कंबोडिया

कंबोडिया(अधिकृत नाव:ख्मेर: ')  हाआग्नेय आशियातीलएकदेशआहे.इसवी सनाच्याअकराव्या शतकापासून चौदाव्या शतकापर्यंत बहुतांशफ्रेंच इंडोचीन द्वीपकल्पावरराज्य गाजवणाऱ्या सामर्थ्यवानहिंदू-बौद्धख्मेर साम्राज्याचेवारसदार राज्य म्हणजेच आजचा आधुनिक कंबोडिया म्हणता येईल. आधुनिक कंबोडियाची राजधानीफ्नोम पेन्हयेथे वसलेली आहे.या देशाच्यापश्चिमेसववायव्येसथायलंड,ईशान्येसलाओस,पूर्वेसवआग्नेयेसव्हिएतनामहे देश असूनदक्षिणेसथायलंडचे आखातआहे.कंबोडियामध्येघटनात्मक राजेशाहीअसून शासनाच्या सर्वोच्चपदीराजाअसतो, तरपंतप्रधानकार्यकारी प्रशासकीय प्रमुख असतो.थेरवादी बौद्ध धर्महा कंबोडियाचा अधिकृत धर्म असून या देशातील ९७% लोकसंख्या ही बौद्ध धर्मीय आहे. व्हिएतनामप्रमाणेच कंबोडिया या देशातही प्राचीन काळापासूनभारतीय संस्कृतीचाप्रभाव दिसून येतो. येथे साधारणता इसवीसनाच्या पाचव्या शतकापासून भारतीय संस्कृतीचे अवशेष सापडतात. कांबोडिया येथील 'अंगकोरवाट' या प्रसिद्ध मंदिरामुळे येथील भारतीय संस्कृतीचे महत्त्व विशेष जाणवते. कांबोडियातहरिहर,शिव,दुर्गा,विष्णू,गणेश,स्कंदइत्यादी हिंदू देवतांच्या मूर्ती आढळून आल्या आहेत. येथील प्राचीन मंदिराच्या आवारात मंदिर स्थापत्याचे शिलालेख सापडतात.लंडनमधीलव्हिक्टोरिया अल्बर्ट वस्तूसंग्रहालयामध्येकंबोडियातील सर्व जुन्या गणेशमूर्ती पैकी असलेली एक मूर्ती आढळते. ही मूर्ती इसवीसनाच्या सहाव्या शतकाच्या अखेरीस किंवा सुरुवातीच्या कालखंडात मधील असावी. भारतातीलगुप्तकाळातीलगणेशमूर्ती प्रमाणे ही अत्यंत साधी दगडी गणेशमूर्ती आहे. या मूर्तीच्या मस्तकावरमुकूटनाही. तसेच अंगावर कोणतेही दागिने दाखवलेले नाहीत. या मूर्तीच्या डाव्या हातातमोदकांनीभरलेले पात्र दाखवले असूनगणपतीचीसोंडत्या पात्रावर दाखवली आहे. तर या मूर्तीच्या उजव्या हातातहस्तिदंतआहे. कांबोडियात अंग्कोर पूर्व काळातील गणेशमूर्ती कमी आढळतात. त्यामुळे त्यापैकी ही एक महत्त्वाची मूर्ती आहे. येथीलमेट्रोपोलिटन म्युझियम ऑफ आर्टच्यासंग्रहालयात कंबोडियातील इसवीसनाच्या सातव्या शतकातील उभीदगडीगणेशमूर्ती आहे. या मूर्तीला दोनच हात दाखवलेले असून अंगावर कोणताहीदागिनानाही. तसेच या गणेशाने कांबोडियातील पारंपरिककटिवस्त्रनेसलेली दाखवलेले आहेत. एकूणचभारतआणि कंबोडिया या दोन्ही देशांमध्ये सांस्कृतिक समन्वय झाल्याचे दिसून येते.
भारतातून हिंदू धर्माच्या प्रचारार्थ बाहेर पडलेला द्रविड ब्राह्मण कौण्डिण्य आणि नाग राणी सोमा यांचा विवाह झाला. कौण्डिण्य याने व्याधपूर नावाची राजधानी स्थापन केली. त्याच्या मागोमाग भारतातील अनेक धाडसी वीर या प्रदेशात गेले आणि तेथील नाग कन्यांशी विवाह करून तेथेच स्थायिक झाले. त्यांनी आपल्या बरोबरसंस्कृतभाषाही तिथे नेली. या राज्याला चीनी इतिहासात फुनान साम्राज्य असे नाव आहे. कौण्डिण्याने येथील रुक्ष भूमीमध्ये पाणी अडविण्याची योजना केली. लहान मोठीधरणेबांधून भातशेती सुरू केली.हे राज्य सहाशे वर्षे टिकून होते. कौण्डिण्यानंतर दोनशे वर्षे या स्म्राज्याचा विस्तारच झाला.फूनांचे हे साम्राज्य समृद्ध होते. तेथील प्रजासोने,चांदी,मोतीया रूपात कर भरत असे. ग्रंथांची निर्मिती आणि त्यांची व्यवस्था यासाठी या राज्यात स्वतंत्र संस्था होत्या. प्रजेचे  जीवन समृद्ध आणि सुरक्षित होते. कर व्यवस्था, प्रजाहिताची  कामे,यासाठी स्वतंत्र अधिकारी होते.शैवआणिवैष्णवसंप्रदायांचा पसार येथे झालेला होता. सामर्थ्यशाली नौदल हे या साम्राज्याचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य. साम्राज्याचे सांस्कृतिक जीवनही समृद्ध होते.
या साम्राज्याचा मूळ पुरुष कंबूस्वयंभुव याच्या नावावरून या साम्राज्याला काम्बुज हे नाव मिळाले. इ.स. ६०० च्या सुमारास सम्राट भववर्मन याने भवपूर या नव्या राजधानीची स्थापना केली. याचा बंधू चित्रसेन यानेब्रह्मदेशापासूनव्हिएतनामपर्यंत साम्राज्य विस्तार केला. सातव्या शतकात पुराण साहित्यही येथे पोहोचले. त्यातील कथांचे वाचन, श्रवण येथे सुरू झाले.
इ.स. ६११ मध्ये सम्राट ईशानवर्मन गादीवर आला. तोवैदिकधर्माचा अनुयायी होता. त्याने अनेक यज्ञ केले. भारतीय संस्कृतीच्या महत्त्वाच्या वैशिष्ट्यांपौकी आश्रम पद्धतीचा विचार आणि गुरुकुल शिक्षण पद्धती येथे सुरू झाली. भारतातून अनेक विद्वान यासाठी कम्बुज प्रदेशात स्थायिक झाले.
नवव्या शतकातील जयवर्मन राजाच्या रूपाने काम्बुज देशाला एक उमदा आणि पराक्रमी राजा मिळाला. याने इंद्रपूर नावाची नवी राजधानी वसविला. या राजाच्या कारकिर्दीपासूनच काम्बुज देशाचे सुवर्णयुग सुरू झाले असे मानले जाते. इसवी सनाच्या पहिल्या शतकापासून कंबुजचे राजा स्वतःला श्रीशैल म्हणवून घेत. नवव्या शतकापासून हे हिंदू साम्राज्य “ख्मेर साम्राज्य” म्हणून ओळखले जाऊ लागले.शेती आणि पाटबंधारे याकडे या साम्राज्यात विशेष लक्ष दिले जात होतेच तसेच कला,साहित्य, शास्त्र,धर्मया मध्येही या साम्राज्याची प्रगती होऊ लागली. याचा पुत्र यशोवर्मन याने यशोधरापूर नावाची राजधानी स्थापन केली.याचे वैशिष्ट्य असे की अतिशय नैसर्गिक परिसरात ही राजधानी होती. यशोवर्मन स्वतः काव्यशास्त्रनिपुण राजा होता. या राजाच्या काळातच खरे तर शिल्प आणि साहित्य यांचे युग सुरू झाले. याने आणिक मंदिरे आणि विहार बांधले. तेथील उत्कृष्ट शिल्पे आजही प्रसिद्ध आहेत.
पाच्या जयवर्मन राजाचा काळ हा विद्वत्ता आणि ज्ञानाचे युग मनाला जातो. भारतापासून दूर असलेल्या या ठिकाणीही भारतीय पंथांचे तत्त्वज्ञान मूळ स्थितीत प्रसारित झाले. बौद्ध संप्रदायही स्वीकारला गेला. असंख्य मंदिरे या काळात उभारली गेली. रामायण आणि महाभारतातील आदर्श कथांचा प्रसार समाजात सर्व स्तरात झाला.
बाराव्या शतकात या या प्रदेशात आंग्कोर वाट आणि अंगकोर थोम या विष्णू मंदिरांची निर्मिती दुसरा सूर्यवर्मन या राजाच्या काळात झाली.
इसवी सनाच्या पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कंबुज देशातील हिंदू राज्याचा अस्त झाला.