नागपंचमी

नागपंचमीहाश्रावणमहिन्यातील  सण आहे.या दिवशी घरोघरी नागाची पूजा करून नागदेवतेला प्रसन्न करण्याची पद्धत आहे.कालियानागाचा पराभव करूनयमुनानदीच्या पात्रातून भगवानश्रीकृष्णसुरक्षित वर आले तो दिवसश्रावणशुद्ध पंचमीचा होता. त्या दिवसापासून  नागपूजा प्रचारात आली असे मानले जाते.
दर बारा वर्षांनी नागपंचमीच्या दिवशी देशभरातीलनाथ संप्रदायाचेलोक गंगा-गौतमी (अहिल्या-गौतमी) संगमावर स्नान करतात.
एका शेतकऱ्याच्या नांगराच्या फाळाने नागिणीची तीन पिल्ले मृत्युमुखी पडली व त्यामुळे नागदेवतेचा कोप झाला अशीही समजूत प्रचलित आहे. त्यामुळे या दिवशी शेतकरी आपल्या शेतात नांगरत नाही.कोणीही खणत नाही, घरी कोणीही भाज्या चिरायच्या नाही, तवा वापरायचा नाही व कुटायचे नाही असे काही नियम पालन करण्याची प्रथा आहे.  श्रद्धाळू माणसे  नागदेवतेचीपूजाकरून तिलादूध-लाह्यांचा व गव्हाच्या खिरीचानैवेद्यदाखवतात व आपले संरक्षण कर अशीप्रार्थनाकरतात.
अनंत (म्हणजेच शेष), वासुकी, पद्मनाभ, कम्बल, शंखपाल, धृतराष्ट्र, तक्षक आणि कालिया या ८ नागांची या दिवशी पूजा केली जाते.
मात्र खालील श्लोकात वासुकी, तक्षक, कालिय, मणिभद्रक, ऐरावत, धृतराष्ट्र, कार्कोटक आणि धनंजय, असे वेगळेच नाग सांगितले आहेत.
वासुकिः तक्षकश्चैव कालियो मणिभद्रकः।ऐरावतो धृतराष्ट्रः कार्कोटकधनञ्जयौ ॥-- (भविष्योत्तरपुराण – ३२-२-७)
भारतीय संस्कृतीत अनेक प्रकारे नागांची पूजा केली जाते.नाग म्हणजे फणाधारी सर्प. याच्या फणेवर पुढच्या बाजूने दहाच्या अंकासारखे  चिन्ह असते . नागाचा रंग हिरवट किंवा पिवळा असतो. त्याच्या तोंडात विष धारण करणारे दात असतात. नागाची जीभ दुभंगलेली असते.  प्राचीन भारतीय लोकांनी त्याला देवत्व देऊन त्याला पूजा विषय बनवले.कृषी संस्कृतीत नागाच्या पूजनाचे महत्त्व विशेष आहे.नागआणिसापहे शेताचे रक्षणकर्ते आणि शेतकरी बांधवांचा मित्र मानला जातो.
या सणाच्या निमित्ताने विवाहित बहिणीला तिचा भाऊ माहेरी घेऊन येतो अशी पद्धती भारतात रूढ आहे.नागपंचमीला स्त्रिया व मुली झाडाला झोके बांधून गाणे म्हणत झोके घेतात.पूजेला जाण्यासाठी हाताला मेंदी लावण्याची पद्धतही हौसेचा भाग म्हणून आलेली दिसते.
पूर्वी नागपंचमीच्या सणापूर्वी ८ ते १० दिवस आधी गल्लीतील सर्व लहानथोर स्त्रिया एकत्र येऊन फेर धरून गाणी म्हणायच्या. झिम्मा-फुगडी, घोडा-चुईफुई, पिंगा-काटवटकाना, पिंगा इत्यादी खेळ मनसोक्त खेळायच्या. खेळता-खेळता उखाणे, गाणी म्हणून मन मोकळं करायच्या.
या दिवशी महिला वर्तुळाकार आकार तयार करून झिम्मा-फुगडीसारखी नृत्ये व खेळ खेळतात.
या दिवशी महिला घराची स्वच्छता करतात. जमिनी शेणाने सारवितात. अंगणातरांगोळीकाढतात. नागाची चित्रे भिंतीवर काढतात आणि त्याची पूजा करतात. काही ठिकाणी नागाच्या वारुळापाशी महिला गाणी म्हणत जातात आणि वारुळाची पूजा करतात.भारताच्या काही प्रांतात नागपंचमीला जिवंत नागाची पूजा होतेदूध-लाह्याह्या माणसाच्या आवडीच्या गोष्टी नागांना दिल्या जातात, पण ते त्यांचे अन्न नाही हे लक्षात ठेवले पाहिजे.पावसाळ्यात तो माणसाच्या हिताचा आहार आहे.
सांगली जिल्हाच्या पश्चिमेला असलेला बत्तीस शिराळा हा तालुका नागपंचमीच्या उत्सवासाठी प्रसिद्ध होते.
पुणे - बेंगलोर महामार्गावर कोल्हापूरकडे जाताना, पेठ नाका (इस्लामपूर)पासून उजव्या बाजूला एक फाटा फुटतो. तेथून साधारण २० कि.मी वर बत्तीस शिराळा वसलेले आहे. सांगली जिल्हातील हा एकमेव प्रदेश जो निसर्गसमृद्ध आहे. बत्तीस शिराळ्यापासून जवळच चांदोली अभयारण्य, चांदोली धरण आहेत.
जेेव्हा पूर्वी नागपंचमीचा हा उत्सव शिराळ्यात मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जायचा तेव्हा नागपंचमीच्या एक महिना आधी येथील नाग मंडळे नाग पकडायच्या मोहिमेला निघत. हातात लांब काठी आणि नागाला ठेवण्यासाठी मडके असा लवाजमा घेऊन ५-६ तरुणांचा ग्रुप मोहीम फत्ते करत असे. पकडलेल्या नाग, साप,  यांची नागपंचमी उत्सव संपेपर्यंत योग्य प्रकारे काळजी घेतली जाई.
नागपंचमीच्या दिवशी शिराळा गावात ग्रामदेवतेची पूजा करून साधारणपणे १००-१२५ नागांची एकाच वेळी मिरवणूक काढली जाई. त्यानंतर नागाचे खेळ आयोजित होत. सर्वात उंच फणा काढणारा नाग, सर्वात लांब नाग अशा पकडलेल्या मंडळांना बक्षिसे मिळत. नागपंचमीस नागाचे खेळ पाहण्यासाठी हजारो नागरिक येत. यांतील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे २ वर्षाच्या बालकापासून ते म्हाताऱ्या माणसांपर्यंत सर्वजण न घाबरता गळ्यात नाग/धामण घालून फोटो काढत.
शिराळ्याची नागपंचमी पूर्वी देशातच नव्हे तर परदेशांतही प्रसिद्ध होती. नागपंचमीसाठी पूर्वी लाखभर लोक जमायचे. परंतु, सापांचे होणारे हाल पाहून येथील निसर्ग व वन्यजीवपेमींनी थेट मुंबई हायकोर्टात धाव घेतली. कोर्टाने वन्य जीव संरक्षण कायद्यानुसार २००२ मध्ये आदेश देऊन सापांना पकडणे, त्यांचा खेळ करणे तसेच मिरवणूक काढणे, प्रदर्शन करणे, त्यांच्या स्पर्धा भरवणे यांना बंदी केली. तसेच या आदेशाचे तंतोतंत पालन करण्याची जबाबदारी जिल्हा प्रशासन, जिल्हा कोर्ट, वन खाते आणि पोलिसांवर सोपविली.
त्यामुळे काही वर्षांपासून बत्तीस शिराळ्यात फक्त प्रतीकात्मक मिरवणूक काढली जाते.
राजस्थानयेथे नागपंचमी उत्साहाने साजरी केली जाते.गुजरातप्रांतात ही नागपंचमी साजरी केली जाते.नाग पूजनाची परंपरा भारताच्याकेरळ,तामिळनाडूमहाराष्ट्रया राज्यातही आढलते.
प्राचीन ग्रीक आणि रोमन संस्कृतीत नाग नृत्याचा प्रचार असलेला दिसून येतो. या नृत्याचा संबंध सर्जनशक्तीशी मानला जातो. नागाचा आणिपृथ्वीचाएकमेकांशी असलेला पवित्र संबंध या संस्कृतींनी मान्य केला आहे.
नागभाऊरायाला नैवेद्य :
नागपंचमीच्या गं दिवशी       मी गं नेसले हिरवी साडीनाग भाऊराया              मला पाठवितो गं गाडीनागपंचमीच्या दिवशी          मी गं भरीला चुडानागा रे भाऊराया           तुला नैवेद्य ताजा पेढातूच रे रक्षण करी          माझा आईच्या गोताचानागा रे भाऊराया           तुला नैवेद्य कढीचानागा रे भाऊराया          तुला वहिल्या मी लाह्यातुझ्या दर्शनाला आल्या       शेजारच्या आया बायानागा रे भाऊराया          तुला नैवेद्य गुळाचाआता रक्षण करी          माझ्या  बंधूच्या कुळाचा
चल गं सये वारुळाला वारुळाला, नागोबाला पूजायाला पूजायाला ।ताज्या लाह्या वेचायाला वेचायाला, हळदकुंकू व्हायायाला व्हायायाला
या गं या गडयिनी या गं या मैतरणीतेल्या तांबोळीच्या बाई वान्या बामणाच्या बाई
जमूनिया साऱ्या जनी जाऊ बाई म्हणाचल गं सये वारुळाला वारुळाला
नाग भाउराया तुला वाहते दूधलाह्यादर्शनाला येती शेजारच्या आयाबाया
नागपंचमीच्या सणाला बहिणीला माहेरी नेण्यासाठी तिचा बंधू यायचा. माहेरी जाण्याकरिता परवानगी घेण्यासाठी तिला सासू-सासरे, दीर-नणंदा, पतिराज यांची आर्जवे करावी लागत. अशावेळी ती या लोकगीतातून सासूरवाशीण सासूला म्हणते _ _ _ _ _
पंचमीच्या सणाला, बंधू आल्यात नियाला ।
बंधू आल्यात नियाला, रजा द्या मला जायला ।
सासू म्हणते, मला काय विचारतीस? विचार तुझ्या सासऱ्याला ।
सासरा म्हणे, मला काय विचारतीस? विचार तुझ्या पतीला ।.......
चल गं सये वारुळाला वारुळाला, नागोबाला पुजायाला पूजायाला (समूहगीत, गीतकार -ग.दि. माडगूळकर; संगीत दिग्दर्शक -सुधीर फडके; चित्रपट - जिवाचा सखा)
श्रावण