Anqkor Vat

Anqkor Vatvə yaAnqkorvoat—Kambocadayerləşən və tanrıVişnuyahəsr edilmiş nəhənghinduizmməbəd kompleksi. Dünyanın vaxtilə yaradılmış mədəni tikilisi və arxeoloji abidələrindən biri sayılır.XII əsrinI yarısında kralII Suryavarmanınhakimiyyəti dövründə tikilmişdir. Bu abidə kompleksiUNESCO-nunümumdünya irsisiyahısına salınmışdır.
Anqkor Vat abidəsi KambocanınSiem reapəyalətininSiemreapşəhərindən 5,5 km aralıda yerləşərək özündəkhmerlərinqədim paytaxtları olanAnkqordaməbəd kompleksini birləşdirir.Anqkor 200 km² əraziyə malik olduğu bilinsə də, son tədqiqatlar nəticəsində buranın ərazisinin 3000 km² çox olduğu və əhalisinin sayının yarımmilyona çatdığı aşkar olunmuşdur.
İlk əvvəl tanrı Vişnaya həsr olunduğundan arxitektura nöqteyi-nəzərindən özündə induizmdəki tanrıların məskəni olan mifikMerudağını nümayiş etdirən dağ-məbədləri birləşdirir. Məbəd mərkəzə doğru getdikcə hündürlüyü artan 3 konsentrik düzbucaqlı tikililər formasından ibarət olmaqla,3,6 km uzunluğa və 190 m enə malikdir. Daxili tikililər lotos formasında 5 qüllədən təşkil olunmuşdur. Mərkəzdəki qüllə ibadətgahdan 42 m hündürlüyündə, ümumilikdə yerdən isə 65 m hündürlüyündədir.
XV əsrdəistifadə olunmamağa başlamış və atılıb qalmışdır. Bura avropa sivilizasiyası üçün 1860-cı ildən açılmışdır. Anqkor Vat Kambocanın dövlət bayrağı və gerbində təsvir olunmuşdur.
Çox ehtimal ki, "Anqkor" adısanskritcə"şəhər" mənasını verən"naqara"sözündən gəlmişdir.Kxmercə bu söz"noko"kimi səslənsə də,amma kxmerlərin xalq dilində"onkqo"sözünü demək daha rahatdır. Sonuncu sözün hərfi mənası"yığılmış düyü dənələri"deməkdir.
"Anqkor" tarixi ad deyildir, Kambocada yerləşən əyalətə məxsus qədimi addır.Bu ad buradakı yerlərin kxmer başçıları tərəfindən tərk edildiyi zaman yaranmışdır. Buna baxmayaraq, burada adamlar yaşamağa davam etmiş və Anqkor kifayət qədər böyük şəhər əhəmiyyətini saxlayaraq, bunu öz adında əks etdirmişdir. Bilavasitə olaraq, onu da qeyd etmək lazımdır ki, kxmer dilində "şəhər" və "əsas şəhər" mınasını verən müxtəlif anlayışlar vardır. Krallığın indiki paytaxtı sayılanPnompenikxmerlər çox vaxt sadəcə"tikronq", daha doğrusu "kral yerinin olduğu şəhər" adlandırırlar. Lakin şəhər mənasını verən"noko"sözü ilə adlandırmırlar.
Əsrlər ərzində xalq sözü olan "onqko" xüsusi ad alaraq, qədim paytaxt əyaləti Anqkor (Onkqor)adında möhkəmlənmişdir.
"Vat" sözü isə monastır iqamətgahlarının müqəddəs yeri mənasınə verən pali ifadəsi "vattu-arama"dan götürülmüşdür.LakinCənub-Şərqi Asiyaölkələrinin (Tayland,Kamboca,Laos) çoxusunda bu söz geniş mənada işlədilərək hər hansı buddist məbədinə və ya paqodasına aid edilir. Kxmercə "voat" "məbəd" və "ehtiram,heyran olma" mənasını verir. Həqiqətdə, Anqkor Vat kxmerlərin milli qürur simvolu sayılır.
Anqkor Vat özündə Kxmer imperiyasının arxitekturasının ilk nümunələri olaraq,VI əsrdətikilən məbədləri əks etdirir. Bu nəhəng məbəd kompleksiII Suryavarmanın(hakimiyyət illəri: 1113–1550-ci illər) dövründə tikilmişdir.
Tikintinin başlanğıcı zamanı qoyulan nə kapsul, nə də məbədə aid bir sıra müasir yazılar tapılmamışdır. Ona görə, onun ilk əvvəlki adı məlum deyildir. Lakin ola bilsinki, məbəd Varah Vishnu-lok adlanırmış. (hərfi tərcüməsi: Müqəddəs Vişnanın yeri deməkdir)
Hesab olunur ki, məbədin tikintisi üzərində iş kralın ölümündən bir az sonra qurtarmışdır. Ona görə, bəzi barelyeflərin bəzədilməsi tamamlanmamış qalmışdır.
Anqkor VatXV əsrdənistifadə olunmamasına baxmayaraq, tamammilə insanlar tərəfindən atılmamışdır.
Bu məbədə gələn ilk qərblilərdənportuqalmonaxıAntonio da Madalenaolmuşdur. O, buraya 1586-cı ildə baş çəkmiş və buranın "qələmlə yazılması mümkün olmayan qeyri-adi tikili olaraq dünyada heç bir tikiliyə bənzəmədiyini" bildirmişdir.
Kompleks avropa sivilizasiyası üçün 1860-cı ildə fransız səyahətçisiAnri Muotərəfindən açılmışdır. Bura 5 il ərzində fransız missioneriŞarl-Emil Buyevobaş çəkərək, öz müşahidələrini 2 kitabda təsvir etmişdir.
1970-ci illərdə kompleksdə yerləşən bəzi tikili və abidələrPol Potəsgərləri tərəfində vandalizmə məruz qalmışdır. 1992-ci ildə Anqkor Vat məbəd kompleksiUNESCO-nunümumdünya irsisiyahısına salınmışdır. Kambocada turistlərin əsas cəlb olunduğu yerdir.
Məbəd anqkorian stilində tikilmişdir.Kamboca mədəni tikililəri üçün xarakterik olan "dağ-məbəd" tipinə aid edilir. Kxmer məbədləri möminləri yeri yox, tanrıların yaşayış yeri olmuşdur.Anqkor Vat həmçinin hökmdarların dəfn olunması ilə də fərqlənir.
Məbəd 1500×1300m ölçüdə düzbucaqlı formasında konstruksiyanı əks etdirərək 200 ha ərazini əhatə edir. Kompleks böyük bayır sarayından, hasarlanmış divar və mərkəzi platformadan ibarətdir. Məbədə giriş qərb tərəfdəndir. Giriş qülləsindən məbədə doğru aparan yolu yeddibaşlı ilan heykəlləri əhatələmişdir.
Anqkor Vatın arxitekturası onun xarici görünüşü ilə uyğunluq təşkil eləyir. Heykəllər burda arxitektonik rol oynayır. Məbədin dolayı qalereyalarının üç yarusunda qədim hind mifologiyasına, qədim hind eposları "Ramayana" və "Mahabharata" mövzularına, həmçinin kxmer tarixinə həsr olunmuş barelyeflər vardır. İkinci yarusunun divarlarını təqribən 2000-nə yaxın səma qızları — apsar fiqurları bəzəyir.
Məbədin tikintisində istifadə olunan daşlar cilalanmış mərmər kimi çox hamardırlar. Daşlar bir-birinə elə kip quraşdırılmışdır ki, onlar arasında aranı bəzən tapmaq olmur. Daş bloklar bəzən heç bir birləşməyə malik deyildir və ancaq öz çəkilərinə görə qalmışdır. Bəzi yerlərdən birləşdirmələrdən istifadə olunmuşdur. Ehtimala görə, daşların yerinə qoyulmasında qaldırıcı güc kimi fillərdən istifadə olunmuşdur.Andre Muoqeyd etmişdir ki, əksər daşlarda 2,5 sm diametrli və 3 sm dərinlikli deşiklər vardır. Bu deşiklərin nə üçün lazım olduğu məlum deyildir. Bəzi mütəxəsislər bunun metal oxların köməyilə daşların bir-birinə birləşdirilməsində istifadə olunduğunu hesab edirlər.