तीळ

तीळ हा एकतेलबियांचाप्रकार आहे.
तीळ(Sesamum indicum) कुळ- पेडालीएसी ("Pedaliaceae") हे एक फुले येणारे लागवडयोग्य झाड आहे.आफ्रिकेतयाचे पुष्कळ जंगली भाउबंद आहेत वभारतातहीहे मोठ्या प्रमाणात आढळते. त्याच्या तेलबियांसाठी त्याची बहुतेक सगळीकडे लागवड केली जाते. याची फुले साधारणतःपिवळीअसतात मात्र काहीवेळा निळ्या आणि जांभळ्या रंगांची फुलेही या झाडाला आल्याचे आढळते.
हे एक बहुवार्षिक झाड असून ते सुमारे ०.५ ते १मीटरउंच वाढते. याची पाने विरुद्ध दिशेला असतात व सुमारे ४ ते १४ सेंटीमीटर लांब असतात. मुळाकडे याची पाने रुंद असून पुष्प-शाखेकडे ती छोटी होत जातात. फुले ही पांढरी ते जांभळी, नलीकाकार,३ ते ५सेंटीमीटरलांब व तोंडाशी चार पाकळ्या असणारी असतात.
यात असणाऱ्या बिया याच मुख्यत्वेकरून वापरल्या जातात. या बियांचा रंग सामान्यतः पांढरा, मात्र काहीवेळा किंचितगुलाबी,लालसरव काळाही असतो.यातेलबियाआहेत. याच्यापासून उच्च दर्जाचेखाद्यतेलनिघते.
तीळ पौष्टिक आहेत, त्यांच्यातस्निग्धपणाआहे म्हणून तिळाचे तेल अंगाला लावतात.भारतातमकर संक्रांतीचे(तिळसंक्रांती)चे दिवशी तिळगुळ वाटण्याचा प्रघात आहे.
तिळाच्या अनेक जंगली जाती आफ्रिकेत सापडतात,परंतु, भारतात याला सर्वप्रथम माणसाने लागवडीखाली आणले.हरप्पावसिंधु नदीया संस्कृतीत ख्रिस्तपूर्व २२५० व १७५० मध्ये तीळ वापरले जात असल्याचे पुरातत्त्वशास्त्रीयपुरावेआहेत.
sesameयाइंग्रजीशब्दाचे मुळ,लॅटेनभाषेतिलsesamumया शब्दापासुन आहे.भारतात,उत्तर भागात याला सर्व भाषांमध्येतिळअशीच संज्ञा आहे.(संस्कृत,हिंदी,गुजराती,बंगालीइत्यादी).परंतु,दक्षिण भारतात याला वेगवेगळी नावे आहेत.(तमिळ(எள்ளு),मल्याळम्(എള്ള്)andकन्नड(ಎಳ್ಳು)मध्येएल्लुम्हणुन तरतेलगुत (నువ్వులు)याला "नुव्वुलु" नावाने ओळखतात.
मुळात,या सर्व नावांची व्युत्पत्ती,संस्कृत शब्द[तैल] यापासून झालेली आहे,जसे, इतर भाषांतील शब्द “olive”पासून इंग्रजी शब्द “oil”ची निर्मिती झाली आहे.
हिंदू मान्यतेनुसार,तिळाचे तेलासतुपानंतरदुसरे स्थान आहे.काळे तिळाचा वापरही धार्मिक कार्याततर्पणहोतो.शनीदेवास तीळाचेतेलवाहण्याची पद्धत आहे.आयुर्वेदात पण याचा पुष्कळ वापर होतो.तिळाच्या तेलाचेमर्दनकरून मगअभ्यंग स्नानकरतात..
पश्चिमी व मध्यपुर्वेकडील देशांत याचा वापर आहे. खाद्यपदार्थात याचा वापर संपूर्ण तीळ वा कूट करूनही होतो.त्याने पदार्थास एक प्रकारचा सुवास येतो. याचा वेगवेगळ्या चटण्या करण्यासाठीपण वापर होतो.बेकरीपदार्थातही याचा वापर मोठ्या प्रमाणात होतो.
.मणीपुर,नागालॅंड,आसामयेथे याचा भरपूर वापर होतो.भारतातल्या अनेक प्रदेशातही हा मुबलक प्रमाणात भोजनात व खाद्यपदार्थात वापरल्या जातो. प्रसिद्धतिळगुळयापासुनच बनतो.इतरही देशात याचा वेगवेगळ्या प्रकारे वापर आहे,तो त्यापासुन मिळणाऱ्या पोषणमुल्यामुळे.तीळ संक्रातीला मोठ्या प्रमाणात उपयोगी पडतात.तिळाच्या पोळ्या,लाडू,चिक्की, काही प्रमाणात भाज्यामध्ये पण वापर केला जातो.
तिळाच्या तेलामुळेरक्तातीलकोलेस्टेरॉलकाबूत ठेवायला मदत होते. तिळातमोनोअनसॅच्युरेटेड मेदाम्लजास्त प्रमाणात असते.याच्या तेलातिल आम्ले रक्तातील कोलेस्टेरॉल वाढू देत नाहीत.यातलोह,मॅग्नेशियम,मॅगनिज,तांबे,कॅल्शियमभरपूर प्रमाणात असते.They containlignans, including unique content ofsesamin, which arephytoestrogens withantioxidantand anti-cancerproperties. Among edible oils from six plants, sesame oil had the highest antioxidant content.
जुन्या काळात बॅबिलॉन येथिल स्त्रिया तरुणपणा वसौंदर्यटिकावे म्हणुन तीळापासुन केलेला हलवा खात असत.रोमनयोद्धे बल व उर्जेसाठी याचे सेवन करीत.
तीळाचे तेलहे शरीरच्या मसाजस ठी व आरोग्यासाठी वापरतात.अभ्यंगवशिरोधाराया क्रियेसा ठी याचा वापरआयुर्वेद।आयुर्वेदातहोतो.यात या तेलालाफारच महत्त्व आहे.
जगात याची सर्वठिकाणी लागवड होते.(20,000 km).भारतासहअनेक देशात जसे,चिन,म्यानमार,सुदान,इथियोपिया,युगांडावनायजेरीया.आशियाखंडात याचे उत्पादन सुमारे ७०% आहे तर २६% हे आफ्रिकेत.अमेरीकेच्याटेक्सासप्रांतातही याचे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन सुरू झाले.