Biologiya

Biologiya(yun.βίος"həyat",yun.λόγος) — canlılar və onların ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsi haqqında elm.Biologiya termini 1802-ci ildə fransız təbiətşünasıJ.B. Lamarkvə alman tədqiqatçısıQ. Treviranustərəfindən təklif edilmişdir.Həyatın bütün təzahürləri: canlı varlıqların müxtəlifliyi, quruluşu, funksiyaları və onların təbii qruplaşmaları, yayılması, mənşəyi və inkişafı, bir-biri ilə və cansız təbiətlə həm indiki, həm də keçmişdəki əlaqələri biologiyanın tədqiqat obyekti — predmetidir. Bu elmin kompleksliyinə baxmayaraq, onu vahid və tutarlı bir sahəyə birləşdirən konseptlər vardır. Biologiyahüceyrənihəyatın,genləriirsiyyətinəsas vahidi kimi,təkamülüisənövlərin yaranmasınınvənəslinin kəsilməsinisürətləndirən mühərrik kimi qəbul edir.Canlı orqanizmlərhomeostaz olaraq adlandırılan stabil və həyati vəziyyəti saxlamaq üçünenerjiniçevirərək və lokalentropiyalarınıazaldaraq sağ qalanaçıq sistemlərdir.
Biologiyanın alt sahələri tətbiq olunan tədqiqat metodları və öyrənilən sistem növü ilə müəyyən edilir:nəzəri biologiyakəmiyyət modellərini formalaşdırmaq üçün riyazi metodlardan istifadə edir.Eksperimental biologiyairəli sürülən nəzəriyyələrin doğruluğunu yoxlamaq və həyatın əsas mexanizmlərini və onun sistemin mürəkkəbliyinin tədricən artması yolu ilə təxminən 4 milyard il bundan əvvəlcanlı olmayan maddədən necə meydana gəldiyinivə necətəkamül etdiyinianlamaq üçün empirik təcrübələr həyata keçirir.
Biologiya terminiyunan dilindəβίος, bios, "həyat" və -λογία, -loqia, "öyrənmək" sözlərindən yaranmışdır.İsveç alimiKarl Linney1736-cı ildə BibliothecaBotanikaadlı əsərindəbiologiterminini istifadə etdi. Bu biologiya termininin ilk latınlaşdırılmış istifadəsi idi. Həmin terminin 1766-cı ildə yenidənXristian Volfunardıcılı olanMaykl Kristof HanovunPhilosophiae naturalis sive physicae: tomus III, continens geologian, biologian, phytologian generalisadlı əsərində istifadə edildi. Terminin ilk alman dilindəki versiyası (Biologie) 1771-ci ildəLinneyinəsərinin tərcüməsində idi. Bu termini 1797-ci ildə Teodor Corc Avqust RouzGrundzüge der Lehre van der Lebenskraftadlı kitabın müqəddiməsində istifadə etdi.Karl Fridrix Burdaxtermini 1800-cü ildə insanın morfoloji, fizioloji və psixoloji baxımdan daha məhdud bir mənada öyrənilməsində istifadə etmişdir (Propädeutik zum Studien der gesammten Heilkunst). TerminQotfrit Reinhold Treviranustərəfindən yazılmış altı cildlikBiologie, oder Philosophie der lebenden Natur(1802–22) adlı traktat ilə müasir istifadəyə daxil oldu, o, bu barədə bu cür bildiriş etdi:
Müasir biologiya nisbətən yeni bir inkişaf olsa da, onunla əlaqəli və ona daxil olan elmlər qədim dövrlərdən bəri öyrənilmişdir.Təbiət fəlsəfəsiMesopotamiya,Misir,Hindistan yarımadasıvəÇininqədim sivilizasiyaları qədər erkən tarixdə öyrənilmişdir. Ancaq müasir biologiyanın mənşəyi və təbiəti tədqiqinə yanaşması daha çox qədimYunanıstanaqədər gedib çıxır.Tibbin rəsmi tədqiqiFaraonik Misirəgedib çıxsa da, biologiyanın inkişafına ən çox töhfə verənAristotel(e.ə. 384–322) idi. Naturalist meyllərini göstərdiyiHeyvanlar tarixiəsəri və digərləri və daha sonra bioloji səbəbiyyət və həyatın müxtəlifliyinə yönəlmiş daha empirik əsərlər xüsusi ilə əhəmiyyətlidir.LiseydəAristotelin davamçısıTeofrastusbotanikamövzusunda antik dövrün bitki elmlərinə, hətta,orta əsrlərədə ən əhəmiyyətli töhfəsi olaraq qalanbotanikamövzusunda bir sıra kitablar yazmışdı.
Biologiya üzrə əsərlər yazmış [[Orta əsrlərislam dünyasındaelm|orta əsr İslam dünyası]] alimlərindənəl-Cahiz(781–869) vəDinəvəri(828–896)botanika üzrə əsərlər yazmışdı,əl-Razi(865–925)anatomiyavəfiziologiyaüzrə əsərlər yazmışdı. Tibb Yunanfilosoflarınınənənələri üzrə çalışan İslam alimləri tərəfindən xüsusilə yaxşı öyrənilmişdir, təbiət tarixi isə xüsusilə, sabit bir həyat ierarxiyasını dəstəkləməkləAristotelindüşüncəsinə fokuslanırdı.
Antoni van Levenhukunmikroskopu təkmilləşdirməsi ilə biologiya tez inkişaf etməyə və böyüməyə başladı. Məhz o zaman alimlərspermatozoid,bakteriya, infuzoriya və mikroskopik həyatın müxtəlifliyini kəşf etdilər.Yan Svammerdamtərəfindən aparılan araşdırmalarentomologiyayayeni maraq gətirdi və mikroskopikdiskesiyanınvə boyamağın əsas texnikalarını inkişaf etdirməyə kömək etdi.
Mikroskopiyadaəldə edilən irəliləyişlər bioloji təfəkkürə də güclü təsir göstərmişdir. XIX əsrin əvvəllərində bir sıra bioloqlar hüceyrənin mərkəzi əhəmiyyətinə diqqət yetirdilər. Sonra, 1838-ci ildəŞleydenvəŞvann, universal ideyalarını təbliğ etməyə başladılar: (1) orqanizmin əsas vahidi hüceyrədir və (2) individual hüceyrələrhəyatınbütün xarakteristikalarına malikdir,baxmayaraq, bu fikrə qarşı gəlirdilər, (3) bütün hüceyrələr digər hüceyrələrdən bölünmə yolu ilə əmələ gəlir.Robert RemakvəVirxov Rudolfunçalışmaları sayəsində ancaq 1860-cı illərə qədər bir çox bioloqhüceyrə nəzəriyyəsiolaraq bilinən nəzəriyənin bu hər üç prinsipini qəbul etdi.
Bu vaxt taksonomiya və təsnifat təbiət tarixçilərinin diqqət mərkəzinə çevrildi.Karl Linney1735-ci ildə təbii dünya üçün əsas birtaksonomiyanəşr etdi (variasiyaları indiyə qədər istifadədədir) və 1750-ci ildə bütün növləri üçünelmi adlartəqdim etdi.Jorj-Lui Lekler de Büffonbu növlərə süni kateqoriyalar kimi baxırdı və canlı orqanizmlərin ortaq atadan gəlməsi ehtimalını irəli sürürdü.Təkamülünəleyhinə olsa da Büffon,təkamül düşüncəsi nin tarixindəəsas fiqurdur; onun çalışmaları həmLamarkın, həm dəDarvinintəkamül nəzəriyyələrinə təsir göstərmişdir.
Ciddi təkamül düşüncəsi tutarlı təkamül nəzəriyyəsini təqdim edən ilk alimJan-Batist Lamarkınəsərləri ilə başladı.Təkamülün heyvanların xüsusiyyətlərinə ekoloji təsirin nəticəsi olduğunu söyləyirdi, yəni daha tez-tez istifadə edilən bir orqan daha da kompleksləşir və daha səmərəli hala gəlir, beləliklə, heyvan ətraf mühitə daha da uyğunlaşır.Lamarkbu qazanılmış xüsusiyyətlərin daha sonra heyvan nəslinə keçə biləcəyinə, onları daha da inkişaf etdirəcək və mükəmmələşdirəcəyinə inanırdı.Ancaq,Humboldtunbiogeoqrafik yanaşmasını,Layelinvahid geologiyasını,Maltusunnüfuz artımına dair yazılarını və özünün morfoloji ekspertizasını və geniş müşahidələrini birləşdirərəktəbii seçməəsasında daha uğurlu bir təkamül nəzəriyyəsini irəli sürən İngilis təbiətşünasÇarlz Darvinidi: oxşar əsaslanmalar və sübutlarla Darvindən müstəqil olaraq Alfred Rassel Uolles də eyni nəticələrə gəldi.Mübahisə mövzusu olmasına baxmayaraq (bu günə qədər davam edir) , Darvinin nəzəriyyəsi tez bir zamanda elmi ictimaiyyət arasında yayıldı və qısa müddətdə sürətlə inkişaf edən biologiya elminin mərkəzi aksioması oldu.
