Gherra de Afganistàn (2001-sighende)

S'atualegherra de Afganistàn, comintzada su 7 de santugaine de su2001, est unu cunflitu armadu inghitzadu a cunsighidu de is disamistades acapiadas a s'invasione de su territòriu controlladu dae istalebanos, a banda de is grupos afganos de s'Alliàntzia de su Nortechi ddi fiant inimigos, mentras chi sosIstados Unidose saNATOfruniant, in sa fase de comintzu, suportu tàticu, aèreu e logìsticu. In sa segunda fase, a pustis de sa conchista deKabul, is tropas otzidentales, cun is istadunidensas e britànnicas a càbudu, ant ammanniadu sa presèntzia issoro fintzas a livellu territoriale pro sustentare su guvernu afganu nou, in sa chi diat pigare nùmene deOperatzione Enduring Freedom.
S'amministratzioneBushat giustificadu s'invasione de s'Afganistàn, in s'àmbitu de sagherra a su terrorismu, sighida a sosatentados de su 11 cabudanni 2001, cun sa fine de iscagiareal-Qaidae de cassare o bochireOsama bin Laden, denneghende a s'organizatzione terrorìstica sa possibilidade de tzirculare liberamente in intro de s'Afganistàn a traessu de sa bogadura de suregìmene talebanu. Deghe annos a pustis de s'invasione, su 2 de maju de su2011, is fortzas istadunidensas ant giutu unacurrera in Abbottabad,a curtzu deIslamabadinPakistàn, ochende, in su cuadorju suo, su leader de al-Qaida,Osama Bin Laden.
Partende dae s'invasione de s'Iràqde su2003, sa gherra inAfganistànat pèrdidu prioridade intre de is obietivos de s'amministratzione deIstados Unidos, torrende·dda a guadangiare petzi a fatu de su2009suta de s'amministratzioneObama.Partende dae su2015, s'operatzione de saNATOISAFest istada remplasada dae s'Operatzione Assustèniu Resolutu, in s'intentu de sighire a agiudare a su guvernu afganu cun unu nùmeru prus minore de tropas, in su cuntestu de un'aumentu de sas ofensivas de is talebanos.
In su mese de maju de su2021est aviadu su retiru dae Afganistàn de is ùrtimas tropas istadunidensas e de s'alliàntzia NATO. In paris tempus cun su retiru, is fortzas talebanas aiant afiladu atacos in diversas àreas de su Paisu, torrende·nde a conchistare su chirru setentrionale e sa capitale,Kabul.
Sa prima desistabilizatzione polìtica inAfganistànfiat istada sa depositzione su gurreiZahir Shaha banda de su fradileMuhammad Dawud Khanin sucorpu de istadu afganu de su 1973. Dawud Khan aiat taballadu de primu ministru dae su1953e aiat promòvidu sa modernizatzione econòmica, s'emantzipatzione de is fèminas e su natzionalismupashtu. Custu fatu ùrtimu costituiat una minetza pro su guvernu de suPakistàn, in cunflitu cun supòpulu pashtua intro de is fronteras cosa sua. A metade de sos annos setanta, su primu ministru pakistanuZulfikar Ali Bhuttoaiat comintzadu a intzullare a is cabos islamistas afganos, comenteBurhanuddin RabbanieGulbuddin Hekmatyara si nche pesare in contras de su règimene. In su1978, Dawud Khan fiat bochidu durante sarivolutzione Saurghiada dae suPartidu Democràticu Populare de Afganistàn(PDPA, partidu apoderadu dae s'Unione Soviètica), fintzas a tando alliadu suo a su guvernu.Su PDPA aiat batidu una trasformatzione sotzialista pro mèdiu de s'abolitzione de iscojas cumbinadas, sa promotzione de s'alfabetizatzionemassitza e sa riforma de sa propiedade de sa terra. Custu aiat criadu unu cunflitu cun s'òrdine tribale traditzionale e aiat provocadu s'opositzione in is zonas rurales. Sa reprimidura de su PDPA aiat portadu a una rebellia aberta. Su PDPA si fiat indebilitadu pro neghe de unu corpu de istadu internu su 11 de cabudanni de su 1979 candoHafizullah Aminaiat dispatzadu su presidenteNur Muhammad Taraki. S'Unione Soviètica, profetende de sa dibilesa de su PDPA e fiat intervènnida militarmente tres meses a pustis pro depònnere Amin e ddoe sètzire una cambarada de su PDPA ghiada daeBabrak Karmal.
