Çexlər

Çexlərvə yaÇex xalqı(çex.Češi,[ˈtʃɛʃɪ],arxaik tələffüzüçex.Čechové[ˈtʃɛxɔvɛː]) - qərbi slavyan xalqı,Çexiya Respublikasınınəsas əhalisi. Ümumi sayı 12 milyona yaxındır. Çexlərslovakvəlujitsa dillərinəçox yaxın,slavyan dillərinqərbi-slavyan qrupuna daxil olançex dilindədanışırlar.
Müasir dövrdəçexlərəhəmiyyətli saydaFransada,Böyük Britaniyada,ABŞ-də,Slovakiyada,Xorvatiyada,AvstriyadavəPolşadayaşayırlar. Çex xalqının əcdadları hələ qədim dövrdən müasir ÇexiyanınBohemiya,MoraviyavəSileziyatarixi bölgələrində məskunlaşmışdırlar.
Çexsözünün mənşəyinin uzun bir tarixi var və bunun elmi izahını ilk dəfə Yozef Dombrovski cəhd göstərmişdi. Ehtimala görə, «çex» sözü kiçiltmə mənasını verən*čelověkъvə*čelędьsözlərin və*-xъşəkilçisinin (qədim slavyan ön şəkilçisi olan *čel-) köməyi ilə yaranmışdı, yəni "çex" sözünün daxili forması — «nəslin bir üzvü» mənasını daşıyır.
Bir etnos kimi çexlər bugünküBohemiya,Moraviya,Sileziyavə qonşu ərazilərdə formalaşıblar. Çexlərin əcdadı olanslavyan tayfalarıVI əsrdən bu ərazilərdə məskən alaraq, qonşu kelt tayfalarıyla qarışmışdılar.
XIII əsrin ikinci yarısı Çexiya ərazilərinə alman mülkədarlarının böyük miqyasda köçməsi ilə səciyyələnir. Müasir zamanda əcdadları alman olan çexlərin ümumi sayı ən azı 100 minə yaxındır. Çexiya torpaqları Habsburq sülaləsinin tərkibində olarkən, hakimiyyət protestantları təqib edirdi. Dini müharibələrdən bezən çex xalqı 1546-1547-ci illər arasında Habsburq sülaləsinə qarşı üsyan qaldırdı, lakin hakimiyyət bu hərəkatı yatırmağı bacardı.
XX əsrin əvvəllərində çox sayda çexiyalı vətəndaşlar iş axtarmaq məqsədiləABŞ-yə mühacirət etmişdilər.ÇikaqoşəhəriPraqavəVyanadansonra çexlərin yaşadıqları 3-cü böyük şəhər idi.Birinci Dünya müharibəsinəticəsindəAvstriya-Macarıstanİmperiyasının yıxılması ilə1918-ci ilin oktyabrındaÇexoslovakiya Respublikasıadıyla müstəqilliklərini elan etdilər. Ölkədəki Sudet bölgəsində (alm.Sudetenland‎) etnik alman qruplarının qiyamları vəAlmaniyanıntəzyiqi ilə Bohemya bölgəsi almanlara verildi (1938). Bir il sonraHitlerinəmri ilə alman ordusu Çexoslovakiyanı işğal etdi.
İkinci dünya müharibəsinin sonunda Çexiya ərazisində yaşayan bütün sudet almanları deportasiyaya məruz qalmışdı; Banat və Volıniyada yaşayan 10 minlərcə çexlər isə bu ərazilərdənrepatriasiyaedilmişdi. 1990-cı illərdə Çexiya hakimiyyətiQazaxıstanvəRumıniyadayaşayan etnik çexlərin repatriasiyasına çalışırdı.
Çexiya Respublikası1 may2004-cü ildəAvropa Birliyinədaxil olmuşdur ki, bu da Çexiya vətəndaşlarına birliyə daxil olan digər ölkələrdə çalışmağa geniş imkanlar yaratdı
XX əsrin birinci yarısına qədər Çexiyada ənənəvi olaraq xristianlıq üstünlük təşkil edirdi (birinci növbədəkatolisizm). Müasir zamanda Çexiyada dindarların faizlə sayı əhəmiyyətli dərəcədə azalıb və indi Çexiya dinə ən az inanan ölkələr sırasındadır. 1991—2011-ci illər arasında katoliklərin sayı 40 %-dən 10 %-ə, protestantların isə 3,7 %-dən 0,8 %-ə qədər azalmışdır; Çexiyanın2011-ci iləhalinin siyahıyaalması, ölkənin 34,2 % əhalisinin ümumilikdə ateist olduğu və daha 45,2 % bu suala cavab verməkdən imtina etdiyi məlum olmuşdu.
Çexlərin Y-xromosomun DNT haploqrupuna şərqi və qərbi Avropa xüsusiyyətləri irsən keçmişdir. Genetik olaraq çexlərin 34,2% R1a (Y-DNT) haploqrupuna aid edilir.
2000-ci il araşdırmalarına əsasən müəyyən edilmişdir ki, çex və slovak kişilərin 35,6% german və kelt xalqları arasında yayılmış R1b haploqrupuna mənsubdur. Bu haploqrup hələ E.Ə. 16 500 il bundan əvvəl Mərkəzi Asiyada yaranmışdı.
Çex xalqının yaranması haqda bir sıra əfsanələr mövcuddur. Onların içərisində ən məşhuru 3 slavyan qardaşı, müasirPolşanın,ÇexiyanınvəRusiyanınəsasını qoyanLex, Çex və Rusəfsanəsidir. Versiyalardan birinə görə, 3 qardaş birgə ov etməyə çıxırlar, lakin onların hər biri fərqli istiqamətdə ova getməyə özünə qərar verir. Rus şərqə yönəlir. Çex qərb istiqamətinə çaparaq Bohemiya ətrafındakı Rjip dağına çatır. Lex isə şimala gedir. Az keçmədən Lex öz yuvasını qoruyan ağ rəngli qartalı görür. Məhz gördüyü bu yerdə o gələcək dövlətinin paytaxtını - Hnezno şəhərinin əsasını qoyur. Bəyaz qartalı isə Lex öz dövlətin simvoluna çevirir.
Praqalı Kozmanın XII əsrin əvvəlində yazılmış "Çexiya səlnaməsində", Bohemiyaya "Çex uluatasının" başçılığı altında slavyan tayfalarının gəlişi haqqında məlumatlar vardır.
Nisbətən az sayda adlardan (təxminən 250 ad mövcuddur) fərqli olaraq, çexlərin 10 mindən çox soyadı vardır.
Çex soyadları (sinqulyar və plüralda:příjmení) mənşəcə ingilis və ya rus soyadlarına çox bənzəyir. Onlar, məsələn, bir çox aspektləri əks etdirə bilər:
Çexiya kralları içərisində Müqəddəs Roma İmperiyasının başçısı İmperator IV Karlın adı tarixdə çox məşhurdur. Karl Praqa şəhərini imperiya paytaxtına çevirdi. O Praqada geniş tikinti və inşaat işləri ilə də məşğul olurdu. Onun xatirinə bir sıra tikililərə onun adını vermişdilər. Bunların içərisində: Karl Universitetini, Karl körpüsünün adını qeyd etmək olar. Şəhərin ətrafında yerləşənKarlşteyn qəsrivə alman memarı Peter Parlerin yönətimi altında inşa etdirilən Müqəddəs Vit Katedralı onun himayəsi altında tamamlandı.
Digər tanınmışlar sırasında protestantlığın atası, Qusçular hərəkatının başçısıYan Qusun,  pedaqogika elminin banisiYan Komenskininvə Husitlərin sərkərdəsi, Çex xalqının milli qəhrəmanıYan Jijkakimi tarixi şəxsiyyətlərin adlarını qeyd etmək olar.
Müasir siyasətçilər sırasında çex yazıçısı,dramaturq,dissident, insan hüquqları müdafiəçisi və dövlət xadimi,Çexoslovakiyanındoqquzvə sonuncu (1989-1992),Çexiyanınbirinci prezidentiVatslav Havelinadını qeyd etmək olar. Çexiyanın hazırkı (3-cü) PrezidentiMiloş Zemandır.
Birinci Dünya müharibəsindən sonra çex diasporunun sayı artır, bu artım Avropaya,ABŞ-yə mühacirət edən çexlərin hesabına olur. Xaricdə yaşayan çexlərin ən böyük diasporu Amerika Birləşmiş Ştatlarındadır. İlk çex diasporu XIII əsrdə Ukraynanın Volın vilayətində və 1600-cü illərdə Lvov şəhəri ətrafında formalaşmışdı. Volın bölgəsinə çexlərin ikinci miqrasiya dalğası 1868-1880-ci illərdə baş vermişdi və bunun səbəbi də Ukraynada baş verən sənaye inqilabı idi. O zaman Volın bölgəsinə 16 min çex  mühacirət etmişdi.İkinci dünya müharibəsindənsonra çexlərin bir çoxu doğma vətənlərinə qayıtmışdılar. Bölgədə yaşayan çexlərin qalanları isəÇernobıl qəzasındansonra Çexiyaya repotriasiyaya razı oldular.
Lanqobardların568-ci ildəMərkəzi Avropanı tərk edərək Şimali İtaliya ərazisinə köçməsi nəticəsində, praqa-korçak qruplu slavyan tayfalarıLabaçayının yuxarı vadisinə köçərək, müasir Bohemiya ərazisində məskunlaşırlar. Məhz onlar erkən Orta əsrlər çex tayfalarının əsasını qoyurlar.
Çexlərin aşağıdakı tayfaları məlum idi:
Çex tayfalarından cənub-şərqdəMoravlarməskunlaşmışdı (Moravané). Şimal-şərq ərazilərində isə Sileziyanın slavyan tayfaları yaşayırdı. Bunlar:slenzanlar(Slezané),dedoşanlar(Dědošané),bobryanlar(Bobřané) vətrebovyanlar(Třebované) idi.
Kroye(çex.Kroje) (tək halda: kroy) - Çexlərin və Slovakların milli geyiminin ümumi adı. Milli geyimdə (xüsusən də başa bağlanan yaylıqlarda) qotik üslubun güclü təsiri hiss olunur. Geyimin nəfis büküşləri və krujeva yaxalıqları intibah dövrünü simvolizə edir. Barokko üslubunda yubkalardan başlayaraq, incə slavyan motivləriylə tikilmiş naxışlara kimi - bütün bu milli qeyimin nümunələri çex və slovak ənənələrinin necə zəngin olduğunu göstərir.
Çex mətbəxi Çexiyanın tarixi və ənənələrilə çox sıx bağlıdır. Xörəklər köhnə slavyan reseptlərə uyğun bişirilir və tez-tez Almaniya kimi qonşu ölkələrin təsiri nəticəsində bir qədər dəyişdirilir. Uzun müddət ərzində Çexiya Avstriya və Macarıstan hökmranlığı altında olub ki, bu da ölkənin mətbəxinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərib. Çexiyanın mətbəxində həmçinin Slovakiya, Bavariya və ya Sileziya kimi qonşu ölkə və bölgələrin də təsirini duymaq asandır.
Çexiya mətbəxinin ən xarakterik xörəkləri içərisində: bişmiş donuz budu (çex.Рečené vepřové koleno), knedliklər, fərqli şorbalar (çex.Polevky) vəutopenetsləri(çex.utopenci) (turşuya qoyuluş sosislər və ya şpikaçkalar) qeyd etmək olar. Qarnirlər olduqca müxtəlifdir - kartof (bişirilmiş, qızardılmış, fri), pörtlənmiş kələm. Çexlər qırmızı kələmlə qızardılmış qaz ətini əsl delikates sayırlar. Pivə üçün sevimli qəlyanaltılar - Hermelin, Olomouts pendirləri və xüsusiləqızardılmış pendirdir(çex.Smažený sýr).
İdman növləri arasında Çexiyada ən çoxtennis,futbol,buzüstü hokkey, vəyüngül atletikaməşhurdur:
Çexlərin musiqi folkloru, rəqs havaları (skoçna, sousedka, furiant və s.) ilə zəngindir. Xalq mahnıları birsəsli olub rəqslərlə sıx bağlıdır.
Çex klassik musiqisinin banisiBedrjix Smetanamilli musiqi mədəniyyəti və dünya musiqi sənəti nailiyyətlərini üzvi surətdə əlaqələndirmiş, milli realist sənətin inkişafına təsir göstərmişdir. Çex musiqisinin dünya şöhrəti qazanmasındaAntonin Dorjakınyaradıcılığı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində görkəmli bəstəkarlardan L.Yanaçek, Y.Förster, V.Novak, Y.Suk və b. fəaliyyət göstərmişlər.
Çex yazılı ədəbiyyatının ilk nümunələri (dini nəğmələr, jitiyelər, əfsanələr və s.) IX əsrdə qədim slavyan dilində yaranmışdır. XI əsrin sonlarında kilsənin təzyiqi ilə latın dili hakim oldu. XIII əsrin sonu - XIV əsrdə çex dilində dünyəvi ədəbiyyat inkişafa başladı, satirik-didaktik və cəngavər ədəbiyyat yayıldı (S.Flyaşkanın "Yeni dünya" əsəri). Hus müharibələri (1419-1434) Çexlərin ədəbiyyatına vətənpərvərlik ideyaları gətirdi (Y.Hus, Y.Jelivski, P.Helçitski). Katolik kilsənin təqibi XVI-XVII əsrlərdə Çex ədəbiyyatının inkişafını ləngitdi. Humanist pedaqoq Yan Komenski mühacirətdə yaşayıb-yaratmağa məcbur oldu.
Buna baxmayaraq, Çexlərin ədəbiyyatı sürətlə inkişaf edərək, dünya şöhrəti qazanır. ŞairYaroslav Seyfertədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdü.Yaroslav Haşek,Karel Çapekkimi yazıçıların əsərləri bestseller olmuşdu.
İncəsənət nümayəndələri içərisində həmçinin kinorejissorMiloş Forman; və fotoqrafYan Saudekində adını qeyd etmək olar.
Çexiya öz gözəl qadınları və kişiləri ilə seçilir. Çexiyanın bir çox modelləri dünya şöhrəti qazanmışdı. Onların içərisində:
Çexiya 3 tarixi bölgəni - Bohemiya, Moraviya və Çex Sileziyasını özündə birləşdirir; bu gün ölkə 14 rayona bölünür. Bu torpaqların hər birində bir-birindən fərqlənən mədəniyyət mövcutdur. Əhalinin rəsmi dili çex dilidir, bundan başqa çex dilinin müəyyən yerli dialektləri də var.
Çex dilinin dialektləri(çex.Nářečí češtiny) — əsasən kəndlərdə yaşayan çexlər arasında mövcuddur. Əsasən 4 dialekt qrupu mövcuddur:Çex dialekti,Mərkəzi Moraviyavə ya sadəcə Hanats,Şimali Morav(Sileziya və ya Lyaş) vəŞərqi Morav(bu dialekt qardaş slovaların şivələrinə çox bənzəyir)</ref>.
Həmçinin Çexlərin fərqli areallarda yaşaması səbəbindən, 4 əsas dialekt qrupu özü də bir neçə daha kiçik hissəyə bölünür:
Çex mədəniyyəti bir çox müqəddəsi özündə birləşdirir,ilk növbədə Çexlərin himayədarı sayılanMüqəddəs Vatslavın,Nepomuklu Yanın,Müqəddəs Adalbertin (və ya Voytexin),Müqəddəs Prokopininvə yaÇexiyalı Agnesin(Anežka Česká) adlarını qeyd etmək olar.