Təbriz

Təbriz(fars.تبریز‎) —QədimAzərbaycan Şəhəridir,Şərqi Azərbaycan ostanınıninzibati mərkəzidir. 1890-cı ilə qədər əhalinin sayına görə İranın ən böyük şəhəri,sonra isə 1963-cü ilə qədər ölkənin 2-ci ən böyük şəhəri olmuşdur.
Təbriz şəhəriİranAzərbaycanlılarınmənəvi və tarixi paytaxtı sayılır.Tarix boyu Yaxın Şərqin ən önəmlielmvəmədəniyyətmərkəzlərindən biri olmuşdur. Əhalisinin əksəriyyətiniAzərbaycanlılartəşkil edir. ŞəhərEynəli (Eynalı) dağınıncənubunda,Səhəndvulkanik qalxımından şimalda, Surxab dağının ətəyində, dəniz səviyyəsindən 1350–1410 metr yüksəklikdə yerləşir.
Təbriz dünyanın ən uzunmüddətli paytaxtlarından biri olmuşdur; Bu şəhərRəvvadilər,Azərbaycan Atabəyləri(Eldənizlər),Xarəzmşahlar,Elxanilər,Çobanilər,Cəlairilər(Elkanilər),Qaraqoyunlular,Ağqoyunlular,Səfəvilər,Azərbaycan xanlıqları,Qacarlar(İkinci paytaxt),AzadistanvəAzərbaycan Milli Hökumətidövrlərində paytaxt olmuşdur. 1500-cü ildə Səfəvilərin paytaxtı dövründə dünyanın ən çox əhalisi olan 5-ci şəhəri idi və əhalisinin sayıOsmanlı İmperiyasınınpaytaxtıİstanbulunəhalisinə bərabər idi.
Şəhərin adı barədə mütəxəssislərin yekdil qərarı yoxdur. Bəzi tarixçilərTaruisözününqədim türk dilindəikiqat qala mənasını verdiyini deyirlər. Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, bu iki qat qala müasir Təbriz şəhərinin yerində olmuşdur. Müasir Təbriz sözünün tələffüzünün özü-özlüyündə müəyyənləşdiyi ehtimal edilir.
MənbələrdəTarui,Tarmakis,Turi,Taris,Tavrez,Tavriz,Toris,Təvreş,Tarbiz,Tabriz,Terbizvə s. kimi qeyd olunan "Təbriz" sözünün etimologiyası və şəhərin salınma tarixi haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəzi müəlliflər bu adınSurxab dağınınqədim adı"Tori"ilə əlaqədar olduğunu, digərləri isə Təbriz kəlməsininTəbriz-Tavris-Tavaris, yəni(tav)+(aris)"dağ+arası"deyərək qeyd edirlər. İ.M.Dyakonov "Təbriz" sözünün ilk forması olan"Tarui-Tarmakis"sözünün qədim aşşur dilində"ikiqat qala"adlandırıldığını qeyd edir. "Təbriz" sözünü"günəş saçan"mənasında izah edənlər onun əsasının qoyulmasını daha qədimə apararaq,atəşpərəstlikləəlaqələndirirlər. J.Şarden Təbrizdə olarkən şəhərin maliyyə idarəsindəxəzinədarişləmişMirzə Tahirəistinadən "Təbriz" sözünü atəşpərəstliklə əlaqələndirib, tab-işıq, riz-saçanmənasında ("işıq saçan") kimi izah etmişdir.Səid Nəfisidə "Təbriz" sözünün ilk şəklinin "tab" olduğunu bildirərək qeyd edir ki, bu ad vaxtı iləSəhənd dağlarındaatəş püskürənvulkanlarlaəlaqədar olmuşdur. "Təbriz" sözünü dağ adı ilə əlaqələndirənKontariniyazır: "Bu şəhərin yaxınlığında bir neçə qırmızı rəngli dağ müşahidə olunur. Deyirlər ki, onlarTori dağlarıadlanır". Təbriz şəhəri üç tərəfdən – şərqdənSurxab, qərbdən –Yanıq, cənubdan –Səhənd dağlarınınətəkləri ilə əhatə olunmuşdur.
Təbriz hələ eramızdan əvvəl şəhər-qala olmuşdur. Təbriz yaxınlığındaHəsənli təpəsində,ZiviyəvəYanıqtəpədə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış maddi mədəniyyət nümunələri bu ərazidəsənətkarlığınyüksək inkişaf etdiyini göstərir. HəmçininAşşur hökmdarıII Sarqona(e.ə. 722–705) məxsus kitabədə onun e.ə. 716-ci il dəMannaölkəsinə daxil olduğu,Uşkayanıaldıqdan sonra möhkəmləndirilmişTarui-Tarmakis qalasına gəlib çatdığı qeyd olunur.II Sarqonunkitabəsində deyilirdi: "Tarmakis qalasının divarları ikiqat idi. OradaFərat çayıqədər geniş olan kanal var, onun ətrafı isə qalın meşəliklərlə əhatə olunmuşdu. Şəhərdə gözəl binalar var idi… MənTarmakisşəhərinə hücum edən zaman əhali buranı tərk edib çöllərə qaçdı. Bu mahalı ələ keçirdim, müdafiə əhəmiyyəti olan istehkam vəziyyətinə salınmış yaşayış yerləri arasında döyüşə başladım".
Səhənd dağınınətəyində yerləşdiyi və möhkəm istehkam qalalarına malik olduğu üçünTarmakishərbi-strateji baxımından da xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir. Qala özü də su ilə doldurulmuş, dərin kanallarla əhatə olunmuşdur. Q.A.MelikişviliTauri-Tarmakisi möhkəmləndirilmiş şəhər hesab etmişdir. İ.Əliyev haqq Tauri-TarmakisTavriz şəhəriadlandırmışdır. Təbriz şəhəri e.ə. VIII əsrdə mövcud olduğu halda, onun şəhər kimi hələ e.ə. II minilliyin axırlarında təşəkkül tapması ehtimal edilir. Beləliklə Təbriz şəhərinin üç min illik tarixi vardır.
HələManna dövlətidövründə bu şəhər mühüm mərkəzlərdən biri olmuşdur. Antik müəlliflərdənPolibi,DiodorvəPtolomeybu şəhərinOvront dağının(Səhənd) ətəyində yerləşməsi haqqında məlumat verir. III əsrdə TəbrizAtropatenanınəsas şəhərlərindən idi.Sasanilərdövründə strateji əhəmiyyəti olan Təbrizdəqarnizonsaxlanırdı. VII əsrin ortalarında isəərəb qoşunlarıTəbrizi işğal etdi.Xilafətdövründə Təbrizmahalmərkəzi idi.Babək hərəkatıTəbrizə də yayılmışdı. 852-ci il zəlzələsi zamanı Təbriz dağılmış, bir müddət sonra bərpa edilmişdi. Xilafətin zəiflədiyi dövrdəAzərbaycandayaranmışRəvvadilər dövlətininpaytaxtı Təbriz idi. Təbrizinyun,ipəkvəpambıqparçaları, xalçaları xarici ölkələrə də ixrac olunurdu. X əsr ərəb müəlliflərindənMüqəddəsi,İbn Havqəlvə b. Təbrizdən abad bir şəhər kimi bəhs etmişlər. 1054-cü ildəSəlcuq sultanıI XəyalTəbrizi tutdu. 1174-cü ildənQızıl Arslanıniqamətgahı olan Təbriz sonralar AzərbaycanEldənizlər dövlətininpaytaxtına çevrildi.
1340-cı ildə Təbrizdə məhəllələr
1594
1- Mehâd Mehin
2- Seng-i Tıraşân
3- Qaraqoyunlu
4- Baba Hâkî (Kâv Bâzâr)
1571–73-cü illər Təbriz məhəllələr
XVI əsrdə
1220-ci ildəmonqolqoşunu Təbrizi iki dəfə mühasirəyə aldı. Təbriz əhalisibacverməklə qarət və dağıntılardan xilas oldu. 1224-cü ildəmonqol qoşunlarıyenidən Təbrizə yaxınlaşdı. Şəhər rəisiŞəmsəddin TuğraiTəbrizin müdafiəsini təşkil etdi. 1225-ci ildəXarəzmşah CəlaləddinTəbrizi tutdu. 1231-ci ildə monqol qoşunu Təbrizə hücum etdi. 1256-ci ildən TəbrizElxanilər dövlətinintərkibinə daxil oldu. Sonralar bu dövlətin paytaxtıMarağadanTəbrizə köçürüldü. Elxanilər dövründə Təbrizin ərazisi 5–6 dəfə genişləndi. XIII əsrin 60-cı illərində Təbrizdə monqol zülmünə qarşı baş vermiş çıxışlar amansızlıqla yatırıldı.
Sultan Mahmud Qazan xanın hakimiyyəti dövründə (1295–1304) Təbriz Yaxın və Orta Şərqin ən böyüksənətkarlıq,ticarətvəmədəniyyətmərkəzlərindən biri idi. XIII əsrin sonlarından XIV əsrin 30-cu illərinədək Təbriz təkcə Azərbaycanın deyil, bütün Yaxın və Orta Şərqin iri sənətkarlıq, ticarət və mədəniyyət mərkəzi kimi şöhrət tapmışdır. Təbriz ŞərqləAvropa ölkələriarasındakı beynəlxalq ipək və toxuculuq malları ticarətində əsas və həlledici rol oynayırdı.Marko Polonunməlumatları bu zaman Təbrizin Avropa-Şərq iqtisadi əlaqələrinin həyata keçirildiyi çox mühüm beynəlxalq ticarət mərkəzi olduğunu göstərir. İtalyan səyyahı Təbrizin xarici ticarət əlaqələrindən bəhs edərkən yazır ki, bura Şərq malları almaq üçün Avropa tacirləri, xüsusən,genuyalılardagəlirlər. Venesiya və genuya respublikalıları Təbrizdə möhkəmlənmək üstündə mübarizə aparırdı.Venesiya respublikasıXəzər dənizindəgəmiçiliksahəsində xüsusi imtiyazlar ələ keçirmiş,HülakihökmdarıƏbu Səidləmüqavilə bağlayaraqElxanilər imperiyasıərazisində imtiyazlı ticarət hüququ əldə etmişdi. TəbrizdəVenesiyanınticarət məntəqələri açılmış, Venesiya konsulu fəaliyyətə başlamışdı.
1321-ci ildə Təbrizdə olmuş italyan səyyahıOdorik de Pordenonyazır ki, Hülaku hökmdarının bu şəhərdən əldə etdiyi gəlir Fransa kralının bütünFransadanəldə etdiyi gəlirdən çoxdur.
1357-cı ildəAltun OrdaxanıCanıbəyTəbrizi ələ keçirərək Elxanilər dövlətinə son qoydu. 1359-cu ildə isə CəlairiŞeyx ÜveysTəbrizi ələ keçirərəkCəlairilər dövlətinin paytaxtına çevirdi. O, Təbrizdə geniş tikinti işləri apardı. 1386-cı ildə isə Altun Orda xanıToxtamışınqoşunu Təbrizi mühasirəyə aldı. Əhali şəhər hakimi əmir Vəli və Xalxal hakimi Mahmudun başçılığı ilə müdafiəyə qalxdı. Toxtamış bac verilərsə, mühasirədən əl çəkəcəyini bildirdi. Lakin o, 250 tümən qızıl pul bac aldıqdan sonra şəhərə soxuldu. Təbriz on gün talan edildi. 1386-ci ildəƏmir TeymurTəbrizi ələ keçirdi. Təbriz sənətkarlarının bir hissəsiSəmərqəndəaparıldı. Teymurun oğluMiranşahAzərbaycanın hakimi olarkən Təbrizdə xeyli tarixi və mədəniyyət abidəsini dağıtdırdı. Teymurun ölümündən sonra (1405) Miranşahın oğluÖmər MirzəTəbrizə hakim oldu. 1406-cı ilin iyul ayında CəlairiSultan ƏhmədTəbrizdə möhkəmlənməyə çalışdı. 1410-cu ildəQara YusifAzərbaycanQaraqoyunlu dövlətinin(1410–1468) əsasini qoydu. Təbriz yeni dövlətin paytaxtı oldu. 1468-ci ildən TəbrizQaraqoyunlular dövlətinəson qoymuşUzun Həsəntərəfindən yaradılan AzərbaycanAğqoyunlular dövlətininpaytaxtına çevrildi. Ağqoyunlu Uzun Həsən TəbrizdəNəsriyyəvəMəqsudiyyə mədrəsələrini,Uzun Həsən camisini, məşhurQeysəriyyə üstüörtülü bazarınıtikdirdi. Onun varisiSultan Yaqubdövründə Təbrizdə möhtəşəmHəştbehişt saray kompleksitikildi.
XV əsrdə Azərbaycan ərazisindən çox mühüm əhəmiyyəti olan beynəlxalq karvan yolları keçirdi. Bu yollardan biri Yaxın və Orta Şərq bazarlarını Təbriz – Xəzərsahili Azərbaycan rayonları və Həştarxan vasitəsilə Moskva ilə birləşdirirdi. Şərq ölkələrinin Avropa ölkələri ilə ticarət əlaqələrinin həyata keçirilməsində Təbriz-Bursa-İstanbul yolunun böyük əhəmiyyəti vardı. Uzun müddət geniş ərazili feodal dövlətlərinin paytaxtı olmuş Təbriz şəhəri bu beynəlxalq karvan yollarının hamısının qovşağında yerləşməklə, sanki Avropa-Asiya ticarətini tənzim etmişdi.
1501-ci ildəqızılbaşlarI İsmayılınbaşçılığı ilə Təbrizə daxil oldular. TəbrizAzərbaycanSəfəvilər dövlətininpaytaxtıelan edildi. 1514-cü ildəOsmanlı SultanıI Səliminqoşunları Təbrizi tutdu. Altı gündən sonra I Səlim Təbrizi tərk etməyə məcbur oldu. O, mindən artıq Təbriz ustasını ailəsi ilə birlikdəİstanbulaapardı.Səfəvi-Osmanlı müharibələridövründə Təbriz dəfələrlə əldən-ələ keçirildi və qarət edildi. 1562-ci ildə Təbrizdə olaningilissəyyahıCenkinsonyazır ki, "bu şəhərin ticarət əhəmiyyəti əvvəlki dövrə nisbətən azalmışdır". Bunun əsas səbəbi Osmanlı sultanının hərbi yürüşləri olmuşdu. 1585–1586-cı illərin Osmanlı işğalı zamanı Təbriz ağır zərbələrə məruz qaldı.Oruc bəy Bayatyazır ki, osmanlılar tərəfindən ələ keçirilib talan edilənədək Təbrizdə 80 mindən artıq ev sahibi (yaxud 360 min nəfər) yaşayırdı.
XV-XVII əsrlərdəTəbrizYaxın Şərqinmühümsənətkarlıq, ticarət və mədəniyyət mərkəzlərindən idi. Mənbələrdə həmin dövrlərdə Təbrizdə300 mindənartıq əhalinin yaşadığı haqqında məlumatlar vardır. Xandəmir və Oruc bəy Bayat Təbrizi"Şərqin paytaxtı", "aləmin məskun olan dörddə bir hissəsinin ən abad şəhəri"kimi qiymətləndirmişlər.
Təbriz XVII əsrdə də Azərbaycan memarlığının başlıca inkişaf mərkəzlərindən ümdəsi idi. XVII əsrin ortalarında Təbrizdə 250 məscid, 47 mədrəsə, 300 karvansara, 15 min dükan vardı. 63 XVII əsrin 60-cı illərinin sonunda – 70-ci illərinin əvvəllərində Təbriz öz sahəsinə, əzəmətinə, sərvəti, ticarəti və əhalisinin sayına görə Səfəvi dövlətinin ikinci şəhəri idi və şəhərdə 500 min nəfər yaşayırdı. Osmanlı səyyahı İbrahim Əfəndi Peçevi isə "Şəhərin özündə 19 came məscidinin, insan qəlbini riqqətə gətirən fəvvarəli 21 hamamın, 200 karvansaranın, 12 min köşkə malik olan bəzəkli bazarların, saysız bağ və xiyabanların olduğunu göstərirdi".
XVII əsrin sonlarındaAzərbaycan iqtisadiyyatının ümumi tənəzzülü ilə əlaqədar olaraq Təbrizin əhalisi getdikcə azaldı. Ticarət və sənətkarlıqla məşğul olan əhalinin şəhərlərdən kütləvi surətdə axını iqtisadiyyatın həcminin azalmasına gətirib çıxardı. Həmin dövr ərzində Təbriz şəhərinin əhalisinin sayı üç dəfədən çox azaldı.
XVIII əsrin əvvəllərindəSəfəvi imperiyasınındərin siyasi, iqtisadi böhran keçirməsi daxili mübarizəyə yol açdığı kimi, qonşuRusiyanınvəOsmanlı imperiyasınınSəfəvi mülklərini bölüşdürmək uğrunda mübarizəyə başlamağa şərait yaratdı. 1725-ci ildə Osmanlı qoşunu Təbrizi ələ keçirdi. 1730-cu ildə görkəmli Azərbaycan sərkərdəsiNadir xan ƏfşarTəbrizi osmanlılardan azad etdi. 1735`də Nadir xan Əfşar tərəfindən Azərbaycan torpaqları Rusiya və Osmanlı işğalından tamamilə azad edildi. Təbriz Nadir şah Əfşarın yaratmış olduğu imperiyanın əsas şəhərlərindən birinə çevrildi. 1747-ci ildəNadir şah Əfşarınöldürülməsindən sonra Azərbaycanın digər bölgələrində olduğu kimi Təbrizdə də müstəqil dövlət –xanlıqyaradıldı.XVIII əsrin ortalarındaƏmiraslan xan Əfşarmərkəzi Təbriz şəhəri olmaqla Azərbaycanda hakimiyyəti ələ aldı. 1758-ci ildə TəbrizUrmiyalıFətəli xan Əfşarın, 1761-ci ildə isəXoyluNəcəfqulu xan Dümbülününhakimiyyəti altına düşdü. 1791-ci ildəTəbriz xanlığınıAğa Məhəmməd xan Qacarələ keçirdi.
Qacarlar dövründə Təbriz vəliəhdin iqamətgahı idi. 1826–1828-ci illərRusiya-İran müharibəsizamanıRusiya qoşunuTəbrizi tutdu (oktyabr, 1827).Türkmənçay müqaviləsinə(1828) əsasən Təbriz İranın hakimiyyətində qaldı.
Qacar sülaləsidövründə Təbrizİran vəliəhdinin qərargah şəhəri, 1905–1911-ci illərdə isəİran inqilabınınmərkəzi olmuşdur. İnqilaba Təbrizin qəhrəman oğulları –Səttar xanvəBağır xanrəhbərlik edirdi. 1911-ci ilin dekabrında rus kazak ordusunun yardımından istifadə edənMəhəmmədəli şahTəbrizi ələ keçirdi, dinc əhaliyə divan tutuldu.
1917–1919-cu illərdəCənubi Azərbaycandaİngiltərənin müstəmləkəçilik siyasətinə qarşı güclü xalq hərəkatı başladı.Şeyx Məhəmməd Xiyabanininrəhbərliyi altındaTəbriz üsyançılarıvalini şəhərdən qovdular. 1920-ci ilin aprelin 7-də Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin rəhbərliyi ilə Təbrizdə silahlı üsyan nəticəsində hakimiyyətİctimai İdarə Heyətininəlinə keçdi. 1920-ci il iyunun 23-də Ş.M.Xiyabaninin rəhbərliyi altındaMilli Hökuməttəşkil olundu. İyunun 24-də Milli hökumətAlaqapıyaköçdü. Milli Hökumət kənd təsərrüfatı, maarif, maliyyə, səhiyyə, ədliyyə sahələrində islahatlar keçirməyə başladı. Təbrizdə pulsuz qız məktəbinin açılması o dövr üçün fövqəladə hadisə idi. Yeni açılmış məktəblərəBakıdanmüəllimlər dəvət edildi. Bununla yanaşı, hökumət 12 min nəfərlikmilli qvardiyayaratmağa başladı. Təbrizdə xalça fabrikinin tikintisinə başlandı,şəkər zavodu, toxuculuq və dəri fabriklərinin tikilməsi, kənd təsərrüfatı bankının və milli bankın açılması, pul islahatı və şəhər bələdiyyəsinə seçkilərin keçirilməsi planlaşdırıldı. Maarif, mədəniyyət, səhiyyə, ədliyyə, vəqf və hərbi işlər üzrə idarə və nazirliklər yaradıldı. 1920-ci il sentyabrın 12-də əksinqilabi qüvvələr Təbriz üzərinə hücuma keçdilər, Alaqapını ələ keçirdilər, sentyabrın 14-də "Təcəddüd" qəzetinin binasını dağıtdılar. Həmin gün Ş.M.Xiyabani öldürüldü. İrticaçılar üsyançılara divan tutdular. Beləliklə,Cənubi Azərbaycandakımilli azadlıq hərəkatıingilis qüvvələrinin köməyi iləİran irticasıtərəfindən yatırıldı. Buna baxmayaraq, Təbriz üsyanı Cənubi Azərbaycanda, eləcə də İranda yaşayan xalqların tarixində mühüm rol oynadı. Məhz bu üsyanın nəticəsi olaraq 1920-ci il iyunun 25-dəVüsuqəddövləistefaya çıxdı və 1919-cu ildə imzalan İngiltərə-İran sazişi 1921-ci ildə ləğv edildi.
