Chìn-hòa

Tīseng-bu̍t-ha̍k,chìn-hòa(Eng-gí:evolution) iā sī kóngián-hòa(演化), sī seng-bu̍tkûn-thékeng-kòe tn̂g sî-kan chiām-chhù piàn-hòa ê kòe-têng. Chit khoán kòe-têng to̍h piáu-hiān tī bu̍t-chéng ê sin sèng-chit kap sin bu̍t-chéng ê sán-seng.
Tùi ûi-thoân-ha̍k ê ka-tō͘ lâi kóng, chìn-hòa sīûi-thoân-chú(gene) êtùi-li̍p-chú pîn-lu̍t(allele frequency) piàn-tōng, ín khí 1 êkûn-thé(population) keng-koè kúi-nā tē liáu-aū, insêng-sio̍k(heritability) lâi ête̍k-sèng(trait) kap chó͘-sian bô kāng iūⁿ. Sî-kan chi̍t-ē kú, chit ê thêng-sū tō ē chō-chiâⁿ sin êchéng. Hiān-chú-sî choân-pō͘ êseng-bu̍tlóng ē-tit kóng sīkāng hiat-thóng(common descent), kúi-nā ek nî ê chìn-hoà chiah chō-chiâⁿ chit-má hō͘-siōng ê cheng-chha.Tē-kiûiáu chûn-chāi--ê ia̍h khu̍t-chéng ê seng-bu̍t chiah-nī chē, chit khoánseng-bu̍t tōⁿ-iūⁿ-sèng(biodiversity) ê in-iû tō sī chìn-hoà.
Eng-gíevolutionêgí-goânsīLa-teng-gíêevolutionem, ì-sù sī "tián khui" ná chóa-pún lūi ê mi̍h-kiāⁿ. Chit jī tī 17 sè-kí í-kēng ū ēng ùi i-ha̍k kap sò͘-ha̍k, hit-chūn ì-sù tāi-khài sī kóng "oa̍h-mi̍h ê hoat-io̍k kap tōa-hàn."
Evolutiontī hiān-tāi seng-bu̍t-ha̍k ê ì-sù sī 1832 nîCharles Lyellkhai-sí chhái-ēng--ê. M̄-koh āu-lâiCharles Darwintī 1859 nîChéng ê Khí-goânkài-siàu i chìn-hòa su-sióng ê sî-chūn chi̍t khai-sí sī bô kóng tio̍hevolutionchit jī--ê, i ka-ta kàu tē-6 pán ê sî chiah ēng liáu chi̍t kái. Darwin tian-tó khak kah-ì "kòe siu-kái ê sêng-kè" (descent with modification) chit khoán piáu-ta̍t; che chi̍t po͘-hūn sī in-ūi "evolution" tī hit chūn í-kēng ū "chìn-pō͘" ê ì-sù. Jî-chhiá ùi Darwin ê sî-tāievolutionit-poaⁿ sī teh kóng phoe-thai ê hoat-tián kòe-têng.Chóng-sī kî-tha kho-ha̍k-ka pí-lūnHerbert Spenceróa-ná ài ēng "evolution", chit jī tè-bé soah piàn chò thong-ēng ê kóng-hoat.
"Chìn-hòa" (進化) sī chá-kîJi̍t-pún-ōetùievolutionê hoan-e̍k, āu-lâi hū-kīn ê Tang-a gí-bûn mā chioh lâi ēng, bo̍k-chêng Ji̍t-gí, Hân-kok-gí kap Oa̍t-lâm-gí (Tiến hóa) lóng ēng chham "chìn-hòa" tùi-èng ê Hàn-jī-sû. NāTiong-kokmā chú-iàu sú-ēng chìn-hòa. Lēng-gōa ūHoâ-gí-kàiê ha̍k-chiá chú-tiuⁿ "chìn-hòa" ê "chìn" (進) hit jī ì-sù bô-hó, ū "chìn-pō͘" ê ngō͘-kái, jîn-ûi ài kái "ián-hòa" (演化) khah hó-sè.
Chìn-hòa ê hoat-seng su-iàu seng-bu̍t-thé êûi-thoânsèng-chit hoat-seng piàn-tōng. Chia-ê sèng-chit, kán-tan lâi kóng sī siū oa̍h-mi̍h thé-lāi êûi-thoân-chúsó͘ khòng-chè. Phì-jû chi̍t-ê lâng êba̍k-chiuê sek-tī sī chi̍t hāng sèng-chit, che sek-tī siū ûi-thoân-chú khòng-chè, chia-ê ûi-thoân-chú sī tùi chit lâng pē-bú ê ûi-thoân-chú ûi-thoân--lâi, pēng-chhiá ûi-thoân ê kòe-têng ē hoat-seng piàn-tōng.
Kho-ha̍k-siōng, ûi-thoân sèng-chit sin-āu ê ûi-thoân-chú kiòûi-thoân-hêng(genotype), kok hêng tùi-èng ê sèng-chit chiū kiòpiáu-hiān-hêng(phenotype). Pián-hiān-hêng tû-liáu siū ûi-thoân-hêng khòng-chè, i mā siūkhoân-kéngéng-hióng.
Chū-jiân soán-te̍ksī chìn-hòa thang chō chiâⁿsek-èngkiat-kó ê kòe-têng, sī hoat-seng tīkûn-thétang-tiong. Tong kî-tha chhiūⁿûi-thoân phiau-liû(genetic drift) téng kòe-têng hoat-seng ê sî, ē seng hō͘ chìn-hòa í sûi-ki ê hong-hiòng chìn-hêng. Sòa--lo̍h-lâi chū-jiân soán-te̍k chìn chi̍t-pō͘ ín-chhōa chìn-hòa ê kòe-têng hiòng sek-èngkhoân-kéngkap siā-hōe chōng-hóng ê hong-hiòng hoat-tián.Sèng-tek soán-te̍k(sexual selection) sī chi̍t-ê koan-hē chū-jiân soán-te̍k ê khài-liām, chin-chē ha̍k-chiá jīn-ûi che ē-tàng sèng chū-jiân soán-te̍k ê chi̍t pō͘-hūn, chóng-sī sèng-tek soán-te̍k ē-tàng sán-seng chhut tùi it-poaⁿ seng-chûn lâi kóng bē chin sek-èng ê te̍k-sû sèng-chit. Tong kûn-thé lāi ê bó͘ chi̍t kóa kò-thé kap kî-tha--ê tī seⁿ-thòaⁿ ê sêng-kong thêng-tō͘ ū it-tēng ê chha-pia̍t, chū-jiân soán-te̍k chiō ē hoat-seng.
Chìn-hòa éng-hióng tio̍h seng-bu̍t-thé koh hong-bīn ê hêng-thé kap hêng-ûi. Siang bêng-hián--ê sī choan-bûn ê hêng-ûi kap sin-thé sek-èng, in sī chū-jiân soán-tek ê kiat-kó. Chia-ê sek-èng thang keng-kòe pang-chō͘ oa̍h-tāng-sèng, pí-lūn chhōe-chia̍h, cháu-siámpó͘-si̍t-chiá(predator), ia̍h sī khip-ín kau-phòe, lâi chin-ka sek-ha̍p-tō͘ (fitness). Seng-bu̍t-thé chi kan mā hoat-tiánha̍p-chok(cooperating) lâi hoáng-èng chū-jiân soán-tek, hong-sek tiāⁿ sī pang-chō͘ chhin-sio̍k, ia̍h sī tùi siang-pêng ū lī-ek êkiōng-seⁿ(symbiosis) chok-iōng. Tn̂g-kî lâi khòaⁿ, chìn-hòa keng-kòe kā chó͘-sian kûn-thé thiah hun chò sin--ê, bô-hoat-tō͘ lām-chéng (interbreed) ê gu-lú-puh, sán-seng sin ê bu̍t-chéng,
Chéng-hòa sī chi̍t-êchéngpun-khui chò nn̄g-ê khah-chē āu-sè chén ê kòe-têng.
Ū chē khoán hong-sek thang tēng-gī "chéng" (species) ê khài-liām. Beh kéng tò khoán tēng-gī, sī chiàu choan-bûn beh khó-lū ê chéng leh koat-tēng--ê.Pí-lūn, ū-ê chèng ê khài-liām tùiiú-sèng seⁿ-thòaⁿê oa̍h-mi̍h sī khah ha̍h-ēng, nā ū-ê sī khah ha̍hbû-sèngê oa̍h-mi̍h. Sui-bóng ū chē khoán chéng ê koan-liām, in lóng ē-tàng pun chò 3 khoán lí-lō͘ ê kî-tiong chi̍t khoán: sio-kau-phòe (interbreeding), seng-thài-sek, kaphoat-seng-ha̍k-sek(phylogenetic).Seng-bu̍t-ha̍k-sek Chéng Khài-liām(Biological Species Concept; BSC) sī sio-kau-phòe-sek ê kó͘-tián àn-lē. Che sī 1942 nî ha̍k-chiáErnst Mayrtēng-gī--ê, sī kóng "chéng sī chin-chiàⁿ ia̍h ú-thang sio-kau-phòe ê chū-jiân kûn-thé ê gu-lú-puh, hia ê kûn-thé seⁿ-thòaⁿ-siōng kap pa̍t-ê gu-lú-puh chi kan sī ko͘-li̍p--ê.Che BSC sī siū tn̂g-kî khòa-khǹg ê lī-ēng, chóng--sī oa-ná ū thang gī-lūn, pí-lūn chit lūi koan-liām bô-hoat-tō͘ èng-iōng khìgoân-hu̍t seng-bu̍t,jî-chhiá che hō͘ chòchèng ê būn-tê(species problem).Ū-ê gián-kiù-chiá ū chhì beh thóng-it chéng ê tēng-gī, ia̍h ū-ê chhái-ēng chē khoán ê lí-lō͘ jî-chhiá chú-tiuⁿ khó-lêng thang ēng bô-kâng hong-sek khì ké-soeh chi̍t-ê chéng ê tēng-gī.