Sapi

Sapi(Basa krama:lembu) iku kéwanraja-kayasaka familiaBovidaelan subfamiliaBovinae.Saliyané dipiara kanggo nggarapsawah(déning wong tani) kaya ta (narikluku,garu,lan liya-liyané),sapiuga bisa dijupuksusulandagingé.Daging sapi rasané énak lan bisa digawé warna-warna masakan.Saliyané ikukulitsapi uga bisa dimanfaatké kanggo gawébedhug,kendhang, lanwayang kulit.
Pakan kéwanraja-kayakangtradhisionallumrahésuket,godhong jagung, langodhong-godhongan kaya ta godhongwaru, godhongpethet, lan liya-liyané.Mengkono uga sapi, lumrahé saliyané godhong-godhongan kaya mau uga kadang-kadang dicampurikatulyaikuglepungsaka kulitberas.Katuliku digawé saka kulitberaskang digiling.Nanging bahan-bahan pangan kaya mau lumrahé thukulé musiman.Yèn wayah udan akèh sing thukul subur lan yèn wayah katiga bakal padhagaring.Apamanéh yèn wayah rendheng bakal mati kebaceken.Mulané yèn wayah mangsa-mangsa kang tinamtu para peternak sapi bakal kangélan luru pakan sapi.Saliyané iku, regasuketuga mundhak.Saiki ana pakan sapi kang ora gumantung saka mangsa.Pakan sapi kang jenengéprotefeediki bisa tinemu sawayah-wayah tanpa ngenténi mangsa udan.Protefeediki bahané sakasampahnabati.Sampah nabati iki tuladhané sampahkulitwijikopi,ampastebu(ampas sisa gawé gula) lanampastéla.Bahan-bahan kang asalé sakasampahing dhuwur iku duwéprotéinkang akèh, saéngga bisa nambahgizipakan sapi.
Sapi ana kang diternak ingpadang rumputlan diumbar urip bébas.Modél raja-kaya kang kaya ngéné iki kaya ta ing laladanSumba-Sumbawalan ingÉropakang akèhpadang rumput.Saliyané cara kang kaya mangkono ana uga sapi kang diternak kanthi cara dikandhang.Dadi sapi-sapi mau urip ing kandhang sapi.Sanajan uripé ingkandhang, nanging sapi-sapi mau kanthi rutin dipakani lan dirumat.Kandhang sapi kudu diresiki sawayah-wayah supaya sapi ora kenalelara, saliyané iku sapi kudu dibedhiangi.Sapi dibedhiangi kanthi cara diobongakédami(wit pari) yèn wayah bengi.
IngIndonésiaana warna-warna jinis sapi.
Déndéng sayatyaiku lembaran tipisdagingsapi kang dibumboni.Déndéng sayatiki kanggo lawuh nalika mangan. Cara masak déndéng sayat kanthi digoreng.
Masarakat Indonesia wiwit mangertèni yèn sapi bisa ngasilaké susu nalika dijajah bangsa Walanda, udakara abad XVII. Susu sapi bisa digawé warna-warna panganan. Prinsip kanggo ngolah susu sapi yaikupasteurilisasilansterilisasi.Susu kalebunutrisisepisanan kanggo makluk kang lagi waé lair, kanggo kéwan apa déné kanggo manungsa.Susu sapi duwégizikang akèh, amargasususapi ngandhut zatkimiakang dibutuhaké awak kaya taCalsium,Phosphor,Vitamin A,Vitamin BlanRiboflavinkang dhuwur.Susu sapi gampang dicerna usus lan duwéprotéin,minerallanvitamin.Telu-telune ndadèkakésususapi dadi bahan panganan kangfleksibelkang bisa diatur kadar lemaké, saéngga bisa jumbuh karo selérakonsumén.Susu sapi uga bisa diolah saéngga duwé rasastrobérry, rasajeruk,anggurlan buah-buah liyané.Susu kalebu bahan pangan héwani, yaiku wujud cuwèranputihkang diasilakékéwanraja-kayalan kanthi cara diperes.Saiki, méh saben laladan duwépabriksusu.IngSumatra Lorsusu diasilaké ing KabupatènDeliSerdang,Simalungun,BinjailanMedan.IngPulo Jawa, susu diasilake lan diproses ing laladanJawa BaratyaikuLembanglanujung berung,Jawa Tengahyaiku ingSemarang,UngaranlanBoyolalilan ing laladanJawa Wétanyaiku ingPujon,Nongko jajar,BatulanGrati.IngAmérika Sarékat, laladan-laladan penghasilsusuana ing kawasan urban utawa perkotaan kang akèh pandhudhuké.PrajaAmérika Sarékatkang ngasilaké susu kaya taWisconsin,California,New York,Minnesota,Pensylvania,Michican,OhiolanIowa.
Susu sapi bisa dadi sumberprotéin.Para ilmuwan nerangaké yènsususapi bisa dadi penggantiASIutawa''Air Susu Ibu''.Saliyané iku susu sapi bisa dadinutrisikang ora mbebayani tumrap kaséhatan awak.
Cara kanggo nemtokaké umur sapi yaiku kanthi ndeleng untuné sapi. Cara iki asring digunakaké kanggo mangertèni umur sapi kang ora dicathet kapan lairé sapi kasebut déning parapeternaksapi.
Nalika didelenguntuné pedhet wis ana lan jangkep nanging durung temata, bisa dingertèni yèn umur pedhèt kasebut kira-kira 12-17 dina. Yèn untuné wis jèjèr lan temata umur pedhèt kasebut luwih saka 30 dina. Yèn untu pedhèt wis ana tandha naté dienggo utawa ana gèsèkan, pedhèt kasebut umuré 2-3 sasi. Sunguné uga wis metu, dawané kira-kira 3 cm. Untuserisapi kanthi nomer I 1 yèn wis naté digunakaké kanthi titikan ana tipetgesekankaroilat, pedhèt kasebut umuré 10-12 sasi.
2. Nemtokaké umur sapi diwasa
Menawa untu sapi I 1 wis ganti karo untu tetep, mula sapi wis diarani diwasa. Biasané umuré wis mancik 2 taun. Yén untu sapi kang nomer  I 2 wis ganti, umuré wis 3 taun. Yén untu nomer I4 wis ganti, umuré sapi wis 4 taun.
Manéka lelara bisa nyerang sapi, lelara iki bisa njalari mudhuné manéka asil olahan produksi sapi lan ana kang bisa njalari sapi mati. Lelara kang umum ditemokaké ing sapi yaiku: