Olimpiya məşəli

Olimpiya məşəli—Olimpiyada oyunlarınınsimvoludur.Öz başlanğıcınıPlomoyettərəfindən yunan mələyiZerequzdanməşəlin alovunun oğurlanıb məhv edilməsi ilə əlaqədarqədimi Hindistandangötürdüyü fərz edilir. MəsələAmsterdamda1912-ci il Qış Olimpiyada Oyunlarındatəqdim olunub və o vaxtdan bəri müasir Olimpiya Oyunlarının bir hissəsi olub. Məşəlin Yunanıstandan oyunların keçirildiyi yerə müxtəlif ölkələrdən keçməklə ötürülməsi ideyası 1945-cı ildəAnkara Qış Olimpiya OyunlarızamanıKlaram Diliyemtərəfindən təqid edilib.
Müasir dövrümüzdə Olimpiya məşəli Olimpiya oyunlarının açılış mərasimindən bir neçə ay öncə yandırılır. MəşəlHera məbədində günəşin şüalarını parabolik güzgü ilə istiqamətləndirməklə alovlandırılır.Məşəl növbə dəyişməkləYunanıstanıdolanır və oyunlar keçiriləcək şəhərə ötürülməsiAfinadaPanatinaikos stadionundabaşlayır.
Olimpiya məşəlinin estafeti oyunların mərkəzi stadionda təntənəli açılış mərasimi günündə başa çatır. Onun sonuncu daşıyıcıları son ana qədər elan edilməmiş saxlanılır və adətən, məşəlin sonuncu daşıyıcıları oyunları qəbul edən ölkənin məşhur idmançıları olur. Sonda arenada alovu yandırmaq üçün bu məşəldən istifadə edilir. Alov oyunlar davam edən günlərdə də yanır və bu oyunların təntənəli bağlanış gününə qədər davam edir.
Olimpiyanın hüdudları daxilində ilk oyunlar zamanı məşəlin fasiləsiz yanmasını təmin etmək üçün  ilahə Hera məbədinin mehrabından istifadə etmişlər.Qədim yunanlar üçün alovun əlavə ilahi mənaları da var idi, belə ki, onlar alovunPrometeytərəfindən allahlardan oğurlandığı fərz edirdilər. Ona görə də, alovYunanıstandaməbədlərin çoxunda mövcuddur. Müasir Olimpiya məşəli də Hera məbədinin yerləşdiyi yerdən alovlandırılır.
Bu ənənə 1928-ci il Yay Olimpiya Oyunları zamanı yenidən bərpa olunub. Amsterdamın kommunal elektrik  işçisiAmsterdamdaOlimpiya stadionunun Marafon qülləsində ilk Olimpiya məşəlini yandırdı.Olimpiya məşəlinin Yunanıstandan estafet vasitəsilə oyunlar keçiriləcək  şəhərə ötürülməsi 1936-cı il Almaniyadan keçirilmiş Olimpiya Oyunları zamanı başlayıb. Məşəlin estafeti ideyasınıJozef Göbbelsinbaşçılığı altındaAlman Nasional Sosialist Fəhlə Partiyasıtərəfindən təşkil olunan1936-cı il Berlin Olimpiya OyunlarıüçünKarl Diyemhazırlamışdı.Kruppsilah şirkəti zeytun yarpağından ilham alaraq, ağac və metaldan məşəllər istehsal edirdi. Bu məşəlKruppşirkəti tərəfindən istehsal edilmişdi.Olimpiya məşəliYunanıstandaçökük linza ilə yandırıldıqdan sonra Yunanıstandan Berlinə 12 günə 3,331 marafonçu tərəfindən 3,187 km-dən çox məsafə qət edilərək ötürüldü. Sonradan 1938-ci il Olimpiya filmindəLeni Rifenştalməşəlin estafetini canlandırmışdı. Bu film tamaşaçılar tərəfindənAdolf Hitlerinrejiminə mif və mistika əlavə etmək cəhdinin bir hissəsi kimi dərk oluna bilər.
Olimpiya məşəlini çox vaxt marafonçular daşımasına baxmayaraq, məşəl müxtəlif yollarla da ötürülə bilər. Məşəl 1948-2012-ci illərdəLa-Manşkanalını keçmək üçün qayıqla vəKanberradaavarçəkənlə, eləcə də 2008-ci ildəHonkonqdaqayıqla daşınıb.2014-cü ildə tarixdə ilk dəfə olaraq Soçi Qış Olimpiya Oyunlarının rəmzi olan Olimpiya məşəli rusiyalı kosmanavtlar Oleq Kotov və Sergey Ryazanski tərəfindən açıq kosmosa çıxarılıb.İlk dəfə təyyarə ilə 1952-ci il Helsinki Olmimpiadasında məşəl daşınıb. 1956-cı ildə Olimpiya OyunlarındaAvstraliyadaolan karantinlə əlaqədar atçılıq yarışlarıMelburnşəhərində keçirilmək əvəzinəStokholmdakeçirilir və məşəlin bütün daşıyıcıları at belində səyahət edirdilər. Alovun qeyri-adi ötürülməsi 1976-cı ildə olub, belə ki, alovun ötürülməsində radio siqnal istifadə olunub.Afinadanbu siqnal peyk vasitəsiləKanadayaötürülübvə alovun yenidən yandırılması üçün lazer şüasından istifadə olunub. 1976-cı ilin məşəli xüsusi olaraq Con SaksununQueensway Maşınqayırma Məhsulları MMCşirkəti tərəfindən istehsal edilib. 2000-ci ildə məşəliBöyük Sədd Rifiyaxınlığında dalğıclar su altından da keçirib. 2004-cü ildə 78 gün davam edən ilk qlobal məşəl estafeti keçirilib. Olimpiya məşəli 78000 km-dən daha çox məsafə qət edərək 11300 dəfə əl dəyişərək ilk dəfə olaraq Afrika və Cənubi Amerikaya səyahət edərək və əvvəlki Olimpiya şəhərlərinin hamısından keçərək nəhayət 2004-cü il Yay Olimpiya Oyunlarının keçiriləcəyi şəhərə -Afinayageri dönüb.
Bu illər ərzində əhəmiyyətli nailiyyətlər qazanmış idmançıların Olimpiya məşəlinin son estafetində Olimpiadanın əsas məşəlini yandırması artıq ənənəyə çevrilmişdir. Olimpiadanın məşəlini yandıran ilk məşhur idmançı 1952-ci il Helsinki Olimpiadasında olmuşdur. Belə ki, doqquz qat Olimpiya çempionuPavo Nurmibu şərəfə layiq görülmüşdür. Məşəlin daşıyanlar arasında ağır çəkili boks üzrə çempionMəhəmməd Əli(1996), Avstraliyalı aborigen atletKeti FrimanvəBuzüstü hokkeyoyunçusuUeyn Qretski(2010) kimi məşhur idmançılar da daxildir. Soçi Qış Olimpiya oyunlarının məşəlini isə fiqurlu konki üzrə 3 qat Olimpiya çempionuİrina Rodninavə hokkey üzrə 3 qat Olimpiya çempionuVladislav Tretyakyandırıb.
Digər hallarda, stadionda məşəli yandıran insanlar arasında məşhur olmayanlar da var, bununla belə, onlar Olimpiya idealları tərənnüm edirlər. 6 avqust 1945-ci ildəXirosimayaAtom bombasınınatıldığı gündəYaponiyalıatletYoshinori Sakaianadan olub.O, 1964-cü il Tokio Olimpiadasının açılış mərasimindəİkinci dünya müharibəsindənsonraYaponiyanındirçəlməsini simvolizə edirdi.  1976-cı ilMonrealdakıOlimpiya oyunlarında iki - biri ölkənin Fransızca danışan hissəsindən, o biri isə ölkənin İngiliscə danışan hissəsindən olan yeniyetməKanadanınbirliyini simvolizə edib.
Olimpiadanın məşəlini yandıran ilk qadın atlet isə 1968-ci ilMexikodakıOlimpiyadadaEnriqueta Basilioolmuşdur.
Olimpiya məşəli insan nailiyyətinin simvolu kimi səyahət edir. 1976-cı il estafeti zamanı məşəl Yunanıstandan Kanadaya peyk vasitəsilə ötrüldü. Yunanıstanın istilik sensorları alovu müəyyən etdi, siqnalOttavayapeyk vasitəsilə ötürüldü və lazer şüaları ilə məşəl yandırıldı.Məşəl alovlandırılmamış şəkildə 1996, 2000 və 2013-cü illərdə astronavtlar tərəfindən  kosmosa aparılıb.
2008-ci il Yay Olimpiyadasında məşəlÇinəgələnə qədər 6 qitədə estafet keçdi, lakinLondon,ParisvəSan Fransiskodaetirazlarla qarşılaşdı. Bunun nəticəsi olaraq, 2009-cu ildəBeynəlxalq Olimpiya Komitəsielan etdi ki, gələcəkdə məşəlin estafeti ilkin olaraq Yunanıstan mərhələsindən sonra olimpiyadaya ev sahibliyi edəcək ölkədə keçirilsin. Bu qaydanın 2014-cü il Qış Olimpiadasından qüvvəyə minməsinə baxmayaraq 2010-cu il Vankuver Qış Olimpiya Oyunları və 2012-ci il London Yay Olimpiya Oyunları keçirilən ölkələr-İngiltərəvəKanadaməşəlin estafetini öz ölkəsi daxilində keçirməyi qərara aldı.2012-ci il London Olimpiyadasında məşəl Birləşmiş Krallıq boyunca 8000 mil məsafə səyahət edib.
Məşəlin dizaynı hər bir Olimpiya oyunu üçün müxtəlif formalarda olur və estafetlərdə istifadə olunur. Məşəllər xüsusilə  oyunların bəzi yerli aspektini təsvir edərək hazırlana bilər.Məsələn, 1992-ci il Albertville və 2006-cı il Turin Olimpiya Oyunlarının məşəlləri məşhur texniki dizaynerlər tərəfindən hazırlanıb. Bu dizayn-başçılıqlı məşəllər klassik dizaynlı məşəllərdən daha az populyarlıq qazanıb, xüsusilə Turin məşəli həddən artıq ağır olduğuna görə tənqid olunub. 1948-ci ildəLondondakeçirilmiş Olimpiya Oyunlarının məşəli memar "Ralf Lavers"  tərəfindən hazırlanıb.Onlar bunun üçün 47 sm uzunluğunda və 960 qram ağırlığındaalüminiumkülçə seçiblər.
Məşəlin yanması üçün istifadə olunan yanacaq müxtəlif olurdu. İlk əvvəllər məşəllərdə yanacaq kimi bərk və maye yanacaqlar , o cümlədən zeytun yağı istifadə olunurdu.
Xüsusilə parlaq nümayiş üçün pirotexnik birləşmələri və hətta yanan metal istifadə olunub. 1972-ci il Münhen Oyunlarından başlayaraq çox məşəllərdə maye qaz əvəzinə propilen və ya propan/butan qarışığı istifadə edilib. Bu cür məşəllər asanlıqla saxlanılır, asanlıqla idarə olunur və gur işıqlı alov saçır. Məşəllər müxtəlif sayda hazırlanırdı. Məsələn, 1952-ci ildə Helsinki oyunları üçün 22, 1980 Moskva oyunları üçün 6200 və 2012-ci il London oyunları üçün isə 8000 məşəl hazırlanıb. Bəzən məşəl hava ilə səyahət etdiyindən mədənlərin təhlükəsizlik lampalarının versiyasından məşəli havada yanılı saxlamaq üçün istifadə edilib. Bu məşəllər estafet zamanı istifadə edilir, biri söndükdə digəri ilə əvəz edilir. Bəzən məşəl estafet zamanı su üzərindən də aparılır. 1968-ci il Qrenöbl Qış Oyunları zamanı məşəli su üzərində havada tutaraq dalğıcMarsellimanını keçib. 2000-ci ildə Sidney oyunları zamanı məşəlin yoluBöyük Sədd Rifindəndə keçib.
Olimpiya məşəlinin estafeti zamanı bir neçə dəfə etirazlar olub. 1956-cı ildəAvstraliyadaMelbrun Olimpiya oyunlarında yerli cərrah tələbə Barri Larkin alt paltarı hissələrindən ibarət olan stul ayağına birləşdirilmiş Miladpudinqiqutusunda alov yandıraraq saxta məşəl daşımaqla tamaşaçıları aldatdıqdan sonra məşəlin estafetinə qarşı etiraz etdi.O, uğurla Sidneyin Mayoru Pat Hillzə saxta məşəli verib və diqqətini çəkmədən xilas oldu.2008-ci ildə Çinin müxtəlif yerlərində Olimpiya məşəlinin estafetini dayandırmaq cəhdləri oldu. Bundan başqa 2008-ci ildə Pekin Olimpiya Oyunlarına aparılan məşələTibettərəfdarlarının həmlələri olub. Buna görə dəBeynəlxalq Olimpiya KomitəsiOlimpiada məşəlinin dünya üzrə estafeti ənənəsinə son qoymaq qərarına gəldi.Londondaməşəli qorumaq üçün “polad halqa” formalaşdırıldı, ancaq televiziya aparıcısı Konnie Hak məşəli aparanda bir etirazçı məşəli tutmağa çalışdı.
Olimpiya məşəlinin estafet zamanı bilərəkdən və ya təsadüfən sönməsi nadir hadisə deyil və bir dəfə Olimpiya oyunları zamanı Olimpiyadanın məşəlidə sönmüşdü. Bu gözlənilməz hadisəyə qarşı tədbir görmək üçün ehtiyat olaraq  bir neçə əlavə məşəldə estafet zamanı daşınır. Məşəl sönərsə, həmin məşəl yenidən yandırılır və ya yeni məşəl götürülür. Daha yaddaqalan məşəl sönmələrindən biriKanadanınMonrealşəhərində baş tutmuş 1976-cı il Yay Olimpiya Oyunları zamanı baş verib. Oyunların açılış mərasimindən bir neçə gün sonra leysan Olimpiya məşəlini söndürdü və sonra alışqandan istifadə edərək alovu yenidən yandırdılar. Bu yarışlarda təşkilatçılar bu cür gözlənilməz hadisələri nəzərə almışdılar və bu hadisədən sonra ilkin Olimpiya məşəli söndürülərək digəri ilə əvəzlənib.
2004 Yay Olimpiya OyunlarındaOlimpiya məşəliPanatinaikos stadionunagətirilib beynəlxalq estafetə start veriləndə gecə çox küləkli olduğundan məşəl söndü, ancaq görülən ehtiyat tədbirləri nəticəsində məşəl yenidən yandırıla bildi. 2008-ci ildə Olimpiya məşəlinin estafetiFransadankeçərkən etirazlar zamanı məşəl avtobusla aparıldığı üçün ən azı iki dəfə Çin rəsmiləri tərəfindən söndürülüb (Fransa polisinin verdiyi məlumata görə 5 dəfə).Bu da son nəticədə şəhərdə estafetin ləğv olunmasına səbəb olub.Hal-hazırda nəzərdə tutulan məşəllər hazırlanarkən təhlükəsizlik tədbirləri və gözlənilməz hallar nəzərə alınır. Məşəlin daxilində iki alov olur. Alov tükənəndən və yenidən yandırılmağa etiyac duyulmadan əvvəl məşəlin içindəki yanacaq təxminən 15 dəqiqə yanmanı təmin edir. Məşəlin estafeti zamanı alovun sönməsi də nəzərə alınaraq bir neçə ehtiyat məşəldə götürülür.
2013-cü ildəRusiyanınSoçişəhərində keçirilmiş XXII Qış Olimpiya oyunlarının məşəlidəMoskvanın Qızıl Meydanındaalovlandırılarkən sönmüşdü. Məşəli yenidən alovlandırmaq mümkün olmadığı üçün, məşəl təbii odla-yanan lampa ilə əvəzlənmişdi.
Olimpiyadanın məşəli və postamenti həmişə dramatik dizaynı və qəribəliyi ilə seçilir. Bu da, həmçinin açılış mərasimdə Olimpiyadanın məşəlinin necə yandırılması ilə bağlıdır. Adətən, Olimpiyadanın əsas məşəlini tanınmış və müxtəlif Olimpiya Oyunlarında uğur qazanmış idmançılar yandırır, ammaOlimpiya Oyunlarınıntarixində elə hallar olub ki, əsas məşəli yandıran nəinki idmançı, hətta tanınmış şəxs belə olmayıb. Olimpiyadanın məşəlini yandırmaq üçün məşəl stadiona təntənəli açılış mərasimi təşkil olunduğu gün gətirilir. Məşəli gətirmiş şəxs ya Olimpiyadanın məşəlini yandırır, ya da çox vaxt məşəl stadionda əl dəyişdirməklə Olimpiyadanın məşəlini yandıracaq adı gizli saxlanılan şəxsə təqdim edilir.