Gegeremet

Gegeremet,insék, atawainsékta(basa Indonésia:serangga) nyaéta hijikelassatoinvertebrata, takson anu paling lega ambahanana (di darat) tifilumArtropoda. Insék ngawengku panglobana rupa sato diBumi, kira aya 925.000spésiésnu geus digambarkeun — leuwih ti gabungan golongan sato lian.
Aya kira lima rébu spésiéspapatong, dua rébucongcorang, 20.000simeut, 170.000kukupu jeung ngenget, 120.000laleur, 82.000kutu, 350.000éngang, sarta 110.000nyiruan jeung sireum. Hasil ngira-ngira mah, kaasup nu can kacatet sacara ilmiah, jumlah spésiésna téh bisa nepi ka 30 juta. Ulikan ilmiah ngeunaan insékta disebuténtomologi.
Golongan sato nu sarupa dedeganana jeung insékta, modél (Collembola), dihijikeun jeung insékta dina SubfilumHéksapoda. Tapi ka dieunakeun ieu subfilum téh teu ngawengku Collembola, sabab sigana boga asal-usul nu béda. Jadi, dulur nu deukeut jeung insékta mah anggotaEntognathanu lianna:ProturajeungDiplura. Nu bener-bener insékta (nyaéta spésiés-spésiés nu kaasup kelas Insékta) dibédakeun ti artropoda lianna ku ayanaectognathous, sungut nu nembrak jeung sawelas buku/ruas abdominal. Sungutna ieu ogé nu nyababkeun golongan ieu disebut Ectognatha. Spésiés-spésiés insékta lolobanajangjangan, mun geus sawawa. Artropoda terestrial samodéllipan,titinggi,kalajengking, jeunglancah, sakapeung sok disaruakeun jeung insékta, alatan awakna sarupa sarta boga rangka luar (éksoskeleton).
Ukuran insékta téh rupa-rupa, ti nu ukur samiliméter nepi ka nu leuwih ti 18 cm. Awakna ruruasan nu dirojong kuéksoskeleton, cangkang nu teuas nu utamana diwangun kukitin. Awakna dibagi kana tilu bagian:hulu,dada/toraks, jeungbeuteung/abdomén. Dina huluna ayaanténeusénsor, sapasangpanon majemuk, jeungsungut. Dina dadana aya genepsuku(sapasang dina unggal ruasna) jeungjangjang(mun aya). Beuteungna, nu diwangun ku sawelas ruas, mibanda struktur pikeunékskrésijeung baranahan.
Sistim sarafna dibagi kanauteukjeung urat saraf véntral. Luyu jeung kapsul hulu nu diwangun ku genep ruas awak anterior, anatomiuteukinsékta ogé ngandung genep pasangganglia. Tilu pasang nu kahiji ngagabung dina uteuk, sedengkeun tilu pasang nu séjénna ngagabung kana struktur nu disebutsubesophageal ganglion. Susunan kieu ogé aya dina dada nepi ka abdomén, iwal yén dina abdomén mah pasangan gangliana téh ukur aya dina dalapan ruas nu di hareup. Loba di antara spésiés-spésiés insékta nu ngurangan jumlah ganglionna ku ngagabungkeun sababaraha ganglion abdominal atawa ngagabungkeun nu na abdomén jeung nu na dada. Misalnacucunguk, na abdoménna téh ukur aya genep ganglion. Ogé dinalaleur, ganglion awakna téh digabungkeun jeung ganglion dada.
Insékta mibandasistim cernanu lengkep, dina harti boga solobong nu nyambung ti sungut nepi ka bool. Sistim éksrésina ngawengkutubula Malpighipikeun miceun runtah nu ngandungnitrogénsarta 'peujit tukang' (hindgut) pikeunosmorégulasi. Dina tungtung peujit tukang, insékta bisa nyerep deui cai sartaion-ionkaliumjeungnatrium. Ku kituna, insékta mah tara ngaluarkeun cai bareng jeungtaina. Prosés nyerap ulang ieu jadi 'bekel' insékta sangkan bisa hirup di lingkungan nu panas tur garing.
Insékta mah lolobana boga dua pasang jangjang nu perenahna dina buku toraks/dada kadua jeung katilu. Mun tina jihat téori évolusi mah, kelompok sato ieu téh mangrupa hiji-hijina kelompok invertebrata nu jangjangan, antukna kacatet salaku kelompok sato nu bisa salamet nepi ka kiwari. Insékta jangjangan jeung dulurna nu teu jangjangan ngahiji dina subkelasPterygota. Cara hiber insékta can pati kateuleuman. Insékta nu leuwih maju, nyaéta nu kaasupNeoptera, sacara umum, jangjangna téh bosa ditilepkeun dina tonggongna, antukna teu ngaganggu gerakna nalika teu hiber. Dina insékta kitu, jangjangna ieu diatur ku otot hiber-teu langsung ku jalan neken pinding toraks. Otot ieu bisa kontraksi tanpa impuls saraf, antukna jangjangna bisa gerak gancang pisan.
Rorongkong luar insékta nu disebut kutikula/kutikel diwangun ku dua lapisan: (1) épikutikel nu mangrupa lapisan luar nu ipis tur ngandung lilin antukna teu tembus cai, teu ngandungkitinjeung (2) lapisan handapeunana nu disebut prokutikel nu ngandung kitin sarta leuwih kandel batan lapisan luar. Lapisan jero ieu bisa dibagi deui kana dua lapisan: éksokutikel jeung éndokutikel. Éndokutikel ieu weweg tapi ngenyod kawas nu diwangun ku sababaraha lapis, ngandung serat kitin jeungprotéinnu disusun silih timpah silang.
Insékta ngagunakeun réspirasitrahéalpikeun ngakutoksigénka sakujur awakna. Lawang na awakna disebutspirakelnu nyambung ke sistim trahéal tubular. Udara nepi ka jaringan jero ngaliwatan sistim ieu. Moal leuwih ti sapasang spirakel per ruasna, sarta moal leuwih ti dua pasang spirakel dina toraksna (mésotoraks jeung métatoraks), atawa leuwih ti dalapan pasang dina abdoménna (dalapan ruas nu mimiti).
Aya watesan pikeun tekenan anu bisa ditahan ku tabung trachéa tanpa nepi ka peupeus, ieu nu jadi salah sahiji alesan ukuran gegeremet laleutik. 
Spirakel téh dilengkepan ku kelép/katup nu diatur ku otot, antukna bisa ditutup nalika perlu (misalna keur na cai atawa ngurangan kalembaban). Pikeun ngahalangan kebul jeung partikel lianna, spirakel téh dilengkepan ku bulu nu bisa nyaring éta gangguan.
Aya sababaraha spésiés insékta, kayaning anggotaChironomidae, nu ngandung pigmén résporatori kawashémoglobindina hambalanbilatungna. Dina insékta sarupa kitu mah trahéana téh leutik sabab awakna bisa nyerep oksigén langsung tina cai, antukna bisa hirup dina jero leutak nu kandungan oksigénna saeutik pisan. Tilu pasang spirakel na kutu cai dibungkus ku mémbran nu sénsitip tekenan, sarupa jeung cara gawé jeroceulimanusa.
Insékta mah loba nu mibanda organpangrasa. Dina sababaraha kasus mah, malah, leuwih onjoy batanmanusa. Pikeun conto, nyiruan bisa nempo spéktrumultrabungur, sedengkeun ngengetjalubisa 'ngambeu'féromonbikangnanu anggangna sababaraha kilo.
Insékta ogé loba nu bisa ngitung, di antaranawasp(aya nu uninga Sundana?), nu nempatkeun endog-endogna masing-masing dina hiji sél katut sababarahahileudpikeun parabna mun geus megar. Aya nu nyadiakeun lima, sawelas, atawa dua puluh opat hileud per sél, gumantung ka spésiés jeung jenis kelaminna (nu jalu awakna leuwih leutik batan nu bikang, jadi hileud nu disadiakeun ogé leuwih saeutik).
Insékta sosial, kayaningsireumjeungnyiruan, mangrupa sato spésiéseusosialnu paling dipikawanoh ku manusa. Insékta-insékta éta nyayang hirup dina koloni nu diatur kalawan ketat, antukna kadang dianggapsuperorganisme.
Insékta loba nu dianggap hama ku manusa, utamana salaku parasit (reungit,kutu,tumbila), népakeun panyakit (reungit,laleur), ngaruksak wangunan (rinyuh), atawa ngaruksak pepelakan (bejogatawa simeut badag). Paraéntomologisdina hal ieu sok boga peran, boh makéinséktisidaatawa métodebiokontrol.
Najan insékta téh lolobana mah dianggap hama, sabenerna mah loba ogé insékta nu penting ajénna pikeunlingkunganjeungmanusa. Di antarana baé insékta nu ngabantupenyerbukantutuwuhan kembangan (misalnawasp,nyiruan,kukupu,sireum). Hubungan ieu sipatna mutualusme, silih untungkeun: insékta nyeuseup sari kembang, sedengkeun tutuwuhanana kabantu dina penyerbukan kembangna. Masalah lingkungan jaman kiwari téh justru di dieu pisan, yén insékta nu bisa ngabantu penyerbukan populasina beuki ngurangan.
Nepi ka kiwari, hubungan antara insékta jeung bangsa sato séjén téh masih can écés. Najan sacara tradisional disakelompokkeun jeung titinggi sarta lipan, bukti nu némbongan mah malah nunjukkeun yén insékta mah leuwih deukeut hubunganévolusionérna jeung crustacéan. Numutkeun téoriPancrustacea, insékta jeungRemipediasartaMalacostracatéh ngabentukcladealami.
Catetanfosilnunjukkeun yén insékta dumadakan mucunghul munggaran dina awal périodeuCarboniferousAhir,Yuga BashkirianAwal, kira 350 juta taun ka tukang. Dina mangsa éta, tétéla spésiés insékta téh geus rupa-rupa. Catetan fosil gé nunjukkeun yén harita téh geus aya leuwih ti satengah losin ordo. Ku kituna, insékta munggaran téh meureun mucunghulna dina périodeu Carboniferous nu leuwih awal, atawa dina périodeu Devonian saméméhna.