Prehistorya

Angprehistorya(mulaKastilaprehistoria) ay ang yugto sakasaysayanngsangkatauhanmula sa paggamit ng mgabatobilang kagamitan hanggang sa pag-imbento ng sistema ngpagsulat. Matagal na'ng laganap ang paggamit ng mga tao ng mga simbolo, marka, at larawan, ngunit nabuo lamang ang mga pinakaunang sistema ng pagsulat bandang 5,300 taon na ang nakalilipas. Inabot ng libo-libong taon bago tuluyang lumaganap ang pagsulat sa maraming parte ng mundo. Gayunpaman, hindi pantay ang paglaganap nito; may mgakulturang tao na di nakagawa ng sistema ng pagsulat hanggang nito lang. Dahil rito, iba-iba ang "dulo" ng prehistorya ng iba't ibang panig ng mundo.
Unang nakagawa ng sistema ng pagsulat at nakapagtabi ng kaukulang tala sa kasaysayan angkabihasnang SumersaMesopotamia,kabihasnan ng Lambak IndussaIndia, at angsinaunang Ehiptonoong maagangPanahon ng Tanso. Sinundan sila ng mga kalapit nilang kabihasnan. Maraming sa mga kabihasnang ito ang nakatapos sa prehistorya nila noongPanahon ng Bakal.
Hinahati ang prehistorikong kasaysayan satatlong panahon:Panahon ng Bato,Panahon ng Tanso, atPanahon ng Bakal. Gayunpaman, ginagamit madalas ang sistemang ito para sa malaking bahagi ngEurasyaatHilagang Aprika. Ang mga paggamit ng mga matitigas nametálng mga kabihasnan sa labas ng mga rehiyong ito ay madalang, at lumaganap lamang ito noong nakasalamuha nila ang mga kulturang galing saEuropailang libong taon pagkatapos, tulad ng mga nangyari saOseaniya,Awstralyasya, karamihan sa mga lugar sa timog ngSaharasa Aprika, at ilang parte ngKaamerikahan. Maliban lamang sa mgakabihasnang pre-Columbus, hindi nakagawa ng isang komplikadong paraan ng pagsulat ang mga lugar na ito bagodumating ang mga Europeo sa kanilang lupain. Kaya naman, ang kanilang kasaysayang prehistoriko ay nangyari nito lang. Halimbawa, itinuturing na ang taóng 1788 ay ang dulo ng kasaysayang prehistoriko saAwstralya.
Tinatawag namangprotohistoryaang kasaysayang isinulat ng iba para sa isang kabihasnan na wala pang nagagawang paraan ng pagsulat. Base sa kahulugan nito, walang nakasulat na talâ na makikita mula rito, kaya naman puro pagtataya at estimasyon lamang ang mga petsa para sa mga pangyayari at kagamitan ng yugtong ito. Ang kasaktuhan ng mga paraang ito ay hindi naabot hanggang noong ika-19 na siglo.
Sakop ng artikulong ito ang kasaysayang prehistoriko mula sa pag-usbong ng mga modernong tao (base sa ugali at pangangatawan) hanggang sa simula ng pagtatalâ ng kasaysayan.
Ang mga bagay na mula sa sakop ng bago ang kasaysayan o prehistorya ay tinatawag naprehistoriko.  Bagaman maaari ngang magsimula ang prehistorya sa simula ng uniberso, madalas din itong nangangahulugang isang panahon ng pagkakaroon ngbuhaysadaigdig(mundo).  Tinatawag na mga hayop na prehistoriko ang mgadinosauroat ang mgataong prehistorikobilangtaong-yungib(taong-kuweba).  Napakakakaunti ng nalalaman hinggil sa prehistorya dahil hindi ito naisulat ng mga taong namuhay noon.  Walang nakasulat na mga pagtatala (o "kasaysayan") na maaaring tingnan, basahin, o pag-aralan.  Ang nalalaman natin ukol sa prehistory ay kung ano ang alam natin dahil sa mga bagay na katulad ng mga kasangkapan, mgabuto, at mgaginuhit na larawan sa loob ng mga yungib.  Nagwawakas ang prehistorya sa iba't ibang mga kapanahunan sa iba't ibang mga pook nang magsimulang magsulat ang mga tao.
Sa prehistorya, namuhay ang mga tao sa loob ng mga pangkat na tinatawag namga triboat nanirahan sila sa loob ng mgayungibo mgakubol(mga bahay na gawa mula sa balat ng mga hayop).  Nagkaroon sila ng payak na mga kagamitang yari mula sa mgabutoat mga patpat, na ginamit nila upang manila at upang gumawa ng payak na mga bagay.  Gumawa sila ngapoymula sabatong pingkianatbakal.  Ginamit nila ang apoy upang makapagluto ng pagkain at upang hindi sila ginawin.  Nagsimula anglipunannoong magsimulang gumawa ang mga tao ng mga hanapbuhay nanatatangi.  Tinatawag itongkahatian ng gawain.  Nakapagsanhi ang paghahati ng mga gawain na umasa ang mga tao sa isa't isa at humantong sa mas masulong pang mgakabihasnan.
Ilan sa mahahalagang mgaaghamna ginamit upang tumuklas pa ng ukol sa prehistorya ay angpaleontolohiya,astronomiya,biyolohiya,heolohiya,antropolohiya, atarkeolohiya.  Pinag-aaralan ng mgaarkeologo(arkeolohista) ang mga labi na nagmula sa prehistorya upang subuking maunawaan ang nagaganap dati.  Pinag-aaralan ng mgaantropologo(antropolohista) ang bakas ng ugali ng mga tao upang mapag-aralan kung ano ang ginagawa ng mga tao at kung bakit.
Pagkaraang magsimula ng mga tao na magtala ng mga kaganapan, una sa pamamagitan ng pagguhit ng mga simbolo (tinatawag na mgapiktograpo) na nasundan ng pagsusulat, naging mas maginhawa at mas madaling sabihin kung ano ang nangyari, at nagsimula na ang kasaysayan.  Mailalahad ng mga talang ito ang mga pangalan ng mga pinuno (katulad ng mga hari at mga reyna), mahahalagang mga pangyayaring tulad ng mga pagbaha at mga digmaan, at mga bagay na ginawa ng mga tao sa kanilang pang-araw-araw na pamumuhay.  Magkaiba ang panahon ng pagwawakas ngprehistoryaat nghistorya(kasaysayan) sa iba't ibang mga lugar, ayon sa kung kailan nagsimulang magsulat ang mga tao at kung naitago at nailigtas o nawala ang mga sulating ito, na maaaring namang matagpuan din sa paglaon.  Sa mga pook na katulad ngMesopotamya,Tsina, atSinaunang Ehipto, itinala ang mga bagay magmula pa noong pinakamaagang mga panahon (bandang 3200BKEsa Sinaunang Ehipto), at maaaring tanawin ang mga rekord na ito at pag-aralan.  SaBagong Guinea, ang katapusan ng prehistorya ay dumating lamang noong bandang dekada ng 1900.