Yelü Daşi

Yelü Daşi(çin.耶律大石;Pinyin:Yēlǜ Dàshí;Wade-Giles:Yeh-Lü Ta-Shihvə yaçin.耶律達實; Pinyin:Yēlǜ Dáshí;1087–1143,Mərkəzi Asiya) —Qarakitaylar dövlətininqurucusu,Lyao sülaləsininüzvü idi.
İkinci adıÇonqde (重德) olub müsəlman mənbələrində Nuşi Taifu, Quşqin Taifu və Balğu oğlu Quşqin kimi də xatırlanır.Yapon tədqiqatçı Masaaki Suqiyamanın fikrincə onun adı Daşi çin titulu olantaişinin bir versiyasıdır."Kidan dövlətinin qeydləri" (çin.契丹國志) kitabına görə isə Daşi onun sadəcə olaraq ləqəbi idi.
Yelü DaşiLyao sülaləsininaparıcı sülaləsi olaraqYelü sülaləsininelə də önəmli olmayan bir üzvü və imperatorAbaocinindörcü oğlu Yelü Yaliquonun (耶律牙里果) nəslindən gəlirdi. Onun doğum tarixi tam aydın deyil, lakin Liao tarixinin müxtəlif hesablarına görə 1087 və ya 1094-cü ildə ola bilər. "Lyao Tarixi" onu "Xitanvə Çin yazılarını yaxşı bilən, at sürməkdə və ox atmaqda üstün olan" və 1115-ci ildə "ən yüksək imperiya imtahanından keçmiş" biri kimi təsvir edir.Belə ki, ocinşitituluna sahib ilk xitay əsilli çinli olmuşdu. Daha sonraHanlin Akademiyasındaişləmişdi.
Sülalənin Çindəki hakimiyyətinin son dövrlərində o, getdikcə daha vacib inzibati və hərbi vəzifələr tuturdu. O, 1116-cı ildə Taiju (泰州, müasir Taylay rayonu, Xeylunszyan) və 1117-ci ildə Şianqçu (祥州, müasir Uancinta qəsəbəsində, Nunyan rayonunda) vali kimi işləyib.1120-ci ildə Daşicieduşititulu verilərək paytaxtın mühafizəsi ona tapşırıldı.
Mançuriyada, Lyao imperiyasının şimalında yaşayantunqustayfası olancürçenlər1115-ci ildə Cin sülaləsini qurdular və Mançuriyada hökmranlıq etməyə başladılar. Cin sülaləsi daha sonra Lyaoya hücum etmək üçünSun imperiyasıilə ittifaq yaratdı və 1122-ci ilə qədər Cin Lyaonun torpaqlarının böyük bir hissəsini, o cümlədən onun paytaxtıÇifenqiələ keçirdi. Lyao imperatoru Tianzo qərbə qaçdı və əmisi şahzadə Yelü Çun daha sonra imperiyanın cənub paytaxtı Nançinqdə (indikiPekində) qısaömürlüŞimali Lyaonuimperiyasını yaratdı. TezlikləTonq Quanınkomandanlığı altındakı Sun ordusu cənubdan Şimali Lyaoya hücum etdi, lakin Daşi və Şyao Qanın komandanlığı altında Lyao ordusu Sun hücumlarını dəf edə bildi. Bununla belə, Cin sülaləsi şimaldan irəliləməyə davam etdi və nəticədə 1123-cü ildə cənub paytaxtını ələ keçirdi. Cin hakimiyyəti ələ keçirməzdən əvvəl Daşi 7000 əsgəri ilə birlikdə keçmiş imperator Tianzoya qoşulmaq üçün qaçdı.
Daşi daha sonra cürçen ordusu tərəfindən ələ keçirildi, lakin beş ay sonra, fevralda yenidən imperatora qoşulmaq üçün qaçdı. İmperator əvvəlcə onu Şimali Lyaonu qurmaqda kömək etdiyinə görə xəyanətlə günahlandırsa da tezliklə onunla barışdı və ona cürçenlərə hücum etmək niyyətində olduğunu bildirdi. Daşi bunun axmaqlıq olduğunu düşünürdü, çünki Cin sülaləsi artıq güclü mövqedə idi. İmperatoru razı sala bilməyən Daşi 1124-cü ildə Lyao zabitlərindən ibarət dəstəyə rəhbərlik edərək şimal-qərbdəki Lyao qarnizon-şəhəri olan Keduna getdi və özünü yeni imperator elan etdi. Babası və nənəsinə ölümardı adlar olaraq İmperator Siyuan (嗣元皇帝) və İmperatriça Hsüanyi (宣义皇后) adlarını verdi. Keçmiş imperator isə 1125-ci ildə cürçenlər tərəfindən ələ keçirilmişdi.
Daşi Keduna gedərkən yolda Onqutların tayfa başçısından 400 at, 20 dəvə və bir neçə min qoyun aldı. 10000 atla yola çıxan Daşi burada özünə ordu toplamaq niyyətində idi.Daşi KedundaTelengit, Xongirad, Cadaran, Yesüt, Biqude, Nila, Tarquday, Damğalıq,Merkit, Heju, Vuqu, Tatar, Pusuan, Tanqqu, Humusi, Sidi və Çerbi kimi köçərimonqol, türk vəxitantayfalarını ətrafına toplayaraq 1129-cu ildə iki sərhəd qarnizonuna hücum etdi.
Monqolustanda daha çox tutuna bilməyəcəyini görən Daşi 13 mart 1130-cu ildə qərbə doğru yola çıxdı vəYenisey Qırğızlarınıməğlub edəndən sonra Emil çayı sahillərinə gəldi.Qarahocaidikutu Bilgə xan (1123–1130) ilə ittifaq bağlayandan sonra 1131-ci ildəQaşqardakıQaraxanihökmdarıƏhməd Arslan xanahücum etsə də, bu yürüş uğursuzluqla nəticələndi.
Nəhayət 1132-ci ildə Yelü Daşi özünə eyni anda iki titul götürdü: belə ki, o monqollar və türklər arasındaGur xankimi tanınsa da, Çin üsul-idarəsini saxlayaraq "Tianyu" (天祐皇帝) adını almışdı.[8]Almalıq və Qayalıq (müasirTaldıkorqan) şəhərlərində hakimiyyətini təsis etdikdən sonra Qaraxaniləri hədəfinə almışdı. TezlikləKarlukvəKanqlıtayfaları ilə mübarizə aparmağı bacarmayanII İbrahim Buğra xanonuBalasaqunadəvət etdi və vassallığı rəsmi şəkildə qəbul etdi.[9]Balasaqunu yeni imperiyanın paytaxtına çevirən Daşi Qaraxani hökmdarının titulu olan "İllig xan"ı da "İllig Türkmən" tituluna endirərək vassal statusunu təsdiqləmiş oldu. Cürçenlərə qarşı Hsiao Volila başçılığında 70.000 süvaridən ibarət ordu göndərsə də, hücum uğursuzluqla nəticələndi.
Qərbə doğru davam edən Daşi 1137-ci ilin mayındaXocəndşəhərində hakimiyyətdə olanII Mahmuduməğlub etdi. Mahmud ağır məğlubiyyətdən sonraSəmərqəndəqaçmalı oldu və dayısıSultan Səncərdənyardım istədi. Səncər 1141-ci ilin iyulunda Mərkəzi Asiyaya gələrək Mahmudu Xocəndə qaytarmağa çalışsa daQaraxitaylarlaqarşılaşdı. 9 sentyabr 1141-ci ildə səlcuqlarla xitayların arasında baş tutmuşKatvan döyüşündəkiqalibiyyət Yelü Daşinin İslam dünyasında tanınmasına səbəb oldu. Döyüşün nəticəsində Qarakitaylar Qaraxaniləri asılı hala gətirdilər, Səncərin xanımı və əmirləri isə əsir düşdü. Daşi 3 ay Səmərqənddə qaldı və onu Hençonq əyalətinin bir hissəsinə çevirdi. II Mahmudun yerinə qardaşıIII İbrahim xanıyeni Qərbi Qaraxani xanı kimi təsdiq etdi, hətta öz qızını onunla evləndirdi.BuxaradaisəBurhan ailəsiqazı kimi təsdiq edildi. Növbəti il, öz sərkərdəsi Ərbuzu Xarəzmə göndərən imperatorXarəzmşah Atsızıda vassallığa məcbur etdi.[9]
Daşi bu qələbəsindən sonra çox da yaşamadı və 1143-cü ildə vəfat etdi. Ölümündən sonraDeçonq(德宗 — səxavətli əcdad)məbəd adıilə və Tianyuvuli (天祐武烈皇帝) ölümardı adı ilə xatırlanmışdır.
Birinci dəfə evləndiyi həyat yoldaşı Cürçenlər tərəfindən qaçırılmışdı. İkinci dəfə imperatriça Jaode (昭德皇后) ilə evlənmişdi. Üçüncü dəfə isə öz bibisi qızıHsiao Tabuyan(蕭塔不煙) ilə evlənmişdi və üç övladı olmuşdu: