Aso

Angaso(Ingles:Dog;Canis lupus familiaris) ay isang uri ngwangis-aso(canine), isang uri ngmamalyasa orden ngCarnivora. Ang salitang ito ay nabibilangan ng parehong mga lagalag (feral) at mga domestikadong uri, ngunit kadalasang hindi sinasama ang canids tulad ng mga lobo. Ang mga demostikong aso ay isa sa mga pinakamaraming hayop na inaalagaan sa kasaysayan ng tao. Naging kontrobersiyal ang mga aso dahil ito ay isa ring pinagkukunan ng pagkain ng ilang kultura na kinokontra ng mga aktibistang pang-hayop.
Maraming naitutulong ang mga aso sa mga tao. Ginagamit ng mga pulis at ng mga gwardya ang aso dahil matalas ang pang-amoy nito at pwede itong makaamoy ng mga bomba, mga pinagbabawal na droga at iba pa. Ginagamit din ang mga aso sa pangangaso at sa pagbabantay.
Ang aso ay isa ring popular at sikat na alaga at pwede rin itong gamitin para magpasaya ng mga tao sa telebisyon at sa mga palabas, sa perya at sa mga sirkus at sa iba pa. Tinutulungan din ng mga aso ang mga taong may kapansanan lalo na ang mga bulag. Ang asong Dalmatian ay sikat na sikat dahil nakakatulong ito sa mga bumbero at marami ding mga lahi ng aso ang sikat katulad ngGolden Retriever,German Shepherd,Belgian Malinois,Doberman Pinscher,ChihuahuaatLabrador Retriever. Mayroong tinatayang mga lagpas 800 na milyong mga aso sa mundo.
Ang kasalukuyang lipi ng mga aso aydinomestikamula sa mgalobong gray(gray wolf).Ayon kay Carles Vilà na nagsagawa ng pinaka-malawak na pag-aaral sa kasalukuyan, ang ebidensiya ngDNAay nagpapakita na walang ibang ninuno ang mga aso maliban sa mga lobo. Sinuri ng pangkat ni Vilà ang 162 iba ibang mga halimbawa ng DNA ng lobo mula sa 27 populasyon sa Europa, Asya at Hilagang Amerika. Ang mga resultang ito ay kinumpara sa DNA mula sa 140 indibidwal na aso mula sa 67 breed na tinipon sa buong mundo. Gamit ang mga sampol ng dugo o buhok, ang DNA ay kinuha at ang distansiyang henetika para samitokondriyal na DNAay tinantiya sa pagitan ng mga indibidwal.Ang mgalobong grayang pinakamalapit na kamag-anak ng mga aso. Angdiberhensiyang henetikasa pagitan ng mga lobong gray at aso ay 1.8% lamang salungat sa higit sa 4% sa pagitan ng mga lobong gray, mgalobong Etiopiyanoat mgacoyote.
Ang mga paghahambing na pag-aaral sa anatomiya at pag-aasal ng mga aso at lobo ay nagpapakita na ang pisiolohiya at karamihan ng pag-aasal ng aso ay katulad ng mga batang lobo na isang halimbawa ngneoteniyaatpedomorpismo.Bagaman ang mga labi ng mga domestikadong aso ay natagpuan saSiberiaatBelgiummula sa mga 33,000 taon ang nakalilipas, wala sa mga liping ito ay nakapagpatuloy sahuling pang-yelong maksimum. Ang pagsubok naDNA na mitokondriyalay nagmumungkahing ng isang paghihiwalay naebolusyonaryosa pagitan ng mga aso at mgalobomga 100,000 taon ang nakalilipas.
Bagaman ang ebidensiya ng fossil para sa mga aso ay malaking nabawasan ng higit sa 14,000 taon ang nakalilipas at nagwawakas ng 33,000 taon ang nakalilipas, may mga fossil ng mga buto ng lobo na nauugnay sa mga sinaunang tao ng higit sa 100,000 taon ang nakalilipas.
Ang mga pinakaunang mga fossil ng mga karnibora na maiiuugnay ng may ilang katiyakan sa mgacanid(na kinabibilangan ng mgalobo,fox, at mga aso) ang mga hayop naMiacidna lumitaw sa panahongEosenomga 56 hanggang 38 milyong taon ang nakalilipas. Mula sa mgamiaciday nag-ebolbang mga karniborang tulad ngpusa(Feloidea) at tulad ng aso (Canoidea). Ang linyang canoid ay tumungo mula sa hayop na may sukat ngcoyotena tinatawag naMesocyonna lumitaw sa panahongOligoseno38 hanggang 24 milyong taon ang nakalilipas tungo sa tulad ngfoxna hayop naLeptocyonat tulad nglobohayop naTomarctusna gumala saHilagang Amerikamga 10 milyong taon ang nakalilipas.
Ang hayop naCanis lepophagusna isang may makitid na bungo na canid saHilagang Amerikana lumitaw sa panahongMiosenoay tumungo sa mga unang tunay nalobosa wakas ngYugtong Hilagang Amerikano na Blancangaya ngCanis priscolatransna nag-ebolbsaCanis etruscusat pagkatapos ay saCanis mosbachensis. AngCanis mosbachensisay nag-ebolbnaman sa mgalobong gray(Canis lupus) na nauna sa mga domestikadong aso. Mula salobong grayna ito aydinomestikaang mga domestikadong aso.
Nakikita ng mga aso ang kulay na dilaw, bughaw, at gray. Ang kulay pula na nakikita ng tao ay dilaw sa persepsyon ng aso at ang kulay luntian na nakikita ng tao ay kulay white.Naririnig ng mga aso ang mga tunog na nasa loob ng 16Hz-40Hz hanggang 45000-60000Hz na higit pa sa kakayanan ng mga tao.Mas malayo nang 4 beses kaysa sa tao ang kayang marinig ng mga aso.Mas marami nang 40 beses kaysa sa tao ang reseptor pang-amoy ng aso.
Ang iba't ibangbreedng aso ay may iba't ibang karaniwang haba ng buhay. 10-14 na taon ang madalas na tagal ng buhay ng isang aso.