəyə baxan pəncərələrə qoyulur.
Xanuka işıqları hava qaraldıqdan sonra ən az bir saat yarım yanmalıdır. Hər gecə ilk olarak ən soldakı şam yandırılır, şam yandırma prosesi soldan sağa doğru davam edər.Şabbatdaisə ilk öncə xanukiya, daha sonra isə şabbat şamları yandırılır.
Ümumilikdə, bayram müddətində üç şükürduasıoxunulur. Birinci gecə yəhudilər hər üç duanı, növbəti günlərdə isə sadəcə ilk ikisini oxuyurlar. Dualar ənənəyə əsasən şamlar yandırıldıqdan sonra və ya əvvəl səsləndirilir.
İşıqlar yandırılarkən və ya yandırıldıqdan sonra "Hanerot Halalu" duası oxunur. Bir çox versiyası mövcuddur. Burada verilən versiyası bir çox Aşkenazi cəmiyyəti tərəfindən bilinir.
Hər gecə şamların yandırılmasından sonra, Maoz Tzur duası söylənilir. Altı bənddən ibarətdir,  birinci və sonuncu bəndlər ümumi qurtuluşdan, ortadakı dördü isəyəhuditarixi boyunca zülmə məruz qalmışyəhudilərdənbəhs edir və tanrıya bu faciələrə baxmayaraq sağ qaldıqları üçün (Misirdənçıxış,Babildəkiəsirlik,Purim bayramımöcüzəsi vəHasmoneyanzəfəri) vəyəhudilərinnəhayətRomaüzərində qələbə çalacağı günlərin həsrəti üçün şükür edir.
Xanuka bayramı üçün digəryəhudibayramlarından daha çox mahnılar yazılmışdır. Ən geniş yayılanlar bunlardır: "Ma'oz Tzur" (Daş dövrü), "Latke'le Latke'le" (Yatkelər bişirilməsi haqqında yəhudi mahnısı), “Hanukkiah Li Yesh” (Bir xanukiyam var), “Ocho Kandelikas” (Səkkiz kiçik şam), “Kad Katan” ( Bir kiçik sürahi), “Sevivon Sov Sov Sov” (Sevivon, dön və dön), Haneirot Halolué (Yandırdığımız bu şamlar), “Mi Yimalel” (Kim yenidən söyləyə bilər) və “Ner Li, Ner Li” (Bir şamım var).İngilis dilidanışılan ölkələrdə ən çox tanınan “Sevivon, Sevivon, Sevivon” və “Xanuka O Xanuka” — dır.
İkinci Məbədinmenorahındasəkkiz gün ərzində alovu yanar vəziyyətdə saxlayan yağın möcüzəsini xatırlamaq üçün, yağda qızardılmış və ya bişmiş yeməkləri (xüsusən,zeytunyağında) yemək adəti var. Ənənəvi yeməklər arasında, xüsusilə Aşkenazi ailələrdə kartof kızartma növü olanlatkesgeniş yayılıb. Latkespürehalında olan kartofu qızardaraq hazırlanır. Sefarad, Leh və İsrailli ailələr, içi mürəbbəli bulkular, bunuyelolar və sufqaniyotlar kimi yağda qızardılmış yeməklər yeyirlər.Sufqaniyotənənəvi olaraq yeyilən, qızardılmışdonuzçörəkləridirvədarçınabatırılaraq təqdim olunur. Bundan əlavə, süd məhsulları (xüsusilə pendir) yemək də ənənələrdən biridir. 
Sobada qızardılmış qaz tarixənŞərqi AvropavəAmerikayəhudiləriarasında ənənəvi Xanuka yeməyi olmuşdur, baxmayaraq ki bu adət son onilliklərdə azalmışdır.Hindistanyəhudiləriənənəvi olaraq Xanuka qeyd etmələrinin bir hissəsi olaraq şirinşərbətdəisladılmışqulab-camunvə bir neçə növ qızardılmış xəmir topalarını yeyirlər.
Şamları yandırdıqdan sonra sevivon oynamaq (və ya fırlatmaq) adətdir. Uşaqların Xanuka bayramında oynadığı dördtərəfli bir oyuncaqivrit(və ya ibrani) dilində Sevivon adlanır. Sevivonun hər tərəfinə ivritcə bir hərf yazılır. Bu hərflər םש (Nes), ההי (Gadol), לגדו (Haya), oנ (Sham) sözlərinin qısaltmalarıdır. Bu sözlər yan-yana yazıldıqda,Yerusəlimdə,Bet-Amikdaşməbədindəki yağın möcüzəsini canlandıran“Burada böyük bir möcüzə reallaşdı”cümləsi formalaşır.
Bəzi mənbələrdə, bu dörd hərfyəhudimillətinin sürgünlərinə (Babil,Fars İmperiyası,YunanıstanvəRoma) əsaslandırılır.
Oyunda hər oyunçu 10 və ya 15 ədədsikkə(real və yaşokolad),fındıq,kişmişvə yakonfetləoyuna başlayır. Oyunçular öz sikkə, fındıq və ya konfetlərindən ortaya qoyur. Yaşı ən az olan oyuna ilk başlayır. Oyunçu sevivonu fırladır və sevivonun dayandığı tərəfinə əsasən, ya ortaya qoyulandan qazanır ya da özündə olandan verməli olur. Qaydalar belədir:
Oyun oyunçulardan birinin hər şeyi qazanmasıyla başa çatır.
