Prùssia

SaPrùssia(intedescu:Preußen; in prussianu antigu:PrūsaoPrūsija) fiat unu rennu tedescu e unu stadu nàschidu de suDucadu de Prùssiae de suMargraviadu de Brandenburgu, e postu in sa regioneomònima. Sa Prùssia at tentu rolu de primàrgiu in is acuntèssidas chi ant caraterizadu s'istòria de totu saGermània. Sa capitale fiatBerlin
Sa dinastia de isHohenzollern, chi at dominadu sa Prùssia pro chentinas de annos, est resissida a ammanniare su territòriu gràtzias fintzas a unu esèrtzitu intrenadu e organizadu meda rigorosamente. In su 1871, is istadostedescossi sunt unidos creende s'Impèriu tedescu, a suta de sa ghiadura de sa Prùssia.
Su nùmene de Prùssia dependet de suprussianu antigu. In su de 13 sèculos, is caballeris Teutònicos (unu òrdine militaremedievalede crusados tedescos) aiat conchistadu is terras in ue biviant. In su 1308, aiant guadangiadu sa regione de saPomerèlia, chi cabudianamente aparteniat a saPolònia, cun sa tzitade deGdańsk(connota fintzas cun nùmene deDanzig). S'istadu issoro fiat pois germanizadu de migradores chi aproilaiant de Germània otzidentale e meridionale, e polonizadu de àteros chi beniant deMàsòvia.
Cun sa segundapaghe de Thorn(1466), sa Prùssia fiat ischirriada in unaPrùssia realein s'uestu, provìntzia de saPolònia, e una parte orientale chi de su 1525 diat pigare nùmene deDucadu de Prùssia. Custu diat èssere fèudu de sa Corona de Polònia fintzas a su 1657. Cun s'unione intreBrandenburgueDucadu de Prùssiain su 1618 fiant pois postas is bases pro sa proclamatzione de suRènnu de Prùssiachi diat acuntèssere in su 1701.
A fatu de divennere unu rennu, sa Prùssia aiat acuitadu a si distinghere intre de is àteras potèntziaseuropeas, subra chi diat a tènnere influèntzia manna pro totu is de 18 e de 19 sèculos. Durante su de 18 sèculos diat tènnere mescamente rolu de importu in is affàrios de interèssiu internatzionale, ma in su de 19 sèculos, gràtzias a su cantzelleriOtto von Bismarck, diat resissire a unire totu sa natzione tedesca in unu istadu solu, s'Impèriu tedescu, de chi diat abarrare foras isceti s'Impèriu Austriacu.
Is primas conchistas territoriales torrant a sucungressu de Viennain ue, a pustis de sa derrota deNapoleone Bonaparteis istados europeos binchidores aiant torradu a trassare sa mapa de su continente. SaPrùssiabi aiat guadangiadu una parte meda istèrrida de sa Germània otzidentale, chi incluiat fintzas sa regione de saRuhr, rica de crabone.
S'istadu fiat crèschidu meda in presse siat de pesu politicu, siat economicamente, fintzas a si faghere a primìtziu ghiadore de totu sa cunfederatzione tedesca, e de su 1871, de su costituiduImpèriu tedescu. Su rènnu de Prùssia si fiat duncas fatu mannu e potente, impertantu chi sa classe nòbile e is àteras élites suas si identificaiant comomai prus tedescos chi non prussianos.
S'acabu de saprima gherra mundiale, in su 1918, at sinnadu sa fine de su Rènnu de Prùssia. In saRepùblica de Weimar, sa Prùssia diat pèrdere gasi totu s'importu polìticu e legale. Cun s'acabu de sasegunda gherra mundialein su 1945, totu sa Prùssia orientale fiat a fines iscontzada de is potèntzias binchidoras e surbida in is territòrios dePolòniaeUnione Soviètica. Sende chi is bividores tedescos originales fiant bogados, s'àrea at pèrdidu identidade polìtica e geogràfica.