Gec Təbaşir

Gec Təbaşirvə yaÜst Təbaşir— geoloji vaxt bölgüsündəTəbaşir dövrününErkən Təbaşirepoxasından sonra gələn epoxa. Süxur laylarının təsnifatında bu epoxa "Üst Təbaşir" adlandırılır. Təbaşir əsasənFransanınşimalında əmələ gələn, həmçinin Şimal-şərqi İngiltərənin ağ qayalarında rast gəlinən və "təbaşir" kimi tanınan ağ əhəngdaşından sonra adlandırılıb. Gec Təbaşir Erkən TəbaşirinAlbmərtəbəsinin sonundan – 100.5 milyon il əvvəl başlamış vəPaleoseninDanmərtəbəsinin başalması ilə – 66 milyon il əvvəl sona çatmışdır.
Beynəxalq Stratiqrafiya Komissiyasıtərəfindən Gec/Üst Təbaşirin altı mərtəbəsi ayrılmışdır:Senoman,Turon, Konyak,Santon,Kampan,Maastrixt.
Gec Təbaşir ərzindəiqlimindikinə nəzərən mülayim olmuşdur. Tropiklər ekvatorial bölgələrə qədər məhdudlaşdı və daha çox mövsümi iqlim şəraiti yaşadı.
Gec Təbaşir ərzidə qitələr parçalanmağa davam etdi.Plitələr tektonikasınagörə Amerika qitəsi tədricən qərbə doğru hərəkət edirdi, nəticədəAtlantik okeanıgenişləndi.Hindistanşimala –Asiyayadoğru hərəkətini davam etdirdi.AvstraliyavəAntarktidaCənub yarımkürəsindəqaldı.AvrasiyavəAfrikabir-birindən uzaqlaşmadı.
Gec Təbaşirdə hadrosavrlar, ankilosavrlar və seratopsianlar Asiyamerikada (Şimal-qərbi Amerika vəŞərqi Asiya) geniş yayılmışdır. TiranosavrlarŞimali Amerikadayırtıcı heyvanlar arasında dominantlıq təşkil edirdi. Onlar həmçinin indiki Asiyada var idi. Bu növlər Şimali Amerikadakı növlərə nisbətən daha ibtidai və kiçik idi. Paxisefalosavrlar indiki Asiya və Şimali Amerikada yaşayırdı. Dromaeosavrlar da eyni coğrafi bölgəni paylaşmışdır və onlarMonqolustandavə Şimal-qərbi Amerikada qeyd olunub. Əksinə terizinosavrlar (seqnosavrlar kimi də tanınır) yalnız Asiyada yaşayırmış.
Quşlar, müxtəlif növ enantiornit və orniturin formalarında çeşidləndirərək getdikcə daha geniş yayılmış və müxəlifləşmişlər. Çox balaca ölçüdə olsa da, dəniz Hesperornithesi nisbətən böyüdü və açıq dənizdə yaşamğa uyğunlaşdı.
Əsasən azhdarxidlər tərəfindən təmsil olunmasına baxmayaraq, pteranodontid, tapejarilər (Caiuajara və Bakonydraco), niktosauridlər kimi digər formalar kimi mövcud olmuşdur.
Şimali Amerikada Kampan mərtəbəsində son Eutriconodontaların əmələ gəməsi ilə bir neçə qədimməməliqrupları yox olmağa başladı.Şimal yarımkürəsindəklimondont, multituberculat, metaterian və eurerianlar dominant məməlilər idi. Son iki qrup Şimali Amerikada ən çox görülən məməlilər idi. Cənub yarımkürəsində dryolestoid, gondwanather və digər multituberculat və  basal eutherianların kompleks faunası var idi. Ehtilmal olunur ki, monotremlər haramiyidanların son növü kimi mövcud idi.
Dənizlərdə gözlənilmədənmozazavrlarpeyda oldu və təkamül radiasiyasına məruz qaldı. Həmçinin müasirköpək balıqlarıpeyda oldu və böyükpinqivinəbənzər polycotylid plesiosaurs (3 m uzunluğunda) və böyük uzunboylu elasmosavr (13 m uzunluğunda) müxtəlifləşdi.
Gec Təbaşir 65 milyon il əvvəl sona çatdı. Bütün dinozavr, mozazavr və pterosavrlar Yer üzündən yoxa çıxdı. Bundan əlavə görünür ki, bu yoxolma şimal və cənub yarımkürələrindəki bütün qitələrdə eyni vaxtda baş verdi. Dinozavrların hökmranlığı Mezozoy erasının bitməsi ilə başa çatdı.
Təbaşirinsonuna yaxınçiçəkli bitkilərçeşidləndi. İqlim zonalarındamaqnoliya,itburnu, qırmızıağac, sassafras vəsöyüdkimi çiçəkli bitlikər çox geniş yayıldı.
Təbaşir-Paleogen kütləvi məhvolma hadisəsi qısa geoloji vaxtda təxminən 66 milyon il əvvəl bitki və heyvan növlərinin böyük miqyaslı kütləvi şəkildə yox olmasıdır. Bu daha çox "K-T məhvolma hadisəsi" kimi tanınır və geoloji əlamətlərlə əlaqələndirilir. Adətən Təbaşir-Paleogen sərhədi ("K-T sərhəddi") kimi tanınan bu dövrə aid nazik lent qeyd olunub və dünyanın müxtəlif yerlərində tapılıb. "K" Təbaşir dövrünün alman dilindəki adından ("Kreidezeit") götürülən ənənəvi qısaldılmış formasıdır. "T" isəÜçüncü dövr(Beynəxalq geoxronoloji şkalada "Tertiary" kimi adlandırılır; Üçüncü dövr hazırdaPaleogenvəNeogendövrlərini əhatə edən tarixi dövrdür) üçün istifadə olunan qısaldılmış formadır. Kütləvi məhvolma hadisəsiMezozoyunsonu vəKaynozoyunbaşlanğıcıdır. Üçüncü dövrBeynəxalq Stratiqrafiya Komissiyasıtərəfindən artıq rəsmi vaxt bölgüsü kimi tanınmır, buna görə də "K-T hadisəsi" indi bir çox tədqiqatçılar tərəfindən "Təbaşir-Paleogen (və ya "K-Pg") yoxolma hadisəsi" kimi adlandırılır.
Qeyri-quş (non-avian) dinozavr fosilləri yalnız Təbaşir-Paleogen sərhəddindən aşağıda tapılıb, hadisədən əvvəl və ya hadisə ərzində nəsilləri tükəndi. Çox az sayda dinozavr fosili Təbaşir-Paleogen sərhəddindən yuxarıda tapılıb, ancaq onlar yenidən işlənmiş fosillər kimi izah olundu, belə ki, yerində aşınmış fosillər sonra sonrakı çökmə laylarda qorunmuşdur. mozazavr, plesiozavr, pterozavr və bir çox bitki növləri vəonurğasızlarında nəsli tükəndi. Məməli və quş kladları az yoxolma ilə sərhəddi keçdi və bu Maaastrixt kladlarından çıxan təkamül radiasiyası sərhəddin meydana gəldi. Məhvolma və radiasiyanın dərəcəsi müxtəlif orqanizmlərin kladları arasında fərqlənir.
Alimlər belə bir hipotez irəli sürüb ki, Təbaşir-Paleogen məhvolmasına kütləviasteroidzərbələri və ya artan vulkanik fəaliyyət kimi bir və ya bir neçə fəlakətli hadislər səbəb olub. Dekan tarplarında bir neçəzərbə kraterivə kütləvi vulkan fəaliyyəti yoxolma hadisəsinə yaxın zamanda tarixlənib. Bu geoloji hadisələr ola bilsin ki, Günəş işığını azaldıb vəfotosintez prosesinəmane olub. Bu da Yerin ekologiyasında kütləvi pozuntuya səbəb olub. Digər tədqiqatçılar düşünür ki, məhvolma dəniz sularında və iqlimdə yavaş-yavaş baş verən  dəyişkənliyin səbəbilə tədricən baş verib.