१४वे दलाई लामा

चौदावे दलाई लामा(धार्मिक नाव:तेंझिन ग्यात्सो;तिबेटी: བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་ ;रोमन लिपी:Tenzin Gyatso;चिनी: 丹增嘉措 ;फीनयीन:Dānzēng Jiācuò;) (जन्म : ताकत्सर, छिंगहाय,चीन, ६ जुलै १९३५)  हे १४वे व विद्यमानदलाई लामाआहेत.तिबेटी बौद्ध मतातीलगेलुग्पापंथाच्या प्रमुख आचार्यांनादलाई लामाअश्या संज्ञेने उल्लेखले जाते. १७ नोव्हेंबर, इ.स. १९५० रोजी चौदाव्या दलाई लामांनी पदाची सूत्रे हाती घेतली. या दलाई लामांनी तिबेटी लोकांच्या हितरक्षणासाठी हयातभर कार्य केले असून इ.स. १९८९ साली त्यांना शांततेसाठीचेनोबेल पारितोषिकदेऊन गौरवण्यात आले.
त्यांचे आई-वडीलशेतकरीहोते. त्यांच्याकडे असलेल्याशेतीवगाई,म्हशींवरते आपला उदरनिर्वाह चालवायचे. हे कुटुंबइ.स. १९३९मध्ये दलाई लामांच्या चौथ्या वाढदिवसानंतर आपले छोटसे खेडेगाव सोडूनल्हासायेथे आले.
दलाई लामांच्या निवडीसाठी असलेल्या विविध कसोट्या यशस्वीरीत्या पार केल्यावरफेब्रुवारी २२,इ.स. १९४०रोजीपो ताला प्रासादातएका विधिपूर्व समारंभाततेंझिन गियात्सोचौदावे दलाई लामा म्हणून आसनस्थ झाले. त्यानंतर त्यांच्या शिक्षणाला प्रारंभ झाला. पुढे त्यांचा धर्मविषयक सखोल अभ्यास सुरू असतानाइ.स. १९५०मध्येचीननेतिबेटवरआक्रमण केले. आणि हा प्रदेश चीनचा भाग असल्याचे घोषित केले. त्याचवेळी तिबेटच्या राजकीय सत्तेची सर्व सूत्रे दलाई लामांच्या हातात आली. या काळात तिबेटवर चिनी राजवटीचा अनियंत्रित अंमल सुरू झाला . धाक, दडपशाही, जुलूम, जबरदस्ती, छळवणूक, पिळवणूक इत्यादी अत्याचार तिबेटच्या जनतेवर चिनी राज्यकर्तांकडून व लष्कराकडून होत होते. भगवानगौतम बुद्धाच्याशांतताप्रिय देशात हिंसाचार, लाठीमार अश्रुधूर व गोळीबार या अत्याचारांनी परिसीमा गाठली. जनतेच्या सर्वप्रकारच्या स्वातंत्र्यावर र्निर्बंध लादले गेले. तिबेटीय कला, संस्कृती व परंपरा यांचा ऱ्हास केला गेला. चीनच्या वाढत्या जाचामुळे व अत्याचारामुळे सुरक्षिततेच्या कारणास्तव दलाई लामांना त्याच्या कुटुंबीयांसहइ.स. १९५९मध्येतिबेटसोडावे लागले. ते भारतात शरण आले. काही लोकनेपाळ,भूतानव इतरत्र शरण गेले.जवाहरलाल नेहरूआणि लामा यांचीइ.स. १९५९मध्येमसूरीयेथे भेट झाली. आज जगभरातील विविध देशांमध्ये तिबेटीय माणसे निर्वासितांचं आयुष्य कंठत आहे. त्यातील बहुतांश मात्र भारतात आहेत.हिमाचल प्रदेशातीलधरमशालातदलाई लामा वास्तव्यास आहेत. येथे त्यांनी लोकशाही मूल्यांच्या तत्त्वावर तिबेटीय निर्वासितांची संसद स्थापन केली आहे. आज ही संसद किंवा निर्वासितांचे सरकार दलाई लामांच्या समर्थ मार्गदर्शनाखाली तिबेटच्या स्वातंत्र्यासाठी लढत आहे.
दलाई लामा तिबेट मुक्तीसाठी विविध शांतताप्रिय मार्गानी झगडत आहेत, आंदोलने करीत आहेत व आपल्यावरील अन्यायाची गाथा जगासमोर हिरिरीने मांडीत आहेत. जागतिक स्तरावर तिबेटची बाजू मांडण्यात ते पूर्णपणे यशस्वी झाले आहेत. याच कारणासाठी दलाई लामांच्या शांतताविषयक प्रयत्नांची दखल घेऊन त्यांनाइ.स. १९८९मध्येनोबेल पारितोषिकदेण्यात आले.
देश-विदेशांत धर्म, तत्त्वज्ञान, अहिंसा, जागतिक शांतता, करुणा, मानवी हक्क इत्यादी विषयांवर ते व्याख्याने देत असतात. देश-विदेशांतील अनेक विद्यापीठांनी त्यांना सन्माननिय डॉक्टरेटची पदवी देऊन गौरविले आहे. तसेच विविध राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी त्यांना मानचिन्हे व गौरवपत्रे दिली आहेत. आतापर्यंत त्यांनी जगभरातील ६२ देशांना भेटी दिल्या असून ७२पेक्षा अधिक पुस्तके लिहिली आहेत. त्यापकी ‘फ्रीडम इन एक्झाईल’ व ‘माय लॅन्ड अँड माय पीपल’ ही दोन त्यांची आत्मचरित्रपर पुस्तके आहेत.
दलाई लामांच्या ‘माय लॅन्ड अँड माय पीपल’ या आत्मचरित्राचा मराठी अनुवाद 'माझा देश माझी माणसं' या नावानेसुरुची पांडेयांनी केला आहे.
त्यांच्या ‘फ्रीडम इन एक्झाईल’चा 'मॆरा देश निकाला' या नावाचा हिंदी अनुवाद 'राजपाल प्रकाशना'ने प्रकाशित केला आहे.