Dagat Mediteraneo

AngMediteraneo,Mediteranyo, oMediteraneaay isangdagatngKaragatang Atlantikona halos natatakpan ng mga anyong-lupa. Kabilang na dito angEuropasa hilaga,Aprikasa timog atAsyasa silangan. May sukat itong 2.5 milyongkm²(965,000mi kuw). Ang tanging koneksiyon nito sa Atlantiko ay angKipot ng Gibraltarna 14 km² (9 mi) lamang ang lawak. Saoseanograpiya, tinatawag itongDagat Europea-Mediteraneapara matukoy ito sa iba pang uri ng dagat sa Mediteraneo.
Ang dagat na ito ay naging mahalaga sa pakikipagkalakalan at paglalakbay noong sinaunang panahon. Ang mga kulturang nakinabang sa dagat ay angMesopotamiya,Ehipto, Semetiko,Persa,Penisyano,Kartago,Griyego, Lebantino at mgaRomano.
Ngmga sinaunang Ehiptoay tinawag ang Dagat Mediteraneo na Wadj-wr/Wadj-Wer/Wadj-Ur. Ang itong termino (lit. na'dakilang berde') ay pangalang ibinigay ng mga sinaunang Ehipto sa rehiyong semi-solido, semi-akwatiko na may mgagubatngpapirosa hilaga ng nilinang nadelta ng Nilo, at naman, sa dagat sa lampas.
Ngmga sinaunang Griyegoay simple na tinawag ang Dagat Mediteraneo naἡ θάλασσα(hē thálassa; "ang Dagat") o minsanἡ μεγάλη θάλασσα(hē megálē thálassa; "ang Dakilang Dagat"),ἡ ἡμετέρα θάλασσα(hē hēmetérā thálassa; "Ating Dagat"), oἡ θάλασσα ἡ καθ'ἡμᾶς(hē thálassa hē kath’hēmâs; "ang dagat sa paligid natin").
Ngmga Romanoay tinawag ito naMare Magnum("ang Dakilang Dagat") oMare Internum("ang Dagat na Panloob") at, habangImperyong Romano,Mare Nostrum("Ating Dagat"). Mamayang lumitaw ang terminongMare Mediterrāneum: parang ginamit niSolinusnoong ika-3 na siglo, pero ang pinakamaagang nananatiling saksi sa pangalan ay noong ika-6 na siglo, kayIsidro ng Sevilla. Ang ibig sabihin ay "sa gitna ng lupa" sa Latin, isangtimpladangmedius"gitna",terra"lupa", at-āneus"na may ilang katangian".
Ang modernong Griyegong pangalangΜεσόγειος Θάλασσα(mesógeios; "sa gitna ng lupa") ay isangkalkong pangalang Latin, mula saμέσος(mésos, "sa gitna") andγήινος(gḗinos, "ng Daigdig"), fromγῆ(gê, "lupa, Daigdig", cf.GaiaatHeo-). Ang orihinal na ibig sabihin ay parang "ang dagat sa gitna ng lupa", imbes na "ang dagat na kinukulong ng lupa".
Ngmga sinaunang Iraniyoay tinawag ito na "Romanong Dagat", at samga tekstong Persang Klasiko, tinawag naDaryāy-e Rōm(دریای روم), baka mula saGitnang PersangpormangZrēh ī Hrōm(𐭦𐭫𐭩𐭤 𐭩 𐭤𐭫𐭥𐭬).
Ngmga Kartahinesay tinawag ito na "Siriakong Dagat". Sa mga sinaunangSiriakongteksto, mgaPenisyangepiko, at HebreongBibliya, ito ay pangunahing kilala bilang "ang Dakilang Dagat",הים הגדולHaYam HaGadol(Aklat ng mga Bilang,Aklat ni Josue,Aklat ni Ezekiel) o simple na "Ang Dagat",היםHaYam(1 Hari). Gayunman, tinawag din na "ang Dagat sa Likod" dahil sa lokasyon sa kanluraning baybayin ngKalakhang SiryaoBanal na Lupain(at kaya sa likod ng mga humaharap ng silangan), na minsan isinasalin bilang "Kanluraning Dagat". Ang ibang pangalan ay "Dagat ngmga Filisteo" (Aklat ng Exodo), mula sa mga tao na tumira sa isang malaking bahagi ng mga baybay sa malapit ngmga Israelita. SaModernong Hebreo, tinatawag ito naהים התיכוןHaYam HaTikhon"ang Gitnang Dagat".
SaModernong Pamantayang Arabe, kilala bilangal-Baḥr [al-Abyaḍ] al-Mutawassiṭ(البحر [الأبيض] المتوسط) "ang [Puting] Gitnang Dagat". Sapanitikang Islamikoat panitikang mas lumang Arabe, ito ayBaḥr al-Rūm(ī)(بحر الرومoبحر الرومي) "ang Dagat ng mga Romano" o "ang Romanong Dagat". Noong una, tinukoy lang ng pangalang iyon ang silanganing Mediteraneo, pero mamayang nilaparan ang termino para sumaklaw ang buong Mediteraneo. Ang ibang mga makasaysayang Arabeng pangalan ayBaḥr al-šām(ī)(بحر الشام) ("ang Dagat ng Siria") atBaḥr al-Maghrib(بحرالمغرب) ("ang Dagat ng Kanluran").
Sawikang Turkoito ayAkdeniz"ang Puting Dagat", at saOtomanoﺁق دكيز, na minsan nangahulugan lang ngDagat Egeo. Di-tiyak ang pinagmulan ng pangalan, dahil hindi mahahanap sa maaagang pinagmulang Griyego, Bisantino, o Islamiko. Siguro sa kaibahan saDagat Itim. Sawikang Persaisinalin ang pangalan bilangBaḥr-i Safīd, na ginamit din sa mamayangwikang Otomanong Turko. Gayon din, sa Griyego ng ika-19 na siglo, ang pangalan ayΆσπρη Θάλασσα(Áspri Thálassa; "Puting Dagat").
Ayon kay Johann Knobloch, saklasikong antiguwedad, gumamit ang mgakulturasaLebanteng mgakulaypara tukuyin ang mgadireksyong kardinal: tinukoy ngitimanghilaga(na ipinapaliwanag ang pangalangDagat Itim), ngdilawoasulangsilangan,pulaangtimog(kumbaga angDagat Pula) atputisakanluran. Ipinapaliwanag nito angBulgarongByalo More, angTurkongAkdeniz, at angArabengnomenklaturang inilalarawan sa itaas, ang lahat ng ito ay nangangahulugan ng "Puting Dagat".
Nasa paligid ng Mediteraneo may mga pangunahing sinaunangkabihasnan. Ibinigay ng dagat ang mga ruta para sakalakalan,kolonisasyon, atdigmaan, pati na rin angpagkain(mula sapangingisdaat pagtitipon ng ibangpagkaing-dagat) para sa iba't ibangpamayanansa paglipas ng mga taon. Ang pinakamaaagang abanteng pamayanan nasa Mediteraneo ay mgaEhiptoatMinoano, kung sinu-sino malawak na nagpalitan. Ang ibang mga makatuturang kabihasnan na mamayang lumitaw ay mgaHeteoat ibang mga Anatoliyo, mgaPenisyo, atGresyang Myceneo. Sa paligid ng 1200 BK ang silanganing Mediteraneo ay lubhang naapektuhan ngPagguho ng Panahong Bronse, na nagdulot ng pagsira ng mararaming lungsod atruta ng kalakalan.
Ang pinakamakatuturang kabihasnan sa Mediteraneo habang klasikong antiguwedad ay mga Griyegongsiyudad-estadoat mgaPenisyo, kung sinu-sino malawak na kumokolonisa ng mga baybayin ng Mediteraneo.
SiDario I ng Persiya, kung sino sumakop ng Sinaunang Ehipto, ay gumawa ng isangkanalna nagdugtong ngDagat PulasaNilo, at kaya sa Mediteraneo. Ang kanal ni Dario ay sapat na malapad para sa dalawangtriremena dumaan ng isa't isa na may mga sagwan na pinalawig at kinakailangan ng apat na araw para tumawid.
Pagkatapos ngmga Digmaang Punikonoong ika-3 at ika-2 na siglo BK, natalo ngRepublikang Romanoangmga Kartahinespara maging dominanteng puwersa sa Mediteraneo. Kapag itinayo ngAugustoangImperyong Romano, tinukoy ng mga Romano ang Mediteraneo bilangMare Nostrum("Ating Dagat"). Sa susunod na 400 taon, ganap na kinokontrol ng Imperyong Romano ang Dagat Mediteraneo at halos lahat ng mga rehiyong baybayin nito mula saGibraltarhanggang saLebante. Ito ang tanging estado sa kasaysayan na kailanman gawin ito, kaya ang  dagat ay binigyan ng palayaw na "Lawang Romano".
Bumagsak angKanlurang Imperyong Romanonoong 476 AD. Muling dominante ang silangan dahil nabuhay ang puwersang Romano saImperyong Bisantinongitinayo noong ika-4 na siglo mula sa silanganing kalahati ngImperyong Romano. Bagaman ang Silangang Imperyong Romano ay patuloy na humawak sa halos lahat ng Mediteraneo, lumitaw ang ibang kapangyarihan noong ika-7 na siglo, at kasama nito ang relihiyong Islam, na hindi nagtagal ay kumalat sa buong silangan. Ang kapangyarihang ito ay angImperyong Islamiko, at sa pinakamalaking lawak nito, ang mga Arabe, sa ilalim ngmga Umayyad, ang kumokontrol sa karamihan ng rehiyon ng Mediteraneo at nag iwan ng pangmatagalang bakas ng paa sa silangang at timog baybayin nito.
Nilansag ngmaaagang Muslim na pagsakopang mga kaugnayang pangkalakalan sa pagitan ngKanlurangatSilangang Europahabang nilansag din ng mga kaugnayang pangkalakalan sa mga imperyong Asyatiko. Bilang isang indirektang epekto, gayunman, itinaguyod nito ang kalakalan sa tapat ngDagat Kaspiyo. Ang pagluluwas ng mga butil mula sa Ehipto ay inilihis patungong silanganing mundo. (Noong panahong iyon, ang Ehipto aybreadbasketng Imperyong Romano, atsamakatuwidng Imperyong Islamiko.) Ang mga produkto mula sa mga imperyo sa Silangang Asya, tulad ngsutlaatespesya, ay dinala mula sa Ehipto hanggang sa mga daungan tulad ng Venice at Constantinople ng mga marino at ng mga mangangalakal na Hudyo. Mas nilansag, at sa wakas tinigilan, ngmga salakay ng mga Vikingang kalakalan sa kanluraning Europa. Gayunman, napaunlad ngmga Nordikoang kalakalan sa pagitan ngNoruwegaatDagat Puti, habang nagpalitan din ng mga paninda mula saEspanyaat natira ng Mediteraneo. Ang mgabarkongVenecianoong ika-9 na siglo ay nagdala ng mga armas para kontrahin ang yamot ng mga Arabe habang ang kalakalang Asyatiko ay nakatuon sa Venecia.
Nagpanatili angmga Fatimidng kaugnayang pangkalakalan samga Italyanong siyudad-estadotulad ngAmalfiatGenovabago ngmga Krusada, ayon sa mga dokumento ngCairo Geniza. Tinukoy ng isang dokumento mula noong 996 ang mga komersiyanteng Amalfi na tumira saCairo. Sumabi ang ibang liham na mga taga-Genova ay nagpalitan saAlehandriya. Pinayagan nng kalipa nial-Mustansir Billahang mga komersiyenteng Amalfi tumira saHerusalemnoong 1060 sa Latinghospisyo.
Angmga Krusadaay nagdulot ng pagpapaunlad ng kalakalan sa pagitan ngEuropaatmga estado ng nagkrusadao mgaoutremer. Lumikha angGenova,Venecia, atPisang mgakolonyasa mga rehiyong kinontrol ng mga Krusador, at sa huli nakontrol nila ang kalakalan sa Silangan. Bagaman ang pagbagsak ng mga estado ng nagkrusada, at saka ang mga pagtatangka ng mgaPapapara ipagbawal ang pakikipag ugnayan sa mga Muslim na estado, ay pansamantalang nakagambala sa kalakalan sa Silanganan, nagpatuloy pa rin ito.
Nagsimulang muling buhayin ang Europa, gayunman, habang ang mga mas organisado at sentralisadong estado ay nagsimulang mabuo sa kalaunangGitnang Kapanahunanpagkatapos ngRenasimiyento ng ika-12 na siglo.
Patuloy na lumaki ang puwersangOtomanosaAnatolya, at noong 1453napatay ang Imperyong Bisantino. Nakuha ng mga Otomano ang kontrol sa karamihan ng silangang bahagi ng dagat noong ika-16 na siglo at pinanatili rin ang mga base nghukbong dagatsa timog ngPransya(1543–1544),Algeria, atTunisia. SiHayreddin Barbarossa, ang Otomanong kapitan, ay sagisag ng itong dominasyon sa pamamagitan ng tagumpay saLabanan ng Preveza(1538). Minarkahan ngLabanan ng Djerba(1560) ang taluktok ng dominasyong Otomano sa silanganing Mediteraneo. Habang lumaki ang ang kahusayan ng mga hukbong dagat ng mga kapangyarihang Europeo, hinarap nila ang Otomanong paglawak sa rehiyon, kapag nalimitahan ngLabanan ng Lepanto(1571) ang puwersa ngOtomanong Hukbong Dagat. Ito ang huling labanan sa hukbong dagat na pangunahing nakipaglaban sa pagitan ng mgagalera(Kastila:galera,Ingles:galley).
Sinalakay ngmga Barbaryong piratanghilagang-kanlurang Aprikaang mga Kristiyanong pagpapadala at baybayin sa Kanlurang Dagat Mediteraneo. Ayon sa Robert Davis, mula sa ika-16 hanggang sa ika-19 na siglo, dinakip ng mgapirataang 1–1.25 milyong Europeo bilang mgaalipin.
Ang pag-unlad ng pagpapadala sa karagatan ay nagsimulang makaapekto sa buong Mediteraneo. Bago ito, ang karamihan ng kalakalan sa pagitan ng Kanlurang Europa at Silangan ay pinagdaanan sa rehiyon, pero pagkatapos ng dekada 1490 ang pag-unlad ng isang ruta sa pamagitan ng karagatan patungongKaragatang Indiyoay pinayagan ang pag-aangkat ng mga espesya ng Asya at iba pang kalakal sa pamamagitan ng mgadaunganngAtlantikongkanlurang Europa.
Pagdating sa estratehiyang pangmilitar, mahalaga pa ang dagat, ngunit sa ibang mga papel. Ang Britanikong pagsakop ngGibraltaray tiniyak ang kanilang impluwensya saAprikaatTimog-kanlurang Asya. Lalo na pagkatapos ng mga labanan sa hukbong dagat ng Abukir (1799,Labanan ng Nilo) atTrafalgar(1805), sa mahabang panahon pinaigting ng mga Britaniko ang kanilang pangingibabaw sa Mediteraneo. Kabilang ang mga digmaan ayDigmaang pandagat sa Mediteraneo habang Unang Digmaang PandaigdigatTeatrong Mediteraneo ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig.
Pagkatapos ng pagbubukas ngKanal Suez(na walangesklusa,Kastila:esclusa,Ingles:lock), pundamental na bumago ang daloy ng kalakalan sa pagitan ng Europa at Asya. Ngayong tumawid ang pinakamabilis na ruta ng Mediteraneo patungongSilangang Aprikaat Asya. Ito ay humantong sa isang kagustuhan para sa mga bansa sa Mediteraneo, kaya ang kanilang mga daungan, tulad ngTriestena may direktang koneksyon saGitnangatSilangang Europa, ay nakaranas ng isang mabilis na pag-aalsa ng ekonomiya.
Noong ika-20 na siglo, angUnangatIkalawang Digmaang Pandaigdig, at saka angKrisis ng Suezat angDigmaang Malamig, ay humantong sa paglipat ng mga ruta ng kalakalan sa mga daungan sa hilaga ng Europa. Ito ay muling lumipat patungong mga daungan sa timog sa pamamagitan ngpagsasama ng Europa, ng pagpapagana ngDaan ng Sutla, at ng malayangkalakalang pandaigdig.
Noong 2013, inilarawan ngpunong ministro ng Malta, niJoseph Muscat, ang Mediteraneo bilang isang "sementeryo" dahil sa malaking dami ng mga migrante kung sinu-sino nalunod doon matapos itinaob ang kanilang mga bangka. Noong 2014 sumabi gayundin angpangulo ng Unyong Europeo, siMartin Schulz, na ang polisiya ng Europa tungkol samigrasyonay "pinalitan ang Mediteraneo sa isang libingan". Inilarawan ng isangAserbayaningopisyal ang dagat bilang "isang libingan ... kung saan namamatay ang mga tao".
Pagkatapos ngshipwreck ng mga migrante patungong Lampedusa ng 2013,ang pamahalaan ni Lettanagpasya na palakasin ang pambansang sistema para sa pagpapatrolya ng Dagat Mediteraneo, sa pamamagitan ng "Operasyong Mare Nostrum", isang militar at makataong misyon para sagipin ang mga migrante at arestuhin ang mga mangangalakal ng mga imigrante. Noong 2015, mahigit isang milyong migrante ang tumawid sa Dagat Mediteranto patungong Europa.
AngItalyaay partikular na naapektuhan ngkrisis sa migrante sa Europang 2015, dahil sa kakaibang heograpiya atkalapit nitosaTunisia. Mula noong 2013, mahigit 700,000 migrante ang dumaong sa Italya, pangunahin mga sub-Saharanong Aprikano.
35°N18°E﻿ / ﻿35°N 18°E﻿ /35; 18