Əfqanıstan

Əfqanıstan(puşt.افغانستان,dəriافغانستان) —Cənubi Asiyadaölkə.ƏfqanıstanMərkəzi Asiyadayerləşməsinə baxmayaraq sıx etnik və mədəni əlaqələri nəzərə alınaraq bəzi qaynaqlar tərəfindənYaxın Şərqölkəsi hesab edilir. Şərq və cənubdaPakistan, qərbdəİran, şimaldaTürkmənistan,ÖzbəkistanvəTacikistan, şimal-şərqdə isəÇin Xalq Respublikasıilə həmsərhəddir. Paytaxtı və ən böyük şəhəriKabilşəhəri, ümumi sahəsi 660,230 kvadrat kilometrdir. Əfqanıstandənizə çıxışı olmayanölkədir. Ərazisinin əksər hissəsi qışı çox soyuq keçənHinduquş dağlarıilə əhatə olunmuşdur. Ölkənin şimalı məhsuldar düzənliklərdən, cənub-qərbi isə yayı çox isti olan səhra landşaftından ibarətdir.
15 avqust 2021-ci ildəƏfqanıstan İslam Respublikasısüquta uğramışdır,prezidentƏşrəf QənihakimiyyətiTalibanhərəkatına vermişdir. YerinəƏfqanıstan İslam Əmirliyiqurulmuşdur.
Müasir Əfqanıstan ərazisindəki ilk insan məskənləri Ortapaleolitdövrünə təsadüf edir.Böyük ipək yoluboyunca ölkənin strateji mövqeyiOrta Şərqvə Asiyanın digər bölgələri arasında mədəni əlaqələrin yaranmasında mühüm rol oynamışdır. Bu ərazi tarix boyunca müxtəlif xalqlara ev sahibliyi etmiş və bir çox hərbi yürüşlərə məruz qalmışdır. Bütün bu işğal cəhdlərinə baxmayaraq, ölkə işğalçılara qarşı daima mübarizə aparmış və buna görə də "alınmaz"və "imperiyaların məzarlığı" kimi ləqəblər qazanmışdır.Əfqanıstan ərazisi tarix boyuncaKuşan İmperiyası,Ağ hunlar,Samanilər,Səfərilər sülaləsi,Qəznəvilər dövləti,Qurilər,Xələclər sülaləsi,Böyük Moğol İmperiyası,Hotakilər, Durranilər və digər böyük imperiyaların tərkib hissəsi olmuşdur.
Müasir Əfqanıstan dövlətinin siyasi tarixi 18-ci əsrdə mövcud olmuşHotakivəDurranisülalələri ilə başlayır. 19-cu əsrin sonlarında Əfqanıstan həmin dövrdə hökmranlıq etmişBritaniya HindistanıvəRusiya imperiyasıarasındakı "Böyük oyun"da bufer ölkə rolunu oynamışdır. 1893-cü ildə Britaniya Hindistanı ilə sərhəddə yaradılan Durand xətti əfqan hökuməti tərəfindən tanınmadı və 1947-ci ildə Pakistanın müstəqillik əldə etməsindən sonra bu ölkə ilə əlaqələrin gərginləşməsinin əsas səbəblərindən biri hesab olunur. 1919-cu ildə baş vermişÜçüncü ingilis-əfqan müharibəsininardınca ölkə xarici təsirdən azad oldu vəƏmənullah xanınrəhbərliyi altındamonarxiyaquruldu. Onun ardınca isə hakimiyyətəMəhəmməd Zahir şahgəldi və o da 40 ilə yaxın ölkəyə rəhbərlik etdi. 1970-ci illərin sonunda Əfqanıstanda bir neçə dəfə dövlət çevrilişi baş verdi. Əvvəlcə ölkədəsosialist dövlətquruldu, ardınca isə ƏfqanıstanSovet İttifaqınınprotektoratınaçevrildi. Bu hadisələr 1980-ci illərdə üsyançılara qarşıSovet-Əfqan müharibəsininbaş verməsi ilə nəticələndi. 1996-cı ildən etibarən Əfqanıstan ərazisinin çox hissəsiTalibanqruplaşması tərəfindən ələ keçirildi ki, nəticədə ölkənin çox hissəsi beş ilə yaxın müddət ərzindəƏfqanıstan İslam Əmirliyiadlıtotalitarrejim tərəfindən idarə olundu. 2001-ci ildəNATO-nun rəhbərliyi altında koalisiya qoşunlarının Əfqanıstana daxil olması iləTalibanqruplaşmasının üzvləri hakimiyyətdən düşdü və yeni demokratik hökumət quruldu, amma 2021-ci il 15 avqustunda paytaxtKabilTalibantərəfindən ələ keçirildi vəƏfqanıstan İslam Respublikasısüqut etdi. Taliban tərəfindən keçid hökuməti quruldu.
Əfqanıstan hal-hazırda qeyri-sabit siyasi vəziyyətdədir. Əhalisinin sayı 35 milyon nəfərə çatır ki, bunun da əksər hissəsini etnikpuştunlar,taciklər,həzaralarvəözbəklərtəşkil edir.Əfqanıstan iqtisadiyyatıdünya ölkələri arasında 108-ci yerdədir.Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2016-cı ildə verdiyi məlumata görə Əfqanıstan adambaşına düşənÜDMhəcminə görə 186 ölkə arasında 167-ci yerdədir.
PaytaxtKabulölkənin ən böyük şəhəridir, digər əhəmiyyətli şəhərlər qərbdəHerat, cənubdaQəndəharvə şimaldaMəzari-Şərifdir. Yerli və milli səviyyədə inteqrasiyanın zəif olduğu Əfqanıstanda coğrafi maneələrdən əlavə ictimai həyatda da bir sıra əhəmiyyətli problemlər qalmaqdadır. Əhalinin savadlılıq dərəcəsi təxminən 36% — dir, adam başına düşən ümumdaxili gəlir baxımından da dünyanın ən yoxsul ölkələri arasındadır. Əfqanıstan İslam Respublikasının Mərkəzi Statistika Təşkilatının məlumatlarına əsasən 2011-ci ilin əvvəlinə ölkə əhalisinin sayının 24.485.6 min nəfər olduğu ehtimal edilir.
Əfqanıstanda yeganə siyahıya alma 1979-cu ildə 5 iyun-5 iyul tarixində aparılmış və bu zaman ölkə əhalisi 15,551,358 nəfər (oturaq əhali — 13,086,630 nəfər , köçəri əhali — 2,464,728 nəfər) olmuşdur.
Əfqanıstançoxmillətli ölkədir. Bununla bərabər heç bir etnik qrup əksəriyyəti və ya çoxluğu (yarıdan çox) təşkil etmir, ölkədə yalnız qarşılıqlı nisbətdə üstünlüyə sahib beş böyük etnik qrup vardır (puştunlar,taciklər,özbəklər,həzaralarvətürkmənlər) və onların hər birinin sayı 1 milyondan artıqdır.
Əfqanıstan ərazisindəislamVII əsrin sonu, VIII əsrin əvvəllərində yayılmağa başlamışdır. Hal-hazırda ölkə əhalisinin əksəriyyəti müsəlmanlardır. Əfqanıstandamüsəlmanəhalinin 80–90%-ni təşkil edənSünnilik(Hənəfi Məzhəbi) daha çox yayılmışdır. Etiqadda İsə çoxunluq Maturidi Əqidəsindədirlər.Sünnilərəsasən əfqanların böyük bir hissəsi,taciklər,özbəklər,türkmənlər,bəluclar, çaray-makların böyük hissəsi (cəmşidilər, xazarai-kalayiau, firuzkuxlar,taymanlar), nuristanlar(sonuncular hələ 19-cu əsrdə yerli qəbilələrin inanclarına tapınırdılar və onlar qonşumüsəlmanlartərəfindən kafir adlanırdılar,islamonların arasında təzyiqlə yayılıb).
Əfqanıstada bir sıra sünni cərəyanlarıi fəaliyyət göstərir —qədiriyyə, nəqşbədiyə, qələndəriyyə. Əhalinin çox az hissəsi (0,5 %) əhmədiyyə təriqətinə münsubdur. Ölkədə əhəmiyyətli saydaşiələrvar. Bunlar xəzər-bərbərlər, eləcə də teymurlar, qızılbaşlar və əfqan-dzadzlar, Sistada nisbətən qarışmış əfqan-fars qrupu və farslardır. Şiələrə həm dəKabul,Herat,Qəznəərazisində də rast gəlmək olar. Bədəxşan xalqı və tacikləri bir hissəsi ismailiyə təriqətinə ibadət edirlər (ismaililər ölkə əhalisinin təqribən 3 %-ni təşkil edirlər). Bundan başqa, Əfqanıstanda induistlər (20min nəfər), eləcə dəsiqxlər, zərdüştilər və iudaistlər (0,2 min nəfər) yaşayır.
Sitat səhvi: " lower-alpha " adlı qrup üçün<ref>teqləri mövcuddur, lakin müvafiq<references group="lower-alpha"/>teq tapılmadı