Android

Android―smartfonlar,planşetlər,kompüterlər,Elektron kitablar,Televizorlar,Google Glassvə digər cihazlar üçün nəzərdə tutulmuş,Linux nüvəliaçıq qaynaq kodluəməliyyat sistemidir. Gələcəkdəavtomobillərində dəstəklənməsi planlaşdırılır. Əvvəcə Android İnc. Şirkəti tərəfindən inkişaf etdirilib, daha sonralarGoogletərəfindən alınmışdır.Google-un bu təşəbbüsüOpen Handset Alliance-nın yaranmasına səbəb olmuşdur, hansı ki hal-hazırda platformanın sonrakı inkişafıyla məşğuldur.
Android, cihazların funksionallığını artıran proqramlar yazan böyük bir mühəndis(developer) qrupuna sahibdir. Android üçün hal-hazırda 1 milyondan çox proqram vardır. Android əməliyyat sistemi ilə işləyən proqramlar müxtəlif saytlardan yüklənə bilməsiylə yanaşı, Google tərəfindən qurulanGoogle Playmağazasından da də yüklənə bilir. 2014-cü ilin ikinci yarısında satılan smartfonların 86%-i androidəməliyyat sistemi ilə təchiz olunmuşdur.2014-cü il boyunca 1 milyarddan çox android cihaz satılmışdır.
2005-ci ilin iyulunda Google korporasiyası Android Incşirkətini aldı. 5 noyabr 2007-ci il şirkət rəsmənOpen Handset Alliance(OHA) yaradılmasını və Android açıq mobil platformasını elan etdi.12 noyabr 2007-ci ildə isə İttifaq paketin birinci versiyası olan Android "Early Look" SDK və Androidemulyatorunutəqdim etdi.
23 sentyabr 2008-ci il rəsmən əməliyyat sisteminin birinci versiyası və həmçinin ilk tam mühəndis paketi SDK 1.0 çıxdı.Platformanın birinci versiyasının çıxış anından etibarən sistemin bir neçə yeniləməsi oldu. Bu yeniləmələr, bir qayda olaraq, aşkar edilmiş səhvlərin düzəldilməsi və sistemə yeni funksionallığın əlavə edilməsi ilə əlaqədar idi.
2009-cu ildə platforma üçün 4 tam yeniləmə(update) təqdim olundu. Nəhayət fevral ayında müxtəlif səhvlərin aradan qaldırılması üçün 1.1 versiya versiya çıxdı.Aprelvə sentyabraylarında isə daha iki yeniləmə 1.5 "Cupcake"və 1.6 "Donut" təqdim edildi. "Cupcake" yeniləməsi əhəmiyyətli dəyişiklikləri əlavə etdi. Bunlar – virtualklaviatura, videoların oynadılması və qeydə alınması, brauzer və s. idi."Donut"da isə ilk dəfə olaraq müxtəlif ölçülü və müxtəlif sıxlııqlı ekranların vəCDMAşəbəkələrinin dəstəklənməsi mümkün oldu. Həmin ilin oktyabr ayında Android 2.0 "Eclair"versiyası təqdim olundu. Bu versiya bir neçə Google hesabının dəstəklənməsi,HTML5brauzerin dəstəklənməsi və həmçinin bir neçə yenilənmədən sonra canlı divar kağızlarının istifadəsi ilə əlamətdar oldu.
2010-cu ilinortalarında Google, Android 2.2 versiyasını "Froyo", 2010-cu ilin sonlarındaAndroid 2.3 versiyasını "Gingerbread" adları altında təqdim etdi. "Froyo" yeniləməsindən sonra smartfonu giriş nöqtəsi(acces point) kimi istifadə etmək, ekran kilidinin şifrəsini həm rəqəm həm də hərf-rəqəm kombinasiyaları ilə şifrələmək mümkün oldu. "Gingerbread" yeniləməsi isə kopyalama və yapışdırma funksiyası üzərində tam nəzarət, cihazda bir-neçə kameranın dəstəklənməsi və s. digər yenilikləri özü ilə gətirdi.
22 fevral 2011-ci ildəPlanşetlərüçün uyğunlaşdırılmış Android 3.0 "Honeycomb"rəsmən təqdim edildi.
Android 4.0 "Ice Cream Sandwich" 19 oktyabr 2011-ci ildəçıxan ilk universal platforma idi hansı ki həm planşetlər üçün həm də smartfonlarüçün nəzərdə tutulmuşdu. Həmçinin bu versiya özü ilə yeni "Holo" interfeysini gətirmişdi .
2012-ci il iyun ayında yeni versiya olan Android 4.1 "Jelly Bean" təqdim olundu.Bu versiyaya həmin ilin oktyabr ayında4.2 və 2013-cü ilin iyul ayında4.3 yeniləmələri gəldi.
31 oktyabr 2013-cü ildə Google, əməliyyat sisteminin növbəti versiyası olan Android 4.4 təqdim etdi hansı ki, adınıNestlekompaniyası ilə olan müqaviləyə əsasən "KitKat" şokoladından götürmüşdü. İlk olaraq KitkatNexus 5cihazlarında görülmüşdür.
25 iyun 2014-cü ildə GoogleAndroid Lollipop-u mühəndislər üçün elan etdi.
2014-cü ildə geyiləbilən cihazlar üçünAndroid Wearəməliyyat sistemi təqdim olunmuşdur. Həmçinin maşınlar üçün Android Auto və televizorlar üçün Android TV təqdim olunmuşdur. Bununla da Android yalnız mobil cihazlar üçün əməliyyat sistemi olmadığını sübut etmişdir.
15 oktyabr 2014-cü ildə rəsmi şəkildə Android 5.0 Lollipop versiyası təqdim olundu. Sistemin əsas yeniliyi yeni Material Design interfeysi oldu.
5 oktyabr 2015-ci ildə rəsmi olaraq Android 6.0Marshmallowversiyası təqdim olundu. 2016-cı ilin Avqust ayında — Android 7.0 Nauqat (Nougat), 4 oktyabr 2016-da isə Android Nauqatın 7.1 versiyası istifadəçilərə təqdim olundu.
21 avqust 2017-ci ildə rəsmi olaraq Android 8.0 Oreo, 5 dekabr 2017-də isə Androidin Oreo 8.1 sürümü istifadəçilərə təqdim olundu.
Androidlə işləyən ilk qurğu 23 sentyabr 2008-ci ildə nümayiş olunmuşHTC Dreamsmartfonu olmuşdur. Tezliklə digər smartfon istehsalçıları da Android siteminə keçəcəklərini bəyan etdi. Androidin 3-cü versiyası olan planşetlər üçün uyğunlaşdırılmış"Honeycomb"un çıxışından sonra Android sisteminə keçən smartfon istehsalçılarının sayı daha da artdı.Bundan başqa mobil sənayenin müxtəlif nəhəngləri ilə əməkdaşlıq edən Google şirkəti öz "Google Nexus" seriyasında şəxsi qurğularını istehsal edir. Məhz bu qurğular Android üçün olan yeniləmələri birinci alır. Google Nexus seriyasında nəinki yalnız smartfon və planşetlər həmçinin Android sistemi ilə işləyənNexus Qmediaplayer də var.
Smartfonlar və planşetlərdən başqa android əməliyyat sistemi digər qurğularda da istifadə olunnur.2011-ci ilin iyun ayında italyan şirkəti Blue Sky android əməliyyat sistemi ilə işləyən intelektualqol saatıI’m Watch-ı təqdim etdi.2012-ci ilin avqustunda Nikon şirkəti dünyada ilk olaraq Android sistemi ilə işləyən fotoaparatını təqdim etdi.
Bundan başqa Android həvəskarları digər məşhur qurğulara da Android sistemini tətbiq etməyi (port etmək) başarmışlar. Məsələn,Windows Mobileplatformasında olanHTC Touch DualvəHTC TyTN IIsmartfonları emulyator rejimində Android əməliyyat sistemində işləyə bilir.HəmçininMaemoplatformasıyla işləyənNokia N810planşeti,Nokia N900,Meego platformasında işləyənNokia N9vəWindows Mobileplatformasında işləyənHTC HD2smartfonlarına tamamilə android əməliyyat sitemi tətbiq olunmuşdur. Androidi bu qurğularda həmmicroSDkartdan, həm də daxili NAND yaddaşdan çalışdırmaq olar. Bu cür Android digər androidlərdən heç bir cəhətinə görə fərqlənmir. Bundan başqa iphone, İpod touch, İpad kimiapplecihazlarına da android sisteminin təbiqi təcrübəsi mövcuddur.
2012-ci ilin oktyabrında Google-un icraçı direktoruLarri Peycartıq 500 milyondan çox smartfonun Android sistemində aktivləşdirildiyini və həmçinin bu sayın hər gün 1.3 milyon daha artdığını bildirdi.
2013-cü il sentyabrın əvvlində isə artıq dünyada 1 milyarddan çox android cihazın aktivləşdirildiyi elan olundu.
22 oktyabr 2008-ci ildəGoogleşirkəti Android ƏS üçün "Android Market" adlı onlayn mağazanın açılışını elan etdi. Razılaşmaya əsasən istehsalçılar gəlirin 70%ni mobil operatorlar isə 30%-ni alırlar.2009-cu ilin fevralındaABŞ-dənvəBöyük Britaniyadanolan istehsalçilar üçün mağazaya ödənişli proqramların qoyulması aktiv oldu.İlk dəfə olaraqSony Ericsonşirkəti Android Market onlayn mağazasında kanal açaraq öz oyunlarını, proqramlarını nümayiş etdirmişdir.Yaradıldığı 2011 dekabr ayından etibarənAndroid Marketdən10 milyarddan çox proqram yüklənilib.2012-ci ilin mart ayındaGoogle"Google Books",Android Market,Google Musicvə digər servislərin vahid bir servisdə –Google Playdəbirləşdirdi.Google Playinternet mağazası 190 ölkədə faliyyət göstərirvə 700 mindən çox proqramdan ibarətdir. Yarandığı gündən bu günə kimi mağazadan 25 milyard yükləmə edilmişdir.
Smartfon istehsalçıları və həvəskar cəmiyyətlər AOSP (Android Open Source Project) əsasında Android paylanmaları yaradırlar. İstehsalçılar satdığı smartfonları öz Android paylanması ilə təmin edirlər. Məsəl üçün:ColorOS,One UI,OxygenOS,Xiaomi HyperOS.LineageOS-sə həvəskar cəmiyyət tərəfindən yaradılan paylanma misalı olar bilər. Smartfona özəl paylanma (custom ROM) quraşdırmaq üçün, çox zaman onun Bootloaderini açmaq lazımdır. Paylanmalar Androida yeni funksiyalar, seçimlər, tənzimləmələr əlavə etmək üçün yaradılır. Həmçinin istehsalçılar paylanmalarına öz tətbiqlərini əvvəlcədən quraşdırırlar.