Is fortzas sovièticas aiant invàdidu su territòriu de s'istadu su mese de nadale de su1979. Custu fatu aiat atzitzadu is rivales suos in saGherra Frida, chi beniant tando a èssereIstados Unidos,Pakistàn,Aràbia SauditaeCina, chi aiant inghitzadu a donare agiudu a is rebeldes (ismujahidines, de ideologiajihadista) de manera chi gherrarent contra de saRepùblica Democràtica de Afganistàn, apoderada dae issovièticos. A s'imbesse de su guvernuseculareesotzialista, chi controllaiat is tzitades, is mujahidines dominaiant is zonas rurales. SaCIAaiat traballadu in manera istrinta cun is servìtzios de intellighèntzia pakistanos pro aberrere canales de apògiu istràngiu a is mujahidines. Sa gherra puru aiat atiradu voluntàrios àrabos, connotos a pustis che a "àrabos afganos" (intre chieOsama bin Laden).
A pustis de su retiru de s'esèrtzitu sovièticu dae Afganistàn su mese de maju de su1989, su règimene de su PDPA aiat pòdidu aguantare fintzas a su1992, cando, a pustis de s'iscontzu de s'Unione Sovièticasu regìmene comunista fiat abarradu chentza de apoderadura e su generaleuzbecuAbdul Rashid Dostumaiat disertadu. Depostu su guvernu sotzialista, is sennores de sa gherra, intre chie unos cantos islamistas, aiant comintzadu a gherrare pro otènnere pro su podere.
In su1992su cabu islamistaBurhanuddin Rabbanifiat fatu ufitzialmente presidente de s'Istadu Islàmicu de Afganistàn, ma aiat dèpidu gherrare contra de àteros sennores de sa gherra pro su controllu deKabul. A sa fine de su1994su Ministru de sa Defensa de Rabbani,Ahmad Shah Massoud, fiat resèssidu a intrare a Kabul e aiat acabadu faghende unos cantos massacros in sa capitale.Massoud aiat intentadu de cumintzare unu protzessu polìticu natzionale cun s'obietivu de afortigare su paisu. Àteros sennores de sa gherra, aiant sighidu mantenende is feos issoro.
In su1994Mohammed Omar, unu membru de ismujahidineschi aiat retzidu annestru in unamadrasapakistana, fiat torradu aKandahare aiat formadu su movimentutalebanu. Is sighidores suos fiant istudiantes religiosos chi intentaiant de acabare cun is sennores de sa gherra peri un'aderimentu istrintu a sa lege islàmica (Sharia). In su mese de santandria de su 1994, is talibanos aiant conchistadu totu saprovìntzia de Kandahare aiant refudadu s'oferta de su guvernu de s'unire a unu guvernu de coalitzione. In su 1995 aiant cumintzadu s'ofensiva conca a Kabul.
Is primas vitòrias de is talebanos in su1994fiant istadas sighidas dae una nera de derrotas mannas.SuPakistànaiat frunidu un'apderadura forte a is talebanos.Analistas comente Amin Saikal aiant descritu su grupu che a fortza de rapresentatzione de sos interèssios regionales de su Pakistàn, cosa chi is talibans ant negadu. Is talibans aiant comintzadu a bombardare Kabul a cumintzu de1995, ma no fiant resèssidu dda conchistare.
Su 27 de cabudanni de su1996is talebanos, cun s'apògiu militare de suPakistàne s'apògiu finantziàriu de s'Aràbia Saudita, aiat pigadu possessu de Kabul e aiant fundadu s'Emiradu Islàmicu de Afganistàn.Aiant aici impostu s'interpretatzione fundamentalista issoro de s'Islamin is territòrios suta su controllu issoro, comente pro esempru, emitende bandos chi proibiant a is fèminas de traballare foras de domo, andare a iscola o essire dae domo chi no acumpangiadas dae unu familiare mascru. Segundu s'espertu pakistanuAhmed Rashid, "intre 1994 e 1999, s'istimat chi intre 80.000 e 100.000 pakistanos si fiant formados e aiant gherradu in s'Afganistàn" a costadu de is talebanos.
Is antigos inimigos aiant creadu unufronte uniducontra de is talebanos, connotu comenteAlliàntzia de su Norte. Su fronte unidu incluiat a fortzastagicas(ghiados daeMassoud), fortzasuzbecas(ghiadas daeDostum) e fintzas grupos dehazarase fortzaspashtusuta sa diretzione de cumandantes comenteAbdul HaqeHaji Abdul Qadir. Ambos aiant cuncordadu de traballare imparis cun su re afganu esiliaduZahir Shah. S'Alliàntzia de su Norte aiat retzidu grados vàrios de apògiu daeRùssia,Iràn,TagikistàneÌndia. Is talebanos però aiant conchistaduMazar-i Sharif, sa de bator tzitades prus mannas de Afganistàn, in su1998e aiant mandadu Dostum a s'esìliu.
Su cunflitu fiat istadu tostu meda. Segundu isNatziones Unidas(ONU) mentras chi is talebanos intentaiant afortigare su controllu subra su norte e s'ovest de s'Afganistàn, cummìtiant massacros sistemàticos contra tziviles. Funtzionàrios de is Natziones Unidas aiant decraradu chi fiant istados fatos "15 massacros" intre su1996e su2001, massimamente in contras deisciitashazaras.Unu resposta a s'esecutzione de 3.000 presoneris talebanos a banda de su generale uzbecu Abdul Malik Pahlawan in su 1997, is talibans aiant esecutadu unos 4.000 tziviles a pustis de pigare Mazar-e Sharif in su1998.
Sa brigada 055 deBin Ladenfiat istada responsàbile de is bochiduras massitzas de tziviles afganos.Su raportu de is Natziones Unidas tzitat testimonias presentziales dae medas biddas chi descrient ca is "gherradores àrabos portaiant lepas longas chi s'usaiant pro degollare e iscorjiare sa gente".
In su2001is talebanos controllaiant unu 90% de s'Afganistàn, cun s'Alliàntzia de su Norte alindada a s'estremu nord-estu de su paisu. Is cumbatas a costadu de is fortzas talebanas aiant contadu intre 28.000 e 30.000 pakistanos (in generale pashtus) e intre 2.000-3.000 militantes deAl-Qaeda.Raportos deHuman Rights Watchnaraiant chi gherraiant in s'Afganistàn sordados regulares, mescamente de su corpus de frontera pakistanu, ma fintzas de s'esèrtzitu chi fruniant apoderadura dereta in sa cumbata.
A pustis de sosatentados a is Turres Gemellas de s'annu 2001, su tando presidente deIstados Unidos,George W. Bush, aiat emìtidu un'ultimatum a is talebanos pro intregareOsama bin Ladene "tancare luegus totu is campos de annestru terrorista, intregare totu is terroristas e is partidàrios issoro e dare a sos Istados Unidos prenu atzessu a is campos de annestru terrorista proddos aberiguare". Osama bin Laden fiat amparadu dae is leges traditzionales de s'ospedàgiu pashtu. Is talebanos aiant cundennadu publicamente is atacos de su 11 de cabudanni.
A pustis de s'invasione de sos Istados Unidos, is talebanos aiant dimandadu prus de una borta una ispriculadura e sa boluntade de intregare Osama bin Laden a unu de tres paisos de manera chi esseret protzessadu in manera dèpida. Is Istados Unidos si fiant negados e aiant sighidu is bombardamentos contra de s'aeroportu de Kabul e àteras tzitades.Haji Abdul Kabir, sa de tres personalidades prus poderosa de su regìmene talebanu, aiat naradu a is giornalistas: "Chi si proat a is talibans ca Osama bin Laden est implicadu, diamus èssere dispostos a dd'intregare a unu de tres paisos".In una reunione de su 15 de santugaine de su 2001 inIslamabad,Wakil Ahmed Muttawakil, ministru de Afàrios Èsteros de s'Afganistàn, aiat ofèrridu Osama bin Laden a sa intrega de s'Organizatzione de Cooperatzione Islàmica(OIC) pro èssere giuigadu pro sos atacos terroristas de su 11 de cabudanni, renuntziende a sa cunditzione chi sosIstados Unidosfrunirent proas de sa partetzipatzione de Osama bin Laden a sos atacos.
Luegus a pustis de sos atacos de su 11 de cabudanni, su generale Tommy Franks, generale a su cumandu tzentrale (CENTCOM), aiat propostu a su presidenteGeorge W. Bushe a su secretàriu de defensaDonald Rumsfeldchi sosIstados Unidosinvadirent s'Afganistàncun una fortza cunventzionale de 60.000 efetivos, prèvia preparatzione de ses meses. Rumsfeld e Bush timiant chi un'invasione cunventzionale de s'Afganistàn podiat no èssere profetosa, aicicomente fiat sutzèdidu a is sovièticos dae su 1979e a isbritànnicos in su 1842.Rumsfeld aiat refudadu su pranu de Franks, narende "Chèrgio òmines a terra como!". Franks fiat torradu s'incràs cun unu pranu chi usaiat is Fortzas Ispetziales de Istados Unidos.Su 26 de cabudanni de su 2001, bìndighi dies a pustis de s'atacu de su 11 de cabudanni, is Istados Unidos aiant introdùidu a iscusi membros de sa Divisione de Atividades Ispetziales de saCIAghiada dae Gary Schroen in Afganistàn, formende s'Iscuadra de Ligàmene de su Norte de s'Afganistàn,chi si diant unire a s'Alliàntzia de su Norteche a parte de saTask Force Dagger.
Duas chidas a pustis, sa Task Fortzo Dagger e is Divisiones Operatzionales Alpha (ODA) 555 e 595, iscuadras de 12 òmines de su de 5 Grupos de Fortzas Ispetziales, in prus de aeroplanos de cumbatimentu de sa Fortza Aèrea, fiant trasladados a elicòteru dae sa base aèrea de Karshi-Khanabad (Uzbekistàn)uno 300 chilòmetros prus a in antis a traessu de ismontes Hindu Kush. In pagas chidas, s'Alliàntzia de su Norte, cun s'agiudu de is fortzas de terra e aèreas de is Istados Unidos, aiat conchistadu tzitades crae vàrias de is talebanos.
Is Istados Unidos aiant abiadu ufitzialmente s'Operatzione Enduring Freedomsu 7 de santugaine de su 2001, cun s'agiudu de suRegnu Unidu.A is 17:00 oras locales, fiat cumintzada una campagna de bombardamentos contra de is positziones de s'esèrtzitu talebanu e de campos de aAl-Qaeda. Is efetos fiant istados meda lestros in sa capitale,Kabul, inKandahare aJalalabad(Nangarhar).
Is primos atacos fiant indiritzados contra de is campos possìbiles de annestru deAl-Qaedain ue si suspetaiat chi podiant istare a disponimentumìssilesterra-àera Stinger aporridos dae sos Istados Unidos etotu a sa resistèntzia durante s'invasione soviètica de sos annos 80- e a is sistemas de defensa antiaèrea afganos. A sa de chimbe dies de operatziones, is sistemas de defensa antiaèrea fiant in pràtica ispèrdidos, is pistas de aterràgiu inutilitzàbiles e is comunicatziones internas de s'esèrtzitu afganu truncadas, cun s'impossibilidade de coordinare sas operatziones militares.
Dae s'àtera banda, s'Alliàntzia de su Norteteniat problemas mandende·si a in antis conca a sa capitale; a pustis de bìndighi dies dae su cumintzu de s'invasione, aiat pedidu dae sos Istados Unidos apoderadura aèrea pro sighire avantzende. S'armamentu suo fiat cumpostu dae materiale sovièticu obsoletu e sa capatzidade sua de cumbàtere fiat bastante pro sa resistèntzia ma non pro cumintzare unu contra-atacu.
In sa segunda parte de sa campagna, is obietivos de sos Istados Unidos fiant is veìculos terrestres talebanos, tantis carros armados o vituras de cumbata comente veìculos de trasportu de tropas. In paris tempus si buscaiatOsama bin Ladene su cabu afgananu, suMullah Omar, chi fiat istadu atacadu ma non cassadu a curtzu deKandahara sa fine de santugaine. A cumintzu de santandria is fortzas de s'Alliàntzia de su Norte podiant avantzare liberamente conca aKabul.
Su 9 de santandria de su 2001 fiat comintzada sa batalla deMazar-e Sharif,e su 13 de santandria sa capitale fiat istada pigada dae s'Alliàntzia de su Norte casi chentza resistèntzia peruna pro parte de is talebanos.Custu fatu aiat marcadu sa fine de su regìmene, cun s'impositzione deHamid Karzaia presidente nou. Nointames,bin Ladengalu non fiat istadu pigadu e s'agataiat cuadu in unu logu disconnotu fintzas a su mese de maju de su 2011 cando fiat ochidu dae is tropas de Istados Unidos.Sa majoria de is militantes de Al-Qaeda e talebanos non fiant istados cassados, sende chi si nche fiant fuidos aPakistàno retirados in regiones montosas o remotas.
Su 20 de nadale de su 2001, isNatziones Unidasaiat autorizadu saFortza Internatzionale de Assistèntzia e de Seguresa(ISAF), cun su mandadu de agiudare is afganos a mantènnere sa seguresa inKabule sas zonas a costadu. A primìtziu si fiat istabilida dae sa sede de sa de 3 Divisiones Mecanizadasbritànnicas suta su cumandu de su generale generaleJohn McColl, e durante is primos annos non fiat istadu superiore a 5.000 militares. Degheoto paisos aiant contribuidu a sa fortza in su freàrgiu de su 2002.
In saCunferèntzia de Bonnde su nadale de su 2001,Hamid Karzaifiat istadu seberadu pro dirigire s'Amministratzione provisòria afgana, chi a pustis de su 2002 si fiat cunvertida in Amministratzione de transitzione afgana. In is eletziones de su2004, Karzai fiat elègidu presidente de su paisu, numenaduRepùblica Islàmica de Afganistàn.