Polşa

Polşa(pol.Polska;Polyakca tələffüz:[ˈpɔlska](dinlə)), tarixi mənbələrdəLehistanvə ya rəsmi adı iləPolşa Respublikası(pol.Rzeczpospolita Polska;Polyakca tələffüz:[ʐɛtspɔˈspɔlita ˈpɔlska](dinlə)) —Mərkəzi Avropadadövlət.312,696 kvadrat kilometr ərazini əhatə edən ölkə 16inzibati bölgəyəbölünür və əsasənmülayim mövsümi iqliməmalikdir. Təxminən 38.5 milyon nəfər əhalisi olan Polşa,Avropa İttifaqının əhalisinəgörə ən sıx 5-ci ölkəsidir. Polşanın paytaxtı və ən böyük şəhəriVarşavadır. Digər böyük şəhərlərəKrakov,Vrotslav,Poznan,QdanskvəQdnya,Lodz,Şetsinaiddir.
Polşa şimaldaBaltik dənizi,LitvavəRusiyanınKalininqrad vilayəti, şərqdəBelarusiyavəUkrayna, cənubdaSlovakiyavəÇexiya, qərbdən isəAlmaniyailə həmsərhəddir.
Polşa torpaqlarında ilk insanların məskən salınmasının tarixi olduqca qədimdir. Antik dövrlərdəMərkəzi Avropa düzənliyibir çox mədəniyyət və xalqların məskunlaşma mərkəzi olmuşdur. Ancaq Polşaya öz adını verənqərbi polyanlarbu bölgəyə hakim olmuşdur. Polşa dövlətinin qurulmasının əsası 966-cı ildəxristian dinininqəbul edilməsi və yayılması ilə qoyulmuşdur.1025-ci ildəPolşa Krallığıqurulmuş, 1569-cu ildəLublin uniyasıimzalanaraqLitvailə uzun müddət davam edən siyasi birlik daha da möhkəmləndirilmişdir. Bu birlik, 3 may 1791-ci ildəAvropanınilk yazılı milli konstitusiyası, liberal siyasi sistemi, böyük ərazi və əhalisinə malik olanReç Pospolitanınyaranması ilə nəticələnmişdir.
Qızıl dövrünü keçirdikdən sonra Polşa,XVIII əsrinsonlarında qonşu dövlətlər tərəfindən işğal olunmuş, lakin 1918-ci ildəVersal müqaviləsiilə yenidənmüstəqilliyinəqovuşmuşdur. Bir sıra ərazi münaqişələrindən sonra yeni çoxmillətli Polşa,Avropasiyasətindəəsas oyunçu mövqeyini bərpa edə bilmişdir. Lakin, bu mövqe davamlı ola bilməmiş, 1939-cu ilin sentyabrındaİkinci Dünya müharibəsininAlmaniyanınPolşanı işğal etməsiilə başlamış, ardıncaSovet İttifaqınınMolotov-Ribbentrop paktıilə Polşanı yenidən ələ keçirilməsi ilə müşahidə olunmuşdur. Təxminən altı milyon Polşa vətəndaşı, o cümlədən ölkənin üç milyon yəhudi vətəndaşı müharibə zamanı həlak olmuşdur.Şərq blokununüzvü olanPolşa Xalq Respublikasısoyuq müharibəgərginliyi dövründəVarşava müqaviləsininimzalanmasını elan etmişdir. 1989-cu il hadisələrindən sonra, xüsusiləSolidarnostHəmrəklik İttifaqının yaranması və töhfələri sayəsində ölkədə fəaliyyət göstərən kommunist hökumət dağıdıldı və Polşaunitaryarı prezidentli bir respublikaolaraq yenidən quruldu.
Polşa inkişaf etmiş bir iqtisadiyyata sahibdir. Şərqi-Mərkəzi Avropa regionunda ən böyük birjaya sahib olan Polşa,Mərkəzi Avropadaregional güclərdən biridir.Polşa,ÜDM-ə görəAvropa İttifaqında6-cı, bütünAvropadaisə 10-cu yerdədir.Dünyanın ən dinamik iqtisadiyyatlarından birinə malik olan bu ölkədəİnsan İnkişafı İndeksindəçox yüksək irəliləmələr müşahidə olunur.Polşa yüksəksəviyyəli yaşayış səviyyəsi, həyat keyfiyyəti, təhlükəsizlik, təhsil və iqtisadi azadlıqlarla yanaşı yüksək gəlirli iqtisadiyyatı da qoruyan inkişaf etmiş bir ölkədir.Dövlət təkmilləşdirilmiş və tam pulsuz məktəb və universitet təhsili, sosial təminat və səhiyyə sistemi də təmin edir. ÖlkədəUNESCO-nunÜmumdünya İrsisiyahısında yer alan 16 tarixi abidə var.
Polşa,Şengen zonası,Birləşmiş Millətlər Təşkilatı,NATO,İƏİT,Üç Dəniz İttifaqıvəVişeqrad İttifaqınındaimi üzvüG-20təşkilatının isə qonaq üzvüdür.
Eramızın əvvəllərində Polşa ərazisindəgerman tayfalarıolan skirlər və lugilərin məskunlaşması faktı məlumdur. Sonra onları velbar mədəniyyətinə aidqotlarəvəz etmişdir. I minilliyin ortalarında Polşanın cənubu alanlar və türk tayfa birliklərinin nəzarətində idi. Baltik velbari mədəniyyətiKrım qotlarıilə sübut olunmamış şəkildə əlaqələndirilir. 1-ci minilliyin sonunda qərb polyanları (onlardan ölkənin adı götürülüb), lendzyanlar, kuyavyanlar, pomorlar, mazovlar, vislilər kimi tayfalar Polşa ərazisində məlumdur. Tədricən iri tayfa knyazlıqları əsasında protodövlət birlikləri yaranır; bu knyazlıqlardan ən əsasları indiki Kiçik Polşada (Krakov vilayəti) vislyanların knyazlığı və Böyük Polşada (Poznanbölgəsi) polyanların knyazlığı idi.
877-ci ildə Kiçik PolşanınBöyük Moraviyatərəfindən fəth edilməsindən sonra Böyük Polşa paytaxtıQneznoşəhəri olan polyak dövlətinin formalaşmasının mərkəzi kimi qalırdı. Polşanın ilk tanınmış hökmdarı Pyastovlar ailəsindən olan Böyük Polşa şahzadəsiI Meşkoidi (960–992). 966-cı ildə o, qərb xristianlığını qəbul etdi. OğluCəsur Boleslavındövründə Polşa knyazlığı öz qüdrətinin zirvəsinə çatdı.999-cu ildə Boleslav Krakovla birlikdə Kiçik Polşanı da fəth edir; 1003–1004-cü illərdəMüqəddəs Roma İmperiyasıilə uzun müharibədən sonra Lujitsa və Milskonu öz dövlətinə birləşdirərək çex şahzadəsi olur. Boleslav Kiyev şahzadəsi Svyatopolkla qohum olur və onu qardaşıYaroslav Mudrıyaqarşı dəstəkləyərək 1018-ci ildə Kiyevi işğal edir, 1025-ci ildə kral titulu alır.
Polşanın ərazisi 49 ° ilə 55° şimal uzunluğu arasında, 14° ilə 25° qərb enliyi arasında yerləşir. Şimal-qərbdəPomeraniya körfəzindənQdansk körfəzinəqədər uzananBaltik dənizinəsahili var. Bu sahil bir neçədilvə sahil gölləri ilə əhatə olunmuşdur. Düz sahil xətti boyuncaŞetsin, Puk və Pistula çimərlikləri ziyarətçilərə daim açıqdır.
Ölkənin şimalının mərkəzi hissələriŞimali Avropa düzənliyindəyerləşir. Bu ovalıqların üstünə pleistosene buz dövrü zamanı yarananmorentəpələri vəgöllərinərast gəlmək mümkündür.
Polşanın ən uzun çayıVisla-dır. Uzunluğu 1047 kilometrdir (651 mildir). Qədimdən Polşanın çayları yol göstərmək üçün istifadə olunurdu.VikinqlərOder çayı ilə üzərək qonşu ölkələrə səyahət edirmişlər.
Polşanın göllərinin demək olar ki hamısının ərazisi 1 hektardan çoxdur.
Sahillərində məskunlaşan ilk göllər arasındaBöyük Polşa Gölüdə vardır. Həmçinin bu göl üzərində m.ö 7-ci əsrdə əhalisi min nəfərdən çox olanstilt evlərivar idi.
İqlimimülayim, dənizdənkontinental iqliməkeçən, mülayim (dağlarda soyuq) qış və isti (dağlarda sərin) yayla. İqlim kontinentallığıBelarusiyavəUkraynadandaha aşağıdır və bu, ilk növbədəqış aylarınınyumşaq keçməsinə təsir göstərir. Orta temperatur yanvar ayında 1-dən −5 dərəcəyədək (dağlarda −8 dərəcəyədək), İyul ayında isə ortalama +17-dən +19 dərəcəyədək (dağlarda +10 dərəcəyədək); Düzənliklərdə yağıntının miqdarı 500–800 mm-dir. Dağlarda isə bu göstərici ildə 1000 mm-dən çoxdur.
2008-ci ildə Polşa əhalisi 38 116 000 nəfər idi. Beləliklə,Avropadaəhali baxımından səkkizinci, Avropa İttifaqında isə altıncı ölkədir. Əhalinin orta sıxlığı km 122 nəfərdir.
Müasir Polşa dünyanın ən monomilli dövlətlərindən biridir. 2002-ci ildə əhalinin siyahıyaalınmasının məlumatına görə, Polşa əhalisinin 96,74% — i özünü etnik qütblərə aid edib. 97,8% siyahıyaalma zamanı bildiriblər ki, evlər polşa dilində danışırlar. Digər millətlərə ölkə əhalisinin 1,23% — i, onlardan ən böyük etnik qruplar-silezlilər (0,45 %),almanlar(0,4 %),belaruslar(0,1 %),ukraynalılar(0,1 %),qaraçılar,yəhudilər, Polşa-Litva tatarları daxil idi. Əhalinin 2% — dən çoxu vətəndaşlıq sualına cavab verməkdən imtina etdi.
Polşalılarslavyanirqindəndir. Əhalinin ən köhnə qaynağını 10-cu əsrdə "Polane" adı verilən slavyan qəbilələri meydana gətirir. Təxminən olaraq 37.875.000 əhaliyə sahib bir ölkədir. Əhalinin 98% ini Polşalılar meydana gətirər. Geri qalan kiçik bir hissəsini isə Almanlar, Ukraynalılar və Belaruslar təşkil edir. Polşalıların 65%-ə yaxını gənc olub, 15 ilə 60 yaş qrupu arasındadır. Əhali sıxlığı 121/km² olub, illik əhali artımı 0,1%-dir.
Bugünkü Polşa dili, slavyan qəbilələrindən birini təşkil etmiş Polanelerin dilindən qaynaqlanmaqdadır. Buna müqabil,Pomeraniyanınşərqində və Polşa Karpatlarının bəzi bölgələrində digər slavyan qəbilələrinin bir miqdar fərqli istiqamətləri olan ləhcələri də danışılmaqdadır. Polşa xalqının böyük bir hissəsi katolikdir. Katolik xristianların lideri olmuş PapaII İoann PavelPolşalıdır.
Polşada təhsil və təhsil imkanları olduqca genişdir. Xalqın oxuma yazma nisbəti 98%-dir. Əvvəllər katolik inancına görə hazırlanmış təhsil tədris planı, kommunistlərin iş başına gəlməsiylə daha pis bir vəziyyətə salındı. Dərslər tamamilə dindən uzaqlaşdırılmış və kommunist ideologiyasıyla şagirdlərin beyinləri zəhərlənməyə çalışılmışdır. Marksist-Leninist fəlsəfə içində boğulmuş düşüncə və prinsiplər, hər səviyyədə məcburi öyrədilməkdə idi. 1986-cı ildən sonra bu məcbur etmə yavaş-yavaş yumuşalmışdir. Mövcud universitetlər içində Krakovda Jagerellonion Universiteti, Lyublin Katolik Universiteti və Varşava Universiteti ən əhəmiyyətliləridir.
Polşanın Əsas şəhəriVarşavadır. Digər əhəmiyyətli şəhərləri isə;Lodz,KrakovvəQdanskdır.
Hökumət tərəfindən təsdiqlənən illik 13 dövlət bayramı – 1 yanvarYeni il, 6 yanvarEpifani,Pasxa, 1 mayəmək günü, 3 mayKonstitusiya Günü, 15 avqustSilahlı Qüvvələr Günü, 1 noyabrMüqəddəslər Günü, 11 noyabrMüstəqillik Günüvə 25–26 dekabr isəmiladbayramı vardır.
Polşada müşahidə olunan xüsusi ənənə və batil adətlərə Avropanın digər ölkələrindəki rast gəlmək mümkün deyil.Milad gecəsi, adətən, bütün ilin ən yaddaqalan günü olur.Əhalinin əksəriyyəti, həmxristianlar, həm dədinsizlərbu bayramı böyük təntənə ilə keçirir. Milad bayramını ailə ilə qeyd etmək adətdir. Dekabrın 24-dən 25-nə keçən gecə kilsələrdə milad yığıncaqları keçirilir.Dekabrın 24-dəmilad ağaclarıbəzədilir, mətbəxdən yaşıl güllər asılır, milad şirniyyatları toplanmış qonaqlar arasında bölüşdürülür və səmadailk ulduzgöründükdə şam yeməyinə başlanılır.Əlavə boşqab və oturacaq gözlənilməz qonaq üçün masada simvolik olaraq qalır.Bununla yanaşı, dekabr ayı boyunca Polşanın bütün şəhərlərindəbayramyarmarkalarıtəşkil olunur.
Pasxabayramından 52 gün əvvəlponçikvə bir çox ənənəvi şirniyyatlar iləyağlı cümə axşamıqeyd olunur.Pasxa bayramının əsası ailəvi səhər yeməyi ilə başlayır. Səhər yeməyi süfrəsində adətənpasxa yumurtaları, yaz çiçəkləri,tort,kolbasa,sosiska, qaynadılmış yumurta yer alır.Müqəddəs bazar günü üçünyumurtalarboyanır və kilsələrdə ruhanilər tərəfindən hazırlanmış xüsusi səbətlərə qoyulur.Bayramın səhərsi günü gənclər tərəfindən həyata keçirilən su döyüşləri ilə müşahidə olunur. Həmçinin bu günü bəzi qızlar məhsuldarlığın simvolu olansöyüdağacının ətrafında fotosessiya edirlər.Pasxa, Polşa təqvimində ən vacib bayramlardan biridir və bəzi ruhanilər üçün Miladdan daha vacibdir.
Bütün dini bayramlardaqəbiristanlıqlarvəməzarlar, ölənlərin yaxınları tərəfindən ziyarət olunur, hörmət əlaməti olaraq məzar daşları təmizlənir və misli görünməmiş miqyasda ölülərin şərəfinə şamlar yandırılır, yad edilir.
Voleybol və futbol ölkənin ən populyar idman növlərindən biridir.Yüngül atletika,basketbol,həndbol,boks,MMA,spidvey,xizəksürmə,buzüstü hokkey,tennis,qılıncoynatma,üzgüçülükvəağır atletikadigər populyar idman növləridir. Görkəmli polyak idmançılar arasındaZbiqniev Bonek,İrena Şevinskaya,Aqnyeşka Radvanska,Yustina Kovalçik,Robert Levandovski,Kamil StoxvəAnita Vlodarçikyer alır.
Polşa futbolunun qızıl dövrü 1970–1980-ci illəri əhatə etmişdir.Polşa milli futbol komandasıFİFA Dünya Kubokunda1974və1982-ci illərdə 3-cü yeri tutaraq ən yaxşı nəticələrini əldə etmişdir. Komanda 1972Yay Olimpiya Oyunlarındafutbol idman növü üzrə 1 qızıl və 2 gümüş medal qazanmışdır. Polşa,Ukraynailə birlikdə 2012-ci ildəUEFA Avropa Liqasınaev sahibliyi etmişdir.
2019-cu ilə qədərPolşa kişi voleybol komandasıdünya üzrə 3-cü sırada yer almışdır. Voleybol komandası 1976-cı ilYay Olimpiya Oyunlarındabirqızıl medal, 1974, 2014 və 2018-ci illərdə isəFIVB Dünya Çempionatındaüç qızıl medal qazanmışdır.