Həvari Yəhya bazilikası

Həvari Yuhənna bazilikası—TürkiyədətarixiEfesşəhərinin xarabalıqları yaxınlığında yerləşənbazilikaformalı məbəd qalıqlarıdır. Bazilika VI əsrəBizansimperatoruI Yustinianıngöstərişi ilə inşa edilmişdir. Kilsənin memarlığıKonstantinopoldakıMüqəddəs Həvarilər kilsəsininmemarlığı əsasında işlənmişdi.
Bazilikanın xarabalıqlarıTürkiyəninİzmir ilininSəlcuqşəhəri yaxınlığındakı Ayasuluk təpəsi üzərində, Efez şəhəri xarabalıqlarından 3.5 km aralıda yerləşir.
Həvari Yuhənna bazilikası haqqında az məluat vardır, binanın təsvir edildiyi yeganə tarixi mənbəQeysəriyyəli Prokopininyazdığı “Yustinianın binaları” əsəridir.O, yazır:
Kilsənin inşasına548-ci ildə başlanılmış və inşaat işləri 565-ci ildə tamamlanmışdır.Kilsəyə yepiskop Efesli Hipati rəhbərlik edirdi.Kiçik Asiyadanadir hallarda iri inşaat işləri aparılsa da, dövrünün ən nüfuzlu kilsə nəzəriyyəçisi və yazıçısı olan Hipati Yustiniana təsir edərək Həvari Yuhənnanın məzarı və məzar üzərində inşa edilmiş kilsənin bərpa edilməsi üçün vəsait ayırılmasına nail ola bilmişdi.
Prokopinin“Gizli Tarix”əsərində qeyd etdiyi kimi, tamamlandıqdan sonra bina dövrünün ən böyük kilsələrindən biri olmaqla yanaşı həm də mühüm ziyarətgaha çevrilmişdi:
Məşhurluğuna baxmayaraq, İlahiyyatçı Yuhənna kilsəsininn inşa edilməsindən sonra, təxminən IX əsrdən etibarən kilsə haqqında mənbələrdə məlumat verilmir.
Bazilikanın inşasında bişmiş kərpic və yaxşı yonulmuş ağ daşdan istifadə olunmuş, günbəzin ağırlığını saxlamaq üçün sütunlar mərmərdən hazırlanmış və ya mərmərlə üzlənmişdi.V əsrdən etibarən altara yaxın traveya üzərində taxta tavanlı qüllə də ucaldılmışdı.
Həvari Yuhənnanın məzarı üzərində inşa edilmiş ilk ilk tikilimavzoleyxarakterli olsa da, həm də kilsə kimi istifadə edilirdi. IV əsrdəI Feodosininhakimiyyəti dövründə mavzoley üzərində kiçik həcmli bazilika inşa edilmişdi. İki əsr sonra inşa edilmiş həmin bazilika xaraba vəziyyətə düşmüşdü və buna görə dəI Yustinianonun yerində daha böyük bir bazilikanın inşa edilməsinə göstəriş verir.Feodosinin bazilikası 246x213 fit ölçüyə malik olsa da, Yustinianın bazilikası 428x213 fit ölçüyə malik idi.KonstantininApostoleonukimi  Həvari Yuhənna bazilikası da planda yunan xaçı formasına malikdir.
Kilsənin inşası imperiya sifarişi ilə həyata keçirilsə də,Efessakinləri inşaat işində yaxından iştirak etmişdilər.Mərmər dekorların bir hissəsi Konstantinopolda, bir hissəsi isə Efesdə hazırlanmışdı. Sütun altlıqları və nef kapitelləri Konstantinopol və yaMərmərə adasındakıkarxanalarda hazırlanmışdı. Bazilikanın şərq hissəsinin kapitelləri isəKonstantinopolkapitellərinin dizaynı və naxışı əsasında Efes ustaları tərəfindən hazırlanmışdı. II Yustinianın hakimiyyətindən sonrakı dövrdə də kilsənin bəzədilməsi davam etdirilmişdir.Bu baxımdanII YustinvəII Tiberininhakimiyyət dövrü daha əlamətdardır.
