Kürdüstan

Kürdüstanvə yaKürdistan(tələffüzü:kyɾd'y'stɑn;kürd.Kurdistan/کوردستان,translit.Kurdıstan,qulaq as; mənası – "Kürdlərin ölkəsi")və yaBöyük Kürdüstan—Qərbi Asiyada, əsasənkürdlərinməskunlaşdığı dağlıq vilayət.Kürdüstan kürd mədəniyyətinin, dillərinin və milli kimliyinin tarixən əsaslandığı bir ərazidir.Vilayət təxminənZaqros dağlarınınşimal-qərbini vəTavr dağlarınınşərqini əhatə edir.Ərazi kürdirredentistiddialarına uyğun gəlir.
Bölgənin kürd diyarı kimi ilk dəfəMahmud Kaşğarinin dünya xəritəsini hazırladığı vəəl-İraqvəƏş-Şamarasındakı bölgəni "Ərz-əl-Əkrad" kimi qeyd etdiyi "Divanü Lüğat-it-Türk" əsərində xatırladıb. Ərz-əl-Əkrad,ərəb dilində "kürdlərin ölkəsi" deməkdir.Kürdüstan adı ilk dəfə 1150-ci ildəBöyük SəlcuqhökmdarıSultan Səncərtərəfindən qərbi İranı təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir.Bu ad daha əvvəllər istifadə olunanKurdiyavə qədimKorduenatoponimləri ilə əlaqədardır.
Terminin çağdaş istifadəsi bu ərazilərə aid edilmişdir: cənub-şərqi Türkiyə (Türkiyə Kürdüstanı), şimali İraq (İraq Kürdüstanı), şimal-qərbi İran (İran Kürdüstanı) və şimali Suriya (Rojava).Bəzi milliyətçi kürd təşkilatları bu ərazilərinin hamısını və ya bir qismini əhatə edən, kürd əksəriyyətə sahib müstəqil bir dövlət qurmağı, digərləri isə mövcud milli sərhədlər çərçivəsində daha böyük muxtariyyət əldə etməyi arzulayırlar.
İraq Kürdüstanıilk dəfə muxtariyyətiİraq hökumətiilə razılığa gəldikdən sonra, 1970-ci ildə qazanmışdır və onun federal İraq Respublikası daxilində muxtar varlıq kimi statusu 2005-ci ildə yenidən təsdiq edilmişdir.İrandaKürdüstan adlı bir ostanvar, ancaq muxtariyyətə malik deyil.Suriyada vətəndaş müharibəsindəvuruşan kürd milisləri –Suriya Demokratik Qüvvələrişimali Suriyanın böyük qisminin nəzarətini ələ ala bilmişdir. Bunun səbəbi Suriya PrezidentiBəşər Əsədəsadiq olan Suriya hökumətinin qüvvələri başqa yerlərdə vuruşmaq üçün oradan çəkilməsi idi. Öz hökumətlərini təşkil edən Suriya kürdləri Suriya hökumətini müharibədən sonra ərazidə muxtar vilayət təsis etməyə çağırırlar.
Kürdadının əsl mənşəyi haqqında alimlər tərəfindən bir səs çoxluğu qəbul edilməyib, lakin bir nəzəriyyəyə görə, kürd etnonimiPəhləvi dilində"köçəri" mənasını verən𐭪𐭥𐭫𐭲,kwrt-sözündən törəmişdir.Farsəsilli-stan(fars.ـستان‎‎) şəkilçisi ölkələr və vilayətlər üçün istifadə edilmişdir.ToponiminAzərbaycan dilindəkibirbaşa mənası – "Kürdlər ölkəsi".
Kürdüstanın qədim adlarından biri dəKorduenadır.Kürdüstan qədim dövrlərdəermənilərtərəfindənKorçayk(erm.Կորճայք),yunanlartərəfindənKordini(q.yun.Κορδυηνή),latınlartərəfindən (Gordyene,Gordiyene),yəhudilərtərəfindən isəKartigini(ivr.‏קרטיגיני‏‎) adlandırılmışdır.
Kürdüstan bölgə adı olaraq ilk dəfəEdessalı Matfeytərəfindən yazılmış «Erməni salnaməsi» adlı əsərində bir bölgəni təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir. Edessalı MatfeyDiyarbəkirvəSivərəkarasında yerləşən bir bölgəniKürdstanats(erm.,K’rdstanats) adlandırmışdır.
Toponimin indiki mənası yazılı mənbələrdə ilk dəfə XII əsrdəBöyük Səlcuq SultanıSəncərtərəfindən qurulan, müasirİranınHəmədan,Kirmanşah,DinavərvəSənəndəcşəhərləriniəhatə edən vilayət üçün istifadə edilmişdir.
Kürdüstan qədim dövrlərdə heterogen bir ərazi idi.Qədim dövrdə Kürdüstandalulubilər,kutilər,hürrilər,karduxilər,mannalılarvəermənilərkimi müxtəlif tayfalar yaşamıdır.Mannalıların əsl yurduUrmiya gölününşərqində və cənubunda yerləşirdi.VilayətMidiliya KirvəBöyük Daranınhakimliyi dövründə farsƏhəməni dövlətininhakimiyyəti altına girmişdir.
E.ə. III minillikdə yaşamışlulubilərinyurdu Lulubum adlanırdı. Həmin ərazi indikiİraqınZaqros dağlarınınŞəhr-i Zor düzənliyini vəİranınKirmanşah ostanınıəhatə edirdi.Lulubi dilitəyin edilməmiş bir dil hesab edilmişdir,çünki onların nə ədəbiyyatı, nə də ki yazısı var idi. Buna görə də onların dilielam,hürri,Şumer,Akkad,hetvəamoritkimi dövrün qonşu dilləri ilə əlaqələndirilə bilinməz. Lulubilərin yaşadığı dövrİrandilli xalqlarınəraziyə köçündən əsrlər əvvəl olmuşdur. Yəni, lulubilərin indiki kürdlərlə heç bir tarixi, mədəni, linqvistik və ya genetik bir əlaqəsi yoxdur. Buna baxmayaraq,İqor Dyakonoviddia edir ki, lulubilər dağlarda yaşayırdılar və onların dilləri elam dilinə bənzəyirdi.Ehtimal olunur ki, lulubi termininin özü hürri mənşəlidir.
E.ə. III–I minilliklərdəZaqros dağlarıətrafında yaşamış qədimkutilərinyurdu Kutiyum adlanırdı.Onlar e.ə. XXII əsrdəMesopotamiyanınəhəmiyyətli bir hissəsini idarə edirdilər. E.ə. III minillikdəAkkad imperiyasınısüquta uğradan kutilər, daha sonra sonra Zaqros dağlarına doğru irəliləyərəkYuxarı Mesopotamiyadabir neçə nəsilŞumer dövlətinəhökmranlıq etdilər. Şumer lövhələrində kutilərin barbar bir xalq olduğu qeyd edilmişdir. Axırıncı kuti kralıTirikanınUruk şəhərindəqubernator olan və daha sonra kutilərə qarşı üsyan qaldıranUtuxenqaltərəfindən məğlub edilməsilə kuti hökmdarlığı sona çatır.
Kutilərin mənşəyi haqqında çox az məlumat mövcuddur.Kuti dilindəadlardan başqa bir mətn tapılmadığından onun başqa dillərə olan oxşarlığını müəyyən etmək qeyri-mümkündür. Şumer dövlətinin kuti krallının adları onu göstərir ki, onlarŞumer,Akkad,hürri,hetvə yaelamdilləri ilə yaxından əlaqəli deyildilər.Valter Bruno Henninqtəklif etmişdir ki, kral adlarının sonlarıSincandatapılanHind-Avropa dillərindənolantoxar dillərindəkiadlar ilə oxşarlığı var. Bu isə kuti dilini ən qədim yazılı Hind-Avropa dilinə çevirir. Onun fikrinə görə, kutilər daha sonraTarım hövzəsinəköç ediblər.QamkrelidzevəİvanovHenninqin təklifi üzərində tədqiqat aparmışdılar.Buna baxmayaraq, alimlərin əksəriyyəti bu iki dil qrupunu – kuti və toxar dillərini əlaqələndirmək cəhdinin həqiqətə uyğun olmadığını bildirmişdir.
TürkiyəninŞərqi Anadolu Regionundakıerkən tunc dövrünəaid xarabalıq yaşayış məntəqələrindən olanKür-Araz mədəniyyətindəvəSuriyadaaşkar edilən dulusçuluq nümunələrininhürrilərəaid olduğu qəbul edilmişdir.Hürrilər ilə əlaqədarAkkaddövrü mənbələrdən onların e.ə. II minilliyin axırlarındaCənub-şərqi Anadolu regionuvəMesopotamiyadayaşadıqları qənaətinə gəlinir.Bir müddət Akkad Dövlətinin hakimiyyəti altına girən vəAkkad yazı dilindənistifadə edən hürrilər Akkad dövlətinin süquta uğramasından sonra müstəqillik əldə edir, bir cür çarlıqlar qurmağa çalışırlar, lakinŞumer dövlətininÜçüncü Ur sülaləsidövründəŞulgininbölgəyə hakim olmasından sonra hürrilər müstəqilliklərini yenidən itirirlər.Mari şəhərindəaşkar edilən məktublarda bildirilir ki,turukkilərhürrilərin qida mənbələrini yağmalayıblar.Kayseriyaxınlıqlarında yerləşənKültəpədətapılan mixi yazılı mənbələrdə çoxlu hürricə mənbə aşkar edilmişdir. Bu mənbələrdə hürri dilində sözlərin tapılması, bu dövrdə hürrilərinMərkəzi Anadoluyaqədər təsir göstərdiyini vurğulayır.BabilmənbələrindəHetkralıI MursilininBabil səfərindən geri qayıdanda hürrilər ilə vuruşduğu yazılır.
I SuppiluliumanınHet taxt-tacına sahiblənməsindən sonra hetlər regionda yenidən güclənməyə başladılar. Suppiluliumanın ilk işiKissuvatna Dövlətinibir müqavilə ilə hetlərdən asılı vəziyyətə salmaq, daha sonra isəVasukanişəhərinə yürüş edərək Hürri və Mitanni dövlətlərini işğal etmişdir. Buna baxmayaraq, I Suppiluliumanun ölümündən sonra bölgədəki het hökmranlığı zəifləmiş və Hürri ilə Mitanni dövlətləri özlərini idarə etməyə başlayırlar. Dövlətin varlığıAssuriyakralıI Tukulti-Ninurtadövrünə (e.ə. 1244–1208-ci illər)qədər davam etmişdir.
ƏsasıSelevkilər imperiyasınınsüqutundan sonra qoyulanKorduena krallığıVan gölününcənubu və cənub-şərqində,İranvəMesopotamiyanınarasında yerləşirdi.Korduena krallığı e.ə. 189-cu ildən e.ə. 384-cü ilə qədər bir-birləri ilə mübarizə aparanParfiyavəRomaimperiyalarının vassal dövləti olaraq şimali Mesopotamiyanı və cənub-şərqiAnadolunuidarə edirdilər. Korduena krallığı e.ə. 66-cı ildəRoma Respublikasınınvassalına çevrildivə romalılar ilə b.e. 384-cü ilinə müttəfiq qaldı.Krallıq e.ə. 66-cı ilə qədər beş dəfə Roma və İran arasında tərəf dəyişdirdi. Korduena şərqi Anadoluda yerləşənTiqranakert şəhərininşərqində – indikiTürkiyənincənub-şərqindəkiDiyarbəkir şəhərininşərqində və cənubunda yerləşirdi.
Corc Roulinsonkimi XIX əsr alimləriKorduena krallığınımüasirkürdlərilə əlaqələndirir, onun qədim "Kürdüstan" olduğunu irəli sürürdülər.T. A. Sinkler bu təyinetmənin həqiqətə uyğun olmadığını bildirmişdir.Kolumbiya Ensiklopediyasındabu iddianın həqiqətə uyğun olduğu qəbul edilmişdir.
Qədim dövrlərdə Kürdüstanın çoxlu rayonları var idi. OnlaraKorduena(Siirt,BitlisvəŞırnak),Sofena(Diyarbəkir),Zabdikena(Cizrə), Baseniya (Bəyazid),Mokena(Muş), Neferkerta (Silvan) və Artemitanı (Van) misal çəkmək olar.
"Kürdlər ölkəsi" deyiminin ən erkən qeydlərində biri son antik dövrlərə aidxristianaysorsənədlərindədir. Bu sənədlərAbdişokimi aysor müqəddəslərinin hekayələrindən bəhs edir.SasanimərzbanıMar Abdişodan haralı olduğunu soruşanda, o, cavab olaraq, valideynlərinin dediklərinə görə,AssuriyanınHəzza kəndindən olduğunu demişdir. Buna baxmayaraq, onlar daha sonrabüdpərəstlərtərəfindən Həzzadan qovulmuş və Tamanonda məskən salmışdılar. Abdişoya görə, Tamanon "Kürdlərin ölkəsi"ndə yerləşirdi. Tamanon indikiİraq–Türkiyəsərhədində, Həzza isəƏrbil şəhərinin12 kilometr (7.5 mil) cənub-qərbində yerləşir. Həmin sənəddə yazılmış başqa bir mətndə qeyd edilmişdir ki,Xabur çayıregionu da "Kürdlərin ölkəsi"ndədir.Əl-Məqdisivəəl-Həməviyəgörə, TamanonCudi dağınıncənub-qərbi və ya cənubi yamacında yerləşirdi.süryanimənbələrində kürdlərə olan başqa coğrafi istinadlarSuriyalı MixailvəƏbül-Fərac bin Haruntərəfindən yazılmış «Zuknin salnaməsi» əsərində yerləşir. Orada Kərdu, Kərdu şəhəri və Kərdavayə ölkəsinin adı çəkilmişdir
X əsrin ikinci yarısında beşkürddövləti var idi –ArranvəƏrməniyyədaŞəddadilər(951–1174),Cənubi AzərbaycandaRəvvadilər(955–1221),İran KürdüstanıvəCəzirədəHəsənveyhilər(959–1015),Qərbi İrandaƏnnazilər(990–1117),Cənub-şərqi AnadoludaisəMərvanilər(990–1096).
Kürdüstan orta əsrlərdəəmirlikadlanan yarımmüstəqil və müstəqil dövlətlər toplusundan təşkil olunmuşdu. Onlar nominal olaraq,xəlifəvə yaşahlarınbirbaşa siyasi və ya dini təsiri altında idi.Şərəf xan Bitlisininbu dövlətlərin və onların qonşuları ilə olan münasibətlərini hərtərəfli əhatə «Şərəfnamə» əsəri 1597-ci ildə yazılmışdır.Bu dövlətlərə cənubdaBaban,Soran,BədinənvəGermiyanəmirlikləri, şimalda Bəkran,BohtanvəBitlisəmirlikləri, şərqdə isəMukryan əmirliyivəƏrdalan xanlığıaiddir.
Kürdüstantoponimininorta əsrlərə aid olan ən erkən istifadəEdessalı Matfeytərəfindən XII əsrdə yazılmışerməni dilindəolan tarixi bir mətndədir. O, burada 1062-ci ildəDiyarbəkiriləSivərəkyaxınlıqlarında baş verən döyüşün Kürdüstanda olduğunu bildirib.Bu ad daha sonra 1200-cü ildə erməni dilində yazılmış birİnciləlyazmanın kolofonundakı duada çəkilib.
Toponimin növbəti illərdəki istifadəsiTrabzon imperiyasının1336-cı ilə aid sənədlərindəvə 1340-cü ildəHəmdullah Qəzvinitərəfindən yazılmış «Nüzhət əl-qulub» əsərindədir.Əlavə olaraq,Marko Polosəyahəti zamanıMosul şəhərindəkürdlər ilə görüşmüşdür.
ŞəddadilərArranvəƏrməniyyəniidarə etmiş kürd mənşəlibirmüsəlmansülalə idi. Regionda uzun müddət qaldıqlarından onlar tez-tezerməniBaqratuni sülaləsininüzvləri ilə evlənirdilər.OnlarDvin şəhərindəəsaslanmışdılar və ilk dövrlərdə yalnız həmin şəhəri idarə edirdilər, ancaq daha sonra onlarBərdəvəGəncəkimi əhəmiyyətli şəhərləri də idarə etməyə başladılar. Vassalları olduqlarBöyük Səlcuq imperiyasıonlaraAnivəTiflisşəhərlərinin idarəsini vermişdir.Şəddadilər 1047–1057-ci illərdəBizans imperiyasıilə bir neçə dəfə müharibəyə girdilər.KürvəArazçayları arasındakı ərazi Şəddadilər sülaləsinin nəzarəti altında idi.
Rəvvadilərəslənərəbmənşəli idilər və regiona VIII əsrin ortalarındaYəməndəngəlmişdilər,ancaq onlar X əsrin əvvəllərində kürdləşmiş, Məhəmməd yerinə Məmlan, Əhməd yerinə Əhmədil kimi kürd adlarından istifadə etməyə başlamışdılar.Rəvvadilər Kürdüstana VIII əsrin ortalarında gəlmiş, X əsrdən etibarən isə kürd tayfası olaraq bilinirdi.X əsrin ikinci yarısında və XI əsr boyunca bu kürdləşmiş tayfanın nümayəndələriCənubi AzərbaycanvəƏrməniyyəniidarə edirdilər.Buna görə də bu xanədanlıqdan olan hakimlər "Azərbaycanşah" titulu daşıyırdılar.XI əsrdətürklərOrta Şərqəsoxulmağa başlayırlar.Toğrul1054-cü ildə Rəvvadiləri fəth edir.Rəvvadilər sülaləsi 1227-ci ildəMonqolların Azərbaycana yürüşünəqədərMarağa atabəyititulunu daşıyırlar.
Həsənveyhilər959–1015-ci illərdəDinavər,Şəhr-i Zor,Həmədan,NəhavəndvəƏhvazkimi vilayətlərdə hökmranlıq etmiş kürdmənşəli müsəlman bir sülalə idi. Sülalənin qurucusu Həsənveyh Barzikani adlı bir kürd tayfasından idi. Onun ölümündən sonra oğulları arasında münaqişə yaranır. Bu vaxt taxta Bədir ibn-Həsənveyh keçir. Dövlətin sərhədləri Bədir ibn-Həsənveyh dövründə Əhvaz,İlam,BürucirdvəƏsadabadşəhərlərinə qədər uzanırdı. Buna görə dəAbbasilər xilafətiBədirə "Nəsrəddin" titulunu verir.1015-ci ildə Ənnazilər bu sülalənin hökmranlığına son versələr də onlarBöyük Səlcuqsərkərdəsiİbrahim Yınalın1947-ci ildə ərazini fəth etməsinə qədər Sərmac qalasını idarə edirdi.
Ənnazilər990–1117-ci illərdə indikiİraq–İransərhədində yerləşən əraziləri –Kirmanşah,İlam, Hülvan, Dinavər,Şəhr-i ZorvəDaquqkimi şəhərləri idarə etmiş kürd sünni müsəlman bir sülalə idi.Şərəf xan Bitlisininyazdığı və kürd tarixini əhatə edən «Şərəfnamə» əsərinə görə, sülalənin adı Ənnaz yox, Əyyardır.Buna görə də sülaləyə xitab edərkən Əyyarilər adında da istifadə olunur.Sülalənin əsası Əbül-Fəth Məhəmməd ibn-Ənnaz tərəfindən qoyulmuşdur və ilk dövrlərdə Hülvanı idarə edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə Ənnazilər qonşu ərəb tayfaları ilə, eləcə də Həsənveyhilər ilə vuruşmuşdur. Əbül-Fəth Ənnazın oğlu Hösəm-əl-Dəvla Əbül-Şəvkin hakimiyyəti dövründə ƏnnazilərHilləyəqədər olan ərazini idarə etmişdir.Böyük Səlcuq türkləriilə apardığı mübarizədə o,Həmədan şəhəriniələ keçirmiş, Dinəvar vəƏsədabadayürüş etmişdir.Toğrul xan1045-ci ildə Ənnazilərin idarə etdiyi ərazilərə yürüş etmişdir.Buna baxmayaraq, Ənnazilər sülaləsinin nümayəndələri yenə də bəzi əraziləri idarə edirdilər. Sonuncu Ənnazi hökmdarı III Sürxab ibn-Ənnaz XII əsrin ikinci yarısındaLuristanıidarə etmişdir.
Mərvanilər990–1096-cı illərdəCəzirəninDiyar Bəkir regionunu,eləcə dəƏrməniyyəninbir qismini idarə etmiş kürd əsillimüsəlmansülalə idi. DövlətDiyarbəkir şəhərindəmərkəzləşmişdi.Baxmayaraq ki, akademik mənbələrin əksəriyyəti sülaləsi kürd əsilli hesab edir,«İranika Ensiklopediyası» kitabına görə, sülaləərəbmənşəli idi.Sülalənin əsası Əbu-Şücə Bəd bin-Dustaq adlı bir qoyunotaran tərəfindən qoyulmuşdur.Buveyhilər sülaləsininböyük hökmdarıAdudüddövləvəfat edəndə o, Silvan şəhərini fəth edir. O həmçinin, Diyarbəkir şəhərini vəVan gölününşimal sahillərdə yerləşən əraziləri ələ keçirir. Dövlətin ən qüdrətli dövrü Əbü Əli əl-Həsən bin-Mərvanın üçüncü oğlu Nəsr əl-Dəvlə Əhməd bin-Marvanın hakimiyyəti dövrü idi. Onun dövləti Buveyhilər əmiri Sultan əl-Dəvlə,Fatimilər xəlifiəl-HakimvəBizans imperatoruII Vasili arasında qalmışdı. O, Diyabəkir şəhərini öz əlinə alır, Bizans imperiyası ilə bir-birlərinə hücum etməmək haqqında müqavilə imzalayır,Şanlıurfa şəhərinifəth edir və yerli ərəb tayfalarını məğlub edir. Nəsr əl-Dəvlənin ölümündən sonra Mərvanilər tənəzzülə uğrayır. Dövlətin keçmiş vəiri İbn-CahirBağdad şəhərinəgedir. İbn-Cahir oradaBöyük Səlcuq sultanıI MəlikşahvəNizamülmülkilə görüşür, Diyarbəkiri almaq təklifini verir. Beləliklə, dövlət Böyük Səlcuq imperiyası tərəfindən ilhaq edilmişdir. Sülalənin sonuncu əmiri Nəsir əl-Dəvlə Mansur sadəcə Cizrə şəhərini idarə edirdi.
