Triton (mifologiya)

TritonQədim yunan mifologiyasındaYunan dəniz allahı,PoseydonvəAmfitritanınoğludur. Triton valideynləri ilə birlikdə dənizin dibindəki qızıl sarayda yaşayırdı. Sonralar o, tez-tez tütək kimi üfürdüyü bir qaba sahib olaraq təsvir olunur.
Triton, adətən, insan bədəninin yuxarı hissəsi və balığın quyruqlu alt bədəni ilə bir su adamı kimi təsvir olunur. Yunan və Roma dövründə bir müddət Triton incəsənət və ədəbiyyatda bir merman (dəniz erkəyi) üçün ümumi bir termin oldu.İngilis ədəbiyyatındaTriton tanrı Poseydonun xəbər daşıyıcısı kimi təsvir olunur.
HesiodunTeoqoniyasınagörə TritonPoseydonvəAmfitritanınoğlu idi. O, dənizin dərinliklərinin hökmdarı (sahibi), həm "qorxulu", həm də "qüdrətli" (q.yun.δεινός) idi.
Triton valideynləri ilə birlikdə sualtı qızıl saraylarda yaşayırdı. Poseydonun qızıl sarayı Homerinİliadasınınbir keçidindəEvbeyaüzərindəki Aegayedə yerləşirdi.
Qədim sənətdə həmişə tamantropomorfikolan atası Poseydondan fərqli olaraq Tritonun aşağı yarısı balıq, üst yarısı isə insan fiqurunda təqdim olunur.
TritonOvidəgörə "dəniz rənglidir" və "çiyinləri dəniz qabıqları ilə örtülmüşdür".
Arqonavtlarınqarşılaşdığı Qədim Liviyanın Tritonis gölünün tanrısı digər bir Triton haqqında da məlumatlar var. Bu Triton bəzi istinadlarda ayrıca bir tanrı kimi qəbul edilir. Onun yunan yazıçılarına görə atası Poseydon, anası isəAvropaolduğu üçün o, fərqli digər bir tanrı kimi təsvir edilirdi.
Bu tanrıSiciliyalı Diodortərəfindən "o vaxt Liviya üzərində hökmdar" kimievhemerizmolaraq rasionallaşdırılmışdır.
Triton Arqonavtları qonaq hədiyyəsi olan bir torpaq parçası ilə qarşıladı, bu, yunanlara gələcəkdə LiviyanınKirenatorpağının veriləcəyinə dair bir söz idi. Əfsanəyə görə Triton onları gölün bataqlıq çıxışındanAralıq dənizinədoğru istiqamətləndirdi.
VergilinEneidaəsərinin 6-cı kitabında deyilir ki, Triton Eolun oğlu Misenusu tanrılara onun kimi yaxşı oynamağa çağırdıqdan sonra onu boğaraq öldürüb.
Heraklgüləşi Triton Klassik Yunan sənətində, xüsusən də qara fiqurlu dulusçuluqda ümumi bir mövzudur,lakin hekayəni izah edən heç bir ədəbiyyat yoxdur. Daha az nümunələrdə eyni motivi əks etdirən yunan qabları əvəzinəNereyvə ya "Dənizin qocası" kimi etiketlənir və bunların arasında Nereyin Herakl ilə mübarizəsi ədəbiyyatda təsdiqlənir. "Dəniz Qocası" tez-tez yarı balıq kimi təsvir edilən Nerey üçün ümumi bir termindir. Bir izahat da mövcuddur ki, bəzi vaza rəssamları Nereyin tam insan forması kimi təsvir edilməsi konvensiyasını inkişaf etdirdilər, buna görə də dəniz canavarı güləşi Herakl təsvirində Triton ilə əvəz edilməli oldu. Nerey isə bu motivin bəzi nümunələrində tamaşaçı kimi görünür.
Getdikce Triton-Herakl mövzusu tamamilə köhnəlmiş,TeseyinPoseydonun qızıl malikanəsində Tritonun iştirakı ilə bəzədilmiş sərgüzəştləri kimi səhnələrlə əvəzlənmişdir. Yenə də macəranı təsvir edən mövcud ədəbiyyat Triton haqqında heç bir qeydi buraxmır,  lakin Tritonun fiqurlarda yerləşdirilməsi davam etməkdə idi.
Yunan-Roma dövründə bir müddət "Tritonlar", cəm şəklində, mermanlar üçün ümumi bir termin kimi istifadə olunmağa başladı.
Üzərində "Triton" yazısı olan yarı insan, yarı balıq təsvir edilən yunan qabları eramızdan əvvəl 6-cı əsrdə məşhur idi.Bu zamana qədər "Triton"un bir merman üçün ümumi bir terminə çevrildiyi də fərz edilmişdir.
Bundan əlavə, tritonlar qruplar və ya çoxluqlar şəklində Klassik Yunan sənətində təxminən eramızdan əvvəl 4-cü əsrdə təsvir olunmağa başladı.Bunların arasında yunan heykəltəraşıSkopasın(e.ə.350-ci il) əsəri də var ki, sonradan Romaya köçürülüb.
Müasir kitabə və ya şərh olmasa da,Plini(79) öz əsərində şərh edirdi, bu heykəldə "delfinlərə minən Nereylər ... və həmçinin Tritonlar var".
Daha sonrakı Yunan dövrlərində Roma dövrünə qədər Tritonlar ixtiokentavrlar, yəni yarı at olan su adamı kimi təsvir edilmişdir. Ən qədim nümunələr eramızdan əvvəl II əsrə aiddir."İxtiokentavr" termini Qədim Yunanıstanda yaranmamışdır və yalnızBizansda(12-ci əsr) yazılı şəkildə meydana çıxmışdır.
Ata bənzər ön ayaqların qanadlarla əvəz edildiyi nümunələrdən başqa  Almaniyanın Münhen şəhərindəkiQliptotekdəkibir relyefdə olduğu kimi başqa nümunələr də var.
Gianlorenzo Bernini" Neptun və Triton " fəvvarəsini (1622–23) indikiViktoriya və Albert Muzeyindəvə Romada Bernini meydanında Triton fəvvarəsini (1642–43) inşa etmişdi.
Vordsvortun"Dünya bizimlə çox" sonetində (təq.1802, nəşr 1807), şair nəsr məzlum müasir dünyanın həsrətini çəkir.
Tritondan talisman kimi istifadə edən çoxsaylı universitetlər, kolleclər, liseylər və müəssisələr var. Bunlara aşağıdakılar daxildir:
Bir çox idman klubu komandaları, xüsusən də üzgüçülük liqaları Triton simvolundan istifadə edirlər.
Neptun, Poseydonun Roma ekvivalenti olduğu üçünNeptunplanetinin ən böyük peykinəTritonadı verilmişdir.
Triton adı müasir sənayedə Ford Triton mühərriki və Mitsubisi Triton pikap kimi sərt dayanıqlı maşınlara verilib.
USS Triton (SSN-586) öz sinfinin yeganə hücum sualtı qayığı və iki reaktoru olan yeganəABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrininnüvə enerjisi ilə işləyən sualtı qayığı idi. O, 1969-cu ildə istismardan çıxarıldı.