Endokrin sistemi

Endokrin sistemivə yahumoral sistem(lat.humor– maye) —bədəninmüxtəlif hissələrində müxtəlifhormonlarifrazedən və xüsusi maddələr yaradanvəzilərinmeydana gətirdiyi biolojiorqanlar sistemi.
Neyroendokrin (endokrin) sistemibədənindemək olar ki, bütünorqanvə sistemlərinin fəaliyyətini əlaqələndirir və tənzimləyir. Fərdin normal işləməsini təmin etmək üçün lazım olan daxili mühitin sabitliyini qoruyur, həmçinin xarici və daxili mühitin daim dəyişən şərtlərinə uyğunlaşmasını təmin edir. Endokrin sisteminiendokrinolgiyaelmi öyrənir. Buelmləməşğul olan şəxs isə endokrinoloq adlanır.
Sekresiya vəzilərinin buraxdığı bioloji fəal maddələrəhormonlar(lat.hormao– "oyadıram") deyilir. Hormonlarqanlaorqanizminhər yerinə aparılaraq bir çox orqanlar sisteminin funksiyalarına və bütün orqanizmin həyat fəaliyyətinə təsir edir. Hormonlarmaddələr mübadiləsi, böyümə vəinkişafproseslərini tənzimləyir. Bəzi hormonlar hər hansı orqanlar sisteminin funksiyalarına daha çox təsir edir. Bu cür orqanlara hədəf orqanlar deyilir. Hədəf orqanlarınhüceyrəmembranı həmin hormonlara çox həssas olur. Məsələn,cinsiyyət hormonlarıçoxalma orqanları sisteminin böyüməsini və inkişafını sürətləndirir.
Vəzilərinhamısının işi bir-birilə sıx əlaqədardır. Hər hansı bir vəzinin çox və ya az hormon buraxması başqa vəzinin funksiyasını gücləndirir və yaxud zəiflədir. İndiyə qədər insanda 50-dən çox hormon müəyyən edilmişdir.
Ümumilikdə, hormonlar iki cür təsnif oluna bilər:
Hüceyrələrdə davam edən fizioloji proseslərə təsirinə görə hormonlar aşağıdakı qruplara bölünür:
Funksional olaraq hormonları aşağıdakı qruplara bölürlər:
Endokrin sistemində 2 əsas idarə orqanı var. Bunlarara beynin2 hissəsidir:
Əsas görmə orqanıdır.
Bütünonurğalılardahumoral sistemin ən əsas idarə mərkəzi hipotalamusdur. 30-dan çox funksiya yerinə yetirir. Onun funksiyalarına qoxu və görmə istisna olmaqla, bütün hissi orqanların tənzimlənməsi və s. aiddir.
Qanda hər hansı bir maddənin azlığı və ya çoxluğu hipotalamusda olan nüvələrin sinir uclarının oyanmasına səbəb olur. Hipotalamus isə digər daxili sekresiya vəzilərinə sinir impulsları və rilizinq (liberinlər), yaxud tormozlayıcı (statinlər) hormonlarla həmin vəzilərin orqanizmin tələbinə uyğun hormonlar hazırlamasına, ya da hormon sintezinin ləngiməsinə səbəb olur.
Vəzi sekresiya ya ekskresiyaya malik epitel hüceyrələrindən (vəzi toxumasından) təşkil olunmuş üzvə deyilir. Vəzilərdə sintez olunan sekret orqanizmdə baş verən müxtəlif proseslərdə: həzm prosesində, orqanizmin böyümə və inkişafında, orqanlar arasında qarşılıqlı əlaqənin yaranmasında, ayrı-ayrı orqanların fəaliyyətinin tənzimlənməsində və s. proseslərdə mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Epitel toxuma vəzinin əsas kütləsini, birləşdirici toxuma isə onun stromasını (istinadını) təşkil edir. Bəzi vəzi hüceyrələri orqanların tərkibinə daxildir (məsələn, kiçik ağız suyu vəziləri, böyrək vəziləri, mədə vəziləri və s.), bəziləri isə xüsusi orqanlar vəzilər formalaşdırır (məsələn, böyük ağız suyu vəziləri, böyrəküstü vəzilər, çəngələbənzər vəz və s.). Onlar xüsusi maddələr ifraz edir. Endokrin sistemidaxili sekresiya vəziləri,xarici sekresiya vəziləri,qarışıq sekresiya vəzilərindənmeydana gəlmişdir. Sekresiya vəziləri içərisində insanda ən əsas funksiyanı daşıyan vəzilərqalxanabənzər vəzivəböyrəküstü vəzidir.
Daxili sekresiya vəziləri və ya endokrin vəzilər bədənin xaricinə axacaqları olmayan vəzilərdir. Bu vəzilər hazırladıqları məhsulları bilavasitə qana, yaxud limfaya ifraz edir. Endokrin vəzilər yalnız sekretor şöbədən təşkil olunmuşdur və çoxlu qan damarı ilə təchiz olunub. Onların ifrazat məhsulları hormonlardır. Daxili sekresiya vəzilərində olan kapillyar damarlar genişlənməsi vəzin məhsulunun qana keçməsiniə daha yaxşı imkan yaradır.
Daxili sekresiya vəziləri aşağıdakılardır:
Tək orqandır.Kəllə boşluğunda,ara beyningörməqabarüstü nahiyəsində,orta beyinqapağının yuxarı təpəcikləri arasında yerləşir. Uzunluğu 7–10 mm, eni 5–7 mm, qalınlığı 4–6 mm, kütləsi orta hesabla 0,2 qrama bərabər vəzidir. Əzgiləbənzər cisim xaricdən birləşdirici toxumadan təşkil olunmuş kapsul ilə örtülmüşdür. Kapsuldan çıxan atmalar vəzin parenximasını paycıqlara bölür. Paycıqların daxilindəki parenxima iki növ hüceyrədən təşkil ounmuşdur:
Melatoninadlananhormonhazırlayır. Bu hormon cinsi yetişkənlik dövrünə qədər hipofizin və qalxanabənzər vəzin fəaliyyətini ləngidir, vaxtından əvvəlcinsi yetişkənliyinqarşısını alır. Epifizin məhsulu hipofizin follitropin, lyutropin, adrenokortikotrop hormonlarının sekresiyanı dayandırmaqla yanaşı, həm də karbohidratların parçalanmasını gücləndirməklə enerji mübadiləsini artırır, maddələr mübadiləsini, o cümlədən, kalium və piqment mübadiləsini tənzimləyir.Bioloji saatrolunu oynayır. Yəni, bu orqanın sayəsində günün saatları və yuxu rejimi tənzimlənir. Lakin Böyük Britaniyada bəzi əsgərlərin gözlərinin retinasına (torlu qişasına) yerləşdirilmiş güzgücüklər sayəsində həmin şəxslər 36 saat oyaq qalmışdılar. İşıqda melatonin sintezi zəifləyir, qaranlıqda isə proses bərpa olur. İşıq, bundan əlavə,epifizvəzininorqanizminxəstəliklərəqarşı müqavimətini (immun rolunu) azaldır. Buna görə də kor insanlarda bu vəzi daha yaxşı fəaliyyət göstərir.
Tək saydadır. Ara beynin alt artımı olub kəllə boşluğunda, orta kəllə çuxurunda, əsas sümüyünün cisminin üzərindəki türk yəhərinin hipofizə məxsus çuxurunda yerləşən lobya boyda vəzidir.Köndələn ölçüsü 12–15 mm, sagittal (öndən arxaya) ölçüsü 5–11 mm, şaquli ölçüsü 6–7 mm, kütləsi isə 0,35–0,65 qram olur. Qadınlarda kişilərə nisbətən ağırdır və hamilə qadınlarda kütləsi 1–1,2 qrama çatır.
Hipofiz 3 paydan ibarətdir:
Ön pay orta payla birlikdə adenohipofiz adlanır və vəzinin ümumi kütləsinin 80%-ni əhatə edir. Ön hipofizdə müxtəlif hormonlar istehsal edən 5 fərqli hüceyrə qrupu vardır. Ön hipofizin hormonları aşağıdakılardır:
Orta pay nazik epitel qatından təşkil olunmuş və arxa paydan nazik kövşək birləşdirici toxuma qatı ilə ayrılmışdır. İki hormon hazırladığı məlumdur:
Hipofizin arxa payı pituisit adlanan çoxlu neyroqliya hüceyrələrindən, hipotalamusun supraoptik və paraventrikulyar neyrosekretor nüvələrinin sinir liflərindən, neyrosekretor cisimciklərindən təşkil olunduğu üçün neyrohipofiz də adlandırılır. Bu payda hormonistehsal olunmur, lakin hipotalamusun nüvələrindəki neyrosekretor hüceyrələrdə əmələ gəlmiş vazopressin və oksitosin hormonları hipofizin arxa payından qana ifraz olunur. Bu hormonlar hipotalamo-hipofizar sistemin sinir lifləri (aksonları) boyunca hipofizin arxa payına doğru hərəkət edir və Xerrinq cisimciklərində, yaxud toplayıcı cisimciklərdə toplanır. Yəni, arxa pay bu hormonlar üçün həm də anbar rolu oynayır.
Yenidoğulmuşlarda hipofizin ön payı daha yaxşı nəzərə çarpır, arxa pay isə rüşeym halında olur. Hipofizin kütləsi yenidoğulmuş oğlanlarda 0,125 qrama, qızlarda isə 0,250 qrama çatır. Onun kütləsi 10 yaşlı uşaqda 2 dəfə, 15 yaşlıda 3 dəfə artır. Yenidoğulmuşlarda hipofizin şaquli ölçüsü orta hesabla 4 mm, boylama ölçüsü 7,5 mm, köndələn ölçüsü 8,5 mm olur. Hipofizin arxa payı 10 yaşa qədər çox kiçik olur. 20 yaşda vəzi maksimal inkişaf dərəcəsinə çatır. 40–60 yaş həddində kütləsi və ölçüləri tədricən kiçilir.
Bir ədəddir.Boyununön və alt hissəsindədir. Bu,traxeyanınqarşısında yerləşir. Aşağı ayaqları qısa "H" hərfi şəklindədir. Dar bir orta bölmə iləpiramidaşəklində iki yan paycıqdan ibarətdir.Vəzinindaxili hissəsi kolloidalcövhərilə doludur. İçərisindəki kolloid maddə qatı və tünd, bəzən isə rənglidir.Vəzininifrazıorqanvəyodmetabolizmlərinitənzimləyir.Qalxanabənzər vəzininhormonlarıoksidləşməproseslərinitənzim edib, orqanizmin böyümə və inkişafına təsir edir.Tiroksinhormonunuifrazedir.Qalxanabənzər vəziP (Fosfor) və Ca (Kalsium) miqdarını da normada saxlayır. Bunun üçünkalsitoninhormonuifraz edir. Bu hormon sümükdə kalsium və fosfor duzları az olduqda bu duzların qandan sümüyə keçməsini təmin edir.
Qalxanabənzər ətraf vəziləri insanda 4 ədəddir: bir cüt yuxarı qalxanabənzər ətraf vəziləri və bir cüt aşağı qalxanabənzər ətraf vəziləri. Bu vəzilərqalxanabənzər vəzininpaylarının arxa səthində yerləşir.Qalxanabənzər vəziilə əlaqəsi onların qonşu olmalarıdır. Onların işi tamamilə fərqlidir. Onlarınifrazatıolduqca vacibdir. Buvəzilərmərciməkölçülü və şəkilli olur.Qalxanabənzər ətraf vəzilərikalsiummübadiləsini təmin edir və qandakalsiumvəfosforunsəviyyəsini sabit saxlayanparathormonhormonunu hazırlayır. Bu hormon qandakıkalsiumvə onunduzlarıçatışmadığı zaman sümükdəki duzların qana keçməsini təmin edir.
Döş boşluğunda,traxeyanınqarşısında, ikiağciyərarasında olan daxili birvəzidir. İki paydan ibarətdir. Bu payların ölçüləri bir-birindən fərqlənir. Bəzən isə bu 2 hissə bir-birinə bitişik ola bilər.İnsandaölçüsü 3 yaşa qədər artır. Bu yaşdan sonra kiçilməyə başlayır. Üç yaşda çəkisi 10 qrama qədər olur. Beləliklə, 15 yaşınadəkuşaqlardaolur. Sonrareduksiyaedərəkpiy toxumasıilə əvəz olunur. Odur ki,uşaqlıqdövrüvəzilərindənhesab olunur. Endokrin sistemininbronxiogenvəzilərindəndir.Yetkinlikyaşına çatmayan insanlarda buvəziningötürülməsiorqanizmininkişafınıgecikdirir.Yetkininsandaisə kiçilməməsi normal deyil.Çəngələbənzər vəziimmun sistemininformalaşmasında mühüm rol oynayır.
Böyrəklərinüst hissəsində yerləşdikləri üçün belə adlandırılmışdır.Böyrəküstü vəzilərkarbohidrat,yağ,zülalmübadiləsinə nəzarət edir,zülallarınkarbohidratlaraçevrilməsinə kömək edir,duzvəsumübadiləsini tənzimləyir.Hormonlarınınqanaifrazatınəticəsindəinsandasevinc və kədər hisləri yaradır. Hazırladığıhormonlardanbiriadrenalindir. Bu,hormonmüsbətemosiyalaryaradır.Adrenalinhormonueyni zamanda bir çoxorqanlarınfunksiyasını dəyişir.Qandaadrenlinartdıqdaürəyinişi güclənir,qan damarlarıdaralır,bədənintemperaturuqalxır vəqandaqlükozanınmiqdarı artır.Adrenalinhormonununtəsiri insanda 30 saniyə çəkir. Bundan əlavə,noradrenalinadlananhormondaifrazedir ki, bu da mənfiemosiyalaryaradır. Sinirlərinarterial əzələlərinətəsir göstərərək,qan təzyiqinitənzimləyir. Bundan əlavə,C vitamininisabit saxlamaq xüsusiyyəti də var. Bu vəziləradrenal vəzidə adlanır.
Xarici sekresiya vəzilərivə ya ekzokrin vəzilərin axacaqlarıbədənxaricinə olduğundan belə adlandırılır. Bunlaraağız suyu vəziləri,tər vəzisi,süd vəzisi,mədə vəziləri,qaraciyər vəziləri,göz yaşı vəziləri,piy vəziləri,qulaq kiri vəzisi,selik vəziləri,prostat vəzidaxildir.
Buvəzilərağız suyuifrazedir. Bunun nəticəsində dadalma hissiyyatı yaranır. Gündəlik ifraz olunantüpürcəkmiqdarı 0.5–2litrdir. Həmçinintüpürcəyintərkibindəkiptialinfermentinişastanımaltozaya,maltazafermentiisəmaltozanıqlükozayaqədər parçalayır. Bunlardan başqaağız suyununtərkibindəkimutsinmaddəsiqidanıyapışqan vəziyyətə gətirir, onu sürüşkən edir.Lizosimmaddəsininisəmikroblaraqarşı funksiyası vardır.Ağız suyu vəzilərivəziləri yerləşməsinə görə 2 qrupa bölünür:
Ağız boşluğunda yerləşən ağız suyu vəziləri, əsasən, ağız boşluğunun divarlarında yerləşir. Sayları 600–1000 qədərdir.
Ağız boşluğu xaricində 3 cür ağzı suyu vəzisi yerləşir:
Dilin alt hissəsində yerləşir. Sayları 1 cütdür. Orqanizmdə ən sürətli sorulma prosesi dilaltı vəzidə gedir. Bu proses 1-1.5 dəq ərzində həyata keçir.
Çənənin alt hissəsində yerləşir. Sayları 1 cütdür.
Qulağın ön-aşağı tərəfində yerləşir. Sayları 1 cütdür.
Buvəzitərifrazedir ki, bu dabədənintemperaturununaşağı salınmasında böyük rol oynayır.İnsanın2 kv.mdərisəthi boyu yayılmışdır vəinsandaiki milyona (2000000) qədər tər vəzisi vardır.Tər vəziləridəqiqədə1 ml tər ifraz edir. Bu ədəd gün ərzində 12 litrdir.Tər vəziləri2 cür olur:
Ekrintər vəzilərinədərisəthininbütün nayihələrində rast gəlmək mümkündür. Xüsusilə, ovuc vəayaqaltında, qoltuq altında,alınnayihəsində sıx yerləşmişdir.Əliçi vəayaqaltında hərsantimetrkvadrata təxminən 700 ekrintər vəzisidüşür. Ekrintər vəzilərininəsas funksiyasıorqanizministi və soyuq balansını tənzimləməkdir.
Apokrintər vəziləridaha çox qoltuqların altında, sinə vəənsənayihələrində yayılmışdır. Apokrinvəzilərininifrazetdiyitərdərisəthindəolanbakteriyalarıntəsirinəticəsindəqoxuluhala gəlir.
Piy vəziləri:Piyyaranmasında iştirak edir.Piyorqanizminqida ehtiyatını saxlayır. Lakin buvəzininartıqifrazıpiylənməyəsəbəb olur. Həmçinintüklərielastik və parıltılı edir. Axacaqlarıtüklərinsoğanaqlarına açılır.
Süd vəzisi: Buvəzisüdünifrazolunmasında rol oynayır.
Göz yaşı vəziləri:Göz yaşıifrazedir. Bunun əhəmiyyətigözədüşən yadcisimləriuzaqlaşdırmaqdır. Həmçininqırpmavasitəsiləgözünqurumasının da qarşısını alır.
Qarışıq sekresiya vəzilərihəm xarici, həm də daxilisekretor funksiyadaşıdığından belə adlanır. Bunlaramədəaltı vəzi,yumurtalıqlarvətoxumluqlaraiddir:
Qandaqlükozanınmiqdarını tənzimləyir. Hazırladığıhormonlarinsulinvəqlükaqondur.Mədəaltı vəzininquruluşu baş hissə, cisim, quyruq hissədən ibarətdir.
Hormonlarıcinsi yetişkənlik dövründəqanakeçərəkqızlarda ikincili cinsiyyət əlamətləriyaradır. Hazırladığıhormonlar, əsasən,estrogen,progesterondur.
Hormonlarıcinsi yetişkənlik dövründəaşkar olunur vəoğlanlarda ikincili cinsiyyət əlamətlərininyaranmasına səbəb olur. Hazırladığıhormonlar, əsasən,testesteron,androgendir.
Endokrin sistemini və onun xəstəliklərini öyrənən elm sahəsiendokrinologiyaadlanır. Vəziləryunancaadenadlandığından,vəziləriniltihabına adenit deyilir.
Endokrin sistemi xəstəlikləri, əsasən, 3 tipə bölünür:
Qalxanabənzər vəzininfəallığının azalması və ya onun kəsilərək atılması maddələr mübadiləsinin ağır dərəcədə pozulmasına – miksedema adlanan xəstəliyə səbəb olur. Miksedema ilə xəstə adamın toxumalarında gedən oksidləşmə prosesləri zəifləyir, bədənin temperaturu düşür, ürək yığılmalarının ritmi yavaşıyır, bədən tosqunlaşır, sinir sisteminin oyanma qabiliyyəti azalır. Xəstələr heyvanların qalxanabənzər vəzilərindən hazırlanan hormon preparatlarını həkimin təyin etdiyi qaydada hər gün təyin etsələr, xəstəlik halları keçib gedir. Bu cür müalicəni arasıkəsilmədən hər gün aparmaq lazımdır.
Qalxanabənzər vəzininhazırladığıtiroksinhormonununuşaqlardaaz ifrazıkretinizm(uşaq iflici)xəstəliyinəsəbəb olur. Bu xəstəlik uşaqların boy atmasının zəifləməsinə və inkişafın zəifləməsinə səbəb olur.
Qalxanabənzər fəaliyyəti artdıqda və tiroksin çox ifraz olunduqda mübadilə prosesləri güclənir. Bu vaxt ürək yığılmalarının sayı artır, qan təzyiqi qalxır, sinir sisteminin oyanma qabiliyyəti yüksəlir. Belə adam əsəbi olur və tez yorulur. Bunlar böyüklərdə bazedov xəstəliyinin əlamətləridir. Bazedov xəstəliyi olan adamlar daim aclıq hiss edir və çox yeyirlər. Lakin buna baxmayaraq, çox arıqlayırlar. Belə xəstələrin qalxanabənzər vəzisi böyümüş, gözləri bərəlmişdir. Bazedov xəstəliyinin müalicə etmək üçün hormonların əmələ gəlməsini zəiflədən dərmanlardan istifadə edilir. Bəzən isə qalxanabənzər vəzinin bir hissəsini kəsib atmaq lazım gəlir.
Hiperparatireoz qalxanabənzər ətraf vəzilərinin ən çox rast gəlinən xəstəliklərindəndir. Bu xəstəliyin yaranma səbəbi paratiroid vəzilərin birinin və ya bir neçəsinin nəzarətsiz şəkildə parathormon hormonunu ifraz etməsinin sümüklərə təsiri nəticəsində qanda kalsiumun miqdarı artır. Hiperparatireoz xəstəliyi bir çox xəstəliyin yaranma səbəbidir: osteoparoz, müxtəlif zehni xəstəliklər, xoralar, pankreatit, böyrək daşları və s. kimi bəzi sağlamlıq problemlərinə səbəb olur.
Ən az rast gəlinən qalxanabənzər ətraf vəzi xəstəliklərindəndir. Hər 1000 nəfər qalxanabənzər ətraf vəzi xəstələsinin sadəcə 1-i bu paratiroid xərçəngindən əziyyət çəkir. Paratiroid xərçəngi xoşxassəli və bədxassəli olmaqla 2 yerə ayrılır. Xəstəlik, əsasən, xoşxassəlidir.
Hipofizvəzininsomatotrophormonununuşaqlardaazifrazıcırtdanboyluluğasəbəb olur.
Hal-hazırda dünyanın yaşayan ən qısaboylu insanıKolumbiyaəsilliEdvard Nino Hernandezdir. Onun boyu 72.1smhündürlüyündədir.
Xəstəlik uşaqlarda yaranır. Nəhəngboyluluğun başlıca səbəbi hipofiz vəzinin şişidir. Nəticədə onun ölçüləri böyüyür və vəzisomatotrophormonununormadan artıq ifraz edir. Bütün bunlar isə fərdin boyunun normadan daha hündür olmasına gətirib çıxarır.
Hal-hazırda dünyanın yaşayan ən hündür insanıTürkiyəəsilliSultan Kösendir. Onun boyu 2.51metrdir.
Somatotrophormonununböyüklərdə çoxifrazıakromeqaliyaxəstəliyinəgətirib çıxarır.
Addison xəstəliyininsəbəbiböyrəküstü vəzilərinadrenalinhormonunuçoxifrazetməsi nəticəsində əmələ gəlir.Dəridətuncrəngliləkələrin yaranması ilə xarakterikdir. İlk dəfə məşhurhəkimTomas Addisontərəfindən öyrənilmişdir.
Ağız suyu vəzilərinin absesi tüpürcək vəzilərinin irinli iltihabına deyilir. Patologiya, adətən, sialadenit və ya sialolitiazın ağırlaşmasıdır və bakterial etiologiyaya malikdir. Tüpürcək vəzilərinin absesi ağızda quruluq, bədən temperaturunun yüksəlməsi, zəiflik, ödem, qızartı, atıcı ağrılar və zədə nahiyəsində dolqunluq hissi ilə təzahür edir.
Xəstəliyin diaqnostikası obyektiv müayinə, vəzinin sekresiyasının bakterial və sitoloji müayinəsi, USM, sialoqrafiya və s. əsaslanır.
Tüpürcək vəzinin absesinin müalicəsi irinliyin cərrahi üsulla yarılması, drenajı və antibiotiklərlə terapiyadan ibarətdir.
Tər vəzilərininnormadan 30–40 dəfə çoxtərifrazetməsidir.
İnsulinhormonununçatışmamasışəkərli diabetxəstəliyiyaradır. Şəkərli diabetin 2 növü vardır:
I tip şəkərli diabetmütləqinsulinçatışmazlığı səbəbindənhiperqlikemiyailə səciyyələnən metabolik pozğunluqdur. Bu patologiya,mədəaltı vəzininbetahüceyrələrininəsasənimmun sisteminmediasiya olunan mexanizmləri tərəfindən məhv edilməsidir. Bəzi xəstələrdəmədəaltı vəzininbetahüceyrələrininavtoimmun məhv olmasının əlamətləri olmaya bilər. Bu, idiopatik I tip şəkərli diabet adlanır.
Əsasən, 35 yaşından yuxarı, çox yağlı yeyən, artıq çəkili, az hərəkət edən insanlarda və adətən, ailəsində (qohumlarında)şəkər xəstəliyiolanlarda rast gəlinir. Daha çox yayılmış diabet tipidir. Bu xəstələrdə əsasən insulin normal ifraz olunur. Xəstəlik yeni başlayanda aktiv hərəkət, pəhriz və antidiabetik həblərlə müalicə edilir. Ancaq bir müddət sonramədəaltı vəzinininsulinifraz edənhüceyrələrininfunksiyaları pozulur vəinsulinmüalicəsinə başlamağa ehtiyac olur.
Pankreatitmədəaltı vəzininiltihabıdır.Pankreatit2 formada olur:
Pankreasın (mədəaltı vəzinin)iltihabısadəcə bir neçə gün davam edərsə, bukəskin pankreatitadlanır.
Pankreasın (mədəaltı vəzinin)iltihabıdaha uzun müddət davam edərsə, bunaxroniki pankreatitdeyilir. Zaman keçdikcəiltihabzədələnməyə səbəb ola bilər.Mədəaltı vəzidəkalsiumdaşları yarana bilər və bunlarbağırsağahəzmfermentlərinidaşıyan pankretik kanalı tuta bilər.Nəcisdəyağlarınmiqdarı arta bilər.
Əsas səbəb həddindən artıqalkoqolqəbuludur. Digər səbəblərə isə pankreatik kanalın daralması, pankreatik kanalın daş və ya şişlə tıxanması, bəzidərmanmaddələri, pis qidalanma,ağciyərlərdəkistik fibroz,qandamüəyyənyağlarınsəviyyələrinin yüksək olmasıdır. Xəstələrin 30%-də isə səbəb məlum deyildir. Xəstəliyə tutulma riskialkoqolqəbul edənlərdə və xüsusiləkişilərdədaha yüksəkdir.
Müalicənin ilkin mərhələsialkoqolqəbulunun dayandırılmasından ibarətdir. Bundan başqa qidadakıyağlarınmiqdarı azaldılmalı,vitaminlərinmiqdarı artırılmalıdır. Pankreas xərçənginin əmələ gəlmə riskini artıra bildiyi üçünsiqaretçəkməkdən imtina edilməlidir.
Varikoseltoxum ciyəsivenalarındayaranan varikoz genişlənmədir.Varikoselzamanı xayavenalarındayaranan genişlənmə eynilə aşağı ətrafvenalarınıngenişlənməsini xatırladır. Nəticədə,damarlardakıqangeri axır ki, bu da bir çoxproblemlərəvə sonsuzluğa səbəb ola bilər. Genişlənmə 90-92 % solda, 1-2 % sağ, 5-7 % hallarda isə hər ikixayavenalarındarast gəlinir.
Varikoseləmüxtəlif yaş qruplarında rast gəlinməsinə baxmayaraq, 90 %-dən artıq hallarda 15-30 yaş arasında olan gənclərdə aşkarlanır. Müxtəlif peşə sahiblərində aşkarlana bilir, lakin əksər hallarda varikosel ağır fiziki işlə (75 %) və idmanla məşğul olan insanlarda rast gəlinir.
Orxittoxumluqlarıniltihabıdır.Xəstəliyinəlamətlərixayalardaşiddətliağrıvətoxumluqlarınşişməsidir.
Endokrin sistemixəstəliklərindəən çox istifadə olunandərman bitkiləribunlardır:
Azərbaycanda 1 növü yayılmışdır −dərman acıqıjısı. Dərman məqsədilə yerüstü hissəsindən istifadə olunur.
Yerüstü hissəsi xoşagələn ətirli iyə malikdir. Tərkibində 0,09%-ə qədər xardal efir yağı, çoxlu miqdardaaskorbin turşusu,karotinvə s. vardır. Ən qiymətli tərkib hissəsiyoddur. Qurudulmuş otunda 0,4–0,5 mq/%yodvardır.
Sulu bişirmə, duru və quru ekstrakt formadayodtərkibli preparat kimiqalxanabənzər vəzixəstəliklərində istifadə olunur. Xalq təbabətində təzə dərilmiş otunun şirəsişəkər xəstəliyində,avitaminozda, qan azlığında qəbul edilir.
Azərbaycandakəvərinyabanı halda ancaq 1növüyayılmışdır −tikanlı kəvər.
Çiçəkqönçələrində 100–150 mq/%askorbin turşusu, 25–30%azotlumaddələr vardır.Kəvərinmeyvəsininanalizindənsonra məlum olmuşdur ki, onunmeyvələrindəyodunçoxlu üzvi birləşmələri mövcuddur. Buna görə ondan şirə hazırlanır və zobxəstəliyində, qaraciyəriltihabındaistifadə edilir.
Yarpaqvə cavan budaqlarını bir müddət şorsudasaxlayır, sonra onu süzür və üzərinə turşalçaəzməsi tökübdiabetəqarşı qəbul edirlər.
Azərbaycandabir neçənövüyayılmışdır. Ən çox becəriləniadi lobyadır.
Adi lobyanıntoxumlarıB1vəCvitaminləri, karotin,limon turşusu,zülallarilə zəngindir.Zülallarıheyvanizülallaraçox yaxındır.
Meyvələrininqabıqlarından hazırlananfazeolinadlı ekstraktdandiabetxəstəliyində,qandaşəkərinmiqdarını azladan və xəstələrin müqavimətini artırandərmankimi işlədilir. Eyni məqsədləmeyvələrinsulu bişirməsindən də istifadə edilir.
