Master və Marqarita

Master və Marqarita(rus.Ма́стер и Маргари́та) —Mixail Bulqakovtərəfindən yazılmış,iblisinateist Sovetlər birliyinə səfərindən bəhs edən roman. Bir çox tədqiqatçılar əsəri XX əsrin ən böyük romanlarından biri kimi dəyərləndirir və SSRİ-də azadlıqların boğulmasına qarşı yazılmış ən güclü satiralardan olduğunu qeyd edirlər.
M. A. Bulqakov XX əsrin əvvəllərində "Caynaqlı mühəndis" adlı roman yazmağı düşünsə də, həmin əsəri az sonra "Master və Marqarita" adlandırır. Bu roman Bulqakovun sonuncu kitabı olur.
"Master və Marqarita" əsərinin sanki özünün sonuncu əsəri olacağını duyan yazıçı onun hər səhifəsinə tükənməz fantaziyasını, başlıca fikir və ideyalarını, bir sözlə, bütün varlığını hopdurmağa çalışmışdır. Əsas məna daşıyıcısı mif olan və "roman içində roman" prinsipinin gözlənildiyi bu əsərdə mif (əslində, din tarixindən götürülmüş hadisə) süjeti müasir zaman fəsilləri ilə paralel inkişaf edir. "Master və Marqarita"da simvolik obrazlardan olan fırtına motivi bütünlüklə romanı əhatə edir və getdikcə artaraq qarşıdakı dünya dəhşətindən xəbər verir.
Bulqakov romanı 1928-ci ildə yazmağa başlamışdır. Belə bir mövzuda əsərinSSRİ–də uğur qazanmasının mümkünsüzlüyünü anlayan və uğurlu gələcəyə ümid etməyən yazıçı romanın ilk əlyazmasını 1930-cu ildə yandırmışdır.1931-ci ildə isə yenidən həmin mövzu üzərində işləməyə başlamışdır. 1935-ci ildə BulqakovABŞ–ınSSRİ–dəki səfirinin iqamətgahı olan "Spaso Evi"nə getmiş və səfir Uilyam Byulit yazıçını roman üzərində işlərini tamamlamağa həvəsləndirmişdir.Əsərin son versiyasının bütün xəttlərini özündə birləşdirən ikinci layihə 1936-cı ildə tamamlanmışdır. Üçüncü layihə isə 1937-ci ildə yekunlaşdırılmışdır.
Əsərin senzuradan keçmiş ilk versiyası (senzura romanın tam mətninin 12%-ni silmiş, həmçinin əsərdə çoxlu mətn dəyişiklikləri etmişdir)Moskvajurnalında (N. 11, 1966 və N. 1, 1967) nəşr edilmişdir.Mətnin silinmiş və dəyişdirilmiş hissələri samizdatın bazasında nəşr edilmişdir. Əsərin 1967-ci ildəFrankfurtdaPosev tərəfindən nəşri zamanı senzuranın redaktələrinin geri qaytarılması isə bu nəşrə əsaslanmışdır. Əsərin tam versiyasıSSRİ–də 1973-cü ildə Anna Saakyants tərəfindən "Xudojstvennaya Literatura" jurnalında nəşr edilmiş və bu nəşr əsərin 1940-cı il nəşri əsasında hazırlanmışdır. Bu versiya 1989-cu ildə ədəbiyyatçı Lidiya Yanovskaya tərəfindən əlyazmalar əsasında romanın son versiyası nəşrə hazırlanana qədər dəfələrlə nəşr edilmişdir.
XX əsr dünya ədəbiyyatının təqdirəlayiq hadisəsi olan "Master və Marqarita" rus ədəbiyyatında o zamana kimi görünməmiş misilsiz, qeyri-adi bir hadisəsi,Qoqolsatirası iləDantepoeziyasının, gülüşlə lirikanın mükəmməl qatışığıdır. Bulqakov "Master və Marqarita"nı yaşadığı dövr və insanlar haqqında tarixi və psixoloji həqiqət kimi qələmə almış, məhz ona görə də roman dövrün bir növ unikal bədii sənədinə çevirilmişdir. Eyni zamanda gələcəyə xitabla yaradılmış bu dərin fəlsəfi hekayət öz yüksək bədiiliyi ilə bütün dövrlərin kitabı ola bilmək səviyyəsinə yüksəlmişdir.
İdeya cəhətdən bütün ciddiyyəti ilə yanaşı, "Master və Marqarita" əsəri, ruhunda azad yaradıcılıq fantaziyasının tam hökm sürdüyü bir romandır.İblishökmranlıq edir, Bulqakovun müasiri – ilhamlanmış Master isə özünün ölməz romanını – bütün həyatının əsərini yaradır. Orada bir yəhudi hökmdarı olanPonti Pilatİsanıedama göndərir, eyni zamanda XX əsrin 20–30-cu illərində "Sadovaya" və "Bronnaya" küçələrində yaşayan insanlar alçaqlıq edir, boş–boşuna vurnuxur, zəmanəyə uyğunlaşır, yaxınlarına belə xəyanət edirlər. Gülüş və qəm, sevinc və ağrı orada elə yüksək səviyyədə bir araya gəlir ki, buna yalnız nağıllarda təsadüf etmək mümkündür. İstedadın məhvindən danışan "Master və Marqarita" işığa və xeyirxahlığa doğru can atmağın meyarı olan sevgi və əxlaqi borc, şərin insaniliyi və yaradıcılığın həqiqiliyi haqqında nəsrlə yazılmış fəlsəfi–lirik poemadır.
Paytaxtda (Moskvada) İblis və onun dəstəsi peyda olur. Müəllifin çox sevdiyi mövzulardan biri olan iblisanəlik bu romanda o qədər realist məzmunludur ki, öz növbəsində romanın personajlarını əhatə edən ziddiyyətli canlı reallığın satirik–qrotesk təsvirinin ən gözəl nümunələrindən biridir. Əsərdə ən müəmmalı obraz və eyni zamanda romanın əsas ideyasının daşıyıcılarından olan Voland alçaqlığı, yalanı, rəzilliyi, acgözlüyü kəskin tənqid edərək Bulqakov Moskvasının üzərindən qəzəblə ötüb keçir. Voland yer üzünə cəza vermək və əfv etmək üçün gəlmişdir və bilir ki, kimi nəyə görə cəzalandırmaq, nəyə görə əfv etmək lazımdır. Volandın kimliyi isə hadisələrin gedişində oxuyucuya aydın olur. İvanuşkadan ötrü o, xarici ölkə casusudur, tarix professoru Berliozdan ötrü ağlını itirmiş sərsəri, yabançıdır, Styopa Lixodeyevdən ötrü cadugərdir, Masterdən ötrü isə ədəbi personaj, lakin əslində Voland İblisin özüdür.
Bir çox araşdırmaçıya görəBibliyamənşəli Volandla İeşua – İisus arasında dərinlərdən gələn gizlin bir bağlılıq vardır. Bulqakov romanının əsas personajlarından biri olan Voland XX əsr rus ədəbiyyatında yaradılmış ən parlaq İblis obrazları sırasındadır. Bulqakovun fəlsəfi konsepsiyasında öz yerinə görə o, mahiyyətindəki bütün fərqliliyinə baxmayaraqFyodor DostoyevskininRoskolnikovuna və ya İvan Karamazovuna yaxındır. Voland ideyası isə hər halda "Faust"dan gəlir. Voland da Mefistofel kimi ayağını çəkir, ümumilikdə isə "Master və Marqarita" "Faust"la səsləşir. Əgər İ. V. Hötenin və M. A. Bulqakovun əsərlərindəki İblis obrazları qarşılaşdırılarsa, o zaman Volandın Mefistofellə, eləcə də Masterin Faustla, Marqaritanın isə Qrethenlə büsbütün əks qütblərdə dayandığı aydın olar.
Hadisələrə xüsusi həyatilik vermək üçün müəllif romanı qəhrəmanların sonrakı həyatından bəhs edən epiloqla bitirir, lakin romanın sonuncu səhifəsini çevirəndən sonra, oxucunun qəlbində xəfif bir kədər doğur.
İnsanın dünya nizamının bir parçası olduğuna zərrəcə şübhə etməyən Bulqakovun fikrincə, mövcud şəraitdə ədaləti bərpa etmək üçün şərlə məhz şər qüvvələr vasitəsiylə mübarizə aparmaq lazımdır. Elə romanın faciəvi qroteski də bundadır. Voland Masterə onun ümidsiz vəziyyətdə yandırdığı Ponti Pilat haqqında romanı qaytarır. Masterin kitabında yenidən canlandırılmış Pilat və İeşua haqqındakı hadisə oxucunu bəşəriyyətin, mənəvi sivilizasiyanın başlanğıc dönəminə aparır və bununla da təsdiqləyir ki, xeyir və şərin mübarizəsi daimidir. O, həyatın öz şərtləri daxilində, bugünkü günün keçici maraqlarının quluna çevrilən və yüksək ehtiraslara qabil olan insanın qəlbindədir.
Süjetin fantastik dönüşü yazıçıya bütöv personajlar məcmusunu oxucunun qarşısında çirkinlikləri ilə canlandırmağa imkan vermişdir. Şər qüvvələr ilə qəfil görüş Berlioz, Latunski, Maygel, Nikonor İvanoviç və digərlərinin iç üzlərini ifşa edir. Şəhər varyetesində Volandın öz köməkçiləri ilə birgə keçirdiyi magiya seansı, hərfi və məcazi mənada bəzi tamaşaçıları soyundurur, lakin müəllif və onun sevimli qəhrəmanları üçün İblis qorxuludur.
Romanda tamamilə fərqli bir inam – insana və insanlığa, sarsılmaz əxlaq qanunlarına inam var. Bulqakov üçün əxlaq qanunları insan qəlbinin elə bir parçasıdır ki, gözlənilən cəza qarşısında dini qorxudan asılı olmamalıdır. Bunun təzahürünü çox böyük bir ədəbi təşkilata başçılıq edən bilikli, lakin vicdansız ateistin şərəfsiz ölümündən asanlıqla sezmək olur. Bulqakovun romanının başlıca qəhrəmanı olan, İsa və Pilat haqqında roman yazan Master də sözün ilahi mənasında möminlikdən uzaq adamdır. O, güclü psixoloji təsirə malik, tarixi mövzuda kitab yazıbdır. Bu roman bütün ziddiyyətləri, düşünən və iztirab çəkən hər bir şəxsiyyətin qəbul etdiyi qərarları həll etməyə və düzgünlüyünü təsdiqləməyə məhkum edilənləri bir növ özündə cəmləşdirən romandır.
Bulqakovun özünün də iştirak etdiyi bir tarixi hadisə — 1935-ci il 24 aprel tarixindəABŞ-ninSSRİ-dəki səfiri Vilyam Bulit tərəfindən Spaso Evində (ABŞ səfirinin Moskvadakı qərargahı) təşkil edilmiş Yaz Festivalı – Master və Marqarita romanının yazılmasına böyük təsir göstərmişdir. Bulit Moskva tarixində o zamana qədər səfirlər tərəfindən keçirilmiş bütün qəbul mərasimlərindən fərqlənən bir mərasimin təşkil olunmasını tapşırmışdı. Dekorasiyaya on brich ağacı daxil edilmiş, otaqlar şamdanlarla bəzədilmiş, yemək masasına fin zanbaqları qoyulmuş, döşəmə nəm ot effekti yaradan xüsusi şəkildə hazırlanmışdı. Festivalın keçirildiyi yerə Moskva zooparkından müxtəlif heyvanlar da gətirilmişdi,
lakinİosif Stalinaralarında Xarici İşlər NaziriMaksim Litvinov, Müdafiə NaziriKliment Voroşilov, Kommunist Partiyasının yüksək vəzifəli şəxsləriNikolay Buxarin,Lazar Kaqanoviç,Karl Radek,Sovet marşallarıAleksandr Yeqorov,Mixail Tuxaçevski,Semyon Budonniyvə yazıçıMixail Bulqakovunda olduğu dörd yüz nəfərin mərasimə qatılmasına icazə verməmişdi.
Mərasim səhər açılana qədər davam etmişdi. Festivala gətirilmiş ayı balalarından birinə Karl Radek tərəfindənşampaniçirilmiş, səhərə yaxın isə zebralardan biri qaçmışdı.
Mixail Bulqakov Yaz festivalını romanın əsas yaddaqalan hissələrindən biri — Bütöv Ayın Yaz Balı kimi təsvir etmişdi.2010-cu ilin 29 oktyabrında orijinal balın keçirilməsinin yetmiş beş illiyi və Master və Marqarita romanının şərəfinə ABŞ-ninRusiyadakısəfiri Con Beyrle tərəfindən yenidən mərasim təşkil edilmişdi.
Ümumilikdə romanın mövzusu xeyir və şərin qarşılıqlı təsirləri, məsumiyyət və günahkarlıq, cəsarət və qorxaqlıq, avtoritar hakimiyyətin məhv etməyə çalışdığı həqiqəti söyləmək məsuliyyəti və azad olmayan dünyada azad ruha sahib olmaq haqqındadır. Sevgi və məsumiyyt romanın dominant mövzularıdır. Marqaritanın Masterə olan məhəbbəti onu öz ərini tərk etməyə məcbur edir və sonda bu məhəbbət qalib gəlir. Onların arasındakı cinsi birliklə yanaşı ruhi birlik də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Roman qarışıq hissi təsir yaradır, lakin sevgisiz sevinc hissinin yaşanması romanda qəti satirik keçidlərlə təsvir edilir. Od, su, dağılam və digər təbii vasitələr romanda ictimai sabitlik yaratmaq üçün vasitələr, işıq və qaranlıq, səs və sakitlik, gün və ay isə müxtəlif güclü qütblər kimi təqdim edilir. Romanın əvvəlindən axırına kimi,MoskvavəYerusəlimarasında əlaqə izlənilir. Roman, xüsusilə onun qorxaqlıq, inam, intellektual maraq və xilaskarlıq motiviGöteninFaustəsərinin böyük təsiri altında yazılmışdır. Onun parlaq ədəbi uğuru, güldürərək qamçılaması, dərin fəlsəfi alleqoriyası və sosio-politik mühitin tənqidinin təkcə keçmişSovetmühiti üçün yox, müasir cəmiyyət üçün də dəyərli olmasındadır.
Ümumilikdə roman Götenin Faust romanının, xüsusilə onun birinci hissəsinin vəŞarl Fransua QunonunFaustoperasının təsiri altında yazılmışdır. Eyni zamandaNikolay Qoqolunəsərləri də Bulqakova təsir etmişdir. Ponti Pilat və Yeşua Ha-Nozrinin dialoqunda isəFyodr Dostoyevskinin"Karamazov qardaşları" romanının ciddi təsiri izlənməkdədir. Şanssız qonaqların gəlməsi səhnəsində "Oblonskilərin evində hər şey qarışmağa başladı" ifadəsində isəLev TolstoyunAnna Kareninaromanına istinad edilir. İblisin yaşayış binasında kütlə arasına çıxması səhnəsinə isə Spaniard Luís Vélez de Guevaranın "Topal İblis" əsərində də rast gəlmək mümkündür.
Romanın ən unudulmaz və tez-tez sitat gətirilən ifadəsi "Əlyazmalar yanmır" (rus.рукописи не горят) ifadəsidir. Master həm şəxsi problemləri həm də XX əsrin 30-cu illərindəStalinrejimininMoskvadayaratdığı problemlərdən əziyyət çəkən bir yazıçıdır. O,SSRİhakimiyyətinin təzyiqlərinə tab gətirməyərək yazdığı romanın əlyazmasını yandırır və romanda təsvir etdiyi hər şeyi yadından çıxararaq unutmağa çalışır. Daha sonar Voland (İblis) yandırdığını sandığı əlyazmanı ona qaytararaq deyir:"Sən bilmirsənmi ki, əlyazmalar yanmır?"Romanın bu hissəsi müəyyən qədər avtobioqrafik xarakter daşıyır. Belə ki, Bulqakov da "Master və Marqarita" romanının ilkin əlyazma nüsxəsini Sovet hakimiyyətinin mənfi münasibəti səbəbiylə yandırmışdı.
Master və Marqaritanın yazıldığı, Bulqakovun Moskvadakı köhnə evi 1980-ci illərdən əsasını Moskvasatanistləritəşkil edən Bulqakov fanatlarının görüş yerinə çevirildi və qonaqlar evin divarlarını müxtəlif məzmunlu qraffitlərlə bəzədilər. Bütün bu qraffitlər isə 2003-cü ildə evin divarlarından silindi, lakin silinməzdən əvvəl onların ən gözəlləri, sonradan divarda bərpa olunması üçün köçürülmüşdü. Tezliklə binanın bütün sakinləri onu tərk etdilər və binada Bulqakovun ev muzeyi yaradıldı.
Muzeydə Bulqakovun şəxsi əyaları, fotoları saxlanılır və onun həyatı, yaradıcılığı və müxtəlif əsərləri haqqında sərgilər təşkil olunur. Həmçinin muzey müxtəlif ədəbi və poetik məclislərin keçirildiyi məkan kimi də tanınıb.
Master və Marqaritanın təsiri ilə bir çox yazıçı və musiqiçilər müxtəlif əsərlər yaratmışlar.