Wikang Tsino

Angwikang TsinooIntsik(汉语/漢語,pinyin: Hànyǔ; 中文,pinyin: Zhōngwén) ay maaaring ituring bilang isangwikaopamilya ng wikaat orihinal na katutubong wika ng mgaHansaTsina. Binubuo nito ang isa sa dalawang sangay ngmga wikang Sino-Tibetanona pamilyang wika.. Isa sa anim ng populasyon ng mundo, o higit sa isang bilyong katao, ang nagsasalita ng ilang anyo ng Tsino bilang kanilang katutubong wika. Kontrobersiyal ang pagkakakilala ng mga iba't ibang uri ng Tsino bilang wika odiyalekto.Bilang isang pamilya ng wikang Tsino na may tinatayang 1.2 bilyong tagapagsalita; may 850 milyon katutubong tagapagsalita angMandarinpa lamang, na siyang pinakamaraming mananalita sa buong mundo.
Lumitaw ang mga unang rekord na nakasulat noong mahigit 3,000 taon na ang nakalilipas habangDinastiyang Shang.
Ang mga pinakaunang halimbawa ng Tsino (Lumang Tsino) ay mga inskripsiyong pampanghuhulasa mgabutong orakulomula sa paligid ng 1250 BK sa hulang dinastiyang Shang. Ang kasunod na yugtong nagpatunay ay nagmula sa mga inskripsiyon sa artipakto ng bronse mula sa panahongKanluraning Dinastiyang Zhou(1046–771 BK),Klasiko ng Panulaan, at mga kabahagi ngAklat ng mga DokumentoatI Ching. Nagtangka ang mga iskolar muling magtayo angponolohiya ng Lumang Tsinosa pamamagitan ng mga hambingan ng mga mamamayang diyalekto ng Tsino sa mgatugmangKlasiko ng Panulaanat mga elementong ponetiko na hinahanap sa karamihan ng mga panitik ng wikang Tsino.
AngGitnang Tsinoang wika na ginamit habangKatimugan at Hilagaing mga Dinastiyaat mgadinastiyang Sui,Tang, atSong(ika-6–10 na mga siglo AD). Maaaring hatiin sa isang maagang panahon, na ipinakita saQieyun(601 AD), at isang huling panahon sa ika-10 na siglo, na ipinakita saYunjing, na ginawa ng mga sinaunang Tsinongpilologobilang isang giya sa sistemangQieyun. Ipinaliwanag ng mga aklat ang mga ponolohikal na kategorya, pero ibinagay kaunti hiwatig tungkol sa mgatunogna kinatawan (sa madaling salita, ang ganyang mga obra ay inilaan bilang mga aklat na sanggunian para mga nakaalam na wikang Tsino). Tinukoy ng mgalingguwistaang itong mga tunog sa pamamagitan ng mga hambingan sa mgapagbigkasna modernongmga diyalekto ng Tsino,mga Sino-Henikong bokabularyosaHapones,Koreano, atBiyetnames(ang huling tatlo ay kinakataguriang mga wikang Sino-Heniko), at saka ebidensiya mula sa mgatranskripsiyon. Napakasalimuot ang bunga, na may mararamingkatinigatpatinig, pero hindi malamang itinatangi ang lahat ng mga ito sa anumang partikular na diyalekto. Naniniwala ang karamihang mga lingguwista na kinakatawan ang isangdiyasistemana sumaklaw ng mga uliran ng ika-6 na siglo (ng mga diyalekto ng parehong Hilaga at Timog) para basahan ang mga klasiko.
Masalimuot ang kaugnayan sa patigan ng sinasalita at nakasulat na Tsino ("diglosiya"). Ang mga sinasalitang diyalekto ay nag-evolve bilang magkaibang mga antas, yamang mas lalong hindi nagbago ang nakasulat na Tsino. Nagsimula angpanitikan ng Klasikong TsinonoongPanahon ng Tagsibol at Taglagas.
Pagkatapos ng pagbagsak ngdinastiyang Hilagang Songat kasunod na paghahari ng mgadinastiyang Jin(Jurchen) atYuan(Mongol), sa hilagang Tsina, tumubo ang isang karaniwang pagsasalita (na ngayong tinatawag naLumang Mandarin) batay sa mga diyalekto ngKapatagan ng Hilagang Tsinana malalapit sa kabisera. AngZhongyuan Yinyun(1324) aytalahulugananna itinala ang mga kombensyongtugmang bagong pormangsanqusa itong wika. Kasama na medyo mas hulingMenggu Ziyun, inilalarawan ng itong talahuluganan ang isang wika na may mararaming katangian na nakakahanap sa mga modernong diyalekto ngMandarin.
Hanggang sa maagang ika-20 na siglo, ang karamihan ngmga Tsinoay lang nagsalita ng nilang lokal na bernakular. Kaya, bilang isang praktikal na hakbang, ginanap ng mga opisyal ng mgadinastiyang MingatQingang pangasiwaan ngImperyong Tsinasa pamamagitan ng isang karaniwang wika na batay sa mga diyalekto ng Mandarin, na kilala bilangGuānhuà(官话/官話,lit. na'ang wika ng mga opisyal'). Noong karamihan ng itong panahon, ang itong wika ay isangkoine, na batay sa mga diyalekto na sinalita sa pook ngNanjing, ngunit hindi magkamukha sa anumang partikular na diyalekto. Noong gitnang ika-19 na siglo, ang diyalektoBeijingay naging pangunahin at kailangan para sa anumang gawain sa korteng imperyal.
Noongdekada 1930, inampong angGuóyǔ(国语/國語,lit. na'pambansang wika').
Makasaysayan na, kumalat ang wikang Tsino sa kaniyang mga kapitbahay sa pamamagitan ng iba't ibang paraan. Isinama ang hilagangBiyetnamsaimperyong Hannoong 111 BK, na minarkahan ang simula ngBiyetnam sa ilalim ng paghaharing Tsino(Biyetnames:Bắc thuộco 北屬,lit. na'pagsapi sa Hilaga') na tumagal ng halos isang libong taon. Kumalat angBudismong TsinosaSilangang Asyasa pagitan ng mga ika-2 at ika-5 na mga siglo AD, at kasama nito, ang pag-aaral ng mgakasulatang panrelihiyonat ibang panitikan saKlasikong Tsino. Mamaya, tumobo angKorea,Hapon, atBiyetnamng malalakas na gitnanggobyernona batay sa mga institusyong Tsino, na may Klasikong Tsino bilang wika ng pangasiwaan at pag-aaral. Pinanatili ng wika ang itong kalagayan hanggang sa huling ika-19 na siglo sa Korea at (sa mas mababang lawak) Hapon, at maagang ika-20 na siglo sa Biyetnam. Kaya naiparating ng mga iskolar, ngunit lang sa pagsulat, sa pamamagitan ng Klasikong Tsino.
Ang bawa't isangbansaay gumamit ng Tsino lang para sa nakasulat na komunikasyon, pero sabay-sabay nagkaroon ng sariling tradisyon ng pagbabasa ng mga teksto nang makalas. Ang itong mga tradisyon ay tinatawag namga Sino-Henikong pagbigkas. Ang mga Tsinong salita na may itong mga pagbigkas ay malawak na inangkat sa mgawikang Koreano,Hapones, atBiyetnames, at ngayong bumubuo ng karamihan ng mgaleksiko. Ang itong napakalaking dagsa ay nagdulot ng mga pagbabago sa ponolohiya ng itong mga wika: ang kaunlaran ng istrukturangmoraikosa Hapones, at pagkagambala ngpagkakasundo ng mga patinigsa Koreano.
Sa lahat ng itong mga wika, ang mgamorpemangTsinong hiram ay malawak na ginamit para sa likha ng mgasalitang kompuwestopara sa mga bagongkonsepto, katulad ng paggamit ngGriyegoatLatinsa mga wikang Europeo. Nilikha ang mararaming bagong kompuwesto, o mga bagong kahulugan para sa mga lumang prase, noong huling ika-19 at maagang ika-20 na siglo para pangalanan ang mga Kanluraning konsepto atartipakto. Pagkatapos ang itong mga konsepto ay malayang hiniram sa pagitan ng mga wika. Mga ito ay tinanggap nga sa Tsino, isang wika na madalas na nakakatiis ang mga hiram na salita, kasi ang dayuhang pinagmulan ay nakatago sa pamamagitan ng kanilang pormang nakasulat. Madalas na kumalat mga magkaibang kompuwesto para sa mismong konsepto para sa ilang oras bago lumabas ang isang nagwagi, at minsan na nagkaiba ang pinal na pagpili sa pagitan ng mga bansa. Kaya angproporsiyonngbokabularyona hango sa mga salitang Tsino ay madalas na mas malaki pagdating sa wikang teknikal, abstrakto, o pormal. Halimbawa, saHapon, angbokabularyo Sino-Hapones(Hapones:漢語,romanisado:kango) ay bumubuo ng mga 35% ng mga salita sa mgamagasinngpaglilibang, ng karamihan ng mga salita sa mgapahayagan, at ng 60% ng mga salita sa mga magasin ngagham.
Biyetnam, Korea, at Hapon bawa't isa ay bumuo ng mgasistema ng pagsulatpara sa sariling mga wika, noong una batay sa mgapanitik ng wikang Tsino. Gayunman, pinalitan nghangulpara sa Koreano at mgakanapara sa Hapones, yamang patuloy na sinulat ang Biyetnames sa pamamagitan ng masalimuot na iskrip naChữ Nôm. Ang mga ito ay lang nahanap sa popular napanitikanhanggang sa huling ika-19 na siglo. Ngayong sinusulat ang Hapones sa pamamagitan ng isang halo ngkanjiat kana, at ang Koreano sa pamamagitan nghangulsa dalawangKorea. (Anghanjaay ngayong bihira saTimog Korea, pero sapilitan pa ang kanilang kaalaman saHilagang Korea.) Dahil sakolonisasyong Pranses, ngayong sinusulat ang Biyetnames sa pamamagitan ng isangiskrip batay sa Latin.
Ang mga halimbawa ngmga salitang hiniram mula sa Tsino(lalo naHokkien) ay sumasaklaw ngtsaa, mula sa Hokkieng 茶,dim sum, mula saKantonesna dimsam(點心), atkumquat, mula sa Kantones na gamgwat(金橘).