Qazax dialekti

Qazax dialektivə yaQazax ləhcəsi—Azərbaycan dilininqərbdialektləri qrupunadaxil olan dialekt. AzərbaycanınQazax,AğstafavəTovuzrayonlarında, GürcüstanınDmanisivəMarneulibələdiyyələrində geniş yayılmışdır.
Qazax dialektində, eləcə də Azərbaycan ədəbi dilində 9 saitfonemvar. Amma bu ləhcədə onların uzun və qısa variantları var. Onda ilkin uzunluq yoxdur, o, müəyyən samitlərin, əsasən h, y, qismən v, ğ, k, n, l səslərinin düşməsi nəticəsində yaranır. Uzanma əsasən a, ə, o, ö, qismən e, i, u, ü saitləri ilə əlaqəlidir. Məsələn,ā (ikiqat a) da < daha (hələ), ça < çağa (yeni doğulmuş); ə̃ — də̃ < dəyə (ayaqda), sə̃r < səhər, Zə̃m <Zəyəm(Şəmkir r-nunda kənd); ī — īd < igid (cigit), īrmi < iyirmi (iyirmi), çid < çiyid; ē — dēr < deyir, yēr < yeyir; ō — dōr < doyur (doyur), dōğa <dovğa; õ — dõr < döyür (vurur), qarõz < qara göz (qara göz); ū — qurdūm < qurdugum (mən tikdirmişəm); ŭ — gŭm < güyüm (mis küp).SaitlərSandhiilə də uzadılır: bizə̃l < bizə gəl (bizə gəl), nəsirdi < nə gəzirdi (başqa yerdə olmaq).
Qazax dialektində qapalı saitlərin ''(ı, i, u, ü)'' qısa variantları vardır. Qısalıq, bir qayda olaraq, kökün birinci vurğusuz hecasında görünür, məsələn: ''kilim, sini, qıfıl, qutu''. Vurğu kökdən sonluğa keçəndə qısalıq da öncədən vurğulanmış hecanın saitini qəbul edir, məsələn:kişiyi, küçüyə, sürüyü, ütüyə, tuluğumuz, qızılı.
Qazax dialekti aşağı enənoū, ōū, öü'diftonqları ilə xarakterizə olunur:toūz < tovuz (Tovuz quşu), hoūz < hovuz (pool), qoūrma < qovurma, soūx < soyuq (cold), oūn < onun, nöüt < növü < neft (neft), cöüz < cövüz (qoz), və yüksələn diftonqlarūa',ūə,oa,öə:Cūad < Cavad (kişi adı), yūan < yavan (quru çörək), tua < tava, yuaş < yavaş, dūə < düvə (dəvə), nūə < nüvə (nəvəsi), būə < büvə, qōala < qoyala, ōandı < oyandı, ōazımax < oyazımaq (solğunlaşmaq, təravətini itirmək), ōa < ova (ovlamaq), nõə < nəvə (nəvə), õəliẋ < əvəlik (əvəlik), qöəm < göyəm (göyəm).
Bu dialekt həm də ədəbi dildə səslərin tez-tez düşməsi ilə səciyyələnir. Dodaqarxası saitləri dilönü saitlərlə, dodaqlananları dodaqlanmayanlarla və əksinə əvəz etmək bu dialektdə mövcuddur. Qazax dialektində dar saitlərin dar saitlərlə əvəzlənməsi ümumi fonetik hadisədir. Bu səs dəyişiklikləri dialektdə eyni dərəcədə yaygın deyil; məsələn, ön saitlərin arxa saitlərə keçidi burada daha geniş şəkildə təmsil olunur ki, bu da qərb dialekt qrupu, o cümlədən Qazax üçün saitlərin sərtləşmə xarakteristikasını təsdiqləyir. Qazax dialekti üçün saitlərin aşağıdakı növbələşməsi daha səciyyəvidir:
ə>a. Bütün hecalarda:xançal <xəncər, tasdıx xəbər yoxdur (təsdiq), qant < qənd (şəkər), xavar <xəbər.
e>a. Bütün hecalarda, məsələn:hayva < heyva (heyva), yaranel < ümumi (ümumi).
a>e. Sözün ortasında və sözün sonunda yumşaqyhərfindən əvvəl, məsələn:ye < ya (və ya), harey < haray (qışqırmaq), Simeyil < İsmayıl (İsmayıl), daneyi < dananı (inək).
i>ı. Sözlərin əvvəlində, məsələn:ılan < ilan (ilan), ısvaha < isvaha (tısbağa), ıldırım < ildırım (ildırım). Bəzən sözün ortasında da, məsələn:qıymat < qiymət (qiymət), bıldırçın < bildirçin (bildirçin).
a>ı. Sözlərin ortasında, məsələn:sımavar < samavar (samovar), manit < manat (manat), yavıya < yabaya, qalıyax < qalayaq (müraciət edək), yamıyır < yamayır (təmir).
u>I.savın < sabun (sabun), Mahmıt < Mahmud (Mahmud), Avdılla < Abdulla (Abdullah), mazıt < mazut (mazut).
e>ə.gənə < yenə (yenidən), ənni < enli (geniş), təsbəx <təsbeh.
u>o.oxarı < yuxarı (yuxarı), qomral < qumral (qoçların rəngi).
ü>u.umut < ümid (ümid), zulum < zülüm (əzab), surfa < süfrə (dəstək süfrə).
Qazax dialektində də dodaqlmayan saitlərin dodaqlanan saitlərə keçidi də müşahidə olunur ki, bu da bu dialektdə dodaq ahənginin sabitliyinin nəticəsidir, məsələn:
a>o.qovaş < yavaş (yavaş), o toyda < o tayda (o istiqamətdə), xoşdor < xoşlayır (kimi).
a>u.tua < tava (tava), yuan < yavan (az yağlı).
ə>ö. Birinci və ikinci hecada daha çox yumşaq y samitindən əvvəl, qismən də h-dan əvvəl olur, məsələn:möykəmə < məhkəmə (mühakimə), möhübbət < məhəbbət (sevgi), kötöy < kötək.
ə>ü.ölköyü < ölkəni (ölkə), döngöyü < döngəni (xiyaban), cöngöyü < cöngəni (cavan öküz).
ə>i. Dəyişiklik qonşu y hərfinin təsiri ilə ola bilər, birinci hecada nadir hallarda baş verir, məsələn:şikil < şəkil (şəkil), yihər < yəhər (yəhər), zincir < zəncir (zəncir), incil < əncil (fig), dəviyə < dəvəyə (dəvə).
ə>e. Sonətəsbit affiksindən əvvəleolur, məsələn:şenniẋ < şənlik (kənd),beceyi < becəni (toyuq), nəveyi < nəvəni (nəvəsi).
e>o.jsəsindən əvvəl birinci hecada olur, məsələn:öy < ev (ev), söygülü < sevgili (sevgilim), döylü < deyil (zərrə olmayan).
i>ü. Bütün hecalardabüvü < bibi, öylü < evli, hürüs < hirs (qəzəb).
Azərbaycan dilininədəbi dilindənvə digər dialekt və yarımdialektlərindən fərqli olaraq Qazax dialekti bəzi affikslərdə, əsasən birinci şəxsin təklik əmrində, ikinci şəxs tək indiki zamanda dodaqlanan saitlərin (o,ö) saxlanması ilə səciyyələnir və gələcək kateqoriya zamanın birinci şəxsin cəmində olur. Məsələn:qoşom, yonom, bölöm, ölçöm, dolor, donor, köçör, qoşojoyx, göröjöyx. Dodaq ahənginə görə Qazax şivəsi hətta dodaq saitlərinin ahənginin üstünlük təşkil etdiyi Qərb qrupunun bəzi digər dialekt və şivələrindən də fərqlənir. Qazax dialektində feilin arzu və şərti şəkillərinin mürəkkəb formasınıGəncə dialektiilə müqayisə etdikdə aşağıdakı fərq açıq şəkildə üzə çıxır.
Qazax dialektində damaqahəngixüsusi yer tutur. Deməli, ədəbi dildən, eləcə də əksər dialekt və ləhcələrdən fərqli olaraq burada birinci hecadakı sərt və ya yumşaq damaq saitlərindən sonrakı hecalarda damaq saitləri gəlir, məsələn:armıt, savın, ataş, lalə, Mahmıt. Əsasən sözün əvvəlində və ortasında qoyulan saitlərin yığılması da xarakterikdir, məsələn:ısdansıya, ışqaf, qırıx < qırx, arx < arıx, qalıx < qalx, nöyüs < nəfs. Qazax dialektində sözlərı, i, u, üsaitlərindən birinin protezi ilə tələffüz olunur, məsələn:ırazı, irahat, irənk, uruh, urus, ürüzgər. Söz köklərindəi, ü, əsaitlərinin itməsi də geniş şəkildə təmsil olunur, məsələn:Həmfə, çəri <xəznə, cərmə, mavin < müavin, məllim < müəllim, gələm < gələrəm.
Qazax dialektində saitlərin tələffüzdə düşməsi də baş verir ki, bu da vurğusuz heca, vurğunun ötürülməsi və iki sözün birləşməsi ilə izah olunur, məsələn:mərfət < mərifət (nəzakət, nəzakət), paprus/papruz < papiros (siqaret), bərki < beriki (burada daha yaxın uzanan),oğlun < oğlun (oğlun), ogla < oğula (oğlun), alna < alına (alnının), alnı < alını (onun alnının), ağzı < ağzı (onun ağzı) ), töyğun < töyüğun < toyuğun (toyuqunuz ), söyğu < söyüğü < soyuğu (soyuq), qaynana < qayınana (qaynana), qaynata < qayınata (qayınata), qayya < qayaya (rock), quyya < quyuya (quyu), düyyə < düyüyə (düyü), qayı < qayayı ( qaya), geryə < geriyə (arxa), gerdə  < geridə (arxasında), gerdən < geridən (arxasında), orda < orada (orada), ordan < oradan (oradan), burya < buraya (burada), orya < oraya (orada) ), harda < harada (harda), hardan < haradan (harada), allam < alaram (alacağam), gəlləm < gələrəm (gələcəyəm), aparram < apararam (gətirəcəyəm), allığ < alarıq (alacağıq),gəlliẋ < gələcək (gəl), aparrıx < apararıq (qohum) esem), noluf < nə olub (nə olub), nejoldu < necə oldu (hara getdi). Sözün əvvəlində və ortasında heca və səs birləşmələri düşür, məsələn:murta < yumurta (yumurta), qā < qaqa (ata), alajam < alajağam (al), dēr < deyir (danışır), gēr < geyir (paltarlar).
Qazax dialektində ədəbi dildəki samitlər, əsasən, eynidir. Lakin bunlarla yanaşı Qazax dialektində bəzi samitlər və onların yalnız bu dialektə xas olan variantları da vardır.
Paraqraf əlavə et
Samitlərin növbələşməsi də geniş yayılmışdır, lakin bu dialekt səsli samitlərin səssizlərə keçməsi ilə xarakterizə olunur. Bu halda heyrətləndirmə ən çox sözün sonunda baş verir.
d>ç. Bir neçə sözün sonunda olur, məsələn:çiş < diş, çüş < düş, çişi < dişi, çüşüncə < düşüncəQazax şivəsi üçün səciyyəvidir.
c>j. Qazax dialektinin xarakterik xüsusiyyətlərindəndir. Çoxhecalı sözlərin ortasında və birhecalı sözlərin sonunda müşahidə olunur, məsələn:bajı, baca, qoca, bajanax, qaj, bij, gej, saj, güj, gəj..
c>j>ş. Burada eyni vaxtda iki proses gedir:cj-ə, sonra isəjş-ya keçir. Bir neçə mürəkkəb xüsusi adda olur, məsələn:Həcvəli/Həcvəli < Hacıvəli, Haşkərim/Həşkərim < Hacıkərim, Həştağı < Hacıtağı, Başxanım < Bacıxanım.
c>ş. Bütün qruplarda rast gəlinir:ağaş < ağac (taxta), qılış < qılıc (qılınc), çəkiş < çəkic (çəkic), kərpiş < kərpic (kərpic), turaş < turac (turac), dilmaş < dilmanc (tərcüməçi), mərş < mərc (stavka), kirəş < kirəc (gips), Oruş < Oruc (şəxsi ad).
v>y. Qazax dialektinin xarakterik xüsusiyyətləri. Diftonqlardao, ödən sonra saitlərdən sonra sözlərin sonunda müşahidə olunur, məsələn: oxloy,buzoy, bütöy, şöy, öy, kösöy. Bəzən bəzi sözlərin ortasında da olur, məsələn:döyrüş, höysələ, döylət, öylət.
b>f. Qazax dialektinə xas olan bu hadisə əsasən söz sonunda baş verir; məsələn:coraf, kavaf, hesaf, xaraf, cavaf, səvəf<səbəb, kitab, məẋdəf.
b>p. Daha çox qapalı saitlərdən əvvəl sözlərin əvvəlində müşahidə olunur, məsələn:piçin, piçax, puxarı, pütün, püfet < bufet, putulqa.
p>b. Qarşılıqlı sözlərdə olur, məsələn:bol < pol, bilan < plan, baldun < palto, badron < patron, bamadur < pamedor, braqurur < prakuror, buravuz < paravoz.
p>f. Birhecalı sözlərdə sondan sonra sonrakı hecanın ilk samit səsi olan sözdən sonra gələn və ya ilkin, yarıq səsə qoşulduqda pfsəsi ilə növbələşir, məsələn:saf gətir, tof kimi, əgər gətir, səf. gəl, ifsiz, safsız. Duruş və frikativlərdən əvvəl sözün ortasındakıpfonemi dəffoneması ilə növbələşir, məsələn:tafdı, yafdı, safsarı, tafdalamaq, tafşırıx, toflamax.
v>f. Alınan sözlərdə rast gəlinən nadir hadisə, məsələn,tıfar < divar (divar).
f>y. Qazax dialektində təcrid olunmuş izlənmə halları vardır:şöytüli < şavtalı (şaftalı), köykür < kəfkir (skimmer), bənöyşə < bənəfşə (bənövşə).
d>t. Əsasən sonda, bəzən isə sözlərin əvvəlində olur, məsələn:armıt, çiyit, kənt, öylət < evlad, tükən < dükan, tiş, tik, taxıx < dəqiq]..
c>ç. Əsasən sözlərin sonunda olur; məsələn:ağac, kərpiç, ülyüç, çəkiç.
b>m;bağman, maŋladı, unu.
t>d. Bir-birinə bitişik iki səssiz samitdən ikinci səsin səsləndirilməsi nəticəsində müşahidə olunur, məsələn:isdi, düsdü, bosdan, dəfdər, taxda, ərişdə, dər.
b>v. Çoxhecalı sözlərdə iki sait arasında və birhecalı sözlərin sonunda olur, məsələn:Əhvər < Əkbər, xavar, savır < səbir, qav, civ, div.
s>z. Qərb dialekt qrupuna xas xüsusiyyət:zifdə < sifdə (təşəbbüs), ziyah < qara (qara), züküt < süküt (sükut), zoda < soda (soda), zoncuqluyurdu < soncuqlayırdı (təpiklə), zavax < sabax (sabah).
z>s. Qərb qrupunda çoxhecalı sözlərdə ən çox rast gəlinənlər:palas < palaz (xalça növü), qaprıs < qarpız (qarpız), uldus < ulduz (ulduz), xorus < xoruz (xoruz), payıs < payız (payız), doqquz < doqquz (doqquz), atlas < atlaz (ipək.
s>ş. Qazax dialektində iki sözlə qeyd olunur: şaj < saj (üstərində tortlar bişirilən dəmir və ya çuqun disk), şancı < sancı.
ş>ç. Qərb dialekt qrupunu səciyyələndirir:keçyəm < keşkə/kaşki (əgər varsa), padcah < padşah (padişah), sağdıcı < sağdışı (ən yaxşı adam), soldıcı < soldışı (ən yaxşı adam), qaranquç < qaranquş (swallow), ismarıç < sifariş. (sifariş).
nc>ş,ç>ş. Qərb qrupu xüsusiyyəti:küş < künc (künc), diş < dinc (sakit), saş < sanc (yapışmaq), üş < üç (üç), köş < köç (dolaşma), iş < iç (içmək), aş < aç (açıq), qoş < qoç (qoç), uş < uç (uçmaq).
k>ç. Qazax şivəsi üçün xarakterik deyil:çüləẋ < külək (külək), çeşdi < keçdi (keçdi).
g>c. Nadir hallarda rast gəlinir:cilas < gilas (albalı), cüllə < güllə (güllə), cilənər < gilənər (alça), cün < gün (günəş).
k>g. Nadir hallarda istifadə olunur:gücə < küçə (küçə), gicçiẋ < kiçik (kiçik), günc < künc (künc).
k>y,h. Əsasən Qərb dialektləri qrupundadır:Məhtəf <Məytef <Məktəb (Məktəb), Səysən <Səksən (səksən), Öysürür <Öksürür (öskürür), diysinmẋẋ <diksinmək (Qadınlar), Səysənmək <səksənmək (Çarx), Kəhliẋ, <Kəhlik, çəhmə < çəkmə (çəkmə), bəkməz < bəkməz (meyvə şərbəti), Ələhvər < Ələkbər (öz adı).
h>y. Qazax dialektində və cənub dialekt qrupunda müşahidə etmək olar:Meyti <Mehdi(şəxsi ad), vəyşi < vəhşi (vəhşi), söybət < söhbət (danışma), böytan < böhtan (böhtan), qoyum < qohum (qohum), köynə < köhnə (köhnə).
y>d. İki halda qeydə alınmışdır:dumrux < yumruq (yumruq), dumru < yumru (dairəvi).
ğ>q. Qazax dialektində və onun şivələrində rast gəlinir:yorqan < yorğan (yorğan), qarqa < qarğa (qarğa), damqa < damğa (marka), qarqudalı < qarğıdalı (qarğıdalı), qayqanax < qayğanaq (qayğanaq).
r>l. Geniş təmsil olunanlar:ölümçəx/ölüncəx < hörümçək (hörümçək), kəltənkələ < kərtənkələ (kərtənkələ), sulğuç < surguç (möhürləmə mumu).
l>r. Nadir hallarda və əsasən alınma sözlərdə rast gəlinir:kərfətin < kəlbətin (gənə), musurman < kompleks (Müslüm), qarxoz < qolxoz (kolxoz).
q>x. Çoxhecalı sözlərin sonunda arxa saitlərdən sonra x əvəzinə q səsinin işlədilməsi Qazax dialektinə xasdır; məsələn:qonax, otax, alaçıx, aşıx, qavıx, toxmax, yaxşılıx, qaŋax (yaşıl qoz və nar qabıqları). Çoxhecalı sözlərin sonunda arxa saitlərdən sonra x səsinin işlədilməsi təsadüfi hadisə deyil, çünki Azərbaycan dilinin yazılı abidələrində də rast gəlinir. Müxtəlif dövrlərə aid yazılı abidələrdə sözlərin sonundakıqsəsi ilə yanaşığ,x səsləri də paralel işlənir.
n>m. Nadir hallarda rast gəlinir:ağcaqayım < ağcaqayın (ağcaqayın), afərim < afərin (afərin).
Gələcək zamanın I şəxsaffiksiarzu şəklində gələndə vurğu onun üzərinə düşür:alajám. Vurğu birinci hecaya düşən sözlər var, məsələn:oxı / oxu (oxu), geti (gətiri), otur (otur), lütücə (nəvə), kötücə (kötürə), yeticə (nəvənin oğlu və ya qızı), ötücə (nəvənin nəvəsi).
Samitlərin əlavə olunması və düşməsi. Ən çox sözün əvvəlində və ortasında yer alan sözlərəy,hsəsləri əlavə olunur, məsələn:yoloy < alov, yesir < əsir, yığval < iqbal, fayız < faiz, beysavad < bisavad, zəif <. zəif, piyvə < pivə, şüyür < şüur, harava < araba, həlvət < əlbəttə, hasa < əsa, camhat < camat, sahat, ehdivar. Adətən sözlərin sonunda t səsinin əlavə edilməsi baş verir, məsələn: hasant < asan, noxsant < nöqsan, xayışt < xahiş . Ortada n səsi əlavəsi də var, məsələn: balanca < balaca, turanc < turac, eləncə < fırtın, bunjuğaz < bucuğaz, < fürsad, intercalary n daha çox postpozisiya və affiks birləşmələrinin sonunda görünür, üçün. misal: kın, kin < ki, kimin < kimi, ötrün < ötrü, kərən < kərə, baldun/baldon < palto. D əlavəsi də qeyd olunur, məsələn: murtda < yumurta, qazdarma < kazarma, vərəsda < vərəsə, batdax < battax, çasdavoq/çosdavoy < çasavoy. Sözlərin əvvəlinəhsəsinin daxil edilməsi şimal dialekt və dialekt qrupu üçün də xarakterikdir. Qazax dialektində də samitlərin düşməsi geniş yayılmışdır.
Ən çox sözlərin əvvəlindəkiy,hsəsləri düşə bilir Düşəny:oxarı < yuxarı, umax, umrux, umru, üẋ < yük, Usuf < Yusif. Düşənh:örümçəẋ, örüẋ, urməẋ, uluẋməẋ, ıçqırıx, işğırmax, oxşar şəraitdəgsamiti də düşür:alöüz <üz, alagöz, qaragöx < ona görə, haredir < hara gedir,vvətən çox sözlərin ortasında,risə sonunda düşür, məsələn:suaf < səvab, suax < suvaq, çual < çuval, avqus, veris, sərbəs, kəti, kötü, otu.ldüşməsiçvəxsamitlərindən əvvəl olur, məsələn:qaxdı < qalxdı, öşdü < ölçdü, anamadım < anlamadım,nisək, c, d, s-dən əvvəl olur, məsələn:qəşəẋ < qəşənk, qılış < qılınc, qazaş < qazanc, kət < kənd, qət < qənd, hāsı < hansı. Qazax dialektindəfvəd-nin düşməsi nadir haldır: kökür < kəfkir, tüəẋ/tüəng < tüfəng, günüz < gündüz.
Qazax dialektində samitlərin mütərəqqi assimilyasiyası geniş yayılmışdırdl>dd:addar,nl>nn:aydınnıx, qannı, onnar, annar, bulannıx, şaddaşmax, dumannı,nd>nn:unnan, özünnən, cannan,md>mn. :şamnan, qumnan,rl>rr:qarrı, varrı, ağırrıx, kirri, yağmurrux, maldarrıx, oysarreyif,zl>zz: qızzıx, izzəməẋ, zd>zz: bizzən,qızzırma, Təbrizzsə,sl>>ss:üssə,ld>ll:inniləməẋ,zl>zd:qızdar, tozdu, duzdu, təmizdiẋ, gizdəndi, qalxozdar,tl>td:atdı, qatdama,sl>sd:namısdı, bəşddarədi,doqış, yoldaş, qardaşdı. dişdəməz,ml>mn:bayramnıx, adamnar,zç>çç :qalhoççu,şc>çc:yavaçca,hd>td:qaltdım, xd>td:artdan, qaltd ı artdan, qaltdı, qortdu, qırtdı. Reqressiv assimilyasiya da varnm<mm:dimməz, qammaz, inammaz, tüşümməẋ,rl<ll:verillər, alıllar,zs<ss:üssüz, assın.Dissimilyasiyageniş yayılmayıb. Mütərəqqi dissimilyasiya hallarır>l:qərəl < bra qərar, murdal < murdar, Ərzulum <Ərzurum, praqurul/qurul < proquror,m>b:əmbə < amma. Təmasmetatezidə ümumidirrm:dımrıx,vy>yv :loyva < lovya < lobya,ğr > rğ:dorğa < doğra,qz>zq:vazqal < vaqzal,dy>yd:maydan < madyan, bayda. < badya,ks>sk:diskindi < diksindi,ly, lg>yl :qaylan < qalyan, üylüc < ülgüc,rv>vr:dəvriş < dərviş,rp>pr:kipriẋ < kirpik,rh>hr:səhrəd <sərhəd,sk>ks~ys:öysürüẋ< öskürək, əysi < əskik,fr>rf:surfa < süfrə,xl>lx:olxoy < oxlov,hr>rh:sərhə < səhra,şm>mş:yamşax < yaşmaq. Distant metateza halları da varya>ay:bağarsıx <tg,kd>dk~tg:xətəngəz < xəkəndaz,mn>nm:intaham < intağam < imtahan,mh>hm:cahamat < camahat,nm>mn:ağramon < aqron,nr >rn:gerenal < ümumi,rs>sr:fəsarətinə < fərasətinə,sp>ps:püsrüntü < süpürün.
Qazax dialektində bəzən geminasiya da baş verir. Məsələn:ll:illac < əlac (dərman),mm:həmməşə < fərq (həmişə),rr:qarranquş < qaranquş (udmaq), kərrə < kərə (times,vv:avvamca < avamca (cahil), oqqədər < oqədər (belə çox).),jj:nəjjəẋ < nəjjəẋ < nazik (nazik), abıhayyat < abihəyat (həyat),tt:battax < bataq (bataqlıq), tüttəẋ < tütek (tütek),çç: kiççiẋ<kiçik.
Qazax dialektində ilk növbədə hal və predikat kateqoriyalarında, sifətin dərəcələrində, felin zaman və hal şəkilçilərində, keçmiş zamanla şəxs sonluqlarının işlənməsində müşahidə olunan bir sıra morfoloji xüsusiyyətlərə diqqət yetirilir. Bundan əlavə, orada bir sıra qədim heca şəkilçiləri fəaliyyət göstərir ki, onların əksəriyyətinə Azərbaycan dilinin başqa dialekt və şivələrində rast gəlinmir.
Söz əmələ gətirən şəkilçilər:
Bundan başqa Qazax dialektində-ası,-da(-də) söz əmələ gətirən şəkilçilərə də rast gəlinir;—ıx;yən:—ədi(—ənti);-çı(-çi,-çu,-çü);-lux,-dıx,-nıx;-cığaz,-cuğaz;-cək(-cəẋ);-lax(-ləẋ),-vergi,-dax(-dəẋ);-qı(-qu);-iş(-uş,-üş);-x(-ẋ);-ıcı(-ici,-ücü);-tı(-ti);-t;—anəẋ(—ənəẋ);-lu(-lü,-dı,-du,-nı, -nü);-kı;-an(-yən);-avar;-ər;-max(-məẋ);-u;-arqa;-ergi; və başqaları, məsələn:çalası (xəmir), qoyda (tüp qabı), əydə (qaşıq hazırlamaq üçün qövslü ağızlı alət), qanıx (qaniçən, yırtıcı), əryan (evli olmayan, gənc), birəd̪i/birənti (birlikdə)), üzümçü (əkin), məməçi (dayə, tibb bacısı), bollux (bolluq), başdıx (baş), yavannıx (bütün yeməklər), uşağcığaz (quş), quşcuğaz (uşaq), əlcək (əlcək), yeylax (yaylaq), batdax (bataqlıq), taftax (əzab), buruntax (ağız), gərdəẋ (pərdə, pərdə), pusqu (pusqu), gəliş-gediş (hərəkət, əlaqə), uduş (qazanmaq), görüş (görüş, tarix), darax (daraq), ələẋ (şəhər), döşəẋ (döşək, döşək), asqırax (asqırmaq), biliẋ (bilik), qalıx (qalıq), burux (quyu), qışqırıx (qışqırıq), atıcı (atıcı), bilici (ekspert), görücü (müşahidəçi), qırıntı (qırıntılar, qırıntılar), qurut (qurut), əsənəẋ (xəstəlik), eşənəẋ (basdırılmış yer), biçənəẋ (çəmən), pullu (zəngin), güllü (rəngli), atdı (atlı), duzdu (duzlu), torru (tor), cannı (güclü, sağlam), yönnü (uyğun), axşamkı (axşam), otuxan (quzu), dağavar (dağ), kəsər (bıçaq, balta), bişər (yemək), dəlməẋ (deşik), qarmax (çubuq), çaxmax (tətik), toxmax (toxmaq), ilmaẋ (ilmək)), buru (kolik), yatarqa (yataq otağı).
Qazax dialekti həm ədəbi dildən, həm də Azərbaycan dilinin digər dialektlərindən fərqlənən bir sıra morfoloji əlamətlərlə səciyyələnir. İsimdə ədəbi-nı(-ni,-nu,-nü) əvəzində-yı(-yi,-yu,-yü) tutan son saitli adlar azalan zaman xarakterik xüsusiyyət müşahidə olunur., məsələn:daneyi, gəveyi, potoyu, düyöyü, qapıyı. Predikativlik kateqoriyasında ədəbi-ıq(-ik,-uq,-ük) əvəzinə-ıyıx(-iyiẋ,-uyux,-üyüẋ) şəkilçisi ilə I şəxs cəmdə son samitli adlar işlənir. misal:adamıqyerinəadamıyıx, iyidiyix, qarouluyux, özümüzüyüẋ.
Qazax dialektinin morfoloji xüsusiyyətlərinə aşağıdakılar daxildir: 1) bir neçə kökdən ibarət mürəkkəb sözlər, məsələn,qaraqaytan (tünd və zərif (qadın)); 2) isafet tipli sintaktik birləşmələr əsasında əmələ gələn mürəkkəb sözlər, məsələn:yazıpişiyi (vəhşi pişik), yazımaralı (vəhşi maral), atqulağı (bir bərabərdə, yan-yana), başyoldaşı (arvad), ağzıbir (sabit).), ağzısuyux (danışan),diliduzdu (məkrli), burnucırıx (cahil), burnuyelli (qürurlu, təkəbbürlü, təkəbbürlü); 3) qoşa sözlər, məsələn: qom-qom (bağlamalar, bağlamalar), fitliẋ-fitliẋ (parçalanmış), qabaq-qənşər (üz-üzə, qarşı), künc-bucax (bucaq), var-gəl (pacing), aşağı-yuxarı (təxminən), çayax-çoynax (sınıq), ala-ula (ot), Qızyetar (qadın adı).
Qazax dialektindəki yiyəlik halı dördvariantlı affiksə malikdir.Sonu -ıŋ, -iŋ, -uŋ, -üŋsamiti ilə bitən gövdələr üçün cins hal affiksləri, məsələn:daşıŋ (daş), eviŋ (ev), otuŋ (otlar), sütüŋ (süd).Sonu -nıŋ, -niŋ, -nuŋ, -nŋsaiti ilə bitən gövdələr üçün cins hal affiksləri, məsələn:qapının (qapı), keçiniŋ (keçi), quyunuŋ (quyusu), ütünüŋ (dəmir).
Qazax dialektində səciyyəvi formada olan kökün sonundaay-yaəisəi-yə çevrilir, məsələn:almıya < almaya (almaya), təliyə < tələyə (tələyə). Həm də sait ahənginə tabe olaraq, tərif şəklində olan kökün sonau, sonəisəüolur, məsələn:çuxuya < çuxaya (çuhuya), küçüyə < küçəyə (küçəyə). Belə hallardaa,o,ə əöyəkeçid mümkündür:murtdoya < yumurtaya (yumurtaya), çömçöyə < çömçəyə (qamçığa).
Bu dialektdəki təsdiq hal affiksinin dörd variantı var:-y,-i,-u,-ü(samit kökləri üçün) və-yı,-yi,-yu,-yü(sait kökləri üçün), məsələn:balışı (yastıq), iti (it), yunu (yun), üzümü (üzüm), ateyi (ata), qutuyu (qutu), tüstüyü (tüstü).
Azaltma dərəcəsi aşağıdakı şəkilçilər vasitəsilə əmələ gəlir:
1.-artdax,-ərtdəẋ,-tdax, məsələn:bozartdax (inəẋ), qızartdax (parça), bij ərtdəẋ (adam), qon, urtdax (öküz).
2.-rüngü/rüngürəẋ/runqu/runqurax/ringi/ringirəẋ,-ınqı/ınqırax/ərəngi, məsələn:tösrüngü yer (yamaclı dairəvi ərazi), tösərəngi adam (qısaboylu və çirkin görünüşlü kişi);boşrunquvə yaboşrunqurax (yer), gen, ringi və ya darınqı ayaqqabı.
Çoxaltma dərəcəsi:
1. Çoxaltma dərəcəsi düzəltmək üçünzil, qır, qət, al, qan, zımırt, saf, boram, çat sözlərindən istifadə olunur; məsələn:zil qara, qət təzə, zımırt kal, boram boş (qab), qır bora (aşırı duzlu). Çat sözü ancaqayazsifəti ilə gəlir, məsələn:"Elə çat ayazdı kı, adamı qılınc kimi kəsər".Tatar dilində"çalt"şəklində olan bu söz dəayaz sözü ilə birlikdə işlənir.
2. Dialektdə çoxaltma dərəcəsini çatdırmaq üçünm,pədəbi elementlərinin yerinəfelementi çox işlənir, məsələn:qufquru, dufduru, difdiri, safsarı, qafqara, yefyekə vəs. Bununla yanaşı, sadə vəm,p,s,relementləri ilə əmələ gələn Qazax dialektində də mürəkkəb dərəcə formaları fəaliyyət göstərir, məsələn:dümbələm/düpbələm, lümbələm, sapa, çim, sum/çum, dum, bim, yapa, appağ, dümapp, dəs, dos, məsələn: dümbələmdüz/düpbələləüm sapamappağ, yapayalqız, çimçiy, sumsuyux/cumcuuyux, dumduru, dümappağ, dosdoğru, dosdoğma, dəsdəyirmi.
Qeyri-müəyyən rəqəmləri ifadə etmək üçün buxarta/buxarta/buxartana, buqarta/buqartan/buqartana (bu qədər) müxtəlif variantlardan istifadə olunur; oxarta/oxartan/oxartana (o qədər), məsələn:"Buxarta qarpızı harda satajaxsıŋız?";"Oğartana çaldıx kın".
Tətbiq olunan inkardöyşəklindəişlənəndeyil sözü ilə ifadə olunur. Neqativ formalarda olan şəxs-predikativaffikslər dərhal o döyün (he deyil) inkarından sonra gəlir.
Sifətlərin azaltma formaları-ca,-jə,-jıx,-jiẋaffikslərindən istifadə etməklə düzəlir:körpəjə (kiçik), balaca (kiçik), alçajıx (qısa), gödəjiẋ (qısa). Qazax dialektində-ımtul,-umtul,-amtul,-ımsoy,-öymsüẋ sifətlərinin"keyfiyyətini zəiflətmək"formalarını düzəldənaffikslər var:ağımtul (ağımtıl), sarımtul (sarımtıl), bozumtul (bozumtul), qaramtul. (qaramtıl).
Ədəbi Azərbaycan dili üçün arxaik olan -rax/ rağ,-rək / rəẋ, müqayisəli dərəcə formasını düzəldən şəkilçilər:qararax (qara), sarırax (sarı), cındırrax (yaşlı), cannırax (sağlam), ajırax. (acı), təzərəẋ (yeni), köhnərəẋ (köhnə).
Ədəbi dildən fərqli olaraq Qazax dialektində I və II şəxsmaŋa / mā, saŋa / sā, üçüncü şəxslər isə bəzənoŋaşəklində işlənir, məsələn:" Qağam maŋa donnuğ alif, saŋa da bağdatı (ipək yaylıq)"; "Oŋa de kiŋ atı yollasın". Bu formaAzərbaycan ədəbiyyatıklassiklərinin əsərlərində də rast gəlinir. Şəxs əvəzliyi ilə yanaşı,gəndidəişlənir, məsələn:"Malı gəndi başına buraxma.Hər kəs gəndi-gəndinə iş görsə pis olar".Gəndiəvəzliyinə Azərbaycan dilinin yazılı abidələrində də rast gəlinir.
Qazax dialektindəbuəvəzliyi bütün dolayı hallarda həm tək, həm də cəm halındamuşəklində işlənir, məsələn:mu, munuŋ, muna, munu, munda, munnan, munnar, munnarıŋ, munnara, munnarı, munnarda, munnardan.
Sual əvəzlikləri arasındahancarı/hənçəri/nancarı/nəncəri, hay, nə qılıx, naxartan/nağartana (nə qədər)sözləri var ki, bunlardanhançarıədəbinecə (necə),nə cür (necə), nə. üçün (nə üçün), məsələn:"Ə, hancarı qayrem dērsəŋ?Həncəri comuşuydu?". Bu əvəzlik "Kitabi-Dədə Qorqud"da, eləcə dəXIV—XVI əsrlərAzərbaycan şairlərininyaradıcılığında da rast gəlinir. Hay əvəzliyi ədəbinə (nə)sözünə uyğun gəlir, məsələn:"Hāy, həncəri dērsəŋ?".
Qazax dialektindəki felin bütün hallarında ədəbi dildən və Azərbaycan dilinin digər dialekt və şivələrindən fərqli cəhətləri çoxdur. I şəxsin təki üçün əmr əhval-ruhiyyəsində ədəbi dildən fərqli olaraq-em,-om,-ömsamitlərindən sonra üçvariantlı şəxs göstəricisi işlənir; saitlərdən sonra dördvariantlı-m,-yem,-yom,-yöm, məsələn:gələm, aləm, durom, qurom, görüm, böləm; darem, duzdom, gözdöm, daşı qoruyem, gəliyem, bürüyöm. IIəmrşəxs qınan /gınan/ginən/ynən/qunan/günən affiksləriilə düzəlir, məsələn:yazqınan, getginən, deynən, qoyqunan. Əmr halının inkar forması -mə,-mo,-möinkar affiksləriilə ifadə olunur;-mı,-mi,-mu,-mü, məsələn:almem, qoymoyuŋ, görmöyüŋ, getimiyəẋ, vurmuyax.
Qazax dialektində inkar forması bu şəkildə düzələ bilər:ala bilmədi (almadı), gələmmədi (gəlmədi), aləmmıyıf (satın ala bilmədi), gələnmiyif (gələ bilmədi), alammer (satın ala bilmədi), alamıyajax (almaz), gələmiyəjəx (gəlməz), alammaz (almaz), gələmməz (gəlməz).
Qazax dialektində I şəxs cəm şəkilçisi affiksinin iki variantı var —-axvə-əẋ:atax (çıxaq), gedəẋ (gedək).-ağın,-əyin affiksidə var:yatağın (yataq), çiməyin (üzməyə). II şəxs cəm şəkilçiaffiksidörd variantla təmsil olunur — -ın,-in,-un,-ün:atın (atmaq), için (içmək), qurun (qurmaq), ötürmək (ötürmək). III şəxsin cəm şəkilçisi affiksinin dörd variantı var —-sın,-sin,-sun,-sün:alsın (alsın), getsin (getsin), oxusun (oxusun), görsün (görsün)).
İndiki zamanı ifadə etmək üçün samitlərdən sonra-er,-yaxud,-ör affikslərindənistifadə olunur;-r,-yer,-yor,-yör saitlərdənsonra, məsələn:bəzerəm, bəzersəŋ, bəzer; bəzeriẋ, bəzersiŋiz, bzellər; quroram, qurorsan, quror; qurorux, qororsuŋuz, silahlar; sökəərm, sökərsən, sökör; sökörüẋ, sökörsüŋüz, sököllər; dərrərəm, dərrəsəŋ, dərrer; dərreriẋ, dərrersiŋiz, dərrerlər; təliyərəm, təliyersən, təliyer, təliyeriẋ, təliyersiŋiz, təliyellər; toxuyoram, toxuyorsaŋ, toxuyor; toxuyorux, toxuyorsuŋuz, toxuyollar; bürüyörəm, bürüyörsəŋ, bürüyör, bürüyörüẋ, bürüyörsüŋüz, bürüyöllər.
Gələcək kateqoriyalı zamanı çatdırmaq üçün təkdə -aj, -əj, birinci şəxsin cəmindəəcəy,əjeyaffiksi işlədilir;-ajax,-əjəẋ2-ci və 3-cü şəxslərin hər iki sayında, məsələn:otarajam, otarajaxsaŋ, otarajax; otarajeyıx, otarajaxsıŋız, otarajaxlar; tikəjəm, tikəjəẋsən, tikəjəẋ, tikəjeyẋ, tikəjəẋsiŋiz, tikəjəẋlər.
Şərt şəklinin sadə formasının müsbət və mənfi cəhətlərindəki göstəriciləri ədəbi dildəkilərdən fərqlənmir. Amma bütün şəxslərdə müsbət cəhət üçün mürəkkəb formada affikslər müsbət cəhət üçün-se, -so,-sö,mənfi cəhət üçün yalnız-seolur, məsələn:güləşseydim, güləşseydim, güləşseydim; güləşseydiẋ, güləşseydiŋiz, güləşseydilər; yogursoyduŋuz, yogursoydular; çöyürsöydüm, çöyürsöydüŋ; çöyürsöydüẋ, çöyürsöydüŋüz, çöyürsöydülər; bordamaseydim, bordamaseydim, bordamaseydim; bordamaseyydix, bordamaseydiŋız, bordamaseydilər.
Qazax dialektində felin parafraz forması maraqlı xüsusiyyətlərə malikdir. O, felin bütün hallarının təsvir formasını təqdim edir. Üç əsas xüsusiyyəti var. 1) Nəqli keçmiş zamanın təsvir forması-ıb,-ib,ub,-üb affikslərivasitəsilə ötürülür;-ıb,-yib,-yüb,-mışdeyil,-miş,-muş,-müş. 2) Mütərəqqi assimilyasiya nəticəsindəimişbağlamasındamsamitibolur və bubağlama bış, biş, buş, büşkimi görünür. 3) Ədəbi dilin şəxs sonluqlu bütün halların rəvayət formalarıtəkdə -dam, -dəm, birinci şəxsin cəmində-dax,-dəẋaffiksləriilə də işlənir;-dan,-dəntək,-daŋız,-dəŋizcəm halında;-dar,-dərüçüncü şəxsin cəm halında, məsələn:tökör-müş-dəm, tökör-müş-dəŋ, tökör-müş, tökör-müş-dəẋ, tökör-müş-dəŋiz, tökör-müş-dər, aç -ıb -bış-dam, aç-ıbbış-daŋ, aç-ıb-bış, aç-ıb-bış-dax, aç-ıb-bış-daŋız, aç-ıb-bış-dar.
Keçmiş zamanın nəqli forması:yazıbbışdam, yazıbbışdaŋ, yazıbbış, yazıbbışdax, yazıbbışdaŋız, yazıbbışdar; görübbüşdəm, görübbüşdəğ, görübbüş, görübbüşdəẋ, görübbüşdəniz, görübbüşdər.
Şühudi keçmiş forması:sərermişdəm, sərermişdəŋ, sərermiş, sərermişdəẋ, sərermişdəŋiz, sərermişdər; toxuyormuşdam, toxuyormuşdaŋ, toxuyormuş, toxuyormuşdax, toxuyormuşdaŋız, toxuyormuşdar.
Bu ləhcə üçün şifahiaffikslərdən çoxvariantlı -dıxca / dıxcan / dıxcana, diẋcə / dixcan / diẋcənə, -duxca / duxcan / duxcana,-duxca / duxcan / duxcana,-düẋcə / -düẋcən və -düẋcənvə-düẋcənvə -düẋcən və -düẋcən və -düẋcən və -dıxca / dıxcan / dıxcana, diẋcə / dixcan /diẋcənəməsələn,"Xiyar Elə şeydi Kin, suladıxcana çıxajax"; Aqaç bar verdiẋcən başını aşağı tutar"; "Üz gördüẋcən şitəner"; "Qızı göryəcin bir koŋuldan min koŋula aşığ olor"; "Həmit donnuğunu alğacın getdi anasının yanna".
Təsdiqedici söz birləşmələrində III növ təyinedici söz birləşməsində və tək üzvlü birləşmələrdə qoşa mənsubiyyət şəkilçisi işlənir, məsələn:"Onnarının rəhbərlərini tərifleyiflər qəzetdə.Dərdisini aldığım oğul ha döyü, iyitdi, iyit".Dialektlərdə olar/ōlar, ollarformaları da var.
Ədəbi dildən fərqli olaraq Qazax dialektində hecadan sonrakı nəzarət məhduddur, burada şifahi nəzarət üstünlük təşkil edir, məsələn:"Yağannığ olduğunnan (yağannığ olduğu üçün) çox pitdi"; "Buzoyu öldüyünnən(buzoyu öldüyü üçün, buzoyu öldüyünə görə)koŋuldan çüşüf, südü azalıf inəyiŋ".
Bəzən bütün predikat buraxılır, lakin daha çox predikat affiksi, məsələn:"Ağız, siniyi bəri (ver)"; "Örkəni maŋa (gətir)"; Əlim işimdə (di), ağlam başımda (dı).Fatma gəlif (di)".Çox vaxt tərif təyin olunandan sonra gəlir, məsələn: "Nənəm fağır yoruldu"; "Ədil qoçax suloyuf baqı".
Sadə cümlədə canlı xüsusiyyətlərdən biri də mı, mi, mu, mü sual hissəciklərinin və sual əvəzliklərinin əmələ gətirdiyi sual cümləsinin üstünlük təşkil etməsidir, məsələn: "Sən Bakıda oxuyorsaŋmı? "; "Yağış yağermi? "; "God̪-god̪uyu gördüŋmü? "; "Allaha salam verdinmi? "; "Bə nəncəri olsuŋ, a qardaş"; "Hancarı comuşuydu"; "Nöyüz gəldin, dərdi aləm"; "Biyil (bu il) nağartana əməẋ, günün, var? Sığırçılar hana?". Sual intonasiyası ilə ötürülən sorğu cümləsi dialektdə əhəmiyyətsiz miqdarda çox təmsil olunur.
Qazax dialektində heyrət bildirən ara sözlər var:"Oğlan, ilana bax, nə uzundu" ("İlana bax, nə qədərdir"); müraciət bildirənlər:ağız, əyşi, adə, əcci, ayba, ağca, qa.