Jawa Tengah

Jawa Tengah(Carakan: ꦗꦮꦠꦼꦔꦃ) iku provinsi ing Indonésia. Kutha krajané ya ikuSemarang. Jawa Tengah iku salah siji saka enem provinsi kang ana ing pulo Jawa. Kajaba jeneng sawijining provinsi, Jawa Tengah iku uga jeneng tlatah budaya ingPulo Jawa. Dadi sajatinéNgayogyakartaiku uga pérangan saka Jawa Tengah, yèn ditilik saka sajarah ya pancèn mangkono. Kosok baliné, tlatah Surakarta sawisé Indonésia mardika dadi pérangan provinsi Jawa Tengah. Tlatah Jawa Tengah iku papan kang wong Jawané manggon akèh dhéwé kanthi kwantitatif. Sesanti provinsi iki uga nuduhaké yèn Jawa Tengah iku "Punjer Budaya Jawa".
Provinsi Jawa Tengah ambané 32,548.20 km²; kurang luwih saprapat saka gunggung ambané pulo Jawa. Sing ndunungi cacahé 31.820.000 jiwa (2005), dadi provinsi iki nomer telu kang gedhé dhéwé ing Indonésia sawiséJawa KulonlanJawa Wétan, lan kurang luwih saprapat saka gunggung cacah jiwa ing Pulo Jawa manggon ing provinsi iki.
Jawa Tengah iku papané ana ing satengahéPulo Jawalan kaapit déning provinsiJawa KulonlanJawa Wétan. Ana pérangan cilik ing sisih kidul dadiDaerah Istimewa Yogyakartakang kanthi sakabèhané diubengi déning Jawa Tengah. Ngayogyakarta iku yèn ditilik saka sajarah lan budaya sajatiné pérangan saka Jawa Tengah sanadyan saiki ngadeg dadi provinsi dhéwé. Ing sisih lor, Jawa Tengah winatesan déningSagara Jawalan ing sisih kidul déningSamodra Hindia. Provinsi Jawa Tengah uga ngambah sawatara pulo-pulo lepas pasisir:Karimun Jawaing lor lanNusakambanganing kidul-kulon.
Témperatur ing Jawa Tengah iku antara 18–28 drajat celsius lan kadar lembab rélatif antara 73–94 persèn.Sawetawis kadar lembab dhuwur ana ing tlatah ngisor provinsi iki, curah udan cukup gedhé ing tlatah pagunungan.Kadar udan paling dhuwur 3.990 mm karo 195 dina udan tau kacathet ingSalatiga.
Géografi Jawa Tengah bisa kaanggep teratur karo jalur ciyutdataran cendhèking pasisir lor lan kidul mawa tlatah pagunungan ing tengah. Ing sisih kulon ana gunung geni aktif,Gunung Slamet, banjur rada mangétan anakomplèks pagunungan Dièngingdataran tinggiDièng. Banjur sakidul-wétané ana latar Kedhu kang winatesan déningGunung MerapilanGunung Merbabuing sisih wétan. SakidulingSemaranganaGunung Ungaranlan sawétané anaGunung Muria. Banjur ing sisih wétan, ing tlatah pawatesan karo provinsi Jawa Wétan anaGunung Lawu.
Amerga déning sajarah vulkanik lan akibatéawu vulkanik, Jawa Tengah iku papan kang subur banget kanggo tani. Pemandhangansawahana ing ngendi-endi, kajaba ing tlatah kidul-wétan saubengingGunungkidullanWanagiri. Sebabé lemahé akèh konsentrasinégampinglan panggonané pancèn ing tlatah ayang-ayang udan.
Ana lorokaligedhé ing Jawa Tengah;Kali Serayuing sisih kulon kang mili menyangSamodra HindhialanBengawan Salakang mili menyangSagara Jawa, ngliwati Provinsi Jawa Wétan.
Jawa Tengah nduwé statusProvinsiwiwit jamanWalandakang katata sajeroning 5 laladan (gewesten) utawaKarésidhènanya ikuEks. Karesidenan Semarang,Eks. Karesidenan Pati,Eks. Karesidenan Kedu,Eks. Karesidenan Banyumas,Eks. Karesidenan Pekalonganlan ditambahEks. Karesidenan Surakartasaha Eks. Karesidenan Ngayogyakarta. Sing dadi laladan swapraja (vorstenland) ya ikuKasunananlanMangkunagaransahaKasultanan NgayogyakartalanPakualaman. Saben-sabengewestiku ketata manèh saka kabupatèn-kabupatèn.
Sawise jaman mardika, ing taun 1957, karésidhènan iki dijabel kabèh sawisé pemilu lokal.
Saiki Jawa Tengah (tanpa Ngayogyakarta) dipérang dadi 29kabupatènlan 6 kutha otonom (sadurungé diaranikotamadyalankutha pradjaing basa Indonésia). Ing ngisor kabèh kabupatèn lan kutha dipacakaké:
Kabupatèn lan kutha iki bisa dipérang manèh dadi 565kacamatan. Banjur kacamatan iki bisa dipérang dadi 7.804désalan 764kalurahan.
Ing jamanprasajarah, Jawa Tengah wis nduwé budaya ya iku budaya purba. AnanéPithecantropus erectus javanicusiku dadi bukti.
SanadyancandhiSukuh diyasa wektu prabawa budaya Hindhu wiwit pudar, dadi corak budaya jaman sadurungé dadi bangkit manèh, mulané wujud candhi iki mempèr karo yasan-yasan prasajarahjaman watu gedhé(megalitikum).
Wiwit jaman prasajarah, Jawa Tengah wis dienggonimanungsa purbakang isih nduwé budaya primitif banget.Fosilmanungsakang diaraniPithecantropus erectusutawa Pithecantropus Erectus Javanicus kang urip sakiwa-tengené 750.000 taun sadurungé Masehi iki tinemu ing laladan Sangiran.Situs purbakala Sangiraniki sapérangan ana ingKabupatèn Sragènlan sapérangan manèh ingKabupatèn KaranganyarJawa Tengah. Situs manungsa purba iki asalé sakakala pleistosenlan tinemu déningDr. Ralph von Königswalding désa Ngebung taun 1934. Miturut ketetapanUnescotanggal 5 Dhésèmber 1996, situs iki dadi warisan èlmu kawruh donya.
Udakara taun 78 M (?, kira-kira), miturut lapuran kang ditulis Tim Peneliti Sajarah Galuh (1972),Krajan Galuh Purbawis wiwit diyasa, jeneng kratone ya iku Karajan Galuh Sindula (ana uga naskah kang njenengi Karajan Bojong Galuh). Punjering papréntahan ana ing Medang Gili lan dislirani Ratu Galuh (Ratu kapisan). Kira-kira taun iku uga wulanganHindhuwiwit lumebu ing Jawa Tengah.
Abad IV-VKarajan Kalingga(Buda) madeg ing sakiwo-tengeneJeparasaiki. Abad V-VI PunjeringKarajan Galuh Purbaana ing sak udhegeGunung Slamet. Taun 674 M, Karajan Kalingga (Buda) dipandheganiRatu Sima. Abad VI Punjering Karajan Galuh Purba dipindhah ana ing sacedhake Garut-Ciamis lan yasaKarajan Galuh(Kawali).
Taun 732 M (miturutPrasasti Canggah), Karajan Kalingga (Buda) diowah dadiKarajan Mataram(Hindhu), dipandheganiRaja SanjayautawaRakai Mataram(wiwit Dinasti/wangsa Sanjaya), dénékutharajaana ing Medang Kamulan. Candhi-candhi Siwa ing Banjarnegara (Dieng) digawé wektu iku. Nalika reh-kaprajan diasta déningRakai Pikatan(wangsa Sanjaya),Candhi RorojonggrangutawaCandhi Prambananwiwit diyasa.
Taun 750-850 M,wangsa Syailendra(Buda) tekan Sriwijaya nguwasani Jawa Tengah. Wangsa Syailendra iki nggawé candhi-candhi:Candhi Borobudur,Candhi Sewu,Candhi Kalasanlan liya-liyané. Kira-kira taun 800 M, Krajan Mataram Hindhu (wangsa Sanjaya) wiwit kedheseg lan nyingkir ing arah wétan. Taun 925 M, punjering papréntahan krajan pindhah ingJawa Wétan, Jawa Tengah ditinggal.
SawiséKarajan Majapahit(Hindhu) ambruk (iku sakiwa-tengené taun 1518 M), kraton-kraton Islam katon ing Demak, wiwit ikuAgama Islamdisebarke ing Jawa Tengah bebarengan punjering kraton mbalik ing Jawa Tengah manèh.
Taun 1569 M,Kasultanan Demakambruk, punjering Kraton Demak pindhah mring Pajang cedhakSala,Jaka Tingkir(putra mantune Raja DemakSultan Trenggana) dadi RatuKasultanan PajanggelareSultan Hadiwijaya. Wektu peprentahan Sultan Hadiwijaya akèh rerusuh, uga akèh kang mbalela. Perang kang gedhé dhéwé ya iku antarané Sultan Hadiwijaya lawanHaryo Penangsang. Sultan Hadiwijaya ndawuhake Danang Sutawijaya supaya numpes Haryo Penangsang kang mbalela, lan kasil merjaya Harya Penangsang. Sultan Hadiwijaya maringi bebungah awujud lemah ya iku bumi Alas Mentaok (=Mataram; Kuthagedhé, Jogjakarta) mring Danang Sutawijaya. Taun 1575 M, Danang Sutawijaya (Putra Kyai Gede) jumeneng nata kang kapisanan ing Mataram (Islam) kanthi silih asma Kanjeng Gusti Panembahan Senapati Panatagama Kalifathollah Tanah Jawa.
Taun 1582 M, Kasultanan Pajang dikepung Karajan Mataram. Taun 1586 M, punjering Kraton Pajang dipindhah ing Mataram. Taun 1613-1645 M, Reh kaprajan diasta déning Sultan Agung Hanyakrakusuma ing Pleret (saiki Kacamatan Pleret wewengkon Kabupatèn Bantul). Taun 1755 M,Prajanjian Giyanti,Surakarta Hadiningrat(Kraton Kasunanan) lanNgayogyakarta Hadiningrat(Kraton Kasultanan) dijumenengake.
Jawa Tengah duwé statusProvinsiwiwit jamanWalandakang katata sajeroning 5 laladan (gewesten) utawaKaresidhenanya ikuEks. Karesidenan Semarang,Eks. Karesidenan Pati,Eks. Karesidenan Kedu,Eks. Karesidenan Banyumas,Eks. Karesidenan PekalonganlanEks. Karesidenan Surakarta. Sing dadi laladan swapraja (vorstenland) ya ikuKasunananlanMangkunagaran. Masing-masing gewest iku katata manèh saka kabupatèn-kabupatèn.
Taun 1946 pamerentahIndonésianetepke laladan swapraja Kasunanan lan Mangkunagaran dadikaresidhenan. Taun 1950 liwatUndang-undanglaladan-laladan kabupatèn lan kotamadya ditetapke, penetapan undhang-undhang iku saiki dièngeti minangka dina lair Provinsi Jawa Tengah, ya iku tanggal 15 Agustus 1950.
Miturut cacah jiwa taun 2205, penduduk provinsi Jawa Tengah ana 31.820.000 jiwa. Sadurungé miturut cacah jiwa taun 1990, kang ndunungi 28.516.786 jiwa.Dadi kang ndunungi Jawa Tengah munggah kurang luwih 11,6% ing 15 taun.
Kabupatèn/kutha kang paling padhet ya ikuKabupatèn Brebes(1,767 yuta jiwa),Kabupatèn Cilacap(1,644 yuta jiwa), lanKabupatèn Banyumas(1,603 yuta jiwa). Suku mayoritas ing Jawa Tengah ikuWong Jawa. Séntra populasi urban kang gedhé iku laladanSemarangRaya, laladanSurakartaRaya lan laladanBrebes-Tegal-Slawi.
Resminé, ing 1990 mayoritas populasi Jawa Tengah utawa kurang luwih 96%, iku agamané Islam. Sing gedhé dhéwé kapindho iku agama Kristen Protèstan kang dilakoni déning 2% kang ndunungi Jawa Tengah.Sisané manut agama Katulik, Hindhu utawa Buda.
Sanadyan mayoritas kang ndunungi Jawa iku wong Muslim, uga akèh kang manut kapracayanKajawèn.Clifford Geertz, ing bukuné bab agama Jawa mbédakaké apa kang diarani wongsantrilanabangan.Geertz nganggep yèn kaum santri iku wong Muslim tangat lan wong abangan iku wong Jawa kang nominal kang uga nglakoni tradhisi asli luwih akèh.
Wong-wong Walanda uga nyebaraké agama Protèstan lan umaté lumayan akèh. Banjur misionaris Walanda Katholik saka ordho Yésuit,F.G.C. van Lithuga olèh kasil lumayan suksès, mligi ing tlatah Jawa Tengah kidul lan Ngayogyakarta ing awaléabad angka 20.Van Lith disarèkaké ing pasaréan Yésuit ingMunthilan.
Sawisé prastawaG-30-S PKIing taun 1965, warganagara Indonésia diwajibaké nganut agama supaya ora dicap kuminis déning pamaréntah. Mulané sawisé iku agama Hindhu lan Buda tumuwuh manèh ing Jawa Tengah. Banjuragama Kong Hu Cuuga lumrah ing antarané komunitas Tiong Hoa. Wiwit taun 2006, agama iki uga diakoni dadi agama resmi.
Mayoritas populasi ing Jawa Tengah iku wong Jawa. Cacahé kurang luwih 98% saka penduduk total. Banjur saliyané wong Jawa, uga ana kanthong-kanthong komunitas Sundha ingKabupatènBrebeslanCilacap. Toponimi Sundha ing tlatah kéné lumrah tinemu, kaya taDayeuhluhuring Cilacap,CiputihlanCitimbanging Brebes lan malahan ugaCilongokkang papané wis cukup adoh ing Banyumas.
Ing punjer-punjer urban, kaum minoritas kaya ta bangsa Tiong Hoa-Indonésia lan Arab-Indonésia uga akèh tinemu. Laladan panggonané wong Tiong Hoa diaranipecinanlan wong Arab akèh manggon ingKampung Arab. Kampung Arab kang misuwur contoné ingPasar Kliwon, Surakarta,kuthaSurakarta.
Amarga penduduk kang paling akèh ing Jawa Tengah iku wong Jawa, mula basa kang utama ya ikubasa Jawa. Ing Jawa Tengah ana sawatara dhialèk kang dicaturaké. Ana rong dhialèk utama: "basa Jawa Kulonan" utawa "basa Ngapak" (antaranébasa Banyumasan) lan "basa Jawa Tengahan".
Basa Sundhauga dipigunakaké ing tlatah pawatesan provinsi Jawa Kulon, mligi ing Brebes lan Cilacap. Malahan miturut sawatara sumber, basa Sundha dhek mbiyèn dipigunakaké nganti tekan Dièng.Manawa tenan, mantan wates basa Sundha iki kurang luwih sarujuk karo watesisogloskang mbédakaké dhialèk Jawa Tengahan karo Jawa Wétanan.
Ing tlatah kutha-kutha utawa urban,basa Indonésialumrah dipigunakaké.
Pertanian minangka sèktor utama perékonomian Jawa Tengah, dadi panguripan mèh saparo saka penduduk Jawa Tengah.
Kawasanalasnyakup 20% wewengkon provinsi, mligi ing tlatah lor lan kidul. Laladan Blora-Grobogan minangka pangasil kayu jati. Ing Jawa Tengah uga ana sawatara indhustri gedhé lan menengah. Laladan Semarang-Ungaran-Demak-Kudus minangka kawasan indhustri utama ing Jawa Tengah. Kudus kaloka minangka punjer indhustrirokok. Cilacap dadi tlatah indhustrisemen. indhustri logam ana ing Ceper lan Tegal.
Blok Cepuing pinggiranKabupatèn Blora(tapel wates Jawa Wétan lan Jawa Tengah) ana cadhanganlenga patrakang cukup gedhé, lan kawasan iki wiwit jamanWalandawis kaloka minangka laladan tambang lenga.
Pusat dagang tekstil kang kondhang mligi bathik ana ing Pasar Klewer Surakarta, uga ana bathik corak pasisir ya iku ing Pekalongan lan Lasem.
Pusat jajanan lan panganan kas Jawa Tengah kang rasané mak nyus meh kabèh kuta ing Jawa Tengah duwé ciri dhéwé-dhéwé. Kaya ta thengkleng Sala, jenang Kudus, sate Tegal, soto Pekalongan lan soto Bangkong ing Semarang.
Jawa Tengah dianggep dadi jantungé Budaya Jawa.
Ing provinsi Jawa Tengah akèhpawiyatan luhurkang misuwur, mligi ing kuthaSemaranglanSurakarta. Pawiyatan luhur nagari antarané:Universitas Diponegoro(Undip),Universitas Negeri Semarang(Unnes), lanUniversitas Islam Negeri Walisongoing Semarang;Universitas Negeri Surakarta(UNS) ing kutha Sala, ugaUniversitas Jenderal Soedirman(Unsoed) ingPurwokerto.
Universitasswasta kang misuwur antaranéUniversitas Kristen Satya Wacana(UKSW) ingSalatiga, Universitas Islam Sultan Agung (Unissula) lan Unika Soegijapranata ing Semarang, Universitas Muhammadiyah Surakarta, uga Universitas Panca Sakti ingTegal.