दुसरे महायुद्ध

दुसरे महायुद्धहे१९३९ते१९४५दरम्यान झालेले जागतिक युद्ध होते. हे युद्ध मुख्यतःयुरोपवआशियामध्येदोस्त राष्ट्रेवअक्ष राष्ट्रेयांच्या मध्ये झाले. जर्मनीने पोलंडवर केलेल्या हल्ल्याने हे युद्ध १ सप्टेंबर १९३९ रोजी अधिकृतपणे सुरू झाले.यानंतर फ्रान्स, युनायटेड किंग्डम आणि इतर राष्ट्रांनी जर्मनी विरुद्ध युद्ध पुकारले. जपानने व इटलीने जर्मनीच्या बाजूने युद्धात पदार्पण केले. १९४१ च्या डिसेंबरमध्ये जपानने अमेरिकेच्या पर्ल हार्बर बंदरावर आक्रमण केल्यामुळे अमेरिकेला युद्धात उतरणे भाग पाडले. अमेरिकेने युद्धात सक्रिय भाग घेतला व तेथून युद्ध जगभर पसरले. दोस्त राष्ट्रांमध्येचीन,रशिया,इंग्लंड,अमेरिकाव इतर राष्ट्रांचा समावेश होता, तर अक्ष राष्ट्रांमध्येजर्मनी,इटलीवजपानहे देश होते. जवळ जवळ ७० देशांचे सैन्य यात सहभागी झाले होते. या युद्धात सहा कोटींच्यावर माणसे मेली. मानवी इतिहासातील ही सर्वांत मोठी जीवितहानी आहे. या युद्धामध्ये दोस्त राष्ट्रांचा विजय झाला.
सप्टेंबर १,१९३९रोजीजर्मनीनेपोलंडवर आक्रमणकेले. जर्मनीचा नेताॲडॉल्फ हिटलरव त्याच्यानाझी पक्षानेसोव्हिएत संघाशीत्यापूर्वी मैत्री-करार केला होता. त्यानुसार सोव्हिएत संघानेसप्टेंबर १७च्यादिवशी पूर्वेकडून पोलंडवर चाल केली. याला प्रत्युत्तर म्हणूनयुनायटेड किंग्डमवफ्रान्सनेसप्टेंबर ३लाजर्मनीविरुद्ध युद्ध जाहीर केले. सुरुवातीला हे युद्ध मुख्यत्वे सागरी युद्ध होते. काही महिन्यातच जर्मनीने पोलंड काबीज केले. त्यानंतर१९४०मध्येजर्मन सैन्यानेनॉर्वे,नेदरलँड्स,बेल्जियमवफ्रान्सपादाक्रांत केले व१९४१मध्येयुगोस्लाव्हियाआणिग्रीसचापाडाव केला.इटलीनेउत्तर आफ्रिकेतील ब्रिटिश वसाहतींवर हल्ला केला. काही महिन्यांनी त्यांना जर्मन सैन्याची कुमक मिळाली.१९४१ च्यामध्यापर्यंत जर्मनीने बहुतांशपश्चिम युरोपआपल्या टाचेखाली आणले होते परंतु युनायटेड किंग्डम जिंकणे त्यांना जमले नाही. याचे मुख्य कारण होतेरॉयल एर फोर्सवरॉयल नेव्हीनेदिलेली कडवी झुंज.
आताहिटलरसोव्हिएत संघावर उलटला वजून २२,१९४१रोजी त्याने अचानक सोव्हिएत संघावर चाल केली.ऑपरेशन बार्बारोसाया सांकेतिक नावाने योजलेल्या या मोहिमेत जर्मनीला सुरुवातीला भरभरून यश मिळाले.१९४१शेवटीशेवटी जर्मन सैन्यानेमॉस्कोपर्यंतधडक मारली परंतु येथे ही मोहीम अडकून पडली. सोव्हिएत सैन्याने कडवा प्रतिकार करीत जर्मनीचा रेटा मोडून काढला. पुढे सोव्हिएत सैन्यानेस्टालिनग्राडलावेढा घालून बसलेल्याजर्मनीच्या सहाव्या सैन्यालाचप्रतिवेढा घालुन पूर्ण सैन्याला युद्धबंदी बनवले.कुर्स्कच्या युद्धातसोव्हिएत सैन्याने जर्मनीचा प्रतिकार मोडून काढला वलेनिनग्राडचा वेढा. उठवला. जर्मन सैन्याने अखेर माघार घेतली.लाल सैन्यानेत्यांचाबर्लिनपर्यंतपाठलाग केला. बर्लिनमध्ये जर्मन सैन्याने व सामान्य नागरिकांनी घराघरातून सोव्हिएत सैन्याला झुंज दिली परंतु प्रचंड प्रमाणात मिळत असलेल्या कुमकेच्या जोरावर सोव्हिएत सैन्याने बर्लिन जिंकले. याच सुमारास (एप्रिल ३०,१९४५रोजी) हिटलरने आपल्या भूमिगत बंकरमध्ये आत्महत्त्या केली.
इकडे पाश्चिमात्य दोस्त राष्ट्रांनी१९४३मध्येइटलीवरचाल केली.१९४४मध्येत्यांनीनॉर्मंडीच्याकिनाऱ्यावर हल्ला केला व फ्रान्सला जर्मन आधिपत्यातून मुक्त केले. जर्मनीने चढवलेल्या प्रतिहल्ल्यालाऱ्हाईन नदीच्याकिनाऱ्यावरबॅटल ऑफ द बल्जनावाने प्रसिद्ध लढाईत दोस्त राष्ट्रांनी जबरदस्त उत्तर दिले व येथून आगेकूच करित त्यांनी जर्मनी गाठले आणिएल्ब नदीच्याकिनाऱ्यावर पूर्वेकडून चालून आलेल्या सोव्हिएत सैन्याशी संधान बांधले. यावेळी जर्मनीच्या उरल्यासुरल्या सैन्याने शरणागती पत्करली व हार मान्य केली.
युरोपमध्ये चाललेल्या या धुमश्चक्री दरम्यान जर्मन राष्ट्राकडून चालविण्यात आलेल्या वंश हत्येत ६०,००,००० ज्यू व्यक्तींचा बळी गेला. यालाज्यूंचे शिरकाणअथवाहोलोकॉस्टम्हणण्यात येते.
युरोपमध्ये युद्धाला तोंड फुटण्यापूर्वीजपाननेजुलै ७,१९३७रोजीचीनवरआक्रमणकेले.,जपानचा रोख चीनमधून पूर्व आणिआग्नेय आशियावरस्वारी करीत एकएक देश जिंकायचा होता. यात मिळालेल्या यशानंतर जपाननेडिसेंबर ७,१९४१च्यादिवशी अनेक राष्ट्रांवर एकाच वेळी हल्ला केला. याच दिवशीपर्ल हार्बरयेथेअमेरिकेच्यानौदलावरही हल्ला चढवला गेला. याला प्रत्युत्तर म्हणून अमेरिकेने युद्धात उतरण्याचे निश्चित केले.
पुढील सहा महिने जपानला घवघवीत यश मिळाले पणकॉरल समुद्राच्या लढाईतअमेरिकन नौसैन्याने त्यांचा प्रतिकार केला वमिडवेच्या लढाईतजपानने हार पत्करली. यात जपानच्या चारविमानवाहू नौकाबुडवून अमेरिकेने जपानी नौसैन्याचा कणाच मोडला. येथून दोस्त राष्ट्रांनी जपानवर प्रतिहल्ला चढवला वमिल्ने बेवग्वादालकॅनालच्या लढाईतत्यांनी विजय मिळवला. नैर्ऋत्य प्रशांत महासागरातमध्ये विजयी ठरलेल्या दोस्त राष्ट्रांनी मग प्रशांत महासागराच्या मध्य भागावर रोख धरून मोहीम काढली. यात जपानी सैन्याने त्यांचा कडवा प्रतिकार केला. या मोहीमेदरम्यानफिलिपाईन समुद्राची लढाई,लेयटे गल्फची लढाई,इवो जिमावओकिनावाची लढाई, इ. अनेक भयानक सागरी युद्धे लढली गेली.
या दरम्यान अमेरिकनपाणबुड्यांनीजपानकडे जाणारी रसद तोडण्यात यश मिळवले. याने जपानची आर्थिकदृष्ट्या कुचंबणा होऊ लागली.१९४५मध्येदोस्त राष्ट्रांच्या वायुदलाने जपानवर अनेक वादळी हल्ले चढवले. मुख्यत्वे नागरी वस्त्या व कारखान्यांवर झालेल्या या हल्ल्यांनी जपानची युद्धप्रवण राहण्याची शक्ती कमी झाली.
अखेरऑगस्ट ६, इ.स. १९४५ रोजी अमेरिकेने जपानच्याहिरोशिमाशहरावर परमाणु बॉम्ब टाकला.ऑगस्ट ९लाअमेरिकेनेनागासाकीशहरावर असाच हल्ला केला व जोपर्यंत जपान शरण येत नाही तोपर्यंत एक एक करित जपानी शहरे बेचिराख करण्याची धमकी दिली. जपाननेऑगस्ट १५,१९४५रोजी बिनशर्त शरणागती पत्करली व दुसऱ्या महायुद्धाचा अधिकृतरीत्या अंत झाला.
या अतिभयानक युद्धात अंदाजे ६,२०,००,००० (सहा कोटी वीस लाख) व्यक्ती मरण पावल्या. हे म्हणजे जगाच्या त्यावेळेच्या लोकसंख्येच्या २.५ % होय.अर्थात, हा केवळ अंदाज आहे व प्रत्येक राष्ट्राचे अंदाज वेगवेगळे आहेत. युरोपमधील आणि आशियामधील अनेक देश या युद्धात बेचिराख झाले. त्यातून सावरायला त्यांना पुढील अनेक दशके घालवावी लागली. दुसऱ्या महायुद्धाचे राजकीय,सामाजिक, आर्थिकतसेच तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने जगावर झालेले प्रभाव आजदेखील दिसून येतात.
जर्मनीचे पोलंडवरील आक्रमणव जपानचेचीन,अमेरिकाव ब्रिटिश आणि डच वसाहतींवरचे आक्रमण ही दुसऱ्या महायुद्धाची कारणे समजली जातात.जगाच्या दोन्ही बाजूच्या या घटनांचे कारण होते जर्मनी व जपानमधील हुकूमशाही सत्ताधीश व त्यांची जगज्जेते होण्याची महत्त्वाकांक्षा. जरी या दोन्ही सत्तांनी आपले पाय पसरवण्यास आधीच सुरुवात केली असली तरी दुसऱ्या महायुद्धाची अधिकृत सुरुवात झाली ती या झोंडशाहीला झालेल्या सशस्त्र विरोधाने.
जर्मनीत नाझी पक्ष जरी लोकशाही मार्गाने सत्तेवर आला असला तरी एकदा हातात सत्ता आल्यावर पक्षाधिकाऱ्यांनी जर्मनीतील लोकशाही व्यवस्थेची लक्तरे काढली.असे असून जर्मन जनतेने त्यांना पाठिंबा दिला कारणपहिल्या महायुद्धातपराभूत झाल्यावर त्यांना जर्मन स्वाभिमानाला जागे करणारे सरकार प्रथमतःच मिळालेले होते.पहिल्या महायुद्धात शरणागती पत्करतानाव्हर्सायच्या तहातील२३१वे कलम जर्मन जनतेला असह्य झाले होते.या शिवाय साम्यवाद-विरोध आणि आर्थिक सुबत्ता व प्रगतीच्या वचनांना भुलून जर्मनीने नाझी पक्षाला व पर्यायानेएडॉल्फ हिटलरलाअमर्याद सत्ता बहाल केली. हिटलरने जर्मनीला आपल्या हक्काच्या समजल्या जाणाऱ्या सगळ्या देशांना जर्मन सत्तेखाली आणण्याचे वचन दिले व त्यादृष्टीने पावलेही उचलली. नाझी पक्षाने (व स्वतः हिटलरनेही) हिटलरला जर्मनीचा तारणहार असल्याचे भासवले,व येथून एका भस्मासुराचा जन्म झाला.
इकडे जपानमध्ये क्रिसॅंथेमम (जास्वंदी) वंशाच्या राजांचे राज्य असले तरी खरी सत्ता होती ती सैन्यातील अत्त्युच्च अधिकाऱ्यांच्या टोळक्याकडे. जपानला जगातील महासत्ता करण्याची त्यांची महत्त्वाकांक्षा होती. जपानने या नेतृत्वाखालीमांचुरियावर१९३१मध्येव चीनवर१९३७मध्येआक्रमण केले होते. यामागचे कारण होते ते चीन व मांचुरियातील नैसर्गिक संपत्ती बळकावून त्याद्वारे आपला प्रभाव अधिक मजबूत करणे.युनायटेड किंग्डमवअमेरिकेनेया युद्धात जरी प्रत्यक्ष भाग घेतला नसला तरी त्यांनी चीनला आर्थिक व सैनिकी मदत केली. याशिवाय त्यांनी जपानविरुद्ध आर्थिक नाकेबंदी करीत जपानला मिळणारेखनिज तेलव इतर रसद कापली. यामुळे जपानला चीन व मांचुरियातील युद्ध जास्त काळ चालू ठेवणे अशक्य झाले व त्यांनी तेथून काढता पाय घेण्याची तयारी सुरू केली. आता जपानकडे उपाय होते म्हणजे चीनचा जिंकलेला प्रदेश परत करणे, खनिज तेल व इतर कच्च्या मालाची इतर पुरवठे शोधणे किंवा हे मिळवण्यासाठी अजून काही देश/प्रांत जिंकणे. आग्नेय आशियातीलफिलिपाईन्सआणि डच, फ्रेंच व ब्रिटिश वसाहतींमधून या खनिजांचा मुबलक पुरवठा होता व हा भाग चीनमधून हल्ला करण्याच्या टप्प्यातही होता. जपानचा समज होता की आशियातील युरोपीय सत्ता युरोपमध्ये सुरू झालेल्या युद्धात गुंतल्या होत्या व आशियात लक्ष देण्याची त्यांना फुरसत नव्हती. सोव्हिएत संघ जर्मनीशी संधान बांधून असले तरी त्यांच्यात कुरबुर सुरूच होती आणि अमेरिका युद्ध करण्याआधी संधी/करार करण्याचा प्रयत्न करेल. ही परिस्थिती जपानने आग्नेय आशिया गिळंकृत करण्यास साजेशीच होती. हा अंदाज बांधून जपानने डच व ब्रिटिश वसाहतींवर आक्रमण केले व जगाच्या पूर्व भागातील युद्धाला तोंड फुटले.
सुरुवातीला तटस्थ असलेल्या अमेरिकेने दोस्त राष्ट्रांना जर्मनीविरुद्ध आर्थिक मदत करणे चालूच ठेवले होते. त्याला खीळ घालण्यासाठी जपाननेडिसेंबर ७,१९४१रोजीअमेरिकेच्यापर्ल हार्बरयेथील नौसेना तळावर जबरदस्त हल्ला केला व तेथील आरमार उद्ध्वस्त केले. अमेरिकेला आता युद्धात उतरणे भागच होते. अशा प्रकारे अमेरिकेचा या युद्धात प्रवेश झाला.
जर्मनीची आगळीक
१९३९ च्यासुमारास जर्मनीने जाहीर केले होते कीव्हर्सायच्या तहातगमावलेला सगळा प्रदेश जर्मनीने जिंकलाच पाहिजे. शिवाय, ज्या ज्या प्रदेशात जर्मनवंशीय व्यक्तींचे बहुमत असेल, ते प्रदेशही जर्मनीचेच भाग झाले पाहिजेत. जर्मनीच्या अधिकृत परराष्ट्र धोरणात म्हणले होते कीपोलंडवझेकोस्लोव्हेकियातीलकाही प्रदेशात जर्मन बाहुल्य होते व तेथील जर्मनवंशीय व्यक्तींच्या हक्कांची पायमल्ली होत होती. त्यांच्या हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी असे प्रदेश जर्मनीत असले पाहिजेत.
युनायटेड किंग्डमच्या पंतप्रधाननेव्हिल चेम्बरलेनबरोबरच्या चर्चासत्रात हिटलरने अनेक पुरावे दाखवले ज्यानुसार जर्मनीच्या शेजारी राष्ट्रातील जर्मनवंशीय लोकांवर अत्याचार होत होते. या सबबीवर हिटलरने असे प्रदेश जर्मनीत समाविष्ट करण्याचा आग्रह धरला.
हिटलरच्या या युक्तिवादाला जर्मन जनतेचा पूर्ण पाठिंबा होता. जर्मनीला पहिल्या महायुद्धात नामुष्की पत्करावी लागली होती. व्हर्सायच्या तहातील काही कलमे जर्मनीच्या आर्थिक व सैनिकी विकासाला जाचक होती. याच सुमारास जगभर आर्थिक मंदी सुरू होती, त्याचा प्रभाव जर्मनीवरही पडला होता. व्हर्सायच्या तहानुसार जर्मनीला सैन्य बाळगण्यावर कडक निर्बंध होते व प्रत्येक सैनिकी हालचालीबद्दललीग ऑफ नेशन्सद्वारे परदेशी राजवटींना जबाब द्यावा लागत होता. ततः जर्मनीत गरीबी,बेकारीव असंतोषाचे लोण सर्वदूर पसरलेले होते. याचे भांडवल करून हिटलर व नाझी पक्षाने सत्ता मिळवली व हळूहळू लोकशाही व्यवस्थेत बदल करून अधिकाधिक हुकुमशाहीगत व्यवस्था जर्मनीत आली. नाझींनी जर्मनीला पटवून दिले की अनिर्बंध सत्तेशिवाय जर्मनीचा उद्धार कोणीही करू शकणार नाही. हळूहळू हिटलरनेऱ्हाइनलॅंडवरुह्रप्रदेशात सैन्य उभारणीलाही सुरुवात केली. याशिवाय अश्या अनेक कृती केल्या ज्या व्हर्सायच्या तहाविरुद्ध होत्या परंतु जर्मन राष्ट्रहितकारक होत्या. याचा परिणाम जर्मन जनता हिटलरच्या मागे एकमुखाने उभी राहण्याचा झाला.
हिटलर व नाझी पक्षाने याचे पूरेपूर फायदा घेतला. जर्मनवंशीयांवर अन्याय होत असल्याचे भासवून त्यांनी याकाळात अनेक इतरवंशीय व्यक्तींचे (रोमा जिप्सी,ज्यू, इ.) सर्रास शिरकाण सुरू केले.
युरोपीय देशांची अति-सहिष्णुता व युद्धापूर्वीचे मैत्री-करार
जर्मनीत हे सुरू असताना ब्रिटिश व फ्रेंच सरकारने त्याविरुद्ध पावले उचलायच्या ऐवजी जर्मनीच्या तुष्टीकरणाचे धोरण अवलंबिले. त्यांना जर्मनीशी उघड संघर्ष टाळायचा होता कारण पहिले महायुद्ध संपून जेमतेम २० वर्षे होत होती. संपूर्ण युरोप त्यातून सावरत होता व अजून एक युद्ध झाल्यासयुनायटेड किंग्डमवफ्रान्सचनव्हे तर युरोपमधील प्रत्येक देशाला त्याची मोठी किंमत मोजावी लागली असती. त्यामुळे दोन्ही देशांनी जर्मनीला ढील देणेच पसंत केले. याचे पर्यवसान१९३८ च्या म्युनिक करारातझाले. याआधी जर्मनीनेचेकोस्लोव्हेकियातीलकाही प्रदेश बळकावले होते व अजून पुढे सरकण्याच्या तयारीत असताना फ्रान्स व ब्रिटनने जर्मनीची ही आगळीक मान्य केली व चेकोस्लोव्हेकियाचे प्रदेश जर्मनीला देऊन टाकले. चेम्बरलेनने जाहीर केले की म्युनिक करार हा "आपल्या काळातील शांततेचेच प्रतीक" आहे. मऊ लागल्यावर कोपराने खणल्यासारखे जर्मनीनेमार्च१९३९मध्येउरलेले चेकोस्लोव्हेकियासुद्धा बळकावले. जर्मनीच्या मनसूब्यांबद्दल भ्रमात राहिलेल्या दोस्त राष्ट्रांकडे नुसते बघत बसण्यापेक्षा काही गत्यंतर नव्हते. या व अशा छोट्या-मोठ्या चालींनंतर वर्षभरात युद्धाला तोंड फुटले.
म्युनिक करार निष्फळ ठरल्यावर ब्रिटन/फ्रान्ससना कळले की हिटलरच्या आश्वासनांवर विश्वास ठेवून चालणार नव्हते व जर्मन महत्त्वाकांक्षा नुसते आसपासचे प्रदेश गिळंकृत करून थांबणार नव्हती.मे १९,१९३९लापोलंडने व फ्रान्सने परस्पर-मैत्री करार केला व एकावर आक्रमण झाल्यास दुसऱ्याने मदतील धावून येण्याचे मान्य केले. ब्रिटन व पोलंडमध्ये असाच करार मार्चमध्ये झालेला होता. इकडे जर्मनी व सोव्हिएत संघानेऑगस्ट २३,१९३९लामोलोटोव्ह-रिबेनट्रॉप करारावरसह्या केल्या. या करारात जर्मनी व सोव्हिएत संघाने युरोप जिंकून घेणे गृहित धरले होते व त्यानंतर युरोप आपापसात कसा वाटून घ्यायचा याची नोंद होती. तोपर्यंत दोन्ही राष्ट्रांनी एकमेकांच्या सैनिकी कार्रवाईत दखल न देण्याचे कबूल केले व सोव्हिएत संघाकडून जर्मनीला खनिज तेल व इतर रसद पुरवण्याची तरतूद घातली. या कलमामुळे जर्मनीचीउत्तर समुद्रातूनयेणाऱ्या मालवाहतूकीवरील भीस्त कमी झाली.पहिल्या महायुद्धातहा वाहतूकमार्ग रोखून धरून ब्रिटनने जर्मनीच्या नाकीतोंडी पाणी आणले होते. ही तरतूद झाल्यावर हिटलरची पोलंड व वेळप्रसंगी ब्रिटन व फ्रान्सशीही युद्ध करण्याची तयारी झाली. पुढचे पाउल होते ते काहीतरी कुरापत काढणे. जर्मनीने जाहीर केले कीडान्झिगच्या स्वतंत्र शहरातजर्मन व्यक्तींवर अन्याय होत आहे व याचा उपाय करण्यासाठी जर्मनी डान्झिग व पोलंडमधील अन्य शहरे जिंकून घेईल. हे पाहून पोलंड नेऑगस्ट २५रोजीयुनायटेड किंग्डमशी नव्याने मैत्री करार केला, पण त्याचा जर्मन बेतांवर काही प्रभाव पडला नाही.
जर्मनी व सोव्हिएत संघाचे पोलंडवर आक्रमण
सप्टेंबर १,१९३९रोजीजर्मनीने खोटीपोलिश हल्ल्याचीसबब सांगून पोलंडवर आक्रमण केले. युद्धोत्तर अहवालात कळून आले की पोलंडने जर्मन ठाण्यावरील तथाकथित हल्ला झालाच नव्हता.सप्टेंबर ३लाभारतासहयुनायटेड किंग्डम व फ्रान्सने जर्मनीविरुद्ध युद्ध पुकारले. काही दिवसातचकॅनडा,ऑस्ट्रेलियावन्यू झीलंडनेहीत्यांचा साथ देण्याचे जाहीर केले. फ्रान्सने जरी युद्ध जाहीर केले असले तरी त्यांची हालचाल संथ होती.सार प्रांतात नावापुरती चढाईकेल्यावर काही दिवसात तीसुद्धा सोडून दिली. युनायटेड किंग्डमला नौसेनेच्या कवायती करण्याशिवाय काही करणे शक्य नव्हते. इकडे जर्मनीने पोलिश सैन्याची वाताहत करीतसप्टेंबर ८रोजी पोलंडची राजधानीवॉर्सोपर्यंतधडक मारली.
सप्टेंबर १७लासोव्हिएत संघाने मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारात ठरवल्याप्रमाणे पोलंडवर पूर्वेकडून चाल केली. पोलिश सैन्याला आता दुसरी आघाडी उघडणे भाग पडले व त्यामुळे आधीच खिळखिळी झालेली बचावाची फळी कोलमडली. पराभव अटळ दिसताना पोलंडच्या राष्ट्राध्यक्ष व सरसेनापतीने दुसऱ्याच दिवशीरोमेनियातपळ काढला. वॉर्सोतील सैन्याने महिनाभर तग धरली पण ऑक्टोबर १ रोजी जर्मन सैन्य शहरात घुसले. ४-५ दिवस घराघरातून युद्ध करून ऑक्टोबर ६ला पोलिश सैन्याने हत्यारे खाली ठेवली. काही तुकड्या पळून शेजारील राष्ट्रांमध्ये गेल्या व तेथून त्यांनीभूमिगत सशस्त्र चळवळउभारली. या चळवळीने युद्धाच्या अखेरच्या दिवसांत दोस्त राष्ट्रांची मोठी मदत केली. जरी राजधानी व जवळजवळ संपूर्ण देशाचा पाडाव झाला तरी पोलंडने अधिकृतरीत्या जर्मनीकडे शरणागती पत्करली नाही.
खोटे युद्ध
पोलंडच्या पाडावानंतर१९३९ च्याहिवाळ्यात जर्मनीने आपली वाटचाल तात्पुरती थांबवली. परिस्थितीचा आढावा घेत त्यांनी आपली बचावफळी पक्की केली व पुढील हल्ल्यांची योजना आखणे चालू ठेवले. इकडे ब्रिटन व फ्रान्सने आपले बचावात्मक धोरण चालूच ठेवले.एप्रिल१९४०पर्यंत कोणीच काही मोठी हालचाल केली नाही. वृत्तपत्रांनी या कालावधीलाखोटे युद्धअथवासिट्झक्रीगअसे उपहासात्मक नाव दिले.
अटलांटिकची लढाई
पूर्व युरोपमध्येलढाई सुरू होताचउत्तर अटलांटिक समु्द्रातजर्मनयु-बोटींनीदोस्त राष्ट्रांच्या व्यापारी जहाजांविरुद्ध कारवाया सुरू केल्या. छुप्या पद्धतीने हल्ला करणाऱ्या या पाणबुड्यांची संख्या जास्त नसली तरी ही कसर त्यांनी त्यांची कुशलता, हिंमत व नशीबाने भरून काढली. ब्रिटिशक्रुझरएच.एम.एस. करेजसअशाच एका यु-बोटीला बळी पडली तर अजून एका यु-बोटीनेएच.एम.एस. रॉयल ओकयायुद्धनौकेलाबंदरातून बाहेर पडण्याची संधी न देताच जलसमाधी दिली. युद्धाच्या पहिल्या चार महिन्यात यु-बोटींनी ११० जहाजे बुडवली व व्यापारी जहाजवटीवर भीतीचे सावट पसरवले.
दक्षिण अटलांटिक समुद्रातजर्मनपॉकेट बॅटलशिपॲडमिरल ग्राफ स्पीनेनऊ ब्रिटिश व्यापारी नौका बुडवल्या. अखेरएच.एम.एस. अजॅक्स,एच.एम.एस. एक्झेटरवएच.एम.एन.झेड.एस. अकिलीसने तिलामॉॅंटेव्हिडियोजवळगाठले.प्लेट नदीच्या लढाईतग्राफ स्पीला पराभव अटळ दिसता तिच्या कप्तानहान्स लांग्सदोर्फयाने समुद्राकडे प्रयाण केले व पकडले जाण्यापेक्षा स्वतःच ग्राफ स्पीला जलसमाधी दिली.
दुसरे चीन-जपान युद्ध
पूर्वेतील युद्ध युरोपच्या आधीच दोन वर्षे सुरू झाले होते.जपानने१९३१मध्येमांचुरियाजिंकून तेथे तळ ठोकलेला होता.जुलै ७,१९३७रोजी जपानने मांचुरियाची हद्द ओलांडूनबिजींगवर(तेव्हाचे बिपींग) हल्ला चढवला. विद्युतवेगाने आगेकूच करीत जपानी सैन्यशांघायपर्यंतपोचले परंतु तेथे त्यांची प्रगती थांबली.डिसेंबर१९३७मध्येशांघाय पडले व लगेचच राजधानीचे शहरनानजिंग(तेव्हाचे नानकिंग) ही जपानने जिंकले. चीनी सरकारने नानजिंगहून पळ काढूनचॉॅंगकिंगयेथे कामचलाऊ राजधानी उभारली. नानजिंग जिंकल्यावर जपानी सैन्याने तेथील युद्धकैदी व नागरिकांवर अनन्वित अत्याचार केले (पहा -नानकिंगची कत्तल)व एका महिन्यात सुमारे ३,००,००० व्यक्तींची कत्तल केली.
दुसरे रशिया-जपान युद्ध
जपानवमंगोलियाच्यासरहद्दीवरखाल्का नदीआहे. मांचुरियातील जपानी राजवटीनुसार ही मांचुरिया-मंगोलियाच्यामधील हद्द होती. मंगोलियाच्या मते हद्द नदीपलीकडे ३० किमी पूर्वेस होती.मे ८,१९३९रोजी ७०० मोंगोल घोडेस्वार नदी पार करून पूर्वेस आले. ते पाहताच मांचुरियन सैन्याने त्यांच्यावर हल्ला केला. काही दिवसातचसोव्हिएत संघानेमंगोलिया व जपानने मांचुरियाच्या सैन्याच्या मदतीला आपले सैन्य पाठवले व तुंबळ युद्धास सुरुवात झाली. सप्टेंबरपर्यंत चालू असलेल्या या युद्धात १८,००० जपानी तर ९,००० सोव्हिएत-मंगोल सैनिक मृत्यू पावले. येथे सुरू असलेले युद्ध थांबले नसते व एकाच वेळी येथ तसेचजर्मनीशीसुद्धालढायची पाळी आली तर सोव्हिएत संघाला दोन्ही आघाड्या संभाळणे कठीण गेले होते. सोव्हिएत संघानेमोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारावरसही करण्यामागे हेही एक कारण होते.
सोव्हिएत संघाचे बाल्टिक देशांवर आक्रमण
जर्मनीवसोव्हिएत संघातयुद्धाच्या आधी झालेल्यामोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारानुसारफिनलंडलासोव्हिएत संघाचे मांडलिक राष्ट्र ठरवण्यात आले होते. त्यानुसार सोव्हिएत संघानेनोव्हेंबर ३०,१९३९रोजी फिनलंडवर हल्ला केला. येथून सुरू झालेल्या युद्धालाहिवाळी युद्धम्हणतात. सोव्हिएत संघाने फिनिश सैन्याच्या चौपट सैनिक पाठवले तरीही त्यांची पुरेशी प्रगती झाली नाही. फिनिश बचावाची फळी भक्कम होती व त्यांनी पहिला हल्ला रोखून धरला. हळूहळूलाल सैन्यानेआपले हल्ले तिखट केले व फळी फोडण्यात यश मिळवले. फिनलंडने तहाची बोलणी सुरू केली वलेनिनग्राडलालागून असलेले व्यूहात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचे प्रदेश सोव्हिएत संघाला दिले. या अकारण सुरू केलेल्या युद्धाविरुद्ध जगातील इतर देशांनी विरोध दर्शविला वडिसेंबर १४लासोव्हिएत संघाचीलीग ऑफ नेशन्समधूनहकालपट्टी झाली. यामुळे सोव्हिएत संघाला जणू अधिक आगळीक करण्याची मुभाच मिळाली.जून१९४०मध्येत्यांनीलात्व्हिया,लिथुएनियाआणिएस्टोनियाचापाडाव केला व तेथील सत्ताधारी व्यक्तींनासैबेरियातीलगुलागमध्येपाठवून दिले. याशिवाय सोव्हिएत संघानेरोमेनियाकडूनबेसारेबियावउत्तर बुकोव्हिनाहे प्रांतही बळकावले.
जर्मनीचे डेन्मार्कवर व नॉर्वेवर आक्रमण
सोव्हिएत संघ व फिनलंडमधील हिवाळी युद्ध संपताना जर्मनीनेएप्रिल ९,१९४०लाएकाच वेळीडेन्मार्कवनॉर्वेवरऑपरेशन वेसेरुबंगया सांकेतिक नावाखाली मोहीम काढली. डेन्मार्कने लगेचच नांगी टाकली पण नॉर्वेने प्रतिकार केला.युनायटेड किंग्डमनेनॉर्वेवर चढाई करण्याचा बेत आखलेलाच होता. त्यांनी आपले सैनिक उत्तर नॉर्वेत उतरवले पण जूनपर्यंत जर्मन सैन्य वरचढ ठरले व दोस्त राष्ट्रांनी नॉर्वेतून काढता पाय घेतला. नॉर्वेच्या सैन्याने शरणागती पत्करली व जवळजवळ संपूर्ण नॉर्वे जर्मनीच्या ताब्यात आले. नॉर्वेचा राजा आपल्या कुटुंबियांसह लंडनला पळून गेला. नॉर्वेचा सागरी किनारा हातात आल्यावर जर्मनीने तेथे हवाई व नौसेनेचे तळ उभारले वआर्क्टिक समुद्रातूनहोणाऱ्या पुढील मोहीमेची तयारी सुरू केली.
जर्मनीचे फ्रान्सवर व 'खालच्या देशांवर' आक्रमण
लक्झेम्बर्ग,बेल्जियमवनेदरलँड्सहे समुद्रसपाटीपासून समतल व काही प्रदेशात समुद्राच्या पातळीच्याही खाली आहेत म्हणून त्यांनालो कन्ट्रीजअथवा खालचे देश असे म्हणतात.मे १०,१९४०रोजी जर्मनीने या तीनही देश व शिवाय फ्रान्सवर हल्ला केला. या घटनेनेखोटे युद्धसंपले वखरे युद्धपरत सुरू झाले. जर्मनीला रोखण्यासाठीब्रिटिश एक्स्पिडिशनरी फोर्सव फ्रेंच सैन्य उत्तर बेल्जियममध्ये घुसले. दक्षिणेत फ्रान्सनेमॅजिनो लाईनवरआपली बचावफळी तयार केलेली होती. तेथे जर्मन सैन्याला अडवून ठेवून उत्तरेत गनिमी काव्याने जर्मनीशी लढायचे असा त्यांचा बेत होता पण जर्मनीनेब्लिट्झक्रीगअथवाविद्युतवेगी युद्धाचाअत्युत्तम नमूना दाखवत फ्रेंच व ब्रिटिश सैन्याचा धुव्वा उडवला. इकडेलुफ्तवाफेनेनेदरलँड्सच्यारॉटरडॅमशहरावर बॉम्बफेक करून शहराचा विनाश केला.
हल्ल्याच्या पहिल्या टप्प्यातवेह्रमाख्टची (जर्मन सेना)पॅन्झरग्रुप फोन क्लाईस्टही तुकडी सुसाटआर्देन्नेसपार करून गेली. दोस्त राष्ट्रांचा अंदाज होता की दाट जंगल असलेला हा प्रदेश यांत्रिकी व रणगाड्यांना पार करणे अशक्य होते. हा अंदाज चुकीचा ठरवत जर्मन सैन्यानेसेदानयेथे येऊन धडकले. सेदानचे रक्षण करणारे सैन्यदल हे फ्रेंच सैन्याचे नेहमीचे सैनिक नव्हते. येथे हल्ला होण्याची शक्यता कमी असल्याकारणाने येथे कुमक जास्त नव्हती. वेह्रमाख्टने सहजगत्या बचावाची फळी फोडली आणि पश्चिमेकडे आगेकूच करीत थेटइंग्लिश चॅनेलपर्यंत जाऊन पोचले. जर्मन सैन्याच्या दुसरे सैन्याने बेल्जियम, लक्झेम्बर्ग व नेदरलँड्सचा सहजगत्या पाडाव केला. आता दोस्तराष्ट्रांचे सैन्य दुभागले गेले व उत्तर फ्रान्स व खालच्या देशातले सैनिक जर्मन सैन्याच्या कचाट्यात सापडले. त्यांच्या समोर आता आत्मसमर्पण करणे किंवा पळ काढणे हेच पर्याय होते.ऑपरेशन डायनॅमोया मोहिमेअंतर्गत ३,३८,००० दोस्त सैनिकांनाडंकर्कहूनउचलण्यात आले. युद्धनौका, होड्या, व मिळेल त्या तरंगणाऱ्या वाहनांतून या सैनिकांनीइंग्लंडगाठले.
जून १०लाइटलीजर्मनीच्या बाजूने युद्धात उतरले व फ्रान्सच्या दक्षिणेकडून त्यांनी हल्ला केला. जर्मन सैन्याने फ्रान्समध्ये अनिर्बंध कूच सुरू ठेवली व जवळजवळ सगळे फ्रान्स आपल्या टाचेखाली आणले.जून २२,१९४०रोजी फ्रान्सने शस्त्रसंधीची याचना केली व शरणागती पत्करली. जर्मन सैन्यानेपॅरिसमध्येतळ ठोकला व आग्नेय फ्रान्समध्येविची फ्रान्सहे नावापुरते स्वतंत्र परंतु खरेतर जर्मनधार्जिणे सरकार बसवले. अशाप्रकारेबॅटल ऑफ फ्रान्सही एकतर्फी लढाई जर्मनीने जिंकून युरोपमध्ये आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले.
बॅटल ऑफ ब्रिटन
फ्रान्सवरची मोहीम विजयी होत असताना जर्मनीने युनायटेड किंग्डमवरऑपरेशन सी लायनया नावाच्या मोहिमेची आखणी सुरू केली. ब्रिटिश सैन्याने डंकर्कहून पळ काढताना बरीचशी हत्यारे, जड तोफा व रसद तेथेच टाकून दिली होती व त्यामुळे ब्रिटिश सैन्याची स्थिती अगदी केविलवाणी झाली होती. असे असता जर एक घणाघाती घाव घातला तर युनायटेड किंग्डमने गुडघे टेकले असते. पण ब्रिटनवर हल्ला करायचा तर त्यासाठी समुद्र पार करावा लागणार होता किंवा आरमारी वेढा घालावा लागला असता.रॉयल नेव्हीशीटक्कर देणे जर्मन आरमाराला शक्य नव्हते पण काही करून ब्रिटीिद्वीपांवर सैन्य उतरवता आले व त्याला हवेतून आधार देता आला तर विजय निश्चित होता. त्यासाठी आधी रॉयल एर फोर्सचा समाचार घेणे आवश्यक होते.लुफ्तवाफेवरॉयल एर फोर्सच्याया लढाईलाबॅटल ऑफ ब्रिटनम्हणतात. लुफ्तवाफेने सुरुवात केली ती रॉयल एर फोर्सच्या विमानतळ वरडारचावेध घेऊन. मोडक्यातोडक्या धावपट्ट्यांवरूनसुद्धा उड्डाणे भरून आर.ए.एफ.च्या वैमानिकांनी त्यांचा प्रतिकार सुरू केला व धाव घेतली थेटबर्लिनकडे. राजधानी बर्लिनवरील झालेल्या बॉम्बफेकीमुळेॲडॉल्फ हिटलरचासंताप झाला व त्यानेलंडनशहरावर हल्ले सुरू करण्याचे आदेश दिले.द ब्लिट्झनावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या हल्ल्यांमध्ये लंडनचे अतोनात नुकसान झाले. आर.ए.एफ.ने आपल्यास्पिटफायरवहरिकेनविमानांनी कसेबसे का होईना हे हल्ले परतवून लावले व लुफ्तवाफेला हवेत वर्चस्व मिळू दिले नाही. इकडे समुद्रात रॉयल नेव्हीने जर्मन आरमाराला रोखून धरले व इंग्लंडवर चढाई करण्याचा हिटलरचा मनसुबा धुळीत मिळाला. आता युनायटेड किंग्डमचा नाद सोडून हिटलरने आपली नजर पूर्वेकडे वळवली.
इटलीचे ग्रीसवर आक्रमण
युद्धापूर्वीचइटलीनेआल्बेनियावरचढाई केलेली होती.ऑक्टोबर २८,१९४०रोजी तेथून त्यांनीग्रीसवरहल्ला केला. ग्रीक सैन्याने तिखट उत्तर दिले व पुढील दोन महिन्यात इटलीलाच मागे रेटत अल्बेनियाचा एक चतुर्थांश भाग काबीज केला.रॉयल नेव्हीनेग्रीसच्या मदतीला येऊन इटलीच्या आरमाराविरुद्ध कारवाया सुरू केल्या. या धामधुमीत इटलीचे ५,३०,००० सैनिक अडकून पडले व त्यांची प्रगती खुंटली.
दुसरे चीन-जपान युद्ध
१९४० च्यासुमारास येथील युद्ध थंडावले होते. इतस्ततः हल्ल्यात कोणत्याच बाजूला निर्णायक विजय मिळत नव्हता.अमेरिकाजरी अधिकृतरीत्या तटस्थ असले तरीचीनलात्यांची भरघोस आर्थिक मदत होती, शिवाय चिनी वायुदलाच्या मदतीला काहीअमेरिकन वैमानिकहीपाठविण्यात आले होते.
आग्नेय आशियातील युद्ध
जुलै१९४०मध्येफ्रेंच इंडो-चायनामध्येआपल्याला लष्करी तळ उभारण्यासाठी जागा पाहिजे असल्याचे जपानने सूतोवाच केले.फ्रान्सव इतर पाश्चिमात्य देशांनी अर्थातच ही मागणी धुडकावून लावली.अमेरिकेने१९११ च्या जपान-अमेरिका व्यापारी करारातूनअंग काढून घेतल्याचे जाहीर केले व जपानला युद्धसामग्री निर्यात करण्यावर बंदी घातली. जपाननेसप्टेंबर २२रोजी जपानी सैन्याने उत्तर फ्रेंच इंडो-चायना वर चाल केली.
फ्रेंच आरमारानेनांगी टाकल्यावर भूमध्य समुद्रातील वर्चस्वासाठीरॉयल नेव्हीवइटलीच्या आरमारातचढाओढ सुरू झाली. रॉयल नेव्हीने आपल्याजिब्राल्टर,माल्टावइजिप्तच्याअलेक्झांड्रिया, इजिप्तबंदरातील तळांवरून कारवाया सुरू ठेवल्या. ऑगस्टमध्ये इटालियन सैन्यानेब्रिटिश सोमालीलॅंडजिंकले व पुढील महिन्यातलिबियामधूनइजिप्तमधील ब्रिटिश सैन्यावर हल्ला केला. इटलीचा बेत होतासुएझ कालवाजिंकायचा. असे झाल्यावरभारतव इंग्लंडमधील नौकानयन बंद पडले असता व इंग्लंडला मिळणारी रसद व पैसा कमी होऊन युद्धातील जोर कमी झाला असता. या हल्ल्याला ब्रिटिश,ऑस्ट्रेलियनव भारतीय फौजांनीऑपरेशन कंपासया मोहीमेत प्रत्युत्तर दिले व कालवा ब्रिटिश हातातच ठेवला. जर्मनीने आपलीआफ्रिका कॉर्प्सनावाने नंतर ख्यातनाम झालेली रणगाड्यांची सेनाजनरल इर्विन रोमेलच्यानेतृत्वाखाली लिब्यात उतरवली.
लेंड लीझ
फ्रान्समध्येप्रयत्नांची शर्थ करतानायुनायटेड किंग्डमचेलश्करी बळ रोडावले होते.भारतव इतर वसाहतींतून अमाप संपत्ती ओढूनसुद्धा राष्ट्र आता भिकेला लागण्याची चिह्ने होती. अशा परिस्थितीतअमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षफ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्टनेअमेरिकन काँग्रेसलापटवून दिले कीअमेरिकेनेजर ब्रिटिश साम्राज्याला मदत नाही केली तर युद्ध अमेरिकेच्या दाराशी येण्यास वेळ लागणार नाही. कॉॅंग्रेसने युद्धात उतरण्यास नकार दिला परंतु युनायटेड किंग्डम व ३७ इतर दोस्त राष्ट्रांना ५,००,००,००,००० (पाच अब्ज) अमेरिकन डॉलरचे युद्धसाहित्य व इतर रसद पुरवण्याचे मान्य केले. यातील ३,४०,००,००,००० डॉलर हे युनायटेड किंग्डमसाठी राखीव होते. अमेरिकन कॉॅंग्रेसचा हा ठरावलेंड लीझनावाने ओळखण्यात येतो. कॅनडाने देखिल ४,७०,००,००,००० (चार अब्ज सत्तर कोटी) अमेरिकन डॉलरचे साहित्य युनायटेड किंग्डमला पाठवले.
जर्मनीचे ग्रीसवर, क्रीटवर व युगोस्लाव्हियावर आक्रमण
मार्च २८लारॉयल नेव्हीनेइटालियन आरमाराशीभूमध्य समुद्रातकेप माटापानजवळझुंज घेतली. जवळजवळ एकतर्फी झालेल्या या लढाईत इटालियन आरमाराने तीनविनाशिकाव पाचक्रुझरगमावल्या. रॉयल नेव्हीची दोन विमाने खर्ची पडली. पांगळ्या झालेल्या इटालियन आरमाराची ग्रीसमध्ये समुद्रमार्गे सैनिक पोचवण्याची कुवत कमी झाली.एप्रिल ६,१९४१रोजीजर्मनी,इटली,हंगेरीवबल्गेरियाच्यासैन्यांनीयुगोस्लाव्हियावरचढाई केली. नाममात्र प्रतिकार मोडून काढत हे आक्रमक १० दिवसांत राजधानीपर्यंत पोचले व शरण आलेल्या युगोस्लाव्हियात त्यांनी अक्ष-धार्जिणे सरकार बसवले. जरी युगोस्लाव्ह सैन्याने लढा दिला नसला तरी तेथील नागरिकांनी दोन भूमिगत सशस्त्र चळवळी उभारल्या. या दोन्हींनी अक्ष राष्ट्रांबरोबर एकमेकांवरही हल्ले सुरू ठेवले. याच दिवशी (एप्रिल ६) जर्मनीने बल्गेरियातूनग्रीसवरहल्ला केला. इटलीला प्रखर लढा देणाऱ्या ग्रीक सैन्याची कुवत जर्मनीच्या अफाट सैन्यापुढे कमी पडली व त्यांनी माघार घेतली.एप्रिल २७लाअथेन्सचापाडाव होण्यापूर्वीयुनायटेड किंग्डमने५०,००० ग्रीक सैनिकांना उचलले. जरी ग्रीस पडले असले तरी जर्मनीचे सैन्य बरेच दक्षिणेला आले होते. परत आपल्या आघाडीवर जाण्यात त्यांचे जवळजवळ ६ आठवडे खर्ची पडले. याची जर्मनीला पुढे मोठी किंमत मोजावी लागणार होती.
मे २०,१९४१रोजी जर्मनीने आपल्या७वी फ्लायगर डिव्हिजनव५ माउंटन डिव्हिजनया युद्धकुशल तुकड्याक्रीटमध्येउतरवल्या. ग्रीसमधून पराभूत होऊन आलेल्या ११,००० ग्रीक सैनिकांनी व २८,००० स्थानिक अर्धसैनिक दलांनी त्यांचा प्रतिकार केला. बेटावरील तीन विमानतळांवर लक्ष केंद्रित केलेल्या जर्मन सैन्याचे पहिल्या दिवशी अतोनात नुकसान झाले पणमालेमे विमानतळकाबीज करण्यात त्यांना यश मिळाले. त्यानंतर त्यांनी विमानाद्वारे अधिक कुमक मागवली व लवकरच ग्रीक सैन्याचा बीमोड केला. जरी जर्मनीने ही लढाई जिंकली असली तरी ग्रीक सैन्याने हवाईहल्ल्यांविरुद्ध दाखवलेल्या शौर्यामुळे हिटलरने हवाई हल्ले करणे बंद केले.
जर्मनीचे सोव्हिएत संघावर आक्रमण
जर्मनी व सोव्हिएत संघानेऑगस्ट१९३९मध्येमोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारकेला व त्यानंतर एकमेकांना युद्धात सहकार्य केले. तेव्हापासून १९४१ च्या मध्यापर्यंत सोव्हिएत संघाने जर्मनीला युद्धसाहित्य, रसद, इ. साहाय्य केले.जून २२,१९४१लाजर्मनी सोव्हिएत संघावर उलटला. या दिवशीऑपरेशन बार्बारोसाही आधुनिक इतिहासातील मनुष्यबळाच्या बाबतीत सगळ्यात मोठी मोहीम सुरू झाली. जर्मनीने तीन सैन्यसमूह, अंदाजे ४०,००,००० सैनिक सोव्हिएत संघात घुसवले.लाल सैन्यालाया व्यूहात्मक धक्क्यातून सावरायची संधी न देता ही टोळधाड रशियात विद्युतवेगाने शिरली. रशियन सैन्याच्या तुकड्यांना वेढा घालायचा व त्याचा घेरा आवळत आवळत शत्रूला नामशेष करायचे हा जर्मन सैन्याचा या लढायांमधील खाक्या होता. लाल सैन्याचे संपूर्ण पश्चिम सैन्य याप्रकारे नेस्तनाबूद झाले. अक्ष राष्ट्रांचे लक्ष विचलित करायला सोव्हिएत संघानेजून २५लाफिनलंडवरपरत हल्ला केला व दुसरी आघाडी उघडली. असे असूनसुद्धा जर्मनीला समोरासमोर टक्कर देता येत नाही हे पाहून सोव्हिएत सैन्याने दग्धभू(स्कॉर्च्ड अर्थ) व्यूह अंगिकारला. जर्मन सैन्य जेथे चढाई करणे अपेक्षित होते त्या भागातील कारखाने व इतर व्यवसाय होते तसे मोडले व भराभरयुरल पर्वतांच्यापलीकडे नेउन जशीच्या तशी परत उभे केले. शेतातील उभी पिके जाळली, अन्नभांडार नष्ट केले व पूर्वेकडे माघार घेतली.नोव्हेंबर१९४१ च्यासुमारास जर्मन सेनालेनिनग्राड,मॉस्कोवरोस्तोव्हच्यावेशीवर येऊन ठेपली. आता अतिकठीण असा रशियन हिवाळा सुरू झाला व पाच महिने अव्याहत चाललेली जर्मन आगेकूच ठप्प झाली. जर्मन सेनाधिकाऱ्यांचा अंदाज होता की रशियातील थंडी सुरू व्हायच्या आतच जर्मनब्लिट्झक्रीगपुढेरशिया गुडघे टेकेल व हिवाळ्यात युद्ध करायची गरजच उरणार नाही.ग्रीसमध्येघालवलेले ६ आठवडे आता त्यांच्या अंगाशी येणार होते. जर्मन सेनेला स्थानिक रसद मिळणे दुरापास्तच होते. त्यांनापोलंडव जर्मनीतून युद्धसाहित्य, यंत्रसामग्री व अन्न-धान्यदेखील मागवावे लागत होते. कडाक्याच्या थंडीत हे सगळे आघाडीवर पोचायला अनेक आठवडे लागत होते व जर्मन सैन्याची कुचंबणा व काही ठिकाणी तर उपासमारदेखील होऊ लागली.
इकडे या थंडीची सवय असलेल्या लाल सैन्याने आपली लश्करभरती चालूच ठेवली होती. जर्मन सैन्य मॉस्कोपासून हाकेच्या अंतरावर आले असता सोव्हिएत सैन्याने प्रतिहल्ले सुरू केले. आपली राजधानीच इरेला पडलेली पाहून त्यांनी केलेल्या या कडव्या हल्ल्यांनी आधीच अगतिक झालेले जर्मन सैन्य मागे हटले. सोव्हिएत रेटा इतका जबरदस्त होता की अक्ष सैन्याने काही दिवसातच १५०-२५० कि.मी. पीछेहाट केली. दुसऱ्या महायुद्धातील अक्ष राष्ट्रांची ही पहिली माघार होय.
अटलांटिकचे युद्ध
मे ९,१९४१रोजी रॉयल नेव्हीचीविनाशिकाएच.एम.एस. बुलडॉगनेएक जर्मनयू-बोटपकडली व त्यातून संपूर्णावस्थेत असलेलेएनिग्मा यंत्रजप्त केले. जर्मनीचे कूटसंदेश समजण्यासाठी हे यंत्र अतिमहत्त्वाचे होते.मे २४रोजी जर्मनयुद्धनौका बिस्मार्कयुद्धात उतरली.डेन्मार्कच्या अखातातील लढाईतबिस्मार्कने रॉयल नेव्हीचा मानदंड असलेलीबॅटलक्रुझरएच.एम.एस. हूडलाजलसमाधी दिली. चिडलेल्या रॉयल नेव्हीने बिस्मार्कचा शोध घेण्यासाठी युद्धनौकांचा तांडा सोडला. तीन दिवस सतत चाललेल्या या शोधाच्या अंती बिस्मार्क सापडली. हा लपाछपीचा खेळ २,७०० कि.मी. चालला. यात ब्रिटिश आरमाराच्या आठ युद्धनौका, दोन विमानवाहू नौका, अकरा क्रुझर, एकवीस विनाशिका व सहा पाणबुड्यांनी भाग घेतला होता.एच.एम.एस. आर्क रॉयलया विमानवाहू नौकेवरील विमानांनी बिस्मार्कवरटॉरपेडोनेहल्ला केला. हल्ल्याने नुकसान फारसे झाले नाही पण बिस्मार्कचे सुकाणू अडकून बसले. दिशाहीन झालेल्या बिस्मार्कला मग इतर युद्धनौकांनी गाठले व बुडवले.
अमेरिकेचे युद्धात पदार्पण
हिटलरच्या सोव्हिएत संघावरील आक्रमणाचीजपानलापूर्वकल्पना नव्हती. सोव्हिएत संघाला याची कुणकुण होती व एकाचवेळी दोन्हीकडून हल्ला होण्याचे टाळण्यासाठी सोव्हिएत संघाने जपानशी मैत्री करण्याचे ठरवले.एप्रिल १३,१९४१रोजीसोव्हिएत-जपान तटस्थता करारकरण्यात आला. यात सोव्हिएत संघाला पूर्वेकडून हल्ला न होण्याचे आश्वासन होते तर जपानला खात्री मिळाली की पश्चिमेकडून त्यांच्यावर हल्ला होणार नाही. जपानला आता आशिया-प्रशांत महासागरामधील युद्धावर लक्ष केंद्रित करायला मोकळीक मिळाली.
१९४१ च्याग्रीष्मातअमेरिका,युनायटेड किंग्डमवनेदरलँड्सनेजपानला खनिजतेल विकण्यावर निर्बंध घातले. याने जपानची युद्ध चालू ठेवण्याची कुवत धोक्यात आली. जपानने होत्या त्या रसदीनिशीचीनमधीलआगेकूच चालूच ठेवली. जपानचा बेत होता अमेरिकेवर अचानक धाड टाकून त्यांच्या आरमाराला निकामी करायचे व त्याच वेळीडच ईस्ट ईंडीझमध्येघुसून तेथील तेलसाठे बळकावायचा. त्यानुसारडिसेंबर ७,१९४१रोजी जपानी आरमाराने अमेरिकेच्याहवाईप्रांतातीलपर्ल हार्बरयेथील आरमारी तळावर प्रचंड शक्तीनिशी हल्ला केला. या धाडीत अमेरिकेच्या आरमाराचे प्रचंड नुकसान झाले. सहा युद्धनौका बुडाल्या, दोन निकामी झाल्या व इतर अनेक नौकांचा विनाश झाला. या शिवाय नौका-दुरूस्ती केंद्र, रसद साठा व इतर अनेक व्यवसाय विनाश पावले. शेकडो सैनिक व नागरिक मृत्युमुखी पडले. अमेरिकेच्या सुदैवाने जपानी धाडीचे मुख्य लक्ष्य असलेल्या चार विमानवाहू नौका त्या वेळी कवायतींसाठी बाहेर पडलेल्या होत्या त्या वाचल्या व तळावरील इंधनसाठ्यालाही धक्का पोचला नाही. दुसऱ्या दिवशी अमेरिकेने जपानविरुद्ध युद्ध पुकारले. या हल्ल्यामुळे आत्तापर्यंत तटस्थ असलेले अमेरिकन जनमत पूर्णतः बदलले व या हल्ल्याचा वचपा काढण्याची मागणी होऊ लागली.
अमेरिकेने जपानविरुद्ध युद्ध पुकारताचजर्मनीनेडिसेंबर ११लाअमेरिकेविरुद्ध युद्ध पुकारले.ॲडॉल्फ हिटलरचाअंदाज होता की याने जर्मनीला जपानची सहानुभूती मिळेल व जपानकडून जर्मनीच्या सोव्हिएत संघावरील आक्रमणाला पाठिंबा मिळेल. परंतु जपान आपल्यासोव्हिएत संघाला दिलेल्या शब्दालाजागले व त्यांच्याविरुद्ध युद्धात भाग नाही घेतला. उलट, जर्मनीच्या या कृतीमुळे अमेरिकेतीलयुरोपमधल्यायुद्धात भाग घेण्याविरुद्धचा उरलासुरला विरोधदेखील मावळला व युद्ध आता खरोखरचे जागतिक युद्ध झाले.
जपानची आगेकूच
त्याचवेळीडिसेंबर ८रोजी (म्हणजे अमेरिकेतील डिसेंबर ७लाच) जपाननेहॉंग कॉंगवरहल्ला केला व त्यानंतर लगेचचमलाया,फिलिपाईन्स,बॉर्नियोवबर्मावरहीहल्ला केला. येथे त्यांनाभारतीय, ब्रिटिश,ऑस्ट्रेलियन,केनेडीयन,अमेरिकनवन्यू झीलंडच्यासैन्याने कडवा प्रतिकार केला परंतु हे सगळे प्रदेश जपानने काही महिन्यातच काबीज केले.सिंगापूरबळकावताना जपानने हजारो ब्रिटिश व भारतीय सैनिकांना युद्धबंदी बनवले.
चीनने अखेर जपानविरुद्ध अधिकृतरीत्या युद्ध पुकारले. जपाननेप्रशांत महासागरातीलरॉयल नेव्हीच्या तांड्यावर हल्ला चढवूनएच.एम.एस. प्रिन्स ऑफ वेल्स,एच.एम.एस. रिपल्सया युद्धनौका व त्यासोबत ८४० खलाश्यांना यमसदनी धाडले. याचा युनायटेड किंग्डमला मोठाच धक्का बसला.
७ डिसेंबर,इ.स. १९४१रोजीजपानानेअमेरिकेच्यापर्ल हार्बर,हवाईयेथील नाविक तळावरआकस्मिक हल्लाचढवला. अमेरिकेच्या पॅसिफिक नौदलाने जपानाच्या आग्नेय आशियातील साम्राज्यविस्तारासाठी ब्रिटन, नेदरलँड्स् आणि अमेरिकेच्या ताब्यातील प्रांतांविरुद्ध आखण्यात आलेल्या लष्करी कारवायांत अडथळा आणू नये, म्हणूनशाही जपानी नौदलाने७ डिसेंबर, इ.स. १९४१ च्या सकाळी (जपानी प्रमाणवेळेनुसार८ डिसेंबर,इ.स. १९४१) हा हल्ला केला.
३५३ जपानी लढाऊ विमाने, बॉंब आणि टॉर्पेडो विमाने यांचा वापर करून तळावर हल्ला केला. अमेरिकन नौदलाच्या आठही लढाऊ जहाजांचे प्रचंड नुकसान झाले. त्यांपैकी चार जहाजे बुडाली. या आठपैकी सहा जहाजे पुन्हा मिळवून्, दुरुस्त करून त्यांचा वापर पुढे युद्धात करण्यात आला. जपानी नौदलाने तीन क्रूझर, तीन विनाशिका, एक विमानविरोधी प्रशिक्षण नौका आणि एक सुरूंगनौका यांचेही नुकसान केले. अमेरिकेची १८८ विमाने नष्ट झाली, २,४०२ अमेरिकन लोक मृत्युमुखी पडले, १,२८२ अमेरिकन लोक जखमी झाले. वीजकेंद्र, गोदी, इंधन व टॉर्पेडो साठवण्याची गोदामे तसेच, पाणबुडीचे धक्के आणि मुख्यालय (जे हेरखात्याचे केंद्र होते) यांवर हल्ला केला गेला नाही. अमेरिकेच्या तुलनेत जपानाचे कमी नुकसान झाले: २९ विमाने आणि ५ लहान पाणबुड्या नष्ट झाल्या, ६५ सैनिक कामी आले वा जखमी झाले व केवळ् एक जपानी सैनिक पकडला गेला.
ह्या अनपेक्षित हल्ल्याने अमेरिकन जनतेला प्रचंड धक्का बसला व त्याने अमेरिकेला दुसऱ्या महायुद्धात उतरण्यास भाग पाडले.८ डिसेंबर,इ.स. १९४१रोजी अमेरिकेने अधिकृतरीत्या जपानाविरुद्ध युद्ध पुकारले व ती ब्रिटनाच्या बाजूने युद्धात उतरली. यापुढील अमेरिकन कारवायांमुळेजर्मनीवइटलीयांनी११ डिसेंबर,इ.स. १९४१रोजी अमेरिकेविरुद्ध युद्ध पुकारले. त्याला अमेरिकेने तसेच प्रत्युत्तर दिले.
या आकस्मिक जपानी हल्ल्यामागे बराच पूर्वेतिहास होता, परंतु, सामोपचाराने बोलणी चालू असताना, कुठलीली पूर्वसूचना न देता झालेल्या ह्या हल्ल्यामुळे तत्कालीन अमेरिकन साष्ट्रपतीफ्रॅंकलिन डी. रूझवेल्टयांनी ७ डिसेंबर, १९४१ या दिवसाबद्दल 'अ डेट विच विल लिव्ह इन इन्फेमी' (बदनाम, असंतोषजनक दिवस)  असे उद्गार काढले आहेत.
उत्तर आफ्रिका व मध्यपूर्व
उत्तर आफ्रिकेत उतरलेल्याफील्ड मार्शल रोमेलच्यासैन्याने पूर्वेकडे आगेकूच चालू ठेवली वटोब्रुक या बंदराला वेढाघातला.टोब्रुकसोडवायचे दोस्त राष्ट्रांचे दोन प्रयत्न निष्फळ झाले शेवटीऑपरेशन क्रुसेडरया मोहीमेंतर्गत मोठ्या सैन्यानिशी हल्ल्याला उत्तर दिल्यावर रोमेलने टोब्रुकचा वेढा उठवला वा इतरत्र प्रयाण केले.एप्रिल-मे१९४१मध्येयुनायटेड किंग्डमनेइराकवरहल्ला करून इराक परत जिंकून घेतले.जूनमध्येदोस्त सैन्यानेसीरियावलेबेनॉनजिंकले. तटस्थ राहिलेल्याइराणवरसोव्हिएत संघाने व ब्रिटनने हल्ला केला व तेथील तेलसाठा बळकावला. इराणमधील तेलवाहिन्यांतून सोव्हिएत संघाला खनिज तेलाचा मुबलक पुरवठा सुरू झाला.
मध्य व पश्चिम युरोप
मे१९४२मध्येचेकोस्लोव्हेकियातील भूमिगत सशस्त्र चळवळीच्या सद्स्यांनी 'शेवटच्या उपायाचा' योजकराइनहार्ड हेड्रिखयाचा खून केला. याचा वचपा काढण्यासाठी हिटलरनेचेकोस्लोव्हेकियामधीललिडाईसहे गाव बेचिराख केले.ऑगस्टमध्येकेनेडीयनसैनिकांनीऑपरेशन ज्युबिलीनावाखालीफ्रान्सच्यादियेपेगावाजवळ धाड घातली. ही मोहीम सपशेल फसली व अनेक सैनिक मृत्युमुखी पडले वा युद्धबंदी झाले पण यातून दोस्त सेनापतींनी धडे घेतले वऑपरेशन टॉर्चवऑपरेशन ओव्हरलॉर्डच्यावेळीते गिरवले.
शिशिरामधील व वसंतातील सोव्हिएत हल्ले
उत्तर युरोपमध्येलाल सैन्यानेजानेवारी ९तेफेब्रुवारी ६च्यादरम्यानटोरोपेट्स-खोल्म मोहीमउघडुनअँड्रियापोलवदेम्यान्स्कजवळजर्मन तुकड्यांना हरवले. याशिवायखोल्म,वेलिझववेलिकी लुकीच्याआसपास जर्मन सैन्याला थोपवण्यात त्यांना यश मिळाले. दक्षिणेतमेमहिन्यात सोव्हिएत सैन्यानेजर्मनीच्या सहाव्या सैन्याविरुद्धआघाडी उघडली.खार्कोव्हजवळ१७ दिवस चाललेल्या लढाईत २,००,०००पेक्षा जास्त लाल सैनिक मृत्यू पावले.
ग्रीष्मातील अक्ष हल्ले
जून २८लाअक्ष राष्ट्रांनीऑपरेशन ब्लूही मोहीम सुरू केली. जर्मन सैन्य आग्नेयेलाडॉन नदीपासूनव्होल्गा नदीपर्यंतकॉकेसस पर्वतांच्यादिशेने कूच करू लागली.सैन्यसमूह बीस्टालिनग्राडशहर जिंकायच्या अपेक्षेने निघाला. स्टालिनग्राड जिंकून जर्मन सैन्याची डावी आघाडी सुरक्षित होताचसैन्यसमूह एदक्षिणेतील तेलसाठे जिंकून घेणार होता. ग्रीष्म संपता झालेल्या कॉकेससच्या लढाईत जर्मनीने हे तेलसाठे जिंकून घेतले.
