วัดพระธาตุแช่แห้ง

วัดพระธาตุแช่แห้ง พระอารามหลวง(ไทยถิ่นเหนือ:) เป็นพระอารามหลวง ชั้นตรี ชนิดสามัญ ตั้งอยู่ที่ บ้านหนองเต่า หมู่ 3ตำบลม่วงตึ๊ดอำเภอภูเพียงจังหวัดน่านเดิมเป็นวัดราษฎร์ ปัจจุบันเป็นพระอารามหลวงประดิษฐานอยู่ ณอำเภอภูเพียงจังหวัดน่านอยู่ห่างจากตัวเมืองออกไปประมาณ 3 กิโลเมตร  องค์พระธาตุตั้งอยู่บนเนินเขาลูกเตี้ย ๆ เป็นสีทองสุกปลั่ง สามารถมองเห็นได้แต่ไกล เนื่องจากสูงถึง 2 เส้น  เป็นอนุสรณ์ของความรักและความสัมพันธ์ ระหว่างเมืองน่านกับเมืองสุโขทัยในอดีต
จากประวัติเก่าแก่ของเมืองน่าน  เป็นระยะเวลายาวนานกว่า  ๖๐๐  ปี  ที่เมืองน่านดำรงอยู่ในฐานะนครที่มีเจ้าผู้ครองนคร  แม้บางครั้งเมืองน่านจะตกอยู่ใต้อำนาจของกรุงสุโขทัย  และกรุงรัตนโกสินทร์ก็ตาม  แต่ด้วยชัยภูมิที่ตั้งของเมืองน่าน เป็นเมืองค่อนข้างเร้นลับ  ยากแก่การเดินทางไปถึงของผู้คน  และวัฒนธรรม  ศิลปกรรมภายนอก  เมืองน่านจึงสร้างสมมรดกทางศิลปกรรม  และวัฒนธรรม  ด้วยเอกลักษณ์ของตนเอง
สำหรับองค์พระเจดีย์บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ  ที่สร้างไว้แต่เดิมนั้น  แม้บางยุคบางสมัยจะถูกละทิ้งให้รกร้างไปบ้าง  แต่ต่อมาได้มีเจ้าผู้ครองนครองค์อื่นๆ  บูรณปฏิสังขรณ์องค์พระเจดีย์ให้สูงใหญ่ยิ่งๆขึ้น  ปัจจุบันสูงประมาณ  ๒  เส้นเศษ
จึงนับว่าพระธาตุแช่แห้งนี้  เป็นปูชนียสถานสำคัญ  และศักดิ์สิทธิ์เก่าแก่โบราณของจังหวัดน่าน  ซึ่งมีอายุกว่า  ๖๐๐  ปีมาแล้ว  (นับถึง  พ.ศ. ๒๕๔๐)  โดยปกติจะมีงานเทศกาลนมัสการเป็นประจำทุกปี  ระหว่างวันขึ้น ๑๑  ค่ำ – ๑๕  ค่ำ  เดือน  ๔  (เดือน ๖  เหนือ)  จะอยู่ในราวๆเดือนมีนาคม
ประวัติความเป็นมาของพระบรมธาตุแช่แห้ง
ตามพงศาวดารเมืองน่าน ระบุว่า เจ้าพระยาการเมือง  ท่านอยู่เสวยราชสมบัติ    แลอยู่บ่นานเท่าใด  พระยาตน  ๑  ชื่อว่า  โสปัตตกันทิ  อยู่เสวยเมืองสุโขทัย  ได้มาอาราธนาเชิญเอา  พระยาการเมือง  เมือ  (ไป)  ช่วยพิจารณาสร้างวัดหลวงอุทัย  กับด้วยเชิญพระยาสุโขทัยหั้น  (นั้น)  และเมื่อนั้นพระยาการเมืองก็ลงไปช่วยค้ำชูพระยาโสปัตตกันทิ  หั้นแล  ครั้งสร้างปริวรณ์  (บริบูรณ์)  แล้ว  พระยาโสปัตตกันทิก็มีความยินดีเซิ่ง (ซึ่ง)  พระยาการเมือง  แล้วก็เอา  พระธาตุเจ้า  ๗  องค์  พระพิมพ์คำ  (ทองคำ)  ๒๐  องค์  พระพิมพ์เงิน  ๒๐  องค์  ดังวรรณพระธาตุนั้นต่างกันคือ  ๒  องค์  มีวรรณดังคำ  (ทองคำ)  เท่าเมล็ดงาดำ  หั้นแล  พระยาการเมือง  ครั้นว่า  ได้ของดีวิเศษขึ้นมาแล้ว  ก็มีความยินดีมากนัก  หั้นแล  เมื่อนั้นพระยาการเมืองก็เอาพระธาตุเจ้าและพระพิมพ์คำ  ไปสำแดงแก่มหาเถรเจ้าธรรมบาลที่เมืองปัว  หั้นแล   ก็ไหว้สามหาเถรเจ้าว่า  จะควรประจุพระธาตุนี้ไว้ที่ใด  ขอมหาเถรเจ้าจุ่ง  (จง)  พิจารณาดูแดเถือะ   (ดูเถอะ)  ว่าอั้นแล้ว  เมื่อนั้นพระมหาเถรเจ้าก็พิจารณาดูที่ควรประจุพระธาตุนั้นก็รู้แจ้ง  แล้วก็เจิงจา  (จึงกล่าว)  กับด้วยพระยาว่า  ควรมหาราชเจ้าเอาไปประจุไว้ที่ดอกยภูเพียงแช่แห้ง  ตั๊ดที่  (ตรงที่)  หว่างกลางแม่น้ำเตี๋ยน  และแม่สิง  (ชื่อแม่น้ำเหมือนกัน)  พันควรซแด  (คงเป็นที่สมควรพระเจ้าค่ะ)  เมื่อนั้นพระยาการเมืองได้ยินมหาเถรเจ้าสันนั้น  (อย่างนั้น)  ก็มีความชื่นชมยินดียิ่ง  แล้วพระยากาปกป่าว  (ป่าวร้อง  ประกาศ)  พลนิกายทั้งหลาย  แลเสนาอำมาตย์ทั้งมวล  แล้วก็นิมนต์  มหาเถรเจ้า  ลงไปด้วยตน  ก็แห่นำเอาพระธาตุเจ้า  มาแต่เมืองปัว  ก็หื้อ  (ให้)  ส่งเสบด้วยดนตรีห้าจำพวก  (เข้าใจว่าคงจะมี  ปี่  ฆ้อง  กลองยาว  ฉาบ และพิณ)  แห่นำเอา  พระธาตุเจ้าลงไปที่ภูเพียงแช่แห้ง  หั้นแล้ว  ก็ตั้งทัพจอด  (หยุด)  อยู่ที่นั้นวันหนึ่ง  ก็ด้วยอานุภาพพระหากทำนายมเหสักข์  ก็หากนำมาด้วยแล  เมื่อนั้นพระยาก็หื้อช่างหล่อต้นปูนสำริด  (เต้าปูนสำริด)  ต้น ๑  ใหญ่แล้ว  พระยาก็พร้อมด้วยมหาเถรเจ้า  แลเสนาอำมาตย์ทั้งหลาย  เอาพระธาตุเจ้า  และพระพิมพ์เงิน  พระพิมพ์คำ  ลงใส่ในต้นปูนแล้ว  ก็เอาฝาหับ  (ปิด)  หื้อทับแทบ  (ให้สนิทแน่น)  ดีแล้ว  ก็วาด  (พอก)  ด้วยสะตายจีน  (ปูนขาวผสมยางไม้  และทรายละเอียด)  เกลี้ยงกลมดีเป็นดังก้อนผา  (หิน)  นั้นแล้ว  พระมหาเถรเจ้า  และพระยาก็พิจารณาดูที่เป็นสำคัญ  หั้นแล  เมื่อนั้น  เทวบุตร  เทวดา  มเหสักข์ทั้งมวล   (ใช้คนแต่งสมมติ)  ก็นำเอาพระมหาเถรเจ้า  และพระยาไปสู่ที่ประจุ  หั้นแล  เมื่อนั้น พระยาก็หื้อขุดลงที่นั้นเลิ้ก  (ลึก)  วา  ๑  แล้วก็นิมนต์ยังพระธาตุเจ้าลงสถิต  แล้วก่ออิฐกาถม  แล้วก่อเจดีย์ขึ้นสูงเหนือแผ่นดิน  ๑  วา  หั้นแล  ครั้นว่าปริวรณ์  (บริบูรณ์)  แล้วก็นิมนต์พระภิกษุสังฆะเจ้า  มากระทำการมงคลอบรม  (สมโภช)  แล้ว  พระยาก็ทำสักการบูชา  ทำบุญให้ทานตามใจมัก  (ปรารถนา)  แห่งตนแล้ว  ครั้นปริวรณ์  ก็เอารี้พลแห่งตนคืนเมือ  (คืนกลับไป)  ยังเมืองปัวโพ้น  (โน่น) หั้นแล  ครั้นอยู่มาบ่นานเท่าใดพระยาก็คิดใจใคร่เถิง  (คิดระลึกถึง)  ยังพระธาตุเจ้ามัก  (ประสงค์)  ใคร่ปฏิบัติไหว้สา  (กราบไหว้)  ซู่ยาม  (ทุกคราวที่ต้องการ)  หั้นแล  พระยาก็ปกป่าว  (ประกาศ)  เสนาอำมาตย์ทั้งหลาย  แลรี้พลโยธาทั้งมวล  แล้วก็เสด็จลงมาสร้างตั้งเวียงกุมพระธาตุเจ้า  (ตั้งเมืองใกล้พระธาตุเจ้า)  ขุดคูเวียงแวดวงใส่พนักนังดิน  (กำแพงดิน)  แล้วหื้อแต่งแปง  (ทำ)  ประตูงามสะอาดแล้ว
กาลเวลาผ่านมาอีก  ๑๑๓  ปี
ตัวพระธาตุตั้งอยู่บนเชิงเนินปูด้วยอิฐ ลาดขึ้นไปยังยอดเนิน กว้างประมาณ 20 วา มีบันไดนาคขนาบทั้งสองข้าง องค์พระเจดีย์เป็นแบบล้านนาฐานเป็นสี่เหลี่ยมซ้อนกันขึ้นไปจนสูง ใช้แผ่นทองเหลืองบุรอบฐาน แล้วลงรักปิดทอง  
จากพงศาวดารเมืองน่านกล่าวว่า พระยาการเมือง เจ้านครน่านได้อัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุจากกรุงสุโขทัย(กระดูกข้อมือข้างซ้าย) มาประดิษฐานไว้ที่ดอยภูเพียงแช่แห้ง และตามตำนานกล่าวว่าพระพุทธเจ้าได้เสด็จมาประทับสรงน้ำที่ริมฝั่งแม่น้ำน่านทางทิศตะวันออก ที่บ้านห้วยไค้ และเสวยผลสมอแห้ง ซึ่งพระยามลราชนำมาถวาย แต่ผลสมอนั้นแห้งมาก  พระพุทธเจ้าจึงทรงนำผลสมอนั้นไปแช่น้ำก่อนเสวย และทรงพยากรณ์ว่า ต่อไปที่นี่จะมีผู้นำพระบรมสารีริกธาตุมาประดิษฐาน จึงเรียกพระสถูปที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุแห่งนี้ว่า พระธาตุแช่แห้ง
พระธาตุแช่แห้งได้จัดงานประจำปีฉลองพระธาตุประจำปี ราวกลางเดือนหกฝ่ายเหนือ ซึ่งตรงกับเดือนสี่ฝ่ายใต้
พ.ศ. 2373เจ้าเมืองน่านได้ขุดบริเวณลอมเชียงของพบว่ามีพลอยมีสีน้ำผึ้งขุดลึก 4 เมตร มีน้ำพุขึ้นในบ่อ น้ำก็ขึ้นมาเต็มปากบ่อ ประชาชนเชื่อถือว่าน้ำในบ่อนี้เป็นน้ำวิเศษ เรียกว่าน้ำบ่อแก้ว
http://www.phrathatchaehaeng.org/เก็บถาวร2017-12-23 ที่เวย์แบ็กแมชชีน
18°45′29.6″N100°47′30.1″E﻿ / ﻿18.758222°N 100.791694°E﻿ /18.758222; 100.791694