Taurin

Taurin— yarı əvəzolunmaz metionin və sistindən əldə edilən sülfürdən alınanamin turşusu. Bədəndə təbii olaraq meydana gəlir. Taurin tez-tez kükürd tərkibli amin turşusu olaraq adlandırılır, lakin molekulda bir karboksil qrupu yoxdur. Heyvanların və insanların toxumalarında vəödündəaz miqdarda mövcuddur.Qida əlavəsivə yadərmanolaraq istifadə olunur.
Bədəndəkinevrolojifunksiyaları və nevroloji əlaqə mexanizmini gücləndirir və tənzimləyərək antioksidləşdirici xüsusiyyətlər göstərir. Beyin zədələnməsindən sonra bədəndə taurin səviyyələri artılır, bunun səbəbi nevroloji olaraq qoruyucu olması və nevroloji canlandırıcı təsirlərə malik olmasıdır.
Taurinin adı "Taurus" (öküz) sözündən götürülmüşdür. Belə adlandırılmasına səbəb ilk dəfə 1827-ci ildə alman alimləri "Fridrix Tideman" və "Leopold Qmelin" tərəfindən öküzün ödündən əldə edilməsidir. 1846-cı ildə "Edmund Ronalds" tərəfindən insan ödündə aşkar edilmişdir. Yüksək miqdarda taurinə beyində, gözdə, ürəkdə və qan hüceyrələrində rast gəlinir.
Taurinin zvitterion şəklində mövcud olması (H3NCH2CH2SO3) rentgen kristalloqrafiyası ilə təsdiq edilmişdir.
Yeni bir taurin törəməsi olan 2-(1-phenylethyl)-aminoethanesulfonyl-2-propylamide hydrochloride in spinal cord yaralanması olan siçan modellərində nevro qoruyucu (Neyroprotektor) təsirləri elmi olaraq təsdiqlənmişdir. Taurin, sistein ilə birlikdə, prematur uşaqlar üçün əvəzolunmaz amin turşusudur.
Taurin qəbulu tip 1 və tip 2 şəkərli diabetin qarşısını almaqda olduqca təsirlidir. Bədəndəbeyinvəqaraciyərtaurin sintezindən məsul ən vacib ikiorqandır. Bu orqanların kəskin ya da xroniki problemləri bədəndəki taurin səviyyələrinə təsir edə bilər.
Ağ kristal toz, parçalanma ilə əriyir. Zəif — əksər üzvi həlledicilərdə, suda yaxşı həll olur. Taurin molekulunda asidik sulfo qrupuSO3H(pH 1.5) və əsas amin qrupuNH2(pH 8.74) var, sulu məhlullarda izoelektrik nöqtə 5, 12-dir.Fizioloji şəraitdə (pH 7.3), sulfo qrupunun ionlaşma dərəcəsi 100%, amin qrupunun — 96,3%, yəni bu cür şəraitdə taurin demək olar ki, tamamilə bir zviter ionu şəklində mövcuddur.
Taurinbeyinvəsinir sistemindəkikalsiumvəkaliumbalansını tənzimlənməsinə kömək edir. Taurin mərkəzi sinir sistemindəanksiyeteqarşı xüsusiyyətlərə malikdir. Taurin, istirahət vəziyyətində enerji xərcləmə potensialını stimullaşdıraraq piylənməyə də kömək edir. Taurin çatışmazlığıpiylənməilə birlikdə ola bilər və bu kəskin dairə piylənmənin qalıcı vəziyyətə gəlməsinə səbəb olur. Taurin ürək ritminin pozulması və sərbəst radikal zədələnməsinin qarşısının alınmasında vacibdir. Taurinsümükmetabolizmasına müsbət təsir edir, bədəndəosteoblastlarıinkişaf etdirərək xüsusilə xırdalanmamış qırıqların sürətlə yaxşılaşması üçün lazımdır.Antihipertenzivxüsusiyyətlərinə görə koronar risk vəinfarkttəhlükəsini azaldır.Hüceyrəəsaslı qoruyucu xüsusiyyətlərinə görə bədənin hər cür fiziki məşqə qarşı güc və müqavimətini artırır.
Pankreatitzamanı əldə edilən histopatoloji tapıntılara görə taurinin istifadəsi əhəmiyyətli dərəcədə irəlləyişlər təmin edir. Xüsusiləsinkləneyronuoksigen çatışmazlığından qoruyur.
Taurin demək olar ki, bütün enerji içkilərində mövcuddur. Ancaq aparılan son araşdırmalara görə tamamilə təhlükəsiz olduğu aşkarlanamamışdır.
