Turon (lutuing Kastila)

Angturon(Kastila: turrón;Balensyano: torró;Italyano: torrone) ay isang Timog Europeong dulseng likha sanugat, tipikal na gawa sapulot-pukyutan,asukal, atputi ng itlog, binalutan ng durog at tinostangalmendra, at madalas isinasahugis bilang rektanggular na tableta o bilugang keyk. Sa panahong ito karaniwan itong kinakain bilang kinaugaliang himagas pam-Paskosa Espanya at Italya pati na rin sa mga bansa na dating bahagi ngImperyong Kastila, lalo na sa Amerikang Latino.
Kilala itong konpeksyongnugatsa pamamagitan ng magkatulad na pangalan sa mga iba't ibang wika.Turrónito sa wikang Kastila (binibigkas na[tuˈron]). Sa Katalan,torró(binibigkas na[tuˈro]). Sa Italyano,torrone(pagbigkas[torˈroːne]). Sa Brasilenyong Portuges,torrone(binibigkas na:[toˈʁoni]). In Sardinianturrone(binibigkas na[tuˈrɔne]). Sa Europeong Portuges,torrão(binibigkas na:[tuˈʁɐ̃w]).
Marahil na angika-16 dantaongManual de mujeres(Muntaklat ng Kababaihan), isang manwal ng mga resipi para sa mga pampaganda at iilang mga pagkain ang naglalaman ng pinakalumang resipi ng turon.Nagsusumamo ito ng pulot-pukyutan at mga puti ng itlog na niluto hanggang maging bitakin ang mga ito kapag nalamig na. Kapag karamelisado na ang pulot-pukyutan, iminumungkahi na resipi na dagdagan ito ng mga pinyon, almendras, abelyana na binalat at isinangag. Niluluto pa nang konti ang timpla, at sa wakas tinatanggal ang mga ito mula sa init at hinihiwa.
Marahil pinagmulan ng lahat ng baryante ng pangalan nito mula satorrereng Latin (tustahin). Ang modernong konpeksyon ay maaaring nagmula sa putaheng Muslim na laganap sa mga bahagi ngIslamikong Espanyana kilala bilangturun,o kahit na mula sa isang sinaunang putaheng Griyego.Maaari ring ituro ang isang kawangis na konpeksyon na tinatawag nacupediaocupetona ipinagbibili sa Sinaunang Roma at itinala ng mga Romanong makata.
Tiyak na masasabi na may turon na kahit man lamang noong ika-15 dantaon sa lungsod ngXixonasa hilaga ngAlicante. Sa ngayon madalas kinakain ang turon sa karamihang bahagi ngEspanya, sa iilang bansa ngAmerikang Latino, at saRoussillonsaPransya. May pagkahalintulad angItalyanongtorronesa uringKastila, at tipikal ito saCremonaatBeneventosa Italya. Mayroong mga konpeksyong magkahawig na nililikha sa Pilipinas.
Mayroong mga baryante sa mga iilang rehiyon ng hilagang Mediteraneo.
Mayroong mga iba't ibang kaligatan at itsura ang turon, ngunit ayon sa kaugalian, binubuo sila ng mga parehong kasangkapan; ang resulta ay maaaring matigas at malutong, o malambot at kayang nguyain. Tatlumpung taon na ang nakalipas pare-pareho ang mga resipi ng turon, ngunit magmula ng sari-saring uri ng produkto, mayroong mga dosenang baryante: tsokolate na may ampaw o buong almendras; lahat ng klase ng tsokolatengpralina, meron o walang alak, minatamis na pralina; at kahit mga baryasyon na walang asukal (pinapatamis ngpruktosao artipisyal napampatamis).
Maaaring maisauri ang tradisyonal na Kastilang turon sa:
Itong mga baryasyon sa kasangkapan at nagreresulta ng pagkatuyo ay sumasalamin ng kontinuum na makikita rin sa galyetas-amaretto (lasang almendras), mulamerenggehanggangmacaroon.
Liban sa mga kaugaliang uri mula sa Xixona at Alacant, mataas ding ikinalulugod din angTorró d'Agramuntmula saLleida,Torró deXertamula saTortosa,torró deCasinosat angtorró de gat(isang uri mula saCullerana gawa sabinusang maisat pulot-pukyutan).
Sa kasalukuyan, pinalawak ang kahulugan ngturrónsa Espanya para isama ang mga iba pang pagkaing dulse na tulad ng tradisyonal turrón ay binebenta sa mga bloke ng mga 20 x 10 x 3 cm. Maaaring itampok ng mga blokeng ito ang tsokolate, marzipan, buko, karamelo, minatamis na prutas, atbp.
Isang deribatibo ang turrones decasoyturrón (Kastila:turrones de anacardo) mula salalawigan ngPampanga. Ito ay isang bloke ngmarzipanna gawa sa kasoy, at binabalot sa puting apa. Hindi tulad sa ibang bahagi ngHispanidad, hindi ito nauugnay sa kapaskuhan. Isa pang deribatibo angturrones de pili, na gawa sa katutubongpili.
Kahawig nito angmasarealngMandaue,Cebuna gawa sa mga ginadgad at pinakuluang mani, asukal olatik, at tubig. Gayunman, hindi ito ganoon katuyo tulad ng turon.
Isang deribatibo pero napakaibangpagkaing kalyeangturonna isang panghimagas na bersyon ng Pilipinonglumpia. Ang pinakakaraniwan nito ay ang turon na saging na mga hinatingsagingoplantainna sinawsaw sapulang asukalna binalot sa pambalot nglumpia, and piniprito. Gayunpaman, mayroong mga iba pang posbileng laman ang turon, tulad ngube,kamote, at kahit mani (turon de mani).
Ang torrone ay isang tradisyonal na konpeksyon pang-taglamig at pampasko sa Italya at mayroong mga iba't ibang uri. Naiiba ito sa Kastilang bersyon sa paggamit ng mas mababang hagway ng nuwes sa konpeksyon. Nag-iiba ang mga tradisyonal na uri mula saCremona,Lombardy, ayon sa pagkakahabi (morbido, malambot at mangunguya, hanggangduro, matigas at malutong) at sa lasa (iba't ibang mga lasang-sitrus,baynilya, atbp., na idinadagdag sa nugat) at maaaring maglaman ng mga buong kastanyas, almendras, at pistasyo o madagdagan lamang ngnut mealang nugat. Isinasawsaw ang mga iilang komersyal na uri sa tsokolate. Pabago-bago ang mga sikat na resipi at nag-iiba rin ayon sa rehiyon. Angtorrone di Beneventomula saBenevento,Campania, ay tinatawag minsan gamit ang makasaysayang pangalanCupediana nagpapahiwatig ng namumumuong bersyon na gawa sa kastanyas. Ang mas malambot na uri ay gawa sa almendras. Angtorrone di Beneventoay itinuturing bilang pinakalumang uri dahil nauuna ito sa mga panahon ng Romano at kilang-kilala ito sa mga teritoryo ng Samnium.Kahit na orihinal na kahawig ng malagkit na kola, bahagya na lamang ang pagkakaiba nito ngayon sa mga baryante ngTorrone di Cremona.Mayroon ding mga lokal na bersyon ang Abruzzo, Sicilia at Sardinia na maaaring magkaiba nang kaunti mula sa dalawang pangunahing bersyon mula sa Lombardy at Campania.
Ang kalidad na iginawad ay isang sinaunang resipi na dokumentado mula noong 1700. Gawa ito sa pulot ng bulaklak ng kahel (mula sa Calabria-Sicilia), almendres (mula sa Sicilia), puti ng itlog, asukal, kakaw at mahahalagang langis. Maaaring ibukod ito sa dalawang baryasyon. Ang una ay kilala bilang "martiniana" na nawisik nang kaunti sa butil na asukal. Ang ikalawa ay "Torrefatto" kung kailan pinapahid ito ng kakaw.
Salutuing Perubyanokaraniwan na malambot ang turrón at maaaring pinalasa ngsangki. Binago ang orihinal na Kastilang resipi na naglaman ng mga kasangkapan na pambihira o mahal sa Peru (tulad ng almendres, tubig-rosas, tubig ng bulaklak ng kahel, pulot-pukyutan), sa mga iba't ibang paraan. Ang isang karaniwang uri na matatagpuan sa Lima ay ang Turrón de Doña Pepa, isang nugat na gawa sa sangki at pulot na tradisyonal na inihahanda para sa prusisyon ng Señor de los Milagros (oSenyor ng mga Milagro), tuwing Oktubre.
Sa Puerto Rico, tinatawag ang turrón bilangTurrón de Ajónjolí(turon de-linga). Ang Portorikenyong turrón ay gawa sa tostadong itim at putingbuto ng linga, dinurog na kanela, katas ng limon, na pinagsama-sama sa karamelisadong pulang asukal at pulot-pukyutan. Kabilang sa mga ibang uri ang almendras, balat ng dayap, buto ng mirasol kasama ngbuto ng lino, balat ng kahel, at tostadong ginadgad na buko.
Sa Kuba, angturrón de maní(turon de-mani) ay isang tradisyonal na dulse. Kadalasang inilalako ang mga tihong pangmeryenda sa mga sakayan ng bus at madla, ngunit mayroon ding pakete pampamily na umaabot ng dalawang libra. Mayroong dalawang uri nito:blando, dinurog na mani na hinubog para maging bloke na may pulang asukal; atduro, tinadtad na tostadong mani na pinagsama-sama ng karamelisadong asukal at pulot-pukyutan.
Kabilang sa mga iba't ibang uri ng turrón/torrone na mayprotektadong heograpikal na estadosa ilalim ng batas ng EU ang:
Ang mga iba, tulad ngTorrone di Cremona(Italya) ay may protektadong estado sa (pero hindi limitado sa) bansang gumagawa nito.