Mark Sayksagörə, kürdlərMərkəzi Anadoluyailk dəfəOsmanlı sultanıI Səlimtərəfindən köçürülmüşdür.
1508-ci ildə Kürdüstan hakimi Şah İsmayıl Xətaidən asılı vəziyyətə düşür.1585-ci ildə bütün KürdüstanOsmanlı imperiyasınınnəzarəti altında idi,ancaqŞah Abbasdaha sonra İran Kürdüstanını geri ala bilmişdir.
Rusiyavə daha sonraSSRİetnoqrafı Qriqori Çursinə görə, kürdlər indikiAzərbaycan Respublikasıərazisində yaşayışı 1589-cu ildəSəfəvilərinşiə kürdləriZəngəzuriləQarabağvilayətləri arasınakı əraziyə köçürməsi ilə başlamışdır.
CanpoladoğluSuriyadayaşayan bir kürd tayfası idi.Onların başçısı Hüseyn Canpoladoğlu 1604-cü ildə Hələb bəyi təyin olunur, ancaq daha sonraUrmiya döyüşünəgec çatmasına görəCığalızadə Yusif Sənan Paşatərəfindən edam edilmişdir. Əbül Vəfa əl-Urdinin fikrinə görə, Canpoladoğlu sırf kürd olduğuna görə öldürülmüşdür. Onun qardaşı oğlu Əli paşa 1606-cı ildə müstəqillik əldə etmək üçün üsyan qaldırır.Toskana hersoquI Ferdinandonun bu əməllərini dəstəkləyirdi.Əli paşa 30.000 nəfərdən təşkil olunmuş ordusu iləHəmadanAdanayaqədər olan ərazini zəbt edir.Osmanlı sədrəzəmiQuyucu Murad Paşa1607-ci ildə Əli paşaya qarşı yürüş edir və onu məğlub edir.
Baxmayaraq ki, kürdlərGürcüstanailk dəfə XII əsrdə gəliblər,kürd tayfaları birinci dəfə XVI əsrdəMsxeta şəhərindəolmuşdular.
1609-cu ildə kürdlərSəfəvilərəqarşı üsyana qalxır.Hatəm bəy Ordubadininöndərlik etdiyiDimdim döyüşündənsonra Dimdim qalasıqızılbaşlartərəfindən zəbt edilmişdir. Şah AbbasBəradostvəMəhabadşəhərlərində qətliam əmri verir və əraziyəəfşarlarıyerləşdirir.
Şərəf xan Bitlisimüəllifi olduğu «Şərəfnamə» əsərində bildirir ki, kürd torpaqlarıHörmüz boğazındanbaşlayıbMalatyavəQəhrəmanmaraşaqədər uzanır.1640–1655-ci illərdə Kürdüstana səyahət etmişÖvliya Çələbivilayətin müxtəlif rayonlardan bəhs edib. Bu rayonlaraƏrzurum,Van,Hakkari,Cizrə,Amadiyə,Mosul,Şəhr-i Zor,Hərir,Ərdalan,Bağdad, Dərnə,Dərtənqo cümlədənBəsrayaqədər olan ərazilər aiddir.
XVIII əsrdə kürdlərAnadoludaüsyanlarına dəstək olmaq üçünKartli çarıII İrakliilə görüşmüşdülər.
XVIII əsrdə kürd tayfalarının çoxuQarabağ düzündəyaşayanAzərbaycan türkləriilə tayfa ittifaqları qurmuşdular.XIX əsr Rusiya tarixşünası Pyotr Budkov qeyd etmişdir ki, 1728-ci ildəMuğan düzündəyarımköçəri maldarlıq ilə məşğul olan kürdlər vəşahsevənlərRusiya vətəndaşlığı almaq üçün müraciət etmişdilər.
1807-ci ildə Rusiya-İran müharibəsi əsnasında Mehmed Şəfi Sultan adlı bir tayfa başçısı 600 ailə ilə birlikdə İrandan Qarabağ xanlığı ərazisinə köçür. XIX əsrin ikinci yarısında kürdlərZəngəzur,CavanşirvəCəbrayılqəzalarında kompakt şəkildə yaşayırdılar.Naxçıvan,Şərur-DərələyəzvəƏrəşqəzalarında da kiçik miqdarda kürdlər yaşayırdı.
Osmanlı sultanıIII SəliminBağdad vilayətiərazisində yerləşənSüleymaniyyə şəhərininvalisi olan Baban əşirətindən Babanzadə İbrahim paşanın 1806-cı ildə ölməsindən sonra Osmanlı imperiyasının eyni əşirədən Babanzadə Halit paşanı qubernator təyin etməsi İbrahim paşanın qardaşı oğlu Babanzadə Əbdürrəhman paşanı qəzəbləndirmişdi. O, rejimin ona ədalətsizlik etdiyini irəli sürərək Osmanlı hakimiyyətinə qarşı üsyan başlatmışdır.Babanzadə Əbdürrəhman paşa üsyanıolaraq bilinən bu üsyanOsmanlı imperiyasıtərəfindən 1808-ci ildə yatırılmışdır.Buna baxmayaraq, 1812-ci ildə – birinci Babanzadə üsyanından 6 il sonraBabanzadə Əhməd paşaəmisi Babanzadə Əbdürrəhman paşanın intiqamını almaq üçün üsyan qaldırmış, lakin qısa bir müddət sonra yatırılmışdır.
Soran əmiriMir Məhəmmədin 1830-cu ildəMisirdəkiKavalalı Mehmed Əli paşadanilhamlanaraq Osmanlı imperiyası daxilində ayrı bir dövlət qurmağa çalışmış, üsyan qaldırmışdır. Mir Məhəmməd üsyanı olaraq bilinən bu üsyan Molla Hadinin üsyana əleyhinə verdiyi fətvadan sonra zəifləmiş, buna görə də Mir Məhəmməd Osmanlı rejiminə təslim olmuşdur.
Osmanlı sultanıII Mahmuduntəsis etdiyiSekban-ı Cədidüçün Kürdüstanda da əsgər toplanmışdı, bu isə əşirət rəsilərini narahat etmişdir. 1842-ci ildə Bədirxan bəy Kürdistanın müstəqilliyini elan edərək indikiVan,Sivərək,Viranşəhər,MosulvəUrmiyayaqədər olan ərazidə hakimiyyət qurmuş və öz adına pul basmışdır, lakin o, 1847-ci ildə qardaşı oğlu Yezdan Şərin xəyanəti ilə Osmanlı imperiyası tərəfindən məğlub edilmişdir.Osmanlı ilə əməkdaşlıq etdiyi üçünCizrə bəyitəyin edilən Yezdan Şər daha böyük hüquqlar istəmiş, ancaq bu istəklər qəbul edilmədikdən sonra, 1854-cü ildə üsyan qaldılmış,VanvəBitlisşəhərlərini alıbBağdad şəhərinəyürüş etmiş, ancaqOsmanlı ordusutərəfindən məğlub edilmişdir.
Osmanlı imperiyasınınBirinci Dünya müharibəsindəməğlub olub, süquta uğraması onunAntanta dövlətləritərəfindənbölünməsi ilə nəticələnmişdir.Sevr müqaviləsininnəticəsində KürdüstanFransavəBirləşmiş Krallıqarasında bölünmüşdü.Buna baxmayaraq,Mustafa Kamal Atatürköndərliyindəkitürk ordusuTürkiyə İstiqlaliyyət müharibəsindəkürd əhaliyə sahib ərazilərin bir hissəsini zəbt etmiş, Lozanna müqaviləsinin şərtlərinə görə Türkiyə rəsmi olaraq, həmin əraziləri ihlaq etmişdir.Beləliklə, Kürdüstan İrana əlavə olaraq, müstəqilTürkiyə, Fransa müstəmləkəsi olanSuriyavə Birləşmiş Krallıq müstəmləkəsi olanİraqarasında bölünmüşdür.Bu yeni sərhədlərin təsis və məcburi tətbiq edilməsi ənənəvi köçəri həyat tərzini dəyişib, kənd həyatına keçməyə vadar edilən kürdlərə dərin şəkildə təsir etmişdir.
Osmanlı imperiyasıdövründə Kürdüstan toponimindən istifadə edilmişdirdi, ancaqTürkiyə RespublikasındaMaarif Vəkalətinin (indiki Milli Təhsil Nazirliyi) yayımladığı 8 dekabr 1925-ci il tarixli "Türk birliyini parçalamağa çalışan cərəyanlar" başlıqlı xəbərdarlıq iləLazistanvə digər bütünetnonimlərilə qurulan toponimlər, o cümlədən "Kürdüstan" toponimi də rəsmi istifadədən qaldırılmışdır.Ərazi onun yerinə şərq və ya cənub-şərq adlandırılmağa başlandı. Türkiyə torpaqlarında "Kürdüstan" adında müstəqil bir dövlət qurmağa çalışmaq Türkiyə Respublikasının1982-ci il konstitusiyasının"ölkənin bölünməzliyi" maddəsini pozur.
1925-ci ilin fevral ayındacənub-şərqi Anadoludamərkəzi hakimiyyətə qarşı olankürdvəzazatayfalarının dəstəklədiyixilafətvə kürd separatçıhərəkatı tərəfdarı birüsyanqaldırırlar. Fevral ayının 13-də Şeyx Səidin tərəfdarı olan bəzi şəxslərinDiyarbəkir ilininEğil nahiyəsinə bağlı Piran kəndində axtarış edən bir jandarma işçisinə atəş açması qısa müddətdə alovlanan hadisələrin başlanğıc nöqtəsi olmuşdur. Fevral ayının 16-da Gənc nahiyəsinin Darahin qəzasına hücum edən Şeyx Səid qubernatoru və digər vəzifəli şəxsləri əsir almış, xalqıİslam diniüçün üsyana çağıran bir bəyannamə ilə hərəkatı tək mərkəz altında birləşdirməyə çalışmışdır. Üsyan başlanğıcdaİslam şəriətininbərpası üçün başladılsa da, sonraddan kürd üsyanına çevrilmişdir.Yerli tayfaların dəstəyini alan Şeyx SəidDiyarbəkir şəhərinəyürüş edir,Sivərək şəhəriniələ keçirir. Şeyx Abdullah öndərliyindəki üsyançılar Varton qəsəbəsini ələ keçirdikdən sonraMuş şəhərinədoğru irəliləmiş, ancaq könüllü qüvvələrin səyi nəticəsində Murad körpüsündə məğlub edilib, Varto qəsəbəsinə geri çəkilmişdilər. Fevral ayının 21-də mərkəzi hökumət şərq əyalətlərindəfövqəladə vəziyyətelan etmişdir. Mart ayının əvvəllərində Şeyx Səidin əmrindəki təxminən 10.000 nəfərlik ordu Diyarbəkir şəhərinə hücum etmış, şəhəri tuta bilməyərək mühasirəyə almışdır. Davam edən döyüşlərdə hökumət qüvvələri qələbə qazanmış, şəhəri ala bilməyəcəyini görən Şeyx Səid mühasirəni ləğv etmiş və Diyarbəkir şəhərindən geri çəkilmişdir.
