Uşaqlıq (anatomiya)

Uşaqlıq(lat.uterus,yunancametra, delphus, hystera) — tək və əzələvi üzvlərdən olub kiçik çanaqda, düz bağırsağın önündə, sidikliyin arxasında yerləşmişdir. Yuxarıda uşaqlıq boruları ilə və aşağıda uşaqlıq yolu ilə birləşir. Uşaqlığım vəzifəsi döllənmiş yumurtanı daxilində müəyyən vaxt bəsləməkdən ibarətdir; döl yetişdikdən sonra uşaqlıq yığılaraq onu xaricə çıxarır. Bu prosesə doğuş deyilir.
Uşaqlıq öndən arxaya yastılaşmış armuda bənzəyir; girdə enli ucu sərbəst olaraq yuxarıya və önə dar, ucu aşağı və arxaya çevrilmişdir. Yuxarı çox hissəsi uşaqlıq cismi –lat.corpus uterivə aşağı az hissəsi uşaqlıq boynu –lat.cervix uteriadlanır. Uşaqlıq cisminin uşaqlıq borularının başlanan yerindən yuxarı olan hissəsi uşaqlıq dibi –lat.fundus uterivə boyna keçən yerinə uşaqlıq boğazı –lat.isthmus uterideyilir. Uşaqlıq boynu da iki hissəyə bölünür: 1) aşağı uşaqlıq yoluna baxan üçdə bir hissəsi –lat.portio vaginalisvə 2) uşaqlıq yolundan yuxarı olan hissəsi –lat.portio supravaginalis. Uşaqlıq öndən arxaya doğru yastılandığına görə onda iki səth və iki yan kənar ayırd edilir.
Səthlərindən biri –lat.facies intestinalisarxaya vədüz bağırsağavə digəri –lat.facies vezicalisönə,sidikliyəbaxır. Yan kənarları –lat.margo uteridexter et sinisterçanağın yan divarlarına baxır. Uşaqlığın daxilində boşluq –lat.cavum uterivardır. Bu boşluq frontal kəsikdəüçbucağabənzəyir; bunun əsası yuxarı və yirvəsi aşağı baxır. Əsasının yan bucaqlarında boruların uşaqlıq dəlikləri –lat.ostia uterina tubaeyerləşmişdir.
Uşaqlıq boşluğu aşağıda boğaz nahiyəsində uşaqlıq boynu kanalına –lat.canalis cervicis uterikeçir. Bu kanal aşağıda uşaqlıq dəliyi (ağzı) –lat.ostium uteri (orificium externum uteri – BNA)vasitəsiləuşaqlıq yolunaaçılaraq ön və arxa dodaqlar –lat.labia anterius et poseriusilə əhatə olunur. Bu dəlik doğmamış qadında (lat.multipara) yarıq şəklində olur.
hej med dig jeg er en lækker steg!!!!
hvad med dig???
uşaqlığın ölçüsü və çəkisi fərdi olaraq. müxtəlifdir. Doğmamış qadında uzunluğu 7–8 sm (bundan 3,5–4,5 sm cisminə və 2,5–3 sm boynuna düşür), ən böyük eni 4 sm və qalınlığı 2–3 sm-dir. Doğmuş qadında uzunluğu və eni 1–1,5 sm böyükdür. Doğmamış qadında çəkisi 40–50 q və doğmuş qadında iki dəfə artıq olur. Uşaqlıq boşluğunun uzunluğu (uşaqlıq dəliyinədək) 6.0 sm-ə bərabərdir.
Uşaqlığın çox hissəsiperitonilə örtülü olduğu üçün onu intraperitonial (peritondaxili) üzvlərdən hesab etmək olar.Visseral peritonarxadan uşaqlığın cismini, boynunu (uşaqlıq yolu hissəsindən başqa) və uşaqlıq yolunun arxa tağını örtərək düz bağırsağın ön səthinə keşir; beləliklə durada düz bağırsaq-uşaqlıq çalası –lat.excavatio rectouterinaəmələ gəlir. Ön tərəfdən periton ancaq uşaqlıq cismini (uşaqlıq boynunadək) örtür və sonra sidikliyin dal səthinə keçərək sidiklik-uşaqlıq çalası –lat.excavatio vesicouterinaəmələ gətirir.Sidiklikboş olduğu zaman periton ön tərəfdən aşağı enərək uşaqlıq boynunun yuxarı hissəsini də örtür.
