तापी नदी

तापी नदीहीभारताच्यापश्चिम भागातून वाहणारी नदी आहे. ही पश्चिमवाहिनी नदी भारताच्यामध्य प्रदेश,महाराष्ट्रवगुजरातया राज्यांमधून वाहते. तापीच्या खोऱ्यात मध्यप्रदेशातीलबेतुल जिल्हा, महाराष्ट्रातीलविदर्भाचापश्चिम भाग,खानदेश, व गुजरातमधीलसुरत जिल्हासमाविष्ट आहे.
तापी नदीची मुख्य उपनदी हीपूर्णानदी आहे.
तापी नदीमध्यप्रदेशातीलबैतुल जिल्ह्यातसातपुडा पर्वतरांगेमध्येमुलताईजवळउगम पावते. या ठिकाणाचेसंस्कृतातीलमूळ नाव "मूळतापी" आहे.
६७० कि.मी. लांबीचा प्रवास केल्यानंतर तापी नदीसुरतशहराजवळ खंबाटच्या आखातातअरबी समुद्रालाजाऊन मिळते.
पूर्णा नदीचा उगम सातपुड्याच्या डोंगरांत मध्यप्रदेश राज्याच्या दक्षिण भागात भैसदेही येथून झाला आहे. हिचे प्राचीन नाव पयोष्णी असे आहे तसेच हिला संपूर्णा असेही म्हणतात. ही नदी तापी नदीला समांतर  पश्चिमेकडे वाहत वाहत, शेवटीजळगावजिल्ह्यातीलचांगदेवयेथेतापी नदीलामिळते.आरणा नदी,आस नदी,उतावळी नदी,उमा नदी,काटेपूर्णा नदी,गांधारी नदी, गोतमा नदी,चंद्रभागा नदी,नळगंगा नदी,निपाणी नदी,निर्गुणा नदी,पेंढी नदी,बोर्डी नदी,भावखुरी नदी,मन नदी,मास नदी,मोर्णा नदी,वाण नदी,विश्वगंगा नदी,शहानूर नदी,ज्ञानगंगा नदीया पूर्णेच्या उपनद्या आहेत. पूर्णा नदीअमरावती,अकोला,बुलढाणावजळगावया जिल्ह्यांमधून वाहते. पूर्णा नदीचे खोरे सुमारे ७५०० किलोहेक्टर इतके आहे. एकेकाळी बारमाही वाहणारी ही नदी आता अपुरा पाऊस व उगम स्थळावरील जंगलतोड यामुळे मृतावस्थेकडे झुकत आहे.बुलढाणाजिल्ह्यातीलमलकापूरतालुका पूर्णपणे पूर्णा नदीवर अवलंबून आहे.
अनेर नदीहीमध्य प्रदेश-महाराष्ट्रराज्यांतील सातपुडा टेकड्यांच्या दक्षिण उतारावर ६०० मीटर उंचीवरील, अक्षांश २१° २३‘ उ./७५° ४५‘ पूर्व, या ठिकाणी उगम पावते.जळगावजिल्ह्यातील वैजापूर हे गाव पश्चिम महाराष्ट्राच्या उत्तर सीमेवरील शेवटचे गाव आहे. या गावातून वाहणारी अनेर नदी ही महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशची नैसर्गिक सीमारेषा आहे. पुढे ही नदीमहाराष्ट्रातीलजळगावजिल्ह्यातून वाहते.तापीलाउजवीकडून मिळणारी हीतापीचीसर्वात मोठी उपनदी आहे. नैर्ऋत्य दिशेला ९४ कि.मी. वाहून, अनेर नदीजळगावजिल्ह्यातील पिळोदा या गावाजवळतापीलामिळते. अनेर नदीच्या काठावर तोंदे, अजंदे, होळ, नांथे, मोहिदा, वेळोदे, पिळोदा ही गावे आहेत. जळगाव आणि धुळे या जिल्ह्यांच्या सीमेवर असलेले अनेर धरण हे मातीचे धरण याच नदीवर आहे. अनेर नदीचे खोरे १७०२ चौरस किलोमीटर आकारमानाचे आहे.
गिरणा नदीही भारत देशामधल्यामहाराष्ट्रराज्यातील नदी आहे. तीनाशिकजिल्ह्यातसह्याद्रीडोंगर रांगेमधील 'दळवट' या गावी उगम पावते. ही नदी नाशिक जिल्ह्यात सुरुवातीला पूर्व दिशेला वाहते आणि नंतर जळगाव जिल्ह्यात उत्तरेकडे मार्ग बदलूनतापी नदीलामिळते. मांजरा नदीची उपनदी आहे. उजव्या बाजूने मांजरा नदीला मिळते. वाटेत तांबडी, आराम, मालेगावजवळ मोसम आणि नंतर पांझण या प्रमुख नद्या मिळाल्यावर ती नांदगाव तालुक्याच्या सीमेवरून ईशान्य दिशेने जळगाव जिल्ह्यात शिरते. चाळीसगाव तालुक्यातून भडगाव महालातील भडगावनंतर थोडे पूर्वेस गेल्यावर तिलातितूर नदीमिळते. मग भडगाव, पाचोरा, एरंडोल, जळगाव तालुक्यांच्या सीमांवरून जाऊन भुसावळ — सुरत लोहमार्गाच्या उत्तरेस वायव्येकडे व नंतर पश्चिमेकडे जाऊन अंमळनेर, एरंडोल, जळगाव व चोपडा तालुक्यांच्या सीमांजवळ ती तापीस मिळते.
गिरणा नदीच्या खोऱ्यातील जमीन उपजाऊ आहे व ती तीव्रतेने कसली जाते. गिरणेच्या खोऱ्यात भात, नागली, गहू, ज्वारी, बाजरी, हरभरा व इतर द्विदल धान्ये, ऊस, भुईमूग, कापूस इ. पिके होतात.
गिरणा-तांबडी संगमानंतर चणकापूर येथे वचाळीसगावतालुक्यात जामदा येथे गिरणेवर बांध घालून कालवे काढलेले आहेत. तसेचगिरणा धरणहे धरणही प्रसिद्ध आहे.मालेगावतालुक्यातील पांझण धरणयोजनेचा फायदा मुख्यतः जळगाव जिल्ह्यालाच होणार आहे.
वाघूर नदीहीतापी नदीचीउपनदी आहे. वाघूर नदीचा उगमऔरंगाबादजिल्ह्यातील अजिंठा लेणीमध्ये झाला आहे. ही नदीऔरंगाबादवजळगावजिल्ह्यांमधून वाहते.भुसावळतालुक्यातील शेळगावजवळ वाघूर नदीचातापीशीसंगम झाला आहेस
पौराणिक दाखल्यांनुसार तापीला सूर्यकन्या मानले जाते.या नदीच्या नावावरून१९१५सालीथायलंडयेथील एका मोठ्या नदीचे 'तापी' असे नामकरण केले गेले.