Mustafa Kamal Atatürkünistəyi ilə hadisələri üsyan olaraq dəyərləndirməyən və fövqəladə vəziyyətin elan olunması ilə həll ediləcəyini gözləyən baş nazirƏli Fəthi Okyaristefa vermiş, yeni hökumət isəİsmət İnönürəhbərliyi ilə yenidən təşkil edilmişdir. Geniş miqyaslı top-yekun hücuma keçən hökumət qüvvələri üsyançıların çoxunu təslim olmağa məcbur etmişdir. Ölkədən qaçmağa çalışan tayfa rəisləri həbs edilmişdir və üsyan aprel ayında rəsmi şəkildə sona çatmışdır.
1926-cı ildən 1930-cu ilə qədərTürkiyəninAğrı ilindəmüxtəlif üsyanlar qaldırılmışdır.Birinci üsyan16 may 1926-cı il tarixində Cəlali Barho öndərliyindəki kürd tayfaları tərəfindənAğrı dağıyaxınlıqlarında qaldırılmışdır.Türkiyə Silahlı Qüvvələriüsyanı bir ay sonra basdırmışdır. Növbəti ilin sentyabr ayında Türkiyə Silahlı Qüvvələri əraziyə yenidən hücum etmiş, yerli əşirətlərin qaldırdıqlarıikinci üsyanıbasdırmışdır.Bundan sonra Ağrıda yaranan böhran daha da dərinləşmişdir. 1927-ci ilin sentyabr ayındaBirləşmiş Krallığındəstəyi iləİhsan NuritərəfindənAğrı Respublikasıqurulmuşdur.1928-ci ildə Ağrı Respublikasının dövlət xadimlərinin təşəbbüsü ilə tərtib edilmişKürdüstan bayrağıilk dəfə istifadəyə verilmişdir.1930-cu ilin iyul ayındaSaleh Omurtaköndərliyi türk qoşunları təxminən 15,000kürdü öldürərək qətliamtörətmişdir.Bu böhranı sona çatdırmaq istəyən Türkiyə ordusu 1 iyulda Ağrı dağını mühasirəyə almış və 7 iyul 1930-cu ildəümumi əməliyyatastart vermişdir. 25 iyulda sona çatan döyüşdə kürd liderlərin çoxusu həlak və ya həbs olunmuş, İhsan Nuri isəİranaqaçmışdır. Həbs olunanlar daha sonraAdanadaedam edilmişdir.
1943-cü ilin iyun ayındaTürkiyəninVan ilində33 nəfər kürd heyvan qaçaqmalçılığı ilə təqsirkar bilinərək, Mustafa Muğlalı tərəfindən məhkəmə keçirilmədən edam edilmişdir.Ölüm hökmüverilənlərdən sadəcə biri hadisə yerindən qaçmağa nail olmuşdur. Gerçəkləşən bu hadisələrMuğlalı hadisəsikimi bilinmişdir.
1937–1938-ci illərdə kürdzazalarDərsim vilayətindəTürkiyə hökumətinə qarşı üsyan qaldırırlar. Üsyanaələvikürdtayfa rəisi olan Seyid Rza öndərlik edirdi. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar 10.000–80.000 kürdün ölümünə səbəb olmuşdur.Bu müddətdə dörd fərqli hərbi əməliyyat gerçəkləşdirilmişdir.
10 sentyabr 1937-ci ildə Seyid RzaƏrzincan ilindəkihökumət binasının önünə gəlir ki, sülh üçün danışıqlar aparsın, ancaq o, həbs olunur.O, növbəti günElazığagöndərilir və noyabr ayında yoldaşları ilə birlikdə edam olunur.Türkiyə Respublikasının Baş naziriCəlal BayarDərsim üsyançılarına hücum etmək qərarına gəlir bə 2 yanvar 1938-ci ildə hərbi əməliyyata start verir.Həmin ilin avqustunda, daha sonra sentyabrında yeni bir hərbi əməliyyat həyata keçirilmişdirTürkiyə Hərbi Hava Qüvvələriüsyan boyunca olduqca fəal olmuşdular. Pilotlardan biriKamal Atatürkünövladlığa götürdüyü qızıSəbihə Göyçəndə var idi.Nuri DərsimiTürkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin 1938-ci ildə vilayəti zəhərli qazlar ilə bombardman etdiyi iddia etmişdir.
1970-ci illərdə Türkiyə Kürdüstanındakı seperatçı hərəkat kürd-türk münaqişəsinə çevrildi.Türkiyə Silahlı Qüvvələri1984-cü ildən 1999-cu ilə qədərPKKterror təşkilatı ilə vuruşurdu. Türkiyə hökuməti 1984-cü ildə PKK ilə vuruşmaq üçünKeçici və Könüllü Kənd Qoruyucularısistemini təsis etmişdir. Bu milis qurumu yerli kürdlərdən təşkil olunmuşdu və təqribən 58.000 üzvə sahib idi. Qurumun bəzi üzvləri Türkiyə Dövlətinə çox ləyaqətli idi. Bu isə kürd döyüşçülər arasında çaxnaşmaya səbəb olmuşdur.
Türkiyə Silahlı Qüvvələri ilə PKK arasındakı döyüşlərə görə ölkənin cənub-şərqindəki şəhərətrafı ərazilər əhalisiz qalmış, kürd mülkiləriDiyarbəkir,VanvəŞırnakkimi şəhərlərə, Türkiyənin qərbinə və həttaAvropayaköçmüşdür. Bu köçün səbəbləri Türkiyə hökumətinin ərazidə həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar və PKK təşkilatının kürd kəndlərinə etdikləri basqınlar idi.Türkiyə hökuməti təxminən 3.000 kürd kəndini məhv etmiş, 378.000 nəfərin məcburi köçkün olmasına səbəb olmuşdur.
2010-cu ildə PKK ilə hökumət qüvvələri vuruşmasından sonraİraq Kürdüstanındayerləşən bəzi yerlərTürkiyə Hərbi Hava Qüvvələritərəfindən bombalanır.Türkiyə Ali Seçki Şurası 2011-ci ildə PKK ilə bağlantıları olmaları haqqında istintaq aparılan kürd namizədləriyaxın vaxtlarda keçiriləcək ümumi seçkilərdənkənarlaşdırır.Aprelin 19-u kürdlərqızğın etiraz aksiyalarınabaşlayırlar. Etiraz aksiyaları zamanı 3 nəfər ölür,2.500 nəfər həbs olunur.
Türkiyə Respublikası Baş naziriRəcəb Tayyib Ərdoğan28 dekabr 2012-ci ildə hökumətin həbs edilmiş seperatçı liderAbdullah Öcalanilə danışıqlar apardığını açıqlamışdır.21 mart 2013-cü ildə Öcalanın xalqa yazdığı məktubDiyarbəkir şəhərindəkeçirilənNovruz bayramızamanı həm kürd, həm də ki türk dilində oxunulur. Məktubda sülhə və silahlı mübarizəyə son vermək çağırışı var idi. PKK bəyan edir ki, təşkilat sülh danışıqları aparmağa razıdır. 25 aprel 2013-cü ildə PKK Türkiyədəki bütün qüvvələrini Şimali İraqa köçürəcəyini açıqlayır.
2014-cü ilin oktyabr ayının 6-sından 7-sinə qədərTürkiyəninbir neçə şəhərində iğtişaşlar baş verir. Buna səbəb Türkiyə hökumətininİŞİDqüvvələrində qaçanYPGdöyüşçülərinə sərhədi keçməyə icazə verməməsi idi. Etirazçılaragözyaşardıcı qazvə su topları ilə cavab verilmişdi. Etiraz aksiyalarında 37 nəfər həlak olur.Suruç terror aktındansonraŞəhid Yalçın əməliyyatıhəyata keçirilmişdir Bundan sorna Türkiyə Silahlı QüvvələriİraqdakıPKKbazalarını bombalamağa başlayır. Buna səbəb təşkilatın birtərəfli olaraq, atəşkəsi sona çatdırmaq qərarı, eləcə də Ceylanpınar qəsəbəsində iki polisin öldürülməsi idi.Çox keçməmiş ölkədə münaqişə yaranır. Xeyli kürd biznesi kütlələr tərəfindən yağmalanır və məhv edilmişdir.Xalqların Demokratik Partiyasınınbaş qərargahı və onun qolları da hücumlara məruz qalır.Bəzi kürd əhaliyə malik şəhər və kəndlərdə qətl hadisələri qeydə alınır.Avropa ŞurasıCizrə şəhərinin blokadasına görə öz narahatlılığını dilə gətirir.2017-ci ildən bəri kürd şəxsiyyətlərinin şərəfinə adlandırılmış küçə adları dəyişdirilir, kürd şəxsiyyətlərin şərəfinə ucaldırılmış heykəllər dağıdılır vəkürd dilindəyayım edən telekanallar bağlanılır.
Birinci Dünya müharibəsindəQacar hakimiyyətininzəifliyi bəzi kürd tayfa rəislərinə bu xaotik vəziyyətdən istifadə etməyə həvəsləndirmişdi. Şikak tayfasının rəisi Simko 1918-ci ildən 1922-ci ilə qədərUrmiya gölününqərbindəöz rejiminitəsis etmişdir.Həvrəman vilayətininbaşçısı Cəfər sultanMərivaniləHələbcəarasındakı ərazinin nəzarətini 1925-ci ilə qədər ələ keçirmişdir. 1922-ci ildə sonralar birinciPəhləvi monarxıRza xankürd tayfa rəislərinə qarşı tədbirlər görməyə başlamışdır. Simko regionu 1922-ci ilin payızında regionu tərk etməli olmuş və səkkiz il gizli həyat yaşamalı olmuşdur. İran rejimi 1930-cu ildə onu təslim olmağa cəlb edəndə hökumət onaÜşnəviyyəyaxınlıqlarında tələ qurmuş və öldürmüşdür. Bundan sonra Rza şah kürdlərə qarşı qəddar, ancaq effektiv bir siyasət yürütmüşdür. Yüzlərlə kürd tayfa rəisi deportasiya olunmuşdur. Həmçinin, onların sahibləndiyi ərazilər hökumət tərəfindən müsadirə edilmişdir.
Antihitler koalisiyası1941-ci ilin sentyabr ayındaİranasoxulandaİran Silahlı Qüvvələriçox keçməmiş dağıdılmışdır və onların silah-sursatı kürdlər tərəfindən ələ keçirilmişdir. Kürd tayfa rəislərinin oğulları bu şəraitdən istifadə etmiş vəTehran şəhərindəkisürgünlərindən qaçmışdır. Kürd tayfa rəisi olan Həmə RəşidSərdəşt,BanəvəMərivanşəhərlərini ələ keçirmişdir. O və onun qüvvələri 1944-cü ilin payızında İran qoşunları tərəfindən məğlub edilmişdir.
İranİkinci Dünya müharibəsindəöz neytrallığı bəyan etsə də,antihitler koalisiyasıtərəfindən işğal olunmuşdu.Azərbaycan böhranızamanı,SSRİ-nin dəstəyi ilə 1946-cı ildəQazı Məhəmmədinöndərliyi altındakıKomeley Ciyanevey Kürdhərəkatı tərəfindənMəhabad şəhərindərespublika təsis olunmuşdur. Bu kiçik ölkəMəhabad,Bükan,PiranşəhərvəÜşnəviyyəşəhərlərini əhatə etdiyindən ölkənin varlığını bütünİran kürdləridəstəkləmirdi.Məhabad Cümhuriyyətibir ildən az bir müddətdə mövcud olmuşdur. Sovet qüvvələrini bu zaman regiondan çəkilmiş və mərkəzi İran hökumətinin qüvvələrinin seperatçıları məğlub etməsinə icazə vermişdir.
Kürd siyasi təşkilatlarşaha qarşı bir inqilabıböyük maraq ilə dəstəkləyirdilər. Bu inqilab 1979-cu ilin fevral ayındaAyətullah Xamneyiniölkənin başçısına çevirmişdir. Şah kürdlərin muxtariyyət əldə etmək və mərkəzi hökumətin onların daxili işlərinə daha az qarışmasına nail olmaq səylərinə qarşı çıxmışdır. Şah rejimi hakimiyyətdə olanfarslardanbir qədər fərqli bir dilə və mədəniyyətə sahib kürdlərin xarici qüvvələr tərəfindən sui-istifadə olunacağına inanırdı. Bu böhran 1979-cu ildə kürdlərə yeni konstitusiyanın yazılmasından məsul olan "Mütəxəssislər şurası"nda yer vərilməməsindən sonra daha da dərinləşmişdi. Ayətullah XamneyiniƏbdül Rəhman Qasımlınıbu şuranın birinci yığıncağına qoşulmasına imkan verməmişdir.Pəhləvi sülaləsininsüquta uğramasından sonraİran Kürdüstanındamilliyətçilik dalğası yayılmağa başlamış, hətta inqilab əleyhinə üsyanlar qaldırılmışdır. 1979-cu ilin əvvəllərində kürd fraksiyalar ilə İran inqilabi hökumətinin qüvvələri arasında hərbi münaqişə başlamışdır. Kürd silahlı dəstələri əsasənİran Kürdüstanının Demokratik Partiyasıvə solçuİran Kürdüstanı Komalə Partiyasındantəşkil olunmuşdu.1979-cu ilin dekabr ayında səsləndirdiyi nitqdəƏli Xameneietnik azlıqlar anlayışınınİslam doktrinasınaqarşı olduğunu vurğulamışdır. O həmçinin, "Müsəlman ölkələrinin birləşməsinigörmək istəməyənlər"i etnik azlıqlar arasında milliyətçilik problemləri yaratmaq ilə günahkarlandırmışdır. Onun bu düşüncələri ruhani rəhbərlik tərəfindən dəstəklənmişdir.
2 dekabr 1996-cı ildə görkəmlisünniruhanisi Molla Məhəmməd Rabiyeyin ölümüşəhərindəsünnikürdlərilə hüquq-mühafizə qüvvələri arasında şiddətli döyüşlərə səbəb olmuşdur. Molla Rabiyey Kirmanşah şəhərindəki Əl-Şəfeyi məscidində imam idi. Mitinqlər daha üç gün davam etmiş vəKürdüstan ostanındayerləşən başqa şəhər və qəsəbələrə yayılmışdır.
1997-ci ildə keçirilən İran prezident seçkilərindəsünni kürdlər də iştirak etmişdir. Həm mülki, həm də ki hərbi kürd müxalif qrupları kürdlərdən xahiş etmişdir ki, seçkilərə "laqeyd yanaşmasın"lar.Prezident Məhəmməd Hatəmikürd mədəniyyətinin və tarixini tərifləmişdi. Kürdlərin bu vaxtlardakı tələbləri əsasənkürd dilivə yüksək vəzifəli səlahiyyətliləri ilə bağlı idi. Hatəmi birinci prezidentlik dövründəAbdulla RamazanzadəniKürdüstan ostanınınbirinci kürd qubernatoru təyin etmişdir. O həmçinin, bir neçə sünni və şiə kürdü öz və ya kabinet üzvlərinin məsləhətçiləri kimi işə almışdır. Hatəmi ikinci prezidentlik dövründə kabinet üzvlüyünə iki dənə kürd əsilli şiə siyasətçini təyin etmişdir.Altıncı parlamentə 18 kürd siyasətçi seçilmişdi. Kürdüstan vəKirmanşahostanlarını təmsil edən 40 nəfərlik parlament fraksiyası təsis edilmişdir.
1999-cu ilin fevral ayında kürd milliyətçilərMəhabad,SənəndəcvəUrmiyakimi bir neçə şəhərin küçələrinə çıxmış və İran hökuməti əleyhinə,Abdullah Öcalanlehinə mitinqlər keçirdilər. Bu, sərhədlərarası kürd hərəkatı olaraq dəyərləndirilmişdir.Bu mitinqlər hökumət qüvvələri tərəfindən şiddətli şəkildə yatırılmışdır. İnsan hüquqları üzrə ixtisaslaşmış müxtəlif qruplara görə, ən azı 20 nəfər öldürülmüşdür.
9 iyul 2005-ci ildə kürd müxalifətçi fəalŞirvan Qədirivə daha iki kürd əsilli şəxs İran hüquq-mühafizə işçiləri tərəfindənMəhabad şəhərindəqətlə yetirilmişdir. Növbəti altı həftəMəhabad,Piranşəhr,Sənəndəc,Sərdəşt,Üşnəviyyə,Banə,Saqqızkimi kürd əhaliyə sahib şəhər, qəsəbə və kəndlərdə iğtişaşlar və mitinqlər təşkil olunmuşdur.Bu iğtişaşlarda onlarla insan öldürülmüş və yaralanmışdır, yüzlərlə insan isə həbs edilmişdir. 13 mart 2006-cı ildə İran insan hüquqları vəkili, Şirvan Qədirinin hüquqşünasıSaleh NikbəxtQədirinin qatilinin bir hüquq-mühafizə işçisi olduğunu və onun qanunsuzcasına öldürüldüyünü açıqlamışdır. O həmçinin, qatil və qətl əmirini verən ilə yerli məhkəmə sisteminin əməkdaşlıq etdiyini qeyd etmişdir.
Birinci Dünya müharibəsizamanıBirləşmiş KrallıqvəFransaQərbi AsiyanıSays–Piko sazişinəəsasən bölmüşdür.Sevr müqaviləsivəLozanna müqaviləsionu əvəz etmiş, müasir bir Qərbi Asiya vəTürkiyə Respublikasıqurmuşdur.Millətlər LiqasıFransayaSuriyavəLivanda, Birləşmiş Krallığa isəFələstinvəİraqdamandatlar bağışlamışdır.Osmanlı imperiyasınınƏrəbistan yarımadasındakıhissələri axırda,Səudiyyə ƏrəbistanıvəYəməntərəfindən alınmışdı.
1 dekabr 1918-ci il tarixindəSüleymaniyyə şəhərindəkeçirilən yığıncaqda ingilis polkovnikArnold Uilsonilə kürd tayfa başçıları Birləşmiş Krallığa təklif verdilər, hansı ki,Birləşmiş Krallıqprotektoratıolacaq birləşmiş və müstəqil bir kürd dövlətinin təsis edilməsi ilə bağlı idi.1919-cu ildən 1922-ci ilə qədər nüfuzlu kürd öndəriŞeyx Mahmud Bərzəncikürd hökuməti qurmuş və Böyük Britaniya hakimiyyətinə qarşı iki dənə üsyan qaldırmışdır. Birinci üsyan 22 may 1919-cu il tarixində Süleymaniyyə şəhərində iki ingilis səlahiyyətlisinin həbs edilməsi ilə başlamış, daha sonra isəMosulvəƏrbilşəhərlərinə qədər yayılmışdır, ancaq bir müddət sonra yatırılmışdır.
Kürd silahlı dəstələrinin məğlubiyyətindən sonra Mahmud BərzənciHindistanasürgün edilmişdir.1920-ci ilin iyul ayında 62 tayfa başçısı Kürdüstanın müstəqilliyini tələb edirlər. 1922-ci ildə Birləşmiş KrallıqMosulvəKərkükşəhərlərinə iddia irəli sürənTürkiyəyəqarşı bufer olması ümidilə Şeyx Mahmuda səlahiyyət verir. Buna baxmayaraq, ingilislərə itaət etməyən Şeyx Mahmud 1922-ci ildəKürdüstan krallığınınmüstəqilliyini və özünün bu dövlətin kralı olduğunu bəyan edir.İki il davam edən böhranda ingilislər kürdləri özlərindən asılı vəziyyətə sala bilmişdilər.Buna baxmayaraq,İraqın1930-cü ildəMillətlər Liqasınaqəbul edilməsi bəyan edildikdən sonra Şeyx Mahmud üçüncü bir üsyan qaldırmış, ancaq Birləşmiş Krallığın quru və hava qüvvələri onu yenə məğlub etmişdir.
1927-ci ildəBarzani tayfasıİraq kürdlərinin hüquqlarının ən böyük dəstəkçilərindən biri olmuşdu. 1929-cu ildə Barzani İraqın şimalında kürd vilayətinin təsis olunmasını tələb etmişdir. Bu tələblər ilə ruhlanmış kürdlər 1931-ci ildəMillətlər Liqasınamüraciət etdilər ki, müstəqil bir kürd hökuməti yaradılsın. Həmin ilin axırlarında Əhməd Barzani İraqa qarşı üsyan qaldırmış, bir neçə ay sonra məğlub edilsə də, başlatdığı hərəkat kürdlərin müstəqillik uğrundakı növbəti dövrlərdəki mübarizələrində böyük rol oynamışdır.İkinci Dünya müharibəsizamanı İraq hakimiyyətində boşluqlar yaranmış,Mustafa Barzaniöndərliyindəki kürd tayfaları bundan istifadə edərək üsyan qaldırmışdılar. Onlar İraq Kürdüstanını 1945-ci ilə qədər idarə etsələr də, iraqlılar kürdləri yenidən özlərindən asılı vəziyyətə sala bilmişdilər. Mustafa Barzani İrana sürgün edilmiş və 1946-cı ildəMəhabad Cümhuriyyətininsüquta uğramasından sonraSSRİ-yə köçür.
1958-ci ildəƏbdülkərim Qasımıngerçəkləşdirdiyi hərbi çevrilişdən sonraMustafa Barzaniİraqa dəvət edilmiş və o, yerli xalq tərəfindən çox yaxşı qarşılanır. Qasım ilə Barzani arasındakı razılaşmanın bir parçası olaraq, Qasım kürdlərə regional muxtariyyət vəd edir, qarşılığında Barzaninin siyasi dəstəyini istəyir. Buna əlavə olaraq, Barzani 1959–1960-cı illərKürdüstan Demokratik Partiyasının(KDP) sədri olur.Qasım ilə Barzani arasındakı razılaşmadan iki il keçməsinə baxmayaraq, Qasım öz vədlərini gerçəkləşdirmirdi. Buna görə də KDP regional muxtariyyət uğrunda təşviqat aparır.Bundan sonra gerçəkləşən hadisələrBirinci İraq–Kürdüstan müharibəsiadlanır ki, bu, 1970-ci ilə qədər davam etmişdir.Üsyan 1960-cı illərdə qızğın, uzun bir müharibəyə çevrilmişdir. Müharibə 1970-ci ildə çıxılmaz vəziyyətdə idi, İraq qüvvələri kürd üsyanını yatıra bilmirdi.Bu vaxta qədər 75.000–105.000 insan həlak olmuşdu.İraq mərkəzi hökuməti ilə Kürdüstan regional hökuməti arasında aparılan danışıqlar 1970-ci ildə İraq–Kürdüstan muxtariyyət sazişinin imzalanması ilə nəticələnmişdir.
ABŞ1973-cü ildəİran şahıilə gizli bir saziş imzalamışdır. Bu razılaşmaya görə,SAVAKtəşkilatıMKİvəMossadilə əməkdaşlıq edərək kürd üsyançıları Bağdada qarşı məxvi şəkildə maliyyələşdirəcəkdi.1974-cü ildə İraq hökuməti kürdlərə qarşı bir hücum əməliyyatı gerçəkləşdirir.İkinci İraq–Kürdüstan müharibəsiadlanan bu əməliyyatda İraq Silahlı Qüvvələri kürd üsyançıları ölkənin İran ilə olan sərhədə qədər qovur.İraq hökuməti Tehrana məlumat verir ki, əgər İran kürdləri dəstəkləməkdən imtina etsə, İraq İranın digər tələblərini ödəməyə razıdır. Əlcəzair PrezidentiHuari Bumedyeninvasitəçiliyi ilə 1975-ci ildə İraq və İran müqavilə imzalamışdır,hansı ki, kürdləri yardımsız vəziyyətə salır və Tehranın kürd hərəkatına verdiyi dəstəyi kəsir. Barzani tərəfkeşlərinin çoxusu ilə İrana qaçır. Digər üsyançılar kütləvi şəkildə təslim olurlar və üsyan bir neçə gün sonra tamamilə yatırılır.
Nəticədə, İraq hökuməti ölkənin şimal ərazilərindəki hakimiyyətini gücləndirir vəİraq Kürdüstanındakıneft yataqlarına yaxın məntəqələrə, xüsusən dəKərkük şəhərinəərəbləriköçürərək ərəbləşdirmə proqramına start verir.İraqdakıBƏƏShökuməti ölkənin şimalında yaşayan etnik azlıqları –kürdləri,yezidiləri,aysorları,şəbəkları,türkmanlarıvə ermənilər]]i məcburi köçkünə çevirdi və mədəni baxımdan ərəbləşdirdi.Səddam HüseynöndərliyindəkiBƏƏS partiyası1970-ci illərin ortalarından etnik azlıqları sürgün etmişdir.Kürdlərə qarşı aparılan repressiya hökumət ilə kürd partizan döyüşçüləri arasındakı münaqişəni daha da qızışdırdı. Proqram 1970-ci illərin axırlarında kulminasiya nöqtəsinə çatmışdır. 1978–1979-cu illərdə 600-ə yaxın kürd kəndi yandırılmış, təqribən 200.000 kürd məcburi köçkün olmuşdur.1960-cı illərdən 2000-ci illərə qədər aparılan bu müstəmləkəçi siyasətin məqsədi Şimali İraqın demoqrafiyasında ərəb dominantlığı əldə etmək idi. BƏƏS partiyasının bu siyasətinə bəzən "daxili müstəmləkəçilik" də deyilir.
İraq hökumətiİran–İraq müharibəsizamanı yenə antikürd siyasət yürütmüşdür. Buna görə də ölkədəde-faktovətəndaş müharibəsigerçəkləşmişdir. İraq beynəlxalq cəmiyyət tərəfindən sərt şəkildə qınanmış, lakin kürdlərə qarşı kimyəvi silahlardan istifadə kimi repressiv, zalım əməllərinə görə heç vaxt ciddi şəkildə cəzalandırılmamışdır.Hələbcə şəhərinə zəhərli qaz hücumundaminlərlə insan həlak olmuşdur.Əl-Ənfal əməliyyatıİraq kürdlərinin sistematik şəkildə soyqırıma uğramasından ibarət idi.Layihənin birinci hissəsi 1982-ci ildə həyata keçirilmiş və 5.000–8.000 Barzani kürdünün oğurlanması ilə nəticələnmişdir.Layihənin ikinci, daha ekstensiv və geniş hissəsi 29 mart 1987-ci ildən 13 aprel 1989-cu ilə qədər davam etmiş,Səddam HüseynvəƏli Həsən əl-Məcidöndərliyindəki İraq ordusunun kürdlərə qarşı soyqırım siyasəti yürütməsinə görə gerçəkləşmiş,insan hüquqları pozuntuları– kimvəyi silahlardan istifadə,2.000-ə yaxın kəndin məhv edilməsi və ən azı 50.000 kürd kəndlisinin öldürülməsi ilə səciyyələndirilirdi. Əlavə olaraq, 70.000 nəfərin yaşadığıQalat-Dizə şəhəritamamilə məhv edilmişdir. Əməliyyat zamanıKərkük şəhəriərəbləşdirilmiş, zəngin neft yataqlarına malik şəhərdə yaşayan kürdlər oradan qovulmuşdur.
1970-ci ildə vilayətə muxtariyyət verilsə dəİraq Kürdüstanınınyerli əhalisi müəyyən bir demokratik azadlıq yaşaya bilməmişdir. Buna baxmayaraq, 1991-ci ildəSəddam Hüseynəqarşı qaldırılmış üsyan vəBirinci Körfəz müharibəsininnəticələnməsindən sonra vəziyyət dəyişməyə başladı.Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının688 nömrəli qətnaməsi 1.500.000 kürd qaçqınıilə bağlı yaranmış beynəlxalq narahata görə, yerli əhaliyə sığınacaq yaratmışdır. ABŞ və koalisiyaİraqınşimal və cənub hissələrində uçuşsuz zona yaratdı, ancaq bu,SüleymaniyyəvəKərkükkimi kürd əhaliyə malik şəhərlərə aid deyildi.İraq və kürd qüvvələri arasında qanlı döyüşlər gerçəkləşir, hansı ki, 25.000–180.000 kürdüstanlının ölümü ilə nəticələnir.Axırda, İraq hökuməti 1991-ci ilin oktyabr ayında İraq Kürdüstanının de-fakto müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərilməsinə icazə verildikdən sonra İraq qoşunları vilayətdən tamamilə çəkilmişdir.
Eyni zamanda, İraq mərkəzi hökuməti vilayətə iqtisadi blokada tətbiq edərək onun neft və qida ehtiyatlarını azaldırdı.1992-ci ilin iyun ayında seçkilər keçirilir, ancaq nəticə qeyri-müəyyən olur, çünki assambleya iki əsas partiya –Kürdüstan Demokratik Partiyası(KDP) iləKürdüstan Vətənpərvər İttifaqı(KVİ) və onların müttəfiqləri arasında demək olar ki, bərabər şəkildə bölünmüşdü. Aprel ayında İraq Kürdüstanının rəhbərləriTürkiyəilə olan münasibətlərini yaxşılaşdırmaq üçünPKKterror təşkilatının Türkiyəyə basqınlarını sona çatdırmaq qərarına gəlirlər. Buna cavab olaraq, PKK Türkiyə ilə İraq sərhədindəki ticarət yollarını kəsir.Bu məsələni həll etmək üçünTürkiyə Silahlı QüvvələriiləPeşmərgəoktyabr ayında PKK terror təşkilatına qarşı birlikdə əməliyyat keçirir.Bu dövrdə kürdlər ikiliembarqoyaməruz qalmışdılar.Birləşmiş Millətlər Təşkilatıİraqa,Səddam Hüseynisəİraq Kürdüstanınaembarqo tətbiq edirdi. Kəskin iqtisadi çətinliklər iki dominant siyasi partiyalar arasındakı gərginliyi daha da dərinləşdirdi. KDP ilə KVİ ticarət yolları və resurslar üçün bir-birləri ilə yarışırdılar.Bu iki partiya arasındakı münasibət 1993-cü ilin sentyabr ayında baş verən atışmalardan sonra təhlükəli şəkildə gərginləşdi.Bu, İraq Kürdüstanında hakimiyyət uğrundavətəndaş müharibəsinəsəbəb olmuşdur, hansı ki, 1996-cı ilə qədər davam etmişdir.
Türkiyə Silahlı Qüvvələri1990-cı illərdə İraq Kürdüstanında bir neçə sərhədlərarası hərbi əməliyyat keçirmişdir. Bu əməliyyatların məqsədiPKKterror təşkilatının ölkəyə keçirdiyi basqınları sona çatdırmaq idi.1992-ci ildə keçirilmiş əməliyyatdan sonra 1995-ci ilin mart ayında«Polad» əməliyyatınastart verilmişdir, hansı ki, 64 türk əsgərinin və 555 kürd döyüşçüsünün ölümü ilə nəticələnmişdir.1997-ci ildə iki dənə əməliyyat həyata keçirilmişdir. May ayında həyata keçirilmiş«Çəkic» əməliyyatınınuğursuzluğu sentyabr ayında isə«Şəfəq» əməliyyatınastart verilməsinə səbəb olmuşdur.
İraq Kürdüstanı2003-cü ildə başlamışİraq müharibəsindəəhəmiyyətli bir rol oynamışdır. 2003-cü ilin yazında müxtəlif kürd silahlı dəstələri birlikdə İraq hökumətinə qarşı vuruşmağa başlayırlar.Peşmərgəadlı kürd hərbi qüvvələri İraq hökumətinin devirilməsindən böyük rol oynamışdılar,lakin kürdlər o vaxtan bəriBağdadaqoşun yürütmək istəmirlər, onun yerinə İraqın əksəriyyətində yayılmış sektant münaqişədən uzaq durmağı seçmişdilər.
İraq Kürdüstanı ilə mərkəzi İraq hökuməti arasında gərginlik 2011-ci ildə yenidən alovlandı. Bu səfər baş verən gərginliyin səbəbləri hakimiyyətin bölüşdürülməsi, neft istehsalatı və idarə edilən ərazi idi. 2012-ci ilin aprel ayında İraq Kürdüstanının prezidentiMəsud Barzanitələblərinin qəbul edilmədiyi halda vilayətin sentyabr ayına qədər öz müstəqilliyini bəyan edəcəyini bildirmişdir.Buna baxmayaraq, İraq hökuməti 2012-ci ilin sentyabr ayında Kürdüstan Regional HökumətindənPeşmərgəninidarəsini tələb etdi. İraq Silahlı Qüvvələrinin həm Bağdad, həm də ki Kürdüstan Regional Hökumətinin yurisdiksiya iddia etdiyi ərazilərdəDiclə Əməliyyat Komandanlığınıntəsis etməsindən sonra münasibətlər daha da gərginləşdi. Noyabr ayının 16-da İraq qoşunları ilə Peşmərgə qüvvələri arasında atışma baş verir və bir nəfər həlak olur.
İraq Kürdüstanı2014-cü ildən bərifederal İraq hökumətiilə Bağdad hökumətinin vilayətin ərazi idarəsi, neft ixracatı və büdcədən istifadəsinə nəzarət edə bilməməsi haqqında mübahisələr yaranmışdır. İraqda sektant böhranın gerçəkləşməsi, o cümlədən İraqın süquta uğraması gündəmə gəldikcə, İraq kürdləri müstəqillik mövzusunu səsləndirməyə başlamışdılar.İŞİDtərəfindən həyata keçirilmiş Şimali İraq əməliyyatında İraq KürdüstanıKərkük şəhərinin, eləcə də Şimali İraqda yerləşən digər mübahisəli ərazilərin nəzarətini ələ ala bilmişdir. 1 iyul 2014-cü il tarixindəMəsud Barzanibəyan etmişdir ki, "İraq kürdləri bir neçə ay sonra müstəqillik referendumu keçirəcək".Əvvəllər müstəqil bir İraq Kürdüstanına qarşı çıxanTürkiyəmüstəqil bir kürd dövlətini tanıyacağını vurğulamışdır.11 iyul 2014-cü ildə Kürdüstan Regional Hökuməti Kərkük neft yatağını ələ keçirir. Buna cavab olaraq, Bağdad bildirmişdir ki, əgər neft yataqları İraq hökumətinin nəzarətinə geri qaytarılmasa, İraq Kürdüstanı "ağır nəticələr" ilə üzləşəcək.
2016-cı ilin fevral ayında İraq Kürdüstanının prezidentiMəsud Barzanidemişdir ki, "Kürdüstan xalqının öz gələcəklərini bir referendum vasitəsilə qərarlaşdırmaq vaxtı gəlib". O, bunu deyərəkmüstəqillik referendumunudəstəkəmiş,Şotlandiya,KataloniyavəKvebekkimi yerlərdəki refendumlara istinad etmişdir.Martın 13-də Barzani rəsmi şəkildə elan etmişdir ki, İraq Kürdüstanı 2017-ci ilin oktyabr ayından əvvəl bir müstəqillik referendumu keçirəcək.Referendum 25 sentyabr 2017-ci ildə keçirilmişdir.
Rojavanın əhalisi XX əsrin əvvəllərində çox dəyişmişdir.ErmənilərvəaysorlarOsmanlısəlahiyyətliləri iləkürdqüvvələri, habeləçərkəzvəçeçentayfaları tərəfindən əraziyə köçürülmüşdür.Kürdlər aysorlara çoxlu vəhşiliklər etmiş, aysorların əvvəllər yaşadığı ərazilərə köçmüşdülər.1914–1920-ci illərdə çərkəzlər, çeçenlər və kürdlər aysorlara qırğınlar törədir,ərəblərisə qaçan aysorlara hücum edirdi.
Antanta dövlətlərininBirinci Dünya müharibəsindənqalib çıxmalarından vəOsmanlı imperiyasınınməğlubiyyətindən sonra 1920-ci ildəSevr sülh müqaviləsiimzalanmışdır. Sülh müqaviləsi Osmanlı Kürdüstanının yeniTürkiyə Respublikasındamuxtariyyət əldə etməsini nəzərdə tuturdu.Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsindəMustafa Kamal Atatürköndərliyindəki qüvvələrin qalib gəlməsi 1923-cü ildəLozanna sülh müqaviləsininimzalanmasına gətirib çıxarır. Bu müqavilə heç bir Kürdüstan dövlətindən bəhs etmirdi.Müqaviləyə əsasən, Osmanlı Kürdüstanı Türkiyə Respublikası, Fransa müstəmləkəsi olan Suriya və Birləşmiş Krallıq müstəmləkəsi olan İraq arasında bölüşdürülmüşdür.
Kürdlər Suriyada Fransa mandatı dövründə diqqətəlayiq hüquqlar əldə etmişdilər, çünki Fransa rejimiparçala və idarə etstrategiyasından istifadə edərək etnik azlıqlara muxtariyyət verirdi və hərbi xidmətə çağırdıqları əsasənkürdlər,ələvilərvədruzlardanibarət idi.1931-ci ilin dekabr ayından 1932-ci ilin yanvar ayına qədər yeniSuriyakonstitusiyası əsasında seçkilər keçirilmişdir.Seçilmiş deputatlar arasında Suriya kürd milliyətçiXoybunpartiyasının üç üzvü – Xəlil bəy ibn-İbrahim paşa, Mustafa bəy ibn-Şahin və Həsən Auni var idi.
KürdlərinSuriyayaimmiqrasiyası 1926-cı ildə Türkiyə hökumətinə qarşı qaldırılanŞeyx Səid üsyanınınuğursuzluğundan sonra başlamışdır.Fransa mandatı səlahiyyətliləri onlara vətəndaşlıq vermişdir.Birinci Dünya müharibəsizamanı kürdlərHakkarininşimalındakı kəndlərə hücum etmiş, xeyli aysor və ermənini öldürmüşdür.
1930-cu illərin ortalarında kürdlər vəxristianlararasında muxtariyyətçi hərəkat yaranmışdı. Hərəkatın kürd öndərləri Haco ağa, Qədir bəy və Xəlil bəy İbrahim paşa idi. Haco ağa Həvərkan tayfa konfederasiyasının başçısı idi və Xoybun partiyasının öndərlərindən biri idi. O, özünü kürdlərin nümayəndəsi kimi tanıdırdı və xristianlar ilə birlikdə koalisiya qurmuşdu. Xristianların öndəri Suriya Katolik Kilsəsinin patriarxı İqnati Qavriil I Tappuni vəErməni Katolik KilsəsininƏl-Qamışlırəhbəri Mişel Dom idi. Kürd-xristian koalisiyası fransız qüvvələrinin Suriya müstəqillik əldə etdiyi təqdirdə vilayətdən çəkilməklərini istəyirdi. Onlar qorxurdular ki, milliyətçiDəməşqhökuməti etnik azlıqlardan olan səlahiyyətlilərimüsəlmanərəblərilə əvəz edəcəklər. Fransa rejimi bu hərəkatın tələblərini rədd etmiş, həttaƏləvi DövlətivəCəbəl əl-Druz DövlətiniSuriya Respublikasınaqatmışdır.1936-cı ildəFransa qüvvələriAmuda şəhərinibombalayır. 13 avqust 1937-ci ildə 500 kürd əhalisinin əksəriyyəti xristianaysorlardanibarət qəsəbəyə hücum edir və onu məhv edir. Şəhərin xristian əhalisiQamışlıvəHəsəkəşəhərlərinə qaçır.
Osman Sabrivə Həmzə Divəran, eləcə də digər kürd siyasətçilər 1957-ci ildəSuriya Kürdüstan Demokratik Partiyasını(SKDP) təsis etmişdilər.SKDP-nin hədəfləri kürd mədəni hüquqlarının, iqtisadi tərəqqi və demokratik dəyişikliklərin təbliğatı idi. Ölkəni kürd mədəni hüquqlarının tanınmasına çağıran partiyaBirləşmiş Ərəb Respublikasınıntəzyiqlərinə məruz qalır. Bu dövrdə kürd dilində kitablara sahib olmaq vəkürd dilindəmahnı oxumaq, hətta kürd xalq musiqilərini ifa etmək polis nəzarətinə alınmaq üçün yetərli səbəb idi. SKDP Suriya hökuməti tərəfindən heç vaxt qanuni şəkildə tanınmamışdır və bu günə kimi yeraltı fəaliyyət göstərir. 1960-cı ildə partiya repressiyaya uğramış, onun liderlərindən bir neçəsi seperatçılıq ilə təqsirkar bilinərək həbs edilmişdir. Suriyanın 1961-ci ildəMisirilə siyasi birlik qurmaq cəhdi uğursuz olan zamanölkəSuriya Ərəb Respublikasıelan edilmişdir.
BƏƏSpartiyası Suriyaya gəldikdən sonra rejim yerli kürdlərə və aysorlara repressiya tətbiq etmişdir. Suriyanın 1970-ci illərdəki daxili siyasəti ərəblərin əhalisi əsasən kürdlərdən təşkil olunmuş ərazilərə yerləşmələrinə gətirib çıxarmışdı.Suriya hökuməti 1965-ci ildəTürkiyəilə olan sərhəd boyuncaƏrəb kəməriniqurmaq qərarına gəlmişdir. Kəmərin qalınlığı 10–15 kilometr idivə Türkiyə ilə olan sərhəd boyunca,İraqilə olan sərhəddənRəsulayn şəhərinəqədər uzanırdı. Ərəb kəməri layihəsinin həyata keçirilməsinə 1973-cü ildə start verilmişdi. Bu vaxt bədəvi ərəblər kürd əhaliyə malik ərazilərə köçürülmüşdür. Ərazinin toponimləri ərəbləşdirilmişdir. Orijinal layihəyə görə, təqribən 140.000 kürd ölkənin cənubundakı səhraya deportasiya edilməli idi. Kürd kəndçilərin öz torpaqlarından məhrum edilməsi qərarının qəbul edilməsinə baxmayaraq, onlar evlərini başqalarına vermək oradan başqa yerə köçməyə qarşı çıxdılar. Bu kürd kəndçilər əcnəbi təyin edilmişdilər. Buna görə də onların mülklərə sahib olmasına, ev bərpa etmələrinə və ya yeni bir ev tikmələrinə icazə verilmirdi.Hafiz əl-Əsəd1976-cı ildə ərəbləşdirmə siyasətini sona çatdırmışdır.
1986-cı ilin mart ayında kürd milli geyimləri geyinmiş bir neçə min kürdDəməşq şəhərindəNovruz bayramınıqeyd etməyə başlayır. Şəhərin hüquq-mühafizə qüvvələri onlara xəbərdarlıq verir ki, bu geyimlər qadağan olunub. Hüquq-mühafizə qüvvələri bu xəbərdarlığa məhəl qoymayan kürdlərə atəş açır və bir kürdü qətlə yetirir. Onunəl-Qamışlı şəhərindəkeçirilən dəfn mərasimində 40.000 kürd iştirak edir. Eyni zamanda,Əfrinşəhərində keçirilən Novruz bayramında üç kürd qətlə yetirilmişdir
Tunis inqilabıvəMisir inqilabındansonra 4 fevral 2011-ci il tarixində "Feysbuk" sosial şəbəkəsi vasitəsilə siyasi fəallar tərəfindən Suriyada "Qəzəb günü" elan edilmişdir. Etiraz aksiyalarında o qədər də çox adam insan iştirak etməmişdi, ancaq etirazçılar arasında kürdlər də var idi.7 oktyabr 2011-ci ildə kürd siyasi liderMəşəl Təmoöz mənzilində hökumət agentləri olduqları düşünülən maskalı şəxslər tərəfindən güllələnir. TəmonunƏl-Qamışlı şəhərindədəfn mərasimi zamanı hüquq-mühafizə qüvvələri 50.000 nəfərdən çox insandan təşkil olunmuş kütləyə atəş açır və 5 nəfəri qətlə yetirir.Təmonun oğlu Fares Təmo demişdir: "Mənim atamın sui-qəsdə uğraması rejimin tabutundakı vint idi. Onlar mənim atamı öldürərək çox böyük bir səhv etdilər".O gündən sonra kürd etirazçılarSuriyadakı böhrandayaxından iştirak etməyə başlayırlar.2012-ci ilin iyun ayında ölkənin ən böyük müxalif qrupu olanSuriya Milli Şurasımilliyətcə kürd olanƏbdülbəsit Seydanıöz sədrləri bəyan edirlər.
Suriyanın kürd əhaliyə malik ərazilərdə gerçəkləşən etiraz aksiyalarıKürd Demokratik Birlik Partiyası(DBP və ya PYD) iləKürd Milli Şurası(KNC) 12 iyul 2012-ci il tarixindəKürd Ali Komitəsiniyaradan əməkdaşlıq müqaviləsi imzalayanda silahlı münaqişəyə çevrilmişdirKürd Ali Komitəsinin administrasiyası altında ikənXalq Qoruma Dəstələri(XQD və ya YPG) yaradılmışdır ki, Suriyanın kürd əhaliyə malik əraziləri idarə edilsin. 19 iyulda YPGKobani şəhərini, növbəti gün isəAmudavəƏfrinşəhərlərini zəbt edir.KNC və PYD zəbt edilmiş şəhərləri idarə etmək üçün daha sonra birgə rəhbərlik şurası yaradır. Xalq Qoruma Dəstələri 24 iyulda Suriyanın kürd əhaliyə malik şəhərləri olanƏl-Məlikiyyə,Rəsulayn,Əl-DarbəsiyyəvəƏl-Müəbbadəniələ keçirir. Bu zaman hökumətin idarə etdiyi əsas kürd şəhərləri sadəcəƏl-HəsəkəvəƏl-Qamışlıidi.Türkiyə Silahlı QüvvələriiləAzad Suriya Ordusu2018-ci ilin əvvəllərindəZeytun budağı əməliyyatınastart verir və Əfrini ələ keçirir.Bu əməliyyat nəticəsində 150.000 ilə 200.000 arası insan məcburi köçkün olur.
Kürdlərbir xalq olaraq,Hind-Avropa qrupunaaiddirlər. Onlarİran əsilliolankürd dilindədanışırlar və Kürdüstan əhalisinin əksəriyyətini təşkil edirlər, ancaq vilayətdə çoxlu etnik qruplar yaşayır.Anadolu türkləri,aysorlar,Azərbaycan türkləri,çeçenlər,ermənilər,ərəblər,İraq türkmanları,osetinlər,yezidilərvəyəhudilərbunlardandır. Əhalinin əksəriyyətisünnimüsəlmandır, lakin vilayətdəələvilik,Əhl-i Haqq,yezidilik,xristianlıqkimi başqa inancların sahibləri də yaşayır. Kürdüstanın tarixi biriudaisticması olmuşdur, ancaq onların əksəriyyətiİsrailəköçmüdür.
"Britannika Ensiklopediyası"kitabına görə, Kürdüstan vilayəti 190,000 kv. metkilor (19,000,000 ha) ərazini əhatə edir. Vilayətin əsas şəhərləri Türkiyənin Diyarbəkir, Bitlis və Van, İraqın Ərbil və Süleymaniyyə, habelə İranın Kirmanşah, Sənəndəc, İlam və Mahabad şəhərləridir.«İslam Ensiklopediyası» kitabına görə, Türkiyə Kürdüstanı 190,000 kv. metkilor (19,000,000 ha), İran Kürdüstanı 125,000 kv. metkilor (12,500,000 ha), İraq Kürdüstanı 65,000 kv. metkilor (6,500,000 ha) və Rojava (Suriya) 12,000 kv. metkilor (1,200,000 ha), ümumilikdə isə 392,000 kv. metkilor (39,200,000 ha) ərazini əhatə edir.
İraq Kürdüstanıaltı mühafəzəyə bölünür, onların üçü, eləcə də digərlərinin bəzi hissələriKürdüstan Regional Hökumətitərəfindən idarə edilmişdir.İran KürdüstanıKürdüstan ostanını, eləcə dəQərbi Azərbaycan,Kirmanşahvəİlamostanlarının bəzi hissələrini əhatə edir.Suriya Kürdüstanı və yaRojavaSuriya Ərəb Respublikasınınşimali ərazilərini –Raqqa,Hələbmühafəzələrini, eləcə dəƏl-Həsəkə mühafəzəsiniəhatə edir. Rojavanın əsas şəhərləriQamışlıvəƏl-Həsəkədir.Türkiyə KürdüstanıŞərqi Anadolu Regionunun böyük bir qismini vəCənub-şərqi Anadolu regionunuəhatə edir. Ərazi 6.000.000–8.000.000 kürdə ev sahibliyi edir. Türkiyə Kürdüstanının ən böyük şəhərləriDiyarbəkir,ŞanlıurfavəVandır.
Vilayətin əksər hissəsikontinental iqlimiilə seçilmişdir. Yəni ki, yayları isti, qışları isə soyuq olur. Buna baxmayaraq, vilayətin ərazisinin çox hissəsi münbit, məhsuldardır və tarixən taxıl, o cümlədən mal-qara ixrac etmişdir. Vilayətə düşən yağıntı düzənliklərdə illik 200–400 mm, dağ silsilələri arasında yerləşən yüksək yaylalarda isə 700–3.000 mm arası dəyişir.İraniləTürkiyəarasındakı dağlıq zona nəm yazlar, quraq yaylar, yağışlı və bəzən qarlı qışlar yaşayır, vilayətin cənub qismi isə getdikcə yarımsəhra və səhra zonalarına keçir.
Kürdüstan dünyanın ən dağlıq regionlarından biridir və soyuq iqlimi mülayim meşələrə ev sahibliyi etmək üçün yetərli illik yağıntıya malikdir. 160,000 kv. metkilor (16,000,000 ha) əraziyə sahib dağ silsilələrinə yaxın yerlərdə otlaqlar və meşəli vadilər var. Şəhərətrafı ərazilərdə əsasənpalıd,iynəyarpaq,çinar,söyüd,qovaqvəzeytunağacları olur.
Vilayətin dağlıq zonanın şimalındakı ərazisində çəmənliklər var ki, bu çəmənliklərdəAbies cilicica,Fagus sylvatica,Quercus coccifera,Quercus brantii,Quercus infectoria,Quercus ithaburensis,Quercus macranthera,Cupressus sempervirens,Platanus orientalis,Pinus brutia,Juniperus foetidissima,Juniperus excelsa,Juniperus oxycedrus,Prunus cerasus,Salix alba,adi göyrüş,Paliurus spina-christi,Olea europaea,Ficus carica,Populus euphratica,Populus nigra,Crataegus monogyna,Crataegus azarolus,alça ağacları,itburnu,Cercis siliquastrum,əsl püstələr,armudvəSorbus graecakimi yabanı ağaclar olur.Vilayətin cənubunda yerləşən səhra ərazi əsasən çöllüklərdən ibarətdir vəpalma,yulğun,xurma,göyrüş,qırtıc,Artemisia herba-albavəpəncərkimi kserik bitkilərə ev sahibliyi edir.
Vilayətdə tapılan heyvanlaraCənubi Qafqaz ayısı,çöldonuzu,adi canavar,adi çaqqal,Hindistan tirəndazı,qırmızı tülkü,ceyran,susamuru,zolaqlı kaftar,İran lanı,uzunqulaqlı kirpi,qulan,manqarvəFərat yumşaqbədənli tısbağasıaiddir.Vilayətdə tapılan quşlaraboz qarğa,adi sığırçın,adi sağsağan,birəbitdən,dağ antı,boz milçəktutan,Kap göyərçini,ütəlgi qızılquş,ağbaş kərkəs,kiçik təqibçi,çəmən haçaquyruğuvə başqaları aiddir.
Dağlar Kürdüstan cəmiyyəti üçün böyük bir coğrafi və mədəni rol oynayır. Kürdlər dağları müqəddəs hesab edirlər. Kürdüstan vilayətində yerləşən dağlaraCudi,Ağrı,Zaqros,Kandil,Sincar,Əbdüləziz,Kürddağ,Cəbəl əl-Əkrad, Şaho, Qabar,HəmrinvəNisiraiddir.
Kürdüstan zəngin su ehtiyatlarına malik bir vilayətdir, xüsusilə də nəzərə alanda ki,Orta Şərqkimi bir regionda yerləşir. Əhatə etdiyi ölkələrin su rezervləri Kürdüstana əsaslanır. Buna görə də vilayətin su ehtiyatları regiondakı siyasi sabitliyi qorumaq üçün zəruridir.
Kürdüstan vilayətinin ağır yağış və qarı ilə səciyyələndirilən yayla və dağları Yaxın və Orta Şərq üçün su rolunu oynayır. Vilayət həmçinin,FəratvəDəcləkimi əhəmiyyətli çayların, o cümlədənKiçik Xabur,Xabur, Tərtər,Ceyhan,Araz,Kür,Səfidrud,KərxəvəHəzilkimi kiçik çayların mənbəyini formalaşdırır. Bu çaylar həm su mənbəyi, həm də ki enerji istehsalı vasitəsi kimi istifadə edilmişdir.İraqvəSuriyabu çaylar və onların qollarının çoxlarını su bəndləri ilə örtmüşdür. Bundan başqa,Türkiyədə geniş su bəndləri sistemi üzərində işləyir.
Kürdüstan vilayətiİrandakıUrmiya gölününqərb sahillərinə qədər uzanır. Əlavə olaraq, vilayətdəVan,ZərivarvəDukangölləri var.
Təxmin edilmiş ki,İraq KürdüstanınınKürdüstan Regional Hökumətinin idarə etdiyi hissəsində 45.000.000 barrel (7.2×109 m³) neft var ki, bu da onu dünyanın ən böyük altında rezervi edir. Bu ehtiyatların çıxarılma prosesinə 2007-ci ildə start verilmişdir.
Əl-Həsəkə mühafəzəsiev sahibliyi etdiyi neft ehtiyatları, eləcə də kənd təsərrüfatı üçün xeyirli torpaqlarına görə coğrafi-siyasi əhəmiyyətə malikdir.
2007-ci ilin iyul ayında Kürdüstan Regional Hökuməti xarici şirkətlərdən 40 yeni neft yatağına yatırım etməsini xahiş etmişdir. Hökumətin arzusu regional neft istehsalını növbəti 5 ildə artırmaq, gündəlik 1.000.000 barrelə (160.000 m³) çatdırmaq idi.İraq Kürdüstanında fəaliyyət göstərən şirkətlərə "ExxonMobil", "Total", "Chevron", "Talisman Energy", "Genel Energy", "Hunt Oil", "Gulf Keystone Petroleum" və "Marathon Oil" aiddir.
2011-ci ilin noyabr ayında "ExxonMobil" İraqın mərkəzi hökumətinin səlahiyyətlilərini şirkətə İraq Kürdüstanında yerləşən altı sahə üzrə tədqiqat hüquqlarını verənneftvətəbii qazilə bağlı müqaviləni imzalamağa çağırmışdır. Bu əraziyə mübahisəli ərazi olanKərkükdə daxil idi.Bu hərəkət İraq hökumətini məcbur etdi ki, "ExxonMobil" ilə olan və cənub ərazilərini əhatə edən müqavilənin ləğv etmək ilə hədə-qorxu gəlsin."ExxonMobil" buna cavab olaraq bildirmişdir ki, əraziyə daxil olan Qərbi Kurna layihəsini tərk edəcək.2019-cu ilin iyun ayında gündəlik 440.000 barrel neft çıxaran Qərbi Kurna neft yatağının fəaliyyətini dayandırmışdır.
Vilayətdə yerləşən və bir qədər çox olan digər mineral ehtiyatlarakömür,mis,qızıl,dəmir,əhəngdaşı,mərmərvəsinkaiddir. Dünyanın ən böyükkükürdyatağı Ərbil şəhərinin cənub-qərbində yerləşir.
2012-ci ilin iyul ayındaTürkiyəiləKürdüstan Regional Hökumətimüqavilə bağlamışdır. Bu müqaviləyə görə, Türkiyəxam neftqarşılığında İraq Kürdüstanını emal olunmuş neft məhsulları ilə təmin edəcək.