Böyük Səlcuq imperiyası

Böyük Səlcuq imperiyası, həmçininSəlcuqilər dövləti(türk:Selçuklu İmparatorluğu)—Oğuz türklərininQınıq boyundan olan tayfaların XI əsrdə yaratdığı,Orta Asiya,İran,Yaxın Şərq,QafqazvəAnadoluərazilərini əhatə edən imperiya.
Səlcuq İmperiyası 3,9 milyon kvadrat kilometr (1,5 milyon kvadrat mil) ərazini əhatə edirdi. Onun sərhədləri qərbdəAnadoluvəLevantdan şərqdəHindiquşdağlarına, şimaldaMərkəzi Asiyadan cənubdaFars körfəzinə qədər uzanırdı. İmperiya 1037-ci ildən 1308-ci ilə qədər mövcud olmuşdur, lakin Anadolu yarımadasından kənarda Səlcuq hakimiyyəti 1194-cü ildən sonra sona çatmışdır.
Səlcuq İmperiyası 1037-ci ildəToğrul bəy(990–1063) və qardaşıÇağrı bəy(989–1060) tərəfindən təsis edilmişdir. Hər iki şəxs imperiyanın torpaqlarında birgə hökmdarlıq etmişdir. Lakin bəzi göstəricilər Səlcuq rəhbərliyinin triumvirat formatında təşkil edildiyini və bu triumvirata adıçəkilən iki qardaşın əmisiMusa Yabqunun da daxil olduğunu göstərir.
İmperiyanın formalaşma mərhələsində səlcuqlar əvvəlcəAral dəniziyaxınlığındakı ilkin yurdlarındanXorasana, oradan isəİrantorpaqlarına doğru irəliləmiş və burada möhkəmlənmişdirlər. Daha sonra onlar qərbə doğru hərəkət edərəkAbbasilər xilafətiiləBuveyhi sülaləsiarasındakı qarşıdurmalar nəticəsində yaranmış hakimiyyət boşluğunu dolduraraqBağdadı fəth etmişlər.
Səlcuqların şərqi Anadoluda genişlənməsiBizans–Səlcuqlu müharibələrinə səbəb olmuşdur. 1071-ci ildə baş vermişMalazgird döyüşübu münaqişədə səlcuqların xeyrinə həlledici dönüş nöqtəsi olmuş,Bizans imperiyasının Anadolunun qalan hissələrindəki nüfuzunu sarsıtmış və bölgənin tədricən türkləşməsinə şərait yaratmışdır.
Səlcuq İmperiyası ərəb olmayan müsəlman dünyanın şərqində parçalanmış siyasi mənzərəni birləşdirmiş,Birincivəİkinci Səlib yürüşlərində mühüm rol oynamış və bu dövrdə bir sıra bədii cərəyanların yaranması və genişlənməsinə şahidlik etmişdir.Lakin 1140-cı illərdən etibarən Səlcuq İmperiyasının gücü və nüfuzu zəifləməyə başlamış, nəticədə şərqdəXarəzmşahlar imperiyası(1194-cü ildə), qərbdə isəZəngilərvəƏyyubilərtərəfindən əvəz olunmuşdur. Səlcuqların mövcud olmuş sonuncu dövlət qurumu olanRum Sultanlığıisə 1308-ci ildə süqut etmişdir.
Sülalənin əsasını qoymuş şəxsSəlcuqadlı sərkərdədir. O,Oğuz türklərininqınıq boyuna mənsub idi. O, öz boyunu 985-ci ildəSırdəryasahillərində yerləşənCəndşəhərinə aparmış və oradaİslamıqəbul etmişdirlər.Xarəzmbu zaman Məmunilər tərəfindən idarə edilməldə idi və onlar nominal olaraq Samani imperiyasına tabe idilər. 999-cu ildə Samanilər Məvaraünnəhrdə formalaşanQaraxani xanlığınaməğlub oldular. Bu zamanQəznəvilərdəAmudəryaçayının cənub sahillərini ələ keçirdilər. Səlcuqlular özləri müstəqil hərəkət etməyə başlamamışdan əvvəl sonuncuSamaniəmirini Qaraxanilərə qarşı dəstəkləmişdilər.
Sülalənin ulu babası olan Dukakın soyundan gələnAlp Arslanın(1063-1072) dövründəyazılmış Məliknamə əsərində onun barədə məlumat verilir. Əsər müəllifin şifahi müsahibələr yolu ilə alınmış materiallar əsasında yazılmışdır.Əsərdə Səlcuqlu sülaləsinin həmin dövrdə yaşayan ən yaşlı üzvü olan və ailə genelogiyası barədə geniş məlumatı olduğu iddia edilən Əmir İnancın bildirdiyinə görə Səlcuqun atasının adı Dukak olmuşdur.Məliknamə dövrümüzə gəlib çatmayıb, lakin ondan iqtibas edilən məlumatlar İbn əl-Əsirin (1231) "əl-Kamil fir-Tarix", İbn Hüseyninin (XIII əsrin əvvəlləri) "Əkbər əl-Dövlət əl-səlcuqiyyə", Bar Hebraus (XIII əsrin əvvəlləri) "Xronikon Suriakum", Mirxvəndin (XV əsrin sonları) "Ravzat əs-Səfa" əsərində əks etdirilmişdir.
Səlcuqlular adətən Oğuz türklərinin Qınıq boyuna aid edilsə də,Məliknamə və ona əsaslanan tarixi qaynaqlara görəDukakbəy Xəzər türkü olmuşdur. Lakin bu məlumatın doğruluğu şübhəlidir. Bunun tarixi gerçəkliyin doğru təsviri, yoxsa Səlcuqların şanlı Xəzər İmperiyası ilə əlaqə yaratmaq cəhdi olduğu mübahisəli olaraq qalır.Klifford Edmund Bosvortsonuncunun lehinə, yəni saxta əlaqə yaratma kimi irəli sürsə də, A.C.S. Peakock isə XI əsrdə uydurma bağlantıların istehsalına zəmanət vermək üçün imperiyanın ərəb dünyasında az nüfuza malik olduğunu iddia edərək, doğru olduğunu bildirir.
Mirxvən Məliknaməyə əsaslanaraq qeyd edir ki, Dukak Xəzər yabqusunun əsas məsləhətçisi olmuş,ləqəbi isə Temuryalıq (Dəmir yay) olmuşdur.O, əsasən türklərdən ibarət olan əsilzadələr arasında böyük nüfuz qazanmış, sonda isə Yabqunun digər günahsız türklər üzərinə yağma yürüşləri etmə təklifinə şiddətlə qarşı çıxmış, hətta onu topuzla atından yerə salaraq təhqir də etmişdir. Lakin o, əsilzadələrin onu cəzalandırma əmrini rədd etməsinə görə cəzadan xilas da ola bilmişdir. Bundan sonra Yabqu vəDukakaralarındakı fərqlilikləri unutmuş, Dukak da onu illər sonra hərbi yürüşdə müşayiət edərkən vəfat etmişdir.
Hebraeus Dukakı Səlcuqun atası kimi qeyd edir;onun sadəcə Xəzər xaqanlarının xidmətində mükəmməl bir döyüşçü olduğu vurğulanır. Əl-Adim Dukakı Səlcuqun atası və Xəzər türklərinin bir bəyi kimi təqdim edir.İbn Hüseyni və Əl-Əsirin qaynaqlarında isə Dukakın Səlcuqun atası olması ilə yanaşı, münaqişə haqqında da məlumat verilir, lakin əsas detallarda fərqliliklər də var.Onların rəvayətlərində Əmir Dukak türklərin Yabqusunun İslam torpaqlarına basqın etməsinə etiraz etmişdir.Bundan əlavə, qarşıdurmadan sonra saray zadəganları əhəmiyyətli rol oynamamış və Dukaka kömək etməmişdirlər.Çox güman ki, Hüseyni və Əl-ƏsirSəlcuqlartərəfindən dövriyyəyə buraxılmış və İslam dindarlığı çərçivəsində özlərini yerləşdirmək üçün istifadə edilmiş Maliknamənin fərqli bir variantını mənbə olaraq götürmüşdürlər.
Səlcuq Oğuz Yabqu Dövlətində əhəmiyyətli nüfuza sahib idi, lakin sonda öz tayfası ilə birlikdə 985-986-cı illərdəSırdəryanınsol sahilində yerləşənCəndadlı sərhəd şəhərinə köç etdi. Təxminən 500 nəfərlikbu köç Səlcuq və tayfasının Cənddəİslamıqəbul etməsi ilə mühüm dönüş nöqtəsinə çevrildi.İslam mədəniyyətinintəbliğatçıları və tacirlər üçün mühüm mərkəz olan CənddəSəlcuq, Oğuz Yabqunun hakimiyyətini rədd edərək, yabqunun vergi məmurlarını qovdu və qeyri-müsəlman Türklərə qarşı yürüşlərə başladı. Bu, ona "əl-Malik əl-Qazi Səlcuq" (hökmran və dini döyüşçü Səlcuq) titulunu qazandırdı.992-ci ildə isə Samanilərə kömək etmək üçün o və tayfası yürüşə qatıldı.
Bu dövrdə Səlcuqun böyük oğlu, Böyük Səlcuq imperiyasının qurucuları olanToğrul bəyvəÇağrı bəyinatası Mikail vəfat etdi. Türk ənənələrinə uyğun olaraq, Mikailin dul həyat yoldaşı Səlcuqun digər oğlu Yusiflə evləndi. Toğrul və Çağrı isə babaları Səlcuq bəy tərəfindən böyüdüldü.
Cənd və ətrafında hərbi fəaliyyəti ilə güc qazanan Səlcuq tədricən Mavəraünnəhr siyasətində iştirak etməyə başladı. Qaraxanlı hökmdarı Həsən ibn Süleyman Buğra Xan Samanilər dövlətinin paytaxtıBuxaranıələ keçirdikdən sonra, Samanilər Səlcuqdan kömək istədilər. Buna cavab olaraq, Səlcuq böyük oğlu Arslanı (İsrail) Mavəraünnəhrə göndərdi.
Artıq yaşlanan Səlcuq idarəçiliyi Arslana həvalə etmişdi. Arslan Samanilər dövlətinin daxili çəkişmələr və Qaraxanlıların hücumları ilə zəiflədiyi dövrdə hərbi bacarığını sübut etdi. 999-cu ildəQaraxanlılarBuxaranıikinci dəfə ələ keçirəndə vəSamanilər sülaləsininson nümayəndəsi Əbu İbrahim İsmail əl-Müntəsir (1000–1005) kömək istəyəndə, Səlcuqlar hərbi dəstək verdilər. Buna baxmayaraq, Əl-Müntəsir Səlcuqların köməyi ilə bəzi uğurlar qazansa da, Samanilər dövlətinin süqutunun qarşısını ala bilmədi.1025-ci ildə Arslan Qəznəli Mahmud tərəfindən əsir alındı. Bu hadisədən sonra Mavəraünnəhr tamamilə Qaraxanlıların hakimiyyəti altına keçdi və Səlcuqlar onlara tabe olmaq məcburiyyətində qaldılar.
Bəzi mənbələrə görə, Səlcuqun kariyerasına Xəzər ordusunda zabit kimi başladığı ehtimal edilir. Bu mənbələrə əsasən, Səlcuqun atası Dukakın Xəzər hökmdarı ilə əlaqəsi olmuşdur.Xəzərlər ilə Səlcuq arasındakı münasibətin təbiəti məlum olmasa da, bu əlaqələrin Xəzər xaqanlığının hərbi köməyə ehtiyac duyduğu X əsrin ortalarına təsadüf etdiyi ehtimal edilir. Dukakın bu dövrdə Xəzərlərlə birbaşa və yaOğuz Yabqu dövlətivasitəsilə siyasi və hərbi əlaqələr qurması mümkündür.
Səlcuq bəy 1009-cu ildə Cənddə təxminən 100 yaşında vəfat etdi. Onun ölümündən sonra ailə başçısı ənənəvi Oğuz qaydalarına əsasən Arslan Yabqu oldu. Digər oğulları Yusif və Musa ona kömək edirdilər. Mikailin oğulları Toğrul və Çağrı bəy isə 14-15 yaşlarında idarəçilikdə "bəy" kimi iştirak edirdilər. Səlcuq oğulları və nəvələri köhnə Oğuz ənənələrinə uyğun olaraq yarı-müstəqil şəkildə Səlcuq ailəsinin başçılığı altında Türkmən bəy və qoşunlarını idarə edirdilər.
Toğrul və Çağrı bəylərın 1025-ci illərə qədərki həyatları barədə az məlumat vardır. Bilinənlərdən aydın olur ki, onlar 15 yaşına qədər babaları Səlcuq tərəfindən böyüdülmüşdürlər və kiçik Qaraxani əsilzadələrindən olan Əli Tigin Buğra xan ilə birlikdə Mahmud Qəznəviyə qarşı döyüşmüşdürlər.
Dövlət qurma ərəfəsində Oğuz türkləri və ya o zamankı adlandırmaları ilə Türkmənlər Səlcuqun oğlu Musa və onun iki qardaşı oğlu Toğrul və Çağrı tərəfindən idarə edilirdilər. Bu qrup 1020-1040-cı illər aralığında İrana yollanmış türk qruplarından yalnız biri idilər. Bu qruplar ya yerli hakimlərlə müttəfiq və ya münaqişə formasında əvvəlcə Məvaraünnəhrə, daha sonra isəXorasana, oradan daİranadaxil olmuşdulər. Dövrün müasiri olan qaynaqları belə yerlərə misal olaraq Dehistan,Fərava, eləcə dəSəraxskimi müasirTürkmənistandayerləşən yerlərin adını qeyd etməkdədir.
Çağrı bəy ilə bağlı ilkin qaynaqlar onunŞərqi Anadoluyayürüşü ilə bağlıdır. Bu yürüş zamanı o, Cənddən Anadoluya qədər bir Qəznəvi canişini tərəfindən təqib edilməsinə rəğmənBizansınŞərqi Anadoludakı qalalarını talaya bilmişdi.
1034-cü ildə Toğrul və Çağırı Oğuz yapqusu Əli Tigin və onun müttəfiqləri tərəfindən ağır şəkildə məğlub edildilər. Bu da onlarıMavəraünnəhrdənqaçmağa məcbur etdi. Başlanğıcda səlcuqlular özlərinin ənənəvi yaylaqları olanXarəzməsığındılar. Onların buraya yerləşməsiniQəznəvihökmdarı Harun da dəstəkləmişdi. Harun səlcuqlulardan Xorasanı özünə tabe etmə planı üçün istifadə etmə niyyətində idi. Harunun 1035-ci ildə öldürülməsindən sonra səlcuqlular yenidən bölgəni tərk etməyə məcbur oldular. Bu dəfə onlarQaraqumsəhrasını keçərək cənuba yönəldilər. İlk başda onlar dövrün vacib şəhərlərindən olanMərvəyönəlsələr də, güman ki şəhərin güclü istehkamları olduğu üçün yollarını dəyişdilər. Buradan onlar Nasaya yönəldilər. Beləliklə də, səlcuqlular Qəznəvi taxtının ən qiymətli hissəsi hesab edilən Xorasana gəlib çatdılar.
Xorasana daxil olduqdan sonra Toğrulun rəhbərliyi altında SəlcuqlularQəznəvilərinimperiyasını tədricən ələ keçirdilər. İlk başlarda səlcuqlularMahmudtərəfindən məğlub edilibXarəzməgeri çəkilsələr də, Toğrul və Çağırı 1037-1038-ci illərdə Mərv və Nişapuru ələ keçirdilər.Bundan sonra onlar mütəmadi olaraq Mahmudun varisi Məsudun hakimiyyəti altında olan Xorasan və Bəlxi yağmalamağa başladılar.
1040-cı ildə baş vermişDəndənəkan döyüşündəI Məsudunrəhbərliyindəki Qəznəvi ordusunu darmadağın edən səlcuqlular onu özünün qərb torpaqlarının çoxundan əl çəkməyə məcbur etdilər.Bundan sonra türkmənlər yerli xorasanlılardan yararlanaraq yeni nominal hökmdar kimi ortaya çıxan Toğrulun rəhbərliyində bürokratiyanı formalaşdırdılar.Dəndənəkan döyüşünə qədər iki qardaşdan Toğrul birbaşa toqquşmadan yayınıb, kiçik zərbələr vurub qaçmağı üstün tuturdu. Lakin Çağrı orduya komandanlıq edərək birbaşa döyüşə girmək tərəfdarı idi.Döyüşdə qələbədən sonra keçirilən qurultayda qərara alındı ki,Çağrıimperiyanın şərq,Toğrulisə qərb torpaqlarına hakimlikdə razılaşdılar. Çağırı Şərqi İranda, Türkmənistanda və Əfqanıstan hakimi oldu. Bu yerlər ümumilikdə Böyük Xorasan adlandırılırdı. O, sonradan Bəlxi də ələ keçirdi. 1048-ci ildə Kerman, 1056-cı ildə isəSistanıələ keçirdi. SəlcuqlularınAbbasi xilafətiniözünə tabe etməsindən sonra Çağrının qızı Xədicə Arslan Xatun xəlifə əl-Qaim ilə 1056-cı ildə evləndi.
Toğrul Çağrını Xorasan hakimi təyin etdi və Qəznəvilərin yenidən bu əyaləti ələ keçirmələrinin qarşısı alındı. Özü isə 1041-1042-ci illərdəTəbəristanıvəGürganıələ keçirin Mərdəvic ibn Bişuini ora hakim təyin etdi. 1042-1043-cü illərdə Rey və Qəzvin ələ keçirildi və eyni zamandaDeyləmhakimi də onun hakimiyyətini tanıdı.Az sonra Şəmiranın Salari sülaləsindən olan hakimi də Səlcuqluların hakimiyyətini tanıdı.1054-cü ildə Azərbaycanın Rəvvadi sülaləsindən hakimi Əbu Mənsur Vəhsudan da tabe etdirildi. Toğrulun adı xütbələrdə oxudularkən, Vəhsudanın oğlu da Xorasana girov olaraq göndərildi.Elə həmin dövrlərdə Səlcuqlu ordusunun bir hissəsiAnadoludaBizans ordusu ilə döyüşməkdə idi. 1046-cı ildə Abbasi xəlifəsi əl-Qaim Toğrula yarlıq göndərərək səlcuqluların Xorasan üzərindəki hakimiyyətini tanıdı. 1048-1049-cu illərdə Səlcuqlu türkləri Toğrulun anabir qardaşı və şahzadəİbrahim Yınalınkomandanlığı altında özlərinin ilk Bizans yürüşünüİberiyabölgəsində həyata keçirdilər.1048-ci ilin 10 sentyabrında baş vermişKapetron döyüşündəsəlcuqlular Bizans və gürcülərin birləşmiş 50 minlik ordusu ilə döyüşdülər. Səlcuqlu basqınından sonra qalan dağıntılar o qədər qorxulu idi ki,Bizansmaqnatı Eustatios Boilas 1051-1052-ci illərdə bu torpaqları "ilanların, əqrəblərin və vəhşi heyvanların məskunlaşdığı murdar və idarəolunmaz" kimi təsvir edirdi. Ərəb salnaməçisi İbn əl-Əsir xəbər verir ki, İbrahim 100.000 əsir və on min dəvənin belinə yüklənmiş böyük bir qəniməti geri qayıdmışdı.
Abbasi xəlifəsi əl-Qaim 1055-ci ildə ToğruldanBağdadıBuveyhilərdən almağını istədi.1055-ci ildə  Toğrul Bağdada daxil oldu və Buveyhilər sülaləsininAbbasi xəlifəsiüzərindəki təsirini ortadan qaldırdı.Toğrulun ögey qardaşı İbrahim İnalın rəhbərliyindəki türk ordusunun üsyanından və şəhəri geri qaytarmaq istəyən Buveyhilərin cəhdlərindən sonra Bağdad 1058-ci ildə Fatimi xəlifələrinə itirildi. Lakin iki il sonra Toğrul şəhəri geri qaytardı və İnalı şəxsən yay ipi ilə boğdu. Bundan sonra isə xəlifənin qızı ilə Təbriz yaxınlığında evləndi.Bununla da İraq türklərin hakimiyyəti altına düşdü və onlar səlcuqlular 1135-ci ilə qədər buranı idarə etdilər.
Toğrul 1063-cü ilin 4 oktyabr tarixində Rey şəhərində 70 yaşında vəfat etdi. Övladı olmadığı üçün o, vəliəhd kimi özünün qardaşı Çağrı bəyin körpə oğlu Süleymanı seçmişdi. Onun vəziri olan əl-Kunduri onun bu seçimini dəstəklədi. Düşünülür ki, o, bununla da körpə uşağın naibi olaraq əslində dövləti özü idarə etmək istəyirdi.Toğrulun bu seçimi Çağrı bəyin yaşı daha çox olan digər oğluAlp Arslantərəfindən qəbul edilmədi. O, 1059-cu ildən, yəni atasının öldüyü tarixdən etibarən onun yerinə Xorasanı idarə edirdi. O, bütün imperiya ərazilərinə iddia etdiyini bildirdi və bir müddətdən sonra sultan elan edildi. Bununla daAlp Arslanhəm Toğrulun, həm də Çağrının torpaqlarında hakimiyyət quran ilk səlcuqlu hökmdarı oldu.
Çağrı isə müasirİranınşimal-şərqindəkiSərəxsbölgəsində vəfat etmişdir. Tarixi qaynaqlar onun ölüm tarixi barədə dəqiq bir şey söyləmirlər. Qeyd edilən tarixlər 1059, 1060, 1061 və ya 1062-ci illərdir. Lakin Çağrının adına kəsilən sikkələr 1059-ci ildə kəsilməkdədir. Buna görə də ölüm tarixi olaraq 1059-ci il daha realdır.
Tarixi qaynaqlar onun doğum tarixi barədə dəqqi məlumat vermir. Qaynaqlarda keçən versiyalar 1032, 1033 və ya 1030-cu illərdir.İbn əl-Əsirinəsərində isə 20 yanvar 1029-cu il verilməkdədir.
1059-cu ildə atasının ölümündən sonra onun yerinə keçmişdir. Əmisi Toğrul 1063-cü ildə vəfat etdi. Onun istəyinə əsasən taxtına Alp Arslanın qardaşı Süleyman keçməli idi. Alp Arslan və əmisiQutalmışikisi də taxta iddia etdilər və nəticədə 1063-cü ildə Damğanda döyüşdülər. Alp Arslan qələbə qazandı və 27 aprel 1064-cü ildə taxta keçdi. 1064-cü ildə Gürcüstana yürüş edərək Çoruh iləTiflisarasındakı yerləri,Axalkalakinivə alaverdini ələ keçirdi.IV Baqratsəlcuqlulara cizyə verməyə razılaşsa da, 1065-ci ildə bundan boyun qaçırdı.O, 1068-ci ildəTiflisiqısa döyüşdən sonra yenidən ələ keçirdi və Iv Baqratı özünə tabe etdi.Gürcülər1073-1074-cü ildə yenidən üsyana qalxdılar.1066-cı ildə Alp Arslan oğluMəlikşahıözünün varisi elan etdi.Çağrı bəyin oğlu Alp Arslan Toğrul bəyin torpaqlarını xeyli genişləndirərək 1064-cü ildə müasirErmənistanvəGürcüstanərazilərini fəth etdi, 1068-ci ildə isəBizans imperiyasınahücum edərək demək olar ki, bütün Anadolunu ilhaq etdi. Alp Arslanın 1071-ci ildə Malazgird döyüşündə qazandığı həlledici qələbə ilə türklərin Anadoluya hücumuna qarşı Bizans müqavimətini faktiki olaraq zərərsizləşdirdi.Bununla yanaşı,gürcülərAlp Arslanınhücumundan sonra İberiya temasını təmin etməklə öz mövqelərini bərpa edə bildilər. BizansınAnadoludançəkilməsiGürcüstanıSəlcuqlarla daha sıx təmasda saxladı. 1073-cü ildə SəlcuqlarınGəncə,DvinvəBorçalıəmirlikləriGürcüstana hücum etdilər, lakin Gürcüstan kralı II Georgi tərəfindən məğlub edildilər.O, uğurlaQars qalasınıələ keçirdi.Buna cavab olaraq, Səlcuq əmiri Əhmədin cavab zərbəsi Kvlistixidə gürcüləri məğlub etdi.
Alp Arslantürkmən sərkərdələrinə keçmişBizanstorpaqları üzərində öz bəyliklərini qurmağa və ona sadiq olan atabəylər kimi fəaliyyət göstərməyə icazə verdi. Bu siyasət Məlikşah dövründə də davam etdirildi. Belə olacağı halda türklər nəinki çıxardıqları üsyanlarla problem yaratmayacaq, əksinə imperiyanın ərazilərini də böyüdəcəkdilər. Alp Arslan türklərə bunları demişdi:
Cəmi iki il ərzində türkmənlər müxtəlif bəyliklər vasitəsilə Egey dənizinə qədər nəzarəti ələ keçirdilər: Şərqi AnadoludaSaltukilər,Şah-ƏrmənlərvəMəngücəklilər;cənub-şərqiAnadoludaArtuqlular;{{|Bosworth|1976|pp=107, 134}}; Mərkəzi AnadoludaDanişməndlilər;Qərbi Anadoluda isəRum Səlcuqluları(daha sonra Mərkəzi Anadoluya köçən Süleyman bəyin bəylikləri) vəİzmirdəÇaka bəyin bəylikləriquruldu.{{|Mallett|2013}}
Alp Arslanın qələbələriQərbi Asiyadaqüvvələr balansını tamamilə Səlcuq türkləri və sünni müsəlmanların xeyrinə dəyişdi. Bizans İmperiyası təxminən dörd əsr daha davam etsə də,Malazgird döyüşündəkiqələbə Anadoluda türklərin yüksəlişinin başlanğıcını simvolizə etdi. Malazgirddəki qələbə türklər arasında o qədər məşhur oldu ki, sonralar Anadoludakı hər bir nəcib ailə həmin gün döyüşən bir əcdadının olduğunu iddia edirdi.
Məlikşah 16 avqust 1055-ci ildə dünyaya gəlmişdir.O, 1064-cü ildə olarkən atasının Qafqaza olan yürüşündə iştirak etmişdir. Elə həmin il o,Qaraxanihökmdarı Böritiginin qızıTürkan Xatunilə evləndirildi.1066-cı ildə Alp ArslanMərvyaxınlığında mərasim təşkil edərək Məlikşahı özünün varisi elan etdi və İsfahanı ona bağışladı.1071-ci ildə Məlikşah atasınınSuriyayürüşünə qatıldı və atası Bizans imperatoru I Roman Diogen ilə Malazgirddə döyüşərkən Hələbdə qaldı.1072-ci ildə o, atasınınMavəraünnəhrdəkiQaraxanilər üzərinə yürüşünə qatıldı. Alp Arslan döyüşdə ağır yaralandı və Məlikşah orduya komandanlığı öz üzərinə götürdü.Yaralandıqdan bir neçə gün sonra Alp Arslan öldü və Məlikşah yeni sultan elan edildi.
Məlikşahın sultan edilməsinə ilk meydan oxuma əmisiQavurddangəldi. Qavurt ona məktub göndərərək bildirdi:
Məlikşah ona cavablnda oğul varsa, qardaşın heç bir haqqı olmadığını bildirdi.Bundan qəzəblənən Qavurtİsfahanıələ keçirdi.Həmədanyaxınlığında, 1073-cü ildə baş verən və üç gün davam edən döyüşdə Məlikşah qələbə qazanmağı bacardı.
Bundan sonra Məlikşah diqqətini Qaraxanilərə yönəltdi. Onlar Alp Arslanın ölümündən sonra onun oğlu Ayaz tərəfindən idarə edilən toxarıstana hücum etmiş, Ayazı öldürmüşdülər. Məlikşah onları məğlub etdi vəTermezşəhərini ələ keçirdi.Eyni dövrdə Şimali Xorasanda Səlcuqlu torpaqlarını ələ keçirənQəznəvihökmdarı İbrahim də məğlub edildi.
1074-cü ildə Məlikşah Arğara yürüşü zamanıŞirvanşahI Fəribürzüntorpaqlarında etdiyi dağıntıları bərpa etməyi əmr etdi.Eyni zamanda Savtəkini də Şaddadi III Fəzl tərəfindən idarə edilənAranayürüşə göndərdi. Savtəkin asanlıqlaIII Fəzliməğlub edibŞəddadisülaləsinə son qoydu.Buradan yürüşünü daha da irəlilədərəkYeddisuyəyürüş etdi. O, buradaQaşqarvəXotanınQaraxani Harun xan ibn Süleymanı məğlub edərək özünə tabe etdi.1087-1088-ci illərdəki yürüşləri zamanıEdessa,Mənbic,Hələb,AntioxiyavəLatakiyaələ keçirildi.1089-cu ildə Səmərqəndy yerli ruhanilərin əməkdaşlığı ilə ələ keçirildi.SəmərqəndinQaraxani hakimi və Türkan Xatunun qardaşının oğlu Əhməd xan ibn Xizir həbs edildi. Məlikşah paytaxtıReydənİsfahanaköçürdü.Alp Arslanınvarisi Məlikşah dövründə Səlcuq dövləti müxtəlif istiqamətlərdə genişləndi. Dövlətin sərhədləri Ərəb işğallarından əvvəlki İran sərhədlərinə çatdı və tezliklə şərqdə Çinlə, qərbdə isə Bizansla həmsərhəd oldu. Məlikşahın qardaşıTutuş,Məlikşahınmaraqlarını Suriyada qoruyaraq, Anadolu ərazisində müstəqil bir dövlət qurmağa çalışanSüleyman ibn QutalmışaqarşıAyn Salm döyüşündəiştirak etdi. Buna baxmayaraq, Anadolu türkmən əmirliklərini nəzarət altına almaq üçün edilən müxtəlif cəhdlərə baxmayaraq, onlar əsasən müstəqilliklərini saxladılar.Nizamülmülk tərəfindən iqta hərbi sistemi və Bağdadda Nizamiyyə Universiteti təsis edildi. İsfahan rəsədxanası tərəfindən onun dövründə Cəlali təqvimi yaradıldı.Məlikşahın hakimiyyəti "Böyük Səlcuq"un qızıl dövrü hesab olunur. 1087-ci ildə Abbasi xəlifəsi ona "Şərqin və Qərbin Sultanı" titulunu verdi.
Daxildə, Məlikşahın hakimiyyəti dövründə ən önəmli inkişaflardan biri Nizamülmülkün gücünün davamlı artımı oldu. Müasir xronikaların bəziləri bu dövrü "əd-Dövlə ən-Nizamiyyə" (yəni, "Nizamın dövləti") adlandırır. Müasir alimlər isə onu "Səlcuq imperiyasının əsl hökmdarı" kimi təsvir ediblər. XIV əsr bioqrafı Sübki qeyd edir ki, Nizamülmülkün vəziri olması "sadəcə bir vəzirlə məhdudlaşmırdı, bu vəzirlik sultanlıqdan üstün idi".Bununla belə,Həsən Səbbahın rəhbərlik etdiyi "Həşşaşilər" onun dövründə bir gücə çevrilərək, idarəçiliyindəki bir çox yüksək vəzifəlini, o cümlədən çox güman ki, Nizamülmülkü qətlə yetirmişdilər.
Məlikşah 1092-ci ilin 19 noyabrında ovda ikən ölmüşdür. Güman edilir ki, o, ya xəlifə, ya daNizamülmülküntərəfdarları tərəfindən zəhərlənmişdir. Türkan Xatunun əmri ilə onun nəşi İsfahana aparıldı və orada mədrəsədə dəfn edildi.
Onun ölümündən sonra imperiyada qarışıqlıq başladı. Bir-biri ilə rəqabət aparan varislər müharibəyə başladılar. Eyni zamanda Birinci Səlib yürüşü də başladı və bu vəziyyəti daha da qəlizləşdirdi. Birinci Səlib yürüşü ilə xristianların Şərqdə bəzi yerləri ələ keçirilməsi həm də məlikşahın ölümü ilə əlaqələndirilir.
Məlikşahın öldürülməsindən sonra onun oğluMahmudsultanlıq taxtına namizəd kimi irəli sürüldü.Mahmud uşaq idi və anası Türkan Xatun onun adından əslində hakimiyyəti öz əlinə almaq istəyirdi. Bunun üçün o, özünün kürəkəni xəlifə əl-Müqtədi ilə danışıqlara girdi. Lakin əl-Müqtədi həm qadının, həm də uşağın hökdmar olması fikrini bəyənmədi. Eyni zamanda o, hökmdarlıq əlaməti olan xütbə oxumalar zamanı qadının adının çəkilməsinə də qətiyyətlə qarşı idi.Xəlifə sonunda razılaşdı və bir neçə şərt irəli sürdü. Şərtlərə görəxütbəancaq oğlunun adına oxunacaqdı və Türkan Xatun hakimiyyəti idarə edərkən xəlifənin onun üçün göndərəcəyi vəzirdən yardım alacaqdı.Türkan Xatun bu şərtləri qəbul etdi. Beləliklə, o, rəsmi şəkildə naib olmasa da, əslində real hakimiyyəti əlinə keçirmiş oldu.
Digər tərəfdən Məlikşahın böyük oğlu  Berkyaruq da bir tərəfdə sultan elan edilmişdi. İki rəqibin ordusu Həmədanda qarşılaşdı və Börküyarığın ordusu qələbə qazanıbİsfahanıələ keçirdi. Bundan sonra həm Mahmud, həm də anasıNizamülmülkünailəsi tərəfindən öldürüldülər.
Börküyarıqvə ya Berkyaruq (mənası "bərk, möhkəm, sarsılmaz işıq")1079 və ya 1080-ci ildəİsfahandadünyaya gəlmişdirvəMəlikşahınən böyük oğludur. Anası isə yenə Səlcuqlu sülaləsindən Zübeydə Xatundur.Məlikşah ölən zamanBerkyaruqcəmi 14 yaşında idi. Digər qögey qardaşları olan Məhəmməd Təpər 11, Mahmud isə 4 yaşında idi. Bu da o demək idi ki, heç bir qardaş Səlcuqlu taxtına oturacaq qədər yetişkin deyildi.Belə bir şəraitdə Məlikşahın adınaSuriyanıidarə edən qardaşı I Tutuş taxta iddia irəli sürsə də, türk əsilzadələrinin dəstəyini qazana bilmədi.
Türkan Xatun oğlu dörd yaşlı MahmuduBağdaddasultan elan etməyi bacardı.Eyni zamanda o, Qivam əl-Dövlə Kirbuğa komandanlığınd İsfahanı almağa və Berkyaruqu tutmağa ordu göndərdi.Lakin Nizamülmülkün ailəsinin və türk əmirlərinin bir qismi Berkyaruqu dəstəkləyirdilər. Onlar tükr əmiriƏrquşunkomandanlığında Berkyaruqu İsfahandan qaçırdılar və atabəyi Gümüştiginin yanına Savə və Avə civarlarına göndərdilər. O, Rey şəhərində taxta çıxdı.
Berkyaruq sultan olduqdan sonra Nizamiyyə ailəsinin onu dəstəkləməsinə yol açan səbəbi, yəni Tacülmülkü edam etdirdi. Nizamiyyə ailəsi inanırdı ki, onların atalarının ölümündə Tacülmülkün əli vardı.Bəzi tarixçilər bunun doğru olduğunu düşünürlər.Mahmud məğlub edildikdən sonra Türkan Xatun Azərbaycan və Arandan türklərdən ordu toplayan Səlcuqlu şahzadəsiİsmayıl ibn Yaqutiyəyaxınlaşdı. Lakin İsmayıl da Gümüştigin tərəfindən məğlub edildi.Türkan Xatun I Tutuşun yanına qaçarkən qəflətən öldü. Ondan bir ay sonra da xəstə oğlu Mahmud da öldü.
BerkyaruqCəzirəni,Reydə daxil olmaqla müasir İranın qərbini ələ keçirən əmisiI Tutuşu25 fevral 1095-ci ildə məğlub etməyi və öldürməyi bacardı.Beləliklə, o, öz hakimiyyətini imperiya sərhədləri boyunca qəbul etdirə bildi və xəlifə əl-Müstəzir də onu sultan olaraq tanıdı.Qarışıqlıq zamanı Məlikşahın qardaşı Arqun ArslanXorasanınəsas hissəsini ələ keçirib öz bəyliyini qurmağa çalışırdı. Berkyaruq ilk əvvəl ona qarşı əmisi Börü-BarsAlp Arslanoğlunu göndərdi. Lakin o, əsir götürüldü və öldürüldü. Berkyaruq ikinci dəfə 1097-ci ildə ögey qardaşıƏhməd Səncərinkomandanlığında ordu göndərdi, lakin toqquşma olmamışdan Arqun Arslan öz kölələrindən biri tərəfindən sərt davranışlara görə öldürüldü. Berkyaruq Səncəri Xorasanın vassal hökmdarı (məliki) təyin edərək, ona öz atabəyi Əmir Qumacı və vəziri ət-Tuğraini verdi.
Berkyaruq bundan sonra şərqə yürüş edib Termezə çatdı.O, burada Qaraxanilərdən Süleyman Tigini və Mahmud Tigini özünün vassalı halına saldı. O, həm də Qütbəddin Məhəmmədi özünün Xarəzmdəki canişini təyin etdi. Bununla da Xarəzm sülaləsinin əsası qoyuldu.Lakin onun şərq mülklərini tərk etdikdən sonrabu ərazi bir sıra üsyanlara, o cümlədən Səlcuqlu şahzadəsi Dövlətşahın üsyanına qərq oldu. Berkyaruqun adı Nişapurda zərb edilən sikkələrdən xaric edilməyə başladı ki, bu da onunXorasandakıhakimiyyətinin yavaş-yavaş dağılmasından xəbər verir. Davamlı daxili məsələlərlə məşğul olan Berkyaruq, 1097-ci ildə Suriyada Birinci Səlib yürüşünə cavab verə biləcək vəziyyətdə deyildi. SəlibçilərAntakyanımühasirəyə aldılar və Mərrət ən-Nöman ələ keçirdilər. Bundan əlavə, Berkyaruqun öz aralarında vuruşan və ölkəni parçalayan Suriya Səlcuqlarına kömək etmək üçün çox az səbəbi var idi. Şimal hissəsiFəxrülmülk Rizvan, cənub hissəsi isə Şəmsəlmülk Dukak kimi Səlcuqlu şahzadələri tərəfindən idarə olunurdu. Xaçlılar Suriyaya daxil olduqda, Rizvan özünün tabe olduğu şəxs kimi Berkyaruqu tərk edərək Fatimilər tərəfinə keçdi.
Berkyaruqun üzləşdiyi ən ciddi sınaq ögey qardaşıMəhəmməd Təpərin1098 və ya 1099-cu ildə başlatdığı üsyan idi. Təpər üsyanıNizamülmülkünoğlu Muəyyidəlmülkün təşviqi ilə başlamışdı. Muəyyidəlmülk buna qədər Berkyaruqa xidmət edirdi və onun Tutuşu məğlub etməsində önəmli rol oynamışdı. O, Berkyaruq tərəfindən vəzifəsindən qovulmasından sona Təpər üçün çalışmağa başladı və onun vəziri oldu. O, özünün yeni vəzifəsindən şəxsi qısaslarını almaq üçün istifadə etdi. Bu zaman Təpəri cəmi 17 yaşında olması da Muəyyidəlmülkün şəxsi istəkləri üçün istifadə edilməsinə yol açdı. Təpərin üsyana başlamasından sonraNizamülmülkünailəsi vəİsfahanınəsilzadə ailələri onun üsyanına qatıldılar və Berkyaruqu şəhərə daxil olmağa icazə vermədilər.Üsyanın əsas başlama nöqtəsi isə Azərbaycanın Gəncə şəhəri idi.Gəncəşəhəri 1093-cü ildə Berkyaruq tərəfindən Təpərə iqta olaraq verilmişdi.
TəpərinReyiələ keçirməsi Berkyaruqun tərəfdarlarının tərəf dəyişdirmə barədə düşünmələrinə yol açdı. Bağdadın hərbi hakimi olan Səid əl-Dövlə Gövhara Təpərə qatıldı və bu da Bağdadın da Təpərin əlinə keçməsi anlamına gəlməkdə idi. Lakin müharibə son nəticəyə çatmadan 5 il davam etdi. Hətta Səncərin Berkyaruqun vassallığından çıxıb Təpər tərəfə keçməsi də heç nəyi həll edə bilmədi və Bağdad dəfələrlə əl dəyişdirdi. Berkyaruqun xəzisənin 1104-cü ildə azalması onu sülh axtarmağa məcbur etdi.Sülhə görə Təpərİraqıncənubunun,İranınşimalının,Diyarbəkirin,Mosulunvə Suriyanın hakimi elan edildi. Berkyaruq isə İsfahan da daxil olmaqla İranın yerdə qalan hissəsinin və Bağdadın hakimi oldu. Bununla belə, müqavilə çox güman ki, vəziyyətin əsl şərtlərini əks etdirmirdi. Növbəti ildə (1105) mərkəzi İslam ölkələrində Berkyaruq adına istinad edilən sikkə zərbi yox idi.İsfahana gedərkən o, Borucerd şəhəri yaxınlığında 25 yaşında vərəm xəstəliyindən vəfat etdi və yerinə onun körpə oğluII Məlikşahkeçdi.Bağdad sonradanII Məlikşahıöldürən Təpər tərəfindən tutuldu.
Təpər 20 yanvar 1082-ci ildə dünyaya gəlmişdi. TəpərBağdaddasülalənin rəhbəri kimi hakimiyyətini elan edərkən qardaşı Əhməd Səncər Xorasanda əlində daha praktiki hakimiyyəti cəmləmişdi. I Məhəmməd 1107-ci ildə Rum Səlcuqlu sultanıI Qılınc Arslanaqarşı Xabur çayı döyüşündə Hələb səlcuqlusu Fəxrülmülk Rizvanla ittifaq etmiş vəI Qılınc Arslanməğlub edilərək öldürülmüşdür.1106-cı ildə Təpərİsmailiqalası oaln Şahdizi ələ keçirdi. Buna qədər isə Səlcuqluların vassalı olanBavəndi sülaləsindənIV Şəhriyaraİsmaililərə qarşı yürüşdə iştirak etməyi əmr etdi. Şəhriyar isə bu tələbdən qəzəblənərək kömək etməkdən imtina etdi.Təpər qısa müddət sonra Əmir Çavlı rəhbərliyində Sarini ələ keçirmək üçün ordu göndərsə də, Səlcuqlu ordusu gözlənilmədən Şəhriyar və oğlu III Qarin tərəfindən məğlub edildilər. Təpər bundan sonra Şəhriyardan oğlanlarından birini İsfahana göndərməsini istədi. Oğul I Əli İsfahana göndərildikdən sonra Şəhriyarın digər oğluIII Qarinilə də Təpərin qızı evləndirildi.
Eyni zamanda Səd əl-Mülk Əbul-Məhəsin Əbi yerinə Nizamülmülkün oğlu Əhməd vəzir təyin edildi. Həmçinin atasının sahib olduğu titullar - Qavaməddin, Sədr əl-İslam və Nizam əl-Mülk - da ona təqdim edildi.Təpər vəziri Əhməd ilə birlikdə İraqa yürüş etdi və buradaBəni-Məzyəd sülaləsindənolan Seyf əl-Dövlə Sədəqə ibn Mənsuru məğlub etdi. 1109-cu ildə Təpər Əhməd iləƏmir ÇavlınıƏləmutvəOstavəndkimi İsmaili qalalarını ələ keçirməyə göndərdi. Lakin onlar heç bir uğur qazana bilməyərək geri çəkildilər.Əhməd qısa müddət sonra vəzir vəzifəsində Xatir əl-Mülk Əbu Mənsur Maybudi tərəfindən əvəzləndi. Keçmiş vəzirin sonrakı aqibəti bəlli deyil. Bəzi qaynaqların onun Bağdadda şəxsi həyatı ilə məşğul olduğunu, bəzi qaynaqlar isə 10 il müddətinə həbsə atıldığını bildirir.
I Təpər 18 aprel 1118-ci ildə vəfat etdi və onnu yerinəII Mahmudtaxta çıxdı. Lakin sülalə içərisində real gücü  əlində saxlayan real olaraq Əhməd Səncər idi.
Təpər sultanlığın qərb torpaqlarında əlində real hakimiyyəti toplayan son sultan idi. Onun ölümündən sonra imperiyada vəziyyət həddindən artıq pisləşdi. Bürokrat və yazıçı olan Ənuşirvan ibn Xalid (ö.1137/1139) qeyd edir ki:
Təpər dövrün tarixçiləri tərəfindən əsasən müsbət obraz kimi təqdim edilir. Tarixçi İmadəddin əl-İsfahaniyə (1201-ci ildə vəfat edib) görə, Təpər "Səlcuqlar sülaləsinin kamil insanı və onların ən güclü "döyüş atı"" idi.
Onun yürüşlərinin çoxluğu bir neçə ədəbiyyat əsərinin də meydana çıxmasına yol açmışdır.
Mahmudun hakimiyyətinin ilk illərində atasının yaxını olmuş vassalKakaveyhilər sülaləsindənII Qarşaspnüfuzdan düşdü. Yayılmış şayiələr əsasında Mahmud onun həbs edilməsini əmr etdi. Ordu onu həbs etdi və torpaqları bir başqa əmirə iqta olaraq verildi. Lakin Qarşasp həbsdən qaçıbYəzdəgeri döndü. O, buradan Mahmudun rəqibi Səncərə müttəfiqlik üçün müraciət etdi. Səncərin bacısı Qurşaspın arvadı idi. Qarşasp Səncəri müasir İranın mərkəzini necə ələ keçirilməsi barədə xəbərdar etdi və onları tutmağa dəvət etdi. Səncər bunu qəbul edərək 1119-cu ildə qərbə ordu göndərdi. Onnu ordusu 5 yerli hakim ilə birlikdə MahmuduSavədəməğlub etdilər.Qələbədən sonra Səncər Qurşaspın mülklərini özünə geri qaytardı.
Səncər daha sonraBağdadaqədər irəlilədi, bundan sonra Mahmud Səncarın qızlarından biri ilə evlənib əmisinin varisi oldu və Şimali İran strateji ərazilərdən imtina etməyə məcbur oldu.
Mahmudungənc qardaşı Məsud 1120-ci ildə ona qarşı üsyana başladı. Lakin iki qardaş arasındakı müharibə növbəti il Mosul atabəyi Ağsunqur Bursuqinin müdaxiləsi ilə sonlandı və məsud bağışlanıldı. 1126-cı ildə Ağsunqur öldürüldü. Onun ölüm əmrinin Mahmud tərəfindən verildiyi güman edilir. 1129-cu ildə Mahmud xəlifə əl-Mustarşidin rəhbərliyində ona qarşı başlamış üsyanda dəstək aldığı İmaməddin Zənginin suriya və Şimali İraqdakı hakimiyyətini tanıdı. Mahmud özü İsfahanda yaşamaqda idi, onun İraqı idarə edənşihnəsiisə Bağdadda fəaliyyət göstərirdi.
Mahmud 27 yaşında ikən, 11 sentyabr 1131-ci ildə vəfat etdi.Onun ölümündən sonra oğlu Davud, qardaşları Məsud, Süleymanşah vəII Toğrulhakimiyyət üstündə müharibəyə başladılar. Onun bir digər oğlu Alp Arslan Mahmudoğlu isə atabəyZəngininhimayəsində Mosul hakimi idi.
Əhməd Səncər əvvəlcə üç qardaşı və bir qardaşı oğlu –I Mahmud,Börküyarıq,II MəlikşahvəMəhəmməd Təpərolan taxt müharibələrində iştirak etmişdi. 1096-cı ildə qardaşı Məhəmməd Təpər tərəfindən Xorasan əyalətini idarə etmək üçün vəzifələndirildi.Növbəti illərdə Əhməd Səncər İranın böyük bir hissəsinin hökmdarı oldu və 1118-ci ildə Böyük Səlcuq imperiyasının tək hökmdarı oldu.Lakin bu zaman İraqda başqa bir sultanII Mahmudda var idi və o, II Qarşasp ilə bağlı məsələlərin sonunda Əhməd Səncərə tabe olmuşdu. Bu ikisi arasında baş vermiş Savə döyüşündə ismaililər də iştirak edirdilər və Səncəri dəstəkləyirdilər.[[Fayl:Ahmad Sanjar.jpg|thumb|XIV əsrdəCəmi ət-Təvarixəsərinə çəkilmiş rəsm əsəri. ƏsərdəSultan Əhməd SəncərSəlcuqlu taxtında təsvir edilmişdir.
1141-ci ildəƏhməd SəncərQaraxitaylarınyaratdığı təhlükəni aradan qaldırmaq üçünSəmərqəndyaxınlığındaKatvan döyüşündəonlarla üz-üzə gəldi. Uzun karyerasında ilk məğlubiyyətini aldı. Məğlubiyyət ilə birlikdə o, özünün ordusunu demək olar ki, tamamilə itirdi. Yalnız 15 süvarisi ilə birlikdə canını qurtarmağı bacardı. Döyüşün nəticəsində Sır-Dəryanın şərqindəki bütün Səlcuq torpaqlarını itirdi.
1153-cü ildə Əhməd Səncər gözlənilməz şəkildə daha bir məğlubiyyətlə qarşılaşdı. O. bu dəfəöz tayfası tərəfindən məğlub edildi və əsir alındı. O, 1156-cı ilə qədər əsirlikdə qaldı.Bu məğlubiyyət imperiyada xaosa səbəb oldu. Qələbə qazanan türkmənlər Xorasanı nəzarətsiz ələ keçirərək əyalətə və Səncərin nüfuzuna böyük ziyan vurdular. Əhməd Səncər 1156-cı ilin payızında əsirlikdən qaçdı, lakin 1157-ci ildəMərvdəvəfat etdi. Onun ölümündən sonra Xorasanda türkmən tayfaları və digər güclər arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başladı. 1181-ci ildəXarəzmşahtaxtına iddia edən SultanşahXorasanüzərində nəzarəti ələ keçirdi. Lakin 1192-ci ildəQurihökmdarları tərəfindən Mərv yaxınlığında məğlub edildi və torpaqlarını itirdi. Quri hökmdarları 1200-cü ildə Sultanşahın varisiƏlaəddin Təkişinölümündən sonra Xorasanın bütün ərazisini, qədim Qumes bölgəsinə qədər ələ keçirdilər.1204-cü ildəAndxud döyüşündəQurihökmdarlarının məğlubiyyətindən sonra Xorasan tamamilə Xarəzmşahlar tərəfindən fəth edildi.
Səncərin ölümü Səlcuqlu imperiyasının sonu anlamına gəlməkdədir. Çünki bu ölümdən sonra sülalənin ayrı-ayrı üzvləri yalnız İraq,Azərbaycanvə anadolunu idarə etməkdə idilər. Səncər səlcuqluların ən güclü hökmdarlarından biri hesab edilir və monqol işğallarına qədərki ən uzun müddətli hakimiyyətdə olmuş şəxsdir.
Əhməd Səncərin Mərvdəki məqbərəsi1221-ci ildəToluy xanınbaşçılıq etdiyi monqollar tərəfindən dağıdıldı.Monqollar Xarəzmə etdiyi dağıdıcı yürüşlər zamanı Mərvi talan edərək, müasir mənbələrə görə 700,000 nəfəri qətlə yetirmişdilər.Bununla belə, müasir tədqiqatçılar bu rəqəmlərin şişirdilmiş olduğunu hesab edirlər.
1092-ci ildəI Məlikşahınölümündən sonra imperiyada hakimiyyət və bölgələrin bölüşdürülməsi üstündə qardaşı və dörd oğlu arasında mübarizə başladı. Eyni zamanda Məlikşahın zindanından qaçmağı bacaran Süleyman Qutalmışoğlunun oğluI Qılınc Arslanda atasının köhnə torpaqlarında hakimiyyət iddiasını irəli sürdü.İranda Məlikşahın dörd yaşlı oğlu I Mahmud sultan elan edildi, lakin onun imperatorluğu qardaşları -İraqdaBerkyaruq,BağdaddaI Məhəmməd,XorasandaƏhməd Səncərtərəfindən tanınmadı. Bundan əlavə, Məlikşahın qardaşıI Tutuşda taxta iddiasını irəli sürdü, lakin 1096-cı ilin fevralındaBerkyaruqilə döyüşdə öldürüldü.Onun oğlanlarıFəxrülmülk Rizvanvə ŞəmsülmülkDukakmüvafiq olaraqHələbvəŞamıirsi mülk olaraq aldılar. Bu iki qardaş da Suriyadakı hakimiyyət üstündə mübarizəyə başladılar və əllərindəki torpaqları da digər bir-biri ilə döyüşən əmirlər arasında bölüşdülər.
1118-ci ildə üçüncü oğulƏhməd Səncərimperiyada hakimiyyəti ələ aldı. Onun qardaşıI Məhəmmədinoğlu isə onun hakimiyyətini tanımadığını bildirdi vəII Mahmudadı ilə özünü sultan elan edərəkBağdadayerləşdi. Bu ikisi əslində imperiyanın şərq və qərb bölgələrinin sultanı kimi taxtda oturmaqdaydılar. Sonradan isə Səncər Mahmudu məğlub etməyi bacardı və əsas sultan oldu. Mahmud isə torpaqlarının bir hissəsini itirsə də,Bağdaddasəltənətini davam etdirdi. O. 1131-ci ildə həyatını itirdi və özündən sonra oğlu ilə qardaşları arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başladı.
Nominal Səlcuqlu ərazisinin digər yerlərindən biri olan Suriyanın şimal-şərqində vəMesopotamiyanınşimalında Artuqilər var idi; onlar 1098-ci ilə qədərQüdsənəzarət etdilər.Danışməndilər sülaləsi Şərqi Anadoluda və Suriyanın şimalında formalaşdı. Danişməndilər torpaqlar uğrunda Rum sultanlığı ilə münaqişə içində idilər.Kürbuğa adlı atabəy isə Mosulda öz hakimiyyətini qurdu.
İlk Səlib yürüşüzamanı Səlcuqlu imperiyasının parçalanmış ərazilərində formalaşan qurumlar səlibçilərə qarşı birləşmək əvəzinə daha çox öz hakimiyyətlərini möhkəmlətmək və qonşularının ərazisi hesabına oz torpaqlarını böyütmək niyyətində idilər.
Əslində Səlib yürüşlərinin başlanışının özündə Səlcuqlu dövləti amili mövcud idi. SəlcuqlularınMüqəddəs Torpaqlarda vəBizansyeni geniş ərazilər əldə etməsi xristianları narahat etmişdi. Bu kontekstdə, 1095-ci ildə Bizans imperatoruI Aleksios KomnenosSəlcuqlu türklərinə qarşıPiacenza Şurasındanhərbi yardım istədi.Bunu ilin sonundaKlermont Şurasıizlədi, bu müddət ərzində PapaII UrbanBizansın hərbi yardım tələbini dəstəklədivə həmçinin sadiq xristianları Yerusəlimə silahlı həcc ziyarətinə getməyə çağırdı.
Bu çağırışQərbi Avropanınbütün sosial təbəqələri arasında coşğulu populyar reaksiya ilə qarşılandı.Fransızkeşişi Hermit Peterin başçılıq etdiyi minlərlə, əsasən yoxsulxristianlardanibarət dəstələr ilk yürüşə qatılanlar idilər."Xalqın Səlib yürüşü"Almaniyadankeçib vəReynboyu qırğınlarıda daxil olmaqla, geniş miqyaslı antiyəhudi fəaliyyətlərinə cəlb olundu.AnadoludaBizansın nəzarəti altında olan əraziləri tərk edərək, 1096-cı ilin oktyabrında Qırxkeçid döyüşündəAnadolu SəlcuqluhökmdarıI Qılınc Arslanınbaşçılıq etdiyi türk pusqusuna düşərək məhv edildilər.
Beləliklə, Səlcuqlular 1096-cı ildə Xalqın Səlib yürüşünü asanlıqla məğlub etdilər, lakin sonradan gələnŞahzadələrin Səlib yürüşününirəliləməsini durdura bilmədilər. Bu yürüş zamanı Qüds yolu üzərindəki önəmli şəhərlər olanNikaea,İkonium,Kaesarea Mazaka,Antioxuələ keçirdilər.
Lakin ikinci dalğada iştirak edən peşəkar hərbçilər Anadolu Səlcuqlularının yeni paytaxtıİznikiələ keçirməyi bacardılar.Səlibçilər Anadoluda irəlilədikcə Səlcuqlu Qılınc Arslan da onlar mübarizə aparırdı. Əskişəhər ətraflarında baş vermişBirinci Dorileon döyüşündədə onun orduları məğlub oldular.Bu məğlubiyyətdən sonra Qılınc Arslan səlibçilərlə birbaşa döyüşə girməmək qərarına gəldi və onları uzaqdan müşahidə etməklə kifayətləndi.
Anadoludan çıxdıqdan sonra səlibçilər 20 oktyabrdan 3 iyuna qədər Səlcuqlu hakimiyyəti altındakıAntioxiyaşəhərini mühasirəyə aldılar. Sonunda şəhər səlibçilərin əlinə keçdi.Kürbuğarəhbərliyində Səlcuqlular tərəfindən köməyə göndərilən Səlcuqlu ordusu isə artıq səlibçilərin əlində olan şəhəri mühasirəyə almalı oldu.NəticədəAntioxiyadöyüşü baş verdi. Döyüşdə qələbə qazanan səlibçilərI Bohemondunrəhbərliyində Antioxiya knyazlığını yaratdılar.
Səlibçilər nəhayət 1099-cu ildəMüqəddəs Torpaqlarıələ keçirdilər və ilk səlibçi dövlətləri formalaşdırdılar. Bu zaman səlcuqlular artıq şəhəriFatimilərəitirmişdilər. Beləki 1098-ci ildə, yəni onu səlibçilərə itirməmişdən az əvvəl şəhər Fatimilər tərəfindən ələ keçirilmişdi.
Səlcuqlu komandanlarından olan ElqaziEdessa qraflığınıyağmaladıqdan sonra səlibçilərlə sülh imzaladı 1121-ci ildə o, böyük bir ordu ilə şimala doğru yürüşə başladı. Bu yürüşdə ona kürəkəni Sədəqənin vəGəncəhakimi Sultanməlikin də dəstələri iştirak edirdilər. Bu orduGürcü krallığınıələ keçirdilər.Gürcü kralıIV David40 min gürcüdən, eləcə də 5 min monaspa qvardiyaçısından, 15 min qıpçaqdan, 300 alandan və 100 fransız səlibçidən ord toplayaraq onun ordusuna qarşı çıxdı. 12 avqust 1121-ci ildə səlcuqlular ağır şəkildə məğlub edildilər və bir neçə gün boyunca gürcülər tərəfindən təqib edildilər. Döyüş Elqazi qoşunlarının təzyiqi altında olan səlibçi dövlətlərə kömək etdi. Latın knyazlıqlarının əsas düşməninin zəifləməsiII Baldvinin dövründə Qüds Krallığına da sərf etdi.
Bu dövrdə Səlibçi dövlətlərlə münaqişələr ara-sıra baş verirdi.Birinci Səlib yürüşündənsonra getdikcə daha çox müstəqillik qazanan atabəylər, ərazilər uğrunda mübarizə apararkən tez-tez bir-birilərinə qarşı Səlibçi dövlətlərlə müttəfiqlik qururdular. Mosulda Zəngi,Kürboğanınyerinə hakimiyyətə keçərəkSuriya atabəylərininkonsolidasiyasını uğurla başladan şəxs oldu. 1144-cü ildə Zəngi, Edessa qraflığının ona qarşıArtuqilərləmüttəfiq olmasından sonra Edessanı ələ keçirdi. Bu hadisə İkinci Səlib yürüşünün başlanmasına səbəb oldu.
Səlib yürüşündə sonra bölgədə formalaşdırılan xristian qraflıqlarından ən şimalda yerləşəni Edessa ən zəifi idi. O, mütəmadi olaraq Səlcuqlu bəyliklərinin hücumuna məruz qalırdı.Edessa qraflığının hökmdarıII Baldvin1104 Səlcuqlu əmiriSökmənilə döyüşdə məğlub olduqdan sonra əsir götürüldü. 1122-ci ildəII BaldvinvəI Joslenikinci dəfə əsir düşdülər. 1125-ci ildəAzaz döyüşündənsonra Edessa qismən bərpa olunsa da, 1131-ci ildə I Joslen döyüşdə həlak oldu. Onun varisiII JoslenBizans İmperiyasıilə ittifaqa məcbur qaldı. Lakin 1143-cü ildə həm Bizans imperatoru II İoann Komnen, həm də Qüds kralı Fulk vəfat etdilər.Bundan əlavə, Joslen Tripoli qrafı və Antioxiya şahzadəsi ilə də münaqişəyə girmişdi ki, bu da Edessanı güclü müttəfiqlərdən məhrum etdi. Belə bir şəraitdə Mosulun səlcuqlu atabəyi Zəngi Hələbi 1128-ci ildə ələ keçirdi.
II JoslenArtuqilərlə ittifaqa girdi və onlarınHələbəedilən yürüşünə dəstək olmaq üçün ordusu ilə birlikdə şəhərdən çıxdı. Səlcuqlu atabəyiI İmadəddin Zəngibundan istifadə edərəkEdessanımühasirəyə aldı və 24 dekabr 1144-cü ildə şəhəri ələ keçirdi. Bu qələbə onun bütün müsəlman dünyasında məşhurlaşmasına yol açdı.1145-ci ildə Edessanın itirilməsi xəbəri Avropaya çatdı. Papa İkinci Səlib yürüşünün başladılması barədə əmr verdi. İkinci yürüş birincidəkindən daha yaxşı planlanmışdı vəAvropanınməşhur kralları tərəfindən rəhbərlik ediləcəkdi.Bölgədəki müsəlman dövlətlərin sahib olduqları döyüşçülər əsasən türklərdən ibarət idilər və çox yaxşı təlim görməklə birlik də, yaxşı da silahlanmışdılar.Anadoluyadaxil olan səlibçiləri ilk qarşısına çıxan rəqib yenə də Anadolu Səlcuqluları oldu. Burada yürüşə rəhbərlik edən krallardan biri olan Konradfransızlarıgözləmədi və ordusunu iki hissəyə bölərək Səlcuqluların paytaxtı Konyaya yönəldi. Konyaya qədərki bölgələr əsasən türk köçərilər tərəfindən idarə edilirdilər.Konrad şəraiti düzgün dəyərləndirə bilməmişdi.Səlcuqlular Konradın ordusunu 1147-ci ildə baş vermiş İkinci Dorileon döyüşündə darmadağın etdilər.Bu döyüşdə Səlcuqlular ənənəvi saxta geri çəkilmə taktikasından istifadə etdilər və sonra onları təqib etmək üçün əsas ordudan ayrılan kiçik alman süvarilərinə hücum etdilər. Ordusu günbəgün əriyərkən KonradKonstantinopoladoğru geri çəkilməyə başladı. Türklər durmadan hücum edib və tez zamanda da geri çəkilirdilər.Konradın ögey qardaşının rəhbərliyində sahil hissəsinə göndərdiyi hissəsi isə eyni formada 1148-ci ildə məğlub edildi.Otto tərəfindən başçılıq edilnə bir başqa dəstə isə Laodikea adlı yerdə 16 noyabr 1947-ci ildə Səlcuqluların pusqusuna düşdü. Onun dəstəsinin tamamı ya öldürüldü, ya da əsir edilərək qul kimi satıldı.
Növbəti dalğdafransızvəalmanqüvvələri birlikdəAnadoluyadaxil oldular. Dekabrda Efesə çatdıqları zaman Səlcuqluların onlara hücuma hazırlaşdıqları xəbərini eşitdilər. 24 dekabr 1947-ci ildə baş vermiş döyüşdə bu ordunun komandanı fransız Lüdovik qələbə qazandı. Bundan sonra onlar bir başqa Səlcuqlu pusqusundan da qurtula bildilər.Laodikeyaya1948-ci ilin yanvarında çatdılar. 6 yanvar 1148-ci ildə səlibçi ordusuna səlcuqlular tərəfindən ağır zərbə vuruldu. Anadoluda müəyyən qədər irəlilədikdən sonra səlibçi ordusuna vurulan zərbələrə və ərzaq qıtlığına görə Lüdovik artıq quru ilə getmək istəmədi vəAntioxiyayagetmək üçün donanma toplamağa başladı.Gəmilər tufan və başqa səbəblərə görə tam şəkildə gəlib çıxmadı, gələnlərə isə Lüdovik və köməkçiləri, onlara yaxın adamlar mindilər. Yerdə qalanlara isə Antioxiyaya piyada getmək əmr edildi. Bunların hamısı ya Səlcuqlular tərəfindən, ya da xəstəliklərə görə yolda həyatlarını itirdilər.1148-ci ildəMüqəddəs Torpaqlarasağ gələ çatan səlibçilər və oradakı xristian hərbi birləşmələr Dəməşqi mühasirəyə aldılar. Zənginin oğlu olan və onu Hələb atabəyi olaraq vəzifədə əvəz edən Nurəddin, 1147-ci ildə başlayan İkinci Səlib yürüşünə qarşı çıxmaq üçün bölgədə müttəfiqlik sistem yaratmışdı.Dəməşqi idarə edən Səlcuqlu əmir sülalələrindən olanBörilərtərəfindən idarə edilirdi və onların yardımın Səlcuqlu Zəngi atabəyləri də gəlmişdi. 24-28 iyul 1148-ci illərdə gedən mühasirədə səlibçilər məğlub edildilər.
Əhməd Səncər,MavəraünnəhrdəQaraxanilərin,ƏfqanıstandaQurilərin, eləcə də müasirQırğızıstandaQarluqlarınüsyanlarını yatırmaq və şərqdən gələnQaraxitaylarınköçəri hücumlarını dayandırmaq üçün mübarizə aparırdı. Qara-xitaylar Çinin şimalında yaşamaqda idilər, lakin 1125-ci ildə orada məruz qaldıqları hücumdan sonra Qərbə doğru hərəkət etməyə başlamışdılar.
OnlarYelü Daşininrəhbərliyində Qaraxanilərin şərq qolunun mərkəzi olan Balasaqunu ələ keçirdilər. 1137-ci ildə onlar Səlcuqilərin vassalı olan Qaraxanilərin qərb qolunu daXücənddəməğlub etdilər. Bundan sonra Qaraxani hökmdarı II Mahmud özünün suvereni Səlcuqlu Əhməd Səncərə yardım üçün müraciət etdi.1141-ci ildə Səncər ordusu ilə birlikdəSəmərqəndəgəldi. 1141-ci ildə Səncər öz ordusu ilə Səmərqəndə gəldi. Səlcuqluların torpaqlarını zəbt etmək üçün xarəzmlilərin (o vaxtlar həm də Səlcuqların vassalı idi) dəvət etdiyi Qara-xitaylılar, həmçinin Qaraxanlılar və Səlcuqlarla qarşıdurmada olan Qarluqların çağırışına müsbət cavab verdilər.Tərəflərin qüvvələri barədə çox müxtəlif məlumatlar verilməkdədir. Qara-xitaylar üçün 20 min-300 min, hətta 700 minrəqəmləri qaynaqlarda qeyd edilməkdədir, Səlcuqlular üçün isə 100 min rəqəmi bildirilməkdədir.Lakin Qara-xitaylara 30-50 min nəfərlik Qarluq süvarisinin də yardım etdiyi bildirilir.Modern müsəlman qaynaqlar bildirir ki, tərəflərin döyüşçü sayı təxminən eyni olub.
Döyüş 9 sentyabr 1141-ci ildə Səmərqəndin şimalındakıKatvandüzənliyində baş verdi.Qara-xitaylar hücum edərək Səlcuqlu ordusunu mühasirəyə aldılar və mərkəzdəki qüvvələrini səmərqəndin 12 kilometrliyində yerləşənDarğamageri çəkilməyə məcbur etdilər. Nəticədə bütün Səlcuqlu ordusu darmadağın edildi və sultan canını güclə qurtara bildi. Döyüşdə itkilərin sayı barədə müxtəlif məumatlar vardır və 11 mindən 100 minə qədər dəyişməkdədir.
Səncərin şərqdən gələn təhlükəni aradan qaldıra bilməməsi nəticəsində Səlcuq İmperiyasıSırdəryaçayına qədər bütün şərq ərazilərini itirdi və Qərbi Qaraxanilər kimi vassallıq əraziləriÇintarixşünaslığında Qərbi Lyao kimi tanınan Qara-xitaylar tərəfindən ələ keçirildi.
Tarixçi əl-Hüseyninin bildirdiyinə görə, Yelü Daşi döyüşdən sonra bu sözləri demişdir:
1153-cü ildəOğuz türkləriüsyan edərək Səncəri əsir aldılar. O, üç il sonra qaçmağı bacardı, lakin bir il sonra vəfat etdi.ZəngilərvəArtuqilərkimi atabəylər yalnız nominal olaraq Səlcuq sultanına tabe idilər və ümumiyyətlə Suriyanı müstəqil idarə edirdilər. Səncər 1157-ci ildə vəfat etdikdən sonra imperiya daha da parçalandı və Atabəylər tamamilə müstəqil oldular.
Ayrılmış dövlətlər və sülalələr bunlar idi:
İkinci Səlib yürüşündənsonra, Nurəddinin generalı Əsədüddin ŞirkuhMisirdəFatimi torpaqlarında öz hakimiyyətini qurdu. Onu bu vəzifəsindəSəlahəddin Əyyubiəvəz etdi. Səlahəddin Nurəddinə qarşı üsyan başlatdı və Nurəddinin ölümündən sonra onun dul arvadı ilə evlənib Suriyanın əsas hissəsini ələ keçirdi. Beləliklə də,Əyyubi sülaləsininəsası qoyuldu.
Digər cəbhələrdən biri olan müasir Gürcüstan ərazilərində yerləşən gürcü krallığı regional gücə çevrildi və öz ərazisini Böyük Səlcuq imperiyası əraziləri hesabına genişləndirməyə başladı. Kilikiyadakı erməni çarlığı da güclənməyə başlamışdı. Abbasi xəlifəsi ən-Nasir də xilafət üzərində yenidən haqq iddia etməyə başladı və Xarəzmşah Təkəş ilə ittifaq formalaşdırdı.
Kiçik bir müddətlik olsa daIII ToğrulAnadoluistisna olmaqla bütün Böyük Səlcuq torpaqlarının sultanı olmağı bacardı. O, hakimiyyətinin çoxunu şəhərlər ələ keçirərək keçirdi.Bu proses əsnasında Rey kimi bəzi şəhərlər də dağıdıldı. Lakin onun hakimiyyəti dağıdılmış şəhərlərin bərpa etdirilməsinə kifayət edəcək qədər uzun olmadı.III ToğrulXarəzmşahƏlaəddin Təkiştərəfindən məğlub edildi və nəhayət 1194-cü ildə Böyük Səlcuqlu dövləti süqut etdi. Köhnə imperiyadan yalnız Anadoluda Səlcuqları varlıqlarını davam etdirdilər.
Səlcuqların yerinə bölgənin əsas imperiyası kimi Xarəmzşahlar ortaya çıxdılar. Lakin 1219-1220-ci illərdə monqol işğalı ilə onların hegomonluğu uzun müddət davam etmədi.
Rum sultanlığı, yəni səlcuqluların sonuncu qalıntıları XIII əsrin ikinci yarısında Anadolunun monqollar tərəfindən işğalı zamanı faktiki olaraq sonlandı və kiçik bəyliklərə parçalandı. Bu bəyliklərdən biri olanOsmanlıbəyliyi tədricən digərlərindən daha güclü olaraq ortaya çıxdı və onların ərazilərini ələ keçirdi.
Səlcuq hakimiyyətiI Məlikşahdövründə öz zirvəsinə çatmış vəQaraxaniləriləQəznəvilərSəlcuqların hakimiyyətini tanımaq məcburiyyətində qalmışdılar.Səlcuqların hakimiyyəti qədim Sasanilər dövləti ərazilərində –İranvəİraqdatəsis edilmiş vəAnadolunu,Suriyanı, eləcə dəMərkəzi Asiyanınbəzi hissələrini və müasir Əfqanıstanı əhatə edirdi. Onların idarəetmə sistemi türklərin köçəri mədəniyyətlərinin adi qəbilə təşkilatına əsaslanırdı və "ailə federasiyası" və ya "ulus dövlət" modelini xatırladırdı.Bu təşkilatda baş ailənin aparıcı üzvü öz torpaqlarını ailə üzvlərinə muxtar ulus olaraq bölüşdürürdü.
Böyük Səlcuqlular öz köçəri mənşələrini yüksək qiymətləndirir və sultanları durmadan müxtəlif paytaxt şəhərlərinə səfərlər edirdilər. Bu səfərlər, eləcə də sultanların tez-tez hərbi yürüşlərdə iştirak etmələri ilə əlaqədar olaraq, vəzir daha böyük əhəmiyyət qazanır və mülki, hərbi və dini işlərin idarəsini öz idarəsinə – "ali divan"a (divan əl-əʿla) cəmləyirdi.{sfn|Bosworth|1995|p=434}} Divan əl-əʿla daha sonra müxtəlif şöbələrə bölünmüşdü: tuğrai və ya məmālik munşisinin rəhbərliyindəki kargüzarlıq (divan əl-inşa və’t-tuğra, həmçinin divan əl-rəsail adlanırdı), məmālik müstəvfisinin rəhbərliyindəki mühasibat şöbəsi (divan əl-ziməm və’l-istifa), məmālik müşrifinin nəzarət etdiyi maliyyə nəzarət idarəsi (divan əl-işraf və ya divan əl-muamalat) və əriz rəhbərliyindəki ordu şöbəsi (divan əl-arz və ya divan əl-cəyş), bu şöbə isə öz növbəsində əsgər toplanışı və təchizat bürosu (divan əl-rəvatib) və maaşlar və iqta torpaqlarının idarə edilməsi bürosuna (divan əl-iqta) bölünmüşdü.Bundan başqa, bəzi dövrlərdə mövcud ola bilmiş kiçik idarələr də qeyd edilir: şikayətlərin həllinə məsul idarə (divan əl-məzalim), dövlət xəzinəsi (beyt əl-mal) və sultanın şəxsi xəzinəsi (beyt əl-mal əl-xass), müsadirə idarəsi (divan əl-musadara), torpaq vergisi idarəsi (divan əl-xərac) və dini vəqf idarəsi (divan əl-əvqaf). Həmçinin bir poçt idarəsi (divan əl-bərid) mövcud idi, lakin sonradan istifadə edilməz hala gəlmişdi.Bu sistemin qismən vilayət mərkəzlərində də təqlid edildiyi ehtimal edilir.
Səlcuqluların ilk paytaxtıXorasandayerləşən vəİpək yolununüzərindəki şəhərlərdən olanNişapurşəhəri idi.1038-ci ildə şəhərə yerləşən Toğrul özünü burada sultan və şəhəri dövlətinin paytaxtı elan etmişdi.Lakin sonradan imperiyanın əsas mərkəzi qərbə doğru fetdikcə şəhər də əvvəlkini əhəmiyyətini itirdi. Bundan sonra şəhər 1154-cü ildəOğuz türkləritərəfindən yağmalandı,eyni zamanda XII və XIII əsrlərdə böyük zəlzələlər də oldu. Bunlar da şəhərin əvvəlki əhəmiyyətini itirməsinə təsir göstərdi.Səlcuqluların paytaxtlarından biri olan Rey şəhəri onlaraBuveyhilərinpaytaxt şəhərlərindən biri olmuşdu.Şəhər rəsmi məktubların və əmrlərin çatdırılması üçün poçt sistemi ilə təmin edilmişdi.Səlcuqlu paytaxtı olan zaman şəhər sürətli inkişaf etmiş və böyük bazara sahib olmuşdur.Bu bazardan təkcə şəhərin özü deyil, ətrafdakı yerlərdə faydalanmışdırlar. Belə yerlərdən biri də o zaman kiçik məntəqə olan Tehran idi.Tehranbu zamanReybazarına bağlı ipəkçilik mərkəzinə çevrilmişdi.Rey şəhərinin bu dövrdən ən böyük sağ qalmış abidəsiToğrul qülləsidir. Qüllənin Səlcuqilərin qurucusu Sultan Toğrula həsr edildiyi düşünülür.Toğrul tərəfindən 1050-1051-ci illərdə İsfahan paytaxt şəhərinə çevrildi. Bundan sonra uzun müddət bu şəhər Səlcuqlu imperiyasının əsas şəhəri statusuna sahib oldu və 118-ci ilə qədər əasas paytaxt hesab edildi.
Səlcuqlar 1040-1157-ci illər arasında İslamMərkəzi AsiyasıvəYaxın Şərqüzərində tam hakimiyyət həyata keçirmişlər. İmperiyanın əksər dövrlərində qərb və şərq olmaqla iki hissəyə bölünmüş və vahid paytaxt və ya siyasi mərkəzi olmamışdır. Şərqdə Səlcuq hakimiyyətinin əsas mərkəzi indikiTürkmənistanərazisində yerləşən Mərv olmuşdur. Qərbdə isə Səlcuq hökmdarlarının vaxtaşırı yaşadığı müxtəlif şəhərlər paytaxt funksiyasını yerinə yetirmişdir:Rey,İsfahan,Bağdadvə daha sonra Həmədandan idarə olunmuşdur. Bu qərb əraziləri "İraq Sultanlığı"kimi tanınırdı. 1118-ci ildən sonraİraq Səlcuqhökmdarları əsasən Mərvdən idarə edən və "Əl-sultan əl-ə'zəm" (Ən böyük Sultan) titulunu daşıyan Səlcuq sultanı Səncərin suverenliyini tanımışlar. İraq Səlcuq hökmdarları tez-tez "Kiçik Səlcuqlar" olaraq adlandırılmışdır.
Səlcuq İmperiyasının ideoloji xarakteri, əsasən, Abbasilər xilafətinin imperiya sistemindən qaynaqlanan Samanilər və Qəznəvilər krallıqlarından təsirlənmişdir. Səlcuqlar tərəfindən istifadə olunan ictimai simvolizmin bir hissəsi, məsələn, tuğra, türk mənşəli idi.
Mədəni və dil baxımından yüksək dərəcədə Türk-İran ənənəsinə əsaslanmış Səlcuqlar bu ənənənin inkişafında mühüm rol oynamış və hətta bu mədəniyyətini Anadoluda yaymışdırlar.
Səlcuq sultanları öz sikkələrində şahənşah (Şahların Şahı) titulundan istifadə etmiş və hətta qədim Buveyhi titulunu – "İslamın Şahənşahı" qəbul etmişdilər.Sultanlıqdan kiçik olan şahzadələr üçün "məlik" titulu istifadə olunurdu.Abbasilərkimi,Səlcuqlarda inkişaf etmiş yerli bürokratiyasından istifadə edirdilər.İmperiyanın şimal-qərb hissələrində türklərin yerləşdirilməsi qonşu dövlətlərin hücumlarından müdafiə məqsədini güdür və bu ərazilərin tədricəntürkləşməsinəsəbəb olmuşdur.
XII əsr şairiNizami Əruziyəgörə, bütün Səlcuq sultanlarının poeziyaya marağı olmuş və bu, onların himayəsi altında yazılmış geniş şeirlər toplusunda özünü göstərmişdir. Bu, artıqToğruldövründə başlanmış, nəticədə o, ərəb və fars şairləri tərəfindən təriflənmişdir. Lakin o, bu şeirləri anlamamışdır. Son Səlcuq sultanı III Toğrul isə fars şeirləri ilə məşhur idi. Zahir əd-Din Nişapurinin "Səlcuqnamə" əsəriIII Toğrulahəsr edilmiş ola bilər.
Toğrulərəbvəfars dilindəntürk dilinə tərcümə etmək üçün vəzirinə güvənirdi.Oğuz mahnıları Toğrulun xəlifənin qızı ilə evliliyi zamanı ifa olunurdu. Daha sonraMahmudkimi sultanlar fars dili ilə yanaşı ərəb dilində də danışa bilirdilər, lakin öz aralarında hələ də türk dilindən istifadə edirdilər. Türk dilinin əhəmiyyətini sübut edən ən əhəmiyyətli əsər,Bağdaddaxəlifə əl-Müqtədi üçünMahmud əl-Qaşqarinintopladığı Türk-Ərəb lüğəti və ya "Divanü Lüğat-it-Türk"dür. Bununla belə, "Divan"dan başqa, Səlcuq İmperiyasından türk dilində heç bir əsər günümüzə çatmamışdır.Bozqır ənənələri Səlcuqların evliliklərinə təsir etmişdir.Məsələn, Toğrul qardaşı Çağrının dul həyat yoldaşı ilə evlənmişdir ki, bu da İslamda xoş qarşılanmırdı. Səlcuqların mərasimləri Abbasilər modelinə əsaslanmış, lakin bəzən qədim İran mərasimləri də icra edilmişdir.
985-ci ildə səlcuqlular köçdükləriCəndşəhərindəİslam dininiqəbul etmişdilər.Səlcuq türkləri İrana gəldikdən sonra mədrəsələrin tikintisinə himayədarlıq etdilər. Bu da tədricən İslamın sünni məzhəbinin dominat olmasına yol açdı.Sultan Səncərin ölümünə qədər səlcuqlular sünni dindarlar idilər və onların sayəsində bu məzhəb İraqda, İranın qərbində hakim məzhəbə çevrilmişdi.
1046-cı ildə ToğrulNişapurşəhərində əl-Sultaniyyə mədrəsəsini inşa etdirdi.Bu zaman Çağrı bəy də Mərv şəhərində başqa bir mədrəsənin əsasını qoydu.Toğrul və daha sonralarAlp Arslanbu mədrəsələr üçün sünniliyin hənəfi qoluna mənsub olan qazıları bu mədrəsələrdə fəaliyyət göstərməyə və xütbə oxumağa təyin etdilər. 1063-cü ildə İran və Xorasan boyunca səpələnmiş və əsası səlcuqlu sülaləsi üzvləri tərəfindən atılmış 25 mədrəsə fəaliyyət göstərməkdə idi.12-ci əsrdə təkcə Bağdadda fəaliyyət göstərən 30-dan çox mədrəsə var idi.
1056-cı ildə Toğrul Bağdadın yeni salınmış və ətrafı divarlarla əhatələnmiş yeni məhəlləsində Cümə məscidinin inşasını başlatdı.Bu yeni məhəllə şəhərin bir-biriləri ilə tez-tez münaqişəyə girən sünni və şiə icmalarını ayırırdı.Toğrulun vəziri və hənəfi sünni olan əl-Kundurinin təsiri iləəşərivə ismaili şiələrXorasandanqovuldular.Həmçinin onların səlcuqlu məscidlərində xütbə oxumaları da qadağan edildi. Əl-Kundurinin vəzirliyi dövründə əşərilər və şərifilər təqiblərə məruz qaldılar.Məhz onun dövründə islam alimi olan əl-CüveyniMəkkəvəMədinəyəqaçmağa məcbur edildi.Lakin bu siyasətNizamülmülkündövründə sonlandırıldı.1065-ci ildə Alp Arslan Gürcüstan çarlığına qarşı yürüşə başladı və Tiflisi ələ keçirdi. Bundan sonra şəhərdə bir məscid də inşa edildi.
1092-ci ildə Məlikşah Bağdadda Cami əl-Sultan məscidini inşa etdirdi.Paytaxt olanİsfahandaMəlikşahDizkuhbölgəsində mədrəsə, qala və istehkam inşa etdirdi.Məlikşahın ölümündən sonra sülalə daxilində hakimiyyət üçün mübarizə başlanması dini fəaliyyətə himayərdarlığı geri plana atdı və məscidlərin, mədrəsələrin tikintisi azaldı.Buna baxmayaraq, 1130-cu ildə səlcuqlu sultanı Əhməd Səncər Səmərqənddə Quthamiyyə mədrəsəsinin inşasına əmr verdi.
Səlcuq sultanları ilə birlikdə səlcuqlu vəzirləri də dini mərkəzlərin tikintisində fərqlənməkdə idilər. Səlcuqlu vəziri Nizamülmülk Bağdadda 1063-cü ildə ilk mədrəsənin Nizamiyyənin tikintisini başlatdı.O, tikdirdiyi mədrəsələrdə şafilərə himayədarlıq edirdi.Bir başqa vəzirTacülmülkvə Məlikşahın dul arvadıTərkən XatunisəNizamülmülkünNizamiyyəmədrəsəsi ilə yarışacaq bir başqa mədrəsənin inşasına sponsorluq edirdilər.
İraqbölgəsi 1055-ci ildən 1135-ci ilə qədər Səlcuq İmperiyasının nəzarəti altında olmuşdur. Bu dövrdə oğuz türkü Toğrul bəyşiəBuveyhilərsülaləsini İraqdan çıxarmağa müvəffəq olmuşdur. Toğrul bəy 1055-ci ildə Bağdada daxil olmuş və özünü ilk dəfə olaraq Səlcuq hökmdarı kimi "sultan" və Abbasilər xilafətinin qoruyucusu adlandırmışdır.Bu tarixdən etibarən Abbasilər yalnız Səlcuqların "oyuncaq" hökmdarları kimi fəaliyyət göstərmişlər.1058-ci ildə Abbasi xəlifəsi Qaim Toğrula "Şərqin və Qərbin hökmdarı" titulunu vermiş və rəsmi olaraq onuAbbasixilafətinin dünyəvi qoruyucusu elan etmişdir.İraq, Böyük Səlcuqlar dövründə, I Məhəmməd Təpərin hakimiyyəti (1082–1118) zamanı nəzarət altında saxlanılmışdır. Lakin 1119-cu ildən etibarən onun 14 yaşlı oğluII Mahmud(1118–1131) yalnız İraqın idarəsini əlində saxlamış, digər imperiya əraziləri isə Səncərin nəzarəti altına keçmişdir.
Abbasi xəlifəsi Əl-Müstərşidin (1118–1135) dünyəvi hakimiyyəti ambisiyalarını məhdudlaşdırmaq məqsədilə, Mahmud 1124-cü ildəİmadəddin ZəngiyəVasıt şəhərini iqta olaraq vermiş və 1126-cı ildə ona Bəsrənin, eləcə də Bağdad və bütövlükdə İraqın hərbi valiliyini təqdim etmişdir. 1127-ci ildə İmadəddin ZəngiMosulunvalisi təyin olunmuş və burada Mosul Atabəylər dövləti qurulmuşdur.Abbasilər üzərində Səlcuq nəzarəti 1135-ci ildə, Səlcuqlar ilə Abbasilər arasında birbaşa hərbi qarşıdurma nəticəsində sona çatmışdır.Bağdaddivarlarını yenidən tikən və uzun illərdən sonra xilafət ordusunu bərpa edən Əl-Müstərşid İraq sultanı Məsud ilə döyüşdə qarşılaşmışdır. Döyüşdə məğlub olan xəlifə əsir götürülmüş və 1135-ci ildə əsirlikdə ölmüşdür, lakin münaqişələr Əl-Müstərşidin varisləri ilə davam etmişdir.Xəlifə əl-Rəşid Billah atasının qisasını almaq niyyətində idi və Sultan Məsudun elçilərini təhqir edib qovmuşdu. Cavab olaraq Bağdad şəhəri mühasirəyə alındı. Məsud 1136-cı ildə Bağdadı qısa müddətlik ələ keçirmiş və xəlifə Ər-Rəşid Billahı taxtdan çəkilməyə məcbur etmişdir. Mühasirə zamanı əhali üsyan qaldırmış və xəlifəyə qarşı döyüşmüşdülər. Billahın yerinə əl-Müqtəfi taxta çıxdı. Lakin sonrakı xəlifə Əl-Müqtəfi (1136–1160) yüksək dərəcədə müstəqilliyi bərpa etmiş və uğurla SəlcuqlarınBağdadaqarşı 1157-ci il mühasirəsinə müqavimət göstərmişdir.II Mahmudunoğlu Məhəmməd 30 min ordu ilə Bağdada yaxınlaşarkən, onun müttəfiqi Qütbəddin Zəngi isə Mosuldan İraqın mərkəzi əyalətlərinə hücuma keçdi. Fevralda şəhərin qərb hissəsini artıq müdafiə edə bilməyən xəlifə bütün ordusuna şərq hissəsinə geri çəkilməyi və iki hissəni birləşdirən bütün körpüləri uçurtmağı əmr etdi. Səlcuqlu ordusu şəhərin qərb hissəsini asanlıqla ələ keçirdi. Aylar boyunca davam edən hücumlar nəticə vermədi vəMosul atabəyləriilə də səlcuqluların ittifaqı pozuldu. Məhəmməd də qardaşı Məlikşahın Həmədana hücum etməsi barədə məlumatlandırıldıqdan sonra mühasirəni sonlandırdı və taxt uğrunda mübarizə aparmağın daha yaxşı qərar olacağını düşündü. Beləliklə, 13 iyul 1157-ci ildə Bağdadın mühasirəsi sonlandı.[[File:Gran Mezquita de Isfahán, Isfahan, Irán, 2016-09-19, DD 43-45 HDR Alt.jpg|thumb|1088-89-cu illərdə Səlcuqlu vəziri Tac əl-Mülk tərəfindənİsfahan Cümə məscidinəəlavə etdirilən Şimal günbəzi.]]
Səlcuqların ilk dövrlərində ordu, klassik Abbasi dövrünün məşhur türk ordusuna bənzəmirdi. İlk işğalları daha çox ailələri və mal-qaraları ilə müşayiət olunan böyük köç hərəkatına bənzəyirdi və planlı hərbi işğallardan fərqlənirdi. Onlar peşəkar ordu deyildilər; lakin döyüş, demək olar ki, bütün yetkin kişi türklər üçün həyat tərzi idi.
Səlcuqların vəziriNizamülmülkəgörə,I Məlikşahdövründə hökmdarın böyük ordusu olmuşdur. Bu orduya türkmənlər, məmlüklər, daimi ordu, piyada qoşunlar və sultanın şəxsi mühafizə dəstəsi daxil idi. Nizamülmülk Məlikşahın qüvvələrinin sayını 400.000 nəfər olaraq təxmin etmiş və tez-tez Tacülmülk tərəfindən təklif edilən xərc azaldılması üçün ordunun 70 min nəfərə endirilməsi planlarına qarşı çıxmışdır.
Səlcuq imperiyasının İran yönümlü siyasətinin ən böyük tərəfdarı olan vəzir Nizamülmülk sülalənin türkmənlərə olan borcunu etiraf etmişdir. Səlcuq dövlətinin qurulmasından sonra türkmənlərAnadoludaSəlcuq genişlənməsinin əsas qüvvəsi olmağa davam etmişlər. LakinI Məlikşahhakimiyyətindən sonra, türkmənlərin adı dövrün qaynaqlarında Cibal bölgəsində, xüsusən də Rey, Həmədan və Hülvan civarlarında az xatırlanmışdır.
Türkmənlər idarə etmək üçün çətin qüvvə idilər və nəzarətsiz talançılığa meyilli idilər. Lakin ən böyük problem onların mal-qaraları üçün otlaqlardan asılılığı idi. Səlcuq dövlətini təşkil edən bir çox bölgələr köçəri orduyu dəstəkləmək üçün ekoloji baxımdan uyğun deyildi. Türkmənlərin məhdudiyyətləri ərəb alimi Sibt ibn əl-Cövzi tərəfindən ustalıqla təsvir edilmişdir:
Uzunmüddətli hərbi kampaniyalar türkmənlərin evlərinə qayıtmaq tələbi səbəbindən dayandırılmış və işğallar türkmənlərin tələblərinə uyğunlaşdırılmalı olmuşdur. Türkmənlərin qısa müddətli ehtiyacları uzunmüddətli hərbi planların həyata keçirilməsini mümkünsüz etmişdir.XIII əsrin ortalarında hazırlanmış "Vərqa və Gülşah" əsərindən döyüş səhnəsi.
Köçəri Türkmən qoşunlarına alternativ məmlük birləşmələri idi. Məmlüklər də türkmən və əsasən köçəri mənşəli olsalar da, köçəri həyat yaşamadıqları üçün otlaq sahələrinə asılılıq göstərmirdilər. Daha əvvəl məmlüklər Abbasilərin son dövrü,SamanilərvəQəznəvilərordularını təşkil etmişdilər. Hətta Qəznəvilər sülaləsi də məmlük mənşəli idi.
İslam tarixinindigər dövrlərindəki  Məmlük toplanışının prosesi barədə xeyli məlumat olsa da, Səlcuqlar dövrünə aid birbaşa məlumat çox azdır. Məmlüklərin əsas mənbəyi ehtimal ki, çöl bölgələrinə edilən yürüşlər idi. Alternativ variant isə qul tacirlərindən və müxtəlif alverçilərdən onları satın almaq idi ki, bu da tacir iləSultan Məhəmməd Təpərarasında qul mübahisəsindən məlumdur.
Varlığı əsasən 1194-cü ildə sona çatan Səlcuq imperiyasının dərhal ardından gələn dövrə hərbi fiqurların çoxlu təsvirləri məlumdur. Bu dövrdən etibarən, təxminən 1200-cü ildən başlayaraq illüstrasiyalı əlyazmalar böyük bir yüksəliş yaşamağa başladı.Hərbi avadanlıqların Səlcuq üslubu XIII əsr boyunca Səlcuq sonrası türkmən dövlətlərində, məsələn, Rum Səlcuqları, Zəngilər, Artuqlular,Azərbaycan Atabəylərivə yaXarəzmşahlarkimi dövlətlərdə davam etmişdir və bu üslublar onların əlyazmalarında sənədləşdirilmişdir.
Böyük Səlcuqların zirvədə olduqları dövr qısa müddətli olsa da, İslam incəsənəti və memarlığı tarixində, bədii formaların və himayədarlığın genişlənməsini başlatması baxımından mühüm bir mərhələni təmsil edir.Səlcuq memarlıq irsinin böyük bir hissəsi XIII əsrdə monqol istilaları nəticəsində məhv edilmişdir.Buna baxmayaraq,Səlcuqlardanəvvəlki ilə müqayisədə, Səlcuq dövrünə aid daha böyük həcmdə qalan abidələr və əşyalar tədqiqatçılara bu dövrün incəsənətini əvvəlki dövrlərdən daha dərindən öyrənmək imkanı vermişdir. XI-XIII əsrlər dövrü, həmçinin, yüksək keyfiyyətli tikinti və dekorasiyanın müşahidə olunduğuOrta Asiyamemarlığının "klassik dövrü" hesab edilir.
Bu dövrdə Səlcuqların paytaxtıMərvşəhəri idi və o, həmin dövrdə bölgənin incəsənət mərkəzi olaraq qalmışdır. Amudərya çayının şimalında yerləşən Məvaraünnəhr bölgəsi isəMəlikşahınhakimiyyəti dövründə Səlcuqların vassalına çevrilmiş Qaraxanlılar tərəfindən idarə olunurdu. Bu sülalə də həmin dövrdə Orta Asiyada memarlığın çiçəklənməsinə töhfə vermiş və Səlcuqlarınkına çox oxşar bir üslubda tikinti işləri aparmışdır. Eynilə, Böyük Səlcuq imperiyasının şərqində yerləşənQəznəvilərvə onların varisləri olan Qurilər də buna yaxın bir üslubda tikinti işləri aparmışdır. Beləliklə, XI-XIII əsrlər ərzində, Səlcuq dövrü və onun süqutundan sonra, Şərqi İslam dünyası boyunca ümumi bir memarlıq ənənəsi paylaşılmışdır.
XII əsrin sonlarında Böyük Səlcuqların süqutundan sonra müxtəlif türk sülalələr kiçik dövlətlər və imperiyalar yaratmışdır. Səlcuq sülaləsinin bir qoluRum Səlcuqlu sultanlığını,Zəngilər,Azərbaycan AtabəylərivəArtuqlularisə Yuxarı Mesopotamiya və yaxın bölgələri idarə etmişdir. Xarəzmşahlar isə XIII əsrdəki monqol istilalarına qədər İran və Orta Asiyada hökmranlıq etmişdir. Zəngi və Artuq sülalələrinin hakimiyyəti dövründə YuxarıMesopotamiyaşəhərləri memarlıq inkişafının mühüm mərkəzlərinə çevrilmiş və bu bölgələrdəki formalar daha geniş ərazilərə təsir etmişdir.Zəngilərin Suriyadakı hakimiyyəti isə Şərqi İslam dünyasından memarlıq formalarının bu bölgəyə yayılmasına yardım etmişdir. Anadoluda isə Anadolu Səlcuqları, həm Şərqi İslam dünyasının, həm də yerli təsirlərinin qarışığını əks etdirən abidələrin tikintisini idarə etmişdir.
Böyük Səlcuq dövrünün ən mühüm dini abidəsiİsfahan Cümə Məscididir. Bu məscid XI əsrin sonu və XII əsrin əvvəllərində müxtəlif Səlcuq himayədarları tərəfindən genişləndirilmiş və dəyişdirilmişdir. XI əsrin sonlarında məscidə iki əsas və yenilikçi günbəzli zal əlavə edilmişdir: cənub qübbəsi (mehrabın qarşısında),Nizamülmülktərəfindən 1086–87-ci illərdə və şimal qübbəsi, Tacülmülk tərəfindən 1088–1089-cu illərdə tikilmişdir. XII əsrin əvvəllərində isə həyətin ətrafında dörd böyük eyvan inşa edilmişdir ki, bu da dörd-eyvan planının meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur.Bu əlavələr Səlcuq dövrünün ən mühüm memarlıq yeniliklərindən hesab olunur.
Dörd-eyvan planı qədim memarlıq üslubuna əsaslanır və bəziParfiyavəSasanisaraylarında rast gəlinmişdir.Səlcuqlarınİsfahandakıfəaliyyətləri ilə eyni vaxtda və ya ondan qısa müddət sonra bu plan digər məscidlərdə də görünmüşdür, məsələn,Zəvarə Cümə Məscidi(təxminən 1135–1136-cı illərdə tikilmişdir) vəƏrdistan Cümə Məscidi(1158–1160-cı illərdə bir Səlcuq vəziri tərəfindən təmir edilmişdir).Bu plan daha sonra İran cümə məscidlərinin "klassik" forması olmuşdur.
Mehrabın qarşısındakı məkanın (və ya məqsura) monumental günbəzli bir zal şəklində dəyişdirilməsi də çox təsirli olmuşdur və İran və Mərkəzi Asiya məscidlərinin gələcək formalarında geniş istifadə edilmişdir. Bu xüsusiyyətMisir,Anadoluvə digər bölgələrdə də məscidlərdə tətbiq edilmişdir.İsfahan Cümə Məscidinəəlavə edilən ahəng tağları, hər biri kvadrat qübbələr üzərində dayanan silindrik tağlardan ibarət yeni növtrompsistemi ilə inşa edilmişdir ki,bu da erkən muqarnas formaları ilə bağlı idi.Xüsusiləİsfahanməscidinin şimal qübbəsi orta əsr memarlığının şah əsərlərindən biri hesab olunur, qübbənin birləşdirici qabırğaları və dəstəkləyici divarların şaquli elementləri əsl incəlik yaradır.
Səlcuqların digər bir yeniliyi "köşk-məscid" idi,kiçik ölçülü bu tikililər üç tərəfi açıq tağlar üzərində dayanan qübbəli zal ilə fərqlənir və köşk xüsusiyyətini əks etdirirdi. Bundan əlavə, Səlcuq dövründə tikilmiş minarələr silindrik formanı qəbul etmiş və mürəkkəb naxışlarla bəzədilmişdir.Bu üslub Şimali Afrika memarlığında istifadə olunan kvadrat formalı minarələrdən xeyli fərqlənirdi.
XI əsrin sonlarında Səlcuq vəziriNizamülmülk(1064–1092-ci illərdə vəzifədə olmuşdur) Mesopotamiya və Xorasan da daxil olmaqla, müxtəlif Səlcuq və Abbasi şəhərlərində Nizamiyyə adlı dövlət mədrəsələri sistemi qurmuşdur.Nizamülmülkün təsis etdiyi bu mədrəsələrin heç biri tamamilə bu günə qədər gəlib çatmamışdır, lakin İranınXargerdşəhərindəki bir mədrəsənin qismən qalmış hissələrində bir eyvan və onun Nizamülmülkə aid olduğunu göstərən yazı mövcuddur.Buna baxmayaraq, məlumdur ki, Səlcuqlar qısa müddət ərzində imperiyalarının müxtəlif yerlərində çoxsaylı mədrəsələr tikmiş və bununla da həm bu qurumun konsepsiyasını, həm də sonrakı nümunələrin əsaslandığı memarlıq modellərini yaymışdır.
Nizamülmülkdən əvvəlİrandamədrəsə tipli qurumların mövcud olduğu bəllidir, lakin bu dövr geniş mənada mədrəsələrin İslam dünyasının digər bölgələrinə yayılmasının başlanğıcı hesab olunur. André Godard dörd-eyvan planının mənşəyini mədrəsələrin yaranması ilə əlaqələndirmiş və bu planınXorasanınyerli məişət memarlığından götürüldüyünü iddia etmişdir.Godardın mənşə nəzəriyyəsi bütün alimlər tərəfindən qəbul edilməsə də,dörd-eyvan planının İslam dünyasında mədrəsələrin yayılması ilə birlikdə geniş yayıldığı geniş şəkildə təsdiqlənmişdir.
Ticarəti təşviq etmək və kənd yerlərində Səlcuq hakimiyyətini möhkəmləndirmək məqsədilə iri karvansaraylar tikilmişdir. Bu tikililər, adətən, istehkamvari xarici görünüşə sahib olmaqla birlikdə, monumental giriş portalı və müxtəlif zallarla, o cümlədən eyvanlarla əhatə olunmuş daxili həyəti olan binalardan ibarət idi. Qismən qorunub saxlanılmış görkəmli nümunələr arasındaMavəraünnəhrdəRibati-Məlik (təxminən 1068–1080-ci illərdə tikilmişdir) vəXorasandaRibati-Şərəf (XII əsr) karvansarayları yer alır.
Səlcuqlar əvvəlki dövrlərdənİranaməxsus "qüllə türbələr" tikmə ənənəsini davam etdirmişdir. Bu növ tikililərdən biri də 1139–1140-cı illərdəReyşəhərində (müasirTehranıncənubunda) inşa edilmişSultan Toğrul qülləsihesab olunur.Bununla yanaşı, daha yenilikçi yanaşma kvadrat və ya çoxbucaqlı planlı türbələrin yaradılması idi ki, bu da sonrakı dövrlərdə monumental məqbərələr üçün geniş yayılmış forma halına gəlmişdir. Bu tip abidələrin erkən nümunələrindən biriQəzvinyaxınlığında yerləşənXərrəqan türbələridir(1068 və 1093-cü illərdə tikilmişdir); bu türbələr səkkizbucaqlı formaya malikdir. Digər mühüm nümunə isəMərvdə(müasir Türkmənistan ərazisində) yerləşən və kvadrat baza üzərində inşa edilmiş Səncər Türbəsidir (təqribən 1152-ci il).
İran yaylasındaağac çatışmazlığı yüksək keyfiyyətli bişmiş kərpicin tikinti materialı kimi üstünlük təşkil etməsinə səbəb olmuşdur.Eyni zamanda bu, binaların örtülməsi üçün tağların və qübbələrin inkişafını və istifadəsini təşviq etmişdir ki, bu da öz növbəsində bu örtükləri dəstəkləmək üçün yeni konstruksiya üsullarının yaranmasına gətirib çıxarmışdır.Kərpic hörgüsünün naxışları dekorativ məqsədlərlə istifadə edilmişdir: kərpicləri müxtəlif istiqamətlərdə yerləşdirməklə, basıq və çıxıntılı kərpicləri növbələməklə fərqli naxışlar əldə edilmişdir. Bu texnikaXI əsrdətam inkişaf səviyyəsinə çatmışdır. Bəzi hallarda isə kərpiclər arasındakı boşluqlara cilalı kaşı parçaları əlavə edilərək əlavə rəng və kontrast yaradılmışdır. Kərpiclər bəzən fasadlarda motivləri və ya kitabələr oymaq üçün də istifadə edilirdi.
Kərpic bəzəklər əsasənhəndəsi motivlərəüstünlük versə də, bəzi səthlər suvaqla örtülür və bu material üzərində daha geniş çeşidlibitki və çiçək motivləriişlənə bilirdi. XII əsrin sonlarına doğru kaşı və rəngin istifadəsi daha çox önəm qazanmış, cilalı kaşı bəzəkləri ilə işlənmiş abidələr çoxalmışdır. Bu tendensiya divarların və geniş səthlərin dekorativ elementlərlə örtülərək tikilinin strukturunun gizlədilməsi istiqamətində bir meylə çevrilmişdir. Bu meylİranvəOrta Asiyamemarlığında sonrakı dövrlərdə daha da nəzərə çarpan hala gəlmişdir.
XI əsrdəmüqarnadekorasiyası texnikasıİslam dünyasındageniş yayılmışdır. Lakin bu texnikanın dəqiq mənşəyi və yayılma yolları alimlər arasında tam anlaşılmamışdır.Muqarnas tağlarda və müxtəlif konstruktiv elementlərin (məsələn, kvadrat otaqla dairəvi qübbə arasında keçidlər) birləşdirilməsində istifadə edilmişdir.Erkən dövrlərdəİranvəOrta Asiyaabidələrində muqarnas texnikasının ilkin formalarına rast gəlinmiş, lakin tam formalaşmış muqarnas texnikasının nəzərə çarpan istifadəsi İsfahan Cümə Məscidinə əlavə edilən strukturlarda müşahidə olunmuşdur.
Səlcuqların memarlığında istifadə olunan ənənəvi simvollardan biri fəlsəfi əhəmiyyət kəsb edən və mövcudluqla sonsuz təkamülün rəmzi sayılan səkkizgüşəli ulduz olmuşdur. Bu Səlcuq ulduzunun nümunələrinə o dövrə aid kaşı, keramika və xalçalarda rast gəlinir, hətta bu ulduzTürkmənistanvəAzərbaycandövlət simvollarına da daxil edilmişdir.Səlcuqlara məxsus digər bir tipik simvol isə onqatlı mehrab və portallarda görünən müxtəlif növ rozetlərdir. Bu rozetlər qədimOrta Asiyaənənələrinə vəTenqriçidini inanclara əsasən, başqa dünyanın rəmzləri olan planetləri təmsil edirdi. Bu simvolların nümunələrinə onların memarlıq abidələrində də rast gəlinir.
Səlcuqlar dövrü şəhərsalma və şəhər mədəniyyətinin inkişafında əlamətdar bir dövr kimi xarakterizə olunur. Bu dövrdə incəsənətin bütün sahələrində yerli bədii ənənələrin yüksək səviyyədə dirçəldiyi müşahidə edilir.Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində memarlıq quruluşu, forması və bəzək elementləri ilə seçilən çoxsaylı abidələr inşa edilmişdir. Bu abidələrəməscidlər,mədrəsələr,karvansaralar,türbələr,minarələrvə hamamlar kimi müxtəlif təyinatlı tikililər daxildir. Səlcuqlardan qalan memarlıq nümunələri arasında türbələr, minarələr və məscidlər bu günümüzə nisbətən daha yaxşı vəziyyətdə çatmışdır.
Təbii-coğrafi amillər və sosial-iqtisadi proseslər nəticəsində Azərbaycanda dörd fərqli memarlıq məktəbi formalaşmışdır. Bu məktəblər ölkənin əsas şəhərləri ətrafında inkişaf edərək regional bədii üslubları əks etdirmişdir: şimal-şərqdəŞirvan, şimal-qərbdəAran, mərkəzi hissədəMarağa-Naxçıvanvə cənub-şərqdəQəzvin-Həmədanməktəbləri. Bu bölgələrdə aparılmış arxeoloji qazıntılar, dövrün tədqiqatçı və səyyahlarının qeydləri göstərir ki, hər iki məktəbin təsiri ilə şəhərsalma və memarlıq sahəsində əhəmiyyətli irəliləyişlər baş vermiş, abidələr bəzək elementlərinin zənginliyi və yerli xüsusiyyətləri ilə fərqlənmişdir. Bu dövrdən günümüzə qədər bir neçə məscid, müdafiə qalası və onların ətrafında yerləşən şəhər qalıqları mövcuddur.
Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbiözünəməxsusluğu ilə seçilir. Bu məktəbin abidələrində daş hörgü texnikası ilə yaradılan bədii kompozisiyanın vahidliyi, hamar fon üzərində relyef və işıq-kölgə effektləri yaradan plastik dekorativ elementlərin istifadəsi xarakterik xüsusiyyətlərdən biridir. Şirvanda Gülüstan qalası, Dərbənddə Narınqala, Bakıda Sınıqqala (Məhəmməd ibn Əbubəkr məscidi) və Qız qalası kimi abidələr tikilmişdir.
Aran memarlıq məktəbinə daxil olan ərazilərdə bu dövrə aid memarlıq abidələrinin sayı nisbətən azdır. Bununla belə,GəncəvəBeyləqandaaparılan arxeoloji qazıntılar bu bölgələrin əhəmiyyətli iqtisadi və mədəni mərkəzlər olduğunu təsdiqləmişdir. GəncədəNizami Gəncəvininməzarının üzərində sərdabəli qülləvarı türbə inşa edilmişdir. Həmçinin,Şəmkirşəhərinin qalıqları, xüsusilə Şəmkir minarəsi, bu bölgənin memarlıq xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün dəyərli materiallar təqdim etmişdir. Nizami Gəncəvinin türbəsi və Şəmkir minarəsi təkcə tikinti materialları ilə deyil, həm də zərif görünüşü və kompozisiyası ilə Aran məktəbinin Şirvan memarlıq məktəbindən üslub baxımından fərqləndiyini aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Səlcuqlar dövründə kərpicdən istifadə edilən bəzəkli tikililər öz inkişaf zirvəsinə çatmışdır. Bu tikililərin ən mükəmməl nümunələriCənubi AzərbaycanınQəzvin-Həmədan,Marağa-Naxçıvanvə ətraf ərazilərində yerləşir. Hərçənd bu məktəblər arasında memarlıq forma və quruluş baxımından oxşarlıqlar mövcud olsa da, Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinə aid abidələr naxış bəzəklərinin mürəkkəbliyi və zənginliyi ilə seçilir.Bu məktəblərin əsas memarlıq abidələri bunlar idi:
Qəzvin-Həmədan məktəbinə daxil olan abidələr bişmiş kərpicdən inşa olunub. İkiqatlı (sərdabə və üst kamera) quruluşu olan türbələr bayırdan sferakonik günbəzlə deyil, çadırvari (piramidal, yaxud konik biçimli) örtü ilə tamamlanır. Bu keyfiyyətlər onların kompozisiyasına daha dinamik və incə quruluş verir. Bu abidələrin əsas xüsu siyyətlərindən  biri  səthlərdə  dekorativ  naxışların  birbaşa  bişmiş  kərpiclə  (cinağı naxış)  aparılması  və bəzi  abidələrdə hər  yandan  fasadlı olması  (XI əsrdəXərrəqan türbələrindəvardır),  dekorda həndəsi  naxışların üstünlüyü, giriş  baştağlarının dekor fərqliliyi, əsas yazı naxışlarının giriş qapısı üzərində yerləşdirilməsidir.Qəzvindəyerləşən əsas memarlıq nümunələri bunlardır: Xərrəqan türbələri,Heydəriyyə günbədi,İmamzadə  Vəli, Niyaq kəndi-Kafir günbəd.HəmədandakılarisəƏləvilər türbəsi,Qurban türbəsi.
Azərbaycan memarlıqtarixində Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi ilk dəfə memarlıq məktəbi kimi tanınmışdır. Bu, əsasən həmin məktəbə məxsus sənətkarların adını daşıyan kitabələrin dövrümüzə çatması ilə bağlıdır. XII əsrdəNaxçıvan şəhərininpaytaxt statusu qazanması və iqtisadi-sosial inkişafı burada memarlıq məktəbinin yaranmasına şərait yaratmışdır. Naxçıvanlı memarlar memarlıq və inşaat problemlərini uğurla həll edərək Azərbaycan memarlığının zirvəsini təşkil edən əsərlər yaratmışlar. Bu məktəbin səciyyəvi xüsusiyyətlərinə kərpic hörgüsü, müxtəlif formalı kərpiclərin məharətlə tətbiqi, kərpic bəzəklərinə rəngli kaşı və gəc elementlərinin daxil edilməsi daxildir.Memarlıqkompozisiyaları monumentallıq və zəriflik baxımından fərqlənir, həndəsi ornamentlərin yaradılmasında isə yüksək sənətkarlıq nümayiş etdirilmişdir.
Naxçıvan-Marağa abidələri bişmiş kərpicdən inşa olunsa da, Qəzvin-Həmədan məktəbinin qülləvari türbələrindən fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Buradakı türbələr sərdabə və üst kameradan ibarət olmaqla, çadırvari (piramidal və ya konik) örtü ilə tamamlanır və daha hündür gövdəsi ilə seçilir. Abidələrdə üzlük örtüyün istifadəsi, gövdənin fasadlı olması, həndəsi naxışların üstünlüyü, şirəli kərpiclərin və epiqrafikanın geniş tətbiqi memarlıq üslubuna lirizm və romantizm qatmışdır. Bu xüsusiyyətlər onları fərqli və dinamik memarlıq nümunələri kimi təqdim edir.Marağada yerləşən abidələr bunlardır:Qırmızı Günbəz türbəsi,Dairəvi Günbəz türbəsi,Göy Günbəz türbəsi. Naxçıvan şəhərində yerləşənYusif  ibn  Küseyir  türbəsi,Möminə Xatun türbəsi, Xaraba Gilan türbəsi.
Orta əsrlərdə müasir Azərbaycanın ərazisində, tarixiŞirvan bölgəsindəyayılmış memarlıq məktəblərindən biridir. Təxminən VIII-IX əsrlərdə formalaşmış və XI-XV əsrlərdə öz inkişaf zirvəsinə çatmışdır.
Bu məktəbŞirvanşahlar dövlətininərazisində fəaliyyət göstərən memarların üslub xüsusiyyətlərini birləşdirirdi. Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi üçün daş divarların hamar səthinin plastik memarlıq elementlərinin məhdud istifadəsi ilə kontrast təşkil etməsi səciyyəvidir.Bu məktəbin əsas xüsusiyyətlərindən biri müdafiə tikililərinin ağır memarlıq formalarının dəqiqliklə yonulması və yüngülləşdirilməsi olmuşdur. Bu xüsusiyyətlərin bariz nümunəsi kimi Bakıda yerləşənMəhəmməd məscidinin(1078) minarəsini göstərmək olar. Həmin abidədə həm müdafiə tikililərinə xas olan materialın ağırlığı, həm də kitabə kimi detalların işlənməsi əksini tapmışdır.
ŞamaxıdaŞirvan-Abşeron memarlıq məktəbinin qiymətli abidələri günümüzədək gəlib çatmamışdır. LakinBakıvə onun ətrafında,Dərbənddə,Qəbələrayonunun Xəzrə kəndində,Qobustanşəhərində XII-XV əsrlərdə inşa edilmiş və memarlıq-mədəni keyfiyyətləri özündə əks etdirən binalar qorunub saxlanılmışdır.
Məktəbin formalaşması IX əsrdən başlamışdı. X–XII əsrlərdəƏrəb Xilafətininzəifləməsi ilə müasir Azərbaycanın ərazisində kiçik feodal dövlətlər formalaşmağa başladı. Bu dövrdə müxtəlif memarlıq məktəbləri yarandı ki, onların arasında ümumi memarlıq üslubu baxımından oxşarlıqlar müşahidə edilirdi. Bu məktəblərəArran,Naxçıvan, Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbləri, həmçininCənubi Azərbaycandainkişaf etmiş Təbriz memarlıq məktəbi daxildir.
Arran memarlıq məktəbinin ustaları Gəncə, Bərdə, Şəmkir və Beyləqan kimi şəhərlərdə tikililər inşa etmişdilər. Bu şəhərlər həmin memarlıq məktəbinin əsas mərkəzləri hesab olunurdu. Lakin Gəncədə 1139-cu ildə baş vermiş zəlzələ və XIII əsrdə monqol istilaları zamanı məktəbə aid bir çox binalar dağıdılmışdır.
Arran memarlıq məktəbinin lokal xüsusiyyətləri müdafiə tikililərinin, ictimai-dini və yaşayış binalarının inşası zamanı formalaşmışdır. Bu məktəbin şah əsərlərindən biri hesab olunanŞəmkir qalası(minarə) günümüzə qədər gəlib çatmasa da, XIX əsrin birinci yarısında N. Florovskinin ətraflı yazılı təsvirlərində, həmçinin rəssamlar Q. Qagarin və D. Monperenin əsərlərində əks olunmuşdur.
GəncəvəBeyləqandaaparılmış arxeoloji qazıntılar nəticəsində bir sıra tikililərin qalıqları aşkar edilmişdir. Bunlar arasında Gəncəçay çayı üzərində XII əsrə aid üç körpünün qalıqları, yaşayış evləri, hamamlar və digər obyektlər də yer alır. Bu tapıntılar Arran memarlıq məktəbinin üslub xüsusiyyətləri haqqında aydın təsəvvür yaradır.
Səlcuq dövründə müxtəlif incəsənət formaları geniş yayılmışdır. Bu da dövrə aid çoxsaylı artefaktların mövcudluğu ilə sübut olunur. Səlcuq sənət nümunələrinin əksəriyyəti müasir İran ərazisində yaradılmışdır. Bununla belə, Səlcuq sultanları bir sıra şəhərlərin yenidən məskunlaşdırılması və bərpası prosesinin bir hissəsi olaraq sənətkarlarınAnadoluyaköçməsini təşviq etmişdirlər. Səlcuq sənətinin bir çox nümunələri imperiyanın XII əsrin sonlarında zəifləməsindən sonra da istehsal edilməyə davam etmişdir. Bu mənada, Səlcuq sənətinin yaradılmasına dair xronologiya imperiyanın siyasi hadisələri və süqutu ilə tamamilə üst-üstə düşmür. Bununla belə, Səlcuq dövrünə aid sənət əsərlərinin düzgün tarixləndirilməsi və Böyük Səlcuq kontekstinə aid edilməsi nisbətən çətindir. Dünya muzeylərində Səlcuqlara aid edilən materialların çoxu əslində Böyük Səlcuq imperiyasının süqutundan sonra, eramızın 1150–1250-ci illəri arasında yaranmışdır. Bu dövrdə sənət istehsalında qəfil bir artım müşahidə olunur ki, bu da əsasən saray himayəsi ilə bağlı olmamışdır.
Digərkeramikanövləri arasında çoxrəngli keramika plitələrinin istehsalı, əsasən memarlıq bəzəklərində istifadə olunmaqla, Səlcuq dövründə geniş yayılmışdır.SəlcuqlarMinai texnikası– keramika üzərində çoxrəngli boya və emal üsulunu inkişaf etdirmişlər. Səlcuq keramika məhsullarında tez-tez istifadə olunan şirəli örtüklər parlaq firuzəyi rəngdən tünd mavi rəngə qədər dəyişirdi.Səlcuqmozaikaplitələrinin bəzək sənəti Səlcuq hakimiyyətindən sonra Anadolu məscidlərinin interyerini bəzəməkdə üstünlük təşkil etməyə davam etmişdir.Səlcuqlar həmçinin keramikadan ev modelləri yaratmış, o cümlədən uşaqlar üçün oyuncaq kimi istifadə olunan bəzi fiqurları istehsal etmişlər.
Səlcuq dövründə həm dünyəvi, həm də dini əlyazmalar yaradılmışdır.Lakin zamanla bu əlyazmaların zədələnmə meylliliyi onların az bir qisminin dövrümüzə çatmasına yol açmışdır.Bununla belə, əsrlər boyu qorunub saxlanılan əlyazmalar Səlcuqların kitab sənətində iştirakını təsdiq edir.Bu əlyazmalarıxəttatlarvəminiatürçüləryaratmışdır, bəzən isə xəttatlar həm yazı, həm dəillüstrasiyaişini görmüşdürlər.X əsrin sonlarına doğru həm miniatürçülər, həm də xəttatlar kitab sənətində müxtəlif rənglərdən, üslublardan və yazı texnikalarından istifadə etməyə başlamışdır.
Səlcuq dövründə yazılmış Qurani-Kərimlərdə xəttatlıq sahəsindəki inkişaflar və müqəddəs mətnin bölünmə üsullarındakı dəyişikliklər əks olunmuşdur.Bu dövrdə xəttatlar tez-tezQurani-Kəriminbir səhifəsindəKufivə Yeni Üslub kimi bir neçə yazı növünü birləşdirirdilər.Mətnin bu dəyişikliklərinə əlavə olaraq, Səlcuq imperiyasının yaranmasıİslam dünyasındaperqament əvəzinə kağızdan istifadənin artması ilə üst-üstə düşmüşdür.Dayanıqlı kağızdan istifadə təkcildliQurani-Kərimlərinistehsalını artırmış, halbuki perqament kodeksləri çox vaxt Qurani-Kərimin mətnini çoxcildli şəkildə əks etdirirdi. Buna baxmayaraq, bəzi Qurani-Kərimlərin istehsalında perqament populyar olaraq qalmaqda davam etmiş və çoxcildli əsərlər də yaradılmışdır.Səlcuq dövründə istehsal olunan Qurani-Kərimlərdə işıqlandırılmış haşiyələr davam etmiş və struktur baxımından nisbətən ardıcıllıq saxlanılmışdır.
Səlcuq hakimiyyəti dövründə yaradılmış bir əlyazma nümunəsi təxminən 1050-ci ildə hazırlanmış otuzcildli (cüz) Qurani-Kərimdir (Freer İncəsənət Qalereyası, Kolumbiya Dairəsi, F2001.16a-b).Bu əsər yalnız bir xəttat və miniatürçü tərəfindən hazırlanmış, İslam dünyasında kağızın yeni tətbiq olunmağa başladığı bir dövrə aiddir.Qurani-Kərimqəhvəyi dəridən cildlənmiş, çəhrayı rəngə boyanmış, qızıl ilə bəzədilmiş və mürəkkəb tərtibatlı bir üz səhifəsinə malikdir.Bu elementlər mətnin hazırlanmasına göstərilən diqqəti nümayiş etdirir və tez-tez istifadə olunmasına dair göstəricilər onun dəyərləndirildiyini təsdiq edir.Əsasən şaquli “Yeni Üslub” ərəb xətti ilə yazılmışdır ki, bu da iti, şaquli yazı üslubudur. Bu mətnin tərtibatında dominant olan Yeni Üslub həmçinin “yeni Abbasi xətti” adlandırılır və bu, X əsrdə baş vermiş, geometrik Kufı xəttindən daha oxunaqlı bir xətt üslubuna keçidin göstəricisidir.Mətnin bəzi yerlərində, əsasən cild və səhifə nömrələrini göstərmək üçün istifadə olunan Kufı xəttindən də izlər görünür.Bu əlyazmanın kağızında müşahidə edilən şaqulilik X əsrdə Qurani-Kərimlərin üfüqi kağızdan istifadə olunan ənənəsindən uzaqlaşmasını göstərir.[[File:Dīwān Lughāt al-Turk (original).jpg|thumb|Divanü Lüğat-it-Türkəsərində verilmiş dünyanın erkən dövr xəritələrindən biri. Əsər türkcə-ərəbcə lüğətdir və qaraxaniliMahmud Qaşqarlıtərəfindən 1072-1074-cü illərdə Səlcuqlu Bağdadında hazırlanmışdır.Səlcuq dövrünün sonlarına yaxın yaradılmış dini əlyazmalardan biri Qərməti Quranıdır (səpələnmiş folio, Arthur M. Stackler İncəsənət Qalereyası, Kolumbiya Dairəsi, S1986.65a-b).Bu əlyazmanın foliolaları qızıl haşiyə və nazik, spirallı illüstrasiyalarla, o cümlədən bitki motivləri ilə bəzədilmişdir.Geniş bəzəklərə baxmayaraq, folioda Qur’an mətninin dörd sətiri olduqca oxunaqlıdır.[146] 1170-1200-cü illər arasında yaradılmış bu folio Yeni Üslubun təkamülünü nümayiş etdirir, çünki bu üslubun sonrakı versiyasında həm vokalizasiyalı kursiv, həm də diakritik nöqtələr mövcuddur.Yalnız XIII əsrdə Yeni Üslub əvəzinə nisbətli, daha əyri xətlərlə yazı üçün əsas üsluba çevriləcəkdir.
Səlcuq Quranlarının tədqiqatlara daxil olmuş digər bir nümunəsi mərhum incəsənət tarixçisi Riçard Ettinqhauzen tərəfindən ətraflı şəkildə öyrənilmiş bir əlyazmadır.Bu əsər 1164-cü ildə Mahmud ibn əl-Hüseyn tərəfindən yazılmışdır və Quranın tam mətnini ehtiva edir (Pensilvaniya Universiteti Arxeologiya və Antropologiya Muzeyi, Filadelfiya, NEP27).Əvvəlki iki Quran əlyazmasından fərqli olaraq, bu əlyazmada əsasən Nəsh üslubu, yəni Kufini əvəz edən digər bir erkən ərəb yazı üslubu istifadə edilmişdir. Bununla belə, bəzi Kufi kalliqrafiyası fəsil başlıqlarında yer alır.Bu xüsusiyyət, Quranlarda Kufinin əsas mətn yerinə bəzək elementi kimi daxil edilməyə başlamasının göstəricisidir.Əlyazma böyükdür, hər bir səhifədə on yeddi sətir mətn ilə 215 vərəqdən ibarətdir. Quranın bütün hissəsi bəzədilməsə də, həm başlanğıc, həm də son hissəsi mürəkkəb şəkildə illüstrasiya edilmişdir; bu illüstrasiyalar mavi, qızıl və ağ rənglərlə işlənmişdir.Ettinqhauzen bu illüstrasiyaların yaratdığı vizual effekti “parlaq” olaraq təsvir edir.Yazılar rozeta, üzüm çubuğu, medalyon və arabesk kimi detallı elementlərlə bəzədilmişdir, bəzi elementlər yalnız dekorativ məqsəd daşıyır, digərləri isə Quran mətninin müəyyən hissələrinin sonunu göstərə bilir.
Səlcuq dövründə əlyazma istehsalı dini mətnlərlə məhdudlaşmırdı. Bu dini əlyazmalardan əlavə, elmi, ədəbi və tarixi əsərlər də yaradılmışdır.Əlyazmalardan biri olan "Nüsrət əl-Fətrah", İmadəddin tərəfindən 1200-cü ildə yazılmış səlcuq dövrünə dair tarixşünaslıq və ədəbiyyat əsəridir (Al-Furqan İslam İrs Fondu,London).Eyni zamanda, Səlcuq dövründə yaradılan elmi əlyazmalar çox vaxt coğrafiya, fizika, mexanika, riyaziyyat və astronomiya mövzularına aid idi. Səlcuqların keçmiş şəhəri İsfahan yalnız on iki min cilddən ibarət olan on iki kitabxana ilə deyil, həm də alimlərin öz astroloji araşdırmalarını qeydə ala biləcəyi rəsədxana ilə tanınırdı.Səlcuq imperiyasına aid dünyəvi əlyazmaların illüstrasiyaları tez-tez planetlərin mövqeyi və zodiakla bağlı motivləri əks etdirirdi, bunlar ənənəvi mövzuların bir neçə nümunəsidir.
İstər dünyəvi, istərsə də dini xarakter daşıyan Səlcuq əlyazmaları digər incəsənət formalarına, məsələn, mis və ya tunc obyektlərin istehsalına ilham vermişdir.Məsələn, böyükQərməti Quranıbəzi Səlcuq keramika məmulatlarının üzərindəki yazılara təsir etmişdir.Hətta güzgülər, şamdanlar, sikkələr və küplər kimi Anadolu Səlcuq dövründə istehsal edilmiş əşyalar da əlyazmalardan ilhamlanmış astroloji simvollarla bəzədilmişdir.Bu okkult simvollar Səlcuqların siyasi gücünün XII əsrin sonlarında azalmasından sonra yaradılmış əlyazmalarda da mövcud idi; kitab sənətindəki bu təsir Anadoluda davam etmişdir.
Tarixçi Endryu Pikok Anadolunun Səlcuq dövründə okkult mövzulara marağını və bunun kitab sənətinə təsirini araşdırır.Pikok, bu tapıntını Səlcuqların daha geniş inanclar sistemi ilə bağlı yalnız "İslamın dindar müdafiəçiləri" kimi qəbul edilməsinə dair hökmran baxışa meydan oxumaq kimi təsvir edir.Səlcuqların xüsusi maraq göstərdiyi okkult elmlər arasındageomantiya,astrologiya,əlkimyavardı. Səlcuq təsirinin sonrakı dövrünə aid 13-cü əsrdən olan bir okkult əlyazma "Düstur əl-Münəccimin" (“Astroloqların Qaydaları”), digəri isə 1272-ci ildə Rum Sultanlığı dövründə yazılmış "Dəqaiq əl-Həqaiq" (“Əbədi Həqiqətlərin Zərif Nöqtələri”) idi (Bibliothèque nationale de France, Paris, Persan 174). İkinci mətn sehr və dualarla bağlıdır, xüsusilə mələklər kimi mənəvi varlıqları ritual aktlar vasitəsilə çağırmağa diqqət yetirir.Mətn "Nasiri" ləqəbi ilə yazan bir şəxs tərəfindən tərtib edilmişdir. Maraqlıdır ki, Nasirinin "Dəqaiq əl-Həqaiq" əsəri Allah haqqında İslamın mövcud anlayışlarına meydan oxuyur, eyni zamanda təqvalılığı təşviq edir və Sufi termin və mövzularına müraciət edir.Məsələn, okkult mətnlərdə Sufi şeiri daxil edilir, fövqəltəbii varlıqlardan bəhs edilir və Allahın adlarının İslamda qəbul edilmiş sayına dair fikirlər müzakirə olunur.
Səlcuq hakimiyyətinin qərb bölgəsində, o cümlədənSuriya,CəzirəvəİraqdaXII-XIII əsrlərdə xüsusilə dekorativ incəsənət və minatürlü əlyazmalar sahəsində "fiqurlu sənət partlayışı" müşahidə olunmuşdur.Bu inkişaf canlı varlıqların təsvirinə qarşı dini qadağalara baxmayaraq baş vermişdir, çünki belə təsvirlər Tanrının yaradıcılığına bənzətmə kimi qəbul edilirdi.Bu yeni təsviri ənənənin mənşəyi məlum deyil, lakin ərəb minatürlü əlyazmaları, məsələn, "Məqamat əl-Həriri,"xristiansüryaniəlyazmaları, məsələn, Süryani İncilləri (British Library, Add. 7170) ilə çoxlu oxşarlıqlar paylaşırdı.Bu sintez, təxminən 1180-ci ildən etibarən bölgədə inkişaf etmiş vəBizans incəsənətindəntəsirlənmiş ümumi təsviri ənənəyə işarə edir.
[[File:Celestial Globe with Stand, Iran, 1144-45, Louvre.jpg|thumb|Səlcuqlu stendli səma qlobusu stendli, 1144-1145-ci illərə aiddir vəLuvr Muzeyindəsaxlanmaqdadır. Yazılmışdır:"Bu kürə Almagest kitabında qeyd olunan bütün ulduzları, Ptolemeyin hesablamaları ilə 1144-cü il arasındakı fərqə uyğun şəkildə tənzimlənərək daxil edir. [Bu,] 539-cu ildə Yunis b. əl-Hüseyn əl-Əsturlabinin əsəridir (sənətidir)."]]
XII əsrin ortalarından etibarən İran vəMərkəzi Asiyanıəhatə edən Şərqi İslam dünyasında bədii metal əşyaların istehsalında əhəmiyyətli bir artım müşahidə olunur.1140-cı illərdən sonra bu dövrdən əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çox metal əşyalar günümüzə qədər gəlib çatmışdır.Əsas istehsal mərkəzləri əvvəlcə Xorasan bölgəsində, o cümlədənNişapur,HeratvəQəznədəcəmləşmişdi.Bu əşyaların himayədarları ilə bağlı alimlər arasında müzakirələr mövcuddur.Bəziləri istehsalın artımınıXorasandaiqtisadi cəhətdən bu cür bahalı sənətkarlıq işlərini əldə etməyə qadir olan şəhərlilər təbəqəsinin inkişafı ilə izah edir.Bu, bir tərəfdən tacirlərinin adlarını göstərən yazılarla təsdiqlənir, lakin əksər qalan nümunələrdə yazılar həmin əşyaların sultanlar, saray üzvləri və ya dövlət məmurları üçün hazırlandığını göstərir.
XIII əsrin əvvəllərində bu metal işləri və himayədarlığın genişlənməsi Böyük Səlcuqların varisləri olanZəngilər,ArtuqlularvəAnadolu Səlcuqlarıdövründə, metal işçilərinin İrandan miqrasiyası nəticəsində, Levant və Mesopotamiya bölgəsində də baş vermişdir.Tunc və ya bürüncdən hazırlanan əşyalar bəzən mis və gümüşlə də işlənə bilərdi. Bu texnika əvvəlki əsrlərdə dəbdən düşmüş olsa da, həmin dövrdə Xorasanda yenidən populyarlıq qazanmışdır.İstehsal olunan formalar arasında ənənəvi xorasan növləri – məsələn, yivli su qabları və başlıqlı buxurdanlar – və yeni formalar, məsələn, yuvarlaq uclu qələm qutuları və baraban formalı şamdanlar vardı. Bir çox metal qablar zoomorfik formalarda hazırlanmışdır.Ən mürəkkəb əsərlər relyef üsulu ilə işlənirdi. Bəzi formaların yaradılması üçün metal təbəqələr diqqətlə birləşdirilir və birləşmə yerləri dekorativ frizlər altında gizlədilirdi.Geniş çeşidli dekorativ motivlər arasındaarabeskalar,İslam həndəsi naxışları, həqiqi və mifik heyvanlar, musiqiçilər və süvarilər kimi insan fiqurlarını əks etdirən səhnələr yer alırdı.Ərəbyazıları demək olar ki, bütün metal sənət əsərlərində mövcuddur. Bu dövrdə, əsasən metal işlərində rast gəlinən bir yenilik, ərəb yazılarının fiqurativ formalarda təsvir edilməsidir.Bunun ən erkən nümunəsi məşhur Bobrinski Kasası üzərində görülür.
Səlcuqlulara aid edilən ümumi geyim tərzi “türk qabası” (ingiliscə:aqbiya turkiyya) adlanan, ön tərəfi sağdan sola doğru diaqonal şəkildə bağlanan uzunxalatvə ya bəzəkliqaftanşəklində idi.Bu geyimlərdə naxışlı parçalarla yanaşı, yuxarı qollarda tiraz bantlarından istifadə olunurdu. Geyim tərzində hündür çəkmələr və tez-tez xəz astarlı “şərbuş” tipli müxtəlif papaqlar yer alırdı.Bu üslublar XIII əsrdə Zəngilər və Artuqlular kimi kiçik türk varis dövlətlərdə də davam etmişdir və xüsusilə əlyazmalarda bu dövrə aid daha çox təsvirlər mövcuddur.
Digər tərəfdən, oturaq həyat tərzi keçirən və varlı əhali fərqli xalat üslublarını, “tatar qabası” və ya "tatar üslubu" adlanan, ön tərəfi soldan sağa doğru diaqonal bağlanan qaftanları qəbul etmişdir.Səlcuq parçaları təbiəti təsvir etməklə, minimal bəzək elementləri ilə və parça üzərində rənglərin dəyişdirilə bilən effektini yaradan rəngarəng kətanların birləşməsi ilə fərqlənirdi. Parçalarda heyvanlar və bitkilər kimi realistik təbii elementlərdən istifadə edilərəkarabeskünsürlərdən ibarət naxışlar yaradılmışdır.
Bu dövrün bir çox əlyazmalarında hakimiyyət və səlahiyyət sahibi olan şəxslərin geyimlərini digər şəxslərin geyimlərindən ayırmaq üçün xüsusi diqqət yetirilmişdir. Həmin şəxslər, uzun xalatlar, çalma və sandallı və ya ayaqyalın görünən ərəb və ya yerli tərzdən fərqlənirdi.Sneldersə görə:
Səlcuq sülaləsi o vaxta qədərərəblərvəiranlılartərəfindən üstünlük təşkil edilənİslam mədəniyyətinəyenilik, enerji və birləşmə gətirmişdir. Səlcuqlar universitetlər təsis etmiş, eyni zamanda incəsənət və ədəbiyyatın himayədarları olmuşdur. Onların hakimiyyətiastronom, şairÖmər Xəyyamvə filosofƏl-Qəzalininfəaliyyəti ilə xarakterizə edilir. Səlcuqlar dövründə yeni tarixi yazıların yazılmış, ərəb dilli mədəniyyətinin mərkəzi isəBağdaddanQahirəyəkeçmişdir.