Milad ağacı

Milad ağacıvə yaYeni il ağacı—ağ şam,küknarvə yaşam ağacıkimihəmişəyaşıliynəyarpaqlılarınbəzədilməsi ilə alınan dekorativ ağac. Ənənəvi olaraqMiladvəYeni il bayramıilə əlaqələndirilən Milad ağacının bəzədilməsi ənənəsi mənşəyiniAlmaniyadanalmış və ilkin olaraqMüqəddəs Bonifasiilə əlaqələndirilmişdir.Sonradan bu adət erkən orta əsrlər dövründəLivoniyada(indikiEstoniyavəLatviyaərazisi) və erkən modern dövrdə Almaniyadaprotestantailələrin evlərində ağac bəzəmələri ilə inkişaf etdirilmişdir.XIX əsrin II yarısından etibarən ağac bəzəmə adəti Almaniyanınlüteranərazilərində vəRusiya imperiyasınınOstzey quberniyasındayuxarı təbəqə arasında yayılmağa başlayır.
Ağacın bəzədilməsində ənənəvi olaraq "rəngli kağızlardan hazırlanmış çiçəklər,almalar, şəkərlioblatiolar,lamettavə müxtəlifkonfetləristifadə edilirdi.İlk dəfəMorav xristianlarıMilad ağacını şamlarla bəzəməyə başlamışlar, adventelektrifikasiyasındansonra isə şamlarMilad işıqlarıilə əvəz edilmişdir. Müasir dövrdə Milad ağacının bəzədilməsi üçün geniş çeşidli müasir və klassikşam oyuncaqlarından, eyni zamanda müxtəlif girlyand, çələnf və şəkər çubuqlarından istifadə edilir.Doğulmanınqeyd edilməsi üçünağacın zirvəzinəmələkCəbrayılısimvolizə edən mələk fiquru və yaBetlehəm ulduzunusimvolizə edən böyük ulduz yerləşdirilir.Müasir dövrdə Milad ağaclarının bəzədilməsi üçün istifadə edilən dekorlar arasında müxtəlif bantlar vasitəsilə ağac budaqlarına bağlanan və ya budaqlardan asılanzəncəfil kökəsivəşokoladkimi qida növləri də var.Roma-Katolik kilsəsiuzun müddətLüteran kilsəsininağac bəzəmə ənənəsinə müqavimət göstərsə də, 1982-ci ildən etibarənVatikandadaMilad ağacıbəzədilməyə başlamışdır.
Müasir Milad ağacının mənşəyierkən modern Almaniyadaİntibahdövrünə qədər gedib çatır. XVI əsrdəprotestantxristian islahatçıMartin Lüterinilk dəfə həmişəyaşıl ağaca işıqlı şamlar asdığına inanılır.Alman lüteranlar tərəfindən Milad ağacının bəzədilməsi ilk dəfə XVI əsrdə qeydə alınmışdır və həmin məlumatda bildirilir ki, 1539-cu ildəProtestant islahatçılardanMartin Buçerinliderliyi ilə Milad ağacıStrasburq kafedralındayerləşdirilmişdir.Morav xristianlarıilk dəfə Milad ağacını şamlarla bəzəməyə başlamışlar.Milad ağacının dəqiq tarixi bilinən ən qədim təsviriFransanınQrand Estregionundakı (keçmişElzas)Türkheymkommunasındakı şəxsi evinaçardaşıüzərindəki 1576-cı ilə aid qabartmadır.
Müasir Milad şam ağacı orta əsrmisteriyalarındamüxtəlif ölkələrdəAdəm və Həvvanınxatirə günü münasibətilə 24 dekabrda bəzədilənCənnət ağacıilə əlaqəlidir. Bu cür pyeslərdə dekor kimi istifadə edilən ağac, almalar (bilgi, xeyir və şər ağacının məhsullarını, dolayısıylaMəsihinöz üzərinə aldığı İlk Günahı təmsil edir) və dairəvi ağ vaflilərlə (Yevxaristiyavə bağışlanmanı təmsil edir) bəzədilirdi.Sonradan,Doğulmasəhnəciyi kimi Cənnət ağacı da tədricən evlərdə yerləşdirilməyə başlamışdı. Ağacın bəzədilməsində istifadə edilən almalar isə parlaq şarlarla əvəzlənmişdir.>
Son orta əsrlərdə, müasir Milad ağacının ilk sələfi XV əsrdəPortuqaliyadakısistersianAlkobasa monastırındaqeydə alınmışdır. Sistersian ordeninin yüksək rütbəli yerli idarəçisinin qeydi Milad ağacının bilinən ən qədim yazılı xatırlanmasıdır:"Milad budağının necə qoyulması haqqında qeyd-scilicet: Miladqabağı böyük yaşıl dəfnə budağı axtarın, çoxlu qırmızı portağal toplayın, onları budaqdan asın və hər birinin üstünə şam qoyun, budağı kəndirlə əsas altar şamının arxasındakı dirəkdən as."