Xanuka pulu bayramı daha əyləncəli etmək üçün paylanılan xərcliklərdir. Pulun miqdarı əsasən az olur vəsikkəformasında verilir, valideynlər və ya qohumlar daha böyük miqdarda verə bilər. Əksəryəhudilərbu xərcliyi bayramda evlərini ziyarət edənlərə verirlər. Xanuka pulu vermə adəti, uşaqların müəllimlərinə minnətdarlıq əlaməti olaraq bir miqdar pul təqdim etmələri uzun müddətdir davam edənQərbi Avropaənənələrinə söykənir. Bir qrupyəhudibu adəti bayramın beşinci günündə etməyə üstünlük verir. Bayramın digər gecələrindən fərqli olaraq, beşinci gecəsi heç vaxtŞabbatadüşmür.
Birləşmiş ŞtatlarınXanukanı müxtəlif yollarla tanıma və qeyd etmə tarixi var.Ağ Evləilk Xanuka əlaqəsi1951-ci ildəİsrailinBaş naziriDevid Ben-QuriyonunAmerika Birləşmiş ŞtatlarıprezidentiHarri Trumenəbir Xanukamenorahıhədiyyə etməsi ilə baş verdi.1979-cu ildəprezidentCimmi KarterAğ Evinçəmənliyində keçirilən,Milli Menoranın ilk dəfə ictimaiyyətə açıq şəkildə Xanuka şamının yandırılması mərasimində iştirak etdi.1989-cu ildəprezidentCorc BuşAğ Evdəbirmenoranümayiş etdirdi.1993-cü ildəprezidentBill Klintonkiçik bir mərasim üçün bir qrup məktəbliləriOval Ofisədəvət etdi.
2001-ci ildəprezidentCorc Buşşam yandırma mərasimi ilə əlaqəli olaraqAğ Evdərəsmi bir Xanuka ziyafəti təşkil etdi və o zamandan bəri bu mərasim ölkənin hər yerindənyəhudiliderlərinin qatıldığı, hər il baş tutan bir ənənəyə çevrildi.2008-ci ildəCorc Buşuntəşəbbüsü ilə, mərasim üçün1951-ci ildəhədiyyə kimi göndərilən menorahdan istifadə edildi və şamları Ben-Quriyonun vəTrumeninnəvəsi tərəfindən yandırıldı.
2014-cü ilindekabr ayındaAğ Evdəiki Xanuka şənliyi təşkil edildi.Ağ evşagirdlər tərəfindən birmenorahazırlanması üçünİsrailinMaks Reyn məktəbinə təlimat verdi və şagirdlərindən ikisini 500-dən çox qonağı qarşılayarkən,ABŞ-ninprezidentiBarak Obamavəbirinci xanımMişel Obamayaqoşulmağa dəvət etdi.İsraildəkişagirdlərin məktəbiekstremistlərtərəfindən yanğına məruz qalmışdı.PrezidentObamaçıxışında bunları dedi: “Şagirdlər tariximizin bu dövrü üçün bizə vacib bir dərs verirlər. Ümid işığı nifrət alovlarını aşmalıdır. Xanuka hekayəsinin bizə öyrətdiyi budur. Gənclərimizin bizə öyrədə biləcəyi şey – inancın bir möcüzə yarada biləcəyi, sevginin nifrətdən daha güclü olduğu, sülhün münaqişə üzərində qələbə çalacağıdır.”
RavvinAncela Uarnik Bukdahl, mərasimdə əsasduaoxunan zaman səhnənin nə qədər xüsusi olduğunu şərh edərək,prezidentdənsoruşdu: “Amerikanındövlətçiliyinin əsasını qoymuş şəxslər, bir günAğ Evdəbir Asiya-Amerikalı qadınravvininAfro-Amerikalıprezidentinqarşısındayəhudiibadətləri nümayiş etdirəcəyini xəyal edə bilərdi?”
30 Noyabr2018-ci ildəAzərbaycan Dillər Universitetində(ADU) İsrail və Yaxın Şərq Araşdırmalar Mərkəzinin təşkilatçılığı, İsrailin Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Dan Stav və həyat yoldaşı Gili Stavın iştirakı ilə "Xanuka" bayramı keçirilib.
26 Dekabr2019-cu ildəBakışəhərində yerləşən 46 saylı orta məktəbdə "Xanuka” bayramı vəDünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günümünasibətilə tədbir keçirilib.İsrailinAzərbaycandakı səfiri Corc Dik çıxış edərək bildirib: Tədbirin keçirilməsiAzərbaycanıntolerantvəmultikulturalölkə olduğunu bir daha təsdiqləyir.Azərbaycanayeni gəlməyimə baxmayaraq, burada müxtəlifdinlərəvəmədəniyyətlərəmalik insanların azad yaşadığının şahidiyəm.Azərbaycan dövlətitərəfindəntolerantsiyasət yürüdülür, ölkədə mədəniyyətlərarası və sivilizasiyalararası dialoqun inkişafı üçün əlverişli şərait yaradılır.”
Ötən və qarşıdan gələn bir neçə ildə: