Varese

Coordinadas:45°49′N8°50′E﻿ / ﻿45.816667°N 8.833333°E45.816667; 8.833333
Varese(lombardu:Varès) est unu comunu de saLombardiade 81.990 bividoris, capidali de saomonima provintzia. Finas a su1927su comunu dipendìat da saprovintzia de Còmu. Sa tzitadi apartènnit a s'Arregioni Agraria n° 4 - Collinas de Varese, de suParcu Arregionali Campu de is Frorise pagu atesu s'agatat su lagu omonimu:Lagu de Varese. Sa genti da tzèrriat fintzasTzitadi Giardìnusigumenti du at boscus, forestas e giardinus de villas in totu su territoriu de su comunu.
S'hinterlandde sa tzitadi est tzerriauVaresotu.
Is primus trassas de insediamentus chi funt stetias agatadas in su territoriu tocant saPreistoria, difatis comenti proant meda arrepertus espostus intr' 'e su musèu de Villa Mirabello e is trassas de insediamentuspalafitìgulusin suisolino Virginiasi podit nài chi su territoriu fiat populau giai in su 3500 a.c.
Is primus noas a pitz' 'e sa tzitadi funt de sa tradaepoca imperiali arromana, candu sa bidda aundi biviant pòbulus de originiscèrtigas, cumentzaiat a pigai importu sempri prus mannu sigumenti chi s'agataiat in-d'unu logu cun camìnus stratègigus: acanta de Varese doi fiat unu camìnu chi passendi po saValgannaePonte Tresaligaiat saSvitzeracunMilanu, e tenniat importu mannu siat militari chi econòmigu.
Est feti in su XIII sègulu chi sa bidda cumentzaiat a essi sempri prus manna, gratzias a is atibidadis de is mercantis de su mercadu de sa Motta. Sesi fiant is printzipalis diretzionis de espansioni de sa bidda, chi currispondiant a unu matessi nùmuru de ennas (oi no du ant prus tràssas): s'enna Rezzano, s'enna Regondello, s'enna de Santu Martinu acanta a sa crèsia chi portat su propiu nòmini, s'enna Milanu, s'enna Motta e s'enna de su sàrtu.
Sèmpri in su Mediuèvu Varese cumentzaiat a fai parti de su contàdu de su Sèpriu, aundi iat a nci abarrai finas a s'annessioni a suDucau de Milanu. Funt de cuddus tempus (pustis de s'annu 1000) is turris difensivas chi s'agatant in su territoriu de sa tzitadi (doi ant ancoras oi sa turri de Masnago, sa turri Mozza, e sa de prus importu: sa turri de Velate tutelada da su Fundu po s'Ambienti Italianu FAI). Atru giassu difensivu de importu mannu est su Casteddu de Belforte, aundi si frimaiat in su 1164 e in su 1175 s'ImperadoriFederìgu Brabarrubiacandu calaiat da s'Allemanniacontras deMilanu. Bollit narau puru chi in su 1168 is varesinus pigaiant parti issus etotu a saLiga Lombardaaundi fiant tzerriaus "is de Belforte".
S'importantzia sempri prus manna de sa tzitadi pigat che testimoniantzia s'eligidura de Guidu de Velate (territoriu chi s'agatat a is lacanas a nordu de sa borgada) che arcivèscuvu deMilanuin su 1045. Guidu fiat fideli a s'ImperadoriErrìgu IIIde suSàcru Arromanu Impèru, e cun issu si ponniat contras de suPàpae de isPatarus, moimentu erètigu difundiu in s'Italia àrta. In-d'is gherras intr' 'e isViscontide Milanu contras de isTorrianideCòmu, sa tzitadi, alliada de is milanesus, fiat pigada da is comascus chi arrogaiant is presidius difensivus (intre-i cuddus sa turri de Velate) e atrus insediamentus.
In su 1237 Varese gherraiat alliau deMilanucontras s'ImperadoriFederigu II de Svèvia, nepodi de su Brabarrubia.
Funt de su XIV sègulu is primus statùdus chi arreulaiant sa vida in sa tzitadi, afundada asub' 'e una autonomia de gubernu chi acabaiat feti in sa segunda midadi de su 1700.
De importu est su periodu deCàrlu Borromeoartzivèscuvu deMilanuchi ponniat modificas a s'istitutzioni ecresiastiga de Varese consolidendi s'importantzia de su munisteru de Santa Maria de su Munti chi oberriat una fraiga de arti de is de prus importu de totu saLombardia. Gratzias a s'agiudu de su pàra Babu Aguggiari (chi arrennesciat a agatai 1 milioni de francus mannus imperialis) fiat fraigau unu caminu chi artziaiat in pitzus de suSacru Monti de Varesearribendi a su santuariu. Su caminu sacru fiat acabau in su 1680, cun s'agiudu de artistas de importu comentiil Morazzoneeil Ceranosuta sa diretzioni de s'architetuGiusepi Bernascone. Cust'opera trasfrumaiat Varese in-d'unu baluardu de sucatolitzèsimucontras is amenatzas de suprotestantèsimu.
Est in su 1752 chi sa tzitadi dibenniat po unu momentu unu tzèntru de sa polìtiga internatzionali: doi fiat in Varese su cungrèssu po disinnai is làcanas de saSbìtzera. Sa tzivilidadi de is villas chi caraterisaiat po totu su sègulu s'urbanistiga e s'àrti de sa tzitadi, agataiat inFrantziscu III d'Este(chi in su 1766 pigaiat in fèudu su bòrgu) s'apogèu cosa sua.
In su 1797 Varese dibènniat capidàli de su dipartimentu arrebolutzionariu frantzesu de su Verbànu, e duus annus a pustis su pòbulu varesinu festaiat su generaliNapoleone Bonapartechi bisitaiat sa tzitadi acumpangiau daGiusepina BeauharnaiseMurat.
Torrau a s'Austriasu bòrgu dibenniat ofitzialmenti "tzitadi" suta s'imperadoriFerdinandu I de Austria. In su 1830 in sa tzitadi fiat aluta sa pùbriga illuminatzioni cun su gàsu, in su 1857 Varese fiat "tzitadi règia" e s'annu a pustis cumentzaiant is traballus po fraigai su caminu ferrau intr' 'e Varese e Gallarate (chi benniat oberta su 9 de aùstu 1865 candu su primu trènu de su caminu ferrau Porto Ceresio-Gallarate bintraiat in sa tzitadi).
Fiat su 23 mayu 1859 chi isCassadoris de is Alpiscumandaus daGaribaldiocupaiant sa tzitadi in sasegunda gherra de indipendentziaitaliana. Is garibaldinus difendiant bincendi sa tzitadi candu is austriagus torraiant a da atacai su 26 mayu de su matessi annu, in sa chi est stetia tzerriada saBatalla de Varese. Su 28 mayu saprovintzia de Còmu, chi cumprendiat fintzas Varese, fiat annetzada a s'Urrenniu de Sardigna, ma feti pagus disi, candu is garibaldinus suta s'amenatza austriaga s'arretiraiant inLaveno.
Candu is austriagus cumandaus da su generaliKarl von Urbanarretorraiant in sa tzitadi bolliant unu tributu mannu meda, chi is varesinus no podiant pagai. S'arrapresalla austriaga tandus fiat unu bombardamentu chi lassat sinnus fintzas oidì in su campanili de saBasilica de Santu Vitòrie domus stòrigas meda comenti Villa de is Biumi. Is austriagus abarraiant ancoras pagus tempus in Varese: cun saBatalla de Magentacontras de is esertzidus deFràntzaeUrrenniu de Sardignas'Austria pigaiat una sconfita manna.
S'Unidadi Natzionali Italianadepiat essi unu input mannu po su svilupu econòmigu e sotziali de Varese: sempri prus industrias nasciant ingunis alimentadas da traballadoris de s'Italia Bàscia. Finas a saPrima Gherra Mundialibenniant fraigadas cartieras, carrotzerias, acontzerias, caltzaturifitzius, cotonifitzius, sedifitzius, tessiduras e tzeràmigas, cun una crèscida urbanìstiga ordinada chi, gràtzias a su fraigamentu de asumancu centu villas mannas e milla villixeddas segundarias, portaiat sa tzitadi a essi tzerriada "tzitadi giardinu".
Cun sufascismu, in su 1927, nasciat sa nòaprovintzia de Varesecun Varese scioberrada daMussolinicomenti capidali (Busto Arsiziofiat s'atra candidada). In cudd'annus doi iat atru svilupu econòmigu e turìstigu de su territòriu, cun meda òperas urbanistigas deArchitetura Fascista.
Su nòmini Varese tennit orìginiscèrtigas:varbollit nàiàcua, poita s'agatat acanta de unulaguchi tènnit su propiu nòmini (suLagu de Varese).
Sa tzitadi de Varese s'agatat a is pèis de suSacru Monti de Varese(chi fait parti de sa muntangiaCampu de is Froris), e est banniada da suLagu de Varese.
Sigumenti saprovintzia de Vareseabarrat suta de isAlpis, muntangias e collinas funt su 32% e su 46% de su territoriu cosa sua; de importu funt fintzas is frùminis (is de importu prus mannu funt suTicinoe s'Olona) e is sèti lagus: tres mannus (Lagu Mayori,Lagu de Luganu, eLagu de Varese), e cuatru prus pitìcus (Lagu de Comabbio,Lagu de Monate, [Lagu de Ghirla]], eLagu de Ganna).
Sa parti bàscia de sa provintzia est ocupada da unu arrògu dePranu Padanu.
Varese est srebia siat da isFerrovias de su Stàdu(FS) chi da isFerrovias Nordu Milanu(LeNord) chi cun frecuèntzia arta meda ligant sa tzitadi cunMilanu. Doi at fintzas una arretza de bus siat aintru de sa tzitadi chi po si movi in sa provintzia. S'autostradaA8(Autostrada de is Lagus) portat da Varese a Milanu, e da su 2008 funt cumentzaus is traballus (chi ant a acabai in su 2013) po fraigai s'autostrada nòaPedemontana(Varese-Còmu-Bergamu) e saTangentziali de Varese.
In sa provintzia doi at s'Aeroportu Internatzionali de Malpensa.
Sa tzitadi est conòta in su mundu gratzias a suSacru Monti de Varese, logu de pelegrinaxu includiu in-d'isPatrimònius de s'UNESCO
S'economìa de Varese si fundat apitz' 'e totu in s'industria (est unu de is territorius prus industrialisaus de s'Italia Ata) e prus pagu in s'agricortura; frìmas varesinas de importu funt:
In Varese doi at unaScola Europea, saScola Europea, Varese.
arci Varese, association for the promotion of social, Territorial DelegationArchiviadusu 14 austu 2006 in s'Internet Archive.