Təbaşir dövrü

Təbaşir dövrü—Mezozoyerasının sonuncu dövrüYura dövründənsonra gələn dövr. Radioloji məlumatlara görə Təbaşir dövrü 145,5 milyon il bundan əvvəl başlamış, təqribən 66 miyon il əvvəl sona çatmışdır.79 milyon il davam etmə müddəti iləFanerozoyeonununən uzun dövrüdür. Beynəxalq Statiqrafik Cədvəldəki adı "cretaceous"Latın dilindəki"creta"təbaşirsözündən götürülüb. Buna səbəb dövrün ikinci yarısının təbaşirliçöküntülərinzəngin olması olub. Adı adətənalman dilinəkitərcüməsi olan "Kreide" sözünün baş hərfi - "K" kimi qısaldılır.
Müstəqil geoloji dövr kimi ilk dəfə 1822-ci ildəBelçikageoloqu Jan-Batist Omalius d’Allua tərəfindən Paris hövzəsinin təbəqələrini təsvir edərkən "Təbaşir relyefi" (Terrain Crétacé) adı ilə ayrılmışdır. Təbaşir adlanrıımasına səbəbQərbi AvropadaÜst Təbaşir aşlı süxurlarda təbaşirin (kalsium karbonat) üstünlük təşlik etməsi olub. "Cretaceous" sözü latın dilində "creta" təbaşir deməkdir.
Təbaşir dövrü hər biri 6 mərtəbədən ibarət olan 2 şöbəyə bölünür: Alt vəÜst. Alt şöbə Berrias, Valanjin, Hoteriv, Barrem, Apt, Alb, Üst şöbə isəSenoman, Turon, Konyak, Santon,Kampan,Maastrixtmərtəbələrindən ibarətdir.
Təbaşirin başlanğıcında qitələr tam parçalanmamışdı. Ancaq dövrün sonlarına doğruLavrasiyaŞimali AmerikavəAvrasiaya,QondvanaisəAfrika,Cənubi Amerika,AvsraliyavəAntarktidayaparçalandı.Madaqasqarvə Hindistan hələ də bir-birinə bitişik idi. Ancaq Təbaşirdən sonra onlar ayrılmağa başladı vəHindistanınAvrasiya ilə kolliziyasındanHimalay dağlarıəmələ gəldi.
Təbaşir dövrünün birinci yarısı ümumiyyətlə qalxma hərəkətlərinin üstünlüyü ilə səciyyəvidir. Dövrün birinci yarısının sonunda, Alb əsrində enmə prosesi başlamış, Üst Təbaşirdə daha inkişaf etmiş və böyüktransqressiya(yer daxilində ən böyük transqressiyalardan biri) ilə müşahidə olunmuşdur. Təbaşir dövrünün sonunda yenidən qalxma hərəkətləri baş vermiş və dəniz hövzələri xeyli kiçilmişdir. İntensiv, qırışıq əmələgəlmə prosesləri, əsasənSakit okeangeosinklinalqurşağında olmuşdur.
Təbaşir dövrünün ortalarındaŞərqi Asiyadaqırışıq əmələgəlmə prosesləri qurtarmışdır. Sonrakı hərəkətlərOxotyanızonanı əhatə etmişdir. Təbaşir dövrünün sonundaAnd dağlarınınşimal hissəsi vəqayalı dağlarformalaşmışdır. Aralıq dənizi geosinklinalında tektonik hərəkətlər zəif olmuşdur. Təbaşir dövründə iri yarıqlar əmələ gəlmiş (xüsusilə cənub materiklərində)Qondvananınparçalanma prosesi tamamlanmışdır.
Üst Təbaşirdəgüclüvulkanpüskürmələri olmuşdur. Təbaşir dövrü çöküntülərindəəhəngdaşınaçevrilmiş əhəngli və əhəngli-gilli lil, mergel və yazı təbaşiri üstünlük təşkil etmişdir.
Onurğasızlardanammonitvəbeleminitlərdaha da inkişaf etmiş, inoseramlar, əyrikirpilər,onurğalılardansürünənlərgeniş yayılmışdır. Ciftliməməlilərmeydana gəlmişdir.
Təbaşir dövrünün sonunda sürünənlərin çoxu, ammonitlər, belemnitlər, və s. qırılmışdır. Təbaşir dövrünün florasıçılpaqtoxumlularınvəqıjıkimilərinüstünlüyü ilə xarakterizə olunur. Təbaşir dövründə dəçiçəkli bitkilərəmələ gəlmiş və inkişaf etmişdir. Təbaşir dövrü çöküntüləri bütün qitələrdə yayılmışdır.Şərqi AvropaplatformasındaKrım,Karpatvə Qafqazın dağlıq sahələrində geniş yer tutur.
Təbaşir dövrü çöküntülərinin AzərbaycandaBöyükvəKiçik Qafqazda,Naxçıvan MR-də çıxışları var, Quba-Xəzəryanı bölgədə vəKür-Araz ovalığındaqazma quyularında açılmışdır. Terrigen, karbonat vəmaqmatik suxurlardanibarətdir. Bu çöküntülərdə Təbaşir dövrünə xasonurğasız heyvanlarınbütün nümayəndələrinin daşlaşmış qalıqları var. Təbaşir dövrü çöküntülərində bir çoxfaydalı qazıntıyataqları (kömür,neft,qaz,boksit,qalay,qurğuşun,civəvə s.) aşkar edilmişdir.