Yelizaveta Petrovna

Yelizaveta Petrovna(rus.Елизаве́та Петро́вна; (18(29) dekabr1709,Kolomenskoye,Moskva quberniyası–25 dekabr 1761(5 yanvar1762),Sankt-Peterburq) — 1741-ci ildən ölümünədəkRusiya imperiyasınınimperatriçasıolmuşdur.XVIII əsriniki böyükAvropamüharibəsi zamanı ölkəni idarə etdi: Avstriya vərasət müharibəsi (1740–1748) vəYeddiillik müharibə(1756–1763). Ölümü əsnasındaimperiya16,200,000 kməhatə edirdi.
Yürütdüyü daxili siyasət nəticəsindəzadəganlarhakimiyyətdə söz sahibi oldular.Mixail LomonosovunMoskva Universitetinivə İvan ŞuvalovunSankt Peterburqdakıİncəsənət Akademiyasını qurmaqda himayədarlıq etdi. Eyni zamanda ən sevimli memarı olanF. B. RastrellininxüsusiləPeterhofdainşa etdiyibarokko üslubundakıəsərləri maliyyələşdirdi.Sankt PeterburqdakıQış sarayıvəSmolnı kafedralıonun səltənətinin əsas memarlıq əsərləridir.Prussiyayaqarşı yürütdüyü sərt siyasətlə və səltənəti dövründə ölüm hökmü çıxarmamaqla tanınmışdır.
Yelizaveta 29 dekabr 1709 tarixindəRus çarıI Pyotrvə onun ikinci xanımıI Yekaterinanınqızı olaraqMoskvayaxınlığındakı Kolomonskaya mülkündə dünyaya gəlmişdir.AnasıYekaterina AlekseyevnaI Pyotrunxidmətçilərindən olmuş, dəqiq məlumat olmasa da 23 oktyabr və 1 dekabr 1707 tarixləri arasındaSankt Peterburqdakıbirkilsədəgizlicəçarlaevlənmişdir.Yekaterinaçarüçün olduqca önəmli idi və buna görə də 9 fevral 1712 tarixindəSankt PeterburqdakıMüqəddəs İsaak kafedralındacütlük rəsmi şəkildə evləndi.
ÇarPyotrvəYekaterina Alekseyevnanındünyaya gələn 12 övladından (5 oğlan və 7 qız uşağı) yalnız iki qızı —Annavə Yelizaveta yetkinlik yaşlarını görə bildi.Onların hər ikisi 6 mart 1711 tarixindəşahzadəvə 23 dekabr 1721 tarixindəvəliəhdşahzadəelan olundu.Onların yeganə sağ qalan qardaşları isə atasının ilk xanımı olanEvdokiya Fyodorovnadandünyaya gələnAleksey Pyotroviçidi.
Atasının ən sevimli qızı idi. Həm fiziki, həm də xarakter baxımından atasına çox bənzəyirdi.Olduqca ağıllı olmasına baxmayaraq atasının sevimlisi olan bu balaca qızcığaz mükəmməl bir təhsil ala bilməmişdi. Çünki atasının artıq birvəliəhdivə oğul nəvəsi var idi. Buna görə də qızlarından birinin və vaxtsataxtakeçəcəyinə inanmırdı. Bu səbəbdən qızların təhsili ilə heç bir təhsili olmayan analarıYekaterina Alekseyevnaməşğul olurdu. Yelizavetanınfransızdayəsi var idi və onaitalyan,almanvəfransızdillərini öyrətmişdi.Uşaqlığından bəri olduqca gözəl bir qız olan Yelizavetanın xarici görünüşü ilə bağlı ilk məlumatİngiliselçisinin qeydlərində yer alır:
I Pyotrsəltənəti illərindəimperiyanıAvropalaşdırmış, bu səbəblə öz qızlarınısarayənənələrinə zidd olaraqAvropanınkralsülalələrinə ərə vermək istəyirdi.Pyotrunyeganə oğlu olanAleksey Pyotroviçzadəganbir ailənın qızı olanEvdokiya Fyodorovnadandünyaya gəlmişdi və bu evliliyin qarşısında heç bir maneə olmamışdı. Buna baxmayaraqPyotrəvvəlllər xadimə olan bir qadınla evlənmiş və dünyaya gələn qızlarını dazadəganlarlaevləndirmək istəyirdi. AncaqFransayasəfəri əsnasında qızlarından birinivəliəhdLüdovikətəqdim etmiş, ancaq bu təklif Burbonlar tərəfindən olduqca istehza ilə qarşılanaraq qəbul edilməmişdi. Qısa zamanda gələn rədd cavabının səbəbi isə qızların anasının bir zadəgan olmaması idi.
1724-cü ildəPyotrhər iki qızını iki gəncşahzadəilə nişanladı. Bu gənclərŞimaliAlmaniyadavaxtilə hakim olanQolşteyn-Şlezviq ailəsinəmənsub idilər.Çarınböyük qızıAnna PetrovnaQolşteyn-ŞlezviqhersoquÇarlz Frederik ilə nişanlandı. Çarlz Frederik dayısınınİsveç kralıseçilməsinin ardından üsyan başlatdı və məğlub olaraqPyotrundəvəti iləRusiyatorpaqlarına qaçaraq burada sürgündə yaşadı.Bütün bunlara baxmayaraq bu gənczadəganailəsində doğulmuşdu və valideynlərinin hər ikisikralailələri ilə qohum idi.Bir müddət sonraçarınkiçik qızı Yelizaveta dahersoqunyaxın qohumu olan Çarlz Avqust ilə nişanlandı.Anna Petrovnanınnikah mərasimi planlandığı kimi 1725-ci ildə baş tutdu. AncaqPyotrnikahdan bir neçə həftə öncə vəfat etdi. Yelizavetanın toy planları isə baş tutmadı. Çünki nişanlısı 31 may 1727 tarixində toy mərasimi baş tutmadan vəfat etdi. Bədbəxtlikdən Yelizavetanın anası İmperatriça Yekaterinada nişanlısından sadəcə iki həftə öncə 17 may günü anidən vəfat etdi.
1727-ci ilin yayında Yelizaveta artıq həm valideynlərini, həm də nişanlısını itirmişdi. Bundan başqa vəfat edən ögey qardaşının oğlu və ailənin yeganə kişi nümayəndəsi olanII Pyotrtaxtakeçmişdi. Buna görə də gənc Yelizavetanın evlənmə planları təxirə salındı.II Pyotrun3 il sonra vəfat etməsi və ailənin ən böyük üzvü kimi əmisiV İvanınböyük qızıAnna İvanovnanıntaxtakeçməsi də Yelizavetaya sərf etmədi. Çünki artıq Yelizaveta gözdən düşmüş vətaxtdanuzaqlaşmışdı. Artıq onunla evlənmək istəyən heç kəs yox idi.Gözəlliyi isə artıq heç bir önəm daşımır, həttaİmperatriça Annatərəfindən qəzəblə qarşılanırdı.
Bu illər ərzində Yelizavetasarayəhalisi arasında bəzi şəxslərlə münasibət qurmuş, bunlardan ilki isə gənc bir qvardiyaçı olan Aleksis Şubin olmuşdur.Ancaq bu münasibət çox çəkmədi vəİmperatriça Annagənc qvardiyaçınını dilini kəsərəkSibirəsürgün etdi. Bu sevgililərdən yalnız biri — Aleksey Razimovski ömrünü davam etdirmişdir. Bəzi mənbələrdə Yelizaveta ilə bu gəncin gizlicə nikah bağladığı da göstərilir.Çünki gələcək illərdə Razimovskisarayda"Gecə imperatoru" olaraq tanınmış,hətta 1756-cı ildəmarşaltəyin edilmişdi.Ukraynadangətirilən gənc və yaraşıqlı bir kəndli olan RazimovskiSankt Peterburqdakıkilsə xorunda oxuyurdu. Səsini bəyənən Yelizaveta isə onusarayadəvət edərək öz xor orkestrına almışdı.Bu andan etibarən cütlük arasında güclü bir sevgi münasibəti olmuş, ancaq bu münasibət sadəcəsarayşayəsi olaraq qalmışdır.
Aleksandr Menşikovuniqtidarda söz sahibi olduğu illər boyunca (1727-ci ilin sentyabrınadək) Yelizavetanın gənc və təcrübəsiz qardaşı oğluII Pyotrona qarşı mərhəmətli oldu. Qədim birboyarailəsi olan Dolqorukovlar isəMenşikovunyürütdüyü siyasətə qarşı çıxırdı.II Pyotrunbu ailəyə bağlılığı isəAleksandr Menşikovunsonunu hazırladı. NəticədəAleksandr Menşikovvəzifədən alındı. Bütün mal-mülkü əlindən alınaraq ailəsi ilə birlikdəSibirəsürgün edildi və burada 1729-cu ilin noyabrında vəfat etdi.Böyük Pyotranifrət bəsləyən Dolqorukovların ilk işi isə onun qızınısaraydansürgün etmək oldu.
İmperatriça Annanınölümündən sonrataxtaV İvanınnəvəsiVI İvançıxardılmış, ancaq körpəimperatorunyerinəimperiyaonun anasıAnna Leopoldovnatərəfindən idarə edilmişdir. Bu illərdəI Pyotrunqızı olaraq Yelizavetasaraymühafizəçiləri arasında nüfuz qazanmışdı.AncaqnaibəAnna Leopoldovnanınhakimiyyəti yüksək vergi və iqtisadi problemlərlə ön plana çıxmışdı. HəttaAnna LeopoldovnanınFransayaqarşı yürütdüyü sərt tədbirlər səbəbiləSankt PeterburqdakıFransız səfirinin tərtibatı ilənaibəninəleyhinə birsarayçevrilişi də hazırlanmışdı.
Nəhayət 25 noyabr 1741 tarixində gecə yarısısaraymühafizəçiləri hərəkətə keçdi. Dəmirzirehgeyinən və yaxasına gümüş xaç taxan Yelizavetasaraymühafizəçilərinin qərargahına gələrək onlara səsləndi:
Ardından mühafizə alayıQış sarayınayürüdü və körpəimperatorlavalideynlərini ələ keçirərək həbs etdirdi. Qan tökülmədəntaxtakeçən Yelizaveta o gecə and içərək səltənəti boyunca ölüm hökmü verməyəcəyinə söz verdi və bu sözünün üzərində ölümünədək dayandı.
33 yaşında nisbətən az təcrübə ilətaxtakeçən Yelizaveta Petrovnaimperiyanınən çətin illərində hakimiyyətə gəlmişdi.İmperatriçaolaraq elan edilərkən əvvəlki hökmdarlarınRusiyanıfəlakətə sürüklədiyini də bildirmişdi.İlk iş olaraq dövlət idarəsindəkialmanəsilli bir çox dövlət adamını vəzifədən alaraq sürgünə yolladı.25 aprel 1742 tarixində isətacqoymamərasimi baş tutdu. Bu münasibətlə möhtəşəm şənliklər tərtib edildi və əfv elan olundu.
Yelizavetaİmperatriça Annanınhimayəsində fəaliyyət göstərən hökumət sistemini ləğv etdi və atasının səltənətində olduğu kimisenatquruldu. Bunun ardındanİsveçlədavam edən müharibəni bitirmək üçün tərəflər 23 yanvar 1743 tarixindəTurku şəhərindəgörüşdülər. 7 avqust 1743 tarixində imzalananAbo sülhüiləcənubiFinlandiyatorpaqları vəcənubiDanimarkadakıbir çox qalaRusiyayaverildi.
Bu sülh müqaviləsi ilə qazanılan qələbədə yenibaş nazirAleksey Bestuzev-Rumininrolu böyük oldu.Taxtaçıxdıqdan dərhal sonra xarici əlaqələr üzrə müşavir təyin olunanAleksey Bestuzev-RuminsenatdaFransa-Prusiyaittifaqı əleyhinə çıxışları ilə məşhurlaşdı. Bununla yanaşı o illərdəRusiyaüçün ən doğru siyasət olanİngiltərə-Avstriya-Rusiyaittifaqını dəstəkləyirdi. Buna görə də tez-tezXV LüdoviqvəBöyük Fridrixintərtiblədiyi sui-qəsdlərə məruz qalırdı.
Yelizavetanın dəstəyi iləbaş nazirqısa zamanda bir çox uğura imza atdı. Onun qüsursuz siyasəti və 30 minlik ordunuReynsahillərinə göndərməsi nəticəsində Avstriya vərasət müharibəsini (1740–1748) bitirənAaxensülhünü sürətləndirdi. NəticədəA. B. Ruminİsveçləolan münaqişəyə son qoydu,imperatriçailəVyanavəLondonsarayınıbarışdırdı. Yelizavetanın dəstəyi olmadanbaş nazirinbütün bunları həyata keçirməsi demək olar ki, mümkün deyildi.
Bütün bunlara baxmayaraq 14 fevral 1758 tarixindəAleksey Bestuzev-Ruminvəzifədən alındı. Gələcəkdə II Yekaterina olaraqtaxtaçıxanYekaterina Alekseyevnahadisələri aşağıdakı kimi qeyd edir:
Yelizaveta səltənətinin digər mühüm məsələsi isəYeddiillik müharibəoldu. 16 yanvar 1756 tarixində bağlanan Vestminster müqaviləsi ilə YelizavetaİngiltərəvəRusiyaarasında bağlanan bütün müqavilələri ləğv etdi.II Fridrixəolan şəxsi nifrəti səbəbiləPrussiyayaqarşı cəbhə alan Yelizavetaimperiyaüçün təhlükəyə çevrilən bu məsələni aradan qaldırmaq istəyirdi. YelizavetaVersal sülhübağlayaraqFransavəAvstriyailəPrussiyaəleyhinə ittifaq qurdu. Plana əsasən 17 may 1757 tarixində 85 minlik rus ordusuKöniqsberqəyürüdü.
NəÇarski Selodaimperatriçanınürəkgetməsi (19 sentyabr 1757) ilə başlayan ağır xəstəliyi, nəBestuzevinvəzifədən gedişi, nə dəSankt-Peterburqdaxarici qüvvələrin yaratdığı intriqalar rus ordusunun qələbəsinə (12 avqust 1759) mane ola bildi.
Digər tərəfdən 1759-cu ilin sonundan 1761-ci ilədək davam edənRusiyamüqaviməti bölgədəki anti-Prussiyaqüvvələrini gücləndirdi.İmperiyanıngələcəyi üçün Yelizaveta ən doğrusunu düşünmüşdü. O, başından bəri iddia edirdi ki,Prussiya kralınıəbədi olaraq zəiflətmək üçün onunkraltaxtınırütbəcə aşağı salmaq lazımdır.II Fridrixonu gözləyən təhlükəni başa düşürdü. 1760-cı ilin əvvəllərində yazırdı;"Bütün mənbələrimin sonundayam. Bu müharibəni davam etməsi mənim üçün çöküş olacaq. İyul ayınadək davam etsək, bizi böyük bir fəlakət gözləyir."21 may 1760 tarixindəRusiyavəAvstriyaarasında yeni bir müqavilə imzalandı ancaq bu müqavilənin bir bəndiVersal sarayınabildirilmədi. Müharibə təzminatı olaraqRusiyaşərqiPrussiyatorpaqlarını almağı təmin etdi.
Subay və uşaqsız olan YelizavetaRomanov sülaləsinindavamı üçün özvarisiniseçməli oldu. Buvarisisə bacısı oğluPyotr Fyodoroviçidi. Ancaq vaxtilətaxtdanendirdiyi və təxminən 20 ildir həbsdə saxlanılanVI İvanıyaddan çıxarmamışdı.VI İvanınçevrilişlə hər antaxtaçıxma ehtimalı səbəbilə sərt tədbirlər aldı. Hər hansı bir cəhd olduğu halda dərhal qətlə ytirilməsi haqqında əmr verdi. Bu əmrII Yekaterinasəltənətində reallaşdı vəVI İvangizlicə öldürülərək qalanın içinə dəfn olundu.
GəncPyotr3 aylıq olanda anasını, 11 yaşında isə atasını itirdi. Bu səbəblə xalası tərəfindənSankt Peterburqagətirildi və buradaPravoslav kilsəsinəqəbul edilərək 7 noyabr 1742 tarixində rəsmivəliəhdelan olundu. Xüsusi müəllimlərlə rus vəpravoslavtəlimi aldı. Sülalənin davamını təmin edən Yelizaveta bu dəfə dəvarisininövladı olması üçün fəaliyyətə başladı. Vaxtilə vəfat edən nişanlısı Çarlz Avqustun bacısı qızı gəncSofiyanıözvəliəhdinəxanım seçdi.Rus-pravoslav kilsəsinəqəbul edilənSofiyayaöz anasının şərəfinəYekaterinaadını verdi.VəliəhdləgəncYekaterina Alekseyevnanıntoy mərasimi 21 avqust 1745 tarixində baş tutdu. 9 il sonra, yəni 20 sentyabr 1754 tarixində gələcəkdəI PavelolaraqtaxtaoturanPavel Pyotroviçdünyaya gəldi.
Pavel Pyotroviçinəsl atasının kim olduğu haqqında bir çox şaiyələr var. Hətta bəzi mənbələrə görə, onun atası gənc bir əsgər olan Sergey Saltıkov idi və bundan Yelizaveta Petrovnanın da xəbəri olmuşdu. AncaqvəliəhdPyotrbunları qəbul etmədi. Şaiyələri qəbul etməsə də, övladına yaxın bir ata da olmamışdı. Yelizaveta doğuşda iştirak edən qadınlardan birinə uşağı ilk olaraq ona gətirməsi üçün əmr vermişdi.Saraydanuzaqlaşdırdığı uşağı anasına belə göstərmədi.Yekaterina Alekseyevnaövladını bir neçə ay sonrakilsədəkeçirilən mərasimdə görmüşdü. Yalnız 6 ay sonra övladı ilə görüşməsinə icazə verilmişdi. Yelizaveta Petrovnaya görə, bu uşaq atasıBöyük Pyotrunnəticəsi vəimperiyanınyeganə ümidi olaraq mükəmməl şəkildə yetişdirilməli idi.
1750-ci illərin sonlarındaimperatriçanınsəhhəti pozulmağa başladı. Kəskin baş ağrılarından şikayətlənən Yelizaveta Petrovna bir müddət sonra dərman qəbul etməyi də rədd etdi. Onun qəbulunda ölüm sözünün deyilməsini qadağan etdi. Artıq ölüm döşəyində olduğunu bilən Yelizaveta son gücünü topladı və şəxsi rahibi iləgünah çıxardı. Ardından son ibadətini etdi vəvəliəhdiPyotr, xanımıYekaterinavə dövlət adamlarından Aleksey Razimovski və qardaşı Kril Razimovskini yanına çağıraraq vidalaşdı. Nəhayət, 5 yanvar 1762 tarixindəimperatriçavəfat etdi. Ancaq dövlət adamlarından və əhalidən 6 həftə boyunca gizlədilən bu ölüm 3 fevral 1762 tarixindəSankt Peterburqdaelan olundu və elə həmin günPyotr və Pavel kafedralındadəfn olundu.