Azerbaijan

Azerbaijan(Basa Azerbaijan:Azərbaycan), resminaRépublik Azerbaijan(Basa Azerbaijan:Azərbaycan Respublikası) nyaéta hiji nagara di wewengkonKaukasusdiEurasia. Aya dina silangAsia KulonjeungÉropa Wétan,nagara ieu diwatesan kuLaut Kaspiadi wétan,Rusiadi kalér,Géorgiadi kalér-kulon,Arméniadi kulon, sartaIrandi kidul.EksklaveNakhchivandiwatesan ku Arménia di kalér jeung wétan, Iran di kidul jeung kulon, kalawan wates pondok jeungTurkidi kalér-kulon.
Azerbaijan téh mangrupa hijirépublikkahijiansékulér. Nagara ieu mangrupa salsahiji ti 6nagara Turkmerdika ogé hiji anggota aktip tiDéwan Turksarta komunitasTÜRKSOY. Azerbaijan miboga hubungan diplomatik kalawan 158 nagara sarta mangrupa anggota dina 38 organisasi internasional.Nagara ieu mangrupa salah sahiji anggota pawangunGUAMsartaOrganisasi keur Palarangan Pakarang KimiasartaPasamakmuran Nagara-Nagara Merdika(CIS).Dina 9 Méi 2006, Azerbaijan dipilih pikeun kaanggotaan dinaDéwan Hak Asasi ManusakuMajelis Umum Pasarikatan Bangsa-Bangsa(wayah jabatan mimiti 19 Juni 2006).
Sajarah awal panyicing wewengkon nu ayeuna diwanoh salaku Azerbaijan nyaéta bangsaAlbania Kaukasia, bangsa anu ngomong basa-basaKaukasusanu kaluarna ti wewengkon ieu. Sajarahna mah, Azerbaijan geus ditangtayungan ku raloba bangsa, kaasupurang Pérsia,Yunani,Romawi,Arménia,Arab,Turki,Mongol, jeungRusia.
Karajaan kahiji anu aya dina wewengkon Azerbaijan ayeuna nyaétaMannaedina abad ka-9SM, lumangsung nepi ka taun616 SMbasa jadi bagian tiKakaisaran Média, anu saterasna jadi bagian tiKakaisaran Pérsiadina taun549 M.KasatrapanAtropatene jeungAlbania Kaukasiadiwangun dinaabad ka-4 SMsarta kaasup kirang leuwih wewengkon nagara kabangsaan Azerbaijan jeung bagian kidul tiDagestanayeuna.
Islamkasebar gancangna di Azerbaijan mimiluanfutuhatdinaabad ka-7–8. Saenggeus pamaréntahan Kakhalifahan Arab ngaleutik, sababaraha nagara semi-merdika geus kabentuk, salah sahijina téh Kasultanan Shirvanshah. Dina abad ka-11,Turki Seljuknu nalukkeun jadi kakuatan dominan di Azerbaijan jeung neundeun dasarétnis Azerbaijanayeuna. Dinaabad ka-13-14, wewengkon ieu ditarajang ku bangsaMongol-Tatar.
Azerbaijan téh mangrupa bagian ti Kasultanan PérsiaSafawiyahdinaabad ka-15–18. Ogé ngalaman waktos singket kapeupeusan bangsawan dina tetengahan abad ka-18 nepi ka mimiti abad ka-19, jeung diwangun kanakakhanan-kakhanan anu merdéka. NyusulPerang Pérsia-Rusiaantara Kasultanan PérsiaQajar, kawas Ganja, Guba, Baku, jeung kakhanan-kakhanan merdika séjénna, jeungKakaisaran Rusia, Azerbaijan direbut Rusia liwatPajangjian Gulistandina 1813, jeungPajangjian Turkmenchaydina 1828, jeung sababaraha pajangjian nu leuwih awal antara tsar Rusia jeung para khan tepung ahir dina dasawarsa kahiji abad ka-19. Dina taun1873, minyak ("emas hideung") dipanggihan di kotaBaku, anu engkéna jadi ibu kota Azerbaijan.
Saenggeus labuhna Kakaisaran Rusia dinaPerang Dunya I, Azerbaijan bareng Arménia jeung Géorgia jadi bagian tiRépublik Fédérasi Démokratik Transkaukasia. Wanci républik éta bubar dina Méi 1918, Azerbaijan ngadéklarasikeun kamerdékaanna salakuRépublik Démokratik Azerbaijan. RDA mangrupa nagara républik anu populasina mayoritas Muslim jeung ngan lumangsung 2 taun, ti 1918 nepi ka 1920, saméméhTentara Beureumnarajang Azerbaijan. Dina Maret 1922, Azerbaijan, bareng jeung Arménia jeung Géorgia, jadi bagianRSFS Transkaukasia(RSFST) dinaUni Soviétanu masih kénéh anyar kawangun. Dina 1936, RSFST bubar sarta Azerbaijan teras jadi républik bagian RSUS salakuRSS Azerbaijan.
DinaPerang Dunya II,Jérman Nazinarajang Uni Soviét. Tujuan utama panarajanganOperasi ÉdelwéissAdolf Hitlernyaéta ngawasaan ibu kota beunghar minyak Azerbaijan, Baku. Lantaran alesan perang, pagawé minyak Soviét diwajibkeun gawé teteruesan sarta wargi nagarana ngagali parit jeung halangan antitank pikeun nyegah kamungkinan panarajangan musuh. Tapi, Operasi Édelwéiss gagal. Armada Jérman gagal dina pagununganKaukasus, manéhna éléh dinaPatempuran Stalingrad.
Dina 1990, urang Azeri ngarumpul pikeun mrotés kakawasaan Soviét jeung ménta kamerdékaan. Démonstrasi éta dipareuman ku mimiluanna Soviét dina kajadian anu ayeuna disebat ku urang Azeri salakuJanuari Hideung. Tapi dina 1991, Azerbaijan ngadéklarasikeun kamerdékaanna nalika labuhna Uni Soviét. Taun-taun awal kamerdékaanna dialihkeun kuperang ka Arménia jeung gerakan séparatis Arméniadina wewengkonNagorno-Karabakh. Sanajan ayagencatan pakarangti 1994, Azerbaijan heuteu ngaréngsékeun konflik jeung Arménia ngeunaan wewengkon anu kalobaannana dieusian ku urang Arménia. Saprak ahir perang, Azerbaijan heunteu boga kawasa deui dina 14% - 16% wewengkonna kaasup Nagorno-Karabakh.
Aya sababaraha hipotésis anu patali kana asalna ngaran "Azerbaijan". Téori nu pangumumna nyaéta éponimna, Azerbaijan dingaranan dumasar kanaAtropates,satrap(gubernur)MédiaIran, nu ngawasaan hiji wewengkon anu aya di Azerbaijan jeung Iran modérn anu disebutAtropatene.Dipercaya yén ngaran Atropates diturunan ti akarBasa Pérsia Kunanu hartina "dilindungan ku seuneu".
Aya ogé anu boga pamadegan lian anu ngabéjaan yén istilah ieu nyaétaTurkifikasitipis tiAzarbaijan, vérsi ngaran Pérsia asli anu di-Arab-keunÂzarâbâdagân, diwangun tinaâzar+âbadag+ân(âzar=seuneu;âbâdag=wewengkon kokolaan;ân=rarangkén jamak); yén tradisionalna kecap éta hartina "lemah seuneu abadi" atanapi "lemah seuneu", anu meureunan ngabéjaan sacara teu langsung, kuil seuneuZoroastrianismedi wewengkon ieu. Sababaraha sajarawan Azeri mibanda pamadegan yén ngaran éta diwangun ti 4 unsurbasa Azerbaijan:az+er+bay+can, nu hartina "lemah urang Az nu wanian" atanapi "hiji patempatan anu di handapan pikeun kaom beunghar jeung ageung". Puitisna, Azerbaijan disebut ogéOdlar Yurdu("Nagara Seuneu (Abadi)").
Azerbaijan kabagi kana 10 wewengkon ékonomi, 66rayon(rayonlar, tunggalrayon), jeung 77 kota (şəhərlər, tunggalşəhər) nu mana 11 di antarana diparéntah langsung ku républik.Di Azerbaijan, aya ogéRépublik otonom(muxtar respublika), nyaétaNakhchivan.
Catetan: Kota anu diparéntah langsung ku nagara dicitak miring.
Koordinat:40°18′N47°42′E﻿ / ﻿40.3°N 47.7°E﻿ /40.3; 47.7