İrsiyyətin fiziki təsvirinin kəşfi təkamül prinsipləri vəpopulyasiya genetikasıilə birlikdə ortaya çıxdı. 1940-cı və 1950-ci illərin əvvəllərində aparılan təcrübələr göstərdi ki,DNTgenkimi bilinən xüsusiyyət daşıyıcı vahidləri saxlayanxromosomlarıntərkib hissəsidir.Virusvəbakteriyakimi yeni model orqanizmlərə yaranan diqqət və 1953-cü ildə DNT-nin ikiqat spiral quruluşunun kəşfi iləmolekulyar genetikadövrünə keçidi işarə edir. 1950-ci illərdən bu günə qədər biologiya molekulyar sahədə böyük ölçüdə genişlənmişdir. DNT-ninkodonlarıehtiva etdiyi anlaşıldıqdan sonragenetik kodHar Qobind Korana,Robert HollivəMarşal Uarren Nirenberqtərəfindən "qırıldı".Nəhayət,İnsan Genomu Layihəsi1990-cı ildə ümumi insangenomununxəritələşdirilməsi məqsədi ilə başladıldı. Bu layihə 2003-cü ildə mahiyyət etibarilə tamamlandı,sonrakı təhlillər hələ də dərc olunur. İnsan Genomu Layihəsi biologiya ilə bağlı toplanmış bilikləri insan orqanizminin və digər orqanizmlərin orqanlarının funksional, molekulyar tərifinə daxil etmək üçün qloballaşan səylərin ilk addımı idi.
Hüceyrə nəzəriyyəsihüceyrəninhəyatınəsas vahidi olduğunu, bütün canlıların bir və ya bir neçə hüceyrədən təşkil olunduğunu və bütün hüceyrələrinhüceyrə bölünməsiyolu ilə başqa hüceyrələrdən meydana gəldiyini ifadə edir.
Çoxhüceyrəli orqanizmlərdəorqanizmin bədənindəki hər bir hüceyrə döllənmişyumurtadakıtək hüceyrədənəmələ gəlir. Hüceyrə həmçinin bir çox patoloji prosesin əsas vahidi hesab olunur.Bundan əlavə metabolizma olaraq bilinən funksiyanın bir hissəsi olan proseslərdə enerji axışı fenomeni hüceyrələrdə meydana gəlir. Və sonda, hüceyrələrdə hüceyrələrin bölünməsi zamanı hüceyrədən hüceyrəyə ötürülən irsi məlumatlar (DNT) var. Həyatın mənşəyi üzrə araşdırmalar,abiogenez, ilk hüceyrələrin mənşəyini kəşf etmə təşəbbüsüdür.
Biologiyada əsas mərkəzi anlayış həyatın təkamül yolu ilə dəyişməsi və inkişaf etməsi və məlum olan bütün həyat formalarının ortaq bir mənşəyə sahib olmasıdır. Təkamül nəzəriyyəsi irəli sürür ki,Yerplanetində yaşayan və nəsli kəsilmiş bütünorqanizmləreyni əcdaddan gəlir və ya eyni əcdadgenefondunasahibdir.Bütün orqanizmlərin bu universal ortaq əcdadınıntəxminən3.5 milyard il bundan əvvəlyaşadığı güman edilir.Bioloqlargenetik kodunmövcudluğunu bütünbakteriyalar,arxeyalarvəeukaryotlarüçün ümumi bir mənşə nəzəriyyəsinin lehinə qəti sübut kimi qəbul edirlər (bax:həyatın mənşəyi).
Təkamül termini elmi leksikonaJan-Batist Lamarktərəfindən 1809-cu ildə təqdim edildivə əlli il sonraÇarlz Darvintəkamülün hərəkətverici qüvvəsi olaraq təbii seçmənin elmi bir modelini yaratdı.(Alfred Rassel Uels təkamül konsepsiyası ilə əlaqədar tədqiqat və eksperiment apardığı üçün bu konsepsiyanın birgə kəşfçisi kimi tanınır.)Təkamül hazırda Yer üzündə mövcud olan böyük variyasiyaları izah etmək üçün istifadə olunur.
Darvintəbii seçməvə yasüni seçməproseslərinə məruz qaldıqda növlərin təkamül edəcəyini və ya öləcəyini nəzəriyyələşdirdi.Genetik sürüklənmənəzəriyyəninmüasir sintezindətakamül inkişafının əlavə mexanizmi kimi qəbul edilir.
Təkamül tarixi növlərin digər bütün növlərəfilogeniyaolaraq bilinən genealoji əlaqəsi ilə birlikdə mənşəyinə görə onların xarakterik cəhətlərini göstərir. Biologiyaya çoxşaxəli yanaşmalar filogeniya haqqında məlumat yaradır. Bunlara molekulyar biologiyanın məhsulu olan DNT ardıcıllığının müqayisələri (xüsusən dəgenomika) və vəpaleontologiyanınməhsulu olanfosillərinvə ya qədim orqanizmlərin digər qeydlərinin müqayisələri daxildir.Bioloqlarfilogenetika,fenetikavəkladistikadaxil olmaqla müxtəlif metodlar vasitəsi ilə təkamül əlaqələrini təşkil və təhlil edirlər.
Təkamül həyat formalarının təbii tarixinin dərk edilməsi və mövcud həyat formalarının təşkili anlayışı ilə əlaqəlidir. Bu təşkilatlar yalnız təkamül prosesi ilə necə meydana gəldikləri baxımından başa düşülə bilər. Nəticə etibarilə, təkamül biologiyanın bütün sahələri üçün mərkəzi əhəmiyyət daşıyır.
Genlərbütünorqanizmlərdəirsiyyətin əsas vahidlərdir. Bir genirsiyyətinbir vahiddir və müəyyən bir şəkildə bir orqanizmin formasına və ya fəaliyyətinə təsir göstərənDNTbölgəsinə uyğundur. Bakteriyalardan heyvanlara qədər bütün orqanizmlər DNT-nizülallaraköçürən və çevirən eyni əsas mexanizmə sahibdir. Hüceyrələr bir DNT genini genin birRNTvariantınatranskripsiyaedir, sonra isə ribosom RNT-ni protein olaraq bilinənamin turşularınınardıcıllığınatranslyasiyaedir. RNT kodonundan amin turşusunatranslyasiya koduəksər orqanizmlər üçün eynidir. Məsələn, insanlardainsulinikodlayan DNT ardıcıllığı bitki kimi digər orqanizmlərə yerləşdirildikdə dəinsulinikodlaşdırır.
DNTeukaryotlardaxəttixromosomlar,prokariotlardadairəvi xromosomlar şəklində tapılır.XromosomDNTvəhistonlardanibarət mütəşəkkil strukturdur. Bir hüceyrədəki xromosomlar çoxluğu vəmitoxondrilərdə,xloroplastlardavə ya digər bölgələrdəki irsi məlumatlar kollektiv olaraq bir hüceyrəningenomuolaraq bilinir. Eukaryotlarda genomik DNThüceyrə nüvəsindəvə ya az miqdardamitoxondrivəxloroplastlardalokallaşdırılır. Prokaryotlarda DNT nükleoid adlanan sitoplazma içərisində nizamsız formalı bir struktur daxilində tutulur.Bir genomdakı genetik məlumat genlər daxilində tutulur və bu məlumatların bir orqanizmdəki cəmi onungenotipiadlanır.
Homeostazaçıq sistemindaxili mühitini stabil saxlamaq üçün qarşılıqlı tənzimləmə mexanizmləri tərəfindən idarə olunan çoxsaylıdinamik tarazlıqdüzəlişləri vasitəsilə tənzimləmək qabiliyyətidir.Birhüceyrəlivə yaçoxhüceyrəlibütün canlıorqanizmlərhomeostaz nümayiş etdirir.
