Diyarbəkir ili

Diyarbəkir-Türkiyəninbir ili və ən sıx on ikincişəhəridir. Türkiyə Statistika Qurumunun göstəricilərinə görə2014tarixindəki əhalinin sayı 1.635.048 nəfərdir.
Diyarbəkir şəhəri müxtəlif dövrlərdə fərqli adlarla anılmışdır.E.ə. 200tarixindəAssuriya hökmdarıAdadnirariyə aid qılınc qınında şəhərin adı"Amid"və ya"Amidi"olaraq qeyd edilmişdir.RomavəBizansqaynaqlarında şəhərin adı "Amid, O'mid, Emit, Amide" olaraq qeyd edilmişdir.XI əsrdəbura gələntürkmənlərşəhərin inşasında istifadə olunan qara rəngli daşlara görə şəhəri"Qara Amid"adlandırmışdır. Daha sonra bura gələnərəbmənşəli Bəkr qəbiləsi səbəbilə uzun müddət Diyar-ü Bəkr (ديار بكر) olaraq anılmışdır.1867-ci ildə keçirilən inzibati islahat nəticəsində Diyarbəkir adıylavilayətəçevrildi.1926-cı ildəMustafa Kamal Paşayafəxri vətəndaşlıq verilmişdir.
MesopotamiyavəAnadolumədəniyyətlərinin vəhdətində yerləşən Diyarbəkirin tarixi çox qədim dönəmlərə gedib çıxır. İlk insanların burda məskən salmağı Paleolit və Mezolit dövrünə təsadüf edir. Şəhərin mərkəzi hissəsində e.ə. 3000 tarixindəxetvəhurri-mitannihakimiyyəti mövcud olmuşdur. E.ə. 1260 tarixinə qədər davam edənhurri-mitannihakimiyyətindən sonra Diyarbəkir ardıcıl olaraqAssuriya,Arami,Urartu,Skif,Midiya,Əhəməni,Makedoniya,Selevki,Parfiya,Erməni,Roma,Sasani,Bizans,Əməvi,Abbasi,Həmdani,Səlcuqlu,Artuqlu,Əyyubi,Monqol,Ağqoyunlu,SəfəvivəOsmanlıidarəçiliyində qaldı.
Assuriyadönəmində şəhər mərkəzi olan Diyarbəkir uğrunda eramızın ilk əsrlərindən başlayaraq mübarizə güclənmişdir.Romalılarınhakimiyyətinə keçən şəhərRoma imperiyasınındağılmasından sonraBizansidarəsinə keçmişdir.Xəlifə Ömərdönəmindəİslamordusu Diyarbəkir və ətrafını fəth etdi.Xalid ibn VəlidDiyarbəkirə daxil olan ilkİslamkomandanıdır. Beləliklə, bir əyalət olaraqİslam dövlətinətabe edildi.
Daha sonrakı illərdəHəmdanilərhakim olsalar da,990-1096tarixlərində bölgəni Mərvanilər idarə edirdi.Alp Arslan1071Malazgird döyüşündənbir il öncə Diyarbəkirə gəldi və Mərvaniləri özünə tabe etdi.SəlcuqluMəlikşahınvəfatından sonra Diyarbəkirdə hakimiyyətiSuriya səlcuqlularınınəlinə keçdi.
1259-cu ildə şəhərHülakilərinəlinə keçsə də, qısa müddət sonraArtuq bəyliyinəverildi.1401-ci ildəAğqoyunlu dövlətininpaytaxtıoldu və təqribən 100 il sonraSəfəvilərtərəfindən ələ keçirildi.ArtuqvəSəfəvihakimiyyətində bölgəyə güclütürkmənaxınları olmuşdur.
1507-1515tarixlərindəAnadou bəylikləri,MəmlükvəSəfəvilərarasında mübarizə meydanına çevrildi.15 sentyabr1515tarixindəYavuz Sultan Səlimtərəfindən Diyarbəkir və bütünCənub-şərqi Anadolu bölgəsiələ keçirildi.
DiyarbəkirOsmanlılardönəmində önəmli əyalətlərdən biri olmuş, şərq səfərlərinə hazırlaşan ordunun qışlaq bölgəsi olmuşdur.Osmanlı imperiyasınınson dönəmlərində, xüsusilə dəBirinci Dünya müharibəsiillərində xəstəlik, yanğın və epidemiya səbəbilə ağır itkilər verən Diyarbəkir,Cümhuriyyətdönəmində yenidən inşa olundu.1950-ci illərdən sonra şəhər yenidən bərpa olunmuş, yollar, xəstəxanalar, məktəblər və müasir binalar inşa edilmişdir.2 sentyabr1993tarixində verilən 504 saylı qanunlaşəhərstatusu aldı.
DiyarbəkirCənub-şərqi Anadolu bölgəsininmərkəzində,Mesopotamiyanınşimalındayerləşir.ŞərqdəBatmanvəMuş,qərbdəŞanlıurfa,Adıyaman,Malatya,şimaldaElazığvəBingöl,cənubdaisəMardinləqonşudur. Ərazisinin böyük bir qismi dağlarla əhatə olunmuşdur. Ən yüksək zirvəsiMuşsərhəddində yerləşən Anduk dağıdır (2830 m).
Diyarbəkirdə hava olduqca sərt keçir.Yayıçox isti,qışımülayim keçir. Bunun səbəbi isə Cənub şərqdən gələnhava kütlələrininqarşısını kəsən Toros dağlarıdır. Ən yüksək aylıq temperatur 40.2 dərəcə, ən alçaq aylıq temperatur isə -10.1 dərəcədir. Bu günə qədər müşahidə edilən ən yüksək temperatur 48.4 dərəcə (29 iyul1946), ən aşağı temperatur isə -25.7 dərəcədir (11 yanvar1933). İllik yağıntının miqdarı 496 mm-dir ki, bu yağıntının 2%-i yay aylarında düşür.
Cənub-şərqi Anadoludaolduğu kimi Diyarbəkirin də təbii bitki örtüyüçöldür. Bölgədəki dağlar seyrəkmeşəörtüyü ilə əhatə olunub. Diyarbəkir ərazisinin 33%-imeşəörtüyü ilə, 40%-i becərilən ərazi və 22%-i isəçəmənvə otlaq ərazisidir. Çay sahillərindəsöyüd,çinar,qozvəqovaqağacları, yüksəkliklərdəpalıd,ardıcvə yabanı meyvə ağacları mövcuddur.
Diyarbəkir şəhərinin əsas su qaynağıElazığbölgəsindən gələn və DiyarbəkirinşərqindənaxanDəclə çayıdır. Burada çay dərəsinin dərinliyi 600 metrə qədər enir. Şəhərin şimal-qərbində kiçik bir bölgədənFərat çayıkeçir.
Türkiyə Statistika Qurumunun göstəricilərinə görə, bölgənin əhalisi 1.528.958 nəfərdir (2010). Diyarbəkir şəhər mərkəzinin əhalisi isə 834.854 nəfərdir. Yenə Türkiyə Statistika Qurumunun göstəricilərinə görə, bölgənin əhalisi2011-ci ildə 1.570.943 nəfərdir.
Diyarbəkir əhalisinin 53%-ni uşaqlar təşkil edir. Əhalinin 87%-nin doğum yeri Diyarbəkirdir. Qalan əhalinin doğum yeri isəMardinvəBingöldür. Əhalinin 53%-i evlidir.
Diyarbəkir QalasıvəHevsel BağlarıUNESCOtərəfindən2015tarixindəÜmumdünya irsisiyahısına alınmışdır. Şəhər mərkəzində dövlət və bələdiyyəteatrlarımövcuddur. Bundan başqa hər il şəhər mərkəzində Diyarbəkir Kitab Sərgisi fəaliyyət göstərir.
Əsrlər boyuncaərəblər,ermənilər,kürdlər,aramilər,türklər,yəhudilərvəzazalarınməskunlaşdığı qədim Diyarbəkirin mətbəxi də məhz bu xalqların mədəniyyətlərinin məcmusudur. Mətbəxin əsas ləvazimatlarıquzu əti, müxtəlifədviyyatlar,düyü,kərə yağıvəyarmadır. Bu səbəbdən Diyarbəkir mətbəxi nisbətən ağır yeməklərdən ibarətdir. Bundan başqa Diyarbəkirlahmacunu, kadayıfı vəpendiriilə də məşhurdur. Ən məşhur yeməkləri qabırğa dolması,içli küftə,çiy küftə, yarma aşı, keşkək və ciyər kababıdır.
Qara daşdan inşa olunanAnadolununən qədimməscidlərindənbiridir. Eramızın639tarixindəİslamordusu Diyarbəkiri fəth etdi və beləliklə, Mar-Toma Kilsəsiməscidəçevrildi.İslamaləmində beşinci dini mərkəz olaraq qəbul edilir. Divarlarında müxtəlif mədəniyyətlərə aid yazılı kitabələr mövcuddur.
Parlı Məscid adı verilən bu abidəXV əsrdəAğqoyunluUzun Həsəntərəfindən inşa olunmuşdur. Çini və motivlərlə bəzədilən minarəsi çox zərif olduğundan günümüzə qədər mühafizə olunur.Məscidinqərbindəböyük həkim Müslihiddin-i Larinin məzarı yerləşir. Minarənin inşasında xüsusi qoxulu bitkilər istifadə olunmuşdur.
1572tarixində Diyarbəkir hakimi Bəhram Paşa tərəfindənMemar Sinanainşa etdirdi. Üzərindəki kitabəyə görə, inşasına1564-1565tarixində başlanılmış,1572tarixində bitirilmişdir.5 may1828tarixindəməscidinminarəsinə ildırım düşdü və yalnız1930-cu ildə restavrasiya oluna bildi.
Daşla örtülü, tək qübbəli birməsciddir.Ağqoyunlulartərəfindən inşa olunan bu əsərXV əsrəaiddir. Minarəsində"Məhəmməddən"sözüylə başlayan cümlələr yazılmış, bu səbəbdənNəbi və ya Peyğəmbər Məscidiolaraq anılır.1530tarixində Hacı Hüseyn adlı bir qəssab tərəfindən minarə inşa edilmiş, bu minarə1960tarixində restavrasiya olunmuşdur.
Kurşunlu Camii olaraq adlanır.1516-1520illərində şəhərin ilkOsmanlıhakimi olan Bığlı Mehmed Paşa tərəfindən inşa edilmişdir. Bölgədəki ilk Osmanlı əsəridir. Divarları dəyərli Osmanlı çiniləri ilə bəzədilən bu əsərcümhuriyyətinilk illərində restavrasiya olundu. Daha öncə geniş ön meydanı olan məscid 90-cı illərdə iki yerə bölündü.
OsmanlınınDiyarbəkirdəki ikinci hakimi olan Divanə Hüsrəv Paşa tərəfindən1512-1528illərində inşa edilmişdir. Bina əvvəllər Üsrəviyyə Mədrəsəsi olaraq adlandırılmışdır.
Məlik Əhməd Paşa tərəfindənXVII əsrdəinşa edilmişdir. Tamamilə çinilərlə bəzədilən mehrabı diqqəti cəlb edir. Məlik Əhməd Paşanın qəbri də məhz burada yerləşir.