Sukxotay krallığı

Sukxotay krallığı(tayอาณาจักรสุโขทัย) — 1238–1583-cü illərdə indikiTailandərazisində hökmranlıq etmişorta əsrtayfeodalbuddistdövləti. PaytaxtSukxotayindikiYeni Sukxotayqəsəbəsindən 12 kilometr uzaqlıqda yerləşir. Hal-hazırda xarabalıqdır və 1991-ci ildəYUNESKO-nunÜmumdünya irsinə daxil edilmişdir.
Sukxotaysanskrit dilindəkisukxa(hind.सुख– "xoşbəxtlik") vəudaya(hind.उदय– "qalxmaq, əmələgəlmə") sözlərindən yaranmışdır. Mənası – "xoşbəxtliyin peyda olduğu yer".
XIII əsrdən əvvəltaykrallıqları şimalda yerləşən yaylalarda hakimiyyət sürürdü. Bu dövlətlərəLannatayın sələfiHiran krallığıvə müasirÇin Xalq Respublikasıərazisində yerləşənKenhun krallığıdaxil idi. Sukxotay uzun müddətKxmer imperiyasınıntəsiri altında olmuşLavo krallığının (indikiLopburi) tərkibində ikən ticarət mərkəzinə çevrilmişdi. Tayların YuxarıÇaopxraya çayıvadisinə miqrasiyası uzunmüddətli bir proses idi.
Müasir tarixşünasların SukxotayınKxmer imperiyasından ayrılmasının1180-ci ildə başladığını irəli sürürlər. Sukxotay təxminən 1180-ci ildəKxomsabad Kxlonlamponqrəhbərliyindəkimonlartərəfindən yenidən işğal olunana qədər yüksək muxtariyyət yaşayırdı.
İki yaxın dost olan pxokxunSi İndraditya(1238–1270) və pxokxunPxa MuanqKxmer imperiyasına qarşı üsyan qaldırmışdı.Tay feodal tituluna çevrilməzdən əvvəlKxunmöhkəmləşdirilmiş qəsəbə və onun ətrafındakı kəndlərə hökmranlıq edən şəxsə verilən bir titul idi.Banqklanqxao SukxotayıSi İndradityaadı ilə hökm etmiş vəPxra Ruanq sülaləsini (1238–1438) başlatmışdır. O, kortəbii krallığın təsirini qonşu şəhərlərə genişləndirmişdir. Hakimiyyətinin sonunda 1257-ci ildə Sukxotay krallığı YuxarıÇaopxraya çayıvadisinin (o vaxtlar sadəcə Menam –azərb.Sular anası‎ olaraq bilinirdi) hamısına hökmranlıq edirdi.
Ənənəvi tay tarixşünasları Sukxotay krallığının əsasının qoyulması tay millətinin yaranması kimi hesab edirlər, çünki Sukxotaydan əvvəlki krallıqlar barədə çox az məlumat var. Müasir tarixi tədqiqatlar tay tarixinin tay tarixinin Sukxotaydan daha əvvəl başladığını iddia edirlər. Buna baxmayaraq, Sukxotay krallığının yaranmasıTailandda hələ də qeyd edilir.
Pxo Kxun Ban Muanq(?–1279/80) və onun qardaşıRamakxamxaenq(1279–1298) Sukxotay krallığının ərazisini genişləndirmişdir. Ramakxamxaenq cənubdakı Supannabxum krallığını vəSri Txamnakornkrallığını fəth etmiş,Txeravadanı dövlət dini olaraq qəbul etmişdir.  Bununla yanaşı, bu dövrdə krallıq şimaldakıPxrevəMuanq Suaşəhərlərini ona xərac verməyə məcbur etmişdir.
Ramakxamxaenq daha sonra qərbdəki monlara özləri bütpərəstlərdən azad etmək üçün kömək etmişdir. Bu monlar daha sonraMartaban krallığını yaratdılar. Buna görə də tay tarixşünasları Martaban krallığının Sukxotaydan asılı olduğunu irəli sürürlər.
Səfərlərinə son qoyduqdan sonra Ramakxamxaenq Sri Txamnakorndan olan rahiblərin Txeravada inancını Sukxotayda təbliğ etməyə çağırmışdır. 1283-cü ildətay əlifbasını yaratmışdır. Onun hazırladığıRamakxamxaenq kitabəsi600 il sonraMonqkuttərəfindən kəşf olunmuşdur.
Bu dövrdə krallıqÇininYuan sülaləsiilə siyasi əlaqələr qurmağa başlamışdır. Sukxotay və Çin arasındakı ticari əlaqələr qat-qat inkişaf etmişdir. Sukxotayın ixrac etdiyi məhsullardan biriSanqkalokidi. BuTailandınÇin üslubunda keramikanı hazırladığı yeganə dövrdür. Bu, XIV əsrdə dəbdən düşmüşdür.
XIV əsrin başlarında Sukxotay indiki Tailandın əksəriyyətini idarə edirdi. Sadəcə şərqi vilayətlər kxmer hakimiyyəti altında idi.Ramakxamxaenqin ölümündən sonra Sukxotaydan asılı olan dövlətlər müstəqillik əldə etdilər. Ramakxamxaenqin xələfi onun oğluLertxayolmuşdu. Sukxotayın vassal krallıqları – şimaldakıUttaraditvə bir qədər sonra indikiLaosərazisində hökmranlıq etmişLuanqpxabanqiləVyentyanöz azadlıqlarını elan etdilər. 1319-cu ildə qərbdəkimonların dövləti öz azadlıqlarını elan etdilər və 1321-ci ildə LannaTakıöz himayəsinə aldı. CənubdakıSubxanburişəhəri kral Lertxayın hakimiyyət dövrünün ilk illərində öz azadlığını elan etmişdi. Beləliklə, krallıq qısa bir müddət ərzində olduqca zəifləmişdi.
1349-cu ildəAyutiya krallığının orduları Sukxotaya hücum etmiş və oranı özlərinə asılı vəziyyətə salmışdı.Daha sonra 1378-ci ildə kral Lertxay Sukxotayın vassal dövlətə çevrilməsini qəbul etmişdir.
1419-cu ildə kralIII Maxa Tammaraçanın (1400–1419) ölümündən sonra onun oğulları – Pxaya Ram və Pxaya Ban Muanq (IV Maxa Tammaraça, 1419–1438) taxt-tac uğrunda bir-birləriylə vuruşmuşdular.Ayutiya kralıİntxraça(1408–1424) bu münaqişəyə müdaxilə etmiş və krallığı ikisi arasında bölmüşdür. Kral IV Maxa Tammaraça 1438-ci ildə vəfat etdikdən sonra Ayutiya kralıIII Borommaraçatxiratöz oğlunu – Ramesuanı (gələcək Ayutiya kralıBorommatraylokkanat, 1431–1488) Sukxotay canişini təyin edir. Bu, müstəqil Sukxotayın sonu olur.
KrallıqAyutiya imperiyasının tərkibinə daxil edilməmişdi. Bu uzunmüddətli proses XVI əsrdə sona çatmışdır. Sukxotayın hərbiyyə, idarə, memarlıq, din və dil kimi sahələri Ayutiyanın təsirinə məruz qalmışdır.Ayutiya krallığının mərkəzləşmiş bir idarəetmə üsuluna sahib olmadığından keçmiş Sukxotay ərazisi (yeni adı – "şimali şəhərlər" və ya "Muanq Nua") hələ də yerli əsilzadələr tərəfindən idarə edilirdi. Müasir dövrdə bu dövlət bir cür "federasiya" adlana bilər. Ən əhəmiyyətli şimali şəhər Pxitsanulok idi. Şimallı zadəganlar özlərini Ayutiya elitası ilə əlaqələndirmək istəyirdilər. Buna görə də onlar arasında çoxlu ittifaqlar yaranmış, evliliklər gerçəkləşmişdir.
Keçmiş Sukxotay torpaqları 1441–1474-cü illərdə reallaşanAyutiya ilə Lannatay krallığı arasındakı müharibədə döyüş meydanına çevrilmişdi. 1462-ci ildə Sukxotay şəhər dövləti Ayutiya hakimiyyətinə qarşı üsyan qaldırmış və Lannatayla ittifaq qurmuşdur. Bu dövrdə Pxitsanulok Ayutiyanın II dərəcəli paytaxtı olmuşdur. Hətta 1463-cü ildə kral Borommatraylokkanat sarayını oraya köçürmüşdür. Portuqaliya tüccarları Ayutiya və Pxitsanuloku "əkiz şəhərlər" olaraq qələmə vermişdir. Keçmiş Sukxotay krallıq sülaləsindən olan şimallı zadəganlar Ayutiya vərəsəlik münaqişələrində böyük rol oynayırdılar. Pxitsanulok qubernatoru və şimali şəhərlərin canişini olanMaxa Tammaraça1569-cu ildə Ayutiya taxt-tacına sahib olmuşdur.
1583-cü ildəSituan çayısahilində gerçəkləşən döyüşdən sonra Pxitsanulok kralı, həmçinin Ayutiya taxtının vəliəhdiNaresuanxalqı birmalılardan qorumaq üçün, eləcə də baş vermiş zəlzələ səbəbiyləPxitsanulok,Sukxotay, Pxiçay, Savankxlok, Kampxanq Pxet,Pxiçitvə Prabanq şəhərlərinin əhalisini Tailandın mərkəzi vilayətlərinə köçürmüşdür.