ปฏิทินไทเดิม

ปฏิทินไทยเดิมเป็นปฏิทินที่ใช้กันมานาน มักจะเป็นการคำนวณที่กลุ่มแถบอินโดจีน ส่วนใหญ่แล้วระบบไทจะเป็นการนับในลักษณะล้านนา และล้านช้างเป็นพิเศษ โดยจะนับวัน เดือน ปี รวมถึงการดูฤกษ์นามยามดีต่างๆ ในปัจจุบัน ซึ่งจะพบในภาคเหนือของประเทศไทย ประเทศลาว กลุ่มไทเขิน ไทลื้อ และไทดำ รวมถึงกลุ่มชาติพันธุ์ไท ส่วนไทยสยามได้เลิกใช้แล้ว โดยจะใช้จุลศักราชเป็นสำคัญ
จากการคำนวณตามวัฏจักรวันเก้ากองพระครูอดุลสีลกิตติ์ได้กล่าวไว้ว่า ปฏิทินในการคำนวณมีความแตกต่างกันในเรื่องเดือนในจันทรคติ สามารถดูในหัวข้อ#การดูฤกษ์เนื่องจากจารีตประเพณีนี้ได้สืบทอดกันมาช้านาน ในอาณาจักรล้านนาได้มีการประดิษฐ์ปฏิทินฉบับล้านนา โดยสมัยนครเชียงใหม่พ.ศ. 2400พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์(หรือพระเจ้ากาวิโลรส) พระเจ้าประเทศราชผู้ครองนครเชียงใหม่พระองค์ที่ 6 ในขณะนั้น พระองค์ทรงกล่าวไว้ว่า หากจะใช้กลอง(รวมถึงฆ้องและฉาบ) ให้ใช้ฉบับล้านนาเชียงใหม่เท่านั้น เนื่องจากสมัยนั้นเชียงตุงเมืองยองและเชียงรุ่ง(สิบสองปันนา) ยังขึ้นกับราชอาณาจักรสยามอยู่ ได้มีการประกาศห้ามใช้กลองฉบับเมืองยอง ถึงจะเป็นเรื่องเล็กน้อย แม้จะดีเพียงใดก็จะเกิดความอับอายขายหน้า และหายนะอันใหญ่หลวง และปฏิทินก็เช่นกัน ให้ใช้ฉบับเชียงใหม่ด้วย จึงทำให้ชาวไทเขิน และไทลื้อต้องใช้ตามแบบฉบับล้านนา ต่อมาเมื่อได้เสียพื้นที่เหล่านี้ไป ยังมีปฏิทินฉบับไทเขินอยู่ เนื่องจากฉบับไทเขินได้มีการตีพิมพ์ล่วงหน้าถึง 300 ปี ฉะนั้น ผลที่ตามมาก็คือ ปฏิทินนี้เกิดความคลาดเคลื่อนจนเกิดการเสื่อมความนิยมและไม่กลับมาใช้อีกเลย
เพราะฉะนั้นด้วยเหตุนี้จึงเป็นเหตุผลที่จะต้องสืบสานจารีตประเพณีวัฒนธรรม โดยคนในภาคเหนือถือสุภาษิตที่เป็นคติที่ว่า "พ่อแม่ตาย บ่เสียดาย เท่าฮีต" ถึงบุพการีและบรรพบุรุษจะรักเรามากเพียงไร สุดท้ายก็ต้องได้เสียชีวิตลง แต่"ฮีตฮอย อย่าให้เราเป็นผู้ทำลายให้ตายไปด้วยน้ำมือเรา"
ซึ่งอ้างอิงตามฉบับของวัดธาตุคำ ตำบลหายยาอำเภอเมืองเชียงใหม่จังหวัดเชียงใหม่
ฉบับนี้จะเป็นฉบับของวัดโพนทองแขวงหลวงพระบางประเทศลาวซึ่งจะมีใจความสำคัญคือ
ในที่นี้จะเป็นข้อมูลที่เป็นตำราของชาวล้านนาเป็นส่วนใหญ่ ซึ่งถ้าไม่ทำตามนี้ก็จะเป็นการขึดบ้านขึดเมือง(เกิดอาเพศ รุ่มร้อนทั้งบ้านทั้งเมือง) ซึ่งคำว่าขึดภาษาไทยภาษาเหนือหมายถึง อาเพศ อับโชค เดือดร้อน รุ่มร้อนเข้าสู่บ้านเมืองจนถึงขั้นพินาศ ถึงขึ้นเรียกว่าฉิบหาย(คำนี้จะแรงกว่าคำว่าขึด) ก็ว่าได้โดยทั้งหมดนี้จะเป็นการนับแบบล้านนาไทย เนื่องจากแบบฉบับล้านนาจะนับเร็วกว่าพื้นที่อื่นๆ หากเป็นกรณีไทเขินเชียงตุง และไทลื้อเชียงรุ่ง ในล้านนาจะนับเร็วกว่าไป 1 เดือน ส่วนถ้าเป็นพื้นที่เหลือเช่นเขมร ไทยสยาม(ไทยภาคกลาง) ลาวหลวงพระบาง(ลาวล้านช้าง) พม่า และไทยใหญ่  ในล้านนาจะนับเร็วไป 2 เดือน อย่างไรก็ตามปฏิทินบางสำนักพิมพ์มักมีการพิมพ์เพี้ยนจากเดิม โดยเฉพาะปฏิทินล้านนา เนื่องจากว่ามีการคัดลอกจากปฏิทินฉบับไทยเขิน ทำให้วันไทมีการเพี้ยน เนื่องจากที่หยิบยกมานี้จะใช้ปฏิทินล้านนาฉบับวัดธาตุคำเป็นสำคัญคำนวณโดยพระครูอดุลสีลกิตติ์ภาษาล้านนาจะเรียกว่าปั๊กขะทืน (อ่านว่า ปั๊กกะตืน)
เป็นประเพณีที่คนไทยเดิมถือแบบเคร่งครัดมาก จะมีอีกชื่อหนึ่งว่าวันปรัสสทาเนื่องจากหากกระทำตามวันเสียประจำเดือนจะไม่เป็นมงคล ซึ่งจะนับเป็นรอบละ 4 เดือน ตามเดือนจันทรคติ ดังตาราง
โดยวันทางภาษาบาลีกับภาษาไทยจะเป็นดังนี้
ส่วนใหญ่แล้ววันราหูจะไม่นับเป็นวันเสียประจำเดือน เนื่องจากมี 7 วันแรกที่เป็นวันเสียอยู่แล้ว จึงทำให้เดือนยี่ เดือนหก และเดือนสิบ จะมีวันเสียประจำเดือนแค่วันอังคารวันเดียว ทั้งนี้ เพื่อให้ตรงกับเทวดานพเคราะห์จึงจะนับเพิ่มเติมให้ครบ สามารถดูเพิ่มเติมที่โหราศาสตร์ไทย
ซึ่งจะปรากฏวันเสียประจำเดือนดังนี้
หากเป็นวันในประเทศพม่าและไทยใหญ่ จะเรียกว่า วันปย้าด นั่นเอง
วัฏจักรวันเก้ากอง จะเป็นระบบวันไท โดยจะมีระบบลูกมื้อเป็นตัวระบุว่าเดือนนี้คือการใช้ลูกมื้อแบบใด
ในแต่ละเดือนตามจันทรคติจะมีวันที่เป็นลูกมื้อ ซึ่งจะมีแม่มื้อมารับ ทั้งนี้ในแต่ละเดือนจะมีเดือนละ 2-3 วัน หากเป็นปีอธิกมาสจะมีครบทั้ง 5 วัน แต่ถ้าถูกเปลี่ยนเดือน ตัวระบบมื้อจะเหมือนตามตารางเหมือนเดิม ดังตาราง โดยจะวนเป็นระบบวันไท หรือ ปีไท (หากเริ่มจากวันกาบไจ๊ จะมีมื้อ ไจ๊ ไส้ และ เส็ด จะคงเดิม แต่หากเป็นวันอื่นๆ จะเริ่มวันตามตาราง ดังนี้)
ซึ่งมันจะมีความหมายมากเป็นพิเศษสำหรับกรณีวันเก้ากอง ทั้งนี้ จากที่กล่าวไว้ในข้างต้นจะเหมือนเดิมทุกประการโดยเฉพาะวันระบบมื้อ ยกเว้นถ้ามีการเปลี่ยนเดือนทางจันทรคติขึ้น วันที่ตกตามวัฏจักรเก้ากองจะถูกข้ามไป 1 วัน เช่น แรม 15 ค่ำ เดือนยี่เป็นมื้อรวายยี วันไสเจ้า เมื่อเข้าสู่วันขึ้น 1 ค่ำเดือน 3 จะเป็นมื้อเมิงเหม้า วันท้ายป้าวทันที โดยที่จะไม่ได้ตกวันไสเสีย แต่อย่างใด แต่ถ้าเป็นกรณีปีอธิกมาส เช่น เดือนสิบ (ของล้านนา) หรือ เดือนแปด นั้น จะเป็นการใช้ระบบหมุนเวียนเช่นเดิม ไม่มีการเปลี่ยนแปลง โดยสมมติว่าวันแรม 15 ค่ำเดือน 10 หนต้นแรกจะเป็น มื้อรวายไจ๊ วันพื้นดอก เมื่อขึ้น 1 ค่ำเดือน 10 หนหลังจะเป็น มื้อเมิงเป้า วันพื้นดาย
โดยคำอธิบายจะเป็นดังนี้
เนื่องจากวันเก้ากองมีตำนานมานานมากแล้ว จึงจะเป็นที่มาดังนี้
ห้ามเสียผีในวันเก้าก๋องเพราะจะทำให้คนตายเพิ่มอีกหลายๆคน
ความเชื่อคนล้านนาบอกต่อกันมาว่า  วันเก้าก๋องบ่ดีเสียผี  ตำนานเล่ากันว่าดังนี้....
มีหญิงตุ๊กกะต้ะยากจนข้นแค้นคนหนึ่ง รูปงามชื่อว่า นางสัปป๊ะแจ๊ะ (นางสรรพแฉะ) บางตำราเรียกนางว่า นางตั๋ณหา (นางตัณหา) คือแฉะอยู่ตลอดเวลาว่างั้นเถอะ   นางมีสามี 7 คนด้วยกัน  แต่ละคนมีลักษณะเหมือนกันทุกๆคนดังหลอมหล่อจากเบ้าเดียวกันคือหัวล้านเหมือนกันหมด  ลักษณะผมเผ้ามันเหมือนกันจริงๆจริ๊ง
วันหนึ่งนางไปเก็บเห็ดมาจากป่าเลี้ยงผัว  เมื่อผัวทั้งเจ็ดกินแกงเห็ดพากันตายทั้ง 7 คนนอนกองเรียงกันบนเติ๋น(โถงบ้าน) เมื่อเหตุการณ์ขึดเกิดขึ้นดังนั้น   นางจึงบอกกับตัวเองว่าจะเอาเงินที่ไหนมาจ้างสัปเหร่อเผาศพสามีถึง 7 คน  ต้องเสียเงินมากมาย  คิดได้แล้วนางจึงรีบลากศพสามี  6  คนไปซ่อนไว้ในห้องเหลือเพียง 1 ศพที่กลางเติ๋น แล้วไปบอกสัปเหร่อว่าต้องเผาศพผัวให้ไหม้เกรียมจริง  เพราะก่อนตายผัวบอกแกว่า   เขารักเมียมากแม้จะเผาที่ไหน ผีเขาก็จะกลับมาอยู่กับเมียตลอดไป   เมื่อเสร็จสิ้นเผาศพสามีแล้วจะเอาเงินค่าจ้างให้
สัปเหร่อจึงรีบแบกศพสามีคนที่หนึ่งไปเผาจนไหม้สิ้นซาก   ส่วนนางสัปป๊ะแจ๊ะก็รีบลากศพผัวคนที่สองมาวางไว้แทนตรงศพที่หนึ่งนอนอยู่   เมื่อสัปเหร่อกลับมาจะเอาเงิน  นางชี้ไปยังศพว่าเห็นไหม? ผัวกลับมาบ้านอีกแล้ว  ให้สัปเหร่อนำเอาศพผัวไปเผาให้หมดจนได้  เมื่อสัปเหร่อแบกศพผัวคนที่สองลงเรือนนางก็ลากศพผัวคนที่สามมาวางแทนที่ศพผัวคนที่สอง   เมื่อสัปเหร่อกลับมานางก็บอกว่าเห็นไหมผัวยังกลับมาบ้านได้อีก   สัปเหร่อดูศพแล้วก็หัวล้านเหมือนคนแรกและคนที่สองก็นึกว่าผัวนางกลับมาจริงๆ จึงแบกศพกลับไปเผาอีก  ส่วนนางก็ลากเอาศพที่สี่  ห้า  หก  เจ็ดมาวางแทนที่ศพก่อนๆ  สัปเหร่อกลับมาเห็นก็ต้องกลับเอาศพไปเผาอีกจนถึงศพที่เจ็ด  สัปเหร่อโกรธมาก เพราะเหนื่อยอ่อนต้องเผาศพตลอดวัน ถึงศพที่เจ็ดจึงเพิ่มฟืนให้มากไฟลุกท่วมศพจนเกรียม  ขณะเดียวกันสัปเหร่อก็เตรียมท่อนฟืนไว้เป็นอาวุธรอทุบหัวผีหากมันฟื้นคืนมาต้องเอากันให้แหลกไปข้าง  อย่าให้ผีมันกลับบ้านหาเมียมันเลย
ขณะนั้นเองมีชายเผาถ่านหน้าตามอมแมมอิดโรยจากการเผาถ่าน ลักษณะหัวล้าน เดินออกมาจากป่าข้างกองไฟเผาผี  สัปเหร่อเห็นคนหัวล้านก็นึกว่าผีผัวคนที่เจ็ดลุกมาจากกองไฟจึงรีบจะเอาท่อนฟืนเข้าตีหัว แต่ชายเผาฟืนเป็นคนมีเจิง(ชั้นเชิง)หลบทันรีบกอดรัดต่อสู้ป้องกันตัวเพราะไม่รู้ว่าทำไมตนเองต้องมาถูกตีถูกทำร้ายเพิ่งเผาถ่านมาแท้ๆ  เวรกรรมรึไง??  อะไร?เอาฟืนมาทุบหัวตู?  บ้าก็บ้าวะ? การต่อสู้กอดรัดกันตกในกองไฟตายตามกันไปทั้งสองคน
เป็นอันว่าวันนั้นกองไฟกองเดียวต้องเผาศพไปทั้งหมดเก้าศพ   โดยมีผัวนางสับป๊ะแจ๊ะ   7 ศพ  สัปเหร่อ 1  ศพ และคนเผาถ่าน(เจ้ากรรมแท้ๆคนล้านนาว่าต๋ายบ่เข้าพริกเข้าเกลื๋อคือตายเปล่าๆปลี้ๆ)อีก  1 ศพ  รวม 9 ศพ  พอดีๆ  คนล้านนาเรียกวันนี้ว่าวันเก้าก๋อง   ห้ามเสียผีหรือเผาศพในวันนี้(เห็นไหม  ใครว่าเลข  9  เป็นเลขมงคล เรื่องนี้อัปมงคลชัดๆ)
เมื่อจะเผาศพคนล้านนาจะไปถามพระ  ปราชญ์เพื่อหามื้อจั๋นวันดี วันเสีย วันจม  การคำนวณหาวันไหนเป็นวันเก้าก๋อง  อันนี้มีตำรา เพราะพื้นฐานมาจากความเชื่อทางล้านนาซึ่งสืบทอดจากตำราพม่า มอญ  ไต  หลากหลายตำราหากเผาผีในวันนี้เชื่อว่าจะทำให้คนตายตามกันมาอีกหลายๆศพ  เรื่องวันเก้าก๋องก็จบลงแลนายเฮย...
