ललिता पवार

ललिता पवार(१८ एप्रिल १९१६,नाशिक- २४ फेब्रुवारी १९९८,पुणे) ही एकभारतीयसिने-अभिनेत्रीहोती. सुरुवातीच्या काळातमराठी चित्रपटसृष्टीमध्येनायिकेच्या भूमिका करणाऱ्याललिता पवारयांनीनेताजी पालकर,संत दामाजी,अमृत,गोरा कुंभारइत्यादी यशस्वीमराठी चित्रपटांमध्ये कामे केली होती. त्यानंतर त्यांच्या डोळ्याला इजा झाल्यानॆ त्यांनाबॉलिवूडच्याचित्रपटांमध्ये खलनायिकेच्या भूमिका कराव्या लागल्या.दूरदर्शनवरीलरामायण यामालिकेमध्ये त्यांनीमंथरेचीभूमिका केली होती.
वयाच्या १२ वर्षापासूनचित्रपटांत काम करणाऱ्या ललिता पवार यांचीविक्रमीसिनेकारकीर्द  एकूण ७० वर्षांची आहे. त्यांनी सुमारे ७०० चित्रपटांत भूशाभारतीयचित्रपटसृष्टीतील प्रसिद्धअभिनेत्री. त्यांचाजन्मनाशिकजवळीलयेवलायेथे झाला. त्यानंतर त्यांचे पुढीलवास्तव्यइंदूरआणिपुणेयेथे होते. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव अंबिका लक्ष्मण सगुण. त्यांचेवडीललक्ष्मण सगुण हेव्यापारीहोते. ललिताबाईंचेशिक्षणप्राथमिकशाळेपर्यंत झाले. त्यानंतर त्यांनी मूकपटात बालकलाकार म्हणूनकामकरण्यास सुरुवात केली.
१९२८ साली आर्यमहिला या मूकपटात त्यांनाभूमिकामिळाली. त्यानंतर गनिमी कावा (१९२८), जी. पी. पवारदिग्दर्शित ठकसेन राजपुत्र (१९२९), समशेर बहादूर (१९३०), चतुर सुंदरी (१९३०),पृथ्वीराजसंयोगिता (१९३०), दिलेर जिगर (१९३१) इ. मूकपटांत त्यांनी विविध प्रकारच्याभूमिकाकेल्या. पुढे बोलपटांची सुरुवात झाल्यानंतर त्यांना बोलपटातही चांगली कामे मिळू लागली. मुंबईच्या चंद्र आर्ट‌्सच्या हिम्मते मर्दा (१९३५) या बोलपटात त्या नायिका होत्या. या चित्रपटाचे नायकमास्टरभगवान होते. हाच त्यांचामुख्यभूमिकाअसलेला पहिलाबोलपट.हाचित्रपटखूप गाजला. याचित्रपटाचे दिग्दर्शक गणपतराव पवार होते.
१९३८ मध्ये टॉलस्टॉयच्या रेसरेक्शन या कादंबरीवरूनदुनियाक्या है? (१९३८) ह्या चित्रपटाची निर्मिती ललिताबाईंनी केली आणि त्यात भूमिकाही केली. त्यातील गाणी त्यांनी स्वतःच म्हटली होती. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन त्यांचे पती गणपतराव पवार यांनीच केले होते. भालजी पेंढारकरलिखित-दिग्दर्शित अरुण पिक्चर्सच्या नेताजी पालकर (१९३९) या चित्रपटात काशी या नायिकेची भूमिका त्यांनी प्रभावीपणे वठविली. हा त्यांचा पहिलामराठीबोलपट. एका चित्रपटाच्या चित्रीकरणादरम्यान अनवधनाने घडलेल्या अपघातामुळे त्यांना चेहऱ्याच्या पक्षाघाताचा आजार झाला व या आजारपणात त्यांचा एक डोळा अधू झाला. परिणामी त्यांना चित्रपटांमध्ये नायिकेच्याभूमिकामिळणे बहुतांशी बंद झाले. पुढे त्यांनी चित्रपटांमध्ये चरित्र भूमिका साकारण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या महत्त्वाच्या भूमिका असलेले मराठी चित्रपट म्हणजेअमृत (१९४२),गोरा कुंभार,जय मल्हार (१९४७),रामशास्त्री(१९४४), अमरभूपाळी(१९५१),मानाचं पान(१९५०), चोरीचा मामला (१९७६) हे होत. प्रभातच्यारामशास्त्रीया चित्रपटात त्यांनी महत्त्वाकांक्षी, निष्ठूर आणिकरारीस्वभावाच्याआनंदीबाईंचीभूमिकाकेली होती.
ललिताबाईंना अनाडी चित्रपटातील डिसा या भूमिकेकरिताफिल्मफेअरचा साहाय्यकअभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला (१९६०). त्यांना १९६१ सालीसंगीतनाटकअकादेमीपुरस्कार व १९७७ सालीमहाराष्ट्रराज्य पुरस्कार प्राप्त झाला. गृहस्थी, सजनी, अनाडी, घर बसा के देखो या चित्रपटांतील उत्कृष्ट भूमिकांबद्दल त्यांना विविधपुरस्कार मिळाले.
मूकपटापासून बोलपटापर्यंतच्या सु. सात दशकांच्या प्रदीर्घ कालखंडात चित्रपटसृष्टीत टिकून राहिलेल्याललिता पवारचरित्रनायिका म्हणून विशेष लक्षात राहतात.
ललिताबाईंचाविवाहदिग्दर्शक गणपतराव पवार यांच्याशी झाला. पण हे विवाहबंधन फार काळ टिकले नाही. त्यांचा दुसराविवाहनिर्मातेराजप्रकाश गुप्ता यांच्याशी झाला.
आयुष्याच्या उत्तरार्धात ललिताबाईंना तोंडाचाकर्करोगझाला होता. यामुळे त्यांची प्रकृती खूप खालावली. त्यातच त्यांचेपुणेयेथे एकाकी अवस्थेतनिधनझाले.
समीक्षक :श्यामला वनारसे