Zimbabwe

Coordinadas:19°S30°E﻿ / ﻿19°S 30°E-19; 30
SuZimbabwe(pronuntziadu [zimˈbabwe]), ufitzialmenteRepùblica de su Zimbabwe, est un'istadu de s'Àfrica meridionale, cun capitale inHarare(nodida fintzas a su 1980 cun nùmene deSalisbury). Limbas  ufitziales sunt s'inglesu, sushona, sundebele de su norteprus àteras 13 limbas locales.
Postu intre is frùmenesZambesieLimpopo, su Zimbabwe tenet istèrrida de 390.757 km²  e contat unos 12.571.454 bividores.  Est un'istadu chentza de bessida a su mare, allàcanat in su norte cun suZàmbia,  in s'estu cun suMozambicu, in su sud cun suSudàfricae in s'ovest cun suBotswana. Fintzas a su1979est istadu nodidu che aRhodèsia Meridionaleo prus simprementeRhodesia.
Is bividores originales fintzas a is migratziones bantùs in su de 9 sèculos fiant is pòpuloskhoisan. Durante is de 13 e de 14 sèculos is bantus aiant costituidu s'Impèriu Monomotapain custu territòriu otenende un'importu mannu. Cando in su1607su re de s'impèriu aiat cuntzèdidu a isportughesoss'isfrutu de su sutaterra de sa zona, giai s'agataiat in decaida, ma gràtzias a is minas deoroe a sucummèrtziu de iscraos, fiat resissidu a mantènnere unu cummèrtziu cun s'otzèanu Indianu.
A sa fine de su de 19 sèculos is inglesos dirigidos daeCecil Rhodesaiant cumintzadu sa colonizatzione de sa regione tenende comente a obietivu s'isfrutu de is minas. Sa richesa de custa terra at atràidu europeos medas fende de manera chi sa populatzione bianca dominaret su paisu. In su1921fiat proclamada sa colònia autònoma deRhodèsia de su Sud. In su1953suRegnu Unidu, timende sa majoria niedda, aiat criadu saFederatzione de Rhodèsia e Nyasalàndiacumposta dae is duas antigas Rhodèsies,sa de su norteesa de su sud, eNyasalàndia(s'atualeMalawi). In su1964su Regnu Unidu aiat cuntzèdidu s'indipendèntzia a saRhodèsia de su Norte, ma dd'aiat denegada a sa Rhodèsia de su Sud. Un'annu a pustis su primu ministruIan Smithaiat decraradu unilateralmente s'indipendèntzia de Rhodèsia de su Sud, emanadu una costitutzione noa e adotadu su nùmene deRepùblica de Rhodèsia.
In su 1969 una minoria bianca aiat votadu in referendum a favore de sa repùblica che a forma de guvernu cun una costitutzione noa. In s'annu a sighire fiat decrarada sa Repùblica, ma no fiat reconnota nen dae suRegnu Unidunen dae s'ONU. Pagu a pustis fiant comintzados is cunflitos in su paisu, su chi diat acabare in una gherra sambenosa chi fiat durada prus de deghe annos. In su1979si cuncordat unu tregu (Acòrdios de Lancaster House) e, a pustis de un'annu, sa majoria niedda fiat resissida a votare sa prima borta in unas eletziones, resurtende elègidu primu ministru su pìscamu moderaduAbel Muzorewa, chi aiat batiadu a su paisu cun su nùmene de Zimbawe-Rhodèsia e aiat cuncordadu de atzetare una transitzione provisòria cun unu guvernadore britànnicu pro pòdere cunvocare eletziones in s'annu a fatu.
In su1980su paisu aiat otentu s'indipendèntzia numenende·si Repùblica de Zimbawe e sas eletziones fiant bintas dae s'Unione Natzionale Africana de Zimbawe, su ZANU.
Su 12 de austu de su1984su ZANU aiat instauradu un'Istadu Sotzialista cun sistema de partidu ùnicu e duos annos a pustisMugabeaiat annuntziadu mesuras pro acabare cun sos iscannos ocupados dae is biancos in s'Assemblea. Su 2 de nadale de su1987Robert Mugabefiat numenadu Primu Presidente esecutivu de su paisu e diat a èssere torradu a elegire in su mese de martzu de su1990. In su1991sa ZANU aiat abbandonadu ufitzialmente sos ideales sotzialistas, e aiat promòvidu una riforma agrària chi permiteret de pònnere in manos istatales is propiedades mannas de is biancos. Sa forma comente fiant realizados is ispròpios fatu·fatu est istada cuntierrada, tantis pro sa forma violenta de ocupare custas propiedades comente fintzas pro sa manera de ddas partzire e ddas amministrare una borta ocupadas. Organizatziones internatzionales vàrias, grupos indipendentes de deretos umanos e su partidu polìticu prus mannu de opositzione, su Movimentu pro su Cambiamentu Democràticu, ant protestadu contra de sa falta de trasparèntzia e su sistema de torrada assignare de custas terras.
Is resurtados de is eletziones de s'annu1996, chi aiant torradu a cunfirmare Mugabe (in càrriga dae su 1981) fiant postos in duda in setores oposidores, tantis internos aici comente esternos. Su guvernu de Mugabe at dèpidu fàghere fronte a una opositzione semper prus manna, a cunsighidu fintzas de sa crisi econòmica chi bivit su paisu. Su guvernu cunsìderat chi is pressiones otzidentales subra Mugabe siant frutu de is relatos econòmicos creschende cun saCinae a perricas intreCinaeIstados Unidospro atzèdere a is richesas enormes de su sutaterra de Zimbawe.
Su 3 de freàrgiu de su2015suHuman Right Watchde isNatziones Unidasat denuntziadu chi su guvernu de Zimbabwe at utilizadu sa fortza, sa violèntzia e s'impedimentu a s'atzessu a s'agiudu umanitàriu cun unos 20.000 isfollados de sos allagamentos de sa bassina Tokwe-Mukorsi de freàrgiu de su 2014. Sa resone de custas medidas diat èssere s'intentu de ddos torrare a aposentare in un'àtera zona pro fraigare prantedos de canna de tzùcaru.S'osservatòriu pro is deretos umanos de s'ONU at redatadu unu documentu de 57 pàginas denuntziende sa violatzione de is deretos umanos de is isfollados.