महाशिवरात्री

महाशिवरात्रीहा एकहिंदू सणआहे, जो दरवर्षी फेब्रुवारी ते मार्च दरम्यान श्रीशिवांच्यासन्मानार्थ साजरा केला जातो.हिंदू दिनदर्शिकेनुसारहा सणफाल्गुनमहिन्याच्या पूर्वार्धाच्या चौदाव्या दिवशी साजरा केला जातो.हा सण श्री शिव आणि श्रीपार्वतीच्यालग्नाचे स्मरण करतो,आणि या प्रसंगी शिव त्याचे दैवीतांडवनृत्य करतात.
हाहिंदू धर्मातीलएक महत्त्वाचा सण आहे, जो जीवनात आणि जगामध्ये "अंधार आणि अज्ञानावर मात करण्याचे" स्मरण आहे. या दिवशी श्री शिवाचे स्मरण करतात आणि प्रार्थना, उपवास, नैतिकता आणि सद्गुणांचे मनन करून साजरा केला जातो.भाविक रात्रभर जागरण करतात. ते एखाद्या शिवमंदिराला भेट देतात किंवाज्योतिर्लिंगाच्यायात्रेला जातात. या सणाची उत्पत्ती ५ व्या शतकात झाली असे मानले जाते.
काश्मीरशैव धर्मात, काश्मीर प्रदेशातील शिवभक्तांद्वारे या सणाला हर-रात्री किंवा हेरथ किंवा हेरथ म्हणतात.
संस्कृतपुराण साहित्यापैकीअग्नी पुराण,शिव पुराण,पद्म पुराणया ग्रंथांमध्ये महाशिवरात्री व्रताचे महत्त्व सांगितले आहे.या दिवशीबेलाचीपाने वाहून शिवाची पूजा करावी असे या व्रताचे स्वरूप आहे.
महाशिवरात्रीला शिवलिंगाची विशेष पूजा होते. पंचगव्य म्हणजे गायीचेदूध,तूप,शेण,गोमूत्रआणिदहीलावून शिवलिंगाला अभिषेक करतात. त्यानंतर दूध, दही, तूप,मधआणिसाखरया पंचामृताने शिवलिंगावर लेप देतात.. त्यानंतरधोत्राआणिबेलाचीपाने तसेच पांढरी फुले वाहून पूजा करतात.शिवलिंगावरचक्काथापण्याची प्रथा महाराष्ट्रात आहे.
महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने भाविक उपवास करतात. काही भक्तदूधआणिफळेअसा आहार घेतात.प्रसादासाठी विविध प्रकारचे पदार्थ तयार करून ते शंकराला अर्पण केले जातात. खीर, पंचामृत, दूध आणि दुधापासून केलेले पदार्थ नैवेद्यासाठी तयार केले जातात.
शिवरात्रीच्या रात्री काही प्रांतात भाविक दुधामध्ये भांग मिसळून त्याचे सेवन करतात. दुधामध्येसुकामेवावाटून घालतात आणि ते मसालादूधपिण्याची पद्धतीही प्रचलित आहे. याला थंडाई असे म्हणले जाते.
महाशिवरात्री पूजेसाठी आवश्यक अशी सामग्री दुकानांमध्ये भाविकांसाठी उपलब्ध करून दिली जाते. भस्म,रुद्राक्ष, रुद्राक्षमाला,त्रिशूल, शंकराच्या मूर्ती, शिवलिंगे,डमरूअशा विविध गोष्टी विक्रीसाठी उपलब्ध असतात.बेलाचीपाने, पांढरी फुले, हार यांचीही विक्री या दिवशी केला जाते.
दक्षिण भारतात आदल्या दिवशी एकभुक्त व्रत केले जाते. म्हणजे आदल्या दिवशी एक भोजन केले जाते. रात्री पवित्र जागी झोप घेतली जाते.नदीतस्नान करून शंकराचे दर्शन घेतले जाते.शिवाला कमल अर्पण करून तांदुळाच्या खिरीचा नैवेद्य दाखविला जातो.ऋग्वेदातीलसूक्ते म्हटली जातात.तुळशीचीपाने आणि पायसाचा (खिरीचा) नैवेद्य  आणियजुर्वेदाचेपठण,बेलाचीपाने आणितीळघातलेला भाताचा नैवेद्य आणिसामवेदाचेपठण, निळीकमळेवाहून साध्या अन्नाचा नैवेद्य आणिअथर्ववेदाचेपठण केले जाते.
काश्मीरमध्ये महाशिवरात्री दरम्यान होणारीबर्फवृष्टीही पवित्र मानली जाते. शंकराचार्य टेकडी येथील मंदिरात भक्त दिवसभर दर्शनासाठी जातात. विशेष यात्रेचे आयोजन केले जाते.पूजेचे पदार्थ,अक्रोड,कमळाचीफुले यांची विक्री करणारी दुकाने मंदिर परिसरात थाटली जातात.
आसामराज्यातील शुक्रेश्वर मंदिर, उमानंद मंदिर या ठिकाणी महाशिवरात्रीला भाविक दर्शनासाठी भेट देतात. यात्रेचे आयोजन करण्यात येते.
ओरिसा राज्यात भाविक शिवरात्रीचा उपवास करतात आणि शिव मंदिरात जाऊन दर्शन घेतात.
उत्तर प्रदेशातील वटेश्वर मंदिरात शिवरात्री निमित्त भाविकराजस्थान,मध्य प्रदेशयेथून पाण्याची कावड घेऊन पोहोचतात आणि शिवाला अभिषेक करतात.मध्य हिमालयात या दिवशी यात्रा भरते.
महाशिवरात्रीच्या निमित्तानेभारतभरातविविध तीर्थक्षेत्रे, तसेच प्रामुख्याने बारा ज्योतिर्लिंगांच्या स्थानी विशेष यात्रा भरतात.
२०२४ साली रीवा येथून अयोध्या येथे महाशिवरात्री उत्सवाच्या निमित्ताने एक भव्य नगारा पाठविण्याचे नियोजन केले गेले आहे. उत्सवकाळात अशा प्रकारच्या विशेष उपक्रमांचे आयोजन हे महाशिवरात्र यात्रेचे वैशिष्ट्य मानले जाते.
-सांगली जिल्ह्यातील करगणी येथे लखमेश्र्वर उर्फ श्रीराम देवस्थान हे प्राचीन मंदिर आहे. करगणी येथे दरवर्षी महाशिवरात्रीनिमित्त मोठी यात्रा भरते.