Robert Koch

Heinrich Hermann Robert Koch(naschidu su 11 de nadale1843inClausthal, mortu su 27 de maju1910inBaden-Baden) est istadu unumèigu,microbiòlogueigienistatedescu. In su1876, Koch fiat resèssidu a cultivare s'agente patògenu de sucambruncu(Bacillus anthracis) in foras de s'organismu e a nde descrìere sutziclu vitale. Custa fiat sa prima borta ca su rolu de un'agente patògenu in s'isvilupu de una maladia fiat istadu de descritu de su totu. In su1882aiat iscobertu s'agente etiològicu de satisichèntzia(Mycobacterium tuberculosis) e a pustis aiat isvilupadu su crètidu remèdiu detubercolina. In su1905aiat retzidu suPrèmiu Nobelpro sa Fisiologia e sa Meighina . Robert Koch, paris cun su cullegaLouis PasteurinParigi, diat divènnere su fundadore de sa bateriologia e de sa microbiologia modernas. At dadu unu contributu fundamentale a sa teoria de sas infetziones e a s'isvilupu de sameighina tropicaleinGermània.
Robert Koch fiat naschidu inClausthalin su 1843, su de tres fìgios de trèighi frades dae su cuntrolladore de minas e prus a tardu cussigeri segretu de minas Hermann Koch (1814–1877) e dae sa mugere Mathilde (naschida Biewend, 1818–1871). De is pipios, noe mascros e duas fèminas fiant subravìvidos a s'infàntzia. Dae su 1848 Robert fiat istadu imparadu dae unu tutore privadu. A s'edade de sete annos fiat intradu in su litzeu umanìsticu de Clausthaler Graupenstrasse, chi aiat frecuentadu fintzas a su diploma in su 1862.
Dae su 1862 Robert Koch aiat istudiadu filologia inGotinga, ma aiat detzìdidu de sighire cun meighina durante su primu semestre. Intre sas àteras cosas, aiat sighidu fìsica cunWilhelm Webere chìmica cunFriedrich Wöhler. In meighina, s'anatomistaJakob Henle, su fisiòloguGeorg Meissnere su clìnicuKarl Ewald Hassefiant istados insingiantes formativos suos.
In su1866aiat cumpletadu sos istùdios cun unu dotoradu. In antis de sustènnere s'esàmene de istadu, aiat istudiadu pro una iscuta curtza cunRudolf VirchowinBerlinu.
Aiant comintzadu sa faina mèiga in s'Ispidale Generale deAmburgu, a pustis fintzas a su 1868 in s' "Istitutu de annestru e cura pro pipios mentalmente fràgiles" (oeKRH Psychiatrie Langenhagen) inLangenhagenacanta deHannover, in ue teniat fintzas un'istùdiu privadu. A fatu fiat mòvidu a mèigu de bidda aNiemegk(Marca de Brandeburgu, acanta dePotsdam) e aRakwitzacanta dePoznań(oe in diePolònia).Passaiat su pagu tempus lìberu faghende chircas bateriològicas. A fines isperimentales, aiat tentu animales domèsticos medas, comente conillos, porcheddeddos de Ìndia e, prus a fatu, duas martinicas.
Gràtzias a su traballu subra s'isvilupu de sucambruncue subra sas infetziones de is feridas, Koch fiat istadu numenadu in su1880in su Dipartimentu de sa sanidade imperiale de Berlinu. In su1885si fiat dimìtidu de su dipartimentu de salude e fiat fatu professore ordinàriu de igiene in s'Istitutu de igiene de s'Universidade de Berlinu acabadu de costituire. In su1891fiat numenadu diretore de s'Istitutu pro is maladias infetivas de Berlinu,e in su1904si fiat retiradu.
Robert Koch aiat cojuadu Emmy Adolfine naschida Fraatz (1847-1913) in su1867, fìgia deWilhelm Christian Friedrich Fraatz. De custa coja fiat naschida una fìgia, Gertrud (1868-1945),narada "Trudy", cun sa cale Koch aiat mantentu relatos bonos durante totu sa vida. Sa fìgia aiat cojuadu in su1888Eduard Pfuhl, chi traballaiat pro Koch.
Koch si fiat istorradu dae sa mugere in su1893e a coa aiant divortziadu.In su1890aiat connotu Hedwig Freiberg (1872–1945), chi tando teniat deghesete annos, in s'istùdiu de su pintore Gustav Graef, pro chie Koch fiat posende. Freiberg fiat una ischente de su pintore. Koch dd'aiat cojuada tres annos a pustis.
Giai dae pipiu, Koch teniat su bisu de si fàghere naturalista itinerante. In su1896suguvernu britànnicudd'aiat cumbidadu a fàghere chircas subra de sa peste bovina in Sud Àfrica ; in calidade de membru de sa cummissione tedesca subra sapeste, si fiat acùdidu aÌndiain su 1897, a pustis aÀfrica orientale tedesca. In su 1898/1899 aiat fatu chircas subra samalàriainItàlia,GiavaeNoa Guinea. In su 1905/1906 aiat ghiadu un'imbiu in s'Àfrica orientale tedescapro fàghere istùdios subra samaladia de su sonnu, ma a pustis aiat fatu chircas massimamente subra su territòriu coloniale britànnicu inUganda. Aiat interrùmpidu custu viàgiu pro andare a retzire suPrèmiu Nobelpro sa meighina inIstocolmain su1905pro s'iscoberta de s'agente patògenu de satisichèntzia. In su1908aiat fatu unu giru mundiale in isIstados Unidos, in saRepùblica de sas Hawaiie in s'Impèriu giaponesu.
A primìtziu de su de 20 sèculos, Koch fiat comomai imbetzadu in antis de s'ora. Durante is viàgios suos fiat istadu infetadu in prus furriadas de maladias tropicales, inclùida samalària. In s'abrile1910si fiat malaidadu in manera grae. Si chesciaiat de dolore in sa piturra de manca e de sa farta àira respirende. Su 23 de maju de su1910si fiat tramudadu a bìvere in domo de su Dotore Franz Dengler in is intòrrios deBaden-Baden. Su sero de su 27 maju1910, Dengler dd'aiat agatadu sena vida cun sa ghenna de su passaditzu aberta. S'urna cun is chisinas fiat intregada a s'Istitutu pro is maladias infetivas - oeIstitutu Robert Koch- inBerlinue su 10 nadale 1910fiat interradu in un'aposentu de s'istitutu, desinniadu amausoleu.