Aksara Carakan

Aksara CarakanutawaHanacaraka(aksara jawa:ꦲꦤꦕꦫꦏ) iku sawijining aksara kang digunakaké ingTanah Jawalan saubengé kaya ta ingMadura,Bali,Lomboklan uga TatarSundha. Aksara Carakan iku uga diaraniaksara Jawananging sajatiné ukara iki kurang sreg amarga aksara Jawa iku warnané akèh saliyané iku aksara iki ora mung dienggo nulisbasa Jawawaé. Aksara iki uga dienggo nulisbasa Sangskreta,basa Arab,basa Bali,basa Sundha,basa Madura,basa Sasaklan ugabasa Malayu.
Nanging ing artikel iki ukara Carakan lan aksara Jawa dienggo loro-loroné
Aksara Carakan jenenge dijupuk saka urutan limang aksara wiwitan iki kang uniné "hana caraka". Urutan dhasar aksara Jawa nglegena iki cacahé ana rongpuluh lan nglambangaké kabèh foném basa Jawa. Urutan aksara iki kaya mengkéné:
Urutan iki uga bisa diwaca dadi ukara-ukara:
Urutan aksara iki digawé miturutdongèngyèn aksara Jawa iku diasta déningAji SakasakaTanah HindhustanmenyangTanah Jawa. Banjur Aji Saka ngripta urutan aksara kaya mengkéné kanggo mèngeti panakawané; Dora lan Sembada, kang setya nganti mati. Loro-loroné mati amarga ora bisa mbuktèkaké dhawuhé sang ratu. Mula Aji Saka banjur nyiptakaké aksara Carakan supaya bisa kanggo nulis layang.
Aksara Carakaniku babonéaksara Brahmikang asalé saka Hindhustan. Ing anak bawana Indhia iku akèh rupa-rupaning aksara. Salah sijining aksara kang wigati iku aksara Pallawa saka Indhia sisih kidul. Aksara iki inaranan mengkéné miturut jenengé salah siji karaton ing Indhia kidul yaikuKarajan Pallawa. Aksara Pallawa iki digunakaké ing kiwa tengené abadkaping 4 Masèhi. Ing Nusantara patilasan sajarah wujud prasasti Yupa saka Kutai, Kalimantan Wétan tinulis nganggo aksaraPallawa. Aksara Pallawa iki dadi baboné kabèh aksara Nusantara, antarané aksara Carakan uga aksara Réncong (aksara Kaganga),Surat Batak,aksara Makassarlanaksara Baybayin(aksarané saka Filipina).
ProfessorJ.G. de Casparis, yaiku nimpuna paléografi utawa ahli ngèlmu sajarah aksara misuwur sakaWalandamérang sajarah tuwuhing aksara Carakan ing limang mangsa utama:
Aksara Pallawa iki digunakaké ing Nusantara sakaabad kaping 4nganti kurang luwihabad kaping 8. Banjur aksara Kawi Wiwitan dienggo saka abad kaping 8 ngantiabad kaping 10mligi ing Jawa Tengah. Aksara Kawi Pungkasan digunakaké sawisé abad kaping 10 nganti kira-kira abad kaping 13 ing Jawa Wétan. Banjur aksara Majapait iku digunakaké ing Jawa Wétan nalika jaman Majapait. Banjur sawisé karajan Majapait binedhah, muncul aksara Carakan modhèren kang uga kerep diarani aksara Jawa. Aksara ini banjur dadi kanggo ing saubenging Tanah Jawa, Tatar Sundha, Madura, lan Bali. Kabèh-kabèh aksara iki dadi sakelompok lan isih sakerabat. Nanging sajatiné ugi ana aksara liyané ing Tanah Jawa kang luwih lawas lan isih dienggo. Aksara ini jenengé dadiaksara Buda.
Aksara Carakan banjur déning wong-wong Éropah digawèkaké vèrsi aksara céthak ingabad kaping 19.
Aksara Pallawa iku asalé saka India sisih kidul. Jinis aksara iki digunakaké ing kiwa-tengenéabad kaping 4lanabad kaping 5. Bukti kapisan panganggonan jinis aksara iki ing Nuswantara tinemu ing pulo Kalimantan sisih wétan ing cedhak tlatah kang saiki diarani Kutai. Banjur aksara iki uga digunakaké ingpulo Jawaing Tatar Sundha ing prasastiné Tarumanagara kang katulis ing kiwa-tengené taun 450. IngTanah Jawadhéwé aksara iki kagunakaké ingPrasasti Tuk MaslanPrasasti Canggal.
Aksara Pallawa iki bisa dianggep baboning kabèh aksara ing Nuswantara, kalebu aksara Carakan. Yèn dideleng aksara Pallawa iki rupané makothak-kothak. Ing basa Inggris prekara iki diarani nganggo ukarabox headutawasquare head-mark. Banjur mèh kabèh aksara tinulis nganggo apa kang mau mawa istilahserif.Serif-é tinulis ing sisih kiwa.
Sanadyan aksara Pallawa wis ditepangi ing Nuswantara wiwitabad kaping 4, nanging basa Nuswantara asli durung ana kang katulis ing aksara iki.
Prabédan antara aksara Kawi Wiwitan karo aksara Pallawa iku mligi gayané. Aksara Pallawa iku ketara yèn sawijining aksara monumèntal kang kanggo nulis ing watu. Aksara Kawi Wiwitan katoné mligi aksara kang kanggo nulis ingrontallan mulané dhapuré dadi luwihkursif. Aksara Kawi Wiwitan digunakaké antara taun750nganti925. Prasasti-prasasti kang katulis ing aksara Kawi Wiwitan cacahé akèh, kurang luwih 1/3 (sapratelon) saka kabèh prasasti kang tinemu ing pulo Jawa.
Ing Tanah Jawa, aksara iki tuwa dhéwé tinemu ingPrasasti Plumpungan(cedhakSalatiga) kang kurang luwih ditulis ing taun 750. Prasasti iki isih ditulis ing basa Sangskreta.
Kira-kira sawisé taun 925, punjer kakuwasan ing pulo Jawa dadi pindhah ing Jawa Wétan. Pangalihan kakuwasan iki uga katon prabawané ing jinising aksara kang kanggo. Mangsa aksara Kawi Pungkasan iki kira-kira saka taun 925 nganti 1250. Sajatiné aksara Kawi Pungkasan ora béda akèh ing wujudé karo aksara Kawi Wiwitan, namung gayané waé kang dadi rada séjé.
Ing sisih liya, gaya aksara kang kanggo ing Jawa Wétan sadurungé taun 925 uga wis béda karo gaya ing Jawa Tengah. Dadi katoné prabédan iki ora namung prabédan ing wektu waé nanging uga ing papan.
Ing mangsa iki bisa dibédakaké papat gaya aksara kang béda-béda: 1. Aksara Kawi Jawa Wétanan saka taun 910-950; 2. Aksara Kawi Jawa Wétanan saka jaman prabu Airlangga (1019-1042); 3. Aksara Kawi Jawa Wétanan Kadhiri (kurang luwih1100-1220; 4. Aksara tegak (quadrate script) isih saka mangsa Kadhiri (1050-1220).
Ing sajarah Nuswantara mangsa antara taun1250-1450iki ditandhani karo dhominansiMajapaitingJawa Wétan. AksaraMajapaitiki uga nuduhaké prabawa saka gaya panulisan ingrontallan rupané éndhah. Gayané semukaligrafis. Conto utama gaya panulisan aksara iki bisa paling becik dideleng ingPrasasti Singhasari 1351kang gambaré ana ing sisih kiwa iki.
Gaya panulisan aksara gayaMajapaitiki wis nyedhaki gaya modhèren.
Sawisé jaman Majapait kang miturut tradhisi Jawa nagara binedhah ing taun 1478 (candrasangkalanésirna ilang kretaning bumi) nganti pungkasanabad kaping 16utawa awalabad kaping 17, kanggo sajarah aksara Jawa bisa diarani "jaman peteng". Amerga sawisé iku nganti awal kaping 17 mèh ora tinemu bukti panulisan. Ujug-ujug wujud aksara Jawa dadi dhapuré kang modhèren.
Sanadyan mangkono uga tinemu prasasti kang wigati amarga dianggep dadi "missing link" antara aksara Carakan saka jaman Jawa Kuna lanaksara Budakang isih dienggo ing Tanah Jawa, mligi ing sakiwa-tengening Gunung Merapi lan Merbabu ngantiabad kaping 18. Prasasti kang diomongaké iki diaraniPrasasti Ngadomankang tinemu cedhak Salatiga. Nanging conto aksara Buda kang tuwa dhéwé dinuga asalé saka Jawa Kulon lan tinemu ing naskah-naskah kang ngamotKakawin ArjunawiwahalanKunjarakarnagancaran.
Sawisé jaman Majapait, muncul jaman Islam lan uga jaman Kolonialisme Kulon ing Tanah Jawa. Ing jaman iki banjur muncul naskah-naskah manuskrip kapisan kang wis nganggo aksara Carakan Anyar. Naskah-naskah iki ora namung katulis ing godhong palem (rontal utawa nipah) manèh, nanging uga ing dluwang utawa kertas lan awujud buku utawacodex. Naskah-naskah iki tinemu ing tlatah pasisir lor Jawa lan padha digawani menyang Éropah ing abad kaping 16 utawa 17.
Dhapuré aksara Carakan Anyar iki wis béda karo aksara sadurungé kaya ta aksara Majapaitan. Prabédan utama iku ananéseriftambahan ing aksara Carakan Anyaran.
Aksara-aksara Carakan awal iki dhapuré mèmper kabèh saka Banten ing sisih kulon nganti tekan Bali. Nanging banjur akiré pirang-pirang tlatah ora nganggo aksara Carakan lan pindhah nganggoPégonlan aksara Carakan gaya Surakartan kang dadi baku. Nanging saka kabèh aksara iku, aksara Bali kang dhapuré tetep padha nganti ingabad kaping 20.
Aksara Carakan wiwit kanggo nyithak buku ing purwanéabad kaping 19.
Tèknik médhia cithak wiwit ditepangi purwané ing Éropah ing tengahé abad kaping 15 ing kiwa-tengené taun 1450. Sing kapisan ngripta ikuJohannes GutenbergsakaJerman. Mawa sistém Gutenberg iki, dadi sawijining tèks ora usah ditulad mawa tangan manèh déning sawijining juru tulis nanging bisa dicithak. Akibaté buku-buku bisa diprodhuksi massal lan éwadéné bisa diedol luwih murah lan panyebarané luwih jembar.
Bangsa Éropah wis padha nekani Nuswantara wiwit taun 1511, lan manyinaoni basa-basa pribumi ing tlatah kéné, nanging gagasan kanggo nyithak buku-buku mawa aksara pribumi lagi muncul ing purwané abad kaping 19. Sadurungé ana aksara kang maremi brayat umum, ana sawatara gagasan-gagasan kang muncul prekara aksara Jawa cithak kang apik saka sumber kang séjé-séjé. Ing kala semono pangripta aksara Jawa cithak iki dadi diprakarsani déning golongan kang séjé-séjé yaiku: Raffles, pamaréntah Indhiya Nèderlan, kaum panyebar agama Kristen (zending), lan para ngèlmuwan.
Kanggo aksara Carakan Jawa, priyayi kang kapisan nggawé cithakan aksara Carakan iku Thomas Stamford Raffles ing bukuné kang misuwurThe History of Java(Raffles 1817). Nanging aksara cithak Jawa iki namung kanggo ilustrasi ing bukuné waé, ora kanggo nyithak tèks kang akèh.
Sawisé iku ing taun 1820, kepalaAlgemeene SecretarieingBatavia, J.C. Baud mutusaké supaya ana mesin pangecapan mawa aksara Jawa. Baud banjur awèh paréntah marang sawijining nimpuna basa Jawa Walanda kang nalika iku manggon ingSurakarta, P. van Vlissingen supaya bisa ngrancang sawijining aksara cithak kang praktis tur apik. Van Vlissingen sarujuk lan nggawé sawijining modhèl aksarané. Nanging dhèwèké ing taun 1821 mulih menyang Walanda. Sanadyan mangkono para penggedhé ing Batavia seneng marang rancangané lan Van Vlissingen kang wis ing Walanda dikirim layang supaya nerusaké gayuhé. Banjur wusanané ing Juni 1825 aksara cithak iki tekan ing Batavia. Wong-wong ing kana padha seneng amarga aksarané bisa kanggo nyithak tulisan tenanan lan tuladhané ya aksara kang kaanggep apik dhéwé kala iku: aksara Carakan gaya keratonan Surakarta. Nanging sanadyan mangkono uga ana kritik marang aksara cithak iki. Aksarané keciliken ukurané minangka rélatif lan akèh padha-padha saha sandhangan kang ora mèlu kacipta dadi aksara iki ora bisa kanggo nyithak tèks-tèks kasusastran, namung kanggo nyithak tèks-tèks biyasa waé ing koran. Kamangka rencanané mbiyèn olèhé nggawé aksara cithak iku supaya bisa nyithak buku-buku kasusastran.
Banjur kurang luwih ing mangsa kang padha ana sawijining juru dakwah Protèstan (Walandazendeling) saka Jerman ajenengGottlob Brücknerkang nduwé kapénginan nerjemahaké Alkitab ing basa Jawa. Brückner wis manggon wiwit taun 1814 ingSemarang. Alihbasa Alkitabé wis rampung ing taun 1821, banjur dhèwèké kepéngin nyithak naskahé lan takon menyang pamaréntah kolonial apa bisa nggawé mesin pangecapan aksara Jawa ora. Nanging suwé ora olèh réaksi wusanané dhèwèké nggawé aksara cithakan dhéwé kang rampung ing taun 1831. Aksarané iki saliyané kanggo nyithak pretalan Alkitabé, uga dienggo nyithak pamflèt-pamflèt Kristen kang diedumaké ing Semarang taun 1831. Ing Semarang kang ndunungi pribumi tibaké seneng banget marang tulisané nganti pamaréntah kolonial dadi wedi lan mbeslah apa kang turah. Banjur Brückner uga olèh pèngetan yèn Alkitab-Alkitabé uga bakal dibeslah yèn diedumaké. Wujud aksara Jawa gaya Brückner iki ditliti déning para nimpuna sastra Jawa kala iku yaikuC.F. WinterlanJ.F.C. Gericke. Para nimpuna iki kurang seneng marang modhèl aksarané Brückner amarga kaanggep dudu cangkokan gaya Karaton Surakartan kang kala iku kaanggep apik dhéwé.
Roorda van Eysinga, sawijining nimpuna sastra Jawa ing nagara Walanda uga tau ditugasi nggawé aksara cithak. Roorda van Eysinga banjur ngrancang sawijining aksara, rinéwangan déning Radèn Salèh. Aksara riptan Roorda van Eysingan iki rampung ing taun 1835. Nanging kasilé dikritik amarga rupané isih ala lan wujudé wujud aksara pasisiran, dudu aksara gaya Surakartan.
Taco Roordaiku kang kapisan bisa nggawé aksara Jawa kang bisa dianggep suksès amarga aksarané ditampa déning para nimpuna sajaman lan tetep dienggo nganti punjul 100 taun. Aksara Roorda iki rampung ing taun 1838.
Taco Roorda iku sajatiné nimpuna basa Wétan Tengah kaya ta basa Ibrani, budaya Wétan Tengah, saha tapsirPrajanjian Lawas. Nanging dhèwèké dadi profésor basa lan sastra Jawa wiwit taun 1842 ingDelftsche Academie, akademi studi ‘Hinda’ ingDelft. Sawisé lembaga iki dibubaraké ing taun 1864, dhèwèké dadi profésor ing lembaga penerusé ing Leiden kang diaraniRijksinstelling tot Opleiding van Indische Ambtenarenutawa 'Lembaga Nagara bagi Wiyata Pegawai Negeri Hindia'.
Roorda dhéwé miturut panuturé dhéwé bisa nggawé aksara kang apik amarga bisa niliki lan sinau saka pengalaman parapendahulu-né. Kajaba iku dhèwèké bisa nggambar mawa apik, mulané bisa nggambar konsèp cithakan aksarané. Banjur jinis aksara kang dienggo déning Roorda iku jinisé pancèn tepat, yaiku aksara Jawa gaya Karaton Surakarta kang kala iku dianggep apik dhéwé.
Wiwit dasawarsa1980-an pungkasan lan purwané1990-an, aksara Carakan uga digawèkakéfonting kanggo panrapan ing komputer. Salah siji kang kapisan nggawéfontaksara Jawa ikuWillem van der Molen, dhosèn filologi lan sastra Jawa Kuna ingUnivèrsitas LeidenUpaya integrasi diperlokaké supaya saben anggota aksara Jawa duwé kodhe kang mligi kang diakoni ing saindhenging donya. Jeroen Hellingman ngajokaké proposal ndaftaraké aksara iki sajeroningUnicodeing tengahan taun 1993 lan Maret 1998. Sabanjuré,Jason Glavynggawé "font" aksara Jawa kang diédharaké kanthi bébas wiwit taun 2002 lan ngajokaké proposal uga menyangUnicode.
Ing IndonésiaErmawan Pratomogawéfonthanacaraka taun 2001,Teguh Budi Sayogaing taun 2004 uga gawé font aksara Jawa kanggoWindows(diarani "Carakan") miturut ANSI.Matthew Arciniegagawé screen font kanggoMac OSing taun 1992 lan dijenengaké "Surakarta".Sing anyar yaiku kang digarap déning Bayu Kusuma Purwanto (2006), kang bisa diékspor menyang html.
Nembé wiwit taun 2005 diayahi upaya nyata kanggo ngintegrasèkaké aksara Jawa sajeroning Unicode sawiséMichael Eversongawécode tablesauntara kanggo didaftaraké. Kelambatan iki amarga kurangé panjurung saka masarakat pangnggo aksara iki. Sabanjuré wiwit kaimpun panjurung saka masarakat panganggo. Aksara Jawa Hanacara wektu iki wis dirilis sajeroning Unicode versi 5.2 (kagabung sajeroning Amandemen 6) kang metu tanggal 1 Oktober 2009.Alokasi Memori Aksara Jawa (Javanese) ing Unicode 5.2.0 yaiku ing alamat A980 nganti A9DF.
Ing wulan Fèbruari2020,PANDIkerjasama kalihKamentrian Komunikasi lan InformatikalanKaraton Ngayogyakarta Hadiningrat, ngirim usul menyang ICANN supaya nggawé jeneng domain nganggo aksara Carakan. Miturut Menkominfo Johnny G. Plate, domain iki bisa digunakaké ing sasi Dhésèmber 2020.
Carakan uga dienggo nulis basa-basa liya, saliyané basa Jawa. Conto kang cetha banget tamtuné basa Bali. Basa Bali Kuna ditulis nganggo sawijining aksara kang bisa diarani séjé. Nanging bokmanawa sawisé jaman Majapait, aksara Carakan gaya Jawa dadi kanggo nganti sapréné. Dadi aksara Bali modhèren iku yèn dirunut sarasilahé asalé saka aksara Majapait lan ora saka aksara Bali Kuna.
Sabanjuré aksara Carakan kang diarani Carakan uga dadi dienggo ing Tatar Sundha wiwit abad kaping 16 nalika Mataram mbedhah karajan Sundha lan ngasta budaya Jawa saha agama Islam ing Jawa Kulon. Sadurungé iku wong-wong Sundha nganggo aksara Sundha kang sanadyan isih sakrabat karo aksara Carakan, nanging séjé rupané. Aksara Sundha iki luwih cedhak lan luwih mèmper karoaksara Buda. Carakan disinaoni ing Tatar Sundha nganti sawisé Perang Donya II. Ing sawatara pirang taun pungkasan iki ana obahan ing Tatar Sundha kang nyoba nrapaké panggunanéaksara Sundha Kunamanèh.
Terus saka Pulo Madura akèh tinemu naskah-naskah manuskrip ingrontalutawadluwang. Akèhé pancèn tinulis ing basa Jawa, nanging aksara Carakan uga ditrapaké kanggo nulis basa Madura. Mliginé wiwit ing abad kaping 19. Saka pungkasané abad kaping 19 lan wiwitan abad kaping 20 uga akèh buku-buku mawa basa Madura ing aksara Carakan kang kacithak.
Banjur ing wusana, aksara Carakan uga kadhangkala dienggo nulis basa Malayu. Lumrahé wujudé layang kang tinulis déning wong-wong kang dudu kalebu wong pribumi ing Tanah Jawa utawa Bali lan dadi ora nguwasani basa lokal.
Aksara Carakan iku bisa dipérang dadi pamérangan gaya Jawa utawa gaya Sangskreta. Ing ngisor iki loro-loroné kapacak. Nanging kang kapacak ing ngisor iki aksara Carakan baku gaya Jawa.
Basa Jawa bisa dipérang dadi pirang-pirang jinis.
Ing aksara Carakan, aksara nglegena cacahé ana 20. Aksara iki kabèh nglambangaké foném-foném basa Jawa.
Sandhangan swara iku ngowahi swara saka foném /a/ ing aksara nglegena ing swara liyané.
Sandhangan panyigeging wanda iku sandhangan kang nggawé sigeging wanda utawa matèni swara. Sandhangan iki ana: layar, wignyan, cecak lan patèn.
Cecakiku mènèhi foném /ŋ/ ing sawijining aksara
Wignyaniku mènèhi foném /h/ ing sawijining aksara
Layariku mènèhi foném /r/ ing sawijining aksara
Patènutawa pangkon iku kanggo matèni sawijining aksara supaya ora ana swarané manèh. Sing kéri mung konsonané utawa wyanjanané.
Sandhangan wyanjana iku cacahé ana telu lan diarani cakra, keret, lan péngkal.
Cakraiku mènèhi wanda /ra/ ing sawijining aksara. Aksara kang wis ditambahi cakra uga bisa didokoki sandhangan swara manèh.
Keretiku mènèhi wanda /re/ ing sawijining aksara.
Péngkaliku mènèhi wanda /ya/ ing sawijining aksara, mèmper cakra. Aksara kang wis ditambahi cakra uga bisa didokoki sandhangan swara manèh, ya kaya cakra.
Kabèh aksara uga nduwé sawijining pasangan kang bisamatèniaksara sadurungé.
Aksara swara iku aksara swatantra kang nglambangaké vokal bébas. Ing Carakan aksara iki yaiku:a,i,u,é, lano. Banjurre(diaranipa cerek) lanle(diaraninga lelet) uga diarani aksara swara. Alesané amarga ing basa Sangskreta "re" lan "le" kang tinulisṛlanḷ, kaanggep aksara swara. Mulané ora ana aksara swara kang nglambangaké pepet amarga ing basa Sanskreta ora ana pepet.
Aksara murda ing panggunan basa Jawa saiki biyasa dienggo dadi kaya déné huruf gedhé ing aksara Latin utawa dienggo nulis jeneng-jeneng kang dimulèni utawa dikurmati lan jeneng panggonan utawa nagara. Aksara murda uga diarani aksara mahaprana. Sajatiné aksara iki uniné béda karo kang lumrah, amarga mula-mulané piridan saka ingbasa Sangskreta. Nanging tumraping basa Jawa dianggep padha waé pocapané, mung gunané dadi séjé.
Ing dhuwur iki bisa dideleng yèn ora kabèh aksara nduwé aksara lan pasangan. Banjur aksara sa ana loro cacah jinisé. Tulisansa-ngrujuk ing aksara kang diaranisa kembang.
Aksara rékan iku aksara-aksara Carakan kang ditambahi tandha dhiakritik wujudcecak telu.Cecak teluiki karepé kanggo "ngréka" foném-foném saka basa ngamanca, mligibasa Arab. Mula diarani aksara rékan. Aksara rékan iki wujudé ora béda karo aksara biyasa namung ana cecak teluné waé. Yèn ora ngerti pocapané, aksara rékan iki bisa diucapaké miturut pocapan Jawané.
Carakan uga nrapaké angangka angka dhésimal.
Pada iku tandha-tandha kanggo nulis.
Miturut wangun aksara, panulisan aksara Jawa kapérang dadi 3 yaiku:
Miturut tlatah asal Pujangga/Manuskrip, kaloka gagrag panulisan aksara Jawa:
Filsafathanacaraka kawedharaké déningPakoeboewana IXdicuplik déningYasadirupaminangka bahan saraséhan kang kagelar ingBalai Kajian dan Aji Tradisional Yogyakartanalika tanggal13 Juli1992. Irah-irahan makalah kang kaastaYasadipurayaiku 'Basa Jawi ing Tembé Wingking Sarta Aksara Jawi kang Mawa Tuntutan Panggalih Dalem Ingkang Sinuhun Paku Bawana IX' ingKraton Surakarta Hadiningrat. Sajeroning makalah iku dingendikaké déningYasadipura(1992:9-10) yènPaku Bawana IXmaringaké wewarah dhedhasar hanacaraka lan sabanjuré, kang kapurwakan kanthi sekarKinanthi. Ajaran/wewarah filsafat urip dhedhasar aksara Jawa iku yaiku: