සෙනගාලය

සෙනගාලය,නිල වශයෙන්සෙනගල් ජනරජය,බටහිර අප්‍රිකාවේ බටහිර දෙසින් පිහිටි රට වන අතර එය අත්ලාන්තික් සාගර වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇත. සෙනගාලයට මායිම් වන්නේ උතුරින්මොරිටේනියාව, නැගෙනහිරින්මාලි, ගිනිකොන දෙසින්ගිනියාවසහ නිරිත දෙසින්ගිනි-බිසාව්ය. සෙනගාලය විසින්ගැම්බියාවවටකර ඇත, එය රටේ සෙසු ප්‍රදේශවලින් සෙනගාලයේ දකුණු ප්‍රදේශය වන කැසමන්ස් වෙන් කරන ගැම්බියා ගං ඉවුර දිගේ පටු ඉඩමක් අල්ලාගෙන සිටින රටකි.සෙනගාලය කේප් වර්ඩ් සමඟ සමුද්‍ර මායිමක් ද බෙදා ගනී. සෙනගාලයේ ආර්ථික හා දේශපාලන අගනුවර වන්නේ ඩකාර් ය.
සෙනගල් යනු පැරණි ලෝකයේ ප්‍රධාන භූමිය නොහොත් ඇෆ්‍රෝ-යුරේසියාවහි බටහිර දෙසින් පිහිටි රටයි.එහි නම නැගෙනහිරට සහ උතුරට මායිම්ව ඇති සෙනගල් ගඟ නිසා ලැබුනකි.වැසි සමයක් තිබුණද සාමාන්‍යයෙන් සහේලියන් දේශගුණය වේ. සෙනගාලය වර්ග කිලෝමීටර් 197,000 (වර්ග සැතපුම් 76,000) ක භූමි ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරන අතර මිලියන 18 ක පමණ ජනගහනයක් ඇත.රාජ්‍යය ඒකීය ජනාධිපති ජනරජයකි; 1960 හි රටේ පදනමේ සිට, එය අප්‍රිකානු මහාද්වීපයේ වඩාත්ම ස්ථාවර රටක් ලෙස පිළිගෙන ඇත.2023 V-Dem ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දර්ශක අනුව, සෙනගාලය ලොව පුරා මැතිවරණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ 52 වන ස්ථානය සහ අප්‍රිකාවේ මැතිවරණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ 4 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත.
ප්‍රංශ බටහිර අප්‍රිකාව ප්‍රංශ යටත් විජිත පාලනයෙන් නිදහස් වීමේ කොටසක් ලෙස මෙම ප්‍රාන්තය පිහිටුවන ලදී. මෙම ඉතිහාසය නිසා ප්‍රංශ භාෂාව රාජ්‍ය භාෂාව වන නමුත් එය තේරුම් ගන්නේ ජනගහනයෙන් සුළුතරයකට පමණි.සෙනගාලයේ භාෂා 30කට වඩා කතා කරයි. වොලොෆ් යනු ප්‍රංශ භාෂාව සමඟින් සෙනගල්හි භාෂා භාෂාව ලෙස ක්‍රියා කරන අතර, ජනගහනයෙන් 80%ක් එය පළමු හෝ දෙවන භාෂාව ලෙස කථා කරන අතර,වඩාත් පුළුල් ලෙස කතා කරන එකකි. අනෙකුත් අප්‍රිකානු ජාතීන් මෙන්, රට තුළ ජනවාර්ගික සහ භාෂාමය ප්‍රජාවන්ගේ පුළුල් මිශ්‍රණයක් ඇතුළත් වන අතර විශාලතම වන්නේ වොලොෆ්, ෆුලා සහ සෙරර් ජනතාවයි. සෙනගාල ජනතාව ප්‍රධාන වශයෙන් මුස්ලිම් වේ.
මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ (191 න් 170 වැනි) සාපේක්‍ෂව පහළ ශ්‍රේණිගත කිරීමක් සහිත සෙනගාලය දැඩි ලෙස ණයගැති දුප්පත් රටක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත. ජනගහනයෙන් වැඩි කොටසක් වෙරළ තීරයේ ජීවත් වන අතර කෘෂිකර්මාන්තයේ හෝ වෙනත් ආහාර කර්මාන්තවල වැඩ කරති; අනෙකුත් ප්‍රධාන කර්මාන්ත අතර පතල් කැණීම, සංචාරක ව්‍යාපාරය සහ සේවා ඇතුළත් වේ.රටේ සැලකිය යුතු ස්වභාවික සම්පත් නැත, නමුත් එහි සංවර්ධනයේ පදනම පවතින්නේ අධ්‍යාපනය තුළය, ප්‍රාන්තයේ අයවැයෙන් අඩක් පමණ වැය කරනු ලැබේ.සෙනගල් යනු අප්‍රිකානු සංගමය, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, බටහිර අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන්ගේ ආර්ථික ප්‍රජාව (ECOWAS), ජාත්‍යන්තර සංවිධානයේ ඩි ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි, ඉස්ලාමීය සහයෝගිතා සංවිධානය සහ සහෙල්-සහරානු ප්‍රාන්ත ප්‍රජාවේ සාමාජික රාජ්‍යයකි. මෝටර් රථ ක්‍රීඩා ලෝකයේ, සෙනගාලය පැරිස්-ඩකාර් රැලිය සඳහා ප්‍රසිද්ධය.
සෙනෙගල් රට නම් කර ඇත්තේ සෙනගල් ගඟ අනුව ය. ගංගාවේ නම පෘතුගීසි පරිවර්තනයකින් සංහජා ලෙසද හඳුන්වන සෙනගා යන නාමයෙන් ව්‍යුත්පන්න විය හැක.විකල්පයක් ලෙස, එය සේරර් ආගමේ (Rog Sene) උත්තරීතර දෙවියන්ගේ එකතුවක් විය හැකි සහ සේරර් භාෂාවෙන් O gal යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ජල කඳයි. එය "අපේ ඔරුව" යන අරුත ඇති "සුනු ගාල්" යන වොලොෆ් වාක්‍ය ඛණ්ඩයෙන් ව්‍යුත්පන්න වන්නට ද ඉඩ ඇත.
ප්‍රදේශය පුරා ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක සොයාගැනීම්වලින් පෙනී යන්නේ සෙනගල් ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයේ ජනාවාස වූ අතර විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් විසින් අඛණ්ඩව අත්පත් කරගෙන ඇති බවයි. සමහර රාජධානි හත්වන සියවසේදී පමණ නිර්මාණය විය: හයවන සියවසේ ටක්රූර්, 13වන සහ 14වන සියවස්වලදී නාමන්දිරු සහ ජොලොෆ් අධිරාජ්‍යය. නැගෙනහිර සෙනගාලය වරක් ඝානා අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් විය.
ඉස්ලාම් ආගම හඳුන්වා දෙනු ලැබුවේ ටූකූලියර් සහ සොනින්කේ විසින් මාග්‍රෙබ්හි අල්මොරාවිඩ් රාජවංශය සමඟ සම්බන්ධතා ඇති කර ගැනීමෙනි. මෙම ව්‍යාපාරය සාම්ප්‍රදායික ආගම්වල ජනවාර්ගිකයන්ගෙන් ප්‍රතිරෝධයට මුහුණ පෑවේය, විශේෂයෙන්ම සෙරර්ස්.
13 වන සහ 14 වන ශතවර්ෂ වලදී, මෙම ප්‍රදේශය නැගෙනහිර අධිරාජ්යයන්ගේ බලපෑමට යටත් විය; සෙනගල්හි ජොලොෆ් අධිරාජ්‍යය ද මෙම කාලය තුළ පිහිටුවන ලදී. සෙනෙගම්බියා ප්‍රදේශයේ, 1300 සහ 1900 අතර, ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් වහල්භාවයට පත් විය, සාමාන්‍යයෙන් යුද්ධයේදී වහල්භාවයට ගෙන යාමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙසය.