Taurin sistein dioksigenazın sistein sulfin turşusuna qatıldığı sistein sulfhidril qrupu SH-nin fermentatik oksidləşməsi zamanı bədəndə əmələ gəlir:
sistein sulfin turşusunun hipotaurinə sonrakı dekarboksillənməsi:
və hipotaurinin taurinə oksidləşməsi:
Taurinbeyinvəsinir sistemindəkikalsiumvəkaliumbalansını tənzimlənməsinə kömək edir. Taurin mərkəzi sinir sistemindəanksiyeteqarşı xüsusiyyətlərə malikdir. Taurin, istirahət vəziyyətində enerji xərcləmə potensialını stimullaşdıraraq piylənməyə də kömək edir. Taurin çatışmazlığıpiylənməilə birlikdə ola bilər və bu kəskin dairə piylənmənin qalıcı vəziyyətə gəlməsinə səbəb olur. Taurin ürək ritminin pozulması və sərbəst radikal zədələnməsinin qarşısının alınmasında vacibdir. Taurinsümükmetabolizmasına müsbət təsir edir, bədəndəosteoblastlarıinkişaf etdirərək xüsusilə xırdalanmamış qırıqların sürətlə yaxşılaşması üçün lazımdır.Antihipertenzivxüsusiyyətlərinə görə koronar risk vəinfarkttəhlükəsini azaldır.Hüceyrəəsaslı qoruyucu xüsusiyyətlərinə görə bədənin hər cür fiziki məşqə qarşı güc və müqavimətini artırır.
Pankreatitzamanı əldə edilən histopatoloji tapıntılara görə taurinin istifadəsi əhəmiyyətli dərəcədə irəlləyişlər təmin edir. Xüsusiləsinkləneyronuoksigen çatışmazlığından qoruyur..
Taurin subkonjunktiv olaraq, lokal olaraq tətbiq edildikdə retinoprotektiv, katarakt əleyhinə və metabolik təsir göstərir. Sistemli məruz qalma ilə taurin yalnız metabolik təsir göstərmir, həm də hepatoprotektiv təsir, kardiotonik və hipotenziv xüsusiyyətlərə malikdir.
Taurinin, beyinlə yaddaşla əlaqəli sahə olan hipokampusta yeni hüceyrələrin meydana gəlməsini təşviq etdiyinə dair sübutlar var.Qapalı baş zədələrində beyin yenilənməsini də gücləndirir.
Radioqoruma xüsusiyyətlərinə malikdir.
Taurinin sənaye sintezində başlanğıc maddəsi — böyük miqyaslı üzvi sintez məhsulu olanetanolamindir.
Birinci mərhələdə etanolaminkükürd turşusuilə esterləşir:
Sonra kostik soda təsiri altında etanolamin sulfataziridinəmələ gətirir:
Son mərhələdə aziridinə kükürd turşusunun əlavə edilməsi, asidli bir mühitdə sodium sulfitin təsiri altında həyata keçirilir:
Əsas taurin istehsal müəssisələri hazırda (2006) Cənub-Şərqi Asiyada yerləşir, qiymət səviyyəsi 3 (Çin) və 1 kq üçün 5–12 ABŞ dolları (Avropa) arasında dəyişir.
Tibb və qida sənayesində istifadə olunur. Son illərdə, şampunlar enerji içkiləri və idman qidalanma məhsullarında daha çox istifadə edilən maddə halına gəlmişdir. Çox miqdarda taurin uşaqların normal fiziki və zehni inkişafının qarşısını alır. Kofein həssaslığı olanlar, depressiya, nevroloji müalicə alan insanlar, qaraciyər, böyrək xəstəliyi olanlar və ürək xəstəliyi olan insanların energetik içkiləri qəbul etməsi məsləhət görülmür.
Taurin, lipid mübadiləsində iştirak edir, enerjini və metabolik prosesləri yaxşılaşdırır, bağırsaqdakı yağların emulsiyasını təşviq edən safra turşularının (tauroxolik, taurodeoxycholic) bir hissəsidir. Mərkəzi sinir sistemində inhibitor nörotransmitter kimi fəaliyyət göstərir, bəzi antikonvulsant aktivliyə malikdir. Distrofik xarakterli xəstəliklərdə göz toxumalarında metabolik proseslərin normallaşmasına kömək edir.
Göz damcıları şəklində taurin retinanın degenerativ lezyonları üçün, irsi tapetoretinal degenerasiya ilə, kornea distrofiyası ilə, diabetik, travmatik və radiasiya kataraktları ilə, kornea zədələnmələri üçün istifadə olunur.
Daxildəürək qlikozidləriilə zəhərlənmə halında ürək-damar çatışmazlığı üçün də istifadə olunur.
Taurin tez-tez kompleks dərmanlarda istifadə olunur. "Dibikor", "Taufon", "Tautonus","Ergotex" preparatlarının, Sante FX NEO kimi yapon göz damcılarının əsas aktiv maddəsidir.
Qida məhsulları (şirələr, enerji içkiləri), habelə heyvan yemi üçün pəhriz əlavələrinin tərkib hissələrindən biri kimi istifadə olunur. Pişiklər üçün vazgeçilməz sülfonik turşudur və mütləq taurin də zəif komponentlərdən hazırlanan pişik qidasının tərkibinə daxil edilir.
Taurin həmçinin körpələr üçün istehsal olunan quru, süni qidaların tərkibində yer alır.
Taurin, tövsiyə olunan dozaya (gündə 3 qrama qədər) qədər qəbul edildikdə sağlam yetkin şəxsdə yan təsirlərə səbəb olmur. Ancaq böyrək, mədə-bağırsaq sistemi,mədə xorasıvəonikibarmaq bağırsaqxorası olan insanlara taurin istifadə etmələri tövsiyə edilmir.