Lobyaqastritlərdə,ürəkritminin pozğunluğunda da məsləhət görülür. Sidikqovucu maddə kimi də istifadəsi vardır.Paxlasındanhazırlanmış bişirmə və dəmləməböyrəkxəstəliklərində,revmatizmdə, duzların mübadiləsi pozulduqda müsbət təsir göstərir.
Aşı sumağının yarpaqlarının tərkibində 12–30%-ə qədər aşı maddələri vardır.Yarpaqlarındaalma turşusu,C vitamini(112 mq/%) də müəyyən edilmişdir. HəmçininK vitamini, qətranlı maddələr,üzviturşularlada zəngindir.
Azərbaycanda 2 növü yayılmışdır −dərman çəpişotuvəŞərq çəpişotu.
Elmitəbabətdəyerüstü hissəsindən vətoxumlarındanistifadə olunur.
Yerüstü hissəsində 0,2–0,5%alkaloidlərcəmi müəyyən edilmişdir.
Dərman çəpişotundanhazırlanan tinktura və ekstraktşəkər xəstəliyininmüalicəsində istifadə edilir.
Yarpaqlarında alkaloidlər (0,4%), qlikozidlər (0,12%),üzviturşular(1,23%),C vitamini(111,86 mq/%) müəyyən edilmişdir.
Xalq təbabətindəŞərq çəpişotununyarpaq,kökvətoxumlarındançay dəmləyib sidikqovucu, tərlədici vasitə kimi, həmçininürəkağrılarını sakitləşdirmək,anasüdünüartırmaq, eləcə də, qurd əleyhinə istifadə edilir.
Kahıbədənə soyuqluq və rütubət verir. Mədənin işini yaxşılaşdırır, öd ifrazını yüngülləşdirir. Xalq təbabətində geniş istifadə olunur. Bişmiş halda olan kahı tez həzm olunur və süd yaradır.
Azərbaycandaarmudun16 növü yabanı halda yayılmışdır, 2 növü becərilir –adi armudvəQafqaz armudu.
Ağdam rayonundabecərilənadi armudunmay-iyunaylarındatoplanmışyarpaqlarındaalkaloidlər(0,13%),flavonoidlər(3,08%), aşı maddələr (1,04%),üzviturşular(0,26%),C vitamini(45,5 mq/%) müəyyən edilmişdir.Meyvələrindəşəkər(12%),pektin maddələri(4,2%),üzviturşular(2,5%), aşı maddələri (1,2%),C vitamini(64,5 mq/%),karotin(5–6 mq/%),B1 vitaminitapılmışdır.
Qafqaz armududa tərkibcə çox yaxındır vəmədə-bağırsaq, həmçininürək-damar sistemininxəstəliklərindəfaydalıdır.
Diabetxəstəliklərindəarmudunmeyvələriçox xeyirlidir, çünkiarmudqidanınasan mənimsənilməsinə vəhəzmprosesinin yaxşılaşmasına kömək edir.Malyariyaxəstəliyinətutulanlarınürəkyanğısını söndürmək üçün də faydalıdır.
Endokrin sistemixəstəliklərininmüalicəsindəev heyvanlarınınətikimi ən çox bunlardan istifadə olunur:
Qoyun ətibədənə istilik verir və qan yaradır.
Xalq təbabətindətəzə kəsilən kimiqoyunpiyini isti-isti yeməkastma, öskürək,şəkərli diabetəleyhinə faydalıdır.
Bədənəistilik və quruluq verir.Dəvəəticinsi fəaliyyəti və bədənorqanlarınıqüvvətləndirir,şəkərli diabetdəmüsbət təsir göstərir.
Endokrin sistemi üçün faydalıquşətlərinə aşağıdakılar nümunədir:
Endokrin sistemi ilə bağlı qeyd edilən bəzi beynəlxalq günlər aşağıdakılardır:
Həril14 noyabrtarixində qeyd olunur. Bu günün qeyd olunmasında məqsəd hal-hazırda dünyada 500 milyondan çox insanınşəkərli diabetxəstəsi olduğuna diqqəti cəlb etmək və xəstəliyin ciddiliyi barədə insanları maarifləndirməkdir.
Həril25 maydakeçirilir.
Həril1 iyundaqeyd olunur. Bu günün qeyd olunmasında məqsəd insanların diqqətini hipoparatireoz xəstəliyinə cəlb etmək və onları bu barədə maarifləndirməkdən ibarətdir.