Perìodu de sas migratziones mannas

Suta s'espressione deinvasiones barbàricasoinvasiones mannassunt inditados, segundu sachirca istòricade susèculu XIXe primìtziu de susèculu XXis movimentos migratòrios de ispopulatziones germànicas,unnase àteras, dae s'arribu cara a su375de sosunnosin s'estu de s'Europa tzentralefintzas a su de islongobardosin sapenìsula italianain su568e su de sosislavosin s'Impèriu romanu de Orientein su577. In sa chirca istòrica cuntemporànea, limbas europeas vàrias ant renuntziadu a su sustantivu «invasiones» e a s'agetivu «barbàricas», preferende espressiones comente «migratziones de pòpulos» o «perìodu de migratziones» (Völkerwanderung, intedescu,Migration Period, ininglesu). Infrantzesu,ispagnolueitalianugalu s'usat, pro cunservatorismu linguìsticu (su printzìpiu de sa «surpresa minore»), s'espressione «invasiones barbàricas», non cun una connotatzione impeorativa, si nono in relatu a subarbaricum, paràula cun sa cale sos iscritores deRoma Antigasi referiant a su chi s'agataiat a foras de s'imperium(impèriu) issoro; comente si siat, is partziduras istòricas sunt in antis de totu cuntzetziones mentales e si fundant subra cunventziones.​
Custos movimentos migratòrios aiant tentu logu durante s'Antighidade tardae in carchi casu (pro esempru s'invasione mòngola de s'Europa) fiant torradas a acontèssere in s'Edade Mèdia. In unos cantos casos aiant giùghidu a sa bogadura de is populatziones autòctonas, a s'assimilatzione culturaleissoro, a sa sugetadura a sos invasores, o a s'imbesse, is nadios aiant romanizadu e cristianizadu is assortidos noos in sos gasi naradosregnos romanu-barbàricos(comente in is casos de isvisigotos,francoselongobardos,vàndalos).​
Una de is càusas de custos movimentos diat pòdere èssere istada sa sèrie decàmbios climàticoschi si fiant postos in fatu in is zonas temperadas de s'Euràsiapartende dae susèculu IVe chi fiant acabadas in susèculu Xcun unu tempus decallentamentu climàticu cara a s'1000.​ Bene a tesu de minimare su fenòmenu a un'eventu ùnicu e sighidu, fiat istadu unu protzessu in su cale populatziones diferentes, chi si fiant formadas e fiant mudados suta s'influèntzia de fatores disvariados, si fiant presentados in undadas sighidas in s'Impèriu romanu, prus pagu tocadu in trèmenes de clima e produtividade agrìcula, influentzende in sustàntzia s'Europaintrea e su lutone de suMediterràneu, marchende sa transitzione intre s'Edade Antigae saMèdia, unu ciclu istòricu de durada longa, chi si connoschet cun su nùmene deAntighidade tarda. Ma in unu sentidu prus ampru, fintzas inÀsiaaiat causadu sa ruta o destabilizatzione de impèrios mannos e cunsolidados, comente s'Impèriu Sasànide, s'Impèriu Guptao s'Impèriu Tzinesu.
Is movimentos migratòrios europeos mannos fiant cumintzados in antis meda chi ispòpulos germànicosocuparent s'Impèriu romanu. Difatis, in sa segunda metade de susèculu II,cuados,marcomannos,longobardosesàrmatesfiant aparèssidos in suDanùbiue aiant ocupadu is provìntzias deRætia,Noricum,PannoniaeMoesia. Su matessi dd'aiant fatu in susèculu IIIalemannosefrancos, chi aiant ocupadu e si fiant partzidu pare·pare saGàllia, isvàndalose issàrmates, chi fiant arribados aPannònia, eIutungosinItàlia. Durante is dècadas 250-260, bandas degotossi fiant atrevidos de prus in prus a devastare is costeras de s'Àsia minore, gasi comente sa riba de dereta de suRhin, in antis de ocupare isBalcanose saGrètziapro terra e mare. In su275, is gotos, alliados cun sosalanos, aiant ocupadu torra s'Àsia minore, fintzas a saCilicia. Durante sa dècada290, is gotos si fiant partzidos intretervìngios, chi fiant tocados a sa penìsula de isBalcanospro s'aposentare inTransilvània, egreutungos, chi si fiant aposentados cara a sumare Nieddu, in ue oe s'agatat s'Ucràina. In su332, is gotos chi biviant a manu de suDanùbiuaiant otentu s'istadu defoederati, chi ddos obrigaiat a frunire assistèntzia militare in sinu a s'Impèriu. Casi in su matessi tempus, islongobardosaiant abbandonadu sa regione de sumare de su Nordpro mòvere cara aMoràviaePannònia. S'ispainadura de is gotos fiat istada de importu piessignu pro more de sos eventos chi aiat provocadu; difatis s'invasione in su375de su territòriu issoro a banda de sosunnos, unu pòpulu enigmàticu o cunfederatzione de pòpulos, su cale trasladadura cara a ponente ddos aiat ispintos a intro de su mundu romanu.
Mancari totu is dificultades de custas iscurreras e de sa gherra chi aiat dèpidu acarare in su matessi tempus contra ispersianos,Romafiat rennèssida a rebusare politicamente e militarmente cadaunu de custos atacos.​ Cun totu custu, s'invasione brutale de sos unnos aiat cambiadu de su totu su cursu de sos eventos. S'esèrtzitu romanu fiat tando imbàtidu a is lìmites de s'eficatzidade sua. Custu istadu de cosas, gasi comente s'aumentu de mannària e fortza de is tribùs migratòrias, fiant istadas is duas caraterìsticas printzipales chi aiant marcadu is movimentos migratòrios a sighire e ddos diat a iscerare de sos àteros de sos sèculos anteriores.
A pustis de un'istabilizatzione «breve» in manos de unos pagos imperadores fortes comenteDiocletzianu,Costantinu I su MannueTeodòsiu I, s'Impèriu si fiat divìdidu definitivamente a sa morte de custu ùrtimu in su395, lassende·ddi aHonoriussaparte otzidentale, cun capitale inRoma, e aArcadiussaorientale, cun capitale inCostantinòpoli. In su382e in su418, fiant fatos acòrdios intre sas autoridades de s'impèriu e isvisigotos, permitende pro sa prima borta a is gotos de s'aposentare in territòriu romanu. Isfrancospuru aiant retzidu custa autorizatzione e a pustis aiant retzidu, comentefœderati, sa missione de amparare is fronteras nord-orientales de isGàllias.
S'ierru fridu meda de s'annu406aiat permìtidu de rugrare suRhinastragadu a grupos massitzos desuebosevàndalos(paris cun isalanos, unu pòpulu non germànicu, si nono irànicu). Is imperadores de s'època si fiant apellados a fintziones giurìdicas comente de ddis cunfèrrere su permissu de intrada, suta is cunditziones teòricas chi si diant a cumportare comente colonos e traballare is terras, in prus de fàghere a guàrdias de is fronteras; ma su fatu fiat istadu chi sa decadèntzia de su pòdere imperiale impediat cale si siat tipu de domìniu. Is invasores no aiant agatadu impèigu perunu avantzende cara a is provìntzias meridionales ricas deGàlliaeHispania. Is suebos si fiant aposentados in saGallaecia, fundende unu de is primos regnos de Europa, isvàndalospro fintzas aiant rugradu s'istrintu deGibilterra, pighende isprovìntzias africanaseCartàgine, dae su portu de is cales si fiant dedicados a sa pirateria minetzende is bias marìtimas de su Mediterràneu otzidentale. S'impèriu aiat dèpidu recùrrere a is visigotos, is prus romanizados intre de is germanos, pro intentare de coberare torra una carchi forma de controllu subra de is provìntzias otzidentales. Is visigotos, difatis, si fiant impostos subra de sos invasores, ma petzi pro s'aposentare issos etotu comente regnu indipendente (regnu de Toulouse,418) giustificados in sa figura giurìdica de sufoedus.
Un'invasione noa aiat bidu aÀtilacomente protagonista, su re de sosunnos. A pustis de acometare s'Impèriu romanu de Oriente, chi dd'aiat acaradu petzi pro mèdiu de una polìtica de apaghiamentu, si fiat furriadu cara aOtzidente, in ue una coalitzione pagu istàbile de romanos e germanos dd'aiat bintu in su451in sabatalla de sos Campos Cataláunicos.
A pustis de s'isfaghimentu de s'impèriu de Àtila, undadas de invasores noos aiant ocupadu is territòrios chi comomai petzi pro nùmene si podiant cunsiderare provìntzias romanas: dae sa metade de susèculu V,anglos,sàssoneseIutos, cun costùmenes diferentes meda a cuddos romanos, fiant isbarcados inBritànnia, a primìtziu comente mertzenàrios pro amparare a is britannos de isiscotosepictose a pustis comente conchistadores;​ a su cumintzu de susèculu VI, isfrancose isburgundossi fiant fatos meres de isGàllias, binchende a is visigotos e ispinghende·ddos aHispaniain ue aiant fundadu suregnu visigotu de Toledo, cumpartzende sa penìsula cunsuebosevàndalos, arribados in antis. In sapenìsula itàlica, sa fintzione de sa subrabivèntzia de s'Impèriu aiat sessadu de esìstere in su476, cando sosèrulesdeOdoaceraiant destituidu s'ùrtimu imperadore romanu,Romulus Augustulus. Su domìniu issoro fiat istadu curtzu, ca si fiant agatados issos etotu acometados  dae sas invasiones imbenientes atzitzados daeZenone, imperadore de oriente, chi in su487e488aiat bogadu isrùgiosdeFeletheuse Federicu; e a sa fine sa de sosostrogotosdeTeodoricu su Mannu, chi ddos aiant derrotados, lassende assitiadu Odoacer inRavennafintzas a sa bochidura sua in sas manos de Teodoricu etotu in su493.​
S'arribu de soslongobardosin Itàlia e de sosislavosin isBalcanosaiat costituidu s'episòdiu ùrtimu de is invasiones mannas.​
Semper in custu perìodu fiat nàschidu in su terrinu pagu firmu de s'Impèriu de Otzidenteunu òrdine polìticu nou chi aiat aguantadu in pee a cumintzos de s'Edade Mèdiae de su cale fiant bessidos a pitzu a bellu a bellu regnos germànicos vàrios (regna), chi aiant lassadu rastas in sa cultura de s'Europadurante totu s'Edade Mèdia e chi a sa fine aiant dadu orìgine a sos istados modernos.​ Aici, suregnu de is francossi fiat divìdidu, a sa fine de sadinastia carolìngia, in saFrantza Orientalee in saFrantza Otzidentale, antepassados ​​deFrantzae saGermàniamodernas; suregnu de is visigotosaiat permìtidu, durante saReconquista, sa formatzione de un'identidade ispagnola, mentras chi sosanglosàssonesfiant istados a s'orìgine de suRegnu Unidue suregnu longobarduprefiguraiat, in forma embrionale, s'istadu italianu. In sa majoria de custos regnos in isvilupu, in ue si faeddaiat una forma delatinusemper prus vulgarizada (franca forsis inBretagna Mannain ue giai fiat istada abbandonada), is invasores germànicos aiant pòdidu agatare unu terrinu comunu, chi aiat pigadu formas diferentes segundu su logu, cun is populatziones chi aiant conchistadu. Nointames non cherent pèrdidos de bista is cambiamentos a bortas dramàticos chi aiant tentu logu a sa fine de s'Antighidade tarda, nen sa violèntzia chi fiat istada usada subra is populatziones fèrridas.
In custa època s'Impèriuaiat sighidu aOriente, ma s'intèressiu de custu pro su chi fiat acontessende in Otzidente si fiat minimadu meda a pustis de sa morte deIustinianusin su565, cun totu chi fiat istadu istituidu s'Esarcadu de Ravennae cun totu chi s'ùrtimu poderiu bizantinu in s'Itàliasi fiat mantentuj fintzas a su1071.Mauritius(r. 582-602) fiat istadu s'ùrtimu imperadore chi si fiat imboligadu in Otzidente e aiat cumpridu una atividade polìtica in ie. S'Impèriu de Oriente si fiat cuntzentradu, dae su cumintzu de susèculu VIIin sa batalla de defensa contra de ispersianose de sosàrabosin s'estu, e contra sosavarose sosislavosin su nord-ovest, cumbatas chi aiant rechèdidu de totu sas energias suas. A intro de is Balcanos, sa multiplicatzione de sosIsclavenos(ducados islavos chi fiant pro sa majoria foras de s'autoridade imperiale) e s'istabilimentu de Istados echivalentes a sos regnos germànicos de Otzidente (comente suPrimu Impèriu bùlgaruchi aiat federadu a sos isclavenos de sos islavos e a sosvalacosde is tràtziu-romanos) no aiant lassadu a s'Impèriu de Oriente nudda prus chi non is costeras de sa penìsula, populadas daegregos,​ cosa chi aiat contribuidu, sutaHeraclius, a burrare su caratere latinu de s'Impèriu, trasformende·si a bellu a bellu in un'istadu sentzillamente gregu.
Mancari sas invasiones bàrbaras chi fiant acontèssidas intre susèculu IIIe suVIIIfiant istados is prus importantes, puru chi bi fiant istadas àteras invasiones in susèculu IXchi diant tènnere fintzas issas relevu mannu e chi aiant ingenneradu unu perìodu de instabilidade e inseguresa manna in su mundu cristianu e latinu.