ในทางภาคกลางหรือคนในภาคอื่นเข้าใจว่าเป็นวันที่ว่าวันเก้ากองเป็นวัน 9 ค่ำ เดือน 9 หรือ วันที่ 9 แต่ความเป็นจริงแล้วมิใช่เป็นเช่นนั้น เนื่องจากการอธิบายเรื่องวันเก้ากอง จะมีการคำนวณเฉพาะ และความหมายของวันจะปรากฏตามที่กล่าวไปในหัวข้อก่อนหน้า
หากเป็นกรณีวัน 9 ค่ำ เดือน 9 ไปดูเพิ่มเติมที่#วันหล่มหลวง
วันดิถีจะมีระบบ ปัญจดิถี (ดิถีทั้ง 5) ทั้งนี้จะมีการเรียกดิถีที่ลงท้ายด้วยดิถี
จะมีลักษณะเป็นการเป็น 5 วันโชค สามารถดูเพิ่มเติมที่ฤกษ์ล่างดูที่ ฤกษ์ล่าง
จะเป็นลักษณะฤกษ์เข้า-ฤกษ์ออก สามารถดูเพิ่มเติมที่ฤกษ์บนที่หัวข้อย่อยใน ภินทุบาท(ติณฤกษ์,ฤกษ์อกแตก)
ซึ่งเป็นลักษณะดิถีเรียงหมอนแบบภาคกลาง ซึ่งสามารถดูเพิ่มเติมที่ฤกษ์ล่างที่หัวข้อย่อยใน ดิถีเรียงหมอน
วันฟ้าตีแส่งนี้ใช้ดูวันสำหรับทำพิธีมงคลสมรส การสร้างบ้านใหม่ เปิดร้านค้าสำนักงานและลงทำพิธีทุกชนิด วันนี้เชื่อว่าเป็นวันที่ดีกว่าวันทั้งหลาย กล่าวคือ แม้วันอื่นเช่นวันเม็ง วันไท วันเก้ากอง ฯลฯ จะเป็นวันไม่ดี หากเป็นวันฟ้าตี่แสงดีแล้ว ก็จะชนะภัยชนะความอัปมงคลทั้งปวง หากเป็นวันฟ้าตีแสงไม่ดี วันอื่นจะดีเพียงใดก็พึงงดงานมงคลนั้นเสีย คำทำนายวันฟ้าตี่แสง มีดังนี้
การที่จะเปลี่ยนวันฟ้าตีแสงได้ จะมีการวนเลขเป็น 0-5-1-6-2-7-3-8 และ 4 หลังจากนั้นก็วนไปหาเลข 0 อีกครั้ง หากเป็นกรณีเดือนในจันทรคติหมดก็คือถึงแรม 14-15 ค่ำ จะเป็นเดือนคู่หรือเดือนคี่ก็ตามก็จะเอาเศษที่จากวันแรม 14 ค่ำมาเริ่มนับใหม่อีกครั้งของวันขึ้น 1 ค่ำของถัดไป
การดำเนินชีวิตผู้คนต้องพบกับปัญหาจิปาถะ ทั้งปัญหามากน้อยไปตามเรื่อง ตามกรรมของแต่ละคน อย่างผู้คนล้านนาเขามีต๋ำฮา(ตำรา)เกี่ยวกับผีกิ๋น(กิน)สิ่งต่างๆ  หากวันใดผีกินสิ่งใดห้ามเอาสิ่งนั้นเข้าบ้านหรือห้ามรับประทานสิ่งนั้นเลียนแบบผี  จะทำให้มีอันเป็นไป ด้วยตำราที่ค้นคว้าจากปั๊บ(พับ)สาของคนล้านนาว่าไว้
"ถ้าวันไหนผีกิ๋นสิ่งใดห้ามเอาสิ่งนั้นหรือกิ๋นสิ่งนั้นจั่กทำหื้อเสียหายหรือต๋ายแต๊แหล่"
การดำเนินชีวิตผู้คนต้องพบกับปัญหาจิปาถะ ทั้งปัญหามากน้อยไปตามเรื่อง ตามกรรมของแต่ละคน อย่างผู้คนล้านนาเขามีต๋ำฮา(ตำรา)เกี่ยวกับผีกิ๋น(กิน)สิ่งต่างๆ  หากวันใดผีกินสิ่งใดห้ามเอาสิ่งนั้นเข้าบ้านหรือห้ามรับประทานสิ่งนั้นเลียนแบบผี  จะทำให้มีอันเป็นไป ด้วยตำราที่ค้นคว้าจากปั๊บ(พับ)สาของคนล้านนาว่าไว้  ดั่งนี้
หากเป็นเวลาเดือนออก(ข้างขึ้น)ว่าไว้ดั่งนี้
ออก  1  ค่ำ และออก  11  ค่ำ ผีกิ๋นผี  บ่ดีเสียผี
ออก  2  ค่ำและเป็ง  15 ค่ำ  ผีกิ๋นหมาบ่ดีเอาหมาเข้าบ้าน
ออก  3   ค่ำผีกิ๋นควายบ่ดีซื้อควาย บ่ดีกิ๋นเนื้อควาย
ออก  4   ค่ำผีกิ๋นจ๊าง(ช้าง)บ่ดีซื้อจ๊าง
ออก  5   ค่ำ และออก  9  ค่ำ  ผีกิ๋นม้า  บ่ดีซื้อม้ามาขี่มาเลี้ยง
ออก  6    ค่ำและออก  10  ค่ำผีกิ๋นคน บ่ดีฮับ(รับ)เอาคนเข้าบ้าน
ออก  7    ค่ำและออก  12 ค่ำผีกิ๋นไก่  บ่ดีซื้อไก่ บ่ดีกิ๋นไก่
ออก  8    ค่ำและออก 13 ค่ำผีกิ๋นเป็ด  บ่ดีซื้อเป็ด บ่ดีกิ๋นเป็ด
ออก 14  ค่ำผีกิ๋นหมูบ่ดีซื้อหมูมาเลี้ยง บ่ดีกิ๋นจิ๊นหมู
ที่กล่าวมาเป็นตำราการบริหารจัดการ  การนำเอาคน สัตว์เข้าบ้านและนำเนื้อสัตว์มาบริโภค  โดยใช้ผี มาเป็นตัวกำหนดในวันเดือนออกหรือข้างขึ้น
"ผีกิ๋นสัตว์สิ่งของใดคนบ่ดีกิ๋นหรือเอาสิ่งของเลียนแบบผี จะเกิดความเสียหาย"
การจัดการชีวิตของผู้คนล้านนาโดยใช้วิถีความเชื่อเรื่องผีตอนเดือนออกหรือข้างขึ้นได้กล่าวไปแล้วตอนก่อน ต่อไปนี้จะกล่าวถึงผีกิ๋นเวลาเดือนแฮมหรือข้างแรม  ตำราว่าไว้ดังนี้
แฮม  1 ค่ำ แฮม 2 ค่ำ และแฮม 10 ค่ำผีกิ๋นหมา บ่ดีเอาหมาเข้าบ้าน
แฮม  3 ค่ำและ 12 ค่ำผีกิ๋นควาย บ่ดีซื้อควายและกิ๋นจิ๊นควาย
แฮม  4  ค่ำและ 13 ค่ำ  ผีกิ๋นจ๊างเข้าบ้าน
แฮม  5  ค่ำและ  14 ค่ำ ผีกิ๋นม้าบ่ดีซื้อม้าเข้าบ้าน มาขี่
แฮม  6 ค่ำผีกิ๋นคน บ่ดีฮับ(รับ)เอาคนเข้าบ้าน
แฮม  7 ค่ำผีกิ๋นไก่  บ่ดีซื้อไก่  กิ๋นจิ๊นไก่
แฮม  8 ค่ำผีกิ๋นเป็ด  บ่ดีซื้อเป็ด  กิ๋นจิ๊นเป็ด
แฮม  9 ค่ำผีกิ๋นหมู  บ่ดีซื้อหมู  กิ๋นจิ๊นหมู
แฮม 11 ค่ำ ผีกิ๋นงัว(วัว) บ่ดีซื้องัวมาเลี้ยง  บ่ดีกิ๋นจิ๊นงัว
เดือนดับหรือแฮม(แรม) 15 ค่ำ  ผีกิ๋นผี บ่ดีเสียผี  เอาศพไปเสีย
เท่าที่กล่าวมาเป็นการจัดการชีวิตในเวลาเดือนแฮมหรือข้างแรมของผู้คนล้านนา...เน้อหมู่เฮา
วันม้วย คือวันที่เป็นแบบอัคนิโรธหรือนางกาลกรรณีวิลัยวรรณ ก็คือชื่อของบุตรีของพญามัจจุราช มีผมแดง แต่งกายและทัดดอกไม้แดง เหาะล่องลอยมาในอากาศแล้วก็ตกลงสู่บ้านเรือนผู้คนในวันดิถีต่าง ๆ แสดงถึงอาเพศและเคราะห์หามยามร้ายต่าง ๆ หากเราไปกระทำการมงคล ที่ต้องกับอัคนิโรธในวันนั้น ๆ ซึ่งดูเพิ่มเติมได้ที่ฤกษ์ล่างในหัวข้อ ดิถีอัคนิโรธ
เป็นวันในลักษณะคือวันและเดือนในจันทรคติชนกัน ทั้งข้างขึ้นและข้างแรม เช่น ขึ้น 9 ค่ำ เดือน 9 หรือ แรม 7 ค่ำ เดือน 7 ซึ่งวันนี้เป็นวันที่กระทำการมงคลอื่นไม่ได้เว้นแต่แต่งงานและบรรพชาอุปสมบทพระภิกษุและสามเณรได้
การนับวันที่ใช้การสังเกตรูปร่างของดวงจันทร์ที่เปลี่ยนแปลงไป โดยดวงจันทร์จะมีทั้งเต็มดวง (เดือนเพ็ญ) และจะค่อย ๆ เหลือเป็นเสี้ยวเล็กลงไปจนกระทั่งมองไม่เห็น (เดือนมืด) เรียกว่าข้างแรมและเพิ่มขึ้นอีกจนกระทั่งเต็มดวงอีกครั้งเรียกว่าข้างขึ้นซึ่งใช้เวลาประมาณ  30 วันหรือเท่ากับ  1  เดือน การนับวันที่แบบไทเดิมในรอบ  1  เดือนมีดังนี้ โดยภาษาอื่นๆ มักจะเรียกข้างขึ้นว่าเดือนออกบางตำราจะเรียกว่าเดือนลง ส่วนแรม 14 หรือ 15 ค่ำ (ขึ้นกับเดือนจันทรคติว่าเป็นเดือนคู่หรือเดือนคี่:เดือนครบ,เดือนขาด) เรียกว่าเดือนดับนั่นคือ เดือนมืด ส่วนเดือนเพ็ญจะเรียกว่าเดือนเป็งหรือเดือนเพ็ง
จะเป็นการนับวันเช่นเดียวกับในประเทศไทย ดังนี้
จะเป็นการนับเหมือนปีนักษัตรทุกประการ โดยจะมีวันระบบแม่มื้อและลูกมื้อวน 60 วัน ที่ไม่ซ้ำกัน แต่จะมีความหมายเป็นดังนี้
ในที่นี้จะขอกล่าวตามปฏิทินล้านนาเชียงใหม่ซึ่งเรียกลูกมื้อเป็นดังนี้
ส่วนแม่มื้อจะเรียกดังนี้
โดยการนับวนจะนับวนจากกาบไจ้ในตารางนี้เพื่อให้เกิดความชัดเจนขึ้น
จะนำปฏิทินล้านนาฉบับสำนักงานส่งเสริมวัฒนธรรมมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ประกอบด้วย ซึ่งคำทำนายอธิบายไว้ในวงเล็บ
การนับเดือน นับตามตัวเลขทั้ง 12เดือนซึ่งปัจจุบันก็ยังคงใช้กันอยู่ ดังนี้
แต่อย่างไรก็ตาม หากจะเทียบเดือนตามจันทรคติ สามารถไปดูเพิ่มเติมที่จุลศักราช
การนับปีของไทเดิม นับตามลำดับปีของราชวงศ์ของพระมหากษัตริย์ เจ้ามหาชีวิต หรือเจ้าฟ้ามาตั้งแต่สมัยโบราณ เช่นปีที่ 9 แห่งราชวงศ์เชียงราย
ปีนักษัตรของไท หรือ ปีหนไทย จะคล้ายคลึงกับจีน ญี่ปุ่น และชาติอื่น ๆ ในเอเชีย คือ ใช้สัตว์ 12 ชนิดเป็นสัญลักษณ์ ใช้คำไทเดิมซึ่งชาวล้านนาล้านช้างไทใหญ่ยังใช้อยู่ แต่ในปัจจุบันไทยใช้คำเขมร ดังนี้
นอกจากนี้ ยังมีการใช้ชื่อศกไทยโบราณ ที่ เป็นชื่อบอกเลขตัวท้ายของจุลศักราชควบคู่ปีนักษัตร ซึ่งมี 10 ชื่อ
ซึ่งในการเรียกชื่อปีนักษัตร จะมีเกณฑ์นับปีและศกไทย มีกำหนด 60 ปี เท่ากับ 1 รอบ โดยเรียกชื่อศกแล้วตามด้วยชื่อปีนักษัตร ดังนี้
อ้างอิงผิดพลาด: มีป้ายระบุ<ref>สำหรับกลุ่มชื่อ "lower-alpha" แต่ไม่พบป้ายระบุ<references group="lower-alpha"/>ที่สอดคล้องกัน