Hiris

HirisatawaGude,kacang gude, ataukacang bali(Cajanus cajan) nyaéta sarupaningtangkalkacang-kacangananu hirupna nahun  (perenial).Sikinabisa didahar sarta mangrupa sumberpanganséjéna. Ieu tangkal kawilang tahan kana iklim panas ku lantaran éta tangkal hiris dipaké tangkalpenghijauandi daérah anu mibanda lahan garing, di sabaraha tempat dipelak digalengansawahatawa pager hirup anu ngurilingan sisikebon.
DiIndonesia, ieu tangkal katelahbinatung(Makassar),fouhate(TernatéjeungTidore),Hiris,kacang kai,kacang gude(Jawa),kacang bali(Bahasa Melayu),kacang hiris(Sunda),kance(Bugis),kekace,undis(Bali),kacang iris,kacang turis,lebui,legui,puwe jai(Halmahéra),tulis(Roté),tunis(Timor),ritik lias(BatakKaro), jeungkoloure(Tomia-Wakatobi).
Hiris mangrupaperdujangkung nepi ka 3m.Ieu tangkal henteu mibanda umur panjang kurang leuwih 1-5taunsalila hirupna.dinatangkalnaayabulu-bulu anu lemes, tur mibanda dahan anu kawilang loba. Tangkalna buleud tur aya guratan dina saluareun kulitna kelirnahéjonepi ka rada kacoklatan.Daunnasapasang, unggal pasang mibanda tilu palapah. Ieu daunna ogé mibanda bulu-bulu anu lemes, wujudna lonyodkulitdahannamibanda kelir héjo.kembangnajigakukupungaranggeuy aya sababarahakembangdina saranggeuy panjangna kurang leuwih 15-30cm, kelirna semujigalayung nepikeun ka rada kacoklatan .serbuk sarimibanda kelirkonéng,putiknangan hiji, melengkung, mahkotana ogé konéng .Buahnapolong, mibanda ukuran kurang leuwih 7,5cm,lempeng/aya ogé anu melengkung jigaarit. Sikina laleutik di mana masih ngora mibanda kelirbodas, robah kelir sikina jadi gading dina mangsa gumading, nepi kacoklat, di mana geus kolot.Akarnatunggang, sarta mibanda kelirbodasrada rumeuk.
Sikibuahhiris sirungan dina 2-3 minggu ti saprak dipelakeun dinataneuh. Umur 56-210poéKaluarkembang. Tangkal hiris kagolongkeun déwasa di mana geus nincak umur  95-256 poé dina kaayaan normalusumhujanjeung beurang leuwih lila ieu tangkal gancang pisan kembangan. Tapi diIndonésiamah,usumkembangan jeung buahan bisa waé sapanjang taun.
Dilaporkeun kuSetijati Sastrapradjajeung baturna dina taun1981, gude/hiris mimiti kapanggih diAfrika. Kaduana diIndiaanu mangrupa puseur tina rupa-rupa pepelakan. Kiwari, ieu tangkal hiris loba kapanggih di nagara-nagaratropisogésubtropis.Numutkeun catetanProsea, hiris/gude asal muasalna tiIndia, satuluyna nyebar nepi kaAsia Tenggara. Gude nepi ka Afrika dina taun 2000 SM bisa ogé saméméhna ti éta, nepi ka nagaraAmerikangaliwatanbudak-budak beulian ti Afrika , jeung disawang ieu hiris ngaliwan ogéAtlantikjeungPasifik. Kiwari ieu tangkal téh loba jadi pepelakan di nagaratropis, kaasup di jeronaAnakbenua IndiajeungAfrika Selatan, meureun mimiti tina abad ka-17 Masehi.
Catetan-catetan séjén mertelakeun kamungkinan ieu tangkal asalna tiIndia. Di dieu aya tangkal liar anu mangrupa kulawarrgana (Mansi) tempatna di leuweungtropis.Papanginggah arkéologis ngeunaan ieu kacang bali sahenteuna aya dina dua situsNeolitikdiOdisha,GopalpurjeungGolbai Sassanumurna kurang leuwih 3.400 jeung 3.000 taun anu geus kaliwat, jeung hiji situs diIndia kidul,SanganakallujeungTuljapur Garhi, ogé mibanda umur kurang leuwih 3,400 taun kaliwat.TiIndia, nepi keun kaAfrika wétanjeungAfrika Kulon. Dinamangsa kapanggih ku urangEropa, nya di dieu pisan dingarananCongo Pea(Kacang Kongo).
DiIndonésia, tangkal hiris geus dibudidayakeun sahenteuna di puloJawatiabad ka-6maséhi.Budidayahiris dina ukuran loba tacan pernah dilakukeun, tapi kacang hiris ieu umumna dihasilkeun di pulo Jawa,Bali,Nusa Tenggara,Sulawesi, jeungWakatobi.Utamana di jawa beulah wetan loba huma-huma ogé kebon anu kaayaana 2000mdpl.Heyne nétélakeun yén ieu tangkal bisa jadi kalawan subur dina  1650mdpl. Tangkal hiris bisa dibudidayakeun  di nagara-nagara anu mibanda iklim tropis atawa subtropis. Baheula di dataranSunda, tangkal hiris bisa jadi sanajan dipelakeun dinataneuhanu kawilang garingDiJawa, tangkal hiris dijieu pepelakan anu ngabantu pikeun nyukupan kabutuhan pangan jeung gemuk héjo. Bisa jadi dipelakeun ti mimiti dataran lebak nepikeun ka dataran luhur 2000mdpl. Dina hirupna mikabutuh pisan kana cahaya panon poé jeung kurang kuat di mana taneuh beueus.
Polonghiris anu ngora kénéh dipakélalab,sayuratawarujak.Sikinasaméméh dikonsumsi biasana digoréng heula, sakapeung bisa ogé dimangpaatkeun pikeun ubar, dijieuntémpéjeungtahugagantinakadelé, atawa diolah ku jalan disangray..Di Anak benua India, kacang hiris diarah sikina tuluy diolah jadi hiji kadaharan anukatelahdhal'. Baheula  Heyne dina taun1916,dhaldianggap kurang kagunaana; ku lantaran éta kacang hiris dijieun kadaharan panutup anu dibéré rasa amis.Daun ngorana bisa dilalab saméméhna diléob atawa diseupan heula.Kembangjeungsikinaogé sakapeung disayur. Dahan jeungtangkaldipaké pikeun suluh atawa dijieun karinjang. Mangpaat séjén tangkal hiris nyaéta mangrupa pepelakan palawija pikeun iuh-iuh pikeun tangkal valina, ogé panahan angin. DiMadagaskar, daunna dipaké ogé pikeun parabhileudsutra.
Kandungankimiajeunggizina, dipikanyaho: daunna ngandungflavonoid,saponin, jeungpolifenol. Sedengkeun dahan jeung tangkalna  flavonoida, saponin, jeungtanin.Menurut situsGlobinmed.com, disebutkan lebih lengkap kandungangizina:2'-o-methylcajanone, 7-hydroxy-methoxyisolaflavone, alpha-copaene, beta-himachalene, cajaminose, cajanin, asam cajaninistilbene, cajaquinone, lupéol, orientin, asam fitat, pinostrobin, vitexin, jeung sajabana.Energiyang terkandung berkisar 1450 kJ/100 g.Bijisegar mengandungvitamin, terutamaprovitamin Adanvitamin B kompleks.
Hiris bisa dimangpaatkeun pikeun ubar ararateul, Heyne nalungtik  diBuitenzorg(kiwariBogor) daun hiris diléob tuluy caina diinum  .Daun hiris ogé dipaké pikeun ngubaran geuring kuneng, sariawan dina baham, sesek nafas, jeung gangguan padaharan. DiJawa, daun hiris dipaké pikeun ngubaran galingging, jeungherpes. Akar tangkal hiris ogé mujarab pikeun ngubaran cacingeun, batuk berdahak, jeung raheut. Aya ogé sikina dipaké pikeun ngubaran bagéan awak anu bareuh .Disababaraha tempat diAfrika, ieu tangkal hiris dipaké pikeun ngubaran kasakit padaharan. Malahan diMadagaskarieu tangkal téh dipaké pikeun ngosok huntu. séjén ti éta tangkal hiris bisa digunakeun pikeun ngubaran infeksimata, nyeri ceuli, Jeung akarna dipaké ngubaran panyakitsipilis.
Hiris mangrupa pepelakan sumberpangananu loba kagunanana, diIndonésia(Jawa TimurjeungPulau Sunda) ogéFilipinagudemangrupa tangkal anu mindeng dipelak di daérah anu garing, dipelak disisikebonjeungsawah-sawah. Dipelak tina sikina. Bisa dipelak babarengan jeungsorgum,suukatawakapas.panyakit atawaHamatangkal gude anu mindeng ngaganggu nyaétaspesiesHeliothisjeunglalat buahAgromyza. Sedengkeun, di Sulawesi beulah kaler, kacang gude diganggu ku hamapolong, nyaétaMaruca testulalisjeungHelicoverpasp. Sok padahal ieu, beubeunangan tatanén kacang hiris ieu mangrupa panambah pikeun nyubadanan kabutuhan kadaharan atawa pangan.Disebutkeun kuRumphiusanu dilaporkeun ku Heyne- di mana  "hileudbuah jeung daun bakal daratang dina mangsa asup kana usumhujan. Tangkal hiris buahan genep bulan ti saprak dipelak.
Dilaporkeun kuHeyne, hiris kabagi jadi sababarahaforma, jeung dibédakeun dumasar kana kelirkulitbuah [[siki]], utamana:
Catatan bawah
Referensi