अहिल्यानगर जिल्हा

अहिल्यानगर जिल्हाहा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील सर्वात मोठा जिल्हा आहे. जिल्ह्यात सर्वाधिक साखर कारखाने आहेत. प्रवरानगर येथे आशिया खंडातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन झाला होता.शिर्डीयेथील साईबाबा मंदिर याच जिल्ह्यातीलराहाता तालुकायात आहे.
महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने १३ मार्च २०२४ रोजी १८ व्या शतकातील मराठा राणी अहिल्यादेवी होळकर यांच्या नावावरून अहमदनगर जिल्ह्याचे 'अहिल्यानगर' असे नामकरण करण्यास औपचारिक मान्यता दिली. त्यानंतर 
भारत सरकार ने नाव बदलण्याचे सर्व निकष पूर्ण करून दिनांंक ४ ऑक्टोबर २०२४, अन्वयेे “अहमदनगर” शहराचेे नाव बदलून ते “अहिल्यानगर” असेे केले आणि त्यानंतर महाराष्ट्र सरकार ने लगेच चार दिवसात राजपत्र काढून दिनांक ८ ऑक्टोबर २०२४ रोजी  जिल्हा, तालुका, उपविभाग आणि गाव यांचे नाव बदलून अहिल्यानगर असे केले.
अहिल्यानगरजिल्हामहाराष्ट्रराज्याच्या पश्चिम भागात आहे. या जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १७,४१२ किमीअसून क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. या जिल्ह्याच्या उत्तरेसनाशिकवछत्रपती संभाजीनगर, पूर्वेसबीड, दक्षिणेससोलापूरवधाराशिवआणि पश्चिमेसपुणेवठाणेहे जिल्हे आहेत.अहिल्यानगरजिल्ह्याला मराठवाड्याचे प्रवेशद्वार म्हणून देखील ओळखले जाते.
अकोले तालुक्यातीलडोंगराळ भागातभंडारदरायेथेप्रवरा नदीवर१९२६ मध्ये धरण बांधण्यात आले आहे. भारतातील जुन्या धरणांत याचा समावेश केला जातो/आहे.मुळा नदीवरजिल्ह्यातील सर्वांत मोठे धरणराहुरीतालुक्यात बांधण्यात आले आहे. या प्रकल्पातूनअहिल्यानगरशहराला पाणी पुरवठा केला जातो. येथील जलाशयासज्ञानेश्वरसागरअसे म्हणले जाते.अहिल्यानगरसिंचनात प्रामुख्याने विहिरींचा वाटा जास्त आहे. भौगोलिक दृष्ट्या या जिल्ह्याची तीन भागात विभागणी होते-
अकोले तालुकाआणिसंगमनेर तालुकायांचा यात समावेश होतो. अजोबा, बाळेश्वर आणिहरिश्चंद्रगडयांसोबत अनेक शिखरे याच भागात आहेत.कळसूबाई, जे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे, १६४६ मीटर याच भागात आहे.
पारनेर तालुकाआणिनगर तालुकाआणिसंगमनेर तालुक्याचा,श्रीगोंदा तालुक्याचावकर्जत तालुक्याचाकाही भर यात मोडतो.
यातकोपरगाव,राहाता,श्रीरामपूर,राहुरी,नेवासा,शेवगाव तालुक्याचाउत्तरेकडील प्रभाग येतो. या भागातगोदावरी,प्रवरा,घोड,भीमाआणिसीनानद्यांचे खोरे येते.
जिल्ह्याच्या पश्चिमेकडील भागात प्रामुख्यानेअकोलेवसंगमनेरतालुक्यांमध्येसह्याद्रीच्याडोंगररांगा पसरलेल्या आहेत ज्या हरिश्चंद्राच्या डोंगररांगा म्हणून ओळखल्या जातात. महाराष्ट्रातील सर्वांत उंच शिखरकळसूबाईयाच डोंगररांगांमध्येअकोलेतालुक्यात आहे. जिल्ह्याचा मध्य भाग हा बाळेश्वराचे पठार या नावाने संबोधला जातो. उत्तरेकडेगोदावरीनदीचे खोरे आहे तर दक्षिण भाग हाघोड,भीमावसीनाया नद्यांचे खोरे म्हणून ओळखला जातो.
गोदावरी,भीमा,सीना,मुळावप्रवरायाअहिल्यानगरजिल्ह्यातील प्रमुख नद्या असूनआढळा,घोड, कुकडी या नद्या जिल्ह्यातून वाहतात. बहुतांशी नद्या पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहतात.गोदावरीया महाराष्ट्रातील प्रमुख नदीची जिल्ह्यातील लांबी सुमारे १५० कि.मी. आहे.प्रवरावगोदावरीनद्यांचा संगमनेवासेतालुक्यात प्रवरासंगम येथे होतो.
अहिल्यानगरजिल्ह्याचे हवामान प्रामुख्याने उष्ण व कोरडे आहे. पश्चिमेकडील डोंगराळ भागात हवामान थंड आहे. जिल्ह्यात रोजच्या कमाल व किमान तापमानातील तफावत पाहता ती लक्षणीयरित्या जास्त असल्याचे आढळते. जिल्ह्यात पश्चिमेकडून पूर्वेकडे पाऊस कमी कमी होत जातो. प्रामुख्याने जिल्ह्याचा पूर्वेकडील भाग अवर्षणग्रस्त आहे.
नाशिक-पुणे राष्ट्रीय महामार्ग(राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६०) हा जिल्ह्यातीलसंंगमनेरतालुक्यातून जातो. निर्मल - कल्याण (राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २२२) हा महामार्ग जिल्ह्यातून जाणारा महत्त्वाचा रस्ता आहे. महाराष्ट्रात सर्वप्रथम (१९४८ मध्ये) महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाची (एस.टी.) बस धावली तीअहिल्यानगर-पुणेया मार्गावर.अहिल्यानगर रेल्वे स्थानकहेदौंड-मनमाडरेल्वेमार्गावरील स्थानक आहे. १९७ कि.मी.चा रेल्वे (ब्रॉडगेज) मार्ग जिल्ह्यात असूनअहिल्यानगर-बीड-परळीआणि पुणतांबा-शिर्डीहेे इतर रेल्वे मार्ग आहेत.संंगमनेरहूनभंडारदरा धरणाकडेजाताना लागणाराविठे घाटव संगमनेरहून पुण्याकडे जाताना लागणारा चंदनापुरी घाट हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे घाट आहेत.
मराठी भाषेतील सार्वकालिक सर्वोत्कृष्ट ग्रंथ म्हणजे ग्रंथराजज्ञानेश्वरी. ज्या ज्ञानेश्वरीची एक तरी ओवी अनुभवावी असे म्हणले जाते, तो ग्रंथ अहमदनगर जिल्ह्यातील श्रीक्षेत्रनेवासेयेथे संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिला. या आध्यात्मिक वैशिष्ट्यांसह आज अहमदनगर महाराष्ट्रात सर्वाधिक क्षेत्रफळ असलेला जिल्हा, सर्वाधिक सिंचन क्षेत्र असलेला आणि सर्वाधिक सहकारी साखर कारखाने असलेला जिल्हा अशी वैशिष्ट्ये दिमाखाने मिरवत आहे.
अहमदनगर जिल्हा सहकारी साखर कारखान्यांचा मूल स्रोत म्हणून!डॉ. विठ्ठलराव विखे-पाटीलयांनी जिल्ह्यात प्रवरानगर (लोणी) येथे राज्यातील पहिली सहकारी पतपेढी (लोणी-बुद्रुक सहकारी पतपेढी) सुरू केली (१९२३), तसेच राज्यातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन केला (जून १९५०) आणि सहकार या तत्त्वाची मुहूर्तमेढ राज्यात रोवली गेली. अर्थतज्ज्ञधनंजय रामचंद्र गाडगीळया कारखान्याचे पहिले अध्यक्ष होते. या पहिल्या यशस्वी प्रयोगानंतर सहकारी साखर कारखान्यांची एक साखळीच राज्यात निर्माण झाली. एक सहकारी साखर कारखाना आणि त्या भोवतीच्या परिसराचा शैक्षणिक, औद्योगिक व सोयी सुविधांचा विकास अशी परंपरा महाराष्ट्रात निर्माण झाली.
'राळेगणसिद्धी' या खेड्याने जिल्ह्याने जलव्यवस्थापनाचा एक आदर्श निर्माण केला, तर 'हिवरे बाजार' हे आदर्श खेडे म्हणून नावारूपास आले. तसेच पाथर्डी तालुक्यातील 'मढी' हे शहर 'कानिफनाथगड' म्हणून प्रसिद्ध आहे. नाथसंप्रदयाचा पाया येथेच रचलेला आढळून येतो.
पूर्वीच्या काळात या भागावर असलेल्यानिजामशाहीवमोगलसाम्राज्याचे वर्चस्व लक्षात येते. रामायणकाळातअगस्तीऋषींनीविंध्यपर्वत ओलांडून गोदावरी नदीच्या किनाऱ्यावर वसाहत स्थापन केल्याचे आणि त्यांची व श्रीरामाची भेट झाल्याचे मानले जाते. आणखी महत्त्वाचे म्हणजे महाराष्ट्रामध्ये पहिली मानवी वसाहत याच जिल्ह्यात प्रवरा वगोदावरीनद्यांच्या किनाऱ्यावर झाली, असा निष्कर्ष पुण्याच्या डेक्कन कॉलेजने नेवासातील उत्खननानंतर काढला आहे. भारतीय पुरातत्त्व विभागाने श्रीरामपूर तालुक्यातीलदायमाबादयेथे केलेल्या उत्खननातून या जिल्ह्यातसिंधु संस्कृतीचेअस्तित्त्व सिद्ध झालेले आहे.
१५ व्या शतकाच्या शेवटी, इ.स. १४८६ मध्ये तत्कालीनबहामनी राज्याचेपाच तुकडे झाले. त्यामधून फुटून निघालेल्या मलिक अहमदशहा बहिरी या निजामशहाने मे, १४९० मध्ये सीना नदीकाठी शहर वसवण्यास सुरुवात केली. याच्या नावावरूनच या शहराला अहमदनगर असे नाव पडले. इ.स. १४९४ मध्ये शहर रचना पूर्ण होऊन अहमदनगर निजामशहाची राजधानी बनले. या शहराची तुलना त्या काळीकैरो,बगदादया समृद्ध शहरांशी केली जात असे. अहमदशहा, बुऱ्हाणशहा,सुलताना चांदबिबीयांची कारकीर्द असणारी निजामशाही येथे इ.स. १६३६ पर्यंत टिकली.
निजामशाहीच्या पडत्या काळातछत्रपती शिवाजी महाराजांचेवडीलशहाजीराजे भोसलेयांनी छोट्या मूर्तझा निजामशहाला मांडीवर घेऊन नगरचा कारभार पाहिला. पुढे काही काळ नगरने मराठेशाही व शहाजहान बादशहाची मोगलशाही अनुभवली. १७५९ मध्ये अहमदनगर पेशव्यांकडे आले आणि १८०३ मध्ये ते इंग्रजांच्या ताब्यात गेले. १८१८ पासून अहमदनगर वर पूर्णपणे इंग्रजांचा अंमल होता. १८२२ मध्ये ब्रिटिशांनी अहमदनगर जिल्ह्याची स्थापना केली.
पुण्यश्लोक राजमाताअहिल्याबाई होळकरयांचा जन्म याच नगर जिल्ह्यातील चौंडी ता.जामखेड या गावी झाला. त्यांचे वडील मानकोजी शिंदे हे चौंडी ता.जामखेड या गावाचे पाटील होते. अहिल्यादेवींचे बालपण याच गावात गेले. त्या शिवभक्त होत्या. पुढे मराठा साम्राज्याचे इंदौर संस्थानच्या खंडेराव होळकर यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. त्या सुभेदार राजे मल्हारराव होळकर यांच्या त्या सून होत. त्यांच्या नंतर अहिल्यादेवी ह्या मध्य भारताच्या माळवा राज्याच्या महाराणी म्हणून 28 वर्ष राज्यकारभार सांभाळला.त्यांनी भारत देशात ठिकठिकाणी मंदिरे, धर्मशाळा, घाट, पाणपोई- विहिरी, बारवे, अन्नछत्रे उभारले.
इ.स. १९४२ च्या चलेजाव आंदोलनाच्या काळातपंडित जवाहरलाल नेहरू,सरदार वल्लभभाई पटेल,मौलाना आझाद, डॉ. पी.सी. घोष इत्यादी राष्ट्रीय नेते नगरमधील भुईकोट किल्ल्यात बंदिवासात होते. डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया हा प्रसिद्ध ग्रंथ पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी याच किल्ल्यात लिहिला. या ग्रंथाची काही हस्तलिखिते आजही येथे पाहण्यास मिळतात. याच किल्ल्यात डॉ. पी.सी. घोष यांनी हिस्ट्री ऑफ एन्शंट इंडियन सिव्हिलायझेशन हा ग्रंथ शब्दबद्ध केला. तसेचडॉ. बाबासाहेब आंबेडकरयांनी थॉट्स ऑफ पाकिस्तान वमौलाना आझादयांनीगुबार - ए - खातिरहे ग्रंथ याच शहरात लिहिले.
अहमदनगर जिल्ह्यात २ लोकसभा मतदारसंघ असून १२ विधानसभा मतदारसंघ आहेत.
हा मतदारसंघ अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ,कर्जत-जामखेड,पारनेर,राहुरी,शेवगाव-पाथर्डीवश्रीगोंदाया विधानसभा मतदारसंघांचा बनला आहे.
हा इ.स. २००९ पासून अनुसूचित जातींसाठी राखीव असलेला लोकसभा मतदारसंघश्रीरामपूर,शिर्डी,अकोले,संगमनेर,कोपरगाव,नेवासाया विधानसभा मतदारसंघांचा बनला आहे.
ज्वारी हे या जिल्ह्यातील प्रमुख पीक असून ते दोन्ही हंगामांत घेतले जाते. ऊस हेदेखील महत्त्वाचे पीक असून जिल्ह्यातील साखर कारखान्यांची संख्या ही महाराष्ट्रात सर्वाधिक आहे. अलीकडच्या काळात जिल्ह्यात  द्राक्ष, मोसंबी, डाळिंब या फळांचे तसेच सूर्यफुलाचे क्षेत्र व उत्पादन वाढते आहे. जिल्ह्यातील शेवंतीची फुले ही महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहेत. राज्याबाहेरही शेवंतीला मागणी असते. जिल्ह्यातश्रीरामपूरयेथे मोसंबी संशोधन केंद्र आहे.
कृषी व शैक्षणिकदृष्ट्या नगर जिल्ह्याचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजेराहुरीयेथे स्थापन झालेले, महाराष्ट्रातील पहिले कृषी विद्यापीठ म्हणजेचमहात्मा फुले कृषी विद्यापीठहोय. या ठिकाणी कृषीविषयक विविध अभ्यासक्रम शिकवले जातात तसेच अनेक पिकांबाबत संशोधन केले जाते. या विद्यापीठाने संशोधन करून वापरात आणलेल्या विविध पिकांच्या जाती राज्यातील शेतकऱ्यांमध्ये लोकप्रिय आहेत.
अकोले तालुक्यात प्रवरा नदीवर बांधण्यात आलेलेभंडारदरा धरण, राहुरीजवळ बारागाव नांदूूूर येथीलमुळा धरणहे जिल्ह्यातील प्रमुख सिंंचन प्रकल्प आहेत.
अहमदनगर जिल्ह्यात एकूण ४ उपविभाग आणि १४ तालुके आहेत.
नवीन रचनेनुसार श्रीगोंदा (पूर्वीचाकर्जत उपविभाग) व पारनेर यांचे एकत्रित उपविभागीय कार्यालय अहमदनगर येथे स्थापण्यात आले आहे.
अहिल्यानगरशहरापासून १२ किमी अंतरावर चांदबीबीचा महाल आहे ती एक ऐतिहासिक वास्तू आहे, तसेच शहराच्या पूर्वेस भातोडी या ठिकाणी तलाव आहे त्या तलावाची भिंतछत्रपती शाहू महाराजयांनी एका युद्धाच्या वेळी फोडली होती व त्या पाण्याच्या प्रवाहाने विरोधी सैन्य वाहून गेले होते असा इतिहास सांगितला जातो तसेच तिथे शहाजी राजे यांचे बंधू शरीफजी राजे यांची समाधी देखील आहे.
तसेच प्रसिद्ध अभिनेते सदाशिव अमरापूरकर यांनीअहिल्यानगरशहरात वास्तव्य केलेले आहे. राष्ट्रसंत आचार्य आनंद ऋषिजी महाराज यांचे जन्मगाव देखील याच जिल्ह्यातपाथर्डीतालुक्यातील चिचींडी या गावी झालेला आहे.
स्वराज्याचे गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक यांचे पूर्वजांचे मूळ गावपारनेरतालुक्यातील हंगा आहे अशी ही आख्यायिका आहे. माजी मुख्यमंत्री सुशील कुमार शिंदे यांनी याच जिल्ह्यातून निवडणूक लढवली होती. जायकवाडी धरण हेअहिल्यानगरजिल्ह्यातीलशेवगावतालुक्यातील जायकवाडी या ठिकाणी आहे.