Gánà

GánàIPA:[gá.nà], jẹ́ orílẹ̀-èdè níìhà ìwọ̀-oòrùnilẹ̀Afíríkà. Ní ìfọwọ́sí ''Republic ofGhana", jẹ́ orílẹ̀-èdè kan pẹ̀lú Gulf of Guinea àti Òkun Àtìláńtíìkì, ní orílẹ̀-èdè Ìwọ̀-oòrun Afíríkà. Gbígbà ibi-ilẹ̀ kan ti 238,535 km2 (92,099 sq mi),Gánàń ko Ivory Coast ní ìwọ̀-oòrun, Burkina Faso ní àríwá, Tógò ní ìlà-oòrun, àti Gulf of Guinea àti Òkun Àtìláńtíìkì ní gúúsù. ÌlúGánàtúmọ̀ sí "Ọba Ajagun" ní èdè Soninke.
Ìpínlẹ̀ àkọ́kọ́ tí ó wà títí ní agbègbèGánàlónìí láti ọjọ́ kẹsàn-án ọdún 11 jẹ́,Ìpínlẹ̀ Bọ́nòti ọ̀dúnrún náà.Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìjọba àti àwọn ìjọba tó fara hàn ní àwọn ọ̀rúndún, èyí tó lágbára jù lọ ni ìjọba Dagbonati ìjọba Àṣáńtì.Láti ọdún karùn-úndínlógún, ìjọba Ìlú Potogí, pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè alágbára Yúróòpù mìíràn lẹ́yìn, díje agbègbè nítorí ìṣòwò, títí tí Ìjọba Gẹ̀ẹ́sì fi ìdí múlẹ̀ ìṣàkóso etíkun ní òpin ọdún 19k. Lẹ́yìn ọgọ́rùn-ún ọdún atakò ti àwọn ọmọ abínibí, ohun tí ó jẹ́ ààlàGánàní báyìí tẹ̀ lé ààlà tí èyí tí ó jẹ́ agbègbè ìjọba amúnisìn Gẹ̀ẹ́sì mẹ́rin ọ̀tọ̀tọ̀: Gold Coast,Àṣáńtì, Àwọn Agbègbè Àríwá àti Ilẹ̀ Tógò Gẹ̀ẹ́sì. Àwọn wọ̀nyí ni ìṣọ̀kan gẹ́gẹ́ bí ìjọba olómìnira láàárín Ìjọba àpapọ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní oṣù kẹta, ọjọ́ kẹfà, ọdún 1957.
OlùgbéGánàtó tó mílíọ̀nù 30ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀yà, èdè àti ẹ̀sìn àwọn ẹgbẹ́. Gẹ́gẹ́ bí ìkànìyàn ti 2010, 71.2% orílẹ̀-èdè jẹ́ onígbàgbọ́, 17.6% jẹ́ Mùsùlùmí, àti 5.2% jẹ́ onísìn ìbílẹ̀ tàbí kò sí ẹ̀sìn.Onírúurú ilẹ̀ àti ìmọ̀-jìnlẹ̀ ti àwọn sàkánì láti ọ̀dàn etíkun sí igbó kìjikìji olóoru.
Orílẹ̀-èdèGánàjẹ́ ìjọba tiwantiwa t’orílẹ̀-ede kan tó jẹ́ olùdarí nípasẹ̀ adarí kan tó jẹ́ orí orílẹ̀-èdè àti olórí ìjọba.Ìdàgbàsókè ètò-ọrọ̀ ti ń múGánàdàgbà, ètò òṣèlú tiwantiwa sì ti jẹ́ kí Gánà jẹ́ orílẹ̀-èdè alágbára ní agbègbè òun ní Ìwọ̀-oòrùn Afíríkà.Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ti Non-Aligned Movement,Ìṣọ̀kan Afíríkà (AU),Àgbàjọ Tòkòwò àwọn Orílẹ̀-èdè Ìwọ-oòrùn Afíríkà (ECOWAS), Ẹgbẹ́ 24 (G24) àti Àgbáyé ti Àwọn Orílẹ̀-èdè.
A mọGánàgẹ́gẹ́ bí ọ̀kan nínú àwọn ìjọba ńlá ní Bilad el-Sudan nípasẹ̀ ọ̀rúndún kẹsàn-án.
Orílẹ̀-èdèGánàni ó wà láàárín ogoro àti Ọjọ-iwari nípasẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìjọba Akan tó borí púpọ̀ jù lọ ní àwọn agbègbè Gúúsù ati Àárín gbùngbùn. Èyí pẹ̀lú Ottoman Àṣáńtì, Akwamu, Bonoman, Denkyira, ati ijọba Mankessim.
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé agbègbè tiGánàòde òní ni Ìwọ̀-oòrun Afíríkà ti ní ìrírí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àgbéká olùgbé, àwọn Akan ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní ọ̀rúndún karùn-ún.Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún 11k, àwọn Akan ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ nílùú Akan tí wọ́n pè ní Bonoman, èyí tí a dárúkọ Ekun Brong-Ahafo.
Láti ọ̀rúndún kẹẹ̀dógún, àwọn ọmọ Akan ti inú ohun tí a gbàgbọ́ pé ó ti jẹ́ agbègbè Bonoman, láti ṣẹ̀dá ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìlú Akan tiGánà, ní àkọ́kọ́ dá lórí òwò wúrà.Àwọn ìpínlẹ̀ wọ̀nyí pẹ̀lú Bonoman (Ẹkùn Brong-Ahafo), Àṣáńtì (Ẹkùn Àṣáńtì), Denkyira (Ẹkùn Ìwọ̀-oòrùn Àríwá), ìjọba Mankessim (Ẹkùn Àárín gbùngbùn),àati Akwamu (agbègbè Ìlà-oòrun). Ní ọdún 19k, agbègbè ti ìhà gúúsù ti Gánà ni ó wà nínú ìjọba Àṣáńtì, ọ̀kan nínú àwọn ìpínlẹ̀ tó lágbára jù lọ ní ìhà aṣálẹ̀ Afíríkà ṣáájú ìbẹ̀rẹ̀ ètò amúnisìn.
Ìjọba Àṣáńtì ṣiṣẹ́ ní ìṣáájú lọ́nà tí kò súnmọ́ tímọ́tímọ́, àti níkẹ̀yìn bí ìjọba àjùmọ̀ṣe pẹ̀lú ìlọsíwájú, iṣẹ́-ṣíṣe ayọ́gínní tó ga jù lọ tó dá ní olú-ìlúKumasi.Ṣáájú ìbáṣepọ̀ Akan pẹ̀lú àwọn òyìnbó, àwọn èèyàn Akan ti ṣẹ̀dá ètò-ọrọ̀ tó ní ìlọsíwájú tó dá lé lórí pàtàkì wúrà àwọn ọjà oníwúrà tí wọ́n tà sáwọn ìlú Afíríkà.
Àwọn ìjọba àkọ́kọ́ tí a mọ̀ láti fara hàn nílùú Gánà ti òde òní ni àwọn ìlú Mole-Dagbani. Mole-Dagomba  gẹṣin wá láti Burkina Faso ti òde òní lábẹ́ adarí Naa Gbewaa nìkan.Pẹ̀lú àwọn ohun ìjà tó já fáfá àti tó dá lórí aláṣẹ àárín gbùngbùn kan, wọ́n tètè gbógun tì wọ́n sì tẹ̀ dó sí ilẹ̀ èèyàn agbègbè Tendamba (àwọn àlùfáà ọlọ́run ilẹ̀) wọ́n ṣàkóso wọn, wọ́n sì fi ìdí wọn múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí aláṣẹ lórí àwọn abínibí, wọ́n fi Gambaga jọba.Ikú Naa Gbewaa fa ìjà abẹ́lé láàárín àwọn ọmọ rẹ̀, díẹ̀ nínú àwọn tó kúrò láti tẹ̀ dó àwọn ìjọba ọ̀tọ̀tọ̀ pẹ̀lú Dagbon, Mamprugu, Mossi, Nanumba àti Wala.