New Guinea

New Guineasīsè-kàitē-2-tōa êtó-sū, tīÒ-chiuê pak. Sai-pêng sīÌn-nîthóng-tī êléng-thó͘(Sai New Guinea), tang-pêng sīPapua New Guinea-kok. Chit-ê miâ sī Au-chiu kiâⁿ-chûn-lâng hō--ê, in kám-kak New Guinea-lâng sêngHui-chiuGuinea-lâng.
7000 nî-chêng New Guinea iáu-sī hām Ò-chiu kāng 1 tètāi-lio̍k(hō-chòSahul), āu--lâi im tōa-chúi seⁿ 1-êArafura HáikapTorres Hái-kiapchhut-lâi.
New Guinea kīnchhiah-tō,hō·-chúichē, 1 nî siāng chē lo̍h 400 eng-chhùn. Chin chia̍ptē-tāng.Kē-tētē-khukhì-hāusio-lo̍h,seng-thàisio̍k-îjia̍t-tài sim-lîm. Lōe-tē tē-hêng ho̍k-cha̍p, sì-kè sī kôan-koân-kē-kē êsoaⁿ-kokhē-thóng, só·-í hō-chòkoân-tē, khì-un pí-kàu khah kē.
Koân-tē êsim-lîm-tē siūlông-gia̍péng-hióng, tùi 7,000 nî chêng khai-sí kiám-chió. Chit-ê chhu-sè kàu-kah 1,200 nî chêng tòng-tiāⁿ. Hit sî-kî ê New Guinea-lâng tāi-khài ūi beh èng-hù jîn-kháu sêng-tióng ê ap-le̍k, hoat-tián chhutchō-nâki-su̍t, tōa-liōng chèngbo̍k-môa-hông(ha̍k-miâ:Casuarina), thang î-chhî thó·-tē ê kè-ta̍t.Nâ-gia̍pki-su̍t tùi jîn-kháu tiong-sim thoàⁿ--chhut-khì.
New Guinea pún-té chhin-chhiūⁿ Ò-chiu ū tōa-chiahū-tē tōng-bu̍t(marsupial), chóng--sī āu--lâi hō· lâng lia̍h kah bô chhun.
Kē-tē ê New Guinea-lâng pun kúi-chióng keng-chè bô·-sek. Oá hái a̍h-sī oá hô--ê lia̍h hî. Tòa làm-tē--ê i-lāi iá-seng êsago palm; chetiān-húnsêng-hūn put-chí-á koân, khioh che pí choh-sit khah ē hô. Kî-thaⁿ--ê chèng kin-chio kap soaⁿ-io̍h kiam phah-la̍h.
Koân-tē ê New Guinea-lâng chú-iàu khòlông-gia̍pkòe-ji̍t, kàu-taⁿ í-keng ū 7,000 nî kú. Choân sè-kài kan-taⁿ ū 9-ê só·-chāi bat to̍k-li̍p hoat-tián chhut chai-phôe iá-sengsi̍t-bu̍tê ki-su̍t -- New Guinea sī kî-tiong 1-ê. In thoân-thóng ê chèng-choh-bu̍t chú-iàu ūō·-á,kin-chio,soaⁿ-io̍h,kam-chià, kaphan-chî;cheng-seⁿūtikapke. Kî-tiong ō·-á, kin-chio, han-chî, kam-chià chit 4 hāng sī New Guinea-lâng tāi-seng tùi iá-seng-chéng chai-pôe chhut-lâi ê lông-chok-bu̍t. Hiān-tāi êlông-ha̍kchoan-ka iû-goân bô hoat-tō· kái-soeh chi̍t-kóa-á New Guinea lông-gia̍p ki-su̍t ê goân-lí, tan chai ū-hāu.
Lâm-tó-lângiok-lio̍k 3,600 nî chêng tùiTang-lâm-aín-chìn ke kap ti chit 2 chióng cheng-seⁿ-á. Han-chî ká-ná sī chòe-kīn kúi-pah-nî chiah tùiHui-li̍p-pinín--ji̍p-lâi ê (koh khah chá ūSe-pan-gâ-lângchahLâm-bíhan-chî khì kàu Hui-li̍p-pin). Han-chî pí ō·-á khah khoài sêng-se̍k, sán-gia̍h mā khah tōa, iū-koh m̄-kiaⁿ thô·-bah sán; ín-chìn liáu-āu pìⁿ-chiâⁿ koân-tē siāng tiōng-iàu ê lông-chok-bu̍t.
Tī koân-tē tē-khu, Baliem kap Wahgi Soaⁿ-kok siāng khoah,jîn-kháuê gia̍h kapbi̍t-tō·lóng siāng koân. Kè-khì kú-kú 1 pái hóe-soaⁿ po̍k-hoat, chhèng--chhut-lâi êhóe-huū pó· thô·-bah ê chok-iōng, chóng--sī oân-ná chō-chiâⁿ jîn-kháu tōa cheng-ka.Jîn-kháu ap-le̍kū kúi-nā-ê in-sò· éng-hióng. Tû-liáu sio-chiàn í-gōa, thoân-thóng siā-hōe iū-koh uthâi-eⁿ,the̍h gín-á,pī-īn,kìm-iokténg-téng ê pō·-sò· kàng-kē jîn-kháu.
Kīn-tāi in-ūi ū kong-kiōng oē-seng, sin chèng-chok-bu̍t, pō·-lo̍k chi-kan oân-ná bô koh-chài sio-chiàn.
Koân-tē-lâng ê thoân-thóngsiā-hōeē-sái kóng chin pêng-téng. In bô ông, sīm-chí bô pō·-lo̍k thâu-lâng. Chng-thâu sī siāng koân, siāng ki-pún ê tan-ūi, sò·-liōng chin chē. Kiàn-nā ū tiōng-iàu ê tāi-chì su-iàu koat-téng--ê, ta̍k-ke tō chi̍p chò-hóe khui-hōe gī-lūn. In-ūi bô chèng-sek ê thâu-lâng (ke̍k-ke ū kúi-ê-á khah ū éng-hióng-la̍t ê chng-bîn hō-chò "tōa--ê"), thong-siông su-iàu thó-lūn chin kú chiah ū-hoat-tō· ta̍t-sêng kiōng-sek (chháu-kin-sèng êbîn-chú-chú-gī). Chit khoánchèng-tībûn-hòa kàu-taⁿ iáu tī--teh.
Tī 46,000 nî chêng khai-sí ū lâng lī-khuiA-chiutāi-lio̍k keng-kòeÌn-nîkûn-tólâi kàu New Guinea (tong-sî hāmAustraliakāng 1 tè tāi-lio̍k).
Lâm-tó-lângtī 3,600 nî chêng si̍t-bîn New Guinea tang-lâm, pak, kap sai ê iân-hái tē-tài, í-ki̍p sai, pak, tang ê chi̍t-kóa-á hái-tó. Hiah-ê tē-khu hāmTang-lâm-apô-chhî siang-gia̍p koan-hē. Sīm-chí ūTiong-kokhûi-ákeng-kòe Tang-lâm-a ūn kàu New Guinea.
Portugal-chek ê kiâⁿ-chûn-lâng tī1526 nîkhoàⁿ-tio̍h New Guinea.Hái-hōaⁿkē-tē-ūi-á chū hit-chūn khai-sí ūAu-chiu-lângkàu-ūi pài-hóng. Lōe-tē ê koân-tē tē-khu in-ūi kau-thong bô lī-piān, chin oh ji̍p-soaⁿ, Au-chiu-lâng lia̍h-chún bô tòa lâng. It-ti̍t kàu1930 nî-tāichiah ū gōa-lâng sáihui-hêng-kipoe kòe lōe-tē, hit-sî chiah hoat-kak ko-tē tang-sî-á tòa kúi-nā-pah-bān lâng.
Kē-tē-koktī1828 nîseng-bêng hōaⁿ sai-pòaⁿ-pêng.Tek-kokkapLiân-ha̍p Ông-koktī1884 nîhun-koah tang-pòaⁿ-pêng, che āu--lâi sio̍k-îAustralia-kok koán-hat. Kàu-kah 1960 nî kui-ê New Guinea (pau-koah lōe-tē) lóng sī Au-chiu kok-ka teh hōaⁿ. Chóng--sī New Guinea ê Au-chiu-lâng jîn-kháu chêng-kàu-taⁿ lóng bôgoân-chū-bînchē. Tī1880 nî-tāichìn-chêng, ē-sái kóng só·-ū ê Au-chiu si̍t-bîn kè-e̍k lóng in-ūijia̍t-tài thoân-jiám-pēⁿchoâⁿ-á sit-pāi. Hiah-ê pēⁿ pau-koahmalaria,koaⁿ-iām. (Koân-tē bô malaria, m̄-koh Au-chiu-lâng kàu 1930 nî-tāi chiah kàu-ūi.)
New Guinea-lâng pún-sin mā bô chhiūⁿ Australia goân-chū-bîn (hām in kāng chó·-sian) siūKū Tāi-lio̍kthoân-jiám-pēⁿéng-hióng hiah siong-tiōng. Che kiám-chhái sī in-ūi Au-chiu-lâng bōe kàu-ūi chìn-chêng, New Guinea tō í-keng hāmA-chiuū tn̂g-kî chiap-chhiok ê keng-giām, chāi-tē jîn-kháu ū kú-tn̂g ê sî-kan (3,500 nî) thang lia̍p-chekté-khòng-la̍t. Koh, kàu-kah Au-chiu-lâng si̍t-bîn sêng-kong, hiān-tāikong-kiōng oē-sengki-su̍t í-keng pí éng-kòe-á ke chin hoat-ta̍t. Au-chiu tián-hêng êkok-bu̍t(be̍h-á) kapcheng-seⁿ-á(gû,Iûⁿ) bô hoat-tō· sek-èng New Guinea ê khoân-kéng. Kàu-taⁿ New Guinea ê lông-gia̍p chú-iàu iá-sī iōng kó·-chá thoân--lo̍h-lâi ê jia̍t-tài chèng-choh ki-su̍t.
Tang-pêng tī 1960 nî-tāi tùi Australia to̍k-li̍p chhut-khì. Ìn-nî thoat-lîKē-tē-kokthóng-tī bô jōa kú tō sūn-sè khì chiàm New Guinea sai-pêng, hō-miâ chòIrian Jaya-séng. Che ē-sái kóng sīLâm-tó-bîn-cho̍kchiap-sòa ǹg tang khok-chhiong ê 1-ê lē.
Gí-giânchin chē, 1,000 chióng chó-iū, kî-tiong poàⁿ-sò· jîn-kháu bô kàu 500 lâng. Iân-hái ê chi̍t-kóa-á gí-giân lām-tio̍hLâm-tó-gí-hēê sêng-hūn.