Ərdəbil

Ərdəbil—İrandayerləşənşəhər.Ərdəbil ostanınınmərkəzidir.
Ərdəbilin 5000 ilə yaxın tarixi vardır. Bu,şumerabidələrində qeyd edilib.
2011-cı il əhalinin siyahıya alınmasının nəticələrinə görə Ərdəbil şəhərinin 564,365 nəfər əhalisi var.
Ərdəbil özününxalı,xalça,ipəkvə s. məhsulları ilə şöhrət qazanmışdır. Həmçinin, İranınkartofbecərilən ən böyük bölgələrindən biridir. MəşhurŞeyx SəfiəddinvəŞah İsmayılməqbərələri bu şəhərdə yerləşir. Ərdəbilin digər tarixi abidələrinə gəldikdə,Cümə məscidinivə şəhərin Kəhralan adlanan hissəsindəkiŞeyx Cəbrayıl məzarlığınıqeyd etmək olar.
Şəhərin cənub-qərb hissəsində yerləşənŞorəbil gölüvə gölün ətrafındakı əyləncə məkanı Ərdəbilin yüksəkturizmpotensialının göstəricisidir. Bundan əlavəşəhərkənarında yerləşənSəreynyaşayış məntəqəsi müalicə əhəmiyyətinə malik isti suyu ilə şöhrət qazanmışdır. İstisu özünə həm ölkə daxilindən, həm də ölkə xaricindən hər il minlərlə turist cəlb edir.Savalan dağıisə yay fəslində yerli və xarici alpinistlərin maraq obyektinə çevrilir. Ərdəbil şəhərinin səfalı yerlərindən biri də "Fındıqlıq" adlanan ormanlarıdır ki,NəminAzərbaycan sərhəddə,Talış dağlarınınətəklərində yerləşir.
Səfəvilər dövlətininqurulduğu tarix İranınMədəniyyətşurası tərəfindən Ərdəbil Milli Günü adlandırılıb.
Dehxuda "Hüdudülaləm"ə istinad edərək şəhərin adını Ordvil, "Anandrac"ın müəllifinə görə Ərdəbil (bu mənbədə sözün mənası acıqlı fil kimi izah olunur), Yaqut Həməviyə görə Bazane Firuz, Firuzkerd,Firuzabad adlandırılır.
Ərdəbil adı, şübhəsiz, Sasani üsuli-idarəsi tərəfindən verilən Bazan — Feyruz adından daha erkən hesab olunmalıdır. Bir sıra tədqiqatçıların fikrincə, bu sözün birinci "Ərdə" — hissəsi qədim İranın düzlük və kosmik nizam ilahəsi Arta ilə əlaqədardır.
D.Behazinə görə Ərdəbil, yaxud ArtabilAvesta dilindədir. Ərdəbil iki "arta" və "vil" sözlərindən ibarət olmaqla müqəddəs anlamını daşıyır. Ona görə "ər" şəxs adlarının əvvəlində – Ərdəvan, Ərdəşir, Ərdəviraf, yaşayış yerlərində isə Ərdəstan, Ərdəkan sözlərində müqəddəslik mənasında işlədilmişdir.
Fars dilindəvil ya da bil təklikdə işlədilmir. Bu sözlərə ancaq yer adlarında sonluq kimi Devil, Şorabil, Əndəbil, Ləndovil, Şabil, Mobil formalarında təsadüf edilir. Bir sözlə, müəllif Ərdəbil şəhərinin salınması tarixiniSasanilərindövründən daha əvvələ aid edir. Ona görə məhz bu şəhərQafqazayaxın olduğuna görə, Firuz oranı ordu mərkəzi edib və onun abadlaşdırılmasına səy göstərmişdir.
Hәmçinin, Әrdәbil adınınQәdim Türk dilindәki "әr" — igid vә "Dәbil" sözlәrinin birlәşmәsi ilә yarandığı ehtimalını irәli sürmәk olar.
ƏrdəbilAzərbaycanınqədim şəhərlərindən biridir. Bu şəhər dəniz səviyyəsindən 1100 metr hündürlükdə yerləşir. Ərdəbil şəhərinin məhsuldar torpağa malik düzənlikdə yerləşməsinə baxmayaraq onu hündür dağlar əhatə etmişdir. Şəhər QərbdənSavalandağı, Şərqədən Bağro dağı, Cənubdan Büzgüş, Şimaldan isəTalış dağlarıilə əhatə olunur.
Ərdəbil əlverişli təbii-coğrafi şəraitə malikdir. Dəniz səviyyəsindən 4820 m hündürlüyə malik olanSavalandağı keçmişdə vulkan olmuşdur.Hazırda bu vulkan sönmüşdür. Bu dağ Ərdəbil şəhərinin iqliminə yaxşı təsir edir. Həmin dağın ətəyində Ərdəbil şəhərindən az aralıda yerləşən Səreyin, Sarı dava və Qotur suyu adlı mineral sular da bu qədim şəhəri şöhrətləndirmişdir.
Şəhər tarixi yaxşı tədqiq edilməmiş, şəhər ərazisində və ətrafında arxeoloji qazıntı işləri aparılmamışdır. Ərdəbil şəhəri və onun ətrafında bir sıra abidələr, o cümlədən bir metr uzunluğunda ağır dəstəkli qılınclar, müxtəlif xəncərlər, baltalar, ox ucluqları, ox qablarının metal hissələri, sırğa və boyunbağılar da tapılmışdır və yüksək sənətkarlıq nümunəsi kimi qiymətləndirilən bu tapıntılar hal-hazırdaTehranşəhərində,İran Bastan Muzeyində"Ərdəbil tapıntıları" bölməsində saxlanılır.
İranıntarixçi və coğrafiyaşünaslarından Fəxrəddin Musəvi Ərdəbili, Cəmşid İbadulla Məliki, Əli Rəzməra, İsmayıl Dibac, Ələkbər Dehxuda, Məsud Keyhan, Daryuş Behazin, Baba Səfəri və başqaları orta əsr mənbələrinə əsaslanıb şəhərin orta əsrlər tarixi haqqında məlumatlar vermişlər. İran Ensiklopediyasının müəllifi Dehxuda Fidovsi vəYaqut Həməviyəistinad edərək yazmışdır:"Sasani sülaləsinin nümayəndəsi Firuz tərəfindən salınmış Ərdəbil şəhəri mühüm iqtisadi rola malik olanZaqafqaziyavəAzərbaycanşəhərləri arasındakı ticarət yolu üzərində bina edilmişdir. Oradan meyvə qurusu, xalça və yun ixrac edilirdi.Əməvilərindövründə isə Azərbaycanın paytaxtıMarağadanburaya köçürülmüşdür."
Bir çox alimlər buradakı şəhərin əsasının Sasani çahı Firuz tərəfindən qoyulması fikrini qəbul etmirlər. Çünki şəhərin adı hələAtropatenadaAtropatidlərsülaləsinin dövründən yazılı mənbələrdə çəkilir. Bu isə şəhərin əsasının dafarslar(Sasanilər) yox,atropatenlilərtərəfindənqoyulduğunu sübur edir.
D.BehazinŞahnaməyəəsaslanıb Ərdəbili "İranın" qədim və mühüm şəhərlərindən biri hesab edir. Ona görəKəyanilərinhakimiyyəti dövründə Bəhmən qalası (farsca Dej-Bəhmən) Ərdəbilə yaxın ərazidə yerləşmişdir. Keyxosrov bu qalanı fəth etdikdən sonraAzərgüşnasp məbədiniorada tikdirmişdir (mənbədə göstərilən fikri yalnışdır, çünki,Azərgüşnasp məbədiQazakaşəhərində yerləşir). D.Behazin sözünə davam edərək yazır: "ƏrdəbilSasanilərinvəərəblərinilk dövründəAzərbaycanınpaytaxtı,Abbasilərindövründə isə iranlıların (müəllifazərbaycan türkləriniiranlı (fars) hesab edir) ərəblərə qarşı apardığı mübarizənin mərkəzi olmuşdur.
