Mais

Angmais(Zea mays) ay isang mataas na matabangdamona nagbubunga ngbutil na angkak. Dinomestikado ito ng mga katutubo sa timogMehikonoong mga 9,000 taon na ang nakalilipas mula sa ligaw na teosinte. Itinanim ito ng mgakatutubong Amerikanokasama ang priholes atkalabasasa polikulturang Tatlong Magkakapatid na Babae. Nagdudulot ang madahong tangkay ng halaman ng mga lalaking pamumukadkad o palawit na nakakalikha ngbulo, at mga babaeng pamumukadkad na tinatawag na tainga. Ang mga tainga ay nagbubunga ng butil, na kilala bilang ubod (okernel) obuto. Sa modernong komersyal na mga bariyedad, karaniwang ang mga ito nadilawoputi; maaaring maraming mga kulay ang iba pang mga bariyedad.
Umaasa ang mais sa mga tao para sa pagpaparami nito. Mula saPalitang Kolumbiyano, ito ang nagingpangunahing pagkainsa maraming bahagi ng mundo, na nahigitan ng mais ang kabuuang produksyon ngtrigoatbigas. Karamihan ginagamit ang mais para sa pakain sa hayop, maging bilang butil o bilang buong halaman, na maaaring itali o gawing mas malasang ensilahe. Tinatawag na matamis na mais ang mga uri ng mais na  mayaman sa asukal na  itinatanim para kainin ng tao, habang ginagamit ang mga uri ng mais pambukid bilang pakain sa hayop, para gawin tulad ng giniling na mais (ocornmeal) o masa ng mais, gawgaw na mais, sirup na mais, dinidiin para maging mantika na mais, bilang mgainuming nakalalasingtulad ng wiskingbourbon, at bilang mga kemikal na panggatong kabilang ang etanol at iba pang mgabiofuel.
Hinango ang pangalangmaisomaizesa anyongKastilanamaízng Taíno namahis.Ginamit ngbotanikongSuwekona siCarl Linnaeusang karaniwang pangalan ngmaizebilang epitetong espesye saZea mays.Mas ninanais ang pangalangMaizesa pormal, siyentipiko, at internasyonal na paggamit bilang karaniwang pangalan dahil partikular itong tumutukoy sa isang butil na ito, hindi tulad ng ibang tawag, na may kumplikadong iba't ibang kahulugan na nag-iiba depende sa konteksto at heyograpikong rehiyon.Karamihan sa mga bansa ay pangunahing gumagamit ng terminongmaize, at saIngles, tinatawag itongcornna pangunahing ginagamit saEstados Unidosat ilang iba pang mga bansang nagsasalita ng Ingles.Sa mga bansang Ingles pangunahing gumagamit ng terminongmaize, ang salitang "corn" ay maaaring tumukoy sa anumang pananim naangkak, na nag-iiba depende saheograpiyana may lokal napangunahing pagkain,tulad ngtrigosaInglateraatabenasaEskosyaatIrlandes.Ang paggamit ngcornpara samaizeay nagsimula bilang isang pagpapaikli ng "Indian corn" noong ika-18 dantaon saHilagang Amerika.SaTagalog, tinatawag itong "mais" na hango sa Kastilang "maiz", at binabaybay ng ganito alinsunod saortograpiyang Filipino.
Itinuturing ng mga internasyonal na grupo tulad ngCenter for Agriculture at Bioscience International(Sentro para sa Agrikultura at Internasyunal na Biyosiyensa) ang mais na karaniwang pangalan.Ginagamit ang salitangmaizengFAOngMga Nagkakaisang Bansa,at sa mga pangalan ngInternational Maize and Wheat Improvement Center(Sentrong Pandaigdigan sa Pagpapabuti ng Mais at Trigo) ngMehiko, angIndian Institute of Maize Research(Institutong Indiyano ng Pananaliksik ng Mais),angMaize Association of Australia(Asosasyon ng Mais ngAustralya),angNational Maize Association of Nigeria(Pambansang Samahan ng Mais ngNigeria),angNational Maize Association of Ghana(Pambansang Samahan ng Mais ngGhana),angMaize Trust of South Africa(Tiwalang Mais ngTimog Aprika),at angZimbabwe Seed Maize Association(Asosasyong Punlang Mais ngZimbabwe).
