Universitet

Universitet(lat.Universitas– birgəlik, ümumilik), köhnə mənbələrdəDarülfünun— ali məktəb olub konkret fundamental və tətbiqi sahələr üzrə mütəxəssislərin hazırlanması ilə məşğuldur. Bundan əlavə universitetlərdə elmi işlər də aparılır. Müasir universitetlərelmipedaqoji vəhdət kimi fəaliyyət göstərirlər, onların nəzdində bir neçə ixtisas üzrə tədris işlərini həyata keçirən fakültələr olur. Universitetlər tədris planlarının hazırlanmasında və həyata keçirilməsində, elmi işlərin aparılmasında sərbəstliyə və akademik dərəcələrin (diplom və doktor dərəcələrinin) verilməsində üstünlüklərə malikdirlər.Azərbaycanda universitetlərinstrukturu keçmişSSRİ-də yaradılmış və bu günə kimi qalmaqdadır. Bu xarici ölkələrdə olanlardan nisbətən fərqlidir.
Qədimdə ümumi biliyin və saxlanması və tətbiqi üçün cavabdeh olan, xalqın elitar qrupun təhsili fərdi şəkildə atalar və ya şəxsi muəllimlər tərəfindən yerinə yetirilmişdir. Böyüməkdə olan nəsl elə bir başa iş zamanı öz peşəsinə yiyələnir və lazımı biliklərə sahib olurdular.Məktəbmədəniyyətininbaşlanğıcında təsadüf olunan bu hal qədimMisirdövləti üçün xarakterik idi.Dövlətdəbaş verən siyasi qarşıdurma nəticəsində onun dağılması əhalininyazıçıhissəsində şok vəziyyət yaratmışdır. Bu depressiv hal uzun müddət yazılarda özünü göstərmişdir. Yeni dövlətin təşkili zamanı gələcəkdə əhalidə belə bir halın olmaması üçün tədbirlər görülməyə başlamışdır.
İdarə sistemində çalışanların maarifləndirilməsi mərkəzləşdirilir və professionallaşdırılır. Xüsusi evlərdə gələcək məmurlar nəsli sərt qayda və mətnlərə əsasən oyrədilməyə başlanır. Burada məqsəd təhsildə ümumi formanı və Şaha itaətkarlığı əldə etməkdən ibarət idi.
AntikAvropadabelə tədris prosesi məlum deyil. Burada təhsil ayrı-ayrı alimlərin təkidi ilə baş verirdi. Bu isə çox vaxt yaxşı qarşılanmırdı. Beləki,Sokratao vaxt afinalı vətəndaşların uşaqlarından pul alması şəri atılır. Çünki, belə təhsil vermə o dövrün cəmiyyəti üçün hələ normal hal almamışdır. Ancaq sonralar böyük institutlar yaranır və bütünAzov dənizihövzəsindən gəncləri özünə cəlb edir. Məsələn,Ptolomeyinb.e.ə. 280-ci ildəİsgəndəriyyədəyaratdığı Musey məktəbi o dövrün ən təkmil məktəblərindən idi.Afinadafəaliyyət göstərən fəlsəfə məktəbi də ilk təhsil ocaqaları sırasına aid edilir.
Xalqların köçməsi zamanı antik dövrün biliklərimesopotamiyaakademiyalarıolan Edessa, Harran və Pumbaditaya köçürülür. Bu biliklər bazası zaman keçdikcəərəblərinorta əsrdə yaratdıqları məktəblərdə geniş tətbiq olunurlar. BurayaKordoba,Toleto,Sirakus,Bağdad, "Dəməşq" və ən əsası bunlardan qabaqda olanQahirəməktəbini aid etmək olar.
Yarandığı dövrdən fəaliyyət göstərən ən qədim universitet 859-cu ildəMərakeşinFəs şəhərindəyarananƏl-Qarauin Universitetidir.
Avropada ən qədim Universitet Salernoda XI əsrin birinci yarısında yaradılmış tibb universiteti sayılır. Təxminən 1100-cü ildə Bolonyada (İtaliya) universitet açılır. Əvvəldə məktəb kimi fəaliyyət göstərən bu qurumda öncəRomahüquq normativləri hazırlanırdı. XII əsrdə bir neçə kilsə məktəbinin bazasındaParis universitetitəşkil olunur. 1167-ci ildən fəaliyyət göstərənOksford Universitetindətarixə əsasən, müəllim və tələbələr arasında baş verən münaqişədən sonra bir çoxları şimala qaçaraq 1209-cu ildə oradaKembric Universitetiniqururlar.
1342-ci ildə Praqada, 1364-cü ildə Krakovda, 1365-ci ildə Venada, 1385-ci ildə Haydelberqdə, 1409-cu ildə Laypçiqdə, 1459-cu ildə Bazeldə universitetlər yaranır. Şərqi avropada ilk universitet tipli ali məktəb "Kiev moqil akademiyası" (1615) sayılır. Rusiyada ilk ali məktəb 1726-cı ildəPeterburqdaaçlılr.
XIX əsrdə Avropada baş verən sənayeləşmə prosesi ərəfəsində yeni məktəblərin, əsasən isə texniki məktəblərin açılması vüsət alır. Azərbaycanda ilk universiteti 1919-cu ildəAzərbaycan Demokratik Respublikasınınrəhbərliyi təşkil edilir. Yeni ali məktəblərin yaradılması prosesi XX əsrdə Rusiya və əhatəsində olan başqa dövlətlərdə sosialist inqilabından sonra daha genişlənir. SSRİ respublikalarında onlarca ali məktəblər yaradılır. Bu məktəblərin əksəriyyətinə SSRi dağıldıqdan sonra Universitet status verilir. XX əsrin 90-cı illərinin sonundan başlayaraq dünyada ali təhsil sistemində qarşılıqlı mübadilə və diplomların tanınması prosesini yüngülləşdirmək üçün İtaliyanın Bolonya şəhərində qəbul edilmiş "Bolonya prosesi"nin şərtləri yayılmaqdadır. Bu şərtlərə əsasən müqaviləyə qoşulan dövlətlərin universitetlərində eyni dəyərləndirmə sistemi daxil edilməlidir.
Beynəlxalq Akademik Perspektivlər İnstitutu (URAP) hər il dünyanın ən yaxşı universitetlərinin siyahısını elan edir. 2010-cu ilin dekabrında ən yaxşı 2000 universitetinin siyahısını açıqlanıb. Cədvələ ABŞ-ninHarvard Universitetibaşçılıq edir.
Azərbaycanın isə yalnız bir ali məktəbi ən yaxşılar arasında yer alıb.Bakı Dövlət Universiteticədvəlin 1951-ci pilləsində qərarlaşıb.
Siyahıda Türkiyənin 62 ali təhsil ocağı da yer alıb. Ən yüksək nəticə isə "Hacettepe" universitetinə məxsusdur – 399-cu pillə.İstanbul Universiteti415-ci,Ankara Universitetiisə 488-ci yerdə qərarlaşıb.
Ən yaxşı 2000 universitetdən 459-u ABŞ-də yerləşir.
Siyahı aşağıdakı kimidir: