Salapi

Angsalapi,pera, okuwartaay anumang bagay o tala na nabeberipika na karaniwang tinatanggap bilang pagbabayad para sa mga kalakal at serbisyo at pagbabayad ng mga utang, tulad ng mga buwis, sa isang partikular na bansa o kontekstong sosyo-ekonomiko. Ang mga pangunahing tungkulin na nagpapakilala sa pera ay bilang isang daluyan ng palitan, isang yunit ng kuwenta, isang imbakan ng halaga at kung minsan, isang pamantayan ng ipinagpaliban na pagbabayad.Anumang bagay o matitiyak na talaan na tumutupad sa mga papel na ito ay maaaring ituring bilang salapi.
Sa kasaysayan, ang salapi ay datinglumitaw na kabalaghan ng merkadona nagtatag ngsalaping pangalakal, ngunit halos lahat ng mga kontemporaryong sistema ng salapi ay nakabase sasalaping inatasan.Ang salaping inatasan, tulad ng anumang tseke o tala ng utang, ay walangsilbibilang pisikal na kalakal.Nanggagaling ang kanyang halaga mula sa pagdeklara nito ng pamahalaan bilangsalaping umiiral; iyon ay, kailangan itong tanggapin bilang pambayad sa loob ng bansa, para sa "lahat ng utang, publiko at pribado".Angsalaping pekeay maaaring maging sanhi ng pagkawala ng halaga ngmabuting salapi.
Angpanustos ng salaping isang bansa ay binubuo ngpera(salaping papelatbarya) at, depende sa partikular na kahulugan na ginagamit, isa o higit pang uri ngsalapi sa bangko(ang mga balanse na naka-imbak sa mgakuwentang tseke,kuwentang simpanan, at mga iba pang uri ngkuwentang bangko). Ang salapi sa bangko na binubuo ng mga talaan (halos lahat komputerisado sa modernong pagbabangko), ay nagbubuo sa pinakamalaking bahagi ngmalawakang salapisa mga maunlad na bansa.Maraming tao ang gumagamit ng kaherong awtomatiko o ATM machine upang kuhanin ang salapi nila sa bangko nila. Ang kaherong awtomatiko o automated teller machine (ATM) sa Ingles ay isang elektronikong aparato ng telekomunikasyon na nagbibigay-daan sa mga kostumer ng mga institusyong pampinansyal na magsagawa ng mga transaksyong pampinansyal, tulad ng pagkuha ng  salapi o cash withdrawal, deposito, paglilipat ng pondo, o mga katanungan sa impormasyon ng account, sa anumang oras at nang hindi nangangailangan ng direktang pakikipag-ugnayan sa kawani ng bangko.
Maaaring nagsimula ang paggamit ng mala-barterna pamamaraan noong 100,000 taong nakalipas, ngunit walang ebidensya ng lipunan o ekonomiya na umasa, una sa lahat, sa palitan ng paninda.Sa halip nito, umandar ang mga lipunang di-mananalapi higit sa lahat sa mga prinsipyo ngekonomiyang de-regaloatutang.Sa katunayan, noong nagkaroon ng palitan, naging karaniwan ito sa mga hindi magkakakilala o mga potensyal na kalaban.
Kalaunan, ipinasulong ng mararaming kultura sa buong mundo ang paggamit ngsalaping pangalakal. Angsikloo shekel ng Mesopotamya ay yunit ng timang, ay nanalig sa bigat ng halos 160tungkosngsebada.Ang unang paggmit ng kataga ay mula saMesopotamyasirka 3000 BK. Gumamit ang mga lipunan sa mga Amerika, Asya, Aprika at Australya angsalaping kabibi– kadalasan, ang mga kabibi ngsigay(Cypraea moneta L.oC. annulus L.). Ayon kayHerodotus, ang mgaLidyanoang unang katao na gumamit ngbaryang gintoatpilak.Pinaniniwaalan ng mga modernong iskolar na unang naminta ang mga naselyuhangbaryanoong mga 650–600 BK.
Nagbago nang nagbago ang sistema ngsalaping pangalakalhanggang nagkaroon ng sistema ngsalaping kinatawan.Nangyari ito dahil nagbigay ang mga mangangalakal ng ginto at pilak o mga bangko sa kanilang mga depositante – na matutubos para sa nadepositongsalaping pangkalakal. Kalaunan, naging karaniwan ang pagtanggap sa mga resibo bilang pambayad at ginamit bilang salapi. Unang ginamit ang mga salaping papel opapel de bangkosa Tsina noongdinastiyang Song. Nagmula ang ito, kilala bilang "jiaozi", mula sa mgakasulatang pangakoo pagare na ginagamit mula noong ika-7 siglo. Gayunman, hindi sila pumalit sa salaping pangalakal, at ginamit kasama ng barya. Noong ika-13 siglo, nakilala ang salaping papel sa Europa sa pamamagitan ng salaysay ng mga manlalakbay, tulad ninaMarco PoloatGiljom de Rubruk.Ang salaysay ni Marco Polo ng salaping papel noongdinastiyang Yuanay paksa ng isang kabanata ng kanyang aklat,Ang mga Paglalakbay ni Marco Polo, na pinamagatang "Kung Paano Pinapangyari ng Dakilang Khan ang Balat ng Kahoy, na Ginawang Parang Papel, ay Nagsilbi bilang Salapi sa Buong Bansa Niya."Unang inilabas ang mga salaping papel sa Europa niStockholms Banconoong 1661, at ginamit muli kasama ng barya. Anggintong pamantayan, isangsistema ng pananalapikung saan ang pambayad ay talang papel na mapapalitan sa nakatakdang, nakapirming halaga ng ginto, ang nagpalit sa paggamit ng baryang ginto bilang pera noong mga ika-17–ika-19 na siglo sa Europa. Itong mga tala ng gintong pamantayan ay ginawangsalaping umiiral, at pinigil ang pagtubos ng baryang ginto. Pagsapit ng ika-20 siglo, halos lahat ng mga bansa ay nagpatibay ng gintong pamantayan, at ipinatibay nila ang kanilang salaping umiiral sa mga nakapirming halaga ng ginto.
Pagkalipas ngIka-2 Digmaang Pandaigdigat ngKomperensyang Bretton Woods, karamihan ng bansa ay nagpatibay ng salaping fiat na nakakabit sadolyar ng US. Nakakabit naman ang dolyar ng US sa ginto. Noong 1971, sinuspinde ng Amerikanong goberyno ang palitan ng dolyar ng US sa ginto. Pagkatapos nito, binaklas ng mga mararaming bansa ang kanilang mga salapi mula sa dolyar ng US, at karamihan ng mga salapi ng mundo ay walang katig kundi ang fiat ng salaping umiiral ng pamahalaan at ang kakayahang magpalit ng pera para sa kalakal sa pagbabayad. Ayon sa mga tagapagtaguyod ngmodernong teorya ng salapi, nakakabit din ang salaping fiat sa mga buwis. Sa pagtakda ng mga buwis, gumagawa ang mga estado ng kahingian para sa salaping ipinalabas nila.
SaMoney and the Mechanism of Exchange (1875), sinuri niWilliam Stanley Jevonsang salapi ayon sa apat na tungkulin: isangpambayad, isangkaraniwangsukat ng halaga(osukat ng kuwenta), isangpamantayan ng halaga(orpamantayan ng ipinagpalibang bayad), atimbak ng halaga. Noong pagsapit ng 1919, ibinuod ang apat na tungkulin ng salapi ni Jevons sadalawahang taludtod:
Sa kalaunan, magiging napakasikat ang dalawang taludtod na ito sa mga aklat-aralin ng makroekonomiya.Sa karamihan ng mga makabagong aklat-aralin, tatlong tungklin lang ang naitala, yaong sapambayad,sukat ng kuwenta, atimbak ng halaga. Hindi itinuturing ang pamantayan ng ipinagpalibang bayad bilang natatanging tungkulin kundi, sa halip ay nakalakip sa mga ibang tungkulin.
Sa kasaysayan, matagal nang pinagtataluhan ang kombinasyon ng tungkulin ng salapi. Sinabi ng iba na kailangang hiwalayin pa ang mga tungkulin at kulang ang nag-iisang yunit para talakayin lahat. Isa sa mga argumento ang salungatan ng papel ng salapi bilangpambayadsa kanyang papel bilangimbak ng halaga: kinakailangan ng kanyang papel bilang imbak ng halaga na ipunin ito nang hindi gagastos, habang kinakailangan ng kanyang papel bilang pambayad na umikot ito.Ayon naman sa iba, pagkaantala lang ang pag-imbak ng halaga sa pagpapalit, ngunit hindi ito nakababawas sa katotohanan na pambayad ang salapi na maaaring dalhin sa magkaibang panahon at lugar. Ang terminong "puhunang pinansyal" ay mas pangkalahatang at napapabilang na termino para sa lahat ng likidong instrumento, kung sila ay pantay na kinikilalang salapi man o hindi.
Kung kailan ginagamit ang salapi bilang pampagitan ng palitan ng kalakal at serbisyo, pumapapel ito bilangpambayad. Sa gayon ay iniiwasan niya ang pagdispalko ng sistemang barter, tulad ng problema ng "pagkakaton ng ninanais". Ang pinakahalagang paggamit ng salapi ay bilang pamamaraan para paghambingin ang halaga ng di-magkaparehong bagay.
Angsukat ng kuwenta(sa ekonomika)ay pamantayang pabilanging yunit ng kuwarta ng pamilihang halaga ng kalakal, serbisyo, at iba pang transaksyon. Paunang kailangan ang sukat ng kuwenta sa pagbubuo ng kasunduang kalakalin na may kinalaman sa utang. Nagsisilbi ang salapi bilang pamantayan panukat at iisang denominasyon ng kalakal. Kaya batayan ito sa pagsaturing at pagbaratilyo ng presyo. Kailangan ito para makapagbuo ng matalab na sistemang pantuos.
Habang itinatangi angpamantayan ng ipinagpalibang bayadsa iilang mga teksto,lalo na ang mga luma, ikinalakip ito sa mga ibang teksto sa ilalim ng mga ibang tungkulin.Ang "pamantayan ng ipinagpalibang bayad" ay tinatanggap na paraan para makabayad ngutang– denominado ang mga utang sa yunit na ito, at binabanggit ng kalagayan ng salapi bilangsalaping umiiral, sa hurisdiksyong may konsepto nito, na maaari itong magsilbi para sa pagbayad ng utang. Kung denominado ang utang sa salapi, maaaring bumago ang tunay na halaga ng utang dahil sa bintog atdeplasyon, at para sa soberano at pandaigdigang utang sa pamamagitan ngpagpapabagsakatpagpapawalang halaga.
Upang sumilbi bilangimbak ng halaga, ang salapi ay dapat mapagkakatiwalaang maipon, maimbak, at mabawi – at inaasahang magagamit bilang pambayad nang mabawi siya. Dapat mapanatili rin ang halaga ng salapi sa paglipas ng panahon. Ayon sa mga ilan, binabawas ng bintog, sa pamamagitan ng pagbawas ng halaga ng salapi, ang abilidad ng salapi na pumapel bilang imbak ng halaga.
Upang matupad ang kanyang mga iba't ibang silbi, dapat magkaroon ang salapi ng mga sumusunod na katangian: