Bulkan

Angbulkanaypagkalagotsakrastng isangbagay na may buntalaing laki, tulad ngDaigdig, na nagpapahintulot sa pagbuga ng mainit nalava,abo-bulkan, atbuhagmula saliyaban ng magmasa ilalim ng lupa.
Mayroong mga bulkan sa Daigdig dahil na nakahiwalay ang kanyang krast sa 17 pangunahing, maigting naplakang tektonikana lumulutang sa mas mainit at mas malambot na latag ng mundo.Samakatuwid, sa Daigdig, kadalasang matatagpuan ang mga bulkan kung saannaghihiwalayonagdidikitanang mga plakang tektonika, at matatagpuan ang karamihan nito sa ilalim ng tubig. Bilang halimbawa, isanggitkaragatang gulod, tulad ngGit-Atlantikong Gulod, ay mga bulkan na bunga ng mga pahiwalay na plakang tektonika samantalang angSingsing ng Apoy ng Pasipikoay may mga bulkan na bunga ng mga nagdidikit na plakang tektonika. Maaari ring mabuo ang mga bulkan kung saan may pagbanat at pagpayat sa mga plaka ng krast, hal. saSiwang ng Silangang Aprika, sabulubulkanin ng Wells Gray-Clearwater, atSiwang ng Rio Grandesa Hilagang Amerika. Ang ganitong uri ng bulkanismo ay nasa ilalim ng grupo ng "palagayin ng plaka" sa bulkanismo.Ipinaliwanag din ang bulkanismo na malayo sa mga hangganan ng plaka bilang mgapluma ng latag. Ipinapalagay na ang mga tinatawag na "batik-init", tulad ng Hawaii, ay nanggagaling mula sa tumataas nadiapirna may magma mula sahangganan ng ubod–latag, 3,000 km kalalim sa Daigdig. Hindi naman nabubuo ang mga bulkan sa pagdulas ng dalawang plato sa isa't isa.
Maaaring magdulot ang mga pumuputok na bulkan ng mararaming panganib, hindi lamang sa paligid ngpagputok. Isang halimbawa ng peligro ay maaaring maging panganib ang abo sa mga eroplano, lalo na ang mga mayroong mgalikhisog panghimpapawidkung saan natutunaw ang mga tipik ng abo sa mataas natemperatura ng pagpapatakbo; pagkatapos, dumidikit ang mga natunaw na tipik sa mga talim ngturbinaat nagbabago sa hugis nito na nakaiistorbo sa pagtakbo ng turbina. Nakaaapekto ang mga malaking pagsabog sa temperatura dahil hinaharangan ng abo at mga patak ng mgaasido sulpurikoangarawat nagpapalamig sa ibabang atmospera (ohimpapawid); gayunman, maaari rin silang mabaon ng init na siningaw ng Daigdig, sa gayon ay nagpapainit sa mas itaas na atmospera  (oalangaang). Ayon sa kasaysayan, naging sanhi ang mgabulkanikong tagginawng mga napakamalalangtaggutom.
Nanggaling ang salitangbulkanmula sa pangalan ngVulcano, isang bulkanikong pulo saKapuluang Eolikong Italya na ang pangalan naman ay nanggaling mula kayVulcan, ang diyos ng apoy samitolohiyang Romano.Ang pag-aaral sa mga bulkan ay tinatawag nabulkanolohiya.
Sa mgagitkaragatang gulod, naghihiwalay ang dalawangplakang tektonikamula sa isa't isa habang nabubuo angoseanikong krastsa paglamig at pagtigas ng batong mainit at tunaw. Dahil napakanipis ang krast sa mga gulod na ito dahil sa hatak ng mga plakang tektoniko, humahantong ang pagpapakawala ng presyon saadiabatikongbuklad (nang walang paglipat ng init o  butang) at ang bahgyang pagtutunaw nglatagna sanhi ng bulkanismo at pagbuo ng bagong oseanikong krast. Karamihan sa mgahangganang pahiwalayay nasa ilalim ng mga karagatan; samakatuwid, sa ilalim ng tubig ang karamihan ng aktibidad-bulkan na bumubuo sa bagong sahig-dagat. Ang mgasingawang idrotermalay ebidensya ng ganitong uri ng aktibidad-bulkan. Kung saan sa ibabaw ng lebel ng dagat ang gitkaragatang gulod, nabubuo ang mga malabulkang pulo; halimbawa,Islandiya.
Ang mga sona ngsubduksyonay mga lugar kung saan bumabangga ang dalawang plaka, kadalasang isang plakang oseaniko at plakang kontinental. Sa ganitong kaso, lumulubog ang plakang oseaniko sa ilalim ng plakang kontinental na bumubuo ng malalim na poso malayo sa pampang. Sa isang proseso na tinatawag naflux melting, binababa ng tubig na pinakawalan mula sa plakang nalulubog ang temperaturang pantunaw ng iwak-latag sa ibabaw nang gayon ay nabubuo angmagma. Karaniwangnapakalapotang magma dahil mataas ang kanyang nilalamangsilikakaya kadalasang hindi ito umaabot sa ibabaw, ngunit lumalamig at tumitigas at sa lalim na iyon. Kung umaabot naman ito sa ibabaw, nabubuo ang isang bulkan. Ang mga tipikal na halimbawa nito ay angBundok Etnaat ang mga bulkan saSingsing ng Apoy ng Pasipiko.
Ang mgabatik-initay mga mabulkan na lugar na sa palagay ay binubuo ng mgapluma ng latagna ipinaniniwalaang mga haligi ng mainit na materyal na tumataas mula sa hangganan ng ubod–latag sa nakapirming puwesto na nagdudulot ng napakaraming pagtunaw. Dahil gumagalaw ang mga plakang tektonika sa kanilang ibayo, natutulog ang bawat bulkan at sa kalaunan ay nabubuo muli habang sumusulong ang plaka sa ibabaw ng nasapantahang pluma. Sinasabi na nabuo angKapuluan ng Hawaiisa ganitong paraan; pati na rin angKapatagan ng Ilog Snake, kung saan bahagi angKalderang Yellowstoneng plakang Hilagang Amerika sa ibabaw ng batik-init. Gayunman, pinagdudahan itong teorya.
Ang pinakakaraniwang pagkaunawa sa isang bulkan ay isangtagilogna bundok na bumubuga ng mgalavaat makamandag nabuhagmula sa isangbungangasa kanyang rurok; gayunman, inilalarawan lamang nito ang isa sa mga iba't ibang uri ng bulkan. Mas kumplikado ang mga katanigan ng bulkan at nakadepende ang kanilang istruktura at pag-uugali ayon sa mga iilang salik. Ang mga ilang bulkan ay may mga mabagsik na rurok na hinubog ng mgadomo de-lavasa halip ng isang bunganga sa tuktok habang ang mga iba ay may mgamalatanawingkatangian tulad ng napakalakingtalampas. Maaaring mabuo ang mga singawan na bumubuga ng mga bulkanikong materyales (kabilang anglavaatabo) at mga buhag (higit sa lahat mgasingaw at magmatikong buhag) saanman saanyong lupaat maaaring magdulot ng mas maliit na tagilog tulad ngPuʻuʻŌʻōsa isang libis ngKīlaueang Hawaii. Kabilang sa mga uri ng bulkan angkrayobulkan(o bulkang yelo), lalo na sa mga iilang bulan ngHupiter,Saturno, andNeptuno; atbulkang putikna mga pagbubuo na hindi nauugnay sa kilalang magmatikong aktibidad. Kadalasang mas mababa ang mga temperatura ng aktibong bulkang putik kumpara sa mga bulkangapuyinmaliban kung talagang bahagi ang bulkang putik ng singawan ng isang bulkang apuyin.
Ang mga bulkanikongbitak-singawanay mga patag, pahabang pagkabli kung saan lumalabas anglava.
Ang mgabulkang kalasag, na ipinangalan para sa kanilang malapad at malakalasag na itsura, ay binubuo ng pagbuga ng malabnaw na lava na maaaring dumaloy nang malayo mula sa isang singawan. Karaniwang hindi sila sumasabog nang malala. Dahil tipikal na mababa ang silika sa malabnaw na magma, mas karaniwan ang mga bulkang kalasag sa mga karagatan kaysa sa mga kontinente. Ang bulubulkaning Hawaiano ay isang serye ng mga kalasag na tagilog, at laganap din sila saIslandiya.
Nahuhubog ang mgadomo de-lavang mga mabagal na pagbuga ng napakalapot na lava. Paminsan-minsan, nabubuo sila sa loob ng bunganga ng dating pagbuga ng bulkan, tulad ngBundok Santa Helena, ngunit maaari silang mabuo nang nakapag-iisa, tulad ngBundok Lassen. Tulad ng mga istratobulkan, nakabubuga sila ng mga matindi at eksplosibong pagsabog, ngunit ang kanilang lava ay hindi naman dumadanak nang malayo mula sa pinanggalingang singawan.
Nalilikha ang mgakriptodomokapag napipilitang umakyat ang malapot na lava na nagpapaumbok sa labas. Halimbawa angpagsabog ng Bundok Santa Helena noong 1980. Dahil sa lava sa ilalim ng bundok, nagkaroon ng umbok pataas na dumausdos sa hilagang panig ng bundok.
Nagreresulta ng mgabagang tagilogmula sa mga pagbuga ng mga maliliit na piraso ngeskoryaatpiroklastikos(kapwa kahawig sa mga baga, mula rito ang pangalan ng itong uri ng bulkan) na umiipon sa paligid ng singawan. Maaaring maging maiski na pagbuga na naglilikha ng isang hugis-tagilog na burol na marahil 30 hanggang 400 metrong taas. Nag-aalboroto nangisang beseslamang ang mga bagang tagilog. Maaaring bumuo ang mga bagang tagilog bilang mgaumaagapay na singawansa mga mas malalaking bulkan, o nabubuo sa kanilang sarili. Kabilang sa mga halimbawa ng bagang tagilog angParícutinsa Mehiko atBungangang SunsetsaArizona. InBagong Mehiko, angCaja del Rioay isangbulubulkaninng higit sa 60 bagang tagilog. Ayon sa mga larawang buntabay iminumungkahi na maaaring magkaroon din ng bagang tagilog sa mga iba pang dutaing lawas sa sistemang Solar; sa ibabaw ng Marte at ng Buwan.
Ang mgaistratobulkanobulkang pinaglakipay mga matangkad, alimusod na bundok na gawa sa mga agos ng lava at iba pang binuga sa mga salit-salit na saray. Kilala rin ang mga istratobulkan bilang mga bulkang pinaglakip dahil nalilikha sila mula sa mga maramihang istruktura sa mga iba't ibang alboroto. Ang mga istratobulkan ay gawa sa dupong, abo, at lava. Pumapatong nang pumapatong ang mga dupong at abo sa isa't isa, umaagos ang lava sa ibabaw ng abo, kung saan lumalamig at tumitigas ito, at nauulit ang proseso. Kabilang sa mga klasikong halimbawa nito angBundok Fujisa Hapon,Bulkang Mayonsa Pilipinas, atBundok VesubioatStrombolisa Italya.
Sa buongnakatalang kasaysayan, umanyo ang mgaabongnalalabas dahil saeksplosibong pagsabogng mga istratobulkan bilang ang pinakamalalang bulkanikong peligro sa kabihasnan. Hindi lamang na mas malakas ang pagkaipon ng presyon mula sa daloy ng lava sa ilalim kumpara sa mga bulkang kalasag, ngunit mas malakas din ang mga pagsabog ng kanilang mga bitak-singawan atbagang tagilogdahil sumasalim ang mga ito saekstensyon. Mas matarik din sila kaysa sa bulkang kalasag na may dalisdis ng 30–35° kumpara sa kalimitang dalisdis ng 5–10°, at ang kanilang malubay natepraay materyal para sa mapanganib nalahar.Tinatawag nabulkanikong bombaang mga malalaking piraso ng tepra. Ang mga malalaking bomba ay maaaring sumukat ng higit sa 4 talampakan (1.2 metro) sa kabuuan at tumitimbang ng iilang tonelada.
Anghigbulkanay isang malakingkalderaat maaaring magdulot ng pagkaluray sa isang napakalaking, minsan kontinental na iskala. Nakakapaglamig nang lubos ang mga ganitong bulkan sa pandaigdigang temperatura sa loob ng maraming taon pagkatapos ng pagsabog dahil sa napakatinding dami ngasuprengat abong ibinuga sa atmospera. Ito ang pinakamapanganib na bulkan. Kabilang sa mga halimbawa angKalderang YellowstonesaPambansang Liwasan ng YellowstoneatValles CalderasaBagong Mehiko(kapwa sa kanlurang Estados Unidos);Ilog Tauposa Bagong Silandiya;Ilog TobasaSumatra, Indonesia; atBungangang Ngorongorosa Tanzania. Dahil napakalawak ang maaaring sakop ng mga ito, mahirap hanapin ang mga higbulkan iilang siglo pagkatapos ng pagsabog. Katulad dito, itinuturing ding higbulkan ang mgamalaking lalawigang apuyindahil sa napakaraming nabugang lavangbasalto(kahitdi-eksplosiboang daloy ng lava).
Ang mgasubmarinong bulkanay karaniwang tampok ng sahig ng karagatan. Sa mababaw na tubig, nagpaparamdam ang mga aktibong bulkan sa pagsabog ng singaw at mabatong labi pataas mula sa ibabaw ng karagatan. Sa kalaliman naman, pinipigil ng napakabigat na timbang ng tubig sa ibabaw ang eksplosibong pagkaputok ng singaw at buhag; gayunman, maaari silang matuklas ng mgahidroponoat pag-iibang kulay ng tubig dahil sa mgabulkanikong buhag. Anglavang malaunanay karaniwang produkto ng pagsabog ng mga submarinong bulkan at kakikitaan ng makapal na pagkakasunod-sunod ng pahinto-hintong kimpal na hugis-unan na nabubuo sa ilalim ng tubig. Kahit ang mga malalaking submarinong pagsabog ay maaaring hindi makaistorbo sa ibabaw ng tubig dahil sa mabilisang paglamig at mas mataas na balintang ng tubig (kumpara sa hangin) na kadalasang nagiging sanhi ng bulkanikong pasingawan na nagbubuo ng matarik na tukod sa sahig ng karagatan. Karaniwan ang mgapasingawang hidrotermalmalapit sa mga bulkang ito, atsumusuporta ang ilan ng mga kakaibang ekosistemaayon sa mga natunaw na mineral. Sa paglipas ng panahon, maaaring lumaki nang lumaki ang mga nabuo ng mga submarinong bulkan na umuusli sila sa ibabaw ng tubig bilang mga bagong pulo o lumulutang nabalsang buga.
Noong 2018, natuklas ang mararaming senyas-lindolng mga ahensyang nagsusubaybay nglindolsa buong mundo noong Mayo at Hunyo. Lumikha sila ng isang kakaibang malahuning tunog at iilan sa mga senyas na natuklas noong Nobyembre sa taong iyon ay tumagal nang hanggang 20 minuto. Ipinakita ng isang kampanyangoseanograponoong May 2019 na ang mga dating misteryosong malahuning tunog ay dahil sa pagbuo ng submarinong bulkan sa baybayin ngMayotte.
Nabubuo ang mgabulkang subglasyalsa ilalim ng mgakapa de-yelo. Gawa sila ng patag na lava na umaagos sa ibabaw ng malawakang lavang malaunan atpalagonita. Tuwing natutunaw ang kapa de-yelo, gumuguho ang lava sa itaas na umiiwan ng patag-tuktok na bundok. Kilala ang mga bulkang ito bilangtable volcano,tuya, o (di-karaniwan)moberg.  Makikita ang mga napakahusay na halimbawa ng ganitong uri ng bulkan sa Islandiya, subalit, mayroon ding mga tuya saBritish Columbia. Ang pinagmulan ng tawag ay mula saTuya Buttena isa sa mga iilang tuya sa lugar ngIlog TuyaatBulubundkin ng Tuyasa hilagang British Columbia. Ang Tuya Butte ang pinakaunanganyong lupana nasuri kaya nakapasok ang pangalan nito sa panitikang heolohikal para sa ganitong uri ng bulkan. Kamakailang itinatag angPanlalawagiang Liwasan ng Bulubundukin ng Tuyaupang maprotektahan ang kakaibang tanawin na ito na matatagpuan sa hilaga ngLawa ng Tuyaat timog ngIlog Jenningsmalapit sa hangganan saTeritoryo ng Yukon.
Ang mgabulkang putikodomo de-putikay mga pormasyong nabuo ng dunilabasang likido at buhag, ngunit mayroong iilang proseso na maaaring maging sanhi ng ganitong aktibidad. Ang mga pinamalaking istraktura ay 10 kilometro sa diyametro at umaabot ng 700 metro.
Mayroong iba't ibanguri ng pagsabog ng bulkanat naiuugnay na aktibidad:preatikong pagsabog(likha ng singaw), eksplosibong pagsabog ng lavang mataas sasilika(hal.riolita), mabagal na pagsabog ng lavang mababa sa silika (hal.basalto),piroklastikong daloy,lahar(daloy ng labi) at paglabas ngkarbon dioksido. Lahat ng mga aktibidad na ito ay maaaring maging panganib sa mga tao. Kadalasang sumasama ang mga lindol,maiinit na bukal,pumarola,lawang putikatgeysersa aktibidad ng bulkan.
Ang mga konsentrasyon ng mga iba't ibangbulkanikong buhagay maaaring umiba nang lubha mula sa bawat bulkan. Sa karaniwan, angsingaw ng tubigay ang pinakalikas na bulkanikong buhag, at sinusundan ito ngdioksido de-karbonatdioksido de-asupre. Kabilang sa mga ibang pangunahing bulkanikong buhag angsulpuro de-idrohino,kloruro de-idrohino, atploruro de-idrohino. Matatagpuan din ang mga mararaming minor at kaunting buhag sa mga nilabas ng bulkan, tulad ngidrohino,monoksido de-karbon,halokarbon, mga organikong balangkap, at mga maigahing kloruro metaliko.
Ang mga malalaking, eksplosibong pagsabog ay nagbubuga ng singaw ng tubig (H2O), dioksido de-karbon (CO2), dioksido de-asupre (SO2), kloruro de-idrohino (HCl), ploruro de-idrohino (HF) at abo (durog na bato atbuga) patungo sahimpapayawmula 16–32 kilometro (10–20 mi) sa itaas ng ibabaw ng lupa. Nanggagaling ang pinakamabuluhang epekto ng mga pagbuga mula sa komberson ng dioksido de-asupre saasido sulpuriko(H2SO4) na kumokondensa sa himpapayaw para makabuo ng mga pinongerosolde-sulpato. Ang nilabas na SO2mismo ng dalawang magkaibang pagsabog ay sapat para ikumpara ang kanilang potensyal na epekto sa klima.Pinapataas ng mga erosol angalbedong Daigdig —ang kanyang pagpapaaninag ng radyasyon mula saArawpabalik sa kalawakan—at sa gayon ay pinapalamig ang mas mababang atmospera o himpapawid; gayunman, sumisipsip din sila ng init na nagpakinang mula sa Daigdig, at sa gayon ay pinapainit anghimpapayaw. Ang mga iilang pagsabog sa nakaraang siglo ay naging sanhi ng pagbaba sa katamtamang temperatura sa ibabaw ng Daigdig nang hanggang kalahating digri (Fahrenheit) mula isa hanggang tatlong taon; marahil ang dioksido de-asupre mula sa pagsabog ngHuaynaputinaay naging sanhi ngRusong taggutom ng 1601–1603.