I Karl (İngiltərə kralı)

I Karl(ing.Charles I of England) (19(29) noyabr1600,Danfermlin sarayı,Fayfvə yaDanfermlin,Fayf–30 yanvar(9 fevral)1649,London) —İngiltərə,Şotlandiyavəİrlandiyakralı.Stüart ailəsinəmənsub olub,Şotlandiya kralıVI Ceymsinoğlu olaraq Danfermlin sarayında dünyaya gəldi. 1603-cü ildə atasının taxta çıxmasıylaİngiltərəyəgətirildi və bundan sonrakı həyatını burada yaşadı.Uels şahzadəsiolan qardaşıHenri Frederikintifus xəstəliyi səbəbilə vəfatının ardından 1612-ci ildəİngiltərə,İrlandiyavəŞotlandiyataxtlarının varisi elan olundu. 1623-cü ildə baş tutan və 8 ay davam edənİspaniyasəyahəti əsnasında kralın bacısıMariya Annailə evlənməsi müzakirə edilsə də, bu cəhd nəticəsiz qaldı. Səyahətdən 2 il sonraBurbon ailəsindənHenretta Mariyailə evləndirildi.
1625-ci ildə taxta keçdikdən sonra monarxın səlahiyyətlərini məhdudlaşdıranİngiltərə parlamentiilə münasibətləri pisləşdi. I Karl ölkəni öz vicdanıyla idarə etmək arzusunda idi və bu səbəblə ölkəni ikiyə ayırdı.Katolikbir xanımla evlənməsi vəkatolikməzhəbinə bəzi dini azadlıqlar verməsi ölkədəki digər dini qrupları qorxuya saldı. Buna baxmayaraq, onun səltənəti dönəmində bir çox adlı-sanlıAnqlikandin adamı yetişmişdir.
1642-ci ildə başlayanİngiltərə vətəndaş müharibəsiboyunca I Karl parlament orduları ilə mübarizə apardı. 1645-ci ildəşotlandqoşunlarına məğlub olan kralİngiltərə parlamentinətəhvil verildi. Həbsi əsnasındakonstitusional monarxiyanıqəbul etməsi şərtilə azad buraxılacağı təklif edilsə də, bu təklifi qəbul etmədi və 1647-ci ilin noyabrında qısa müddətliyinə də olsa azadlığa buraxıldı. ArdındanVayt adasınahəbs olunan I KarlŞotlandiyailə ittifaq qurmağa çalışsa da,Oliver Kromvelin1648-ci ilin sonunda topladığı yeni tip ordu ölkənin idarəsini ələ aldı. 1649-cu ilin yanvarında məhkəməyə çıxarılan I Karl vətənə xəyanətlə təqsirləndirilərək edam olundu.Monarxiyaləğv edildi və İngiltərədərespublikaelan olundu. İngiltərədəmonarxiyayalnızII Karldönəmində geri qaytarıldı.
Şotlandiya kralıVI Ceymsinvə xanımıDanimarkalı Annanınikinci oğlu olan Karl 19 noyabr 1600-cü ildə Danfermlin sarayında dünyaya gəldi. 23 dekabrdaEdinburqdakıHolirud sarayında baş tutanprotestanmərasimiylə Ross yepiskopu tərəfindənvəftizedildi və ənənəyə görə,Şotlandiya krallarınınikinci oğullarına verilən Albani hersoqluğu ilə təltif olundu.
AtasıVI Ceymsİngiltərə kraliçasıI Elizabetinhəyatda qalan yeganə kişi qohumu idi (onun babasıV Ceymskraliçanın bibisi oğlu idi) və bu səbəblə kraliça 1603-cü ilin martında vəfat etdikdən sonraI Ceymsadıyla İngiltərə taxtına əyləşdi. Ardından bütün ailəsiylə birlikdə aprel ayındaLondonagələnI Ceyms, o ərəfədə hələ 3 yaşında olan kiçik oğlu Karlı həssas səhhəti səbəbiləŞotlandiyadakıyaxın dostu Aleksandr Setona əmanət etdi.
1604-cü ilin iyulunda yetəricə böyüyən və artıq yeriməyə başlayan Karl doğulduğu Danfermlin sarayından həyatının geri qalanını keçirəcəyiLondonadoğru yola çıxdı. Burada saray mənsublarından Robert Kareyin xanımı Leydi Elizabetin himayəsinə verildi. Danışma qabiliyyəti olduqca zəif idi və həyatı boyunca kəkələməyə davam etdi.
1605-ci ilin yanvarında ənənəyə uyğun olaraq,İngiltərə kralınınikinci oğlu olması səbəbiləBat cəngavərivəYork hersoquünvanlarını aldı.Kalvinistbir şotland olan Tomas Murey balaca uşağa müəllim təyin edildi və din, riyaziyyat, ədəbiyyat və fərqli dillər üzrə dərslər almağa başladı. 1611-ci ildəMüqəddəs Qarter ordeniilə təltif olundu.
Sarayda aldığı dərslərin ardından əsl şahzadə kimi böyüsə də, böyük qardaşıUels şahzadəsiHenri Frederikqədər məşhur və nüfuzlu deyildi. Ancaq 1612-ci ilin noyabrında qardaşı anidən vəfat etdi. Ölüm səbəbi olaraq tifus epidemiyası göstərilir. Bundan 2 həftə sonra 12 yaşına qədəm qoyan Karl İngiltərə taxtının yeganə varisi elan olundu. Kralın ən böyük oğlu olması səbəbilə Karl avtomatik olaraq bir çox ünvan aldı. 4 il sonra 1616-cı ilin noyabrındaUels şahzadəsivəÇesterqrafı elan edildi.
1613-cü ildə Karlın bacısıElizabetalman elektorV Frederikləevləndi vəHeydelberqəköçdü. 1617-ci ildəkatolikolanAvstriya hersoquFerdinandınBohemiya kralıseçilməsi bölgədəkiprotestant-katolikqarşıdurmasını daha da alovlandırdı. Belə ki, ertəsi il Bohemiyalılarkatolikrəhbərlərinə qarşı ayaqlandılar. Nəticədə 1619-cu ilin avqustunda Bohemiya parlament məclisiV FrederikiBohemiya kralı, 2 gün sonra isəFerdinandıMüqəddəs Roma imperatoruolaraq seçdi.Frederikinimperatoraqarşı çıxaraq onun taxtını əlindən almasıOtuzillik müharibəadlanacaq uzun qarışıqlıq dövrünün başlanğıcı oldu. İlk illərdə yalnızBohemiya taxt-tacıuğrunda gedən döyüşlər daha sonraİngiltərə parlamentinində bölgədə nüfuz qazanma niyyəti səbəbilə bütövAvropanıəhatə etdi. 1620-ci ildəV FrederikPraqayaxınlığında məğlub edildi və onun ata-baba torpaqlarıHabsburqlartərəfindən işğal olundu.I Ceymsisə bütün bunları uzaqdan izləyirdi və yenicəUels şahzadəsiolan oğlu KarllaİspaniyainfantasıolanMariya Annaarasında siyasi evlilik planlaşdırırdı. Eyni zamandaimperatorII Ferdinandınbacısı qızı olanMariya Annailə baş tutacaq nikahAvropadabaşlayan bu müharibənin ən qısa diplomatik həlli yolu idi.
Ancaq təəssüf ki,I Ceymsnəİspaniyasarayında, nə də öz sarayında bu fikrinə yetərincə dəstəkçi toplaya bilmədi.İngiltərə parlamentiqətikatolikvəispandüşmənçiliyini davam etdirirdi və bu səbəblə, 1621-ci ildə yenidən çağırılanparlamentvəliəhdinprotestantbir xanımla evlənməsini vəİspaniyayaqarşı yeni bir dəniz səfərinin təşkil edilməsi fikrini irəli sürdü. Lord-kanslerFrensis BekonLordlar palatasıönündəkorrupsiyailə mühakimə olundu və buimpiçment1459-cu ildən bərikralınrəsmi sanksiyası olmadan edilən ilk mühakimə idi. Bu hadisə sonrakı illərdə Karl və onun dəstəkçilərinə —Bukingem hersoquCorc Villers,ArxiyepiskopUilyam LaudvəStafford qrafıTomas Venvortaqarşı sui-istifadə edildi.I Ceymshər nə qədər buna etiraz etsə də,parlamentUels şahzadəsinindərhalİspaniyayaqarşı yeni bir hərbi səfərə göndərilməsini tələb etdi. Ancaq onların bu tələbi Karl tərəfindən də hədsizlik olaraq qəbul edildi. 1622-ci ilin yanvarındaI Ceymsparlament üzvlərinin özbaşınalığı və krala qarşı çıxışlarını bəhanə göstərərəkparlamentiistehfaya göndərdi.
1623-cü ilin fevralında Karl,Bukingem hersoquvə vəliəhdin yaxın adamlarından biriİspaniyailə planlaşdırılan siyasi evlilik məsələsini müzakirə etmək məqsədilə gizlicəİspaniyayagetdilər. Ancaq onların bu gizli səyahəti uğursuzluqla nəticələndi. Belə ki,infantaKarlın öz inancına görə kafir olduğunu, bu evliliyin əsas şərti olaraq İngiltərə vəliəhdininRoma-Katolik kilsəsinədönməsini tələb etdi. Bundan başqa,ispanlarİngiltərədəkikatolik inancınınbərpasını və baş tutacaq nikahın ardından gəlininİngiltərəyəgetməyəcəyini irəli sürdülər. Müzakirələr əsnasındaBukingem hersoquilə dönəminİspaniyabaş naziri arasında münasibətlərin pisləşməsinin ardından müzakirələr bilavasitə Karl tərəfindən aparıldı. Həmin ilin oktyabrında heç bir nəticə əldə edə bilməyən Karl və adamlarıLondonageri döndülər və döndükdən sonra,I Ceymsəİspaniyayamüharibə elan etmək üzrə təzyiq göstərməyə başladılar.
1624-cü ildəI Ceymsprotestantmüşavirlərinin məsləhətiyləİngiltərə parlamentiniyenidən çağırdı. Məqsəd isə hazırlıq görülən yeni müharibədə hökumətdən maliyyə subsidiyası almaq idi. Ancaq qurulan yeni hökumətin maliyyə naziriLionel Qranfildyaranacaq maliyyə məsrəfləri səbəbilə müharibə təklifini qəbul etmədi və onun bu qərarı vəzifədən alınmasına səbəb oldu. Ernst von Mansfeld idarəsindəki zəif təchizatlı orduV Frederikinişğal edilmiş mülklərini azad etmək üçün yola çıxsa da,Hollandiyasahillərindən irəli gedə bilmədi. O illərdə səhhəti və yaşlılığı səbəbiləparlamentləmübarizə apara bilməyənI Ceyms1625-ci ilin martında vəfat etdiyi əsnada Karl vəBukingem hersoquçoxdan real hakimiyyəti əlinə almışdı.
İspaniyanınetirazından sonra I Karl və yaxın müşaviriBukingem hersoqugözünüFransayadikdi. Bu dəfəki gəlin namizədi isəFransa kralıXIII LüdoviqinbacısıHenretta Mariyaidi. Karl 15 yaşlı qızıİspaniyasəfəri əsnasında görmüşdü. Cütlüyün nikahı 1 may 1625-ci ildəParis Notr-Dam kilsəsindəqiyabi olaraq baş tutdu. Evli cütlük ilk dəfə 13 iyun 1625-ci ildə Kanterburidə bir araya gəldilər. Karl çağıracağı ilk parlamenti, evliliyə etiraz etməmələri üçün toy mərasimindən sonraya təxirə salmışdı.Parlamentin İcmalar palatasındakıbir çox üzvü İngiltərə kilsəsinə zərər verəcəyi və ölkədəki katolik nüfuzunun artacağı qorxusuyla, kralın bir katoliklə evlənməsinə qarşı çıxırdı. Karl parlamentə ölkədəki dini nizam-intimazın pozulmaması barədə təminat versə də, qaynı olanXIII Lüdoviqləbağladığı gizli nikah sazişində bunun tam əksini irəli sürürdü. Üstəlik, bu sazişə əsasən İngiltərə donanmasına aid 7 döyüş gəmisi fransızlaraLa Roşeldəçıxan protestant üsyanınn yatırılmasında kömək edəcəkdi. I Karlın tacqoyma mərasimi 2 fevral 1626-cı ildəVestminster abbadlığındakeçirildi. Ancaq xanımıprotestantdini mərasimində iştirak etməkdən imtina etdi.