ตั้งโอ๋

ตั้งโอ๋(ชื่อวิทยาศาสตร์:Glebionis coronaria; เดิมชื่อLeucanthemum coronarium,Chrysanthemum coronarium;จีน:茼蒿(菜);พินอิน:tónghāo (cài)อ่านถงเฮา(ช่าย);แต้จิ๋ว: ตั่งออ;เพ็งอิม: dango) เป็นผักชนิดหนึ่งที่เป็นญาติใกล้ชิดกับสกุลเบญจมาศในวงศ์ทานตะวันดอกและใบมีกลิ่นฉุนหอม ใบใช้รับประทานได้ นิยมใช้เป็นส่วนประกอบในตำรับอาหารจีนและเกาหลี มีถิ่นกำเนิดในภูมิภาคเมดิเตอร์เรเนียนได้รับการนำเข้าไปปลูกจนกลายเป็นพืชพื้นเมืองในเอเชียตะวันออกและยังเป็นชนิดพันธุ์ต่างถิ่นกระจัดกระจายไปในอเมริกาเหนือ
ตั้งโอ๋ (Glebionis coronaria) อยู่ในสกุลตั้งโอ๋(Glebionis) ซึ่งเดิมรวมอยู่ในสกุลเบญจมาศ(Chrysanthemum) ได้รับการระบุชนิดครั้งแรกใน ค.ศ. 1753 โดยคาโรลัส ลินเนียสในชื่อChrysanthemum coronarium L.และชื่อGlebionis coronariaได้รับการตีพิมพ์โดย Édouard Spach ใน ค.ศ. 1841
ต่อมาใน พ.ศ. 2542 (ค.ศ. 1999) ตามการพิจารณาจำแนกชนิดของการประชุมพฤกษศาสตร์นานาชาติ (International Botanical Congress) ให้มีการระบุแยกสกุลใหม่หลายสกุล เพื่อให้สกุลเบญจมาศ (Chrysanthemum) ครอบคลุมเฉพาะชนิดและสายพันธุ์ที่เกี่ยวข้องกับเบญจมาศตัดดอกที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจ โดยสกุลGlebionisที่แยกออกมาประกอบด้วยสองชนิด คือGlebionis coronariaและGlebionis segetum
ชื่อทางพฤกษศาสตร์Glebionisมาจากคำภาษาละตินglebaหมายถึง "ดินเพื่อการเพาะปลูก" เนื่องจากมักพบพืชสกุลนี้เติบโตเป็นวัชพืชในทุ่งนา และคำบ่งชี้ลักษณะcoronataหมายถึง "สวมมงกุฎ" ซึ่งหมายถึง กระจุกกลางดอกที่มีล้อมด้วยเกสรตัวผู้จำนวนมากเป็นรูปทรงเหมือนมงกุฎแบบตะวันตก
ในภาษาจีนกลาง เรียกผักตั้งโอ๋ ว่า "ถงเฮาช่าย" (茼蒿菜; tónghāo cài) ชื่อในภาษาไทยสันนิษฐานว่าอาจเป็นการทับศัพท์จากภาษาจีนสำเนียงฮกเกี้ยนจากการศึกษาภาษาท้องถิ่นในภูมิภาคหมิ่นหนาน ในภาษาอู่เส้อ(五色话) เรียกพืชชนิดนี้ว่า ต่งเฮาผั้ก (tɔŋ2 hǝu1 phjak7)ภาษาจีนกวางตุ้งเรียกท่งโห่ชอย(tong ho (choy))
ชื่อสามัญภาษาอื่น ได้แก่ภาษาอังกฤษเรียก garland chrysanthemum,chrysanthemum greens,edible chrysanthemum, crowndaisy chrysanthemum,chop suey greens,crown daisy,และ Japanese greens.ในภาษาญี่ปุ่นเรียกชุนกิขุมีความหมายถึง เก๊กฮวยฤดูใบไม้ผลิ (ญี่ปุ่น:春菊;โรมาจิ:shungiku)
จำนวนโครโมโซม: 2n=18
ตั้งโอ๋เป็นพืชล้มลุกเป็นพืชล้มลุกฤดูเดียวความสูงเต็มที่ในธรรมชาติ 30–120 เซนติเมตรโดยทั่วไป 70 เซนติเมตรความสูงเมื่อเก็บเกี่ยวเป็นผัก 10 เซนติเมตรความสูงเมื่อเริ่มออกดอก 30–45 เซนติเมตรลำต้นมักตั้งตรง กิ่งน้อยอาจแตกกิ่งก้านสาขาได้หากแออัด โดยมากเมื่อโตเต็มที่มักพบเป็นพุ่มหนาลำต้นกลม อวบน้ำ
ใบตั้งโอ๋ เป็นใบเดี่ยวสีเขียวหรือเขียวอมเทา เรียงเวียนสลับตรงข้ามกันบนลำต้น ขนาดใบกว้าง 3–5 เซนติเมตร ยาว 5–10 เซนติเมตร (ในระยะปลูกเป็นผัก) แผ่นใบเรียบ บาง ขอบใบหยักเว้าแหว่งลงลึก แฉกเป็นหยักมนและแผ่นใบยาวตั้งแต่โคนใบถึงปลายใบ เมื่อเติบโตถึงระยะออกดอก แผ่นใบจะเรียวยาวมากขึ้น เว้าลึกมากขึ้น และหยักแหลม
ในประเทศไทยบางครั้งอาจสับสนโดยเรียกว่าเป็นขึ้นฉ่ายเนื่องจากใบที่คล้ายกัน แต่ลักษณะที่เด่นชัดของผักตั้งโอ๋ คือ เก็บเกี่ยวเป็นผักเมื่อมีขนาดเล็ก (ขึ้นฉ่ายมักเก็บเมื่อมีความสูง 30–40 เซนติเมตร) ใบอ่อนนุ่ม บอบบาง ฉีกขาดง่าย ก้านใบกลม มักมีขอบใบขนานสองข้างคล้ายปีก ซึ่งคล้ายขอบใบอ่อนผักชีฝรั่ง,ผักร็อกเก็ต(Eruca sativa)หรือใบผักกาดเขียวน้อย (ขณะที่ขึ้นฉ่ายมีกาบใบ ก้านใบยาวและภาคตัดขวางเป็นรูปเสี้ยวพระจันทร์ แข็งกรอบ เส้นใยมาก ใบประกอบขนนก รูปลิ่ม ขอบใบจัก)
ดอกเป็นดอกรวม (composite flower) กระจุกตรงกลางซึ่งประกอบด้วยดอกย่อยเล็ก ๆ มีสีเหลืองล้วน หรือสีขาวใจกลางสีเหลืองก้านดอกยาว ฐานดอกทรงถ้วยกลมสีเขียว เส้นผ่านศูนย์กลางไม่เกิน 3 เซนติเมตรกลีบดอกมีสีเหลืองล้อมรอบดอก ประมาณ 12-14 กลีบ แต่ละกลีบมีรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ปลายกลีบตัด และหยักเว้าเป็นช่วงๆ ขนาดดอกเมื่อบานประมาณ 3–8 เซนติเมตร
ผลมีลักษณะคล้ายกับผลของเบญจมาศ (เก๊กฮวย) มีจำนวนมากรวมกันเป็นกลุ่ม เรียว มีขั้วผล และปลายผลสอบ ขั้วแบน กลางผลพองป้าน โดยรวมคล้ายสี่เหลี่ยมผืนผ้า เปลือกหุ้มผลมีสีน้ำตาลอมดำ แห้งเมื่อแก่ แต่ละผลมี 1 เมล็ด แต่ละเมล็ดมีลักษณะเป็นเหลี่ยม เปลือกเมล็ดบางติดกับเนื้อเมล็ด สีน้ำตาลจนถึงน้ำตาลดำ
เจริญเติบโตได้ดีในสภาพอากาศอบอุ่นหรือเย็นเล็กน้อย ออกดอกเร็วในฤดูร้อน และเมล็ดสุกช่วงต้นฤดูใบไม้ผลิและช่วงฤดูใบไม้ร่วง หลากหลายตามสภาพอากาศการเพาะปลูกด้วยเมล็ดโดยระยะห่างระหว่างเมล็ดที่ 2-5 เซนติเมตร การงอกที่ 15–21 °ซ เริ่มงอกวันที่ 7 ถึง 18
มีถิ่นกำเนิดในภูมิภาคเมดิเตอร์เรเนียนได้แก่กรีซ,ซาอุดีอาระเบีย,ซีเรีย,ไซปรัส,ตุรกี,ตูนิเซีย,เติร์กเมนิสถาน,ทาจิกิสถาน,ฝรั่งเศส,โมร็อกโก,ยูโกสลาเวีย,ลิเบีย,เลบานอน,สเปน,อิตาลี,อิรัก,อิหร่าน,อียิปต์,อุซเบกิสถานและแอลจีเรียแต่ถูกนำไปปลูกจนเป็นพืชพื้นเมืองในเอเชียตะวันออกเช่นจีนเกาหลีและญี่ปุ่นและได้ถูกนำเข้าไปปลูกในเอเชียเช่นไทย,พม่า,กัมพูชา,ลาว,เวียดนาม,ฟิลิปปินส์,อินเดียและยังเป็นพืชต่างถิ่นคุกคามในทวีปอเมริกาและยุโรปตอนเหนือ
การปลูกตั้งโอ๋ในประเทศไทยยังไม่แพร่หลายนัก พบแหล่งปลูกในอีสาน ได้แก่นครราชสีมาและสุรินทร์ภาคเหนือ ได้แก่เพชรบูรณ์ลำปางและพิษณุโลกมีพื้นที่รวมแล้ว เพียงประมาณ 200 กว่าไร่ และคาดว่าจะเพิ่มพื้นที่ปลูกมากขึ้นในอนาคต
ใบและส่วนที่เป็นสีเขียวของตั้งโอ๋ถูกนำมาใช้ในอาหารเอเชียหลายชนิด ผักตั้งโอ๋สดพบจำหน่ายทั่วไปในประเทศจีน และปรากฏเป็นส่วนผสมในอาหารจีนหลายชนิด จำพวกผัด ตุ๋น หม้อตุ๋น และหม้อไฟ ซึ่งสันนิษฐานว่าถูกนำมาปลูกเป็นผักในประเทศจีนในสมัยราชวงศ์ซ่ง (ค.ศ. 960–1279)และกระจายความนิยมอย่างรวดเร็วทั่วไปในเอเชีย ในอาหารญี่ปุ่นใช้ตั้งโอ๋เป็นส่วนผสมในหม้อไฟที่เรียก นาเบะโมโนะ (鍋物; なべ物; nabemono) ในอาหารเกาหลีใช้เป็นส่วนผสมในซุป สตู และใช้เป็นส่วนผสมเพียงอย่างเดียวในเครื่องเคียง (ผักรองชาม) (ปันจัน; 반찬; 飯饌;banchan[pan.tɕʰan]) ในการปรุงหม้อไฟ จะใส่ตั้งโอ๋ในช่วงสุดท้ายลงในหม้อเพื่อหลีกเลี่ยงการสุกมากเกินไปในลักษณะลวกพอสุก
ในเกาะครีต ความหลากหลายของสายพันธุ์ที่เรียกว่ามันทิลิดา (μαντηλίδα) ซึ่งกินยอดอ่อนสดหรือนึ่ง
ดอก ใช้กินได้แต่มีรสขมกว่าใบ โดยเฉพาะกระจุกดอกที่ขมจัด
ในประเทศไทย ใช้ทำเป็นอาหารผัดในแบบกวางตุ้งอาหารต้มเช่นข้าวต้มแกงจืดและบางครั้งใช้สดเป็นผักห่อผักสดเคียงหาซื้อได้ค่อนข้างยาก เนื่องจากเป็นพืชชอบอากาศหนาวเย็น เหี่ยวเฉาเน่าง่ายในอากาศร้อนอย่างในประเทศไทย
ในส่วนที่รับประทานได้ (ดูตาราง) เช่น ใบและก้านใบอุดมไปด้วยแร่ธาตุและวิตามิน เช่นโพแทสเซียมและแคโรทีนนอกจากนี้ยังมีสารต้านอนุมูลอิสระต่าง ๆ (ในเนื้อเยื่อลำต้น ใบ และราก) อาจมีประโยชน์ในระยะยาวต่อสุขภาพของมนุษย์ แม้ว่าจะมีการพบคุณสมบัติที่เป็นพิษ (เช่น ไดออกซิน) สารสกัดจากตั้งโอ๋C. coronariumvar.spatiosumได้รับการบ่งชี้ว่าอาจยับยั้งการเจริญเติบโตของLactobacillus caseiซึ่งเป็นแบคทีเรียในลำไส้ที่เป็นประโยชน์ของมนุษย์
ตั้งโอ๋ปลูกเป็นไม้ประดับสำหรับสวนแบบทุ่งหญ้าหรือสวนดอกไม้ป่าผสม  ซึ่งมีระยะออกดอกที่แน่นอน สามารถกำหนดได้อย่างแม่นยำ และออกดอกเร็ว ดูแลง่าย
ยังใช้เป็นพืชแนะนำให้เด็กในการเริ่มต้นปลูกต้นไม้ รวมทั้งการปลูกเป็นสวนสำหรับเด็ก ซึ่งปลอดภัย และควบคุมการให้ดอกได้สม่ำเสมอ
ในประเทศจีน เป็นสมุนไพรใช้รักษาอาการอาหารไม่ย่อยปวดท้อง และไอในอินเดียใช้พืชทั้งต้นรักษาโรคหนองใน
พืชที่อยู่ในวงศ์ทานตะวัน(Compositae) เช่น ต้นทานตะวันและดอกคำฝอยรวมถึงผักตั้งโอ๋ ในลำต้นและใบจะประกอบด้วยสาร sesquiterpene lactone เมื่อสัมผัสกับผิวหนังในบางรายจะเกิดอาหารแพ้ เกิดผื่นแดง หรือผื่นแพ้แสงมีอาการผิวหนังอักเสบ และเป็นตุ่มพองน้ำใส