Ang mais ay isang mataas damong taunan na may iisang tangkay, mula sa 1.2 metro (4 tal) hanggang 4 metro (13 tal) ang taas.Umusbong ang mahabang makitid na dahon  mula sa mga alimpuso o buko, salit-salitan sa magkabilang panig sa tangkay.Monoiko ang mais, na may hiwalay na lalaki at babaeng bulaklak sa iisang halaman.Nasa tuktok ng tangkay ang lambo, isang pamumukadkad ng mga lalaking bulaklak; naglalabas ang kanilang mga anter ng polen, na ikinakalat ng hangin.Tulad ng ibang polen, isa itong alerheno, subalit nahuhulog karamihan sa loob ng ilang metro ng lambo at pangkalahatng limitado ang panganib sa mga manggagawang nasabukid.Unang nakikita ang babaeng pamumukadkad, doon sa pababa sa tangkay mula sa lambo, bilang isang sutla, isang bigkis ng malambot na buhok na malatubo, isa para sa karpelo sa bawat babaeng bulaklak, na nagigingkernelo butil (madalas na tinatawag na buto. Sabotanika, tulad sa lahat ng damo, isa itongprutas, na pinagsama sa balat ng binhi upang bumuo ng isang kariyopside) kapag nakaroon ngpolinisasyonito.Ang isang buong babaeng pamumukadkad ay nabubuo sa isang tainga o busal ng mais, na nababalot ng maraming madahong patong o mga talukap.Ang dahong tainga ay ang dahon na pinakamalapit na nauugnay sa isang partikular na tumutubong tainga. Nag-aambag ang dahon na ito at ang nasa itaas nito ng mahigit tatlong sangkapat ngkarbohidrato(gawgaw) na pumupuno sa butil.
Ang mga butil ay karaniwangdilawoputisa mga modernong uri; kabilang sa ibang kulay ng ibang uri angkahel,pula,kayumanggi,bughaw,lila, oitimna butil. Nakaayos ang mga ito sa 8 hanggang 32 na hanay sa paligid ng busal; maaaring magkaroon ng hanggang 1200 butil sa isang malaking busal.Nakuha ng mais ang kulay dilaw  mula sa mga karatenoide; nagkakaroon ng mga pulang mais dahil sa antosiyanina at plobapeno; at nagiging kahel atluntianang ibang uri dahil maaaring mayroon itong mga kumbinasyon ng mga pigmento na ito.
Anghenerong mais naZeaay medyo malapit na may kaugnayan sa sa sorgo, parehong nasa kladong PACMAD ng mga damo saLumang Mundo, at mas malayo sabigasattrigo, na nasa iba pang pangunahing grupo ng mga damo, ang kladong BOP. Malapit ito na nauugnay saTripsacum, nagamagrasso damong gama.
Ang mais ay malawakang nililinang sa buong mundo, at mas malaking bigat ng mais ang nagagawa bawat taon kaysa sa anumang iba pang butil.Noong 2020, ang kabuuang produksyon ng mundo ay 1.16 bilyong tonelada, pinangunahan ng Estados Unidos na may 31.0% ng kabuuan (tingnan ang talahanayan). Nakakagawa ang Tsina ng 22.4% sa kabuuang pandaigdig.
Maraming mgapesteang nakakaapekto sa paglago ng mais, kabilang ang mgainbertebrado, damo, at pataheno.
Madaling kapitan ang mais ng maramingsakitsahalamandulot ng mikotiko,bakterya, atbayrus. Kabilang sa mga may kahalagang ekonomiko ang mga sakit sa dahon, mgasmuttulad ngcorn smut(o sakit dulot ng isang uri ng mikotiko ofungus), mga bulok na tainga at mga bulok na tangkay.Winawasak ngnorthern corn leaf blight(o pagkalanta ng dahon ng mais ng hilaga) ang mais sa buong sakop nito, habang suliranin angbanded leaf and sheath blight(o dahong nakabanda at pagkalanta ng upak) saAsya.
Ang mais atcornmeal(giniling na pinatuyong mais) ay bumubuo ng isangpangunahing pagkainsa maraming rehiyon sa mundo.Ginagamit ang mais upang makagawa nggawgawna sangkap sapagkain.Maaring idekomposisyon at lagyan ngensimaang mais upang makagawa ng sirup ng mais na mataas angpruktosa, isang pampatamis.Maaring paasimin at gawing dalisay ang mais upang makagawa ng wiskingBourbon.Kinukuha ang mantika ng mais mula sa hermen ng butil.