İrəvan xanlığı

İrəvan xanlığı(az.-əski.ایروان خانلیغی‎;fars.خانات ایروان‎‎,translit.Xānāt-e Iravān;erm.Երևանի խանություն,translit.Yerevani xanutyun) —Azərbaycan xanlıqlarındanbiri,Nadir şah Əfşarınvəfatı vəƏfşarlar dövlətininsüqutundan sonraÇuxursəəd bəylərbəyliyininəsasında yaranmış və 1747–1828-ci illərdə mövcud olmuş tarixi feodal dövlət. İrəvan xanlığının əsası XVIII əsrin ortalarında Mirmehdi xan tərəfindən qoyulub. XanlıqQarabağ,NaxçıvanvəMakuxanlıqları ilə,Osmanlı imperiyası,Kartli-Kaxetiya çarlığı,Borçalı,Qazaxsultanlıqları ilə həmsərhəd olub. Mərkəziİrəvan şəhəriidi.
İrəvan xanlığıMirmehdi xandansonraHüseynəli xanındövründə möhkəmləndi. Hüseynəli xanın oğluMəhəmməd xan Qacarındövrü İrəvan xanlığında ən uzunmüddətli xan dövrü sayılır. Məhəmməd xan fasilələrlə İrəvan taxtında 21 il oturdu.
Məhəmməd xandan sonra hakimiyyətəHüseynqulu xan Qacargəldi. Onun hakimiyyəti dövründə İrəvanRusiya imperiyasınındağıdıcı yürüşlərinə məruz qaldı.Hüseynqulu xanın hakimiyyəti dövrü İrəvan xanlığının mədəniyyətinin pik həddə çatdığı dövrdür.İrəvandakı Göy məscidvəSərdərabad mahalındakıeyniadlı qala Hüseynqulu xanın əmri ilə tikilmişdir.
1827-ci il oktyabrın 6-da İrəvan xanlığı Rusiya İmperiyası tərəfindən işğal edilir və bu işğal 1828-ci il fevralın 10-daTürkmənçay sülh müqaviləsiilə möhkəmlənir. Bu müqavilənin 15-ci bəndinə əsasənQacarlarvəOsmanlı imperiyasıərazisində yaşayan erməni əhalisiCənubi Qafqazaköçürülür.
Nadir şahın1747-ci ilin iyulun 19-dan 20-ə keçən gecə sui-qəsd nəticəsində öldürülməsiiləAzərbaycandagüclü qarışıqlıq yarandı, hər tərəfdə taxt-taca iddialar irəli sürülməyə başladı. Bu mübarizədə müvvəqqəti olaraq Nadir şahın qardaşı oğlu Əliqulu xanAdil şahadı ilə hakimiyyətə gətirildi.Lakin yeni şah müstəqil xanlıqların yaranmasının qarşısını ala bilmədi. Müstəqil olmağa çalışanAzərbaycan xanlarıtaxt-tac iddiaçılarına qarşı mübarizə şəraitində öz kiçik feodal dövlətlərini yaradırdılar.
Təbriz hakimiƏmiraslan xanİrəvanda mərkəzi hakimiyyətə qarşı qalxmış üsyanı yatırtmaq üçünəfşarsərkərdələrindən olanMirmehdi xanıqoşunla İrəvana göndərdi. Lakin Mirmehdi xan irəvanlılarla razılığa gələrək onlarla birləşdi və üsyana rəhbərlik etməyə başladı. Mirmehdi xan, Muğan xanı Həsənəli xan,kürdlər, əfşarlar qüvvələrini birləşdirərək 30.000 nəfərə yaxın qoşunla Əmiraslan xana qarşı çıxdılar. Birləşmiş qoşunlarUrmiya şəhərinəhücum edərək xanın burada yerləşən bütün xəzinəsini ələ keçirdilər və onu öz aralarında bölüşdürdülər. Bu hadisədən çox keçməmiş, Adil şahı(Əliqulu xanı) taxtdan salaraq hakimiyyətə gələnİbrahim MirzəƏmiraslan xanı da məğlub edərək öldürdü.
Beləliklə 1747-ci ildəNadir şah Əfşarınöldürülməsindən sonra müstəqil İrəvan xanlığının əsasınıMirmehdi xan Əfşarqoydu.Mir Mehdi xan öz xanlığının ərazisini genişləndirmək siyasəti yeridirdi.
O, bu məqsədlə 1748-ci ildə Urmiya xanlığına hücum etdi. Urmiya hakimiFətəli xan Əfşarməğlub olaraq öz xanlığının müəyyən ərazilərini Mehdi xana güzəştə getməyə məcbur oldu.
Lakin 1749-cu ilin yayında İrəvan xanlığının özü digərAzərbaycan xanlığının–Qarabağ xanlığınınhücumuna məruz qaldı.Qarabağlı Pənahəli xan4 minlik qoşunla İrəvan xanlığının sərhədlərini keçərəkÜçkilsəətrafındakı torpaqlara yürüş etdi. İrəvan xanlığında azlıq təşkil edən gəlməermənilərbu hadisələrdən öz mövqelərini möhkəməndirmək üçün istifadə etdilər. Onlar guya"özlərini müsəlmanlardan qorumaq"məqsədilə,KaxetiçarıII İrakliyəyardım üçün müraciət etdilər . II İrakli qoşun toplayaraq Pənahəli xana qarşı göndərdi. Döyüşdə ağır məğlubiyyətə uğrayan Pənahəli xan geri çəkildi.
Ermənilərinxəyanəti İrəvan xanının nəzərindən qaçmadı. Mirmehdi xan Kartli-Kaxetiya sarayı ilə gizli əlaqə saxlayan erməniləri cəzalandırmaq haqqında qərar vermişdi. Onun bu tədbiri Kartli-Kaxetiya sarayının narazılığına gətirib çıxardı. İrəvanın daxili işlərinə qarışmağa bəhanə axtaran çar Teymuraz ermənilərin müraciətindən istifadə edərək, 1749-cu ilin sentyabrında 25 minlik qoşunla İrəvana yürüş etdi. Müqavimət göstərmək iqtidarında olmayan Mirmehdi xan ermənilərə divan tutmağı dayandırır və Teymurazla sülh bağlayır. Noyabrın 22-də çar qoşunları xanlığı tərk edərək geri qayıtdılar.
Mirmehdi xanın hakimiyyətinin zəifləməsindən istifadə edən Fətəli xan Əfşar İrəvanı ələ keçirmək qərarına gəldi.Azad xanınbaşçılığı ilə 30 min nəfər qoşunu 1751-ci ildə İrəvana göndərdi. Bu qoşunların ön dəstəsiİrəvan qalasınımühasirəyə aldı. Gürcü çarı İrəvanı qorumaq adıyla şəhərə doğru hərəkət etdi. İlk döyüşdə II İraklinin qoşunları qalib gəlsələr də,ikinci döyüşdə məğlub edildilər.Beləliklə Mirmehdi xan hakimiyyətdən salınaraq öldürüldü və yerinəXəlil xan Özbək1752-ci ildə İrəvana hakim təyin edildi.
Xəlil xanın hakimiyyəti illərində İrəvan xanlığıdağıstanlılarında güclü hücumuna məruz qalmışdı. 1754–1755-ci illərdəAvar xanıNusal xanın başçılığı altında Dağıstan qoşunları Kartli-Kaxetiya ərazisinə yürüş təşkil edərək, oradan İrəvan xanlığı ərazisinə hücum etdilər. Bu hücum zamanıGöyçə,Dərəçiçək,QırxbulaqvəAbaranmahallarının kəndlərinə böyük ziyan dəymişdi.
Dağıstan qoşunlarının bu dağıdıcı yürüşü Xəlil xanın nüfuzunu xalq arasında xeyli aşağı salmışdı. 1755-ci ildə xalq arasında böyük nüfuza malik Həsənəli xan Qacarın başçılığı ilə üsyan qalxdı. Üsyan nəticəsində Xəlil xan hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı və onun yerinəHəsənəli xan Qacarhakimiyyəti ələ keçirdi.
Həsənəli xan çox az müddətdə hakimiyyətdə olmuşdu. Xanlıq taxtında əyləşərkən kor olmuşdu. Vaxtilə Nadir şah tərəfindən onun gözləri çıxartdırılmışdı.Dörd ilə qədər hakimiyyətdə olan Həsənəli xan 1759-cu ilin əvvəllərində vəfat etdi. Onun vəfatından sonra qardaşıHüseynəli xanİrəvanda hakimiyyətə gəldi.
Əgər İrəvan xanlığının yaranması Mirmehdi xan Əfşarın adı ilə bağlıdırsa, xanlığın güclənməsi də Hüseynəli xanın xidmətləri ilə olmuşdu. 1760-cı ilin avqustunda Dağıstan qoşunları İrəvana yürüş etdilər. Hüseynəli xan onlara qarşı qoşun göndərdi və baş vermiş döyüşdə Dağıstan qoşunu məğlub olaraq geri çəkildi. Lakin əlavə kömək alan dağıstanlılarAraz çayınaqədər gəlib çata bildilər. Dağıstan qoşunu qarətçilik əməllərini sona çatdırdıqdan sonra geriyə dönərkən, Kartli-Kaxetiya qoşunları qəflətən onlara hücum edərək qoşunlarını məğlub etdilər. Bu hadisə Kartli-Kaxetiya çarlığının İrəvan xanlığı üzərində təsirini daha da möhkəmləndirdi.
Kərim xan ZəndFətəli xan Əfşara qalib gəldikdən sonra Azad xanı təqib etməyə başladı. Təqibdən yayınan Azad xanQazax sultanlığınaqaçdı. Burada mövqe tutan Azad xan II İraklidən kömək almaq niyyətində idi. Lakin o, 1760-cı ildə II İrakli tərəfindən ələ keçirilərək Kərim xan Zəndə təhvil verildi. Bu xidmət müqabilində Kərim xan Zənd bir müddətKartli-Kaxetiyanınİrəvan xanlığından təzminat almasına göz yumdu.
Lakin hakimiyyətini möhkəmləndirdikdən sonra Hüseynəli xan bac verməkdən imtina etdi. Bu da 1765-ci ildə II İraklinin böyük qoşunla İrəvana hücumuna səbəb oldu. Qüvvələrinin azlığı səbəbindən Hüseynəli xan yenidən sülh təklifinə razı oldu və bac verməyi qəbul etdi. II İrakli isə geri döndü.II İrakli qoşunlarını İrəvandan çəkdikdən sonra Hüseynəli xan yenidən bac verməkdən imtina etdi. 1769-cu ildə II İrakli yenidən İrəvana hücuma keçsə də, məğlub olub geri çəkildi.Beləliklə II İraklinin İrəvan xanlığına hərbi yürüşləri heç bir nəticə vermədi. O, xanlığı özündən asılı hala sala bilmədi.
1779-cu ildə Kərim xan Zəndin ölümüAzərbaycandaara müharibələrinin daha da kəskinləşməsinə səbəb oldu. Yaranmış əlverişli şəraitdən istifadə edən II İrakli Hüseynəli xandan yenidən bac tələb etdi. Hüseynəli xan isə buna rədd cavabı verdi. II İrakli 1779-cu ilin sentyabrında 20 minlik qoşunla yenidən İrəvan xanlığına yürüş etdi. Hüseynəli xanOsmanlı imperiyasınınvə müttəfiqləri olan Qarabağ vəXoyxanlıqlarının dəstəyinə arxalanaraq Gürcüstana köçürülmüş ailələrin geri qaytarılmasını tələb etdi. AxalsıxlıSüleyman paşanınvasitəçiliyi ilə Hüseynəli xanla II İrakli arasında sülh danışıqlarına başlandı.
1781-ci ilin noyabrında İrəvan xanlığı ilə Kartli-Kaxeti çarlığı arasında sülh müqaviləsi bağlandı. II İrakli ildə 30 mintümənödənc almaqla Gürcüstana əsir olaraq aparılmış dinc əhalini geri qaytarmağa razılıq verdi.Bu sülh müqaviləsi İrəvan xanlığını həm dəRusiyailə də yaxınlaşdırdı. Bu isə Osmanlıları narahat edirdi.
1783-cü il noyabrın 9-da Hüseynəli xan Qacar xəstələnərək vəfat etdi. Xanın vəsiyyətinə əsasən, hakimiyyətə böyük oğlu, 15 yaşlıQulaməli xan Qacargəldi.Hüseynəli xanın ölümü xanlıqda vəziyyəti kəskinləşdirdi. II İrakli fürsətdən istifadə edərək öz qaynı Baqrationu qoşunla İrəvana göndərdi. Lakin İrəvana yaxınlaşan Baqration artıq Hüseynəli xanın böyük oğlu Qulaməli xanın taxta çıxdığını eşidərək hücumu davam etdirməyib geri döndü.
Knyaz Baqrationun İrəvan xanlığında Qulaməli xanın oturması ilə razılaşmasını İrəvan zadəganları birmənalı qiymətləndirərək elə güman etdilər ki, bu işdə II İraklinin əli vardır. Odur ki, yeni xana o qədər də etibar etmirdilər.Qulaməli xan atasının dəfni ilə məşğul olarkən yerli əyanlardan Usmi bəy tərəfdarları ilə üsyan qaldıraraq İrəvan qalasını ələ keçirdi. Lakin üsyan mərhum Hüseynəli xanın keçmiş tərəfdarlarının da köməyi ilə yatırıldı.
Qulaməli xanın səkkiz aylıq hakimiyyəti İrəvan xanlığının ən ziddiyyətli dövrlərindəndir. Onun hakimiyyəti dövründə xanlıqda öz mövqeyini möhkəmləndirmək üçün Osmanlı dövləti ilə Rusiya qüvvələri arasında gizli mübarizə gedirdi. Qulaməli xanın çox gənc və təcrübəsiz olmasından istifadə edən bu iki dövlət İrəvan hakimini öz tərəfinə çəkməyə çalışırdı. Əgər Hüseynəli xan hər iki tərəf arasında bitərəf mövqe tuturdusa, Qulaməli xanın dövründə İrəvan xanlığı Osmanlı dövləti ilə daha da yaxınlaşdı. Xanın cavan və təcrübəsiz olmasını nəzərə alan bəzi Osmanlı paşaları II İraklinin İrəvanı ələ keçirəcəyindən narahat olaraq onunla sıx əlaqə saxlayırdılar.Atasının ölümü ilə əlaqədar olaraq başsağlığına gəlmiş Ahalsıq,Ərzurum,Qarsvə Bəyazid paşalıqlarının nümayəndələri fürsətdən istifadə edərək Qulaməli xanla danışıqlar aparırdılar.
Qulaməli xanÇıldırvalisi Salman paşaya yazdığı məktubda osmanlılarla həmrəy olduğunu bildirərək, Azərbaycanda baş verən hadisələr barədə ona qiymətli məlumat göndərmişdi. Məktublardan görünür ki, Osmanlı sultanı Qulaməli xanı öz tərəfinə çəkmək üçün onubəylərbəyivəzifəsi ilə təltif etmiş, eyni zamanda Osmanlı paşalarına zəruri vaxtlarda ona hərtərəfli yardım göstərmələri haqqında əmr vermişdi.Osmanlılarla əlqələrin yaxınlaşması səbəbindən Qulaməli xan II İrakli ilə bağlanmış müqavilənin şərtlərinə əməl etmirdi.
İrəvan xanlığına təcavüzün elə də asan olmadığını başa düşən II İrakli öncə diplomatik vasitələrə əl atdı. Lakin bunun ciddi nəticə vermədiyini görən Rusiya və gürcü çarı İrəvan xanına qarşı sui-qəsd hazırlamağa başladılar. Beləliklə 1784-cü ilin yayında Qulaməli xana sui-qəsd təşkil olunur və xan qətlə yetirilir.Qars mühafizi Mustafa paşanın məlumatına görə,"Yaranmış real təhlükə qarşısında İrəvan xanının Osmanlı dövləti ilə yaxınlaşması nəticəsində bölgədəki ruslar və onların müttəfiqi olan gürcü çarının hiylələri nəticəsində Qulaməli xan qətlə yetirildi".
Sui-qəsddən dərhal sonra İrəvan əhalisinin əksəriyyətiQulaməli xanın12 yaşlı qardaşıMəhəmməd xanıhökmdar seçdilər.Məhəmməd xan İrəvan taxtında ən uzun müddət oturan hakimlərdən biri olmuşdur. Məhəmməd xan azyaşlı olduğuna görə, hakimiyyətinin ilk illərində anasından, ona sadiq olan nüfuzlu əyanlardan asılı qalmış, Kartli-Kaxetiya çarlığına təzminat vermək məcburiyyətində qalmışdı.
İrəvan taxtına sahib olan Məhəmməd xan ilk gündən ona müxalif olan qüvvələrin təzyiqi ilə üzləşdi. Qulaməli xanın ölümündən sonra İrəvan əhalisi iki dəstəyə bölünmüşdü. Birinci dəstə Məhəmməd xanın tərəfdarları idi. Bu dəstənixoylu Əhməd xandəstəkləyirdi. İkinci-müxalif qüvvənin başında isəmakulu Əhməd sultandururdu. Əhməd sultan İrəvan taxt-tacını ələ keçirmək üçün çoxdan fürsət axtarırdı.II İrakliisə Mirzə Gürgenə tapşırmışdı ki, Əhməd sultana bildirsin ki, çar onun İrəvan xanlığının hakimi olmasına kömək edəcəkdir.
Əslində II İrakli İrəvanda baş verən hadisələrdən istifadə edərək nüfuzunu möhkəmləndirmək qərarına gəlmişdi. İrəvanda vəziyyət gərginləşdikdə İshaq paşaXoyhakimi ilə əlaqəyə girərək, onu burada olan hadisələrə müdaxilə etməyə çağırdı. Nəticədə, Əhməd xan nümayəndəsi Mirzə Əbdülhəsəni,İshaq paşaisə xəzinədarı Rizvan ağanı Məhəmməd xanın adına yazılmış fərman və məktubla İrəvana göndərdi. Onların səyi nəticəsində əhali arasında iğtişaş yatırılmış və dinclik yaranmışdı. Beləliklə İrəvanda baş verən qarşıdurmada Məhəmməd xanın tərəfdarları qələbə çaldılar.
Anası gürcü qızı olan Məhəmməd xanın II İraklidən asılılığının güclənəcəyindən ehtiyat edənOsmanlısarayı təcili tədbirlər görməyə başlamışdı. Sultan Əbdülhəmid Məhəmməd xana fərman göndərərək, onu digərAzərbaycanxanları ilə birləşərək, gürcü-rus qüvvələrinə qarşı mübarizəyə çağırırdı.
Bundan xəbərdar olanII İraklitərəfdarlarına kömək məqsədilə İrəvana 2 minlik qoşun göndərdi. Məhəmməd xanSüleyman paşayaməktub göndərərək II İrakliyə tabe olacağını bildirdi. Beləliklə, II İrakli qoşunlarını geri çəkdi və rus diplomatları bir növ"İrəvan məsələsindən"arxayın oldular.
Anası başda olmaqla Məhəmməd xanın azyaşlı olmasından istifadə edən bir qrup şəxsinTiflis sarayıilə sıx əlaqə saxlaması sultan tərəfdarlarının xoşuna gəlmirdi. Ahalsıx hakimi Süleyman paşanın təhriki ilə Məhəmməd xana qarşı sui-qəsd hazırlanmışdı. Usmi bəy və onun oğlu osmanlıların təhriki ilə xanı öldürmək qərarına gəlmişdilər. Lakin bu sui-qəsdin üstü vaxtında açıldı. Usmi bəy qaça bilsə də,Qarssərhəddində ələ keçirildi. Həbs edilərək oğlu ilə birlikdə həbsxanaya salındı.
Lakin Xoy xanlığı da İrəvan üzərindəki təsirindən əl çəkmək fikrində deyildi. Xoylu Əhməd xan Məhəmməd xanın hakimiyyətinin ilk günlərindən İrəvanın daxili işlərinə müdaxilə etməyə başlamışdı. Əhməd xan güclü qoşuna malik idi. Digər tərəfdən, o, Ahalsıx hakimi Süleyman paşa ilə qohum idi və paşa lazım olduqda hərbi cəhətdən ona kömək edirdi.Bundan əlavə, Əhməd xanQarabağ,QaradağvəNaxçıvanxanları ilə müttəfiq idi. O, həm də taxt-tac uğrunda mübarizə aparanAğa Məhəmməd xan Qacarladostluq edirdi. Ən başlıcası isə Xoy hakimi Osmanlı dövlətinə arxalanırdı.
Əhməd xan ilk növbədə"nikah diplomatiyası"ndanistifadə etməyi qərara aldı. Əhməd xanın mərhumQulaməli xanlaqohum olmaq cəhdi baş tutmasa da, Məhəmməd xanla bu niyyətini həyata keçirə bilmişdi. 1785-ci ilin yayında Əhməd xan özünün 30 yaşlı qızını 13 yaşlı Məhəmməd xana ərə verdi.Bu qohumluğu daha da möhkəmləndirmək üçün Əhməd xanMəhəmməd xanınbacısı ilə evləndi.
Xoy xanı İrəvanda mövqeyini daha da möhkəmləndirmək üçün gizli nümayəndəsini, hərəmağası Ağahüseyni də oraya göndərdi. Tezliklə, hərəmağası İrəvan sarayında böyük nüfuz sahibi oldu. Hətta o, Məhəmməd xanın etimadını qazanaraq vəzir təyin edildi.
Vəzirliyi ələ keçirməklə böyük səlahiyyət qazanan Ağahüseyn Xoy hakiminin mənafeyinə uyğun siyasət yeritməyə başladı. Nəticədə, Əhməd xanın sağlığında qısa müddətə olsa da, İrəvan xanlığı ondan asılı vəziyyətə düşmüşdu. Tabelik rəmzi olaraq İrəvandan Xoya nəzərdə tutulan miqdarda peşkəş və hədiyyələr göndərilirdi.RusiyanınKartli-Kaxetiyasarayındakı nümayəndəsiS. D. Burnaşovun1785-ci il avqustun 9-da mərkəzə göndərdiyi məlumatında yazılırdı:
1786-cı ilin fevralında doğma qardaşıŞahbaz xanınoğlanları sui-qəsd nəticəsində öldürüldü.Vəzir Ağahüseyn Məhəmməd xana sui-qəsd təşkil etmək istəsə də, özü II İrakli tərəfindən, 1786-cı ilin iyununda sui-qəsdlə öldürüldü. Beləliklə, Məhəmməd xan bu təhlükədən xilas olsa da, İrəvan xanlığı yenidən II İrakliyə bac verməyə məcbur oldu.
1785-ci ilin sentyabrında Osmanlı sultanının da təhriki iləAvar hakimiÜmmə xan 11.000 nəfərlik qoşunla Kartli-Kaxetiyaya hücuma keçdi.Sığnaq qalasını və Gümüşxananı zəbt edənDağıstan qoşunlarıbir çox ətraf kəndləri qarət edə-edə əsirlərlə birlikdə Ahalsıxa, Süleyman paşanın yanına gedərək, qışı orada keçirdilər. Onlar Osmanlı sultanından çoxlu xələt və hədiyyə aldılar.
Dağıstanlıların Kartli-Kaxetiyaya hücumu İrəvan xanlığına da öz təsirini göstərmişdi. Yerli əhalinin bir hissəsiİrəvan qalasınasığınmış, digər hissəsi isə Qars paşalığına köç etməyə başlamışdı. Bu da Ahalsıx hakimi ilə İrəvan xanı arasında düşmənçiliyə səbəb oldu. Ahalsıx hakimi Süleyman paşa Dağıstan qoşununa arxalanaraq, Məhəmməd xana təzyiq göstərməyə başladı. O, İrəvan hakimini hədələyərək köç etmişpəmbəklilərəməxsus əmlakın ona verilməsini tələb etdi.Məhəmməd xan onun tələbini qəbul etmədi, bütün qaçqınları əmlakları ilə birlikdə öz himayəsinə aldı.
Dağıstan qoşunlarının yürüşünün xanlıq üçün ağır nəticə verəcəyini başa düşən Məhəmməd xan Ümmə xan və Süleyman paşa ilə əlaqə yaradaraq yaxın adamını məktub və qiymətli hədiyyələrlə Ahalsıxa göndərdi. İrəvan hakiminin bu tədbirləri müəyyən qədər müvəffəqiyyətli oldu və xanlığı güclü dağıntıdan xilas etdi. Qışı Ahalsıxda istirahət edən Ümmə xan 1786-cı il aprelin 25-də 7.000 nəfərlik qoşunlaArpaçayıkeçərək İrəvan xanlığı ərazisinə daxil oldu.Ümmə xanın qoşunu İrəvan ərazisində çox ləngimədi. Dağıstan qoşunuAbarandankeçib, Göyçə gölünün sahilini dolanmaqla Gəncə istiqamətində hərəkət etdi.
1786-cı ildən Məhəmməd xanın II İrakli ilə yenidən yaxınlaşmasıQarabağ xanlığıilə İrəvan xanlığı arasında əlaqələrin yenidən pisləşməsinə gətirib çıxardı. 1786 ilin oktyabrında İbrahimxəlil xan İrəvana 3 min nəfərlik qoşun göndərərək, yerli əhalini Qarabağa köçürməyə cəhd etdi. Hücumdan xəbər tutan sərhəd kəndlərinin əhalisi əlçatmaz yerlərə çəkilərək İbrahimxəlil xanın orduusuna müqavimət göstərməyə başladı. Əlavə olaraq Məhəmməd xan da İbrahimxəlil xanın qüvvələrinə qarşı qoşun göndərdi. Müqavimətlə üzləşən İbrahimxəlil xanın qüvvələri geri çəkildilər.Bu səbəbdən 1787-ci ildəNaxçıvandaQarabağ xanlığı iləKartli-Kaxetiyaarasındakı döyüşlərdə İrəvan xanlığı II İraklinin tərəfindən çıxış etdi.
İrəvan xanının Naxçıvanda olmasından istifadə edən Bəyazid paşalığının qoşunu 1787-ci ildə bir neçə dəfə İrəvan ərazisinə hücum edərək, onun sərhəd kəndlərini qarət etmişdi. Lakin İrəvan hakimi buna göz yummuş və yalnız 1789-cu ilin yayında qəti tədbirlər görməyə başlamışdı.Həmçinin Bəyazid paşası İrəvanın daxili işlərinə qarışaraq Məhəmməd xana qarşı çıxan qiyamçı qüvvələri dəstəkləyir və lazım gəldikdə onlara öz ərazisində sığınacaq verirdi.
1789-cu Məhəmməd xan güclü qoşun toplayaraq İshaq paşanın üzərinə hücuma keçdi. İshaq paşanın ordusu döyüşdə məğlub edildi vəBəyazid qalasınaçəkilməyə məcbur oldu.1789-cu ilin payızındaƏrzurumhakimiAbdulla paşanınvasitəçiliyi ilə Məhəmməd xanla İshaq paşa arasında sülh müqaviləsi bağlandı.
Məhəmməd xan Bəyazid paşası ilə sülh müqaviləsi bağladıqdan sonraXoy xanlığıilə müharibəyə başladı. Buna səbəbMəhəmməd xanlaBəyazid paşası arasında döyüşlər gedərkən, Xoy hakimiHüseyn xanınİsaq paşaya gizli kömək etməsi olmuşdu. Naxçıvan hakimi Kəlbəli xan bu əməliyyatda ona hərbi yardım göstərdi. Hazırlıq başa çatdıqdan sonra 1790-cı il mayın 10-da Məhəmməd xan və müttəfiqi Kəlbəli xan Xoy şəhərinə hücum etdilər. Müqavimət göstərə bilməyən Hüseyn xan vaxtı ilə İrəvandan göndərilmiş xəracı geri qaytarmaqla sülh təklifi etdi. Bu təklif qəbul edildi və tərəflər arasında sülh imzalandı.
Lakin Naxçıvan xanlığı ilə İrəvan xanlığı arasında müttəfiqlik çox sürmədi. Kəlbəli xanın Hüseynəli xan Xoylu ilə yaxınlaşması köhnə müttəfiqləri düşmənə çevirdi.1790-cı Məhəmməd xan Naxçıvan üzərinə hücum etsə də müqavimətlə üzləşdi və böyük itki ilə geri çəkilməyə məcbur oldu. Əks hücuma keçən Naxçıvan və Xoy xanlığının qüvvələri də İrəvanda məğlub oldular və ətraf əraziləri qarət edərək geri çəkildilər.
LakinQacartəhlükəsi xanlıqları sülh bağlamağa məcbur etdi. 1791-ci ilin İrəvan, Naxçıvan və Xoy xanları arasında sülh imzalandı. Kəlbəli xan Məhəmməd xanın bacısı ilə evlənərək sülhü daha da möhkəmləndirdi.İbrahimxəlil xan1791-ci ilin dekabrında Naxçıvana yürüş edəndə, İrəvan və Xoy xanları Kəlbəli xana qüvvə ilə yardım etdilər.
Ağa Məhəmməd xan QacarınCənubi Qafqazailk yürüşü 1795-ci ilin yayında baş tutdu. O, 1795-ci ilin iyununda 85 minlik qoşunla üç istiqamətdə – İrəvan,Lənkaran-Muğanvə Qarabağ istiqamətində şimala doğru yürüşə başladı.Ağa Məhəmməd xan qardaşları Əliqulu xan vəCəfərqulu xanınbaşçılığı ilə 20 min nəfərlik qoşunu İrəvana doğru göndərdi.
1795-ci il iyulun ortalarında Əliqulu xanın qüvvələri İrəvan qalasının yaxınlığında yerləşən Çarbağı adlanan yerdə düşərgə saldılar. İrəvan qalası Qacar qoşunu tərəfindən mühasirəyə alındı. Məhəmməd xan 35 gün müqavimət göstərdikdən sonra təslim oldu və sülh təklif etdi.İrəvan xanı Ağa Məhəmməd xana bac verəcəyini, lazım olduqda qoşunla kömək edəcəyini vəd edərək, arvad və oğlanlarından birini ona girov göndərdi. Sülh bağlandıqdan sonraƏliqulu xanİrəvanda dayanmadı. O, girovları götürərək avqustun 28-dəGəncədəolan Ağa Məhəmməd xanın yanına getdi.
Ağa Məhəmməd xanTiflisiişğal etdikdən sonra İrəvan və Gəncə xanlarının xeyrinə bir neçə göstəriş verdi. Onun əmrinə görə,PəmbəkvəBorçalısultanlıqları İrəvana,Qazax və Şəmşəddil sultanlıqlarıisə Gəncəyə itaət etməli idi. Məhəmməd xan vəziyyətdən istifadə edərək Pəmbək və Borçalı əhalisinə xəbər göndərib tabe olmalarını tələb etdi.
Ağa Məhəmməd xanın Cənubi Qafqaza yürüşü və rəsmən Rusiyanın himayəsində olan gürcü çarlığına hücumu Rusiyanın regiondakı maraqlarına və nüfuzuna ağır zərbə vurmuşdu. Odur ki, Rusiya regionda öz qəsbkarlıq siyasətini həyata keçirmək üçün bəhanə axtarırdı. Buna görə də fürsətdən istifadə edən Rusiya imperatriçasıII Yekaterina30 minlik bir korpusu qrafV. Zubovunbaşçılığı ilə Cənubi Qafqaza,Azərbaycanagöndərdi.
Ağa Məhəmməd xanın başının Xorasandakı hadisələrə qarışmasından istifadə etməyə çalışan Məhəmməd xan Kartli, Rusiya və Osmanlı hakimiyyətləri ilə əlaqəyə girərək müstəqil siyasət yeritməyə can atırdı.Lakin çarI Pavelinqoşunları Cənubi Qafqazdan çəkməsindən sonra bu plan boşa çıxdı və 1796-cı ildə noyabrın 6-da Ağa Məhəmməd xan Qacar İrəvan və Naxçıvan xanlarını hüzuruna çağıraraqTehrandahəbs etdirdi.
Ağa Məhəmməd şahın əmrinə əsasən onun qardaşı Əliqulu xan Qacar İrəvanda hakim təyin edildi. Lakin Ağa Məhəmməd şahın 1797-ci ildəki qətlindən sonra İrəvan əhalisi vergilərin çoxluğu səbəbindən Əliqulu xana üsyan edərək onu qovdular.Qacarlardövlətinə sədaqətini saxlaması şərtilə, Məhəmməd xanı həbsdən azad edib İrəvana göndərdi.Lakin Məhəmməd xan Qacarların müti vassalı olmadı. Əksinə, xoyluCəfərqulu xanlabirləşərək yeni şaha tabe olmaqdan imtina etdi. Lakin onlar şahzadə Abbas Mirzənin və sərdar Süleymanın başçılıq etdiyi Qacar qoşunu tərəfindən məğlubiyyətə uğradıldılar. Bundan bir neçə il sonra Abbas Mirzə İrəvan xanlığına hücum edərək İrəvan qalasını 40 günlük mühasirədə saxladı. Bu müddətdə ətraf kəndlər çapılıb-talandı. Nəticədə Məhəmməd xan Abbas Mirzəyə təzminat və sədaqət əlaməti olaraq girovlar verməyə məcbur oldu.
Bölgədəki qarışıqlıqlardan istifadə edən Qars hakimiMəhəmməd paşaİrəvan və Naxçıvan xanlıqlarına düşmən olan qüvvələrlə birləşərək tez-tez bu xanlıqların sərhəd ərazilərinə qarət məqsədilə hücumlar təşkil edirdi.1802-ci ilin mayında naxçıvanlı Kəlbəli xan, onun qardaşıAbbasqulu xanvə İrəvan xanının birləşmiş qüvvələriQars əyalətinəhücum və qarət məqsədiləPəmbəkvə Qars paşalığı istiqamətində hərəkət etdilər.Məhəmməd paşanı cəzalandırmaq məqsədilə İrəvan qoşunu Kəlbəli xanın başçılığı ilə Qars ərazisinə daxil olaraq onun bir hissəsini tutdu.Qarslı Məhəmməd paşa kömək üçün rus generalı Knorinqə müraciət etdi. Knorinq Pəmbəkdəki rus qoşunlarının komandanına Qarsla olan sərhəd xəttinin lap yaxınlığında Qars paşasının qüvvələri ilə birləşməyi və xanlıqların birləşmiş qüvvələrinə zərbə endirməyi tapşırdı. 1802-ci ilin iyunundaRusiyanınvə Qars paşasının birləşmiş qüvvələri irəvanlı Məhəmməd xanla naxçıvanlı Kəlbəlı xanı məğlubiyyətə uğratdılar.
1802-ci il sentyabrın 12-dəGeorgiyevskidə bağlanan müqaviləyəəsasənŞərqi Gürcüstanın(Kartli-Kaxetiya) rəsmi surətdə Rusiyaya birləşdirilməsi haqqında çar manifesti elan olundu.Manifestə görəQafqazdakırus qoşunlarının baş komandanı və mülki hakim tərəfindən idarə olunanTiflis quberniyasıyaradıldı.Azərbaycanın Kartli-Kaxetiya çarlığının vassal asıllığında olan Borçalı, Qazax, Şəmşəddil sultanlıqları ilə bərabər, Pəmbək və Şörəyel də Tiflis quberniyasının tərkibində qeyri-qanuni olaraq Rusiyanın tərkibinə daxil edildilər.
İrəvan xanı Rusiyanın təcavüzkar siyasətinə qarşı daha qətiyyətlə çıxış edərək pəmbəkliləri işğalçılara boyun əyməməyə çağırdı və onlara təklif etdi ki, rus qoşunlarının işğal etdikləri əraziləri tərk edib İrəvana köçsünlər. İrəvan xanının müraciəti ilə 600 pəmbəkli öz kəndlərini tərk edərək İrəvana pənah gətirdi.Belə ki, bu zaman xüsusi olaraq İrəvandan Tiflisə gəlmişÜçkilsəmonastırının arxiyepiskopu Qriqori buradakı rus ordusunun komandanlığına, o cümlədən mənşəcəerməniolanİ. P. Lazaryevəkəşfiyyat xarakterli məlumatlar verir və onları inandırmağa çalışırdı ki, İrəvan və Naxçıvan xanlarına inanmasınlar, çünki"…İrəvan xanıruslarayalnız zahirən meyil göstərir, daxilən onlara nifrət bəsləyir və …İrəvan xanı naxçıvanlı Kəlbəli xana arxalanaraq Pəmbək mahalını Rusiyanın təbəəliyindən çıxarmaq istəyir". İ. P. Lazaryev Pəmbək mahalına yeni-yeni qoşun hissələri göndərdi və demək olar ki, bütün əhalini geri qaytardı. Bu hadisədən sonra Pəmbək bəylərinin bir hissəsi yenə də Rusiyaya tabe olmayıb İrəvana qaçdılar.
Kartli-Kaxetiya çarlığı Rusiyaya birləşdirildikdən sonra bölgəni narazılıqlar və həyəcanlar bürümüşdü. Bu qarışıqlığı yatırmaqda aciz qalan baş komandanK. F. Knorrinqinsiyasəti çarI Aleksandrında narazılığına səbəb olmuşdu. Buna görə də, çarın fərmanına əsasən 1802-ci il sentyabrın 8-də K. F. Knorrinqin yerinəP. D. SisianovQafqazdakırus qoşunlarının baş komandan təyin edildi.
1801-ci ilin martında Üçmüədzin katolikosu Arqutinski öldü. Katolikos vəzifəsinin boş qalmasından istifadə edən arxiyepiskop David İrəvan hakiminə çoxlu hədiyyə verərək, onun köməyi ilə 1801-ci il aprelin 28-də bu vəzifəyə seçildi. Onun namizədliyini dəstəkləyən Məhəmməd xanhətta Davidin təhlükəsizliyi üçün Eyvaz Sultanın rəhbərliyi altında Üçmüədzində bir dəstə silahlı qüvvə də yerləşdirmişdi.
P. Sisianov 1803-cü il fevralın əvvəlində İrəvan xanına göndərdiyi məktubda xana səmimi dostluq təklif edərək onu Rusiya təbəəliyinə keçməyə çağırırdı. Məktubun sonunda isə böyük Rusiya imperatoru və Osmanlı sultanı tərəfindən bütün ermənilərinpatriarxıtəsdiq edilən Danil haqqında verilən fərmanın dəqiq icra olunmasını və Davidin yerinə Danilin patriax elan edilməsini tələb edirdi.Rusiya imperiyasıilə münasibətləri gərginləşdirmək istəməyən Məhəmməd xan Danilin həbsdən azad olunması haqda göstəriş versə də, onu yenə də patriarx təyin etmir və öz nəzarəti altında saxlayırdı.
Məhəmməd xanın Pavel Sisianovun tələblərini yerinə yetirmməməsi tərəflər arasındakı ziddiyyətləri dərinləşdirdi. Beləliklə, 1804-cü ilin mayında rus qoşunları Sisianovun komandanlığı altında İrəvan xanlığının sərhədlərinə yaxınlaşdılar. Rus komandanlığının bu yürüşdə əsas məqsədiQacar qoşunlarınıCənubi Qafqaza, o cümlədən də Azərbaycanın şimalına buraxmamaq, mühüm hərbi-strateji əhəmiyyətə malik olan İrəvan xanlığını ələ keçirmək idi.Sisianov İrəvan yürüşünü uğurla başa çatdırmaq üçün mərkəzdən daha 4 alay və 100.000 rubl gümüş pul tələb etdi. Bu qüvvələrlə o, nəinki İrəvanı, hətta Naxçıvan və Şuşanı almağı, Kür-Araz boyu həyata keçiriləcək işğal planının bir hissəsini bu kampaniyada başa çatdıracağını vəd edirdi.
İrəvan xanlığı barədə eyni hərbi hazırlıq Qacarlar da aparırırdılar. Qacar hakim dairələri elə düşünürdülər ki, İrəvan xanlığına sahib olduqdan sonra, onlar asanlıqla Gürcüstana qoşun çəkərək rusları oradan qovub, Cənubi Qafqazı ələ keçirmək üçün özlərinə əlverişli zəmin yarada bilərlər. Bu məqsədlə təcili surətdə 20.000-lik qoşun hazırlandı.Fətəli şahorduya başçılığı öz oğlu və vəliəhdiAbbas Mirzəyəhəvalə etdi.
RusiyanınCənubi Qafqazdafəallaşmasına biganə qala bilməyən Qacarlar rus qoşunlarının həmin bölgəni tərk etmələrini tələb etdilər. Təbiidir ki, Rusiya İranın belə tələbinə əməl edə bilməzdi. Beləliklə, 1804-cü il iyun ayının 10-da Qacarlarla Rusiya arasındakı diplomatik münasibətlər pozuldu və birinci Rusiya – İran müharibəsi başlandı.Gümrüdəmöhkəmlənən rus qoşunları iyunun 15-də oradan Üçkilsəyə doğru hərəkət etdilər.ÜçkilsənivəQəmərliniböyük çətinliklə ələ keçirən rus qoşunları iyulun 2-də, sübh çağı İrəvan qalasını mühasirəyə aldılar.İrəvan qalası7 min döyüşçü və 60 topla müdafiə edilirdi.
İrəvan qarnizonu mühasirəni zəiflətmək üçün imkan düşdükcə qaladan çıxaraq bir neçə istiqamətdə rus qoşunlarına hücumlar təşkil edirdi. Mühasirədə olan irəvanlıların belə hücumları nəticəsində rusların 13 zabiti və 173 əsgəri öldürüldü. Qacar qoşunları ilk dəfə İrəvana qalanın mühasirəsinin 15-ci günü gəlib çatdılar və rus qoşunları ilə müdafiəçilər arasında baş verən 8 saatlıq döyüşdə ruslar 3 zabit, 120 əsgər itirdilər, 6 zabit, 200 əsgər isə yaralandı.
1804-cü il iyunun 20-də səhər tezdən Abbas Mirzənin komandanlığı altında 12 minlik şah qoşunu rus qoşunları üzərinə həlledici hücuma keçdi. Üçmüəzzin kilsəsi uğrunda döyüş başladı. Beş gün davam edən döyüş nəticəsində rus qoşunu çox pis vəziyyətə düşdü.Rus artilleriyasındanehtiyat edən şah qoşunu qəfil və gözlənilməz hücum taktikası seçərək rus qoşununu ərzaq və susuz qoymuşdu. Onlar hücum edərək bir neçə alayın çadırını, yük və ərzaq arabalarını özləri ilə aparmışdılar. Üçmüəzzin kilsəsini tuta bilməyəcəyinə əmin olan P. D. Sisianov iyunun 26-da oranı tərk edərəkİrəvan şəhərinədoğru hərəkət etdi. Kilsə uğrunda döyüş rus qoşununa çox baha başa gəldi. Bu döyüşdə onlardan 51 öldürülmüş, 104 nəfər yaralanmış və şah qoşunu tərəfindən xeyli rus əsgəri və zabiti əsir kimi ələ keçirilmişdi.
Rus qoşunlarının İrəvan qalasına yaxınlaşdığını eşidən Məhəmməd xan və qaynı Kəlbəli xan bərk təşvişə düşərək,Abbas Mirzəilə danışıqlara başladılar. Onlar vasitəçilik üçün sədrəzəm Mirzə Şəfiyə müraciət etdilər. Xanlar Abbas Mirzəyə hədiyyə göndərərək şah qoşununa müqavimət göstərdikləri üçün bağışlanmalarını və xanlığı rus qoşunundan müdafiə etməsini xahiş etdilər.Məhəmməd xanı öz tərəfinə çəkə bilməyən və əlacsız qalanP. D. Sisianovyaranmış vəziyyətdən çıxış yolu tapmaq üçün hərbi şura çağırmağa məcbur oldu. 1804-cü il avqustun 31-də yeddi nəfərdən ibarət hərbi şura çağırıldı. Burada iki məsələ – hücumu davam etdirmək, yaxud geri çəkilmək məsələləri müzakirə edildi. Səsvermə nəticəsində iki nəfər döyüşü davam etdirməyi, beş nəfər isə geri çəkilməyi təklif etdi. Beləliklə, geri çəkilmək haqqında əmr verildi.
Həmin il sentyabrın 1-də Sisianov axırıncı dəfəMəhəmməd xandanİrəvan qalasını təhvil verməsini tələb etdi. Onun bu müraciətinə ertəsi gün Məhəmməd xan yenidən rədd cavabı verdi. Yalnız bundan sonra – sentyabrın 3-də rus qoşunlarının geri çəkilməsi barədə əmr verildi.
Rus qoşunu İrəvan xanlığını tərk etdikdən sonra Abbas Mirzə İrəvan qalasına gəldi. O, İrəvan qalasını ziyarət etdikdən sonra, Məhəmməd xanı və onun yaxın adamlarını düşərgə saldığıSöyüdlü kəndinə, səhərisi günü təşkil ediləcək ziyafətə dəvət etdi. Məhəmməd xan bir qədər tərəddüd etdikdən sonra ziyafətdə iştirak etmək qərarına gəldi. Ziyafətdə iştirak edən şah onu yenidən İrəvana hakim təyin etdi.
Rusiya ilə Qacar İranı arasındakı müharibədən sonra İrəvan hakimi Qacar dövləti ilə yaxınlaşsa da, bu hökumətə çox da bel bağlamamışdı. Onun müstəqil siyasət yeritmək niyyətində olduğunu başa düşən şah hökuməti İrəvanda hakimiyyət dəyişikliyi edərək, öz nümayəndəsi olanMehdiqulu xan Qacarıburaya hakim təyin etdi.Məhəmməd xanQəzvinqalasında həbs edildi.
Mehdiqulu xan Qacar1805-ci il iyun – 1806-cı il avqust aylarında İrəvana hakimlik etdi.Qeyd olunan dövrdə İrəvan xanlığının daxilində vəziyyət sabit deyildi. Mehdiqulu xanın vergiləri artırması və əhalini qarət etməsi nəticəsində irəvanlılar ona qarşı üsyan qaldırdılar. 1806-cı ilin yayında Mehdiqulu xan QacarıTəbrizvəMarağaxanıƏhməd xanəvəz etdi. Marağalı Əhməd xan əhalinin Mehdiqulu xan tərəfindən qarət olunan əmlakını geri qaytardı, İrəvanda xeyli abadlıq işləri və müdafiə tədbirləri gördü. O, üç aylıq hakimiyyəti dövründə əhalinin rəğbətini qazansa da, İrəvanda baş qaldıran epidemiya nəticəsində 1806-cı il oktyabrın 17-də vəfat etdi. Bu hadisə şahzadə Abbas Mirzəni çox məyus etdi.
Əhməd xan vəfat etdikdən sonra şah hökumətiHüseynqulu xanı(1806–1827) İrəvana hakim təyin etdi. Yeni xan beynəlxalq vəziyyətin mürəkkəb olduğu bir vaxtda hakimiyyətə gəlmişdi.QafqazdaQacar İranıvəOsmanlıdövlətləri iləRusiyaarasında müharibələr davam edirdi.
1807–1808-ci illərdəCənubi Qafqazıgüzəştə getmək istəməyən Qacarlar İranı Rusiyanın sülh təklifini qəbul etmədi. Rus qoşunları bundan bir bəhanə kimi istifadə edərək 1808-ci ildə İrəvan istiqamətində yenidən – ikinci dəfə hücuma keçdilər.1808-ci il sentyabrın əvvəllərindəQudoviçPəmbəkdənçıxaraq altı minlik qoşun və 12 top ilə İrəvan istiqamətində hərəkət etdi. Bu yürüşdə rus qoşunlarının tərkibində 500 nəfərdən ibarət erməni süvariləri də iştirak edirdilər.Rus qoşunlarının gec-tez xanlığa yenidən yürüş edəcəyini hiss edən irəvanlı Hüseynqulu xan müəyyən müdafiə tədbirləri görə bilmişdi. O, İrəvanda hakimiyyətə gələn kimi, qalanın müdafiəsini gücləndirərək,Zəngiçaydanbaşlayan və qalanın ətrafını əhatə edən xəndəyi daha da dərinləşdirmiş və qala qarnizonunun tərkibini artırmışdı.Həmçinin 1807-ci ildə bağlanmışFransa – Qacar müqaviləsinəgörə,Fransadan İrana general Qardanın başçılığı ilə bir dəstə mühəndis gətirilmişdi. İrəvanın strateji əhəmiyyəti nəzərə alınaraq, onların bir hissəsi şahın xahişi ilə İrəvana aparıldılar və qalanın müdafiəsini möhkəmləndirməyə başladılar.Bunun şahidi olan qraf Qudoviç yazırdı:
Rus qoşunlarının hərəkəti İrəvanın yeni sərdarı Hüseynqulu xanı xeyli narahat etdi. O, təcili surətdə dəstələri iləAbaranagedib rus qoşunlarının qarşısını almağı qərara aldı. 1808-ci il sentyabrın 26-da baş verən toqquşma zamanı İrəvan döyüşçüləri məğlub olub geri çəkildilər. Ertəsi günü şəxsən Qudoviçin başçılıq etdiyi rus qoşunlarının bir dəstəsi asanlıqla "Üç kilsə" monastırını işğal edərək, İrəvan yaxınlığındakı Qarabağ kəndində düşərgə salmağa müvəffəq oldu. Belə olduqda, sərdar Hüseynqulu xan qardaşıHəsən xanınkomandanlığı altında qalada iki minlik qarnizon qoyaraq, özü beş min döyüşçü ilə qaladan çıxdı və Heydər çay sahilində düşərgə saldı.
İlk döyüşdə rus qoşunlarına məğlub olan Hüseynqulu xanİrəvanistiqamətində hücuma keçərək qalaya daxil olmağa səy göstərdi. Xanın məqsədi rus qoşunlarına kənardan qəfil zərbələr endirməklə onları İrəvanın mühasirəsindən uzaqlaşdırmaq idi. Lakin Qudoviç general-mayor Portnyaginin başçılıq etdiyi hərbi dəstəni Hüseynqulu xanı təqib etmək üçün göndərərək onun planını baş tutmağa qoymadı.
Bu qələbədən sonra Qudoviç bir neçə dəfə İrəvan sərdarının qardaşı Həsən xana təklif etdi ki, qalanıruslaratəhvil versin, lakin hər dəfə rədd cavabı aldı. Qudoviçin təkliflərinə cavab olaraq Həsən xan qalanın müdafiə qabiliyyətini daha da möhkəmləndirdi.
Hüseynqulu xanın məğlub olduqunu eşidənFətəli şahFərəculla xanın başçılığı ilə 5 min nəfərlik qoşunu irəvanlıların köməyinə göndərdi. Vəziyyət rus qoşunu üçün qorxulu xarakter aldı. Qraf Qudoviç bu təhlükənin qarşısını almaq üçün generalmayor Portnyaginiəlavə qoşunla Xanı təqib edən Podlutskinin dəstəsinə köməyə göndərdi. Qoşuna ümumi rəhbərlik etməyi Portnyaginə tapşırıldı. Lakin rus qoşunu İrəvan hakimini açıq döyüşə cəlb edə bilmədi.
Qudoviçin əmrinə uyğun olaraq İrəvan ərazisini ümumi mühasirəyə almaq üçün strateji cəhətdən əhəmiyyətli olanNaxçıvanərazisinə hücum təşkil edildi.1808-ci ilin oktyabrın 28-də NaxçıvandaQarababa(və yaxud Qaradibi) kəndində polkovniklər Lisaneviçin və Kotlyarevskinin komandanlığı altında olan rus qoşununun ön dəstəsi iləAbbas mirzəninqoşunu arasında döyüş baş verdi. Bu döyüşdəşah qoşunuməğlubiyyətə uğrayaraq geri çəkildi. Noyabrın 1-də Naxçıvan hakiminin oğlu Şıxəli bəyin köməkliyi ilə rus qoşunu Naxçıvanı döyüşsüz işğal etdi.
Mühasirənin uzanması, soyuqların düşməsi və ərzaq çatışmazlığı rus qoşunlarının vəziyyətini getdikcə ağırlaşdırırdı. Nəhayət, Qudoviç qalanı hücumla ələ keçirməyi qərara aldı.İrəvan qalasınahücum 1808-ci il noyabrın 17-si səhər saat 5-ə təyin edildi. Rus qoşunları beş kalona bölündü. Dörd kalon müxtəlif istiqamətlərdən hücum etməli, beşinci kalon isə ehtiyatda dayanmalı idi. İrəvan qalasına hücum edən qoşunların sayı 3–4 min nəfər idi. Lakin onlar irəvanlıların ciddi müqavimətinə rast gəldilər. Hücum başlanan kimi irəvanlılar top atəşləri ilə rusları geri oturtdular.Rus qoşunlarının düzəltdiyi nərdivanlar qalaya daxil olmağa kifayət etmədi. Nəhayət, 1000 nəfərə yaxın itki verən rus qoşunları hücumu dayandırmağa məcbur oldular.
Hücumun boşa çıxması rusları bərk ruhdan salmışdı və həmçinin ərzaq ehtiyatı da tükənmək üzrəydi. Çıxılmaz vəziyyətdə qalan Qudoviç İrəvandan geri çəkilməyə məcbur oldu. Noyabrın 30-da səhər tezdən rus qoşunu İrəvanın mühasirəsindən əl çəkərək geri qayıtdı.Qraf Qudoviçgeri çəkilərkən general mayor Nebolsinə NaxçıvandanGəncəyəgeri çəkilməsi haqqında göstəriş verdi. Naxçıvanda möhkəmlənmiş rus qoşunu da dekabrın 1-də oranı tərk etdi.
İkinci İrəvan yürüşündə rus qoşunlarının məğlubiyyəti qraf Qudoviçin baş komandan vəzifəsindən istefa verməsinə səbəb oldu. 1809-cu ilin fevralın 14-də çarın fərmanına əsasən, generalA. P. TormosovQafqazdarus qoşunlarının baş komandanı təyin olundu.
Qacar İranıilə müharibədə olan Rusiya üçün eyni zamanda,Osmanlı Türkiyəsiilə savaşmaq çox ağır idi. Odur ki, Rusiya hökuməti ilk növbədə Qacar hökuməti ilə saziş bağlamağı qərara aldı. DanışıqlarınƏsgəran qalasındaaparılması müəyyən edildi. Bir neçə gün davam edən danışıqlar heç bir nəticə vermədi. Beləki Qacarlar sülhün şərtləri ilə razılaşmayaraqCənubi Qafqazınonlara təhvil verilməsini istəyirdilər. Lakin 1810-cu ildə bərpa olunan hərbi əməliyyatlar nəticəsində rus qoşunlarının qələbəsi Qacarları yenidən danışıqlara qaytardı.
Beləliklə 1813-cü ildə tərəflər arasındaGülüstan müqaviləsininbağlanması ilə döyüşlərin birinci mərhələsi başa çatdı. Müqaviləyə görə,Arazınşimalındakı vilayətlərin çoxu Rusiya imperiyasına birləşdirildi. İrəvan və Naxçıvan isə Qacarların əlində qaldı.
Müharibədə məğlub olmasına baxmayaraq, Qacar hökuməti çox keçmədən Gülüstan müqaviləsinin bəzi maddələrinə yenidən baxılmasını tələb etdi. Beləki, şah hökuməti 1814-cü il noyabrın 25-dəİngiltərəilə yeni saziş bağladı. Sazişə görə Qacarlar bu ölkədən maddi və hərbi kömək alaraq, həmçininingilismütəxəssislərinin köməyi ilə ordularını yenidən təşkil etməyə başladılar.
Bunun ardınca şah hökuməti ilə danışıqlar aparmaq üçünTehranayola düşən baş komandanA. P. Tormosov,1817-ci il iyulun 31-dən avqustun 3-ə qədər şahın qəbulunda oldu. Lakin tərəflər arasında bu məsələdə heç bir razılıq əldə olunmadı. 1823 və 1825-ci illərdəki sərhəd xəttinin müəyyənləşdirilməsi üçün olan tədbirlər də heç bir nəticə vermədi.Bundan əlavə, 1826-cı ilin yazında iki piyada rus alayı Mirək kəndinə hücum edərək onu işğal etdi və burada hərbi istehkam xətti qurmağa başladı. Bu hadisə tərəflər arasında münasibətləri daha da gərginləşdirdi. Hər iki dövlət arasında mübahisəli torpaq məsələsini həll etmək üçün Rusiya Qacar sarayına knyazMenşikovunbaşçılığı ilə xüsusi heyət göndərmişdi. Lakin Menşikovun missiyası da heç bir nəticə vermədi.
Beləliklə, 1826-cı il iyulun 19-daİkinci Rusiya – Qacar müharibəsibaşlandı.1826-cı il iyulun 16-da sərdarHüseynqulu xanınatlıları və Qacarlardan da bir dəstə əsgər İrəvan tərəfdən Rus qoşunlarına hücuma keçdilər. Hüseynqulu xanın başçılığı ilə 5 min nəfərlik İrəvan qoşunu Mirək kəndində yerləşən rus gözətçi məntəqəsinə hücum etdi. Qəfil hücum knyaz Sevarsamidzeni çıxılmaz vəziyyətə saldı. O, tabeliyində olan dəstə iləGümrüyəgeri çəkilməyə məcbur qaldı.QardaşıHəsən xanınqüvvələri isəŞörəyelədaxil oldular. Rusiya qoşunlarının işğal etdikləri Balıqçay, Sadağaçay,Qarakilsəvə başqa keşikçi məntəqələri darmadağın edildi. Həsən xanın qoşunları Gümrü yolunu nəzarətə götürdülər. Beləliklə, qısa müddət ərzindəPəmbəkvəŞörəyelRusiya ordusundan təmizləndi.Mirzə Adıgözəl bəy yazır:"Knyaz Səvirzə Mirzə (Seversamidze) Pəmbək və Şörəyeldən çıxdıqdan sonra Hüseyn xan və Həsən xan İrəvan tərəfindən gəlib Rusiya hökumətinə aid dam-daşı yıxıb od vurdular".
Lakin Hüseynqulu xan bu qələbəni axıra çatdıra bilmədi. Belə ki, İrəvan hakimiGöyçəətrafında dayanaraq, Abbas Mirzəni gözləməyə başladı. ŞahzadəGəncənigeri alacağı təqdirdə Hüseynqulu xan qoşunu onunla birləşərək,Tiflisəyürüş etməli idi. Göyçə ətrafında şah qoşununu gözləmək xanın ciddi bir səhvi idi. Digər tərəfdən, rus gözətçi məntəqələrini mühasirəyə alan ayrı-ayrı İrəvan qoşunu arasında əlaqə yox idi. Bundan istifadə edən rus dəstələri ciddi itkilərə baxmayaraq birləşə bildilər.
Müharibənin ilk günlərində Qacar ordusuŞimali Azərbaycanıniçərilərinə, həttaŞəmkirəqədər gəlib çıxsa da rus döyüşçülərinin güclü təzyiqi altında tezliklə geri çəkilməyə məcbur oldu. 1827-ci ilin əvvəli üçün, demək olar ki,Şimali Azərbaycanın bütün əyalətlərindərus ordusu üstünlüyü ələ aldı.
1827-ci ilin aprelin əvvəllərindəPaskeviçinəmri ilə rus qoşunlarının ön dəstəsi general-adyutant K. X. Benkendorfun komandanlığı altında erməni arxiyepiskopu Nersesin müşayiəti ilə Borçalıdan İrəvana doğru hərəkət etdi. Beləliklə, rus qoşunları İrəvan xanlığına növbəti genişmiqyaslı yürüşə başladılar.Aprelin 13-də heç bir müqavimətə rast gəlməyən rus qoşunuÜçmüəzzin kilsəsinəgəlib çatdı. Lakin əvvəlki yürüşlərdə olduğu kimi yenə də rus qoşununda ərzaq çatışmazlığı başladı.
K. X. Benkendorf 1827-ci il aprelin 16-da səhər 5 alay və 4 toplaSərdarabad qalasınadoğru hərəkət etdi. Sərdarabad qalasından 10 verst aralı Həsən xan 1000 nəfərlik süvari dəstəsi ilə rusların ön dəstəsinə hücum etdi. Döyüş nəticəsində xanın dəstəsi məğlub olaraq qalaya doğru geri cəkildi. Bu döyüşdə irəvanlılardan 100 nəfər ölən və yaralanan olmuş, İsmayıl xan və Hüseyn ağanın qardaşı oğluruslaraəsir düşmüşdü.Həsən xanın dəstəsini məğlub etsə də qala mühasirəsi zamanı ciddi müqavimətə rast gələn rus ordusu geri çəkildi.
Aclıq problemini isə müvəqqəti həll edən general-adyutant K. X. Benkendorfun dəstəsi yenidənİrəvan qalasınahücum etməyi qərara aldı. Qalanı mühasirə etmək niyyətində olan rus qoşunu müxtəlif dəstələrə bölünüb aprelin 24-dəZəngiçayıkeçərək cənubi-şərq istiqamətində yürüşə başladı. Hüseynqulu xan rus qoşunlarının irəlilədiyini görərək qalanın cənub və şərq qapıları tərəfində yerləşən bağları əldə saxlamaq üçün piyada və süvarilərdən ibarət iki dəstəni oraya göndərdi. Döyüş nəticəsində İrəvan qoşunu bağlardan geri çəkilmək məcburiyyətində qaldı. Məğlub olmuş piyada qoşun yenidən İrəvan qalasına sığındı, süvarilər isə Naxçıvan yolu ilə geri çəkildilər.
Həmçinin şəhərin şərq tərəfini müdafiə etmək üçün əsgər çatmırdı. Burada bazar, məscid və Zəngiçaya doğru uzanan mülklər yerləşirdi. Aprelin 27-də şəhərin bu hissəsi də rus qoşunu tərəfindən ələ keçirildi. Beləliklə, həmin gün İrəvan qalası ətrafında rusların qurduqları mühasirə halqası qapandı.Sərdarabad qalasındakıHəsən xanınhücumu da bir nəticə vermədi.
1827-ci il mayın 12-də general Paskeviçin özü də başçılıq etdiyi qoşun hissələri və ona qoşulmuşermənivəgürcüdəstələrinin müşayiəti ilə də İrəvan istiqamətində hərəkətə başladı. Paskeviçin ardınca imperatorI Nikolayınrazılığı ilə təşkil edilən ilk erməni atlı alayı mayın 17-də İrəvan xanlığının ərazisinə doğru hərəkət etdi. İrəvan sərhədlərində onların sayı 1000 nəfərə çatırdı.İyunun 8-də Üçkilsədən İrəvan qalasına doğru yönələn Paskeviç İrəvan qalasının ətrafına çatandaBenkendorfundanışıqlar apardığını öyrəndi.
Belə olduqda general Paskeviç Naxçıvan üzərinə yürüş etmək qərarına gəldi və qoşunlarını İrəvanın 25 verstliyində yerləşənGərniçaykənarındakı düşərgəyə topladı. LakinNaxçıvanayürüşdən əvvəl İrəvan qalasının mühasirəsini möhkəmləndirmək tədbirlərini də unutmadı. Benkendorfun yerinə general-leytenant Krasovski İrəvan mühasirə dəstəsinin rəisi təyin edildi. Paskeviç Krasovskinin dəstəsini İrəvan ətrafında yerləşdirərək ona lazımi təlimatlar verdi.
Havaların çox isti keçməsi, əsgərlər arasında dəhşətli xəstəlik yayılması, avqust ayında gəlməsi gözlənilən mühasirə artilleriyasının gecikməsi rus qoşununun vəziyyətini çətinləşdirməyə başlamışdı. Mövcud vəziyyət barədə Paskeviçə məlumat verən Krasovski, ondan Üçkilsəyə doğru çəkilməyə icazə aldıqdan sonra 21-də gecə yarısı öz dəstəsi ilə geri çəkildi.
İrəvan xanının köməyinə tələsənAbbas MirzəQacar öz qüvvələrini cəmləşdirib avqustun 17-dəUşağa vuruşmasındarus qoşunlarına ağır zərbə endirdi.Qacar qorçularırus soldatlarınıqəfil yaxaladılar, səhər saat 7-dən gündüz saat 4-dək davam edən qanlı döyüş Üçkilsənin 2 verstliyində başa çatdı. Döyüşdən qaçan Krasovski Üçkilsə monastırına sığındı.Bu hadisədən xəbər tutan Paskeviç, öz qüvvələrinin bir hissəsini Krasovskiyə köməyə göndərdi.
Paskeviç Qarababada knyazEristovunbaşçılığı ilə bir dəstə qoyaraq, 1827-ci il avqustun 20-də İrəvana doğru hərəkət etdi. Abbas Mirzə Qacar isə Sərdarabaddan 15 verst aralıda yerləşənQaraqala qalasına, sonra isəMakuyaçəkildi. O geri çəkildikdən arxası ilə Hüseynqulu xan da qalanı qardaşına tapşıraraq ailəsi ilə bir yerdə Makuya çəkildi. Rus qoşununun əsas qüvvələri sentyabrın 5-də Üçmüəzzinə gəlib çatdılar.
1827-ci il avqustun 29-da Üçkilsədə toplaşan rus qoşunları bu dəfə Sərdarabad qalasını hədəf seçdilər. General Paskeviçin qalada çoxlu ərzaq ehtiyatının olması haqda məlumatı vardı və rus qoşunlarının gələcək yürüşünü təmin etmək üçün bu qalanın alınması zəruri idi. Sentyabrın 11-də general Paskeviç birləşmiş qüvvələrlə Sərdarabada doğru yürüşə başladı və səhəri gün qalaya yaxınlaşdı.
Sərdarabad qalasının qarnizonu 14 topdan və 1500 nəfərlik dəstədən ibarət idi. Qalaya Həsən xanın nəvəsi Fətəli xan başçılıq edirdi. Sentyabrın 16-da dövrün güclü silahlarından olan mühasirə topları Sərdarabada gətirildikdən sonra vəziyyət kəskin şəkildə dəyişdi. Sentyabrın 18-də toplar qalanı bombardman etməyə başladılar. Həmin gün qalaya 500 mərmi atıldı. Bombardman nəticəsində qalanın dördkünc qülləsi dağıdıldı. Aramsız atəşə məruz qalan müdafiəçilər sentyabrın 19-u saat 5-də təslim məcbur oldular. Paskeviçlə danışıqlara əsasən müdafiəçilərə təslim olmaq üçün 24 saat vaxt verildi. Eyni zamanda qalanın bombardmanı daha da gücləndirildi. Sentyabrın 19-u axşam qaranlıqda İrəvan qarnizonu qalanı tərk etdi. BeləlikləSərdərabad qalasırus qoşunları tərəfindən tutuldu.
Sentyabrın 23-də Paskeviçin hərbi qüvvələriİrəvan qalasının2 verstliyindədüşərgə saldılar. 1827-ci il sentyabrın 24-də İrəvanın rus qoşunları tərəfindən növbəti mühasirəsinə başlandı. Paskeviç həmin günMuğanlıtəpədənsağa doğru batareyalarqurdu və bütün gecəni qalanın içərisini top atəşinə tutdu.Şəhəri ara vermədən 2batareya3 gün artilleriya atəşinə tutdu. Ağır topların atəşinə davam gətirməyən qala bürcləri dağıldı. Qala müdafiəçilərini sudan məhrum etmək məqsədiləPaskeviçinəmrilə qala divarlarının dibindəki kəhrizlər daşla dolduruldu. Eyni zamanda Paskeviç Həsən xandan qalanın təslim olunmasını tələb etdi. Lakin bu müraciətə məhəl qoymayan Həsən xan Qacar əksinə, bürcləri təmir etdirərək yeni döyüşə hazırlaşdı. Qala qarnizonu rus qoşunlarını güclü atəşə tutdu. Lakin rusların mühasirə korpusu topları şəhərə yaxınlaşdıra bildi. Növbəti təslim cavabına müsbət cavab almayan Paskeviçin əmrilə İrəvan qalasına 40 topdan 1000-dən artıq mərmi yağdırıldı. Şəhər od-alov içində yanmağa başladı.
Top atəşinin müşaəti ilə podpolkovnik Qurko və Şepelevin dəstəsi qalanın cənub-şərq qülləsini tutdu. Həmçinin ermənilərin xəyanəti nəticəsində şəhərin qərb tərəfində yerləşənTəpəbaşıadlanan məhəlləni tutmağa hazırlaşan ruslarZəngiçayıkeçərək orada batareya qurdular. Məhz 6 günlük mühasirədən sonra bu hissədən qala divarları dağıdıldı və 6 qvardiya alayı şəhərə daxil ola bildi. 200-dək əyanla qaladakı məscidlərin birinə çəkilən Həsən xan Qacar müqavimət göstərməyə davam edirdi. Axşama yaxın İrəvan qalası işğalçıların əlinə keçdi. Həsən xan Qacarla bərabər qalabəyi Sübhanqulu xan, Qasım xan, Mərəndli Cəfərqulu xan, Təbrizli Əlimərdan xan, Əhərli Aslan xan, Fəthəli xan və başqaları ələ keçirildilər. Bundan əlavə, vaxtilə böyük türk sərkərdəsi və hökmdarıƏmir Teymuraməxsus olmuş, dəstəyi qızıl və qiymətli daşlarla bəzədilmiş Həsən xan Qacara məxsus qiymətli qılınc da rusların əlinə keçdi.
İrəvan işğal olunduqdan sonraHüseynqulu xanMakudan Qacar şah sarayına getdi. 1828-ci ildə Qacar hökuməti Hüseynqulu xanıXorasanagöndərərək oraya hakim təyin etdi. Xorasanda mərkəzi hakimiyyətə qarşı çıxışları yatıran Hüseynqulu xan, orada asayişi təmin edə bildi. 1831-ci ildə vəfat etdi.
İrəvanın da işğalından sonra Çar qoşunları hücuma keçərəkCənubi Azərbaycanərazisinə daxil oldular. Rus qoşununun irəliləməsi və həmçinin müqavimət üçün heç bir qüvvə olmamasıQacar hökumətinisülh bağlamağa məcbur etdi. Beləliklə, 1828-ci il fevralın 10-daTəbriz şəhərininyaxınlığındakı Türkmançay adlanan yerdəİranla Rusiya arasında sülh müqaviləsiimzalandı. Müqavilənin başqa şərtləri ilə yanaşı, İrəvan vəNaxçıvanxanlıqları da bütünlükdəRusiya imperiyasınıntərkibinə daxil edildilər.Türkmənçay sülh müqaviləsindən sonra əsirlərin dəyişdirilməsi nəticəsində Həsən xan da azad edilərək Qacar hökumətinə təhvil verildi.
Türkmənçay müqaviləsinin təsdiq edilməsinin (20 mart, 1828) ertəsi günüI Nikolay"Erməni vilayəti" yaradılması haqqında fərman imzaladı.Fərmanda deyilir:"İranla bağlanmış müqaviləyə əsasən, İrandan Rusiyaya birləşdirilən İrəvan və Naxçıvanı bundan sonra "Erməni vilayəti" adlandırmağı hökm edir və öz titulumuza daxil edirik. Həmin vilayətin quruluşu və onun idarə edilməsi qaydası haqqında Ali Senat lazımi fərmanları öz vaxtında alacaqdır".
Ali hakimiyyətxana, yaxud sərdara məxsus idi. Hakimiyyət irsi idi və atadan-oğula və s. keçirdi. Bütün qanunvericilik, icra hakimiyyəti və məhkəmə sistemi bilavasitə xanın əlində cəmləşmişdi, daxili və xarici məsələləri ilə bağlı bütün işlər onun razılığı əsasında həyata keçirilirdi.
Divan xan başda olmaqla yüksəkvəzifəli şəxslərdən ibarət idi. Divanda mühüm, dövlət əhəmiyyətli məsələlər müzakirə olunurdu. Burada müharibə, sülh, vergi yığılması və qatı cinayətlər kimi bu və ya digər məsələlər həll edilirdi.Divanın başçısı divanbəyi hesab olunurdu.
Xanlıqda xandan sonra ikinci ən mühüm şəxs vəzir sayılırdı.Vəzirmülki aparatın başçısı və xanın ən yaxın məsləhətçisi idi. Bütün divan maliyyatının alınması, dövlət xəzinəsi və s. pulların hesabatı vəzirin üzərinə düşürdü.
Xan sarayında vəzirdən başqa sərkarəli- maliyyə işlərinə baxan,eşikağası– xanın şəxsi təsərrüfatını idarə edən,sandıq ağası– xəzinədar, anbarağası – anbarlara nəzarət edən, qalabəyi -qalanın müdafiəsinə cavabdeh olan, naib – təsərrüfat və inzibati məsələlərlə məşğul olan, mirbölük – mahalları idarə edən,kəndxuda– kəndləri idarə edən kimi böyük və digər kiçik vəzifələr var idi. Hərbi işə xanın özü rəhbərlik edirdi.
İrəvan bölgəsi də inzibati-ərazi quruluşu baxımından bir-birindən təbii sərhədlər olan çaylar və arxlarla ayrılan mahallaramahallarisəkəndlərəbölünmüşdü. Bu inzibati-ərazi quruluşuSəfəvilərdənmiras qalmış,Rusiya işğalınaqədər və bundan da bir qədər sonrayadək davam etmişdi. İrəvan bölgəsi siyasi vəziyyətdən asılı olaraq ərazi dəyişikliyinə uğrasa da, mahalların adları, adətən, dəyişilməz qalmışdı.
İrəvan xanlığının mahalları aşağıdakılardır:
Bu mahallarda 831 kənd qeydə alınmışdı.
İrəvan hakimlərinin qoşunu şəxsi qvardiyadan, nizami qoşun hesab olunan sərbazlardan,maaflardan, elbəyilər vəbəylərindəstələrindən ibarət idi. Hakimlərin şəxsi qvardiyasını nökərlər təşkil edirdilər. Onlar ən mükəmməl dəstə və xanın şəxsi mühafizəçiləri idilər. Bu dəstəyə tüfəngçilər deyilirdi. Onların başçısı tüfəngçi ağası adlanırdı. Nökərlər hər cür vergi və mükəlləfiyyətdən azad idilər, onların məvacibi, hərbi sursatı xan divanxanası tərəfindən ödənilirdi və nökərlər yaxşı qulluğa görə tez-tez hədiyyələrlə mükafatlandırılırdılar.
İrəvan xanlığı hərbi əməliyyatlar zamanı 3.600–5.000 nəfərqoşun çıxara bilərdi. Xan hakimiyyətinin əsas dayağı ordu idi. Qoşunun əsas hissəsi qeyrinizami olub maaflar və elatlardan təşkil olunurdu.
İrəvan şəhərininyerləşdiyi ərazi müxtəlif zamanlardaSasanilər,Ərəb xilafəti,Sacilər,Şəddadilər,Səlcuqilər,Eldənizlər,Elxanilər,Teymurilər,Qaraqoyunlu,Ağqoyunlu,Səfəvilər,Əfşarlar,Qacarlarsülalələrinin tərkibinə daxil olmuşdur. İrəvan şəhərinin bir mərkəz kimi sosial-iqtisadi inkişafı isəÇuxursəəd bəylərbəyliyivə İrəvan xanlığı dövrlərinə aiddir. Orta əsrlər tarixi mənbələrində şəhərin adı Rəvan və İrəvan kimi çəkilir. İrəvan şəhəri əsasən Səfəvilər dövründə inkişaf edərək böyümüşdür. İrəvan Çuxursəəd bəylərbəyliyinin mərkəzinə çəvrilərək, bəylərbəyliyin mərkəzi rolunu oynayırdı. Səfəvi-Osmanlı sərhəddi olan Çuxursəəd bəylərbəyliyi müəyyən müharibə mərhələlərində işğal edilmiş və sonra geri qaytarılmışdı.
İrəvan bölgəsinin bəhs etdiyimiz dövrün memarlıq abidələrinin çoxu dövrümüzə gəlib çatmasa da, mənbələrdə bu sənət növü haqqında xeyli məlumatlara rast gəlmək mümkündür. Bu məlumatlara görə, bölgə özünün karvansaraları, qalaları, məscidləri, binaları və digər memarlıq abidələri ilə zəngin olmaqla bərabər, bu abidələr orijinallığı, memarlıq üslubu ilə seçilmişdi. İrəvan bölgəsinin memarlıq abidələri sübut edir ki, bəhs etdiyimiz dövrdə bu diyarda da bir sıra gözəl imarətlər yaradan memar-bənnalar olmuşdu.
Kameral öz siyahıyaalmada ikisi qalada, altısı isə şəhərdə olmaqla 8 böyük məscid qeydə almışdı. Məscidlərin içində möhtəmşəmliyinə görə 1764-cü ildə Hüseynəli xanın tikdirdiyi "Göy məscid" məşhur idi. Məscidin günbəzi göy rəng ilə bəzəndiyi üçün belə adlanırdı. Şəhərin qərb hissəsində yerləşən məscid,Gəncədəki Şah Abbas məscidiüslübunda tikilmişdi.1828-ci il işğalından sonra İrəvandaZalıxan məscidi,Novruzəli bəy məscidi,Sərtib xan məscidi,Hüseynəli xan məscidi,Hacı İmamverdi məscidi,Hacı Cəfər bəy məscidlərisalamat qalmışdılar.
QədimİrəvandakıZalıxan, yaxud şəhər məscidi (inşa edildiyi tarix məlum deyil) və Novruzəli xan məscidi (1687) bir-birinə bənzəyirdi və Göy məsciddən kiçik idi. Digər üç məscid isə XVII–XVIII əsrlərdə inşa edilmişdi. Zalıxan məscidi indiki İrəvan mehmanxanasının yaxınlığında yerləşirdi.İkinci dünya müharibəsindənsonra məscidin təyinatı dəyişdirilmişdir. Hazırda həmin binada Rəssamlar evinin sərgi salonu yerləşir.
Qala məscidlərindən biri 1725-ci ildə Osmanlı hakimiRəcəb paşatərəfindən tikdirilmişdi. Memarlıq cəhətdən diqqəti cəlb edən buməscidRusiya işğalından sonra rus pravoslav kilsəsinə çevrilmişdi. İrəvanın başqa bir məscidi Hüseynqulu xanın dövründə tikilmiş və Qacar şahzadəsinin şərəfinəAbbas Mirzə məscidiadlandırılmışdı. İşğaldan sonra həmin məscid ruslar tərəfindən silah anbarına çevrilmişdi.
İrəvan qalası1583-cü ildəÇuxursəəd vilayətininmüvəqqəti olaraqOsmanlı imperiyasıtərkibində olduğu zaman Fərhad Paşa tərəfindənZəngiçayınsahilində inşa etdirilmişdir.Eni 790 m, uzunluğu 850 m olan İrəvan qalasının divarları daşdan və çiy kərpicdən ikiqat, yaxud üçqat divara malik olmuşdu. Bürclərinin sayı 17-yə çatan daxili divar daha enli və hündür idi. Bir qədər alçaq və ensiz olan bayır divar isə birincidən 15–20 sajen aralıda, ona paralel tikilmişdi. Bu divarda 60-a qədər top . Qalanın cənub, şimal, şərq hissələri dərin və enli xəndəklə əhatə olunmuşdu. Ümumiyyətlə,İrəvan qalasının50-dən çox bürcü, 3 möhkəm dəmir darvazası vardı. Qarnizonunun sayı müxtəlif dövrlərdə 2–5 min, müharibələr dövründə isə 7 min nəfərə çatmışdı.
Sərdərabad qalasıİrəvanın 2-ci böyük qalası idi. Hüseynqulu xanın əmri ilə əsası 1810-cu ildə qoyulmuş, 1815-ci ildə isə onun tikilməsi başa çatdırılmışdı.Sərdərabad qalasıArazınsol sahilində, dördbucaqlı formada düzən yerdə salınmışdı. Dairəsi 4 verst, üç tərəfdə qülləsi olan, çiy kərpicdən tikilmiş bu qala ikiqat divarla əhatə olunmuşdu. Qüllələrdən 6-ı çöl, 4-ü isə iç divarda yerləşirdi. Qalanın cənub tərəfi birqat divara malik idi. Sərdərabad qalasının ətrafı xəndəklə əhatə olunmuşdu.Qalada xan sarayı və 700 ev vardı. Burada 22 top və 3 min nəfərlik qarnizon saxlanılırdı.
İrəvandamemarlıq baxımından diqqəti cəlb edən tikililərdən bir qrupu isəkarvansaralaridi. Karvansaralar demək olar ki, eyni qaydada tikilirdi. Şəhərdə onları iki mərtəbəli tikirdilər. Uzunluğu 8 futdanböyük olmayan, bina boyu eninə cərgə ilə düzülən otaqlardan ibarət olan karvansaraların hündürlüyü 20 futa bərabər idi. Otaqlar pəncərəsiz idi. Gün işığı yalnız qapıdan düşürdü. Hər bir otağın qarşısında binanın ön tərəfinə açılan, günbəzşəkilli örtüklə bəzədilmiş, eni 8 və içərisi 4–5 fut olan kiçik dəhliz vardı. Bu otaqlardan əlavə, hər iki otaqdan bir eyni hündürlükdə dəhliz uzanırdı. Otaqların arxasında dəhliz formasında tikilmiş, bütün binanı əhatə edən tövlə yerləşirdi. Yuxarıda hər iki tərəfdə divara geydirilmiş, tövlələrə bitişik, geniş eyvan vardı. Həyətin ortasında içməli su ilə təmin edən, diametri 20–30, hündürlüyü 6–8 fut olan olan altı künclü hovuz yerləşirdi. Karvansaranın damı yastı idi. Buraya giriş dəhlizdən idi. Dəhlizin hər iki tərəfində adi yeməklər satan dükanlar yerləşirdi. Bu dükanlar böyük taxta qapılarla bağlanırdı.Rus işğalındansonra İrəvanda 8 karvansara qeydə alınmışdı.
Hamamlar həm yerli əhalinin, həm də şəhərə gələn əcnəbi qonaqların istirahət yeri idi. Hamamlar ortasında suölçəni olan kürəşəkilli qübbə və gümbəzlə örtülmüş bir neçə böyük zalı olan dördkünc otaqlardan ibarət idi. Buraya su xüsusi tikilmiş anbarlardan çəkilmiş su kəməri vasitəsilə verilirdi. İsti su yan otaqdan borularla ötürülürdü. Su odun əvəzinə xüsusi şəkildə qurudulmuş təzəklə qızdırılırdı.
İrəvan şəhərində mövcud olmuş hamamlar bunlar idi:
Xan sarayı və yaxudSərdar sarayı1510-cu ildə Əmirgünə xan Qacar tərəfindən tikilmişdi. Hüseynəli xan mövcud xan sarayını yenidən qurmuş, onu təkmilləşdirmişdi. Bu məqsədlə o, xoylu Əhməd xanın baş memarı Mirzə Cəfəri İrəvana dəvət etmişdi.
Xan sarayı qalanın şimal-qərb hissəsində, Zəngiçaya yaxın yerdə tikilmişdi. Saray dördkünclü və çoxlu otaqları olan bir bina idi. O, üç ayrı-ayrı hissədən ibarət olmuşdu. Burada hakimin arvadları üçün hərəm otaqları, qəbul otağı, qulluqçular üçün yerlər və qarnizon anbarları yerləşirdi. Üçüncü hissə xanın yaşayış yeri idi.
Xan sarayına gözəllik verən"Şüşəbənd"adlanan güzgülü salon və"Yay köşkü"isə 1791-ci ildə Məhəmməd xan tərəfindən tikdirilmişdi. "Şüşəbənd" adlanan güzgülü zal gözləmə salon və yaxud qəbul otağı hesab olunurdu. Döşəməsi mərmərdən, divarları, tavanı və karnizi isə işıqları əks etdirən müxtəlif rəngli, gözoxşayan şüşələrlə naxışlanmışdı.
İrəvan xanlığının ərazisində təhsillə, əsasən din xadimləri məşğul olurdular. Hər bir məscidin nəzdində böyük və yaxud kiçikmədrəsəfəaliyyət göstərirdi. Aşağı sinif müəllimləri"müdərris", yuxarı sinif müəllimləri isə"vaiz"adlandırılırdılar. Mədrəsələrdə dərs otaqları il yanaşı, tələbələrin yaşadıqları kiçik otaqlar-hücrələr də olurdu. Bəzi məscidlərdə adlı-sanlı müctəhidlər dərs deyirdilər ki, onları dinləmək üçün ölkənin hər yerindən dinləyicilər gəlirdilər.İrəvan xanlığının süqutu ərəfəsində təkcə İrəvan şəhərində 200 şagird təhsil alırdı.
Müəllimlər bütün elmləri üç əsas sahəyə bölürdülər:Əl-ərəbiət,Əl-şəruəvə Əl-hakimə. Birinci sahəyə əsasən ərəb dilinin qaydaları, tarix və "Quran"ın oxunması daxil idi. İkinci sahəyə "Quran"ın təfsiri, hadisələrin öyrənilməsi, dini hüququn əsaslarının öyrənilməsi daxil idi. Üçüncü sahəyə isəməntiqin,riyaziyyatın,həndəsəvəastronomiyanın,tibbinvə nəzəri fəlsəfənin öyrənilməsi daxil idi. İstər məktəblərdə, istərsə də mədrəsələrdə hüsnxəttə xüsusi diqqət yetirilirdi. İrəvan xanlığının ərazisində məktəb və mədrəsələrdən başqa fərdi tədris növü də mövcud idi. Xanın və yaxud sərdarın, əyanların və tacir uşaqlarının təhsili ilə onların evində ayrıca müəllimlər məşğul olurdular.
Şairlər şeirlərin də məhəbbət mövzusu ilə bərabər dövrdən, zəmanədən şikayəti özündə əks etdirən ictimai, siyasi mövzulara da toxunurdular. İrəvan bölgəsi şairlərindən şair Məmmədsoyu (1800–1884),Alməmmədi(1800–1868), Aydını (1825–1915) göstərmək olar. Bu şairlər öz şeirlərini xalqın başa düşəcəyi dil ilə yazmışlar.
İrəvanda aşıq məktəbləri xüsusi rola malik idilər.Göyçəaşıq məktəbinin tanınmış aşıqları Aşıq Allahverdini, onun şagirdi olmuş ustadAşıq Alını(1800–1911), onun şagirdi olmuşustad Aşıq Ələsgəri, Aşıq Məhərrəmi, Aşıq Əzizi vəAşıq Musanıqeyd etmək olar.Gümrüaşıq məktəbinin ustad aşıqlarına isə Aşıq Tüccarı, Aşıq Beymurazı və Şirəkli Həsəni göstərmək olar. İrəvan aşıq məktəbinin görkəmli simalarındanBasarkeçərliAşıq Musanıda qeyd etmək olar.
İrəvanda təsviri sənət özünü qəbir daşlarının üzərindəki fiqurlar və müxtəlif yazılarla göstərir. Qəbir üstündə düz vəziyyətdə qoyulmuş bu daşlara mərhumun anadan olmasını və ölməsini bildirən yazılar, müxtəlif fiqur və naxışlar qeyd edilirdi.İvan ŞopenXIX yüzilliyin 30-cu illərin əvvəllərindəGöyçədəAzərbaycan türklərinəməxsus qəbirstanlıqda müxtəlif təsvirlərlə işarələnmiş qəbirlər gördüyünü qeyd edir. Onun yazdığına görə, qəbir daşındakı at, qılınc, silah hərbçiyə, qaban, maral, vəşhi keçi ovçuluğa, qoyun, keçi çobanlığa işarə idi.
İrəvan rəssamlıq sənətinin ən görkəmli nümayəndəsiMirzə Qədim İrəvanidir. M. Q. İrəvaninin yaratdığı rəsmlərin bir hissəsini İrəvan sərdar sarayı üçün çəkdiyi rəsmlər təşkil edir. O, XIX yüzilliyin 50-ci illərindəSərdar sarayındakısüjetli kompazisiyaları bərpa etmiş, sarayın Güzgülü zalında bir sıra portretləri – "Fətəli şah", "Abbas Mirzə", "Hüseynqulu xan", "Sərkərdə" və s. çəkmişdir. Onun 100-dən çox rəsm əsəri olmuşdur. Bunlardan 25-i hazırdaBakıdaİncəsənət Muzeyində,TbilisdəvəSankt-Reterburqdasaxlanılır.
İrəvan xanlığından məhsullar içərisindəbuğdavəarpaistehsalı əsas yer tuturdu. İrəvan ətrafındakı bölgələr,Qırxbulaq,Sərdarabad,Şörəyel,Pəmbəkdətaxıl istehsalı əsas yer tuturdu. Əkinlər əsasən yazlıq və payızlıq olurdu.Hüseynqulu xan Qacarındövründə İrəvan xanlığında hər il 34.185xalvarbuğda, 11.500 xalvar arpa istehsal olunurdu.ZəngibasarvəŞərurmahalları çəltik istehsalına görə xüsusilə fərqlənirdilər. Hər il 18.400 xalvar çəltik istehsal olunurdu.
Zəngibasar, Sərdarabad vəSürməlimahallarındapambıqistehsalı inkişaf etmişdi. Hər il orta hesabla 2100 xalvar pambıq islehsal olunurdu.Tütün daha çox yerli tələbatı ödəmək üçün istehsal olunurdu. Dağlıq bölgələrdəzəyrək, isti bölgələrdə isəküncütistehsal olunurdu.Hər iki bitkidən əldə olunan yağ qida və yanacaq kimi istifadə olunurdu. Hüseynqulu xanın dövründə İrəvanda hər il orta hesabla 12 xalvar zəyrək toxumu, 24 xalvar küncüt istehsal olunurdu.
İrəvan şəhərində və şəhərətrafı kəndlərdə, mahallarında müxtəlif növ bağ-bostan bitkiləri və tərəvəz məhsulları yetişdirilirdi. 1782-ci ilin martında bayazidli İsak paşanın xahişi ilə İrəvandanBayazidə7000 dinar 2 abbası dəyərində qara qarpız, göy qarpız, xiyar, sürahı, reyhan, badımcan və s. toxumları göndərilmişdi.
XVIII əsrin ikinci yarısında İrəvan xanlığında maldarlıqla məşğul olan əhalinin bir hissəsi bazarda satmaq üçün yağ, pendir və digər süd məhsulları istehsal edirdi. Heyvandarlığın başqa sahələrinə nisbətən qoyunçuluq daha çox inkişaf etmişdi. Maldarlıq əsasən yaylaq-qışlaq və qismən köçəri madarlığa bölünmüşdü. Xanlığın az miqdarda əhalisinin daimi yaşayış yeri yox idi və yalnız köçəri maldarlıqla məşğul olurdular. Maldarlıq üçünQırxbulaq,Göyçə,Abaran,Dərəçiçək,Gərnibasar,Vedibasar,Talın,Sürməli,Dərəkənd-Parçenismahallarında daha əlverişli otlaqlar yerləşirdi.
Sənətkarlıq müxtəlif sənət sahələrini əhatə edirdi. Ənənəvi sənətkarlıq sahələri olan toxuculuq və dulusçuluq inkişaf etmişdi. Bunların içərisində xalça məmulatı istehsalı da xüsusilə seçilirdi. Xanlıqda dulusçuluq məmulatı istehsalı yerli xammala əsaslanırdı.
Toxuculuqla bağlı olan sənət sahələrdən biri də boyaqçılıq idi. Toxucu məmulatı üçün lazım olan iplərin,pambıqvə yun parçaların rənglənməsində bu sahənin mühüm əhəmiyyəti vardı. Boyaqçılıqdaqırmız böcəyindənalınan qırmızı rəngdən və müxtəlif boyaq bitkilərindən əldə edilən təbii rənglərdən istifadə olunurdu.
İrəvan xanlığında gön-dəri məmulatı emal edilirdi. Bu mənada təkcə yerli gön-dəri deyil,BayazidvəMakudangətirilən xammaldan da istifadə edilirdi. Gön-dəri məmulatları istehsalı süvari ordunun tələblərini də ödəyirdi. Bundan əlavə, İrəvan xanlığında şüşə istehsalı, sabunbişirmə, yağçəkmə və s. sənətkarlıq sahələri var idi.
İrəvan şəhəri yaxınlığında yerləşən Qoğb duz mədənindən çıxarılmış duzGürcüstana,İmeretiyaya,Axalsıxavə digər ərazilərə ixrac edilirdi. Duza tələbat çox olduğundan Qoğb dağının ətəyində iki mədən fəaliyyət göstərirdi.Rusmənbələrinə görəHüseynqulu xanındövründə duz istehsalından ildə 14 min gümüş rubl dəyərində gəlir əldə edilirdi.
İrəvandan müxtəlif karvan yolları keçirdi. Bunlardan birincisiHindistan,Mərkəzi AsiyavəİranıTəbrizvəNaxçıvanvasitəsilə İrəvan xanlığına bağlayan karvan yolu idi. Bu karvan yolu "Ərzurum yolu" və ya "Bəzirgan yolu" adlanırdı. İrəvandanƏrzurumagedən digər karvan yolu Abaran vəAlagöz dağınınşimal ətəyindən keçibQarsa, oradan daHəsənqalayayetişir və burada ana xəttə qovuşurdu. İrəvandanTiflisəgedən karvan yoluÜçkilsə,Sərdarabad,Hamamlı,CəlaloğluvəŞulaverdənkeçirdi. Həmin yolun uzunluğu təxminənİrəvan–Ağstafayoluna bərabər idi. İrəvan bu yol vasitəsiləGəncəilə əlaqə saxlayır, həm dəŞamaxıdaAzərbaycandanRusiyayagedən baş ticarət yoluna bağlanırdı. Karvan yolları üzərində gömrük məntəqələri və rəhdarxanalar həddən artıq çox idi. Təkcə Əyilislidən Kağızmana gedən ticarət yolu üzərində altı gömrük məntəqəsi"vəradarxana"vardı.
İrəvanın əsas ticərət yolları bunlardır: 1. Gümrü – Məsdərə — Sərdarabad – Üçkilsə — İrəvan –Naxçıvan–Ordubad; 2. Sərdarabad –Cəfərağa–Bayazid paşalığı; 3. Sərdarabad – Goğb –Arazsahiliilə Kağızman –Ərzurum; 4. İrəvan –Qarabağ xanlığınınsərhədinə qədər. 5. İrəvan – Üçkilsə — Qars. Bu yolQızılkilsəvəQoşavəngkəndlərindən keçirdi. Xanlıqda başlıca ticarət mərkəzi İrəvan şəhəri idi. Xarici ölkələrdən gətirirən ticarət malları əsasən şəhərin anbarlarında toplanırdı.
İrəvan xanlığında həm daxili, həm də xarici ticarət əməliyyatlarının keçirilməsində müxtəlif pullardan istifadə olunurdu. Xanlıqda qarapul adlanan yerli mis pullar mühüm rol oynayırdı. İrəvan tüməni xanlıq dövründə ən çox işlədilən pullardan hesab olunurdu. Bazarlarda yerli pul vahidləri ilə yanaşı İran, Osmanlı, Rusiya dövlətlərində vəAzərbaycan xanlıqlarındakəsilmiş pullara da rast gəlinirdi. Bu pul vahidləriqızıl,gümüşvə misdən ibarət idi. İrəvan bazarında ticarət əməliyyatlarında tümən, sahibqran və yaxud minaltun,pənahabad,qarapul, şahı,bisti, real, Rusiya imperialı, Hollandiyaçervonu, Osmanlı darülxliafı və mahmudisi.
İrəvan xanlığı dövründəki torpaq mülkiyyəti formaları aşağıdakılardır:
İrəvan xanlığında da mövcud olan vergilərin sayı və miqdarı müxtəlif idi. Bu vergilər əsasən məhsulla, qismən isə pulla alınırdı. Kəndli kateqoriyaları əsas etibarilə rəiyyət, rəncbər və elatlardan ibarət idi. Vergilər aşğıdakılardır:
Xanlığın əhalisi göstərilənlərdən başqa örüş pulu, tüstü pulu verir, süvari dəstəsinin xərclərini (arpa, yəhər-yüyən xərcləri) ödəyirdilər. Xanın öz vəzifəli məmurları, demək olar ki, vergidən azad idilər. Xanlığın əhalisi mülkədarlara və xana ödədikləri vergilərdən əlavə müxtəlif mərasimlərlə və bayramlarla əlaqədar "peşkəş", yaxud "bayramlıq" da verirdilər.
1441-ci ildəQaraqoyunluhökmdarıCahanşahındövründə erməni katolikosluğununKilikiyadanÇuxursəədinVağarşabad kəndindəkiÜçkilsəmonastırına köçürülməsindən sonra müxtəlif yerlərdən axışıb gələn azsaylıermənilərxanlığın ərazisində tədricən məskunlaşmışdılar. Tez-tez müharibələrdə iştirak edən Qaraqoyunlu,AğqoyunluvəSəfəvihökmdarlarıİrandakıvəŞərqi Anadolununcənub hissəsindəki xristian əhalinin üzərində hakimiyyəti daha da möhkəmləndirmək və onların üsyan təhlükəsinin belə olmaması üçün Üçkilsə katolikoslarını himayə edirdilər.
17-ci əsr fransız səyyahıŞardeninməlumatına görə"…. İrəvan qalası təxminən səkkiz yüz evdən ibarətdir. Orada ancaq təmizqanlıqızılbaşlaryaşayırlar"."Qədim İrəvan" kitabında İrəvan əhalisindən bəhs edən Yervand Şahəziz 1673-cü ildə İrəvanda olan fransız səyyahı Şardeninİrəvan qalasındayaşayan əhali haqda məlumatına toxunuraq yazır:"ermənilərin İrəvanda şəhərində yalnız dükanları var idi…18-ci əsrin əvvəlində İrəvana gəlmiş missioner Monye yazır:"Evlərdən daha çox bağçalar və üzüm bağlarına qərq olmuş şəhər ikiqat qala divarları ilə əhatə olunmuşdur. Əhalinin ¼-i ermənilərdir".
Paskeviçİrəvan xanlığında əhalinin milli tərkibi haqda verdiyi məlumatda burada 10 min azərbaycanlı, 3 min erməni ailəsinin yaşadığını qeyd etmişdir.ABŞ-dən olan professor Castin MakkartiRusiya işğalına– 1828-ci ilə qədər İrəvan xanlığı əhalisinin 80 faizininAzərbaycan türküolduğunu göstərir.
İvan Şopen1828–1832-ci illərə qədər İrəvan xanlığında əhalinin mütləq çoxluğunu müsəlmanların, yəni Azərbaycan türklərinin təşkil etdiyini yazmışdır. Onun hesablamalarına görə, İrəvan əyalətində 81.749 nəfərmüsəlman, 25.151 nəfər isə erməni idi. Müsəlman dedikdə İ. Şopen Azərbaycan türklərini və müsəlmankürdlərinəzərdə tuturdu.
Beləliklə, 1829–1832-ci illərdə həyata keçirilmiş kameral siyahıyaalınmanın təhlilindən belə nəticəyə gəlmək olar ki,Rusiya-Qacar müharibələrindənəvvəl İrəvan xanlığının əhalisi 134.646 nəfərdən ibarət olmuşdu. Bunlardan 99.609 nəfəri Azərbaycan türkü, 19.878 nəfəri erməni, 14.902 nəfəri kürd, 257 nəfəri qaraçı idi.
Ümumilikdə isə 1828–1830-cu illərdə Azərbaycan ərazilərinəTürkmənçay müqaviləsinə(1828) əsasən 40.000 İran ermənisi,Ədirnə sülh müqaviləsinə(1829) əsasən isə 84.000 Türkiyə erməniləri köçürülmüş və onların da böyük hissəsiYelizavetpolvəİrəvanquberniyalarının ən yaxşı torpaqlarında yerləşdirilmişdir. Məhz bu dövrdən başlayaraqAzərbaycanın qərb torpaqlarındaermənilərin yerləşdirilməsi yaxın gələcəkdə yerli Azərbaycan türklərinə əhaliyə qarşı kütləvi qırğınlardan, soyqırımı və deportasiyadan xəbər verirdi.