Azərbaycan–Portuqaliya münasibətləri

Azərbaycan–Portuqaliya münasibətləri—Azərbaycan RespublikasıiləPortuqaliya Respublikasıarasındakı mövcudikitərəfli əlaqələr. Bu əlaqələr hələXVI əsrdəbaşlamış,XVII əsrdənsonra uzun müddət demək olar ki, mövcud olmamış, Sovet dövründəPortuqaliya–SSRİ münasibətlərinintərkib hissəsi olmuş,Azərbaycanınmüstəqilliyinin bərpasının ilk on ilində zəif inkişaf etmiş, hazırda isə yüksələn xəttlə inkişaf etməkdədir.
Səfəvilərin Portuqaliya ilə əlaqələrinin yaranmasıAvropadanHindistanadəniz yolunun kəşf olunması və PortuqaliyanınHind okeanıhövzəsində möhkəmlənməsi ilə bağlı idi.AmmaSəfəvilər dövlətininmənafelərinin bilavasitə toqquşduğu Avropa ölkələrindən birincisi də məhz Portuqaliya olmuşdur.Belə ki, 1507-ci ilin oktyabrında Alfonso de Albukerkenin başçılıq etdiyi Portuqaliya donanması, Səfəvilərdən asılı olan və Səfəvi xəzinəsinə illik xərac verənHörmüz əmirliyinəhücum etdi.Lakin Zülqədəroğlu Əlaüddövləyə qarşı yürüşdə olan Şah I İsmayıl öz dövləti üçün Hind okeanına çıxış olan bu mühüm strateji məntəqəni portuqallardan qorumaqdan ötrü Hörmüz əmirinə hərbi yardım göstərə bilmədi.Hörmüzlülərin ciddi müqavimətinə baxmayaraq, portuqallar bu şəhəri ələ keçirdilər.Bununla da Hörmüz hakimi Əmir Seyfəddin Portuqaliyanın asılılığını qəbul etdi.Beləliklə, osmanlıların Şərqi Anadoluda, portuqalların isəBəsrə körfəzindəkiişğalları nəticəsində Səfəvi dövlətinin dünya ticarətində mövqeləri nəzərəçarpacaq dərəcədə zəiflədi və onlar Avropa-Asiya ticarət yolları üzərindəki nəzarəti itirmiş oldular.
1515-ci ildəİran körfəzininHörmüzdənbaşqa digər adalarını tutan portuqaliyalılar Səfəvilərin ərazilərinin bilavasitə yaxınlığında görünərək, onlara özlərinin Hindistanla dəniz ticarətinin şərtlərini qəbul etdirməyə cəhd göstərdilər.Böyük gəlir gətirən Avropa-Asiya ticarətinin Aralıq dənizi yolunu nəzarət altında saxlamaq üçün Portuqaliya hər cür cəhd göstərir, okean yolu iləHindistanlamüntəzəm ticarət əlaqələri yaratmaqda ona mane olmağa səy edənOsmanlı dövlətiilə düşmənçilik edirdi.Portuqaliyalılar Osmanlı ilə mübarizədə Səfəvilərlə yaxınlaşmağa başladılar.Osmanlı ilə müharibələr dövründə Səfəvilər də belə bir ittifaqa meyl göstərirdi.Çaldıran döyüşündənsonra Səfəvi şahıŞah İsmayıl XətaiOsmanlı İmperiyasınaqarşı mübarizə aparmaq vəİran körfəzivasitəsilə istənilən silahı almaq niyyətilə Portuqaliya ilə ittifaqa girmişdir.Məsələn, 1515-ci ilinaprel ayının 29-daVenesiya RespublikasınınKiprdəkicanişini Zuan HradeniqoNikosiyadanöz hökumətinə belə bir xəbər vermişdir:
28 oktyabr 1518-ci il tarixli sənəddə isə qeyd edilir ki,
Başqa bir sənəddə isə Sufinin"ordu və silahla çox güclü olduğu qeyd edilir".
Bəzi məlumatlara görə, Portuqaliya Osmanlı əleyhinə Səfəvilərə yalnız odlu silahla deyil, habelə qoşunlarla, hərbi və maliyyə yardımı göstərirdi.Məsələn, F. Kruzinskinin məlumatlarına görə,I Təhmasib1549-cu ildə portuqaliyalılardan 10 minlik qoşun və 20 top almışdır.
1551-ci ildə Portuqaliya kralıIII Juanbacarıqlı bir elçisini töhfə və hədiyyələrlə Səfəvi sarayına göndərmiş, səmimi dostluğunu izhar etmişdir.Qonaqlar sarayda mehribanlıqla qarşılanmışdılar.
XVI əsrin70-ci illərində Səfəvilərin Venesiyadakı səfiri Xacə Məhəmməd məlumat verir ki, Portuqaliya kralı Səfəvilərə 20 min tsexin məbləğində pul göndərmək barədə də göstəriş vermişdir.
Aradakı əlaqələrin təməlini və qarşılıqlı etimadın dəbdəbəsini möhkəmlətmək üçün daha bir elçi isə azı 50 nəfərlik böyük bir heyətlə təxminən 1574-cü ildə Səfəvi dövlətinin paytaxtına gələrək, Portuqaliya kralıI Sebastyantərəfindən bir sıra nadir töhfələr gətirmişdir ki, islam dünyasında onların tayı-bərabəri demək olar ki, yox idi.Lakin portuqalların işğalı altında olanCərunşəhərinin xristianları tərəfdən İslam dininə müxalif bəzi əməllərin törədilməsi və oradakı məscidlərin fəaliyyətlərinin dayandırılması səbəbindən sözügedən elçilər Səfəvi şahından iltifat görmədilər. HəttaI Təhmasibhəyatda olduğu müddət ərzində ondan geri qayıtmaq üçün icazə də ala bilmədilər.Yalnız növbətiŞah Məhəmməd Xudabəndənindövründə icazə alıb,Portuqaliyayayollandılar.
1578-ci ildə Osmanlı öz ordularını Səfəvilərə qarşı yeridərkən,Şah Məhəmməd XudabəndəPortuqaliyaya nümayəndə heyəti göndərmiş və Sultan III Murada qarşı birgə çıxış etmək çağırışı ilə Avropanın bütün xristian krallarına müraciət etmişdir.Lakin Səfəvilər üçün ağır olan bu şəraitdə Portuqaliya Osmanlılara qarşı müharibəyə qoşulmadı.
İranıncənubunda,Hörmüz boğazındayerləşənBəndər-Abbasliman şəhəri XVI əsrdənportuqallarınişğalı altında olmuşdur.I Şah Abbasınzamanında – 1614-cü ilin sonunda Səfəvi ordusu portuqalları oradan qovub çıxarmışdır. Həmin vaxtdan etibarən Cərun limanı Şah Abbasın şərəfinəBəndər-Abbasadlanmağa başlamışdır.
Hələ Sovet dövründəPortuqaliya ədəbiyyatındanbəzi nümunələrAzərbaycan dilinətərcümə edilmişdir.
Lissabondaənənəvi olaraq keçirilənPianoçuların Beynəlxalq Müsabiqəsindəmüsabiqənin laureatı 1968-ci ildə Azərbaycan pianoçusuFərhad Bədəlbəyliolmuşdur.
Azərbaycan SSR1975-ci ildəPortuqaliyadaSSRİgünlərinin keçirilməsində iştirak etmişdir.
1976-cı ildəAzərbaycan SSR-dəPortuqaliya mədəniyyətigünləri keçirilmişdir.
PortuqaliyaAzərbaycanınmüstəqilliyini 7 yanvar 1992-ci ildə tanımışdır.
Azərbaycan PrezidentiHeydər Əliyev1994-cü ildəATƏM-inBudapeştdəkeçirilmiş Zirvə Görüşü zamanı Portuqaliyanın Hökumət Başçısı ilə, 1995-ci ilin oktyabr ayında isəNyu-Yorkşəhərində Portuqaliya PrezidentiMario Soareşləgörüşmüşdür.
İki ölkə arasında diplomatik əlaqələr 1992-ci ilinavqust ayının 4-dəqurulmuşdur.
Azərbaycanla Portuqaliya arasında ən yüksək səviyyələrdəməktubmübadiləsi həyata keçirilir.
PortuqaliyaErmənistan-Azərbaycan,Dağlıq QarabağmünaqişəsininATƏT-in prinsipləri əsasında sülh yolu ilə danışıqlar vasitəsi ilə həlli üçün yaradılmışATƏT-in Minsk qrupununtərkibinə daxildir.
22 sentyabr 2011-ci il tarixində Murad Arif oğlu Rəhimov Portuqaliya Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı Fəxri Konsulu vəzifəsinə təyin edilmişdir.
Azərbaycanın Portuqaliyada səfirliyi olmasa da, 4 may 2015-ci ildə Portuqaliyanın Azərbaycanda diplomatik nümayəndəliyi fəaliyyətə başlayıb.Bu məqsədlə həmin gün nümayəndəliyin müvəqqəti işlər vəkili Maria Joao Lopes-Kordaso bununla əlaqədarAzərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyindəqəbul edilmişdir.
İqamətgahı başqa ölkədə olmaqla Azərbaycan Respublikasının Portuqaliya Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri olmuşdur.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 noyabr 2008-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan RespublikasınınMərakeş KrallığındaFövqəladə və Səlahiyyətli SəfiriSabir Məmməd oğlu AğabəyoviqamətgahıRabatşəhərində olmaqla, eyni zamanda Azərbaycan Respublikasının Portuqaliya Respublikasında Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri təyin edilmişdir.O, 13 iyul 2012-ci il tarixli Sərəncam ilə həmin vəzifədən geri çağırılmışdır.
11 dekabr 2012-ci il tarixli Sərəncama əsasən Azərbaycan RespublikasınınMərakeş Krallığındafövqəladə və səlahiyyətli səfiriTarik İsmayıl oğlu ƏliyevigamətgahıRabatşəhərində olmaqla, eyni zamanda Azərbaycan Respublikasının Portuqaliya Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin olunmuşdur.O, 16 oktyabr 2018-ci il tarixli Sərəncam ilə həmin vəzifədən geri çağırılmışdır.
24 may 1995-ci ildə Portuqaliya özününTürkiyə Respublikasındakısəfirinin Azərbaycanda akkreditə olunması barədə müraciət etmiş və 16 iyun 1995-ci il tarixində Azərbaycan tərəfi buna razılığını verilmişdir.
17 may 2001-ci il tarixində Portuqaliyanın Azərbaycana təyin olunmuş səfiri A. Portuqal etimadnaməsini Azərbaycan Prezidentinə təqdim etmişdir.
Portuqaliyanın Türkiyə və eyni zamanda Azərbaycan Respublikasında Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri Xorxe Alberto Noqeyra de Lemos Godino etimadnaməsiniAzərbaycan Prezidentinə15 fevral 2006-cı il tarixində təqdim etmişdir.
2008-ci ildən Portuqaliyanın Azərbaycandakı səfiri Jose Manuel de Karvalo Lameyras,2011-ci ildən xanımLuisa Bastos de Almeida,2012-ci ildən isəJorj Tito de Vaskonselos Kabralolmuşdur.
Hazırda Portuqaliyanın Azərbaycandakı səfiri 2017-ci ilinmart ayının 26-daöz etimadnaməsini Azərbaycan Prezidentinə təqdim etmiş xanımPaula Leal da Silvadır.
Azərbaycan Respublikasının Milli MəclisindəAzərbaycan-Portuqaliya parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu fəaliyyət göstərir.Bu işçi qrupu 5 dekabr 2000-ci il tarixində yaradılmış və ilk rəhbəriNizami Cəfərovolmuşdur.Həmin işçi qrupuna 13 dekabr 2005-ci ildənƏkrəm Abdullayev,2 oktyabr 2006-cı ildənƏhəd Abıyev,8 aprel 2011-ci ildən isəRüfət Quliyevrəhbərlik etmişlər. 4 mart 2016-cı il tarixindən işçi qrupunun rəhbəriAqiyə Naxçıvanlıdır.
1996-cı ilin 2–3 dekabr tarixlərində Azərbaycan PrezidentiHeydər ƏliyevATƏT-inLissabondakeçirilən Zirvə görüşündə iştirak etmişdir.
2010-cu ilin 20–21 noyabr tarixlərində Azərbaycan Prezidentiİlham ƏliyevNATO-nunLissabondakeçirilən Zirvə toplantısında iştirak etmişdir.
Portuqaliya tərəfindən isə Azərbaycana ilk yüksək səviyyəli səfər 11–12 iyul 2001-ci il tarixində baş tutmuşdur.Həmin vaxt Portuqaliya Respublikasının xarici işlər naziri J. da Qama Azərbaycanda səfərdə olmuşdur.
HələXVI əsrdəazərbaycanlıların Portuqaliyaya yolu düşmüşdür. Belə ki, Qızılbaş Bayat tayfasından olan azərbaycanlıOruc bəy Bayat1599–1601-ci illərdə bir sıra Avropa ölkələri ilə yanaşı Portuqaliyaya da səyahət etmişdir.
Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin"Azərbaycan diasporunun məskunlaşma coğrafiyası" ilə bağlı məlumatındaPortuqaliyadakıazərbaycanlıların sayının on mindən çox olduğu göstərilir
Portuqaliyaya gedən ümumi pasportlara malikAzərbaycan vətəndaşlarıüçünŞengen vizasıtələb edilir.Xidməti və xüsusi pasportlar, həmçinin diplomatik pasportlar üçün 90 günə qədər viza tələb edilmir.
27 iyun 2012-ci ildə Portuqaliyanın xarici işlər naziriPaulo Portaşınrəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətinin Azərbaycana səfəri çərçivəsindəAzərbaycan Respublikası İqtisadi İnkişaf Nazirliyinindəstəyi vəAzərbaycanda İxracın və İnvestisiyaların Təşviqi Fondunun ("Azpromo")təşkilatçılığı iləBakıdaAzərbaycan-Portuqaliya biznes forumu keçirilmişdir.Tədbir zamanı "Azpromo" və Portuqaliyanın Xarici Ticarət və İnvestisiya Agentliyi (AICEP) arasında qarşılıqlı əməkdaşlıq haqqında anlaşma memorandumu imzalanmışdır.Biznes forum çərçivəsində iş adamları arasında ikitərəfli görüşlər keçirilmişdir.
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsininməlumatlarına görə 1992–1996-cı illərdə iki ölkə arasında heç bir ticarət dövriyyəsi mövcud olmamışdır. Bu sahədə ən yüksək göstərici 2014-cü ildə qeydə alınmışdır ki, həmin il ticarət dövriyyəsinin ümumi məbləği 558 638,8 min ABŞ dolları məbləğində olmuşdur.
2015-ci ildə isəPortuqaliyadanAzərbaycanaidxal 26204,5 min ABŞ dolları,AzərbaycandanPortuqaliyayaixrac əməliyyatları isə 368874,4 min ABŞ dolları məbləğində olmaqla,ticarət dövriyyəsi 395 078,9 min ABŞ dolları məbləğində olmuşdur.
Ümumilikdə bütün illər üzrə qeydə alınmış göstəricilər aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir:
23–26 oktyabr 2013-cü il tarixlərində Bakı şəhərində keçirilmiş "BakuBuild 2013" XIX Azərbaycan Beynəlxalq "İnşaat" sərgisində Portuqaliya şirkətləri olan "Apicer", "Metalcertima", "Moca Stone", "Nobel Mineral", "Revigres", "Solancis", "Trignolaxia" iştirak etmişdir.
22–24 may 2014-cü il tarixlərində Bakı şəhərində keçirilmiş 3-cü Xəzər Beynəlxalq Plastik Kütlələr və Kauçuk "Plastex Caspian 2014" sərgisində Portuqaliyanın "Moldegama S. A." və "Sistrade Software Consulting S. A." şirkətləri iştirak etmişdir.
22–25 oktyabr 2014-cü il tarixlərindəBakı şəhərindəkeçirilmiş 3-cü "BakuBuild 2014" XX Azərbaycan Beynəlxalq İnşaat sərgisinə Portuqaliya şirkətləri – "Apicer", "Metalcertima", "Grestejo", "İtalbox", "Motivounico", "Pecol S. A.", "Rodi" qatılmışdır.
Portuqaliya Biznes Assosiasiyası 2016-cı ilin may ayında bu ölkənin 5 böyük şirkətininAzərbaycanasəfərini təşkil edib.Onlar ("Dune Bleu" və "Manuel Maçado Souza" kimi tekstil şirkətləri, "Novarroz" qida məhsulları istehsalçısı, "Sublimerito" konsaltinq və mühəndislik şirkəti, "Tecnobento" qida sənayesi avadanlıqları istehsalçısı)Bakıdakeçirilən "Caspian Agro" və "WorldFood Azerbaijan" sərgilərində iştirak etmişlər.
9 avqust – 6 sentyabr 2014-cü il tarixlərində Portuqaliyanın Portu şəhərində "Vieira Portuense" adlı qalereyada keçirilmiş "International Surrealism Now" layihəsinin sərgisində rəssamMehriban Əfəndi"Mirriad" adlı əsəri ilə Azərbaycanı təmsil etmişdir.
2016-cı ilin Azərbaycanda "Multikulturalizm ili" elan olunması nəticəsində bu sahədə Portuqaliya ilə də əməkdaşlıq həyata keçirilmişdir. Artıq o vaxta qədərLusofona Humanitar və Texnologiya Universitetininbeynəlxalq əlaqələr departamentinin direktoru, professorTeresa DamasioBakı Beynəlxalq Multikulturalizm MərkəzininLissabon nümayəndəliyinin rəhbəri təyin olunmuşdur.Həmin ali məktəbdə "Azərbaycan multikulturalizmi" fənniniMaya CəfərquliyevavəGülnar Hüseynzadətədris etmiş və müdavimlər daha sonra qış məktəbi çərçivəsində də bu fənn vasitəsilə öyrəndiklərinin əyani şahidi olmuşlar.2015-ci ilin dekabr ayındaBakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzininvə Lusofona Universitetinin təşəbbüsü ilə Portuqaliyanın Alfragide və Real kolleclərində "Azərbaycan günü" tədbirləri keçirilmişdir.Teresa Damasio8–15 fevral 2016-cı il tarixlərindəBakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzi,Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Bilik FonduvəBakı Slavyan Universitetininbirgə təşkilatçılığı ilə fəaliyyət göstərən"Multikulturalizm Azərbaycanda həyat tərzi kimi: öyrən, araşdır, paylaş-2016"adlı Beynəlxalq Multikulturalizm qış məktəbində mühazirəçi qismində iştirak edərək tələbələrə"Yeni dünya nizamı və multikulturalizm"mövzusunda mühazirə oxumuşdur.
2016-cı ildə Portuqaliyanın Azərbaycandakı Nümayəndəliyi yerli tərəfdaşlarla birgə Bakıda bir neçə uğurlu mədəniyyət tədbiri həyata keçirmişdir.Həmin ilin aprelinda üç portuqal rəssamın əsərləriMüasir İncəsənət Muzeyindəkeçirilmiş"I wanna be adored"adlı sərgidə nümayiş etdirilmişdir.Sentyabr ayında Portuqaliyanın "Fad’Nu" musiqi qrupu "Landmark"da üçgünlük Portuqaliyanın xalq musiqisi olan fado konsert proqramı ilə çıxış etmişdir.Dekabrda isə "Daniel Pereira Trio" qrupu "Səs dalğaları-etno-konsert" layihəsi çərçivəsində yerli musiqiçilərlə birgəBeynəlxalq Muğam Mərkəzindəkonsert vermişdir.
10 mart 2017-ci ildəBakıda"Nur Art House" qalereyasında"Salam, Portuqaliya! – Portuqaliya azərbaycanlı səyyahın gözü ilə"adlı sərgi açılıb.Sərgidə Portuqaliyanın bir çox yerlərinə səyahət etmişAydın Sadıxovunçəkdiyi fotolar yer alıb.Sərgi martın 12-dək davam etmişdir.
İki ölkənin futbol komandaları arasında keçirilmiş ən diqqətçəkən qarşılaşma 1999-cu ilin sentyabr ayındaBakıdaiki gün ərzində keçirilmiş "üçhissəli oyun"dur.Millilər arasındakıUEFA Avropa Kuboku 2000-nin təsnifat mərhələsinin həmin matçı 3 sentyabrda başlamış, lakin 0:0 hesabı ilə bitən birinci hissədən sonraTofiq Bəhramov adına Respublika Stadionunişıqlandırma sistemində yaranan problemsəbəbindən projektorların işləməməsi nəticəsində tərəflərin razılığı vəUEFA-nın qərarı ilə matç ertəsi günə keçirilmişdir.
Səhəri gün isə gündüz saatlarında baş tutan qarşılaşma 1:1 hesablı heç-heçə ilə nəticələnmişdir.İkinci hissənin əvvəllərində — 51-ci dəqiqədəZaur Tağızadəninvurduğu qollaAzərbaycan millisihesabda irəli çıxmış, lakin matça əlavə olunmuş 7-ci uzatma dəqiqəsindəLuiş FiquPortuqaliya millisininbərabərlik qolunu vurmuşdur.
2016-cı ildəBakıdakeçirilmişFutbol üzrə 17 yaşadək Avropa Çempionatınınfinal mərhələsinin "A" qrupunda yer alan Azərbaycan millisi ilk oyunda 5 may 2016-cı ildə Portuqaliya millisi ilə qarşılaşmış və 0:5 hesabı ilə məğlub olmuşdur.Azərbaycan millisinin qrupda qaldığı bu turnirin qalibi sonda məhz Portuqaliya futbolçuları olmuşlar.
Bu iki ölkə arasında ilk legionerfutbolçuazərbaycanlıVəli Qasımovolmuşdur. O, 1997–1999-cu illərdə"Vitoriya"nın, 1999–2001-ci illərdə isə"İmortal"ınheyətində çıxış etmişdir.Vəli Qasımov2007-ci ildə isə "CD Gelves" komandasında baş məşqçi işləmişdir.
Azərbaycan milli futbol komandasınınqapıçısıKamran AğayevvəyarımmüdafiəçisiEmin Mahmudov2016-cı ildən "Boavişta"da çıxış edirlər.YarımmüdafiəçisiBudaq NəsirovisəLissabonun"Sportinq" klubunun "B" komandasındadır. O, 25 iyul 2016-cı ildə bu klub ilə 5 illik müqavilə imzalamışdır.
Portuqal futbolçulardan isə daha çox futbolçuAzərbaycandaçıxış etmişdir. Bunlara misal üçün,Huqo Maçadonun"Standard"da,Paulino Tavaresin"Qəbələ"də,Serjio Kostanın"Kəpəz"də,Migel Lorensonunisə"Zirə"dəoynadığını qeyd etmək olar.
Portuqaliya 2015-ci il12-28 iyun tarixləri arasındaAzərbaycanınpaytaxtıBakışəhərində keçirilənBirinci Avropa Oyunlarında100 idmançı ilə iştirak etmişdir. Qazandığı 10 medal, o cümlədən 3 qızıl, 4 gümüş və 3 bürünc medal ilə Portuqaliya ilkAvropa Oyunlarını18-ci pillədə başa vurmuşdur.
Tarixində ilk dəfə 2016-cı ildəKolumbiyadakeçirilmişFutzal üzrə FİFA Dünya Kubokununfinal mərhələsinəqatılmışAzərbaycan milli futzal komandasıbu turnirdə 1/4 finala qədər irəliləsə də, həmin mərhələdəPortuqaliya millisinə2:3 hesabı ilə məğlub olaraq, mübarizəni dayandırmışdır.
İki ölkə arasında müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığa dair cəmi 3 sənəd imzalanmışdır: