Maarifçilik dövrü

Maarifçilik dövrü(fr.siècle des lumières,alm.Aufklärung) XVII- XVIII əsrlərdəAvropamədəniyyətində mənəvi durum.Maarifçiliyinincəsənətdəproyeksiyaları:barokko,rokokovəklassizm, fəlsəfədə isə –deizmvəmexanisizmolmuşdur. Maarfçilik İntibahı əvəz edibromantizmdövrünü qabaqlayır.
DindəAllahBöyük Yaradan kimi kainatı yeddi günə yaradır.Xristianlıqinanaclarına görə Allah insanlara iki kitab –İncilvə təbiət kitabları verib. Deməli dinin özündə də ruhani təbəqsi ilə birgə alimlər təbəqəsi mövcduddur. Buradan da dini və dünyəvi mədəniyyətin paralelizmi doğur ki, bu da dindəkiriyakarlıqvəfanatizmitədricən diskreditasiyasına gətirib çıxarır. Dünyanı dərk etməyimizin yeganə vasitəsi azad idrakdır. Bu termin adı altında başqaları da başa düşülür: maarifçilər, maarifiçilik ədəbiyyatı, elmi (və ya maarifçi) absolutizm. Maarifçilk anlayışına sinonim olaraq "XVIII əsr fəsləsfəsi" ifadəsi də işlədilir.
Yeni tarixdə maarifçilik dövrü olduqca mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Maarifçilik XIV-XV əsrlərinindividualizmvə adət-ənənələrə tənqidi münasibət aşılayan sırf dünyəvi cərəyanı olanhumanizmıntəbii davamı sayılır. Maarifçilik dövrü humanizm dövründən dini reformasiyalar və bunakatolik kilsəsininreaksiyası ilə ayrılır. Maarifçilik nəinki humanizm, eyni zamanda XVI və XVII əsrlərin mütərəqqiprotestantizmvə rasional sektantlığının da davamı sayılır. Belə ki maarifçilik sonunculardan (protestantlıq və rasional sektantlıqdan) siyasi azadlıq vəvicdan azadlığıideyalarını mənimsəmişdir.Reformasiyalar dövründənmaarfçilik dövrü ideyalarına ən rahat keçid XVII əsrin sonu və XVIII əsrin əvvəllərindəİngiltərədədeizmin meydana gəlməsi və inkişafı ilə müşahidə olunur.Deizmcərəyanı reformasiyalar dövrünün dini təkamülü ilə başa çatması ilə meydana gəlmiş və XVII əsr maarfçililərin təbliğ etdiyitəbiət dinininbaşlanğıcı rolunu oynamışdır. XVIII əsr Maarifçi ədəbiyyatın banisi olaraqCon Lokkugöstərmək olar. Humanizm və protestantlıq kimi maarifçilik də ayrı-ayrı illərdə yerli və milli xarakter almışdır.
XVII əsrdə maarifçilik ideyalarına ümumavropa əhəmiyyəti verən fransız maarifçi ədəbiyyatı nümayəndələriVolter,Monteskyö,Russo,Didrovə başqaları olmuşdur. Bunları birləşdirən ümumi cəhətlər o dövrFransasınınsiyasi və sosial məsələlərinə tənqidi münasibət bildirən rasionalizmin tam hökmranlığı idi. Bu dövr alman maarifçiləri isə əsasən dini və mənəvi məsələlərin həlli ilə daha çox məşğul olurdular.
Maarifçiliyin əsas məqsədi insan təfəkkürünün fəaliyyəti yolu ilə bəşər həyatının təbii prinsiplərini (təbii din, təbii hüquq, fiziokratların iqtisadi həyatının təbii qaydası və s.) tapmaq idi. Belə məntiqi və təbii əsaslar nöqteyi-nəzərdən insan cəmiyyətinin faktiki olaraq bütün mövcud forma və münasibətləri tənqid hədəfinə çevrilir. Maarifçilik ideyalarının təsiri altındaAvropaictimai həyatını yenidən quracaq islahatlar (maarifçimütləqiyyətvəFransa inqilabı) həyata keçirilir. XIX əsrin əvvəllərində bir tərəfdən köhnə dini ehkamlara qayıdış, digər tərəfdən isə XVIII əsr ideoloqlarınn etinasız yanaşdığı tarixi fəaliyyətə dönüşlə əlaqədar olaraq maarifçilik idayalarına qarşı çıxışlar baş qaldırır. Hələ XVIII əsrin sonlarından başlayaraq maarifçiliyin əsas xarakterinin təyininə dair cəhdlər edilmişdir. Bunlardan ən nəzərçarpanıKantaməxsusdur (Beantwortung der Frage: was ist Aufklärung?, 1784). Kanta görə maarifçilik müəyyən doqmatik ideyaların digər doqmatik ideyalarla deyil, azad təfəkkürlə əvəz olunmasıdır.