Angkor

Angkoringgih punika kutha krajan Karajan Khmer wonten ing periode dangu saking abad ke-9 dumugi abad kaping 15 Masehi. Istilah tembung Angkor asalipun saking basa Sanskertanagara (नगर), ingkang ateges "nagara".Periode Angkor dipunwiwiti nalika taun802nalika rajaHindhuKhmer Jayawarman II nitahaken piyambakipun minangka "panguwasa jagat" lan "déwa-raja", lan periode punika kalampahaken dumugi 1431, nalika Ayutthaya nyerang kutha krajan Khmer, lan ndhesek rakyatipun ngungsi ing sisih kidul ing kawasanPhnom Penh.
Reruntuhan Angkor dumunung ing alas lan lemah kebon ingkang mbentang antawis Danau BesarTonle Saping kidul lan perbukitan Kulen ing sisih lèr. Situs punika dumunung ing caket kuthaSiem Reap(13°24′LU, 103°51′BT),Kambojasapunika, lan minangkaSitus Warisan Donya UNESCO. Kuil-kuil wonten ingAngkor Wat, sapunika sapérangan ageng sampun dipunpugar, minangka bagéyang saking tuladha arsitèktur Khmer. Cacahing pangunjung papan punika wekdal punika antawis satunggal yuta saben taunipun.
Nalika taun2007, sawijining tim internasional kanthi migunakaken pencitraan satelit nyimpulaken bilih Angkor minangka kutha pra-indhustri paling ageng ing donya, kanthi sistem infrastruktur rumit ingkang ngubungaken kawasan permukiman kanthi amba 1000 kilomèter persegi dumugi ing pusat kutha papan jumenengipun kuil-kuil ingkang agung.Kutha pra-indhustri paling ageng sanèsipun inggih punika kuthaTikalingGuatemala, ingkang ukuranipun antawis 100 lan 150 kilomèter persegi.Éwadéné prakiran cacah penduduk kutha Angkor taksih dados subyek panalitén lan topik dhebat, panalitén ingkang palinmg énggal nedahaken bilih sistem tetanén Angkor ingkang éfisién saged nyekapi kabetahan pangan dumugi satunggal yuta jiwa penduduk.
Periode Angkor dipunwiwiti boten dangu sabibaripun taun 800 M, nalika raja KhmerJayawarman IImbiwarakaken kamardikan Kambujadésa (Kamboja) sakingJawalan mbiyangun kutha krajan énggal ingHariharalaya(sapunika Roluos) wonten ing pucuk lèr tlagaTonle Sap. Kanthi nglancaraken ékspédisi militér, persekuthuan, palakrama lan penganugerahan lahan, piyambakipun saged manunggalaken nagara ingkang winatesan kaliyanChina(ing sisih lèr),Champa(sapunika Vietnam tengah, ing sisih wétan), lautan (ing sisih kidul) lan kawasan ingkang dipunsebutaken dhedhasarprasastiminangka "tanahkapulagalanpelem" (ing sisih kilén).  Nalika taun 802, Jayavarman nyatakaken status énggalipun minangka "penguasa jagat" (chakrawartin), lajeng nggayutaken piyambakipun kaliyan panyembahan dhumatengSiwaingkang dipuntirukaken déning raja-raja panerusipun, kanthi mendhet gelar "déwa-raja".Sadèrèngipun éra Jayavarman,Kambojakasungsun saking sapérangan karajan mardika ingkang sadayanipun dipunsebut déning bangsa China kanthi sebutan nagaraFunanlanChenla.
Nalika 889 M, RajaYasowarman Iminggah takhta.Raja agung punika misuwur minangka pembangun ingkang hébat. Caket kutha krajan dangu Hariharalaya, Yasowarman yasa kutha énggal ingkang dipunsebutYasodharapura. Sami kaliyan tradhisi sadéréngipun, piyambakipun yasa kolam penampungan tirta ingkang ageng ingkang winastanbaray. Makna pambangunan reservoir utawi penampungan tirta sampun dados bahan gunemanipun para ilmuwan modern, sapérangan gadhah pamanggih punika minangka infrastruktur irigasi tetanén pantun, déné pihak sanèsipun nganggep kolam ageng punika minangka simbol keagamaan ingkang nglambangaken samodra ageng wonten ing mitologiHindhuingkang ngubengigunungMahameru, papan dunungipun para.Gunungpunika dipunlambangaken kanthicandhiingkang inggil, ing pundi sang "déwa-raja" dipunlambangaken kanthi sawijininglingga.Adedasar simbolisme semesta punika, Yasowarman yasa kuilipun ing sawijining bukit ingkang dipunsebutPhnom Bakheng, ingkang dipunubengi selokan ingkang tirtanipun dipunaliraken saking baray. Piyambakipun ugi yasa kathah kuilHindhulanasramaminangka papan dumunungipun para  pertapa brahmana.
Dangunipun langkung saking 300 taun, kurun 900 dumugi 1200,Kemaharajaan Khmeryasa mahakarya arsitèktur donya ing kawasan Angkor. Kathah-kathahipun bangunang punika ngebaki kawasan ingkang ambanipun 24 kilomèter saking wétan mring kilén, lan 8 kilomèter saking lèr mring sisih kidul, éwadéné Taman Purbakala Angkor ugi nglingkupi situs ingkang langkung tebih kados taKbal Speaningkang dumunung antawis 48 kilomèter ing sisih léripun. Sakitar 72candhiutama lan yasan sanésipuning kawasan punika, kalebet kuil-kuil alit ingkang kapencar langkung tebih. Amargi kasebar tebih, dataranipun ingkang andhap, lan pola permukiman bangsa Khmer, Angkor boten gadhah wates ingkang formal ingkang jelas, saéngga jembar persisipun boten saged dipunprakirakaken. Éwadéné makaten, kawasan spesifikipun sakitar 1.000 km². Wonten ing balik kuil utama wonten sistem infrastruktur ingkang awrat, kalebet jaringan margi lan kanal ingkang nedahaken gegayutan inggil lan integrasi antawisipun laladan pinggir kutha kaliyan pusat kutha. Wonten ing babagan jembar spasial, Angkor dados kawasan urban gabungan paling ageng sadéréngipun eraRevolusi Industri, kanthi gampil nglampoi kuthaTikalwonten ing peradabanMaya.Wonten ing babagan jembaran urban, Angkor saged dipunbandhingaken kaliyan ukuran kutha modernLos Angeles, lan dipunngendiakaken gadhah ukuran 17 kali lipat langkung ageng saking puloManhattan.
Angkor Wat minangka salah satunggalingcandhiutama wonten ing wewengkon Angkor, dipunyasa antawis taun1113lan1150saking dhawuhing rajaSuryawarman II. Suryawarman minggah tahta sasampunipun saged ngasoraken pangeran ingkang dados mungsuhipun. Sawijiningprasastinedahaken bilih Suryawarman menangaken perang kanthi cara malumpat dhateng geger gajah perang mungsuh lajeng numpes mungsuhipun, kados dénéGarudambesmi ula naga.
