II Xosrov

II Xosrov(klassik mənbələrdə ona aid edilən “Aparvez” ləqəbi sonrakı dövrlərdə dəyişikliyə uğrayaraq “Pərviz” şəklində işlədilməyə başlamışdır.), “Müzəffər” (pəhl.𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩Husrō(y); həmçininXusrav Parvēz,خسرو پرویزXosrov Parviz;570,Ktesifon–28 fevral628,Ktesifon,Sasanilər dövləti) -Sasanilər imperiyasının590-628-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş sonuncu böyük şahı.O,IV Hörmüzün(579-590) oğlu,I Xosrovun(531-579) nəvəsidir. II Xosrov müsəlmanların Yaxın Şərqdə hakimiyyəti ələ keçirməsindən əvvəl uzun müddətli hakimiyyətdə olmuş sonuncu fars hökmdarıdır ki, onun ölümündən beş il sonraərəblərbütün keçmiş Sasanilər imperiyası ərazisini ələ keçirmişlər.  Hakimiyyətinin ilk dövrlərində taxtını itirən II XosrovBizansınköməyi ilə onu geri qaytarmış, bu hadisədən on il sonra isəƏhəmənilərinənənəvi siyasətini davam etdirərək,Yaxın Şərqdəkizəngin Roma (Bizans) əyalətlərini işğal etməyə çalışmışdır; Onun hakimiyyətinin əsas hissəsi Bizansla müharibələr,Bəhram ÇubinvəVistəhmkimi üsyançılarla mübarizədə keçmişdir.
Firdovsininyazdığı “Şahnamə” vəNizami Gəncəvinin(1141-1209) yazdığı “Xosrov və Şirin” əsərlərində Xosrovun həyatının daha romantik olan uydurma versiyası işlənmişdir ki, bununla da Xosrov farsdilli ədəbiyyatın (sonradan həm də türkdilli ədəbiyyatın) əsas qəhrəmanlarından biri olmuşdur. “Xosrov və Şirin” əhvalatında sonradan Sasani məlaikəsi olmuş ŞahzadəŞirinvə II Xosrovun məhəbbət macərası, uzun mübarizə və çətinliklərdən sonra qovuşmaları təsvir edilmişdir.
II Xosrov təxminən570-ci illərdə dünyaya gəlmişdir; atası IV Hörmüz, anası isəParfiyanınyeddi böyük sülaləsindənbiri olanİspahbudan sülaləsindənolan qadındır; həyatının ilk dövrlərində qardaşları Vinduyə və Vistəhmin ciddi təsiri olmuşdur.
Tarixçi Təbəri II Xosrovu belə təsvir edir:
Əfsanəyə görə, Xosrov Pərvizin içində 3000konkubinasaxlanılanşəbistanıolmuşdur.
Xosrov, əmiləri Vistəhm və Viduyə tərəfindən törədilmiş saray çevrilişi nəticəsində atası IV Hörmüzün kor edilərək hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından sonra hakimiyyətə gətirilmişdir.Həmin dövrdəMehranispəhboduBəhram Çubində Ktesifonu ələ keçirməyə çalışırdı.  Bəhramın  Ktesifonu ələ keçirməsinin qarşısını ala bilməyən Xosrov və qardaşları şəhəri tərk edərək qaçmağa məcbur oldular.
571-ci ildəBizanslabaşlamış müharibə hələ davam edirdi. Buna görə də, II XosrovSuriyayaqaçır, burdan isəKonstantinopolagedərək Bizans imperatoruII Mavriki(582-602)  ilə görüşür. İmperator II Xosrova taxtını geri qaytarmaqda kömək etməyə razılıq verir. Əvəzində Xosrov taxta gəldikdən sonraAmid,Harran,DaravəMiyafariginərazilərində Bizansın hakimiyyətini tanımağı öhdəsinə götürür. Bundan əlavə, SasanilərErmənistanVəİberiyanınişlərinə qarışmamağa, BizansınLazistanərazisinə iddia etməməyə razılıq verməli idi.
Əsas zadəganlar vilayət hakimləri, şəhər hakimləri, hərbi rəhbərlər və eləsə də Sasani hərbi zadəganlarının böyük bir qismi II Xosrovu Sasani şahənşahı kimi qəbul etdi. Bundan sonra,591-ci ildə Xosrov Bizans ordusu ilə birgə Ktesifona qayıdır,Balarton döyüşündəVI Bəhramıməğlub edir və taxtı ələ keçirir.  Bəhram Çubin ölkənin şərqinə qaçaraqBəlxvə yaFərqanəərazisində məskunlaşır.
Lakin, bir neçə il sonra Bəhram II Xosrov tərəfindən göndərilmişassasintərəfindən öldürülür. Bundan sonra Bizansla sülh əldə edilir. Yardımına görə, imperator MavrikiŞərqi Ermənistanınböyük bir hissəsini, Qərbi İberiyanı əldə etdi, həmçinin farslara əvvəl ödənilərn vergilər ləğv edildi.
Hakimiyyətə gəldikdən sonra Xosrov əmilərinin ikisinə də vəzifə verdi: Vinduyə xəzinədar və baş vəzir oldu, Vistəhm isə İspəhbudan nəslinin vətəni olan,TabasaranvəXorasanıəhatə edən Şərq əyalətinin spahbedi oldu.Lakin, tezliklə Xosrov öz fikrini dəyişdi: atasının öldürülməsi haqqında düşünərək, özünü belə bir hadisədən sığortalamaq üçün əmilərini öldürtmək qərarına gəldi. Ənənəvi olaraq Sasani monarxları hansısa zadəganların onlardan daha güclü olmasına imkan vermirdilər və Xosrovun belə bir qərar verməsində əmisi Vinduyənin həddən artıq güclənməsi də öz rolunu oynamışdır. Qardaşının yanına, Şərq əyalətinə qaçmağa çalışan Vinduyə tutularaq edam etdirilir.Bundan sonra Vistəhm açıq üsyana başlayır.Dinəvərininverdiyi məlumata görə, o,Parfiya(Arşaki) nəslindən olduğunu əsas gətirərək, Sasani taxtına iddia irəli sürür:"Sizin hakimiyyətə məndən daha çox haqqınız yoxdur. Əksinə,İskəndərlədöyüşənDaranın oğlu Daradangələn soyuma görə mən daha çox layiqəm o taxta. SizSasanilərhiyləylə bizim [Arşakilərin] üzərində hakimiyyətə nail olmusuz vəuzurpasiyaedərək, bizim haqqımızı qəsb etmisiniz. Sənin əcdadın Sasan çobandan başqa bir şey olmamışdır.”
Bəhram Çubinkimi, Vistəhmin də üsyanı tezliklə özünə çoxlu tərəfdaşlar tapa bilir və geniş əraziyə yayılır. Vistəhmin Bəhramın bacısı Qordiyə ilə evlənməsindən sonra, yerli zadəganlar və  Bəhramın ordusunun qalıqları da ona qoşuldu. Tezliklə Vistəhm Sasanilər imperiyasının ŞərqdəAmudərya(Oksus) çayından QərbdəƏrdəbiləqədər olan geniş bir ərazisinə nəzarət edirdi. Şərqə hücum edən Vistəhm,Transoksiana, Şauq və Pariovk ərazilərinin hakimi olan üçeftalitşahzadəsini ələ keçirdi.
Ümumilikdə Vistəhmin hansı tarixdə üsyan qaldırması dəqiq bilinmir. Sikkələrdən əladə edilmiş məlumata əsasən demək olar ki, onun üsyanı yeddi il ərzində davam etmişdir. Ümumi qəbul edilmiş tarix590-596-cı illər olsa da, C.D.Hovard-Conston və P. Purşəriəti kimi bəzi tədqiqatçılar üsyanın Vahevuni erməni üsyanına təkan verdiyini əsas gətirərək 594/5-ci illərə çəkirlər.
Vistəhm qərbdəMidiyaərazisini təhdid etməyə başladıqda, Xosrov ona qarşı bir neçə ordu birləşməsi göndərsə də, yekun nəticəyə nail ola bilmir: Vistəhmin rəhbərlik etdiyi üsyançılarGilanındağlıq ərazilərinə sığınırlar, bu arada erməni hökmdar ordusunun bir neçə sərkərdəsi də üsyan edərək, Vistəhmə qoşulur. Nəhayət, Xosrov erməni mərzbanSmbat Baqratuniniüsyançıların üstünə göndərir və o, Qumis yaxınlığında Vistəhmlə toqquşur. Döyüş zamanı Xosrovun xahişi ilə (bəzi mənbələrə görə, Qordiyənin xahişi ilə) Vistəhm Pariovkdan olan eftalit şahzadəsi  tərəfindən öldürülür. Buna baxmayaraq, Vistəhmin üsyançıları Qumis yaxınlığında şah ordusuna üstün gələ bilir, Xosrov üsyanı tamamilə yatıra bilmək üçün növbəti il Smabtın başçılığı ilə daha bir ordu göndərməli olur.
II Xosrovun hakimiyyəti, musiqinin qızıl dövrü idi.  II Xosrovdan əvvəl hakimiyyətdə olmuşI Xosrov,Bəhram Gur, həmçininI Ərdəşirkimi hökmdarlar da musiqiyə böyük maraq göstərmişdilər. II Xosrovun hakimiyyəti dövründəBarbəd,Bəmşad,SərkəşvəNikisakimi məşhur musiqiçilər yaşamışlar.
II XosrovŞirinadlı xristianla evlənmiş və onu ölkənin məlaikəsi elan etmişdi. Şirin Xosrovdan olan övladı Mərdanşahı taxta gətirməyə çalışırdı. Xosrovunxristianlıqlaəlaqələri mürəkkəb idi: onun arvadı Şirin və maliyyə naziriYəzdinxristian idi.Onun hakimiyyəti dövründəmonofizitvənestorianxristianlar arasında mübahisələr gedirdi. II Xosrov monofizitliyə üstünlük verərək, bütün xristian təbəələrinin bu məzhəbə itaət etməsini buyurmuşdu və ola bilsin ki, bu qərarı verməkdə ona monofizit olan Şirin və saray həkimiSincarlı Qabrieltəsir göstərmişdi. Onun xristianlara qarşı müsbət münasibətizərdüştikahinlər arasında nüfuzunun aşağı olmasına gətirib çıxarmışdı.
600-cü ildə Xosrovun qızı ilə evlənmək istəyərək fars qadınlarını təhqir etdiyinə görəHiyrədəhakimiyyət sürənLəxmilərsülaləsinin son hökmdarı III Əl Numan ibn əl-Mundir edam etdirildi.Bundan sonra Ləxmilərin hökm sürdüyü ərazi mərkəzi hakimiyyətə tabe edildi, sülaləyə isə son qoyuldu. Nəticədə bu Aşağı İraqda müharibənin başlamasına və İslam  xəlifələrininSasanilərimperiyası üzərinə hücumlarına əsas verdi.
Hakimiyyətinin başlanğıcında II XosrovunBizansaqarşı münasibəti yaxşı idi. Lakin602-ci ildə imperator Mavrikinin sərkərdələrindən biriFoka(602-610) tərəfindən öldürülərək, Bizans taxtının uzurpasiyya edilməsindən sonra Xosrov Bizansa qarşı müharibəyə başladı: bəhanə Mavrikinin öldürülməsi olsa da, əsas məqsəd mümkün qədər çox Bizans ərazisini işğal etmək idi.Sərkərdəsi Fərruxan Şəhrvaraz və digər məşhur sərkərdələrlə birgə hərəkət edən Xosrov,604-cü ildə qısa müddət ərzindəDaravəEdessanıtutdu, daha sonra isə Mavrikinin hakimiyyəti dövründə Bizansa verilmiş əraziləri qaytardı, bununla da Sasani-Bizans sərhəddləri591-ci ildəki vəziyyətinə qaytarıldı. İtirilmiş əraziləri qaytardıqdan sonra, Xosrov özü döyüş meydanından çəkildi və orduya komandanlığı sərkərdələri Şəhrvaraz və Şahin Vəhmənzadəgana tapşırdı. Bundan sonra ikiyə bölünən Sasani ordusuSuriyavəKiçik Asiyadairəliləyərək608-ci ildəXalkedondabirləşdi.
610-cu ildəerməniİrakliüsyan edərək imperator Fokanı öldürdü və özünü yeni Bizans imperatoru elan etdi. Bundan sonra o, diplomatlar göndərərək sülh əldə etmək üçün danışıqlara başlayır. Lakin, Xosrov onların təklifini rədd edərək deyir:“Bu krallıq mənə məxsusdur və mən Mavrikinin oğlu Feodosini taxta gətirməliyəm. [İrakliyə gəlincə], o bizim razılığımız olmadan hakimiyyəti ələ keçirib, indi izə öz qızılımız ilə bizi ələ almağa çalışır. Lakin, onun əlləri mənim əlimdə olmayınca, mən dayanmayacam.”Bundan sonra Xosrov diplomatları edam etdirmişdi.
613-614-cü illərdə sərkərdə ŞəhrvarazDəməşqvəYerusəlimimühasirəyə alaraq ələ keçirdi, bundan sonraƏsl Xaçıntriumfu başladı. Bir neçə dəfə Bizans ordusunun müqavimətini qıran ŞahinAnadoluyadaxil oldu;618-ci ildəMisirdəqələbə çaldı. Bizans ordusu artıq müqavimət göstərmək gücündə deyildi, çünki, bir tərəfdən daxili çəkişmələr ordunu zəiflətmiş, digər tərəfdən imperiyanın Qərb sərhədlərini təhdid edənavarlarvəslavyantayfalarıDunayçayı sahillərinə qədər irəliləmişdilər.
606-607-ci illərdə Mərkəzi İran ərazisindəki Spahan satraplığına basqın etmişağ hunlarındəf edilməsi üçün XosrovIV Smbat BaqratuniniPers Ermənistanındanİranadəvət etdi. Sasani şahzadəsi Datoyeanın köməkliyi ilə Smbat ağ hunları İran ərazisindən çıxardı, daha sonra isə onlarınXorasanınşərqində yerləşən yurdlarına hücum etdi.Xosrov ona “Xosrov Şun” (Xosrovun şənliyi və ya məmnunluğu)fəxri adını verdi,  oğlu II Varaztirots Baqratuni  isə “Cavitean Xosrov” (Əbədi Xosrov)fəxri adını daşımağa başladı. Sebeos bu hadisələri belə təsvir edir:
622-ci ildəBizansimperatoru İrakli güclü ordu ilə meydana çıxdı.624-cü ildə o ŞimaliAtropatenaərazisinə soxuldu və burada Fərrux Hörmüz və Xosrova qarşı üsyan etmiş Rüstəm Fərruxzad tərəfindən qarşılandı.Bundan sonra Atropatena şəhərlərini talan edən İrakliQazakaşəhərindəki məşhurAzərgüşnasp məbədinidə dağıtdı.
Bir neçə il sonra,626-cı ildəLazistanı(Kolxida) tutdu. Elə həmin ilBosforsahilində yerləşən Xalkedona qədər irəliləyən Şəhrbaraz avarların da dəstəyi iləKonstantinopolututmağa cəhd etdi. Lakin bu manevr uğurlu alınmır, hücum dəf edilir,628-ci ildə fars ordusu Anadoluya doğru geri çəkildi.
627-ci ildəxəzərlərinQafqaz Albaniyasınayürüşündən istifadə edən İrakli Anadoluda Sasani ordusunuNineva döyüşündəməğlub edərək, irəliləməyə başladı vəKtesifonayaxınlaşdı. II Xosrov sevimli sarayını tərk edərək, müşayiətsizDəstgerdə(Bağdadyaxınlığı) çəkildi. Lakin qısa müddət sonra İrakli Dəstgerdi də tutdu və taladı.
Dəstgerdin işğalından sonra aralarında İspəhbudan nəslindən Fərrux Hörmüzd və onun oğlanları Rüstəm və Fərruxzadın da olduğu Sasanilər imperiyasının zadəgan ailələrindən olan şəxslər tərəfindən II Xosrovun oğlu Qubadın önə çəkilməsinə başlandı.  Mehrani sülaləsini Şəhrbaraz, erməniləri II Varaztirots Baqratuni, Kanaraqları isə Kanadbak təmsil edirdi.25 Fevralda Aspad Güşnaspın müşayiət etdiyi Qubad Ktesofonu ələ keçirir və II Xosrov taxtdan salınaraq həbsə atılır. ÖzünüSasanilər imperiyasınınşahı elan edənII Qubad, aralarında II Xosrovun sevimli oğlu Mərdanşahın da olduğu bütün qardaşlarını edam etdirir. Üç gün sonra isə Qubad Mihr Hörmüzdə atasını öldürməyi tapşırır (bəzi mənbələrdə II Xosrovun oxla vurularaq, yavaş-yavaş öldürüldüyü qeyd edilir).
Daha sonra zadəganların dəstəklədiyi II Qubad Bizans imperatoruI İrakliilə sülh razılaşması əldə edir, Bizans bütün itirdiyi torpaqları geri qaytarır, üstəlik614-cü ildəYerusəlimdəngötürülmüş Əsl xaç və digər müqəddəs əşyalar da geri qaytarılır.Bundan sonra İrakli triumflaKonstantinopolaqayıdır.
II Xosrov (ərəb.كسرى‎; [Kisra]) həm də İslam mənbələrində xatırlanır. Məhəmmədin elçisi Abdullah ibn Hudafa əs-Səhmi ilə ona məktub göndərdiyi və İslama dəvət etdiyi bildirilir.Müraciətin mətni müsəlman tarixçiləri tərəfindən bu cür təqdim edilir:
II Xosrov Məhəmmədin məktubunu cırırvəYəməndəkivassalı Badhana əmr edir ki,Hicazaiki adam göndərərək Məhəmmədi tutub onun yanına göndərsin. Mədinəyə qayıdan elçi Abdullah Məhəmmədə Xosrovun onun məktubunu necə cırmasını danışır və Məhəmməd Abdullaha II Xosrovun məhv olacağını vəd edir.
II Xosrov Sasani şahıIV Hörmüzünİspəhbudan sülaləsindən olan Vistəhm və Vinduyənin adı naməlum olan bacısından dünyaya gəlmiş oğlu idi. Xosrovun İspəhbudan sülaləsindən Mah-Adur Güşnasp və Narrsi adlı iki əmiuşağı olmuşdur.II Xosrovun Hörmüzan adlı ögey qardaşı da olmuşdur ki, ərəblərin Sasani torpaqlarına yürüşü zamanı o, ərəblərə qarşı döyüşmüşdür.
II Xosrov üç dəfə evlənmişdi: birinci dəfə, Qubad adlı oğlunun anası Bizans imperatoru Mavrikinin qızıMəryəmlə. İkinci dəfə Cavanşir adlı oğlunun anası və Bəhram Çubinin bacısı Qodiya ilə. Üçüncü dəfə Mərdanşahın anasıŞirinilə.Bunlardan başqa Xosrovun başqa qadınlardan Boranduxt, Azarmidoxt, Şəhriyar və V Fərruxzad Xosrov adlı oğlanları da olmuşdur. Şəhriyar istisna olmaqla bütün bu övladlar628-632-ci illər vətəndaş müharibəsi zamanı Sasani monarxları olmuşdular. II Xosrovun Qubad adlı qardaşı və Mirhran adlı bacısı da olmuşdur. Mirhran Sasani spahbedi Şəhrbarazla evlənmiş, daha sonra isə onların Şapur-i Şəhrvaraz adlı övladı dünyaya gəlmişdir.Qubad isə adı naməlum olan bir qızla evlənmiş və onun III Xosrov adlı övladı olmuşdur.
I İraklivə II Xosrov arasında baş vermiş döyüş erkən intibah dövrü rəssamıPyero della Françeskatərəfindən ArezzodakıSan Françeska bazilikasındaƏsl Xaçın tarixifreskasında dairəvi rəsmlərdən  biri kimi təsvir edilmişdir.