Xeyirxah samariyalı vitrajı

Şartr kafedralınınXeyirxah samariyalı vitrajı(fr.Vitrail du Bon Samaritain à Chartres) —Şartrşəhərində yerləşənTanrı anası kilsəsininsağ qanadında yerləşənBibliyadanolan"Xeyirxah samariyalı haqqında pritça"nın təsvir edildiyi orta əsrlərə aidvitrajdır.
"Xeyirxah samariyalı haqqındapritça"da göstərilir ki,Yerusəlimdənİerixonagedən bir nəfərə yolda hücum edərək ağır yaralayır və ölməsi üçün tərk edirlər. Keşiş vəLevi sülaləsindənolan kəs ona kömək etməyərək yanından ötüb keçir, o zaman qəbul edilməyənsamariyalılardanolan kəs isə, yaralıya qulluq edilməsi üçün yer tapır və qayıdıb xidmətin qarşılığını ödəyəcəyinə söz verir.
Vitrajın orta hissəsindəAdəm və Həvvanıngünah işləməsi və qovulması təsvir edilib. Vitrajın sonuncu səhnəsinin yuxarı hissəsindəHabilin qardaşı Qabil tərəfindən öldürülməsigöstərilib.
Vitrajdaİsanın"Kimdir mənə yaxın olan?"sualına cavab göstərilmişdir. Bu pritça, orta əsrlərdə ruhanilər tərəfindən günah və günahkarlıq anlayışlarının izah edilməsi üçün istifadə edilirdi. Belə vitrajlar XIII əsrin ikinci yarısınnda inşa edilmiş kilsələrdə məşhur olmuşdur.
"Xeyirxah samariyalı haqqında pritça"əsasında yaradılmış digər məşhur vitrajlar isəKenterberi kafedralıvəBurj kafedralındayerləşir.
Vitraj, qırmızı mərkəzi medalyon və onun ətrafında formalaşdırılmış dörd ləçəkli formadan ibarət üç hissəyə bölünür. Vitraj, çəkməçilər gildiyasının sifarişi ilə hazırlanıb və səhnələrdən birində çəkməçilər iş başında təsvir ediliblər.
Vitraj,1840-cı ildə tarixi abidə kimi qeydiyyata alınıb.
Ticarət pəncərələri ilk dəfə Şartr vəBurjkafedrallarında1205-1215-ci illər arasında meydana gəlmişdir. Şartr kafedralının 176 pəncərəsində təqdim edilən 125 təsvirdə ticarətçilərin iyirmi beş fərqli peşə ilə, həmçinin, istehsalat və daşınma ilə məşğul olmaları, qırx iki pəncərədə isə hazır məhsullarını satmaları təsvir edilmişdir.Enn Harris belə hesab edir ki, Şartrdakı ticarət pəncərələri ticarətçilərin şəhər həyatına təsir etməyə çalışan kilsəyə qarşı mübarizəsini əks etdirir.
MüxtəlifƏhdi-ƏtiqvəƏhdi-Cədidmövzuları ilə tamamlanmış"Xeyirxah samariyalı haqqındapritça"(Luka 10:30-37) XIII əsrdə kafedral pəncərələrinin hazırlanmasında istifadə edilən məşhur mövzulardan biri olmuşdur.1200-1215-ci illər arasında üç fransız kafedralı üçün vitrajlar hazırlanmışdır:Sens(təxm. 1200), Şartr (1205-1215)vəBurj(təxm. 1215)Xeyirxah samariyalı-Yaradılış tipologiyasıKenterberi kafedralınınpəncərələrindən birində də özünə yer tapmışdır.
Burj, Şartr və Sens kafedrallarındakı Xeyirxah samariyalı vitrajlarının təsvirləri XIII əsrFransavitrajlarının geniş arxivi olan"The Corpus of Medieval Narrative Art"toplusunda yayımlanmışdır. Müəllif hüquqları Dr. Stüart Uaytinqə aid olan təsvirlərdən yalnız elmi-tədqiqat məqsədli istifadəyə icazə verilir.
