Avropa tarixi

Avropa tarixi—Avropaqitəsində yaşayan xalqların qədim zamanlardan etibarən günümüzə qədər davam etmiş tarixini əhatə edir. Arxeloji qazıntıları nəticəsindəAvropadailk insan məskənlərinin Eradan əvvəl 35.000 il əvvəl yarandığını göstərir.Avropadaaşkarlanmış ən qədim yazı nümunəsie.ə. 700-cü ildə,Qədim YunanıstandaHomertərəfindən yazılmışİliadadastanıdır.Qədim Yunanıstanlayanaşı eramızdan əvvəl VIII əsrdə yaradılmışRoma krallığıdövrünün ən müasirsivilizasiyalarındanhesab olunurdu.Qədim YunanıstanvəQədim Romadövlətləri eramızın IV əsrindən başlayaraq dağılmağa başlamış, həmin əsrdən etibarənXristianlıqdiniAvropadaöz təsirini gücləndirmişdir.
Orta əsrlərinəvvəllərindəAvropadadurğunluq dönəminə daxil olmuşdur.Yaxın ŞərqvəAsiyadayaşayan bir çox xalqlar texniki və mədəni nəaliyyətlərinə görə Avropa xalqlarını arxada qoymağı baçarmışlar.Yeni dövrüdən etibarən başlayanintibahvəreformasiyakimi hərəkatlar,Avropanınhərbi, iqtisadi, demokratik və texniki yöndə inkişaf etməsinə səbəb olmuş və qısa müddətdən sonra inkişaf tempi və mədəni səviyyəsinə görəAvropadigər qitələrdən üstün bir mövqedə qərarlaşmışdır. Bu üstünlüklərindən istifadə edən Avropa xalqları, digər qitələrdə koloniyalar yaratmış və həmin qitələrdə olan təbii sərvətləri talamışlar. Əldə olunan kütləvi gəlirlə, sosial vəziyyətlərini daha da yaxşılaşdıran, Avropa xalqları digər qitələrdə yaşayan xalqların inkişafdan geri qalmasına səbəb olmuşlar.
XX əsrə qədər hərbi və iqtisadi baxımdan dünyada lider mövqedə olan Avropa xalqları, XX əsrdə bu liderlik yarışındaAmerika Birləşmiş Ştatlarınaməğlub olmuşlar.Asiyaqitəsində əvvəlcəYaponiyavəCənubi Koreyanındaha sonra isəÇinvəHindistanıntexnelojo və iqtisadiyyat sahəsində anidən yüksəliş əldə etməsi, Avropa üçün yeni rəqiblərin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Avropanın 27 ölkəsinin üzv olduğu,1952-ci ildə yaradılmışAvropa İttifaqıiqtisadiyyat, idxal və ixracat sahəsindəki uğurlarından sonra dünyada bir nömrəli iqtisadi gücə çevrilmişdir.
İnsana bənzər canlılar arasındaHomo ErektusvəNeandertaladı verilən insanlarınAvropadayayılması və məskunlaşmasının tarixi bir neçə milyon illərlə ölçülür. Bu iki canlı növü zamanla yox olmağa başlamış və elmdəHomo sapiensadı verilən ilkin insanlar eradan əvvəl 35.000 il öncəAvropadayayılmışdır.
Avropadaİbtidai-icma quruluşuzamanı mövcud olmuş mədəniyyətlər arasında Buz dövrünün son dönəmlərindən, e.ə. 20.000 - 10.000 illərində inkişaf etmiş Qravetyen, Solutre və Maqdalen mədəniyyətləri mühüm yer tutur. Eradan əvvəl 12.500-cü ildən etibarən buz dövrünün sona çatması,Avropadaiqlim şəraitinin müsbətə doğru dəyişməsinə səbəb oldu. Gündəlik temperatur anidən yüksəldi, dəniz səviyyəsi qalxmağa başladı.Avropadaki, ilk insan məskənləri eradan əvvəl yeddinci minillikdəBalkan yarımadasındayaranmışdır.Neolit dövrüeramızdan əvvəl altıncı minillikdə,Mərkəzi Avropada, beşinci və dördüncü minillikdən etibarən isəŞimali Avropadabaşladı.
Tikilmə tarixi eramızdan əvvəl 3000-cü ilə aid olanStounhençabidələr kompleksiAvropadaNeolit dövrünəaid ən mühüm abidələrdən biri hesab olunur.Avropaeramızdan əvvəl 3.500 - 1.700-cü illərdə mis dövrünə daxil oldu. Müasir dövrdəAvropanınən böyük linqvistik qrupunu təşgil edən Hind-Avropa xalqları bu dövrdəMərkəzi AsiyadanAvropayadoğru köç etdikləri ehtimal edilir.Anadoludaeradan əvvəl 1.300-cü ildə başlamış olandəmir dövrüAvropadageçikməli olaraq eradan əvvəl 1000-ci ildə başlamışdır.Appenin yarımadasındayaşamışEtrusklarAvropanınbu dövrünün öyrənilməsində böyük önəmə sahibdirlər.
İnsanlarınAvropayatəqribən800 min ilbundan əvvəl (Antropogenez)AfrikadanCəbəllütariq boğazıilə keçib məskunlaşdıqları (Atapuerka,Çeprano) ehtimal olunur. 40-28 min il əvvəl isəQərbi Asiyadangələn müasir tipli insanlar (Homo sapiens) Avropada meskunlaşmışneandertallarısıxışdırıb burada yayılmışdılar.Paleolit dövründəAvropanın böyük hissəsini əhatə edən buzluqyanı tundrada yaşayan iri heyvanların ovu insanlarların nisbətən oturaq həyat tərzi üçün imkan yaratmışdı. Həmin dövrdə Mərkəzi və Şərqi Avropada yayılmış yarımqazma evlər bunu təsdiq edir. Üst Paleolitdə təsviri sənət meydana gəldi və çiçəklənmə dövrünü yaşadı. Qayaüstü rəsmlər (Altamira,Laskou,Fon-de-Qom,Tük-d′Oduber,Üç qardaş mağarasıvə s.), daş və heyvan sümükləri (o cümlədən mamont dişi) üzərində oyma rəsmlər (Villendorf-Kostyonki mədəni birliyi və s.), həmçinin gil plastikası (Dolni-Vestonitse) o dövrün incəsənətini əks etdirir. Mezolit dövrünün (e.ə. 13-10-cuminilliklər) əvvəllərində Avropa ərazisinin böyük hissəsəi məskunlaşmışdı. KontinentalAvropanın meşəlik sahələrində yaşayan əhali, əsasən,ovçuluq,göl və şay balıqçılığı,dəniz sahillərində məskunla.anlar isə dəniz balıqçılığı ( Şimal dənizinin sahillərində dəniz yığıcılığı ilə) ilə məşğul olmuşlar. E.ə. 6-cı minillikdə Balkan yarımadasına (Argisa,Sesklovə s.) vəDunayboyubölgələrdə (Starçevo) əkinçilik və heyvandarlıq yayılmış, Erkən Neolit dövrü üçün səciyyəvi olan əkinçilik mədəniyyəti (yaşayış məskənləri - tellər, qadın heykəlcikləri, sonralar naxışlı saxsı qablar) meydana gəlmişdi.E.ə. 6-4-cüminilliklərdə əkinçilik və heyvandarlıqQərbivəMərkəzi Avropanınmeşə zonasında təşəkkül tapmışdı. Bu bölgələrdəkineolitik mədəniyyət(xətli-zolaqlı keramika mədəuzunniyyəti) üçün müvəqqəti məskənlər, karkaslı uzunsov evlər və s. səciyyəvidir.E.ə.4-cü minillikdəAlp dağlarınınöndağlıq hissəsindəki göllərin sahillərində dirəklər üzərində tikilən evlərdən ibarət əkinçi məskənləri meydana gəlmişdir. Avropanın ilk əkinçiləri ,əsasən, çay və göllərin sahillərindəki münbit torpaqlarda məskunlaşırdılar. Eneolit və Tünc dövründə kotanın yayılması Avropadakı daxili meşəlik ərazilərin mənimsənilməsinə və qırılıb-yandırılmış yerlərdə əkinçiliyinin meydana gəlməsinə səbəb oldu. E.ə. 4-cü minillikdə (qıfabənzər qədəhlər mədəniyyəti və s.)Skandinaviyanıncənubunda əkinşilik və maldarlıq yayılmışdır. E.ə. 5-4-cü minilliklərdə Şərqi Avropanın cənubundaVolqanınorta və aşağı axarınadək istehsal təsərrüfatı yayılmış, bununla yanaşı Dneprdə ,əsasən, köçəri maldarlıq inkişaf etmişdi. Tunc dövrünün sonlarında (e.ə. 2-ci minilliyin sonu) Şərqi Avropanın çöllərində köçəri maldarların klassik mədəniyyəti formalaşdı.Neolit dövründə Avropanın şimal-şərqində yrvaraqenə də ovçu tayfalar məskunlaşırdı (basma-daraqvarı keramika tarixi-mədəni birliyi, darqavrı-basma keramika mədəniyyəti, Volqa-Kama mədəniyyəti və s.). E.ə. 3-cü minillikdə Aralıq dənizinin sahillərində Qərbi Asiya sivilizasiyaları ilə sıx bağlı olan Avropanın ən qədim şəhər sivilizasiyanın (Egey mədəniyyəti) formalaşması Avropa tarixinin yeni mərhələsinin başlanğıcı oldu. Oxşar proseslər Qərbi Avropada baş verirdi: meqalitik mədəniyyətlərin və kurqan qəbirlərinin yayılması burada sosial diferensiasiyanın mövcud olduğunu və yüksək təbəqənin formalaşmasını sübut edir.
Hind-Avropa dillixalqlardan əvvəlQərbi Avropada yaşamış əhalidə yalnızbask dilidövrümüzədək gəlib çatmışdır.Finuqorxalqları Şimali və Şərqi Avropanın ən qədim əhalisinə aiddir. E.ə. 2-1-ci minillikdə hind-avropalılar Avropanın, demək olar ki bütün ərazilərinə yayılmışdır. Ən qədim hind-Avropa tayfaları (pelasqalar,karilər,leleqlər və b.-rı) Balkan yarımadasının cənubunda məskunlaşmışdılar. Sonralar Avropanın cənubunda yunanlar, illiriyalılar, frakiyalılar, italiklər, və başqalarının ya.adıqlarıməlumdur. E.ə. 1-ci minillikdə Qərbi Avropanın böyük hissəsində kelt tayfaları (Fransadaqallar,NiderlandvəBelçikadabelqlər,Britaniyaarasındabritlər,skotlar) məskunlaşmışlar.Şərqi Avropanıncənubunda isəskiflərvəsavromatlaryayılmışdılar.
E.ə. 1-ci minilliyin 1-ci yarısındaAralıq dənizyanıərazilərdəfinikiyalılar,yunanlar,etrusklarvəlatınlartərəfindən şəhər-polislər salınmışdı. Böyük yunan müstəmləkələşdirməsi dövründən (e.ə. 8-6əsrlər) başlayaraqAralıq dənizininşimalında,Qara dənizinsahilyanı əraziləriYunanıstan(Qədim) mədəniyyətinin təsiri altına düşmüşdü. Antik sivilizasiyanın əsasını təşkil edən bu mədəniyyətAvropanın mədəni inkişafında istiqamətləndirici rol oynamışdır. Latın şəhərlərindən biri olanRomaəvvəlcəİtaliyanı,e.ə. 3əsrin sonlarından isə Avropanın başqa  ərazilərini özünə tabe etdi və qüdrətli Roma dövlətinin mərkəzinə çevrildi.E.ə. 1əsrdə qərbdəReyn, cənubdaDunay çaylarıarasında yerləşən Avropa torpaqları vəBöyük Britaniyanınböyük hissəsiRoma imperiyasınıntərkibinə daxil idi. İmperiyanın qərb bölgələrində əhalinin əksəriyyətilatınxalq danışıq dillindən istifadə edirdi, şərq bölgələrində isəyunan diliyayılmışdı. İmperiya sərhədlərindən şimal və şərq ərazilərdə məskunlaşankeltlər(Britaniya),germanlar(Reynboyu ərazilər) vəfrakiyalılar(Dunayboyu ərazilər) daha az romanlaşmışdılar.
German,slavyan,türk,irandillivə başqa tayfaların 4 əsrdən başlayan kütləvi miqrasiyaları Avropanın etnik mənzərəsini dəyişdi. 5-ci əsrdə Roma imperiyasının qərb hissəsini tutan germanlar Qərbi, Cənub-Şərqi və Cənub-Qərbi Avropada geniş yayıldılar. Qitənin daha çox romanlaşmış ərazilərində (Qalliya,İberiya,İtaliya) latın xalq danışıq dilinin müxtəlif dialektləri qorunub saxlanmış, germanlar isə burada tədricən assimilasiyaya uğramışlar. Bu ərazilərdən şimalda və şərqdə yerləşən, romalıların mədəni təsirinin zəif olduğu yerlərdə yayılmış german dilləri Böyük Britaniyaaaaayerli  kelt substratını, demək olar ki, tamamilə sıxışdırmışdı. Şimali german dilləri arealında (Skandinaviya,Danimarka, sonralarİslandiyavəFarer) Skandinaviya xalqlarının etno-mədəni birliyi təşəkkül tapmışdır. QərbdəElba çayından, cənubdaBalkan yarımadasından, şərqdə Orta Don və Orta Volqaboyunadək, şimaldaslavyanlar,baltlar, həmçinin şərqi roman (vlaxlar),fin-uqorvə türk (hunlar,avarlar,protobulqarlar,xəzərlərvə başqaları) xalqları məskunlaşmışdılar. Sonralar Oder çayından qərbdə məskunlaşan slavyanlar,əsasən, germanlaşdılar. Müasirlujiseliləronların nəsilləridir.
Antik sivilizasiyanın süqutu Avropada əhalinin kəskin azalması və şəhərlərin tərk edilməsi ilə müşayiət olunurdu. Eyni zamanda son antik və barbar elementlərin bir-birilə qaynayıb-qarı.ması nəticəsində mədəniyyət, ictimai münasibətlər, hüquq, incəsənət və s.-in yeni formaları yarandı. Avropada əsas konsolidasiya faktoruxristianlığın yayılması olmuşdur: qitənin qərb hissəsi Roma papasının, şərq hissəsi (əsasən, yunanlarla məskunlaşan) isə Konstantinopol patriarxının idarəsi altında birləşmişdi.Kilsəninqərb və şərq qollarına parçalanmasına (1054ildə başa çatmışdır) baxmayaraq, Avropa üçünBizanslısiyası, dini və mədəni əlaqələr orta əsrlərdə böyük əhəmiyyət kəsb edirdi.Pireney yarımadasınınərəblər tərəfindən işğalı (8 əsr) nəticəsində Avropaya islam mədəyyətininelm,fəlsəfə,incəsənətvə s.sahələrdə uzunmüddətli təsiri başlandı.Şərqi Avropanınmüsəlman dünyası iləQafqazvəVolqavasitəsilə əlaqə saxlayırdı;vikinqlər(varyaqlar), vasitəsi bu əlaqələrŞimali Avropayaqədər çatırdı.
5 əsrin sonu - 9 əsrdəQərbivəMərkəzi Avropanınböyük hissəsiFrank dövlətininərazisinə qatıldı. Bu dövlətinVerden müqaviləsinin(843il) şərtlərinə əsasənBöyük Karlınnəvələri arasında bölüşdürülməsi nəticəsində gələcəkAlmaniyavəFransadövlətlərinin əsası olanŞərqi FrankvəQərbi Frankkrallıqları meydana gəldi. 9 əsrdə İngiltərənin birləşdirilməsi başa çatdı. Şimali, Mərkəzi və Şərqi Avropada yeni dövlətlər -Avar,XəzərvəBulqarxaqanlıqlar,Böyük Moraviya,Çexiya,Polşa,Macarıstan,Norveç,İsveç,DanimarkavəKiyevRus dövlətləri meydana gəldi. Beləliklə,11 əsrdə Avropanın indiki siyasi bölgüsünün əsası qoyuldu. Bu dövrdə baş verən demoqrafik və iqtisadi artım Avropada qədim şəhərlərinin dirçəlməsinə ve yeni şəhərlərin meydana gəlməsinə şərait yaratdı. Qərbdə feodalizmin klassik Avropa formasının əsasını təşkil edən vassal-len torpaq sahbkarlığı sistemi formalaşdı.Səlib yürüşlərizamanı Avropanın feodal dövlətləri iqtisadi və mədəni cəhətdən çiçəklənmə dövrünə çatdı, şəhərlər inkişaf etdi, Şərqin təsiri altında yeni dini-fəlsəfi məktəblər (sxolastika) və memarlıq üslubu (qotika) formalaşdı, məişət mədəniyyəti zənginləşdi. Eyni zamanda Avropa şərq istiqamətindən yeni basqınlara məruz qaldı: 13 əsrdəmonqollarAvropaya yürüyüş edərək Volqa Bulqariyasına son qoydular və rus knyazlıqları özlərinə tabe etdilər; 14-15 əsrlərdə osmanlı fütuhatı nəticəsində Bizans imperiyası süquta uğradı. Bu dövrdə Avropada yeni hərəkat - İntibah inkişaf edirdi. 15 əsrin sonu - 16 əsrdə bir çox dövlətlərdə (İngiltərə, İspaniya, İsveç, Rusiya və s.) siyasi mərkəzləşdirmə başa çatdı. Yeni dövlətlərin hüdudlarında Avropa millətləri formalaşmağa başladı. Mərkəzivə Cənub-Şərqi AvropadaHabsburqlar,Osmanlılarvə başqaları çox millətli imperiyalar yaratdılar (bunlarBirinci Dünya müharibəsindənsonra süqut etdi).
Amerikanınkəşfi (1492) vəBöyük coğrafi kəşflərinbaşlanılması iləAvropa ölkələri(İspaniya,Portuqaliya, sonra isəİngiltərə,NiderlandvəFransa) Amerika, Asiya və Afrikada geniş əraziləri tutdular. Buradan Avropaya böyük maddi sərvətlər, eləcə də məişətə mədəni yeniliklər (kartof, qarğıdalı, tütün, çay, qəhvə, pambıq, kauçuk və s.) daxil oldu. Kapitalist münasibətləri formalaşmağa başladı.
Son orta əsrlərdə baş verən dini hərəkatlar (bidətlər, tərkidünya rahib ordenləri) 14 əsrdə katolik kilsəsində islahatın ilk cəhdi kimi təzahür etdi (C.Uiklif, Y.Hus və başqalarının təlimləri). 16 əsrdə baş verən ReformasiyaQərbi Avropanınkatolik və protestant ölkələrinə parçaladı. Yeni dövrdə inkişaf edən dini azadfikirlilik və rasionalizm ənənələri, Maarifçilik xadimləri tərəfindən irəli sürülən təbii,hüquq, ictimai müqavilə, xalq suverenliyi nəzəriyyələri və s. bu gün insan hüquqlarına dair müasir konsepsiyanın əsasını təşkil edir. Eyni zamanda iqtisadiliberalizmprinsipləri (A.Smit) Avropa kapitalizminin ideoloji bünövrəsini qoydu. 18-19 əsrlərdə baş verən sənaye çevrilişi beynəlmiləl, urbanist senayeləşmiş Avropa sivilizasiyasının formalaşmasına gətirib çıxardı. Köhnə monarxiyaları devirən inqilabların qələbəsi nəticəsində millət konsepsiyası tam təşəkkül tapdı.Avstriya-MacarıstanvəOsmanlıimperiyalarında yaşayan xalqlar yerli dil və mədəniyyətlərin inkişafına təkan verən milli-mədəni intibah dövrünü yaşadılar.
19-cu əsrdə, əsasən, müstəmləkələr uğrunda gedən mübarizənin güclənməsiAvropa dövlətləriarasında münasibətləri kəskinləşdirməklə bir sıra yeni müharibə və inqilablara rəvac verdi. 20-ci əsrin Avropa bəşəriyyət tarixində ən dağıdıcı vətəndaş münaqişələri və dünya müharibələrinin episentrinə çevrildi.İkinci dünya müharibəsindənsonra Avropada xalqların konsolidasiyalaşma meyiliAvropa İttifaqınınyaradılmasında (1993) özünü göstərdi.AsiyavəAfrikaölkələrindənərəblər,bərbərlər,türklər,kürdlər,hindistanlılar,pakistanlılarvə başqalarının immiqrasiyası nəticəsində 20 əsrin ortalarından Avropanınetnikmənzərəsi dəyişir. Ərəb ölkələrindən gələnlərin əksəriyyətiFransa,Böyük Britaniya,NiderlandvəAlmaniyadayaşayır; türklərAlmaniyadavəNiderlanddaxarici işçi qüvvəsinin  əksəriyyətini,Avstriyadaisə sayca ikinci etnik qrupunu təşkil edirlər.Hindistandan,Pakistandan, həmçininİngiltərəninAfrikavəVest-Hinddəkikeçmiş müstəmləkərindən gələnlərBöyük Britaniyadadaha çoxdular. Avropadaxili miqrasiyalar (xüsusiləFransaya,İsveçrəyə,Belçikaya,İsveçə) buradakı etnik rəngarlərliyi artırır. Milli hökumətlər və beynalxalq təşkilatlar tərəfindən həyata keçirilən xüsusi tədbirlər Avropada müxtəlif mədəniyyətlərin konsolidasiyasına imkan yaradır.
Avropa siviıizasiyanın bünövrəsi olan və burada meydana gələn iqtisadi, texniki,sosial, siyasi, mədəni inkişaf modellərinin məcmusu bütün dünya xalqlarının inkişafına təsir göstərmiş, müasirurbanist mədəniyyətinəsasını qoymuşdur.
Qədim Yunanıstanınəsasını qoymuşyunanlarıneramızdan əvvəl 3.000-ci illərdə kütləvi şəkildəBalkan yarımadasınıncənubunda məskunlaşdığları ehtimal edilir.Qədim Yunan Sivilizasiyanın formalaşmağa başladığı eradan əvvəl 23 və 17-ci yüz illiklərProto Qrekdövrü adlanır. E.ə. 1600-cü ildən 1100-cü ilə qədər olan dönəmHomerepiklərində əfsanəvi Troya şəhərinə qarşı müharibə aparmış, KralAqemmonunrəhbərlik etdiyiMikena Yunan Dövrüdür. Eramızdan əvvəl 1100-cü ildən eramızdan əvvəl VIII əsrə qədər olan dövrdəQədim Yunanıstanaaid hər hanısa yazılı mənbə, dövrümüzə qədər gəlib çatmamışdır.
Bu səbəbdən alimlər həmin dövrü Yunan Qaranlıq Dövrü adlandırır və həmin dövr barədə səthi məlumatları aparılan arxeloji qazıntılarla əldə etməyə çalışırlar.HerodotunTarix, PausaniasınYunanıstanın təsviri,Siciliyalı DiodorunBibliotecavə ÇeremonunKranikonadlı əsərləriQədim Yunanıstanbarədə məlumatlar vermişdir. Əsasən bu əsərlədə krallar, müharibələr vəYunanıstanınictimai-siyasi və gündəlik həyatından söz açılır.
Makedoniyalı İsgəndərinE.ə. 323-cü ildə vəfat etməsindən sonraQədim Yunanıstandaən qədim dövr sona çatmış vəHelenistik dövrüadlanan dövr başlamışdır. Bu dövrdə yaradılmış Yunan şəhər dövlətləridemokratiyanınilkin təməllərinin atıldığı yerlər hesab edilir.Esxil,Aristofan,Evripid,Sofokl,Aristotel,Sokrat,Platon,HerodotvəKsenofontkimi böyük filosofların təhsil aldığı, yaşadığıAfina,Sparta,TebaivəNakşakimi şəhərlər həm bir-birləri ilə həm də o, dövrün mühüm güclərindən olanfarslarlaüstünlük mübarizəsi aparırdılar.E.ə. 323-cü ildəMakedoniyalı İsgəndərBalkan yarımadasındanƏfqanıstanvəPakistanərazilərinə qədər uzanan böyük bir imperiya yaratmışdı.
Qədim Roma eradan əvvəl IX əsrdəAppenin yarımadasındaRomaşəhəri ətrafında yaranmağa başlamışdır. Qısa müddətdəAralıq dəniziboyunca böyük bir imperiya yaradılmış və bir çox mədəniyyəti öz himayəsinə almışdır.Romaşəhər dövlətinin eramızdan əvvəl 753-cü ildə Truva kralı Aeneasın nəvələriRemvəRomuladlı əkiz qardaşlar tərəfindən əsasının qoyulduğu əfsanəsinə inanılır.Zamanla yarımadada yaşayanEtrusklargüclərini itirməyə başladılar.
Eradan əvvəl 509-cu ildəRomadamonarxiya-oliqarxiyavəRespublikanınbirləşməsi nəticəsindəDemokratiyayaranmağa başladı.
Bu dövrdə Roma Respublikası xalq məsclisi tərəfindən seçilənKonsulvə Roma senatı tərəfindən idarə edilirdi.Romadaəhalinin əsas qrupları arındaPatrisilərvəPlebeylərmühüm yer tuturdular. Eradan əvvəl 52-cü ildəQalliyanıRoma Respublikasınıntorpağlarına qatanQay Yuli Sezardiktator edan edildi.Oktavian Avqustunhakimiyyəti dönəmində isə dövlətRoma imperiyasıadlanmağa başladı.Oktavian hakimiyyətə gəldiyi zamanda , Mark Antoni və Lipidə qalib gəldi.Tədricən triunvrtaı sıradan çıxardı.Bu işdə ona dostu Aqrippo koməklik etmişdir.
Paks Romanadönəmində daxili və xarici təhdidlərdən uzaq olanRomasürətlə inkişaf etməyə başladı.TrayannındönəmindəDaçiyanınfəth edilməsindən sonraRoma imperiyasıtarixi ərazində mövcud olmuş ən geniş sərhədlərə sahib oldu. İmperiya 6,5 milyon km² ərazini əhatə edirdi.Romalılarınortaq dili olanlatın diliAvropadaLingua franca(ortaq dil) səviyyəsinə gəlmişdi.330-cu ildə imperatorI KonstantinKonstantinopolşəhərini Yeni Roma adı iləpaytaxtelan etdi.395-ci ildəI Feodosininölümündən sonraimperiyaşərqvəqərbolmaqla iki yerə paçalandı.
Roma imperiyasının şərq və qərb olmaqla iki yerə paçlanması, imperiyanın gücünün önəmli ölcüdə itirməsinə səbəb oldu.Hispaniya,Qalliyavəİtaliyanısərhədlərinə daxil edənQərbi Roma imperiyasıimperiya sərhədlərindən kənarda yaşayanQotlar,Vandallar,Lombardlar,Franklar,JütlərvəSaksonlarkimi bir çox German mənşəyli barbar tayfaların hücumlarına məruz qalmağa başladılar.Hunlarınhecumları qarşısında tab gətirə bilməyən VestqotlarDunayçayının cənubuna çəkildilər.410-cu ildə Alarixin başçılıq etdiyi Vestqot qoşunuRomaşəhərini ələ keçirdi.German tayfalarının əlində oyuncağa çevrilən,Qərbi Roma imperiyası476-cı ildə süqut etdi.476-cı il eyni zamanda qədim dövrün sonu vəOrta əsrlərinbaşlanğıc dövrü kimi hesab olunur.
Qotlarınqərb qolu hesab olunan Vestqotlar,İtaliyadansonraİspaniyadaməskunlaşaraq burada güclü bir krallıq yaratdılar. Başqa bir German tayfası olan Vandallarda, başçıları Genserixin rəhbərliyi altında455-ci ildəRomaşəhərini ələ keçirb yağmalamışdır. Barbar xalqlarından sayılanFranklardaqərbə doğru hərəkət edərək,Qalliyanıniçərilərinə doğru irəliləməyi baçarmışdılar. Jütlər və Saksonlar adlanan xalqlar isə bu dönəmdə Romanın əyatlərindən biri olanBritaniyayasəfərlər təşgil etmiş və burada məskunlaşmışdılar.
Qotlarınşərq qolu olanOstroqotlardaRoma torpağlarını istila etdilər vəİtaliyadakrallıq yaratdılar. Ançaq yaradılmış bu krallığın ömrü uzun olmadı və cəmi 60 ildən sonra dağıldı. Barbar tayfalarının hücumları zamanıİtaliyadanizamlı və qalıçı bir hakimiyyət yaratmaq mümkün olmamışdır.Bizans imperiyasınınimperatoruI Yustinianbu siyasi boşluqdan istifadə edərəkİtaliyaərazisinin bir qismini öz imperiyasına qatmışdır.I Yustinianın565-ci ildə vəfat etməsindən sonraİtaliyaBizans imperiyasınınnəzarətindən çıxıbLombardlarınnəzarətinə daxil oldu.
German mənşəyli barbar xalqlardan biri olanFranklarVI əsrdəXristianlığıqəbul etdilər. Karolinq sülaləsinə üzv olan Frank kralları günümüzdəAlmaniya,Fransa,Belçika,Niderland,İsveçrəvəİtaliyaərazilərini əhatə edən  Karolinq imperiyasını yaratdılar.Fransasözünün mənşəyi German irqindən olanFranklarınadından gəlməkdədir.
768-ci ildəFranklarınkralı seçilənBöyük Karlimperiyanın ərazilərini genişləndirdi.800-cü ilin25 dekabrtarixindəVatikandayerləşənMüqəddəs Pyotr kilsəsindəRoma PapasıIII LeoBöyük Karlıimperator elan onu edərək V əsrdə dağılmışŞərqi Roma imperiyasınınvarisi elan etdi. Həmin dövrə qədər Roma imperatoru titulunu yalnız Bizanslılar daşıyırdı, ançaq812-ci ildən etibarən Bizanslılar, istəməsələr beləBöyük KarlınRoma imperatoru titulunu qəbul etməli oldular.Böyük Karlın814-cü ildə vəfat etməsindən sonra Karolinq imperiyası zəifləməyə başladı. X əsrin ortalarında German krallarından olanI OttoBöyük Karltərəfindən zamanından istila edilmiş torpağların çoxunu ələ keçirdi və bu torpağlardaMüqəddəs Roma imperiyasıadlı dövlət yaratdı.
962-ci ildəPapaXII İohannI OttoyaRoma imperatoru titulu verdi.Müqəddəs Roma imperiyasının1806-cı ilə qədər mövcudluğunu qorumasına baxmayaraq, əvvəlcəMərkəzi Avropadaolan Alman dövlətlərinin təsir dairəsinə düşdü və daha sonraAvstriya imperiyasınıntərkibinə qatıldı.774-cü ilə qədərİtaliyanınşimalı German xalqlarından olanLombardlarınnəzarətində qaldı.751-ci ildəLombardlarcənuba doğru hərəkət edərək,Ravennaşəhərini ələ keçirdilər.PapaFranklardankömək istədi.FranklarLombardlarıməğlub edərək, Mərkəzi İtalyanıPapageri qaytardılar. BununladaRomaşəhərini əhatə edən müstəqil bir papalıq dövləti yaradılmış oldu.
Buna cavab olaraqPapaIII LeoBöyük Karlıimperator elan edərəkFranklarınhörmətini əldə etmiş oldu. XI əsrdəAvropadaVenesiya Respublikası,Genuya Respublikası,Lombard birliyi,Napoli KrallığıvəFlorensiya Respublikasıkimi şəhər dövlətlər yaranmışdı. Bu dövrdəVatikanvəMüqəddəs Roma imperiyasıəsas iki siyasi güc vəziyyətinə gəlmişdi. İtaliya şəhər dövlətləri bu iki siyasi gücün yanlarında dayanaraq, bir-birlərinə qarşı mübarizə aparmağa başladılar. Tarixdə bu mübarizəQvelflər və gibellinlərmübarizəsi adı ilə daxil olmuşdu.
Böyük Britaniyaadası eramızın55-410-cu illərindəRoma imperiyasınıntabeliyində olanBritaniyaadlı ucqar bir əyalət idi. V əsrdən etibarən ada daXristianlığdini yayılmağa başladı. Adanın yerli xalqı olanKeltlərV əsrdən etibarənAnqlosakslarınaxınlarına məruz qaldılar və hər iki xalq arasında qohumluq münasibətləri yaranmağa başladı.Fransadangələrək adanı istila etmişNormanlar1066-cı ildəHastinqs müharibəsindəqalib gələrək adanı ələ keçirdilər.German xalqı olmasına baxmayaraq, Fransız mədəniyyətinə sahib olanNormanlaradaya fransız mədəniyyətini gətirmişdilər.İngilisxalqı adamaya daha əvvəl gəlmiş olanAnqlosakslarınvəNormanlarınbirləşməsindən yaranmışdır.1215-ci ildəİngiltərəkralı Con kübar cəmiyyətin nümayəndələri ilə imzaladığıMaqna KartaAvropatarixində ilk dəfəmonarxiyanınhüquq və səlahiyyətini məhdudlaşdırmışdır.Maqna Kartamüasirkonstitusiyalarıntəməl daşı hesab edilir.
FransanınərazisiRoma imperiyasızamanıQalliya LuqdunensisvəAkitenəyalətlərində yerləşirdi. İmperiyanın süqutundan sonra bu ərazilər German xalqlarından olanFranklartərəfindən istila edildi.  Ərazini481-687-ci illərdəMerovinqlərsülaləsi idarə etmişdir.751-840-cı illərdə isəFransaMərkəzi Avropailə birlikdəKarolinq imperiyasınınbir parçasını təşgil edirdi.843-cü ildəBöyük KarlınnəvələriVerden müqaviləsiilə imperiyanı öz aralında bölüşdürmüşdülər. Bununlada müasirAlmaniya,Fransavəİtaliyanınsərhədləri təxminidə olsa müəyyənləşmişdir.
Qərbi Frank Krallığı adalanan əraziləri zamanla müasirFransaərazilərini formalaşdırmağa başladı.Orta əsrlərdəFransabir meçə kral tərəfindən idarə edilirdi. Kralların hər biri öz əyalətlərini idarə edirdilər.987-ci ildəHüqo Kapethakimiyyətə gələrək Kapet sülaləsinin əsasını qoydu vəFransanınböyük bir qisminə yiyələndi. Bu sülalənin nəsilindən olanValoisvəBurbonkimi sülalələrFransanı1830-cu ilə qədər idarə etmişdir.Normanlarisə yalnızFransanınşimal ərazilərini idarə etməsinə baxmayaraqİngiltərəvəSiciliyanıistila edərək ərazilərini dahada genişləndirmişdilər.
VII əsrdəƏrəbistan yarımadasındayaranmış olanİslamdinini qəbul edənƏrəblərhəmin əsr müddətindəŞimali Afrikanıntamamını ələ keçirmişdilər. Müsəlman Əməvi Dövlətinin Şimal Afrika üzrə valisi olan Musa bin Nüsayir bədəvi ordu başçısıTariq bin ZiyadıCəbəllütariq boğazınıkeçməkləPireney yarımadasınagöndərdi. İlk səfərdə məqsəd ərazidə olan mövcud durumu öyrənmək idi.ƏrəblərinPireney yarımadasınasəfərləri zamanı, yarımada German mənşəyli bir xalq olan Vestqotların nəzarətində idi və inbizati mərkəz kimiToledoşəhərindən istifadə olunurdu.Tariq bin ZiyadVestqotların kralı Rodriqonu ağır məğlubiyyətə uğratdı. Bununlada Vestqot krallığı parçaladı və bütünPireney yarımadasıqısa bir müddətlikdə olsa Ərəblərin nəzarəti altına keçdi.
749-cu ildə Əməvi Müsəlman Dövlətinin dağılmasından sonra, Əməvi şahzadəsiI Əbdülrəhman,755-ci ildəPireney yarımadasınıkeçdi.756-cı ilə bir dövlət yaratdı və özünü əmr elan etdi.929-cu ildəIII Əbdülrəhmanxəlifəliyini elan etdi.1031-ci ildə xəlifəlik sistemi sarsıldı və ölkə müstəqil əmirliklərə bölünməyə başladı.1031-ci ildəƏhli-Beytdənolan Həmudilər xilafətə gəlmək istədilər.1086-cı ildə Abbadi sülaləsindən olanSevilyaməlikiMurabitlərdövlətindən kömək istədi.Murabitlərtərəfindən göndərilən köməyə, yol boyu 13 Əndəlüs məlikliyidə qoşuldu.İspaniyadamüsəlman və xristianlar arasında yarımadaya nəzarət etmək üstündə gedən mübarizə dahada gərginləşdirdi.1086-cı ildə baş vermişZəlləq döyüşündətərəflər üzbə üz gəldi və müsəlmanlar, xristianları məğlub etdilər.Zəlləq döyüşündəmüsəlmanların qalib gəlməsi,ƏrəblərinPireney yarımadasındaolan hakimiyyətini bir necə əsr daha uzatmışdır.
1147-ci ildə Müvəhhidlər,Murabitlərinhakimiyyətinə son qoydu.1187-ci ildəSəlahəddin ƏyyubininQüdsşəhərini fərh etməsi, xristian dünyasında böyük narazıçılığa səbəb oldu.Roma PapasıVIII Qriqor müqəddəs müharibə elan etdi.1236-cı ildə Bəni Əhmər, Bəni Hud əleyhinəKastiliya krallığıilə gizli razılığa gəlməsindən sonra Kortoba şəhəri xristianların əlinə keçdi.1232-ci ildə yaradılanBəni Əhmər dövlətixristianlarla razılığa gələrək mövcudluğunu qorumağa çalışdı.Nasirilər sülaləsitərəfindən idarə edilənQranada əmirliyi264 il boyunca öz mövcudluğunu qorumağı bacarmışdır.1469-ci ildəMəhəmməd əbu Abdullahanasının təziqi ilə atası əmir Sultan əbu Həsəni taxtdan salıb, özünüQranada əmirliyininəmiri elan etdi.1469-1486-cı illər arasında ata ilə oğul arasında taxt-tac uğrunda mübarizə getdi. Hakimiyyət daxili mübarizədən istifadə edən Xristianlar1490-cı ildəQranadaşəhərini mühasirəyə alaraq, yağmalamağa başladılar.1492-ci ildəQranada əmirliyiRekonkistahərəkatı nəticəsində dağıldı. Sonuncu əmrXII Məhəmməd əbu AbdullahAraqon kralıII Ferdinanda təslim oldu.Qranada əmirliyininişğal edilməsindən sonra müsəlmanlarınPireney yarımadasındakıhakimiyyətinədə son qoyulmuş oldu.
Bizans imperiyası,Roma imperiyasının395-ci ildə Şərq və Qərb olmaqla iki hissəyə parçlanması nəticəsində yarandı. PaytaxtıRomaşəhəri olanQərbi Roma imperiyasıV əsrdə German tayfaları tərəfindən süquta uğradıldı. MərkəziKonstantinopololanBizans imperiyasıisə min ilə yaxın bir müddət ərzində öz mövcudluğunu davam etdirməyi bacardı.Bizans imperiyasınınyaranmasının səbəblərindən biri kimi paytaxtın330-cu ildə imperatorI Konstantininəmri iləRomaşəhərindənKonstantinopolşəhərinə köçürülməsi göstərilir.
Bizans imperiyasıVII və VIII əsrlərdə şərqdənƏrəblərinvəFarsların, qərbdən isəSlavyanlarıntəhdidlərinə məruz qalırdı.610-cu ildə Bizans taxtını ələ keçirənI İrakliFarslarınhücumlarının qarşısını aldı və paytaxtının müdafiəsini dahada gücləndirdi.Dunayçayını keçərək Bizans torpağlarına soxulmaq istəyən Avarları məğlub etdi. Bu dönəmdəƏrəblərİslamdinini yaymaq üçün genişmiqyaslı fəthlərə başlamışdılar. Ərəb orduları632-ci ildəSuriyavəFələstiniişğal etdi.İsgəndəriyyəşəhərinin təslim olmasından sonra Ərəblər,642-ci ildəMisirintamamını fəth etmiş oldu.674-678-ci illərdə Ərəb qoşunları bir neçə dəfəKonstantinopolşəhərini fəth etmək üçün hücuma keçsələrdə, bir nəticə əldə olunmadı.
Bizans imperiyası867-1056-cı illərdə özünün qızılı dövrünü yaşamışdır. Həmin illər ərzində imperiya Mekedoniya sülaləsi tərəfindən idarə olunurdu. Sülalənin quruçularından olan I Vasili, daha əvvəl itirilmiş olanAnadolundayenidən imperiyanın sərhədlərinə daxil etmişdir. I Vasilidən sonra hakimiyyətə gəlmiş VI Leonun dövründə, imperiyadakı hüququ sistemi tamamilə yeniləndi və dövrünə görə müasirləşdirildi. II Nikiforun zamanındaKritvəKipradaları yenidən imperiyanın ərazilərinə qatıldı,SuriyavəBalkan yarımadasındayeni ərazilər ələ keçilirdi.
XI əsrdə Türklərin qərbə doğru köçləri başladı.SəlcuqlularınYaxın Şərqdəmöhkəmlənməsiİslamdininin təsir dairəsini dahada genişləndirirdi. Həmin dövrə qədər İslam dünyası ilə genişmiqyaslı müharibə etməmiş Avropalılar1071-ci ildəMalazgird döyüşündəmüsəlmanlarla qarşılaşdılar.Döyüşün nəticəsində ağır məğlub olan Bizans imperiyasının daxilində ciddi narahatlığ başladı.TürklərinKonstantinopolüzərinə hərəkət etməkləri dahada asanlaşmışdı. İznikdəRum sultanlığınınyaradılmasıBizans imperiyasınınsonunu addım-addım yaxınlaşdırıdı. Bizans imperatoru I AleksisRoma PapasıII Urbandanmüsəlmanlara qarşı mübarizə aparmaq üçün kömək istədi. BununladaQüdsşəhərində yerləşənMüqəddəs torpağlarınmüsəlmanların nəzarəti altında olmasından narazı olan radikal xristianlar arasındaSəlib yürüşləritəşgil etmək ideyası yarandı.
1095-ci ildəPapaII Urbantərəfindən Klermon şəhərindəKlermon kilsə məclisiçağrıldı.Klermon kilsə məclisindəXristianlığüçün müqəddəs hesab olunanMüqəddəs torpağlarınmüsəlmanların işğalı altında olduğu və bu işğala ən qısa zamanda son qoyulmasının vacibliyi vurğulandı. Qəbul edilən qərara əsasən hərbi birləşmələr yaradılmalı vəYaxın Şərqədoğru yürüşlər təşgil edilməli idi. Səlib qoşunu1097-ci ildəAnadoluyadaxil olaraqBirinci səlib yürüşünübaşlatdı.Birinci səlib yürüşüAvropalılar üçün uğurlu nəticələndi.Avropalılarınhücumlarını gözləməyən müsəlmanlar səlibçiləriny yürüşlərinə hazırlıqsız yaxalandılar və bunun nəticəsində ciddi itkilər verildi. Rum sultanlığının sultanı Qılıç Arslan İznik şəhərini səlibçilərə verməli oldu. Həmin ilin iyul ayındaEskişehiryaxınlığında baş vermişDorileon müharibəsindəsəlibçilər, müsəlman ordusuna məğlub oldu. Oktyabr ayında səlibçilərAntakyanımühasirəyə aldı. Bir il davam edən mühairə nəticəsindəAntakyasəlibçilərin əlinə keçdi.
1099-cu ildəQüdsşəhəri mühasirəyə alındı. Həmin ilin15 iyultarixindəQüdsmühasirəyə çox davam gətirə bilməyib, məğlub oldu.Birinci səlib yürüşünəticəsində SəlibçilərOrta Şərqdəirili xırdalı bir neçə xaçlı dövləti yaratdılar.Birinci səlib yürüşündənsonra ona yaxın səlib yürüşü həyata keçirildi. Ançaq bu yürüşlərin heç biri ilk səlib yürüşü qədər uğurlu olmadı, hətta bir çoxu uğursuzluqla nəticələndi.Orta Şərqdəgüclərini bərpa edən müsəlman dövlətləri zamanla həmin ərazilərdə mövcud olan və səlib yürüşləri zamanı yaradılmış, xristian dövlətirini bir-bir ələ keçirməyə başladılar.1187-ci ildəkürdəsilli ordu başçısıSəlahəddin ƏyyubininQüdsşəhərinin səlibçilərdən azad etməsi, bu ərazilərdə yaşayan xristianların nüfuzuna ciddi zərər vurdu.XIII əsrin sonlarına yaxın Səlibçilərin Orta Şərqdə olan hakimiyyətləri sona çatmışdı. XIV əsrdən etibarən isə Avropalıların müsəlmanlara qarşı olan hücumlarına qarşıOsmanlı imperiyasımübarizə aparmağa başlamışdı.
XV əsrin ortalarındaBizans imperiyasıözünün son dövrlərini yaşayırdı. İmperiyanın paytaxtıKonstantinopolşəhərindən başqa bütün ətraf ərazilərOsmanlı imperiyasıtərəfindən zəbt edilmişdi. Son bir necə yüz ildəKonstantinopolşəhəri bir neçə dəfə müxtəlif vaxtlarda ərəblər və türklər tərəfindən mühasirəyə alısada, mühasirəni aşmaq mümkün olmamışdı və hər hücum zamanı Bizanslılara Avropadan əlavə hərbi birləşmələr göndərilirdi.1453-cü ildə əsas hücum planı tətbiq edildi və şəhər güclü top atəşinə tutuldu.Osmanlı SultanıII MehmedsonuncuBizansimperatoruXI Konstantin Paleoloqaşəhəri dinc şəkildə təslim etməyi təklif etdi.Paleoloqtəklifi rədd etdi və bununla daKonstantinopolmühasirəsi dahada daraldıldı. Güclü mühasirəyə çox davam gətirə bilməyənKonstantinopol1453-cü ilin29 maytarixində fəth edildi. Fəth zamanı sonuncuBizansimperatoruXI Konstantin Paleoloqsiravi əsgər kimi döyüşmüş və həlak olmuşdur.Konstantinopolunadıİstanbulşəklində dəyişdirildi vəOsmanlı imperiyasınınpaytaxtıƏdirnəşəhərindənİstanbulşəhərinə köçürüldü.Konstantinopolunfəth olunmasından sonraBizans imperiyasıdağıldı.
Yeni eranın əvvəllərindəAvropanınən güclü dövlətləri şərqdənOsmanlı imperiyası, şimaldanReç Pospolitavəİsveç imperiyası,Mərkəzi AvropadaMüqəddəs Roma imperiyası, qərbdə isəİspaniyavəPortuqaliyaidi.Aralıq dənizindəisə vəziyyətVenesiya Respublikası,Genuya Respublikası,İspaniya imperiyasıvəOsmanlı imperiyasınınnəzarəti altında idi.Osmanlı imperiyasıXV və XVI əsrlərdəAvropadaxeyli güclənərəkBalkan yarımadasınıntamamını,RumıniyavəMacarıstanıələ keçirdi,Vyanaşəhərinin sərhədlərinə qədər irəlilədi.
XVI əsrdəHabsburqlar sülaləsindənolanV Karlnikah diplomatiyası və fəth yolları iləİspaniya,Belçika,Almaniya,Avstriyavəİtaliyanıişğal etdi. Bu dönəmdə Osmanlı və Habsburqlar arasında üstünlük əldə etmək məqsədi ilə həm dənizdə, həm də quruda bir çox müharibələr baş verdi.1538-ci ildə baş verən Preveze dəniz döyüşündə Osmanlı donanması qalib gəlisə də1571-ci ildə ki, Lepanto dəniz döyüşündə Osmanlı donanması məğlub oldu. XVI əsrdə ən güclü dövrlərini yaşayanOsmanlı imperiyası1683-cü ildəMüqəddəs Roma imperiyasınatabe olanHabsburqlardövlətinin paytaxtıVyanaşəhərini ikinci dəfə mühasirəyə aldı. Ançaq II Vyana mühasirəsi uğursuz alındı.
Bu dönəmdəReç Pospolitaşərqə doğru genişlənərəkBelarusvəUkraynaərazilərinin böyük bir qismini işğal etdi. Erkən dönəmin əvvəllərindəRusiyadaBöyük Moskva Knyazlığıadlı dövlət mövcud idi.1547-ci ilə qədərİvan QroznınınÇar elan olunmasına qədərRusiyazəif bir dövlət idi.İsveç imperiyasıisə XVII əsrin əvvəllərindəReç Pospolita,Çar RusiyasıvəDanimarka-Norveçdövlətləri ilə apardığı müharibələrdə qalib gəlmiş və ərazilərini xeyli genişləndirmişdi. Ançaqİsveç imperiyasıÇar Rusiyasıilə1700-1721-ci illərdə apardığıŞimal müharibəsizamanı məğlub oldu və gücünü itirdi.
XVI əsrin ikinci yarısındaAppenin yarımadasındamədəniyyət ve elm sahələrində inanılmaz inkişaf yaşanmağa başladı.İntibah dövrüadlanan b hərəkat müasir Avropa ilə antik Avropa arasında ki, kəsilmiş əlaqəni yenidən bərpa etdi.Avropalıalimlər, bu dövrlərdə İslam dünyasındakı alimlərin hesabına riyaziyyat elminin sirlərinə yiyələndilər. Qatı dini fikirlərlə yaşaşı, dini inkar və ya tənqid edən müxtəlif fəlsəfi cərəyanlar
yaranmağa başladı.İohann Qutenberqinkitab çapını asanlaşdırmasından sonra, Avropada kitabların istifadəsi genişləndi. Mədəniyyət, Ədəbiyyat və Mermarlıq sahələrində yazılmış kitablar çoxaldılaraqAvropanınmüxtəlif ölkələrində yerləşən universitetlərə və elm mərkəzlərinə göndərilirdi.Orta əsrlər eyni zamandaQədim Romazamanında əsası qoyulan, ançaq texniki inkişafın olmaması səbəbindən yarımçıq qalmışCoğrafi kəşflərindəsürətlənməsinə və genişlənməsinə səbəb olmuşdur. İtalyan İntibahıOrta əsrlərinən mühüm hadisələrədən biri hesab olunur.
Almaniyadaintibah dövrüHumanizmhərəkatı ilə başlamışdır.Desiderius ErasmusvəMartin Lüterdini mövzularda araşdırmalar apardılar. Martin LüterXristianlıqdaProtestanlıqadı verilənReformasiyahərəkatını başlatdı.Jan KalvinMartin Lüterin müxalif fikirlərini açıq şəkildə müdafiə etdiyi üçün kilsənin əsas güc mərkəzlərindən biri olanParisşəhərini tərk etməli olmuşdu. Jan Kalvin1534-cü ildə Parisi tərk etmiş və bir müddətStrasburq,Bazelkimi şəhərlərdə qalmışdır.1541-ci ildəCenevrəşəhərinə köçərək buradaKalvinizmcərəyanını genişləndirmişdir.1598-ci ildəFransakralıIV Henritərəfindən qəbul edilənNant razılaşmasıiləFransadayaşayan kalvinist vəprotestantlarageniş hüquqlar verildi və onların dini inancı tanındı.
Alman rəssamıAlbrext Dürerdini tablolar çəkməyə başladı.İngiltərədəVilyam Şekspir,İspaniyadaisəMigel de Servantestərəfindən məşhur əsərlər yazıldı.İntibah dövrününnəticəsindəSxolastikafəlsəfəsi çökdü.Sxolastikafəlsəfəsinin yerini hər şeyi elmi yolla sübut etmək fikri hakim oldu və bu tip fikirlər nəticəsindəreformasiyahərəkatının əsası qoyuldu. Elm və texnika sahəsində ki, uğurlar sürətləndi.Avropadabədii əsərlərdən zövq alan elitar kübar cəmiyyət formalaşmağa başladı. Din xadimlərinin və kilsələrin xalq üzərində ki, təsir dairəsi zəiflədi. Kilsəreformasiyahərəkatının qarşısını almaq üçün elm adamlarını təqib etməyə, onlara qarşıİnkvizisiyaməhkəmələrini təşgil etməyə başladı. Bu təqiblər nəticəsindəCordano BrunovəYan Quskimi elm adamları tonqalda yandırıldı.1542-ci ildə Roma inkvizisiya məhkəməsi yaradıldı.
1598-ci ildəFransakralıIV Henritərəfindən qəbul edilənNant razılaşması,1585-ci ildə ləğv edildi.1715-ci ildəFransadaProtestanlığınqadağan edilməsindən sonra 250.000 HüqonotABŞvəNiderlandkimi protestant ölkələrə köçməli oldular.1545-1565-ci illərdə çağrılanTrent şurasıProtestanlığısərt şəkildə tənqid etdi və bu məzhəbinXristianlığdininə zidd olduğunu bəyan etdi.PuritanlarvəAnabaptistlərkimi dini icmalar kilsəyə qarşı aparılanreformasiyahərəkatını səmərəli hərəkat hesab etmirdi.ProtestanlarınAvropadakatoliklər tərəfindən təqib və təhdidlərə məruz qalması səbəbindən bir çox Avropalı protestant son çıxış yolu kimi, Şimali Amerikaya göçməyi seçdi.
Orta əsrlər mətbəxi—V əsrdənXVI əsrəqədərAvropamətbəxinin ərzaq, tərəvəzlərinə, yemək vərdişlərinə və yemək hazırlamaq adətlərinə verilən ümumi ad. Orta əsrlər boyu, qidalanma və yemək hazırlamaq sahəsində, böyük dəyişikliklər baş vermişdir. Bütün dəyişikliklər nəticəsində, müasirAvropamətbəxiformalaşmışdır.
Bu dövrdə ən çox istifadə olunançörəkməmulatı idi.Yulafvəmakaronkimitaxılməmulatlarından hazırlanan yeməklər isə ikinci dərəcəli yer tuturdu.Ətməmulatlarından, gündəlik şəkildə nisbətən daha yüksək təbəqələr istifadə edirdi. Orta və yuxarı təbəqənin ümumi istifadə, etdiyitərəvəzlərən çox istifadə olunanlar arasında idi. Ərzaq və tərəvəzlərdən başqa,şərab,gülabvəsirkədəngündəlik şəkildə istifadə olunurdu. Yeməklərə əlavə dad vermək, üçünbaldanvəşəkərtozundan istifadə edilirdi.Ətməmulatlarından ən çoxtoyuqvədonuzətlərinə tələbat vardı. Əkinçilik işlərində, iri buynuzlu heyvanların əməyindən istifadə olunduğundan, iri buynuzlu heyvanlar nadir hallarda kəsilirdi. Şimali Avropa əhalisi ətə olan tələbatınımorinavəringabalıqlarını ovlamaqla ödəyirdilər. Yeməklərin hazırlanmasında həm şirin həm də acıbadamlardanistifadə olunurdu.Badamlarəsasən, əzilərək şorbaların və digər sulu yeməklərin üzərinə səpilirdi.
Orucluq aylarında, heyvan südünün əvəzinəbadam südüiçilirdi.
Orta əsrlərdə, ticarət karvanları bir şəhərdən digərinə bir neçə həftəyə gedirdi. Bu səbəbdən təzə ərzaq əldə etmək uzaq şəhərlərdə yaşayan insanlar üçün daim böyük çətinlik olmuşdur. Bəzi hallarda karvanlarda əhali üçün zəruri olan ərzaq malları yox, yalnız yuxarı təbəqənin ala biləcəyi ətir və ədviyyatlar gətirilirdi. Bu səbəbdən varlı və kasıb təbəqənin mətbəxi, xariçi ədviyyat tacirlərinin təsirinə məruz qalırdı. Orta əsrlərin özünə məxsus cəhətlərindən biridə, aşağı təbəqənin yuxarı təbəqədə olan insanların həyat tərzlərini yamsılamaları idi. Bu yamsılama böyük ölcüdə mətbəx sahəsindədə hiss olunurdu.
Aclıq və qıtlıq illərində əhalinin ərzaqa olan tələbatı sürətlə artırdı. Bu dövrdə daha çox ərzaqı və ya taxıl ehtiyatı olan şəxslərin cəmiyyətin ən varlı və ən nüfuzlu nümayəndələri hesab olunurdu. Bəzi ərzaqlar baha qiymətə satılırdı və hər şəhərdən əldə etmək olmurdu. Əsasən yuxarı təbəqə üçün nəzərdə tutulmuş, bu ərzaqları kütləvi şəkildə istifadə etmək, sonradan varlananlar (nouveau riche) üçün qadağan edilmişdir. Digər tərəfdən hər bir şəxsin yediyi, ərzağın qiymətinə uyğun həyat tərzi keçirdiyi güman olunurdu. Bir çox hallarda bu səbəbdən, günəmuz işləyən şəxslər eyni yemək yeməli olurdular. Kəndlilərin yeməkləri, iri həcimli olsa da, qiyməti ucuz olurdu, bu səbəbdən kəndlilər tərəfindən istifadə olunan ərzaq bir qayda olaraq insan sağlamlığı üçün 
təhlükəli idi. Müxtəlif ədviyyatlarla insanları müalicə edən həkimlərdə, hər bir təbəqəyə uyğun dərman preparatları hazırlayırdı. Az tapılan, bahalı ədviyyatlar yuxarı, gündəlik həyatda istifdə olunanlar isə aşağı təbəqəyə verilirdi.
XV və XVI əsrlərdəAvropalıtacirlər yeni ticarət yollarını kəşf etmək üçün bilinməyən dənizlərə doğru səfərlər təşgil etməyə başladılar. Bu səfərlərÇoğrafi kəşfləradlandırdı və bir çox okean və qitələrin kəşf olunması ilə nəticələndi. İlk səfər cəhtəri XIV əsrin əvvəllərində Fransız və Venesiyalı gəmiciləri tərəfindən Antlantik okeanı və Afrika sahilləri boyunca başladıldı.Kanar adalarıvəAzor adalarıkəşf edildi.
XV əsrin sonlarına yaxınHindistanagedən dəniz yolunu kəşf etmək üçün səfərə çıxanXristofor Kolumb1492-ci ildəŞimali Amerikanıkəşf etdi.Portuqal dənizçiBartolomeu DiasınÜmid burnunukəşf etməsindən sonraVasko da QamaÜmid burnunukeçərəkHindistanagedən dəniz yolunu kəşf etmiş oldu.Fernando Magellan1519-1522-ci illərdə ki, dünya səyahəti zamanı yer kürəsinin yuvarlaq şəkildə olduğunu sübut etmişdir.
Çoğrafi kəşflər, İntibah və Reformasiya hərəkatlarının təsiri ilə formalaşdığı kimi, özü də bu hərəkatların formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Bu kəşflər nəticəsində Avropanın yeni qitələrə yolu açılmış və digər qitələrdə olan bir çox zənginliklər Avropalıların əlinə keçmişdir.Yeni kaloniyaların salınması ilə Avropalılar,Şimali Amerika,Afrika,AsiyavəAvstraliyakimi qitələrdə məskunlaşmış, bu qitələrdə olan təbii sərvətlərdən faydalanmışdıllar.
Avropadareformhərəkatlarının yaranması nəticəsindəxristianlığınmövqeyi zəifləmiş,Vatikanöz nüfuzunu itirmişdi. Vatikanın nüfuzunun zəifləməsi və Avropada dini zəmində baş verən bir çox hadisələr nəticəsində,1618-1648-ci illəri əhatə etmişOtuz illik müharibəbaş vermişdir. Müharibənin baş verməsinin əsas səbəbiKatolik-Protestantmübarizəsi olsa da, bir çox dövlətlər bu müharibəyə dini deyil siyasi məqsədlər üçün qatılmışdılar.Otuz illik müharibəçox zamanMüqəddəs Roma imperiyasınatabe olan knyazlıqların müxtəlif cəbhələrdə döyüşməkləri səbəbindən, vətəndaş müharibəsidə adlandırılır. Müharibə1648-ci ildəProtestantlığınqələbəsi ilə bitmişdir. Müharibədən sonra imzalananVestifaliya müqaviləsinəəsasənMüqəddəs Roma imperiyasıparçalanmış və ərazisində bir çox kiçik dövlətlər yaranmışdır. İmperiyanın əlində olan bir çox hüquqlar isə məhdudlaşdırılmışdır.
1479-cu ildə Araqon kralıII FerdinandvəKastilyakraliçasıI İzabelinevlənməsindən sonraİspaniyabirləşdi. Bu nikahdan sonra İspaniyada 800 ildən sonra yenidən Xristianlıq rəsmi məhzəb elan edildi.Qranada əmirliyinindağıdılmasına qədərPireney yarımadasında800 il boyuncaİslamdini hakim olmuşdur.1478-ci ildə ölkədə yaşayanmüsəlmanlarvəyəhudilərinzorla Xristianlığı qəbul etmələri üçünİspaniya inkvizisiya məhkəməsiyaradıldı.PortuqaliyavəİspaniyadaXristianlığıqəbul etməyən və ya ölkəni tərk edən müsəlman və yəhudilərin əmlaklarını müsadirə edildi.İspaniyadakatolikliyin qatı şəkildə təbliğ edilməsinin əsasa məqsədi burada min ilə yaxın mövcud olmuş müsəlman adətlərini yox etmək idi.Vatikanbu siyasəti min ilə yaxın davam etdirmiş vəİspaniyanıAvropanınən qatı katolik ölkələrindən birinə çevirmişdir. Böyük bir dəniz donanması yaradanİspaniyaMərkəzi və Cənubi Amerikanı, Afrik sahillərini istila etmiş və imperiyasının tərkibinə qatmışdır.İspaniya imperiyasıkaloniyalaşdırma siyasəti aparan ilk imperiya kimi dünya tarixinə daxil olmuşdur.
Portuqaliya imperiyasıvəİspaniya imperiyasınınardından tarix səhnəsindəHollandiya imperiyasıöz yerini tutmağa başladı.HollandlarŞimali Amerika,Cənubi Amerika,AfrikavəCənubi Asiyakimi qitələrdə yeni koloniyalar yaratdılar.1588-ci ilə qədərİngiltərəbu ölkələrə nisbətən daha zəif vəziyyətdə idi. AncaqTüdorlar sülaləsininhakimiyyətə gəlməsindən sonraİngiltərəsosial və iqtisadi inkişaf baxımındanŞotlandiyanıbelə arxada bıraxaraq sürətlə inkişaf etməyə başladı.İngiltərəKraliçasıI Yelizaveta1588-ci ildəAvropanınən güclü donanması olanYenilməz armadanıməğlub edərəkBritaniya İmperiyasınıntəməlini qoymuş oldu.Beləliklə Amerika koloniyaları üzərində İspan ağalığına son qoyuldu. Bu tarixdən etibarənHollandiya,FransavəİngiltərəAmerika qitəsində olan koloniyaları müəyyən zaman dövründə ələ keçirməyə başladılar.Hollandiyaİngiltərəyəiki dəfə dəniz döyüşündə məğlub olduğundanŞimali Amerikadanİngiltərəninxeyrinə cəkilmək məcburiyyətində qaldı.
FransaisəŞimali Amerikadaolan bütün koloniyalarını1763-cü ildəYeddi İllik müharibədəməğlub olmasından sonra Paris müqaviləsinə əsasənİngiltərəyəverməli oldu.1707-ci ildəİngiltərəvəŞotlandiyanınbirləşməsi nəticəsindəBöyük Britaniyakrallığının əsası qoyuldu.1801-ci ildə isəİrlandiyabu ittifaqa qatıldı və beləlikləBöyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığıyaranmış oldu.1837-1901-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş kraliçaI Viktoriyanındönəmində Britaniyaüzərində günəş batmayan imperiyaadlandırılmağa başlandı.1921-ci ildə imperiyanın sərhədlərinəHindistan,Şimali Amerika,Orta Şərq,AfrikavəAvstraliyadaxil idi. BununlaBöyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı36,6 milyon km² ərazi; 458 milyonda əhali ilə dönəmin ən qüdrətli dövləti idi.
1683-1699-cü illər aralığında baş vermişOsmanlı-Müqəddəs ittifaq müharibələrinəticəsindəOsmanlı imperiyasıməğlub oldu və ağır şərtlərlə müqavilələr imzalamağa məcbur qaldı. Məğlubiyyətlərin ardından Osmanlının Avropada olan nüfuzu azalmış imperiya daxilində ümumi geriləmə dalğası başlamışdır.1721-ci ildəI Pyotrunrəhbərliyi altındaRusiya imperiyasınınqurulmasından sonra bu imperiya dünya tarixində öz təsirini göstərməyə başladı.
XVIII əsrə qədərFransaŞimali Amerikanıkoloniyalaşdırma siyasəti baxımdanİngiltərədənöndə idi. AncaqFransavəİngiltərəarasında baş vermiş Yeddi İllik müharibə zamanıFransasınməğlub olması və ardından1763-cü ildəParisşəhərində sülh müqaviləsinin imzalanmasından sonraFransaŞimali Amerikadanİngiltərəninxeyrinə geri çəkildi.Yeddi İllik müharibəzamanıİngiltərəninmaliyyə resusları azaldığından, dövlət vəziyyətdən çıxış yolu kimiOn üç koloniyadayaşayan əhali üzərində sərt vergi siyasətini tətbiq etməkdə görürdü. Yerli əhali çətinliklə əldə olunan məmulatların ingilislər tərəfindən əllərindən alınmasına və sərt vergi siyasətinə qarşı mübarizəyə başladı.1774-cü ildəOn üç koloniyanümayəndələrinin ilk vahid tədbiri keçirildi və ardından1776-cı ildəABŞ İstiqlal müharibəsibaşladı.
ABŞ İstiqlal müharibəsinimaddi baxımdan dəstələmiş Fransa monarxiyası saray xərclərini ödəməkdə çətinlik çəkirdi.FransadaAncien Régimeadlandırlan din adamları vergi verməkdən azad edilmişdilər.1789-cu ildəFransakralı XVI Lüdovik dövlətin maddi durumunun yaxşılaşdırılması məqsədi ilə varlılardan vergilərin alınması barədə təklif irəli sürdü. Ölkənin varlı bölmünün buna cavabı isə toplumun hər üç bölümünündə təmsil edildiyiÉtats générauxadlı şuranın çağrılması oldu. XVI Ludovik bu tələbəi qəbul etmək məcburiyyətində qaldı.Burjuaziyanınistək və tələbələrindən sonra toplanan məclis imkanlarını daha da genişləndirib Milli Məclisə çevrildi.
Baş verən proseslərin fonunda nüfuzunu və gücünü itirən kral üzərində olan təziqi azaltmaq üçün dönəmin maliyyə naziri Jak Nekarı vəzifəsindən azad etdi. Kralın zəifləmiş hakimiyyətini bərpa etməsindən ehtiyatlanan xalq üsyana başladı. Qısa zamanda xalqın əsas hərəkətverici qüvvələri üsyana qoşuldu və1789-cu ilin14 iyuntarixində silahlanmış kütləBastiliya qalasını azad etdi.Həbsxanada saxalanılan məhkumlar azad edildi və bu hadisədən sonraBöyük Fransa inqilabırəsmən başlamış oldu.Böyük Fransa inqilabıbeş mərhələdən ibarət olmaqla1789-1815-ci illəri əhatə etmişdir.
Böyük Fransa inqilabındansonra tarix səhnəsinə gəlmiş məşhur simalardan biridəNapoleon Bonapartidi. Onun rəhbərliyi altındaAvropanınbir sıra güclü dövlətlərinə qarşı müharibələr aparıldı. Tarix elmindəNapoleon müharibələriadlandırlan dövr1800-1815-ci illər əhatə etmiş vəFransanıngüclü bir dövlət kimi özünüAvropadagöstərməsinə zəmin yaratmışdır.Fransayaqarşı olanİngiltərə,Avstriya,PrusiyavəRusiyaaralarında ittifaq yaradaraq Avropanı bürümüş Napoleon təhlükəsinə qarşı birlikdə hərəkət etməyi öz aralarında razılaşdırmışdılar. Yaradılan ittifaq hərbi olmaqla yanaşı eyni zamanda iqtisadi önəmdə daşıyırdı.
İttifaq dövlətlərin sırasınaİsveçvəPortuqaliyanında qoşulmasından sonra1814-cü ilin30 mayındaParisşəhərində müqavilə imzalandı. Müqaviləyə əsasən müharibədə tərəf olan dövlətlərVyanaşəhərində toplanmalı və buradaAvropanınyeni nizamını müəyyənləşdirməli idilər.Böyük Fransa inqilabıvəNapoleon Bonaparttərəfindən aparılan işğalcı müharibələrAvropanınsiyasi xəritəsini kökündən dəyişmişdi. Ərazilərin nüfuz dairələri ilə bölünməsi və digər mühüm məsələləri həll etmək üçün1815-ci ildəVyanaşəhərində Avropanın aparıcı dövlətlərinin iştirakı iləVyana konqresitəşkil edildi. KonqresdəOsmanlı imperiyasıiştirak etmirdi.Vyana konqresiAvropanınsiyasi-iqtisadi baxımdan yenidən formalaşdırılmasında çox mühüm rol oynadı. Avropanın yenidən formalaşdırılması məsələsində mühüm rola sahib olan eyni zamandaVyana konqresinintəşkilatçılarından və konqres rəhbələrindən biri dönəminAvstriyaxarici işlər naziri olmuşKlement Metternixidi. Konres sonunda ortaya çıxmışMetternix sistemiBöyük Britaniya,Avstriya,PrusiyavəRusiyanınAvropada nizamı və təhlükəsizliyi qorumaq üçün lazım gələrsə hərbi gücdən istifadə etməyə əsaslanırdı.Ancaq bu sistem özünü tam doğrultmadı və 1848-ci il inqilabları zamanıMetternix sistemitam çökdü.
AvropadaXV əsrdə mədəniyyət sahəsində başlayan yenilikçilik hərəkatı XVIII əsrdəelm,dinvəfəlsəfəsahəsinədə yayılmağa başladı. Ənənəvi və köhnəlmiş düşüncə tərzi öz yerini yeni idelologiya və fikirlərə verirdi. Bu dönəm tarix elmindəMaarifçilik dövrükimi xarakterizə edilir.FransızRene Dekartvə almanQotfrid Leybnitsbu dönəmin önçü şəxsiyyətlərindən hesab olunur.İsaak NyutonvəNikolay Kopernikinfizikavəastronomiyasahəsində əldə etdikləri nəaliyyətlər Avropa elminin inkişafında çox mühüm təkan rolunu oynadı. Başlanan elm intibahının davamınıİmmanuel Kantöz nəzəriyyələri ilə gətirmişdir. Elmin sürətli inkişaf etməsi nəticəsində kilsənin zəifləmiş nüfuzu daha da azalmağa başlasa daKatolik kilsəsiAvropanın mərkəzi hissələrində öz nüfuz dairələrini qoruyub saxlaya bilmişdi.
Sənaye inqilabıisəfəlsəfə,mədəniyyət,elmvədininortaya qoyduğu fəlsəfi sistemlərin siravi insanların həyat tərzində özünü büruzə verməsi ilə nəticələndi. Müxtəlif dəzgahların kəşf edilməsi insan əməyini daha da rahatlaşdırdı və artıq insanlar əllə əldə edə biləcəklərindən daha rahat bir şəkildə məhsul əldə etməyə başladılar. Bütün bu ixtira və kəşflər Avropa insanın günlük həyat səviyyəsinn yaxşılmasına müəyyən qədər təsir etdi.Şotland ixtiraçıCeyms Vatttərəfindənbuxar maşınınınkəşf edilməsiSənaye inqilabınınəsas tərkib hisslərindən birini təşkil edir. Bu kəşfdən sonra Avropada yerləşən fabriklərdə insan əməyi əvəzinə yeni kəşfdən istifadə olunmağa başaldı və bununla da məhsuldarlıq xeyli artdı.Buxar maşınınınkəşf olunması eyni zamandalokomotivvəgəmilərindaha sürətli hərəkət etməsinə səbəb oldu və bununla da insanlar mənzil başına daha tez çatmağa başladılar.
1853-cü ilə qədərOsmanlı imperiyasınınzəiflədilməsi siysətini aparanRusiya imperiyası, bu ildən etibarən Osmanlının tamamilə aradan qaldırılması siyasətini aparmağa başladı. Bu məqsədlə Müqəddəs torpaqlar problemi qabardılırdı.Rusiya imperiyasıtərəfindənİstanbulagöndərilən general və diplomatAleksandr MenşikovOsmanlı imperiyasınaimperiya daxilində yaşayanPravoslavazınlığı Rusiyanın himayəsinə verməyi təklif etdi. Rusiyanın əsas məqsədi Osmanlı imperiyasının daxilində etnik və dini zəmində münaqişələri qızışdırmaq və bununla da dövləti daxildən zəiflətmək idi.Böyük Britaniyanüfuzlu diplomatıStratford Kanninqiİstanbulagöndərərək Rusiyanı bu tələbədən imtina etməsinə nail oldu. Bu hadisədən sonra Rusiya hərbi gəmilərini müharibə belə elan etmədən1853-cü ilin2 iyultarixindəValaxiyavə Boğdana göndərdi.Vyanaşəhərində toplananBöyük Britaniya,Fransa,PrusiyavəAvstriyanümayəndələri müharibənin başlamaması üçün əlindən gələni etsələrdə bu bir nəticə vermədi. RusiyaValaxiyavə Boğdandan çıxmağı rədd etdi.1853-cü ilin 23 oktyabr tarixindəOsmanlı imperiyasıRusiya imperiyasındaqarşı müharibə elan etdi.
1854-cü ilin28 marttarixində isəFransavəBöyük BritaniyaOsmanlı tərəfindən müharibəyə qoşuldu.1854-cü ilin17 oktyabrtarixindəBöyük BritaniyavəFransatərəfindənRusiya imperiyasınınQara dənizsahillərindəkiSevastopolliman şəhəri bombalandı. Bir ilə yaxın müddət ərzində davam etmişSevastopol müharibəsiKrım müharibəsininəsas dönüm nöqtələrindən biri oldu və müharibənin nəticəsi olaraq şəhər1855-ci ilin11 sentyabrtarixində müttəfiq dövlətlərin əlinə keçdi. Paralel şəkildəAzov dənizi,Baltik dənizi,Qafqazvə həttaSakit okeanındahərbi əməliyyatlar aparıldı. Bir müddətdən sonraİtaliyadaOsmanlı imperiyasıtərəfindən müharibəyə qoşuldu. Nəhayət1865-ci ilin30 marttarixində Rusiya sülh müqaviləsi imzalamağa razı oldu.Fransa,Böyük Britaniya,Osmanlı imperiyasıvə Sardinya krallığı ilə imzalananParis sülh müqaviləsinəəsaənRusiya imperiyasıOsmanlı imperiyasınınərazi bötövlüyünü qəbul eti.