14 වන ශතවර්ෂයේදී ජෝලොෆ් අධිරාජ්‍යය වඩාත් බලවත් වූ අතර, කේයර් සහ බාඕල්, සිනේ, සලෝම්, වාලෝ, ෆුටා ටූරෝ සහ බම්බුක් හෝ වර්තමාන බටහිර අප්‍රිකාවේ බොහෝ රාජධානි එක්සේසත් කළේය. අධිරාජ්‍යය යුධ ජයග්‍රහණ මත ගොඩනඟනවාට වඩා විවිධ ප්‍රාන්තවල ස්වේච්ඡා සම්මේලනයක් විය.අධිරාජ්‍යය ආරම්භ කරන ලද්දේ සේරර්කොටසක් වන 'න්ඩිඅඩිඅනේ න්ඩියේ' (Ndiadiane Ndiaye) සහ කොටසක් ටූකූලර් (Toucouleur) විසින්, බොහෝ ජනවර්ග සමඟ සභාගයක් පිහිටුවීමට සමත් වූ නමුත්, 1549 දී පමණ අමාරි න්ගෝන් සෝබෙල් ෆෝල් විසින් ලෙලේ ෆවුලි ෆාක් පරාජය කර මරා දැමීමත් සමඟ බිඳ වැටුණි. .
15 වන ශතවර්ෂයේ මැද භාගයේදී, පෘතුගීසීන් සෙනගල් වෙරළ තීරයට ගොඩ බැස්ස අතර, ප්‍රංශ ඇතුළු අනෙකුත් රටවල් නියෝජනය කරන වෙළඳුන් විසින් අනුගමනය කරන ලදී.විවිධ යුරෝපීය බලවතුන් - පෘතුගාලය, නෙදර්ලන්තය සහ මහා බ්‍රිතාන්‍යය - 15 වන සියවසේ සිට ප්‍රදේශයේ වෙළඳාම සඳහා තරඟ කළහ.
1677 දී, ප්‍රංශය අත්ලාන්තික් සාගරයේ වහල් වෙළඳාමේ කුඩා පිටවීමේ ස්ථානයක් බවට පත් වූ දෙයෙහි පාලනය ලබා ගත්තේය: නූතන ඩකාර් අසල පිහිටි ගෝරී දූපත, ප්‍රධාන භූමියේ සටන් කරන ප්‍රධානීන්ගෙන් වහලුන් මිල දී ගැනීමට පදනමක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී.
යුරෝපීය මිෂනාරිවරුන් 19 වන සියවසේදී සෙනගල් සහ කැසමන්ස් වෙත ක්‍රිස්තියානි ධර්මය හඳුන්වා දෙන ලදී. 1850 ගණන්වල ප්‍රංශ ජාතිකයන් වහල්භාවය අහෝසි කිරීමෙන් පසුව සහ වාලෝ, කේයර්, බෝල් සහ ජොලොෆ් වැනි ස්වදේශික රාජධානි එකතු කරමින්,අහෝසි කිරීමේ මූලධර්මයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීමට පටන් ගත් පසු, සෙනගාලයේ ප්‍රධාන භූමියට ව්‍යාප්ත වීමට පටන් ගත්හ. ලුවී ෆයිදර්බේ ආණ්ඩුකාරවරයා යටතේ ප්‍රංශ යටත් විජිතවාදීන් ක්‍රමානුකූලව ආක්‍රමණය කර සයින් සහ සලෝම්හි සෙරර් රාජධානි හැර අනෙකුත් සියලුම රාජධානි අත්පත් කර ගත්හ.
යෝරෝ ඩයෝ ෆොස්-ගලෝඩ්ජිනා ප්‍රාන්තයේ අණදෙන නිලධාරියා වූ අතර ඔහු 1861 සිට 1914 දක්වා ප්‍රධානියා ලෙස සේවය කළ ලුවී ෆයිඩර්බේවිසින් වාලෝ (ඕඕලෝ) වෙත පිහිටුවන ලදී.ප්‍රංශ ව්‍යාප්තියට සෙනගාලියානු ප්‍රතිරෝධය අර්ධ වශයෙන් මෙහෙයවනු ලැබුවේ ලැට්-ඩියර්, ඩැමෙල් ඔෆ් කේයර් සහ මාඩ් ඒ සිනිග් කුම්බා එන්ඩොෆෙන් ෆමාක් ජූෆ් (ද මාඩ් අ සිනිග්, සයින් හි රජු), එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සුප්‍රසිද්ධ ලෝගන්ඩේම් සටන - සයින් හි සෙරර් රජු බලවත් ප්‍රංශ යටත් විජිත අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව යුද්ධයට ගිය අතර, ජිලෝර් සටනේදී ඔවුන්ගේ නින්දිත පරාජයෙන් පසු සයින්ට එරෙහිව ප්‍රංශ ජාතිකයන් පළිගැනීමට තීරණය කළහ. ලෝගන්ඩේම් සටන යනු සෙනෙගම්බියානු භූමියේ ප්‍රංශ ජාතිකයන් කාලතුවක්කු ක්‍රීඩාව භාවිතා කිරීමට තීරණය කළ පළමු සටනයි.
1915 දී, කීර්තිමත් අරාබි ලෝරන්ස්ගේ පැමිණීමට පෙර, ඕස්ට්‍රේලියානුවන් විසින් ඩැමස්කස් අල්ලා ගැනීමට පෙර, සෙනගාල ජාතිකයන් 300 කට අධික සංඛ්‍යාවක් ඕස්ට්‍රේලියානු අණට යටත් විය. ප්‍රදේශයේ ප්‍රංශ සහ බ්‍රිතාන්‍ය රාජ්‍යතාන්ත්‍රික කටයුතු අවුල් සහගත තත්ත්වයකට පත් විය.
ඩකාර් සටන (සැප්තැම්බර් 23-25, 1940) යනු උපායමාර්ගික වරාය අල්ලා ගැනීමට සහ යටත් විජිතයේ ජර්මානු ගැති විචි ප්‍රංශ පරිපාලනය පෙරලා දැමීමට මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් විසින් දරන ලද අසාර්ථක උත්සාහයකි.
1958 නොවැම්බර් 25 වන දින සෙනගාලය ප්‍රංශ ප්‍රජාව තුළ ස්වයං පාලන ජනරජයක් බවට පත් විය.
1960 අප්‍රේල් 4 වන දින ප්‍රංශය සමඟ අත්සන් කරන ලද බල හුවමාරුවක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1960 ජූනි 20 දින සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාධීන වූ මාලි සම්මේලනය පිහිටුවීමට සෙනගාලය සහ ප්‍රංශ සුඩානය 1959 ජනවාරි මාසයේදී ඒකාබද්ධ විය. අභ්‍යන්තර දේශපාලන දුෂ්කරතා හේතුවෙන් සම්මේලනය 1960 අගෝස්තු 20 දින සෙනගාලය සහ ප්‍රංශ සුඩානය (මාලි ජනරජය ලෙස නම් කරන ලදී) නිදහස ප්‍රකාශ කරන විට වෙන් විය.
ලියෝපෝල්ඩ් සේඩර් සෙන්ගෝර් 1960 අගෝස්තු මාසයේදී සෙනගල්හි පළමු ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත් විය. අප්‍රිකානු ගැති, සෙන්ගෝර් අප්‍රිකානු සමාජවාදයේ සන්නාමයක් වෙනුවෙන් පෙනී සිටියේය.
මාලි සම්මේලනය බිඳී යාමෙන් පසු, සෙන්ගෝර් සහ අගමැති මාමඩෝ ඩියා පාර්ලිමේන්තු ක්‍රමයක් යටතේ එකට පාලනය කළහ. 1962 දෙසැම්බරයේදී, ඔවුන්ගේ දේශපාලන එදිරිවාදිකම් නිසා ඩයියා විසින් කුමන්ත්‍රණයක් කිරීමට උත්සාහ කරන ලදී. කුමන්ත්‍රණය ලේ වැගිරීමකින් තොරව යටපත් කර ඩයියා අත්අඩංගුවට ගෙන සිරගත කරන ලදී. සෙනගාලය ජනාධිපතිවරයාගේ බලය තහවුරු කරන නව ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කළේය.
1960 ගණන්වල බොහෝ අප්‍රිකානු නායකයින්ට වඩා සෙන්ගෝර් විරුද්ධත්වය ඉවසා සිටියේය. කෙසේ වෙතත්, දේශපාලන කටයුතු ටික කාලයකට සීමා විය. සෙන්ගෝර්ගේ පක්ෂය, සෙනගාල ප්‍රගතිශීලී සංගමය (දැන් සෙනගල් සමාජවාදී පක්ෂය), 1965 සිට 1975 දක්වා නීත්‍යානුකූලව අවසර ලත් එකම පක්ෂය විය. අවසාන වසරේ, සෙන්ගෝර් 1976 දී ක්‍රියාත්මක වීමට පටන් ගත් විරුද්ධ පක්ෂ දෙකක් පිහිටුවීමට ඉඩ දුන්නේය - මාක්ස්වාදී පක්ෂය ( අප්‍රිකානු නිදහස් පක්ෂය) සහ ලිබරල් පක්ෂයක් (සෙනෙගාල ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය).
1960 ගණන්වල සහ 1970 ගණන්වල මුල් භාගයේදී පෘතුගීසි ගිනියාවේ සිට පෘතුගීසි හමුදාව විසින් සෙනගාලයේ දේශසීමා අඛණ්ඩව හා නොකඩවා උල්ලංඝනය කරන ලදී. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන් සෙනගාලය 1963, 1965, 1969 (පෘතුගීසි කාලතුවක්කු ප්‍රහාරවලට ප්‍රතිචාර වශයෙන්), 1971 සහ අවසානයේ 1972 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයට පෙත්සමක් ඉදිරිපත් කළේය.
In 1980, Senghor decided to retire from politics. The next year, he transferred power in 1981 to his hand-picked successor,Abdou Diouf. Former prime ministerMamadou Dia, who was Senghor's rival, ran for election in 1983 against Diouf, but lost. Senghor moved to France, where he died at the age of 95.
In the 1980s,Boubacar Lamdiscovered Senegalese oral history that was initially compiled by theTuculornoble,Yoro Dyâo, not long afterWorld War I, which documented migrations into West Africa from theNile Valley; ethnic groups, from theSenegal Riverto theNiger Delta, retained traditions of having an eastern origin.
Senegal joined withThe Gambiato form the nominalSenegambia Confederationon 1 February 1982. However, the union was dissolved in 1989. Despite peace talks, a southern separatist group (Movement of Democratic Forces of Casamanceor MFDC) in theCasamanceregion has clashed sporadically with government forces since 1982 in theCasamance conflict. In the early 21st century, violence has subsided and PresidentMacky Sallheld talks with rebels in Rome in December 2012.
Abdou Diouf was president between 1981 and 2000. He encouraged broader political participation, reduced government involvement in the economy, and widened Senegal's diplomatic engagements, particularly with other developing nations. Domestic politics on occasion spilled over into street violence, border tensions, and a violent separatist movement in the southern region of the Casamance. Nevertheless, Senegal's commitment to democracy and human rights strengthened. Abdou Diouf served four terms as president.
During theGulf War, over 500 Senegalese participated in theBattle of Khafjiand the unexpectedLiberation of Kuwait campaign, under the command of the U.S.-led coalition.
In the presidential election of 1999, opposition leaderAbdoulaye Wadedefeated Diouf in an election deemed free and fair by international observers. Senegal experienced its secondpeaceful transition of power, and its first from one political party to another. On 30 December 2004 President Wade announced that he would sign a peace treaty with the separatist group in the Casamance region. This, however, has yet to be implemented. There was a round of talks in 2005, but the results have not yet yielded a resolution.
In March 2012, the incumbent president Abdoulaye Wade lost thepresidential electionandMacky Sallwas elected as the new President of Senegal.President Macky Sall was re-elected in2019 elections. The presidential term was reduced from seven years to five.
Since 3 March 2021, Senegal has been rocked by a series ofmass protestsin response to the arrest ofOusmane Sonkofor alleged rape and mishandling of theCOVID-19 pandemic. In June 2023, the response to the protests turned increasingly violent, with Amnesty International counting 23 fatalities, most of which were caused by bullets fired by police or armed police collaborators.
In March 2024, Opposition candidateBassirou Diomaye Fayewon the Senegal’s presidentialelectionover candidate of the ruling coalition, becoming the youngest president in Senegal’s history.
උපුටාදැක්වීම් දෝෂය: "lower-alpha" නම් කණ්ඩායම සඳහා<ref>ටැග පැවතුණත්, ඊට අදාළ<references group="lower-alpha"/>ටැග සොයාගත නොහැකි විය.