Çayçılıq

Çayçılıq— çay plantasiyalarının salınması, çay əkini materiallarının yetişdirilməsi, yaşıl çay yarpağının istehsalı və emalı ilə məşğul olan kənd təsərrüfatı və yeyinti sənayesi sahəsi.
Çayçılıqda ən çoxçay bitkisinin(Camellia sinensis) iki əsas variantı işlənilir:Camellia sinensis var. sinensisÇin çaylarının böyük hissəsi üçün,C. sinensis var. assamicaisəpuervə Hindistan (Darcilinq çayındanbaşqa) çayları üçün işlənilir.
Çayın kultivasiyası ən gecÇjou sülaləsidövründə (e.ə. 1046-256) başlamışdı.Han sülaləsidövründə, çayçılıq inkişaf etmişdi vəTan sülaləsi(618-907) dövründə, çay içmə artıq yayımladığına görə, ilk böyük sahəli çay plantasiyaları peyda oldu.Çay haqqında ilk kitab,Çayın kanonu(çin.茶經) Lu Yu tərəfindən 760-cı və 780 illərin arasında yazılmışdı. Orada bitkinin özü, onu becərmək üçün işlədilən alətlər, yarpaqların keyfiyyətiç çay hazırlamaq üçün alətlər, plantasiyaların və tanınmış çayxorların tarixi haqqında bəhs olunur.
Yaponiyanın Nara dövründə (710-794), Tan sülaləsinin paytaxtı olan Çanqan şəhərinə gələn diplomatik missiya rəssamlıq və ədəbiyyat kimi Çin mədəniyyətinin nümunələri ilə tanış olublar. O cümlədən, bu olay yaponların çayla ən erkən rastlaşması sayılır.Heyan dövründə(794-1185), 804-cü ildə Yaponiya hökuməti dini öyrənmək üçün Kukai və Saiço adlı rəhibləri Çinə göndərib. 814-cü ildə yazılanŞoryoşu-daqeyd olunur ki, Kukai Çində ilk dəfə çay içmişdi. O, Yaponiyaya 806-cı ildə qayıtmışdı.Kukai Yaponiyada Buddizmin Şinqon məktəbinin, Saiço isəTendayməktəbinin əsasını qoymuşdu. Hesab olunur ki, onlardan ya biri, ya hər ikisi Yaponiyaya Çindən ilk çay ağacları gətirib.
Üç krallığın yaddaş qeydləri(kor.삼국유사) əfsanə yığımıda olanKayaəfsanəsinə görə, Koreyaya ilk çay ağacı Ayuta (ehtimal ki, əfsanədə HindistandakiAyodxyanəzərdə tutulur) şahzadəsi Ho Huan Oq tərəfindən gətirilib vəÇhanvonşəhərinin yaxınlığında yerləşən Pequolsan dağında əkilmişdi.
1768-ci ildə Londonda yerləşənKyu kral botanika bağlarındayeganə çay ağacı uğurla əkilmişdi. Bu çayçılığın Britaniyanın koloniyalarında perspektivi olduğunu göstərmişdi. 1778-ci ildə ingilis botanik Cosef BənksBritaniyanın Ost-Hind şirkətinəÇinin monopoliyasını qırmaaq üçün Hindistanda çayçılıqnan məşqul olmaq təklif etmişdi.
Çay ağacının əslən gəldiyi ərazi müasirYunnan,Sıçuan, (ÇXR) şimaliMyanmavəAssam(Hindistan) bölgələri əhatə edir.Halbuki, Assamda çayın böyük miqyaslı istehsalı ancaq 1820-ci illərdə Britaniyanın Ost-Hind şirkəti tərəfindən başladılmışdı. Bundan əvvəl, burda çay sinqpho (və ya cinqpo) etnik qrupunun ənənəvi içkisi idi.1815-ci ildə Assamda yabanı çay ağacı mövcudluğu haqqında şayiələr yayımlağa başlamışdı. Lakin, onlar təstiqlənəndə,C. sinensis var. assamicaÇin variantından aşağı səviyyəli olaraq sayılırdı.Britaniyayılar Çinin monopoliyasını qırmaq məqsədi ilə Hindistanda çayçılıqnan məşğul olmağa başlayıblar. Onlar Çin əkmə və becərmə üsullarını, Çin çay toxumlarını gətirib, istəyi olan hər bir Avropalıya Assamda çayçılıq üçün torpaq təklif edirdilər.
1850-ci illərdə çayçılıq Assamdan Nilgiri və Darcilinq bölgələrinə yayımlanmış. Bu günə qədər, həmin üç bölgə Hindistanın əsas çay istehsalı bölgələridir. Seylon (müasir Şri Lanka) əvvəl qəhvə istehsal edən yer idi. BuraCoffea arabicaərəblər tərəfindən gətirilmişdi və bir müddət bu ada dünyanın ən böyük qəhvə istehsalçısı olmuşdu. Lakin, 1869-cu ildə adada aşkar olunmuş qəhvə pası adlı göbələk xəstəliyi buna son qoymuşdu. Seylonda ilk çay ağacı 1839-cu ildə əkilmişdi.
HazırdaÇin,Hindistan,Keniya,Şri-Lanka,Türkiyəvəİndoneziyadünyanın çay istehsal edən ən böyük ölkələridir. Bu ölkələrdə istehsal edilmiş çay məhsullarının təxminən 60-65 faizi daxili tələbatın ödənilməsinə, 35-40 faizi isə ixraca yönəldilir. Hazırda beynəlxalq bazarlarda bir kiloqram quru çay yarpağının qiyməti 2,65 ABŞ dolları səviyyəsindədir.
Çay istehsalının həcminə görə dünya bazarında ən böyük istehsalçılardan olanÇin Xalq Respublikasıhər il xaricə 300-350 min ton çay ixrac edir. Dünya bazarlarındakı paylarını artırmaq, yeni bazarları öyrənmək və yeni çay brendlərini formalaşdırmaq məqsədilə bu ölkədə 157 iri çay şirkətinin və 34 elmi tədqiqat institutunun iştirakı ilə Çin Çay İstehsalçıları Assosiasiyası yaradılmışdır.
Dünyada çay istehsalının həcminə görə ikinci yerdə qərarlaşmış Hindistanda yerli əhali çay içkisindən geniş istifadə etdiyi üçün istehsalın 70 faizi daxili tələbatın ödənilməsinə yönəldilir və beynəlxalq bazarlara təxminən 200 min ton çay çıxarılır.
Keniyada çay istehsalçılarının 90 faizinin plantasiyalarının ərazisinin 0,4 hektardan az olmasına baxmayaraq, yüksək yarpaq çıxımına malik sortlardan istifadə olunması hesabına 2013-cü ildə bu ölkə dünya bazarına 370 min ton çay ixrac etmişdir.
Çay yarpağının istehsal həcminə görə dünyada dördüncü yeri tutan Şri-Lankada "Seylon çayı" brendi altında qara, yaşıl və ağ Seylon çayları istehsal edilir.
Türkiyə Respublikasında çay bitkisi, əsasən,Qara dənizsahillərində yerləşənRizəvilayətində yetişdirilir. Çay yarpağı istehsalının həcmində qara çay sortlarının böyük payı vardır. Yerli bazarın qorunması məqsədilə ölkəyə idxal olunan çaylara 145 faiz gömrük rüsumu tətbiq edilir.
Azərbaycanda çay bitkisi ilk dəfəXIX əsrinsonlarında əkilmişdir.Sovet dövründəçay plantasiyalarının sahəsi genişləndirilərək 13,4 min hektara, yaşıl çay yarpağı istehsalı 34,5 min tona çatdırılmışdır. Eyni zamanda, ölkədə çay yarpağı emal edən 14 müəssisənin və 2 çayçəkici fabrikin tikilməsi ildə 45 min ton çay yarpağının emalına imkan yaratmış, ölkə əhalisinin quru çaya olan ehtiyacının 65-70 faizinin yerli istehsal hesabına ödənilməsini təmin etmişdir. Ölkədə 21 min hektara yaxın ərazinin təbii iqlim şəraiti, torpaqlarının mövcud vəziyyəti Azərbaycan ərazisində çay bitkisinin becərilməsinə imkan verir.
Lakin 1990-cı illərdən etibarən ölkədə çay sahələri və istehsalı tədricən azalmağa başlamış və 2010-cu ildə çay plantasiyalarının sahəsi 587 hektara, məhsul istehsalı 545 tona düşmüşdür. 2016-cı ildən başlayaraq çayçılığın inkişafına məhsul istehsalçılarının marağının artırılması istiqamətində görülən tədbirlər sayəsində 2017-ci ildə çay plantasiyalarının sahəsi 2010-cu illə müqayisədə 2 dəfə artaraq 1114,3 hektara, məhsul istehsalı isə 42,2 faiz artaraq 775,2 tona çatmışdır.
Təhsil və Ünsiyyət Mərkəzinin təşəbbüsü ilə hər il dünyadadekabr ayının 15-iBeynəlxalq çay günü kimi qeyd edilir.