Yumurta

Yumurta– qida məhsulu və həyat mənbəyi.
Dünyanın heç bir mətbəxi qədim zamanlardan yumurtasız deyildir.İnsanlaryumurta ilə qidalanmağa o qədər qədimdən başlayıblar ki, bəlkə də bu onların ilk qida məhsullarından biri olmuşdur. Qədim insanlar bir çoxquşlarıniri və xırda yumurtalarını oğurlayaraq istifadə edirdilər.Qədim Misirdəinsanlarqutanınyumurtasını Tanrı yolundaqurbanedirdilər. Orta əsrxristianlarındaisə növbətçi durduğun müddətdə yumurta yemək qadağan edilmişdir.Çindəindiki dövrümüzə qədər qıcqırdılmış yumurtaların resepti saxlanılır, hansı ki, bu qərb insanlarına açıqlanmır.
Beləliklə yüz illik, yaxud min illik yumurtalargilin,duzun, samanın və başqa inqridentlərin də tərkibində uzun müddət qalmaq bacarığına malikdir. Yüz illik yumurtaların sarı hissəsi qara–yaşıl rəngə boyanır, ağı isə qəhvəyi rəngə çevrilir. Bütün bu qarışımammonyakkimi iy verməsinə baxmayaraqÇinlilərbunu sevir.
Dünyanın bir çox yerlərində yemək hazırlanarkən quş yumurtasından əlavə başqa yumurtalar da istifadə edilir;qaratoyuq,kayra(Şimal dənizinquşu),tupik,qağayı,pinqvin,cüllüt,qu quşu,qarabatdaqvə s. Quş yumurtalarından əlavə yeməklərə həmçinintısbağayumurtası da əlavə edilir, hansı ki,məzə(delikastes) kimiAsiya mətbəxindəxüsusən seçilir. Hazırkı dövrdə tısbağaların yumurtalarını yemək qadağan olunmuşdur, bəzi yerlərdə isə müəyyən qədər azaldılmışdır. Bütün bunlara baxmayaraq yerli əhalilər ocaqlarda həmişə bu yumurtalardan bişirirlər.
Yumurta – bütün ətraf aləmdən seçilən və bir çərçivənin içərisində dünyaya gələn yeni həyatdır. Bu da o deməkdir ki, hər bir yumurtanın içərisində quş üçün lazım olan bütün hissəciklər vardır. Dünyada ən böyük yumurtadəvəquşununyumurtası hesab olunsa da, siyahıyakolibriliderlik edir. Çünki onun yumurtası öz çəkisindən 6% artıq olur, lakin dəvəquşunun yumurtası quşun çəkisindən yalnız 1% artıqdır. Onu da qeyd edək ki,balıqlarındakürüsüminlərlə yumurta deməkdir.
Müasir zamanımızda isə heç bir mətbəxi yumurtasız təsəvvür etmək mümkün deyil. Yumurtalar çox vaxt müxtəlif komponentlərin bir–birinə bərkidilməsi üçün istifadə edilir, bunlara misal olaraqsuvəyağıgöstərmək olar. Yumurta o qədər geniş yayılmışdır ki, onun yerinə başqa nemət tapmaq mümkün deyildir, amma əlbəttə ki, yenitexnologiyalarbunu əvəz etmək üçün tərkibində yumurtanın bütün inqridentləri olan və quru halında hazırlananyumurta tozunubizlərə bəxş edir. Yumurta tozu adlanan bu ünsür 1878-ci ildən etibarən hazırlanır,mayonezvə bir çox qidaların da tərkibinə əlavə edilir. Bu kimi qidaların tamı yeməklərdən heç də fərqlənmir, həqiqi yumurtalardan ənənəvi texnologiya ilə düzəldilir.
Bütün quşların yumurtalarından mətbəxdə yararlanmaq olmaz. Bunlardan bəziləri olduqca yüksək tərkibə malik olsa da, digərləri üçün bunu demək düzgün deyil.Qazvəördəklərinyumurtalarını yalnızşirniyyatlardaistifadə etmək məsləhət görürlür, çünki burada onlar çox qaynar odda hazırlanır, lakin bunların da təzə olması vacib ünsürdür. Çünki əks təqdirdə bu insan orqanizmindəparatif(qarın yatalağına oxşar yoluxucumədəxəstəliyi) xəstəliyinin əmələ gəlməsinə yol aça bilər.
Toyuqyumurtaları mətbəxdə ən geniş yayılmış yumurta növüdür, həmçininzülal, yağ vəkarbohidrattərkibinə malikdir. Bir sözlə toyuq yumurtasının tərkibində 74% su, 12–13% zülal, 11–12% yağ, hətta 1% karbohidrat da vardır. Toyuq yumurtasının 100 qr–nınkalorisi150–160 kkal–dir. Bütövlükdə toyuq yumurtasının kalorisi 40–dan 75-ə qədər dəyişir.
Toyuq yumurtasında, xüsusən sarısında ümumiyyətləvitaminsayı çoxdur, yəni A, B1, B2, D, E, PP və eyni zamandaferment, doymamış yağlısirkədə vardır. Yumurtaının məhz sarısındakarotin(yerkökünün, yumurta sarısının,südünvə s-nin tərkibində olan narıncı-sarıpiqment) hissəciyi vardır ki, bu da insan orqanizminə yalnız qida vasitəsilə daxil ola bilər. Yumurtanın tərkibində yağlılığn olmasından qorxmaq lazım deyil. Bütün bunlardan əlavə yumurtadafoliet turşusu, müxtəlif vitaminlər yer alır. Çünki yumurtanın tərkibindəki maddələrdən biri bütün yağlılığı tərkibinə çəkərək mənimsəyir.
Bildirçinyumurtası toyuq yumurtasından olduqca xeyirlidir. Bu yumurtalar təzə olduğu təqdirdə uşaqlar üçün dəmikrobsuzvə zərərsizdir. Ümumi götürdükdə isə bu növdə olan yumurtalar toyuq yumurtalarından 2 dəfə artıq vitaminə və 5 dəfə artıqfosfor,kalsiumamalikdir. Üstəlik toyuq yumurtasından 4 dəfə artıqdəmirtərkiblidir. Bildirçin yumurtası ilə qidalanaraqimmunitetiartırmaq,dözümlülükvə ağıl gücünün aktivləşməsi, qarın xəstəliklərinin sağalmasına nail olmaq olar. Bildirçin yumurtası kalsium-karbonat tərkiblidir, hansı ki, insan orqanizminə lazım olan kalsiumun daxil olmasında əvəzsiz rol oynayır.
Uzun müddət saxlanılmış yumurtalar insan orqanizmi üçün xüsusi təhlükə deməkdir, burada onun ağ hissəsi daha da nəzərə çarpan olur. Buna görə də saxlanma şəraiti əhəmiyyətlidir. Bunların arasında əlbəttəkəndtoyuqları daha xeyirlidir, çünki onlar təbii məhsullarla qidalanaraq, daha sağlam olurlar. Yumurtaların keyfiyyətini gözlə baxarkən bilmək mümkün deyildir, bunu yalnızişıqeffekti ilə tapmaq olar. Yumurtanın tam arxasındahavakamerası vardır, hansı ki, müəyyən müddətlərdən asılı olaraq genişlənir. Təzə yumurtalar balaca hava kamerasına malik olurlar, buna görə də onlarısuyaatarkən tamamilə suya batırlar, lakin köhnə yumurtalar suyun üzərində qalırlar, hətta suyun üzündə üzən yumurta olursa, bu ümumiyyətlə yemək üçün istifadə edilməməlidir.
Mağazalarda yumurtaları bir çox növə ayırırlar.Pəhrizüçün nəzərdə tutulmuş yumurtalar 7sutkalıqolur və mənfi temperatur altında qorunur. Təzə yumurtalar 30 sutka,soyuducudasaxlanılanlar isə aylarla, hətta daha uzun müddət qorunur. Pəhriz yumurtalarını hazırlamaq üçünqayğanaqlarınbişirilməsi daha əhəmiyyətlidir, lakin soyuducularda saxlanılanların isti, daha qaynar odda hazırlanması məsləhətlidir, yəni şirniyyatlarda.