Crabas/LSC

Crabasest unabiddade saprovìntzia de Aristanisde 9.134 bividores.
Sa bidda s'agatat in sa costera tzentru-otzidentale deSardigna, a su norte de su golfu deAristanis, in su chirru prus setentrionale de sa parti de suCampidanuchi si narat de Aristanis.
Tenit làcanas cun sas biddas deAristanis,ArrioraeNurachi.
Su territòriu de su comuni tirat a totu sa parte tzentru-meridionale de sapenìsula de su Sinnise s'iscerat pro sa richesa de istàngius e de rius, faghendi parte de una de is àreas ùmidas prus istèrridas de Sardigna. Agiunghet a artària de unos 90 metros a subra de su mare.
Pertenent a Crabas is ìsulas deMalu 'Entue deSu Cadalanu, chi s'agatant pagu a illargu de sa costera de su Sinnis.
Est parte de Crabas fintzas suCungiau de Gerruso, un'ìsula amministrativa istesiada de su territòriu comunale. S'àrea s'agatat in sa riba de dereta de sa foghe de su frùmineTirsu.
In tempusmedievaleCrabas fiat parte de sugiuigadu de Arbaree, in ue fiat su tzentru prus importante de sacuradoriadeCampidanu Majore. Sas primas documentas in ue Crabas est ammentuada andant torra a su de 11 sèculos in ue si ddi naraiatdomus deMasone de Capras.Si trataiat de unu atu in ue su giùigheOrzocor II de Lacon-Zoricunfirmaiat sa donatzione de unos cantos benes fatos dae s'ajaja suaDonna Nibata, chi issa etotu aiat retzidu de su giùigheTorbèniu de Làcon-Zori. Crabas fiat tando una bidda dotada decasteddu, residèntzia in s'oru de s'istàngiuin ue is giùighes si retiraiant fatu·fatu e a chi naraiant ''domo de su rennu''.In die de oe nd'abarrant pagus fundamentas chi podent èssere bidas a palas de sa crèsia de Santa Maria Assumida, bessende a pìgiu de s'abba.
Su casteddu teniat bàlida istratègica pro su giuigadu, difatis fiat una bera fortilesa in ue is giùighes chircaiant aprigu durante is gherras vàrias cun sos àteros giuigados. Mancari in su tempus diat pèrdere importàntzia in favore deAristanis, in època de su giùigheMarianu IV(su de 14 sèculos) Crabas contaiat unos 200 fogos, chi beniant a èssere famìlias, e duncas teniat aprossimadamente unos 1000 bividores.
In su 1420 cun sa ruta de su Giuigadu de Arbaree e sa colonizatzione de iscadalanu-aragonesos, sa bidda fiat assignada a sumarchesadu de Aristanis, pro èssere surbida a tìtulu prenu in saCorona de Aragonacun sa ruta de su Marchesadu (1478) e a pustis in saCorona de Ispagna.
In su 1637 Crabas fiat atacada de is sordados frantzesos de su conte de Harcourt, isbarcados aTurrimanna, ma is crabarissos aiant bogadu ''is sodraus grogus''.
In su 1652 sureFilipu IV, pro cumbàtere saGherra de Catalugnasi fiat fatu prestare dinari de unu bancheri deGenova, Gerolamo Vivaldi. Comente fiantza de s'imprèstidu aiat dadu s'istàngiu de Crabase su deSanta Justa. Non resissende Filipu IV a pagare su dèpidu, s'istàngiu fiat passadu de propiedade a sa familia Vivaldi.
In su 1720 sa bidda fiat passada a is ducas deSavoja, prìntzipes de Piemonte, chi fiant fatos res de Sardigna. Suta de is piemontesos Crabas faghiat parte de sumarchesadu de Arcais.
In su mese de trèuluas de su 1853, sos eredes de sa famìlia Vivaldi aiant tzèdidu sa propiedade a unu notaju de Aristanis: Don Sarbadore Carta. Duos annos a pustis fiant incomentzadas is primas gherras pro torrare is terras a s'istadu e difatis, in su1910s'istàngiu de Santa Justa fiat ispropiadu, su de Crabas aiat però aguantau in manu a is privadus.
Fintzas a cuss'annu is piscadores de sa bidda sunt istados a totu is efetos tzeracos de sa famìlia Carta, e pro pòdere piscare dèpiant respetare is cumandos chi su mere ddis daiat. Su traballu fiat organizadu de manera ca nch'èsserent piscadores chi podiant piscare cantidades de pische majores o minores, segundu un'iscala geràrchica istabilida de règulas feudales chi duraiant dae sèculos, e chi ddos obligaiat totus a lassare a su mere a su mancu unu 40% de is banlàngios.Chi si ribellaiat a su sistema fiat bogadu e non podiat prus triballare, chi no a fura (sosispadonis), cosa chi cheriat nàrrere riscu de èssere cassados e postos in prasone, o fintzas bochidos a fosile dae is bàrdias de s'istàngiu. Is gherras de is crabarissos e de is autoridades po torrare s'istàngiu a s'istadu ant tentu durada de prus de unu sèculu. Is piscadores ant retzidu s'istàngiu in cuncessioni dae saRegione Sardignain su1981.
Fintzas a su de 18 sèculos sa populatzione de sa bidda s'est dèpida difèndere de is lòmpidas de moros chi fatu·fatu arribaiant dae mare.
In sa prima metade de su de 19 sèculos sa bidda fiat inclùida in sa provìntzia de Aristanis fintzas a su1859, cando fiat passada a saprovìntzia de Casteddu. Crabas at torradu a fàghere parte de  saprovìntzia de Aristanisin su 1974, annu cando fiat torrada a costiture.
Rastus e testimonias de bividores antigos nd'at medas, ispaniadas in totu su territòriu de su comune. Si contant in totu 75nuraghes, 45 a turre sola e 28 cumpostos. Est pretzisu nàrrere ca pro sa prus parte sunt meda addanniaus
Intra de is sitos prus importantes, cherent ammentuados su situ neoliticu deCùcuru de is Arrius, s'ipogeuchi s'agatat a suta de sa crèsia de Santu Srabadoi, in sabiddighedda omònimae chi fiat nàschidu comente putzu pro su cultu de is abbas, e is ruinas de s'antiga tzitade deTharros.
Andat torra a su 1974 s'iscberta de sas istàtuas oe naradasgigantes de Mont'e Prama, in s'àrea omònima deSinnis. Agatadas fatas a cantos e torradas a montare, sunt isculturasa totu tunduartas fintzas unos 2,5 metros datadas intre de su de 7 e su de 11 sèculos a.C, cosa chi nde faghet is prus antigas de s'àrea mediterrànea otzidentale. Segundu istùdios fatos cun sugeoradarsuta diretzione de sugeofìsicuGaetano Ranierie suportadu de is archeòlogos de s'Universidade de Tàtari, interrados suta s'àrea de Mont'e Prama s'agatant is rastus de una tzitadi antiga, cun istradas, fàbricos mannos, templos e 120 tumbas, chi tirat a unos 16 ètaros.
In su1996sunt istadas agatadas fintzas unas ses tauleddas in bronzu, naradastaulleddas de Tzricotu, comenti su nuraghe in Sinnis acanta de in ue sunt istadas atzapadas. S'origine de custos repertos no est crara. Segundu tzertos istùdios datant a is de 14-12 sèculos a.C. e cuntenent iscrituras in caràteres cuneiformes.Is mèdios de anàlisi a disposta in die de oe però non sunt de ajudu pro ddas pòdere datare mègius e a sa lughe de is datos obietivos tentos, a parrr de archeòlogos istimados sunt isceti prendas deèpoca bizantina.
In su tzentru s'agatant domos antigas pesadas cun sulàdiri. Caraterìstica de su tzentru est s'assentadura in rugas istrintas, curtzas e introchilladas. Segundu carchi boghe sunt istados is antigus ddas ai cheridas aici pro chircare de cunfùndere sos istràngios, ca timiant is lòmpidas de is moros, chi fatu·fatu afracaiant sa costera.
Is crèsias de Santa Maria Assumida (su de 17 sèculos) e de s'Ispìritu Santu (su de 16 sèculos) sunt is monumentos chi mègius s'iscerant.
In intro de sa bidda s'agatat unumuseu archeològicucun agatamentos chi benint daeTharrose de totu is sitos deSinnis, e chi dae su 22 de martzu 2014 tenet in ammostu fintzas unas cantas de sas istàtuas connotas chegigantes de Mont'e Prama, partzidas pro imoe cun suMuseu archeològicu de Casteddu.
Essende de sa bidda si podet isseberare de pigare su longu-istàngiu, camìnu de sighre a pee o in bicicreta, chi partende dae sa pratza de sa crèsia de Santa Maria sighit s'oru e s'istàngiu.
Andende cara a Sinnis s'inciapat sa biddighedda de pedra deSantu Srabadoi de Sinnis, cun sa cresiedda e s'ipogeu.
InSant'Uanni de Sinniss'agatant sos isgavos de sa tzitade fenìtziu-pùnicu-romana deTharrose sacrèsia paleocristiana dedicada a Sant'Uanni Batista(sèculu VI-X).
A longu a longu de sa costera e de s'istàngiu s'agatant is turres de càstiu ispagnolas, chi unu tempus, in acàpiu cun àteras fintzas aBosae a su territòriu deArbus, sunt serbidas a annoditzare is lòmpidas dae mare.
InSinnispodet èssere visitadu su situ archeològicu deMont'e Prama, in ue si sunt agatende sas istàtuasomònimas.
Su situ neolìticu deCùcuru de is Arius, chi s'agatat inghiriadu de s'abba de su canale iscucuradore, In die de oe non podet èssere visitadu e est in istadu de abandonu.
Un'ammentu deghet fintzas a saPischera de Mar'è Pontis, chi foras de sa bàlida pro is fainas de cosa de is piscadores, ammostat fintzas acabbiddamentu e architeturas de interèssiu.
Su territòriu chi inghìriat Crabas ammostat fintzas bellesas naturales, is rius e sos istàngios sunt nodidus pro sa richesa de fera de paule. Intre de custos ismangones, sunt sos animales chi atirant prus de totus sa curiosidade de is turistas.
A segus de s'istàngiu de Mar'e Pontis (oistàngiu de Crabas), deghet vìsita fintzas a sa paule dePa'e Saichi s'agatat in s'oru estu de Mar'e Pontis, pagu a norte de sa bidda, e sa laguna deMistraschi s'agatat in sa costera de sud deSinnis.
Famadas is prajas deSant'Uanni de Sinnise deIs Arutas, ma fomentzas is deMaimonie deMari Ermi.
Dae su 1997 est istadu istituidu suParcu marinu "Penìsula de Sinnis-Ìsula de Malu 'Entua su fine de amparare sa fera e sa frora in totu su territòriu de mare e de costera.
S'economia de sa bidda s'apoderat subra sa messaria e sa pisca, prus pagu su pastoriu, chi fiat prus ispaniadu in tempus andadu. Su turismu est una faina in ammanniamentu e cussa cun prus possibilidades de isvilupu, fintzas gràtzias a s'agiudu de isistàtuas de Mont'e Prama, chi ant fatu balangiare fama a sa bidda e a totu su Sinnis in is ùrtimos annos.
S'organizatzione in acàpiu cun is àteras biddas deSinnise fintzas de suMontiferru, acumpangiada a una proposta culturale de unu pranu de atraida adecuadu diat pàdere permìtere s'isvilupu de una arretza turìstica sustenìbile e moderna.
Est cussa pro Santu Srabadoi sa festa prus caraterìstica e fintzas intèndida dae sa bidda, difatis in onore de su Santu is òmines andant in prutzessione, currende iscurtzos e bestidos cun una camisa longa bianca, dae sa biddighedda deSantu Srabadoia Crabas.
S'orìgine de custu cultu, andat torra a una lòmpida de moros in is primos annos de su de 16 sèculos, cando is òmines fiant andados a difèndere sa costera, e is fèminas fiant andadas a nche batire s'istàtua de su santu de Santu Srabadoi a Crabas.
