Sumerya

AngSumerya,SumeriaoSumer(mula sa wikangAkkadianoŠumeru;Sumeryo𒆠𒂗𒂠ki-en-ĝir15, tinatayang "lupain ng mga sibilisadong hari" o "katutubong lupain")ay ang unang urban nakabihasnansa makasaysayan na rehiyon ng silanganingMesopotamya, kasulukuyang araw na timogIrak, noong mga panahongChalcolithicat maagangpanahong Tanso, at marahil ang unang kabihasnan sa mundo kasama angSinaunang Ehipto. Habang naninirahan sa kahabaan ng lambak ng Tigris at Euphrates (Mesopotamya ay Griyego para sa lupa sa pagitan ng dalawang ilog), ang mga Sumeryong magsasaka ay nakapagtanim ng kasaganaan ng mga butil at iba pang mga pananim, ang kalabisan ng mga ito ang nagbigay-daan upang manirahan sa isang lugar.
Ang kauna-unahang pagsusulat sabago ang kasaysayanay masusundan sa c. 3000 BK. Iminungkahi ng mga modernong historyador na ang Sumeria ay unang permanenteng tinirhan noong pagitan ng c. 5500 at 4000 BK ng mgaKanlurang Asyana mga tao na maaring nagsalita ng wikang Sumeryo (dahil sa mga pangalan ng mga lungsod, mga ilog, mga simpleng trabaho, atbp. bilang katibayan).
Ang mga pinagpapalagay na sinaunang-panahon na mga taong ito ay tinatawag ngayon ng mga iskolar na mga "proto-Euphratean" o mga "Ubaidian",na pinaniniwalaang nanggaling mula sakalinangang Samarrang Hilagang Mesopotomya (Asiria).Ang mga Ubaidian ang mga unang nagpaunlad ng kabihasnan sa rehiyon sa pamamagitan ng pagpapaunlad ng irigasyon, pagpapaunlad ng kalakalan, pagtatatag ng mga industriya kabilang ang paghahabi, pagkakatad, pagmemetal, masonriya at pagpapalayok.Ang kabihasnang Sumeryo ay nagkaanyo sapanahong Uruk(ika-4 milenyo BK) na nagpatuloy hanggang saJemdat Nasrat mga panahong Maagang Dinastiko. Noongika-3 milenyo BK, ang isang malapit na simbiosis na kultural ay nabuo sa pagitan ng mga Sumeryo (na nagsasalita ngHiwalay na wika) at mga tagapagsalitang Semitikong Akkadiano na kinabibilangan ng malawakang bilingualismo.Ang impluwensiya ngwikang Sumeriansawikang Akkadianat bise bersa ay ebidente sa lahat ng mga sakop mula sa malawakang panghihiram naleksikalhanggang sa pagtatagpongsintaktiko,morpolohikalatponolohikal.Ito ay nagtulak sa mga skolar na tukuyin ang wikang Sumerian at Akkadian noong ikatlong milenyo BK bilang isangsprachbund.Ang Sumeria ay sinakop ng mga nagsasalita ngSemitikongmga hari ngImperyong Akkadiannoong mga 2270 BK (maikling kronolohiya) ngunit angwikang Sumeryoay nagptuloy bilang isang sagradong wika. Ang katutubong pamumunong Sumeryo ay muling umahon sa loob ng isangsiglongIkatlong Dinastiya ng Ur(Renasimiyentong Sumeryo) ng ika-21 hanggang ika-20 siglo BK ngunit ang wikang Akkadian ay nanatiling ginagamit sa panahong ito. Ang siyudad na SumeryongEridusa baybayin ngGolpong Persiko(Persian Gulf)ang kauna-unahang siyudad sa mundo kung saan ang tatlong magkakahiwalay na mga kultura ay nagsama-ng mga magsasakang Ubaidiano na nabubuhay sa mga kubong putik at brick at nagsasanay ng irigasyon, mga nomadikong Semitikong mga magpapastol na nabubuhay sa mga itim na told at nagpapastol ng mga tupa at kambing, at mga mangingisda na nabubuhay sa mga kubong reed na maaaring mga ninuno ng mga Sumeryo.
Ang labis na maiimbak na mga pagkain na nalikha ng ekonomiyang ito ay pumayag sa populasyon ng rehiyong ito na tumira sa isang lugar sa halip na magpagala-gala bilang mga mangangaso. Ang Sumeria ay lugar rin ng maagangpag-unlad ng pagsusulatna sumulong mula sa isang yugto ngproto-pagsusulatnoong gitnang ika-4 milenyo BK hanggang sakuneipormang Sumeryosa ikatlong milenyo BK.
Sa huling ika-4 namilenyoBK, ang Sumeria ay nahahati sa mga dosenang independiyenteng mgasiyudad-estadona nahahati ng mga kanal at mga hangganang bato. Ang bawat isa ay nakasentro sa isang templong inalay sa isang partikular na patrong Diyos o Diyosa ng siyudad at pinamumunuan ng isangsaserdotenggobernador (ensi) o ng isang hari (lugal) na malapit na nakatali sa mga ritong panrelihiyon ng siyudad. Ang limang mga unang siyudad ay sinasabing nagsanay ngpre-Dinastikongpaghahari:
Ang ibang mga pangunahing siyudad ang:
(ang lokasyon ay hindi matiyak )(isang malayong siyudad sa hilagaang Mesopotamia )Ang mga maliliit na siyudad mula timog hanggang hilaga:
(isang malayong lugar sa hilagaang Mesopotamia)Maliban saMarina nasa buong 330 km (205 mi) hilagang kanluran ngAgadengunit kinikilala satalaan ng haring Sumeryona nagsanay ng paghahari sa panahong simulang Dinastiko II at Nagar, ang mga siyudad ay lahat nasa kapatagang alubyal na Euprates-Tigris sa timog ngBaghdadsa ngayongBābil,Diyala,Wāsit,Dhi Qar,Basra,Al-Muthannāat mga gobernadoradangAl-QādisiyyahngIraq.
Ang kasaysayan ng Sumeria na kinabibilangan ngprehistorikongmgapanahong Ubaidatpanahong Urukay sumasaklaw mula ika-5 hanggang ika-3milenyoBK na nagtapos saIkatlong Dinastiya ng Urnoong 2047–1940 BK na sinundan ng transisyonal na panahon ng mga estadongAmoreo.
Ang unang lugar na tinirhan ng mga tao sa katimugangMesopotamiaangEridu. Inangkin ng mga Sumeryo na ang kanilangkabihasnanay dinala sa siyudad ng Eridu ng kanilang Diyos na siEnkio kanyang tagapayong siAdapa. Dinala ng mga unang tao ng Eridu ang kulturang Samarran mula sa hilagaang Mesopotamia na kinikilalangpanahong Ubaidngunit hindi pa matiyak kung ang mga ito ay mga Sumeryo na nauugnay sa kalaunangpanahong Uruk.
Ang mgasiyudad-estadoo lungsod-estado na Sumeryo ay umakyat sa kapangyarihan noong prehistorikal napanahong Ubaidatpanahong Uruk. Ang Klasikong Sumeryo ay nagwakas sa pag-akyat sa kapangyarihan ngImperyong Akkadianonoong ika-23 siglo BK Pagkatapos ngpanahong Gutian, may isang maiklingRenasimiyentong Sumeryonoong ika-21 siglo BK na pinatigil noong ika-20 siglo BK ng mga pananakop ng mgaAmoreongSemitiko. Ang "dinastiyangIsin" ng Amoreo ay nagpatuloy hanggang ca. 1700 BK nang ang Mesopotamia ay pinag-isa sa ilalim ng pamumuno ngBabilonia. Ang mga Sumeryo ay kalaunang isinama sa populasyongAkkadian(Assyro-Babylonian).
Angtalaan ng mga haring Sumeryoay nagtatala ng mga hari ng Sumeria. Bagaman ang mga dinastiyang namuno ay itinalang magkakasunod dito, ang ilan sa mga pinunong ito ay aktuwal na namuno ng sabay sa mga magkaibang lugar.
Ang panahong pre-dinastiya satalaan ng mga haring Sumeryoay nagpapakita ng pagpasa ng kapangyarihan mula saEridutungo saShuruppakbago ang isangmalaking baha. Ayon satalaan ng mga haring Sumeryo, ang paghahari ay bumaba mula sa langit saEriduat siAlulimang unang haring nanamuno ng 28,000 taon. Ang Eridu ay bumagsak at ang paghahari ay inilipat saBad-tibira. Ang Bad-tibira ay bumagsak at ang paghahari ay inilipat sa Larag. Ang Larag ay bumagsak at ang paghahari ay inilipat sa Zimbir. Ang Zimbir ay bumagsak at ang paghahari ay inilipat saShuruppak. Pagkatapos nito ay nagkaroon ngmalaking bahasa Shuruppak. Ang mga ebidensiya ng paghuhukay sa Iraq ay nagpapakita ng isang lokal na baha saShuruppak. Nakumpirma ng mga arkeologo ang presensiya ng isang malawakang patong ng mga depositong silt sa mga bangko ng ilog saShuruppakna pinetsahan ng radio carbon na nangyari noong ca. 2900 BK sa sandaling pagkatapos ng osilasyong Piora na gumambala sa pagkakasunod ng pagtira ng tao na nag-iwan ng ilang talampakan ng dilaw na sedimento sa mga siyudad ng Shuruppak atUrukat hanggang saKishsa hilaga. Ang mga palayukang polychrome mula sa panahong Jemdet Nasr (3000–2900 BK) ay natuklasan ng agaran sa ilalim ng stratum o patong ng baha sa Shuruppak. Ang panahong Jemdet Nasr ay sinundan ng mga artipakto ng panahong Maagang Dinastiko I sa itaas ng patong na sedimento ng baha. Ayon sa resensiyong WB-62 ngtalaan ng mga haring Sumeryo, siZiusudrangShuruppakang huling hari ng Sumeria bago ang baha. Angmito ng paglikha ng Sumeriaay nagsasalaysay rin ng pagkakalikha ng mga tao, pagbaba ng paghahari mula sa langit at pagkakatag ng unang limang mga siyudad na Eridu, Bad-tibira, Larsa (Larag), Sippar (Zimbir), at Shuruppak, ang bahang ipinadala ng mga Diyos na sinaAn,Enlil,EnkiatNinhursangaat paggawa ng isang bangka ni Ziusudra at pagbibigay kay Ziusudra ng buhay na walang hanggan ng mga Diyos. Pagkatapos ng baha sa Sumeria, anghegemonyaay muling lumitaw sa hilagaang siyudad ngKishsa pasimula ngpanahong Maagang Dinastiko.
Angpanahong Maagang Dinastikoay nagsimula pagkatapos ng isang patid sa kultura dahil sa isang baha sa mas naunang panahongJemdet Nasrna pinetsahan ng radio carbon noong mga 2900 BK. Ang panahong Maagang Dinastiko II ang panahon na ang hari ng Uruk na siGilgameshay namuno. Ang hegemonya na ipinagkakaloob ngsaserdoteng Nippur ay naghalili sa isang bilang ng mga magkakatunggaling dinastiya mula sa siyudad-estado ng Sumeria kabilang ang Kish, Uruk, Ur, Adab at Akshak gayundin mula sa labas ng katimugang Mesopotamia gaya ng Awan, Hamazi, at Mari, hanggang sakupin niSargon ng Akkadang mga sakop nito.
Pagkatapos ngmalaking bahasa Sumeria, ang paghahari ay nagpatuloy saKish. Ang pinuno ngKishna siEnmebaragesi(ca. 2600 BK) ang unang pinunong satalaan ng mga haring Sumeryona pinatunayan ng arkeolohiya. Tinalo niEnmebaragesiangElamat itinayo ang templo ng Diyos na siEnlilsaNippur. Ang kahalili ni Enmebaragesi na si Aga ng Kish ay nakipaglaban kayGilgameshna hari ngUruk. Pagkatapos na matalo ang Kish sa labanan, ang paghahari ay inilipat saE-ana.
SiMesh-ki-ang-gasherang unang hari ngUruk. Siya ay sinundan niEnmerkar. Ang epikongEnmerkar at ang Panginoon ng Arattaay nagsasalaysay ng kanyang paglalakbay sa Aratta. Ang epiko niEnmerkar at ang Panginoon ng Arattaay posibleng nakaimpluwensiya sa mas kalaunang kuwento ngTore ng BabelsaTanakhng Hudaismo. Hiniling niEnmerkarsa Diyos na siInannana ipailalim sa kanya ang Aratta at paghatirin ang mga tao ng Aratta ng isangtributong mga mahahalagang metal at hiyas para sa pagtatayo ng isang matayog na AbzuzigguratniEnkisa Eridu gayundin para sa pagpapalamuti ng sariling santuwaryo niInannasaUruk.  Pinayuhan ng Diyos na si Inanna si Enmerkar na magpadala ng isang sugo sa mga kabundukan ng Susin at Anshan sa panginoon ng Aratta upang hilingin ang kanyang pagpapailalim at ang kanyang tributo. Si Enmerkar ay pumayag at nagpadala ng sugo kasama ng mga spesipikong banta na wawasakin ang Aratta at papakalatin ang mga tao kung hindi sila magpapadala sa kanya ng tributo. Sa karagdagan, siya ay bibigkas ng isang "Inkantasyon ng Nudimmud" na isang himnong nagsusumamo kay Enki na ibalik ang pagkakaisa sa wika ng mga tinatahanang rehiyon na pinangalanang Shubur, Hamazi, Sumeria, Uri-ki (ang rehiyon sa palibot ng Akkad) at ang lupaing Martu: "Ang buong uniberso, ang mahusay na nabantayang mga tao— nawa'y kanilang magkakasamang pagsalitaan si Enlil sa isang wika." Si Enmerkar ay sindundan niLugalbandaat niDumuzid ang Mangingisda. Si Dumuzid ay sinundan ni haringGilgameshna bida saEpiko ni Gilgameshna nakaimpluwensiya sa kuwentongArko ni Noesa Bibliya.
Ang Uruk ay natalo at ang paghahari ay dinala sa Ur.
Ang dinastiyang ito ay umiral noong mga ika-26 siglo BK. SiMeskalamdugang unang hari ng Ur na pinatayunan ng arkeolohiya.
Ang Ur ay natalo at ang pahahari ay dinala sa Awan. Ang dinastiyang Awan ay umiral noong mga ika-26 siglo BK. Ang Awan ay natalo at ang paghahari ay dinala sa Kish. 
Ang Ikalawang Dinastiya ng Kish ay pinamunuan ng 8 pinuno. Pagkatapos na matalo ang Kish, ang paghahari ay dinala saHamazi. Ang Hamazi ay pinamunuan ng isang 1 pinuno. Ang Hamazi ay natalo at ang paghahari ay dinala sa Uruk. Ang Ikalawang Dinastiya ng Uruk ay pinamunuan ng 3 pinuno. Ang Uruk ay natalo at ang paghahari ay dinala sa Ur. Ang Ur ay natalo at ang paghahari ay dinala sa Adab. Ang Adab ay natalo at ang paghahari ay dinala saMari. Ang Mari ay natalo at ang paghahari ay dinala saKish. Ang Ikatlong Dinastiya ng Kish ay natalo at ang paghahari ay dinala sa Akshak. Ang Akshak ay natalo at ang paghahari ay dinala sa Kish. Ang Ikaapat na Dinastiya ng Kish ay natalo at ang paghahari ay dinala sa Uruk. Ang Unang Dinastiya ng Lagash ay umiral noong ika-25 siglo BK at si En-hegal ang unang pinuno nito bilang isang tributaryo ng Uruk. SiUrukagina(ca. 2359–2335 BK maikling kronolohiya) ay pinabagsak at ang kanyang siyudad na Lagash ay nabihag ngdakilang saserdoteng Umma na siLugal-zage-si. Sinakop ni Lugal-zage-si ang Uruk at Ur at ginawa niyang kabisera ang Uruk. Gumawa siya ng mga mahabang inskripsiyon sa mga batong base na inalay sa Diyos naEnlilng Nippur. Siya ay pinabagsak niSargon ng Akkadat ang paghahari ay dinala sa Akkad na tumagal ng ca. 2334 hanggang 2218 BK (maikling kronolohiya). Ang Akkad ay natalo ng mga Gutian na namuno ng mga isangsiglo. Ang ikalawang Dinastiya ng Lagash ay tumagal ng ca. 2260 hanggang 2110 BK. Ang mga Gutian ay pinalayas ng mga Sumeryo sa ilalim niUtu-hengalng Uruk. Si Utu-hegal ay natalo niUr-Nammuna nagtatag ngIkatlong Dinastiya ng Urna tumagal ng ca. 2047 hanggang 1940 BK sa maikling kronolohiya.
Ang Sumeria ay hindi nagkaisa noong sinasalakay sila ng mga Akkadiano kaya ang lungsod-estado na ito ay naging bahagi ngImperyong Akkadiano. Nilusob din ito ng mgaElamita. Sinasabing humina ang agrikultura kaya lumisan ang ibang tao.. Sa huli, naging bahagi ito ng ImperyongBabilonya.
Ang pagsulat sa Sumeria ang pinakamatandang halimbawa ng pagsulat sa mundo. Ang malaking bilang ng mga libo libong kasulatan sawikang Sumeryoay nakaligtas gaya ng mga liham na personal o pangnegosyo, mga resibo, mga talaang leksikal, mga batas, mga imno, mga panalangin, mga kuwento, mga talaang pang-araw araw at mga aklatang puno ng mga tabletang putik. Ang sistema ng kanilang pagsulat ay tinatawag naCuneiform.
Walang malawakang pangimperyong hanay ng mgaDiyos. Ang bawat siyudad-estado ay may sarili nitong patrong-Diyos, mga templo, mgasaserdote-hari. Ang mga Sumeryo ang pinaniniwalaang ang unang sumulat ng kanilang mga paniniwala na kalaunang naging inspirasyon ngmitolohiyang Mesopotamianona naging impluwensiya naman sa mga mas kalaunangrelihiyongaya ng Hudaismo at Kristiyanismo.
Ang mga Sumeryo ay bumuo ng isang masalimuot na sistema ngmetrolohiyanoong mga 4000 BK. Ito ay nagresulta sa paglikha ng aritmetika,heometriyaatalhebra. Mula c. 2600 BK, ang mga Sumeryo ay sumulat ng mgatabla ng multiplikasyonsa mga tabletang putik at mga pagsasanay na heometrikal at mga problema sadibisyon. Ang pinakamaagang mga bakas ng mga numeral na Babilonyo ay mula sa panahong ito. Ang panahong 2700–2300 BK ay nakakita ng unang paglitaw ngabacusat isang tabla ng mga sunod sunod na column na nagdelimita ng mga sunod sunod na orden ng magnitudo ng sistemangseksahesimalng bilang. Ang mga Sumeryo ang unang gumamit ng isang halagang lugar na sistemang numeral. Maaari ring ang mga Sumeryo ay gumamit ng isang uri ngslide rulesa pagkukuwentang astronomikal. Sila ang unang nakahanap ngareang isang tatsulok at bolyum ng isang cube.
Ang mga Sumeryo ay nagsanay ng mga pamamaraang agrikultural kabilang ang organisadongirigasyon, malawakang kultibasyon ng lupain, pang isahang pagtatanim, paggamit ngararoat paggamit ng espesyalisadong mga manggagawa sa ilalim ng burokratikong kontrol. Ang pangangailangan na mangasiwa ng mga salaysay ng templo sa organisasyong ito ay nagresulta sa pagbuo ng pagsulat sa Sumeria noong ca. 3500 BK.
Kabilang sa mga teknolohiyang inimbento o ginamit ng mga Sumeryo anggulong,kuneiporma,aritmetika,heometriya, mga sistemangirigasyon, mgabangka,kalendaryong lunisolar,bronse,kuwero, mga lagari, mga pait, mga martilyo, mga pako, mga pin, mga bit, balat ng tubig, mga singsing, mga pala, mga palakol, mga kutsilyo, mga espada, pandikit,balaraw, mga bag, mga harness, mga baluti, mgakarwahengpandigma, mga bota, mga sandalyas, mga arpon, atserbesa.