วัฒนธรรมทิเบต

ทิเบตมีวัฒนธรรมที่โดดเด่นเนื่องจากสภาพทางภูมิศาสตร์และภูมิอากาศ แม้ว่าจะได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมเพื่อนบ้านอย่างจีนอินเดียและเนปาลแต่เนื่องจากเทือกเขาหิมาลัยนั้นอยู่ห่างไกลและการเข้าถึงได้ยาก จึงรักษาความเป็นท้องถิ่นเอาไว้ได้ และยังกระตุ้นให้เกิดการพัฒนาวัฒนธรรมที่โดดเด่นเป็นเอกลักษณ์อีกด้วย
พุทธศาสนาในทิเบตมีอิทธิพลต่อวัฒนธรรมทิเบตอย่างมากนับตั้งแต่มีการเผยแพร่เมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 7 มิชชันนารีชาวพุทธซึ่งส่วนใหญ่มาจากอินเดีย เนปาล และจีน เป็นผู้เผยแพร่ศิลปะและประเพณีจากอินเดียและจีน ศิลปะ วรรณกรรม และดนตรี ล้วนมีองค์ประกอบของความเชื่อทางพุทธศาสนาที่แพร่หลาย และพุทธศาสนาเองก็รับเอารูปแบบที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวในทิเบต โดยได้รับอิทธิพลจากประเพณีเพินและความเชื่อในท้องถิ่นอื่นๆ
ผลงานหลายชิ้นด้านดาราศาสตร์โหราศาสตร์และการแพทย์ได้รับการแปลจากภาษาสันสกฤตและจีนโบราณเครื่องใช้ทั่วไปของอารยธรรมมาจากประเทศจีน โดยมีการนำเข้าสิ่งของและทักษะต่างๆ มากมาย ได้แก่ การทำเนย ชีส เบียร์บาร์เลย์ เครื่องปั้นดินเผาโรงสีน้ำและเครื่องดื่มประจำชาติอย่างชาเนย
สภาพทางภูมิศาสตร์และภูมิอากาศที่เฉพาะเจาะจงของทิเบตส่งเสริมให้มีการพึ่งพาการเลี้ยงสัตว์แบบเร่ร่อนตลอดจนมีการพัฒนาอาหารที่แตกต่างจากภูมิภาคโดยรอบ ซึ่งเหมาะกับความต้องการของร่างกายมนุษย์ในพื้นที่สูงเหล่านี้
ภาษาทิเบตพูดในภาษาถิ่นต่างๆ ทั่วทุกส่วนของพื้นที่ที่ชาวธิเบตอาศัยอยู่ซึ่งครอบคลุมพื้นที่กว่าครึ่งล้านตารางไมล์ ภาษาถิ่นบางภาษามีเสียงวรรณยุกต์เหมือนภาษาจีนในขณะที่บางภาษาไม่มีเสียงวรรณยุกต์ ในประวัติศาสตร์ทิเบตแบ่งออกเป็น 3 จังหวัดทางวัฒนธรรม ได้แก่อวีจังคั่มและอัมโตจังหวัดทั้งสามแห่งนี้มีภาษาถิ่นทิเบตเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของตนเอง ภาษาที่พูดกันอย่างแพร่หลายที่สุดคือภาษาถิ่นลาซา ซึ่งเรียกอีกอย่างว่าภาษาทิเบตมาตรฐานโดยพูดในทิเบตตอนกลางและในดินแดนพลัดถิ่นโดยชาวทิเบตส่วนใหญ่ ในเมืองคั่มจะพูดภาษาทิเบตคั่มและในเมืองอัมโตจะพูดภาษาทิเบตอัมโตภาษาถิ่นทิเบตอยู่ภายใต้กลุ่มภาษาทิเบตซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของตระกูลภาษาย่อยทิเบต-พม่าภาษาทิเบตสมัยใหม่ได้รับอิทธิพลมาจากภาษาทิเบตแบบโบราณซึ่งเป็นบรรทัดฐานการเขียน และมาจากภาษาทิเบตเก่าภาษาทางการของภูฏานคือภาษาซองคาซึ่งมีความเกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับภาษาธิเบต
ศิลปะทิเบตเป็นศิลปะทางศาสนาที่มีลักษณะเฉพาะ เป็นศิลปะรูปแบบหนึ่งที่เน้นเรื่องศาสนามีผลงานหลากหลายประเภท เช่น ภาพวาด จิตรกรรมฝาผนัง รูปปั้น วัตถุประกอบพิธีกรรม เหรียญ เครื่องประดับ และเฟอร์นิเจอร์
การทำพรมทิเบตเป็นศิลปะและหัตถกรรมโบราณในประเพณีของชาวทิเบตพรมเหล่านี้ทำมาจากขนแกะบริสุทธิ์ของทิเบตเป็นหลัก ชาวทิเบตใช้พรมสำหรับใช้ในครัวเรือนเกือบทุกชนิด ตั้งแต่ปูพื้น ปูแขวนผนัง ไปจนถึงใช้เป็นอานม้า โดยทั่วไปแล้วพรมที่ดีที่สุดมักมาจากGyantseซึ่งเป็นเมืองที่ขึ้นชื่อในเรื่องพรม
กระบวนการผลิตพรมทิเบตมีความพิเศษตรงที่แทบทุกอย่างทำด้วยมือ แต่ด้วยการนำเทคโนโลยีสมัยใหม่เข้ามาใช้ ทำให้กระบวนการผลิตพรมบางส่วนถูกแทนที่ด้วยเครื่องจักร เนื่องจากช่วยลดต้นทุนและภูมิปัญญาที่เสื่อมหายไป นอกจากนี้ เครื่องจักรยังสามารถเพิ่มลูกเล่นการตกแต่งเล็กๆ น้อยๆ บางอย่างได้อีกด้วย
พรมทิเบตเป็นธุรกิจใหญ่ไม่เพียงแต่ในทิเบตเท่านั้น แต่ยังรวมถึงเนปาลด้วย โดยผู้อพยพชาวทิเบตได้นำความรู้เกี่ยวกับการทำพรมมาด้วย ปัจจุบัน ธุรกิจพรมในประเทศเนปาลเป็นหนึ่งในอุตสาหกรรมที่ใหญ่ที่สุดในประเทศ และมีผู้ส่งออกพรมจำนวนมาก
ทางกาเป็นศิลปะการแขวนภาพแบบผสมผสานระหว่างภาพเขียนจีนและภาพเขียนเนปาลและแคชเมียร์มีมาตั้งแต่ศตวรรษที่ 11 ภาพเหล่านี้เป็นภาพสี่เหลี่ยมผืนผ้าที่มีการวาดอย่างประณีตบนผ้าฝ้ายหรือผ้าลินิน โดยทั่วไปแล้วจะเป็นภาพเทพเจ้า พระสงฆ์ที่มีชื่อเสียง และเรื่องราวทางศาสนา โหราศาสตร์ และเทววิทยาอื่นๆ และบางครั้งก็เป็นภาพมณฑลด้วย เพื่อป้องกันให้ภาพไม่ซีดจาง ภาพวาดจึงรักษาใว้ในผ้าไหมทอลายสีสันสดใส และจัดเก็บในรูปแบบม้วนเก็บ คำว่าทางกาหมายถึง "สิ่งของสำหรับม้วน" และส่อถึงเคล็ดลับที่ว่าทางกาสามารถม้วนเก็บเพื่อขนย้ายได้อย่างง่ายดาย
นอกจากทางกาแล้วภาพวาดบนผนังพุทธศาสนาแบบทิเบตยังพบได้บนผนังวัด เช่น จิตรกรรมฝาผนัง เฟอร์นิเจอร์ และสิ่งของอื่นๆ อีกมากมายที่มีภาพวาดประดับ
วรรณกรรมฆราวาสทิเบตโบราณมีประเพณีอันเก่าแก่อันยาวนาน ซึ่งรวมถึงมหากาพย์ บทกวี เรื่องสั้น บทละครและการแสดงใบ้ บทละคร และอื่นๆ ซึ่งต่อมาได้ขยายออกเป็นผลงานจำนวนมาก โดยบางชิ้นได้รับการแปลเป็นภาษาตะวันตก วรรณกรรมทิเบตมีประวัติศาสตร์ยาวนานกว่า 1,300 ปีวรรณกรรมทิเบตนอกทิเบตอาจเป็นประเภทมหากาพย์โดยเฉพาะมหากาพย์ของกษัตริย์เกซาร์ที่โด่งดัง
สถาปัตยกรรมทิเบตได้รับอิทธิพลจากจีนและอินเดีย และสะท้อนถึงแนวทางพุทธศาสนาอันลึกซึ้ง สามารถพบเห็นกงล้ออธิษฐานพร้อมกับกวางหรือมังกรสองตัวได้ในเกือบทุกวัดในทิเบตมีสถูปหลากหลายรูปแบบ ตั้งแต่แบบกำแพงโค้งมนในแคว้นคั่มไปจนถึงกำแพงสี่เหลี่ยมจตุรัสในแคว้นลาดัก
ลักษณะที่แปลกที่สุดของสถาปัตยกรรมทิเบตคือ บ้านและอารามจำนวนมากสร้างขึ้นบนพื้นที่สูงที่มีแสงแดดส่องถึง หันหน้าไปทางทิศใต้ และมักสร้างด้วยส่วนผสมของหิน ไม้ ซีเมนต์ และดิน มีเชื้อเพลิงไม่มากนักสำหรับให้ความร้อนหรือให้แสงสว่าง จึงสร้างหลังคาเรียบเพื่อประหยัดความร้อน และสร้างหน้าต่างหลายบานเพื่อให้แสงแดดส่องเข้ามาได้ โดยทั่วไปผนังจะเอียงเข้าด้านใน 10 องศา เพื่อป้องกันแผ่นดินไหวที่เกิดขึ้นบ่อยครั้งในเขตภูเขา
ในปี 1994พระราชวังโปตาลาซึ่งมีความสูง 117 เมตรและกว้าง 360 เมตร ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกในปี 2001 เขตมรดกโลกนี้ขยายออกไปจนถึงบริเวณพระราชวังโนร์พูลิงกานี่ถือเป็นตัวอย่างที่สำคัญที่สุดของสถาปัตยกรรมแบบทิเบตเดิมเคยเป็นที่ประทับขององค์ทะไลลามะ ประกอบไปด้วยห้องกว่าพันห้องในความสูง 13 ชั้น อีกทั้งยังมีภาพเหมือนขององค์ทะไลลามะในอดีตและรูปปั้นพระพุทธเจ้าอีกด้วย แบ่งออกเป็นพระราชวังสีขาวชั้นนอกซึ่งเป็นที่ทำการ และพระราชวังสีแดงชั้นในซึ่งเป็นที่รวมตัวของพระลามะ โบสถ์ ศาลเจ้า 10,000 แห่ง และห้องสมุดคัมภีร์พระพุทธศาสนาขนาดใหญ่
ชาวทิเบตมีวัฒนธรรมและความหลากหลายที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะที่พบเห็นได้เฉพาะในภูมิภาคที่มีกลุ่มชาติพันธุ์ เช่น ซินเจียง สถาปัตยกรรมขามแบบดั้งเดิมพบเห็นได้ในที่อยู่อาศัยส่วนใหญ่ในคังติ้งบ้านคั่มมักจะมีลักษณะกว้างขวางและเข้ากับสภาพแวดล้อมได้ดี พื้นและเพดานเป็นไม้ เหมือนกับบ้านเรือนทั่วไปในคังติ้ง [บทความนี้ล้าสมัย เมืองคังติ้งสมัยใหม่ได้รับการสร้างขึ้นใหม่ โดยเลิกใช้สถาปัตยกรรมไม้แบบเดิมที่เสี่ยงต่อการเกิดอัคคีภัย] คานไม้แนวนอนรองรับหลังคาและเสาไม้จะรับน้ำหนักไว้ แม้ว่าพื้นที่ดังกล่าวจะมีการตัดไม้เป็นจำนวนมาก แต่ก็มีการนำเข้าไม้จำนวนมากและนำมาใช้ในการสร้างที่อยู่อาศัยเขตปกครองตนเองทิเบตกาแซของคั่มซึ่งล้อมรอบไปด้วยป่าไม้ ขึ้นชื่อในเรื่องบ้านไม้ที่สวยงามซึ่งสร้างขึ้นในหลากหลายรูปแบบ และตกแต่งอย่างหรูหราด้วยการประดับตกแต่งไม้ ภายในบ้านมักบุด้วยไม้และมีตู้ต่างๆ ตกแต่งอย่างประณีต แม้ว่าบ้านที่สร้างขึ้นอย่างดีจะใช้วัสดุต่างๆ มากมาย แต่สิ่งที่โดดเด่นก็คือฝีมือช่างไม้ทักษะนี้ถ่ายทอดจากพ่อสู่ลูกและดูเหมือนจะมีช่างไม้มากมาย อย่างไรก็ตาม ภัยคุกคามต่องานช่างไม้แบบทิเบตดั้งเดิมคือการใช้โครงสร้างคอนกรีตที่เพิ่มมากขึ้น บางคนมองว่าการใช้คอนกรีตที่เพิ่มมากขึ้นนั้นเป็นการแทรกซึมอิทธิพลของจีนเข้าไปในทิเบตโดยเจตนา ในเมืองกาบาซึ่งมีชาวจีนฮั่นเพียงไม่กี่คน โครงสร้างเกือบทั้งหมดเป็นแบบดั้งเดิม