1945-ci ilin yayındaCənubi Azərbaycandademokratik hərəkatın II mərhələsi başlandı. Mürtəce qüvvələrin hücumlarının qarşısını almaq məqsədilə 1945-ci ilin sentyabrında Azərbaycanın tanınmış demokratlarından bir qrupu, başdaSeyid Cəfər Pişəvəriolmaqla,Azərbaycan Demokratik Firqəsini(ADF) yaratdılar. Partiyanın elan olunan bəyanatında demokratik İranın tərkibində Azərbaycana inzibati-təsərrüfat və mədəni muxtariyyət verilməsi irəli sürülürdü. 1945-ci il oktyabrın 2–4-də ADF-nin keçirilən qurultayında siyasi mübarizənin dinc yolla davam etdirilməsinə qərar verildi. Noyabrın 21-də xalqın tanınmış xadimlərindən ibarətAzərbaycan Xalq Konqresiçağrıldı. O, özünüMüəssislər Məclisielan edərək, ümumi seçkilər yolu ilə Azərbaycan Milli Məclisinin çağırılması və Milli hökumətin yaradılması tələbini irəli sürdü. Müəssislər Məclisinin qərarında deyilirdi ki, Milli hökumət İran dövlətçiliyi çərçivəsində fəaliyyət göstərərək Azərbaycanın milli-mədəni muxtariyyətini təmin etməlidir. Noyabrın 27-dən dekabrın 10-dək Azərbaycanın hər yerində seçkilər keçirildi. Dekabrın 12-də toplanmış Milli Məclis S.C.Pişəvərinin başçılığı ilə Milli hökumət yaratdı. Hökumət 10 nazirlik, ali məhkəmə və baş prokurorluqdan ibarət idi. Bu hadisə tarixə21 Azər hərəkatıkimi daxil olmuşdur.
Milli hökumət birinci dərəcəli vəzifə kimi yerlərdə yeni inzibati-ərazi orqanlarını yaratmağa başladı. 1946-cı ilin yanvar-fevral aylarında seçkilər keçirildi və müvafiq strukturlar yaradılmağa başlandı. 1946-cı ili fevralında Milli hökumət aqrar qanunu qəbul etdi. Qanuna görə "xalisə" adlanan dövlət torpaqları, Azərbaycandan qaçmış və ona qarşı mübarizə aparan mülkədarların və sahibkarların torpaqları müsadirə olunaraq kəndlilər arasında bölüşdürüldü. Mayın 12-də "Əmək haqqında qanun" verildi. Milli hökumət 1946-cı il yanvarın 16-da "Dil haqqında" qanun qəbul etdi. Azərbaycan dili rəsmi dövlət dili elan olundu. İyun ayındaTəbriz Universitetitəsis olundu. Az bir vaxtdaana dilindəməktəblər, qiraətxanalar, kitabxanalar, birliklər, qəzet və jurnallar fəaliyyətə başladı.
Milli-demokratik hərəkatın ictimai həyatın bütün sahələrində uğurları şah hökumətində böyük təşviş yaratdı. Buna görə də İranın hakim dairələri demokratik hərəkatı boğmağa hazırlaşırdı. Hökumətə başçılıq edən Əhməd Qəvam xalqı aldatmaq üçün Milli hökumətlə danışıqlara başladı. 1946-cı ilin iyununda Təbrizdə onlarla müqavilə bağladı. O, həmçinin ABŞ, İngiltərə və SSRİ arasındakı ziddiyyətlərdən də istifadə edərək "İran məsələsi"nin BMT-də baxılmasına nail oldu.Sovet ordusuCənubi Azərbaycandan çıxarıldı. ABŞ və İngiltərənin İrana siyasi-hərbi yardım göstərmələrinə razılıq alındı.
İran hökuməti parlamentə seçkilərə nəzarət bəhanəsi ilə Azərbaycana qoşun yeritdi. Öz hərbi-texniki üstünlüyündən istifadə edənİran qoşunlarıdekabrın 12-də Təbrizə daxil oldular. Minlərlə insan güllələndi və həbsə alındı. Kütləvi təqiblər başlandı. ADF və Milli Hökumətin rəhbərləri güllələndilər, dar ağacından asıldılar. Cəzadan xilas olmaq üçün on minlərlə vətənpərvər mühacirət etməyə məcbur qaldı.
1941–1946-cı illər milli-azadlıq hərəkatı məğlubiyyətə uğradı. Müəyyən obyektiv daxili səbəblərlə yanaşı,ABŞ,İngiltərəvəSSRİ-ninİrandakısiyasəti də öz təsirini göstərdi. Hər üç dövlət imperiya pərəst maraqlarını bütöv bir xalqın taleyindən üstün tutdu.
Cənubi Azərbaycandakı milli-azadlıq hərəkatı məğlubiyyətə uğrasa da, ölkənin sonrakı tarixinə böyük təsir göstərdi, xalqda öz milli varlığı, tarixi və mədəniyyətinə bağlılığı ideyasını möhkəmləndirdi.Sovetlərə bağlı olan separatçılar və Stalinin özü məğlub olduqdan sonra Cəfəri Pişəvəri sovetlərə qaçdı və Təbrizlilər Təbriz şəhərində bütün kommunist kitablarını yandıraraq milli ordunun gəlişini qeyd etdilər.
Təbrizin problemlərindən biri də Rusiya və Elham Əlif hökumətinin və Türkiyə hökumətinə bağlı pantürklərin təbliğatıdır.Bu hökumətlər Təbrizdə parçalanma və etnik ayrılıq və etnik müharibə yaratmağa çalışır və təfriqə və xaos yaratmaq üçün çoxlu adamları işə götürüblərBu hökumətlər Urmiya və Azərbaycanda kürdlər və azəri xalqları arasında etnik müharibə yaratmaq üçün əllərindən gələni edir, Təbriz, Ərdəbil və Urmiyada separatçı şüarlarla insanları öldürməyə təşviq etməyə çalışırlar.İranda 1978–1979-cu illər inqilabında da Təbriz əhalisi ən fəal şəkildə iştirak etdi. 1979-cu il fevralın 11-də Tehranda qələbə çalan inqilab fevralın 16-da Cənubi Azərbaycanda başa çatdırıldı. İnqilab dövründə azərbaycanlılar 25 min nəfərə yaxın qurban verdilər. Azərbaycan türklərinin fəal iştirak etdiyi antişah və antiimperialist inqilab qələbə ilə başa çatdıqdan sonra onlar milli muxtariyyət alacaqlarını gözləyirdilər. Lakin qələbənin ilk günündən hakimiyyəti ələ alan Ayətullah Xameyni tərəfdarları ümumxalq rəy sorğusu ilə 1979-cu il aprelin 1-də İran İslam Respublikası elan etməyə nail oldular. Bütün İran əhalisi kimi, Azərbaycan türklərinin də böyük əksəriyyəti bərabərlik və demokratik azadlıqlar verilməsini, milli hüquqların yüksək səviyyədə təmin edilməsini gözləyirdilər. Bu tələblər yeni Konstitusiyanın müvafiq maddələrində az-çox öz əksini tapsa da, onların çoxu kağız üzərində qaldı. Azərbaycan türkləri üçün ən ağrılı məsələ milli dilin statusunu müəyyən edən Əsas Qanunun 15-ci maddəsi idi. Yerli dillərin fars dili ilə yanaşı mətbuatda, kütləvi informasiya vasitələrində və məktəblərdə mili ədəbiyyatın tədrisində işlənməsi azad edilsə də, Azərbaycan məktəblərində buna icazə verilmədi.
Təbriz hal-hazırda Cənubi Azərbaycanın ən böyük şəhəri, iqtisadi və mədəniyyət mərkəzi, Şərqi Azərbaycan əyalətinin inzibati mərkəzidir. Əhalisinin sayı təxminən 1.597.319 nəfərdir, onların mütləq əksəriyyəti Azərbaycan türkləridir.
Təbriztarixboyu budövlətlərintərkibində olub:
Şəhər qırmızı rəngli torpağa sahib olan Eynal-Zeynal (Aynalı) və yaxud Surxab yüksəkliyinin Cənubunda yerləşir. Bu ovalığın səviyyəsiUrmiya gölününŞimal-Şərq bucağına tərəf getdikcə azalır.Eynal-Zeynal yüksəkliyidəniz səviyyəsindən 1800 m hündürlükdə yerləşməklə bərabər, şəhərin Şimal-Qərbindən başlayaraqQaradağ silsiləsiniSəhənddağı ilə birləşdirir. Şəhərin Cənubunda dəniz səviyyəsindən 3547 m hündürlüyə malik olub, zirvəsi daim qarla örtülü olan Səhənd dağı ilə şəhər arasında təxminən 50 km məsafə var. Bu dağ qədimAşşurmənbələrində Uauş dağı adlandırılır. Dağın şimalında və şəhərin cənubunda yerləşən Yanıq adlanan təpələr, dəniz səviyyəsindən 500–600 m hündürdə yerləşir. Şərq tərəfdən şəhəri çox yüksək olmayan Sarıdağ (farslarbu dağı Zərdkuh adlandırır) əhatə edir. Şəhərin ərazisi dəniz səviyyəsindən 1350–1500 mm-ə qədər yeksəklikdə yerləşir. Beləliklə Təbriz şəhərinin ətrafında olan dağlar onu üzük qaşı kimi əhatə etmişdir.
Şəhər və onun ətrafının əlverişli təbii-coğrafi şəraiti, orada insan məskənlərinin hələ qədim dövrlərdən yaranmasına səbəb olmuşdur. Təbriz şəhəri və onun ətrafında olan əkin sahələri, habelə bağlar su ehtiyatı az olan kiçik dağ çayları və arxlar vasitəsiylə suvarılır.
Lakin elə çaylar da vardır ki, onlardan yalnız ilin müəyyən dövrlərində istifadə etmək olur. Qalan dövrlərdə isə suyun tərkibində duz məhlulları çox olduğundan suvarılma işi çətinləşir. Belə çaylardan biri dəAcıçaydır. Bu çaySavalandağının şərq ətəklərindən başlanğıcını alaraq,Sərab mahalınısuvardıqdan sonraXanımrud mahalındaİskəndərçaylabirləşir və Təbriz şəhərinin şimalından keçir. Acıçay Mayan, Axola, Baranlı, Satınlı və Şora kəndlərinin ərazisindən keçərəkUrmiya gölünətökülür.
Orta əsr müəllifiHəmdullah Qəzviniyəgörə vaxtilə Təbriz şəhərinin ətrafında 600-ə qədər kəhriz mövcud olmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki,Azərbaycandakəhriz suvarma sisteminin tarixi çox qədimdir. Təbriz ərazisi kontinental əraziyə malikdir. Burada qışda temperatur −28, yayda isə +25/30 dərəcə olur.
Şəhərdə danışılan dilAzərbaycan dilidir.
Təbriz orta əsrlərdən günümüzə qədər xalçaçılıq mərkəzi kimi böyük şöhrət qazanmışdır. Xalçaçılıqda Təbriz məktəbi məşhurdur. Bu günlərdə Təbriz xalçası dünya bazarlarında çox istənilənlərdəndir vəAvropadanABŞ-yə kimi çox sayda müştəriləri vardır. Müasir Təbriz xalçaları çeşidli dizayn və boyalarda olur. İran xalçalarını bütün dünyada məşhur edən Təbriz xalça tacirləri, İranın əyalətlərindən də xalça tədarük edib İstanbul bazarlarına Avropa və Amerika istehlakçıları üçün göndərirdilər.
Təbriz qədim dövrlərdənAzərbaycanınpaytaxtı olmaqla yanaşı, həm də atəşpərəstliyin mərkəzlərindən biri olmuşdur. Hazırda Təbriz yaxınlığındaAllahu-əkbər dağıüstündə (Baba dağıyaxınlığında) möhkəm daş divarlara malik olan atəşgah binasının qalıqları saxlanlır. Bu atəşgah xalq arasındaZərdüşt peyğəmbər atəşgahıadı ilə məşhurdur.
İlk dəfə olaraq İranda Təbriz şəhərində birinci çap evi, birinci asfalt olunan xiyaban, birinci telefon, birinci yeni məktəb və … qurulubdur. Bunun üçün İranda Təbrizə birincilər şəhəri deyilir. Bu barədəSəməd Sərdariniyabir kitabı Fars dilində yazib.
Memoriyal mədrəsəsidə Təbrizin qədim mədrəsələrindəndi ki AMrilalılar tərəfindən idarə olunurdu.
Mirzə Fətəli Axundovnümayiş yazmağın atasıdır İranda.Mirzə Ağa Təbrizidə birinci kəsdir ki farsca numayişnamə yazmağa başlayıb İranda.
Təbriz tarixi boyu dəfələrlə (858, 1041 və 1721-ci illərdə) zəlzələlərlə viran olub. Bu zəlzələlər tarixi abidələrin çoxunu məhv edib. Bu zəlzələlərdən salamat çıxan ən önəmli abidələrƏrk qalasıvəGöy məsciddir. Təbrizdə səkkizdən çox böyük muzey var:
Təbriz Sento yolu, İran dəmir yolu və Təbrizin beynəlxalq aeroport (hava limanı) vasitəsilə dünyanın ayrı-ayrı ölkələri ilə əlaqəsi var.
Təbrizin ümumi taksi və avtobus şəbəkəsi var. Bir neçə xüsusi quruplar da vardır ki taksi xidməti göstərirlər.
Hal-hazırda Təbrizin təkmilləşdirilmiş qatar şəbəkəsi yoxdur, ancaq dövlət tikintisini davam etdirir.
Təbriz İranın ən mühüm sənaye şəhərlərindəndir. Bu şəhərin məhsullarından sement, maşın alətləri, nəqliyyat vasitələri, petrokimyasal və çoxlu ayrı məhsulları ad aparmaq olar. Böyük sənaye komplekslərindən bəziləri aşağıdakılardır:
Təbrizin yemek sənayeləri, özəllikle şokolad düzəltməkdə, tanınmış və məşhürdürlar. Bünün üçün şəhərə İranın şokolad şəhəridə deyərlər.Böyük şokolad fabriklərinin bəzilərini aşağıda görə bilərsiniz: