Con Steynbek

Con Ernst Steynbek(27 fevral1902–20 dekabr1968,Harlem,Nyu-York,Nyu-York ştatı,ABŞvə yaNyu-York,Nyu-York ştatı) —Amerikayazıçısı, 1962-ci ildə "həm realist, həm də zəngin təxəyyülə malik, özündə zövqlü yumorla kəskin sosial kritikanı birləşdirən əsərlərinə görə"Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatınalayiq görülmüşdür."Amerika ədəbiyyatınınnəhəngi" adlandırılan müəllifin bir çox əsərləri Qərb ədəbiyyatının klassikləri hesab olunur.
Həyatı boyunca 33 kitab qələmə alan yazıçının ən tanınmış əsərlərinəSiçanlar və insanlar(1937),Qəzəb salxımları(1939), vəCənnətdən Şərqə doğru(1952) daxildir. Amerikanın əsas ədəbi mükafatı hesab edilənPulitserəlayiq görülənQəzəb Salxımlarıçoxları tərəfindən Steynbekin şahəsəri vəAmerika ədəbiyyatınınən önəmli romanlarından biri hesab edilir.
Steynbekin yaradıcıllığının böyük bir hissəsiMərkəzi Kaliforniyadavə Salinas çayı ətrafında həyatdan bəhs edir. Müəllifin əsərlərində tale və ədalət kimi mövzular məzlum, imkansız, və adi insanların perspektivindən təhlil edilir. Steynbekin romanlarının bir çoxuŞimali Amerikavəİngiltərəməktəblərində ən çox istifadə olunan kitablar siyahısındadır.
Steynbek 1902-ci ilin fevral ayındaKaliforniyanınSalinas şəhərində anadan olmuşdur.Alman,ingilisvəirlandəsilli idi.Steynbekin ata babası Yohann Adolf Qrosşteynbek ABŞ-yə köçəndə soyadını Steynbekə qısaltmışdır. Yazıçı atası ilə eyni ad və orta ada sahibdir. Conun anası, məktəb müəllimi olan Oliv Hamilton, oğlunun ədəbiyyata olan həvəsini bölüşürdü.
UşaqlıqdaXristianolan yazıçı sonralaraqnostikolmuşdur.O, gəncliyi boyuSakit okeandan40 kilometr məsafədə dünyanın ən məhsuldar torpaqlarından birində yerləşən kiçik bir kənddə yaşayırdı. Sonralar müəllifin yaratdığı ən gözəl romanlar məhz doğulub-böyüdüyü bu Kaliforniya vadilərində və sahillərində keçir. Yaylarını yaxınlıqdakı heyvandarlıq fermalarında, sonralar isə şəkər çuğunduru təsərrüfatında miqrant işçilərlə birlikdə keçirirdi.Təsərrüfatda insan təbiətinin qaranlıq tərəflərini və yoldaşlarından miqrant həyatın çətinliklərini öyrənən Steynbek sonralar bu təcrübələrinə əsaslanaraqSiçanlar və İnsanlarromanını yazmışdı.
1919-cu ildəStanford Universitetindəİngilis ədəbiyyatıoxumağa gedən Steynbek 6 il sonra diplom almadan universiteti tərk etmişdi.Nyu-Yorkagedən gənc müəllif yaza-yaza pul qazanmaq üçün müxtəlif peşələrdə işləmişdi. Buna baxmayaraq, yazılarını nəşr etdirə bilmədikdən sonra Kaliforniyaya döndü və Tahoe gölündə tur nəzarətçisi olaraq çalışdı. Burada ilk həyat yoldaşı Kerol Henninq ilə tanış oldu.1930-cu ilin yanvarındaLos Ancelesdəevlənən cütlük burada dostları ilə gipsdən mankenlər hazırlayaraq pul qazanmağa çalışdı.
Altı ay sonra biznesləri uğursuz olan Steynbek və Kerol yenidən Kaliforniyaya qayıdır. Bu zaman Steynbekin valideynləri ona pulsuz ev, əlyazmalar üçün kağız, və maddi sıxıntı çəkmədən kitablarını yaza bilməsi üçün borc pul verməyə başladı.
Steynbekin 1929-cu ildə nəşr olunan ilk romanıQızıl Kubokdəniz qulduruHenri Morqanınhəyatına əsaslanır.1930–1933-cü illərdəCənnət Otlaqları,Qırmızı Poni, vəNaməlum Tanrılaraəsərlərini nəşr etdirir.Naməlum Tanrılararomanı üzərində yazıçı 5 il — ən uzun romanlarından belə daha çox — çalışmışdır. Bu dövrdə hələ populyar yazıçı statusuna çatmasa da, Con bir gün məşhurluğa qovuşacağına şübhə etmirdi.
Steynbek ilk diqqətəlayiq uğurunuYuxarı Məhəllə(1935) romanı ilə qazandı.Sonrakı illərdə yazıçıböyük depressiyadövründə Kaliforniyada adi insanların həyatından bəhs edən bir sıra romanlar yazmağa başladı. BunlaraBitməyən Mübarizə(1936),Siçanlar və İnsanlar(1937), vəQəzəb Salxımları(1939) daxildir.
Siçanlar və İnsanlarKaliforniyada iki miqrant ferma işçisinin xəyallarından bəhs edən bir dram idi. Tənqidçilər tərəfindən çox bəyənilən roman 1962-ci ildə Nobel Ədəbiyyat Komitəsi tərəfindən "kiçik bir şahəsər" adlandırılmışdı.Steynbekin növbəti uğuru 2 il sonra,Qəzəb Salxımlarıilə gəldi. Çoxları tərəfindən yazıçının ən yaxşı əsəri hesab olunanQəzəb Salxımları1939-cu ilin ən çox satılan kitabı olmuşdu. Həmin il roman həmAmerika Milli Kitab Mükafatına, həm də prestijliPulitser Mükafatınalayiq görülmüşdü.Roman həm də ölkədə mübahisə doğurmuşdu. Bəzi Amerikalılara Steynbekin sətiraltı kapitalizm tənqidi və miqrant işçilərə olan simpatiyası xoş gəlmirdi. Bu məsələ ilə bağlı Steynbek fikrini bildirmişdi: "Varlı mülkədarlar və bankirlər tərəfindən atılan böhtanlardan heç xoşum gəlmir. Ortaya atdıqları ən son yalanlara görə guyaOklahomalılarınməndən zəhləsi gedir. Açığı, vəziyyət tamamilə kontroldan çıxıb. Bircə kitaba görə bu qədər çaxnaşma ölkəmiz üçün heç də faydalı deyil."
1942-ci ildə Steynbek növbəti işi olanAy Batarkənromanını nəşr etdirir. Roman Şimali Avropada adı çəkilməyən bir ölkə tərəfindən işğal olunan kiçik bir kəndin müqavimətindən bəhs edir. Çoxları hesab edirdi ki, bu kəndNorveçdəyerləşir və adı çəkilməyən işğalçıNasist Almaniyasıdır. Buna səbəbdən 1945-ci ildəNorveç kralıyazıçını "Norveç müqavimət hərəkatına mənəvi dəstəyinə görə" Müstəqillik Xaçı ilə mükafatlandırmışdı.
Steynbek 1943-cü ildəNew York Herald Tribuneqəzeti üçünİkinci dünya müharibəsindəmüxbirlik etməyə başladı. Eyni zamanda Strateji Xidmətlər Ofisi (Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsininsələfi) üçün çalışırdı. O, müharibədən qəlpə yaraları və psixoloji travma ilə döndü. Hər zamankı kimi zehnini yeni əsərlər yazmaqla müalicə etməyə başladı. O, məşhur rejissorAlfred HiçkokunXilasedici Qayıq(1944) filminin ssenarisini yazdı. Sonralar yazıçı filmin sətiraltı irqçilik etdiyini düşünmüş və adını bu proyektdən uzaqlaşdırmağa çalışmışdı.
1947-ci ildə Steynbek məşhur fotoqrafRobert Kapailə birlikdəSSRİ-yə ilk səfərini etdi.Oktyabr inqilabındanbəri SSRİ-in müxtəlif regionlarını ziyarət edən tək-tük Amerikalılardan olan cütlükMoskva,Kiyev,Tbilisi,BatumivəStalinqradıgəzmişdi. 1 il sonra, 1948-ci ildə Steynbek SSRİ-dəki xatirələrindən və Robert Kapanın çəkdiyi fotolardan ibarətRus Jurnalıkitabını hazırladı. Elə həmin il yazıçı Amerika İncəsənət və Ədəbiyyat Akademiyasının üzvü seçildi.
Steynbek 1952-ci ildə ən uzun romanı olanCənnətdən Şərqə Doğru-nu çap etdirdi. Üçüncü həyat yoldaşının dediyinə görə, Con məhz bu romanı öz şahəsəri hesab edirdi.
Müəllifin son əsəri,Narazılığımızın Qışı(1961) Amerikadakı mənəvi tənəzzüldən bəhs edir. Romanın əhəmiyyəti və zənginliyi bəzi tənqidçilər və hətta Nobel Ədəbiyyat Komitəsitərəfindən qeyd olunsa belə, əsasən tənqidçilər romana neqativ yanaşdı. 1962-ci ildə yazıçı Nobel mükafatına layiq görüləndə media qərarı sərt tənqid etmişdi.Güman ki, bu hadisələr Steynbekin növbəti 6 il boyu, yəni ölümünə qədər heç bir bədii roman yazmamasına səbəb olmuşdur.
1962-ci ildə Steynbek "həm realist, həm də zəngin təxəyyülə malik, özündə zövqlü yumorla kəskin sosial kritikanı birləşdirən əsərlərinə görə"Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatınalayiq görüldü. Seçim çoxları tərəfindən tənqid edildi vəİsveçqəzetlərindən birində "Nobel Komitəsinin ən böyük səhvlərindən biri" olaraq xarakterizə edildi.Amerikalı ədəbi tənqidçilərin də reaksiyası sərt idi.
Bir yazıçı kimi öz istedadı haqqında təvazökar olsa da, Steynbek müəyyən yazıçılara öz heyranlığı barədə açıq danışardı. Nobel mükafatı mətbuat konfransında ən sevdiyi müəlliflər və kitablar haqda soruşulanda Steynbek cavab vermişdi: "Heminqueyinqısa hekayələri vəFolknerinyazdığı hər şey."
1964-cü ilin sentyabrında PrezidentLindon ConsonSteynbekiPrezident Azadlıq medalıilə təltif etdi.
1967-ci ildə SteynbekVyetnam müharibəsindəmüxbirlik etmək üçün Asiyaya yollandı. ABŞ-ninVyetnamdakimünaqişəyə daxil olmasının düzgün həmlə olduğunu düşünən Steynbekin öz oğulları da orada hərbi xidmətdən keçmişdir.
Con Steynbek ömrü boyu 3 dəfə ailə həyatı qurmuşdur. İlk həyat yoldaşı Kerol Henninq ilə 1930-cu ildə evlənir. Cütlük 1943-cü ildə boşanmağı qərara alır və Steynbek həmin il ikinci dəfə, Qvin Konqer ilə ailə həyatı qurur. Lakin bu evlilik də uzunömürlü olmur. 1948-ci ilin mayında Steynbek təcili olaraq Kaliforniyaya gedir ki, ağır yaralanan yaxın dostu Ed Riketsə baş çəksin. Lakin Rikets Steynbekin gəlişindən bir neçə saat əvvəl vəfat edir. Evə qayıtdıqdan sonra Steynbek boşanmaq istəyən arvadı Qvinlə qarşılaşır, və cütlük Avqust ayında ayrılır. Dostu Riketsin ölümü yazıçıya çox pis təsir bağışlayır və o növbəti ili dərin depressiyada keçirir.
1949-cu ilin iyununda Steynbek Kaliforniyada bir restoranda teatr rejissoru Eleyn Skott ilə tanış olur. 1950-ci ilin dekabrında evlənən Con və Eleyn yazıçının 1968-ci ildəki ölümünə qədər bir yerdə olur.
Həyatı boyu tütün məhsullarından istifadə edən Steynbek 1968-ci ildə, 66 yaşındaNyu-Yorkşəhərində ürək çatışmazlığından vəfat edir. Öz arzusuna uyğun olaraq meyidikremasiyaolunmuş və Kaliforniyada valideynləri ilə birgə basdırılmışdır.
Steynbekinsolçumüəlliflər və jurnalistlərlə yaxın əlaqələrinin onun yaradıcıllığına təsiri olmuşdur. 1935-ci ildəkommunistbir təşkilat olan Amerika Yazıçılar İttifaqına qatıldı.1939-cu ildə Sovet İttifaqının Finlandiyaya hücumunu dəstəkləyən bir məktuba imzasını atmışdı.
2012-ci ildəMərkəzi Kəşfiyyat İdarəsitərəfindən yayımlanan sənədlərə görə, Steynbek 1952-ci ildə Avropanı gəzməyi planlaşdırarkən Agentliyə öz yardımını təklif etmişdi.OnunSoyuq Müharibədövründə MKİ üçün spesifik olaraq hansı işləri görmüş olduğu isə bəlli deyil.
1967-ci ildəVyetnam müharibəsiilə bağlı reportaj hazırlayarkən SteynbekABŞ ordusunurəğbətlə təsvir etmişdi. Steynbekin bioqrafı Cey Pariniyə görə, ABŞ PrezidentiLindon Consonlayaxın dostluğu Steynbekin müharibə ilə bağlı düşüncələrinə təsir göstərmişdi.Vyetnamdakı müxbir işinə görə Steynbek solçu və liberal keçmişinə xəyanət etməklə günahlandırılmış, ciddi tənqidlərə məruz qalmışdı.
Steynbek açıq şəkildə hökumətin təzyiqlərindən şikayət edərdi.Yazıçının böyük oğlu Tomas Steynbekə görə, o vaxtlarFederal Təhqiqat Bürosunundirektoru olanCon Edqar HuveriSteynbeki məhkəməyə çıxarmaq üçün heç bir əsas tapmamış və bu səbəbdən, sırf yazıçıya əziyyət vermək üçün, Vergi Nazirliyini hər il Steynbekin maddi vəziyyətini auditdən keçirməyə təşviq etmişdi. 1942-ci ildə ABŞ Ədliyyə Nazirinə məktubunda Steynbek yazmışdı: "Edqarın oğlanlarından ayağımı tapdalamağı dayandırmalarını xahiş edə bilərsinizmi? Düşmən bir yadplanetli olduğumu düşünürlər. Yorucudur."FTB Steynbekin istintaq altında olduğunu inkar etmişdi.