In beridade is fèminas, mancari non siat connotu de medas agenos a sa bidda, ancora sighint a fàghere una prutzessione issoro onni annu in is pròpias dies.
Is màndigos prus pròpios de Crabas sunt fatos cun su pische.
Is binos tìpicos de Crabas sunt sacrannatzae sanieddera.
Su sadru faeeddadu in Crabas tenet trassas in sustàntzia de sucampidanesu, francas pro carchiuna caraterìstica chi nche dd'acostat a sulogudoresu. Est pro custu fatu classificadu a intru de savariedade arborense.
Su crabarissu difatis, cun pagus etzetziones (coxinai,bixinu,paxie pagus atrus fueddus), mentenet sa [g] e sa [k] velares anantis de is vocales /i/ e /e/. A esempru, si narat:
Atra caraterìstica chi si podet agatare, mancari in prus pagos faeddos, est sa trasformatzione de su sonu GU/QU a comentzu de faeddu o intre vocales in b- o -bb-; duncas si narat pro esempru:
Àteros faeddus si narant a sa moda campidanesa, pro esempru:
Fintzamentzas in su lèssicu est manna s'influèntzia de su logudoresu, unu esempru chi podet bàlere pro totus est su de su vèrbiucherri(in logudoresucherrer), chi est meda prus usadu de su sinònimu campidanesu'olli/bolli.
Est pretzisu nàrrere, ca agatende·sì sa bidda in una zona de mesu intre prus variedades, medas faeddos podent èssere intèndidos pronuntziados siat in una manera siat in un'àtera. S'usu de una forma o de s'àtera càmbiat susetotus segundu s'arte de chie faeddat (messaju, pastore, piscadore de istàngiu, piscadore de mare e aici sighende). Si narat pro esempru:
Fintzas su matessi faeddu podet èssere pronuntziadu a sa manera logudoresa o a sa manera campidanesa segundu su cuntestu in ue si cheret usare. Est su chi sutzedet cun su menguante de s'agetivu "bellu",chi si faghetbellixedduisceti in chistiones de estètica (però s'usu s'est ispaniadu isceti in is ùrtimas deghinas annos) ebellighedduisceti in chistiones de calidade. Pro àteros faeddos e is derivatziones issoro s'agatant fenòmenos simigiantes, pro esempru si naratdruchi, drucori, indrucai,ma unu màndigu comente una turta est unudruci;si naratpaxi, però unu chi agatat un'acòrdiu a pustis de una brigas'apàghiat eagatatapaghiamentu.
Àteros faeddos, in is ùrtimas deghinas de annos prus che totu, in sa limba chistionada padessent de unaitalianizatzionemarcada, aici pro esempru su verbusuntzedipodet èssere naradusucedi, s'agetivucapatza/upodet mudadu incapacie àteros faeddus chi in tempus andadu podiant èssere pronuntziados indiferentemente in duas maneras comente pro esempruprovìntzia, detzidi, tzivilli, s'intendent semper prus a s'ispissu narados iscetiprovìncia,decidiecivilli.
Paris a totu sa zona deCampidanu de Subra, fintzas in Crabas s'agatat s'elisione de sa -n- intra vocales (pani→paĩ; beni→beĩ; manu→maũ), de sa -l- intra vocales (soli→soi; colori→caori; meloni→maoĩ), de sa -r- in is sìllabas cun -rt- intre vocallis (portu→potu; murta→muta; martis→matis) e prus chi non in àteros logos s'inversione de is cunsonantes (cherbeddu→crabeddu; marxani→mraxaĩ; barca→braca).
In is sèculos passados su sardu crabarissu - comente totus is chistionados in is biddas de sa zona - teniat seguramente caràteres meda prus simigiantes a su logudoresu, mancari semper in ammesturu cun àteros tìpicos campidanesos. Rastas de custu fatu si podent agatare in unos cantos topònimos (esempros: "S'Arburi Longu"; "Abba Chen'e Soi"; "Su Forraghe").
Bividores censidos