स्टालिनग्राडमुख्य पान:स्टालिनग्राडचा वेढा
जर्मन सैन्यसमूह बीऑगस्ट २३,१९४२रोजीस्टालिनग्राडच्याउत्तरेलाव्होल्गा नदीच्याकिनारी येऊन पोचला. यासुमारासलुफ्तवाफेनेकेलेल्या बॉम्बफेकीत गावाच्या मध्यावर असलेल्या लाकडी इमारती व कारखाने उद्ध्वस्त झाले. महिन्याभरात उरलेसुरले उद्योग-धंदेही नष्ट झाले व शहराच्या पिछाडीस असलेले पूल व रस्तेसुद्धा जर्मन तोफखान्याच्या पल्ल्यात आले. आता स्टालिनग्राडला रसद/कुमक मिळणेही मुश्किल झाले. जर्मन सैन्याने आता शहरात धाडी घालणे सुरू केले. सोव्हिएत सैनिकांनी व स्टालिनग्राडच्या नागरिकांनी त्यांचा चौकाचौकातून व घराघरातून सामना केला. अत्यंत भयानक अश्या हातोहात लढाया रोजच व्हायला लागल्या. हळूहळू रशियन हिवाळा जर्मन सैन्यालाही गारठू लागला पण लढाईची तीव्रता तितकीच राहिली. दमछाक व उपासमारीने दोन्हीकडील सैन्याला पछाडले. स्टालिनग्राडची स्थिती तर अगदीच केविलवाणी होती पण तरीही तेथील नागरिक जिद्दीने मुकाबला करीत राहिले. आताॲडॉल्फ हिटलरहीईरेला पेटला. काही केल्या स्टालिनग्राड जिंकायचेच असे हुकुम त्याने सोडले. जर्मन सेनापतींनी व्यूहात्मक माघार घेउन हिवाळ्यानंतर परत हल्ला करायचे सुचवले पण हिटलरने ते धुडकावून लावले. आता स्टालिनग्राडच्या लढाईत हिटलरबर्लिनमधूनस्वतः व्यूह रचू लागला.जनरल फोन पॉलसनेवैतागूननोव्हेंबरमध्येशहरावर निर्वाणीचा हल्ला चढवलाजर्मनीचे सहावे सैन्यस्टालिनग्राडमध्ये घुसले. त्यांनी शहराचा ९०% भाग काबीज केला. सोव्हिएत सैन्याने स्टालिनग्राडच्या बाहेर सैन्य गोळा करण्यास सुरुवात केलेली होती. जर्मन सैन्याचा मोठा भाग शहरात होता व तेथील हातोहात लढायां गुंतलेला होता. परिणामी त्यांच्या बाजू दुबळ्या पडल्या. ही संधी साधून सोव्हिएत सैन्यानेऑपरेशन युरेनसही मोहीम सुरू केली वनोव्हेंबर १९रोजी जर्मन सैन्याच्या दोन्ही बाजूने एल्गार केला. हा हल्ला परिणामकारक ठरला व जर्मन सैन्याचा प्रतिकार खचला. दोन्हीकडून आलेले सोव्हिएत सैन्य स्टालिनग्राडच्या नैर्ऋत्येलाकलाचशहराजवळ एकत्र झाले. परिणामी स्टालिनग्राडमध्ये घुसलेले सहावे जर्मन सैन्य आता चारही बाजूंनी वेढले गेले.
अडकलेल्या जर्मन सैन्याने हिटलरकडे वेढा फोडून बाहेर पडण्याची (त्यायोगे स्टालिनग्राड परत सोव्हिएत सैन्याला देण्याची) परवानगी मागितली पण ती नाकारली गेली. हिटलरने सहाव्या सैन्याला स्टालिनग्राडमध्येच थांबायचा हुकुम सोडला व बाहेरून सैन्य पाठवून वेढा फोडण्याचे आश्वासन दिले. त्यादरम्यान लुफ्तवाफेद्वारा रसद पुरवण्याचीही ग्वाही दिली. पण लुफ्तवाफेकडून होणारी मदत ही गरजेच्या एक षष्ठांशही नव्हती व लवकरच जर्मन सैन्याची गत महिन्याभरापूर्वीच्या स्टालिनग्राडच्या नागरिकांसारखीच झाली.लाल सैन्यालाहिटलरच्या व्यूहाचा अंदाज होताच. त्यांनीमॉस्कोजवळऑपरेशन मार्ससुरू केले वमध्य सैन्यसमूहाचीलांडगेतोड करण्यास सुरुवात केली. परिणामी जर्मनीला तेथून स्टालिनग्राडच्या मदतीला कुमक पाठवणे अशक्य झाले. मॉस्कोकडून कुमक येत नसल्याचे पाहूनदक्षिण सैन्यसमूहाच्यासेनापतीफोन मॅनस्टीननेडिसेंबरमध्येआपल्या सैन्यातून काही तुकड्या स्टालिनग्राडच्या मदतीला पाठवल्या पण स्टालिनग्राडपासून ५० कि.मी. अंतरावरील लढाईत त्यांचा पराभव झाला व त्यांनी माघार घेतली. स्टालिनग्राडमधील सहाव्या सैन्याची स्थिती दिवसेंदिवस बिकट होत चालली होती.
हिटलरला अजूनही स्टालिनग्राडमध्ये पराभव मान्य नव्हता. जानेवारीत त्याने जनरल पॉलसलाफील्डमार्शलपदीपदोन्नती दिली. जर्मनीच्या इतिहासात एकाही फील्डमार्शलने शत्रूसमोर शरणागती पत्करली नव्हती तसेच एकही फील्डमार्शल शत्रूच्या हाती जिवंत लागलेला नव्हता. फोन पॉलसच्या पदोन्नतीतून हिटलर जणू काही फोन पॉलस व सहाव्या सैन्याला संदेशच देत होता की त्यांनी शरणागती पत्करणे हिटलरला मंजूर नव्हते. अपेक्षित होते ते मरेपर्यंत लढणे व हरल्यास मरणे. परंतु फोन पॉलसला हे पटले नाही. आपल्या सैन्याची दयनीय अवस्था पाहून त्यानेफेब्रुवारी २रोजी सोव्हिएत सैन्यासमोर शरणागती पत्करली. असलेल्या सैनिकांपैकी २२ जनरलांसह फक्त ९१,००० सैनिकांना जिवंतपणी युद्धबंदी केले गेले. यांपैकीसुद्धा केवळ ५,००० युद्धाच्या अंतापर्यंत जिवंत राहिले.
अतिशय दारुण अशा या लढाईत दोन्ही पक्षांचे अपरिमित नुकसान झाले. दोन्हीकडचे मिळून २०,००,००० व्यक्ती मरण पावल्या. पैकी अक्ष राष्ट्रांचे ८,५०,००० सैनिक व उरलेले सोव्हिएत सैनिक व नागरिक होते. तोपर्यंतच्या जगाच्या इतिहासातील मृतांच्या आकड्याच्या दृष्टीने ही सगळ्या मोठी लढाई ठरली.
नैर्ऋत्य व मध्य प्रशांत महासागर
जपानविरुद्धयुद्धाची तयारी करीत असतानाअमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षफ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्टनेअमेरिकेत राहणाऱ्या जपानी, इटालियन व जर्मन वंशाच्या अमेरिकन नागरिकांना बंदिवासात धाडण्याचा हुकुम सोडला. युद्ध संपेपर्यंत हे लोक हलाखीच्या अवस्थेत तुरुंगसदृश जागेत राहिले. त्यादरम्यान त्यांची संपत्ती सरकार व इतर नागरिकांनी बळकावली.
एप्रिल१९४२मध्येअमेरिकेनेजपानवर पहिला हल्ला केला.टोक्योवरीलबॉम्बफेकीने नुकसान जास्त झाले नसले तरी अमेरिकन जनतेच्या अंगावर मूठभर मांस चढले व जपानने आपले काही सैन्य व आरमार स्वतःच्या किनाऱ्याजवळ परत बोलावले. मेमध्ये जपानी आरमारानेन्यू गिनीतीलपोर्ट मोरेस्बीशहरावर हल्ला केला. दोस्त राष्ट्रांच्या आरमारानेकॉरल समुद्राच्या लढाईतजपानला रोखले परंतु अमेरिकेचीयु.एस.एस. लेक्झिंग्टनही विमानवाहू नौका त्यात बळी पडली. कॉरल समुद्राची ही लढाई विमानवाहू नौकांची आमनेसामने झालेली पहिलीच लढाई होती. पुढच्या महिन्यात दोन्ही आरमारात पुन्हा टक्कर झाली तीमिडवेच्या लढाईत. तोपर्यंत अमेरिकेच्या तंत्रज्ञांनी जपानी कूटसंदेशलेखनपद्धती उकलली होती व त्यामुळे त्यांना जपानी बेतांची पूरेपूर माहिती होती. अमेरिकेच्या बॉम्बफेकी विमानांनी जपानच्या चार विमानवाहू नौका बुडवल्या व जपानी आरमाराचा कणा मोडला. इतिहासकारांच्या मते ही लढाई युद्धातील निर्णायक क्षणांपैकी होती. येथून जपानच्या अनिर्बंध सत्ताप्रसाराला खीळ बसली.
मेमध्येन्यू गिनीवर समुद्रीमार्गाने केलेले आक्रमण फसल्यावर जपानने जुलैमध्ये जमिनीवरून हल्ला केला. पोर्ट मोरेस्बीच्या पश्चिमेस जंगलात जमा होऊनकोकोडा पायवाटेवरूनजपानी सैन्याने हल्ला केला. त्यावेळी पोर्ट मोरेस्बीचा बचाव करण्याची जबाबदारीऑस्ट्रेलियन सैन्यावरहोती. ५,००० सैनिकांनी मिळेल त्या हत्यारांनिशी आपल्यापेक्षा बऱ्याच मोठ्या सैन्याचा यशस्वी प्रतिकार केला व जपानी सैन्याला मागे रेटले. यानंतर दोन्ही सैन्यांनी कुमक मागवली वसप्टेंबरमधीलमिल्ने बेच्या लढाईनंतरहीजानेवारी१९४३पर्यंतचकमकी होत राहिल्या पण दोस्त सैन्याने पोर्ट मोरेस्बी शत्रूच्या हाती पडू दिले नाही. जपानी सेनेचा जमिनीवरील युद्धात हा प्रथम पराभव होता.
ऑगस्ट ७लाअमेरिकेचे मरीन सैनिकग्वादालकॅनालच्या लढाईतउतरले.ग्वादालकॅनालबेटावर वर्चस्व मिळवण्यासाठी झालेली ही लढाई सहा महिने चालली. यादरम्यान आसपासच्या समुद्रात अनेक आरमारी लढाया झाल्या त्यातील काही म्हणजेसाव्हो बेटाची लढाई,केप एस्पेरान्सची लढाई,ग्वादालकॅनालची आरमारी लढाई,तासाफरोंगाची लढाई, इ.
चीन-जपान युद्ध
पर्ल हार्बरवरील हल्ल्यानंतर जपाननेचीनवरनव्याने हल्ला केला. यावेळी त्यांचा रोखचांग्शाशहर जिंकण्यावर होता. जपानने १,२०,००० सैनिकांसह केलेल्याहल्ल्यालाचीनने ३,००,००० सैनिकांनी प्रत्युत्तर दिले. दोन बाजूंनी चीनी सैन्याच्या कचाट्यात सापडलेल्या जपानने तेथून काढता पाय घेतला.
ईशान्य आफ्रिका
१९४२च्यासुरुवातीला दोस्त राष्ट्रांना आफ्रिकेतील काही सैन्य पूर्वेच्या आघाडीवर पाठवावे लागले. याच वेळीजनरल रोमेलनेलिब्यातीलबेंगाझीशहर काबीज केले. त्यानंतर त्यानेगझालाच्या लढाईतदोस्त सैन्याला हरवले वटोब्रुकजिंकून घेत दोस्त सैन्याची वाताहत केली. टोब्रुकला हजारो युद्धबंदी व मोठी रसद मिळवून रोमेलनेइजिप्तवरचढाई केली.
इजिप्तमध्येअल अलामेनची पहिली लढाईजुलै१९४२मध्येझाली. रोमेलने दोस्त सैन्याला मागे रेटतअलेक्झांड्रिया, इजिप्तवसुएझपर्यंतढकलले पण आता जर्मन सैन्याकडील इंधन व अन्नसाठाही संपत आलेला होता व कोपऱ्यात सापडलेल्या दोस्त सैन्याचा प्रतिकारही तिखट झाला होता. अल अलामेनच्याच जवळदुसरी लढाईझाली तीऑक्टोबर २३वनोव्हेंबर ३च्यादरम्यान.लेफ्टनंट जनरलबर्नार्ड मॉॅंटगोमरीच्यानेतृत्वाखालीब्रिटिश आठव्या सैन्यानेरोमेलला माघार घेण्यास भाग पाडले. रोमेलने आफ्रिका कोरसहट्युनिसियातमाघार घेतली
वायव्य आफ्रिका
दोस्त राष्ट्रांनीनोव्हेंबर ८,१९४२रोजीऑपरेशन टॉर्चनावाची मोहीम सुरू केली.कॅसाब्लांका,ओरानवअल्जीयर्समधूनसैनिक घुसवून उत्तर आफ्रिका जिंकण्याच्या बेताने उतरलेल्या या सैन्याला काही दिवसांनीबोनेयेथे उतरलेल्या सैनिकांची साथ मिळाली. हा सगळा जथा ट्युनिसियातील रोमेलच्या सैन्यावर चाल करून गेला. रस्त्यातविची फ्रान्सच्यासैन्याने नाममात्र प्रतिकार केला पण शत्रूची संख्या व कुवत पाहून लगेचच हत्यारे खाली ठेवली. यामुळे चिडलेल्याॲडॉल्फ हिटलरनेवीचि फ्रान्सवर हल्ला करून तेथील नाममात्र सरकारसुद्धा पदच्युत केले व लष्करी कायदा लावला. आता ट्यूनीशियातील जर्मन व इटालियन सैन्यअल्जीरियावलीबियाकडूनचाल करून येणाऱ्या दोस्त सैन्याच्या कचाट्यात सापडले.रोमेलनेही कोंडी फोडण्यासाठीकॅसरीन पासच्या लढाईतअमेरिकन सैन्याला धूळ चारली व अक्ष सैन्याचा एक भाग सोडवला. पण उरलेल्या अक्ष सैन्याने लवकरच पराभव पत्करला.
सोव्हिएत कारवाया
स्टालिनग्राडच्या विजयानंतरलाल सैन्यानेजर्मन सैन्याचा पाठपुरावा करण्यास सुरुवात केली. मुख्यत्वेडॉन नदीच्याआसपासच्या या कारवायात सोव्हिएत सैन्याला सुरुवातीस यश मिळाले पण लवकरच जर्मनीने नव्या दमाने त्यांचा प्रतिकार केला व एकामागोमाग लढाया जिंकल्या.खार्कोव्हशहर परत जर्मनीच्या हातात गेले.
सोव्हिएत सैन्याने वर्षअखेरखार्कोव्ह परत मिळवले. सोवयेत सैन्याची चढती कमान पाहूनॲडॉल्फ हिटलरनेआपल्या सैन्यालाड्नाइपर नदीपर्यंतमाघार घेण्याची परवानगी दिली.सप्टेंबरपर्यंतड्नाइपरच्या तीरावर बचावफळी तयार करण्यात आली पण लवकरच सोव्हिएत सैन्याने तेथून जवळच ड्नाइपर ओलांडली व एकामागोमाग शहरे काबीज करण्यास सुरुवात केली.झापोरोझ्येवड्नेप्रोपेट्रोव्ह्स्कनंतर लाल सैन्यानेयुक्रेनचीराजधानीक्यीव्हकडेमोर्चा वळवला.नोव्हेंबरमध्येक्यीव्हच्या दोन्ही बाजूंनी हल्ला करीत सोव्हिएत सैन्य शहरात दाखल झाले.डिसेंबर २४लाकोरोस्टेनजिंकून घेउन तेथून रेल्वेमार्गाच्या बाजूने चाल करीत सोव्हिएत व युक्रेनियन सैन्याने१९३९ च्यासोव्हिएत-पोलंडसीमेपर्यंत धडक मारली.
जर्मन कारवाया
१९४३चावसंतजर्मन आणि सोव्हिएत सैन्यांनी पुनर्बांधणीत घालवला. तयारी पूर्ण न झाल्यामुळे जर्मनीने आघाडी उघडणे लांबवले. अखेरजुलै ४च्यासुमारासवेह्रमाख्टनेदुसऱ्या महायुद्धातील आपले सगळ्यात मोठे दल जमा केले आणिकुर्स्कशहरावर चाल केली. याची कल्पना असलेल्या लाल सैन्याने येथे मातीचे कामचलाउ किल्ले उभारून त्याआडून प्रतिकार केला. जर्मनीने रशियन व्यूहरचनेतील पान उचलून कुर्स्कच्या उत्तर व दक्षिणेकडून एकदम चाल केली होती. त्यांचा बेत सोव्हिएत सैन्याच्या पिछाडीचा प्रदेश काबीज करूनस्टालिनग्राडप्रमाणेरशियाच्या ६० डिव्हिजन पकडण्याचा होता. उत्तरेकडून आलेल्या जर्मन सैन्याला फारशी प्रगती करता नाही आली पण दक्षिणेतून त्यांनी बरीच मजल मारली. वेढले जाण्याची शक्यता ओळखून सोव्हिएत सैन्याने आपली राखीव दलेसुद्धा आता युद्धात उतरवली. यावेळी झालेलीकुर्स्कची लढाईही रणगाड्यांची युद्धातील सगळ्यात मोठी लढाई ठरली.प्रोखोरोव्ह्काशहराजवळ झालेल्या या लढाईत दोन्ही बाजूंनी होतीनव्हती ती सगळी शक्ती पणाला लावली. जर्मनीचे सैन्य गेली चार वर्षे अव्याहत लढत होते व त्यांच्याकडे राखीव असे सैन्य नव्हतेच. उलटपक्षी रशियाने आपले ताज्या दमाचे राखीव सैन्य रणात उतरवले होते. याची परिणती लवकरच दिसून आली. जर्मन हल्लेखोरांचा धुव्वा उडवत सोव्हिएत सैन्याने त्यांना युद्धाच्या सुरुवातीपेक्षा मागे रेटले.
दोस्तांचे इटलीवर आक्रमण
ऑगस्ट१९४३मध्येरोमेलनेकॅथेरीन पासच्या लढाईतदोस्त सैन्याला गुंगारा दिला होता पणट्युनिसियातीलउरलेले अक्ष सैन्य फारसा प्रतिकार करू शकले नाही व २,५०,००० सैनिकांनी तेथे आत्मसमर्पण केले. यात इटलीच्या सैन्यदलातील बहुसंख्य सैनिक होते. दरम्यानजुलैमध्येदोस्त राष्ट्रांनीऑपरेशन हस्कीमोहीमेंतर्गतसिसिलीवरचढाई केली व महिन्याभरात बेट जिंकून घेतले. शत्रु दाराशी येऊन ठेपलेला बघताचइटलीतीलबेनितो मुसोलिनीचेसरकार गडगडले. राजाव्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसऱ्यानेमुसोलिनीला पदच्युत केले वग्रेट फाशिस्ट काउन्सिलच्यासंमतीने त्याला अटकही करवली.पीयेत्रो बॅदोग्लियोच्यानेतृत्वाखालील नवीन सरकारने युद्ध चालू ठेवण्याचे जाहीर केले पण एकीकडे दोस्त राष्ट्रांशी गुप्त वाटाघाटी सुरू केल्या. यात ठरल्याप्रमाणे दोस्तांनीसप्टेंबर ३रोजी इटलीवर चढाई केली. चार-पाच दिवस नाममात्र प्रतिकार करून इटलीने शरणागती पत्करली. राजा व त्याचे कुटुंब बॅदोग्लियोच्या सरकारसहरोमहूनदक्षिणेला पळून गेले. नेतृत्वहीन इटालियन सैन्याने तुरळक लढाया केल्या पण थोड्याच दिवसांत त्यांनीही शस्त्रे खाली ठेवली. हे पाहताच उत्तरेतून जर्मन सैन्य पुढे सरसावले व त्यांनी दोस्त सैन्याला रोमच्या दक्षिणेलागुस्ताव रेषेवरचार-पाच महिने रोखून धरले. जर्मनीने उत्तरेतसालोचे इटालियन समाजवादी प्रजासत्ताकया नावाखाली जर्मनधार्जिणे सरकार मुसोलिनीच्या हाती देऊन बसवले. याचवेळी जर्मनीनेयुगोस्लाव्हियातआपले सैनिकपाठवूनतेथील भूमिगत चळवळ चिरडण्याचा प्रयत्न केला.
अटलांटिकची लढाई
जर्मनीनेआपल्यायु-बोटींनीदोस्त राष्ट्रांच्या आरमाराला गेली चार वर्षे सळो की पळो केलेले होते. आता दोस्तांनी त्यांचे आरमारी व्यूह बदलले व यु-बोटींचा प्रतिकार करण्यास सुरुवात केली.१९४३मध्येयु-बोटींना नौकांचे दोन तांडे बुडवण्यात यश आले पण शत्रूने अनेक यु-बोटीही बुडवल्या. जर्मनीत नवीन यु-बोटी तयार होणे जवळजवळ थंडावलेच होते. आपली संख्या कमी होत असलेली पाहून यु-बोटींनी खुल्या समुद्रात हल्ले करण्याचे सोडले व किनाराऱ्याच्या जवळ राहून शिकार शोधणे पसंत केले.
यु-बोटींचा धोका कमी होताच दोस्त आरमारांनीआर्क्टिक समुद्रातूनरशियाकडेरसद धाडण्यास पुनः सुरुवात केली. यामुळे सोव्हिएत संघाचे पारडे जड होणार असे दिसताच जर्मन आरमाराने आपला मोर्चा तिकडे वळवला.नॉर्थ केपच्या लढाईतरॉयल नेव्हीच्याएच.एम.एस. ड्यूक ऑफ यॉर्क,एच.एम.एस. बेलफास्टव इतर काही विनाशिकांनी मिळून जर्मनीची शेवटचीबॅटल क्रुझरशार्नहॉर्स्टलाजलसमाधि दिली.
मध्य व नैर्ऋत्य प्रशांत महासागर
दोस्त सैन्यानेजानेवारी २लान्यू गिनीतीलबुनाशहर जिंकले वपोर्ट मोरेस्बीवरीलजपानी टांगती तलवार दूर केली.जानेवारी २२पर्यंत पुढे चाल करीत त्यांनी जपानी सैन्याचे पूर्व आणि पश्चिम न्यू गिनीमध्ये ये-जा करण्याचे मार्गही बंद केले. त्यामुळे दोन्हीकडच्या जपानी सैन्यांना हरवणे सोपे झाले.
अमेरिकन सैन्यानेफेब्रुवारी ९लाग्वादालकॅनालमुक्त केले वसोलोमन द्वीपांवरचढाई केली व वर्षअखेर तेही जिंकून घेतले.
चीन-जपान युद्ध
चीनच्याहुनानप्रांतातीलचांग्डेशहरावरजपाननेनोव्हेंबर २,१९४३रोजी १,००,००० सैनिकांसहहल्लाकेला. पुढील काही दिवसांत हे शहर जपान व चीनच्या हाती पडले पण अंती चीनने जपानी आक्रमकांना हुसकावून लावले व बाहेरून मदत मिळेपर्यंत शहर लढवले.स्टालिनग्राडप्रमाणेचाललेल्या या युद्धात दोन्हीकडचे मिळून १,००,०००हून अधिक व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या
आग्नेय आशिया
चीनमध्ये सम्राटच्यांग कै-शेकच्यानेतृत्वाखालीलकॉमिन्टांग सैन्यआणिसाम्यवादीमाओ झेडॉॅंगच्यानेतृत्वाखालील चीनी सैन्य जपानी आक्रमणाचा सामना करीत असले तरी दोघांत एकवाक्यता नव्हती व एकमेकांत कुरबुरी सुरूच होत्या. इकडे ब्रिटनने दोन्ही सैन्यांनाबर्मा रोडनावाने ओळखल्या जाणाऱ्या घनदाट जंगल व कठीण पर्वत पार करीतआसामपासून ब्रह्मदेश(आताचेम्यानमार)मार्गे रसद पुरवठा सुरू ठेवला होता. जपानने म्यानमार हस्तगत केल्यावर हा मार्ग बंद पडला. यावर उपाय म्हणूनरॉयल एरफोर्सनेईशान्य भारतातील विमानतळांवरून ही मदत सुरू ठेवली होती. जपानी सैन्य ब्रह्मदेशातून हटत नाही ही पाहिल्यावर ब्रिटनने चीनी सैन्यालाअरुणाचल प्रदेशमार्गेभारतात आणले व अमेरिकन जनरलजोसेफ स्टिलवेलनेत्यांना नवी तालीम व शस्त्रास्त्रे दिली. या चीनी सैन्याच्या पाठबळावर आता ब्रिटनने भारतातून चीनला जाण्यासाठीलेडो मार्गबांधण्याचे काम सुरू केले.
शिशिर-वसंतातील सोव्हिएत कारवाया
लाल सैन्यानेजानेवारीतलेनिनग्राडचा वेढाउठवल्यावरजर्मनीनेपद्धतशीरपणे माघार घेत तेथून दक्षिणेला बचावफळी उभारली. त्या भागातील तळ्यांचा आधार घेत जर्मनीला ही आघाडी उभारण्यात यश आले पण त्या सुमारास जनरलहान्स-व्हॅलेन्टिन ह्युबचेपहिले पॅन्झर सैन्यदोन बाजूंनी चालून आलेल्या सोव्हिएत सैन्याच्या कचाट्यात सापडले. सात आठवड्यांनी त्यांनी आपली सुटका करून घेतली पण बरेचसे जर्मन रणगाडे व तोफा शत्रूच्या हाती पडल्या.
वसंतऋतुत जर्मनीनेयुक्रेनमधूनहीमाघार घेतली पण त्यांच्यादक्षिण सैन्यसमूहातीलसतरावे सैन्यबचावासाठी तेथे थांबले. वसंतअखेर लाल सैन्याच्यातिसऱ्या युक्रेनियन आघाडीनेत्यावर हल्ला करून जर्मन सैन्याचा धुव्वा उडवला. रशियन सैन्याने या लढाईतकाळ्या समुद्रापारमाघार घेणाऱ्या जर्मन सैन्याचा रस्ताही तोडला व २,५०,००० जर्मन व रोमेनियन सैनिकांना यमसदनी धाडले.
याच सुमारास सोव्हिएत सैन्यानेरोमेनियातीलइयासीशहरावर चढाई केली. महिनाभर शहर लढवल्यावर जर्मन-रोमेनियन सैन्यानेटारगुल फ्रुमोसच्या लढाईनंतरहार पत्करली व शहर सोव्हिएत सैन्याच्या हातात आले. यामुळे आतासोव्हिएत संघालारोमेनियावर पुढील चाल करणे सोपे झाले. शत्रूची ही चाल पाहूनॲडॉल्फ हिटलरनेअंदाज बांधला कीहंगेरीपक्ष बदलून सोव्हिएत संघाला सामील होइल. हे टाळण्यासाठी जर्मनीने हंगेरीवर चढाई केली व आपले सैन्य देशभर पसरवले.
उत्तरेतफेब्रुवारीतफिनलंडनेस्टालिनशीतहाची बोलणी सुरू केली पण स्टालिनने पुढे केलेली तहाची कलमे त्यांना मंजूर नव्हती.जून ९रोजी सोव्हिएत संघानेकारेलियन द्वीपकल्पावरूनचौथे आक्रमण केले व तीन महिन्यात फिनलंडला नमवून तह करणे भाग पाडले.
इटली व मध्य युरोप
इटलीनेशरणागती पत्करल्यावर जर्मन सैन्यानेइटालियन द्वीपकल्पाचाबचाव करण्याचे ठरवले वरोमच्यादक्षिणेसएपेनाइन पर्वतातूनगुस्ताव रेषेवरबचावाची फळी उभारली. अनेक प्रयत्नांनंतरसुद्धा दोस्तांना ही फळी फोडता आली नाही. पर्यायाने त्यांनी त्यास वळसा घालण्याचा प्रयत्न केला.ऑपरेशन शिंगलनावाखाली केलेल्या या मोहिमेनेआंझियोयेथेजानेवारी २२,१९४४रोजी समुद्रातून हल्ला केला खरा पण किनाऱ्यावर उतरलेल्या सैन्याला लगेचच जर्मन सैन्याने वेढले व हाही प्रयत्न फसला.
गुस्ताव रेषा पार करण्यासाठी बेचैन झालेल्या दोस्त सैन्याने परत समोरासमोरचे हल्ले सुरू केले.५२४मध्येउभारलेलीमॉॅंते कॅसिनोयेथील ख्रिश्चन साधूंची वस्तीअमेरिकन वायु सेनेनेफेब्रुवारी १५रोजी उद्ध्वस्त केली. त्यांचा असा समज झाला होता की या वस्तीत राहून जर्मन सैन्य त्यांच्या तोफखान्याला गुप्त बातम्या पुरवत होते. बेचिराख झालेल्या या वस्तीत जर्म सैनिकफेब्रुवारी १७लाआले व त्यांनी आता तेथे ठाण मांडले.मे १८पर्यंत चार वेळा दोस्त सैन्याने येथे हल्ले केले. यात २०,००० जर्मन तर ५४,००० दोस्त सैनिक मृत्युमुखी पडले.
अखेर गुस्ताव रेषेवरची बचावाची जर्मन फळी फुटली व दोस्त सैन्याने उत्तरेकडे आगेकूच सुरू केली.जून ४लाहे सैनिक रोममध्ये पोचले तर ऑगस्टमध्येफ्लोरेंसला. हेमंत ऋतूच्या सुमारास जर्मन सैन्यानेटस्कनीतीलएपेनाइन पर्वतातीलगॉथिक रेषेवरपुन्हा जमवाजमव करून त्यांना रोखले
युरोपमधील युद्धाचा एकंदर रागरंग बघून जर्मनीने मध्य युरोपमधून माघार घेतली व हंगेरीत आपल्या सैन्याची पुनर्बांधणी करण्याचा प्रयत्न सुरू केला.रोमेनियानेऑगस्ट१९४४मध्येदल बदलून जर्मनीवर युद्ध पुकारले. यामुळेयुक्रेनमधूनमाघार घेणाऱ्या जर्मन सैन्याला धोका निर्माण झाला.बल्गेरियानेसप्टेंबरमध्येशरणागती पत्करली.
बॉम्बहल्ले
जून इ.स. १९४४मध्येजर्मनीनेसर्वप्रथमक्रुझ क्षेपणास्त्रांचाउपयोग युद्धात केला.व्ही-१ उडत्या बॉम्बनेयुनायटेड किंग्डमवरप्रत्यक्ष हल्ले होऊ लागले. काही महिन्यांनी जर्मनीने ही कला अधिक विकसित केली वव्ही-२हे द्रव-इंधन वापरणारेबॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रेवापरण्यास सुरुवात केली.
या हल्ल्यांना उत्तर वलुफ्तवाफेच्याकारवाया रोखण्यासाठी म्हणून अमेरिका, यु.के. व कॅनडाच्या वायुदलांनी व्यूहात्मक बॉम्बफेकींनी सुरुवात केली. सुरुवातीला सरहद्दीवरच्या गावांवरील या धाडी हळूहळू जर्मनीच्या मुख्य शहरांपर्यंत पोचल्या. एर चीफ मार्शल हॅरिसने आखणी केलेल्या या हल्ल्यांनी जर्मन प्रजा संत्रस्त होऊ लागली. हे ओळखूनविन्स्टन चर्चिलनेमग दहशतवादी धाडी मारण्याचे आदेश दिले. यात विमानांच्या अनेक स्क्वॉड्रन (५०० ते १,००० विमाने) एकाचवेळी अनेक दिशांनी एकाच शहरावर चाल करून जायच्या व संपूर्ण शहरच्या शहर बेचिराख करण्याची योजना होती. हे पार पाडणारी विमाने अग्निजन्य बॉम्ब वापरून आपली निशाणे संपूर्णतः उद्ध्वस्त करीत. अशा अनेक हल्ल्यांमध्ये विमानतळ, कारखाने, पाणबुड्यांची आश्रयस्थाने, रेल्वे-यार्ड, तेलसाठे तसेच व्ही-१ व व्ही-२ क्षेपणास्त्रांचे तळ नष्ट करण्याचा उद्देश होता. सहसा या हल्ल्यांमध्ये आसपासच्या नागरिक वस्त्याही बळी पडत. या टोळधाडींचा मुकाबला करण्यास आता लुफ्तवाफे कमी पडू लागली व उरलासुरला विरोधही मोडून काढणे दोस्त वायुसेनांना सोपे झाले. इ.स. १९४४ च्या अंतापर्यंत पश्चिम आघाडीवर लुफ्तवाफेकडे फक्त तुरळक प्रमाणात विमानांच्या तुकड्या उरल्या होत्या. परिणामतः इ.स. १९४५ च्या मध्यापर्यंत जर्मनीतील जवळजवळ सगळी मुख्य शहरे बेचिराख झालेली होती.
वॉर्सोत उठाव
लाल सैन्यवॉर्सोच्याजवळ आल्याची बातमी ऐकून तेथील जनतेला वाटले की आता वॉर्सोची मुक्ती जवळच आहे. त्यामुळेऑगस्ट १रोजी त्यांनी जर्मन सैन्याविरुद्ध उठाव केला.ऑपरेशन टेम्पेस्टमोहिमेतून त्यांना मदत मिळेत अशी त्यांना आशा होती. अंदाजे ४०,००० क्रांतिकाऱ्यांनी वॉर्सो काबीज केले. परंतु लाल सैन्याने आपली कूच अलीकडेच थांबवली व शहराबाहेरुनच तोफांचा मारा करून मदत करण्याचे चालू ठेवले. इकडे जर्मन सैन्याने कुमक पाठवून उठाव दाबण्याचे सुरू केले. शेवटीऑक्टोबर २रोजी हा उठाव संपला. जर्मन सैन्याने संपूर्ण शहर बेचिराख केले.
ग्रीष्म-हेमंतातील सोव्हिएत कारवाया
आर्मी ग्रुप सेंटरचा नायनाट केल्यावर लाल सैन्याने जुलै १९४४ च्या मध्यास दक्षिणेला असलेल्या जर्मन सैन्यावर हल्ला चढवला व महिन्याभरातयुक्रेनमधूनजर्मनीची हकालपट्टी केली. यासाठी सोव्हिएत दुसऱ्या व तिसऱ्या युक्रेनी फळीने जर्मनीच्याहीरेस्ग्रुप स्युडयुक्रेनया बचावफळीचा विनाश केला व थेट रोमेनियापर्यंत धडक मारली. या प्रभावी हालचालीनेरोमेनियानेपक्ष बदलला व जर्मनीची साथ सोडून ते आता दोस्त राष्ट्रांना सामील झाले.
ऑक्टोबर १९४४मध्ये जनरल मॅक्सिमिलियन फ्रेटर-पिकोच्या सहाव्या जर्मन सैन्यानेडेब्रेसेनजवळ सोव्हिएत मार्शल रोडियोन याकोव्लेविच मॅलिनोव्स्कीच्या ग्रुप प्लियेवच्या तीन कोरना वेढा घालून त्यांचाधुव्वा उडवला. पूर्व आघाडीवरचा जर्मन सैन्याचा हा अखेरचा विजय होता.
डिसेंबर १९४४ पासून लाल सैन्याच्या पहिल्या, दुसऱ्या व तिसऱ्या बाल्टिक आघाडींनी जर्मन आर्मी ग्रुप सेंटरचा उरला सुरला भाग व आर्मी ग्रुप नॉर्थशी झटापटी करून बाल्टिक प्रदेश काबीज केला. यात जर्मनीच्या दोन्ही सैन्यसमूहांची ताटातूट झाली वलात्व्हियातकूरलॅंड पॉकेटचीरचना झाली.डिसेंबर २९, १९४४ तेफेब्रुवारी १३१९४५पर्यंत सोव्हिएत सैन्यानेबुडापेस्टलावेढा घातला. बुडापेस्टचा बचाव करण्यासाठी हंगेरीच्या सैन्याबरोबरचवाफेन-एस.एस.चीकुमक होती. या वेढ्यात दोन्ही बाजूंची अपरिमित हानी झाली.
दोस्तांचे पश्चिम युरोपवर आक्रमण
जून ६,इ.स. १९४४रोजी पाश्च्यात्य दोस्त राष्ट्रांनी (अमेरिका, युनायटेड किंग्डम व कॅनडा) जर्मन आधिपत्याखालीलफ्रान्सच्यानॉर्मंडीकिनाऱ्यावर हल्ला केला. त्याला जर्मनीने खंबीर उत्तर दिले.ओमाहा बीचवकेन शहरांच्याआसपास तुंबळ युद्ध झाले पण दोस्तांना पाय रोवण्यात यश मिळाले. महिनाभर नॉर्मंडीच्या आसपास जम बसवल्यावर जुलैच्या अखेरीस अमेरिकन सैन्यानेऑपरेशन कोब्रामोहीमेंतर्गत आपले वर्चस्व पसरविण्यास सुरुवात केली.ॲडॉल्फ हिटलरलाया चालीची खबर मिळताच त्याने नॉर्मंडीच्या आसपासच्या जर्मन सेनेला प्रतिहल्ला चढवण्यास फर्मावले पण हा प्रतिहल्ला सपशेल फसला. याचे मुख्य कारण म्हणजे चाल करून येणारे जर्मन सैन्य आता दोस्त वायुसेनेचे सोपे शिकार झाले. यापूर्वी आपल्या लपवलेल्या ठाण्यांत दबा धरून बसलेल्या जर्मन सैन्याला टिपणे अशक्य असले होते, पण आता उघड्या रानातून चाल करून येणाऱ्या जर्मन सैन्याची दोस्त वायुसेनांनी वाताहत उडवली. बाजूने चाल करून येण्याऱ्या जर्मन सैन्याला थोपवण्यासाठी अमेरिकन सैन्याने आपल्या बाजूच्या फळ्या भक्कम ठेवल्या होत्या. पुढे सरकत अमेरिकन फौजेने जर्मनीच्या सातव्या सैन्याला वपाचव्या पॅंझर सैन्यालाफलैसजवळवेढा घातला. यात ५०,००० जर्मन सैनिक हाती लागले पण सुमारे १,००,००० सुटले. तोपर्यंत जर्मन सैन्याने रोखून धरलेली ब्रिटिश व केनेडियन सैन्येही आता बचावफळी फोडून पुढे होण्याच्या बेतात होती. या रेट्याला फ्रान्समध्येच रोखून धरण्यासाठी जर्मनीला कुमकेची आवश्यकता होती पण ही कुमक त्यांनी आधीच प्रतिहल्ला करण्यात खर्ची घातली होती. आता दोस्त राष्ट्रे फ्रान्स ओलांडून पुढे येणार हे जवळजवळ निश्चित झाले. ऑगस्ट १९४४मध्येइटलीतीलदोस्त सैन्याने दक्षिणेकडूनफ्रेंच रिव्हियेरावरहल्लाचढवला आणि उत्तरेत असलेल्या फौजेशी संधान बांधले. फ्रेंच क्रांतिकाऱ्यांनी ऑगस्ट १९लापॅरिसमध्येउठाव केला.फिलिप लक्लर्क दि हॉक्लॉकच्यानेतृत्वाखाली फ्रेंच सैन्याच्या एक डिव्हिजनने पॅरिसमधल्या जर्मन सेनेची शरणागती स्वीकारली वऑगस्ट २५लापॅरिस मुक्त केले.
शिशिरातील दोस्तांची मोहीम
नॉर्मंडीतून पुढे सरकणाऱ्या दोस्त सैन्यांची रसद अजूनही नॉर्मंडीतूनच येत होती. दूर अंतर पार करून येणारी ही रसद वेळेवर व नेमकी पोचेल अशी खात्री फार कमी वेळा असायची. असे असतानाही जर्मन सैन्याच्या वर्मी घाव घालण्यासाठी दोस्तांनी छत्रीधारी सैनिक व चिलखती दलऱ्हाइन नदीपल्याडनेदरलँड्समध्येघुसवून पाहण्याचा प्रयत्नकेला. पण सप्टेंबरअखेर त्यांना तेथून माघार घ्यावी लागली.शेल्टच्या लढाईतकेनेडियन सैन्याच्या निर्णायक विजयानंतरॲंटवर्पचेबंदर खुले करण्यात त्यांना यश मिळाले व नोव्हेंबर १९४४पासून येथून रसदपुरवठा सुरू झाला. दरम्यान सप्टेंबरमध्ये अमेरिकन सैन्यानेहर्टगेनच्याजंगलातूनचालकेली. जंगल व दऱ्याखोऱ्यांच्या आश्रयाने लढणाऱ्या जर्मन सैन्याने आपल्यापेक्षा अनेकपटीने मोठ्या असलेल्या या फौजेला पाच महिने झुंजवत ठेवले. इकडे ऑक्टोबरमध्ये अमेरिकेनेआखनहे जर्मनीचे मोठे शहर प्रथमतःचकाबीज केले.
जर्मनीचे प्रत्युत्तर
पूर्वेकडे आपल्या सेनेची धूळधाण उडत असलेली पाहून हिटलरने डिसेंबर १९४४मध्ये आपली पश्चिमेकडील शेवटची मोठी मोहीम उघडली.बॅटल ऑफ द बल्जनावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या लढाईतून त्याला १९४० च्याआर्देनेस मोहीमेप्रमाणेयश अपेक्षित होते. चिलखती दल व रणगाड्यांनी दोस्त राष्ट्रांना पश्चिमेस समुद्रापर्यंत रेटत नेल्यास त्यांच्याशी संधी करून पूर्वेस आपली सगळी शक्ती पणाला लावता येईल अशी ही योजना होती. अशा कडव्या प्रतिहल्ल्याची अपेक्षा नसल्याने दोस्त राष्ट्र गाफील होते व त्यामुळे सुरुवातीस जर्मन सेनेला नेत्रदीपक यश मिळाले.जोखेन पायपरच्यानेतृत्वाखालीलकॅंफग्रुप पायपरहा आघाडीच्या पॅंझर तुकड्याचा समूह दोस्तांच्या प्रदेशात इतका आत घुसला की त्यामुळे अमेरिकन सैन्याच्या फळीत त्यांनी जणू काही फुगवटा (बल्ज) तयार केला. यावरून नंतर या लढाईला नाव दिले गेले.
या हल्ल्याच्या सुरुवातीच्या दिवसात हवामान अतिशय खराब होते व याचा फायदा जर्मनीने पूरेपूर उठवला. दोस्त विमाने उडू शकत नसल्याने त्यांना हवेतून रोखणारी शक्ती नव्हतीच. अमेरिकन सैन्याच्यासेंट विथआणिबॅस्टोइनयेथील कडव्या प्रतिकाराने जर्मनीची चाल मंदावली. बॅस्टोइन येथे घेरल्या गेलेल्या१०१व्या एरबॉर्न डिव्हिजननेपराक्रमाची शर्थ करून हा तिठा अमेरिकेच्या हातात राखला.जॉर्ज पॅटनच्यानेतृत्वाखालील अमेरिकेच्या तिसऱ्या सैन्याने या धडकमोहिमेला खीळ घातली व हल्ला परतवला. जर्मन सैन्याचा पाठलाग करताना अमेरिकन सैन्याने अनेक जर्मन तुकड्या पकडल्या व उरलेल्यांना थेट जर्मनीपर्यंत माघार घेण्यास भाग पाडले. या मोहीमेत अमेरिकन सैन्याची ही मोठी हानी झाली. अमेरिकेच्या इतिहासातील ही सगळ्यात हानिकारक लढाई होती.
मध्य व नैर्ऋत्य प्रशांत महासागर
फेब्रुवारी १९४४ च्या अखेरीस अमेरिकेने नैर्ऋत्य प्रशांत महासागरातीलमार्शल द्वीपसमूहकाबीज केला वा आपली आगेकूच चालू ठेवली. त्याच सुमारास ४२,००० अमेरिकन सैनिकक्वाजालाइन एटॉलवरउतरले व आठवड्याभरात ते बेट जिंकले. त्यानंतर त्यांनीएनिवेटोकच्या लढाईतजपानलाहरवले.
या चालींचा व्यूहात्मक उद्देश होता जपानच्या जवळातजवळ वायुसेनेचा तळ उभारण्याचा. यासाठीमेरियाना द्वीपसमूहातीलसैपान,तिनियानवगुआमचीबेटे जिंकणे आवश्यक होते.जून ११लाअमेरिकन आरमाराने सैपानवर बॉम्बफेक सुरू केली. ३२,००० सैनिकांनीशी लढणाऱ्या जपानी सैन्यावर जून १४ला ७७,०००अमेरिकन मरीन सैनिकांनीचाल केली वजुलै ७लासैपान अमेरिकेच्या हातात आले. जपानने आपले उरलेसुरले आरमारफिलिपाईन्सच्या समुद्राच्या लढाईतपणाला लावले पण तेथेही त्यांना हार पत्करावी लागली तसेच त्यांची जवळजवळ सगळी विमाने व युद्धनौका नष्ट झाल्या. यानंतर जपानी आरमार केवळ नावापुरतेच उरले आणि आता जपान अमेरिकेच्याबी.२९ सुपरफोर्ट्रेसया बॉम्बफेकी विमानांच्या पल्ल्यात आले.
जुलै २१लागुआमवर हल्ला झाला वऑगस्ट १०लाहेही बेट पडले पण येथे जपान्यांनी कडवी झुंज दिली. बेटाच्या कडे-कपारींतून लढणाऱ्या जपानी सैनिकांनी अमेरिकन सैन्याला सळो की पळो करून सोडले. बेट पडल्यावरही अनेक आठवडे या चकमकी सुरू होत्या.जुलै २४लाअमेरिकेने तिनियान बेटावर चाल केली वऑगस्ट १लाते जिंकून घेतले.
ऑक्टोबर २०लाजनरलडग्लस मॅकआर्थरचेसैनिकलेयटेबेटावर उतरले. जपानने असे होणार ही कल्पना असल्यामुळे येथे भक्कम बचावफळी उभारली होती. ऑक्टोबर २३ ते २६ दरम्यानच्या या लढाईत जपानने प्रथमतःकामिकाझेवैमानिकांचा उपयोग केला. जगातील सगळ्यात मोठ्या अशा या आरमारी युद्धात जपानचीमुसाशीहे युद्धनौका, जी आत्तापर्यंतच्या सगळ्यात मोठ्या लढाऊ नौकांपैकी एक होती, बुडाली. ही बुडवण्यासाठी १९टोरपेडोव १७ बॉम्ब लागले.
१९४४मध्ये अमेरिकेच्या पाणबुड्या व विमानांनी जपानच्या व्यापारी व मालवाहू जहाजांवर हल्ले करून जपानकडे जाणाऱ्या कच्च्या मालाची रसद अगदी कमी केली होती. या एका वर्षात पाणबुड्यांनी जपानचे २० लाख टन सामान समुद्रतळास पोचवले होते.जपानचा खनिज तेलाचा साठा १९४४ च्या अंतापर्यंत जवळजवळ रिकामा झाला होता. याने जपानची आर्थिक व औद्योगिक स्थिती बिकट झाली.
चीन-जपान युद्ध
एप्रिल १९४४मध्ये जपानने आपण पादाक्रांत केलेल्या ईशान्य चीन, कोरिया व आग्नेय एशियाला जोडणारा लोहमार्ग जिंकण्यासाठीऑपरेशन इचिगोही मोहीम सुरू केली. त्याचबरोबर या भागातील अमेरिकेचे तळ उद्ध्वस्त करणे हाही एक हेतु होता. जून १९४४मध्ये जपानने ३,६०,००० सैनिकांनिशीचांग्शाशहरावर चौथ्यांदा आक्रमण केले. ४७ दिवसांच्या रणधुमाळीनंतर शहर जपानी हातात आले. नोव्हेंबर पर्यंत जपाननेग्विलिनवल्युझूशहरेही जिंकली व तेथील अमेरिकन वायुसेनेचे तळ नष्ट केले. तथापि हे करेपर्यंत अमेरिकेने उतरत्त नवीन तळ उभारले होते. डिसेंबर १९४४मध्ये जपानी सैन्यफ्रेंच इंडोचायनापर्यंत पोचले व ऑपरेशन इचिगोचे उद्दिष्ट साध्य झाले पण हे करताना जपानलाही मोठे नुकसान सहन करावे लागले होते.
आग्नेय आशिया
१९४४मध्ये अमेरिकन सैन्यभारतातूनचीनलाजाण्यासाठीचालेडो मार्गबांधत असताना जपानने आग्नेयेतून भारतावर चाल केली. हीचलो दिल्ली मोहीमजपानी सैन्य,म्यानमारमधीलस्वातंत्र्यसैनिक वसुभाषचंद्र बोसच्यानेतृत्वाखालीलभारतीय राष्ट्रीय सेनेनेउभारली होती.इंफालजवळया सैन्याने कडाडून हल्ला चढवला पण ब्रिटिश सैन्याने (ज्यात मुख्यत्वे भारतीय सैनिकच होते) त्यांना थोपवून धरले. तुंबळ युद्धानंतर कोणालाच सरशी मिळाली नाही पण जपानी/भारतीय राष्ट्रीय सेनेने इंफालला वेढा घातला. ब्रिटिशांनी इंफाल वकोहिमालाविमानाद्वारे रसद व कुमक पोचवली. त्याचवेळी पश्चिम व उत्तरेकडून ताज्या दमाच्या फौजा पाठवून वेढा फोडून अडकलेल्या सैन्याची सुटका केली. हल्लेखोरांना वाटले होते की भारतीय प्रदेश जिंकल्यावर तेथूनच रसद मिळेल व ब्रिटिशांतर्फे लढणारे भारतीय सैनिक आपल्याला सामील होतील, त्यामुळे त्यांनी त्याची काही सोय केलेली नव्हती. आता आक्रमक स्वतःच वेढ्यात अडकले व कुमक न मिळाल्याने अतिशय हालात माघार घ्यालला लागले. उपासमार, रोगराई व शत्रूच्या हल्ल्यांना ८५,००० सैनिक बळी पडले. जपानच्या सगळ्यात मोठ्या पराभवात हा गणला जातो. या पराभवाबरोबरच ब्रिटिशांना सशस्त्र मार्गाने भारतातून हुसकावून लावण्याची अजून एक आशा मावळली.
हेमंतातील सोव्हिएत कारवाया
जानेवारी १९४५मध्ये सोव्हिएत सैन्य ताज्या दमाने पुढच्या मोहीमेसाठी सज्ज होती.इव्हान कोनेव्हनेआपल्या फौजेनिशी दक्षिणपोलंडमधीलजर्मन शिबंदीवर हल्ला चढवला व त्यांचा पाठलाग करीतसॅंडोमियेर्झजवळव्हिस्चुला नदीओलांडली. जानेवारी १४लाकॉन्स्टान्टिन रोकोसोव्स्कीनेनारेव नदीओलांडून वॉर्सोच्या उत्तरेला आक्रमण केले व पूर्वप्रशियाचीराखण करणारी जर्मन बचावफळी मोडीत काढली. झुकोवच्या सैन्यानेही त्यानंतरवॉर्सोवरहल्ला केला व जर्मन आघाडी होत्याची नव्हती केली.
जानेवारी १७ला झुकोवने वॉर्सो घेतले. १९ तारखेलालॉड्झहीजिंकले. त्याचदिवशी कोनेव्हचे सैन्य युद्धपूर्वीच्या जर्मन सीमेवर येऊन थडकले. या एका आठवड्यात सोव्हिएत सैन्याने ६५० कि.मी. रुंदीची आघाडी उघडून १६० कि.मी. आत धडक मारली होती. फेब्रुवारीच्या मध्यास लाल सैन्यानेबुडापेस्टजिंकले. ही टोळधाड शेवटीओडर नदीच्याकिनारी बर्लिनपासून ६० कि.मी.वर येऊन थांबली.
पश्चिमेतील हेमंत कारवाया
जानेवारी १४रोजी दुसऱ्या ब्रिटिश सैन्यानेमास नदीवरोअर नदीच्यामधील रोअर त्रिकोणातून जर्मनीला हुसकावण्यासाठीऑपरेशन ब्लॅककॉकही मोहीम सुरू केली.जानेवारी २७लाजर्मन सैन्य रोअर नदीच्या पूर्वेस रेटले गेले होते.
याल्टा परिषद
युद्धाचे पारडे आपल्या बाजूला झुकत असल्याचे पाहून फेब्रुवारी १९४५मध्येविन्स्टन चर्चिल,फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्टवजोसेफ स्टालिनयांनीयाल्टायेथे भेटून युद्धानंतर युरोपची राजकीय व भौगोलिक स्थिती काय असावी यावर चर्चा केली. यात अनेक दूरगामी निर्णय घेण्यात आले.
वसंतातील सोव्हिएत मोहीम
एप्रिल १६रोजी लाल सैन्याने पोलिश सैन्याच्या ७८,५५६ सैनिकांसहबर्लिनवर आक्रमणकेले. एप्रिल २४ला सोव्हिएत सैन्यातील तीन फौजांनीबर्लिनलापूर्णपणे वेढा घातला. शेवटचा शर्थीचा प्रयत्न म्हणून हिटरलने शहरातील आबालवृद्ध नागरिकांनाफोक्सस्टर्मया संघटनेत सहभागी होण्याचे आवाहन केले व चढाई करीत येणाऱ्या लाल सैन्याशी झुंज घेण्याचे हुकुम सोडले. त्यांच्याबरोबरीनेसीलोच्या लढाईतपराभूत होऊन आलेली जर्मन फौज होती. लाल सैन्य बर्लिन शहरात घुसल्यावर झालेल्या असंख्य झटापटी दारुण होत्या. घराघरातून व रस्त्यातून आमनेसामने सैनिक व नागरिकांच्या चकमकी होत होत्या व बळींची संख्या लाखांच्या घरात गेली. सोव्हिएत सैन्याने ३,०५,००० सैनिक गमावले तर ३,२५,००० जर्मन नागरिक व सैनिक फक्त बर्लिनमध्ये मृ्त्युमुखी पडले. परिस्थिती हाताबाहेर गेल्याचे पाहूनॲडॉल्फ हिटलरव त्याचे मंत्रीमंडळफ्युह्ररबंकरमध्येआश्रयाला गेले. शेवटीएप्रिल ३०,इ.स. १९४५रोजी हिटलरने त्याची सोबतीणएव्हा ब्रॉनसहआत्महत्याकेली.
वसंतातील पश्चिमेकडील आघाडी
जानेवारीअखेरीस पश्चिमेकडील दोस्त राष्ट्रांनी जर्मनीत पाय ठेवला.ऱ्हाइन नदीच्यातीरावरील जर्मन प्रतिकार मोडून काढीत त्यानी मार्चअखेर नदी ओलांडली.रेमाजेनयेथीललुडेनडॉर्फ पूलहस्तगत झाल्यावर ही आगेकूच अजून गतिमान झाली.
ऱ्हाइन ओलांडल्यावर ब्रिटिश फौजा ईशान्येसहांबुर्गकडेसुटल्या. त्यांनीएल्ब नदीओलांडूनडेन्मार्कवबाल्टिक समुद्राकडेधडक सुरू केली. अमेरिकेची नववी फौज दक्षिणेसरुह्रला घातलेल्या वेढ्याच्याउत्तर टोकापर्यंत पोचली तर पहिली फौज उत्तरेला याच वेढ्याच्या दक्षिण घेऱ्याला जाऊन भिडली. १३,००,००० सैनिक असलेल्या या फौजांचे नेतृत्व जन्रलओमर ब्रॅडलीकडेहोते. आता रुह्रला चारही दिशांनी वेढा पडला. फील्ड मार्शलवॉल्टर मॉडेलच्यानेतृत्वाखालीलजर्मन सैन्यसमूह बीआता येथे पूर्णपणे अडकला. येथे अंदाजे ३,००,००० सैनिक युद्धकैदी झाले. यानंतर या अमेरिकन फौजा पूर्वेकडे निघाल्या व एल्ब नदीच्या तीरी सोव्हिएत सैन्याशी भेट झाल्यावर ही त्यांची विजयदौड थांबली.
इटलीइटालियन द्वीपकल्पातीलदुर्गम पर्वत व येथील फौजफ्रान्समध्येहलवल्यामुळे १९४५ च्या हिवाळ्यात दोस्तांची प्रगती हळूहळू होत होती.एप्रिल ९लाअमेरिका व युनायटेड किंग्डमची १५वी फौजगॉथिक रेषेवरचाप्रतिकार मोडून काढीत उत्तरेला सरकली वपो नदीच्याखोऱ्यात आली. येथून पुढे सरकत त्यांनी खोऱ्यातील जर्मन सैन्याला घेरले. याच वेळी अमेरिकेची पाचवी फौज पश्चिमेकडे गेली व तेथील फ्रेंच शिबंदीशी त्यांनी सूत जमवले.न्यू झीलंडच्यादुसऱ्या डिव्हीजननेत्रियेस्तेशहरातून युगोस्लाव्ह बंडखोरांना हुसकून लावले.
इटलीतील जर्मन सैन्याने शरणागती पत्करल्यावरमुसोलिनीनेस्वित्झर्लंडलापळ काढण्याचा प्रयत्न केला पण इटलीतील क्रांतीकाऱ्यांनी त्याला पकडले व त्याची सोबतीणक्लारा पेटाचीसह त्यांना मृत्युदंड दिला. त्यांचे मृतदेहमिलानलानेण्यात आले व जाहीर स्थळी उलटे टांगण्यात आले.
जर्मनीची शरणागती
ॲडॉल्फ हिटलरच्यामृत्यूनंतर ॲडमिरलकार्ल डोनित्झनेजर्मन सैन्याचे सूत्रे हातात घेतली पण लवकरच हा डोलारा कोसळला.बर्लिनमधीलजर्मन सैन्यबलानेमे २,इ.स. १९४५रोजी सोव्हिएत सैन्यासमोर शरणागती पत्करली.
इटलीतील जर्मन सैन्याने २ मेलाचजनरल अलेक्झांडरच्यामुख्यालयात शरणागती पत्करली तर उत्तर जर्मनी, डेन्मार्क व नेदरलँड्समधील फौज ४ मेला शरण गेले. इटलीतील शरणागतीपूर्वी सोव्हिएत संघाने युनायटेड किंग्डम व अमेरिकेवर सोव्हिएत संघाशिवाय शरणागती घेण्याची तयारी करण्याचाआरोप ठेवला. मे ७ रोजी उरलेल्या सैन्यानेजनरलोबेरोस्टआल्फ्रेड जोड्लच्यानेतृत्वाखाली फ्रान्सच्याऱ्हाइम्सशहरात शरणागती पत्करली. मे ८ला पश्चिमी दोस्तांनीव्ही.ई. दिनसाजरा केला.
सोव्हिएत संघाने मे ९ला विजय दिन साजरा केला. जर्मन मध्य सैन्यसमूहातील काही तुकड्यांनीमे ११-१२ पर्यंत चकमकीसुरू ठेवल्या होत्या.
पॉट्सडॅमदोस्तांनी बर्लिनच्या उपनगरपॉट्सडॅममध्येआपली शेवटचीपरिषदभरवली.जुलै १७तेऑगस्ट २पर्यंत चाललेल्या या परिषदेत दोस्तव्याप्त जर्मनीबद्दलची धोरणे जाहीर करण्यात आली तसेचजपानलाबिनशर्त शरणागती पत्करण्यासाठीचे अखेरचे आवाहन करण्यात आले.
मध्य व नैर्ऋत्य प्रशांत महासागर
जानेवारीतअमेरिकेचे सहावे सैन्यलुझोनयाफिलिपाईन्सच्यामुख्य बेटावर उतरले. मार्चपर्यंत त्यांनी राजधानीमनिलाकाबीज केली. फेब्रुवारीतीलइवो जिमावरीलव एप्रिल-जूनमधीलओकिनावावरीलविजयांमुळे आताजपानअमेरिकेच्या आरमारी व वायुसेनेच्या पल्ल्यात आले. राजधानीटोक्योसहअनेक शहरांवर अमेरिकेनेतुफान बॉम्बफेककेली. यात ९०,०००हून अधिक व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या. जपानमधील शहरे व वस्त्या दाट असल्यामुळे ही हानी जास्त होती. या बरोबरच तेथील घरे मुख्यत्वे लाकडी असतात त्यामुळे बॉम्बफेकीनंतर लागलेल्या आगींमध्येही जीवितहानी बरीच झाली. या शिवाय अमेरिकेने जपानमधील मुख्य बंदरे व जलमार्गांवर विमानांतूनसुरूंग पेरलेव जपानचा बाहेरच्या जगाशी संपर्क कमी केला.
१९४५ च्या मध्यातीलबॉर्नियो मोहीमही नैर्ऋत्य प्रशांतातील शेवटची मोहीम होती. तेथील जपानी सैन्याला हरवून त्यांच्या ताब्यातील दोस्त युद्धकैदी सोडविण्यासाठी ही मोहीम आखली होती.
आग्नेय एशिया
१९४४ च्या मॉन्सून मध्ये भारतावर चालून आलेल्या जपानी सैन्याला तेथील ब्रिटिश सैन्यानेचिंदविन नदीपर्यंतमागे ढकलले होते. पाऊस संपताना अमेरिकन व चिनी सैन्यानेलेडो मार्गबांधून पूर्ण केला. तोपर्यंत जपानी सैन्याने माघार घेतल्यामुळे या कठीण रस्त्याचा दोस्तांना युद्धात फारसा उपयोग झाला नाही. आता भारतात जमलेल्या भारतीय, ब्रिटिश व आफ्रिकन फौजांनी जपान्यांचा पाठलाग सुरू केला व आघाडी मध्यब्रह्मदेशपर्यंतनेली.मे २लादोस्तांनीरंगूनघेतलेव जपानी तसेचभारतीय राष्ट्रीय सेनेलाभारतातून पळवून लावले.
हिरोशिमा व नागासाकीवर परमाणुहल्ले
युद्धाचा अंत लगेच होणार नाही याची कल्पना आल्यानेअमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षहॅरी ट्रुमननेनवीनच तयार करण्यात आलेल्या परमाणु बॉम्बचा उपयोग जपानवर करायचे ठरवले. वस्तुतः नोव्हेंबरमध्ये अमेरिकेने जपानवर खुश्कीदलासह हल्ला करण्याचे योजिले होते पणओकिनावाच्या लढाईनंतरत्यांना कळून चुकले की जपानचा प्रतिकार कडवा असेल व अशा हल्ल्यात जपानइतकीच अमेरिकेचीही हानी होईल. परमाणुबॉम्ब वापरल्यास युद्धांत लगेच होऊ शकेल असा अमेरिकेचा कयास होता. अमेरिकन युद्धसचिवाला देण्यात आलेल्या अंदाजानुसार अशा जमिनीवर केलेलल्या हल्ल्यात १४ ते ४० लाख अमेरिकन सैनिक मरण पावण्याची शक्यता होती. तसेच जपानी नागरिकही लाखांत मेले असते. या अंदाजांबद्दल अद्यापही शंका व्यक्त केली जाते.
ऑगस्ट ६,इ.स. १९४५रोजीएनोला गेनावाच्याबी.२९प्रकारच्या विमानानेलिटल बॉयअसे नामकरण केलेला परमाणु बॉम्बहिरोशिमाशहरावर टाकला. यात हिरोशिमा नष्ट झाले.ऑगस्ट ९रोजीबॉक्सकारनावाच्या बी.२९ विमानानेफॅट मॅननावाचा परमाणु बॉम्बनागासाकीशहरावर टाकून तेही शहर नष्ट केले.
दूरपूर्वेतील सोव्हिएत आक्रमण
हिरोशिमावर बॉम्ब पडल्यावर दोनच दिवसात सोव्हिएत संघाने याल्टात नक्की केल्याप्रमाणे आपला जपानबरोबरचा अनाक्रमण तह धुडकावून लावला व मांचुरियातील जपानी सैन्यावर चाल केली. दोन आठवड्यात १०,००,००० जपानी सैनिकांचा पराभव करीत लाल सैन्य ऑगस्ट १८ला उत्तर कोरियात घुसले.
जपानची शरणागती
अमेरिकेचा परमाणुप्रयोग व सोव्हिएत संघाचे मांचुरियावरील आक्रमण पाहूनजपानी सम्राटहिरोहितोनेप्रधानमंडळाला न विचारता युद्धसमाप्तीचे प्रयत्न सुरू केले.ऑगस्ट १७लाकेलेल्या दूरवाणीवरील आपल्या भाषणात त्याने आपल्या सैनिकांना हत्यारे खाली ठेवण्याचा आदेश दिला तसे करताना त्याने कारण सोव्हिएत आक्रमणाचे दिले व परमाणुबॉम्बचा उल्लेख टाळला.
ऑगस्ट १४,इ.स. १९४५रोजी जपानने शरणागती पत्करली व हे अतिभयानक युद्ध अधिकृतरीत्या समाप्त झाले.
दुसऱ्या महायुद्धाने मानवी इतिहासात कधीही न पाहिलेली अतोनात हिंसा पाहिली. जगातील सर्वच राष्ट्रे यात भरडली गेली. काही युद्धग्रस्त होतेच तर काहींना त्याचे परिणाम भोगावे लागले. जर्मनी, पोलंड व रशिया व जपानमध्ये सर्वाधिक लोक बळी पडले. वर नमूद केल्याप्रमाणे मृतांची संख्या सहा कोटीवर असण्याची शक्यता आहे. ब्रिटन, फ्रान्स, जर्मनी व रशिया या देशांतील शहरेच्या शहरे हवाई हल्यांमध्ये संपूर्णपणे बेचिराख झाली. या देशांना पुढील अनेक दशके ती शहरे पुन्हा उभारण्यात घालवावी लागली.
चित्रपटातदुसऱ्या महायुद्धाचा प्रभाव जगातील बहुतेक राष्ट्रांवर पडला. अनेक साहित्य कृती, नाटके, चित्रपट दुसऱ्या महायुद्धावर अथवा त्यांच्या परिणामांवर बनले. त्यातील चित्रपट मुख्य युद्धातील घटनांवर आधारित होते तर काही त्याच्या परिणाम किंवा युद्धकालातील जीवनावर आधारित होते. काही सत्य घटनांवर तर काही काल्पनिक घटनांवर अथवा मिश्रित बनवले गेले. त्यातील काही प्रसिद्ध चित्रपट खालील प्रमाणे.
ट्व्हेल ओ क्लॉक हाय (१९४९), ब्रिज ऑन द रिव्हर क्वाई (१९५७), पॅटन (१९७०), दास बुट (१९८१), सेव्हिंग प्रायव्हेट रायन (१९८८), पर्ल हार्बर(२००१), व्हेअर इगल्स डेअर, द डायरी ऑफ यंग गर्ल, स्टालिन्ग्राड
छळछावण्यामधील जीवनावर आधारीत चित्रपटांमध्ये अनेक ऑस्कर विजेते चित्रपट आहेत. त्यातील प्रमुख चित्रपट म्हणजे शिंडलर्स लिस्ट, ऍने फ्रांक, लाईफ इज ब्युटिफुल, द पियानिस्ट इत्यादी.
जगातील अनेक भाषांमध्ये दुसऱ्या महायुद्धाबद्दल कलाकृती निर्माण झाल्या आहेत.
यात शेकडो काल्पनिक चित्रपटही आहेत. यात ट्वेल्व ओ'क्लॉक हाय (१९४९), द ब्रिज ऑन द रिव्हर क्वाय (१९५७), द डर्टी डझन (१९६७), पॅटन (१९७०), डास बूट (जर्मन, १९८१), सेव्हिंग प्रायव्हेट रायन (१९९८), पर्ल हार्बर (२००१) इ. विशेष आहेत.
आजतगायत लिहिल्या गेलेल्या हजारो पुस्तकांतून या महायुद्धाचा उल्लेख आहे. यातजोसेफ हेलरचेकॅच-२२,अकियुकि नोसाकाचेग्रेव्ह ऑफ द फायरफ्लाईझ,ॲन फ्रॅंकचेद डायरी ऑफ अ यंग गर्लआणिकर्ट व्होनेगटचेस्लॉटरहाउस-५यांचा समावेश आहे.