Şartr kafedralının Xeyirxah samariyalı vitrajı nefin cənub qanadında yerləşir. Aşağıdan yuxarıya doğru oxunmaq üçün dizayn edilmiş vitraj, bir-biri ilə əlaqələndirilmiş iyirmi dörd paneldən ibarətdir.
Vitraj qırmızı dairəvi medalyon ətrafında formalaşdırılmış dörd ləçəyə malik üç əsas hissədən, onları yanlardan, yuxarı və aşağıdan dəstəkləyən yarımdairəvi hissələrdən ibarətdir. Vitrajın I-III panelləri "Çəkməçilər", IV-XII panelləri "Xeyirxah samariyalı", XII-XXIII panelləri "Yaradılış", XXIV paneli isə "Məsihin xeyir-duası" mövzularına həsr edilmişdir.
Yarım-dördləçək formalı olan ilk üç paneldə vitrajın sifarişçiləri olan çəkməçilər təsvir edilmişdir. Çəkməçilərin mağazaları kafedralın cənub transept portallarına yaxın, Petit-Kordonnyer küçəsində yerləşirdi.Çəkməçilər həm də"Bakirənin ölümü vitrajı"nın hazırlanmasına iyanə vermişdilər.Birinci və ikinci panellər onları iş başında, dəri kəsərkən və ayaqqabı hazırlayarkən təsvir edir.
Üçüncü paneldə hazır pəncərəni təhvil verən yeddi nəfərdən ibarət qrup təsvir edilmişdir. Çəkməçilərin1210-cu ildən emalatxanaya sahib olmaları qeyd edilir; Ola bilsin ki, üçüncü paneldə yaşıl və qırmızı-qəhvəyi geyimli mərkəzi fiqur elamatxananın sahibini təsvir edir. Fiqurların bir neçəsi təqdim edilən pəncərəyə, bir neçəsi isə dördüncü paneldə fariseylilərə xeyirxah samariyalı haqqında pritça danışanİsayabaxırlar. Üçüncü panelin yuxarı sağ tərəfində işarə barmağını qabağa uzatmış əl(dextera domini)təsvir edilmişdir. Yaşıllığın arasından çıxan əl çəkməçilərin işinə və vitraja xeyir-dua verir.
Vitrajın beş-on ikinci panellərində Xeyirxah samariyalı haqqında pritça təsvir edilmişdir; İsa iki fariseylinin "kimdir sənə yaxın olan?" sualına uyğun olaraq pritçanı danışır. Fariseylilərdən birinin başında orta əsrlərdə yəhudilərin və bəzi müsəlmanların istifadə etdiyi yudenux adlı konusvari papaq vardır. Oturmuş İsa sağ əlini qaldırmış, sol əlində isə ehtimal ki,İncilolan kitab tutmuşdur (IV panel).
Pritçaya görə, Yerusəlimdən İerixona ziyarətə gedən bir adama yolda quldur hücum edərək onu döyür, qarət edir və ağır yaralayr. Bir müddət onun yanından keçən keşiş və Levi sülaləsindən olan kəs qulduru qınasa da, yaralıya kömək etmədən keçib gedir. Daha sonra yaralıya o zaman qəbul edilməyən və aşağılanan samariyalılardan olan bir nəfər kömək edir. O, ziyarətçinin yaralarını sarıyaraq onu xəstəxanaya aparır və müalicə xərclərini öz öhdəsinə götürür.
BibliyanınYaradılış kitabındanolan hadisələr vitrajın on bir panelində təsvir edilmişdir. Onlara cənnətin təviri, Adəm və Həvvanın yaradılması, qadağan meyvənin yeyilməsi və cənnətdən qovulma hadisələri daxildir. On dördüncü panel, bütün vitrajın mərkəzi hissəsi hesab edilir: panelin mərkəzindəAdəmyer almışdır. İyirmi birinci paneldə Adəm və Həvvanın əkin biçinlə məşğul olması təsvir edilib.
Belə bir fikir vardır ki, bu təsvirdə Adəmin əkinçi(sator)kimi təsvir edilməsi söz oyunu olmaqla çəkməçilərə(sutor)işarədir. İyirmi üçüncü paneldə təsvir edilmiş Habilin qardaşı Qabil tərəfindən öldürülməsi səhnəsi"Xeyirxah samariyalı haqqında pritça"da ziyarətçinin döyülməsi və yaralanması hadisəsi ilə səsləşir.
Vitrajın tac panelindəMəsihin xeyir-duasıtəsvir edilmişdir.Göyqurşağıüzərində oturmuşİsayaiki tərəfdə mələklər təzim edir. Rəbb əlində şar və ya çörək tutur. Lakin çörək,"Maiestas Domini"ikonoqrafiyası üçün ənənəvi deyil.Lakin, əgər İsanın əlindəki dairəvi əşya çörəkdirsə, bu, o anlama gələ bilər ki, İsa özü ziyarətin -viaticum- səbəbidir. On dördüncü paneldə təsvir edilmiş Adəm təsviri iyirmi dördüncü paneldə təsvir edilmiş İsa təsviri ilə səsləşir: Adəm iki ağacdan birinin yarpağı və ya budağı üzərində oturub; meyvələrdən ağacınnaringiolması aydın olur ki, bu da"Maiestas Domini"ikonoqrafiyası üçün xarakterikdir.
Ziyarət mövzusunun Xeyirxah samariyalı vitrajında dominant motiv olması aydın görünür. Şartr çəkməçilərinin istehsal etdikləri kimi yaxşı ayaqqabılar və qida (iyirmi dördüncü paneldə İsanın əlində çörək tutması iddiası nəsərə alınsa) ziyarətin uğurla başa çatdırılması üçün əsas amillərdir. Daha sonra pəncərədə,İskəndəriyyəli Kliment,Avqustin Avrelius,Böyük Qriqori,Hörmətli Bedavə başqalarının şərhləri əsasında "Xeyirxah samariyalı haqqında pritça"nın alleqorik vizualizasiyası verilir. Bu ilahiyyatçılar, pritçanı,qovulmazamanı zədələnmiş və ilahi xüsusiyyətlərini itirmiş (ziyarətçinin qarət edilməsi və döyülməsi nümunəsində), köhnə qanunlardan (keşiş və Levi sülaləsindən olan kəs nümunəsində) əsl xilas ala bilməyən və yalnız Məsihin (samariyalının simasında) və kilsənin (xəstəxananın simasında) köməyinə ehtiyacı olan  insalıq (ziyarətçi nümunəsində) haqqında alleqorik hekayə kimi görürdülər. Birləşən hekayələrin tropoloji nəticəsi budur ki, insan, ilahi formasını bərpa etməyə çalışmalı, bunun əsas yolu isə xeyriyyəçilik olmalıdır.
Yerusəlimdən çıxan insanAdəmdir, onun çıxışı isə insanlığınCənnətdənqobulmasını simvolizə edir. Ziyarətçiyə hücum edərək onu qarət edən və döyən şəxs isə, insanlığı günaha batıraraq ölüm üçün tərk etmişŞeytanıvə digər şər qüvvələri təmsil edir. Samariyalı isə ölüm ayağında olan insanlığı xilas edən İsanı təmsil edir. İyirmi dördüncü paneldə isə ölülər və dirilər üzərində hakimiyyətini bərpa etmiş Rəbb görünür. Məsihin əlində tutduğu çörək isə, İsanın insanlara gələcək xilas haqqında ümid verdiyiYevxaristiyanısimvolizə edir.