Edade de su Brunzu

S'edade de su brunzuest unu perìodu de s'isvilupu de sa tzivilizatzione caraterizadu dae su fatu chi sa metallurgia prus avantzada aiat isvilupadu sas tècnicas de bogadura de suràmenedae sos minerales e nde faghet ligas pro otènnerebrunzu. S'edade de su brunzu faghet parte de sapreistòriae sighit suneolìticuin sa majoria de su mundu.
Custa denuminatzione fiat intrada sae su religiosufrantzesuNicolas Mahudel,chi aiat osservadu ca sas sepulturas in ue s'agataiant is urnas prus addaniadas generalmente cunteniant trastos de brunzu, mentras ca sos manìgios de ferru fiant presentes in is tumbas prus reghentes. Sa partzidura fiat torrada a pigare a fatu dae su chircadoredanesuChristian Jürgensen Thomsenin su1816pro s'obera sua de classificatzione de sas antighidades natzionales.
Sa data giusta de arribada a s'edade de su brunzu vàriat intre culturas e logos de su mundu. Sa tecnologia de su brunzu fiat connota cara a su 4500 a.C., a curtzu deBang Chieng(Tailàndia).A pustis, fiat istadu elaboradu in s'Oriente Mèdiu; inÀsia Minoresi datat in antis de su 3000 a.C.; a saGrètzia Antigafiat cumintzadu s'impreu suo a inghìriu de su 3000 a.C.; inÀsia Tzentralesu brunzu si fiat connotu cara a su de 3 millènnios a.C. (2000 a.C.), in territòrios de is odiernosAfganistàn,TurkmenistàneIràn; mentras ca inTzinasi fiat achiridu aiat istentadu de prus, cun sadinastia Shang, cara a su 1800 a.C. InAmèrica, sa tziviltade deTiwanakufiat istada sa chi aiat cumintzadu custa edade, iscoberende su brunzu de proare cun diversos metallos.
Custa fase de s'isvilupu umanu no est presente in totu sas regiones de su globu terrestre: in s'Àfrica subsahariananon s'agatat una edade de su ràmene nen de su brunzu, bidu ca sos bividores de custa zona aiant fatu unu brincu diretu intre superìodu neolìticue s'Edade de su Ferru.
S'edade de su brunzu si sìtuat in generale inEuropaintre su 1800 a.C. e su 700 a.C. partzida in tres fases:
Dae banda sua, in s'Oriente Mèdiutenet is datas de partzidura chi sighint:
Is caraterìsticas generales de s'edade de su brunzu sunt sa crèschida demogràfica, s'abbandonu partziale de sa tramudàntzia e sa tendèntzia lenta a su sedentarismu de sa gente. S'òmine si mantenet in generale in grutas ma puru in montigros istratègicos e in bidditzolos in zonas de aprigu. S'inumatzione si faghet in is grutas e in isdòlmensfortzis in parte fraigados in antis e chi tando sunt torrados a impreare, giuntu cun àteros noos. Sunt caraterìsticas is puntas de fritza, is punterolos e ogetos de ornamentu. S'arte s'isvilupat in figuras de pedra, e disinnos de iscenas de morte.
S'iscoberta de suràmenea primu, e de s'istàngiuebrunzua pustis, ant fatu mòere unos cantos pòpulos in chirca de custos metallos, portende·si in fatu sas règulas culturales e sas tècnicas de cosa issoro. S'impreu de su metallu faghet crèschere sa cumplessidade de s'istrutura sotziale de sas comunidades, e aparessent cumbatas tribales. Su domìniu de su metallu determinat su podere e sa richesa e dat orìgine a una minoria de privilegiados cara a una majoria de subordinados
Is culturas neolìticas biviant in is pranuras e agiomai non teniant armas, ma tando si faghent netzessàrias pro sas gherras intre de grupos ostiles. Dae in antis de su 1700 a.C., is bisòngios de defensa de sos grupos faghent manera chi fraighent is aposentamentos issoro in logos fàtziles de difèndere; in is tumbas comintzant a s'agatare abbundantes sas armas.