Kriptokokkoz

Kriptokokkoz(lat. cryptococcosis) — kriptokokkoz neoformans göbələklərinin törətdiyi,meningitsimptomlarına oxşar,mərkəzi sinir sisteminin,ağciyərlərin,dərivəselikli qişalarınzədələnməsiilə xarakterizə olunanyoluxucu xəstəlik.
Ağciyərləryoluxduqda öskürək,tənəffüsçətinliyi, sinə ağrısı vəqızdırmamüşahidəolunur.Simptomları pnevmoniyaya bənzəyir.Yorğunluq hissi də olur.Beyinyoluxduqda simptomlarabaşağrısı,qızdırma,boyunağrısı, ürəkbulanma vəqusma, işığa həssaslıq, çaşqınlıq vədavranışdəyişiklikləri daxildir.Kriptokokkoz həmçinin ölü toxuma ilə bir neçə maye ilə dolu düyünlər kimi dəri də daxil olmaqla bədənin digər hissələrinə təsir göstərə bilərvədəri,gözlər,sümüklər,prostatvə s. hissələrinə də təsir edə bilər.
Simptomların başlanğıcı tez-tezağciyərləryoluxduqda qəfil vəmərkəzi sinir sistemitəsirləndikdə bir neçəhəftəərzində tədricən baş verir.
Bu xəstəliyə kriptokokkoz neoformans və ya daha az rast gəlinən kriptokokkoz gattii göbələkləri səbəb olur və havadansporlarvasitəsilə tənəffüs yolu ilə ötürülür.Bu göbələklərə dünyanın hər yerində —torpaqda, çürüyənağaclarda,göyərçintullantılarında və bəzi ağac növlərinin çuxurlarında rast gəlinir.K. neoformans adətən HİV/QİÇS və immunosupressant qəbul edən insanları yoluxdurur və sağlam insanları yoluxdurmur, K. gattii (Kanada və ABŞ-nin bəzi yerlərində tapılıb) yoluxdurur.
Tənəffüs edildikdə, qurudulmuşmayahüceyrələriağciyərlərikoloniyalaşdırır, burada yaimmunhüceyrələr tərəfindən təmizlənir, hərəkətsiz qalır, ya dainfeksiyayasəbəb olur və yayılır.
Kriptokokkoz 1970-ci illərə qədər nadir xəstəlik idir. Risk qruplarının sayı artdıqda (məs.orqantransplantasiyasıolan və ya immunosupressant qəbul edən insanlar) xəstələrin sayı çoxaldı.1980-ci illərin ortalarında xəstəlik hallarının sayı daha da artdı və onların 80%-dən çoxuHİV/AİDSdiaqnozu olan insanlarda baş verir.
Göyərçinlərləçox təmasda olan, "göyərçin həvəskarları" kimi tanınan insanlar kriptokokkozu göyərçin nəcisi ilə əlaqəsi səbəbindən PCC də daxil olmaqla, kriptokok infeksiyalarının yüksək olduğu bilinir.
Diaqnoz xəstətoxumanümunəsindən kriptokokkozu təcrid etmək və yabədənmayelərinin boyanmasından istifadə edərək göbələkləri birbaşa müşahidə etməklə qoyulur.Həmçininonurğa beynimayesindən,bəlğəmdənvədəribiopsiyasıvasitəsi ilə diaqnoz qoyula bilər.Müalicə flukonazol və ya amfoterisin B ilə aparılır.
Simptomlara yüksək qızdırma, yorğunluq, quru öskürək, baş ağrısı, bulanıq görmə və çaşqınlıq daxildir.Xəstəlik yumşaq formada başlayır, bir neçə həftə ərzində tədricən pisləşir. Ən çox görülən iki təzahür meningit (beynin içində və ətrafında infeksiya) və ağciyər (yüngül) infeksiyadır.
Mərkəzi sinir sistemindən kənar kriptokokkozu olan hər bir şəxs (məsələn, ağciyər kriptokokkozu)onurğa beynimayesini kriptokok meningitinin əlamətlərinə görə müəyyən etmək üçünspinal anesteziyakeçirməlidir, hətta onlardaMSSxəstəliyinin əlamətləri və ya simptomları yoxdursa.Serebrospinal maye,bəlğəmvə sidik analizləri kriptokokantigenininaşkarlanmasının qəti diaqnozunu təmin edir.
İmmun çatışmazlığı olmayan insanlarda kriptokokoz nadir hallarda olur.
Kriptokokk adətən necə və harada yoluxduğuna görə təsnif edilir.Adətən ağciyərlərdə başlayır və sonra bədənin digər hissələrinə, xüsusən də beyin və sinir sisteminə yayılır. Dəri növü daha az rast gəlinir.
KriptokokkozQİÇS-ə yoluxmuş insanlar arasında geniş yayılmış fürsətçi infeksiyadır, xüsusiləAfrikada. Artan risk yaradan digər şərtlərə bəzibədxassəlixəstəliklər (məsələn,limfoma),qaraciyər sirozu,orqantransplantasiyasıvə uzunmüddətli kortikosteroid terapiyası daxildir.Torpaqla bütün dünyaya yayıla bilər.
QİÇS-ə yoluxma hallarının artması və immunosupressantlardan istifadənin artması son 50 ildə kriptokokkozun yayılmasına əsas səbəblərdəndir. İnsanlarda K. neoformans əsasən dəriyə,ağciyərlərəvəmərkəzi sinir sisteminətəsir edir (meningitəsəbəb olur).
Birincili dəri kriptokokkozu sistematik infeksiya nəticəsində yayılan ikincili dəri kriptokokkozundan ayrı kliniki diaqnozdur. Kişilərdə infeksiya inkişaf etdirmə ehtimalı daha yüksəkdir və 2020-ci ildə aparılan bir araşdırma, cinsi meylintestosterontərəfindən aktivləşdirilən gibberellik turşusu adlı və K. neoformans tərəfindən istehsal olunan böyümə hormonu ilə bağlı ola biləcəyini göstərdi.
Kriptokoklar (həm K. neoformans, həm də K. gattii)HİVvə digər immun çatışmazlığı olan yetkin insanlarda müşahidə olunaninvazivağciyərmikozlarındaümumi rol oynayır.O, həmçinin sağlam insanlara çox az halda təsir edir, çünki onlarda heç bir simptom olmur və ya yüngül ola bilər.İmmuniteti yaxşı olan insanlar müalicə olmasalar da müayinə olmalıdılar.
Kriptokokokpnevmoniyasımərkəzi sinir sisteminəyayıla bilər, xüsusən dəimmunitetizəif olan insanlarda.
Ağciyərkriptokokkozu bütün dünyada geniş yayılıb. Ağciyər düyünləri onun ən ümumi rentgenoloji xüsusiyyəti olduğundan, klinik vəradiolojicəhətdənağciyər xərçəngi,vərəmvə digər ağciyərmikozlarınıimitasiya edə bilir. Ağciyər kriptokokkozu kriptokokmeningitininproqnozunu pisləşdirir.
Kriptokokk meningitin (beyinqişasınıninfeksiyası, beyni əhatə edəntoxuma) müşahidə edilən və ya tanınmayanağciyərinfeksiyasındangöbələyinyayılması nəticəsində yarandığı düşünülür. Meningit olduqda tez-tezbeyinboyunca gizli yayılma müşahidə olunur.
Hüceyrəimunitetində qüsurları olan insanlar, məsələn,QİÇSxəstələri, yayılmış kriptokokkoza xüsusilə həssasdırlar.
Kriptokokkoz hətta müalicə olunsada ölümcül halları çox olur. 2009-cu ilə qədər, dünyada hər il təxminən 958000 yoluxmadan 625000 ölümlə nəticələnir.K. neoformans infeksiyası daha çox immun çatışmazlığı olan şəxslərdə (məsələn,QİÇS) fürsətçi infeksiya kimi özünü göstərsə də, K. gattii tez-tez immuniteti zəif olan insanları yoluxdurur.
Kriptokokkoz (həm K. neoformans, həm də K. gattii)QİÇSxəstəliyi olan yetkinlərdəmeningitindominant və aparıcıetioloji agentidir.  Sağlam insanlarda isə “yeni” xəstəlik hesab olunur.
İlkin müalicə (induksiya müalicəsi) üçün oral flusitozin ilə birlikdə venadaxili amfoterisin B tövsiyə olunur.
QİÇS-lə yaşayan insanlarda ölüm halı daha yüksək olur (10-həftədə 30-70%), lakin amfoterisin B və flusitozinlə müalicə onlara da tövsiyə olunur. Flusitozinin olmadığı ölkələrdə flukonazol amfoterisinlə birlikdə istifadə edilməlidir.Amfoterisin B-lə əsaslı induksiya terapiyası flukonazol monoterapiyasına nisbətən daha böyük mikrobioloji aktivliyə malikdir və 10 həftədən sonra sağ qalma nisbəti 30% daha yüksəkdir.
Kriptokokkozpişiklərdə,itlərdəvə bəzənatlardada müşahidə olunur. Bu, pişiklərdə ən çox görülən dəringöbələk xəstəliyidir, adətən xronikiburunvə sinus infeksiyaları vədərixoralarıilə nəticələnir.
Kriptokokkoz daha çox it və pişiklərdə olsa da iribuynuzlu mal-qara, qoyun, keçi, atlar, vəhşi heyvanlar və quşlar da yoluxa bilərlər. İnfeksiya mənbələri torpaq, quş qığı və göyərçin nəcisidir.