สังคมนิยมแบบอิสรนิยม

สังคมนิยมแบบอิสรนิยม(อังกฤษ:libertarian socialism) บ้างเรียกลัทธิอนาธิปไตยสังคมนิยม(socialist anarchism)สังคมนิยมเสรี(free socialism)หรือสังคมนิยมไร้รัฐ(stateless socialism)เป็นกลุ่มปรัชญาการเมืองแบบอิสรนิยมที่ต่อต้านอำนาจนิยม(anti-authoritarianism) และรัฐนิยม(anti-statism)ในขบวนการสังคมนิยม(history of socialism) โดยปฏิเสธมุมมองสังคมนิยมแบบรัฐนิยม(statism) ของสังคมนิยมรัฐ(state socialism) ที่ให้รัฐเป็นผู้ผูกขาดอำนาจควบคุมเหนือเศรษฐกิจ(state ownership)แบบรวมศูนย์(centralisation)นักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมวิจารณ์ความสัมพันธ์แบบทาสค่าจ้าง(wage slavery) ในสถานที่ทำงาน(workplace)เน้นการจัดการโดยคนงานเอง(workers' self-management)กับองค์กรทางการเมืองที่มีโครงสร้างแบบกระจายอำนาจ(decentralization)และมีแนวคิดที่คาบเกี่ยวกับลัทธิอนาธิปไตยกับอิสรนิยมสังคมนิยมแบบอิสรนิยมเป็นขบวนการสังคมนิยมซึ่งประกอบด้วยแนวคิดอนาธิปไตยมาร์กซิสต์และอิสรนิยมฝ่ายซ้าย(left-libertarian) ต่าง ๆสังคมนิยมแบบอิสรนิยมกระแสหลักประกอบด้วยอนาธิปไตยและลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยม(libertarian Marxism)
โดยทั่วไป สังคมนิยมแบบอิสรนิยมปฏิเสธแนวคิดรัฐและอ้างว่าทางเดียวที่สังคมที่มีเสรีภาพและความยุติธรรมเป็นพื้นฐานจะเกิดขึ้นได้ คือการยกเลิกสถาบันแบบอำนาจนิยมที่ควบคุมปัจจัยการผลิตและกดขี่คนส่วนมากให้อยู่ใต้ชนชั้นเจ้าของและอภิชน(elite) ทางเศรษฐกิจและการเมืองนักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมสนับสนุนโครงสร้างกระจายอำนาจผ่านระบอบประชาธิปไตยโดยตรงและสมาคมแบบสหพันธรัฐหรือสมาพันธรัฐเช่นสมัชชาพลเมือง(citizen's assembly)สมัชชาประชาชน(popular assembly)สหกรณ์ระบบเทศบาลแบบอิสรนิยมสหภาพแรงงานและสภาคนงาน(worker's council)โดยบรรลุเป้าหมายเหล่านี้ผ่านการเรียกร้องเสรีภาพและการสมาคมโดยเสรีของผู้ผลิต(Free association of producers)ผ่านการระบุ วิจารณ์ และถอนรากถอนโคนอำนาจที่ไม่ชอบธรรมออกจากทุกแง่มุมของชีวิตมนุษย์ในทางปฏิบัติสังคมนิยมแบบอิสรนิยมมีแนวทางแตกต่างจากอำนาจนิยม(authoritarian socialism) และแนวหน้านิยม(vanguardism) ของลัทธิบอลเชวิค/ลัทธิเลนินและปฏิรูปนิยมของลัทธิเฟเบียน/ประชาธิปไตยสังคมนิยม
เพราะฉะนั้น นักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมเชื่อว่า “การใช้อำนาจในรูปแบบของสถาบันใด ๆ ก็ตาม ไม่ว่าจะเป็นสถาบันทางเศรษฐกิจ การเมือง ศาสนา หรือที่เกี่ยวกับเพศ คือการทำร้ายทั้งผู้ใช้อำนาจและผู้ที่ถูกบังคับข่มเหงภายใต้อำนาจนั้น ๆ”
สังคมนิยมแบบอิสรนิยมเป็นปรัชญาตะวันตกที่มีตีความหลากหลาย แต่ทั้งหมดมีบางสิ่งที่เหมือนกัน คือการสนับสนุนระบบการผลิตที่เน้นคนงานและการจัดระเบียบในที่ทำงานที่มีพื้นฐานแตกต่างจากเศรษฐศาสตร์นีโอคลาสสิก(neoclassical economics) และการแทนที่ด้วยระบบสหกรณ์ที่เป็นประชาธิปไตยหรือการเป็นเจ้าของปัจจัยการผลิตร่วมกัน(common ownership) (แนวคิดสังคมนิยม)โดยเสนอว่าระบบเศรษฐกิจนี้จะถูกนำมาปฏิบัติให้เพิ่มเสรีภาพของตัวบุคคลให้มากที่สุด และลดการรวมศูนย์อำนาจให้เหลือน้อยที่สุด (แนวคิดอิสรนิยม) ผู้นิยมแนวคิดนี้เสนอวิธีการบรรลุเป้าหมายเหล่านี้ด้วยการล้มล้างระบบทรัพย์สินส่วนบุคคลและสถาบันการปกครองรูปแบบรัฐ และแทนที่ด้วยสมาคมเสรีที่เกิดขึ้นโดยธรรมชาติระหว่างกลุ่มปกครองตนเองหรือสหพันธ์และการกระจายอำนาจทางเศรษฐกิจและการเมืองผ่านการโอนวิสาหกิจและทรัพย์สินส่วนบุคคลขนาดใหญ่กลายเป็นของสังคม (ในขณะเดียวกันอนุญาตให้มีทรัพย์สินส่วนตัว(personal property)) สังคมนิยมแบบอิสรนิยมปฏิเสธความชอบธรรมของทรัพย์สินส่วนบุคคลในรูปแบบใดก็ตามที่มีนัยสำคัญทางเศรษฐกิจ โดยมองว่าความสัมพันธ์ทางทรัพย์สินแบบทุนนิยมเป็นการครอบงำแบบหนึ่งซึ่งเป็นศัตรูกับเสรีภาพของบุคคล
ดไวต์ แมกโดนัลด์(Dwight Macdonald) ให้นิยามสังคมนิยมแบบอิสรนิยมไว้ว่า "สังคมไร้ชนชั้นซึ่งรัฐหายไปแล้ว การผลิตเป็นแบบสหกรณ์ และไม่มีใครมีอำนาจทางการเมืองหรือเศรษฐกิจเหนือใคร" และเป็นสังคมที่ "วัดกันด้วยความสามารถของแต่ละบุคคลในการพัฒนาทักษะและบุคลิกลักษณะของตัวเองให้ได้ขนาดไหน"
เลอ ลีแบร์แตร์(Le Libertaire)  เป็นนิตยสารอนาธิปัตย์ฉบับแรกที่ใช้คำว่าlibertarianและตีพิมพ์ในนครนิวยอร์กระหว่าง ค.ศ. 1858-1861 โดยนักคอมมิวนิสต์อิสรนิยมโฌแซ็ฟ เดฌัก(Joseph Déjacque)คำนี้ถูกใช้ครั้งต่อมาในทวีปยุโรป เมื่อคำว่าlibertarian communism(ลัทธิคอมมิวนิสต์แบบอิสรนิยม) ถูกใช้เป็นครั้งแรกในสภาอนาธิปัตย์ท้องถิ่นที่เมืองเลออาฟวร์ประเทศฝรั่งเศส ระหว่างวันที่ 16-22 พฤศจิกายน ค.ศ. 1880 ต่อมาในเดือนมกราคม ค.ศ. 1881 มีการเผยแพร่ถ้อยแถลงอุดมการณ์ "ลัทธิคอมมิวนิสต์แบบอิสรนิยมหรืออนาธิปไตย" เป็นภาษาฝรั่งเศส และใน ค.ศ. 1895 นักอนาธิปัตย์เซบัสเตียง ฟอร์(Sébastien Faure) และหลุยส์ มีแชล(Louis Michel) ตีพิมพ์นิตยสารเลอ ลีแบร์แตร์ในประเทศฝรั่งเศสคำว่าlibertarianในภาษาอังกฤษมีรากเดียวกับคำร่วมเชื้อสายในภาษาฝรั่งเศสlibertaireซึ่งใช้ในการหลีกเลี่ยงคำสั่งห้ามตีพิมพ์นิตยสารอนาธิปไตย(Lois scélérates) ในประเทศฝรั่งเศสตามธรรมเนียม คำว่าlibertarianismหรืออิสรนิยมจึงเป็นไวพจน์ของคำว่าลัทธิอนาธิปไตย และเป็นความหมายดั้งเดิมของมันในบริบทของขบวนการสังคมนิยมยุโรป คำว่าlibertarianหมายถึงนักสังคมนิยมที่ต่อต้านอำนาจนิยมและสังคมนิยมรัฐเช่นมีฮาอิล บาคูนินและมีคาบเกี่ยวกับลัทธิอนาธิปไตยสังคมแต่ลัทธิอนาธิปไตยแบบปัจเจกก็ถือว่าเป็นสังคมนิยมแบบอิสรนิยมแนวคิดปัจเจกนิยมใด ๆ ที่ไม่ได้เป็นแบบล็อกล้วนเป็นแนวคิดแบบสังคมนิยม ซึ่งรวมถึงสังคมนิยมแบบอิสรนิยม
อิสรนิยมมีความสัมพันธ์กับสังคมนิยมมาก่อนระบบทุนนิยม และคนที่ต่อต้านอำนาจนิยมในปัจจุบันก็ยังประณามความเข้าใจซึ่งพวกเขามองว่าผิด ว่าอิสรนิยมมีความเกี่ยวข้องกับระบอบทุนนิยมอย่างในประเทศสหรัฐอเมริกาตามที่โนม ชอมสกีกล่าว นักอิสรนิยมที่คงเส้นคงวา "จะต้องต่อต้านความเป็นเจ้าของปัจจัยการผลิตของเอกชนและระบบทาสค่าจ้างซึ่งเป็นองค์ประกอบของระบบนี้ และไม่สอดคล้องกับหลักการที่ว่าแรงงานจะต้องสามารถกระทำได้อย่างเสรีและอยู่ใต้อำนาจควบคุมของผู้ที่ผลิตมัน"คำว่าสังคมนิยมอนาธิปไตยลัทธิอนาธิปไตยสังคมนิยมลัทธิอนาธิปไตยแบบสังคมนิยมสังคมนิยมเสรีสังคมนิยมไร้รัฐและอิสรนิยมแบบสังคมนิยมล้วนหมายถึงสังคมนิยมซึ่งอยู่ฝั่งอนาธิปไตยหรือเป็นแบบอิสรนิยมหรืออยู่ฝั่งตรงข้ามกับสังคมนิยมแบบอำนาจนิยม(Authoritarian socialism)
นักสังคมนิยมอิสรนิยมกล่าวว่ารัฐในลัทธิเลนินเช่นสหภาพโซเวียตอยู่ในระยะเปลี่ยนผ่านจากระบอบทุนนิยมเป็นสังคมนิยม แต่ไม่เคยพัฒนาไปไกลกว่าระยะนี้พวกเขาต้องการยกเลิกรัฐโดยไม่ต้องอยู่ในระยะเปลี่ยนผ่านที่เป็นระบอบทุนนิยมโดยรัฐ
สังคมนิยมแบบอิสรนิยมเป็นอิสรนิยมฝ่ายซ้ายรูปแบบหนึ่งและขบวนการซึ่งมักถูกจัดว่าเป็นสังคมนิยมแบบอิสรนิยมมี อาทิเช่น ลัทธิอนาธิปไตย (โดยเฉพาะลัทธิอนาธิปไตย-คอมมิวนิสต์สหการนิยมแบบอนาธิปไตย(anarcho-syndicalism)ลัทธิอนาธิปไตยแบบกลุ่ม(collectivist anarchism)ลัทธิอนาธิปไตยสีเขียว(green anarchism)ลัทธิอนาธิปไตยแบบปัจเจก(individualist anarchism)มิวชวลลิสม์(Mutualism (economic theory))และลัทธิอนาธิปไตยสังคม(social anarchism))ชุมชนนิยม(communalism)สังคมนิยมประชาธิปไตย(democratic socialism) บางรูปแบบสังคมนิยมแบบสมาคมอาชีพ(guild socialism)ลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยม(เช่นอัตตาณัตินิยม(autonomism)ลัทธิคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมลัทธิคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้าย(left communism) และลัทธิลุคเซิมบวร์ค)คตินิยมการมีส่วนร่วม(participism)สหการนิยมและสังคมนิยมแบบยูโทเปีย(utopian socialism) บางรูปแบบ
นักเศรษฐศาสตร์โรบิน ฮาห์เนลกล่าวถึงประวัติศาสตร์ของสังคมนิยมแบบอิสรนิยมไว้ในEconomic Justice and Democracy(ค.ศ. 2005) ตอนหนึ่งว่า ช่วงเวลาที่สังคมนิยมแบบอิสรนิยมสร้างผลกระทบมากที่สุดคือช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 จนถึงสี่ทศวรรษแรกของคริสต์ศตวรรษที่ 20 เขากล่าวว่าในช่วงนี้ "สังคมนิยมแบบอิสรนิยมเป็นกระแสที่แรงพอ ๆ กับประชาธิปไตยสังคมนิยมและลัทธิคอมมิวนิสต์"องค์การอนาธิปไตยสากลแซ็งต์-อีมีเย(Anarchist St. Imier International) ถูกก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1872 ที่การประชุมใหญ่แซ็งต์-อีมีเยไม่กี่วันให้หลังจากการแยกตัวจากกันของฝั่งมาร์กซิสต์และฝั่งอิสรนิยมที่การประชุมใหญ่ที่กรุงเฮกใน ค.ศ. 1872(Hague Congress (1872)) ของสมาคมกรรมกรสากล(First international) องค์การอนาธิปไตยสากลนี้ "ต่อสู้ช่วงชิงความภักดีของนักกิจกรรมต่อต้านทุนนิยม นักปฏิวัติ คนงาน สหภาพ และพรรคการเมือง มาจากพวกประชาธิปไตยสังคมนิยมและคอมมิวนิสต์ได้สำเร็จมาตลอดช่วงเวลากว่าห้าสิบปี" ในมุมมองของฮาห์เนล นักสังคมนิยมอิสรนิยม "มีบทบาทสำคัญในการปฏิวัติรัสเซียใน ค.ศ.1905และ1917นักสังคมนิยมอิสรนิยมมีบทบาทสำคัญในการปฏิวัติเม็กซิโกใน ค.ศ. 1911 ยี่สิบปีให้หลังจุดจบของสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง นักสังคมนิยมอิสรนิยมยังมีกำลังมากพอที่จะเป็นหัวหอกการปฏิวัติทางสังคมซึ่งกระจายไปทั่วประเทศสเปนให้กลายเป็นสาธารณรัฐใน ค.ศ. 1936 และ 1937"ในขณะที่อีกฟากหนึ่ง แนวคิดแบบอิสรนิยมเริ่มก่อตัวในลัทธิมากซ์และโดดเด่นขึ้นมาตอนปลายคริสตทศวรรษ 1910 ในฐานะปฏิกิริยาโต้กลับลัทธิบอลเชวิคและลัทธิเลนินซึ่งเข้ามามีอำนาจและสถาปนาสหภาพโซเวียต
ในคำนำของ เคนต์ บรอมลีย์ (Kent Bromley) ในThe Conquest of Breadของปิออตร์ โครปอตกิน(Peter Kropotkin) เขาถือว่านักสังคมนิยมแบบยูโทเปียชาวฝรั่งเศสชาร์ล ฟูรีเย(Charles Fourier) เป็นผู้ก่อตั้งแนวคิดสังคมนิยมแบบอิสรนิยมซึ่งตรงข้ามกับแนวคิดสังคมนิยมแบบอำนาจนิยมของฟร็องซัว-นอแอล บาเบิฟ(François-Noël Babeuf) กับฟีลิป บูโอนาร์โรตี(Philippe Buonarroti)
นักรัฐศาสตร์ฟร็องซิส ดูว์ปุย-เดรี(Francis Dupuis-Déri) กล่าวว่า "หลายปีที่ผ่านมาในคริสตทศวรรษ 1970 และ 1980 บรรยากาศต่อต้านอำนาจนิยมและชนชั้นวรรณะปรากฏในขบวนการทางสังคม ซึ่งมองว่าองค์กรที่ต่อสู้เป็นพื้นที่เสรี ปกครองและจัดการโดยสมาชิกเอง และสำนึกในผลประโยชน์ของส่วนรวม ความเท่าเทียม และเสรีภาพ ที่พัฒนาผ่านการปรึกษาหารือ ต่อมาบรรยากาศต่อต้านโลกาภิวัตน์ก็ถูกรับเข้ามาในขบวนการ ซึ่งเกิดขึ้นในช่วงปลายคริสตทศวรรษ 1990 ผ่านการชุมนุมบนท้องถนนที่น่าประทับใจ ตั้งแต่ยุทธการที่ซีแอตเทิลใน ค.ศ. 1999 จนถึงการเคลื่อนไหวต่อต้านกลุ่ม 8ในประเทศเยอรมนีช่วงฤดูร้อน ค.ศ. 2007 รวมถึงเครือข่ายทั่วโลก สื่อทางเลือก ศิลปะ และค่ายมูลวิวัติบนชายขอบเวทีสมัชชาทางสังคม"
ตัวอย่างขององค์กรและตัวแบบการตัดสินใจของขบวนการสังคมนิยมแบบอิสรนิยมร่วมสมัยประกอบด้วยขบวนการต่อต้านทุนนิยมและโลกาภิวัตน์อาทิกองทัพปลดปล่อยแห่งชาติซาปาติสตา(EZLN) กับระบบ "สภาแห่งรัฐบาลที่ดี" (Junta de Buen Gobierno)ฝ่ายปกครองตนเองซีเรียเหนือและตะวันออก(AANES)เครือข่ายนักข่าวทั่วโลกอินดีมีเดีย(Indymedia) และสังคมคนพื้นเมืองจำนวนหนึ่งซึ่งอาจมองได้ว่ามีระบบเศรษฐกิจและการเมืองแบบอนาธิปไตยหรือสังคมนิยมอิสรนิยมที่แตกต่างไปตามวัฒนธรรมของแต่ละกลุ่ม
นักสังคมนิยมอิสรนิยมเสนอว่าเมื่ออำนาจถูกใช้ส่งอิทธิพลของบุคคลหนึ่งเหนือบุคคลอื่น ภาระการให้ความชอบธรรมนั้นตกอยู่กับผู้ที่ใช้อำนาจตราบเท่าที่มันถูกใช้ละเมิดสิทธิของบุคคลนักสังคมนิยมอนาธิปไตยมองว่าโครงสร้างทางสังคมใด ๆ ควรถือกำเนิดขึ้นจากกลุ่มของบุคคลที่มีอำนาจการตัดสินใจเท่ากัน การสะสมอำนาจทางเศรษฐกิจหรือการเมืองไว้ในมือของกลุ่มคนไม่กี่คนจึงเป็นการละเมิดการใช้เสรีภาพของบุคคลอย่างเสรีของบุคคลส่วนใหญ่ในกลุ่ม
สังคมนิยมแบบอิสรนิยมเป็นแนวคิดที่ต่อต้านระบอบทุนนิยม(Anti-capitalism) ซึ่งมีหลักการที่ต่างจากลัทธิทุนนิยมและอิสรนิยมฝ่ายขวา(right-libertarianism) ซึ่งสนับสนุนการรวมศูนย์อำนาจทางเศรษฐกิจไว้ในมือของกลุ่มคนที่เป็นเจ้าของทุนเยอะที่สุด คติสังคมนิยมแบบอิสรนิยมมีเป้าหมายที่จะกระจายอำนาจให้ทั่วถึงคนทุกคนในสังคม และต่างจากคติอิสรนิยมฝ่ายขวา เช่นเสรีนิยมใหม่ตรงที่คติอย่างแรกเชื่อว่าเสรีภาพของคน ๆ หนึ่งขึ้นอยู่กับสถานะทางเศรษฐกิจและสังคมของเขา ในขณะที่คติอย่างหลังเชื่อในเสรีภาพในการเลือกในระบอบทุนนิยม โดยเฉพาะทรัพย์สินส่วนบุคคลในระบอบทุนนิยม
หรือพูดอีกแบบ ในขณะที่ทุนนิยมมีหลักการที่รวมศูนย์อำนาจทางเศรษฐกิจไว้ในมือของบุคคลที่มีทุนมากที่สุด (ดังเช่นแนวคิดอิสรนิยมในทวีปอเมริกาเหนือ) สังคมนิยมแบบอิสรนิยมในทางกลับกันมุ่งที่จะกระจายอำนาจ และดังนั้นเสรีภาพ ให้กับทุกคนในสังคมอย่างเท่าเทียม
ลัทธิอนาธิปไตยวิจารณ์ความสัมพันธ์แบบทาสค่าจ้างซึ่งถือว่าเป็นเหมือนทาสกึ่งสมัครใจ(voluntary slavery)ที่การดำรงชีพ(livelihood) ของบุคคลหนึ่งขึ้นอยู่กับค่าจ้างของเขาเพียงอย่างเดียวคำว่าทาสค่าจ้างเป็นคำที่มีนัย(connotation) เชิงลบซึ่งเป็นการเปรียบเทียบระหว่างความเป็นทาสกับแรงงานรับจ้าง(wage labour) โดยมุ่งเน้นไปที่ความคล้ายคลึงระหว่างการเป็นเจ้าของกับการเช่ามนุษย์คนหนึ่ง คำนี้ถูกนำมาใช้เพื่อวิจารณ์การแสวงหาประโยชน์ทางเศรษฐกิจ(economic exploitation) และการจัดช่วงชั้นทางสังคมโดยอย่างแรกถูกมองว่าแสดงถึงอำนาจการต่อรองระหว่างแรงงานกับทุนที่ไม่เท่ากันเป็นหลัก (โดยเฉพาะเมื่อคนงานมีค่าจ้างต่ำ อย่างเช่นในโรงงานนรก(sweatshop))และอย่างหลังพูดถึงการขาดแคลนของระบบการจัดการโดยคนงานเองซึ่งจะสนองทางเลือกอาชีพการงานและนันทนจิต(leisure) ภายในระบบเศรษฐกิจนักสังคมนิยมอิสรนิยมเชื่อว่า ด้วยการให้คุณค่ากับเสรีภาพ สังคมจะมุ่งหน้าไปสู่ระบบที่ปัจเจกบุคคลมีอำนาจในการตัดสินใจเกี่ยวกับประเด็นทางเศรษฐกิจและการเมือง และต้องการแทนที่อำนาจที่ไม่ชอบธรรมด้วยระบบประชาธิปไตยโดยตรง การสมาคมโดยสมัครใจ และการปกครองตนเองของประชาชนในทุกแง่มุมของชีวิตซึ่งรวมถึงทั้งชุมชนในเชิงกายภาพและวิสาหกิจในเชิงเศรษฐกิจ ด้วยการมาถึงของการปฏิวัติอุตสาหกรรมนักคิดหลายคนเช่นปีแยร์-โฌแซ็ฟ พรูดง(Pierre-Joseph Proudhon) และคาร์ล มาคส์ได้สาธยายเปรียบเทียบระหว่างแรงงานรับจ้างกับทาส ในบริบทของการวิจารณ์ทรัพย์สินทางสังคมซึ่งไม่ได้มีไว้สำหรับใช้ในกิจส่วนตัวต่อมาเอมมา โกลด์แมน(Emma Goldman) ได้กล่าวประณามทาสค่าจ้างว่า ทาสกับแรงงานรับจ้างต่างกันแค่ตรงที่อย่างแรกเป็นทาสซื้อขายและอีกอย่างเป็นทาสให้เช่า
จอห์น โอนีลล์ กล่าวว่า ก่อนหน้าชัยชนะทางการเมืองของลัทธิบอลเชวิคในยุโรปตะวันออกและลัทธิเฟเบียนรูปแบบต่าง ๆ ในยุโรปตะวันตกประวัติของแนวคิดสังคมนิยมนั้นเต็มไปด้วยธรรมเนียมของการสมาคมซึ่งไม่ใช่แบบตลาดและการต่อต้านรัฐนักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมหลายคนเชื่อว่าการผลิตภาคอุตสาหกรรมนั้นควรถูกจัดการโดยสมาคมโดยสมัครใจขนาดใหญ่ ในขณะเดียวกัน คนงานแต่ละคนก็สมควรมีสิทธิในผลผลิตแต่ละชิ้นซึ่งมาจากแรงงานของตนเองพวกเขาแยกประเภทของทรัพย์สินเพิ่มเป็นทรัพย์สินส่วนบุคคลกับทรัพย์สินส่วนตัวโดยทรัพย์สินส่วนบุคคลเป็นทรัพย์สินชนิดที่ผู้ถือกรรมสิทธิ์ในสิ่ง ๆ หนึ่งนั้นจะมีอำนาจเหนือสิ่งนั้นไม่ว่ามันกำลังถูกใช้งานอยู่หรือหรือไม่ และไม่ว่ามันจะมีศักยภาพในการผลิตมากขนาดไหน ในขณะที่ทรัพย์สินส่วนตัวเป็นทรัพย์สินชนิดที่หากไม่ได้ถูกนำมาใช้งานอยู่ก็ไม่มีใครที่ถือกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินนั้นมากไปกว่านั้น พวกเขายังตั้งคำถามถึงการแบ่งแยกระหว่างการทำงานและการใช้ชีวิต(refusal of work) และเสนอทางเลือกใหม่แทน ซึ่งมีรากฐานในแนวคิดเกี่ยวกับศักดิ์ศรีการตระหนักรู้ในตนเอง และเสรีภาพจากการถูกแสวงหาประโยชน์และการครอบงำ ซึ่งในที่นี้เสรีภาพซึ่งไม่ได้เป็นเชิงลบ(negative liberty) เพียงอย่างเดียว แต่ยังเป็นเสรีภาพเชิงบวก(positive liberty) ด้วย ในแง่ที่มองถึงความเจริญรุ่งเรืองของมนุษย์ ก็เป็นสิ่งที่สำคัญ และเป็นความเข้าใจของแนวคิดเรื่องเสรีภาพซึ่งเกี่ยวโยงกับกับเงื่อนไขทางสังคมและชุมชน และซึ่งมองว่าเสรีภาพนั้นแยกไม่ขาดจากแนวคิดเรื่องความเท่าเทียม
แนวคิดอิสรนิยมโดยทั่วไปถือว่าการรวมศูนย์อำนาจเป็นบ่อเกิดของการกดขี่ซึ่งจำต้องถูกท้าทายและให้ความชอบธรรมอยู่อย่างต่อเนื่อง นักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมส่วนใหญ่เชื่อว่าเมื่ออำนาจถูกใช้ส่งอิทธิพลไม่ว่าจะเป็นทางเศรษฐกิจ สังคม หรือทางกายภาพ ของบุคคลหนึ่งเหนือบุคคลอื่น ภาระการให้ความชอบธรรมนั้นตกอยู่กับผู้ที่ใช้อำนาจตราบเท่าที่มันถูกใช้ละเมิดสิทธิของบุคคลและยังต่อต้านโครงสร้างของอำนาจที่ตายตัวและเป็นลำดับชั้น ไม่ว่าจะเป็นอำนาจทางการเมือง(power (social and political)ทางเศรษฐกิจ(economic power) หรือทางสังคม
นักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมมุ่งที่จะแทนที่รัฐและบริษัทด้วยการจัดระเบียบของสังคมเป็นสมาคมโดยสมัครใจ (เช่นคอลเลกทีฟ(collective),คอมมูน(intentional community),เทศบาล,สหกรณ์,ทรัพยากรส่วนรวม(commons) หรือสหการ(syndicate)) ซึ่งใช้ประชาธิปไตยโดยตรงและฉันทามติในกระบวนการตัดสินใจเรื่องต่าง ๆ นักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมบางคนสนับสนุนให้รวมสมาคมเหล่านี้เข้าด้วยกันเป็นสหพันธ์ในระดับที่สูงขึ้นซึ่งประกอบไปด้วยตัวแทนแบบหมุนเวียนและเรียกกลับได้ตัวอย่างของสหพันธ์รูปแบบนี้ในทางปฏฺบัติเช่นลัทธิอนาธิปไตยในประเทศสเปน(anarchism in spain) หรือตัวอย่างในปัจจุบันดังที่ยกตัวอย่างไป
ตรงข้ามกับความคิดทั่วไป สังคมนิยมแบบอิสรนิยมไม่ใช่ขบวนการแบบยูโทเปีย(utopia) และมักหลีกเลี่ยงการคาดการณ์หรือการวิเคราะห์เชิงทฤษฎีเชิงลึกว่าสังคมในอนาคตจะมีหน้าตาเป็นอย่างไร แต่ยึดธรรมเนียมว่าการตัดสินใจเรื่องเหล่านั้นไม่สามารถทำได้ในตอนนี้ โดยจะทำได้ผ่านการดิ้นรนและการทดลองเท่านั้นเพื่อให้ได้มาซึ่งคำตอบที่ดีที่สุดอย่างเป็นประชาธิปไตยและเป็นธรรมชาติ และการวางรากฐานทิศทางการดิ้นรนไว้บนตัวอย่างในประวัติศาสตร์ที่เกิดขึ้นแล้ว โดยชี้ให้เห็นความสำเร็จของระเบียบวิธีแบบวิทยาศาสตร์ว่าเกิดจากการยึดในการสำรวจอย่างมีเหตุผลที่เปิดกว้าง แทนที่จะยึดว่าข้อสรุปเป็นอย่างไร ต่างจากสิทธันต์(dogma) และการคาดการณ์ไว้ก่อนหน้าอย่างสิ้นเชิง นักอนาธิปัตย์คนหนึ่งชื่อรูด็อล์ฟ ร็อคเคอร์(Rudolf Rocker) ได้กล่าวว่าเขาไม่ได้เป็นนักอนาธิปัตย์เพราะเขาเชื่อในอนาธิปไตยเป็นเป้าหมายสุดท้าย แต่เพราะมันไม่มีสิ่งที่เรียกว่าเป้าหมายสุดท้าย
เพราะสังคมนิยมแบบอิสรนิยมส่งเสริมให้มีการสำรวจและยอมรับความคิดที่หลากหลายมากกว่าการจัดตั้งขบวนการที่เหนียวแน่น จึงมีการโต้เถียงเกี่ยวกับความเป็นนักสังคมนิยมของบางคนที่ไม่เห็นด้วยกับแนวคิดหลักในบางข้ออยากหลีกเลี่ยงไม่ได้ปีเตอร์ เฮน(Peter Hain) ตีความสังคมนิยมแบบอิสรนิยมเป็นแนวคิดแบบ "minarchism" มากกว่าอนาธิปไตย โดยสนับสนุนการกระจายอำนาจแบบมูลวิวัติแต่ไม่ไปไกลถึงขนาดการล้มเลิกรัฐอย่างสมบูรณ์นักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมโนม ชอมสกีสนับสนุนการรื้อถอนอำนาจทางสังคมและเศรษฐกิจที่ไม่ชอบธรรมทุกรูปแบบ และในขณะเดียวกันก็เน้นย้ำว่าการแทรกแทรงจากภาครัฐเป็นสิ่งที่ควรสนับสนุนเป็นการคุ้มครองชั่วคราวขณะที่โครงสร้างที่กดขี่ยังคงมีอยู่เช่นกันปีเตอร์ มาร์แชล(Peter Marshall (author)) กล่าวว่ามันรวมถึงพวกที่นิยมการกระจายอำนาจซึ่งต้องการจำกัดและกระจายอำนาจของรัฐ พวกสหการนิยมซึ่งต้องการล้มล้างมันให้สิ้นไป จนถึงแม้แต่พวกลัทธิเฟเบียนและประชาธิปไตยสังคมนิยมซึ่งต้องการสร้างเศรษฐกิจแบบสังคมกรณ์ (socialization) แต่ยังเห็นว่ารัฐยังมีหน้าที่ที่จำกัด
ผู้ที่สนับสนุนแนวคิดนี้เป็นที่รู้จักว่าต่อต้านการมีอยู่ของรัฐหรือรัฐบาล และปฏิเสธไม่มีส่วนร่วมกับสถาบันทางการเมืองที่ใช้อำนาจบังคับ ในอดีต บางคนปฏิเสธที่จะสาบานตนในศาลหรือเข้าร่วมกระบวนการพิจารณาคดี แม้เมื่อจำต้องถูกจำคุกหรือเนรเทศพวกคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้าย ซึ่งถือว่าเป็นแนวคิดสังคมนิยมแบบอิสรนิยมรูปแบบหนึ่งซึ่งเคลือบแคลงในแนวคิดแบบลัทธิมากซ์–เลนินและประชาธิปไตยสังคมนิยมถูกกล่าวถึงว่าเป็นกลุ่มคนที่มองว่าการจัดการโดยตนเองของชนชั้นแรงงานหรือของผู้คนเป็นคำตอบของปัญหาในการดิ้นรนเพื่อให้ได้มาซึ่งสังคมนิยม การปฏิวัติ และการจัดระเบียบของสังคมหลังทุนนิยม แต่ก็ยังคงมีการรวมกลุ่มกันในรูปแบบที่คล้ายกับเป็นพรรคซึ่งใช้กระบวนการปลุกปั่น โฆษณาชวนเชื่อ การให้การศึกษา และการแทรกแซงทางการเมืองในรูปแบบอื่น ๆ สิ่งนี้เป็นประเด็นที่มีปัญหาในขบวนการคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้าย และทำให้เกิดความแตกต่างในแต่ละขบวนการ ตั้งแต่ฝั่งที่ปฏิเสธการมีพรรคการเมืองและเลือกมีเพียงกลุ่มศึกษาหรือกลุ่มเครือสหาย(affinity group) แทน จนถึงฝั่งที่วิจารณ์ความไร้เดียงสาของแนวคิดที่บอกว่าการปฏิวัติจะเกิดขึ้นเอง และยืนกรานว่าองค์การคอมมิวนิสต์ที่มีวินัย วิจารณ์ตนเอง และเชื่อมโยงกันด้วยคนจำนวนมากมีหน้าที่ที่จำเป็นของมัน แม้จะมีความเคร่งครัดน้อยกว่าพรรคคอมมิวนิสต์ทั่วไป
นักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมสนับสนุนเสรีภาพของพลเมือง(civil liberties) (ซึ่งรวมถึงเสรีภาพในการพูดศาสนาการชุมนุม และอื่น ๆ) ซึ่งมอบสิทธิให้ปัจเจกบุคคล เช่นเสรีภาพในเรื่องความรักและเพศ(free love) และเรื่องความคิดต่อสู้กับสถาบันรัฐและศานาที่จำกัดสิทธิเหล่านี้ ลัทธิอนาธิปไตยสนับสนุนความรักเสรีมาตั้งแต่เริ่ม และเด่นชัดขึ้นในขบวนการสตรีสิทธินิยมแบบอนาธิปไตยและขบวนการการสนับสนุนสิทธิของกลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศในสมัยต่อมา ลัทธิอนาธิปไตยมีส่วนร่วมในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับเพศเช่นงานลามกบีดีเอสเอ็มและอุตสาหกรรมทางเพศ(sex industry)
คตินิยมสิทธิสตรีแบบอนาธิปไตยเป็นการผสมกันระหว่างแนวคิดสิทธิสตรีแบบมูลวิวัติกับลัทธิอนาธิปไตย ซึ่งมองว่าปิตาธิปไตยเป็นรัฐเชิงบีบบังคับขั้นพื้นฐานที่ปรากฏออกมา โดยได้รับอิทธิพลจากงานเขียนในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ของนักอนาธิปัตย์สตรีสิทธินิยมยุคแรกเช่นลูซี พาร์สันส์(Lucy Parsons)เอมมา โกลด์แมน(Emma Goldman)วอลแตรีน เดอ แคลร์และบีร์ฆิเนีย บ็อลเทินนักสตรีสิทธินิยมอนาธิปไตยวิจารณ์และสนับสนุนให้เลิกแนวคิดเรื่องครอบครัว การศึกษา และบทบาททางเพศแบบประเพณีดั้งเดิมผู้สนับสนุนแนวคิดความรักเสรีบางรายนับว่าขบวนการมีต้นกำเนิดจากนักอนาธิปัตย์ยุคแรกเช่นโจไซอา วอร์เรน(Josiah Warren) กับชุมชนทดลองต่าง ๆ และมองว่าเสรีภาพทางเพศเป็นการแสดงออกซึ่งสิทธิแห่งตน(self-ownership) ของปัจเจกบุคคลความรักเสรีให้ความสำคัญกับสิทธิสตรีเพราะกฎหมายที่เกี่ยวกับเพศส่วนใหญ่เลือกปฏิบัติต่อสตรี เช่นกฎหมายการสมรสและมาตรการต่อต้านการคุมกำเนิด
นักสังคมนิยมอิสรนิยมเคลือบแคลงและต่อต้านศาสนาจัดตั้ง(Organized religion)ความคิดอย่างอิสระเป็นมุมมองเชิงปรัชญาซึ่งถือว่าความคิดเห็นต้องมีอยู่บนฐานของวิทยาศาสตร์ ตรรกะ และเหตุผล และไม่ควรได้รับอิทธิพลจากอำนาจ ประเพณี หรือสิทธันต์อื่นใดในสหรัฐขบวนการความคิดอย่างอิสระต่อต้านศาสนาคริสต์และศาสนจักรโดยมีเป้าหมายให้บุคคลมีอิสระทางการเมืองและจิตวิญญาณที่จะตัดสินเรื่องเกี่ยวกับศาสนาด้วยตนเอง ผู้มีส่วนร่วมในวารสารอนาธิปัตย์Libertyหลายคนเป็นบุคคลสำคัญในขบวนการอนาธิปไตยและความคิดอย่างอิสะ ไม่ว่าจะเป็น จอร์จ แมคโดนัลด์ บรรณาธิการร่วมของFreethoughtกับThe Truth Seekerและ อี.ซี. วอล์กเกอร์ บรรณาธิการร่วมของLucifer, the Light-BearerFree Societyเป็นหนึ่งในหนังสือพิมพ์อนาธิปัตย์ที่สำคัญช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 และต้น 20 ในสหรัฐที่สนับสนุนความรักเสรีและสิทธิสตรี และวิจารณ์การเซ็นเซอร์เนื้อหาที่เกี่ยวกับเพศของแอนโทนี คอมสต็อก(Anthony Comstock)
ใน ค.ศ. 1901 นักอนาธิปัตย์ชาวกาตาลันและนักคิดอย่างอิสระฟรันซิสโก เฟร์เรร์(Francisco Ferrer) ก่อตั้งโรงเรียน(Ferrer movement)หัวก้าวหน้าขึ้นในบาร์เซโลนาเพื่อท้าทายระบบการศึกษาที่ศาสนจักรคาทอลิกควบคุมโรงเรียนเหล่านี้มีเป้าหมายให้การศึกษาแก่ชนชั้นแรงงาน(Popular education) ในบริบทที่ใช้เหตุผลเป็นโลกวิสัยและไม่บีบบังคับ เฟร์เรร์ต่อต้านศาสนจักรและเชื่อในเสรีภาพในการศึกษาที่เป็นอิสระจากอำนาจของศาสนจักรและรัฐ
ในคริสต์ศตวรรษที่ 20 นักลัทธิมากซ์-ฟร็อยท์(Freudo-Marxism) ชาวออสเตรียวิลเฮ็ล์ม ไรช์(Wilhelm Reich) ซึ่งเป็นคนบัญญัติวลีการปฏิวัติทางเพศ(sexual revolution) ในคริสต์ทศวรรษ 1940เรียกร้องเสรีภาพทางเพศเอลิซาเบธ ดันโต(Elizabeth Danto) กล่าวว่าเขาเปิดคลินิกให้คำปรึกษาทางเพศโดยไม่มีค่าใช้จ่ายให้แก่ชนชั้นแรงงานในเวียนนาโดยให้คำปรึกษาแบบจิตวิเคราะห์ คำแนะนำมาร์กซิสต์ กับอุปกรณ์คุมกำเนิด และสนับสนุนการแสดงออกทางเพศของทุกคนรวมถึงเยาวชนและคนที่ยังไม่แต่งงาน โดยยินยอมมากจนทั้งฝ่ายซ้ายและนักจิตวิเคราะห์บางส่วนไม่สบายใจ คลินิกของเขาได้รับความนิยมในทันทีจากผู้คนจำนวนมากที่ต้องการความช่วยเหลือในช่วงต้นคริสต์ทศวรรษที่ 1970 นักอนาธิปัตย์และสันตินิยมชาวอังกฤษอเล็กซ์ คอมฟอร์ท(Alex Comfort) เป็นที่รู้จักจากงานเขียนคู่มือเพศสัมพันธ์ชื่อThe Joy of SexและMore Joy of Sex
นักสังคมนิยมอิสรนิยมบางคนมองว่าการปฏิวัติที่ใช้ความรุนแรงเป็นสิ่งที่จำเป็นเพื่อล้มล้างสังคมทุนนิยม ในขณะที่คนอื่น ๆ สนับสนุนวิธีการที่ไม่ใช้ความรุนแรงแอร์รีโก มาลาเตสตา(Errico Malatesta) กล่าวว่าการใช้ความรุนแรงเป็นสิ่งที่จำเป็น ดังที่เขากล่าวไว้ในอูมานีตา โนวา(Umanità Nova) (ฉบับที่ 125, 6 กันยายน 1921):
ปีแยร์-โฌแซ็ฟ พรูดง สนับสนุนการปฏิวัติที่ไม่ใช้ความรุนแรง(nonviolent revolution) ผ่านกระบวนการอำนาจคู่(dual power) ซึ่งคือการก่อตั้งสถาบันเชิงสังคมนิยมอิสรนิยมซึ่งจะสร้างสมาคมที่จะทำให้สามารถขยายเครือข่ายภายใต้ระบอบทุนนิยมรัฐที่เป็นอยู่ได้โดยมีความตั้งใจว่าในที่สุดจะทำให้ทั้งรัฐและเศรษฐกิจแบบทุนนิยมต้องเสื่อมลงไป การที่ลัทธิอนาธิปไตยเคลื่อนไปหาความรุนแรงนั้นก็มีรากมาจากที่ชุมชนซึ่งได้รับแรงบันดาลใจจากความคิดของพรูดงและคนอื่นต้องประสบกับการฆาตกรรมหมู่นักลัทธิคอมมิวนิสต์อนาธิปไตยหลายคนเริ่มมองเห็นความจำเป็นของความรุนแรงเพื่อการปฏิวัติเพื่อตอบโต้กับความรุนแรงที่มีอยู่ทั้งในระบอบทุนนิยมและรัฐบาล
ลัทธิอนาธิปไตยแบบสันตินิยม(Anarcho-pacifism) เป็นขบวนการอนาธิปไตยที่ปฏิเสธการใช้ความรุนแรงในการดิ้นรนเพื่อการเปลี่ยนแปลงในสังคมผู้ที่มีอิทธิพลทางความคิดแนวทางนี้ที่สำคัญคนแรก ๆ เช่นเฮนรี เดวิด ทอโรและเลโอ ตอลสตอยแนวคิดนี้พัฒนาขึ้นมาในฮอลแลนด์[ตามต้นฉบับ]บริเตนและสหรัฐทั้งก่อนและระหว่างสงครามโลกครั้งที่สองเป็นส่วนใหญ่การต่อต้านวิธีการใช้ความรุนแรงไม่ได้หมายความว่านักอนาธิปัตย์แบบสันตินิยมจะไม่ยอมรับในหลักการขัดขืนหรือแม้แต่กิจการปฏิวัติตราบใดที่ไม่ก่อให้เกิดความรุนแรง และการยอมรับแนวทางการต่อต้านอำนาจเช่นนี้เองนำพาให้นักอนาธิปัตย์สันตินิยมสนับสนุนแนวคิดการนัดหยุดงานทั่วไปของสหการนิยมแบบอนาธิปไตยเป็นอาวุธในการปฏิวัติ
ลัทธิอนาธิปไตยสีเขียวเป็นสำนักคิดอนาธิปไตยซึ่งเน้นย้ำโดยเฉพาะในประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมอิทธิพลเริ่มแรกมาจากความคิดของนักอนาธิปัตย์ชาวอเมริกันเฮนรี เดวิด ทอโรและหนังสือชื่อวอลเดนของเขารวมถึงเลโอ ตอลสตอยและเอลีเซ เรอกลูว์(Élisée Reclus)ในคริสต์ศตวรรษที่ 19คตินิยมธรรมชาติแบบอนาธิปไตย(anarcho-naturism) ถือกำเนิดขึ้นจากการผสานกันของลัทธิอนาธิปไตยและปรัชญาคตินิยมธรรมชาติ(naturism) ภายในวงขบวนการลัทธิอนาธิปไตยแบบปัจเจกในประเทศคิวบาโปรตุเกสฝรั่งเศสสเปนและสหราชอาณาจักร
นอกจากนี้ยังมีแนวคิดกระแสปัจจุบันเช่นบรรพกาลนิยมแบบอนาธิปไตย(Anarcho-primitivism) และนิเวศวิทยาสังคม(Social ecology (Bookchin))นักกิจกรรมและทฤษฎีอย่างตากิส โฟโตปูโลส(Takis Fotopoulos), โนม ชอมสกี,เมอร์เรย์ บุคชิน(Murray Bookchin) และกอร์นีลิโอส กัสโตริอาดิส(Cornelius Castoriadis) ได้เขียนในวารสารสังคมนิยมอิสรนิยมและประชาธิปไตยเชิงนิเวศในช่วงต้นคริสต์ทศวรรษ 1990 ที่มีชื่อว่าเดโมเครซีแอนด์เนเชอร์(Democracy & Nature)
นักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมอ้างว่าพวกเลเวลเลอส์(Levellers) ชาวอังกฤษจากคริสต์ศตวรรษที่ 17 เป็นหนึ่งในบรรพบุรุษทางอุดมการณ์ของพวกเขานักเขียนสังคมนิยมแบบอิสรนิยมบางคนได้ระบุงานเขียนของนักปฏิรูปสังคมโปรเตสแตนต์ชาวอังกฤษเจอร์ราร์ด วินสแตนลีย์(Gerrard Winstanley) และงานกิจกรรมทางสังคมของกลุ่มของเขา (ดิกเกอส์(Diggers)) ว่าเป็นสารตั้งต้นของแนวคิดแนวนี้ในมุมมองของนักประวัติศาสตร์อนาธิปัตย์จอร์จ วูดค็อก(George Woodcock) ถึงแม้ว่าปีแยร์-โฌแซ็ฟ พรูดงจะเป็นนักเขียนคนแรกที่เรียกตนเองเป็นนักอนาธิปัตย์ มีคนอย่างน้อยอีกสองคนก่อนหน้าที่ร่างเค้าโครงของระบบซึ่งมีองค์ประกอบพื้นฐานของอนาธิปไตยทุกประการ คนแรกคือ เจอร์ราร์ด วินสแตนลีย์ (ค.ศ. 1609 ถึงป.1660) ซึ่งเป็นผู้ค้าผ้าลินินที่ได้นำการเคลื่อนไหวขนาดเล็กของพวกดิกเกอส์ในยุคเครือจักรภพวินสแตนลีย์และผู้ติดตามของเขาได้ประท้วงในนามของคริสต์ศาสนาสายมูลวิวัติเพื่อต่อต้านภัยพิบัติทางเศรษฐกิจตามหลังจากสงครามกลางเมืองอังกฤษและเพื่อต่อต้านความไม่เท่าเทียมที่เหล่าขุนนางแห่งกองทัพตัวแบบใหม่ต้องการจะอนุรักษ์ไว้
ระหว่าง ค.ศ. 1649 ถึง 1650 พวกดิกเกอส์ได้เข้าจับจองที่ดินคอมมอนในภาคใต้ของอังกฤษ และพยายามที่จะจัดตั้งประชาคมที่อยู่บนฐานของการทำงานบนที่ดินนั้นและการแบ่งปันทรัพยากร ชุมชนพวกนั้นไม่สำเร็จ แต่ใบปลิวชุดโดยวินสแตนลีย์ยังหลงเหลืออยู่ และหนึ่งในนั้นเดอะนิวลอว์ออฟไรต์เชียสเน็ส(The New Law of Righteousness) (ค.ศ. 1649) เป็นอันที่สำคัญที่สุด โดยกล่าวสนับสนุนคริสต์ศาสนาที่ใช้เหตุผล วินสแตนลีย์ถือว่าพระคริสต์นั้นคือ "อิสรภาพอันเป็นสากล" และป่าวประกาศถึงธรรมชาติความทุจริตอันเป็นสากลของอำนาจหน้าที่ เขามองเห็นถึง "เอกสิทธิ์เสมอกันที่จะแบ่งปันกันภายใต้พรของอิสรภาพ" และสืบพบถึงความเชื่อมโยงอย่างลึกซึ้งระหว่างสถาบันของทรัพย์สินและความขาดแคลนในเสรีภาพ
เมอร์เรย์ บุคชินได้กล่าวว่าลัทธิอนาธิปไตยในโลกสมัยใหม่ปรากฏเป็นครั้งแรกในรูปของการเคลื่อนไหวของไพร่และเสรีชนเพื่อต่อต้านสถาบันศักดินาที่เสื่อมคลายลง ว่าแนวคิดของวินสแตนลีย์และมึนต์เซอร์(Thomas Müntzer) ผู้นำสงครามชาวนาเยอรมันนั้นเหมาะสมกับยุคสมัยของพวกเขามาก ซึ่งเป็นช่วงเวลาในประวัติศาสตร์ที่ประชากรส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในชนบท และเมื่อกองกำลังปฏิวัติที่เข้มแข็งที่สุดมาจากสังคมเกษตรกรรม และกล่าวอีกว่าพวกเขานั้นพูดตรงกับช่วงเวลา และแนวคิดอนาธิปไตยของพวกเขาดำเนินมาอย่างเป็นธรรมชาติจากสังคมชนบทที่ติดอาวุธให้แก่กองทัพชาวนาในเยอรมนีและกองทัพตัวแบบใหม่ในอังกฤษ
เป็นที่กล่าวขานโดยนักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมบางคน ถึงมุมมองที่ถือว่าเหล่าอ็องซิกลอเปดิสต์ชาวฝรั่งเศสยุคคริสต์ศตวรรษที่ 18 (Encyclopédistes)รวมถึงทอมัส เจฟเฟอร์สัน,โทมัส เพนและนักคิดยุคเรืองปัญญาชาวอังกฤษวิลเลียม กอดวิน(William Godwin)เป็นบรรพบุรุษทางอุดมการณ์ของพวกเขา
ในความคิดของวูดค็อก วิลเลียม กอดวิน ได้ให้เค้าโครงของลัทธิอนาธิปไตยที่ละเอียดขึ้นไว้ในหนังสือของเขาเอนไควรีคอนเซิร์นนิงโพลิติคัลจัสติส(Enquiry Concerning Political Justice) (ค.ศ. 1793) แม้จะยังไม่ใช้ชื่อว่า "Anarchism" เขาถือว่ากอดวินเป็นนักอนาธิปัตย์แบบค่อยเป็นค่อยไป โดยนิยมกระบวนการซึ่งเขามองว่าเป็นธรรมชาติกว่า เหนือกิจกรรมสายปฏิวัติ นั่นคือการสนทนาระหว่างมนุษย์ผู้มีไมตรีจิตโดยเขาหวังว่าความจริงจะมีชัยด้วยอำนาจของมันเองในที่สุด เขากล่าวอีกว่ากอดวินซึ่งได้รับอิทธิพลจากจารีตของความขัดแย้งจากอังกฤษและปรัชญาเรืองปัญญาจากฝรั่งเศส ได้นำเสนอบทวิจารณ์แบบอนาธิปไตยในขั้นพื้นฐาน เกี่ยวกับรัฐ ทรัพย์สินสะสม และการมอบหมายอำนาจหน้าที่ผ่านกระบวนการประชาธิปไตย
โนม ชอมสกีถือว่าสังคมนิยมแบบอิสรนิยมเป็น "ส่วนต่อขยายที่เหมาะสมและเป็นธรรมชาติ" ของเสรีนิยมคลาสสิก"ไปในยุคสมัยของสังคมอุตสาหกรรมขั้นสูง"ชอมสกีมองว่าความคิดแบบสังคมนิยมอิสรนิยมเป็นสิ่งที่สืบเนื่องมาจากความคิดแบบเสรีนิยมคลาสสิกของยุคเรืองปัญญาโดยกล่าวว่าจุดยืนทางอุดมการณ์ของเขานั้นวนเวียนอยู่เกี่ยวกับ "การหล่อเลี้ยงคุณลักษณะความสร้างสรรค์และความเป็นอิสรนิยมของมนุษยชน"ชอมสกีแลเห็นถึงอนาคตแบบสหการนิยมแบบอนาธิปไตยที่มีการควบคุมโดยคนงาน(Workers' control) ของปัจจัยการผลิตโดยตรง และการรัฐบาลโดยสภาคนงานที่จะเลือกผู้แทนให้มาพบกันในสมัชชาสามัญต่าง ๆจุดมุ่งหมายของการปกครองโดยตนเองเช่นนี้คือเพื่อทำให้พลเมืองแต่ละคน "เป็นผู้มีส่วนร่วมโดยตรงในรัฐบาลของกิจการต่าง ๆ" ในคำพูดของเจฟเฟอร์สันเองชอมสกีเชื่อว่าจะไม่มีความจำเป็นที่ต้องมีพรรคการเมืองอีกแล้วชอมสกีเชื่อว่าปัจเจกบุคคลจะสามารถพึงพอใจในงานของตนเอง และมีสำนึกในหน้าที่และความสมปรารถนา ผ่านการควบคุมชีวิตการผลิตของตัวเองได้ชอมสกีกล่าวว่างานที่ไม่เป็นที่นิยมและไม่เป็นที่พอใจจะสามารถถูกทำให้เป็นอัตโนมัติได้โดยสมบูรณ์ ถูกทำโดยคนงานซึ่งได้ค่าตอบแทนเป็นพิเศษ หรือถูกแบ่งสรรให้กับทุกคน
ในช่วงของการปฏิวัติฝรั่งเศสซีลแว็ง มาเรชาล(Sylvain Maréchal) ได้เรียกร้องให้ส่วนรวมได้เพลิดเพลินกับผลผลิตของแผ่นดินในแถลงการณ์ของเขามานิเฟสโตออฟเดอะอิควอลส์(Manifesto of the Equals) (ค.ศ. 1796) และมุ่งรอคอยถึงการหายไปของ "การแบ่งแยกอันน่าขยะแขยงระหว่างความรวยและความจน ระหว่างความยิ่งใหญ่และความเล็กน้อย ระหว่างเจ้านายและบ่าวไพร่ ระหว่างผู้ปกครองและผู้ถูกปกครอง"คำว่าแอนาร์คิสต์(anarchist) หรือนักอนาธิปัตย์ถูกนำเข้ามาในภาษาอังกฤษเป็นครั้งแรกใน ค.ศ. 1642 ในช่วงสงครามกลางเมืองอังกฤษซึ่งถูกใช้โดยพวกแควาเลียร์เป็นคำเหยียด(Pejorative) ฝ่ายตรงข้ามของพวกเขานั่นคือพวกหัวเกรียนต่อมาในยุคปฏิวัติฝรั่งเศส คนบางกลุ่มเช่นพวกอ็องราเฌ(Enragés) เริ่มนำคำนี้มาใช้ในด้านบวกเพื่อต้านการรวมศูนย์อำนาจโดยพวกฌากอแบ็งโดยมองว่ารัฐบาลปฏิวัตินั้นมีความย้อนแย้งในตัวเองจนกระทั่งช่วงสุดท้ายของคริสต์ศตวรรษที่ 19 คำว่าAnarchismในภาษาอังกฤษก็ได้หมดความหมายเชิงลบในตอนแรกของมันไป
ในคำนำซึ่งเขียนโดย เคนต์ บรอมลีย์ ในหนังสือเดอะคอนเควสต์ออฟเบรดของ ปิออตร์ โครปอตกิน เขาถือว่านักสังคมนิยมแบบยูโทเปียชาวฝรั่งเศส ชาร์ล ฟูรีเย เป็นผู้สถาปนาแนวคิดสังคมนิยมสาขาอิสรนิยมซึ่งตรงข้ามกับแนวคิดสังคมนิยมแบบอำนาจนิยมของ ฟร็องซัว-โนเอล บาเบิฟ และฟิลิปป์ บูโอนาร์รอตตีนักอนาธิปัตย์ ฮะกีม เบย์ (Hakim Bey, นามปากกาของปีเตอร์ แลมบอร์น วิลสัน(Peter Lamborn Wilson)) อธิบายแนวคิดของฟูริเยว่า: "ในระบบของความบรรสานของฟูริเย กิจกรรมเชิงสร้างสรรค์ทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นอุตสาหกรรม หัตถกรรม เกษตรกรรม ฯลฯ จะถือกำเนิดขึ้นจากฉันทะที่ถูกปลดปล่อย นี่คือทฤษฎีที่โด่งดังว่าด้วย 'แรงงานที่มีเสน่ห์' ฟูริเยทำให้ตัวของงานเองกลายเป็นเรื่องทางเพศ ชีวิตของฟาล็องสแตร์จึงเป็นเพศสัมพันธ์หมู่ที่ไม่หยุดยั้งของความรู้สึกอันแรงกล้า การทำความเข้าใจ และกิจกรรม เป็นสังคมของเหล่านักรักและผู้ที่คลั่งไคล้อันป่าเถื่อน" ลัทธิฟูริเยก่อตัวขึ้นมาในข่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 ที่คอมมูนฟาล็องสแตร์ (Phalanstère) หลายร้อยแห่งถูกก่อตั้งขึ้นบนหลักการฟูริเยริสต์ในประเทศฝรั่งเศส ทวีปอเมริกาเหนือ ประเทศเม็กซิโก ทวีปอเมริกาใต้ ประเทศแอลจีเรีย และประเทศยูโกสลาเวีย ทั้ง ปีแยร์-โฌแซ็ฟ พรูดง,ฟรีดริช เอ็งเงิลส์และ ปิออตร์ โครปอตกิน ล้วนได้อ่านงานเขียนของเขาอย่างหลงใหล เช่นเดียวกันกันกับอ็องเดร เบรอตง(André Breton) และรอล็อง บาร์ตในงานของแฮร์เบิร์ท มาร์คูเซอ(Herbert Marcuse) ชื่อเอโรสแอนด์ซิวิไลเซชัน(Eros and Civilization) เขาได้ยกย่องฟูริเยโดยกล่าวว่าเขา "เข้าใกล้ที่จะไขความถึงการพึ่งพากันระหว่างเสรีภาพและการทดเทิด(Sublimation (psychology)) ที่ไม่ถูกอดกลั้นมากกว่านักสังคมนิยมแบบยูโทเปียคนอื่นคนใด"
นักอนาธิปัตย์ ปีเตอร์ ซาบาตีนี เขียนไว้ว่าในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 ในสหรัฐ "กลุ่มวัฒนธรรมต่อต้านแบบ 'ยูโทเปีย' และแบบคอมมูนชุดหนึ่งได้ปรากฏตัวขึ้นมา" ซึ่งรวมถึงขบวนการความรักเสรีด้วย "ลัทธิอนาธิปไตยของวิลเลียม กอดวินส่งอิทธิพลต่อเหล่านี้บางส่วน" แต่ก็ไม่เท่าสังคมนิยมของโรเบิร์ต โอเวนและชาร์ล ฟูรีเย"ภายหลังความสำเร็จของธุรกิจของเขาในบริเตน โอเวนก็ได้ก่อตั้งชุมชนสหกรณ์ด้วยตัวเขาเองในสหรัฐที่เมืองนิวฮาร์โมนี, รัฐอินดีแอนา(New Harmony, Indiana) ในช่วง ค.ศ. 1825 หนึ่งในสมาชิกของคอมมูนนี้คือ โจไซอา วอร์เรน (ค.ศ. 1798–1874) ซึ่งถูกถือว่าเป็นนักอนาธิปัตย์แบบปัจเจกคนแรก"
อย่างที่อัลเบิร์ต เมลต์เซอร์(Albert Meltzer) และสจวร์ต คริสตี(Stuart Christie) ได้กล่าวไว้ในหนังสือของพวกเขาชื่อว่าเดอะฟลัดเกตออฟแอนาร์คี(The Floodgates of Anarchy):
ปีแยร์-โฌแซ็ฟ พรูดง ผู้ที่มักถูกถือว่าเป็นบิดาของลัทธิอนาธิปไตยสมัยใหม่ ได้บัญญัติวลีว่า "พรอปเพอร์ตี อิส เทฟต์!" (Property is theft!) (ทรัพย์สินคือการลักทรัพย์) เพื่ออธิบายมุมมองส่วนหนึ่งของเขาเกี่ยวกับธรรมชาติความซับซ้อนของความสัมพันธ์ระหว่างกรรมสิทธิ์ความเป็นเจ้าของและเสรีภาพ ที่เขากล่าวว่าทรัพย์สินคือการลักทรัพย์ เขาหมายถึงนายทุนที่เขามองว่าได้ขโมยกำไรไปจากผู้ใช้แรงงาน สำหรับพรูดง ลูกจ้างของนายทุนนั้น "ถูกกดขี่ ถูกเอาเปรียบ สภาพถาวรของเขานั้นคือการเชื่อฟัง"
สิบเจ็ดปี (ค.ศ. 1857) หลังจากที่พรูดงเรียกตัวเองเป็นนักอนาธิปัตย์ (anarchist) เป็นครั้งแรกใน ค.ศ. 1840นักอนาธิปัตย์คอมมิวนิสต์โฌแซ็ฟ เดฌักเป็นบุคคลแรกที่เรียกตัวเองเป็นนักอิสรนิยม (libertarian)นอกสหรัฐ คำว่าอิสรนิยมโดยทั่วไปหมายถึงอุดมการณ์ที่ต่อต้านอำนาจนิยมและต่อต้านทุนนิยม
สังคมนิยมแบบอิสรนิยมมีรากฐานอยู่ในแนวคิดเสรีนิยมคลาสสิกและสังคมนิยม  ถึงแม้จะขัดแย้งกับแนวคิดเสรีนิยม(โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับเสรีนิยมใหม่และอิสรนิยมฝ่ายขวา) และสังคมนิยมรัฐแบบอำนาจนิยมอยู่บ่อยครั้งในเวลาเดียวกัน แม้ว่าสังคมนิยมแบบอิสรนิยมจะมีรากฐานอยู่ในทั้งแนวคิดสังคมนิยมและเสรีนิยม แต่ก็มีรูปแบบต่าง ๆ ที่ได้รับอิทธิพลจากทั้งสองธรรมเนียมการเมืองในระดับที่ต่างกัน ตัวอย่างเช่นแนวคิดอนาธิปไตยแบบช่วยเหลือซึ่งกันและกันซึ่งได้รับอิทธิพลจากเสรีนิยมมากกว่า ในขณะที่แนวคิดอนาธิปไตยแบบคอมมิวนิสต์และแบบสหการนิยมได้รับอิทธิพลจากสังคมนิยมมากกว่า ถึงอย่างนั้นก็ตาม ลัทธิอนาธิปไตยแบบช่วยเหลือซึ่งกันและกันมีต้นกำเนิดมาจากสังคมนิยมในยุโรปช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 18 และ 19 (ดังเช่นสังคมนิยมแบบฟูริเย)กลับกัน แนวคิดอนาธิปไตยแบบคอมมิวนิสต์และแบบสหการนิยมกลับมีต้นกำเนิดที่เก่าแก่ที่สุดในแนวคิดเสรีนิยมในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 18 (ดังเช่นการปฏิวัติฝรั่งเศส)
ลัทธิอนาธิปไตยเป็นอุปสรรคลำดับแรก ๆ ต่อแนวคิดแบบแนวหน้านิยมและรัฐนิยมซึ่งมันสืบพบว่ามีอยู่ในภาคส่วนสำคัญของขบวนการสังคมนิยม นักอนาธิปัตย์กล่าวหาว่าพัฒนาการของการเข้าไปมีส่วนร่วมในรัฐสภา กระทรวงทบวงกรม และพรรคการเมืองจะนำไปสู่คติมูลวิวัติที่ลดลงและการกลายสภาพเป็นกระฎุมพี และการเมืองแห่งรัฐก็จะทำลายปัจเจกภาพและประชาคมที่แท้จริง นักอนาธิปัตย์หลายคนจึงปฏิเสธการจัดระเบียบในรูปแบบของลัทธิมากซ์ และต้องการบ่อนทำลายอำนาจลำดับชั้นผ่านวิธีการรวมกลุ่มทางการเมืองและวัฒนธรรมแบบหลวม ๆ หรือผ่านวิธีการสนับสนุนการจัดระเบียบด้วยหน่วยของการเมือง การปกครอง และเศรษฐกิจในหน่วย ๆ เดียวนี้เป็นองค์กรเดี่ยว ตามรือเลอ(Otto Rühle) และแนวคิดสหการนิยมนักอนาธิปัตย์หลายคนก็ปฏิเสธอำนาจของปัญญาชนและวิทยาศาสตร์ โดยกล่าวว่า 'ในการยึดครองสถาบันรัฐ และการยกระดับบทบาทของพรรคการเมือง เหล่าปัญญาชนกำลังส่งเสริมหลักการของชนชั้นซึ่งถูกฝังไว้ในสถาบันการเมืองและการปกครอง' โดยถือว่าการปฏิวัตินั้นเกิดขึ้นผ่านพลังของพฤติการณ์และ/หรือสัญชาตญาณขบถที่มีอยู่ในมวลชนเท่านั้น ที่เรียกว่า 'สัญชาตญาณเพื่อเสรีภาพ' ตามบาคูนินและชอมสกีหรือตามคำกล่าวของบาคูนินเอง: 'ทั้งหมดที่ปัจเจกชนจะทำได้นั้นคือการอธิบาย เผยแพร่ และคิดหาความคิดซึ่งสอดคล้องกับสัญชาตญาณของประชาชน'
แนวคิดลัทธิมากซ์สายอิสรนิยมเริ่มพัฒนาขึ้นหลังเหตุการณ์จำเพาะต่าง ๆ แชมซี โอเจลี กล่าว: "เราพบการแสดงออกซึ่งมุมมองเช่นนี้ครั้งแรก ๆ ใน[วิลเลียม] มอร์ริสและพรรคสังคมนิยมแห่งบริเตนใหญ่(Socialist Party of Great Britain) (SPGB) และต่อมาในเหตุการณ์ต่าง ๆ ช่วง ค.ศ. 1905 พร้อมกับความกังวลใจที่เพิ่มขึ้นต่อการเพิ่มขึ้นของความเป็นราชการและการลดลงของคติมูลวิวัติในสังคมนิยมนานาชาติ"มอร์ริสได้ก่อตั้งสันนิบาตสังคมนิยม(Socialist League (UK, 1885)) ขึ้นมาในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1884 ซึ่งได้รับความสนับสนุนจาก ฟรีดริช เอ็งเงิลส์ และเอเลนอร์ มาคส์(Eleanor Marx) ในฐานะที่เป็นหัวหอกภายในองค์กร มอร์ริสได้เริ่มกล่าวคำปราศัยและปาฐกถาอย่างไร้ปรานีทั้งตามมุมถนน ในสมาคมคนงาน และห้องบรรยายต่าง ๆ ทั่วทั้งอังกฤษและสกอตแลนด์ ตั้งแต่ ค.ศ. 1887 จำนวนนักอนาธิปัตย์เริ่มมีมากกว่าจำนวนนักสังคมนิยมภายในสันนิบาตสังคมนิยมการประชุมประจำปีครั้งที่สามของสันนิบาตที่ลอนดอนในวันที่ 29 พฤษภาคม ค.ศ. 1887 เป็นหมุดหมายของการเปลี่ยนแปลง ที่ผู้แทนส่วนใหญ่ใน 24 สาขาได้ลงคะแนนสนับสนุนมติที่ผลักดันโดยพวกอนาธิปัตย์ ซึ่งกล่าวว่า "ที่ประชุมนี้สนับสนุนนโยบายที่จะละเว้นซึ่งปฏิบัติการทางรัฐสภา ซึ่งสันนิบาตได้ดำเนินการมาจนกระทั่งบัดนี้ และมองไม่เห็นถึงเหตุผลใดที่ดีเพียงพอที่เราจะเปลี่ยนแปลงมัน"ผลที่ตามมาคือ สันนิบาตได้เสียแรงสนับสนุนของ เอ็งเงิลส์ ไป และ เอเลนอร์ มาคส์ กับคู่รักของเธอเอ็ดเวิร์ด เอฟเวอลิงได้ออกมาก่อตั้งองค์กรแยกออกมาชื่อว่าสมาคมสังคมนิยมบลูมส์บรี(Bloomsbury Socialist Society)
ในช่วงระหว่างและภายหลังจากสงครามโลกครั้งที่หนึ่งด้วยความผิดหวังในการยอมจำนนของนักประชาธิปไตยสังคมนิยมด้วยความตื่นเต้นจากการเกิดขึ้นของสภาคนงานและด้วยการเอาตัวออกห่างจากลัทธิเลนิน นักคอมมิวนิสต์หลายคนกลับปฏิเสธคำกล่าวอ้างต่าง ๆ ของพรรคการเมืองสังคมนิยม และกลายมามีความเชื่อมั่นในมวลชน โดย "สัญชาตญาณของมวลชนสามารถมีอัฉริยภาพมากกว่างานชิ้นใด ๆ ของอัฉริยะผู้ยิ่งใหญ่คน ๆ เดียว"จุดยืนที่ฝ่ายซ้ายจัดในช่วงเวลานั้นหยิบยกมาใช้ ก็เช่นลัทธิแรงงานนิยม(workerism) และคตินิยมการเกิดเอง(spontaneism) ของโรซา ลุคเซิมบวร์คตัวอย่างเช่นอันโตนี ปันเนอคุก(Antonie Pannekoek),เฮ็นริเอ็ตเทอ โรลันด์ โฮลสท์(Henriette Roland Holst) และแฮร์มัน กอร์เทอร์(Herman Gorter) ที่ประเทศเนเธอร์แลนด์ซิลเวีย แพงค์เฮิร์สต์ที่ประเทศอังกฤษอันโตนีโอ กรัมชีที่ประเทศอิตาลี และเจิร์จ ลุกาช(György Lukács) ที่ประเทศฮังการี ซึ่งด้วยแนวคิดนี้เผด็จการโดยชนกรรมาชีพ(dictatorship of the proletariat) จะเป็นระบอบเผด็จการของชนชั้นดังกล่าว ไม่ใช่เผด็จการของพรรคการเมืองหรือพรรคพวกใดแต่ความตึงเครียดระหว่างคติต่อต้านแนวหน้านิยมกับแนวหน้านิยมก็จบลงได้สองทางซึ่งตรงข้ามกันอย่างสิ้นเชิง นั่นคือการเลี้ยวเข้าสู่พรรคการเมืองประการแรก และการโน้มเอียงสู่คติของการปฏิวัติที่เกิดเองโดยสัมบูรณ์จากชนกรรมาชีพประการที่สอง กรัมชีและลุกาชคือตัวอย่างของประการแรก และประการที่สองพบได้ในแนวโน้มซึ่งพัฒนามาจากฝ่ายซ้ายจัดดัตช์และเยอรมัน ซึ่งมีแนวโน้มสู่การขจัดรูปแบบแบบพรรคการเมืองให้สิ้นไป
ในสหภาพโซเวียตที่เพิ่งก่อกำเนิดขึ้น ก็เกิดการก่อการกำเริบโดยฝ่ายซ้ายต่อต้านบอลเชวิค(left-wing uprisings against the Bolsheviks) ซึ่งเป็นการกบฏและการก่อการการกำเริบจำนวนหนึ่งที่ต่อต้านพวกบอลเชวิคซึ่งถูกนำหรือได้รับการสนับสนุนโดยฝ่ายซ้าย อาทิพรรคปฏิวัติสังคมนิยม(Socialist Revolutionary Party)นักปฏิวัติสังคมนิยมฝ่ายซ้าย(Left Socialist-Revolutionaries) พวกเมนเชวิค(Mensheviks) และนักอนาธิปไตยบางส่วนสนับสนุนขบวนการขาว(White Movement) ในขณะที่บางส่วนพยายามเป็นอำนาจอิสระ การก่อการกำเริบเริ่มขึ้นใน ค.ศ. 1918 และต่อเนื่องมาจนสงครามกลางเมืองรัสเซียและต่อไปจนถึง ค.ศ. 1922 พวกบอลเชวิคก็เริ่มล้มเลิกความพยายามที่จะนำกลุ่มเหล่านี้มาเข้าร่วมรัฐบาลและเริ่มปราบปรามพวกเขาโดยใช้กำลังเป็นการตอบโต้ โดยวลาดีมีร์ เลนินก็ได้โจมตีนักวิจารณ์พรรคบอลเชวิคหลายคนซึ่งมีจุดยืนที่ซ้ายกว่าพวกเขาในงานของเขาเอง ชื่อว่าคอมมิวนิสต์ปีกซ้ายความคิดระส่ำระส่ายไร้เดียงสา("Left-Wing" Communism: An Infantile Disorder)
นักสังคมนิยมแบบมากซิสต์อิสรนิยมหลายคนมองว่าความล้มละลายทางการเมืองของสังคมนิยมแบบดั้งเดิมแสดงถึงความจำเป็นของความก้าวหน้าทางทฤษฎี ไม่ว่าจะเป็นความหัวรั้นในเรื่องเชิงทฤษฎีแบบมากซ์อย่างที่สุดซึ่งนักลัทธิบอร์ดีกา(Bordigism) และพรรค SPGB สนับสนุน หรือจะเป็นการถอยกลับ "หลังมากซ์" ไปสู่แบบแผนของการต่อต้านปฏิฐานนิยม(Antipositivism) ของแนวคิดจิตนิยมเยอรมัน(German idealism) ของนักสังคมนิยมอื่น ๆ แนวคิดสังคมนิยมแบบอิสรนิยมมักจะเชื่อมโยงความปรารถนาทางการเมืองที่จะต่อต้านอำนาจนิยมว่าเป็นความแตกต่างทางทฤษฎีของมันจากแบบดั้งเดิมตัวอย่างเช่นคาร์ล คอร์ช(Karl Korsch) เขาเป็นนักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมเป็นส่วนใหญ่ของชีวิตเขา ก็เพราะแรงผลักดันที่ฝังแน่นของเขาต่อความเปิดกว้างทางทฤษฎีในงานของเขา เขาปฏิเสธสิ่งที่เป็นนิรันดร์และสถิตสถาพร และสนใจในบทบาทที่สำคัญของสิ่งเชิงปฏิบัติที่มีต่อความเท็จจริงของทฤษฎีอันหนึ่ง โดยไม่มีทฤษฎีใดที่หนีประวัติศาสตร์ได้ แม้แต่ลัทธิมากซ์ก็ตาม ในทำนองนี้ คอร์ชให้เครดิตสิ่งที่กระตุ้นให้เกิดงานเขียนทุนของมากซ์ว่า คือขบวนการการเคลื่อนไหวของชนชั้นที่ถูกกดขี่
นักลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยมปฏิเสธทุนนิยมและรัฐ บางคนจึงเป็นแนวร่วมกับนักอนาธิปัตย์เพื่อต่อต้านทั้งประชาธิปไตยแบบมีผู้แทนแบบทุนนิยมและลัทธิมากซ์แบบอำนาจนิยม แม้นักอนาธิปัตย์และนักลัทธิมากซ์จะมีจุดหมายสุดท้ายอย่างเดียวกันนั่นคือสังคมไร้รัฐ นักอนาธิปัตย์วิจารณ์นักลัทธิมากซ์ว่าไปสนับสนุนระยะเปลี่ยนผ่านซึ่งใช้รัฐเพื่อบรรลุจุดมุ่งหมายนี้ อย่างไรก็ตาม แนวโน้มลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยมอย่างลัทธิมากซ์อัตตาณัติและลัทธิคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมนั้นได้มีความเกี่ยวโยงกับขบวนการอนาธิปไตยในประวัติศาสตร์ ขบวนการอนาธิปไตยเคยมีความขัดแย้งกับทั้งกำลังของทุนนิยมและลัทธิมากซ์ และบางครั้งก็ต้องพบเจอทั้งสองในเวลาเดียวกันอย่างสงครามกลางเมืองสเปนแต่ในบริบทดังกล่าวนักลัทธิมากซ์ก็แตกแยกกันว่าจะสนับสนุนหรือต่อต้านลัทธิอนาธิปไตย การประหัตประหารทางการเมืองอื่น ๆ ภายใต้พรรคการเมืองแบบอำมาตย์ก็ส่งผลให้เกิดการเป็นปฏิปักษ์อย่างรุนแรงทางประวัติศาสตร์ระหว่างนักอนาธิปัตย์และนักลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยมในฝั่งหนึ่งกับนักลัทธิมากซ์เลนินและแนวคิดที่สืบต่อมาอื่น ๆ อาทิลัทธิเหมาในอีกฝั่ง ในประวัติศาสตร์ไม่นานมานี้ นักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมได้สร้างพันธไมตรีกับกลุ่มลัทธิมากซ์-เลนินหลายครั้งคราวเพื่อประท้วงต่อต้านสถาบันที่ทั้งสองปฏิเสธ ความเป็นปรปักษ์ส่นหนึ่งตามรอยจากสมาคมกรรมกรสากล(International Workingmen's Association) หรือสากลที่หนึ่ง สภาของคนงานสายมูลวิวัติ(Classical radicalism) ที่มีฮาอิล บาคูนินซึ่งเป็นตัวแทนของมุมมองแบบอนาธิปไตย และคาร์ล มาคส์ซึ่งนักอนาธิปัตย์กล่าวหาว่าเป็น "พวกอำนาจนิยม" ได้มีความขัดแย้งกันในหลายประเด็น มุมมองของบาคูนินเกี่ยวกับความชอบธรรมของรัฐในฐานะที่เป็นสถาบันและหน้าที่ของการเมืองเลือกตั้งนั้นอยู่ตรงกันข้ามสุดขั้วกับมุมมองของมาคส์ในสากลที่หนึ่ง ในที่สุดความขัดแย้งระหว่างมาคส์และบาคูนินนำไปสู่การเข้าควบคุมสากลที่หนึ่งของมาคส์และเขาได้ขับไล่บาคูนินกับผู้ติดตามของเขาออกไปจากองค์กร นี่เป็นจุดเริ่มต้นของความอาฆาตและรอยร้าวระหว่างนักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมกับสิ่งที่พวกเขาเรียกว่า "นักคอมมิวนิสต์อำนาจนิยม" หรืออีกแบบคือ "พวกอำนาจนิยม" เปล่า ๆ นักลัทธิมากซ์บางคนได้ก่อรูปร่างมุมมองที่ใกล้เคียงกับสหการนิยมและจึงแสดงความเกี่ยวดองกับความคิดแบบอนาธิปไตยมากกว่า นักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมหลายคนเช่น โนม ชอมสกี เชื่อว่าลัทธิอนาธิปไตยมีส่วนร่วมมากยิ่งกับลัทธิมากซ์บางประเภท อาทิ ลัทธิคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมของอันโตนี ปันเนอคุกในงานเขียนชื่อว่าโนตส์ออนแอนาร์คิสซึม(Notes on Anarchism) ชอมสกีเสนอถึงความเป็นไปได้ "ที่ลัทธิคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมบางรูปแบบเป็นรูปแบบธรรมชาติของสังคมนิยมปฏิวัติ(Revolutionary socialism) ภายในสังคมอุตสาหกรรม(Industrialization) มันสะท้อนถึงความเชื่อว่าประชาธิปไตยนั้นมีข้อจำกัดอย่างยิ่งเมื่อระบบอุตสาหกรรมถูกควบคุมโดยอภิชนอัตตาธิปัตย์ไม่ว่าในรูปแบบใด ไม่ว่าจะเป็นเจ้าของ ผู้จัดการนักวิชาการพรรค 'แนวหน้า'หรือระบบรัฐราชการก็ตาม"
ในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 20 กลุ่มสังคมนิยมแบบอิสรนิยมบางกลุ่มก่อตัวขึ้นจากความไม่เห็นพ้องกับลัทธิทรอตสกี(Trostkyism) ซึ่งแสดงตนเป็นแนวคิดลัทธิเลนินที่ต่อต้านลัทธิสตาลิน กล่าวคือ กลุ่มฝรั่งเศสชื่อว่าซอซียาลิสม์ อู บาร์บารี(Socialisme ou Barbarie) ได้กำเนิดขึ้นจากสากลที่สี่ซึ่งกอร์นีลิโอส กัสโตริอาดิสและโกลด เลอฟอร์(Claude Lefort) เป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มโชลิเยอ-มงตาลในพรรคคอมมิวนิสต์สากลฝรั่งเศส(Internationalist Communist Party (France)) ใน ค.ศ. 1946 และใน ค.ศ. 1948 พวกเขาประสบกับ "ความหมดความเชื่อถือเป็นครั้งสุดท้ายในลัทธิทรอตสกี"ซึ่งนำพาให้พวกเขาแยกตัวออกมาเพื่อก่อตั้งซอซียาลิสม์ อู บาร์บารี ซึ่งเริ่มตีพิมพ์วารสารของตัวเองออกมาในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1949 กัสโตริอาดิสกล่าวต่อว่าในช่วงเวลานี้ "กลุ่มผู้ชมของกลุ่มและวารสารนี้ส่วนมากเป็นกลุ่มของคนแก่ฝ่ายซ้ายสายมูลวิวัติ: นักลัทธิบอร์ดีกา นักคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยม นักอนาธิปไตยจำนวนหนึ่ง และผลิตผลบางส่วนของ 'ฝ่ายซ้าย' เยอรมันในยุคคริสต์ทศวรรษ 1920"เช่นเดียวกันในสหราชอาณาจักร กลุ่มโซลิดาริตี(Solidarity (UK)) ได้ถูกก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1960 โดยกลุ่มของสมาชิกกลุ่มเล็กที่ถูกขับออกจากสันนิบาตแรงงานสังคมนิยม(Workers Revolutionary Party (UK)) ลัทธิทรอตสกี กลุ่มนี้ได้รับอิทธิพลสูงตั้งแต่แรกจากกลุ่มซอซียาลิสม์ อู บาร์บารี ในฝรั่งเศส โดยเฉพาะจากผู้นำทางความคิดของมัน กอร์นีลิโอส กัสโตริอาดิส ซึ่งกลุ่มโซลิดาริตีได้ผลิตเผยแพร่ใบปลิวของความเรียงของเขาหลายใบ ผู้นำทางความคิดของกลุ่มนี้คือคริส พาลลิส(Chris Pallis) ซึ่งเขียนด้วยนามปากกามอริซ บรินตัน(Maurice Brinton)
ตั้งแต่ ค.ศ. 1967 เป็นต้นมาในสาธารณรัฐประชาชนจีนคำว่าซ้ายจัด(Ultra-leftism) และคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้ายหมายถึงทฤษฎีและปฏิบัติการทางการเมืองซึ่งนิยามตัวเองว่าอยู่ซ้ายกว่าของผู้นำลัทธิเหมาส่วนกลางในช่วงจุดสูงสุดของการปฏิวัติทางวัฒนธรรมใหญ่ของกรรมาชีพคำนี้ยังถูกใช้ย้อนหลังเพื่อเรียกลัทธิอนาธิปไตยในประเทศจีน(Anarchism in China) พวกแรก ๆ ในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษ 20พรรคคอมมิวนิสต์จีนใช้คำว่า "ซ้ายจัด" เป็นคำเหยียดอย่างกว้าง ๆ เพื่อประณามกลุ่มใดที่อยู่ซ้ายไปกว่าแนวทางพรรค(Party line (politics)) อิงตามการใช้งานในช่วงหลัง ใน ค.ศ. 1978คณะกรรมการกลาง(Central Committee) พรรคคอมมิวนิสต์จีนประณามแนวทางของเหมา เจ๋อตงว่าเป็นแนวคิดซ้ายจัดตั้งแต่ ค.ศ. 1956 จนถึง ค.ศ. 1976 เมื่อเหมาได้เสียชีวิตไป คำว่าซ้ายจัดยังหมายถึงจุดยืนของกบฏของการปฏิวัติทางวัฒนธรรมที่แยกตัวออกจากแนวทางลัทธิเหมาส่วนกลางไปด้วยการระบุถึงความขัดแย้งที่เป็นปฏิปักษ์(antagonistic contradiction) ระหว่างรัฐพรรคของพรรคคอมมิวนิสต์จีนและสาธารณรัฐประชาชนจีนเองกับมวลชนของคนงานและชาวนาที่ร่วมกันประกอบเป็นชนชั้นกรรมาชีพที่ถูกแยกออกจากการควบคุมที่มีนัยสำคัญใด ๆ เหนือการผลิตหรือการกระจาย ในขณะที่แนวทางลัทธิเหมาส่วนกลางยืนยีนว่ามวลชนนั้นควบคุมปัจจัยการผลิตผ่านการเป็นสื่อกลางของพรรค พวกซ้ายจัดกล่าวว่าผลประโยชน์เชิงรูปธรรมของอำมาตย์นั้นถูกกำหนดในเชิงโครงสร้างโดยรูปแบบรัฐรวมศูนย์ และเป็นปรปักษ์โดยตรงกับผลประโยชน์เชิงรูปธรรมของมวลชน ไม่ว่าความคิดของอำมาตย์คนใดจะเป็นสังคมนิยมมากเท่าไหร่ก็ตาม ในขณะที่ผู้นำลัทธิเหมาส่วนกลางส่งเสริมให้มวลชนวิจารณ์ความคิดและนิสัยแบบปฏิกิริยาที่กล่าวหาว่ามีอยู่ในกลุ่มแกนนำไม่ดีห้าเปอร์เซ็นต์ และให้โอกาสที่พวกเขาจะ "กลับตัวกลับใจ" หลังจากได้รับ "การปฏิรูปทางความคิด" แต่พวกซ้ายจัดกล่าวว่าการปฏิวัติทางวัฒนธรรมต้องนำทางไปสู่การปฏิวัติทางการเมือง "ที่ชนชั้นหนึ่งจะโค่นล้มอีกชนชั้นหนึ่ง"
ใน ค.ศ. 1969 นักอนาธิปัตย์-คอมมิวนิสต์แพลตฟอร์มิสต์(platformist) ชาวฝรั่งเศสดาเนียล เกแร็ง(Daniel Guérin) ได้เผยแพร่ความเรียงชื่อว่าลิเบอร์ทาเรียนมาร์กซิสซึม?(Libertarian Marxism?) ที่เขาเขียนถึงการโต้วาทีระหว่าง คาร์ล มาคส์ และ มีฮาอิล บาคูนิน ที่สากลที่หนึ่งและต่อ ๆ มา เขาเสนอว่า "ลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยมปฏิเสธนิยัตินิยมและชะตานิยม(fatalism) โดยให้พื้นที่มากยิ่งกว่ากับเจตจำนงปัจเจก อัชฌัตติกญาณ จินตนาการ ความเร็วรีเฟล็กซ์ และสัญชาตญาณเบื้องลึกของมวลชน ซึ่งมองเห็นได้กว้างกว่าในช่วงเวลาวิกฤต มากกว่าการให้เหตุผลของ 'อภิชน' ลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยมคิดถึงผลของความประหลาดใจ การยั่วยุ และความกล้าหาญ ปฏิเสธที่จะยุ่งเหยิงหรือเป็นอัมพาตด้วยเครื่องมือหนัก 'เชิงวิทยาศาสตร์' ไม่พูดกำกวมหรือหลอกลวง และพิทักษ์ตนเองจากคติผจญภัยพอ ๆ กันกับจากความกลัวในสิ่งที่ไม่รู้"ในสหรัฐ มีสิ่งพิมพ์ชื่อว่ารูตแอนด์แบรนช์(Root & Branch) ซึ่งมีหัวข้อย่อยเขียนไว้ว่า "วารสารลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยม"ใน ค.ศ. 1974 วารสารลิเบอร์ทาเรียนคอมมิวนิสซึม(Libertarian Communism) ถูกริเริ่มในสหราชอาณาจักรโดยคนกลุ่มหนึ่งในพรรคสังคมนิยมแห่งบริเตนใหญ่
ลัทธิมากซ์อัตตาณัติลัทธิมากซ์ใหม่(neo-Marxism) และทฤษฎีซิทูเอชันนิสต์(Situationist International) ก็ถูกถือว่าเป็นลัทธิมากซ์ประเภทที่ต่อต้านอำนาจนิยมซึ่งอยู่ในธรรมเนียมของสังคมนิยมแบบอิสรนิยมในคริสต์ทศวรรษ 1980 และ 1990 ได้มีการพัฒนาขึ้นของกลุ่มหลายกลุ่มเช่นกลุ่มโคลิงโค(Kolinko),คือราเช(Kurasje) และไวลด์แคต(Wildcat) ในประเทศเยอรมนีเอาฟ์เฮเบิน(Aufheben) ในประเทศอังกฤษเตโอรีกอมูว์นิสต์(Theorie Communiste) ในประเทศฝรั่งเศส TPTG (Τα παιδιά της γαλαρίας) ในประเทศกรีซ และกัมยุนิสฏ์กรานติ(Kamunist Kranti) ในประเทศอินเดีย พวกเขายังเกี่ยวข้องกับกลุ่มอื่น ๆ ในประเทศอื่น และผสมผสานแนวคิดออโตโนเมีย (Autonomia),ลัทธิแรงงานนิยม, ลัทธิมากซ์แบบเฮเกิล, งานของกลุ่มจอห์นสัน-ฟอเรสต์(Johnson-Forest Tendency),ลัทธิมากซ์แบบเปิด(Open Marxism), ICO (Informations et correspondances ouvrières),ซิทูเอชันนิสต์ อินเตอร์แนชันนอล, ลัทธิอนาธิปไตย และลัทธิมากซ์เยอรมันหลัง ค.ศ. 1968
ลัทธิอนาธิปไตยและสังคมนิยมแบบอิสรนิยมนั้นมีความหมายเดียวกันเป็นส่วนใหญ่มาแต่อดีตโดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรณีของกระแสความคิดลัทธิอนาธิปไตยแบบคลาสสิก(classical anarchism) ซึ่งได้พัฒนาขึ้นมาในคริสต์ศตวรรษที่ 19 นั่นคือความมุ่งมั่นต่อคติของอัตตาณัติและเสรีภาพ การกระจายอำนาจ การต่อต้านการจัดลำดับชั้น และการต่อต้านคติแนวหน้านิยมของสังคมนิยมแบบอำนาจนิยม
นักสหการนิยมอนาธิปไตยกัสตอน เลบัล(Gaston Leval) ได้อธิบายไว้ว่า "เราจึงมองเห็นถึงสังคมซึ่งกิจกรรมทั้งหลายจะถูกประสานกัน โครงสร้างซึ่งในเวลาเดียวกันกลับมีความยืดหยุ่นที่เพียงพอให้ชีวิตในสังคมหรือชีวิตของแต่ละวิสาหกิจมีอิสระมากที่สุดเท่าที่เป็นไปได้ แต่ก็ยังมีความยึดเหนี่ยวกันพอที่จะป้องกันไม่ให้เกิดความโกลาหล [...] ในสังคมซึ่งถูกจัดระเบียบไว้อย่างดี สิ่งเหล่านี้จะต้องถูกบรรลุอย่างเป็นระบบผ่านการสหพันธ์ในแนวขนาน โดยรวมกันในแนวตั้งในระดับที่สูงที่สุด ประกอบขึ้นเป็นองคาพยพหนึ่งเดียวที่กว้างใหญ่ไพศาลซึ่งบทบาททางเศรษฐกิจทั้งมวลจะดำเนินไปด้วยความสามัคคีพร้อมด้วยกันทั้งหมด และซึ่งจะยังคงอนุรักษ์ความยึดโยงกันที่จำเป็นไว้อย่างถาวร"
คติความช่วยเหลือซึ่งกันและกันหรือมิวชวลลิสม์ (อังกฤษ:Mutualism) เริ่มต้นจากขบวนการสังคมนิยมในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ซึ่งปีแยร์-โฌแซ็ฟ พรูดงรับมาและพัฒนาเป็นทฤษฎีเศรษฐศาสตร์อนาธิปไตยรูปแบบแรก มิวชวลลิสม์มีพื้นฐานเป็นทฤษฎีมูลค่าแรงงานรูปแบบหนึ่งที่กล่าวว่าเมื่อขายแรงงานหรือผลผลิตของมันไป สินค้าหรือบริการที่แลกเปลี่ยนกันควรมี "แรงงานอันจำเป็นในการผลิตสิ่งของอันมีประโยชน์ใช้สอยในปริมาณที่คล้ายกันหรือเท่ากันเที่ยง"และอะไรที่ไม่เป็นไปตามนี้คือการเอาเปรียบ การลักขโมยแรงงาน หรือการกินดอกเบี้ย(usury)มิวชวลลิสต์สนับสนุนกรรมสิทธิ์ของสังคมและเชื่อว่าตลาดแรงงานที่เสรีจะทำให้เกิดสภาวะที่รายได้ตรงสัดส่วนกับแรงงานที่ใช้ไปโจนาธาน บีเชอร์ กล่าวว่าจุดมุ่งหมายของมิวชวลลิสม์คือ "การปลดปล่อยแรงงานจากเงื่อนไขบังคับที่ทุนกำหนด"พรูดงเชื่อว่าปัจเจกมีสิทธิถือครองที่ดินก็ต่อเมื่อเขากำลังใช้สอยที่ดินหรืออาศัยอยู่ในที่ดิน หากเลิกกระทำดังเช่นนั้นแล้ว ที่ดินก็จะกลับสภาพเป็นที่ดินไม่มีเจ้าของ
นักอนาธิปัตย์แบบปัจเจกบางคนเช่นเบนจามิน ทักเกอร์(Benjamin Tucker) ได้รับอิทธิพลจากมิวชวลลิสม์ของพรูดง แต่ไม่ได้เรียกร้องให้สมาคมเป็นวิสาหกิจขนาดใหญ่ตามพรูดงมิวชวลลิสม์ขยายออกไปในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ที่สเปนรามอน เด ลา ซากรา(Ramón de la Sagra) ได้ก่อตั้งวารสารอนาธิปัตย์เอล ปอร์เบนิร์(El Porvenir) ที่อาโกรุญญาใน ค.ศ. 1845 โดยมีแรงบันดาลใจจากแนวคิดของพรูดงนักการเมืองกาตาลันฟรันเซสก์ ปี อี มารากัล(Francesc Pi i Maragall) เป็นนักแปลงานของพรูดงเป็นภาษาสเปนคนสำคัญและในภายหลังได้ดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีสเปนใน ค.ศ. 1873 ขณะเป็นผู้นำของพรรคสาธารณรัฐประชาธิปไตยสหพันธ์(Federal Democratic Republican Party)
จอร์จ วูดค็อกกล่าวว่า "งานแปลเหล่านี้ส่งผลกระทบที่ลึกซึ้งและยืนยาวต่อพัฒนาการของลัทธิอนาธิปไตยในสเปนหลัง ค.ศ. 1870 แม้แต่ก่อนหน้านั้น แนวคิดแบบพรูดง ตามที่ปีแปลไว้ เป็นแหล่งของแรงบันดาลส่วนใหญ่ของขบวนการสหพันธรัฐซึ่งอุบัติขึ้นในช่วงต้นคริสต์ทศวรรษ 1860"สารานุกรมบริแทนนิกาเขียนไว้ว่า "ในการปฏิวัติสเปน ค.ศ. 1873 ปี อี มารากัล พยายามสถาปนาระบบการเมืองแบบกระจายอำนาจหรือ 'แบบแคนทอน' (Cantonalism) ตามแบบพรูดง"เควิน คาร์สัน(Kevin Carson) เป็นนักทฤษฎีมิวชวลลิสต์ร่วมสมัยผู้เขียนStudies in Mutualist Political Economy
ลัทธิอนาธิปไตยสังคม (อังกฤษ:Social anarchism) เป็นแนวคิดที่มุ่งเน้นเกี่ยวกับกรรมสิทธิ์ของสังคม(social ownership)ระบบร่วมด้วยช่วยกัน(Mutual aid (organization theory)) และการจัดการโดยคนงานเองลัทธิอนาธิปไตยสังคมเป็นรูปแบบหลักของลัทธิอนาธิปไตยแบบคลาสสิก และรวมถึงสำนักคิดอนาธิปไตยหลัก ๆ แบบสหการนิยมคอมมิวนิสต์และกลุ่มนิยมด้วย คำว่าลัทธิอนาธิปไตยสังคมถูกใช้ในทางตรงกันข้ามกับลัทธิอนาธิปไตยแบบปัจเจกเพื่อพูดถึงทฤษฎีที่ให้ความสำคัญกับแง่มุมเชิงประชาคม(communitarianism) และสหกรณ์ของทฤษฎีอนาธิปไตย ในขณะเดียวกันก็ต่อต้านการคิดแบบติดกลุ่ม(groupthink) และการคล้อยตามกลุ่ม(conformity) ซึ่งถูกเชื่อมโยงกับประชาคมนิยมแบบอำนาจนิยมและเห็นชอบให้ปรองดองกันระหว่างความเป็นปัจเจก(individual) และความเป็นสังคม(sociality)
นักอนาธิปัตย์สังคมต่อต้านกรรมสิทธิ์ส่วนบุคคลของปัจจัยการผลิตโดยมองว่าเป็นบ่อเกิดของความเหลื่อมล้ำ และเสนอให้มีกรรมสิทธิ์ของสังคมไม่ว่าจะผ่านกรรมสิทธิ์ส่วนรวมตามแบบบาคูนินและลัทธิอนาธิปไตยแบบกลุ่มกรรมสิทธิ์ส่วนรวมตามแบบลัทธิอนาธิปไตยแบบคอมมิวนิสต์ และกรรมสิทธิ์สหกรณ์ตามแบบลัทธิอนาธิปไตยแบบสหการนิยม หรือรูปแบบอื่น ๆ แทน ลัทธิอนาธิปไตยสังคมมีทั้งกลุ่มการเมืองที่นิยมสันติและการกบฏ(insurrectionary anarchism) และยังมีกลุ่มการเมืองแบบที่จัดตั้งองค์กรและแบบที่ต่อต้านการจัดตั้งเป็นองค์กร โดยมีปฏิบัติการจำนวนมากภายในขบวนการแรงงาน(labour movement)สหภาพแรงงานและสหการแรงงานโดยเน้นความสำคัญกับการปลดแอกคนงานผ่านการต่อสู้ระหว่างชนชั้น
จนถึงปัจจุบัน ตัวอย่างของสังคมอนาธิปไตยสังคมที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดคือมาฮ์นอฟชีนา(Makhnovshchina) ซึ่งเกิดขึ้นหลังจากการปฏิวัติรัสเซียสมาคมประชาชนเกาหลีในแมนจูเรีย(Korean People's Association in Manchuria) และดินแดนอนาธิปไตยของการปฏิวัติสเปน(Spanish Revolution of 1936)
ลัทธิอนาธิปไตยแบบปัจเจก (อังกฤษ:Individualist anarchism) เป็นชุดของธรรมเนียมความคิดภายในขบวนการอนาธิปไตยซึ่งเน้นความสำคัญกับปัจเจกบุคคลและเจตจำนง(will (philosophy)) เหนือตัวกำหนดภายนอกเช่นกลุ่ม สังคม ประเพณี และระบบอุดมการณ์ต่าง ๆนักอนาธิปัตย์อย่างลุยจี กัลเลอานี(Luigi Galleani) และแอร์รีโก มาลาเตสตามองว่าไม่มีความขัดแย้งกันระหว่างลัทธิอนาธิปไตยแบบปัจเจกและลัทธิอนาธิปไตยสังคมโดย มาลาเตสตา มองว่าปัญหาไม่ได้เกิดขึ้นระหว่างลัทธิอนาธิปไตยสองรูปแบบนี้ แต่เกิดขึ้นระหว่างนักอนาธิปัตย์กับพวกที่ไม่ใช่นักอนาธิปัตย์นักอนาธิปัตย์อย่างเบนจามิน ทักเกอร์อ้างว่า "ไม่ใช่ลัทธิอนาธิปไตยสังคมปะทะกับลัทธิอนาธิปไตยแบบปัจเจก แต่เป็นสังคมนิยมคอมมิวนิสต์ปะทะกับสังคมนิยมแบบปัจเจก"ทักเกอร์อธิบายว่า "ข้อเท็จจริงที่สังคมนิยมรัฐได้บดบังทัศนะของสังคมนิยมรูปแบบอื่น ๆ ไม่ได้แปลว่ามันสามารถผูกขาดมโนคติแบบสังคมนิยมไว้กับตัวเองได้"
โจไซอา วอร์เรนถูกถืออย่างกว้างขวางให้เป็นนักอนาธิปไตยชาวอเมริกันคนแรกและวารสารรายสัปดาห์ที่เขาเป็นบรรณาธิการให้ใน ค.ศ. 1833 ชื่อว่าเดอะพีสฟุลเรโวลูชันนิสต์(The Peaceful Revolutionist) ก็เป็นวารสารอนาธิปไตยที่ได้รับการตีพิมพ์เป็นครั้งแรกในมุมมองของนักประวัติศาสตร์อนาธิปไตยชาวอเมริกัน ยูนิส มิเน็ตต์ ชูสเตอร์ "เป็นที่แน่ชัด [...] ว่าลัทธิอนาธิปไตยแบบพรูดงนั้นสามารถพบได้ในสหรัฐตั้งแต่อย่างน้อย ค.ศ. 1848 และมันเองไม่รู้ตัวถึงความใกล้เคียงระหว่างมันกับลัทธิอนาธิปไตยแบบปัจเจกของ โจไซอา วอร์เรน และสตีเฟน เพิร์ล แอนดรูส์(Stephen Pearl Andrews) [...]วิลเลียม แบตเชลเดอร์ กรีน(William Batchelder Greene) ได้นำเสนอลัทธิมิวชัวลิสต์แบบพรูดงนี้ในรูปแบบที่บริสุทธิ์และเป็นระบบมากที่สุด"ในเวลาต่อมา นักอนาธิปัตย์แบบปัจเจกชาวอเมริกันเบนจามิน ทักเกอร์"ได้ต่อต้านทั้งรัฐและทุนนิยม ต่อต้านทั้งการกดขี่และการเอาเปรียบ แม้ว่าเขาจะไม่ได้ต่อต้านตลาดและทรัพย์สิน เขาต่อต้านทุนนิยมอย่างหนักแน่น เพราะในมุมมองของเขา มันเป็นการผูกขาดทุนทางสังคม (เครื่องมือ เครื่องจักร ฯลฯ) ที่ได้รับการสนับสนุนจากรัฐ ซึ่งทำให้เจ้าของสามารถเอาเปรียบลูกจ้างของพวกเขาได้ นั่นคือการไม่จ่าย[ค่าจ้าง]ให้กับคนงานสมกับมูลค่าเต็มของแรงงานของพวกเขา เขาคิดว่า 'ชนชั้นซึ่งใช้แรงงานถูกพรากไปจากรายได้ของพวกเขาผ่านดอกเบี้ยเกินอัตราสามรูปแบบ คือดอกเบี้ย ค่าเช่า และกำไร' ดังนั้น 'เสรีภาพจะล้มเลิกดอกเบี้ย จะล้มเลิกกำไร จะล้มเลิกค่าเช่าแบบผูกขาด จะล้มเลิกการเก็บภาษี จะล้มเลิกการเอาเปรียบแรงงาน จะล้มเลิกการกระทำทุกทางที่พรากผู้ใช้แรงงานไปจากผลผลิตของเขาเอง' จุดยืนนี้ทำให้เขาถูกถือว่าอยู่ในธรรมเนียมของสังคมนิยมแบบอิสรนิยม และทักเกอร์ก็เรียกตนเองเป็นนักสังคมนิยมอยู่หลายครั้ง และถือว่าปรัชญาของเขาเป็นสังคมนิยมแบบอนาธิปไตย"
นักอนาธิปัตย์แบบปัจเจกชาวฝรั่งเศสเอมีล อาร์ม็อง(Émile Armand) ต่อต้านระบบทุนนิยมและระบบเศรษฐกิจแบบรวมศูนย์อย่างชัดเจน เมื่อเขากล่าวถึงนักอนาธิปไตยแบบปัจเจกว่า "ข้างในใจเขายังคงดื้อรั้น ดื้อรั้นจะเป็นจะตาย ทางจริยธรรม ทางปัญญา ทางเศรษฐกิจ (เศรษฐกิจแบบทุนนิยมและเศรษฐกิจแบบบังคับบัญชา ผู้เก็งกำไรและผู้ผลิตก็น่ารังเกียจพอกันสำหรับเขา)นักอนาธิปัตย์แบบปัจเจกชาวสเปนมิเกล ฆิเมเนซ อิกัวลาดา(Miguel Giménez Igualada) มีความคิดว่า "ทุนนิยมนั้นเป็นผลจากรัฐบาล เมื่อรัฐบาลหายไปทุนนิยมย่อมตกลงมาจากแท่นอย่างมึนงง [...] สิ่งที่เราเรียกว่าทุนนิยมไม่ใช่สิ่งใดนอกจากเป็นผลผลิตของรัฐ ซึ่งภายในนั้นสิ่งเดียวที่สนใจคือกำไน ไม่ว่าได้มาโดยทุจริตหรือสุจริต และดังนั้นการต่อสู้กับทุนนิยมจึงเป็นงานที่ไร้ความหมาย เพราะไม่ว่าจะเป็นทุนนิยมรัฐหรือทุนนิยมวิสาหกิจ ตราบใดที่รัฐบาลยังดำรงอยู่ ทุนซึ่งเอาเปรียบย่อมดำรงอยู่ การต่อสู้ แต่ของความสำนึก จึงเป็นการต่อสู้กับรัฐ"มุมมองของเขาต่อการแบ่งแยกทางชนชั้นและคตินิยมนักวิชาการเป็นดังว่า "
สิ่งที่สำคัญที่นักอนาธิปัตย์จะต้องกระทำอยู่ตลอดคือการที่ไม่ว่าใครก็ไม่จำเป็นต้องเอาเปรียบใคร คนใดกับคนใดก็ตาม เพราะการไม่เอาเปรียบนี้จะนำไปสู่การจำกัดทรัพย์สินไว้สำหรับความจำเป็นของปัจเจกเท่านั้น [...] เพราะไม่มีใครทำงานให้ใคร คนเก็งกำไรจากความมั่งคั่งจะหายไป เช่นกันรัฐบาลจะหายไปเมื่อไม่มีใครให้ความสนใจกับคนที่ไปเรียนเกี่ยวกับของสี่อย่างที่มหาวิทยาลัยเพื่อออกมาเสแสร้งแกล้งทำเป็นปกครองผู้คน วิสาหกิจอุตสาหกรรมขนาดใหญ่จะเปลี่ยนเป็นผู้คนที่อยู่ในสมาคมขนาดใหญ่ที่ทุกคนจะทำงานและเพลิดเพลินกับผลผลิตของงานของพวกเขา และจากปัญหาที่ง่ายและสวยงามซึ่งลัทธิอนาธิปไตยได้จัดการไปแล้ว และเขาที่เอาเหล่านั้นมาปฏิบัติจริงและใช้ชีวิตไปกับมัน เขาเป็นนักอนาธิปัตย์"
นักอนาธิปัตย์นักเขียน และโบฮีเมียน(bohemianism)ออสการ์ ไวลด์ได้เขียนไว้ในเรียงความที่โด่งดังของเขาเดอะโซลออฟแมนอันเดอร์โซเชียลลิสซึมว่า "ศิลปะคือปัจเจกนิยม และปัจเจกนิยมคือแรงที่ปั่นป่วนและทลายลง นี่คือมูลค่าอันมหาศาลของมัน เพราะสิ่งที่มันควานหาคือการปั่นปวนความจำเจของประเภท ความเป็นทาสของขนบธรรมเนียม ทรราชย์ของนิสัย และการลดทอนมนุษย์ให้ไปอยู่ในระดับเดียวกับเครื่องจักร"ในมุมมองของนักอนาธิปัตย์ จอร์จ วูดค็อก "เป้าหมายของไวลด์ในเดอะโซลออฟแมนอันเดอร์โซเชียลลิสซึมคือการแสวงหาสังคมซึ่งเป็นใจมากที่สุดสำหรับศิลปิน [...] สำหรับไวลด์ ศิลปะเป็นจุดสิ้นสุดสุดท้าย ซึ่งมีการตรัสรู้และการฟื้นฟูอยู่ในตัวมัน ที่ซึ่งทุกสิ่งอื่นในสังคมจะต้องตกอยู่ใต้บังคับบัญชาของมัน [...] ไวลด์แสดงให้เห็นนักอนาธิปัตย์เป็นตัวแทนของนักเสพสุนทรีย์"
ในสังคมสังคมนิยม ไวลด์เขียนว่าจะไม่มีผู้คนที่ยากจนข้นแค้น และสมาชิกทุกคนในสังคมจะแบ่งปันความเจริญและความสุขของสังคมโดยทั่วกันและสังคมนิยมจะนำไปสู่ปัจเจกนิยมเพราะการล้มเลิกทรัพย์สินส่วนบุคคลนั้นจะทำให้ปัจเจกนิยมนั้นเป็นอิสระ ปราณีต และเข้มข้นกว่าเดิม ทรัพย์สินส่วนบุคคลทำร้ายปัจเจกนิยมด้วยการทำให้คนงงงวยไปกับว่าเขาเป็นเจ้าของของอะไร และได้กดทับปัจเจกนิยมที่แท้จริงด้วยปัจเจกนิยมปลอมเขากล่าวถึงสังคมนิยมแบบอำนาจนิยมว่าจะทำให้สภาพมนุษย์ย่ำแย่กว่าเดิม จากที่รัฐบาลถืออำนาจการเมืองอยู่แล้วก็จะถืออำนาจทางเศรษฐกิจด้วย และสังคมนิยมต้องมีปัจเจกนิยมด้วยเขาเทียบสังคมนิยมแบบอำนาจนิยมว่าใช้ไม่ได้ ในขณะที่ระบบในปัจจุบัน (ที่มีทรัพย์สินส่วนบุคคล) นั้นเป็นทรราชย์ทางเศรษฐกิจที่จำกัดเสรีภาพและความสุข การเปลี่ยนจากสภาพที่คนส่วนหนึ่งที่ตกเป็นทาสให้กลายเป็นการที่คนทั้งหมดต้องตกเป็นทาสเพื่อแก้ไขปัญหานี้นั้นเป็นเรื่องที่ไร้เดียงสาและสนับสนุนปัจเจกนิยมในแบบที่ไม่ใช่ทุนนิยมโดยกล่าวว่า "ปัจเจกนิยมที่เกิดขึ้นภายใต้เงื่อนไขที่มีทรัพย์สินส่วนบุคคลนั้นไม่ได้เป็นในแบบที่น่าพอใจหรือดีเยี่ยมเสมอไป"ในทำนองนี้เองที่สังคมนิยมจะปลดปล่อยมนุษย์จากการทำหัตถกิจ และให้สามารถใช้เวลาไปกับการไล่ตามความสร้างสรรค์ของเขาได้ และจึงสามารถพัฒนาจิตวิญญาณของเขา ในความคิดของไวลด์
ลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยมเป็นขอบเขตกว้าง ๆ ของปรัชญาการเมืองและเศรษฐกิจซึ่งให้ความสำคัญกับแง่มุมของการต่อต้านอำนาจนิยมของลัทธิมากซ์กระแสลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยมช่วงแรก เป็นที่รู้จักในนามลัทธิคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้ายได้ถือกำเนิดขึ้นมาเพื่อต่อต้านลัทธิมากซ์–เลนินและลูกหลานของมันอย่างลัทธิสตาลินลัทธิเหมาและลัทธิทรอตสกี(Trotskyism)ลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยมยังวิจารณ์จุดยืนปฏิรูปนิยม(reformism) อย่างเช่นประชาธิปไตยสังคมนิยมกระแสการเมืองลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยมมักคัดความคิดมาจากผลงานช่วงหลัง ๆ ของมากซ์และเอ็งเงิลส์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งงานอย่างกรุนท์ริสเซอ(Grundrisse) และเดอะซีวิลวอร์อินแฟรนส์(The Civil War in France)โดยให้ความสำคัญกับความเชื่อแบบมากซ์ในความสามารถของชนชั้นแรงงานที่จะหล่อหลอมพรหมลิขิตของตัวเองได้โดยไม่จำเป็นต้องใช้พรรคสายปฏิวัติหรือรัฐเป็นตัวกลางหรือตัวช่วยในการปลดปล่อยของมันลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยม พร้อมกันกับอนาธิปไตย ทั้งสองเป็นส่วนหนึ่งของกระแสหลักของสังคมนิยมแบบอิสรนิยม
ลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยมประกอบด้วยกระแสการเมืองอย่างเช่นลัทธิลุคเซิมบวร์คลัทธิคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมลัทธิคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้ายซอซียาลิสม์ อู บาร์บารีกลุ่มการเมืองจอห์นสัน-ฟอเรสต์สังคมนิยมทั่วโลกลัทธิเลททริสม์(Lettrism)/ซิทูเอชันนิสต์ อินเตอร์แนชันนอลอัตตาณัตินิยม/ลัทธิแรงงานนิยมและฝ่ายซ้ายใหม่(New Left)ลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยมมีอิทธิพลที่ทรงพลังต่อนักอนาธิปัตย์สังคมและนักอนาธิปัตย์หลังฝ่ายซ้ายนักทฤษฎีลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยมที่โด่งดังประกอบด้วยอันโตนี ปันเนอคุก,รายา ดูนาเยฟสกายา(Raya Dunayevskaya),ซี. แอล. อาร์. เจมส์(C. L. R. James),อันโตนีโอ เนกรี(Antonio Negri),กอร์นีลิโอส กัสโตริอาดิส,คริส พาลลิส,กี เดอบอร์(Guy Debord),ดาเนียล เกแร็ง,แอร์เนสโต สเกรปันตี(Ernesto Screpanti) และราอุล ฟันแอย์เคิม(Raoul Vaneigem) เป็นต้น
ลัทธิเดอลีออน (อังกฤษ:De Leonism) เป็นลัทธิมากซ์แบบสหการนิยมรูปแบบหนึ่งซึ่งถูกพัฒนาโดยแดเนียล เดอ ลีออน(Daniel De Leon) เขาเป็นผู้นำรุ่นแรก ๆ ของพรรคการเมืองสังคมนิยมในสหรัฐพรรคแรก คือพรรคแรงงานสังคมนิยมแห่งอเมริกา(Socialist Labor Party of America; SLP) เดอ ลีออน ได้รวบรวมทฤษฎีสหการนิยมที่กำลังเติบโตในยุคของเขาเข้ากันกับลัทธิมากซ์แบบเดิม(orthodox marxism) อิงตามทฤษฎีแบบเดอลีออนแล้วสหภาพแรงงานอุตสาหกรรม(industrial unionism) ที่เข้มแข็ง (เป็นสหภาพแรงงานตามความเชี่ยวชาญ) และพรรคการเมืองที่ส่งเสริมแนวคิดของสหภาพแรงงานอุตสาหกรรม เป็นยานพาหนะของการต่อสู้ระหว่างชนชั้นสหภาพแรงงานอุตสาหกรรมที่ทำงานเพื่อผลประโยชน์ของชนกรรมาชีพจะนำไปสู่ความเปลี่ยนแปลงอันจำเป็นเพื่อสถาปนาระบอบสังคมนิยม แนวทางนี้ต่างไปจากกระแสในสหการนิยมอนาธิปไตยเพียงกระการเดียวนั่นก็คือ ตามแนวคิดแบบเดอลีออน พรรคการเมืองสายปฏิวัตินั้นก็เป็นสิ่งจำเป็นในการต่อสู้เพื่อชนกรรมาชีพในสนามการเมือง
ลัทธิเดอลีออนอยู่บนชายขอบนอกสุดของลัทธิคอมมิวนิสต์ในธรรมเนียมแบบเลนิน และเกิดขึ้นมาก่อนลัทธิเลนิน เพราะหลักการของลัทธิเดอลีออนนั้นถูกพัฒนาขึ้นมาในช่วงต้นคริสต์ทศวรรษ 1890 พร้อมกับเมื่อ เดอ ลีออน ได้เข้าสู่ตำแหน่งผู้นำของพรรค SLP ในขณะที่ลัทธิเลนินและแนวคิดพรรคแนวหน้าได้ก่อรูปร่างขึ้นมาหลังจากงานเขียนจะทำอะไรดี?(What Is To Be Done?) ของเลนินได้ถูกตีพิมพ์ออกมาใน ค.ศ. 1902 ธรรมชาติของความเป็นประชาธิปไตยและการกระจายอำนาจของรัฐบาลแบบเดอลีออนที่ถูกนำเสนอขึ้นมา เป็นภาพตรงข้ามกับประชาธิปไตยรวมศูนย์(democratic centralism) ของลัทธิมากซ์-เลนิน และสิ่งที่ถูกมองว่าเป็นธรรมชาติของความเป็นเผด็จการภายในสหภาพโซเวียตและสาธารณรัฐประชาชนจีน และของรัฐคอมมิวนิสต์อื่น ๆ ความสำเร็จของแผนการแบบเดอลีออนนั้นขึ้นอยู่กับการได้รับความสนับสนุนจากคนส่วนใหญ่ทั้งในที่ทำงานและในที่ลงคะแนนเสียง ต่างจากนิยามแบบเลนินที่บอกว่าพรรคแนวหน้าขนาดเล็กจะเป็นตัวนำชนชั้นแรงงานให้กระทำการปฏิวัติ
ลัทธิคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมเป็นขบวนการฝ่ายซ้ายสายมูลวิวัติในประเทศเยอรมนีและเนเธอร์แลนด์ในคริสต์ทศวรรษ 1920 องค์กรหลักของขบวนการคือพรรคกรรมกรคอมมิวนิสต์แห่งประเทศเยอรมนี(Communist Workers Party of Germany; KAPD) ลัทธิคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมในปัจจุบันเป็นจุดยืนทางทฤษฎีและกิจกรรมภายในลัทธิมากซ์ และก็ภายในสังคมนิยมแบบอิสรนิยม ต่างจากประชาธิปไตยสังคมนิยมและลัทธิคอมมิวนิสต์แบบเลนิน คำกล่าวอ้างหลักของลัทธิคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมคือสภาคนงานซึ่งเกิดขึ้นในโรงงานและเทศบาลเป็นการจัดตั้งและอำนาจปกครองของชนชั้นแรงงานในรูปแบบที่เป็นธรรมชาติและชอบธรรมมากที่สุด มุมมองนี้ต่างจากการเน้นความสนใจของบอลเชวิคต่อพรรคแนวหน้าความสนใจของนักปฏิรูปต่อรัฐสภาหรือต่อการมีอยู่ของรัฐ หลักการแกนของลัทธิคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมคือการที่รัฐและเศรษฐกิจควรถูกจัดการโดยสภาคนงาน ซึ่งประกอบไปด้วยผู้แทนจากการเลือกตั้งในที่ทำงานซึ่งจะสามารถถูกถอดถอนได้ทุกเมื่อ ดังนั้นแล้ว ลัทธิคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมต่อต้านสังคมนิยมอำมาตยาธิปไตยซึ่งดำเนินการโดยรัฐ มันยังต่อต้านแนวคิดที่จะมีพรรคสายปฏิวัติ เพราะนักคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมเชื่อว่าการปฏิวัติซึ่งนำโดยพรรคการเมืองก็จะทำให้เกิดเผด็จการโดยพรรคอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ นักคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมสนับสนุนประชาธิปไตยโดยคนงาน ซึ่งพวกเขาต้องการให้เกิดขึ้นผ่านการสมาพันธ์ของสภาคนงาน
คำว่าสภาในภาษารัสเซียคือคำว่าโซเวียตและในช่วงปีแรก ๆ ของการปฏิวัติ สภาคนงานนั้นมีนัยสำคัญทางการเมืองในประเทศรัสเซียเลนินได้นำคำนี้ไปใช้ในหลายองค์กรทางการเมืองเพื่อใช้ประโยชน์จากรัศมีทางการเมืองของอำนาจในที่ทำงาน นามว่ารัฐสภาโซเวียตซึ่งเป็นชื่อเรียกของรัฐสภาและคำว่าสหภาพโซเวียตเองก็ตามก็ใช้คำศัพท์นี้ แต่คำเหล่านี้ไม่ได้แสดงนัยถึงการกระจายอำนาจใด ๆ เลย มากไปกว่านั้น นักคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมได้วิจารณ์สหภาพโซเวียตว่าเป็นรัฐทุนนิยม โดยเชื่อว่าการปฏิวัติบอลเชวิคในรัสเซียนั้นได้กลายเป็น "การปฏิวัติกระฎุมพี" เมื่ออำมาตยาธิปไตยของพรรคได้แทนที่ระบบอภิชนาธิปไตยศักดินาสวามิภักดิ์แม้ว่าพวกเขาส่วนใหญ่รู้สึกว่าการปฏิวัติเดือนตุลาคมนั้นมีลักษณะของความเป็นชนชั้นแรงงานก็ตาม พวกเขาเชื่อว่าในเมื่อความสัมพันธ์แบบทุนนิยมยังคงดำรงอยู่ (เพราะคนงานไม่มีปากมีเสียงในการดำเนินเศรษฐกิจ) สหภาพโซเวียตก็ลงเอยกลายเป็นประเทศระบบทุนนิยมรัฐโดยมีรัฐมาแทนที่นายทุนปัจเจกบุคคล นักคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมสนับสนุนการปฏิวัติของคนงาน แต่พวกเขาต่อต้านเผด็จการพรรคเดียว พวกเขายังเชื่อในการลดบทบาทของพรรคการเมืองให้เหลือเพียงการปลุกปั่น(agitprop) และการโฆษณาชวนเชื่อและปฏิเสธการมีส่วนร่วมใด ๆ ในการเลือกตั้งหรือในรัฐสภา และอ้างว่าคนงานควรลาออกจากสหภาพแรงงานปฏิกิริยา และไปก่อตั้งสหภาพสายปฏิวัติขนาดใหญ่องค์กรเดียว
ลัทธิคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้าย (อังกฤษ:Left communism) เป็นมุมมองแบบคอมมิวนิสต์แนวหนึ่งซึ่งเป็นของฝ่ายซ้ายของลัทธิคอมมิวนิสต์ ซึ่งวิจารณ์แนวคิดทางการเมืองของบอลเชวิคในช่วงเวลาหนึ่ง จากจุดยืนซึ่งอ้างว่าเป็นลัทธิมากซ์และกรรมาชีพที่เป็นของแท้กว่ามุมมองลัทธิเลนินขององค์การคอมมิวนิสต์สากลภายหลังการประชุมใหญ่ครั้งแรกและครั้งที่สองนักคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้ายมองว่าตัวเองอยู่ซ้ายกว่านักลัทธิเลนิน (ซึ่งพวกเขามองว่าเป็น "ซ้ายกว่าทุน" และไม่ใช่นักสังคมนิยม) ซ้ายกว่านักอนาธิปัตย์ และซ้ายกว่ากลุ่มสังคมนิยมสายปฏิวัติอื่น ๆ บางกลุ่ม ถึงแม้ว่าโรซา ลุคเซิมบวร์คได้ใช้ชีวิตก่อนที่ลัทธิคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้ายได้กลายเป็นกลุ่มการเมืองที่ชัดเจน เธอได้มีอิทธิพลอย่างมากต่อนักคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้ายส่วนใหญ่ ทั้งในทางการเมืองและทางทฤษฎี ผู้สนับสนุนลัทธิคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้ายมีอามาเดโอ บอร์ดีกา(Amadeo Bordiga),แฮร์มัน กอร์เทอร์,อันโตนี ปันเนอคุก,อ็อทโท รือเลอ,คาร์ล คอร์ช,ซิลเวีย แพงค์เฮิร์สต์และพอล มัททิค(Paul Mattick) เป็นต้น
กลุ่มจอห์นสัน-ฟอเรสต์เป็นกลุ่มการเมืองฝ่ายซ้ายสายมูลวิวัติในสหรัฐซึ่งเกี่ยวโยงกับนักทฤษฎีมนุษยนิยมแนวมากซ์(Marxist humanism)ซี. แอล. อาร์. เจมส์และรายา ดูนาเยฟสกายาซึ่งใช้นามแฝงว่า เจ. อาร์. จอห์นสัน และ เฟรดดี ฟอเรสต์ ตามลำดับ และเกรซ ลี บ็อกส์(Grace Lee Boggs) หญิงชาวจีนอเมริกันก็ได้เข้าร่วม ซึ่งถูกถือว่าเป็นผู้ก่อตั้งคนที่สาม หลังจากทั้งสองได้ออกจากพรรคกรรมกรสังคมนิยม(Socialist Workers Party (United States)) จอห์นสันและฟอเรสต์ได้ก่อตั้งองค์กรของตัวเองเป็นครั้งแรกที่ชื่อว่าคอร์เรสปอนเดนส์โดยได้เปลี่ยนชื่อเป็นคณะกรรมการจัดพิมพ์คอร์เรสปอนเดนส์(Correspondence Publishing Committee) ในปีต่อมา และความขัดแย้งก็ได้ทำให้แยกกันไปใน ค.ศ. 1955 จากงานทางการเมืองและทางทฤษฎีในช่วงปลายคริสต์ทศวรรษ 1940 เจมส์ได้ข้อสรุปว่าพรรคแนวหน้านั้นไม่ใช่สิ่งจำเป็นอีกต่อไป เพราะคำสั่งสอนต่าง ๆ ได้ถูกซึมซับไปโดยมวลชนแล้ว และเขาถือว่าการปฏิวัติฮังการี ค.ศ. 1956เป็นการยืนยันในสิ่งนี้ กลุ่มคนซึ่งสนับสนุนการเมืองของเจมส์ได้ใช้ชื่อว่าเฟสซิงเรียลลิตี(Facing Reality) ตามชื่อหนังสือใน ค.ศ. 1958 ของเจมส์ซึ่งได้เขียนร่วมกันกับ เกรซ ลี บ็อกส์ และ ปีแยร์ โชลีเยอ (นามแฝงของกอร์นีลิโอส กัสโตริอาดิส) เกี่ยวกับการก่อการกำเริบของชนชั้นแรงงานในฮังการี ค.ศ. 1956
ซอซียาลิสม์ อู บาร์บารี (ฝรั่งเศส:Socialisme ou Barbarieแปลว่า สังคมนิยมหรืออนารยธรรม) เป็นกลุ่มสังคมนิยมอิสรนิยมสายมูลวิวัติในประเทศฝรั่งเศสในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่สอง(ชื่อมาจากวลีที่ฟรีดริช เอ็งเงิลส์ใช้และซึ่งถูกอ้างอิงโดยโรซา ลุคเซิมบวร์คในเรียงความ ค.ศ. 1916 ชื่อว่าเดอะจูเนียสแพมเฟล็ต(The Junius Pamphlet))กลุ่มนี้มีอยู่ระหว่าง ค.ศ. 1948 จนถึง 1965 และผู้นำคือกอร์นีลิโอส กัสโตริอาดิสโดยใช้ชื่อว่า ปีแยร์ โชลีเยอ หรือ ปอล การ์ด็องกัสโตริอาดิส ปฏิเสธแนวหน้านิยมแบบเลนิน และวิจารณ์คตินิยมการเกิดเอง โดยกล่าวว่า "การปลดปล่อยมวลชนเป็นหน้าที่ของผู้คนเหล่านั้น แต่นักสังคมนิยมไม่สามารถแค่กอดอกของตัวเองไว้เฉย ๆ ได้" และกล่าวว่าตำแหน่งพิเศษซึ่งถูกสงวนไว้ให้กับปัญญาชนควรตกเป็นของพลเมืองอิสระทุก ๆ คน แต่เขาปฏิเสธการเล่นเกมนั่งรอ (attentisme) โดยกล่าวว่าในการดิ้นรนต่อสู้เพื่อสังคมใหม่ ปัญญาชนจะต้องวางระยะห่างของตัวเองจากเรื่องในชีวิตประจำวันและเรื่องในความเป็นจริงนักปรัชญาการเมืองโกลด เลอฟอร์และ กอร์นีลิโอส กัสโตริอาดิส ได้เผยแพร่งานเขียนวิจารณ์สหภาพโซเวียตและนักลัทธิทรอตสกีที่สนับสนุนมันที่ชื่อว่าว่าด้วยระบอบและการต่อต้านการปกป้องสหภาพโซเวียต(On the Regime and Against the Defence of the USSR) พวกเขาเสนอว่าสหภาพโซเวียตนั้นถูกครอบงำโดยชนชั้นทางสังคมของข้าราชการ และได้เกิดสังคมประเภทใหม่ซึ่งมีความรุนแรงไม่น้อยไปกว่าสังคมในยุโรปตะวันตก ในภายหลัง กอร์นีลิโอส กัสโตริอาดิส ก็ได้เขียนลงในวารสารซอซียาลิสม์ อู บาร์บารีของกลุ่มในชื่อเดียวกัน
ซิทูเอชันนิสต์ อินเตอร์แนชันนอล (อังกฤษ:Situationist International) เป็นกลุ่มจำกัดวงของนักปฏิวัติสากลนิยมซึ่งถูกก่อตั้งขึ้นในปี ค.ศ. 1957 และกลุ่มได้ถึงจุดสูงสุดในอิทธิพลของมันในการนัดหยุดงานทั่วไปโดยพลการ(wildcat strikes) ซึ่งไม่เคยมีมาก่อนในประเทศฝรั่งเศส เมื่อเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1968โดยมีมโนคติที่มีรากฐานในลัทธิมากซ์และศิลปะล้ำยุคยุโรปในคริสต์ศตวรรษที่ 20 พวกเขาสนับสนุนให้ประสบการณ์ของชีวิตนั้นไม่เป็นไปตามแบบแผนในแบบของระบบระเบียบทุนนิยม ให้เป็นสำหรับความอิ่มเอมในความปรารถนาปฐมฐานของมนุษย์และการไล่ตามคุณสมบัติความหลงใหลที่เหนือยิ่งกว่า เพื่อให้เป็นไปตามจุดประสงค์นี้ พวกเขาเสนอแนะและทดลองกับแนวคิดของ "การสร้างสถานการณ์" กล่าวคือการจัดตั้งสิ่งแวดล้อมที่เป็นใจแก่การสนองต่อความปรารถนาเหล่านั้น พวกเขาได้พัฒนาสาขาการศึกษาทดลองชุดหนึ่งสำหรับการสร้างสถานการณ์ดังกล่าว โดยใช้วิธีการซึ่งดึงเอามาจากศิลปะ เช่นวิถีชีวิตแบบเมืองแบบหน่วยเดียว(unitary urbanism) และจิตภูมิศาสตร์(psychogeography) งานทฤษฎีหลักในทำนองนี้ซึ่งได้ถือกำเนิดขึ้นจากกลุ่มนี้เช่นเดอะเรโวลูชันออฟเอฟรีเดย์ไลฟ์(The Revolution of Everyday Life) ของราอุล ฟันแอย์เคิม
พวกเขาต่อสู้กับอุปสรรคหลักในการบรรลุถึงการใช้ชีวิตอย่างลึกซึ้งที่เหนือกว่า ซึ่งพวกเขาระบุว่ามีอยู่ในทุนนิยมขั้นสูง(advanced capitalism) จุดสูงสุดของงานทฤษฎีแนววิพากษ์ของพวกเขามีอยู่ในหนังสือทรงอิทธิพลโดยกี เดอบอร์ชื่อว่าเดอะโซไซตีออฟเดอะสเปกเทเคิล(The Society of the Spectacle) เดอบอร์กล่าวใน ค.ศ. 1967 ว่าลักษณะภาพปรากฏอย่างสื่อมวลชนและการโฆษณามีบทบาทศูนย์กลางในสังคมทุนนิยมขั้นสูง ซึ่งคือการแสดงให้เห็นโลกความเป็นจริงปลอมเพื่อกลบเกลื่อนการเสื่อมของชีวิตมนุษย์โดยทุนนิยมที่เกิดขึ้นจริง ในการล้มล้างระบอบเช่นนี้ ซิทูเอชันนิสต์ อินเตอร์แนชันนอล สนับสนุนการก่อการกำเริบในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1968ในประเทศฝรั่งเศส และได้เรียกร้องให้คนงานไปยึดครองโรงงาน(Council for Maintaining the Occupations) และดำเนินการต่อไปด้วยประชาธิปไตยโดยตรงผ่านสภาคนงานซึ่งประกอบไปด้วยผู้แทนที่สามารถถูกถอดถอนได้ในทันที
หลังจากการเผยแพร่งานวิเคราะห์การก่อการกำเริบในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1968 และยุทธศาสตร์ที่จำเป็นต้องถูกนำมาใช้ในการปฏิวัติครั้งถัดไปลงในนิตยสารฉบับสุดท้ายซิทูเอชันนิสต์ อินเตอร์แนชันนอล ได้สลายตัวไปใน ค.ศ. 1972
อัตตาณัตินิยม (อังกฤษ:Autonomism) คือขบวนการทางสังคมและการเมืองฝ่ายซ้ายชุดหนึ่งซึ่งใกล้ชิดกับขบวนการสังคมนิยมซึ่งถือกำเนิดเป็นระบบทฤษฎีหนึ่งเป็นครั้งแรกในประเทศอิตาลีในคริสต์ทศวรรษ 1960(History of Italy as a Republic) จากลัทธิคอมมิวนิสต์แรงงานนิยม(operaismo)นักอัตตาณัตินิยมชาวอิตาลีได้รับอิทธิพลจากงานวิจัยนักกิจกรรมในภายก่อนจากสหรัฐเช่นกลุ่มจอห์นสัน-ฟอเรสต์และจากฝรั่งเศสเช่นกลุ่มซอซียาลิสม์ อู บาร์บารีด้วยงานแปลโดยดานีโล มอนตัลดี(Danilo Montaldi) และนักแปลคนอื่น ๆในภายหลังกลุ่มการเมืองแบบหลังมากซ์และลัทธิอนาธิปไตยได้เริ่มมีความสำคัญมากขึ้นอันเป็นผลจากอิทธิพลของซิทูเอชันนิสต์ อินเตอร์แนชันนอลความล้มเหลวของขบวนการซ้ายจัดในอิตาลีในคริสต์ทศวรรษ 1970 และการปรากฏตัวของนักทฤษฎีคนสำคัญหลายคน อาทิ อันโตนีโอ เนกรี ซึ่งได้มีส่วนในการจัดตั้งกลุ่มโปเตเรโอเปไรโอใน ค.ศ. 1969 รวมไปถึงมารีโอ ตรอนตี(Mario Tronti),เปาโล วีร์โน(Paolo Virno) และฟรังโก "บีโฟ" เบราร์ดี(Franco Berardi)
ต่างไปจากลัทธิมากซ์รูปแบบอื่น ๆ ลัทธิมากซ์แบบอัตตาณัตินิยมให้ความสำคัญกับความสามารถของชนชั้นแรงงานที่จะผลักดันการเปลี่ยนแปลงในองค์กรของระบบทุนนิยมได้เองโดยอิสระจากรัฐ สหภาพแรงงาน หรือพรรคการเมือง นักอัตตาณัตินิยมไม่สนใจในการจัดตั้งทางการเมืองของพรรคเมื่อเทียบกับนักลัทธิมากซ์อื่น ๆ โดยเน้นไปที่กิจกรรมการจัดตั้งโดยตนเองที่อยู่นอกเหนือไปจากโครงสร้างการจัดตั้งแบบดั้งเดิมลัทธิมากซ์แบบอัตตาณัตินิยมจึงเป็นทฤษฎีแบบ "ล่างขึ้นบน" ซึ่งให้ความสนใจกับกิจกรรมซึ่งพวกเขามองว่าเป็นการต่อต้านทุนนิยมในทุก ๆ วันโดยชนชั้นแรงงาน ตัวอย่างเช่นการขาดงาน การทำงานช้า และการคบหาสมาคมภายในที่ทำงาน
อัตตาณัตินิยมได้มีอิทธิพลต่อขบวนการ เอาโตโนเมิน (Autonomen) เยอรมันและดัชต์ การมีอยู่อย่างแพร่หลายทั่วโลกของศูนย์สังคมจัดการตนเอง(Self-managed social center) และในปัจจุบันก็มีอิทธิพลอยู่ในประเทศอิตาลี ฝรั่งเศส และประเทศที่พูดภาษาอังกฤษในระดับที่ต่ำลงมา ผู้ที่นิยามตนเองเป็นนักอัตตาณัตินิยมในปัจจุบันมีตั้งแต่นักลัทธิมากซ์จนถึงนักอนาธิปัตย์ขบวนการโอเปราอีสโม(operaismo) ในอิตาลียังได้มีอิทธิพลต่อนักวิชาการลัทธิมากซ์ อาทิแฮร์รี คลีเวอร์(Harry Cleaver),จอห์น ฮอลโลเวย์(John Holloway (sociologist)), สตีฟ ไรต์ (Steve Wright) และนิค ไดเออร์-วิธเฟิร์ด(Nick Dyer-Witheford)
กระแสการเมืองสังคมนิยมแบบอิสรนิยมอื่น ๆ ซึ่งรวมถึงกลุ่มการเมืองแบบอนาธิปไตยแบบหลังคลาสสิก และกลุ่มการเมืองซึ่งไม่สามารถจัดหมวดหมู่เข้าในส่วนแบ่งลัทธิอนาธิปไตยกับลัทธิมากซ์ได้
ปีแยร์-โฌแซ็ฟ พรูดงได้ลงสมัครรับเลือกตั้งเป็นสมาชิกสภาร่างรัฐธรรมนูญฝรั่งเศสในเดือนเมษายน ค.ศ. 1848 และเขาไม่ได้รับเลือกตั้ง แต่ในการเลือกตั้งซ่อมในวันที่ 4 มิถุนายนเขาได้รับเลือกเข้าไปนักการเมืองฟรันเซสก์ ปี อี มารากัลได้กลายเป็นนักแปลคนสำคัญที่แปลงานของพรูดงมาเป็นภาษาสเปนและในภายหลังได้เป็นประธานาธิบดีของสเปนอยู่ชั่วขณะหนึ่งใน ค.ศ. 1873 ในขณะที่เป็นผู้นำของพรรคสาธารณรัฐประชาธิปไตยสหพันธ์
รูด็อล์ฟ ร็อคเคอร์ นักอนาธิปัตย์สหการนิยมกล่าว:
ปี อี มารากัล ถือได้ว่าเป็นนักทฤษฎีที่อุทิศตัวคนหนึ่ง ด้วยงานเขียนความยาวเท่าหนังสือ อาทิลาเรอักซิออนอีลาเรโบลูซิออน(La reacción y la revolución;ปฏิกิริยาและการปฏิวัติจาก ค.ศ. 1855),ลัสนาซิออนาลิดาเดส(Las nacionalidades;สัญชาติค.ศ. 1877) และลาเฟเดราซิออน(La Federación;สหพันธรัฐ) จาก ค.ศ. 1880 ในอีกกรณีหนึ่งเฟร์มิน ซัลโบเชอา(Fermín Salvochea) เป็นนายกเทศมนตรีของเมืองกาดิซและประธานาธิบดีของจังหวัดกาดิซเขาเป็นผู้เผยแพร่ความคิดอนาธิปไตยในบริเวณเดียวกันในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 และถูกถือว่าเป็นบุคคลซึ่งเป็นที่นิยมมากที่สุดคนหนึ่งในขบวนการอนาธิปไตยในสเปนในคริสต์ศตวรรษที่ 19อุดมการณ์ของเขาได้รับอิทธิพลจากชาลส์ แบรดลอ(Charles Bradlaugh),โรเบิร์ต โอเวน(Robert Owen) และ  โทมัส เพน ซึ่งเขาได้ศึกษางานของเขาพวกนี้ขณะที่อาศัยอยู่ในประเทศอังกฤษ และรวมไปถึงงานของปิออตร์ โครปอตกินซึ่งเขาได้อ่านในภายหลัง ในประเทศสเปน เขาได้ติดต่อกับนักคิดอนาธิปัตย์และสมาชิกของพันธมิตรบาคูนิน ซึ่งรวมถึงอันเซลโม โลเรนโซ(Anselmo Lorenzo) และ ฟรันซิสโก โมรา
ใน ค.ศ. 1950 มีกลุ่มลับก่อตัวขึ้นในสหพันธ์อนาธิปไตยฝรั่งเศส (Anarchist Federation (France); FA) ที่ชื่อว่าออร์กานีซาซียง ป็องเซ บาตาย(Organisation Pensée Bataille; OPB) ซึ่งนำโดยแพลตฟอร์มิสต์ฌอร์ฌ ฟงเตนี(George Fontenis)OPB ได้ผลักดันการเคลื่อนไหวซึ่งได้เปลี่ยนชื่อของ FA เป็นเฟเดราซียง ก็องมูว์นิสต์ ลีแบร์แตร์(Fédération Communiste Libertaire; FCL) หลังการประชุมใหญ่ ค.ศ. 1953 ที่ปารีส ในขณะเดียวกันที่บทความในหนังสือพิมพ์เลอ ลีแบร์แตร์ระบุถึงจุดจบของความร่วมมือกับกลุ่มลัทธิเหนือจริงในฝรั่งเศสซึ่งนำโดยอ็องเดร เบรอตงกระบวนการตัดสินใจแบบใหม่อยู่บนฐานของความเป็นเอกฉันท์(unanimity) โดยแต่ละบุคคลมีสิทธิที่จะยับยั้งแนวโน้มต่าง ๆ ของสหพันธ์ ในปีเดียวกัน FCL ได้เผยแพร่มานีเฟสต์ ดู ก็องมูว์นิสเมอ ลีแบร์แตร์(Manifeste du communisme libertaire; แถลงการณ์ลัทธิคอมมิวนิสต์อิสรนิยม) หลายกลุ่มได้ลาออกจาก FCL ในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1955 เพราะไม่เห็นด้วยกับการตัดสินใจส่ง "ผู้สมัครรับเลือกตั้งสายปฏิวัติ" ในการเลือกตั้งสภานิติบัญญัติ ต่อมาได้มีการจัดการประชุมระหว่างทวีปของสมาพันธ์แรงงานแห่งชาติสเปน(Confederación Nacional del Trabajo) ขึ้นระหว่างวันที่ 15-20 สิงหาคม ค.ศ. 1954 มีกลุ่มที่ชื่อว่าอ็องต็องต์ อานาร์กิสต์(ข้อตกลงอนาธิปัตย์) ปรากฏตัวขึ้น ซึ่งประกอบไปด้วยนักต่อสู้ซึ่งไม่เห็นชอบกับแนวโน้มทางอุดมการณ์อันใหม่ที่ OPB ได้มอบให้กับ FCL โดยพวกเขาถือว่าเป็นแนวทางอำนาจนิยม และเกือบจะเป็นลัทธิมากซ์FCL คงอยู่จนถึง ค.ศ. 1956 ไม่นานหลังจากกลุ่มได้เข้าร่วมในการเลือกตั้งสภานิติบัญญัติระดับรัฐด้วยผู้สมัครสิบคน การกระทำครั้งนี้ทำให้สมาชิก FCL ส่วนหนึ่งมีความรู้สึกแปลกแยกและนำไปสู่จุดจบขององค์กรในที่สุด
ภายในขบวนการแรงงานในสหราชอาณาจักรเองก็มีกระแสของอิสรนิยมฝ่ายซ้ายอยู่ และคำว่า "นักสังคมนิยมอิสรนิยม" ก็ถูกใช้เพื่อหมายถึงนักสังคมนิยมประชาธิปไตยบางคน ซึ่งรวมไปถึงสมาชิกที่มีชื่อเสียงบางคนในพรรคแรงงานของสหราชอาณาจักรสันนิบาตสังคมนิยมถูกก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1885 โดยวิลเลียม มอร์ริสและคนอื่น ๆ ซึ่งวิจารณ์แนวคิดสังคมนิยมแบบอำนาจนิยมของสหพันธ์ประชาธิปไตยสังคมนิยม(Social Democratic Federation) โดยกลุ่มได้มีส่วนร่วมในสหภาพแรงงานใหม่การต่อสู้ของพลพรรคสหภาพแรงงานในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1880-1890 ซึ่งเป็นการพยากรณ์ถึงสหการนิยมในบางแง่มุมที่สำคัญ (ทอม แมนน์(Tom Mann) ผู้นำสหภาพแรงงานใหม่ เป็นหนึ่งในนักสหการนิยมชาวบริติชคนแรก ๆ ) สันนิบาตสังคมนิยมนั้นถูกครอบงำโดยนักอนาธิปัตย์ในคริสต์ทศวรรษ 1890พรรคแรงงานอิสระ(Independent Labour Party; ILP) ซึ่งก่อตัวขึ้นในช่วงเวลานั้นยึดเอาธรรมเนียมศาสนาแบบนอกรีต(Nonconformist (Protestantism)) ภายในชนชั้นแรงงานในสหราชอาณาจักรมากกว่าที่จะยึดตามทฤษฎีลัทธิมากซ์ และมีร่องรอยของแนวคิดสังคมนิยมแบบอิสรนิยม คนอื่น ๆ ซึ่งอยู่ในแนวทางแบบ ILP และถูกเรียกว่าเป็นนักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมได้แก่ไมเคิล ฟุต(Michael Foot) และจี. ดี. เอช. โคล(G. D. H. Cole) รัฐมนตรีจากพรรคแรงงานปีเตอร์ เฮน(Peter Hain)ได้เขียนสนับสนุนแนวคิดแบบสังคมนิยมอิสรนิยม โดยระบุถึงแกนกลางซึ่งประกอบด้วย "ทัศนะของสังคมนิยมแบบล่างขึ้นบน โดยมีนักอนาธิปัตย์ที่ปลายสายปฏิวัติและนักสังคมนิยมประชาธิปไตย [เช่นตัวเขาเอง] ที่ปลายสายปฏิรูปของมัน" ในอีกด้านหนึ่ง แกนกลางของสังคมนิยมรัฐมีนักลัทธิมากซ์เลนินที่ปลายสายปฏิวัติ และนักประชาธิปไตยสังคมนิยมที่ปลายสายปฏิรูปนักการเมืองพรรคแรงงานกระแสหลักอีกคนหนึ่งซึ่งไม่นานมานี้ถูกเรียกว่าเป็นนักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมเช่นโรบิน คุก(Robin Cook)หากนิยามในรูปแบบนี้ สังคมนิยมแบบอิสรนิยมในกระแสการเมืองกระแสหลักร่วมสมัยนั้นหลัก ๆ แล้วต่างไปจากประชาธิปไตยสังคมนิยมและสังคมนิยมประชาธิปไตย ในแง่ของแนวคิดการกระจายอำนาจทางการเมืองมากกว่าต่างกันในเรื่องของเศรษฐกิจ
คัทยา คิพพิง(Katja Kipping) และยูลีอา บ็องค์(Julia Bonk) ในเยอรมนีเฟมเคอ ฮัลเซมา(Femke Halsema)ในเนเธอร์แลนด์และอูฟุก อูราส(Ufuk Uras) และพรรคเสรีภาพและสามัคคี(Left Party (Turkey)) ในตุรกีเหล่านี้เป็นตัวอย่างของนักการเมืองและพรรคการเมืองสังคมนิยมอิสรนิยมร่วมสมัยซึ่งทำงานอยู่ภายใต้ประชาธิปไตยรัฐสภากระแสหลัก ในชิลีองค์กรอัตตาณัตินิยมอิซกิเอร์ดา เอาโตโนมา(Izquierda Autónoma; ฝ่ายซ้ายอิสระ) ในการเลือกตั้งทั่วไปในประเทศชิลี พ.ศ. 2556(2013 Chilean general election) ได้ที่นั่งในรัฐสภาชิลีหนึ่งที่นั่งคือกาบริเอล โบริชอดีตผู้นำของการประท้วงของกลุ่มนักเรียนในชิลี พ.ศ. 2554-2556ใน พ.ศ. 2559 โบริชพร้อมกับคนอื่น ๆ เช่นฆอร์เฆ ชาร์ป(Jorge Sharp) ได้ออกจากพรรคเพื่อก่อตั้งขบวนการโมบิมิเอนโต เอาโตโนมิสตา(Movimiento Autonomista)ต่อมาในการเลือกตั้งเทศบาลเดือนตุลาคม พ.ศ. 2559 ในชิลี ชาร์ปได้รับเลือกเป็นนายกเทศมนตรีของบัลปาราอิโซด้วยสัดส่วนคะแนนร้อยละ 53และต่อมาใน พ.ศ. 2564โบริชชนะการเลือกตั้งได้เป็นประธานาธิบดีที่อายุน้อยที่สุดในประวัติศาสตร์ชิลี และยังได้รับคะแนนเสียงเลือกตั้งมากที่สุดในประวัติศาสตร์ชิลีในสหรัฐ ณ ปัจจุบัน ภายในนักสังคมนิยมประชาธิปไตยแห่งอเมริกาองค์กรใหญ่ก็มีกลุ่มการเมืองที่ชื่อว่ากลุ่มสังคมนิยมอิสรนิยม (LSC): "LSC ส่งเสริมทัศนะของ 'สังคมนิยมแบบอิสรนิยม'-ชื่อดั้งเดิมของลัทธิอนาธิปไตย-ซึ่งไปไกลเกินกว่ากรอบการเมืองแบบประชาธิปไตยสังคมนิยมแบบดั้งเดิม"ในชุมชนปกครองตนเองในแคว้นกาตาลุญญาในสเปน นิตยาสารเจคอบินได้รายงานบทสัมภาษณ์เกี่ยวกับพรรคการเมืองร่วมสมัยผู้สมัครเอกภาพประชาชน(Popular Unity Candidacy; CUP) ดังต่อไปนี้:
คติความอาจจะเป็นแบบอิสรนิยม (อังกฤษ:Libertarian possibilism) เป็นกระแสการเมืองภายในขบวนการอนาธิปัตย์ชาวสเปนในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ซึ่งสนับสนุนการบรรลุเป้าหมายของลัทธิอนาธิปไตย นั่นคือการล้มเลิกรัฐและทุนนิยม ด้วยการมีส่วนร่วมภายในโครงสร้างของประชาธิปไตยระบบรัฐสภาอย่างที่เป็นอยู่ชื่อของจุดยืนทางการเมืองชื่อนี้ปรากฏตัวขึ้นเป็นครั้งแรกระหว่าง ค.ศ. 1922–1923 ภายในวาทกรรมของนักสหการนิยมอนาธิปไตยชาวกาตาลาซัลบาดอร์ แซกิ(Salvador Seguí) โดยเขากล่าวว่า "เราจะต้องแทรกแทรงการเมืองเพื่อเข้าควบคุมตำแหน่งต่าง ๆ ของพวกกระฎุมพี"
ในช่วงฤดูใบไม้ร่วง ค.ศ. 1931 นักต่อสู้ในสหภาพแรงงานอนาธิปไตยสมาพันธ์แรงงานแห่งชาติสเปน(CNT) ได้เผยแพร่ "แถลงการณ์กลุ่มสามสิบ" (Manifiesto de los Treintaโดยทางวิกิซอร์ซ) ในกลุ่มที่ลงชื่อในนั้นมีเลขาธิการใหญ่ CNT (ค.ศ. 1922-1923)ฌูอัน แปอิโร(Joan Peiró)อังเฆล เปสตัญญา(Ángel Pestaña) (เลขาธิการใหญ่ ค.ศ. 1929) และฆวน โลเปซ ซันเชซ(Juan López Sánchez) ซึ่งกระแสของพวกเขาชื่อว่าเตรอินติสโม(treintismo) และเรียกร้องให้ขบวนการอนาธิปไตยในสเปนมีแนวทางการเมืองที่เป็นกลางขึ้น ใน ค.ศ. 1932 พวกเขาได้ก่อตั้งพรรคสหการนิยม(Syndicalist Party) ซึ่งได้มีส่วนร่วมในการเลือกตั้งทั่วไปในประเทศสเปน ค.ศ. 1936(1936 Spanish general election) และต่อมาได้เป็นส่วนหนึ่งของสัมพันธมิตรของพรรคการเมืองฝ่ายซ้ายซึ่งมีชื่อว่าแนวร่วมประชาชน(Popular Front (Spain)) โดยได้ที่นั่งสมาชิกสภามาสองที่นั่ง (เปสตัญญา และเบนิโต ปาบอน(Benito Pabón y Suárez de Urbina)) ใน ค.ศ. 1938 เลขาธิการใหญ่ CNTโฮราซิโอ มาร์ติเนซ ปริเอโต(Horacio Martínez Prieto) ได้เสนอให้สหพันธ์อนาธิปไตยไอบีเรียแปลงสภาพตัวเองเป็นพรรคการเมืองสังคมนิยมอิสรนิยม และให้เข้ามีส่วนร่วมในการเลือกตั้งระดับชาติ
ในเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 1936 แนวร่วมประชาชนได้แต่งตั้งนักคตินิยมสิทธิสตรีแบบอนาธิปไตยที่มีชื่อเสียงฟราดาริกา มุนแซ็ญขึ้นเป็นรัฐมนตรีสาธารณสุข และกลายเป็นผู้หญิงคนแรกในประวัติศาสตร์ประเทศสเปนที่ได้เป็นรัฐมนตรีในคณะรัฐมนตรีเมื่อกองกำลังสาธารณรัฐพ่ายแพ้สงครามกลางเมือง เมืองมาดริดก็ถูกยกให้กับกองกำลังนิยมฟรังโกใน ค.ศ. 1939 โดยนายกเทศมนตรีที่ไม่นิยมฟรังโกคนสุดท้ายของเมือง นักอนาธิปัตย์นามว่าเมลชอร์ โรดริเกซ การ์ซิอา(Melchor Rodríguez García)
นิเวศสังคมนิยม(อังกฤษ:Eco-socialism) คือการรวมกันของลัทธิอนาธิปไตยนิเวศวิทยาสิ่งแวดล้อมนิยม(Environmentalism)การเมืองสีเขียว(Green politics)ลัทธิมากซ์และสังคมนิยมและโดยทั่วไปเชื่อว่าระบบทุนนิยมนั้นเป็นต้นเหตุของการกีดกันทางสังคม,ความเหลื่อมล้ำ(Economic inequality) และความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อม(environmental degradation) นักนิเวศสังคมนิยมวิจารณ์หลายคนในขบวนการสีเขียวว่าบทวิจารณ์ระเบียบโลกปัจจุบันของพวกเขานั้นยังไปไกลไม่พอ และต่อต้านทุนนิยมแบบไม่ชัดเจน ในเวลาเดียวกันนักนิเวศสังคมนิยมก็ตำหนิฝ่ายซ้ายแบบดั้งเดิมว่าเมินเฉยหรือไม่พูดถึงปัญหาทางนิเวศน์ได้อย่างเหมาะสมเพียงพอนักนิเวศสังคมนิยมต่อต้านโลกาภิวัตน์(Anti-globalization movement)โจเอล โคเวล(Joel Kovel) มองว่าโลกาภิวัตน์เป็นแรงดันที่ขับโดยทุนนิยม แล้วความเติบโตทางเศรษฐกิจอย่างรวดเร็วที่ถูกกระตุ้นโดยโลกาภิวัตน์ก็ส่งผลให้เกิดวิกฤตทางนิเวศน์อย่างฉับพลันต่อมาตามลำดับสังคมนิยมเกษตรกรรม(Agrarian socialism) เป็นแนวคิดนิเวศสังคมนิยมอีกรูปแบบหนึ่ง ขบวนการเคลื่อนไหวในยุคสมัยคริสต์ศตวรรษที่ 17 ที่ชื่อว่าดิกเกอส์วางรากฐานมโนคติของพวกเขาอยู่บนแนวคิดสังคมนิยมเกษตรกรรม
นิเวศสังคมนิยมนั้นไปไกลเกินกว่าการวิจารณ์การกระทำของบริษัทขนาดใหญ่ และพุ่งเป้าไปที่คุณสมบัติโดยเนื้อแท้ของระบบทุนนิยม การวิเคราะห์แบบนี้เป็นไปตามทฤษฎีของมาคส์เกี่ยวกับความขัดแย้งกันระหว่างมูลค่าใช้สอย(use value) กับมูลค่าแลกเปลี่ยน(exchange value) ที่มีอยู่ในเศรษฐกิจระบบตลาด คือสินค้าไม่ถูกผลิตออกมาเพื่อสนองกับความต้องการ แต่ถูกผลิตออกมาเพื่อแลกกับเงินตราซึ่งถูกนำไปใช้ให้ได้มาซึ่งสินค้าอื่นอีก ในเมื่อเราต้องคอยขายเพื่อให้คอยซื้อได้ต่อไป เราจำต้องชักชวนให้ผู้อื่นต้องซื้อสินค้าของเราก็เพื่อรับรองการดำรงชีวิตต่อไปของเราเท่านั้น ซึ่งนำไปสู่การผลิตสินค้าซึ่งไม่ได้มีประโยชน์มาก่อนมาขายเพื่อรักษาความสามารถในการซื้อสินค้าอื่น ๆ ของเรา นักนิเวศสังคมนิยมอย่างโคเวลเน้นย้ำว่าความขัดแย้งนี้มาถึงขีดของการทำลายล้างแล้ว เมื่อกิจกรรมที่จำเป็นบางประการอย่างเช่นการดูแลญาติพี่น้องเต็มเวลาและการดำรงชีพอย่างเรียบง่ายนั้นไม่ได้รับผลตอบแทน แต่กิจกรรมทางเศรษฐกิจที่ไม่จำเป็นกลับให้ผลตอบแทนจำนวนมหาศาลกับบุคคลจำพวกหนึ่งเท่านั้น
ลัทธิอนาธิปไตยสีเขียวเป็นสำนักคิดอนาธิปไตยซึ่งเน้นย้ำโดยเฉพาะในประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมอิทธิพลเริ่มแรกมาจากความคิดของนักอนาธิปัตย์ชาวอเมริกันเฮนรี เดวิด ทอโรและหนังสือชื่อวอลเดนของเขารวมถึงเลโอ ตอลสตอยและเอลีเซ เรอกลูว์ในคริสต์ศตวรรษที่ 19คตินิยมธรรมชาติแบบอนาธิปไตยถือกำเนิดขึ้นจากการผสานกันระหว่างลัทธิอนาธิปไตยและปรัชญาคตินิยมธรรมชาติภายในขบวนการอนาธิปไตยแบบปัจเจกในประเทศคิวบาโปรตุเกสฝรั่งเศสสเปนและสหราชอาณาจักร
นักอนาธิปัตย์สีเขียวร่วมสมัยบางคนอาจเรียกได้ว่าเป็นนักบรรพกาลนิยมแบบอนาธิปไตย หรือนักอนาธิปไตยต่อต้านอารยธรรมแต่ไม่ใช่นักอนาธิปัตย์สีเขียวทุกคนจะนิยมบรรพกาลนิยม เช่นเดียวกันนักอนาธิปัตย์สีเขียวมักวิจารณ์เทคโนโลยีสมัยใหม่อย่างแข็งขัน แต่ไม่ใช่ทุกคนที่จะทอดทิ้งมันไปอย่างสิ้นเชิง แนวคิดในกระแสปัจจุบันเช่นบรรพกาลนิยมแบบอนาธิปไตยและนิเวศวิทยาสังคมนักเขียนในปัจจุบันที่มีชื่อเสียงซึ่งสนับสนุนลัทธิอนาธิปไตยสีเขียวได้แก่เมอร์เรย์ บุคชิน,แดเนียล โชเดอร์คอฟ(Daniel Chodorkoff),นักมานุษวิทยาไบรอัน มอร์ริส(Brian Morris (anthropologist)) และผู้คนแวดล้อมสถาบันเพื่อนิเวศวิทยาสังคม(Institute for Social Ecology) และผู้คนซึ่งวิพากษ์วิจารณ์เทคโนโลยีเช่นเลย์ลา อับเดลราฮิม(Layla AbdelRahim),เดอร์ริก เจนเซน(Derrick Jensen), จอร์จ แดรฟเฟิน (George Draffan) และจอห์น เซอร์ซัน(John Zerzan) และคนอื่น ๆ อาทิอลัน คาร์เตอร์(Alan Carter (philosopher))
นักนิเวศวิทยาสังคมมักวิจารณ์สังคมนิยมกระแสหลักว่าเน้นสนใจและโต้เถียงเกี่ยวกับการเมืองและเศรษฐกิจมากกว่าที่จะสนใจในระบบนิเวศ(มนุษย์และสิ่งแวดล้อม) ทฤษฎีนี้สนับสนุนแนวคิดระบบเทศบาลแบบอิสรนิยมและเทคโนโลยีสิ่งแวดล้อมนักบรรพกาลนิยมแบบอนาธิปไตยมักวิพากศ์วิจารณ์สังคมนิยมกระแสหลักที่ไปสนับสนุนอารยธรรมและเทคโนโลยีสมัยใหม่ซึ่งพวกเขาเชื่อว่ามีรากฐานโดยเนื้อแท้มาจากการครอบงำและการเอาเปรียบ และพวกเขาสนับสนุนให้เกิดกระบวนการฟื้นคืนธรรมชาติ(Rewilding (anarchism)) หรือการเชื่อมโยงเข้ากับสิ่งแวดล้อมตามธรรมชาติใหม่อีกครั้งแทนลัทธิอนาธิปไตยวีกัน(Veganarchism) เป็นปรัชญาการเมืองของคติวีกัน(โดยเฉพาะอย่างยิ่งขบวนการปลดปล่อยสัตว์(Animal rights movement)) และลัทธิอนาธิปไตยสีเขียวและรวมถึงมุมมองซึ่งถือว่ารัฐเป็นสิ่งที่ไม่จำเป็นและเป็นอันตรายต่อมนุษย์และสัตว์ ขณะที่ปฏิบัติวิถีชีวิตแบบวีกัน
ลัทธิจอร์จ (อังกฤษ:Georgism) เป็นอุดมการณ์และปรัชญาเศรษฐศาสตร์ซึ่งถือว่าผู้คนเป็นเจ้าของในสิ่งที่พวกเขาผลิต แต่สิ่งที่พบเจอตามธรรมชาติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่ดิน(land (economics)) เป็นสิ่งที่ทุกคนเป็นเจ้าของเท่า ๆ กันปรัชญาลัทธิจอร์จมีรากฐานบนงานเขียนของนักเศรษฐศาสตร์เฮนรี จอร์จ(ค.ศ. 1839-1897) และมักถูกสัมพันธ์กับแนวคิดภาษีเดี่ยวของมูลค่าที่ดิน งานที่โด่งดังที่สุดของเขาชื่อว่าProgress and Poverty(ค.ศ. 1879) เป็นศาสตรนิพนธ์ว่าด้วยความเหลื่อมล้ำธรรมชาติความเป็นวัฏจักร(business cycle) ของเศรษฐกิจอุตสาหกรรมและการใช้ภาษีมูลค่าที่ดินเป็นยารักษา นักลัทธิจอร์จอ้างว่าภาษีมูลค่าที่ดิน(Land value tax) เป็นสิ่งที่มีประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจ(Economic efficiency),ยุติธรรมและเที่ยงธรรม(Equity (economics)) และจะสามารถสร้างรายได้ที่เพียงพอ จึงทำให้สามารถลดหรือกำจัดภาษีอื่น ๆ (อาทิ ภาษีจากกำไร การขาย หรือรายได้) ซึ่งมีประสิทธิภาพและยุติธรรมน้อยกว่าได้ ภาษีมูลค่าที่ดินถูกกล่าวถึงว่าเป็นภาษีก้าวหน้า(Progressive tax) เพราะส่วนใหญ่จะเป็นคนรวยที่จ่ายเป็นหลัก(Tax incidence) และจะทำให้ความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจลดลง
แนวคิดลัทธิจอร์จได้มีอิทธิพลอย่างมากต่อการเมืองในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 หลายพรรคการเมืองถูกต่อตั้งขึ้นบนแนวคิดลัทธิจอร์จ ไม่ว่าจะเป็นพรรคที่ดินเครือจักรภพ(Commonwealth Land Party (UK)) ในสหราชอาณาจักร,พรรคยุติธรรม(Justice Party of Denmark) ในประเทศเดนมาร์ก และพรรคยุติธรรมเฮนรี จอร์จ(Henry George Justice Party) กับสันนิบาตภาษีเดี่ยว(Single Tax League) ในออสเตรเลีย หลายชุมชนก็ถูกก่อตั้งขึ้นด้วยหลักการลัทธิจอร์จในช่วงที่ปรัชญานี้มีชื่อเสียงและรุ่งเรื่อง ชุมชนเหล่านั้นที่ยังคงเหลืออยู่มีอยู่สองที่ กล่าวคืออาร์เดิน รัฐเดลาแวร์( Arden, Delaware) ซึ่งก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1900 โดยแฟรงก์ สตีเฟนส์(Frank Stephens (sculptor)) และวิลล์ ไพรซ์(Will Price) และอีกที่คือแฟร์โฮป รัฐแอละแบมา(Fairhope, Alabama) ซึ่งก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1894 โดยอยู่ภายใต้การอุปถัมภ์ของบริษัทภาษีเดี่ยวแฟร์โฮป(Fairhope Single Tax Corporation)นักอนาธิปัตย์คริสเตียน(Christian anarchism)เลโอ ตอลสตอยได้แรงบันดาลใจจากแนวคิดทางเศรษฐกิจของ เฮนรี จอร์จ และรวมมันเข้าไปในงานช่วงหลัง ๆ ของเขาเช่นเรเซอร์เร็กชัน(Resurrection) ซึ่งเป็นหนังสือที่เป็นปัจจัยหลักซึ่งทำให้เขาถูกตัดขาดจากศาสนา
สังคมนิยมแบบสมาคมอาชีพ (อังกฤษ:Guild socialism) เป็นขบวนการทางการเมืองซึ่งสนับสนุนการควบคุมอุตสาหกรรมโดยคนงานโดยใช้สมาคมอาชีพ(Guild) ตามแต่ละอาชีพเป็นสื่อกลางในการควบคุม "ในความสัมพันธ์ที่ผูกพันโดยสัญญาโดยนัยกับสาธารณะ"จุดกำเนิดของมันคือสหราชอาณาจักร และมีอิทธิพลสูงสุดในเสี้ยวแรกของคริสต์ศตวรรษที่และมีความเกี่ยวโยงกับจี. ดี. เอช. โคลและได้รับอิทธิพลจากมโนคติของวิลเลียม มอร์ริส
สังคมนิยมแบบสมาคมอาชีพได้รับแรงบันดาลใจส่วนหนึ่งมาจากสมาคมอาชีพของช่างฝีมือ(artisan) และคนงานฝีมืออื่น ๆ ในประเทศอังกฤษในสมัยกลาง(England in the Middle Ages) ใน ค.ศ. 1906อาร์เธอร์ เพนตี(Arthur Penty) ได้เผยแพร่เรสตอเรชันออฟเดอะกิลด์ซิสเต็ม(Restoration of the Gild System; การฟื้นฟูระบบสมาคมอาชีพ) ซึ่งในนั้นเขาได้ต่อต้านการผลิตในโรงงาน และสนับสนุนให้กลับไปใช้การผลิตแบบช่างฝีมือในยุคสมัยก่อน โดยใช้การจัดตั้งผ่านสมาคมอาชีพ ในปีต่อมาวารสารเดอะนิวเอจ(The New Age) ก็ได้สนับสนุนสังคมนิยมแบบสมาคมอาชีพ แต่ว่าเป็นบริบทของอุตสาหกรรมสมัยใหม่มากกว่าที่จะเป็นบริบทของสมัยกลางอย่างที่เพนตีเห็นชอบ นักสังคมนิยมสมาคมอาชีพ "มีจุดยืนให้รัฐครอบครองอุตสาหกรรม และรวมเข้ากับ 'การควบคุมโดยคนงาน' ผ่านการส่งผู้แทนที่มีอำนาจไปยังสมาคมอาชีพระดับชาติซึ่งมีโครงสร้างภายในแบบประชาธิปไตย แต่พวกเขาเห็นต่างในเรื่องของรัฐ บางคนเชื่อว่ามันจะยังคงอยู่อย่างที่เป็นไม่มากก็น้อย และคนอื่นเชื่อว่ามันจะแปรสภาพเป็นองค์กรแบบสหพันธ์ซึ่งเป็นตัวแทนของสมาคมอาชีพของคนงาน องค์กรของผู้บริโภค องค์กรการปกครองส่วนท้องถิ่น และโครงสร้างทางสังคมอื่น ๆ"
ใน ค.ศ. 1914ซามูเอล จอร์จ ฮอบสัน(Samuel George Hobson) ผู้มีส่วนร่วมคนสำคัญในวารสารเดอะนิวเอจได้เผยแพร่แนชันนัลกิลดส์: แอนอินไควรีอินทูเดอะเวจซิสเตมแอนด์เดอะเวย์เอาต์(National Guilds: An Inquiry into the Wage System and the Way Out) ในงานชิ้นนี้ สมาคมอาชีพถูกเสนอให้เป็นทางเลือกอีกทางนอกเหนือจากการให้รัฐควบคุมอุตสาหกรรมและกิจกรรมสหภาพแรงงานแบบทั่วไป สมาคมอาชีพนั้นต่างจากสหภาพแรงงานที่มีอยู่เพราะจะไม่ถูกจำกัดวงความต้องการของพวกเขาไว้เพียงแค่เรื่องเกี่ยวกับค่าจ้างและสถานสภาพ แต่จะพยายามให้ได้มาซึ่งการควบคุมอุตสาหกรรมสำหรับคนงานที่พวกเขาเป็นตัวแทน ท้ายที่สุดสมาคมอาชีพอุตสาหการจะทำหน้าที่เป็นองคาพยพที่อุตสาหกรรมในสังคมแบบสังคมนิยมในอนาคตจะถูกจัดระเบียบด้วย ทฤษฎีสังคมนิยมแบบสมาคมอาชีพนั้นได้รับการพัฒนาและทำให้โด่งดังโดย จี. ดี. เอช. โคล ซึ่งเป็นผู้ก่อตั้งสันนิบาตสมาคมอาชีพแห่งชาติในสหราชอาณาจักรใน ค.ศ. 1915 และได้เผยแพร่หนังสือหลายฉบับที่เกี่ยวกับสังคมนิยมแบบสมาคมอาชีพได้แก่เซลฟ์-โกเวิร์นเมนต์อินอินดัสตรี(Self-Government in Industry) (ค.ศ. 1917) และกิลด์โซเชียลลิสซึมรีสเตตเท็ด(Guild Socialism Restated) (ค.ศ. 1920)
ในมุมมองของนักวิชาการ ชาลส์ แมสเกอเลียร์ (Charles Masquelier) เขาว่าการจะทำให้คุณค่าแบบเสรีนิยม กล่าวคืออัตตาณัติ ให้กลายเป็นสถาบันได้อย่างถูกกาลเทศะและยั่งยืนผ่านสังคมนิยมแบบอิสรนิยมของ จี. ดี. เอช. โคล นั้น เราจะต้องสนองความจำเป็นสองประการนั้น ด้วยการ "ทำลายอำนาจเหนือของปัจจัยทางเศรษฐกิจ" ผ่านการจัดระเบียบในบริเวณที่สำคัญของชีวิตเสียใหม่ ให้อยู่นรูปแบบของการกระทำและการประสานกันแบบสมาคมที่สามารถมอบ "พัฒนาการของการจัดระเบียบหน้าที่ได้อย่างเต็มที่ที่สุด" และโคลต้องการที่จะเปลี่ยนแปลงการเป็นตัวแทนทางการเมืองให้กลายเป็นระบบที่สามารถรับรู้ความแตกต่างของผลประโยชน์ซึ่งเป็นส่วนประกอบของสังคมที่หลากหลายและซับซ้อนอย่างยิ่งได้โดยตรงอย่างแท้จริง
สหการนิยมปฏิวัติเป็นระบบเศรษฐกิจชนิดหนึ่งซึ่งเสนอให้แทนที่ระบอบทุนนิยม และเป็นตัวเลือกนอกเหนือจากระบอบสังคมนิยมรัฐด้วยการใช้สหพันธ์ของสหภาพแรงงานหรือสหภาพแรงงานอุตสาหกรรมซึ่งถูกทำให้เป็นของส่วนรวม มันเป็นบรรษัทนิยม(corporatism) แบบเศรษฐกิจสังคมนิยมรูปแบบหนึ่งซึ่งส่งเสริมให้มีการรวบรวมกันของผลประโยชน์ของหน่วยหมวดหมู่ที่ไม่แข่งขันกันหลาย ๆ หน่วยเพื่อใช้ในการต่อรองและบริหารจัดการเศรษฐกิจสำหรับผู้สนับสนุน สหภาพแรงงานเป็นวิถีทางหนึ่งซึ่งมีศักยภาพในการก้าวข้ามอำมาตยาธิปไตยทางเศรษฐกิจ และในการดำเนินสังคมไปอย่างยุติธรรมเพื่อผลประโยชน์ของคนส่วนใหญ่ผ่านระบบประชาธิปไตยสหภาพแรงงาน(union democracy) อุตสาหกรรมที่อยู่ในระบบสหการนิยมจะดำเนินงานผ่านสมาพันธ์สหกรณ์(co-operative economics) และระบบร่วมด้วยช่วยกันสหการท้องถิ่นก็จะสื่อสารกับสหการอื่น ๆ ผ่านบูร์สดูว์ทราวาย(Bourse du Travail; ตลาดหลักทรัพย์แรงงาน) ซึ่งจะบริหารจัดการและถ่ายโอนสินค้าโภคภัณฑ์(Commodity)
สหการนิยมก็ถูกใช้เพื่อหมายถึงกลยุทธ์ในการได้มาซึ่งระเบียบสังคมในรูปแบบนี้ โดยทั่วไปขยายความโดยสหการนิยมแบบอนาธิปไตยและลัทธิเดอลีออนซึ่งกล่าวว่าการนัดหยุดงานทั่วไปจะเริ่มขึ้นแล้วคนงานก็จะเข้ายึดครองปัจจัยการผลิตของพวกเขา และจัดตั้งขึ้นเป็นสหพันธ์สหภาพแรงงาน ดังเช่นสมาพันธ์แรงงานแห่งชาติสเปน(CNT)ตลอดทั้งประวัติศาสตร์ของมัน สัดส่วนของสหการนิยมซึ่งนิยมการปฏิรูปนั้นถูกบดบังโดยสัดส่วนซึ่งต้องการปฏิวัติ ตัวอย่างเช่นสมาพันธ์แรงงานทั่วไปฝรั่งเศส(General Confederation of Labour (France))คนงานอุตสาหกรรมแห่งโลกสัดส่วนสหพันธ์อนาธิปไตยไอบีเรียของสมาพันธ์แรงงานแห่งชาติสเปน (CNT)อูนีโอเน ซินดีกาเล อีตาลีอานา(Unione Sindacale Italiana) ในประเทศอิตาลีและองค์กรกลางคนงานสวีเดน(SAC Syndikalisterna)
ลัทธิอนาธิปไตยคริสเตียน (อังกฤษ:Christian anarchism) เป็นขบวนการคริสเตียน(Christian movement) ในสาขาเทววิทยาการเมือง(political theology) ซึ่งรวมแนวคิดอนาธิปไตยเข้ากับศาสนาคริสต์เป็นความเชื่อที่ว่ามีเพียงแหล่งของอำนาจเดียวเท่านั้นที่คริสต์ศาสนิกชนจะปฏิบัติตามในท้ายที่สุด อำนาจของพระเจ้าที่ปรากฏอยู่ในคำสอนของพระเยซูโดยเฉพาะอย่างยิ่งคำเทศนาบนภูเขาและคำร้องของพระเยซูที่ไม่ได้ให้ต่อต้านความชั่วร้ายแต่ให้หันแก้มอีกข้างหนึ่งให้เขา (Turning the other cheek) เป็นคำสอนซึ่งถูกใช้เป็นรากฐานของลัทธิอนาธิปไตยคริสเตียนมากยิ่งกว่าแหล่งอื่น ๆ ในพระคำภีร์ไบเบิล
นักอนาธิปัตย์คริสเตียนเป็นพวกสันตินิยม(Christian pacifism) และต่อต้านการใช้ความรุนแรง เช่นสงครามพื้นฐานของลัทธิอนาธิปไตยคริสเตียนคือการปฏิเสธการใช้ความรุนแรง โดยมีงานของเลโอ ตอลสตอยชื่อว่าเดอะคิงดอมออฟกอดอิสวิททินยู(The Kingdom of God Is Within You) ถูกถือว่าเป็นงานเขียนสำคัญนักอนาธิปัตย์คริสเตียนประณามรัฐเพราะพวกเขากล่าวว่ารัฐนั้นมีความรุนแรงหลอกลวง และเมื่อถูกสรรเสริญก็เป็นการบูชารูปเคารพ(idolatry) รูปแบบหนึ่ง
ขบวนการตอลสตอย(Tolstoyan movement) เป็นกลุ่มอนาธิปัตย์คริสเตียนขนาดเล็กกลุ่มหนึ่งซึ่งถูกก่อตั้งขึ้นโดยเพื่อนของตอลสตอยวลาดีมีร์ เชียร์ตคอฟ(Vladimir Chertkov) (ค.ศ. 1854–1936) เพื่อเผยแพร่คำสอนทางศาสนาของตอลสตอยปิออตร์ โครปอตกินได้เขียนถึงตอลสตอยในบทความว่าด้วยลัทธิอนาธิปไตยในสารานุกรมบริแทนนิกาฉบับที่ 11(Encyclopædia Britannica Eleventh Edition)แม้ว่าในเรียงความของเขา ตอลสตอยได้กล่าวซ้ำถึงข้อวิจารณ์รัฐของลัทธิอนาธิปไตยและได้แนะนำหนังสือของโครปอตกินและพรูดงให้ผู้อ่าน แต่เขาปฏิเสธการยอมรับวิถีทางปฏิวัติด้วยความรุนแรง(propaganda of the deed) ของลัทธิอนาธิปไตย
โดโรธี เดย์(Dorothy Day) เป็นนักข่าว นักกิจกรรมทางสังคม และคริสต์ศาสนิกชนคาทอลิกกลับใจที่ศรัทธายิ่งชาวอเมริกัน ซึ่งได้สนับสนุนทฤษฎีเศรษฐศาสตร์คาทอลิก กล่าวคือคตินิยมการกระจาย(distributism) เดย์เชื่อว่ารัฐล้วนเป็น "ระบบรวบอำนาจเบ็ดเสร็จโดยสันดาน"และเรียกตัวเองว่าเป็นนักอนาธิปัตย์ในคริสต์ทศวรรษ 1930 เดย์ได้ทำงานอย่างใกล้ชิดกับสหายนักกิจกรรมปีเตอร์ โมแร็ง(Peter Maurin) และก่อตั้งขบวนการคนงานคาทอลิก(Catholic Worker Movement) ซึ่งเป็นขบวนการเคลื่อนไหวแบบสันตินิยมและไม่รุนแรง ซึ่งรวมความช่วยเหลือโดยตรงให้กับคนจนและคนไร้บ้านเข้ากับการกระทำโดยตรงแบบไม่รุนแรง(nonviolence) ในนามของพวกเขา ความสำคัญของเดย์ภายในนิกายโรมันคาทอลิกมีถึงขนาดที่มูลของการประกาศให้เดย์เป็นนักบุญนั้นเป็นที่ถกเถียงอย่างเปิดเผยกันในศาสนจักรคาทอลิก และเธอจึงถูกเรียกอย่างเป็นทางการว่าเป็นผู้รับใช้พระเป็นเจ้า
แอนนอน เฮนนาซี(Ammon Hennacy) เป็นนักสันตินิยม คริสเตียน นักอนาธิปัตย์ และนักกิจกรรมทางสังคม ผู้เป็นสมาชิกของขบวนการคนงานคาทอลิกและว็อบบลีชาวอเมริกันเชื้อสายไอริช เขาเป็นผู้ก่อตั้งบ้าน(House of hospitality)โจ ฮิลล์(Joe Hill House) ในซอลต์เลกซิตีรัฐยูทาห์
ลัทธิคานธี (อังกฤษ:Gandhism) เป็นการรวบรวมของแรงบันดาลใจ หลักการ ความเชื่อ และปรัชญาของมหาตมา คานธีซึ่งเป็นผู้นำทางการเมืองคนสำคัญของประเทศอินเดียและขบวนการเอกราชอินเดียเป็นแนวคิดและหลักการต่าง ๆ ที่อธิบายถึงแรงบันดาลใจ วิสัยทัศน์ และงานชีวิตของคานธี โดยเฉพาะอย่างยิ่งมีที่สัมพันธ์กับการมีส่วนรวมของเขาต่อแนวคิดและการปฏิบัติการต่อต้านที่ไม่ใช้ความรุนแรง(nonviolent resistance) ที่บางครั้งก็เรียกว่าการต่อต้านของพลเมือง(civil resistance)เศรษฐศาสตร์แบบคานธี(Gandhian economics) เป็นหลักการเศรษฐกิจสังคมที่คานธีได้อธิบายไว้ โดยส่วนใหญ่มีลักษณะที่ใกล้เคียงกับหลักการและวัตถุประสงค์ของสังคมนิยมแบบมนุษยนิยมที่ไม่รุนแรง แต่ปฏิเสธการต่อสู้ระหว่างชนชั้นที่ใช้ความรุนแรงและส่งเสริมให้เกิดความบรรสานกันทางเศรษฐกิจสังคม แนวคิดทางเศรษฐศาสตร์ของคานธีนั้นยังมีจุดมุ่งหมายที่จะส่งเสริมพัฒนาการทางจิตวิญญาณและความบรรสาน พร้อมกับการปฏิเสธแนวคิดวัตถุนิยมคำว่าเศรษฐศาสตร์แบบคานธีถูกบัญญัติขึ้นโดยเจ. ซี. กุมารัปปา(J. C. Kumarappa) ผู้สนับสนุนคนใกล้ชิดของคานธีเศรษฐศาสตร์แบบคานธีให้ความสำคัญกับวิธีในการบรรลุเป้าหมายของการพัฒนา และวิธีการนี้จะต้องไม่ใช้ความรุนแรง มีจรรยา และมีสัจจะในทุกขอบเขตของเศรษฐกิจ เพื่อให้สำเร็จการนี้ เขาสนับสนุนให้มีภาวะทรัสตี(Trusteeship (Gandhism)) การกระจายศูนย์กิจกรรมทางเศรษฐกิจ เทคโนโลยีที่ใช้แรงงานมาก และการให้ความสำคัญกับสัดส่วนที่ด้อยกว่า คานธียังได้ส่งจดหมายระหว่างกันกับนักอนาธิปัตย์คริสเตียนเลโอ ตอลสตอยด้วย และถือตนเป็นศิษย์ของเขา
ต่อมาคานธีได้ท้าทายนายกรัฐมนตรีอินเดียในอนาคตชวาหะร์ลาล เนห์รูและนักปฏิรูปคนอื่น ๆ ในช่วงปลายคริสต์ทศวรรษ 1930 ซึ่งได้เรียกร้องให้มีการพัฒนาอุตสาหกรรมอย่างรวดเร็วตามตัวแบบของโซเวียต โดยคานธีได้ประณามว่ามันลดทอนความเป็นมนุษย์และตรงกันข้ามกับความต้องการของหมู่บ้านต่าง ๆ ซึ่งเป็นที่อยู่อาศัยของคนส่วนใหญ๋หลังจากคานธีเสียชีวิตไป เนห์รูได้นำประเทศอินเดียไปสู่การวางแผนขนาดใหญ่ที่ให้ความสำคัญกับการทำให้ทันสมัยขึ้นและอุตสาหกรรมหนัก ในขณะเดียวกันก็ทำให้เกษตรกรรมทันสมัยขึ้นด้วยระบบชลประทาน นักประวัติศาสตร์กุรุวิฬะ ปาณฎิกกัฎฎึ(Kuruvilla Pandikattu) กล่าวว่า "ในท้ายที่สุดรัฐอินเดียพอใจกับวิสัยทัศน์ของเนห์รู ไม่ใช่ของคานธี"คานธีเรียกตัวเองว่าเป็นนักอนาธิปัตย์เชิงปรัชญา(Philosophical anarchism)และวิสัยทัศน์ของอินเดียของเขาคืออินเดียที่ไม่มีรัฐบาลในรูปแบบอังกฤษอยู่เบื้องหลังเขากล่าวไว้ครั้งหนึ่งว่า "รัฐที่ไม่รุนแรงในอุดมคตินั้นคืออนาธิปไตยที่เป็นระเบียบ"ในขณะที่ระบบการเมืองนั้นเป็นลำดับชั้น ซึ่งแต่ละชั้นอำนาจมีอำนาจที่มากขึ้นเหนือชั้นเบื้องล่าง ตั้งแต่ปัจเจกบุคคลไปจนถึงรัฐบาลกลาง คานธีเชื่อว่าสังคมจะต้องเป็นตรงกันข้ามอย่างสิ้นเชิง โดยจะไม่สามารถทำอะไรได้หากไม่ได้การยินยอมจากใคร ไปจนถึงระดับปัจเจกการปกครองตนเอง(Swaraj) อันแท้จริงในประเทศหนึ่งในมโนคติของเขาหมายความว่าทุกคนปกครองตัวของเขาเอง และไม่มีรัฐที่จะบังคับใช้กฎหมายกับผู้คน
นักกิจกรรมลัทธิคานธีอย่างวิโนพา ภาเว(Vinoba Bhave) และชยปรกาศ นารายัณ(Jayaprakash Narayan) ได้มีส่วนในขบวนการสรโวทยะ(Sarvodaya) ซึ่งพยายามส่งเสริมการพึ่งพาตนเองของประชากรชนบทในอินเดียผ่านการสนับสนุนให้มีการจัดสรรที่ดินใหม่การปฏิรูปทางเศรษฐกิจสังคม และการส่งเสริมอุตสาหกรรมในครัวเรือน(Putting-out system) ขบวนการเคลื่อนไหวนี้พยายามที่จะต่อสู้กับปัญหาของความขัดแย้งระหว่างชนชั้น การว่างงาน และความจน ในขณะเดียวกันที่พยายามอนุรักษ์วิถีชีวิตและค่านิยมของชาวอินเดียในชนบท ซึ่งถูกกัดกร่อนไปโดยการปรับให้เป็นอุตสาหกรรม(industrialisation) และการทำให้ทันสมัยสรโวทยะยังรวมไปถึงขบวนการภูทาน(Bhoodan movement) หรือการนำที่ดินและทรัพยากรทางการเกษตรจากเจ้าที่ดิน (เรียกว่าซมีนดาร์(zamindar)) มาให้กับเกษตรกรผู้เช่าไร่นา เป็นความพยายามที่จะทำให้ระบบซมีนดารีจากสมัยกลางสิ้นสุดลง หนังสือชื่อว่าเดอะคอนเควสต์ออฟไวโอเลนส์: แอนเอสเซย์ออนวอร์แอนด์เรโวลูชัน(The Conquest of Violence: An Essay on War and Revolution) นั้นถูกเขียนขึ้นโดยนักอนาธิปัตย์สันตินิยมบาร์ต เดอ ลิกต์(Bart de Ligt) เกี่ยวกับการต่อต้านแบบไม่รุนแรง ซึ่งส่วนหนึ่งได้แรงบันดาลใจจากแนวคิดของคานธีนักประวัติศาสตร์อนาธิปไตย จอร์จ วูดค็อก ได้เขียนไว้ว่าเดอะคอนเควสต์ออฟไวโอเลนส์"ถูกอ่านอย่างกว้างขวางโดยนักสันตินิยมชาวบริติชและอเมริกันในคริสต์ทศวรรษ 1930 และนำพาให้หลายคนรับเอามุมมองแบบอนาธิปไตยไป"
คติแพลตฟอร์ม (อังกฤษ:Platformism) เป็นกลุ่มการเมืองในขบวนการอนาธิปไตย ซึ่งมีพื้นฐานบนทฤษฎีองค์กรในแบบที่ร่างไว้ในแนวนโยบายการจัดจั้งของสหภาพทั่วไปของนักอนาธิปัตย์ (ร่าง)(Organizational Platform of the General Union of Anarchists (Draft)) ของวารสารเดโลตรูดา(Delo Truda) ซึ่งประกอบด้วยหลักการสี่ประการที่องค์กรอนาธิปัตย์ควรดำเนินตาม คือเอกภาพทางอุดมการณ์/ทฤษฎี เอกภาพทางยุทธวิธีความรับผิดชอบร่วมกัน(Collective action) และระบอบสหพันธรัฐแนวคิดนี้แสวงหาเอกภาพจากผู้มีส่วนร่วม และมีคุณลักษณะนิยามของแนวคิดว่าองค์กรแพลตฟอร์มิสต์แต่ละองค์กรต้องรับเอาเฉพาะคนที่เห็นด้วยกับแนวคิดแกนของกลุ่มอย่างเต็มที่ และปฏิเสธคนที่ไม่เห็นด้วย และยังเน้นความจำเป็นขององค์กรอนาธิปัตย์ที่จัดระเบียบอย่างแน่นแฟ้นที่มีความสามารถส่งอิทธิพลต่อขบวนการเคลื่อนไหวชนชั้นแรงงานและไพร่
การปรากฏตัวขึ้นของฝ่ายซ้ายใหม่ในคริสต์ทศวรรษ 1950 และ 1960 นำไปสู่ความสนใจที่ฟื้นขึ้นใหม่ในสังคมนิยมอิสรนิยมข้อวิจารณ์อำนาจนิยมของฝ่ายซ้ายเก่า(Old Left) ของฝ่ายซ้ายใหม่นั้นสัมพันธ์กับความสนใจเป็นพิเศษในเสรีภาพส่วนตัวและอัตตาณัติ(ดูที่แนวคิดของกอร์นีลิโอส กัสโตริอาดิส) ซึ่งนำไปสู่การค้นพบธรรมเนียมสังคมนิยมที่เก่ากว่า เช่นลัทธิคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้ายลัทธิคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมและคนงานอุตสาหกรรมแห่งโลกในสหรัฐอเมริกานี่เกิดจากการฟื้นฟูของแนวคิดอนาธิปไตยตั้งแต่คริสต์ทศวรรษ 1950 เป็นต้นไป ผ่านนักเขียนอย่างพอล กูดแมน(Paul Goodman) และลัทธิอนาธิปไตยแบบสันตินิยมซึ่งได้ส่งอิทธิพลต่อขบวนการต่อต้านนิวเคลียร์(anti-nuclear movement) และขบวนการต่อต้านสงคราม(Peace movement) ในช่วงเวลานั้น และซึ่งได้รับเอาอิทธิพลของลัทธิคานธีและลัทธิอนาธิปไตยคริสเตียนแบบตอลสตอยไป
ในประเทศออสเตรเลีย มีซิดนีย์พุช(Sydney Push) ซึ่งเป็นวัฒนธรรมย่อยของปัญญาชนฝ่ายซ้ายเป็นส่วนใหญ่ในเมืองซิดนีย์ที่มีอยู่ตั้งแต่ช่วงปลายคริสต์ทศวรรษ 1940 ถึงช่วงต้นคริสต์ทศวรรษ 1970 ซึ่งได้ถูกสัมพันธ์กับป้ายชื่อ "อิสรนิยมซิดนีย์"ฝ่ายซ้ายใหม่ยังได้นำการรื้อฟื้นลัทธิอนาธิปไตยขึ้นมาในคริสต์ทศวรรษ 1960 ในสหรัฐ วารสารอย่างแรดิคัลอเมริกา(Radical America) กับแบล็กแมสก์(Black Mask (anarchists)) ในสหรัฐ และโซลิดาริตี,บิกเฟลม(Big Flame (political group)) กับเดโมเครซีแอนด์เนเชอร์ซึ่งต่อมากลายเป็นวารสารนานาชาติประชาธิปไตยแบบครอบคลุม(The International Journal of Inclusive Democracy) ในสหราชอาณาจักรได้นำเสนอแนวคดิอิสรนิยมฝ่ายซ้ายต่อคนรุ่นใหม่นิเวศวิทยาสังคม, อัตตาณัตินิยม และไม่นานมานี้ก็มีเศรษฐศาสตร์แบบมีส่วนร่วมและประชาธิปไตยแบบครอบคลุม(Inclusive Democracy) ที่ได้ถือกำเนิดขึ้นจากเหล่านี้ ฝ่ายซ้ายในสหรัฐยังรวมไปถึงนักอนาธิปัตย์ และกลุ่มวัฒนธรรมต่อต้านและที่เกี่ยวข้องกับฮิปปี้สายมูลวิวัติอย่างเช่นพวกยิปปี(Youth International Party) ซึ่งนำโดยแอบบี ฮอฟแมน(Abbie Hoffman),พวกดิกเกอส์(Diggers (theater)),อัปอะเกนสต์เดอะวอลล์มาเธอร์ฟักเกอร์(Up Against the Wall Motherfuckers) และพรรคไวต์แพนเทอร์(White Panther Party) จนถึงช่วงปลาย ค.ศ. 1966 พวกดิกเกอส์ได้เปิดร้านแจกของ(Give-away shop) ซึ่งแจกของในคลังสินค้า จัดหาอาหารแบบให้เปล่า แจกจ่ายยาแบบให้เปล่า แจกเงิน จัดงานคอนเสิร์ตดนตรีแบบไม่มีค่าใช้จ่าย และจัดแสดงงานศิลปะการเมืองพวกดิกเกอส์เอาชื่อของพวกเขามาจากพวกดิกเกอส์ต้นฉบับในอังกฤษซึ่งนำโดยเจอร์ราร์ด วินสแตนลีย์และพยายามที่จะสร้างสังคมขนาดเล็กที่ไร้เงินตราและทุนนิยมในอีกด้านหนึ่ง พวกยิปปีใช้การแสดงเชิงสัญลักษณ์ อย่างเช่นการเสนอตัวหมูตัวหนึ่ง (นามว่า "พิกาซัสเดอะ อิมมอร์ทัล" แปลว่า พิกาซัสผู้เป็นอมตะ) เป็นผู้สมัครรับเลือกตั้งเป็นประธานาธิบดีสหรัฐใน ค.ศ. 1968 เพื่อล้อเลียนสถานะเดิมของสังคมที่เป็นอยู่พวกเขาถูกกล่าวถึงว่าเป็นขบวนการเยาวชน "การเมืองเชิงสัญลักษณ์" ที่นิยมนาฏกรรม ต่อต้านอำนาจนิยม และนิยมลัทธิอนาธิปไตยเนื่อจากพวกเขาเป็นที่รู้จักจากการแสดงบนท้องถนน และการเล่นตลกโดยมีประเด็นการเมือง ฝ่ายซ้ายการเมือง "สำนักเก่า" ส่วนมากจึงได้เมินหรือประณามพวกเขา อิงตามข่าวเอบีซี(ABC News): "กลุ่มเป็นที่รู้จักจากการแสดงละครเล่นตลกบนถนน และครั้งหนึ่งถูกเรียกว่าเป็น 'เกราโชมาร์กซิสต์'"
นิเวศวิทยาสังคม (อังกฤษ:Social ecology) มีความเกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับงานและความคิดของ เมอร์เรย์ บุคชิน และได้รับอิทธิพลจากนักอนาธิปัตย์  ปิออตร์ โครปอตกิน นักนิเวศวิทยาสังคมกล่าวว่าวิกฤตการณ์ทางระบบนิเวศในปัจจุบันนั้นมีต้นเหตุจากปัญหาทางสังคมของมนุษย์ และการครอบงำของมนุษย์เหนือธรรมชาติมีต้นเหตุจากการครอบงำของมนุษย์เหนือมนุษย์
ต่อมาบุคชินได้พัฒนาปรัชญาการเมืองมาเพื่อสมทบกับนิเวศวิทยาสังคม โดยเขาเรียกมันว่าชุมชนนิยม(อังกฤษ:Communalism) เบื้องต้นถูกคิดออกมาเป็นลัทธิอนาธิปไตยสังคมรูปแบบหนึ่ง แต่ในภายหลังเขาได้พัฒนาให้ชุมชนนิยมกลายเป็นอุดมการณ์ที่แยกออกต่างหาก โดยรวมสิ่งที่เขามองว่ามีประโยชน์ที่สุดจากองค์ประกอบต่าง ๆ ของลัทธิอนาธิปไตย ลัทธิมากซ์ สหการนิยม และนิเวศวิทยาสายมูลวิวัติ(Deep ecology) เข้าด้วยกัน
ในด้านการเมือง นักชุมชนนิยมสนับสนุนให้มีโครงข่ายของสภาของพลเมืองที่เป็นประชาธิปไตยทางตรงในแต่ละประชาคมหรือเมือง ซึ่งจะจัดตั้งขึ้นในรูปแบบสมาพันธรัฐวิธีการที่เขาใช้เพื่อสัมฤทธิผลนี้เรียกว่าระบบเทศบาลแบบอิสรนิยมโดยประกอบไปด้วยการสถาปนาสถาบันการเมืองประชาธิปไตยแบบซึ่งหน้า ซึ่งจะเติบโตและขยายตัวออกไปในรูปแบบสมาพันธ์ โดยมีเป้าหมายที่จะแทนที่ระบบรัฐชาติในที่สุด
ระบบสมาพันธรัฐประชาธิปไตย (อังกฤษ:Democratic confederalism) เป็นข้อเสนอระบบทางการเมือง(political system) สังคมนิยมแบบอิสรนิยมที่ "เปิดรับกลุ่มและฝักฝ่ายการเมืองอื่น ๆ ระบบนี้ยืดหยุ่นมีวัฒนธรรมที่หลากหลาย(multiculturalism) ต่อต้านการผูกขาด และอิงฉันทามติ(consensus decision-making)"อับดุลละฮ์ เออจาลันผู้นำพรรคแรงงานเคอร์ดิสถานได้ก่อตั้งอุดมการณ์นี้ขณะถูกขังอยู่ในเรือนจำ แม้ว่าแต่เดิมแล้วเป็นองค์กรลัทธิมากซ์เลนิน พรรคได้ดัดแปลงมุมมองของตัวเองในขณะที่เออจาลันได้เริ่มติดต่อกับ เมอร์เรย์ บุคชิน และรับเอาอุดมการณ์ของเขามา เสาหลักของระบบสมาพันธรัฐประชาธิปไตยคือนิเวศวิทยาสังคมและคตินิยมสิทธิสตรีแบบอนาธิปไตยในความคิดของเออจาลัน อุดมการณ์ของเขามีรากฐานเป็นการมีประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วมและอัตตาณัติในระดับท้องถิ่น ในหนังสือของเขา เขากล่าวว่า: "ยิ่งการมีส่วนร่วมแข็งแกร่งเท่าใด ประชาธิปไตยชนิดนี้จะยิ่งทรงพลังเท่านั้น ในขณะที่รัฐชาตินั้นอยู่ตรงข้ามกับประชาธิปไตย และถึงขั้นปฏิเสธมัน ระบบสมาพันธรัฐประชาธิปไตยจะประกอบไปด้วยกระบวนการประชาธิปไตยอย่างต่อเนื่อง"
ประชาธิปไตยแบบครอบคลุม (อังกฤษ:Inclusive democracy) เป็นทฤษฎีการเมืองและโครงการทางการเมืองซึ่งมีจุดมุ่งหมายเป็นประชาธิปไตยโดยตรงประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจในเศรษฐกิจที่ไร้ตลาด ไร้เงิน และไร้รัฐการจัดการโดยคนงานเอง(ประชาธิปไตยในพื้นที่ทางสังคม) และประชาธิปไตยทางระบบนิเวศโครงการทางทฤษฎีของประชาธิปไตยแบบครอบคลุมถือกำเนิดจากงานของนักปรัชญาการเมือง อดีตนักวิชาการ และนักกิจกรรมตากิส โฟโตปูโลสซึ่งแยกออกจากโครงการทางการเมืองแบบประชาธิปไตยและอัตตาณัติ โดยปรากฏตัวในงานชื่อว่าโทวอรดส์แอนอิคลูสิฟเดโมเครซี(Towards An Inclusive Democracy) และได้ถูกพัฒนาต่อโดยเขาและนักเขียนคนอื่น ๆ ในวารสารเดโมเครซีแอนด์เนเชอร์และต่อมาในวารสารที่รับช่วงต่อวารสารนานาชาติประชาธิปไตยแบบครอบคลุมซึ่งเป็นวารสารอิเล็กทรอนิกส์ซึ่งเข้าถึงได้โดยไร้ค่าใช้จ่าย
ตามความเห็นของอาร์รัน แกร์(Arran Gare)โทวอรดส์แอนอิคลูสิฟเดโมเครซี"นำเสนอการตีความใหม่ที่ทรงพลังของประวัติศาสตร์และพลวัตการทำลายล้างของตลาด และให้วิสัยทัศน์ใหม่ที่สร้างแรงบันดาลใจของอนาคตที่มาแทนที่ทั้งเสรีนิยมใหม่และสังคมนิยมในรูปแบบที่มีอยู่"เดวิด ฟรีแมน (David Freeman) ได้ชี้ให้เห็นว่า แม้แนวทางของโฟโตปูโลสจะไม่ใช่ลัทธิอนาธิปไตยอย่างเปิดเผย อย่างไรก็ตามลัทธิอนาธิปไตยดูเหมือนเป็นหมวดหมู่อย่างเป็นทางการของมัน จากความเชื่อมั่นที่เขามีต่อการกระจายอำนาจแบบมูลวิวัติ ประชาธิปไตยโดยตรง ระบบเทศบาล และการล้มเลิกรัฐ เงิน และเศรษฐกิจระบบตลาด
กลุ่มการเมืองนี้เสนอให้มีระบบตลาดที่ประดิษฐ์ขึ้นมาเพื่อแก้ปัญหาของการคงไว้ซึ่งเสรีภาพที่ผู้บริโภคจะมีตัวเลือกได้ภายใต้ระบบเศรษฐกิจที่ไร้ตลาดและไร้เงิน โดยตลาดประดิษฐ์จะทำงานในทางเดียวกันกับตลาดแบบดั้งเดิม แต่ใช้เวาเชอร์แรงงาน(labour voucher) หรือสินเชื่อส่วนตัวแทนเงินแบบดั้งเดิม ในมุมมองของโฟโตปูโลส ระบบตลาดประดิษฐ์ "จะรับประกันเสรีภาพในการเลือกที่แท้จริง โดยไม่ก่อให้เกิดผลในทางลบซึ่งถูกเชื่อมโยงกับระบบตลาดจริง"
ลัทธิอนาธิปไตยแบบก่อการกบฏ (อังกฤษ:Insurrectionary anarchism) เป็นทฤษฎี หลักปฏิบัติ และแนวทางการเมืองสายปฏิวัติภายในขบวนการอนาธิปัตย์ซึ่งเน้นย้ำเรื่องของการกบฏภายในธรรมเนียมปฏิบัติแบบอนาธิปัตย์ โดยแนวคิดนี้วิจารณ์องค์กรแบบทางการอย่างสหภาพแรงงานและสหพันธ์ต่าง ๆ ซึ่งตั้งอยู่บนแบบแผนทางการเมืองและการประชุมสภาเป็นระยะ ๆ นักอนาธิปัตย์แบบก่อการกบฏนั้นสนับสนุนองค์กรแบบไม่เป็นทางการและองค์กรขนาดเล็กที่ตั้งอยู่บนกลุ่มเครือสหายแทน พวกเขาให้ความสำคัญกับการโจมตีการต่อสู้ระหว่างชนชั้นแบบถาวร และการปฏิเสธไม่ต่อรองหรือประนีประนอมกับศัตรูของชนชั้น
ลัทธิอนาธิปไตยแบบก่อการกบฏในปัจจุบันรับเอามุมมองและยุทธวิธีของลัทธิอนาธิปไตย-คอมมิวนิสต์ที่ต่อต้านองค์กรและคตินิยมผิดกฎหมาย(illegalism) มาระหว่าง ค.ศ. 1880 ถึง 1890 ด้วยมุมมองของการปฏิวัติจากภายในโดยที่ต่อต้านขบวนการของคนงานที่เป็นทางการ ซึ่งในขณะนั้นยังอยู่ในกระบวนการก่อร่างขึ้นมา พวกเขาไม่ได้ต่อต้านเพียงแต่การต่อสู้ทางการเมืองและแบบรัฐนิยมเท่านั้น แต่ยังต่อต้านการนักหยุดงานที่เรียกร้องค่าจ้างหรือสิ่งอื่น ๆ หรือที่ถูกจัดตั้งโดยสหภาพแรงงานด้วย ทว่าพวกเขาไม่ได้ต่อต้านการนัดหยุดงานแบบดื้อ ๆ แต่พวกเขาต่อต้านสหภาพแรงงานและการต่อสู้ให้ได้มาซึ่งชั่วโมงทำงานแปดชั่วโมงต่อวันแนวทางต่อต้านการปฏิรูปนี้มาพร้อมกับแนวทางต่อต้านองค์กร และเหล่าพลพรรคก็ได้ประกาศว่าพวกเขาเห็นชอบกับการปลุกปั่นท่ามกลางกลุ่มคนว่างงานให้เวนคืนอาหารและสิ่งของอื่น ๆ ให้นัดหยุดงานเวนคืน และในบางกรณีให้เรียกร้องคืนรายบุคคลหรือให้กระทำการก่อการร้ายการกลับคืนมาของแนวคิดเช่นนี้เกิดขึ้นภายใต้เงื่อนไขที่ประหลาดของประเทศอิตาลีและประเทศกรีซหลังสงคราม
กองทัพปลดปล่อยแห่งชาติซาปาติสตา (EZLN) หรือมักถูกเรียกว่าซาปาติสตาเป็นกลุ่มฝ่ายซ้ายสายมูลวิวัติที่มีฐานที่มั่นในรัฐเชียปัสรัฐใต้สุดของประเทศเม็กซิโก ตั้งแต่ ค.ศ. 1994 เป็นต้นมา กลุ่มนี้ได้อยู่ในภาวะสงครามกับรัฐเม็กซิโก แต่สงครามนี้ส่วนใหญ่ไม่รุนแรงและเป็นการตั้งรับการบุกรุกเข้ามาในรัฐเชียปัสของกองทัพ,กำลังกึ่งทหารและบรรษัทต่าง ๆ ฐานทางสังคมส่วนใหญ่เป็นชนพื้นเมือง(Indigenous peoples of Mexico) ในพื้นที่ชนบท แต่ก็มีผู้สนับสนุนบางส่วนในพื้นที่เขตเมืองและนานาชาติ อดีตโฆษกของกลุ่มคือรองผู้บัญชาการมาร์โกส(Subcomandante Marcos) (เป็นที่รู้จักในอีกชื่อว่า เดเลกาโดเซโร (Delegado Cero) ซึ่งเกี่ยวข้องกับขบวนการลาโอตรากัมปัญญา(The Other Campaign)) ต่างจากโฆษกซาปาติสตาคนอื่น ๆ มาร์โกสไม่ได้เป็นชาวมายา(Maya peoples) พื้นเมือง ตั้งแต่เดือนธันวาคม ค.ศ. 1994 เป็นต้นมา พวกซาปาติสตาได้ทยอยก่อตั้งเทศบาลปกครองตนเองจำนวนหนึ่งชื่อว่าเทศบาลปกครองตนเองกบฏซาปาติสตา(Rebel Zapatista Autonomous Municipalities; MAREZ) ในเทศบาลเหล่านี้มีสภาของตัวแทนท้องถิ่นซึ่งประกอบขึ้นเป็นฆุนตัส เด บูเอน โกบิเอร์โนหรือสภาแห่งรัฐบาลที่ดี (JBGs) เทศบาลเหล่านั้นไม่ได้รับการยอมรับโดยรัฐบาลของรัฐหรือสหพันธรัฐ และดูแลแผนงานชุมชนท้องถิ่นด้านอาหาร สุขภาพ และการศึกษา รวมไปถึงการเก็บภาษี การจัดตั้งทางการเมืองของ EZLN เกิดขึ้นเป็นสองระยะซึ่งมีชื่อว่าอากวสกาลิเอนเตส(Aguascalientes) และการาโกเลส(Caracoles)
ชื่อของกลุ่มมาจากเอมิเลียโน ซาปาตา(นักปฏิรูปเกษตรกรรมและผู้บัญชาการกองทัพปลดปล่อยภาคใต้(Liberation Army of the South) ในช่วงการปฏิวัติเม็กซิโก) และมองว่าตนเป็นทายาททางอุดมการณ์ของเขา แต่เดิมซาปาติสตาหมายถึงสมาชิกของขบวนการกองโจรสายปฏิวัติซึ่งถูกก่อตั้งโดยซาปาตาใน ค.ศ. 1910 กองทัพปลดปล่อยภาคใต้ของเขา (Ejército Libertador del Sur) ได้ต่อสู้เพื่อการจัดสรรที่ดินเกษตรกรรมใหม่ในการปฏิวัติเม็กซิโก ซาปาตากับกองกำลังและพันธมิตรของเขา ได้แก่ปันโช บิยา(Pancho Villa) ได้ต่อสู้เพื่อการปฏิรูปเกษตรกรรมในประเทศเม็กซิโก โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พวกเขาต้องการสถาปนาสิทธิในที่ดินของชุมชนสำหรับประชากรพื้นเมืองในเม็กซิโก ซึ่งส่วนใหญ่ได้เสียที่ดินให้กับอภิชนมั่งคั่งเชื้อสายยุโรป ซาปาตาได้รับอิทธิพลส่วนหนึ่งจากนักอนาธิปัตย์คนหนึ่งจากรัฐวาฮากานามว่าริการ์โด โฟลเรส มากอน(Ricardo Flores Magón) อิทธิพลของ โฟลเรส มากอน ต่อซาปาตาเห็นได้จากแผนการอายาลา(Plan of Ayala) ของซาปาติสตา และเห็นได้ชัดยิ่งกว่าในคำขวัญของพวกเขา (แต่ซาปาตาไม่เคยใช้คำขวัญนี้) ว่าติเอร์รา อี ลิเบร์ตัด(Tierra y libertad) หรือ "แผ่นดินและเสรีภาพ" ซึ่งเป็นชื่อและคติบทของงานที่โด่งดังที่สุดของ โฟลเรส มากอน ซาปาตาได้รู้จักกับลัทธิอนาธิปไตยผ่านทางครูโรงเรียนท้องถิ่นโอติลิโอ มอนตัญโญ ซันเชซ(Otilio Montaño Sánchez) ซึ่งต่อมาเป็นนายพลในกองทัพของซาปาตาและถูกประหารชีวิตในวันที่ 17 พฤษภาคม ค.ศ. 1917 เขาได้แนะนำให้ซาปาตาได้รู้จักงานของ ปิออตร์ โครปอตกิน และ โฟลเรส มากอน ในช่วงเวลาเดียวกันที่ซาปาตาได้เฝ้าดูและเริ่มมีส่วนร่วมในการต่อสู้เพื่อที่ดินของไพร่ชาวนา
ในหมู่บ้าน EZLN เกือบทุกแห่งจะมีจิตรกรรมฝาผนังซึ่งแสดงภาพของซาปาตา,เช เกบาราและรองผู้บัญชาการมาร์โกสในฐานะที่เป็นบุคคลซึ่งสร้างแรงบันดาลใจอุดมการณ์ของขบวนการซาปาติสตาลัทธิซาปาตา(Zapatismo) สังเคราะห์มาจากหลักปฏิบัติมายันดั้งเดิมกับองค์ประกอบต่าง ๆ ของสังคมนิยมแบบอิสรนิยม ลัทธิอนาธิปไตยและลัทธิมากซ์อิทธิพลทางประวัติศาสตร์ของนักอนาธิปัตย์ชาวเม็กซิกัน(Anarchism in Mexico) และนักสังคมนิยมละตินอเมริกันหลายคนนั้นเห็นได้ชัดในลัทธิซาปาตา และจุดยืนของรองผู้บัญชาการมาร์โกสก็ได้เพิ่มองค์ประกอบที่ชัดเจนจากลัทธิมากซ์เข้าไปในขบวนการเคลื่อนไหวหากอิงตามเดอะนิวยอร์กไทมส์คำขวัญของซาปาติสตาอันหนึ่งมีความบรรสานกับแนวคิดของระบบร่วมด้วยช่วยกัน: "สำหรับทุกคน ทุกอย่าง สำหรับพวกเรา ไม่มี" (Para todos, todo. Para nosotros, nada)
ลัทธิอนาธิปไตยระบบตลาด (อังกฤษ:Market anarchism) เป็นรูปแบบแบบอิสรนิยมฝ่ายซ้ายและแบบลัทธิอนาธิปไตยแบบปัจเจกของแนวคิดสังคมนิยมอิสรนิยมซึ่งมีความสัมพันธ์กับเควิน คาร์สัน,รอเดอริก ที. ลอง (Roderick T. Long),ชาลส์ ดับเบิลยู. จอห์นสัน (Charles W. Johnson),ซามูเอล เอ็ดเวิร์ด คองกิน ที่สาม(Samuel Edward Konkin III),คริส แมทธิว ชาบาร์รา(Chris Matthew Sciabarra)และแกรี ชาร์ติเย(Gary Chartier)ซึ่งเน้นย้ำคุณค่าของระบบตลาดที่เสรีแบบสุดโต่ง โดยเรียกว่าตลาดที่ถูกปลดปล่อย (freed market) เพื่อแยกพวกเขาออกจากแนวคิดทั่วไปอีกแบบหนึ่งซึ่งนักอิสรนิยมเหล่านี้เชื่อว่าเต็มไปด้วยอภิสิทธิ์แบบทุนนิยมและรัฐนิยมพวกเขาถูกเรียกว่านักอนาธิปัตย์ระบบตลาดปีกซ้ายหรือนักอิสรนิยมฝ่ายซ้ายอิงระบบตลาดผู้ที่สนับสนุนแนวทางนี้ยึดมั่นในมโนคติเสรีนิยมแบบคลาสสิกว่าด้วยสิทธิแห่งตนและตลาดเสรี  และในขณะเดียวกันก็ยืนยันว่าเมื่อพูดถึงข้อสรุปเชิงตรรกะจากแนวคดิเหล่านี้ แนวคิดเหล่านี้จะสนับสนุนจุดยืนทางเศรษฐศาสตร์ที่ต่อต้านทุนนิยมต่อต้านบรรษัทนิยม(Anti-corporate activism), ต่อต้านลำดับชั้น และสนับสนุนแรงงาน นโยบายต่างประเทศที่ต่อต้านจักรวรรดินิยม(anti-imperialism) และมุมมองเกี่ยวกับประเด็นทางสังคมและวัฒนธรรม อาทิสถานะเพศเพศสภาพและเชื้อชาติแบบเสรีนิยมหรือแบบมูลวิวัติ
ประวัติศาสตร์ของอิสรนิยมฝ่ายซ้ายอิงระบบตลาด บางครั้งเรียกว่าลัทธิอนาธิปไตยระบบตลาดปีกซ้ายมีส่วนทับซ้อนในระดับหนึ่งกับประวัติศาสตร์ของอิสรนิยมฝ่ายซ้ายสำนักสไตเนอร์-แวเลินไทน์(Steiner–Vallentyne left-libertarianism) เพราะรากฐานของธรรมเนียมการเมืองนี้ถูกวางโครงร่างไว้ในหนังสือเดอะออริจินส์ออฟเลฟต์-ลิเอบร์ทาเรียนนิสซึม(The Origins of Left-Libertarianism)อิสรนิยมฝ่ายซ้ายแบบคาร์สัน ลอง มีรากฐานในคติความช่วยเหลือซึ่งกันและกันจากคริสต์ศตวรรษที่ 19 และในงานของบุคคลอย่างทอมัส ฮอดจ์สกิน(Thomas Hodgskin) และนักอนาธิปัตย์แบบปัจเจก เบนจามิน ทักเกอร์ กับไลแซนเดอร์ สปูนเนอร์(Lysander Spooner) นอกเหนือจากกรณียกเว้นที่เป็นที่รู้จัก นักอิสรนิยมอิงตลาดหลังจากทักเกอร์มักเป็นพันธมิตรกับการเมืองฝ่ายขวา ในขณะที่ในคริสต์ทศวรรษ 1960 ความสัมพันธ์ของนักอิสรนิยมกับฝ่ายซ้ายใหม่มีความเฟื่องฟู ซึ่งปูทางให้กับลัทธิอนาธิปไตยระบบตลาดปีกซ้ายในสมัยใหม่ต่างจากอิสรนิยมฝ่ายขวาผู้สนับสนุนระบบตลาดเสรีฝ่ายซ้ายเชื่อว่าไม่ว่าจะเป็นการอ้างสิทธิหรือการผสมผสานแรงงาน(Labor theory of property) เข้ากับทรัพยากรธรรมชาตินั้นก็ไม่เพียงพอสำหรับการสรรค์สร้างสิทธิในทรัพย์สินส่วนบุคคลที่สมบูรณ์และกล่าวยืนยันว่าทรัพยากรธรรมชาติ (ที่ดิน น้ำมัน ทองคำ และต้นไม้) ควรที่จะถูกถือไว้ในรูปแบบที่เสมอภาค(egalitarianism) ไม่ว่าจะเป็นการให้มันไม่มีเจ้าของหรือให้เป็นของส่วนรวม
การทำให้กลายเป็นคอมมิวนิสต์เป็นทฤษฎีคอมมิวนิสต์ร่วมสมัยซึ่งเป็น "การผสมผสานของลัทธิอนาธิปไตยแบบก่อการกบฏกระแสและกลุ่มการเมืองคอมมิวนิสต์ซ้ายจัด หลังอัตตาณัตินิยม ต่อต้านการเมือง อย่างเช่นกลุ่มคณะกรรมการล่องหน(The Invisible Committee) และยังรวมไปถึงกระแสการเมือง 'ที่ทำให้กลายเป็นคอมมิวนิสต์' อย่างชัดเจนยิ่งกว่า อย่างเช่นเตโอรีกอมูว์นิสต์และวารสารเอ็นด์โนตส์(Endnotes) แน่นอนว่าใจกลางของคำคือคำว่าลัทธิคอมมิวนิสต์ และการเคลื่อนย้ายไปหาการทำให้กลายเป็นคอมมิวนิสต์ก็เป็นการบอกว่า คือลัทธิคอมมิวนิสต์ในฐานะของกิจกรรมและกระบวนการจำพวกหนึ่ง"
ความเชื่อมโยงระหว่างคำว่าการทำให้กลายเป็นคอมมิวนิสต์กับกลุ่มที่เรียกตนว่าฝ่ายซ้ายจัดได้ก่อตัวขึ้นในประเทศฝรั่งเศสในคริสต์ทศวรรษ 1970 ซึ่งจากที่อธิบายถึงการเปลี่ยนผ่านไปยังลัทธิคอมมิวนิสต์ในระยะที่สูงขึ้น กลายเป็นวิสัยทัศน์ของการปฏิวัติคอมมิวนิสต์เสียเองเลย ในใบปลิวจาก ค.ศ. 1975อะเวิลด์วิทเอาต์มันนี(A World Without Money) ได้มีกล่าวไว้ว่า: "การก่อการกบฏและการทำให้กลายเป็นคอมมิวนิสต์นั้นเชื่อมโยงกันอย่างใกล้ชิด ไม่มีทางเลยที่จะมีการก่อการกบฏขึ้นเป็นอย่างแรก แล้วด้วยอานิสงค์ของการก่อการกบฏนั้นก็จะทำให้ความเป็นจริงทางสังคมแปลงสภาพไป กระบวนการของการก่อการกบฏดึงเอาพลังอำนาจของมันจากการทำให้กลายเป็นคอมมิวนิสต์นั่นเอง"คำนี้ยังถูกใช้ในความหมายนี้ในประเทศฝรั่งเศสในปัจจุบัน และได้แพร่กระจายมายังภาษาอังกฤษอันเนื่องมาจางานแปลเอกสารของฌีล โดเว(Gilles Dauvé) และเตโอรีกอมูว์นิสต์ซึ่งเป็นส่วนสำคัญสองส่วนในกลุ่มการเมืองนี้ โดเวได้พยายามร่วมกับนักคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้ายคนอื่น ๆ ได้แก่ ฟร็องซัว มาร์แต็ง (François Martin) และ คาร์ล เนชิจ (Karl Nesic) ที่จะผสมผสาน วิพากษ์ และพัฒนากระแสการเมืองคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้ายต่าง ๆ ที่โดดเด่นที่สุดคือขบวนการอิตาลีซึ่งมีความสัมพันธ์กับอามาเดโอ บอร์ดีกา(และวารสารแอ็งวารีย็องส์(Invariance (magazine))) ลัทธิคอมมิวนิสต์แบบองค์คณะนิยมเยอรมันและดัตช์ กับจุดยืนต่าง ๆ ในฝรั่งเศสไม่ว่าจะเป็นซอซียาลิสม์ อู บาร์บารีและซิทูเอชันนิสต์ อินเตอร์แนชันนอล
ในช่วงปลายคริสต์ทศวรรษ 1990 ได้มีการพัฒนาความหมายที่ใกล้เคียงแต่ไม่เหมือนกันของคำว่าการทำให้กลายเป็นคอมมิวนิสต์ขึ้นโดยกลุ่มหลังซิทูเอชันนิสต์ชาวฝรั่งเศสนามว่าตีกูน(Tiqqun) เพื่อให้สอดคล้องกับกลุ่มซ้ายจัดรุ่นก่อน ๆ พวกเขา กลุ่มตีกูนให้ความสำคัญกับคำว่าลัทธิคอมมิวนิสต์ในความหมายที่เป็นกระบวนการฉับพลันมากกว่าที่จะเป็นเป้าหมายระยะยาว แต่สำหรับกลุ่มมันไม่ได้มีความหมายเดียวกันกับคำว่าการปฏฺวัติ ซึ่งถือว่าเป็นเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ แต่กลับกลายเป็นกิจกรรมที่หลากหลายซึ่งถูกระบุว่าเป็นกิจกรรมซึ่งโดยปกติจะเข้าใจว่าเป็นกิจกรรมก่อนการปฏิวัติ อาทิการจับจองพื้นที่และจัดตั้งคอมมูน หรือแค่เพียงการแบ่งปันกันจากมุมมองซ้ายจัด การเมืองของการ "ลาออก" (dropping out) หรือเรียกตามกลุ่มตีกูน การ "ทอดทิ้ง" (desertion) เช่นนี้ นั่นคือการจัดตั้งพื้นที่และปฏิบัติการซึ่งดำเนินไปโดยเป็นอิสระในบางส่วนจากระบบทุนนิยม โดยทั่วไปจะถูกเมินเฉยว่าเป็นความไร้เดียงสาหรือเป็นพวกปฏิกิริยาอันเนื่องมาจากความโด่งดังของงานที่เกี่ยวข้องกับกลุ่มอย่างคอล(Call) และเดอะคัมมิงอินเซอเรกชัน(The Coming Insurrection) ในหมู่นักอนาธิปัตย์อเมริกัน ความหมายของคำว่า "การทำให้กลายเป็นคอมมิวนิสต์" ของกลุ่มตีกูนจึงถูกนำมาใช้ในแถลงการณ์ของนักก่อการกบฏและนักอนาธิปัตย์อเมริกัน ตัวอย่างที่โด่งดังเช่นในขบวนการนักเรียนในรัฐแคลิฟอร์เนียระหว่าง ค.ศ. 2009-2010(2009 California college tuition hike protests)
ระหว่างคริสต์ทศวรรษ 1960 และ 1970 ผู้คนในชาติตะวันตกเริ่มให้ความสนใจกับสังคมนิยมแบบอิสรนิยมวัฒนธรรมต่อต้านในคริสต์ทศวรรษ 1960(Counterculture of the 1960s) ได้รับอิทธิพลจากลัทธิอนาธิปไตยนักอนาธิปัตย์มีส่วนร่วมในการประท้วงของนักเรียนและกรรมกรใน ค.ศ. 1968(Protests of 1968)องค์การสหพันธ์อนาธิปไตยสากล(International of Anarchist Federations) ถูกก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1968 ระหว่างการประชุมร่วมอนาธิปัตย์ระหว่างประเทศซึ่งที่เมืองการ์รารา(Carrara) โดยสหพันธ์อนาธิปไตยในยุโรปสามองค์การ ประกอบด้วยสหพันธ์อนาธิปไตยในฝรั่งเศสสหพันธ์อนาธิปไตยอิตาลี(Italian Anarchist Federation) และสหพันธ์อนาธิปไตยไอบีเรียและมีสหพันธ์อนาธิปไตยบัลแกเรียที่พลัดถิ่นในฝรั่งเศสเหตุการณ์พฤษภาคม 68 ในประเทศฝรั่งเศสนำไปสู่ความสนใจระลอกใหม่ในแนวคิดคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้าย และกลุ่มคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้ายขนาดเล็กถูกตั้งขึ้นทั่วโลก ส่วนใหญ่ในประเทศทุนนิยมชั้นนำ การประชุมร่วมฝ่ายซ้ายคอมมิวนิสต์เริ่มต้นขึ้นใน ค.ศ. 1976 โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อส่งเสริมการพูดคุยระหว่างกลุ่มการเมืองและระหว่างประเทศ แต่ค่อย ๆ ยุติไปในคริสต์ทศวรรษ 1980 โดยไม่ได้เพิ่มบทบาทของขบวนการหรือเอกภาพของแนวคิดกลุ่มคอมมิวนิสต์ฝ่ายซ้ายซึ่งมีอยู่ในปัจจุบัน(List of left-wing internationals) ที่โดดเด่นได้แก่พรรคคอมมิวนิสต์สากล(International Communist Party)กระแสคอมมิวนิสต์สากล(International Communist Current) และกลุ่มคอมมิวนิสต์สากล (Internationalist Communist Tendency) วิกฤตการณ์ที่อยู่อาศัยและการจ้างงานในส่วนใหญ่ของทวีปยุโรปตะวันตกนำไปสู่การจัดตั้งคอมมูนและขบวนการผู้จับจองเช่นในประเทศสเปนที่บาร์เซโลนาและในประเทศเดนมาร์ก ผู้จับจองเข้ายึดฐานทัพที่ไม่ใช้การแล้วและจัดตั้งเสรีนครคริสเตียะเนีย(Freetown Christiania) ขึ้นเป็นเป็นชุมชนปกครองตนเองใจกลางเมืองโคเปนเฮเกน
ในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 21 สังคมนิยมแบบอิสรนิยมเริ่มเป็นที่นิยมและมีอิทธิพลมากขึ้นในฐานะส่วนหนึ่งของขบวนการต่อต้านสงคราม(Anti-war movement) ทุนนิยม และโลกาภิวัตน์นักอนาธิปัตย์กลายเป็นที่รู้จักจากการมีส่วนร่วมในการประท้วงต่อต้านการประชุมองค์การการค้าโลกกลุ่ม 8(G8) และสภาเศรษฐกิจโลกกลุ่มอนาธิปัตย์บางกลุ่มในการประท้วงเหล่านี้เข้าร่วมการจลาจล ทำลายทรัพย์สิน และเผชิญหน้ากับตำรวจด้วยความรุนแรง ปฏิบัติการเหล่านี้กระทำโดยกลุ่มแกนนำนิรนามเฉพาะกิจที่ไม่มีผู้นำที่เรียกว่าแนวร่วมชุดดำ(black bloc) ยุทธวิธีการรวมตัวอื่นซึ่งถูกริเริ่มในช่วงเวลานี้ได้แก่วัฒนธรรมความมั่นคง(security culture)กลุ่มเครือสหายและการใช้เทคโนโลยีแบบกระจายศูนย์ เช่นอินเทอร์เน็ตหนึ่งในเหตุการณ์สำคัญในช่วงเวลานี้คือการประจันหน้ากันที่การประท้วงองค์การการค้าโลกที่ซีแอตเทิล ค.ศ. 1999(1999 Seattle WTO protests)ในมุมมองของนักวิชาการอนาธิปัตย์ชาวอังกฤษไซมอน คริตช์ลีย์(Simon Critchley) "เราสามารถมองลัทธิอนาธิปไตยร่วมสมัยได้ว่าเป็นบทวิจารณ์ของอิสรนิยมเทียมของเสรีนิยมใหม่ร่วมสมัยที่ทรงพลัง" และ "อาจกล่าวได้ว่าลัทธิอนาธิปไตยร่วมสมัยเกี่ยวข้องกับความรับผิดชอบ ไม่ว่าจะเป็นทางเพศ สิ่งแวดล้อม หรือเศรษฐกิจสังคม มันหลั่งไหลมาจากประสบการณ์ของการสำนึกเกี่ยวกับนานาวิธีการที่ฝั่งตะวันตกใช้ทำลายล้างพวกที่เหลือ มันเป็นความโกรธแค้นต่อความเหลื่อมล้ำ ความยากจน และการละเมิดสิทธิที่กำลังถ่างออก ซึ่งสัมผัสถึงได้แม้ในท้องถิ่นหรือทั่วโลก"และยังอาจถูกกระตุ้นโดย "การล่มสลายของ 'สังคมนิยมที่มีอยู่จริง' (Real socialism) และการยอมจำนนต่อเสรีนิยมใหม่ของประชาธิปไตยสังคมนิยมในตะวันตก"
สหพันธ์อนาธิปัตย์นานาชาติที่ยังมีอยู่ได้แก่องค์การสหพันธ์อนาธิปไตยสากล(IAF)สมาคมกรรมกรสากล(IWA-AIT) และสามัคคีอิสรนิยมสากล(International Libertarian Solidarity; ILS) ขบวนการอนาธิปัตย์จัดตั้งที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในปัจจุบันอยู่ในประเทศสเปน คือสมาพันธ์แรงงานทั่วไปสเปน(CGT) และสมาพันธ์แรงงานแห่งชาติสเปน(CNT) มีการประมาณสมาชิกของ CGT ใน ค.ศ. 2003 ว่ามีอยู่ประมาณ 100,000 คน
นักสังคมนิยมแบบอิสรนิยมในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที 21 มีส่วนร่วมในขบวนการโลกาภิวัตน์ทางเลือก(alter-globalization)ขบวนการผู้จับจองศูนย์สังคมอินโฟชอปกลุ่มต้อต้านความยากจนเช่นสหสัมพันธมิตรต่อต้านความยากจนออนแทรีโอ(Ontario Coalition Against Poverty) กับฟูดนอตบอมส์(Food Not Bombs) ซึ่งมีดำเนินการอยู่ในประเทศไทยสหภาพผู้เช่า(Leasehold estate)สหกรณ์เคหสถาน(housing cooperative)ชุมชนโดยเจตนาและชุมชนเสมอภาค(egalitarian communities) การรวมตัวต่อต้านการกีดกันทางเพศการริเริ่มสื่อรากหญ้า(Community media)การดำเนินกิจกรรมทางคอมพิวเตอร์และสื่อดิจิทัลการทดลองเศรษฐศาสตร์แบบมีส่วนร่วมกลุ่มต่อต้านคตินิยมเชื้อชาติ(Anti-racism) และกลุ่มต่อต้านลัทธิฟาสซิสต์เช่นแอนไตเรสซิสต์แอกชัน(Anti-Racist Action) กับแอนไตฟาชชิสต์แอกชัน(Anti-Fascist Action) กลุ่มนักกิจกรรมปกป้องสิทธิของคนเข้าเมืองและกลุ่มส่งเสริมการเคลื่อนที่อย่างเสรีของผู้คนเช่นเครือข่ายโนบอร์เดอร์(No Border network)สหกรณ์คนงาน(worker co-operative) กลุ่มศิลปินและกลุ่มวัฒนธรรมต่อต้านขบวนการสันติภาพและขบวนการออคคิวพาย