รายการสวาเดช

รายการสวาเดช(อังกฤษ:Swadesh list) เป็นแนวคิดเบื้องต้นสากลในการรวบรวมสถิติการใช้คำศัพท์ ซึ่งเป็นศัพท์ที่มีรูปแบบ แนวคิด และความหมายที่เหมือนกัน และปรากฏอยู่ในทุกภาษา เช่น ดาว มือ น้ำ ฆ่า นอน และอื่นๆ โดยจำนวนเงื่อนไขดังกล่าวมีไม่มากนัก สูงสุดเพียงไม่กี่ร้อยคำหรืออาจจะน้อยกว่าร้อยคำก็ได้รายการสวาเดชตั้งชื่อตาม มอร์ริส สวาเดช (อังกฤษ:Morris Swadesh) นักภาษาศาสตร์ชาวอเมริกัน
ในการแปลรายการสวาเดชเป็นภาษาชุดหนึ่งทำให้ผู้วิจัยทาภาษาศาสตร์สามารถวัดความสัมพันธ์กันของภาษาเหล่านั้นได้ (ตระกูลภาษา) สามารถประเมินความสัมพันธ์ทางลำดับวงศ์ตระกูลของภาษาในศัพทสถิติ (Lexicostatistics) และการศึกษาลำดับกาลของภาษานั้น ๆ (Glottochronology)
มอร์ริส สวาเดช ได้ทำการรวบรวมศัพท์ในราการของเขาอยู่หลายครั้ง โดยในปี 1950 สวาเดชได้เริ่มต้นรวบรวมเอาไว้ 215 รายการแล้วเผยแพร่ในปี 1952แต่ต่อมาก็ได้ตัดคำที่มีความหมายที่ไม่มีความหมายเดียวกันในทุกภาษาออกถึง 16 รายการำ แล้วเพิ่มอีกรายการเข้าไปแทน ในตอนนี้ในรายการจึงมีอยู่ 200 รายการ ในปี 1955 สวาเดชได้เขียนเอาไว้ในฉบับแก้ไขเพิ่มเติมว่า “วิธีแก้ปัญหาเดียวที่ดูเหมือนจะทำได้คือการกำจัดรายการออกอย่างสิ้นเชิง โดยตระหนักว่าคุณภาพมีความสำคัญอย่างน้อยเท่ากับปริมาณ รายการใหม่นี้ยังมีข้อบกพร่องอยู่บ้าง แต่ก็เป็นเพียงข้อบกพร่องเล็กน้อยและมีจำนวนน้อย”รายการในฉบับสุดท้ายมี 100 รายการ ถูกตีพิมพ์ขึ้นหลังจากที่สวาเดชเสียชีวิตแล้วในปี 1971และ 1972 (สวาเดช เสียชีวิตในปี 1967)
การรวบรวมรายการคำศัพท์นี้ก็ได้มีผู้ที่รวบรวมในลักษณะนี้อยู่หลายคน เช่น โรเบิร์ต ลีส์ (อังกฤษ:Robert Lees) (1953) เดลล์ ไฮมส์ (อังกฤษ:Dell Hymes) (1960:6) ลีโอเนล เบนเดอร์ (อังกฤษ:Lionel Bender) (1969) เซอร์เกย์ สตารอสติน (รัสเซีย:Серге́й Ста́ростин,อักษรโรมัน:Sergei Starostin) (1984) หวาง ซื่อหยวน (จีน:王士元,อักษรโรมัน:Shi-Yuan Wang) (1994) เป็นต้น ส่วนเวอร์ชันที่พบใช้บ่อยและค้นหาได้ทั่วไปบนอินเทอร์เน็ต เป็นเวอร์ชันของอิซิดอร์ ไดเอ็น (อังกฤษ:Isidore Dyen) (1992) โดยมีคำทั้งหมด 200 รายการ ใน 95 ภาษา และมีความพยายามในการปรับปรุงมาตั้งแต่ปี 2010
คอนเซ็ปติคอน(Concepticon) ฐานข้อมูลโอเพนซอร์สทางภาษาศาสตร์ของสถาบันธรณีมานุษยวิทยามักซ์พลังค์ ได้รวบรวมรายการแนวคิดต่างๆ (รวมถึงรายการสวาเดชแบบคลาสสิก) จากพื้นที่ทางภาษาและยุคสมัยที่แตกต่างกันไว้ในโครงการข้อมูลเชื่อมโยงข้ามภาษา (CLLD) โดยขณะนี้แสดงรายการแนวคิดที่แตกต่างกัน 240 รายการ
ในช่วงแรก คำศัพท์ในรายการสวาเดชจะถูกเลือกจากคำศัพท์ที่เป็นสากล เป็นอิสระทางวัฒนธรรม พร้อมใช้งานได้หลายภาษาเท่าที่เป็นไปได้ โดยไม่คำนึงถึงความคงที่ทางภาษา (stability) อย่างไรก็ตาม การวิเคราะห์โดยผู้เขียนจำนวนมากมองว่าความคงที่ทางภาษาอาจมีความสำคัญในการศึกษาพัฒนาการทางภาษาเพื่อดูว่าในแต่ละช่วงเวลา ภาษานั้น ๆ มีความเปลี่ยนแปลงมากน้อยเพียงใด
รายการสวาเดชรวบรวมโดย มอร์ริส สวาเดช บนพื้นฐานของสัญชาตญาณของเขา แม้ในรายการอื่น ๆ ที่มีการรวบรวม เช่น รายการของโดลโกโปลสกี (Dolgopolsky list; 1964) หรือ รายการไลพ์ซิช-จาการ์ตา (Leipzig–Jakarta list; 2009) จะมีพื้นฐานมาจากข้อมูลเชิงระบบจากหลายภาษา แต่ยังไม่เป็นที่รู้จักหรือใช้กันแพร่หลายเท่ารายการสวาเดช
รายการทดสอบทางศัพทสถิติใช้ในศัพทสถิติเพื่อกำหนดกลุ่มย่อยของภาษาและในการศึกษาลำดับกาลของภาษาเพื่อ "ระบุช่วงเวลาสำหรับจุดที่ภาษาได้แตกแขนงออกไป"หน้าที่ของความจำกัด (และการนับจำนวน) ของคำที่มีรากศัพท์เดียวกันในรายการนั้นไม่ใช่เรื่องง่ายเลย และมักเกิดการโต้แย้ง เนื่องจากคำที่มีรากศัพท์เดียวกันไม่จำเป็นต้องดูคล้ายกัน และการจดจำคำที่มีรากศัพท์เดียวกันนั้นต้องอาศัยความรู้เกี่ยวกับกฎการกลายเสียง (Sound Laws) ของภาษานั้น ๆ
รายการสวาเดช ฉบับสุดท้าย ตีพิมพ์ในปี 1971 มีทั้งหมด 100 รายการ คำอธิบายของคำศัพท์เหล่านี้สามารถพบได้ในฉบับปี 1952 หรือที่ทำเครื่องหมายด้วยมีดสั้น (†) ในฉบับปี 1955 การเรียงลำดับคำนั้นคำนึงความสัมพันธ์ของมนุษย์และและธรรมชาติมากกว่าเรียงลำดับตามตัวอักษร
ในฐานข้อมูลสถิติคำศัพท์ระดับโลกของ EHL ซึ่งมีคำทั้งหมด 110 คำ โดยใช้ 100 รายการ จากรายการสวาเดชดั้งเดิม บวกอีก 10 รายการำ จากรายการสวาเดช-ยาคอนตอฟ
สำหรับบทความนี้ในวิกิพีเดียภาษาไทย จะจัดทำเป็นตารางโดยแสดงคำเป็นภาษาอังกฤษ และคำแปลภาษาไทย เพื่อแสดงถึงว่าหนึ่งความหมาย สามารถมีคำที่ใช้มากกว่าหนึ่งคำ ซึ่งจะทำให้เข้าใจว่าทำไมจึงใช้ลักษณนามเป็นคำว่า "รายการ" แทนที่คำว่า "คำ"
ในทุกวันนี้รายการสวาเดชที่นิยมใช้กันจะมีอยู่ทั้งหมด 207 รายการ ซึ่งดัดแปลงมาจากฉบับตีพิมพ์ในปี 1952
ในวิกิพจนานุกรมPanlexและใน Palisto's "Swadesh Word List of Indo-European languages",จะพบรายการดังกล่าวตามที่เห็นนี้