D.Behazin də öz növbəsində şəhərin V əsrdə Firuz tərəfindən bina edilməsi və Bazane Firuz adlanması fikrini müdafiə edir. Lakin o, yazır: "Mənim tədqiqatım görə Ərdəbil şəhərinin bina edilməsi Firuzun vaxtından daha qədimdir. Ona görə ki,V BəhramFiruzdan 34 il əvvəlhunlarınhücumu zamanı Ərdəbil yolu ilə Amilə, Gurgana və sonra isə Xorasana getmişdir. O, Vis və Ramin əsərinə istinad edərək Ərdəbil şəhərinin bina edilməsiniParfiyadövrünə aid edir (lakin müəllifMannadövləti zamanında burada şəhərin və şəhər ətrafı yaşayış məntəqələrinin olmasını nəzərə almır).
Antik müəlliflərin əsərlərindən fərqli olaraq orta əsr müəlliflərinin əsərlərində şəhərin tarixi, abidələri, ictimai həyatı və sairə ilə əlaqədar çoxlu dəyərli məlumatlar vardır. Lakin antik mənbələrdə məlumatın qıtlığı heç də o anlama gəlmir ki, bu dövrdə şəhər az inkişaf etmişdir. Çünki, əldə olan azsaylı arxeoloji tapıntılar (əgər şəhər ərazisində arxeoloji tədqiqat işləri aparılmış olsaydı daha zəngin materiallar əldə edlərdi) şəhər ərazisində yaşayışın ən azıTunc dövründəolduğunu göstərir.Firdovsiəsərində Bəhmən qalasının Keyxosrov tərəfindən atəşgaha çevrilməsindən və bu qalanın Ərdəbildə yerləşməsindən danışır.Həmdullah Qəzviniyəgörə Ərdəbil Siyavu.un oğluKeyxosrovtərəfindən bina edilmişdir. Əfsanəvi hökmdar olan Keyxosrov tərəfindən şəhərin bina edilməsi fikri də özü-özlüyündə şəhərin qədim tarixindən xəbər verir.FirdovsininBəhmən qalası və Ruinqala adlandırdığı toponimlər hazırda Ərdəbilin Qərbində, Savalan dağının ətəyində farslaşdırılmış şəkildə Ruyin-dizeq və Dej-Vican formada təsadüf edilir. Bundan başqa şəhər ətrafında bir başa atəşpərəstliklə bağlı ay adlarına, o cümlədən Şəhrivar və Əmərdad toponimik adlarına da rast gəlmək olur. Buna əsasən bir sıra müəlliflər şəhərin əsasnınZərdüştdövründə qoyulduğu fikrini irəli sürürlər.
Ərdəbil şəhəri ətrafında faydalı qazıntıların olması, Yaxın və Orta Şərqi Şimal ölkələri ilə birləşdirməsi, strateji və ticarət yollarının bu şəhərdən keçməsi hələ qqədim dövrlərdən onun iqtisadiyyatına böyük təsir göstərmişdir. Bu ticarət yolları haqqında məlumat verən ərəb coğrafiyaşünasıİstəxriyazır:"BərdədənYunanıstana7 ağac (bir ağac təqribən 6 km-ə bərabərdir), oradanBeyləqana7, BeyləqandanVarsana7, buradan Bəlbaxa 7, BəlbaxdanBərzəndə7, Bərzənddən isə Ərdəbilə 15 ağac məsafə vardır."
Ərdəbil şəhərində olmuşYaqut Həməviəsərində bu şəhərin abadlığı, əhalisi, sənətkarlıq və ticarəti haqqında geniş məlumat verir. O, bu şəhəri Bazani Firuz adı altında təsvir edir.
Sasanilərdövründə mərzbanlıq mərkəzlərindən biri də bu şəhər olmuşdur. Şəhərin iqtisadi və ictimai əhəmiyyətindən istifadə edənərəbləröz ordularını burada saxlayırdılar. SonralarYusif ibn DivdadAzərbaycanınpaytaxtınıMarağadanƏrdəbilə köçürmüşdü. Monqol yürüşləri dövründə şəhər əhali tərəfindən inadla müdafiə olunsa damonqollarşəhəri ələ keçirərək əhaliyə divan tutmuş və şəhəri dağtmışdı.
Bəzi müəlliflər şəhərin adınıazəri diliəsasında izah etməyə çalışırlar. Belə ki, İran dilləri qrupuna daxil olanazəri dilində"arta" – müqəddəs, "vil" – şəhər deməkdir. Bu fikrin tərəfdarları iddia edirlər ki, Ərdəbilin müqəddəs şəhər adlandırılması bilavasitəatəşpərəstlikləəlaqədardır.
Bu fikrin nə qədər doğru olmasında asılı olmayaraq hal-hazırda da şəhərin ətrafındaatəşgahlarınqalıqları qalmaqdadır.
Ərdəbilin əmələ gəlməsi haqqındaAzərbaycanxalq yaradıcılığnın nümunəsi olan "Savalan əfsanəsi" də maraqlı məlumat verir. Həmin əfsanədə göstərilir ki, bu ərazidə Ərdə və Bil adlı iki qoçaq türk tayfası yaşayırmış. Bu tayfalar yadelli düşmənlə (güman ki, buradaAzərbaycanasoxulan İran dillilər nəzərdə tutulur) vuruşa-vuruşa zirvəsi qarla örtülmüş əzəmətli bir dağa gəlib çatmışlar. Onlar xan çobanın dağa döndüyünü görüb dağıSavalanadlandırmışlar. Əfsanədə deyildiyinə görə hər iki tayfa birləşib orada şəhər salır və adını da Ərdəbil qoyurlar.
Abdulla Faziliqeyd edir ki, məlumat müəyyən qədər əfsanəvi xarakter daşısa da şəhərin adının izal baxımından diqqəti cəlb edir.
1220–1221-ci illərdə şəhərdə olmuş Əbuon şəhərin abadlığı və bolluğu haqqında belə yazır:"Səfalı və ürəkaçan yerdə bina edilmiş bu böyük şəhərin bol suyu, meyvə ağacları və çoxlu ərzaq malları var.Xəzər dənizindənƏrdəbilə iki günlük yoldur. Şəhərdən bir günlük məsafədə yerləşən meşələr olduqca əzəmətlidir. Şəhərə düşmən təhlükəsi üz verdikdə əhali qaçaraq bu meşədə özünü qoruya bilir."
Ərdəbil şəhəriElxanilərvəTeymurlulardövründə də inkişaf edir. XüsusiləSəfəvilərinhakimiyyəti zamanı Ərdəbil ictimai-iqtisadi nöqteyi-nəzərdən özünün yüksək səviyyəsinə qalxaraqYaxın Şərqinən məşhur şəhərlərindən birinə çevrilir.II Şah AbbasındövründəAzərbaycandavəİrandaolan fransız səyyahıTaveneƏrdəbil şəhərinə aid olan ipək ticarətinin əhəmiyyətini dönə-dönə vurğulayır.
1746-cı ildəMuğanınUltan qalasında(Suqovuşanda)Nadir şahıntacqoyma mərasimi keçirildikdən sonra, o, bu hadisəni Ərdəbildə təntənə ilə qeyd etmişdr.Qacarlarınhakimiyyəti dövründə isəAzərbaycanınbaşqa şəhərləri kimi Ərdəbil də yavaş-yavaş öz əhəmiyyətini itirməyə başlayır.
Ərdəbildə gözəl memarlıq nümünələri var.
Ərdəbilin 1538 məhəlləri
1728 ci ildə Ərdəbil şəhri 5 məhəllədən ibarət idi.
toplam 2.859 Türk ailəsi yaşamaataydı.
Ayrıca Türk Qomşularıyla birliktə yaşayan Gerzeküçe’de 11 xanə, Dərvazə’də 35 xanə, Gumbalan’da 7 xanə olmaq üzərə toplam 53 Erməni ailə şəhərin
sakiniydi. Bu Erməniler 1.325 axça ispənçə vergisi ödəməklə mükəlləf tutulmuşdu.
Dəftərə görə şəhərdə yaklaşık 14.560 kişi yaşamaktadır. Bu nüfusun %98,1’ini Türklər, %1.9’u Erməniler oluşturmaqtadır.
XIX əsrin əvvəllərindəAbbas Mirzəningöstərişi ilə fransız generalı Qardan Ərdəbildə müdafiə xarakterli qala tikintisinin layihəsini verir və tikintisinə rəhbərlik edir. Qala xalq tərəfindən Narınqala adlandırılır.Rza şahındövründə qala sökülərək yerində yeni binalar, o cümlədən poçt-teleqraf binası inşa edilir.
Şəhər daim təcavüzlərə məruz qaldığından şəhərdə ən qədim və qədim dövrün abidələri o qədər də çox deyil.Ruinqalaşəhər ətrafında olan ən qədim abidələrdən biridir.Ərdəbil Cümə məscididə qədim abidələrdən olmaqla, Azərbaycanın ən qədim məscidlərindən biri,Azərbaycan memarlığınınqiymətli incisidir. MəscidSəlcuqlulardövründə tikilmişdir. Mütəxəssislərin qeyd etdiyinə görəƏrdəbil Cümə məscidiərəb işğalından sonra şəhərdə yaradılmış ilk abidədir. Uca minarəsinin uçmasına baxmayaraq məscid öz əzəmətini saxlamışdır.Səfəvilərdövründə yaradılmış memarlıq abidələri isə şəhərə xüsusi əzəmət və gözəllik verir. BuradaAzərbaycan incəsənətininən qiymətli nümunələrindən olanŞeyx Səfi türbə kompleksixüsusilə diqqətə layiq əsərdir. TürbədəŞeyx Səfininməzarı üstündəki sənduqə Seyid Sədrəddin Musa dövründə hazırlanmışdır. Bu türbənin arxasında Seyid Sədrəddinin oğlunun məzarı, onun yanında isə Xacə Əli Siyahpuşun məzarı yerləşir.Şeyx HeydərvəŞah İsmayıl Xətainintürbələri kompleksi tamamlayır. Həmçinin Həlimə xatun və Fatma xatun türbələri də buradadır. Şeyx Səfi türbə kompleksinə daxil olan Çinixana binası da gözəl memarlıq nümunəsi hesab olunur. Buraya Çinixana adı ona görə verilmişdir ki, binanın divarlarında hər çini qabın özünə məxsus, sənətkarın istedad və zövqünə uyğun olaraq yerlər hazırlanmışdır. Azərbaycan ustaları tərəfindən hazırlanan qablar və onların divardakı yerləri adamı heyrətə salır.
Ərdəbil xalçaçıları tərəfindən toxunmuşŞeyx Səfi xalçasıAzərbaycan xalçaçılıq tarixinin ən mükəmməl nümunələrindən olmaqla,İngiltərəninViktoriya və Albert Muzeyindəsaxlanılır.
Ərdəbildəki Saleh abidələri,Ərdəbil kilsəsi,Ərdəbil İmamzadəsi, Yəqubiyyə, İbrahimabad, Daşkəsən, Təpə, Almas və Asəf körpüləri dəAzərbaycanınmaraqlı və qiymətli abidələridir.
Bunlar hamısı Memar Əcəminin hünərləridir.