Avropa Müdafiə Birliyi

Avropa Müdafiə Birliyi müqaviləsivə yaParis müqaviləsi, 27 may 1952-ci ildə Avropayainteqrasiyatərəfi olan 6 ölkənin — Benilüks ölkələri, Fransa, İtaliya və keçmiş Qərbi Almaniyanın imzaladığı, lakin heç vaxt təsdiqlənməmiş bir razılaşmadır. Razılaşma, ortaq Avropa silahlı qüvvələri ilə yanaşı Avropa Müdafiə Birliyi qurmalı idi. Saziş Fransa parlamentindən təsdiq ala bilmədi və heç vaxt İtaliyada parlamentə təqdim edilmədi. Buna görə heç vaxt qüvvəyə minmədi. Bunun əvəzinə, Qərbi Almaniya, 1948-ci ildə Qərb Birliyi və NATO-nun da fəaliyyətsiz varisi olan — Qərbi Avropa Birliyinə qəbul edildi.
Razılaşma, ABŞ-nin Qərbi Almaniyanı yenidən silahlanmağa çağırmasından sonra 1950-ci ildə o zamankı Fransa baş naziriRené Pleven(fr.René Jean Pleven) tərəfindən təklif olunan Pleven planı ilə başladı.
Qərbi Almaniyanın NATO-ya üzv olmaq təklifinə alternativ olaraq ortaq bir Avropa müdafiə infrastrukturunun yaradılması Alman hərbi potensialının Şərq bloku ilə mümkün bir qarşıdurmada istifadə edilə bilməsi demək idi.Şuman bəyannaməsindəAlmaniyanın öz başına bir müharibə başlaya biləcək iqtisadi gücə çatmasının qarşısını almaq məqsədi daşıdığı kimi, Pleven planı və Avropa Müdafiə Birliyində Almaniyanın yenidən müharibə başlama riskini sıfıra endirməyi hədəfləyirdi.
Avropa Müdafiə Birliyi (AMB) ortaq büdcəsi, ortaq silahları, mərkəzi təchizatı sistemi və qurumları olan milli ünsürlərə bölünmüş ortaq bir Avropa ordusunu da özü ilə gətirə bilərdi.
Aşağıdakı diaqram AMB sazişində göstərilən qurumların, AMB-nin nəzarəti altında olan Avropa Müdafiə Qüvvələrinin (AMQ) fəaliyyətini və AMB ilə NATO arasındakı əlaqənin mexanizmini göstərir:
Bu ordudaFransız,İtalyan,Belçika,HollandiyavəLüksemburqbirlikləri öz milli hökumətlərinə, Qərbi Alman birlikləri isə AMB-yə hesabat verəcəkdi. Almanmilitarizminingeri dönməsi qorxusu ilə Qərbi Alman hökumətinin Alman ordusu üzərində nəzarəti olması istilmədi. Amma, bu şərt rədd edilərsə, Qərbi Almaniya hökumətinin onsuz da öz ordusunu idarə etməsinə icazə veriləcəyi barədə razılığa gəlinmişdi, amma bu müqavilənin mətnində yazılmamışdı.
1940-cı illərin sonlarındaSoyuq müharibəninyaratdığı qütbləşmə daha aydın görünürdü.ABŞSovet İttifaqınıngüclənməsinə şübhə ilə yanaşırdı və Avropa dövlətləri Sovet işğalı ehtimalına qarşı özlərini müdafiəsiz hiss edirdilər. Bu etibarsız mühitində ABŞ,Qərbi Almaniyanınyenidən silahlanmasınınAvropavə bütünQərb blokununtəhlükəsizliyi üçün lazımlı olduğunu düşünürdü.Sentyabr 1950-ci ildə Din Açeson (Dean Gooderham Acheson), Ali Komissar John Jay McCloyun göndərdiyi bir teleqramda, Avropa ölkələrinəNATOmüdafiə infrastrukturunu gücləndirmək üçün yeni bir plan — "paket" adlanan Amerika planı təqdim etdi. Buna görə 12 Qərbi Alman diviziyası yaradılacaqdı. Lakin Almaniyanınİkinci Dünya müharibəsindəAvropada, xüsusən dəFransadayaratdığı dağıntılardan sonra heç bir Avropa ölkəsi Alman ordusunu yenidən yaratmaq fikrinə hazır deyildi. İki supergüc arasında özlərini tapan ölkələr bu vəziyyətə Avropaya inteqrasiyanı inkişaf etdirmək üçün bir fürsət kimi baxdılar və yeni bipolyar nizamın yaratdığı hərbi təsir itkisini aradan qaldırmağa çalışdılar.
24 Oktyabr 1950-ci ildə Fransa Baş Naziri René Pleven, əsasən Jean Monnet tərəfindən hazırlanmasına baxmayaraq adının veriləcəyi yeni bir plan təklif etdi. Plana görə, millətlərarası Avropa Ordusu qurulacaqdı. Bu layihə ilə Fransa bir tərəfdən ABŞ-nin tələblərini yerinə yetirirdi, digər tərəfdən Almaniyanın yenidən silahlanmasının qarşısını alırdı. ABŞ xaric, AMB, Qərbi Almaniya, Fransa, İtaliya veBenilüksölkələrini əhatə edəcəkdi. ABŞ-nin hakim rol oynadığı NATO-ya, Fransanın hakim rolu oynadığı alternativ olacaqdı. Şuman bəyannaməsi Almaniyanın tək başına müharibə başlada biləcək iqtisadi gücə çatmasının qarşısını almaq məqsədi daşıdığı kimi, Pleven planı və AMB-də Almaniyanın təkrar müharibə başlatmaq riskini sıfıra endirəcəkdi.Birləşmiş Krallıqiştirak etməkdən imtina etdi.
Pleven planına görə, Avropa Ordusu üzv dövlətlərin hərbi hissələrindən ibarət olacaq və üzv dövlətlərin nazirlər şurası tərəfindən idarə ediləcəkdi.
Fransa təhlükəsizliyində və müdafiəsində millisuverenliyiniitirməkdən qorxurdu.
Buna görə də Paris, tamamilə millətlərarası bir Avropa ordusuna dözməzdi. Ancaq, Amerikanın Qərbi Alman ordusunda böyük marağı olduğu üçün, dəyişdirilmiş Pleven planı üçün Avropa Müdafiə Birliyinin razılaşma layihəsi, 1952-ci ilin mayında Fransız dəstəyi ilə hazırlandı. Yeni AMB müqaviləsi 1952-ci il mayın 27-də imzalandı.
Bəzi şübhə və tərəddüdlərə baxmayaraq, ABŞ və altı Avropa Kömür və Polad Birliyi üzvü Pleven planını təsdiqlədi. Bu, 1951-ci ilin fevralında başlayan, millətlərarası ordunun quruluşunun müzakirə olunduğu Paris konfransına səbəb oldu. Güzəştlər və fikir ayrılıqları arasında, 27 may 1952-ci ildə altı xarici işlər naziri AMB-ni təsis edənParis müqaviləsiniimzaladı.
Fransanın mərkəzi roluna baxmayaraq, AMB planının çökməsinə səbəb Fransa parlamentindən təsdiq alınmaması idi. Razılaşmanın təsdiqlənməməsinin iki səbəbi var idi; bunlardan biri beynəlxalq aləmdəki böyük dəyişikliklər, digəri isə Dördüncü Fransa Respublikasının daxili problemləri idi. AMB-nin Fransanın millisuverenliyinipozduğuna dair Qaullist narahatlıqlar,Fransa Respublikasınınbölünməzliyinə dair konstitusiya qeydləri və Qərbi Almaniyanın remilitarizasiyasıqorxusu var idi. Fransanı kapitalist ABŞ-yə bağlayaraqVarşava müqaviləsinəqarşı çıxmağı hədəflədiyi üçün Fransızkommunistləribu təklifə qarşı çıxdılar. Digər qanunvericilər də Birləşmiş Krallığın yoxluğundan narahat idilər. AMB, 30 Avqust 1954-cü il tarixindəFransa Milli Məclisinətəqdim edildi və 319-a qarşı 264 səslə rədd edildi. Bu müddət ərzindəİosif Stalininölümü vəKoreya müharibəsininbitməsi ilə mümkün bir qarşıdurma ilə bağlı narahatlıqlar ortadan qalxdı. 1950-ci il orijinal Pleven planı ilə 1954-cü ildə rədd edilmiş plan arasındakı kəskin fərq də bu qorxuları müşayiət edirdi. Fərqliliklər arasında,diviziyasəviyyəsində deyil,bölüksəviyyəsində hərbi inteqrasiya və komandanlıq sistemindəNATO-nun Avropadakı Birgə Qüvvələrin Baş Komandanını(SACEUR)AMB əməliyyat qabiliyyətinin başına qoyması kimi dəyişikliklər var idi. İtaliya da heç vaxt müqaviləni təsdiqləmədi. Baş nazirPyer Mendes-Frans, müqavilənin əleyhdarlarını digər imzalayan dövlətlərlə əlavəprotokollartəsdiqlətməyə çalışaraq sakitləşdirməyə çalışdı. Bunlara gizli qüvvələrin bir mərkəzdə birləşdirilməsi, başqa sözlə, Qərbi Almaniyada yerləşdirilənlərlə yanaşı büdcə və digər inzibati məsələlər mövzusunda daha böyük milli muxtariyyət tətbiq edilməsi daxil idi. İngiltərə planı prinsipcə təsdiqləməklə yanaşı, ancaqfövqəlmilliliyinazaldılacağı təqdirdə qoşulmağa razı oldu.
Razılaşma heç vaxt qüvvəyə minmədi. Fransız məclisindən təsdiq ala bilmədikdən sonra Qərbi Almaniya NATO-ya daxil edildi vəAİBnəüzv ölkələrde Qolltərəfindən dəstəklənənFuşe planı(1959–1962) çərçivəsində xarici siyasət əməkdaşlığına başlamağa çalışdılar. Avropa xarici siyasəti nəhayət, üçüncü səylər nəticəsində (1970) Avropa Siyasi Əməkdaşlıq(ASƏ)adı altında quruldu. Bu, Ümumi Xarici və Təhlükəsizlik Siyasətinin(ÜXTS)sələfi oldu.
Bu günAvropa BirliyivəNATO, əvvəllər həm dəQərbi Avropa BirliyiAMB üçün nəzərdə tutulan bəzi funksiyaları ortaq şəkildə yerinə yetməkdədir, lakin heç biri AMB-in təmin etmək istədiyi millətlərarası hərbi nəzarətə sahib deyildir.
Qərbi Avropa Birliyi