Qütbşahlar

Qütbşahlar—Qolkondə sultanlığınıidarə edənvə əsası türkQaraqoyunlu sülaləsinəuzanan hökmdar ailəsi.Onların idarə etdikləri sultanlıq müasirHindistanıncənubunda yerləşmişdir.Bəhməni sultanlığınınsüqutundan sonra 1512-ci ildə Qütbşahlar sülaləsi hakimiyyətə gəlmişdir. Bu sülalədən ilk hökmdarSultanqulu Qütbülmülkolmuşdur. İngilisdilli qaynaqlarda bu hökmdar daha çox Quli Qütbşah adlandırılır.
1636-cı ildəBöyük Moğol imperatoruŞahcahanQütbşahları onun ali hakimiyyətini tanımağa və illik vergi verməyə məcbur etməyi bacardı. Sülalə VII hökmdarıƏbülhəsən Qütbşahınhakimiyyətinin sonunda öz varlığını itirdi. Belə ki, moğol imperatoruÖvrəngzibƏbülhəsəni məğlub edtmiş və Dövlətabad qalasında ömürlük həbsə atmışdır. Bundan sonra isə, Golkondə sultanlığının ərazisini öz imperiyasına birləşdirmişdir.Sülalənin idarə etdiyi ərazilərə müasir Karnataka, Andhra Pradeş, Orissa və Telanqana ştatlarının əraziləri daxil olmuşdur.Qütbşahlar davamlı olaraqAdilşahlarvə Nizamşahlar münaqişə içərisində olmuşdur.
Qütbşahların öz ölkələrində şiə mədəniyyətinin yayılmasına hamilik edirdilər.Hindşünas Riçard Eatonun bildirdiyinə görə, zamanla bu siyasət dəyişmiş, QütbşahlarTeluqu diliniqəbul etmiş, öz dövlətlərini teluqudilli dövlət olaraq görməyə başlamış, elit təbəqə və hökmdar özünü Teluqu sultanı olaraq təqdim etmişdir.
Sülalənin qurucusu olanSultanqulu bəy BaranlıHəmədanvilayətində dünyaya gəlmişdi. O,Qaraqoyunlusülaləsinə mənsub olan bir Türkman idi vəQara Yusifinsoyundan gəlirdi.XVI əsrdə o, dayısı Allahqulu, bəzi dostları və ailəsi ilə birlikdə Dehliyə mühacirət etdi. Daha sonra o, cənubda yerləşən Dəkkənə yollandı və orada müsəlmanlardan II Mahmud şah Bəhməniyə xidmət etməyə başladı.Bəhməni sultanlığının 5Dəkkən sultanlıqlarınaparçalanmasından sonra Sultanqulu Qolkondənin müstəqilliyini elan etdi.Qısa müddət sonra isə özünü müstəqil elan etmiş Sultanqulu Qütbşah titulunu götürdü və Qütbşahlar sülaləsinin əsasını qoydu. O, 1543-cü ildə oğlu Cəmşid tərəfindən qətlə yetirildi və yerinə oğlu keçdi.Cəmşidin1550-ci ildə xərçəng xəstəliyindən ölümündən sonra yerinə azyaşlı oğlu keçdi. Bir ildən sonra sultanlığın zadəganları İbrahimqulunu geri gətirib sultan etdilər.
İslamelmləri üzrə ixtisaslaşmış Annemarie Şimmel bildirir ki, erkən dönəm Qütbşahi hökmdarları hindulara öz dini ibadətlərini yerinə yetirməyi qadağan etmişdilər. Daha tolerant hökmdar olanMəhəmmədqulu Qütbşah(1580–1611) dövründəhindularaöz dini etiqadlarını yerinə yetirməyə, Holi və Divali kimi festivallarını açıq şəkildə qeyd etməyə icazə verildi.Daha sonrakı hökmdarlar dövründə isə hindular dövlətdə yüksək səviyyəli vəzifələrə də təyin olunmağa başlanıldılar. Məsələn Tana Şahın dövründə Madanna və Akkanna kimi Brahma hinduları nazir təyin edilmiş, vergi toplamaq, vəzinəyə nəzarət kimi mühüm vəzifələr onlara tapşırılmışdı. Bu dövlət daxilindəmüsəlmanelitlərlə yavaş-yavaş yüksələn hindular arasında fraksiyalaşmaya səbəb oldu. Müsəlman elitlər Övrəngzibə müraciət etdilər və onun göndərdiyi hərbi birləşmə Qolkondəyə hücum etdi. Madanna və Akkannanın başları kəsildi, mülkləri yağmalanıb müsadirə edildi və Qütbşahların altında vəzifələrdə çalışan hinduların bir çoxu öldürüldü. Qısa müddət sonra sonuncu Qütbşahi hökmdarı Övrəngzib tərəfindən Dövlətabad qalasına həbsə atıldı və bununla da, Qütbşahlar sülaləsi sonlandı. Qolkondə, daha sonralar inşa edilmiş Çar Minar (sonrakı adı Heydərabad) sultanlığın paytaxtı kimi istifadə edilmişdir.Hər iki şəhər Qütbşahi hökmdarları tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Sülalə Qolkondəni 171 il idarə etmiş, onların hakimiyyəti 1687-ci ildəÖvrəngzibinhücumu ilə sonlanmışdır.Keçmiş Qolkondə sultanlığının ərazisiMoğol imperiyasıərazisinə daxil edilmiş və Heydərabad subahlığı adlandırılmışdır.
Dəkkəndəbir neçəşiədövlətinin yaradılması iləSəfəvi imperiyasıözünü şiə dünyasının ortasında olduğunun fərqinə vardı. Səfəvi sarayına digər şiə dövlətləri tərəfindən dövlətçilik sahəsində bələdçi kimi yanaşır və ondan "qəzəblisünnidünyası"na qarşı qorunma istəyirdilər.Busultanlıqlarmüasir mərkəzi və qərbiHindistandaXVI əsrdə Bəhməni sultanlığının parçalanmasından sonra meydana çıxmışdı və əsas sahil xəttlərinə nəzarət etməkdə idilər. Bu sultanlıqlardan ikisi Əhmədnaqar və Qolkonda sultanlıqlarıI Şah İsmayılınmüvafiq addımından sonra onlar da şiəliyi dövlətin rəsmi məzhəbi elan etdilər.Lakin buna baxmayaraq, Qaraqoyunlu sülaləsindən olanSultanqulu Baharlubabaları olanQara MəhəmmədləQara YusifinşiəliyiŞah İsmayıldandaha əvvəl qəbul etməsi ilə fəxr edirdi.O, deyirdi:
ÖzüdəAzərbaycan türklərindənvəQaraqoyunlunəslindən olanİbrahimqulu QütbşahınQolkondadan Səfəvi şahıI Təhmasibəgöndərdiyi məktubda deyilir:
Tarixçi Harun Xan Şirvani iddia edir ki, Qolkonda sultanları ilə Səfəvilər arasında münasibətlər şiəliyin sonuncudakı hökmranlığı ilə güclənmişdir.
1631-ci ildə Moğol İmperatoruŞah Cahanınbölgəyə qarşı böyük bir kampaniyaya başladığı zamanda CənubiHindistandakıDəkkən yaylasındasiyasi nizam əhəmiyyətli dəyişikliklər ərəfəsində idi. Vəziyyətin ciddiliyini dərk edən Qolkonda sultanı Abdulla QütbşahHeydərabaddakısarayında aşağıdakı çıxışı etdi. Onun saray tarixçisi Nizaməddin Əhməd Şirazi ondan sitat gətirir:
Qolkondə sultanlığı maddi baxımdan çox zəngin idi. Onun əsas gəlir mənbəyi torpaq vergisi olduğu halda,sultanlıq krallığın cənub bölgələrindəki mədənlərdən almaz istehsalı üzərindəki inhisarından böyük gəlir əldə edirdi. Sultanlığın Krişna və Qodavari deltalarına da nəzarəti var idi, bu da ona toxuculuq kimi malların istehsal olunduğu bölgənin kəndlərində sənətkarlıq istehsalına çıxış imkanı verirdi. Masulipatnam şəhəri almaz və tekstil ixracı üçün Qolkondə Sultanlığının əsas dəniz limanı kimi xidmət edirdi. Krallıq 1620–1630-cu illərdə maliyyə rifahının zirvəsinə çatmışdı.
XVII əsrin əvvəllərindəDekanbölgəsində güclü pambıqçılıq sənayesi mövcud idi. Daxili və ixrac istehlakı üçün çoxlu miqdarda pambıq parça istehsal edilirdi. Müslin və kalikodan yüksək keyfiyyətli düz və naxışlı parça istehsal edilmişdir. Sadə parça ağ və ya qəhvəyi rəngdə, ağardılmış və ya boyalı çeşiddə mövcud idi. Bu parçaİranvəAvropaölkələrinə ixrac edilirdi. Naxışlı parça mavi üçün indiqo, qırmızı rəngli çaplar üçün çay-kök və bitki sarısı ilə hazırlanmış rəngləndiricilərdən istifadə edilirdi. Naxışlı parça ixracı əsasənYava,Sumatravə digər şərq ölkələrinə idi.Golkondə Ayutthaya Siam ilə güclü ticarət əlaqəsinə malik idi.
Qolkondə sultanlığı Qolkondə almazı adlandırılan almazlarına görə xeyli məşhur idi. Hələ Qütbşahlar sülaləsi hakimiyyətə gəlməmişdən əvvəl bu almazlar bazarda mövcud idi və tacirlər vasitəsiyləAvropada daxil olmaqla, müxtəlif ölkələrə ixrac edilirdi.
Mədənlərdən alınan brilyantlar (xüsusən də hazırda Andhra Pradeş əyalətinin Guntur rayonunda yerləşən Kollur Mədəni) kəsilmək, cilalanmaq, qiymətləndirilmək və satılmaq üçün Heydərabad şəhərinə daşınırdı. Qolkondə özünü almaz ticarət mərkəzi kimi qurdu və 19-cu əsrin sonuna qədər Golkondə bazarı dünyanın ən yaxşı və ən böyük almazlarının əsas mənbəyi oldu.
Qütbşahlar öz dövlətlərində ilk öncələr şiə mədəniyyətinin yayılmasına çalışırdılar.Bu siyasət onların hakimiyyətlərinin ilk 90 ilində (1510–1600) izlənildi.XVII əsrin əvvəllərində Sultan Məhəmmədqulu Qütbşah ilə bu siyasət dəyişməyə başladı.O, dövlətdə Teluqu dilinə və mədəniyyətinə hamilik etməyə başladı. Dövlət fərmanlarının həm fars, həm də teluqu dilində verilməsinə başlanıldı. Sülalənin sonuna yaxın dövlət fərmanlarının son hissəsi fars dilində verilsə də, əsas hissəsi teluqu dilində verilirdi. Hindşünas Riçard Eatonun bildirdiyinə görə, teluqu dilini qəbul etdikdən sonra onlar öz ərazilərini əsasən tequlidillilərin ərazisi olaraq görür, elitləri isə özləriniTeluqusultanları olaraq qəbul edirdilər.
Sultan Məhəmmədqulu Qütbşah (1580–1612) Daxini urducasında, farsca və teluqu dilində şeirlər yazırdı.Sonrakı şair və yazıçılar da öz əsərlərində bu dillərdən istifadə edirdilər.1634-cü ildə Abdullah Qütbşahın hakimiyyəti dövründə sevgi və seks barədə qədim sanskrit əsəri olanRatirahasyatərcümə edildi vəLəzzət-un Nisəadlandırıldı.
Qutb Şahi memarlığı hind və orta şərq memarlıq üslublarının kulminasiya nöqtəsi olan Hind-İslam memarlığı idi.Onların üslubu digərDekansultanlıqlarının üslubuna çox bənzəyirdi. Qütbşahi hökmdarları Çar minarını tikdirmişdilər.
Qutb Şahi Hind-İslam memarlığının bəzi nümunələri Qolkondə qalası, Qutb Şahilərin məqbərələri, Çar Minar və Çar Kaman, Məkkə məscidi, Xeyrtabad məscidi, Həyat Bəkşi məscidi, Təramati Baradari və Toli məscididir.
Qütbşahı dövləti yüksək səviyyədə mərkəzləşdirilmiş bir dövlət idi. Sultan mütləq icraedici, hüquqi və hərbi hakimiyyətə sahib idi. O, səfərdə olduğu zaman təyin etdiyi naib onun yerinə bu məsələləri həll etməli idi.Peşvavə ya baş nazir sultanlıqda ən yüksək bürokratik vəzifə hesab edilirdi. Ona bir neçə nazir kömək edirdi. Məsələn,Mir Cumlamaliyyə naziri,Kotvalpolis naziri vəXəzinədarı göstərmək mümkündür.
Hakimiyyətlərinin böyük bir hissəsində Qütbşahlar cagir sistemindən istifadə etmişdirlər. Bu sistemlə onlar həm özlərinə ordu, həm də vergi toplayırdılar. Cagirdarlar topladıqları verginin bir hissəsini özlərinə saxlayır, yerdə qalan hissəsini isə hökmdara verirdilər. Vergilərin toplanması icarə üsulu ilə həyata keçirilirdi və ən yüksək təklifi verən hakimliyə də iddialı olurdu. Hakimlər dəbdəbəli bir həyat yaşasalar da, hər hansısa uğursuzluğa görə ən ağır cəza ilə cəzalandırılırdılar, buna görə də, onlar xalqa qarşı sərt davranırdılar.Son sultan olan Tana Şah özünün vergi toplanması üzrə məsul hindu nazirindən aldığı məsləhətlə vergilərin mülki peşəkar şəxslər tərəfindən toplanması islahatı həyata keçirmək istəyirdi. Əsgərlərə, dövlət işçilərinə, saray məmurlarına və bütün müsəlman elitalarına sultan xəzinəsindən müavinətlər verilirdi. Bu islahatlar gəlirlərdə böyük artım gətirdi.
Morelandın bildirdiyinə görə, əvvəllər sultanlıqda Orta Şərqdən gələn müsəlmanlar yerli müsəlmanlardan daha çox maaş alırdılar. ə 17-ci əsrin əvvəllərində bu gəlmə müsəlmanlar hinduları ümidsizliyə salaraq aylıq 4–5% kimi yüksək faizlə (sələmçilik) borc verməklə varlandılar.
Sultanlığın 66 qalası var idi və hər qalayaNayakadlı şəxs başçılıq edirdi.XVII əsrin ikinci yarısında Qütbşahi sultanı xeyli sayda hindu nayakını işə aldı. Kruijtzerin bildirdiyinə görə, onların əksəriyyəti brahmanlardan idilər. Bir digər qaynağa görə isə, onların çoxu Kamma, Velama, Kapu və Raju kimi döyüşçü kastalarından idilər.Onlar mülki gəlir məmuru kimi xidmət edirdilər. 1687-ci ildə moğolların Qütbşahlar sülaləsinni hakimiyyətinə son qoymasından sonra bu qeyri-müsəlman nayakların çox işdən azad edildilər və müsəlman hərbi liderlərlə əvəz edildilər.
1670-ci ildə sultanlıq 21 sərkərdən (əyalətdən) ibarət idi. Sərkərlər də öz növbəsində 355 parqanaya (bölgələrə) bölünürdü:
Qütbşahlar sülaləsi Dəkkənin digər müsəlman dövlətləri kimi Şiə idilər və bir çoxlarının müasir İran coğrafiyası ilə əlaqələri mövcud idi. İlk əvvəllərdə onlar şiə müsəlman adətləri barədə çox qəti idilər və hinduları təzyiqə məruz qoyurdular. Məsələn, Golkondə sultanlığında açıq bir şəkildə hindu festivallarının keçirilməsi qadağan edilmişdi. Bu siyasət Məhəmmədqulu Qütbşah dövründə dəyişdirildi və hindulara öz festivallarını, dini ibadətlərini açıq bir şəkildə yaşamağa icazə verildi.
Qütbşahlar şiə, sufi və sünniliyə aid ənənələrə, elmlərə və mədəniyyətə hamilik edirdilər, özlərinin son onilliklərindən etibarən isə hindu ənənələri də bura daxil edildi. Sülalənin sonlandırılmasından az əvvəl, sonuncu hökmdar Tana Şaha özünün hindu nazirləri Madanna və Akkanna Ramanın Bhadraçakam məbədinə Rama Navami bayramında daş-qaş göndərmə ənənəsi başlatmağı məsləhət görmüşdülər.
Sülalədən çıxmış 8 hökmdar olmuşdur. Onlar bunlar idi:
Qütbşahi ultanlarının məzarları Golkondanın xarici divarından təxminən bir kilometr şimalda yerləşir. Bu tikililər gözəl oyma daş işlərindən hazırlanmışdır və ətrafı abadlaşdırılmış bağlarla əhatə olunmuşdur. Onlar ictimaiyyət üçün açıqdır və hər il xeyli sayda ziyarətçi buranı ziyarət edir.