Kabudayaan Sunda

Kabudayaan Sundanyaéta sagala rupa hal anu aya hubunganna jeung budaya Sunda.
Saban bangsa mibanda étos, kultur, sarta budaya anu béda.Tapi tong anéh lamun aya bangsa anu boga kahayang pikeun melakeun étos budayana ka bangsa séjén, alatan nyangka yén etos sarta kultur budaya mibanda kaonjoyan.Kabiasaan ieu kasampak dina étos sarta kultur budaya bangsa urang, alatan dina sawatara dékadeu geus kahébos ku budaya bangsa séjén.
Arusmodernisasingagempur budaya nasional urang anu jadi jati diri bangsa.Budaya nasional kiwari kasampak pohara kuna, komo ayagenerasingora anu éra diajarna, pangabisa ngawasakasenian tradisionaldianggap teu méré mangpaat.Rasa bangsa beuki leungit, alatan budaya bangsa séjén leuwih kasampak di batan budaya sorangan, kaayaan ieu ogé lumangsung dina budayaSunda, ku kitunaurang Sundakaleungitan jati dirina.Pikeun nyanghareupan bangbalu dina kabudayaan Sunda, aya alusna urang ngaléngkah ka tukang tiheula.Diajar, sarta ngumpulkeun keusik mutiara anu ambacak salila ieu, loba papatah anu kapopohokeun, alatan henteu kungsi kacaba ku nu bogana.Hal ieu lantaran kurang boga kahayang pikeun diajar, komo maranéhanana méré anggapan tinggaleun jaman.Lamun ditalungtik, sabenerna pamor étika moralSundaboga hasanah hikmah anu rongkah, hal éta kagambar liwat talarina.
Aya sawatara étos atawa watek dina budayaSundangeunaan hiji jalan pikeun ngahontal tujuan hirup.Sajaba ti éta, étos sarta watekSundaogé bisa jadi bekel kasalametan dina ngambah kahirupan di dunya ieu, di antarana waé nyaéta aya lima, cageur, bageur, bener, singer, sarta pinter anu geus lahir kira-kira jamanSalakanagarasartaTarumanagara.
Sacara géografisJawa Barat(kiwari jeungBanten) mangrupa tempat lahir jeung tumuwuhna kabudayaan Sunda,Jawa Baratogé mangrupa daérah kapuloan anu biasa dosebut kapuloanNusantara.Istilah éta dipaké dinaabad ka-14Masehi nyaéta jamanMajapahit.DaérahJawa Baratanu tumuwuh minangka tempaturang sundahirup miboga kamekaran anu tangtu dina sagala aspék saperti téknologi(pakasaban), sistem duduluran, basa, kasenian, ageman, jeung élmu pangaweruh.
Tatanén pikeun masarakatSundalain hal anu anéh, sabab dina kabudayaan masrakatSundapakasabananu utama nyaéta tatanén.Tatanén geus tumuwuh mangabad-abad di masarakatsunda, ti mimiti jaman purba kabiasaan tatanén geus dilakonan ku masarakatSunda, sabab kaayaan alam anu nyadiakeun minangka kabutuhan pikeun neruskeun hirup harita.Sakabéh kagiatan merlukeun atawa miboga pakakas husus, kitu deui dina widang tatanén. Pakakas nu dibutuhkeun téh di antarana :
Urang Sundangagem sistem duduluran anu sipatnapatentaljiga urangJawa.Hartinaurang sundayakin ayana duduluran boh ngaliwatan dulur ti indung boh dulur ti bapa.Sistem duduluran masarakatsunda, umumna sakum manusa di dunya aya disababkeun dua faktor nyaéta turunan jeung ayana ritual nikah .Nu pang pentingna dina tingkat hubungan duduluranurang Sundadumasar bébédaan generasi tilu golongan.Katilu golongan nu dimaksud nyaéta (1) golongan sepuh, kolot, wong tuo anu ngawengku aki, nini, bapa, jeung ema, generasi anu tingkatanna leuwih luhur ti égo; (2) golongan sadulur, dina harti anu heureut, nyaéta dulur saindung-sabapa, dulur téré (dulur saindung misah bapa atawa dulur sabapa misah indung), nu disebut lanceuk lamun umurna leuwih kolot jeung adi atawa rayi lamun umurna leuwih ngora.Jadi sadulur téh hiji generasi jeung égo; (3) golongan anak, nyaéta turunan égo, anak égo, lalaki atawa awéwé .
Sistem duduluran masarakatsundaanu dipikawanoh kiwari aya tujuh turunan, tapi sabenernaurang sundabaheula miboga salapan garis turunan nyaéta anak, euncu, umpi, cicip, muning, anggasantana, kulasantana, pretisantana, jeung witwekas.Kiwari sistem duduluranurang sundaleuwih dipikawanohPancakaki.Pancakakinyaéta hiji sistem anu ngagambarkeun hubungan kulawarga.Dina adat istiadaturang sunda,pancakakitéh mibanda dua harti.Harti anu kahiji,pancakakitéh mangrupa perenahna jelema ka jelema deui, anu sakulawarga atawa anu kaasup baraya kénéh.Upamana waé kumahapancakakisi Dadap ka si Waru, naha kaasup indung, bapa, nini, aki, emang, bibi, anak, buyut, alo, suan, jsté.Harti anu kadua pancakaki téh mangrupa papayan perenahna kabarayaan.
-Bau Sinduk			:  Indung Bapana Gantung Siwur/Kait Siwur
-Gantung Siwur/Kait Siwur	:  Indung Bapana Udeg-udeg
-Udeg-udeg			:  Indung Bapana Janggawareng
-Janggawareng 			:  Indung Bapana Bao
-Bao				:  Indung Bapana Buyut
-Buyut 				:  Indung Bapana Nini
-Nini				:  Indungna indung/bapa
-Aki				:  Bapana Indung/bapa
-Indung 			:  Indungna anak
-Bapa				:  Bapana anak
-Anak 				:  Indung Bapana Incu
-Incu				:  Anakna anak
-Buyut				: Anakna incu
-Bao				: Anakna buyut
-Janggawareng			: Anakna bao
-Udeg-udeg			: Anakna janggawareng
-Gantung siwur/kait siwur	: Anakna udeg-udeg
-Bau sinduk			: Anakna gantung siwur/kait siwur.
-Adi				:  Dulur Sahandapeun
-Lanceuk			:  Dulur Saluhureun
-Emang				:  Adina Bapa/Indung (lalaki)
-Bibi				:  Adina Bapa/Indung (awéwé)
-Ua				:  Lanceuk Bapa/Indung
-Alo				:  Anak Lanceuk
-Suan 				:  Anak Adi
-Kapiadi			:  Anak Emang/Bibi
-Kapilanceuk			:  Anakna Ua
-Incu ti gigir			:  Incuna Adi
-Aki ti gigir			:  Adina/Lanceukna Aki/Nini (lalaki)
-Nini ti gigir			:  Adina/Lanceukna Aki/Nini (awéwé)
-Ua ti gigir			:  Anakna Lanceuk Aki/Nini
-Emang ti gigir			:  Anakna Adi Aki/Nini (lalaki)
-Bibi ti gigir			:  Anakna Adi Aki/Nini (awéwé).
-Adi Beuteung			:  Adina Pamajikan/Salaki
-Dulur Sabaraya		        :  Dulur pisan, anakna emang/bibi jeung ua
-Dulur Teges			:  Dulur enya saindung sabapa
-Indung Téré			:  Pamajikan Bapa lain anu ngalahirkeun urang
-Bapa téré			:  Salaki indung lain anu ngalantarankeun urang lahir
-Anak Téré			:  Anak sampakan ti lalaki/pamajikan
-Dulur Patétéréan		:  Anak indung/bapa téré
-Cikal				:  Anak panggedéna
-Pangais Bungsu		        :  Lanceukna bungsu
-Bungsu			        :  Anak Pangleutikna
-Baraya Laér			:  Baraya anu nurutkeun pancakaki geus jauh perenahna 
-Teu Hir Teu Walahir		:  Teu baraya saeutik-eutik acan
-Bau-bau Sinduk		        :  Baraya kénéh sanajan geus laér
-Dulur Pét ku Hinis		:  Dulur teges
-Baraya				:  Sakur anu aya pancakakina
-Karuhun			:  Luluhur, jalma-jalma anu kungsi aya lilaHeulaeun urang, anu ngarundaykeun urang
-Bésan				:  Indung/bapana minantu
-Minantu			:  salaki/pamajikan anak
-Mitoha   			:  Indung/bapana salaki atawa pamajikan
-Dahuan			        :  Salaki atawa pamajikanna lanceuk.
Informasi pangkolotna ngeunaanbasajeungaksaranu dipaké di wilayah Kepuloan Nusantara, kaasup TatarSunda, aya dinaprasastiti abad ka-5 Masehi.Dina éta abad digunakeunbasa Sanksekertajeungaksara Palawapikeun nuliskeun sababarahaprasastidiKalimantan Timur(Karajaan Kutai) jeung TatarSunda(Karajaan Tarumanagara).Étabasajeungaksaralain basa pituin tuluy dipaké pikeun nuliskeun dokumen resmi, henteu digunakeun pikeun komunikasi sosial.JamanKarajaan GaluhjeungKarajaan Sunda,prasastijeungnaskahditulis ngagunakeun duabasajeung duaaksara, nyaétabasajeungaksaraSundakuna sartabasajeungaksaraJawakuna.
Basa Sundaresmi diaku minangkabasanu madeg mandiri ti mimiti taun1841, dicirikan ku ayana (terbitna)kamusbasa Sundanu munggaran (kamusbasaBelanda-MelayujeungSunda).Kamuséta diterbitkeun diAmsterdam, disusun kuT. Roorda, Sarjanabasatimur, sedengkeun kandaga kecapna mah dikumpulkeun kuDe Wilde. Tuluy Roorda ngajieun pernyataan:
Basa Sundaminangkabasaanu digunakeun dina pakumbuhan masyarakat, miboga sababarahadialékgumantung daérahna, kayaningdialékBanten,Bogor,Parahyangan, jeungCirebon.  Alatan kitu,basa Sundaogé mibandabasaanu maneuh dina hartianbasa luluguminangka basa penganteur atawabasanu baku dina pengajaran atawa dina pakumbuhan nyaétabasanu aya di wilayahPrianganutamanyaBandung.Dina basa Sunda aya anu disebut undak-usuk basa anu mangrupa padodan pikeun basa masarakatsunda.
Undak-Usukbasa Sundagumelar antara abad ka-18 atawa 19 nalika datang pangaruh politik Mataram jeung pengaruh ti basa Jawa Kuna.Dina jaman harita, jaman urang dijajah Walanda, mémang dina pakumbuhanurang Sunda(cara pakumbuhan sakumna urangIndonesia) aya panta-panta sosial.Dalah kalungguhan masing-masing jalma ogé béda-béda nurutkeun hukum, da aya hukum anu khusus pikeun urang Walanda katut urang Barat, aya hukum husus pikeun utang Timur asing (Cina,Arab,Kelingjsté).Ari urang pribumi jadi dadampar panghandapna.Tapi ku lantaran jumlahna pangréana, masih kénéh dibagi-bagi deui kana panta-panta: ménak, santana, somah atawa cacah kuricakan.Undak-usukbasaanu dijieun jeung diajarkeun dina abad ka-19 nepi ka awal ka-20, mémang luyu jeung kaayaan masyarakatSundaharita anu dibagi dina tahap-tahap sosial.
Basa Sundamibanda alat pikeun nuliskeunana nyaétaaksara Sunda, ogé dieuyeuban ku undak-usukna anu digunakeun nalika nyarita anu diluyukeun jeung tempat, jalma anu diajak nyarita jeung anu dicaritakeunana minangka silih ajénan anatara papadana.Tétéla geuningbasa Sundatéh mangrupabasaanu madeg mandiri,basaanu tumuwuh di lingkungan masarakatSunda,basanu kudu dijaga, kudu diriksa jeung diraksa ku sakumnaurang Sundaminangka salah sahiji unsur budaya pikeun ngécéskeun yén “Basa SundaJati DiriUrang Sunda”.
Dina masarakatsunda, aya anu istilahPamali,Uga,Cacandran, jeungKili-kilapikeun sawatara élmu pangaweruh masarakatsundajaman harita.
Pamali, mangrupa istilahBasa Sundapikeun ngagambarkeun norma tradisi lokal.Upama norma éta teu dilaksanakeun, mangka bakal aya balukarna.Dina tradisi filsafat positif,pamalitéh disawang teu asup akal, sababpamalimiboga harti nu teu logis.Tapi dina jihat séjénpamalidisawang pikeun hiji kaarifan lokal nu sabenerna miboga rasionalitasna sorangan nu aya patalina jeung étika.Dihandap ieu aya conto-conto pamali nu bisa dipercaya ku urang atawa henteu :
Ugajeung wangun séjén nu aya di sakuliah dunya, geus aya ti jaman baheula.Hal ieu dumasar kana ungakara-ungkara anu aya dina ajaran agama jeungfolkloranu aya di unggal nagara.Dina agamaIslam, uga disebut “nubuat” anu eusina mangrupa tujuman pikeun kahirupan ka hareup.Basaugaditelahkeunana kana omongan anu méré béja piayaeun naon-naon kangeunahan atawa bancang pakéwuh (kasusahan) di ahir, tapi lain anu bangsa lahir, saperti kana tangkal cau, jaga bakal jantungan. Ieu jelema jagana bakal diruang; tapi kapakéna uga mah kanu moal kapanggih, tapi ku pikiran tahayulan jelema tangtu kapangih, ngan teu nyaho di urang kénéh atawa ku anak incu.Nu matak ari aya nu rada sarupa jeung taksiran sok diaoromongkeun ‘geus tepi ka ugana’ atawa ‘samorong ceuk uga’.
Ari conto-contona omongan baheula:Jaga mah, barudak, sajajalana disaungan. Béh karéta api.Gancang carita béja, mun geus aya balabar kawat. Béh telegram.Jaga mah, barudak, batu turun keusik naék. Béh anak somah naék pangkat, anak ménak teu pangkat.Jaga mah, barudak, ngateuran ka nu digawé gé mawa kéjo dina iteuk, nandakeun angker gawéBéh nu dagang di pagawéan.
Cacandran, nyaéta carita luluhur nu ngagambarkeun kaayaan nagara jeung sajabana nu bakal dialaman, saperti cacandran masarakatsundanumutkeun kolot baheula geus ngomong yén “Sumedangngarangrangan, galunggung ngadeg tumenggung, Sukapura ngadaun ngora,Bandungheurin ku tangtung,Cianjurkatalajuran,Ciamisamis ku manéh, Banagara sor ka tengah ”. Hijiugaanu kawentar diTatar Sunda.Ari uga téh bisa jadi ramalan atawa prediksi, tapi, bisa jadi ogé panggero pikeun sasadiaan sangkan ulah kajadian atawa ulah kasorang hal sakumaha anu digambarkeun dinauga.ugaanu tadi aya benerna, tapi aya ogé teu benerna. Benerna, ku sabab memang kabuktian, ayeunaBandungheurin ku tangtung.Malah lain waé keur anu masih hirup (anu masih bisa nangtung) heurin téh, dalah keur anu maot gé di sababaraha tempat geus heurin kacida.Puluhan taun ka tukang di daerahCicadaskungsi kajadian aya mayit dina pasaran anu rek ti imah ka masjid pikeun disholatkeun nepi ka kudu ngajebol hateup jeung kentengna, Kituna téh sabab lamun éta pasaran dibawa ngaliwatan panto sakumaha ilaharna moal bisa, da heurin téa jalan kaluar tina panto mah.Anu bener deui:Cianjur. Memang éta kota/wewengkon ayeuna jadi rada tiiseun.Sababna tangtu ku lantaran geus aya jalan tol Purbaleunyi anu ngabalukarkeun lalar liwat kandaraanBandung-Jakartajeung sabalikna leuwih rame ngaliwatan éta jalan tol tinimbang ngaliwatanCianjur.Tapi, moal boa, prediksi "katalanjuran" téh ogé pikeun ngingetkeun yénCianjurbisa waé dicapluk ku DKIJakartadina konsép (anu dipaksakeun) megapolitan téa.
Kila-Kila, nyaéta totondén ti alam kana naon-naon anu bakal kajadian ku urang.Jalma-jalma nu hirup tiheula saméméh urang nyaéta kolot atawa karuhun urang leuwih dalit jeung alam.Manusa miara alam nya kitu ogé alam miara manusa.Nya salah sahijina ku ayana sasatoan anu méré totondén siga kieu téa. Cenah :
MasarakatSundahenteu kawas lolobana masarakat anu séjén, di mana masarakatSundahenteu miboga mitos ngeunaan panyiptaan atawa mitos-mitos séjén anu ngécéskeun asal-usulna.Henteu saurang ogé weruh ti mana datangna urang Sunda, ogé kumaha maranéhanana nyicingan diJawa Barat.Jigana dina abad-abad kahiji Masehi, sajumplukan leutik sukuSundamaluruh leuweung-leuweung gunung sarta ngalakonan budaya ngahumapikeun muka leuweung.
Kabéh mitos pangmimitina ngomong yénurang Sundaleuwih pantes gawé ngahumabatan pataniparé.Ageman masarakat Sunda baheula nyaéta ageman pituin urang Sunda nyaétaSunda wiwitan.Sanajan mustahil pikeun nyaho sacara pasti kawas naon kapercayaanSunda wiwitanjeung iraha tumuwuhna, tapi numutkeun pituduh nu kapanggih dinawawacansarta sukuBaduynyebutkeun yén ageman maranéhanana nyaétaSunda Wiwitan(urang Sunda anu pangheulana).Lain ngan sukuBaduyanu ampir leupas ti elemen- elemenIslam, tapi sukuSundaogé nempokeun karakteristik Hindu anu saeutik pisan.
Kaayeunakeun masarakatSundakiwari geus loba anu kapangaruhan ku agamaislammalah ampir kabéh, tapi lain hartina agemansunda wiwitanleungit.Kiwari agemansunda wiwitandipaké ku sawatara masarakatSundasaperti masarakatBaduy.Iwal ti éta ageman anu masih hirup di masarakatsundakiwari nyaéta upacara-upacara asat sapertisérén taun, pésta rakyat jsb.