Penagos

Coordinadas:43°20′16″N3°48′29″W﻿ / ﻿43.337778°N 3.808056°W43.337778; -3.808056
Penagosest una comunaispagnolade 1.803 abitantes situada in sacomunidade autònomade saCantabria, cumarca deSantander.
In intro de is làcanas suas s'agatat su massitzu dePeña Cabargain ue in mesu b'at unu paesàgiu de prados chi s'intensa faina minerària esertzitada in su tempus coladu at trasformadu introduende·nche comente unos montigros chi si sunt formadas dae aremas, artos  fintzas 40 metros. Numerosas sunt annotamala sas tuvas naturales o provocadas dae su fraigu de sas minas. Custu territòriu de sas betzas minas faghet parte de suParque de Naturaleza de Caibáceno, parcu zoològicu in ue bivent lìberos animales de sa fàuna locale o inoghe trasferidos dae totu su mundu.
Su comunu est formadu dae sos chimbe nùcleos abitados:Arenal,Caibáceno,Llanos,PenagoseSubarzo. Su cabulogu est Penagos chi dat su nùmene a su comunu e istat 24 km  a tesu daeSantander, capitale de saCantàbria.
S'economia, fintzas a s'ùrtima bintina de annos basada traditzionalmente subra s'agricultura e s'allevamentu de su bestiàmene, s'est cunvertida in economia de servìtzios e in parte de indùstria. At contribuidu a custa mudàntzia s'istitutzione de su parcu zoològicu chi at creschidu suturismucun cunsighente fraigu de albergos e de locales de acasàgiu e isvilupu de s'edilìtzia residentziale; pro cantu pertocat s'ocupatzione in s'indùstria importante est istada sa bighinàntzia a sa tzintura industriale de Santander in notàbile crèschida in sos ùrtimos annos.
Sa partzidura de sa populatzione ativa pro setore de impreu registrat su 47,6% de sos prepostos a su setore de sos servìtzios, su 24,2% a s'indùstria, su 17,8% a su setore agropastorale e su 10,4% a s'edilìtzia. S'agricultura si dèdicat printzipalmente a su coltivu de saspatatas, de sa proenda e de sos àrbores de frutora. S'allevamentu de su bestiàmene chi fiat mescamente de boes est atualmente in declinu.
S'andamentu demogràficu de sa comuna in su sèculu cùrridu at subidu artos e bassos sicché su nùmeru de sos abitantes in mèdia est abarradu agiomai costante mancari atualmente si notet una segura imbetzada de sa populatzione. S'edade mèdia de sa populatzione residente est a puntu de 43 annos, inditu de prevalèntzia de sos sèneghes subra sos giòvanos.
Numerosos sunt sos repertos archeològicos chi testimòniant sa presèntzia umana in su paleolìticu superiore. Finas dae sapreistòriaresurtant isfrutadas minas deferru, comente a aiant fatu sosRomanosin su perìodu de sa dominatzione issoro e fintzas in època moderna aiat sighidu s'iscavadura de minerale a pustis impreadu in loco in sas ferrerias finas a  su1989, cando aiat sessadu custa seculare faina minerària e su relativu territòriu fiat istadu sistemadu a parcu zoològicu cun sa creatzione de lagos minores pro sa pisca de sos piscareddos, àreas de ricreatzione e didàticas e de unu habitat chi cunsentit chi sa fàuna locale bivat in istadu lìberu comente cussa importada dae sos chimbe continentes.
Pro su chi pertocat a sa nàschida in s'Edade Mèdiade sas atuales biddas chi formant su comunu s'ischit de antigos documentos chi in su 816 esistiant monastèrios minores e aiat pedidu a inghìriu a sos cales b'aiant de sos abitados tzèdidos dae su conte Gundesindo, chi guvernaiat sa zona, a su monastèriu deSan Vicente de Folede issu creadu e arricadu cun lassas. Intre custas biddas sunt tzitadas localidades de s'atuale comuna de Penagos. In su 1019 Penagos e Cabaiceno sunt tzitados in documentos comente a chi perteneta sasAsturias de Santillanae sos bividores issoro sunt indicados che a gente de mare lìbera chi sèberat su sennore de sas biddas issoro. In su 1404 est sennore de custa zona Pedro Gonzalez de Aguero, a etzetzione de Subarzo chi est in suta de sa giurisditzione de Leonor de sa Vega. A sa fine de su de 14 sèculos s'atuale comunu de Penagos aiat rùidu in manera intrea in sas manos de sa famìlia de sos de sa Vega chi aiant esertzitadu in manera grae e autoritariamente sa sennoria tirende sos mandos de autoamministratzione de su territòriu de chi sas biddas de sa zona godiant in su regìmene pretzedente derealengo, est a nàrrere de dipendèntzia dirìgida dae su re. A nudda fiant bàlidas sas protestas e sas rechertas de torrare a s'antigu regìmene fatas a su reGiuanne IIchi imbetzes aiat afortiadu su domìniu de sos Vega, de issu creados marchesos Santillana. Penagos e unas àteras biddas in suta de su domìniu de sos de sa Vega si fiant tando apellados a sos tribunales intentende su gai naraduPleito de los Valles(protzessu de sas baddes) chi s'aiat risòlvidu prus de unu sèculu a pustis cun sa sentèntzia de saReal Chancilleria deValladolidchi aiat dadu resone a sas baddes e ddis aiat rèndidu su regìmene de realengo. In su 1581 Penagos aiat fatu parte de sasJuntas de las nueve Valles de las Asturias de Santillanachi aiant formadu sa provìntzia e aiant nominadu sosalcaledespròpios (sìndigos) gràtzias a unu privilègiu chi ddis fiat acordadu daeCàrolu IIIin su 1779. Penagos aiat sighidu a tènnere indipendèntzia amministrativa imbiende in su 1815 unu deputadu a sasJuntas de Puente San Miguel.
In su 1822 s'aiat costituidu comunu costitutzionale in sas atuales làcanas. A sa fine de su XX sèculu aiat incumentzadu sa mudadura de comuna rurale in unu modernu tzentru de servìtzios e deturismu.
Sunt de tzitare sas crèsias deSan Jorgea Penagos, de su de 16 sèculos, deSan Pedro Apostola Subarzo, de su de 17 sèculos, de saVirgen de los Remediosa Llanos, de su de 17 sèculos,San Vicente Martira Cabaiceno de su de 17 sèculos,San Juan Bautistaa Arenal de su de 18 sèculos, saCapilla de Nuestra Señora de sa Concepciona Cabaiceno de su de 18 sèculos e s'Ermita de Santa Eulalia, minore crèsia rùstica de su de 17 sèculos.
Pro s'architetura tzivile sunt interessantes su cumplessu de domos populares de su de 18 sèculos a Arenal, su complessu de domos blasonadas de su de 18 sèculos a Llanos, suPalacio de Mirandade su de 17 sèculos a Penagos e suPuente de Bumbarode su de 16 sèculos.
Meda abitadu suParque de Naturaleza de Cabaicenosiat pro s'interessante ambiente de sasminas  betzas siat pro sos numerosos animales chi acasàgiat.
Nuestra Señora de los Remediossu 25 de martzu a Llanos, festa segundu s'avvesu ispagnolu impare sacru e profanu cun protzessone, posta bàndida e a pustis sas tzelebratziones religiosas festa pobulare cun giogos, càntigos, dansas e unas àteras manifestatziones.
In su matessi modu s'acumprint sas festas deSan Vicentesu primu de cabudanni a Cabaiceno, deSan Pedro Apostolsu 29 làmpadas a Sobarzo. Cun carchi diferèntzia sunt sa festa deSan Roquesu 16 de austu a Cabaiceno cun sa disfilada de bambutzeddos gigantes de cartapesta rapresentantes pessonàgios istòricos o de su logu a chi a fatu si ddis ponet fogu, giogu de su palu untadu (àrbore de sa biga), romeria e deSan Jorgea Penagos de su 16 a su 25 de abrile cun giogos, coros, dansas, romeria. A su cumintzu de su beranu a Arenal s'acumprit una festa chi previdet sa beneditzione de sos campos sighida poi de manifestatziones vàrias.
In s'ùrtima domìniga de làmpadas s'acumprit su cuncursu deguidado de romeria, gara gastronomica in sa preparatzione de custu pratu traditzionale de sa comuna de Penagos, cun petza de bigu, patatas, birdura, pisurtzis, antunnas, brodu e binu biancu.