Digər mənbələr 1600-cü illərdəAlmaniyadailk qeydə alınmış Milad ağacları ilə xristianlıqdan əvvəlki ənənələrə xas ağaclar arasında əlaqə görsələr də, bu mövqe mübahisə mövzusudur."Britannika Ensiklopediyası"na görə, həmişəyaşıl ağaclar, çələnglər və girlyandların istifadəsi qədim misirlilər, çinlilər və yəhudilərin adətləri idi. Ağaca ibadət xristianlıqdan əvvəl avropalılar arasında geniş yayılmışdı, xristianlığın qəbulundan sonra isəŞeytanıqorxutmaq üçünSkandinaviya ölkələrindəevlərin Yeni il qabağı həmişəyaşıl bitkilərlə bəzədilməsi və Milad qabağı quşlar üçün Şam ağacı bəzədilməsi ilə özünü büruzə vermişdir.
Qədim Romadaqışın ortasında keçirilənSaturnaliyabayramı zamanı evləri həmişəyaşıl ağacların budaqlarından hazırlanmış çələnglərlə bəzəyirdilər, xristianlığın yayılmasından sonra isə bu adət Milad bayramına uyğunlaşdırılmışdır.Qədim Roma şairiQay Valeri Katull"Epitalamium"adlı poemasında tanrıların Peyelanın evini dəfnə və sərv ağacları ilə bəzəmələrindən bəhs edir. Daha sonrakı dövrdə isəLibaniy,Tertullianvəİohann Xrisostomhəmişəyaşıl ağacların xristianlar tərəfindən evlərin bəzədilməsində istifadə edildiyini yazırlar.
Vikinqlərvəsakslararasında ağaca ibadət ənənəsi yayılmışdı.Donarın palıdınıkəsmişMüqəddəs Bonifatsinintarixçəsi paqan dinlərə inanan almanların VIII əsr adətlərini əks etdirir. Həmin hekayənin daha sonrakı dövrə aid variantında isə kəsilmiş palıdın yerində bitən həmişəyaşıl ağac dil açaraq özünün üçbucaqlı formasınınMüqəddəs Üçlüyəişarə etdiyini və yüksələrək səmanı göstərdiyini deyir.
Qış aylarında qapalı məkanlarda ağac bəzədilməsi ənənəsiniMiladbayramından əvvəl,Şimali AlmaniyavəLivoniyanınİntibah dövrügildiyalarındamüşahidə etmək mümkündür. Miladla əlaqəli ilk bəzədilmiş ağaclar da gildiyaların zallarında peyda olmuş, tələbələr və uşaqların əylənməsi üçün bu ağaclar şirniyyatlarla bəzədilmişdi. Livoniyda (müasirEstoniyavəLatviya) 1441, 1442, 1510 və 1514-cü illərdəQarabaşlar qardaşlığınınReval(indikiTallin) vəRiqaşəhərlərindəki evlərində bayram münasibəti ilə ağaclar bəzədilmişdi. Bayram günündən əvvəlki sonuncu gecədə ağacıRatuşa meydanınagətirirdilər və qardaşlıq üzvləri ağac ətrafında toplaşaraq rəqs edirdilər.
Bremengildiyasının 1570-ci ilə aid salnaməsində xəbər verilir ki, gildiya binasında kiçik bir ağac ucaldılmış, həmin ağac gildiya üzvlərinin bayram şəkəri toplayan uşaqları üçün“almalar, qozlar, xurmalar, krinqllar və kağızdan hazırlanmış çiçəklərlə bəzədilmişdi”.1584-cü ildə keşiş və salnaməçiBaltazar Russov“Liffland əyalətinin salnaməsi”(alm.Chronica der Provinz Lyfflandt‎, 1584) adlı əsərində qeyd edir ki, bazar meydanında bəzədilmiş adi küknar ağacının ucaldılması ənənəsi var;“gənc oğlanlar çoxlu qızlarla bu ağacın ətrafına gələrək nəğmələr oxuyur, əylənir və rəqs edir, bayramın sonunda isə ağacı yandırırlar”.
Protestant Reformasiyasındansonra bu cür bəzədilmiş küknar ağacını, katolikMilad verteplərininanaloqu kimi, ali sinifdən olan protestant ailələrin evlərində görmək olardı. Almaniyanın protestant bölgələrində gildiya zallarından burjuaziya nümayəndələrinin evlərinə qədər olan bu keçid dövrü müasir ənənələrə başlanğıc verərək, XVIII və XIX əsrlərdə inkişaf etmişdir. Müasir dövrdə həm protestant, həm də katolik kilsə və evlərində həm bayram ağacı, həm də vertep qoyulur.
Polşadamövcud olan və kökləri xristianlıqdan əvvəlkiqədim slavyaninanclarına gedib çıxan xalq ənənəsinə görə,Kolyadaadlı qış bayramı zamanı,ağ şam,küknarvə yaşamağacının budaqlarındanPodlazniçka(pol.Podłaźniczka) adlı dəst düzəldilər və evlərdə tavan taxtapuşundan asılardı.Bu zaman ağac budaqları qozlar, palıd qozaları, almalar və samandan hazırlanmış ulduzlarla bəzədilərdi. Bir qədər sonrakı dövrlərdə budaqların bəzədilməsi üçün rəngli kağızlardan hazırlanmış çiçəklər (vıtinanki),vafli,qurabiyəvəMilad ağacı dekorlarıda istifadə edilirdi. Qədim paqan inanclarına görə, budaqların gücü yaxşı məhsuldarlılıq və firavanlıqla əlaqəli idi.
Bu adət kəndlilər tərəfindən xüsusiləKiçik PolşavəYuxarı Sileziyaərazilərində XX əsrin əvvəllərinə kimi qorunub saxlanmışdır.Podlazniçka budaq dəstləri əksər hallardaMilad axşamındanahar masasıüzərində asılardı. XIX əsrin ortalarından etibarən polyak ailələrində bu ənənə tədricən daha sonra alman ailələrində yaranmış bütöv ağac bəzədilməsi ənənəsi ilə əvəzlənmişdir.
XIX əsrdə populyarlaşan bu adət Avropanın bütün kral saraylarına, o cümlədən Rusiya imperator və zadəgan saraylarına da yayılmışdır.Fanni fon Arnşteyntərəfindən dövriyyəyə gətirilmiş vəşahzadə Henrietta Nassau-Vaylburqtərəfindən məşhurlaşdırılmış Milad ağacı ənənəsi 1814-cü ildə -konqresərəfəsindəVyananıbürümüş, sonrakı illərdə isə bütün Avstriyaya yayılmışdır.Fransadailk Milad ağacı 1840-cı ildə hersoqinyaHelena Maklenburq-Şverintərəfindən bəzədilmişdir. Qəzetlərin məlumatına görə,Danimarkanınqeydə alınmış ilk Milad ağacı 1808-ci ildə qrafinya Vilhelmina Qolşteynborq tərəfindən bəzədilmişdir. Məhz həmin yaşlı hersoqinya ilk Danimarka Milad ağacının hekayəsini yazıçıHans Xristian Andersenə1865-ci ildə danışmışdır. Andersenin 1844-cü ildə nəşr edilmiş“Küknar ağacı”adlı nağılında Milad ağacı kimi istifadə edilən ağacın talehindən bəhs edilir.
XVIII əsrin əvvəllərində Milad ağacının bəzədilməsi ənənəsiYuxarı Reynlandərazisi üçün sıravi adətlərdən birinə çevrilsə də, kənd rayonlarına hələ də yayılmamışdı. XVIII əsrin sonlarından etibarən, salnamələrdə o zaman üçün hələ də dəyərli əşya olan mum şamları Milad ağacı ənənəsi ilə əlaqədar xatırlanmağa başlayır.
Aşağı Reynboyu ərazilərdə -Roma-Katolik kilsəsitərəfdarlarının çoxluq təşkil etdiyi rayonlarda Milad ağacı ənənəsi hələ də əksər hallarda protestant ənənəsi kimi qəbul edilirdi. Buna görə də, ənənənin yayılma arealı, uzun müddət ərzində yalnız Yuxarı Reyn ərazisi ilə məhdudlaşırdı.
1815-ci ildə,Vyana konqresindənsonra immiqrasiya edənPrussiyaməmurları sayəsində Milad ağacı bəzədilməsi ənənəsi geniş yayılmağa başlamışdır.
XIX əsrdə Milad ağacı xüsusilə emiqrantlar arasındaAlmaniya mədəniyyətininifadəsi və“Gemütlichkeit”kimi qəbul edilir.
Fransa-Prussiya müharibəsizamanı hərmi kazarma və hospitallarda Milad ağaclarının bəzədilməsi, bu ənənənin ümumxalq sevgisi qazanmasında həlledici faktor rolunu oynamışdır.
XX əsrin əvvəllərindən etibarən isə Almaniya ərazisində Milad ağacları həm də kilsələrdə peyda olur və bu dəfə işıqlarla parlaq bəzədilir.
Azərbaycanda ilk bayram ağaclarının bəzədilməsinə, neft fontanından sonra Bakı şəhərinə, alman, polyak və ingilislərin gəlməsi ilə başlayıb. Sonradan şəhərdəki ruslar da bu ənənəni davam etdirirdilər. Avroplılardan geri qalmaq istəməyən yerli zadəgan təbəqə də evlərində bayram ağacı bəzəməyə başlamışdı. Şam və küknar, ağaclarının dekabrın son günlərində bəzədilməsi həm dəb, həm də nüfuz göstəricisinə çevrilmişdi. Bakıda ilk rəsmi bayram ağaclarıŞəhər DumasıvəQubernator evindəqurulub. Bu ağacların bəzədilməsi ilə bayram ərəfəsində Bakıda ballar, ziyafətlərin keçirilməsi ənənələri də yaranmışdır.
İlk dəfə XVII əsrdə qeydiyyata alınmış erkənslovenənənəsinə görə hər ailə meyvələrlə bəzədilmiş və ya bəzədilməmiş bayram ağaclarını su quyusunun üstündə, yemək masasının küncündə, evin arxa həyətində və ya həyətin hasarında horizontal formada və ya başıaşağı asırdı. Müasir ənənəyə uyğun ilk Milad ağacı isəSloveniyaya1845-ci ildə alman pivəçi Peter Lülsdorf tərəfindən gətirilmişdir. Lülsdorf Milad ağacını Sloveniyanın paytaxtıLyublyanadayerləşən kiçik pivə bişirmə məkanında ucaltmışdı. Sloveniyada yaşayan alman məmurlar, sənətkarlar və tacirlərin təsiri ilə bu ənənə yeli burjuaziya arasında sürətlə yayılmışdır. Sloveniyada Milad ağacını bəzəmək üçün adətənqoz, qızılı alma,buynuz ağacınınmeyvələri və şamlardan istifadə edilirdi. Milad ağacını tipik protestant adəti hesab edən Sloveniya katolikləri ilk dövrlərdə bu adəti əsaslı şəkildə rədd edirdilər. Hətta,Birinci Dünya müharibəsinəkimi Milad ağacı adəti Sloveniyanın kənd yerlərində yaşayanlar üçün bilinməyən bir yenilik idi, müharibədən sonra isə ümumiqəbuledilmiş bir ənənəyə çevrilmişdi. Lyublyanada ilk Milad yarmarkası 1859-cu ildə təşkil edilmişdir.
İkinci Dünya müharibəsindənsonraYuqoslaviyadaictimai yerlərdə (şəhərlərdə, meydanlar və bazarlarda) bəzədilən bayram ağacları siyasi səbəblərlə əlaqədarküknarağacı yerinəsosializmvəslavyan mifologiyasınınsimvolu olan, sədaqət, cəsarət və ləyaqətlə əlaqələndirilənağ şamlaəvəz edilmişdir. Buna baxmayaraq küknar ağacı əhali arasında məşhurluğunu saxlamış, Sloveniyanın müstəqilliyini əldə etməsindən sonra ictimai məkanlara da geri qayıtmışdır.