Yaponiyada yəhudilər

Yaponiyada yəhudilər(日本のユダヤ人,Nihon no yudayacin)say baxımından ölkənin ən kiçik etnik qruplarından biridir.Yaponiyayayəhudilərinilk axını XIX əsrin ortalarında baş verib.NaqasakivəYokohamaicmaları ölkədəki ilk yəhudi icmaları olsa da, daha sonra bu icmalar yox olmuşdur.
HazırdaTokiovəKobeicmaları Yaponiyadakı yeganə yəhudi icmalarıdır. 2016-cı ilin statistikasına əsasən Yaponiyada cəmi 1000–1400 yəhudi yaşayır. Hər il minlərlə İsrail yəhudisi Yaponiyanı ziyarət etməyə gəlir.ABŞ-ninOkinavadayerləşən hərbi bazasında mütəmadi olaraq 200–300 yəhudi əsilli hərbçi saxlanılır.
Yaponiyada yəhudilər üçün üçsinaqoq,ivrit diliməktəbi, mikva fəaliyyət göstərir, eləcə də, mədəni proqramlar təşkil olunur. Tokio və Kobedə yəhudilər üçünkoşerqidalar satan yerlər mövcuddur.
Orta əsrlərin əvvəllərində bəzi Avropa və Orta Şərq yəhudilərininİpək yoluvasitəsilə Yaponiya ilə ticarət əlaqələri saxladığı ehtimal olunur.1543-cü ildə Yaponiyaya ayaq basmış və ölkə haqqında yazılar yazmış portuqal dənizçiFernan Mendeş Pintuyəhudi əsilli şəxs olmuşdur. 1552-ci ildə Yaponiyaya gələn digər yəhudi əsilli şəxs olanLui Almeydaisə ölkədə ilkxəstəxananıtikdirmiş və Avropa tibbini tanıtmışdır. Almeyda yazılarında Yaponiya qəsrlərini vəyapon çay mərasiminitəsvir etmişdir.
XVI əsrdə portuqallar və hollandlar Yaponiya ilə ticarət əlaqələri qurmuş, bəzi yəhudilər də bu ticarət əlaqələrində iştirak etmişdirlər. Bunlara baxmayaraq, Yaponiyada izolyasiya siyasəti qüvvədə olduğu üçün XIX əsrə kimi yəhudilərin Yaponiyada məskunlaşmasına dair qeyd aşkar olunmamışdır.
1853-cü ildə Yaponiyada izolyasiya siyasətinin başa çatması yəhudilərin bu ölkəyə gəlməsinin yolunu açmışdır. 1861-ci ildəYokohamayagələn ABŞ yəhudisiAleksandr Marksmüasir Yaponiyanın ilk yəhudi sakini olmuşdur.O,yapon diliniöyrənmiş, Yokohama icmasının lideri olmuş,Londonun"Jewish Chronicle"qəzeti üçün Yaponiya haqqında məqalələr yazmışdır.Daha sonraBaltimoryəhudisiRafael ŞoyerYaponiyaya gələrək 1865–67-ci illərdə Yokohama icmasının şura prezidenti olmuş,yerli hökumət konsepsiyasını tanıtmağa çalışmışdır.O, Yaponiyadakı ilk xaricidilli qəzet olan"Japan Express"qəzetini nəşr etdirmişdir.Bu qəzetin bir nüsxəsiimperatoratəqdim olunmuşdur.
1880-ci illərdə bir çox yəhudi əsilli Avropa alimi və mütəxxəsis Yaponiyaya gəlmişdir. 1886-cı ildə yəhudi əsilli alman hüquq ekspertiAlbert MosseYaponiyaya gəlmişdir. O, Yaponiyada müasir hüquq sisteminin qurulmasında iştirak etmiş,Meyci konstitusiyasınınmüəlliflərindən biri olmuşdur. Mosse Yaponiya və yaponlar haqqında şeirlər də yazmışdır. Həttanasistrejimi zamanı Yaponiya hökuməti Mosse ailəsinə xüsusi münasibət göstərilməsini xahiş etmişdir.Almaniyayəhudisi olanLüdviq Riss1887–1902-ci illərdTokio Universitetinintarix üzrə professoru olmuşdur. Rissi "Yaponiya tarixşünaslığının atası" hesab olunur.
1917–18-ci ildə baş vermişBolşevik inqilabındansonra bir çox Rusiya yəhudisi Yaponiyaya qaçmış, burada yaşayan yəhudilərdən kömək almışdırlar.HİASkimi könüllü təşkilatların köməyi ilə Yaponiyaya 1706 yəhudi immiqrant (624 qadın olmaqla) gəlmişdir. Onlar üçün Yokohama hotelində yer ayrılmış, şəhərin əsas küçəsində koşer restoran açılmış,sinaqoqtikilmiş və yəhudi qəzeti çap olunmuşdur.Onların bəziləri Yaponiyanın Tokio, Yokohama və Kobe şəhərlərində daimi məskunlaşsalar da, bir çoxuABŞvəLatın Amerikasıölkələrinə getmişdir.
Birinci Dünya müharibəsindənsonrakı dövrdə Yaponiyadakı yəhudilərin sayı bir neçə mini keçməmişdir. Yəhudilər bir neçə şəhərdə kompakt halda yaşalar da, yaponlar yəhudilər haqqında çox az məlumatlı idilər. Hətta bir çox yapon yəhudilərinxristianolduğunu düşünürdü. 1920-ci illərdə Yaponiyadaantisemitikmünasibət oyanmağa başlamışdır. Bu antisemitizm Yaponiyanın 1918–22-ci illərdəSibirə müdaxiləsindəiştirak edən əsgərlərin yəhudilər haqqında eşitdikləri antisemtik hekayələrlə əlaqədardır. Bu əsgərlər"Sion müdriklərinin protokolları"nınYaponiyada nəşr olunmasında iştirak etmişdirlər. Bunlara baxmayaraq, antisemitizm bu dövrdə Yaponiyada geniş şəkildə yayılmamışdır.
Yaponiyanın 1931-ci ildəMancuriyayamüdaxilə etməsindən sonra Mancuriyada, xüsusilə də,Harbinşəhərindəki bir çox yəhudi başqa ölkələrə miqrasiya etmişdir. Onların çoxu evlərini və işləriniŞanxay,Tyantszin,Honkonqoköçürmüş, bəziləri isə Yaponiyada məskunlaşmışdır. Bu dövrdəYaponiya imperiyasıərazisində yaşayan bütün yəhudilərin Mancuriyaya köçürülməsi haqqındaFuqu planıtəklif olunmuş, lakin bu plan heç vaxt həyata keçirilməmişdir.
İkinci dünya müharibəsiillərində bir çox Avropa yəhudisinasizmrejimindən qaçaraq Yaponiyaya gəlmişdir. Onların çoxu dəniz yolu iləŞanxay Beynəlxalq Yaşayış Məntəqəsinəgələrək burada yaşamağa başlamışdır. Bəziləri isə Şərqi Avropadan quru yolu ilə qaçaraqSibirvasitəsilə Yaponiyaya gəlmişdir.Xüsusilə, YaponiyanınLitvadakıvitse-konsuluÇiune Suqiharanınköməyi ilə 1940-cı ilin iyul-avqust aylarında 4664 yəhudi Yaponiyaya qaça bilmişdir. Onların arasında 79ravvin, 341yeşivatələbəsi və 60 uşaq var idi.Holokostdanqurtulmağı bacaran yeganə yeşiva olan Mir Yeşiva da Yaponiyaya gəlmişdir.Yaponiya hökuməti onların daimi qalmasına icazə verməsə də, təzyiq etməmiş və Şanxaya köçmələri üçün vaxt tanımışdır.
Şanxay Beynəlxalq Yaşayış MəntəqəsiYaponiya tərəfindən işğal olunduqdan sonra təxminən 50.000 yəhudi Yaponiya imperiyasının hakimiyyəti altında yaşamağa başlamışdır. Onların böyük qismi müharibənin sonuna qədər həbs düşərgəsində saxlanılmışdır.
ABŞ-nin Yaponiya işğalıdövründə bir çox yəhudi əsilli ABŞ hərbçisi Yaponiyaya gələrək islahatlarda iştirak etmişdir. İşğal dövründə ölkəyə gələn yəhudi əsilli reformistlərəÇarlz Luis Keyds,Volf Ladeyidski,Teodor Kohen,Alfred Opler,Beata Qordonkimi şəxslər aiddir.ABŞ rejiminin vəKoreya müharibəsininbaşa çatmasından sonra onların çoxu ölkələrinə qayıtmışdır. 1950-ci illərdə Yaponiyada yəhudilərin mədəniyyətinə və həyatına dair maraq güclənmiş, həttaŞahzadə Mikasanındiqqətini cəlb etmişdir. Bu dövrdə"Yəhudi həyatı və mədəniyyəti jurnalı"nəşr olunmuşdur.
1970-ci illərə qədər Yaponiyadakı yəhudilərin sayı təxminən 1000 nəfər idi; əsasənTokioiləYokohamadayaşayır, ticarətlə məşğul olurdular. Onların çoxu müharibədən sonra ABŞ və Avropadan gələn yəhudilər idi.
1970-ci illərdə Yaponiyada yaşayan yəhudilərin böyük qismi 2–5 illik müqavilələrlə ölkəyə müvəqqəti olaraq gəlmiş yəhudilər idi. Daimi yaşayan yəhudilərin sayı isə cəmi 200 nəfərdən ibarət idi. 1980-ci ilin aprelində NiçinomiyadaAnna Franküçün heykəl qoyulmuşdur.
Hazırda Yaponiyada mövcud olan yəhudi icmalarına Tokio və Kobe icmaları aiddir.Yokohama və Naqasaki icmaları isə yox olmuşdur.
Naqasaki icması Yaponiyadakı ilk yəhudi icmasıdır.Naqasakişəhəri xarici ticarət mərkəzi olduğu üçün XIX əsrin ortalarında bir çox yəhudi bu şəhərə axın etmiş, ticarətlə məşğul olmuş, bar və mehmanxana işlətmişdir.Yəhudilərin Naqasakidə məskunlaşma səbəblərindən biri də buranınRusiya Uzaq Şərq donanmasıtərəfindən istirahət bazası kimi istifadə olunması olmuşdur.1900-cü ilə qədər 100 nəfərdən ibarət bu kiçik icma Yaponiyadasinaqoq,ivrit diliməktəbi, qəbiristanlıq vəmikvaqurmuşdur. Yerli sənətçiKen Taqavasinaqoq üçünukiyo-ehazırlamışdır. Britaniyalıların sosial ayrı-seçkilik ənənəsinə görə yəhudilər ingilis dili tədris olunan xarici məktəblərə qatıla bilmirdilər. Xaricilər arasındakı bu ayrı-seçkilik hətta yaponları da təəccübləndirmişdir. 1904-cü ildə başlayanRus-yapon müharibəsindənsonraŞərqi Avropayəhudisi olan şəxslər düşmən hesab edilmiş və onların çoxu Şanxaya qaçmışdır.Ziqmund David LesnerNaqasaki icmasının tanınmış liderlərindən biri olmuşdur.Həmin dövrdə Naqasaki Yaponiyada yəhudi həyatının mərkəzi olsa da, daha sonra bu status Kobe şəhərinə keçmişdir.
Yokohama icması da Yaponiyadakı ilk yəhudi icmalarından biridir. XIX əsrin ortalarından etibarən bir çox ABŞ və Avropa yəhudisi xarici ticarət mərkəzi olanYokohamayaköçmüşdür.BəziləriBelçikavəOsmanlıdiplomatları olsa da, bəziləri antisemitizmdən qurtulmaq üçün Yokohamaya gəlmişdir.1860-cı illərin sonunda Yokohama şəhərindəPolşa, ABŞ vəİngiltərədənolan 50 yəhudi ailə yaşayırdı.Aleksandr Marks icmanın ilk lideri, Rafael Şoyer isə icmanın meri olmuşdur. Yokohama icması dini bayramlar zamanı bir yerə yığışırdı. Onlar Yokohamanın Motomaçi küçəsi yaxınlığında yəhudi məzarlığı salmışdırlar.Böyük Kanto zəlzələsindənsonra 1930-cu illərdə Yokohama icmasının bir çox üzvü Kobeyə köçmüşdür.
Kobe icması və ya digər adı ilə Kansay icmasıNiderland, Rusiya, ABŞ vəOrta Şərqdəngələn yəhudilərdən formalaşmış yəhudi icmasıdır və ölkədə mövcud olan iki yəhudi icmasından biridir. Bu icma əsasənsəfəradmənşəli yəhudilərdən ibarətdir.Naqasaki və Yokohama icmalarında olduğu kimi Kobe icmasının da yaranmasında şəhərin ticarət mərkəzi olması vacib rol oynamışdır.Kobe yəhudilərindən biri olanSem EvansYaponiya vətəndaşlığı alan ilk yəhudidir.O, Yaponiya vətəndaşı olduqdan sonra özünə Subaru Ebansu adını götürmüşdür. Sem Evans Kobe icmasının xeyriyyəçilərindən biri olmuşdur.İkinci dünya müharibəsizamanı bir çox yəhudi qaçaraq müvəqqəti olaraq Kobeyə gəlmişdir. Müharibədən sonra az sayda səfərad yəhudisi Kobedə qalmışdır.
Kobe şəhərində yerləşənOhel Şelmo sinaqoquicmanın mərkəzidir və 1969-cu ildə 15 yəhudi ailəsinə xidmət göstərmək üçün qurulmuşdur.Sinaqoqun öz ravvisi var.Hazırda Kobe icması Kobe şəhərində yaşayan 35 ailədən, eləcə də,OsakavəKiotoşəhərlərində yaşayan 35 ailədən ibarətdir.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra Harbin və Şanxay şəhərlərindən olanRusiya yəhudiləri, Şanxay şəhərindən olan azsaylı səfərad yəhudiləri, eləcə də,ABŞ yəhudiləriTokioşəhərinə gələrək Tokio icmasını formalaşdırmışdılar.
Tokio icmasına 160 yəhudi ailə daxildir. Şəhərdə yəhudi kitabxanası, ivrit dili məktəbi, mikva, restoran, sinaqoq, hovuz fəaliyyət göstərir.1960-cı illərdən etibarən icmanın özravvisivar. Volter Sitrin Tokio icmasının tanınmış liderlərindən biri olmuşdur. Tokio sinaqoqu Yaponiya yəhudilərindən olanŞaul Ayzenberqinatasına həsr olunmuşdur. Hazırda Tokio yəhudiləri diplomatlardan, bankirlərdən, hüquqşünaslardan, jurnalistlərdən, tələbələrdən ibarətdir.