Mozambicu

Coordinadas:19°S35°E﻿ / ﻿19°S 35°E-19; 35
SuMozambicuoMozambiche, ufitzialmenteRepùblica de Mozambicu(inportughesuRepública de Moçambique), est un'Istadu soberanu de s'Àfrica orientale. Sa capitale estMaputo. Su Mozambicu est una ex-colònia portughesa, indipendente dae su1975, sa limba ufitziale est suportughesu. Su Mozambicu est un'istadu in bia de isvilupu e una metade de sa populatzione bivet in poberesa estrema.
Tirat a 801 590 km² e tenet populatzione de unos 27.909.798 segundu su tzensu de su 2017. Allàcanat a norte cun saTanzània, suMalawie suZàmbia, a estu cun suCanale de su Mozambicu(chi ddu istèsiat dae suMadagascàr), a sud cun suSudàfricae a ovest cun suZimbabweeEswatini.
Is primos bividores de su Mozambicu fiant cun probabilidade isSan, remplasados intre su primu e su de 4 sèculos dae populatzionesbantùbènnidas de norte. IsÀrabosant fundadu in is costas e in is ìsulas de su Mozambicu sultanados vàrios, cunvertende manna parte de sa populatzione locale a s'Islam. Isportughesosfiant lòmpidos a is costas de su Mozambicu a sa fine de su de 15 sèculos, e in su sèculu a fatu aiant pesadu aposentmentos numerosos che a bases de iscalu e frunimentu pro is naves in sa rota de sasÌndias orientales.
Su Portugallu aiat mantentu unu controllu bastante ligeru subra su territòriu, sa cale amministratzione fiat fidada prus che totu a privados de natzionalidades vàrias. A pustis de sasegunda gherra mundiale, in su perìodu de sadecolonizatzione, is grupos indipendentistas de su Mozambicu si fiant coalizados in su movimentu armaduFreLiMo(Fronte de Liberatzione de su Mozambicu); a pustis de deghe annos de gherrilla cun su pàdere coloniale, a fatu a su càmbiu de regìmene acontèssidu inPortugallucun saRivolutzione de is gravellossu paisu at otentu s'indipendèntzia in su1975.
In suta de sa presidèntzia deSamora Machel, leader de suFreLiMo, is prantamentos fiant natzionalizados fiant fraigadas iscolas e ispidales pro is massajos. Internatzionalista cunbintu, Machel aiat sustentadu is fortzas rivolutzionàrias chi operaiant inRhodèsia(de oeZimbabwe) eSudàfrica. Is guvernos de custos paisos ant respostu sustentende unu movimentu de rebeldes mozambicanos naraduRENAMO, chi aiat causadu disacatos graes a su paisu distruende iscolas, ispidales, lìnias ferruviàrias e tzentrales idroelètricas. S'economia de su Mozambicu, posta a proa tosta de is cuntierras internas, si fiat fata semper prus dipendente de s'amparu de s'Unione Soviètica. Cun totu ca depiat acarare custa situatzione de crisi, Machel no aiat pèrdidu su favore de sa populatzione, fintzas pro more de is atrotzidades commitidas fatu·fatu de sos gherrilleris de sa RENAMO a is disacatos de sa populatzione tzivile.
In su1990fiant incumentzadas inRomais tratativas de paghe cun sa mediatzione de saComunidade de Sant'Egidioe de su guvernu italianu. In su1992FreLiMo e ReNaMo aiant firmadu is acòrdios de paghe de Roma, definende in manera giunta una costitutzione noa de forma multi-partìtica. In is eletziones lìberas tentas in is annos a fatu, su FreLiMo s'est cunfirmadu semper su primu partidu de Mozambicu.
Acabada s'època de saGherra frida, nointames, su FreLiMo at cambiadu in manera cumprida sa lìnia polìtica cosa sua in sentidu detzisamente liberale. In polìtica èstera at istrintu alliàntzias sòlidas cunIstados Unidos,Bretagna MannaePortugallu. In su 1995 s'istadu at detzìdidu desesi de intrare in suCommonwealth. Su Mozambicu est istadu su primu paisu chi no at fatu mai parte de de s'Impèriu Britànnicua intrare in custa organizatzione.
In is eletziones de su1994Joaquim Chissano, a su pòdere dae su1986, est istadu cunfirmadu presidente cun su 53% de is votos. Pro s'assemblea costituente su FreLiMo at conchistadu 129 deputados, sa Renamo 112, e 9 rapresentantes de tres partidos minores riunidos in s'Unione Democràtica. Dae sa formatzione sua, s'assemblea est resìssida a balangiare indipendèntzia prus manna dae s'esecutivu, arribende in su1999a su 53% de sa produtzione legislativa. In su1996su Mozambicu at contribuidu a fundare inLisbonasaComunidade de is Paisos de limba portughesa: is cambiapares econòmicos e culturales ant retzidu un'impulsu notàbile gràtzias a custa initziativa.
A pustis de su retiru de su presidente Chissano, acontèssidu in su2005, su presidente nouArmende Emilio Guebuzaat sighidu sa polìtica de su predetzessore, oponende·si in manera prus netu a sa polìtica ratzistica de suZimbabwedeMugabe. Is pròfugos biancos fuidos daeZimbabwesunt difatis istados pro sa majoria acasagiados in Mozambicu. Guebuza ddis at cuntzèdidu no isceti sa tzitadinàntzia mozambicana, ma fintzas is asiendas agrìculas abbandonadas dae diora chi s'agatant in su sud de su paisu.
Is massajos biancos rhodesianos sunt divìnnidos aici tzitadinos mozambiganos, ponende a disponimentu de sa pàtria noa sa pròpia esperièntzia professionale in campu agrìculu e creende prospetivas bonas pro una ripresa de s'economia rurale, chi totora padessit is efetos de sa gherra tzivile. A sa fine de su 2009 su presidente Armende Emilio Guebuza est istadu torradu a eligire cun su 76,5% de cunsensu, superende duos partidos de opositzione. Partende dae su 2015, su presidente elègidu estFilipe Nyusi, membru de sa FreLiMo e originàriu de sa regione setentrionale deCabo Delgado.