Xosrov və Şirin

Xosrov və Şirin—Yaxın Şərqdəgeniş yayılmış əfsanədir. ƏfsanəSasanişahıII Xosrovvə xristian şahzadəŞirinineşq macərasına əsaslanır. Bu əfsanəni ilk dəfə yazılı ədəbiyyatda istifadə edənFirdovsiolmuşdur. O, özünün məşhur "Şahnamə"sində "Xosrov və Şirin"in tarixçəsinə də toxunmuşdur, lakin "Şahnamə"də Firdovsi hadisələrə tarixi cəhətdən yanaşmış, məhəbbət məsələlərinə o qədər də toxunmamışdır.
Firdovsidən sonra, 1180-ci ildəNizami Gəncəvibu mövzuya müraciət edərək,Atabəy Şəmsəddin Məhəmməd Cahan Pəhləvan Eldəgizin(1173–1186) sifarişi ilə ilk dəfə "Xosrov və Şirin" əfsanəsi əsasında müstəqil məsnəvi yazmışdır. Nizamindən sonra bu mövzu bütün şərq ədəbiyyatının ən məşhur mövzularından birinə çevrilmiş vəNizaminin"Xosrov və Şirin" əsərinin təsiri ilə onlarla oxşar məsnəvilər yazılmışdır.
HadisələrXosrovundoğulması və təhsilinin təsviri ilə başlayır. Bundan sonra Xosrovun kəndçinin evində əylənməsi və atası tərəfindən bu hərəkətinə görə danlanması təsvir edilir. Xosrov üzr istəyir və tövbə edir. Şah IV Hörmüz oğlunu bağışlayır. Həmin gecə Xosrov yuxuda babası Ənuşirəvanı görür və Ənuşirəvan onaŞirinadlı arvad,Şəbdizadlı at,Barbədadlı musiqiçi və şahlıq haqqında xoş xəbər verir.
Xosrovun yaxın dostu olan rəssam Şapur, şahzadəyəAzərbaycanhökmdarı Məhinbanu və onun gözəllər gözəli qardaşı qızı Şirindən bəhs edir. Şapurun təsvirini eşidən Xosrov görüşmədən Azərbaycan şahzadəsi Şirinə vurulur. Şapur Şirini axtarmaq üçün Azərbaycana yola düşür. Şirini tapdıqdan sonra Şapur, Xosrovun şəklini ona göstərir. Şirin Xosrova vurulur və Şapura qoşularaq AzərbaycandanSasanilərinpaytaxtıMədainəqaçır. Həmin dövrdə atasının qəzəbindən qorunmaq istəyən Xosrov da Azərbaycana qaçır və Şirini axtarmağa başlayır.
Yolda Xosrov, çayda saçlarını yuyan çılpaq Şirini görür; Şirin də onu görür; lakin Xosrov kəndli paltarı geyindiyindən, onlar tanış olmurlar. Xosrov Azərbaycana çatır və Azərbaycan hökmdarı Məhinbanu ləqəbli Samira tərəfindən şahlara layiq tərzdə qarşılanır, həmçinin Şirinin Mədainə qaçdığını da öyrənir. Yenidən Şapur Şirini gətirmək üçün göndərilir. Şirin yenidən Ərmənzəminə çatdıqda, atasının ölümü səbəbiylə Xosrov Mədainə qayıtmalı olur. XosrovBəhram Çubintərəfindən taxtdan devrildikdən sonra Azərbaycana qaçır.
Azərbaycanda Xosrov nəhayət ki, Şirinlə görüşür, lakin Şirin Xosrova ərə getməyə razı olmur və ilk öncə taxtını geri qaytarmağı tələb edir. Bundan sonra Şirini Ərmənzəmində qoyan Xosrov Konstantinopola gedir. Bizans qeysəri, qızıMəryəmləevlənəcəyi təqdirdə Bəhram Çubinə qarşı müharibədə Xosrova kömək edəcəyini bildirir. Həmçinin, Xosrov, Məryəmin sağ olduğu müddətdə başqa bir qadınla evlənməyəcəyinə də söz verməyə məcbur olur. Bundan sonra düşmənlərini məğlub edən Xosrov yenidən Sasani taxtını əldə edir. Qısqanc Məryəm, Xosrovu Şirindən ayrı salır.
Həmin dövrdə Şirinə aşiq olan Fərhad adlı heykəltaraş eşq meydanında Xosrova rəqib çıxır.Fərhadlabacara bilməyəcəyini anlayan Xosrov ona mümkün olmayan bir iş –Bisütundağını yarıb yol çəkməyi tapşırır. Fərhad işi tamamladığı təqdirdə Xosrovun ona Şirinlə evlənməyə icazə verəcəyi ümidi ilə işə başlayır, lakin bir müddət sonra Xosrov Fərhadın yanına elçi göndərərək, Şirinin saxta ölüm xəbərini verir. Şirinin ölüm xəbərini eşidən Fərhad, özünü dağdan atır və ölür. Şirinə məktub yazan Xosrov, Fərhadın ölümünə görə başsağlığı verir. Bu hadisədən bir meddət sonra Məryəm də ölür və Şirin Xosrovun başsağlığı məktubuna başsağlığı məktubu ilə cavab verməli olur.
Bundan sonra, Xosrov Şirinlə nikahsız əlaqəyə girməyə cəhd etsə də, Şirin bundan qəti şəkildə imtina edir. Xosrov, Şapurun məsləhəti iləİsfahanagedir və burada Şəkər adlı bir qadınla yaxınlıq edir, lakin bir müddət sonra, Xosrov Şəkərdən bezir vəQəsri Şirinəyola düşərək Şirini görmək istəyir, lakin Xosrovun sərxoş olduğunu görən Şirin onu qalaya buraxmır. Şirin, Şəkərlə yaxınılığına görə Xosrovu məzəmmət edir. Xosrov üzgün halda öz sarayına qayıdır.
Bir müddət sonra, Şirin, Xosrova ərə getməyə razılaşır, lakin bu zaman, Xosrovun Məryəmdən olan oğluII Qubadda Şirinə aşiq olur. Evlilikdən sonra II Qubad atası Xosrov Pərvizi öldürür və Şirinə xəbər göndərir ki, bir həftə sonra onunla evlənməlidi. Şirin bir şərtlə razılaşır ki, Qubad Xosrov üçün layiqli dəfn mərasimi təşkil etsin. Qubad elə də edir, lakin dəfn zamanı, qubada ərə getməmək üçün Şirin, Xosrovun məzarı başında özünü öldürür. Xosrov və Şirin bir məzarda dəfn olunur.
Xosrov və Şirin haqqında məlumat verən ilkin mənbələrdən biri ərəb yazıçısı Əbu Osman Ömər ibn-Bəhr Əl-Cahizin (773–869)"Əl-mühasin v-əl-əzdad"əsəridir. Müxtəlif tarixi hadisələr, rəvayətlər və lətifələrdən ibarət olan bu əsərdəXosrovvəŞirinhaqqında da bir neçə hekayə vardır. Xosrov və Şirindən bəhs edən digər ərəb müəllifiƏbu Cəfər Məhəmməd ibn-Cərir ət-Təbəridir(838–923). O, "Tarixi-Təbəri" adlı məşhur əsərini Cahizin əsərindən yarım əsr sonra yazmışdır. Müəllif Xosrovun hakimiyyəti dövrünü geniş təsvir etmişdir. Əsərdə Xosrov və Şirinin məhəbbətinə də yer verilmişdir. Təbəri Xosrovun cəh-cəlalı haqqında yazır:"Onun qızıldan bir təxti vardı, adına təxti-tağdis deyərdilər…Şəbdiz adlı bir atı da vardı ki, bütün atlardan dörd qarış hündür idi…Xosrovun yediyi təamdan ona da verərdilər. O, öləndə Xosrov onun surətini Bisütun dağına həkk etdirmişdi…Onun rumlu kənizlərindən Şirin adlı bir arvadı var idi ki, bütün Rum və türk ölkəsində ondan gözəli yox idi…""Tarixi-Təbəri"ni 963-cü ildə Mənsur ibn-Nuh Samaninin (963–976) təşəbbüsü ilə məşhurSamanitarixçisi Əbu Əli Məhəmməd əl-Bələmi (…-996) fars dilinə çevirmiş və oraya çoxlu epizod və məlumat artırmışdır. Fərhad, onun Şirinə aşiq olması və faciəli ölümü haqqındakı məlumat buna misal ola bilər. Həmçinin tədqiqatçıların fikrincə, BələmiNizami Gəncəvidənəvvəl Fərhad və Şirin haqqında hadisəni qələmə almış ilk müəllifdir.
"Xosrov və Şirin" mövzusu fars dilində ilk dəfəHəkim Əbül Qasım Fridovsi Tusi(934/941–1020) tərəfindən məşhur "Şahnamə" əsərində nəzmə çəkilmişdir, lakin "Şahnamə"də Firdovsi hadisələrə tarixi cəhətdən yanaşmış, məhəbbət məsələlərinə o qədər də toxunmamışdır.Y. E. Bertelsqeyd edir ki,"Firdovsi zamanında Xosrov haqqındakı rəvayət çox geniş yayılmış imiş ki, şair rəvayətlərdən çox az danışmağı lazım görmüş, hökmdar Xosrovun tarixini nəzmə çəkərək Xosrovla Şirinin münasibıəti üzərində çox dayanmamışdır."
Xosrov və Şirin mövzusundan bəhs edən müəlliflərdən biri də, Səalibidir (961–1038). Əbumənsur öz "Şahnameyi-Səalibi" əsərində bir çox hadisələri qısa təsvir etmiş olsa da, bəzi hadisələr haqqında qiymətli məlumatlar vermişdir. Onun yazılarından aydın görünür ki, Səalibi bir çox alim və yazıçıların, o cümlədən,Firdovsi,Təbəri, ibn-Xordadbeh, İbn-əl-Kəlbi, Həmzə İsfahani,Məsudi,Yəqubivə başqalarının əsərlərindən istifadə etmişdir. Bu əsər, məsələlərin qoyuluşu, ayrı-ayrı hadisələrin izahı və işıqlandırılması cəhətdən Nizaminin "Xosrov və Şirin" əsərinə daha yaxındır. Bir çox səhnələr vardır ki, Səalibinin və Nizaminin əsərlərində eyniyyət təşkil edir və bütün bunları nəzərə alan tədqiqatçılar, Nizaminin "Xosrov və Şirin" əsərini yazarkən Səalibinin əsərindən də faydalandığını qeyd edirlər.
X əsrin axırlarında yaşayıb-yaratmış Əmir Əbül Həsən ibn-İlyas Ağaci və XI əsrin əvvəllərində yaşayıb-yaratmışQətran Təbrizi(1012–1088) də öz əsərlərində "Xosrov və Şirin" əfsanəsi haqqında danışmış vəFərhadınadını çəkmişlər. Qətranın qəsidə və tarixi mənzumələrində şifahi xalq ədəbiyyatına aid motivlərə tez-tez rast gəlinir. Həmçinin ehtimal ki, Qətran Təbrizi Fərhadın adını xalq ədəbiyyatından götürərək ilk dəfə yazılı ədəbiyyata daxil edən şairlərdən biridir. Qətran bir çox təkbeytlərində Fərhadın adını çəkmiş və onu xosrovun rəqibi kimi təqdim etmişdir:
XI əsrin ortalarında Xarəzmdə yaşayıb-yaratmış ədib Sabir də Xosrov və Şirin haqqında danışmış, onun müasiri olanFəxrəddin Əsəd Gürganiözünün "Veys və Ramin" əsərində Xosrov və Şirinin adlarını çəkmişdir:
XII əsrin mötəbər tarixi sənədi, 520 (1126)-ci ildə qələmə alınan "Kitabi-mücmələt-təvarix v-əl-qisəs" əsərində (müəllifi naməlumdur) Xosrovun cəh-cəlalından, Şirin haqqında verilən maraqlı məlumatdan əlavə, Xosrovun Bəhramdoxt adlanan digər bir məşuqəsinin də adı çəkilmiş, həmçinin Fərhad haqqında bəhs olunmuşdur. Fərhadın tarixi bir şəxsiyyət olduğuna işarə edən müəllif burada onu həm mühəndis-memar, həm də sepəhbodadlandırır. Əli Əkbər Şəhabi isə qeyd edirki, bu məsələ ağlabatandır, çünki, keçmişdə Fərhad adını ancaq Əşkanilərin şahları, şahzadələri, sərkərdələri və digər dövlət xadimləri daşıyarmış. Firdovsinin "Şahnamə"sində də Xosrovun sərkərdələri arasında Fərhad adlı bir qoşun başçısı qeyd edilir. "Kitabi-mücmələt-təvarix v-əl-qisəs" əsərinin müəllifi bu haqqda öz fikrini belə ifadə edir:"…onun (Xosrovun) hərəmxanasında on iki min nəfər qadın yaşayırdı. Rum qeysərinin qızı Məryəm, Bəhramdoxt, Gurduyə və dünya gözəli olan Şirin onlardan idi. Sipəhbod Fərhad ona aşiq olur…Nəticədə, izləri indi də Bisütun dağında qalan işlər görməyə məcbur edilir."
XII əsr farsdilli Azərbaycan şairiXaqani Şirvani(1120–1199) divanında bir neçə yerdə Xosrov, Şirin və Fərhadın adlarını çəkir. Bu misralarda şair Xosrovun şövkətinə, Şirinin fədakarlığına və Fərhadın sənətkarlığına işarə edir. Xəqani məşhur "Mədain xərabələri" qəsidəsində bir neçə misranı da Xosrov Pərvizin büsatının pozulub fənaya uğramasına həsr etmişdir. Burada Şirinin də adı çəkilir:
"Xosrov və Şirin" əfsanəsi ilk dəfə 1180–1181-ci illərdə (hicri 576)Nizami Gəncəvininölməz qələmi ilə ölməz bir eşq poemasına çevrilmiş və dünya mədəniyyəti xəzinəsini daha da zənginləşdirmişdir. 12112 misradan ibarət olan bu poemaəruz vəzninin"həzəce-müsəddəse-məqsure-məxzuf"bəhrində yazılmışdır. Nizami bu əsəriAtabəy Şəmsəddin Məhəmməd Cahan Pəhləvan Eldəgizə(1173–1186) ithaf etmişdir. Əsərdə Cahan Pəhləvandan başqa, Toğrul ibn-Arslan Səlcuqi (1178–1194) vəQızıl Arslanın(1186–1191) da adları çəkilir.
Dehləvinin 1298-ci ildə yazdığı "Şirin və Xosrov" poemasının məzmunu, poemanın tərkib hissələri təxminənNizaminin"Xosrov və Şirin" poemasında olduğu kimidir. Əsərdə iştirak edən obrazlar, baş verən hadisələr də əsas etibarilə Nizami əsərində təsvir olunduğu kimidir. Hətta, bu əsəri bir növ iqtibas da adlandırmaq olar.Lakin, Dehləvi öz zövqüncə, eləcə də, dövrünün, mühitinin tələblərinə uyğun şəkildə əsərinin süjetində bəzi dəyişikliklər əmələ gətirmiş, poemada müəyyən epizodları artırıb-əksiltmişdir.
Şair çalışmışdır ki, əsərin məzmunu, onun ana xətti saray əhval-ruhiyyəsinə, hakim təbəqənin amal və arzusuna uyğun gəlsin, hadisələri dövrünün zadəgan mühitinə uyğun bir tərzdə nəzmə çəksin. Məhz bu nöqteyi-nəzərdən Dehləvi Nizami əsərində əsas qəhrəman olanŞirinobrazını ikinci yerə, şahzadə Xosrov obrazını isə ön plana çəkmişdir. Digər tərəfdən də,Fərhadıadı bir zəhmətkeş kimi yox,Çinşahzadəsi, Çin xaqan nəslinə mənsub bir şəxs kimi təsvir tərənnüm etmişdir.
Əlişir Nəvai "Fərhad və Şirin" poemasını 1484-cü ildə yazmışdır. ƏsərNizaminin"Xosrov və Şirin" poemasına nəzirə yazılmışdır və vəzni də Nizamidə olduğu kimi həzəc bəhridir, lakin Nəvainin "Fərhad və Şirin"i həm də, özündən əvvəlki bütün eyni məzmunlu əsərlərdən fərqlənən yeni bir əsərdir.
Bu əsəri fərqləndirən birinci xüsusiyyət budur ki, Nəvai özündən əvvəlki bütün şairlər kimi, əsərifars dilindəyox, öz dilində —özbək dilindəyazmışdır. Digər yenilik isə, əsərdə özbək xalqının, türkdilli xalqların adət-ənənə, istək və arzularının tərənnüm edilməsidir. Əsərdə surətlər, hadisələr, məqsəd və hədəf tamamilə başqadır. Burada yeni tipli şəxslər təsvir olunmuş, əsərin məzmunu, həm də qəhrəmanı Nizami əsərindən tamamilə fərqlidir.
Hatifinin "Şirin və Xosrov" məsnəvisinin məzmunu, tərkib hissələri, quruluşu təxminənNizaminin"Xosrov və Şirin" məsnəvisində olduğu kimidir. Şair Nizaminin qoyduğu məsələləri bir növ ixtisara salıb, həm də onlarda öz zövq və səliqəsinə uyğun bəzi dəyişikliklər əmələ gətirmişdir.
Hatifi əsərini o yerdən başlayır ki, artıqXosrovböyüyüb ova çıxmışdır. Əsas hadisələr Nizami əsərində olduğu kimi təkrar olunsa da, Hatifi əsərdə müəyyən yeniliklərə, bəzi artırıb-əksiltmələrə yol vermişdir.
Fars şairiVəhşi Bafqi"Fərhad və Şirin" poemasınıNizami Gəncəvinin"Xosrov və Şirin" poemasının təsiri ilə yazmışdır. Şair poemanı tamamlaya bilmədən dünyasını dəyişmişdir. Vəhşinin vəfatından təxminən 250 il sonra,Vüsal Şirazitəxəllüsü ilə yazan Mirzə Şəfi Şirazi həmin əsəri tamamlamağı öhdəsinə götürmüşdür, lakin əcəl ona da imkan verməmiş, poema yenə yarımçıq qalmışdır. Vüsalın vəfatından bir neçə il sonra,Sabir Şirazitəxəllüslü bir şair əsəri tamamlamağı öz öhdəsinə götürmüşdür. O, Vəhşi və Vüsalın əsərinə 608 misra artırmaqla əsəri başa çatdırmışdır.
Vəhşinin "Fərhad və Şirin" poeması yarımçıq olmasına baxmayaraq,Nizaminin"Xosrov və Şirin" poemasından sonra bu mövzuda yazılmış ən güclü əsər hesab edilir.
XIV əsr Azərbaycan şairiArif Ərdəbili, 1369-cu ildəNizami Gəncəvinin"Xosrov və Şirin"poemasının təsiri ilə "Fərhadnamə" adlı poema yazmışdır. Şair bu əsəriTəbrizdəhökm sürənCəlairilər sülaləsindənBahadır xanSultan Üveys Cəlayırəithaf etmişdir.
XVII əsr Azərbaycan şairiKövsəri"Şirin və Fərhad" poemasını 1605-ci ildə yazmışdır. 7650 misradan ibarət olan "Şirin və Fərhad" əsərini ənənəyə əsasən Kövsəri dövrünün hökmdarıI Şah Abbasınmədhi ilə başlasa da, elə başlanğıcda mədhdən şikayətə keçib, zəmanəsində elmə, hünərə qiymət verilməməsindən danışır, sözün, kəlamın xiridarı olmadığından söz açır.