Bazilikanın ən çox diqqət çəkən xüsusiyyəti onun şərq divarındakı tunel tağları arasında bərkidilmiş nəhəng apsidasıdır.
Prokopi kilsə ətrafındakı torpaqların həddindən artıq şoran olduğunu və əkin üçün tamamilə yararsızlığını qeyd edir. Buna görə də, problemi həll etmək üçün Yustinian kilsə yaxınlığında akveduk da inşa etdirmiş, əsrlər ərzində həmin akveduk həm Efesin su ilə təmin edilməsi, həm də kilsə torpaqlarının suvarılmasında mühüm rol oynamışdır.
Müqəddəs Həvarilər kilsəsi kimi Həvari Yuhənna bazilikası da xaçvari dizayna malikdir. Günbəzli bazilika olan kilsənin günbəzi mərkəzi kəsişmə nöqtəsində - xor, transept və nefin üzərində ucalırdı. Xaçın künclərində isə sütunlar üzərində daha kiçik dörd günbəz ucalır, beləcə beş günbəz binanın səmtlərini vurğulayırdı.Damda beş günbəzin saxlanması üçün binanın içində çoxlu sayda iri sütunlar inşa edilmişdi.Müqəddəs Həvarilər kilsəsi kimi Həvari Yuhənna bazilikası da standart elementlərin çoxaldılması və qısa slindrik tağların tətbiqi ilə sahənin genişləndirilməsi, beləliklə də xaçvari traveya yaradılması vasitəsiylə formalaşdırılmışdı.Kilsənin günbəzləri mozaika ilə örtülmüşdü.548-ci ildə imperatriçaFeodosiyanınölümünə kimi Yustinianla yanaşı onun da monoqramı binalarda əks olunurdu.
Binanın əsas qapısı“Təqib qapısı”adlanandırılır, inşa edilmiş atrium divarları isə bazilikanı dörd bir tərəfdən əhatə edirdi. Divarlar boş olan və ya bastionlar kimi istifadə edilən qüllələrlə bərkidilmişdi.
Bazilikanın şimalındaBakirə Məryəmin evinixatırladan altıbucaqlı vəftizxana binası olmuşdur. Vəftizxananın yanında düzbucaqlı plana və mərmər döşəməyə malik, apsidası mozaikalarla bəzədilmiş otaq var idi. Qapı kitabəsində binanın “sekreton” olması göstərilir ki, bu da yepiskopun hakim rolunda çıxış etdiyi vaxt orda oturduğu anlamına gəlir. Kitabədə həm də binanın inşasının Yohannesin yepiskopluğu dövründə tamamlanması bildirilir ki, bu da onun VI əsrdə tikilməsi anlamına gəlir.
Kilsə daxilindəki tağlar mozaikalarla bəzədilmiş, divarlar və sütunlar isə rəngli mərmərlərlə üzlənmişdi. Döşəmələr də mozaikalarla bəzədilmişdi.Döşəmə mozaikalarının dizaynı kilsənin ayrı-ayrı hissələrində fərqlənirdi və bu da bütün döşəməni örtən rəngarəng şərq xalçaları effekti yaradırdı.Altarın altındakı bir neçə otaqlı sərdabədə isə Həvari Yuhənnanın məzarı yerləşirdi.Altarın özündə isə 132-ci Psalmdan Yuhənnanın dili ilə səslənən XIV ayə yazılmışdır:
Kilsənin bəzi divarları isə freskolarla örtülmüşdü. Efes yepiskopu Hipatiy kilsələrdə rəsm istifadəsinə tərəfdar olması ilə məşhur idi. Müqəddəs Həvari bazilikasının inşasının tamamlanmasından sonra, onun daxili divarları müxtəlif müqəddəslərin təsvirləri, o cümlədən,Əhdi-ƏtiqvəƏhdi-Cədidsəhnələrinin təsvir olunduğu rəsmlərlə bəzədilmişdi.Rəsmlər arasında Məsihin Lazarusu diriltməsi və Məsihin Yustinian və Feodoranın başına tac qoyması səhnələri də var idi.Bundan başqa ehtimal ki, kilsədə başqa epiqramlar, o cümlədən dövlət sifarişi ilə işlənmiş və kilsənin mənşəyini göstərən rəsmlər də var idi.
İnanca görəYerusəlimdənEfesəsəfər edən Həvari Yuhənna ömrünün sonuna kimi bu şəhərdə yaşamışdır. Məhz həmin dövrdə İmperator Domisian onu Patmos adasına sürgün edir və beləcə Açılış (Apokalipsis) yazılır. Nerva imperator elan edildikdən sonra Yuhənna bağışlanır və Efesə qayıdaraq qalan günlərini orda yaşamağa davam edir.
Efesdə yaşadığı dövrdə Yuhənna həyatının sonuna kimi xristianlığı təbliğ etməyə davam edir. Əfsanəyə görə Həvari Yuhənnanın ölümündən əvvəl digər həvarilərlə birlikdə onu ziyarət etmişMəsihdemişdir:
Növbəti Bazar gününə kimi Həvari Yuhənna xristianlığın təbliğinə davam etmiş, bundan sonra isə ardıcıllarını məlumatlandırmışdır. Bundan sonra Kilsəsinin mağarasına girən Yuhənna irəliləmiş, lakin qəfildən içəri düşən işıq onun daha çox irəli getməsinə mane olmuşdur. İşıq yoxa çıxdıqda onunla birlikdə Həvari Yuhənna da yoxa çıxmışdır.Konstantininhakimiyyəti dövründə məzarın açılması bu əfsanəni təsdiqləmişdir; belə ki, məzardan hansısa qalıqlar və ya relikviya aşkarlanmamışdır.Bu əfsanənin xeyrinə olan digər bir fakt isə bütün müqəddəslərinin relikviyalarının ən azı bir və ya bir neçə yerdə olması haqqında məlumat olsa da, BakirəMəryəmvə Həvari Yuhənnanın heç yerdə relikviyaları yoxdur.
Həmçinin belə bir inanc yayılmışdır ki, Həvari Yuhənna ölməmişdir və məzarının altında yatır. Hər  dəfə o nəfəs aldıqda altar ətrafında toz yaradır ki, bu da onu müqəddəsləşdirir.Buna görə də manna adlandırılan həmin tozun xəstəlikləri sağaltdığına inanılır.
Müqəddəs Yuhənna və “manna” haqqında əfsanə geniş yayılaraq çoxlu ardıcıl toplayır və bu hadisəAvqustin Avreliusundiqqətindən də yayınmır.Sonradan yepiskop və müqəddəs olananqlo-saksonVillibald da bu haqqda eşitmiş və sonradan ənənə halını almış ziyarəti həyata keçirmiş ilk şəxslərdən biri olmuşdur.
Bütün orta əsrlər boyu hər il8 maytarixində Həvari Yuhənnanın xatirəsinin yad edilməsi gününə minlərlə insan xristian dünyasının hər yerindən Efesə Yuhənnanın məzarını ziyarətə gəlirdi.
Ziyarətçilər burdan boş əllə qayıtmırdılar. Həvari Yuhənnanın ziyarətinə gələnlər üçün mehtərələr hazırlanırdı.Mehtərələrin üstündə müqəddəsin təsviri yerəşdirilirdi. Həmin mehtərələr məar ətrafında toplanmış tozun yığılması və sonradan ziyarətçilərin özü ilə aparması üçün istifadə edilirdi.