Jeanne d'Arc

Jeanne d'Arc(ho͘-im: [ʒanˈdaʁk]Óa-im: "jiáng-tak"; iok1412 nî–1431 nî5 goe̍h 30 ji̍t) sīHoat-kokê eng-hiông jîn-bu̍t. I tīLorrainetē-hng chhut-sì, jīn-ûi ka-kī chiap tio̍hSînê khé-sī, tâu-kun jî-chhiá sut-niá Hoat-kok ê kun-tūi tīPah-nî Chiàn-chengtit tio̍h kúi-ā pái sèng-lī. Kàu-bóe i hō͘Eng-lân-lânglia̍h--tio̍h, keng-kòechong-kàu sím-phòaⁿliáu-āu hông phòaⁿī-toankaplú-bûchōe-miâ, āu-bóe siūhóe-thiāusí-hêng. Tī1456 nî,kàu-hôngchiah têng-sin kiám-cha sím-phòaⁿ, soan-pò͘ Jeanne d'Arc sī bô-chōe--ê.
Tùi Jeanne ê tāi-chì têng-sin chò sím-phòaⁿ ê sî-chūn, ū kì-lio̍k tio̍h Jeanne ê pē-bú sǹg sī pêng-bîn chhut-sin, bô te̍k-pia̍t hó-gia̍h ia̍h bô sàn-chhia̍h. Tī 1423 nî 10 goe̍h 7 hō ê chi̍t hāng àn-kiāⁿ tang-tiong, ū kì-su̍t Jeanne ê lāu-pēJacques d'ArcsīCeffondsê lâng, i sīDomrémychng-siā ê tiúⁿ-ló. Jeanne ê pē-bú tī chng lāi ū chha-put-to 20khéng(hectare) ê thó͘-tē, hâm 12 khéng ê chhân-hn̂g kap 4 khéng ê nâ-á tē.Isabelle Romée, Jeanne ê a-bú, sīVouthonê phó͘-thong ka-têng chhut-sin.
Jeanne d'Arc chhut-sin êDomrémychng, tī i hit-chūn tú hó sīHoat-kokkapAnglo-Bourgognesè-le̍k saⁿ-cheⁿ ê chiân-sòaⁿ. Siū Bourgogne lâng ê ui-sè gūi-hiap, hit-chūn chng-bîn í-keng cháu-siám pa̍t ūi khì. Jeanne, kám-kak ka-tī siū tio̍h chi̍t khoán siaⁿ-im leh ín-chhōa, tī 1428 nî 5 goe̍h tùi Domrémy chiân-óngVaucouleurs, óa-kīn jî-chhiá siū dauphin Charles (āu--lâi êCharles 7-sè) khòng-chè ê iāu-sài. Chóng-sī Charles hit-chūn bô beh chhap, Jeanne taⁿ thang tńg chhù.
Lâi-kàu 1429 nî 1 goe̍h, Jeanne koh chi̍t kái kòe Vaucouleurs, chit kái kìⁿ tio̍h ê iâⁿ-koaⁿ siong-sìn i, hō͘ i khìChinonpài-hóng Charles. Hoat-kok kun-tūi hō͘ Jeanne chò ta-po͘-khoán ê táⁿ-pān, kap chi̍t tīn jîn-bé lóng-chóng 6-ê lâng chò-phōaⁿ, kiâⁿ kòe te̍k-kun niá-tē, jî-chhiá tī 2 goe̍h 23 lâi kàu tī Chinnon. Chiong i siūⁿ beh tùi-khòng Eng-lân ê siūⁿ-hoat soeh-bêng hō͘ kok-ông liáu-āu, Jeanne siū kàu-hōe ê lâng sím-mn̄g ê sî, i piáu-sī beh tīOrléanschèng-bêng ka-tī.
Āu-bóe Jeanne tó-tńg Chinon, 4-goe̍h sî, Charles thê-kiong hō͘ Jeanne tīTourschi̍t kóa jîn-bé.Jean d’Aulonchò i-ê siú-ōechhin-ióng. Orléans êpau-ûi-chiànchū 1428 nî 10 goe̍h 12 khai-sí, Eng-lân tī siâⁿ-chhī sì-ûi khí-siat kun-lúi. Jeanne kap chí-hui-koaⁿLa Hiretī 1429 nî 4 goe̍h 29 lâi kàu ūi, chí-sī chāi-tē ê kun-tūi tán-thāi oān-peng.
5 goe̍h 4 hō, Jeanne hú-jiân soan-pò͘ i beh khai-sí kong-táⁿ Eng-lân-lâng, siū i kó͘-bú ê Hoat-kok kun-tūi lo̍h-bóe chiàm lo̍h--lâi chi̍t chō kun-lúi. Kàu 5 goe̍h 6 hō, in koh hiòng lēng-gōa chi̍t-ê kun-lúi chìn-peng, Eng-lân-lâng siūⁿ beh thè-kun, soah hō͘ Jeanne kap La Hire kong-kek. 7 ji̍t ê sî, Hoat-kok-lâng koh hiòng kun-lúi Les Tourelles chìn-hoat. Chit kái Jeanne soah tio̍h-siong. Keh kangSuffolk Pek-chiok(Earl of Suffolk) niá-chhōaê Eng-lân kun-tūi thè cháu, m̄-koh Jeanne bô ài tī lé-pài-ji̍t kè-sio̍k sio-thâi.
5 goe̍h 9 hō, Jeanne lî-khui liáu Orléans, ùi Tours hōe-kìⁿ Charles, kó͘-bú Charles kóaⁿ-kín kòeReimschiap-siū ka-bián. Āu--lâi Jeanne koh kiàn-gī chhim-lio̍kNormandy. Chóng-sī in koat-tēng seng hiòngLoire Kheiân-hōaⁿ ê siâⁿ-chhī hoat-peng, Jeanne kapduc d’Alençonchiàm-niá chi̍t-ê chng-thâu liáu-āu, koh hiòng Eng-lân-lâng ê kun-iâⁿBeaugencychìn-peng, mā chiap-siūConnétable de Richemontpang-chō͘, kàu-bóe Beaugency tâu-hâng.
1429 nî 6 goe̍h 18, Hoat-kok kap Eng-lân kun-tūi tīPataysio-tú. Jeann pó-chèng Hoat-kok ē-tàng sèng-lī, āu-bóe mā chiàn-iâⁿ. Jeanne kap kî-thaⁿ chiòng-sū tńgSully-sur-Loirekap Charles hōe-ha̍p, koh chi̍t chhù kiàn-gǐ Charles hiòng Reims sóa ūi, keng-gòe saⁿ-cheⁿ, sòe-ho̍k liáu Charles. 6 goe̍h 29, in chhut-hoat hiòng Reims chìn-peng. Tī Reims, Charles ùi 1429 nî 7 goe̍h 14 siū ka-bián.
Charles 7-sè tī 6 goe̍h 20 lî-khui Reims. Chiàu hit tang-chūn sú-ka ê kì-lio̍k, Jeanne í-keng sī thong Hoat-kok iú-miâ ê lâng. ÙISenlis, Hoat-kok kap Eng-lân kun-tūi chhài chi̍t pái sio-tùi, Jeanne chit chūn chin ǹg-bāng kín kong hāPa-lí, i kapAlençontī 8 goe̍h 26 lâi kàu Pa-lí pak-pêng êSaint-Denis. Tong kok-ông lâi kàu liáu-āu, in ùi 9 goe̍h 8 hō hiòng Pa-lí ê siâⁿ-mn̂g kong-kek, kong-siâⁿ ê sî, Jeanne ka-tī khiā khí thô͘-tun téng kiò Pa-lí-lâng tâu-hâng, kiat-kó soah siū-siong, keh-kang, kok-ông iau-kiû thè-kun.
Jeanne tòe Charles kòe Loire, in tī 9 goe̍h 22, ùiGienkái-sàn kun-tūi, āu-bóe koh chò-hóe khìBourges. 10 goe̍h ê sî, Jeanne hông sàng khì kong-táⁿSaint-Pierre-le-Moûtier, ēng chin chió ê jîn-bé chiàn iâⁿ. M̄-koh āu-lâi phahLa Charité-sur-Loireê sî sit-pāi. 12 goe̍h, Jeanne kap i-ê pē-bú hiaⁿ-tī, hō͘ kok-ông hong chò hôa-cho̍k.
1430 nî 5 goe̍h 14, Jeanne kap i-ê hiaⁿ-tī Pierre chhamJean d’Aulonlâi kàuCompiègne, hit tang-chūn in tng leh tùi-khòng Bourgogne. Jeanne cháu ji̍p Compiègne siâⁿ lāi, 5 goe̍h 23 i niá chi̍t tīn lâng chhut-lâi sio-thâi, sui-jiân phah-thè Bourgogne, oaⁿ-ná bô hoat-tō͘ tí-khòng Eng-lân oān-peng. Beh kòeOise Kheê sî-chūn, Jeanne siak lo̍h bé-á, kap Pierre, Jean d’Aulon chò-hòe hō͘Luxembourg ê Jeanê jîn-bé chhōa khì Bourgogne só͘ niá êMargny.
Chit tang chūn,Reimsê tāi-chú-kàuRenaud de Chartreskhòng-sò͘ Jeanne kì-choa̍t kiàn-gī jî-chhiá sûi-ì oa̍h-tāng; tông-sî siūⁿ beh kap Bourgogne thêng-chiàn ê kok-ông Charles mā bô hèng-chhù ka oân-kiù. Jeanne hō͘ chhōa khìVermandoisê siâⁿ-pó, i kúi--a kái thau-cháu, chi̍t kái tùi thah téng thiàu--lo̍h siak hîn--khì, chòe-āu sī sàng khìArras.  Pa-lí tī 5 goe̍h 25 chiap tio̍h Jeanne hông lia̍h tio̍h ê siau-sit, keh-kang Eng-lân khòng-chè êPa-lí Tāi-ha̍k, tiō iau-kiû kā Jeanne sàng kòe chòe sím-phòaⁿ.
Kàu 1431 nî 1 goe̍h 3 ji̍t, Jeanne í-keng tīBeauvaisê chú-kàuPierre Cauchonê chhiú lāi. I tùi 2 goe̍h 21 kàu 3 goe̍h 24 kî-kan siū cha̍p gōa kái ê chit-mn̄g. Chóng-sì Jeanne m̄ goān-ì thê-kiong jīm-hô chêng-pò. Jeanne siū tio̍h kúi-a cha̍p hāng chí-khòng, tōa-pō͘-hūn lóng kap tùi sîn put-kèng ū koan-hē. Āu-bóe chí-khòng kiám kah chhūn 12 hāng, sàng kòe hō͘ Rouen kap Pa-lí ê sîn-ha̍k-ka kiám-sī.
4 goe̍h 18, Cauchon kòe khì khòaⁿ Jeanne, hit tong-sî Jeanne í-keng phòaⁿ-pēⁿ. Kàu 5 goe̍h 23 ê sî, Pa-lí Tāi-ha̍k thong-ti liáu in ê koa-tēng, nā Jeanne î-chhî goân-lâi ê kóng-hoat, tiō beh í īⁿ-toan chò lí-iû ka khòaⁿ sí-hêng. 5 goe̍h 24, Jeanne hông sàng khì kaⁿ-ga̍k. 5 goe̍h 30 ji̍t ê sî tīPlace du Vieux-Marchésiū hóe-hêng chhú-koat.
1869 nî, Orléans ê chú-kàuFélix Dupanloupkhai-sí hiòngSèng-chō(Lô-má Kàu-hông léng-tō ê chú-kàu thoân) chhéng-goān têng-sin khó-lū koan-hē Jeanne ê àn-kiāⁿ. 1920 nî 5 goe̍h 16,Thian-chú-kàuùiSèng Pí-tek Tōa-sèng-tn̂gsoan-pò͘ sêng-jīm Jeanne chò sèng-jîn. Félix Dupanloup pún-sin pat kiám-giām Jeanne ê le̍k-sú, i tha̍k kòe ha̍k-chiáJules Quicherattī 1840 nî-tāi só͘ chhut-pán, choán-siá ê chhâi-phòaⁿ bûn-su.
1429 nî 5 goe̍h 10 hō, tong Hoat-lân-se tī Orléans chiàn-iâⁿ ê siau-sit thoân kàu Pa-lí ê sî, gī-hōe ê su-kì-koaⁿ Clément de Fauquembergue tī kì-lio̍k-phō͘ ōe--lo̍h-lâi chi̍t sian Jeanne ê ang-á. Fauquembergue m̄ pat khòaⁿ kòe Jeanne pún-lâng, chóng-sī i siá ê ang-á sī hiān-tāi só͘ lâu-chûn î-it Jeanne chài-seⁿ sî-chūn ê ōe-iáⁿ.
Bí-kokêMark Twainbat chiam-tùi Jeanne d'Arc ê chi̍t sì lâng chò gián-kiù, āu-bóe siá liáu chi̍t pō͘ siáu-soatTùi Jeanne d'Arc ê Kò-jîn Tui-ek(Personal Recollections of Joan of Arc), 1896 nî chhut-pán.
Chū tiān-iáⁿ hoat-bêng í-lâi, ū chin chē kì-su̍t Jeanne d'Arc ê chok-phín. Pau-koat 1999 nî hoat-kok kàn-tokLuc Bessonphah êJeanne d'Arc(Eng-gí tê-bo̍k:The Messenger: The Story of Joan of Arc).