Sasampunipun, nglajengaken posisi pulitikipun lumantar serangan militèr, diplomasi, lan administrasi domestik ingkang teges, Suryawarman miwiti pambangunanAngkor WatminangkaCandhipribadinipun ugi minangka kuil lan pasaréan papan piyambakipun dipunsarekaken. Piyambakipun medhot tradhisi raja-raja Khmer sadèrèngipun ingkang langkung nengenaken muja DéwaShiwasaperlu muja DéwaWishnuwonten ingIndia. Piyambakipun nyebut candhi punika minangkaVishnuloka. Kanthi témbok ingkang panjangipun 2,4 kilomèter wonten ing saben sisihipun, Angkor Wat kanthi megah nggambarakenkosmologi Hindhu, kanthi menara utama ingkang nglamabangaken gunungMeru, papan dunungipun para Déwa; témbok njawinipun nglambangaken pagunungan ingkang ngubengi donya; saha parit ageng ingkang nglambangaken samodra ingkang wiyar. Tema tradisionalipun inggih punikangidentifikasidéwa-raja Kamboja kaliyan déwaHindhu, lan papan dunungipun inggih punika karajan langit (swargaloka) ingkang katingakl saking sadaya perwujudan lan pralambang candhi agung punika. Ukuran candhi punika piyambak gadhah teges kosmologis ingkang nglamnbangaken alam semesta.Suryawarman paring dhawuh témbok candhi punika dipunhias kanthibas reliefingkang kejawi nedahaken adegan wonten ing mitologi, ugi wonten ing pagesangan saben dinten ing karajan. Salah satungggaling adeganipun nggambaraken sang raja kanthi ukuran ageng saweg lenggah sila wonten ing singgasana inggil wonten ing tengah saweg mimpin rapat karajan, déné para dayang-dayang lan pangiringipin sami ngipasi lan mayungi raja.
Samsampunipun raja Suryavarman tilar donya udakawis taun1150masehi, karajan dados rebutan wonten ing nagari punika. NegeriChampaing sisih wétan (sapunikaVietnamSelatan) migunakaken kaanan punika kanthi nyerang Angkor nalika taun 1177, liwatlautlajeng nglewatiKali Mekonglan nyabrang tlagaTonlé Sap. Balatentara Champa saged ngasoraken kutha krajan Khmer wonten ingYasodharapuralan ngasoraken raja ingkang madeg nata. Nanging salah satunggaling pangeran Khmer ingkang salajangeipun dadosJayawarman VIIngemapalaken bala bala lan rakyatipun, saéngga saged ngasoraken bala Champa wonten ing tlaga lan ing daratan. Rikala taun1181, Jayavarman madeg nata dados ratu. Piyambakipun lajeng dados raja Khmer Angkor ingkang paling agung.Wonten ing sisa-sisa kutha Yasodharapura, Jayawarman mbiyangun kutha kanthi bètèngAngkor Thom, ingkang dipunjangkepi kanthi pusat spiritual inggih punikacandhiBayon.  Bas-relief wonten ing Bayon nggambaraken boten namung adegan paprangan sang Nata ingkang ngasoraken prajurit Champa, nanging ugi manéka adegan pagesangan saben dintenipun rakyat Khmer, inggih rakyat ingkang gesang wonten ing désa punapa déné pagesangan kaum bangsawan ing karaton.
Minangka tambahan, Jayawarman mbiyangun candhi-candhi ingkang misuwur sanèsipun, kados taTa ProhmlanPreah Khan, ingkang katujokaken kanggé kekalih tiyang sepuhipun Jayawarman VII. Proyek pambangunan ageng punika sesarengan kaliyan pralihan agama karajan sakingHinduismedadosBuda Mahayana, dipuntambah malih Jayavarman piyambak ugi mlebet agama Buda Mahayana. Nalika masa pamaréntahan Jayavarman VII, candhi-candhiHindhufungsinipun gantos dados candhiBudakanthi nambahakenarcaBudawonten ing salebeting candhikasebut, Angkor Wat sawatawis gantos fungsi dados candhi Buda. Sasampunipun Jayavarman VII tilar donya, agama Hindhu bangkit malih, lan medal obahan mbangsulaken kawibawan agama Hindhu kanthi aksi ngrisak arca buddha lan mbangsulaken fungsi candhi Hindhu, obahan punika kadadosan dumugi abad kaping 14 nalika Buda aliranTheravadadados agama dominan wonten ing Kamboja.
Angkor minangka pusat pamerentahan bangsa Khmer wonten ingKamboja, ing ngandhap punika minangka pratélan raja-raja ingkang naté madeg nata wonten ing Angkor:
Serangan Champa: 1177-1181
Serangan Siam: 1393