Mixail Arxangel kilsəsi

Mixail Arxangel kilsəsi(rus.Церковь Михаила Архангела) və yaAli Mələk Mikayıl kilsəsi—Azərbaycanda,Bakınınmərkəzində,Yasamal rayonununVidadivə Zərgərpalan küçələrinin kəsişməsində yerləşən,Bakı yeparxiyasıtabeliyində olanrus pravoslav kilsəsi.KilsəArxangel Mikayılahəsr edilmişdir. Kilsənin protoiyereyiMefodi Əfəndiyevdir,3 keşiş və 1 dyakonu var. Bakının indiyə qədər qorunub saxlanmış ən qədim kilsəsidir.
1813-cü ildəGülüstan sülh müqaviləsiiləBakı xanlığınınRusiya imperiyasınabirləşdirilməsindən sonra,Lənkəranınbir qədər şimalında yerləşənSarı adasındabir dəniz stansiyası yaradılmışdı. Bu eskadraya mənsub gəmilərİrandanBakıya, oradan isəHəştərxanavə geriyə gedib-gələn gəmilərə sərhəd nəzarəti və qaçaqmalçılıq daşımalarının yoxlanışını həyata keçirirdi. O dövrlərdəXəzər dənizindəəsasən sahilboyukabotajüzmələri üstünlük təşkil edirdi. Sarı adasındaXəzər donanmasınıneskadra heyəti üçün kazarmalar tikilmiş, qərargah, ərzaq anbarı və xəstəxana inşa edilmişdi. 1822-ci ildə orada xidmət edən zabitlər və digər dəniz rəsmilərinin təşəbbüsü ilə Sarı adasında "Müqəddəs Tanrıdoğuran, onun şərəfli vəfatı naminə" kilsəsi tikilmişdir.
1843-cü ildə əlverişsiz iqlim şəraiti nəticəsində adada ölüm hallarının artması səbəbilə,Rusiya imperatoruI Nikolayınfərmanı ilə Sarı adası yaxınlığındakı Xəzər donanması eskadrası ləğv edilmiş və eskadraBakı qalasınaköçürülmüşdür. 1844-cü ilə qədər Sarı adasında yerləşən tikililərə, o cümlədən dindarsız qalmış kilsəyə nəzarət etmək məqsədilə kiçik bir qaravul saxlanılmışdı.
29 iyul 1844-cü ildə Həştərxan limanının və Xəzər donanmasının baş komandiri, kilsə kassasında saxlanılan vəsait hesabına kilsənin Bakıya, xəstəxanaya köçürülməsi barədə sərəncam verməsi üçün ordu və donanmaların baş keşişi, protoiyerey Vasili Kutneviçə müraciət etmişdir. Ordunun və donanmanın baş keşişininDəniz Nazirliyininmüxtəlif idarələri ilə apardığı yazışmalar nəticəsində köçürmə məsələsi həll edilmişdir. Kilsə Bakıya, dövlətin mülkiyyətində olan binalardan aşağı dəniz rütbələrinin iqamətgahı kimi fəaliyyət göstərən Donanma həyəti və ya Dəniz həyəti adlanan yerdəki lazarətə,Bayırşəhərdəyerləşənikimərtəbəli karvansarayın binasına köçürülmüşdü. BinaPskovmemarlıq üslubunda dizayn edilmişdirvə ibadət otağı gəmi göyərtəsini xatırladır.
Kilsə ilk dövrlərdə Donanma kilsəsi adlandırmışdır. Protoiyerey Yunitski öz kitabında kilsənin artıq 1845-ci ildə mövcud olduğunu qeyd edir,lakin məbədin kim tərəfindən və nə vaxt inşa olunduğu bilinmir.Ordu və donanmaların baş keşişi, protoiyerey Vasili Kutneviçə təqdim olunan "1847-ci il üçün onun tabeliyində olan kilsələr və keşişlər barədə məlumat"da hərbi ruhani, 45-ci donanma ekipajının keşişi Vasili Kudryaşev qeyd etmişdir ki, kilsə binası daşdan tikilmişdir. Kilsəyə 45-ci dəniz donanmasının heyətindən, ilahiyyat elmləri kursunu bitirmiş keşiş və ruhani Vasili Kudryaşev təyin olunmuşdur. 1854-cü ildə Bakı yaxınlığında hidroqrafik tədqiqatlar aparanmperator Rus Coğrafiya Cəmiyyətininüzvü, baş leytenant Nikolay Makaroviç Filippovun verdiyi məlumata əsasən, Bakıforştadtındayerləşən kilsənin yanında, Dəniz Departamentinin bütün rütbələrinin istifadəsi üçün bir xəstəxana mövcud idi.
"Kavkaz" qəzetinin 1855-ci il tarixli, 39 saylı nəşrinin məlumatına görə, məbəd Xəzər dəniz idarəsinin bütün rütbəli şəxsləri tərəfindən, Rusiya könüllü donanmasının və polkunun şefi şərəfinə tikilmişdir.Bakı qalasının1854-cü il tarixli baş planının məlumatlarına əsasən kilsəMüqəddəs Məryəminölüm gününə həsr olunmuşdur.
XIX əsrin sonlarına qədər Bakıda və onun forştadtında, demək olar ki, iki və daha çox mərtəbəli binalar mövcud deyildi. Buna görə də, Donanma kilsəsinin günbəzi digər tikililərdən daha hündür olduğu üçün aydın şəkildə görünürdü. Həmçinin, kilsəninŞamaxıyolunun keçdiyi gələcək Bazarnaya (indiki Azərbaycan prospekti) küçəsinin yaxınlığında yerləşməsi Bakıya gələn vəzifəli şəxslərin onu rahatlıqla ziyarət etməsi üçün əlverişli şərait yaratmışdır.
1850-ci ildəCənubi Qafqazregionuna səfəri zamanı Rusiya vəliəhdi, gələcək imperatorII Aleksandrbaşqa şəhərlərlə yanaşı Bakıda olmuş, burada dəniz kilsəsini də ziyarət etmişdir. Bundan başqa, 1858-ci ildəGürcüstanekzarxı, mitropolitİsidorBakıda tikilmiş üçüncü məbədi –Nikolay kilsəsinitəqdis etmək üçün keçirdiyi səfərdə Donanma kilsəsini də ziyarət etmişdir.
1868-ci ildə 21 saylı Qafqaz sıra batalyonunun adı dəyişdirilərək 66-cı Bakı quberniya batalyonu adlandırılmış vəLənkərandanBakıya köçürülmüşdür. Batalyonİçərişəhərdəyerləşdirilmişdi. 1833-cü ildən etibarən, o zaman 8-ci gürcü sıra batalyonu adlanan vəLənkəran qalasındayerləşən bu batalyonun ştatında keşiş fəaliyyət göstərirdi. Batalyona mənsub kilsəarxangel Mikayılınadını daşıyırdı və batalyon bayramı kilsənin bayramı olaraq qəbul edilmiş arxangel Mikayıl günündə, yəni 8 noyabrda qeyd olunurdu. Lənkəranda ləğv edilmiş batalyon kilsəsindən kilsəyə aid əşyalar, ikonalar, doğum dəftərləri və digər kilsə sənədləri Bakıya gətirilmişdi. Batalyonun ştatında keşiş Pavel Puzanov fəaliyyət göstərirdi və kilsə binası kimiQız qalasınınyanında yerləşənMüqəddəs Nikolay kilsəsininbinasından istifadə edilirdi, lakin bu, əlvərişsiz idi. Bu səbəbə görə, 15 avqust 1873-cü ildə II Aleksandrın əmri ilə qab-qacaq və ikonasız qalmış kilsə 66-cı Bakı quberniya batalyonunun (sonradanSalyan ehtiyat alayı) ehtiyaclarının qarşılanması üçün həmin hərbi idarənin tabeliyinə verilmişdir.Bu dövrdə kilsə Batalyon kilsəsi, sonralar Alay kilsəsi adlandırmışdır, baxmayaraq ki, şəhərdə hələ də Donanma kilsəsi adlanırdı.Əlavə olaraq, kilsə Dəniz kilsəsi və ya Köhnə dəniz kilsəsi adları ilə də xatırlanırdı.
Forştadtda yerləşən xarabalıq halına düşmüş tikililər, Donanma kilsəsinin binası istisna olmaqla, onların altındakı torpaq sahəsi, yəni Donanma həyəti ilə birlikdə həmin həyətə əlavə edilmiş bir hissə Dənizçilik İdarəsi tərəfindən əhəmiyyətsiz qiymətləndirilərək 1874-cü ildə satışa çıxarılmışdır. Bu tikililər Donanma həyətinin bir hissəsi idi və onlar satıldıqdan sonra kilsə tək başına, sadəcə sakinlərin evləri ilə əhatə olunmuşdur. Satılan bu tikililər sonradan şəhərin daşınmaz əmlakına çevrilmiş və orada kilsədən divarla ayrılmış jandarm dəstəsinin kazarmaları yerləşdirilmişdir.1875-ci ildə kilsənin idarə olunması Xəzər yeparxiyasının tabeliyinə verilmişdir.
Xristiankeşişi Kozma Fyodoroviç Spasski-Avtonomovun 1877-ci ildə verdiyi məlumata görə, Donanma kilsəsinin günbəzi sökük idi və kilsənin təmirə ehtiyacı var idi. 1890-cı ilə qədər kilsədə ibadətlərin həyata keçirilməsiBakı hərbi limanınınkeşişlərindən birinə həvalə edilmiş və həmin dövr ərzində batalyon kilsəsimüqəddəs Moskvalı Aleksiadına Bakı limanı kilsəsinə bağlı olmuşdur. 1873-cü ildən 1890-cı ilə qədər batalyon kilsəsində daimi keşiş fəaliyyət göstərmirdi. 1890-cı ildə sözügedən batalyon 12-ci Qafqaz ehtiyat batalyonu adını aldıqdan sonra heyətə əlavə bir keşiş daxil edilmişdir. Bu vəzifəni 15 iyul 1890-cı ildən 1914-cü ilə qədər xidmət göstərmiş İoann Vissarionoviç Liadze icra etmişdir.1891-ci ilin noyabrından 1892-ci ilin noyabrına qədər binadaMüqəddəs Sinodunvəsaiti hesabına 22,000rubldəyərində təmir işləri aparılmışdır. Kilsədə yeni çar qapıları və gurbangah quraşdırılmışdır, həmçinin məbədin digər yerləri də dəyişdirilmişdir. Bütün nəqqaşlıq işləri rəssam Ems tərəfindən görülmüşdü.
1 noyabr 1892-ci ildə yenicə bərpa edilmiş məbəddə Nikolay kilsəsinin protoiyereyi və baş keşişi Aleksandr Vasilyeviç Yuniski tərəfindən ruhanilər məclisi ilə birgə Müqəddəs Arxangel Mixailin şərəfinə müqəddəsləşdirilmə mərasimini həyata keçirilmişdi. Kilsədə bir çox ikonalar var idi, amma onların arasında daha çox Müqəddəs Mitropolit Moskvalı Aleksi və Yaşayan İlahi Ana ikonaları seçilirdi. Bu ikonalar Salyan alayınaAfondayerləşənPanteleimon monastırındanhədiyyə kimi göndərilmişdi. Kilsədə Müqəddəs Mixail adına yalnız birprestolvar idi.Həmin ilin 8 noyabr tarixində, Arxangel Mixailin günündə kilsə öz himayədarlıq bayramını qeyd etmiş və həmin gün həmişəki kimi ümumi batalyon paradı təyin olunmuşdur.
1893-cü ildə keşiş İoann Liadzenin məlumatına görə, kilsə təmirdən əvvəl daşdan hazırlanmış binaya sahib idi. Onun daxili uzunluğu 199 metr (653 ft) və eni 85 metr (279 ft) idi. Kilsənin zəngi kilsənin yanında yerləşən binanın yastı damında, taxta sütunlar üzərində yerləşdirilmişdi. Kilsədə arxangel Mikayılın şərəfinə təqdis edilmiş bir taxt yerləşirdi. Kilsə xorun fəaliyyətinin saxlanılması üçün 600 rubl xərc edirdi. Kilsənin yanında yerləşən dövlətə məxsus tikilidə keşiş otaqları salınmışdı və kilsəyə məxsus kitabxanada 120-yə qədər müxtəlif kitab mövcud idi. Kilsənin bərpasından sonra onun günbəzi taxta ilə hazırlanmışdır. Onun daxili uzunluğu 206 metr (676 ft), eni isə 85 metr (279 ft) metr olmuşdur. Taxta ikonostas dəyişdirilmiş və 1892-ci ildə rəsm yenilənmişdir. Sonrakı illərdə kilsənin damı dəmirlə örtülmüşdür.
Bu illərdə Donanma kilsəsinin ziyarətçiləri arasında Salyan ehtiyat alayının məmurları, həmçinin Bakı jandarm idarəsinin, lokal xəstəxananın və rayon hərbi komandirinin idarəsinin rütbəli şəxsləri, eləcə də şəhər əhalisindən olan dindarlar var idi. 1894-cü ildə, əvvəllərBayıldayerləşən liman kilsəsində xidmət göstərmiş regentin rəhbərliyi ilə Donanma kilsəsində əvvəlcə  "Müzəffərlər" progimnaziyasının tələbələrindən, təlim alay komandasının uşaq musiqiçilərindən və lokal müəssisələrin məmurlarından təşkil olunmuş yeni kilsə xoru formalaşdırılmışdır.8 noyabr 1899-cu ildə kilsəyə müqəddəs Arxangel Mixail adına ikona bağışlanmışdır. Bu ikona Salyan polkunun himayəçisi sayılırdı.
1905-ci ildə Xəzər dəniz batalyonunun yaradılmasının yüzilliyi münasibətilə Salyan alayının komandiri komandiri polkovnik Mamvriyski şəhər merindən kilsədə yenidənqurma işlərinin aparılmasını istəmişdir, lakin bu, qəbul edilməmişdir.1907-ci ildə 206-cı Salyan piyada alayının kilsəsi kimi başqa bir Arxangel Mixail kilsəsi yaradılmışdır, lakin bu kilsə 1920-ci ildə bağlanmışdır. 1990-cı illərdə bərpa edilən kilsə indiMüqəddəs Mürdaşıyan Zənənlər Kafedralıkimi tanınır.
Bu dövrdə Salyan alayı üçün yeni hərbi şəhərciyin tikintisinə başlanılmışdır.
1909-cu ildə yeni Salyan kazarmasının tikintisi tamamlanmış və eyni ildə arxangel Mikayılın şərəfinə təqdis olunmuş yeni alay məbədinin tikinti prosesi də yekunlaşmışdır. Əvvəlki Donanma kilsəsi bu yeni məbədə təhkim olunmuşdur. Məbədin yanında keşiş üçün dövlət hesabına tikilmiş mənzil mövcud idi. Salyan alayında ştat üzrə bir keşiş vəzifəsi nəzərdə tutulmuşdu. Odur ki, bu səbəbə görə Salyan kazarmasında yerləşən yeni alay kilsəsində İoann Liadze xidmət göstərirdi. Əvvəlki Donanma kilsəsində 1909-cu ildən sonra ilk növbədə şəhər məktəblərində hüquq müəllimi kimi çalışan Aleksandr Levintsov (1911), daha sonra keşiş Vasili Xidaşeli (1913) ibadətləri icra etmişdir. 1919–1920-ci illərdə P. Davidov Arxangel Mixail kilsəsinin keşişi kimi xidmət etmişdir.1918-ci ildən 1923-cü ilə kimi Mixail Arxangel kilsəsinin baş keşişi protoiyerey Sergey Qorodsov olmuşdu. O, sonradanNovosibirskşəhərinin mitropoliti olmuşdur.
Kilsə 1936-cı ildə kilsə bağlanmış və orada yataqxana yaradılmışdır.İkinci Dünya müharibəsibitdikdən sonraNasist Almaniyasınınməğlub edilməsində dinin roluna qiymət verənSSRİ hakimiyyətibinanıRus Pravoslav Kilsəsinəqaytarmışdır. 1946-cı ildə məbəd ibadət üçün yenidən açılmış və o vaxtdan bəri heç vaxt bağlanmamışdır.
1966-cı ildəMilad bayramızamanı kilsədə yanğın baş vermişdir. O vaxt Bakıda Müqəddəs Mixail Arxangel kilsəsində keşiş kimi xidmət etmiş,Novosibirskyeparxiyasının ruhani atası protoiyerey İoann Kolodi təmir üçünMoskvayagetməli olmuşdu. Burada o, seminariyada sinif yoldaşı yepiskop Hermogen (Orexov) ilə görüşmüşdü. Yepiskop Ata İoann və o vaxtTallinvəEstoniyaarxiyepiskopu olan patriarxII Aleksiarasında görüş təşkil edə bilmişdi.Moskvadan palex sənətkarlarına aid üçyaruslu oyma ikonostas,müqəddəs Kiril və Mefodininvəknyaz Vladimirləknyaginya Olqanınikonaları ilə iki kiot hədiyyə edilmişdir.Həmin vaxtAzərbaycan SSR Nazirlər SovetiyanındaDövlət Təhlükəsizlik Komitəsininsədri vəzifəsində çalışanHeydər Əliyevindəstəyi ilə 1967-ci ildə kilsə yenidən fəaliyyətə başlamış, onun şifahi göstərişinə əsasən zəruri tikinti materialları zədələnmiş kilsəninprixodmənsubu olan Mərkəzi Komitənin işçilərindən birinə verilmişdir.
Azərbaycan1991-ci ildəSovet İttifaqındanmüstəqillik əldə etdikdən sonraBirinci Qarabağ müharibəsininbaş verməsi ilə ölkədə ağır iqtisadi vəziyyət yaranmışdı. Kilsəyə düzgün qulluq etmək, onun istilik sistemlərini işə salmaq və ya müntəzəm təmir işləri aparmaq mümkün olmamışdı. Nəticədə kilsədəki rəsmlər tədricən dağılmağa başlamış, dam, günbəz və s. yararsız hala düşmüşdür. 1990-cı illərin birinci yarısında təmir işləri aparmağa cəhd edilmişdir, lakin vəsait yalnız bütün divarları boya qatı ilə örtməyə kifayət etmişdi, nəticədə divar rəsmləri tamamilə məhv olmuşdur.
25 may 2001-ci ildə Moskva və Ümumrusiya Patriarxı II Aleksey Mixail Arxangel kilsəsinə baş çəkmiş və burada dua mərasimini həyata keçirmişdi.2000-ci ildəBakı yeparxiyasınınarxiyepiskopuAleksandr İşeinintəşəbbüsü ilə məbədin aşağı mərtəbəsində müqəddəs həvari Varfolomey adına prixodun (aşağı kilsə təşkilatına mənsub üzvlərinin yaşadığı yer) tikintisinə başlanmış və bu, 2006-cı ildə yekunlaşmışdır.Kilsə kompleksində Apostol Varfolomeyin adı verilmiş aşağı kilsə də mövcuddur.
2013-cü ildə 4 mərtəbəli kilsə binasının tikintisinə başlanılmışdır. 2015-ci ildə "VTB Bank-Azərbaycan" ASC-nin İdarə Heyətinin sədri Yuri Dmitriyeviç Yakovlevin dəstəyi sayəsində məbədin dam örtüyü tamamilə dəyişdirilmişdir. 2018-ci ildə yerli əhalinin dəstəyi sayəsində yeni günbəz quraşdırılmış və qızılı xaç qoyulmuşdur. 2019-cu ildə məbədin ərazisində "Lukoyl-Azərbaycan" QSC-nin dəstəyi ilə həyata keçirilən yeraltı kommunikasiyaların abadlaşdırılması tam başa çatdırılmışdır. Həmçinin, memar Sabir Məhərrəmovun təmənnasız təqdim etdiyi layihəsi çərçivəsində yeni pəncərələr və dekorativ barmaqlıqlar, istilik sistemi quraşdırılmış, köhnə kilsə binasının dam örtüyü dəyişdirilmiş, məbədin küçə fasadları bərpa edilmiş və yeni darvazalar salınmışdır.Layihənin maliyyələşdirilməsi ianələr əsasında həyata keçirilmişdir.
2020–2021-ci illərdəAzərbaycan Prezidentiİlham Əliyevinsərəncamı ilə Mixail Arxangel kilsəsi kompleksi dövlət fondu və xeyriyyəçilərin vəsaiti ilə tamamilə yenidən qurulmuş və bərpa edilmişdir. Bu prosesdə kilsənin fasadı bərpa edilmiş, zərli günbəz quraşdırılmış, zəng qülləsi tikilmiş, interyeri abadlaşdırılmış, kilsə tağlarının tarixi rəsmləri yenilənmiş, qurbangah, günbəz, divarlar və narteks tamamilə rənglənmişdir. Bu,Moskva Dövlət Rəssamlıq və Dizayn Akademiyasınınpeşəkar ikon rəssamları tərəfindən icra edilmişdir.Yenidənqurma işi "ArchiSO" tikinti şirkətinə həvalə edilmişdir.2022-ci ilin aprelində kilsə fəaliyyətinə davam etməyə başlamışdır.
Kilsədə kimsəsizlər üçün xeyriyyə yeməkxanası fəaliyyət göstərir.2020-ci ildə burada 15-ə yaxın nəfər müntəzəm olaraq həftə içi günlərdə isti yemək alırdı, həftə sonları və bayram günlərində isə onların sayı 30–40 nəfərə çatırdı. Yataq xəstəsi deyilən xəstələrin evlərinə isti yeməklər də verilir və xüsusi qablarda isti yeməklər verilirdi.Azərbaycanda COVID-19 pandemiyasısəbəbilə tətbiq edilmiş karantin rejimi ərzaq qıtlığı ilə bağlı çətinliklər yaratmış, xeyriyyə yeməkxanasının fəaliyyətini də müvəqqəti olaraq dayandırılmışdır. "VTB Bank-Azərbaycan" və "Yelo Bank"ın dəstəyi sayəsində 2020-ci ilin mart ayından kilsənin sosial şöbəsi ehtiyacı olan ailələrə yardım üçün xeyriyyə proqramına başlaya bilmişdir. Bu proqram çərçivəsində ehtiyacı olanlara ərzaq bağlamaları çatdırılmış, 200-ə yaxın insana lazımi ərzaq yardımı edilmişdir. 2018-ci ildən bəriİsanın doğulmasıərəfəsində ianələrin dəstəyi ilə sosial cəhətdən imkansız ailələrin uşaqları üçün tədbirlər keçirilir. 2020-ci ildə Azərbaycan animatoru Tatyana Dolivetsin iştirakı ilə 54 uşaq üçün bayram şənliyi təşkil olunmuşdur. Kilsəİkinci Dünya müharibəsiveteranları üçün də tədbirlər təşkil edir.
Kilsənin sosial şöbəsi kilsə rektorunun rəhbərliyi ilə Azərbaycanın penitensiar müəssisələri ilə qarşılıqlı əlaqədə olur. Mövcud müqaviləyə əsasən, kilsədə xidmət edənlər islah müəssisələrinə baş çəkirlər, burada azadlıqdan məhrumetmə növündə cəza çəkən şəxslərlə görüşlər və xidmətlər keçirilir, bəzənvəftizetməmərasimləri baş tutur. Bundan başqa, İyoxsul insanlara tibbi məsləhətlər verilməsi üçün prixod mənsubu şəxslər arasından ixtisaslı həkimləri cəlb edilir. Kilsədə hər bazar günü uşaqlar üçün ödənişsiz din məktəbi fəaliyyət göstərir. Məktəbdə həftədə bir dəfə ibadətdən sonra uşaqlara "Bibliya", xor vəikonoqrafiyadərsləri tədris edilir. Məktəb müəyyən şəraitə görəAzərbaycan dilinibilməyən və buna görə də sosial, siyasi, mədəni və iqtisadi tədbirlərdə iştirak etməkdə çətinlik çəkən Azərbaycan cəmiyyətininrusdillitəbəqəsi üçün Azərbaycan dilinin öyrənilməsi üzrə pulsuz kurslar təşkil etmişdir. Bu proqram Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanındaBilik Fondununiştirakı ilə həyata keçirilmişdir. Fondun ləğv edilməsindən sonra kurslar dayandırılmışdır. Kilsə 2019-cu ildə könüllülərin iştirakı ilə 10–11-ci sinif şagirdləri üçün kompüter savadlılığı kursları və orta məktəbin həm kiçik, həm də yuxarı sinif şagirdləri üçün ədəbiyyat kursları layihəsinə start vermişdir. 2020-ci ildə karantin rejimi ilə əlaqədar olaraq dərslər müvəqqəti olaraq dayandırılmışdır.
23 iyun 2023-cü il tarixindəKazanvəTatarıstanmitropoliti Kirill və Bakı yeparxiyasını müvəqqəti idarə edənPyatiqorskvəÇərkəzistanarxiyepiskopu Feofilakt Arxangel Mixail kilsəsini ziyarət etmişdilər.19 avqust 2024-cü ildəRusiya PrezidentiVladimir Putinvə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Bakıda Müqəddəs Mirra Daşıyan Qadınlar Katedralini ziyarət ediblər, RİA Novosti-nin müxbiri xəbər verir.
Kilsənin tarixi keşişləri bunlar olmuşdur: