Vittore Karpaçço

Vittore Karpaçço(it.Vittore Carpaccio; təq. 1465,Venesiya, — təq. 1526, ehtimal edilir ki,Kapodistriya) — erkənintibahdövründə yaşamış, Venesiya məktəbinin nümayəndəsi olanitalyanrəssamı. Ehtimal edilir ki, Vittore Karpaçço İstriyada anadan olub, amma onun dəqiq doğum yeri bilinmir. Fəaliyyətinin ilk illərində oVivarinininstilində işləyirdi, lakinCentile Bellininintələbəsi olduqdan sonra tez bir zamanda onun üslubunu mənimsəyir və tərzini inkişaf etdirir.
Venesiyahəmişə bütün İtalyanşəhərlərindənən müstəqili hesab edilmişdi. Şəhərin bir çoxkarvanyollarının kəsişmə nöqtəsində yerləşməsi, adalarda olan müstəsnacoğrafimövqeyi, şəhərintarixiinkişafının orijinallığını və xüsusisiyasiquruluşu,iqtisadiazadlığını müəyyənləşdirən əsas amil olmuşdu. BuradaŞərq xristianmənəviyyatının ənənələri,İslamınnəcib spekulyasiyaları vəqədimbütpərəstliyinhəyat sevgisi bir araya gəlmişdi.
Venesiya incəsənəti özündə şəhərin həyat amillərinin bütün xüsusiyyətlərini özündə birləşdirirdi. Dünya incəsənətində o, hətta rəng axtarışının sinoniminə çevrilmişdi. Lakin, venesiya sakini üçün incəsənət ilk növbədə öz doğma şəhərinin məşhurlaşması, onun gözəlliyinin ilahiləşdirilməsi vacib idi.XVI əsrşairlərindən biri demişdi: "Həqiqətən bu şəhər onu əhatə edən suların bülluruna qoyulmuş bir xəzinədir… Məgər o, fırça məhsuluna bənzəmir mi?". Venesiya rəssamlığı öz başlanğıcınıXV əsrdəBellini ailəsinin yaradıcılığından götürür. Onların əsərlərində Venesiya yaranır, şəhərin memarlığı və sakinləri görünür. Ailənin ən kiçiyi olan Covanni öz əsərlərində rənglərin qızılı parlaqlığını istifadə edən ilk rəssam olur. Sonralar, bu qızılı çalar Venesiya koloritinin əsas nişanına çevrilir. Lakin, Vittore Karpaççonun yaradıcılığı ilk növbədə Covanninin böyük qardaşı — Centile Bellini ilə bağlıdır.
Vittorenin ilk və bəlkə də ən uğurlu rəsm tsikli onun "Skuola di Santa Orsola" (1490–1495, Venesiya, Akademiyanın qalereyası) üçün çəkdiyi əsərlər hesab edilir. Rəssamın doqquz əsəri müqəddəs Ursulanın həyatına həsr edilib. Rəvayətə görə, gözəlliyi və zəkası ilə məşhur olan Ursula, Britaniya kralı Maurun qızı idi. İngilis kralı oğlu Ursulanı oğlunun həyat yoldaşı etmək istəyirdi. Lakin, Ursulanın xristian atası, qızını bütpərəstə ərə vermək istəmirdi. Amma Ursula nişanlısının xristianlığı qəbul edəcəyini öncədən görərək atasını təklifi qəbul etməyə inandırdı. Elə də oldu. Ursula nişanlısı və rəfiqələrinin müşayiəti iləRoma Papasınıziyarət etdi. Geri dönüşdə onlarhunlarınhücumuna məruz qalanKölnşəhərində dayandılar. Burada müqəddəs Ursula və rəfiqələri inancları uğrunda şəhid oldular.
Karpaçço, Ursulanın həyatından olan əsas epizodları çox detallı olaraq əks etdirir. Amma o, personajların başına gələn hadisələri Venesiyada çəkir. Rəssamın əsərlərində biz, Venesiya üçün xarakterik olan qızılı-yaşıl rənglə işıqlandırılan dəniz, çox saydaqondolalar, qayıqlar, gəmilər görürük. Körpülərin hündür arkaları arxasında sonsuz sayda evciklər yüksəlir. Həmin evlərin arasında isə öz görüşünləri ilə real tikililəri xatırladan möhtəşəm Venesiyapalassolarıvə ya kilsələri görünür. Sahil və meydanlar, çox vaxt aralarında əsas qəhrəmanların kim olduğunu belə seçmək mümkün olmayan insanlarla doludur. Karpaçço sanki özü də izdihama qarışaraq onunla hərəkət edir. Rəsmlərdə hər şey insanı cəlb edir: şəhər həyatının müxtəlifliyi, memarlığın detalları, paltarlar. İnsan izdihamın arasında qəflətən qəribə, kasıb geyinmiş, tənha qoca qarını görür. Amma rəssam artıq izləyicini növbəti detala — mavi dumanla örtülü peyzajın dərinliyinə aparır. Karpaççonun müşahidə qabiliyyəti, fantaziyası və fırçaya sahib olma ustalığı izləyicini heyrətə gətirir. Bu böyük ölçülü rəsm əsərləri Karpaççonunyağlı boyailə ilk işidir, buna qədər o, ancaqtemperailə işləyirdi.
1502–1507-ci illərdə Vittore Karpaçço, "Skuola di San Corcio delyi Skyavoni" üçün müqəddəs Georqiy, İeronim və Trifonun həyatlarına aid rəsmlər çəkir. Rəssam, özünəməxsus təbiilik və yüngüllük ilə canlılığın xüsusi səviyyəsinə çataraq hekayəni "danışır". Buna görə də "Müqəddəs Avqustinin xəyalı" əsəri möhtəşəmdir. Bu əsərdə, perspektivin bütün qanunlarına riayət edilərək (təəccüblü deyil, çünki, Karpaçço Centile və Covanni Bellini ilə riyaziyyatçıMelatininintələbləri olmuşdular) alimin otağı təsvir edilib. Divarlar boyu üzərlərində kitablar və elmi məşğuliyyətlər üçün fərqli atributlar olan rəflər düzülüb. Maraqlıdır ki, bu atributlar, rəssam tərəfindən qeyri-adi dəqiqlik və plastik hiss edilmə qabiliyyəti ilə çəkilib. Otağın dərinliyində, kiçik otağa açılan qapının yanında yepiskop ləyaqətini simvolizə edən mitra və əsa, eləcə də xeyir dua verən Məsih heykəli olan qurbangahın yerləşdiyi nişa təsvir edilib. Karpaçço, Avqustini müqəddəs Yeronimin ikonoqrafiyasına göndərmə olaraq təsvir edib. Əsərdə, yazı yazarkən öz ölüm xəbərini verən müqəddəs Yeronimin səsini eşidib qəflətən dayanan müqəddəs Avqustinin hərəkətləri çox təbii göstərilib.
Karpaççonun məişət janrı növünə olan marağının tamamilə üzə çıxdığı bir əsəri var. Bu "İki venesiyalı" əsəridir. (Venesiya,Korrer Muzeyi). Burada pozaların və mimikaların donmuşluğu paltar, gündəlik həyat xüsusiyyətləri və ətraf mühitin təsvirində demək olar ki,etnoqrafikdəqiqliklə kompensasiya olunur.
Vittore Karpaçço heç vaxt portretə ayrı janr kimi yanaşmırdı, amma onun fikrinə və yerinə yetirilməsinə görə özünəməxsus əsəri var — baronTisseninkolleksiyasında olan "Peyzajfonunda gənc cəngavər". Qəhrəman qala fonunda və təbiət mühitində təsvir edilib. Karpaçço bu əsərdə əsl naturalist kimi hər yarpağı, hər bitkini təbiətə uyğunlaşdıra bilir. İnsana elə gəlir ki, sanki bu niderlandlı rəssamın əsəridir — rəsmin hər detalı məhz o səviyyədə nəciblik və dəqiqliklə təsvir edilib. Amma yenə də, təbiət aləmi Karpaçço üçün xüsusi dərinliklər açmırdı; o, təbiəti ilk növbədəsimvolik, həttaheraldikməna ilə doldururdu. Vittore daha çox şəhər həyatı və insanın oradakı yeri ilə maraqlanırdı — müasir anlayışlarla danışsaq, rəssam urbanist idi.
1510-cu illərin ortalarında Karpaççonun emalatxanası böyüdü və kifayət qədər çox sayda əsər istehsal etməyə başladı. Ancaq həmin dövrdə onun yaradıcılığında açıq aşkar gözə çarpan azalma hiss olunur. Karpaçço, o zaman artıqanaxronizmhesab edilməyə başlayan köhnə qaydada işləməyə davam edirdi. Axı venesiyalılar —CorconevəTisianrəsmlərini tamamilə fərqli üslubda çəkirdilər. Bütün bunları rəssam özü də anlayırdı. 1519-cu ildən sonra Vittore tərəfindən çəkilən rəsmlər günümüzə çatmamışdır.
KarpaççonunXV əsrinəvvəllərində də yaşayıb yaratmasına baxmayaraq, o, sənət tarixinə yetişkin "Kvattroçento"nun parlaq nümayəndəsi, Venesiya rəssamı və təsvirçisi kimi düşüb.
1950-ci ildə Venesiyada ixtira edilmiş eyniadlı yemək də rəssamın adını daşıyır.
"Karpaççonun,Centile Bellinininmonumental əsərlərindən ölçüsünə görə geri qalmayan əsərləri, struktura baxımından daha çox molbert üçündürlər, uzunmüddətli nəinki bütöv, həmçinin hissə-hissə izləmə üçün nəzərdə tutulublar, nəql və əhval ruhiyyə çalarları ilə zəngindirlər". "İşığın həyatına və atmosfer mühitinə qarşı həssaslıq, eləcə də təsvir olunan ətraf aləmin təvazökar sadəliyi və məişət mühitinin konkretliyi, həmçinin təfərrüatlara diqqətlə yanaşması Karpaççonu niderlandlı rəssamlara oxşar edir. Bu motivlər rəssam tərəfindən təkcə poetik mahiyyətlərində deyil, həm də İtalyan incəsənəti üçün yeni olan tamaşaçının rəsmin lirik atmosferinə, səssiz düşüncə vəziyyətinə və susqunluğuna birbaşa bağlılığındadır. Karpaççonun kompozisiyası artıq onunla tənhalıqda ünsiyyət quracaq və onun əhval ruhiyyəsinə daxil olacaq tamaşaçıya ehtiyac duymur. Məhz bu daCorconeaxtarışlarının birbaşa uzaqgörənliyidir ".