Limba aromuna

S'arumenuest unalimba neolatinade su grupu de islimbas balcorumenasfaeddadu insu sud-estu de Europadae unas 250 000 persones de supòpulu arumenu.
Cumpartzit simigiàntzias cun surumenu, ma iantimes de custu chi aiat tentu influèntzias de islimbas islavas, s'arumenu at tentu influèntzia de sugregu. Unos cantosfilòlogosno ddu cunsìderat una limba seberada, àteros petzi unu dialetu antigu de su rumenu. Una de is caraterìsticas fonèticas piessignas suas est sa pèrdida de sa f- initziale latina (a su matessi de s'ispagnolu): ferrum → her, "ferru", mancari custa matessi caraterìstica dda cumpartzet fintzas cun sumeglenorumenu.
Custa limba in die de oe si faeddat in comunidades isparghinadas intre is istados a sighire:Grètzia,Bulgaria,Romania,Matzedònia de su Norte,Albania,Sèrbiae, pro more de is flussos de migratzione in isIstados Unidos, inFrantza, inAustràliae inGermània. Tale isparghinadura s'ispricat ca durante is sèculos sa majoria de sos arumenos (numenados in tempos colados dae sos islavos "kutzovalacos") fiat istadu fortzadu a unu istile de vida transumante incaravanas, sighende tzircùitos in su sud de sa penìsula balcànica.
Sa limba s'assimìgiat a surumenu, sa diferèntzia prus manna s'agatat in su vocabulàriu. B'at meda prus pagas paràulas deorìgine islavain s'arumenu e nd'at de prus deorìgine grega, riflessu de su cuntatu istrintu de is arumenos cun isgregosdurante s'istòria issoro.
Si cunsiderat chi intre s'annu800e su1200su latinu vulgare faeddadu in is provìntzias balcànicas de s'Impèriu Romanusi fiat divididu in bator limbas:dacorumenu, s'arumenu,meglenorumenueistrorumenu.
Una possibilidade pro s'orìgine de s'arrumano est chi, a sa pròpia manera comente su rumenu istandard benit segundu is teorias dae sulatinuallegadu dae isgetos, dae isdàtziose dae is colonos romanos de s'atualeRomania, s'arumanu derivat de su latinu faeddadu dae istràtzioseillìrioschi biviant in su sud de isBalcanos(norte de s'Epiru,MatzedòniaeTràtzia).
Is influèntzias gregas sunt prus fortes chi in cale si siat àteralimba romanzaorientale, susetotus proite s'arumenu usat paràulas gregas pro formare neologismos, mentras chi su rumenu ddas bogat pro sa majoria dae sufrantzesu.
Cun s'arribu de isotomanosin is Balcanos, s'arumunu at retzidu puru carchi paràulaturca. Sa cumponidura lessicale galu si mantenet romanza in sa majoria.
In totu is paisos in ue est faeddada, is tendèntzias deassimilatzionede sa populatzione arumena - e duncas de sa limba e cultura issoro . sunt istadas fortes meda. Sa limba arumena est torradu insegus meda, ma sighit a aguantare e sa situatzione sua est megiorende in is ùrtimos binti annos.
SaMatzedònia de su Norteest unu paisu in ue is aroumenos tenent istatutu de minoria natzionale e dae su2001, s'arumenu est limba ufitziale in sa tzitade deKruševo.In su2001, su linguista americanu Victor A. Friedman aiat averguaiat ca s'arumenu fiat imparadu inSkopje,Štip,Bitola,Kruševo,Kumanovo,StrugaeOhrid, e chi s'agataiant trasmissiones de ràdiu e de televisione in custa limba.
InAlbaniapuru, is arumenos ant retzidu s'istatutu de minoria natzionale su 13 de santugaine de su2017. Su chircadore Dorin Lozovanu, de saRepùblica de Moldàvia, at iscritu in su2012chi in is localidades deKorçë,Divjaka,SelenicëeVloras'agataint iscoas in ue s'insingiaiat s'arumenu comente isseberu optzionale. Annotamala in Divjaka e a Vlorë is servìtzios religiosos si faghiant susetotus in custa limba, e s'agataiat imprenta arumenu.
InRomaniais arumanos non tenent istatutu giurìdicu perunu, ma s'interèssiu pro sa limba issoro at pigadu una losania tzerta in ie puru. In s'imparu pùblicu, is istitutos podent pònnere intre is cursos optzionales, s'imparu de sa disciplina « Cultura e traditziones arumenas » cumprendende puru letziones de limba.S'agatant fintzas programmas aprovados dae su Ministèriu de s'imparu, chi prevident un'ora de cursu a sa chida pro custa disciplina.
InGrètzias'arumenu est semper istadu una limba subordinada a sugregu, giai in antis de s'intregu in s'istadu gregude is territòrios in ue sa limba est ispainada. DIfatis, sa limba de sa cultura de is faeddadores arumanos fiat pro traditzione su gregu. Durante sa segunda metade de s'otughentos s'istadu rumenuaiat abertu iscolas pro is arumanos - sa cale limba est meda simigiante a surumenu. Custa initziativa fiat bida cun suspetu dae sa Grètzia, chi timiat pro non ddos chèrrere assimilare a issa etotu sa Romania. Cun s'intrada de saRomaniain suròdiu sovièticua pustis de sasegunda gherra mundialeis iscolas fiant serradas e pro is arumanos, perunu imparu formale de sa limba issoro fiat afiantzadu, masaprestu, fiant incoragidos informalmente a faeddare su gregu. Sa comunidade arumana matessi sighiat custa polìtica, e una parte de issos s'oponet a intrada de s'impau de sa limba in su sistema educativu, ca ddu bient comente una manera artifitziale de ddos seberare de is àteros gregos. Cun su colare de is annos, totus is intentos de sa polìtica tzentrale de propònnere s'imparu de sa limba in is iscolas at agatadu respostas negativas de is comunidades interessadas. Sende gasi, su tema de s'imparu de sa limba e de s'amparu de sa comunidade arumena abarrant in Grètzia unu tema delicadu de allegare.