Dinamik tarazlığı qorumaq və müəyyən funksiyaları səmərəli şəkildə yerinə yetirmək üçün bir sistem pozulmaları aşkarlamalı və buna cavab verməlidir. Pozulma aşkar edildikdən sonra bioloji sistem normal şəkildə bir orqanın və ya sistemin aktivliyini azaldaraq və ya artıraraq mühiti stabilləşdirənəks rapitəvasitəsilə cavab verir. Misal olaraq; şəkər səviyyəsi çox aşağı olduqdaqlükaqonunifraz edilməsi.
Canlı orqanizmin həyatda qalmasıenerjinindavamlı daxilolmasına bağlıdır. Hüceyrələrin quruluşu və funksiyasından məsul olan kimyəvi reaksiyalar qida rolunu oynayan maddələrdən enerji əldə edir və yeni hüceyrələrin əmələ gəlməsində və davamlı olması üçün onu dəyişdirir. Bu prosesdə qida meydana gətirənkimyəvi maddələrinmolekullarıiki rol oynayır: birincisi, onlar orqanizmin bioloji,kimyəvi reaksiyalarındadəyişdirilə və təkrar istifadə edilə bilən enerjini ehtiva edir; ikincisi, qida həmin orqanizmə yararlı olan yeni molekulyar quruluşlara (biomolekullara) çevrilir.
Ekosistemə enerjinin daxil olmasından məsul olan orqanizmlər istehsalçı və yaavtotrofadlanır.Təxminən bütün bu orqanizmlər enerjisinigünəşdənalır. Bitkilər və digər fototroflar xammalın enerjini sərbəst buraxmaq üçün rabitələri qırıla bilən ATP kimi üzvi molekullara çevrilməsi üçünfotosintezadlanan bir proses vasitəsilə günəş enerjisindən istifadə edirlər.Bununla yanaşı, bir neçəekosistemtamamiləmetan,sulfidvə ya digər qeyri-luminal enerji mənbələrindənxemotroflarınəldə etdiyi enerjiyə bağlıdır.
Beləliklə, bu cür əldə edilən enerjinin bir hissəsibiokütləistehsal edir və qalan enerji isə digər həyat formlarının böyüməsi və inkişafında istifadə edilir. Bu biokütlə və enerjinin qalan hissəsinin əksəriyyəti tullantı molekulları və istilik şəklində itir. Kimyəvi maddələrə tutulan enerjinin həyatı davam etdirmək üçün faydalı enerjiyə çevrilməsi üçün ən vacib proseslərmetabolizmvəhüceyrə tənəffüsüdür.
Molekulyar biologiyabiologiyanın molekulyar səviyyədə öyrənilməsidir.Bu sahə biologiyanın digər sahələri, xüsusən dəgenetikavəbiokimyasahələri ilə örtüşür. Molekulyar biologiya bir hüceyrə içərisindəki müxtəlif sistemlərin qarşılıqlı əlaqələrini, o cümlədən DNT, RNT və protein sintezinin qarşılıqlı əlaqələrini və bu qarşılıqlı əlaqələrin tənzimlənməsini öyrənir. Növbəti, daha böyük miqyasda hüceyrə biologiyası hüceyrələrin daxili davranışları, digər hüceyrələrlə və mühiti ilə qarşılıqlı əlaqəsi də daxil olmaqla onların quruluş və fizioloji xüsusiyyətlərini tədqiq edir. Bu tədqiqatbakteriyakimi təkhüceyrəli orqanizmlərdə vəinsanlarkimi çoxhüceyrəli orqanizmlərin xüsusi hüceyrələrində həmmikroskopiksəviyyədə, həm dəmolekulyarsəviyyədə aparılır. Hüceyrələrin quruluşunu və fəaliyyətini anlamaq bütün bioloji elmlər üçün əsasdır. Hüceyrə növləri arasındakı oxşarlıqlar və fərqlər molekulyar biologiyaya ilə xüsusilə əlqəlidir.
Anatomiyaorqanvə orqanlar sistemi kimi makroskopik strukturları öyrənir.
Genetikagenlər,irsiyyətvəorqanizmlərinvariyasiyalarını öyrənir.Genlər zülalların sintezi üçün hüceyrələrə lazım olan məlumatları kodlaşdırır və bu da orqanizmin yekunfenotipinətəsir etməkdə mərkəzi rol oynayır. Genetika müəyyən bir genin fəaliyyətinin araşdırılmasında və ya genetik qarşılıqlı əlaqələrin təhlilində istifadə olunan tədqiqat vasitələrini təmin edir. Orqanizmlərdə genetik məlumatlar fiziki olaraqxromosomlardasaxlanılır. Xromosomlarda bu məlumatDNTmolekullarındaamin turşularının müəyyən bir ardıcıllığı ilə təmsil olunur.
İnkişaf biologiyasıorqanizmlərin böyümə və inkişaf proseslərini öyrənir.Embriologiyadanbaşlanğıcını götürən inkişaf biologiyası,hüceyrə böyüməsinə, hüceyrə fərqliliyinə vətoxumalara, orqanlara vəanatomiyadoğru artan proses olan hüceyrə morfogenesizinə genetik nəzarəti öyrənir.İnkişaf biologiyasındayuvarlaq qurdlar üçünmodel orqanizmCaenorhabditis elegans,meyvə milçəyi üçünDrosophila melanogaster,zebra balığı üçünDanio rerio,siçan üçünMus musculusvəalaqüçünArabidopsis thaliana-dır.(Model orqanizm müəyyən biolojifenomenləribaşa düşmək üçün geniş tədqiq olunan bir növdür, bu orqanizmdə həyata keçirilən tədqiqatlar digər orqanizmlərin işləyişi haqqında məlumat verir.)
Fiziologiya canlı orqanizmlərin bütövlükdə fəaliyyətindəki mexaniki, fiziki və biokimyəvi proseslərinin öyrənilməsidir. "Struktur və funksiya" biologiyada mərkəzi əhəmiyyət daşıyır. Fizioloji tədqiqatlar ənənəvi olaraqbitki fiziologiyasıvəheyvan fiziologiyasıolaraq iki yerə bölünür, lakin hansıorqanizminöyrənilməsindən asılı olmayaraq fiziologiyanın bəzi prinsipləri universaldır. Məsələn, maya hüceyrələrinin fiziologiyası haqqında öyrənilənlər insan hüceyrələrinə də aid edilə bilər.Heyvanfiziologiyası insan fiziologiyasının alət və tədqiqat metodlarının istifadəsini insan olmayan növlərə qədər genişləndirir. Bitki fiziologiyası hər iki tədqiqat sahəsindən yararlanır.
Fiziologiyasinir,immun,endokrin,tənəffüsvəqan dövranısistemlərinin, fəaliyyətini və qarşılıqlı təsirini öyrənir. Bu sistemlərin tədqiqinevrologiyavəimmunologiyakimi tibbi yönümlü sahələr ilə bölüşülür.
Təkamül biologiyasınövlərinəcdadı, mənşəyi və onların zaman ərzində dəyişməsini tədqiq edir. Təkamül tədqiqatlarından biologiyanın taksonomik yönümlü sahələri faydalanır. Məsələn,mammalogiya,ornitologiya,botanikavə yaherpetologiyakimi.
Təkamül biologiyası qismən təkamülün rejimi və tempi ilə bağlı suallara cavab tapmaq üçün fosil qeydlərindən istifadə edənpaleontologiyayavə qismənpopulyasiya genetikasıkimi sahələrdəki inkişaflara əsaslanır.1980-ci illərdəinkişaf biologiyasıtəkamül inkişaf biologiyasınıntədqiqi iləmüasir sintezdənilk çıxarılmasından sonra təkamül biologiyasının tərkib hissəsinə yenidən daxil oldu.Filogenetika,sistematikavətaksonomiyatəkamül biologiyasının bir hissəsi hesab olunan əlaqəli sahələrdir.
Birdən çox spesifikasiya hadisələri, növlər arasındaki əlaqələrin ağac quruluşlu sistemini yaradır. Sistematikanın rolu bu əlaqələri, yəni növlər və növ qrupları arasındakı fərqləri və oxşarlıqları öyrənməkdir.Bununla birlikdə,sistematikatəkamül düşüncəsinin yayılmasından çox əvvəl fəal tədqiqat sahəsi idi.
Ənənəvi olaraq, canlılar beş aləmə bölünür:Monera;Protista;Göbələklər;Plantae;Animalia.Ancaq indi bir çox alim bu beş aləm sistemini köhnəlmiş hesab edir. Müasir alternativ təsnifat sistemləriüç domen sistemindənbaşlanır:Arxeya(əslən Archaebacteria) Bakteriyalar (əslən Eubakteriyalar) vəEukaryota(protistlər,göbələklər,bitkilərvəheyvanlar).Bu domenlər hüceyrələrin nüvələri olub olmadığını, həmçininribosomlarkimi əsas biomalekulların kimyəvi tərkibindəki fərqləri əks etdirir.
Bundan əlavə, hər bir aləm ayrı növ təsnif olunana qədər rekursiv şəkildə parçalanır: domen; aləm; tip; sinif; dəstə; fəsilə; cins; növ.
Bu kateqoriyadan başqa, metabolik fəaliyyət baxımından "həyatın kənarında" olan məcburi hüceyrədaxili parazitlər varki, bir çox alim bu cür quruluşları həyatı müəyyən edən ən azı bir və ya daha çox əsas funksiya və ya xüsusiyyətlərin olmaması səbəbindən canlı olaraq təsnif etmir. Onlarviruslar,viroidlərvəprionlarkimi təsnif edilir.
Bir orqanizmin elmi adı onun cinsindən və növündən törədilir. Məsələn, insanlarHomo sapienskimi təsnif edilir.Homocins,sapiensnövdür. Bir orqanizmin elmi adını yazarkən cinsin ilk hərfini böyük hərflə, növün isə kiçik hərflərə yazılması düzgündür.Əlavə olaraq, bütün termin kursiv və ya altdan xətt çəkilmiş şəkildə yazıla bilər.
Dominant təsnifat sistemiLinnaean taksonomiyasıadlanır. Buraya sıralar vəbinomial nomenklaturadaxildir. Orqanizmlərin necə adlandırılması,yosunlar, göbələklər və bitkilər üçün Beynəlxalq Nomenklatura Kodeksi(ICN),Beynəlxalq Zooloji Nomenklatura Kodeksi (ICZN)vəBeynəlxalq Bakteriya Nomenklaturası Kodeksi (ICNB)kimi beynəlxalq razılaşmalarla tənzimlənir. Bioloji xüsusiyyətləri göstərən virusların, viroidlərin, prionların və digər bütün sub-virusların təsnifatıBeynəlxalq Viruslar Taxonomiyası Komitəsi (ICTV)tərəfindən aparılır və Beynəlxalq Viral Təsnifat və Nomenklatura Kodeksi (ICVCN) kimi tanınır.Bununla birlikdə, bir neçə başqa virus təsnifatı sistemi mövcuddur.
Birləşmə layihəsi, BioCode, bu üç sahədəki nomenklaturanı standartlaşdırmaq cəhdi ilə 1997-ci ildə nəşr olundu, lakin hələ rəsmi olaraq qəbul edilməmişdir.BioCode layihəsinə 1997-ci ildən bəri az əhəmiyyət verilir; əvvəlcə 1 yanvar 2000-ci ildə planlaşdırılan həyata keçirilmə tarixi diqqətdən kənar keçdi. Mövcud kodların dəyişdirilməsi əvəzinə, onlar üçün vahid kontekst təmin edəcək yenidən işlənmiş BioCode 2011-ci ildə təklif edilmişdi.Bununla birlikdə, 2011-ci il Beynəlxalq Botanika Konqresi BioCode təklifini nəzərdən keçirməkdən imtina etdi.ICVCNviral təsnifatı daxil etməyən BioCode xaricindədir.
Ekologiyacanlı orqanizmlərinpaylanmasının və çoxluğunun, onların ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsinin öyrənilməsidir.Bir orqanizm digər orqanizmləri və biotik komponentləri, eləcə dəiqlimvə ekologiya kimi lokal abiotik amilləri (canlı olmayan) əhatə edən mühiti bölüşür.Bioloji sistemlərin öyrənilməsinin çətin olmasının səbəbi, digər orqanizmlərlə və ətraf mühitlə çoxlu qarşılıqlı əlaqənin, hətta kiçik miqyasda da olmasının mümkünlüyüdür. Lokal şəkər qradientinə cavab verən mikroskopik birbakteriya,Afrikasavannasındayemək axtaran bir aslan qədər ətraf mühiti ilə qarşılıqlı əlaqədədir. Hər hansı bir növ üçün davranışlar kooperativ, rəqabətcil,parazitarvə yasimbiotikola bilər. İki və ya daha çox növ ekosistemdə qarşılıqlı təsirdə olduqda vəziyyət daha mürəkkəbləşir.
Ekoloji sistemlər individual orqanizmlərin ekologiyasından başlayaraq,populyasiyalara,ekosistemlərəvə nəhayətbiosferəqədər müxtəlif səviyyələrdə öyrənilir.Populyasiya biologiyasıtermini qarşılıqlı olaraqpopulyasiya ekologiyasıilə əvəz olunur baxmayaraq, populyasiya biologiyasıxəstəliklər,viruslarvəmikroblarüçün istifadə olunur, populyasiya ekologiyası termini isə daha çox bitki və heyvanların öyrənilməsinə tətbiq olunur. Ekologiya bir çox alt sahəyə bölünür.
Etologiyaheyvan davranışlarını öyrənir (xüsusən dəprimatlarvəkanidlərkimi sosial heyvanların) və bəzənzoologiyanınbir qolu hesab olunur. Etoloqlar davranışıntəkamülüvətəbii seçmənəzəriyyəsi baxımından davranış anlayışı ilə xüsusilə maraqlanırlar. Bir mənada ilk müasir etoloqÇarlz Darvinidi, o, yazdığıİnsanda və heyvanlarda duyğuların ifadəsikitabı ilə bir çox etoloqun bu sahəyə gəlməsinə tədir göstərdi.
Biocoğrafiyaplitə tektonikası,iqlim dəyişikliyi,yayılmavəmiqrasiyavəkladistikakimi mövzulara fokuslanaraq orqanizmlərinYerdəyayılma və paylanması qanunauyğunluqlarını öyrənir.
Son onilliklər ərzində həyatın fundamental proseslərinin aydınlaşdırılmasındaki dərin irəliləyişlərə baxmayaraq, bəzi əsas problemlər həll olunmamışdır. Bəzi nümunələr:
Həyatın mənşəyi:Amin turşuları,nukleotidlərvəlipidlərkimi bioloji birləşmələrin abiotik mənşəli olmasına dair çoxlu dəlillərin olmasına baxmayaraq, bu molekulların ilkhüceyrənimeydana gətirmək üçün necə bir araya gəldikləri bəlli deyil. Bu, Yerdən xaric həyat məsələsi ilə əlaqəlidir. Həyatın yer üzərində necə əmələ gəlməsi məlum olsa, digər planetlərdə həyatın yaranması üçün hansı şərtlərin lazım olması daha etibarlı şəkildə proqnozlaşdırıla bilər.
Yaşlanma: Hazırda yaşlanmanın əsas səbəbi ilə bağlı fikir birliyi yoxdur.
Naxış formalaşması: Bəzi sistemlərdə, məsələn, erkənhəşəratembrionukimi nümunələrdə naxış formalaşması yaxşı məlumdur, ancaq təbiətdə bir çox naxışın formalaşdırılması asanca açıqlana bilmir, məsələn,zebrlərdəkivə ya mərcan ilanlarındaki kimi bir çoxilanlardaformalaşan zolaqlar. Naxışların genlərin selektiv aktivasiya və ya repressiyası nəticəsində əmələ gəlməsi məlum olsa da, bu genlərin çoxu və onların tənzimləyici mexanizmləri naməlum olaraq qalır.
Biologiya həyatın bütün sahələri ilə, əslində müasir insan həyatının bütün sahələri ilə maraqlanan çoxsaylı subdipiplinləri olan elm sahəsidir. Əsas elmdən sənaye və ya kənd təsərrüfatı tətbiqetmələrinə qədər çoxlu karyera seçimləri mövcuddur. Aşağıdakı siyahı biologiyanın əsas bölmələridir:
İngiliscə