Visseral periton uşaqlığın ön və arxa səthlərini örtərək yan kənarlarında bir-birinə birləşir və uşaqlığın enli bağını –lat.ligamentum latum uteriəmələ gətirir.
Uşaqlığın enli bağı –lat.ligamentum latum uteriuşaqlıq və çanağın yan divarları arasında, frontal istiqamətdə duraraq dördbucaq şəklini alır. Bunun yuxarı kənarı uzun və azaddır. İçərisindəuşaqlıq borusuyerləşmişdir; aşağı kənarı çanaq dibinin perietal peritonuna keçir. və bayır kənarıdaxili qalça arteriyasıüzərində kiçik çanağın yan divarına bağlanmışdır.
Uşaqlığın enli bağınıçözilə müqayisə etmək olar; bunun səfhələri arasında damar və sinirlərdən başqa bir neçə digər üzv vardır: yuxarı kənarındauşaqlıq borusu, bir az aşağıda uşaqlığın girdə bağı –lat.lig. teres uterivə yumurtalığın xüsusi bağı –lat.lig. ovarii propriumvəyumurtalıqilə ampul arasındayumurtalıq artımıyerləşmişdir.
Uşaqlığın enli bağı yumurtalıq. uşaqlıq borusu və uşaqlıq ilə rabitədə olduğu üçün üç hissəyə bölünür: 1) Boru çözü –lat.mesosalpinxuşaqlıq borusuna yaxın ən yuxarı hissəsi.
2) Yumurtalıq çözü –lat.mesovariumyumurtalığın çöz kənarına bağlanan hissəsi. 3) Uşaqlıq çözü –lat.mesometriumenli bağın yerdə qalan hissəsi son hissənin səfhələri arasında hüceyrəvi toxuma qatı vardır; bu qat uşaqlıq boynunun ətrafında və uşaqlığın yan tərəflərində böyük miqdarda toplaşaraq –lat.parametriumadlanır. Bunu, dəyişmiş serozaltı qat (lat.tela subserosa) kimi təsəvvür etmək olar.lat.Parametriumuşaqlıq boynunu əhatə edərək ön tərəfdə sidiklik, aşağı tərəfdə uşaqlıq yolu və dal tərəfdədüz bağırsaqətrafındakı hüceyrəli toxuma ilə kiçik çanağın yan divarı arasında sıx birləşdirici toxuma dəstəsi yerləşmişdir; buna uşaqlığın baş bağı –lat.ligamentum cardinale uterideyilir və özü də uşaqlığın fiksasiyasında başlıca rol oynayır.
Uşaqlığın girdə bağı –lat.ligamentum teres uteriuşaqlığın yan kənarından, uşaqlıq borusunun uşaqlıq ucundan önə və bir az aşağı başlayıb, enli bağın içərisi ilə əvvəlcə üfüqi istiqamətdə, sonra ön və aşağı doğru kiçik çanağın yan divarınadək gedir və buradan parietal peritonun altı ilə önə və yuxarı qalxaraq qasıq kanalının dərin halqasına çatır. Sonraxayaarteriyası və siniri ilə bərabər qasıq kanalına daxil olur və qarının daxili çəp və köndələn əzələlərindən bir dəstə alır. Bu əzələ kişilərdə xayanı qaldıran əzələyə (lat.musculus cremaster) müvafiqdir. Qasıq kanalının səthi halqasından xaricə çıxarkən, kanalda aldığı əzələ liflərini itirir və bir az getdikdən sonra bir neçə dəstəyə ayrılaraq qasığ dağcığının dərialtı qatında və böyük cinsiüüət dodaqlarının piy təbəqəsində qurtarır. Uşaqlığın girdə bağının uzunluğu 12–14 sm və qalınlığı 3–5 sm-dir. Təkrar doğan qadında uyunluğu və qalınlığı bir az artır. Qurluşuna gəldikdə lifli birləşdirici toxumadan və elastik liflərdən təşkil olunduğunu görürük.
Uşaqlığın divarları bir neçə qişadan: seroz, serozaltı qat, əzələ və selikli qişadan təşkil olunmuşdur.
Seroz qişalat.tunica serosa s. perimetriumuşaqlıq divarının ən nazik təbəqəsidir və uşaqlıq cisminin ön və dal səthlərində bilavasitə əzələ qişası ilə bitişmişdir.
Serozaltı qatlat.tela subserosaancaq uşaqlıq boynunun uşaqlıq yolu üstü hissəsinin (lat.portio supravaginalis) ətrafında və enli bağın uşaqlığa bağlanan kənarında olur və özü dəlat.parametriumadlanır.
Əzələ qişasılat.tunica muscularis s. myometriumuşaqlığın ən qalın təbəqəsidir; əzələ və elastik liflərdən eləcə də lifli birləşdirici toxumadan təşkil olunmuşdur. Bu qişa üç təbəqəyə bölünür: 1) daxili boylama təbəqəsi –lat.stratum submucosumselikli qişanınlat.muscularis mucosaeadlanan təbəqəsinə müvafiqdir; 2) orta həlqəvari təbəqə əzələ qişasının ən əsas kütləsini təşkil edir və özü də həlqəvari istiqamətdə gedən əzələ liflərindən ibarətdir; burada artıq miqdarda venoz kələflər olduğu üçün damarlı təbəqə –lat.stratum vasculareadlanır və 3) səthi boylama təbəqə –lat.stratum supravascularebilavasitə seroz qişanın altında olduğu üçünlat.stratum subserosumadlanır. Bu təbəqəni təşkil edən əzələ liflərinin bir qismi uşaqlıq borusuna, uşaqlıq bağlarına və uşaqlıq boynunun ətrafındakı hüceyrəvi toxumaya keçir. Uşaqlıq boynunun əzələ qişasında artıq miqdardabirləşdirici toxumavə elastik liflərə təsadüf olunur; ona görə qadın doğan zaman uşaqlıq boynu elastiki olduğu üçün çox genələ bilir.
Uşaqlıq boynunun əzələ qişasından bir cüt əzələ dəstəsi başlayaraq arxaya doğru gedir və düz bağırsağın yanlarında II və IIIoma fəqərələrininsümüküstlüyünə bağlanır. Bu əzələdəstələrinəlat.m.rectouterinusdeyilir; bunlar birləşdirici toxuma dəstələri ilə birlikdə peritondan əmələ gəlmiş büküşdə (lat.plica rectouterina) yerləşmişdir. Burada iştirak edən birləşdirici toxuma liflərilat.ligamentum rectouterinumadlanır.
Uşaqlığın selikli qişası –lat.tunica mucosa s. endometriumçəhrayı rəngdədir; uşaqlıq boşliğunda nazik və hamar, kanalda isə qalın və büküşlüdür. Büküşlər kanalın ön və dal divarında yerləşib palma yarpaqlarına bənzədikləri üçünlat.plica palmataadlanırlar.Selikli qişabir qatlı silindrəbənzər vəehtizazlı epitelilə örtülüdür; bunların ehtizazı uşaqlıq dəliyinə doğrudur. Uşaqlıq boynunun uşaqlıq yoluna baxan hissəsi çoxqatlı yastı epitel ilə örtülüdür. Uşaqlıq cisminin selikli qişasında borulu vəzilər –lat.glandulae uterinaevə kanalın selikli qişasında selikli vəzilər –lat.glandulae cervicales uterivardır.
Uşaqlığın rentgenoqramında (metrosalpinqoqrafiya zamanı) kontras maddə ilə dolurulmuş uşaqlıq boşluğu üçbucaq şəklində görünür; bu üçbucağın zirvəsi aşağıya və əsası yuxarıya doğru baxır. Əsasında olan bucaqlar uşaqlıq borularının uşaqlıq dəliklərinə və zirvəsindəki bucaq uşaqlıq dəliyinə müvafiqdir.
Qeyd olunduğu kimi, uşaqlıq kiçik çanaqda düz bağırsağın önündə, sidikliyin arxasında orta xətdə, frontal istiqamətdə yerləşmişdir. Ayaq üstə durmuş vəziyyətdə və sidiklik ilə düz bağırsaq boş olan zaman, uşaqlığın normal vəziyyəti belədir: bütövlüklə önə mailidir və eyni zamanda cismi ilə boynu arasında önə bükülmüşdür, belə ki, dibi önə, sidikliyə doğru baxır. Uşaqlığın ön maili olmasına –lat.anteversiovə önə bükülməsinə –lat.anteflexiodeyilir. Demək, uşaqlıq normal haldalat.anteversio-anteflexiovəziyyətində durur. Əksər hallarda, uşaqlıq bir qədər yan tərəfdə mail olur; bunalat.lateroversiodeyilir. Uşağlığın sağ tərəfə mail olması (lat.dextroversio), sol tərəfə mail olmasından (lat.sinistroversio) daha çox təsadüf edilir.
Uşaqlığın belə bir vəziyyəti xüsusi fiksasiya aparatından asılıdır. Uşaqlığın fiksasiyasında möxtəlif üzvlər iştirak edir:periton, uşaqlıq bağları vəəzələlər, çanaq fassiyası, uşaqlıq yolu və çanaq dibi. Uşaqlığın fiksasiyasında ən əsas rol, onun uşaqlıq yolu vəlat.lig. cardinale uterivasitəsilə çanaq dibinə bağlanması oynayır. Bu bağ sıx birləşdirici toxumadan təşkil olaraq, uşaqlığın enli bağının əsasında çəkilmişdir. Bu bağda lifli toxumadan başqasaya əzələlifləri və damarlar vardır.lat.Lig. cardinalefrontal istiqamətdə duraraq uşaqlığın yan tərəflərə doğru hərəkətinə mane olur və həm də aşağı tərəfdən çanağın xüsusi fassiyası (lat.fascia pelvis) ilə birləşir. Uşaqlıq bağlarından və əzələlərindənlat.lig. teres uteriuşaqlığın atxa tərəfə əyilməsinə vəlat.mm.rectouteriniön tərəfə hərəkət etməsinə mane olurlar.
Uşaqlıq çox təsbit olmasına baxmayaraq müəyyən dərəcədə mütəhərrikdir, odur ki yerdəyişməyə məruz qalır; önə (lat.anteposition), arxaya (lat.retropositio) və yanlara (lat.lateropositio) yerini dəyişir. Bədən vəziyyətini dəyişdikcə uşaqlığın vəziyyəti də dəyişir; qadın arxası üstə yatarsa, uşaqlıq arxaya, oma çuxuruna doğru və yanı üstə yatarsa yan tərəfə doğru əyiləcəkdir. əgərsidiklikdolu olarsa, uşaqlıq dibi düzlənir və yuxarı qalxır. Bəzən uşaqlığın dala mail olmasına –lat.retroversio uterivə dala bükülməsinə –lat.retroflrxio uteritəsadüf olunur. Uşaqlığın bağ aparatı zəifləşərsə uşaqlıq aşağı enir və bəzən xaricə çıxır: buna uşaqlığın düşməsi –lat.prolapsus uterideyilir.
Uşaqlıqlat.anteversio-anteflexiovəziyyətində olduqda ən yuxarı nöqtəsi kiçik çanaq girəcəyindən 2 sm aşağı, dördüncü oma fəqərəsi bərabərliyində olur. Uşaqlıq dibi ilə uşaqlığın dəliyi təxminən bir səthdə (birinci büzdüm fəqərəsindən keçən üfüqi səthdə) olub, boynu kiçik çanağın dal hissəsində və dibi ön hissəsində yerləşmişdir.
Yeni doğulmuş qızların uşaqlığı sidiklik kimi böyük çanaq boşluğunda və uşaqlıq boruları ilə yumurtalıqları qalça çuxurlarında yerləşir. Uşaqlıq boynu cisminə nisbətən uzun (təxminən uşaqlığın2/3-nə bərabərdir) və özü də çox qalındır; cismi yastılaşmış və rudiment halda, divarları nazik və dibi yastıdır. Selikli qişada olanlat.plicae palmataeartıq dərəcədə inkişaf etmiş və uşaqlığın bütün nahiyəsini tutmuşdur,uşaqlıq yoluhissəsi az inkişaf etmiş olur. 9–10 yaşına qədər uşaqlıq zəif inkişaf edir; 12 yaşından sonra sürətlə böyüməyə başlayır: cismi uzanır, divarları qalınlaşır, boşluğu və dibi müəyyən şəkil alır, selikli qişa büküşləri hamarlaşır. Büluğa çatdıqda uşaqlıq cisminin uzunluğu boynuna bərabər olub, uşaqlıq yolu hissəsi böyüyür və uşaqlıq dəliyi girdə çuxurcuğa bənzəyir.
Doğmamış cavan qadının uşaqlığı büluğa çatmış qızın uşaqlığından fərqlənmir. Doğmuş qadının uşaqlığının ölçüləri böyük, cismi boynundan uzun, boşluğu geniş və oval şəklində olur, uşaqlıq dəliyi köndələn yarıq şəklini alır; bu yarıq uşaqlıq yolu hissəsini ön və dal dodaq –lat.labium anterius et posteriusolmaq üzrə iki hissəyə bölür. Ön dodaq dal dodaqdan uzun olur.
Qocalıq dövründə uşaqlığın ölçüləri kiçilir, boynu atrofiya olur,lat.portio vaginalisyavaş-yavaş kiçilir və nəhayət itir, divarları nazikləşir, vəziləri reduksiya edir, selikli qişası öz rəngini itirir və epitel hüceyrələrinin kirpikləri tökülür.
Uşaqlıq bir cüt Uşaqlıq arteriyaları –lat.art-ae uterinaeilə qidalanır. Bunlardaxili qalça arteriyasındanmüstəqil bir surətdə və yaxudgöbək arteriyasıilə bir yerdə başlayırlar və uşaqlıqdan başqa enli və girdə bağların, uşaqlıq borularının, yumurtalıqların və uşaqlıq yolunun qidalanmasında iştirak edirlər.
Uşaqlıqdan venoz qan venalar vasitəsilə əzələ qişasının xaricində olan uşaqlıq venoz kələfinə (lat.plexus venosus uterinus) yığışır və buradan üç yol ilə axır: 1) uşaqlığın yuxarı hissəsindən – yumurtalıq venasına, 2) uşaqlıq boynunun yuxarı hissəsi ilə cisminin aşağı hissəsindən – uşaqlıq venasına və 3) uşaqlıq boynunun aşağı hissəsi ilə uşaqlıq yolundan daxili qalça venasına axır. Uşaqlığın venoz kələfi aşağı tərəfdə düz bağırsağın və sidikliyin venoz kələfləri ilə anastomozlaşır.
Uşaqlığın dibindən və qismən cismindən gələn limfa damarları uşaqlıq borusundan və yumurtalıqdan gələn limfa damarları ilə birləşərək yumurtalıq arteriya və venaları ilə bərabər yuxarı doğru gedir və bel limfa düyünlərinə açılır. Uşaqlıq dibindən yığılan limfanın bir hissəsi girdə bağ ilə gedərək qasıq limfa düyünlərinə tökülür. Uşaqlığın boynundan və qismən cismindən başlayan limfa damarları uşaqlıq arteriyası ilə gedərək daxili qalça, düz bağırsaq və oma limfa düyünlərinə açılır.
Uşaqlıq iki mənbədən sinirlərini alır: simpatik sinirlərinin aşağı qarınaltı kələfdən və parasimpatik sinirlərinin II, III, IV oma sinirlərindən (lat.nn. splanchnici pelvini) qəbul edir. Bunlar uşaqlıq boynu ətrafında kələf (lat.plexus utero vaginalis) əmələ gətirir. Bu kələfdə bir neçə simpatik qanqlion vardır.