Lipunan

Lipúnanosósyedádang pangkat ng mgaindibidwalna may kaugnayan sa isa't-isa, madalas base sakultura,kaugalian, atsaloobin, at naninirahan sa isang tiyak nateritoryongpinamumunuan ng isangpinunoogrupo ng mga pinuno. Sa mga tao, isa itongkomplikadong istrakturana kooperatibo sa pamamagitan ngpaghahati sa trabahobase sa mgainaasahang gampaninng bawat isa sa naturang pangkat. Nakaayon ang mga gampanin na ito sa mga konsepto ng lipunan nakinokonsiderang tama o mali, kilala rin sa tawag na mganorm. Dahil sakolaborasyongkaakibat nito, nagagawa ng mga lipunan ang mga bagay na hindi magagawa nang mag-isa.
Magkakaiba-iba ang mga lipunan base sa kanilang natamong antas ngteknolohiyaatekonomiya. Madalas, masdominanteathiyarkikalang mga lipunan may sobra-sobrang pagkain. Magkakaiba rin ang anyo ngpamamahalasa mga lipunan, gayundin sa mgapagpapamilyaatgampaninngkasarian. Nakaangkla ang kaugalian ng tao sa lipunan; bagamat tao ang humuhulma sa mga lipunan, hinuhulma ng lipunan ang ugali ng mga tao.
Isangpangngalangkolektiboanglipunan, na may literal na kahulugan na "pagtitipon" o "sambayanan".Makikita ito sa salitang-ugat nito nalipon, na tumutukoy naman sa isang koleksyon o grupo, hindi lamang ng tao.Isa rin itongpang-uri, na may kahulugan na "sama-sama".Kaugnay sa salitang ito angpandiwanglikom, gayundin ang pangngalanglupon, na tumutukoy naman sa isang grupo ng mga taong namamahala ukol sa isang bagay kagaya ngpagsesensor ng pelikula,atkalipunan, na may kahulugan naman na "antolohiya" o "pulutong".
Samantala, nagmula naman sawikang Espanyolnasociedadang salitangsosyedad.Bagamat madalang gamitin kumpara salipunan, makikita pa rin ito sa ilang mga salita sa wikang Tagalog tulad ngalta sosyedad, isang lumang tawag samataas na lipunan.Nagmula ito sawikang Pransesnasociete("kumpanya"), na nagmula naman sawikang Latinsocietas("alyansa", "kapatiran") mula sa pangngalangsocius("kaibigan").
Likas sa mgatao, gayundin sa mga kamag-anak nitong mgabonoboatchimpanzee, ang pakikisalamuha sa iba.Ito ang pinaniniwalaang nagdulot upang umusbong ang mga lipunan. Mataas ang antas ng kooperasyon ng mga tao, na iba sa mga grupo ng mga kamag-anak nito, tulad halimbawa ng pagiging magulang ng lalaki, ang paggamit ngwika, ang paghahati sa trabaho, at ang pagsasagawa ng mga "pugad" katulad ng mga bahay, bayan, o lungsod.
Inihahanay ng ilang mga biologo tulad niE.O. Wilsonbilang mgaeusosyalna hayop, ang pinakamataas na antas ng sosyalidad o pakikisalamuha sa mga hayop, kahanay ng mgalanggam, bagamat hindi lahat ay sumasang-ayon sa pananaw na ito.Ipinagpapalagay na natural na umusbong ang pamumuhay sa grupo sa mga tao dahil sapagpili sa grupona hatid ng mga pisikal na kapaligiran na maaaring mahirap tirhan.
Ayon sa Kanluraning sosyolohiya, may tatlong pangunahing konsepto sa lipunan:punsiyonalismo,teorya ng tunggalian, atsimbolikong  interaksyonalismo.
Ayon sa punsiyonalismo, sama-samang nagtatrabaho ang bawat indibidwal sa isang lipunan upangumusbong, kilala rin sa tawag nakolektibong kamalayan.Naniniwala ang mga sosyologong tulad niAuguste ComteatÉmile Durkheimna nasa hiwalay na antas ng realidad ang lipunan mula sa biolohiya o mga inorganikong bagay. Dahil dito, maipapaliwanag ang mgapenomenang panlipunanbilang ang pansamantalang pagdaan ng mga indibidwal sa antas na ito bilang resulta ng kani-kanilang pagganap sa mga tungkulin nila.
Kabaligtaran naman ang pananaw ng teorya ng tunggalian. Ayon dito, gumagana ang lipunan dahil satunggalianng mgauring panlipunan. Isa ito sa mga pundasyon ng pananaw niKarl Marx, na nakaisip sa ideya ng lipunan bilang isang ekonomikongbase na may superestrukturang pamahalaan, relihiyon, pamilya, at kultura. Ayon kay Marx, nakadepende sa base ang magiging superestruktura, at makikita sa kasaysayan ang pagbabago ng lipunan dahil sa tunggalian ng mgaproletaryoat mgaburgisna kumokontrol saparaan ng produksiyon.
Samantala, nakapokus ang teorya ng simbolikong interaksyonalismo sa mga indibidwal at ang relasyon nila sa lipunan. Tinitingnan nito ang paggamit ng mga tao ngwikaupang makagawa ng mga simbolo at kahulugan,na siyang ginagamit bilang sanggunian sa kung papaano naisasagawa ang interkasyon sa pagitan ng mga indibidwal upang makagawa ng mga simbolikong mundo at kung paano naimpluwensyahan ng mga mundong ito angpag-uugali ng mga tao.
Pagsapit ng ika-20 siglo, sinimulang tingnan ng mga sosyologo ang lipunan bilang isangideyang ginawa.Ayon kayPeter L. Berger, isang "dialektika" ang lipunan: tao ang gumawa sa mga lipunan, pero ito rin ang humuhulma sa kanila.
Itinuturing namaka-Kanluranng ilang mga akademiko ang pagtingin sa lipunan sa tatlong pananaw. Ayon sa sosyologong siSyed Farid al-Attasng Malasya, partikular na interesado ang mga Kanluraning akademiko sa ideya ng modernidad kaya limitado ang kanilang pananaw. Nagbigay siya ng mga halimbawa ng mga akademikong hindi Kanluranin, kagaya ninaIbn KhaldunatJose Rizal.Si Ibn-Khaldun ay isangArabongnabuhay noong ika-14 na siglo, na nagsabi na ang lipunan at angsansinukobay may "makabuluhang kaugnayan", kung saan may mga nakatagong sanhi sa mga pangyayari. Tiningnan niya ang mga panlipunang estraktura bilang mga bagay na may dalawang anyo:nomadikoatsedentaryo. Ayon sa kanya, mataas ang pagsasama ng mga taong nomadiko dahil sa kanilang kultura at pangangailangan ng depensa. Ang pamumuhay naman na sedentaryo, ayon kay Ibn-Khaldun, ay sekular, maluho, at mapag-isa.Samantala, si Jose Rizal naman ay isangnasyonalistangPilipino na nabuhay sa dulo ngpanahon ng mga Espanyol sa Pilipinas. Bukod sa pagiging manunulat at siyentipiko, gumawa rin siya ng teorya ukol sa mga lipunang kolonyal. Ayon sa kanya, ang pagigingtamad, na ginagamit na dahilan ng mga Espanyol sa kanilang pananakop, ay dala mismo ngkolonyalismo. Kinumpara niya angpanahon bago ang kolonyalismo sa Pilipinas, kung saan mayabong ang ekonomiya at kalakalan, sa panahon ng kolonyalismo kung saan ang pagbagsak ng ekonomiya, pananamantala, at mga polisiyang nagpapahina sa pagsasaka ang siyang mga dahilan sa pagbaba ng interes sa pagtatrabaho.
Madalas na ginugrupo ng mga sosyologo ang mga lipunan batay sa kanilang antas ng teknolohiya:preindustriyal,industriyal, atpos-industriyal.Gayunpaman, walang tiyak na paghahati sa bawat isa. Isang halimbawa ng minungkahing paggugrupo ay mula sa sosyologong siGerhard Lenski, na naghahati sa mga lipunan sa limang grupo:mangangaso,hortikultural,agrikultural, industriyal, at mga lipunang nakatuon sa isang gawain (kagaya ngpangingisdaopagpapastol).
Sa paglipas ng panahon, naging mas komplikado ang mga lipunan sa organisasyon at kontrol nito. May epekto angebolusyong kulturalna ito sa mga pattern ng pamayanan. Minsan, nagtatabi ng mga pagkain ang mga mangangaso na humantong sa pagiging isang nayong agraryo nila. Lumaki rin ang mga malilit na nayon upang maging mga malalaking bayan at lungsod. Kalaunan, naging mgalungsod-estadoatbansaang mga ito. Gayunpaman, hindi masasabing ganito ang kahihinatnan o magiging proseso para sa lahat ng mga lipunan.
Sa isang lipunang preindustriyal, ang produksiyon ng pagkain ang pinakamahalagangtrabaho. Nahahati ang mga lipunang ito depende sa kanilang antas ng teknolohiya at ang paraan ng paggawa nila ng pagkain: pangangaso, pagpapastol, hortikultura, at agrikultura.
Pangongolekta ng pagkain ang palaging ginawa ng mga mangangaso. Nangangaso rin sila ng mga makakaing hayop sa kalikasan.Dahil sa sitwasyong ito, hindi nakakagawa ng mganayonang mga mangangaso, at madalas na maliit lamang ang kanilang populasyon kagaya ng mgatriboogrupo, na di tataas sa 50 katao.Madalas rin silang mgaegalitaryoat nagsasagawa sila ng mga desisyon batay sakonsenso. Limitado lang angpolitikasa mga lipunang ito—walang mga opisina ng pamahalaan kung saan madalas na impluwensiya ang batayan ng pagpili sa pinuno. Magkakadugo rin madalas ang mga ito.
Inilarawan ng antropologong siMarshall Sahlinsang mga mangangaso bilang ang "orihinal na maykayang lipunan" dahil sa kanilang mahaba-habang oras ngpagliliwaliw. Ayon kay Sahlins, nagtatrabaho ang mga matatanda nang tatlo hanggang limang oras kada araw.Hindi pareho ng pananaw ang ilang mga mananaliksik, na nagtuturo sa mataas na antas ng pagkamatay nang maaga at ang walang-katapusang pakikidigma sa mga lipunang mangangaso.Samantala, ayon naman sa mga sumusuporta sa pananaw ni Sahlins, hinahamon nito ang relasyon diumano ng pag-abante ngteknolohiyasa progreso ng sangkatauhan dahil sa relatibong kaayusan sa pamumuhay ng mga tao na nasa mga ganitong lipunan.
Imbes na maghanap ng pagkain araw-araw, umaasa ang mga tao na nasa isang lipunangpastoralsa mga inaalagaang hayop upang may makain. Tipikal na mga nomadiko ang mga namamastol, palaging lumilipat ng tirahan depende sa damuhan.Katulad din ng mga mangangaso ang laki ng isang tipikal na pamayanan ng mga namamastol, ngunit di tulad nila, madalas na maraming pamayanan ang mga namamastol, na aabot sa isang libong tao sa kabuuan. Dahil ito sa pagtira ng mga namamastol sa mga malalawak na lugar kung saan madaling magpalipat-lipat, na nagbibigay-daan sa pag-usbong ng politika.Madalas din na sobra-sobra ang pagkain sa mga ganitong lipunan, at kadalasan din ay may paghahati ng trabaho at mataas na antas ngdi-pagkakapantay-pantay.
Sahortikultura, tinatanim ang mgaprutasatgulaysa mgahardinang pinanggagalingan ng pagkain. Halos katulad ito sa mgalipunang pastoral, sa antas ng teknolohiya at pagkakomplikado.Kasabay rin ito umusbong sa mga lipunang pastoral noong 10,000 taon ang nakararaan, matapos ang pag-abante ng teknolohiya saRebolusyong Agrikulturalkung saan naging posible ang pagtatanim at pangangalaga sa mga hayop.Gumagamit ng tauhan at simpleng mga kagamitan ang hortikultura para matamnan ang lupain depende sa panahon. Gagamit ng panibagong lupain sila matapos magamit ang isa, na hahayaang bumalik sa natural nitong itsura. Sa ganitong sistema ng pagpapalit-palit naging posible ang pagtira ng mga lipunang hortikultural sa iisang lugar sa mahabang panahon, na kalauna'y humantong sa pagtatag sa mganayon.
Tulad ng mga lipunang pastoral, kadalasan ay sobra-sobra ang pagkain na nagagawa ng mga ganitong lipunan. Dahil dito, naging posible ang paghahati ng trabaho. Kabilang sa mga trabahong umusbong ang mga manggagawa, babaylan, at mangangalakal.Gayunpaman, ang pagkakaroon ngkakapusansa yaman na madedepensahan ay humahantong din sadi-pagkakapantay-pantaysa mga sistemang politikal ng ganitong klase ng lipunan.
Pangunahing ginagamit ng mgalipunang agrikulturalang teknolohiyang kaakibat ngagrikultura. Bagamat parehong nagtatanim, nagkakaiba ang lipunang agrikultural sahortikulturasa paggamit nito ngararo.Dahil sa mas maraming pagkaing nagagawa sa mga ganitong lipunan, mas malalaki rin ang mga pamayanan nito kumpara sa iba. Umusbong ang komersyo at kalakalan dahil sa sobrang pagkain, na naghatid naman upang umusbong din kalaunan ang mga trabahong walang kinalaman sa paggawa ng pagkain, tulad ng pagiging pari, artisano, o mangangalakal.
Kilala ang mga lipunang agrikultural sahirarkiya ng uri ng mga tao. Dahil nakadepende sa lawak ng lupain ang yaman ng isang tao, nadebelop ang hirarkiyang ito base sa pagmamay-ari ng lupa at hindi base sa trabaho. Dahil dito, madalas nahahati sa dalawang grupo ang mga lipunang ganito: angeliteat angmadla.Madalas na matindi rin ang balangkas ng hirarkiya, kagaya halimbawa ng sistemangcastengTimog Asya. Pinaniniwalaan ng mga iskolar na ito ang dahilan kung bakit may matinding pokus sa personal nakalayaanang modernongKanluraning Mundobunga ng mahaba nitong kasaysayan sa ganitong sistema ng lipunan.
Umusbong ang mgalipunang industriyalbilang resulta ngRebolusyong Industriyalsa Europa noong ika-19 na siglo. Umaasa sila sa paggamit ng mga makina na pinapagana gamit ng isang panlabas na lakas tulad ngsingawokuryente, upang makagawa sila ng mga produkto nang maramihan.Di tulad ng mga tradisyonal na anyo ng lipunan, na gumagawa ng mga produktong hilaw, gumagawa ang mga nasa lipunang industriyal ng mga produktong tapos na mula sa mga hilaw na produktong ito.Sa kasalukuyang panahon, nagsimulang gumamit ang mga lipunang ito ng mga masmalilinis na teknolohiyabilang tugon sapag-init ng mundo, bagamat marami pa rin ang gumagamit ng mga tradisyonal na lakas tulad ngulingatlangis.
Matatawag na mgalipunang pos-industriyalang mga lipunang dinodomina ngimpormasyonatserbisyobilang pangunahing trabaho imbes ng sa produksiyon ng pagkain.Sa modernong panahon, nagiging mas mahalaga ang impormasyon at serbisyo kesa sa pagmamanupaktura sa mga nakaaabanteng lipunang industriyal. Nakatuon ang ilan sa mga serbisyong isinasagawa sa mga ganitong lipunan sa mga larangang kagaya ng edukasyon, pinansiyal, at kalusugan.
Lipunang maka-impormasyonang tawag sa mga lipunan kung saan mahalagan gawain ang paggamit, paggawa, pamamahagi, pagmanipula, at pagsama ngimpormasyon.Ayon sa mga naniniwalang isang lipunang maka-impormasyon ang kasalukuyang pandaigdigang lipunan, malaki ang epekto ng mgateknolohiyang pang-impormasyonsa edukasyon, ekonomiya, kalusugan, pamahalaan digmaan, at demokrasya.Bagamat unang lumitaw ang ideya ng ganitong lipunan noong dekada 1930s, sa kasalukuyan, halos tumutukoy palagi ito sa epekto ng mga teknolohiyang pang-impormasyon sa lipunan at kultura.
Lipunang makakaalamanang tawag sa mga lipunan kung saan itinuturing na mahalaga ang pagpapalaya sakaalamanpara sa lahat ng miyembro ng lipunan upang bumuti angkondisyon ng tao.Nagmula ito sa lipunang maka-impormasyon, ngunit di tulad nito, aktibong ginagawa ang pagpapakalat ng kaalaman, imbes na gawin lang ito.
Normang tawag sa mga napagkasunduang pamantayan ngkatanggap-tanggapna pag-uugali sa loob ng isang grupo.Maaari itong impormal o pormal sa pamamagitan ngpagsasabatassa mga ito.Samantala,gampaninnaman ang tawag sa mga inaasahang dapat gawin ng isang indibidwal base sa kanyangestado sa lipunan.Ayon sa punsiyonalismo, nagagawa ang mga lipunan dahil sa pagsunod ng mga indibidwal sa mga gampanin nila.Ayon naman sa simbolikong interaksyonalismo, gumagamit naman ng mga simbolo ang bawat indibidwal upang maipakita ang kanilang gampanin. Ginamit niErving Goffmanang metapora ng isangteatroupang idebelop ang ideya ngdramaturhiya, kung saan nagsisilbing mga iskrip ang mga gampanin para sa kani-kanilang interaksyon sa isa't isa.
Kulturaang nagmamarka sa paghahati sa mga tao sa gampanin na itinuturing na panlalaki o pambabae. Kabilang sa mga ito ang pananamit, pag-uugali, karapatan, pribilehiyo, estado, at kapangyarihan. Ipinagpapalagay na ang mgagampaning pangkasarianay dulot ng natural napagkakaiba sa kasarian, na humantong sa ideya ng babae sa bahay.Sa kasaysayan, magkakaiba ang mga gampaning ito, at madalas rin itong hinahamon sa maraming lipunan.
Nag-oorganisa ang lahat ng mga lipunan ng tao base sa kanilang relasyon sa magulang, anak, at kamag-anak (kadugo), gayundin sa pamamagitan ngkasal(manugang). Bukod dito, may pangatlong uri din ng relasyon na madalas nilalapat sa mga ninong at ninang o mgaampon(piksyonal).Kinokonsiderang mahalaga ang relasyong ito sa maraming lipunan, at ginagamit bilang basehan sapamana. Lahat din ng mga lipunan ay may mga pagbabawal sainsesto, at may ilang lipunan na may mga tradisyon ng preperensiya sa kasal sa mga kamag-anak nila.
Pangkat-etnikoang kategoryang panlipunan na naggugrupo sa mga indibidwal base sa kanilang mga magkakaparehong katangian na naghihiwalay sa kanila sa ibang mga grupo.Tradisyon,ninuno,wika, okasaysayanang ilan sa mga katangiang maaaring maging basehan.Walang napagkakasunduang kahulugan ng isang pangkat-etniko,at madalas din itong magbago depende sa tao.Hiwalay ang ideya ng etnisidad sa ideya nglahi, na nakadepende naman sa pisikal na katangian, bagamat parehas lang silanggawa-gawa ng lipunan.Komplikado ang paggugrupo sa mga tao batay sa etnisidad, dahil maaaring malawak ang mga grupo na meron mga grupo sa ilalim nito.Mahalaga ang gampanin ng etnisidad sa pag-angat sa ideya ngestadong bansabilang ang pangunahing anyo ng organisasyong politikal simula noong ika-19 na siglo at magpahanggang ngayon.
Gumagawa ng mgabatasatpatakaranang mgapamahalaanna nakakaapekto sa mga taong nasasakupan nila. Sa kasaysayan,maraming anyo ng pamamahalaang lumitaw, na may magkakaibang antas ng pagbibigay ng kapangyarihan, at kontrol sa kanilang nasasakupan.Noong sinaunang panahon, nakadepende ang antas ng kapangyarihan sa magagamit natubig,matabang lupa, atklimang maayasa iba't ibang lokasyon.Kasabay ng paglaki ng populasyon, naging komplikado ang interaksyon sa pagitan ng mga grupo, na humantong kalaunan sa pagdebelop ng pamamahala sa pagitan at sa loob ng mga pamayanan.
Noong 2022, ayon saThe Economist, 43% ng mga pamahalaan ng mga bansa aydemokrasya, 35% ayotokrasya, at 22% ay pareho.Maraming bansa din ang sama-samang nagtatag ng mga pandaigdigang organisasyon at alyansa, ang pinakamalaki ay angMga Nagkakaisang Bansana may 193 miyembrong bansa.
Matagal nangnakikipagkalakalanang mga lipunan sa isa't isa, at ito ang isa sa mga tinitingnan na katangian na naghihiwalay sa mga tao sa ibang mga hayop.Itinuturing ito bilang isang mahalagang katangian ng mgaHomo sapiensna humihiwalay sa kanila sa ibang mgahominid, na nagpahantong sa pagdami ng pagkain kung saan mahirap angpangangaso. Walang ganitong katumbas sa mgaNeandertal, na ngayo'y wala na.Madalas nakikipagkalakalan ang mga unang tao ng mga bagay upang makagawa ng mga kagamitan, tulad ngobsidiyano.NoongGitnang Panahon, pinakamahalagang ruta ng kalakalan ang mga ruta na nagbibigay ng pagkain, tulad ngpalitan ng pampalasaat angDaang Seda.
Posibleng nakabase ang mga sinaunang anyo ng ekonomiya ng mga tao sapagreregalokesa sapalitan ng paninda.Produkto ang mga unang anyo ngpera, tulad ng mga hayop.Kalaunan, naging sistematiko ang mga ito na iniisyu ng mga pamahalaan sa pamamagitan ng mgabarya,salaping papel, at sa modernong panahon,perang digital.
Sentro ng mahabang debate ang hayagangpagpatayng mga tao sa kapwa nila tao nang maramihan tuwingdigmaan. Ayon sa ilang mga iskolar, natural na bahagi ng pagiging tao angkarahasan, at ang digmaan ay nabuo bilang paraan upang mawala ang mga kakumpetensiya. Halos katulad din sa ibang mga hominid ang antas ng pagpatay ng mga tao sa kapwa tao, bagamat mas madalang itong gawin sa mga bata kumpara sa ibang mga hominid.
Sa kabilang banda, ipinagpapalagay din ng ilang mga iskolar na bago lang (relatibo sa haba ng kasaysayan) ang konsepto ng digmaan na nabuo dahil sa nagbabagong pangangailangan. Bagamat hindi napagkakasunduan, tinatayang nabuo lang sa mga tao ang naturang konsepto noong mga 10,000 taon na ang nakaraan o mas bago, depende sa rehiyon.Ayon sa mga pag-aaral, tinatayang nasa 2% ng mga namatay na tao ay dulot ng pagpatay (homicide), na halos kapareho lang din sa ibang mga lipunan ng hayop na naggugrupo.Gayunpaman, nakadepende pa rin ang porsyentong ito sa kultura at norm ng lipunan. Sa mga lipunang may matinding pagtingin salegal na proseso, nasa 0.01% lang ang antas na ito.