Niderland

Niderlandvə yaHollandiya(nid.Koninkrijk der Nederlanden), köhnə qaynaqlardaFələməng—Qərbi Avropadadövlət.Şimal dənizininsahilində yerləşir (sahilin uzunluğu – 451 km).AlmaniyavəBelçikailə həmsərhəddir (sərhəddin uzunluğu – 1027 km).
Paytaxtı –Amsterdam, hökumətin iqamətgahı –Haaqaşəhəridir.
Digər iri şəhərləriRotterdam– dünyanın ən iri limanı,Utrext– ölkənin dəmir yolu sisteminin mərkəzi vəEyndhovendir.
Niderland xüsusi statusa malik olanArubaadası vəNiderland Antil adalarıilə birlikdə Niderland Krallığını təşkil edir. Bu ərazilər arasındakı münasibətlər 1954-cü ildə qəbul edilmiş "Niderland Krallığının Statusu" (Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden) adlı sənədlə tənzimlənir.
"Niderland" sözünün yerli dildə mənası "alçaq ərazilər" deməkdir. Bəzən NiderlandHollandiyaadlandırılır. Bu adın ölkə üçün istifadə edilməsi düzgün deyil, ölkənin 12 inzibati bölgəsindən ikisi Hollandiya adlanır: Şimali və Cənubi Hollandiya.
Hollandiya adı əslində yalnız ölkənin şimal-qərb qisimindən Birləşmiş Hollandiya Krallığının ən əhəmiyyətli əyaləti olan Hollandiya Əyalətindən gəlməkdədir. qısaca Hollandiya olaraq adlandırılmaqdadır. XIX əsrin ikinci yarısından etibarən bu əyalət iki əyalətə bölünmüş vəziyyətdədir: Şimal Hollandiya (Paytaxt: Haarlem) və Cənub Hollandiya (Paytaxt: Den Haag). Hollandiya tərəfindən də "Hollandiya" ifadəsi yalnız bu iki əyalət üçün istifadə edilir. Bunun xaricində "Hollandiya" daha çox, insanların özlərini təyin etdikləri lağlağı bir addır. Hollandiyanın xaricindəki ölkələrdə Hollandiyalılar ümumiyyətlə "Hollandiyalı" olaraq adlandırılarlar və Hollandiya turizim sənayesi və digər sənayelər də ölkələrini "Hollandiya" olaraq satışa çıxarmaqdadırlar (həm İngiliscədə, həm də Almancada). Hollandiya əyalətindən gəlməyən Hollandiyalılar, adı verən bölgə olan Hollandiyanın ölkənin geri qalan hissələrində hər kəs tərəfindən sevilmədiyi üçün, "Nederland" üçün "Hollandiya" adına və "Nederlander" üçün "Hollandiyalı" adına müəyyən bir antipatiya bəsləməkdədirlər. İngiliscə "Dutch" adı, "duutsc" kimi Orta Hollandiya formalarından ortaya çıxmışdır. "duutcs" və "dietsc" kimi Orta Hollandiya formaları xalq arasında danışılan ləhcələrin adlarıdır və bu ləhcələrin, rəhbərliyin, elmin və kilsənin dili olan Latıncadan ayırd edilməsinə yaramışlar. "Dutch" və "duutsc" formaları Almanca bir söz olan "deutsch" ilə əlaqəlidir, eyni mənşədən gəlir. 2019-cu ildə Niderland hökuməti "Hollandiya" adından tamamilə imtina edilməsi barədə qərar qəbul edib. Qərar 2019-cu ilin sonuna kimi qüvvəyə minəcək.
Niderland inqilabıgedişindəUtrext Birliyinəbağlı Şimal Hollandiya əyalətləri (CənubHollandiya,Zeeland, Utrext,Gelderland, Overijssel,Groningenvə Friesland) 26 iyul 1581-ci ildəİspaniyakralıII Filipdənmüstəqilliklərini elan etdilər.
Sürətlə inkişaf edən Hollandiya artıq 1600-cü ildə 10.000 gəmiyə malik idi və bütünXVII əsrdəonlarŞimali Avropadonanmasının böyük hissəsini təşkil edirdilər. Onlarİspaniya,Fransa,İngiltərəvəBaltik dəniziarasında mal daşıyanlar idilər.Fransalimanları arasındakı yük daşımalarının çoxu hollandların əlində idi. Onlar şərab almaq üçünBordodaməskən salmışdılar, üzümçülərə borc pul verirdilər və tezliklə Fransanın özündə çoxlu üzüm plantasiylarına sahib oldular. HollandlarŞpitsbergenətrafındakı suları tədqiq etmişdilər və demək olar ki,Arktikabalinaovunu öz inhisarına almışdılar.HollandgəmiləriCənubi Amerikayolu iləSakit okeanadaxil olmuşdular, burada Buynuz körfəzini keçib onuholland dilindəHoornadlandırmışdılar. 1602-ci ildəOst-İndiyaşirkətini yaradaraq onların tacirləriHindistandavə uzaq şərqdə getdikcə daha artıq qaydada portuqaliyalıların yerini tutdular. 1619-cu ildə hollandlarYavaadasında Hollandiyanın latın adı olanBataviyaşəhərini saldılar. Ədviyyat adalarında tapdıqları ingilisləri əzab verərək öldürdükdən sonra hollandlarİndoneziyadaqaldılar və buranı tədricən öz müstəmləkələrinə çevirdilər. 1600-cü ildən bir az sonra hollandlarYaponiyayagəlib çıxdılar, lakin xristian nüfuzunun siyasi nəticələrindən qorxan yaponlar 1641-ci ildə hollandlardan başqa digər bütün avropalılarıYaponiyadanqovdular, hollandlara isə məhdud fəaliyyət üçünNaqasakiyaxınlığındakı adada qalmalarına icazə verdilər. Hollandiya iki əsrdən artıq bir müddət ərzində Avropanın Yaponiya ilə yeganə əlaqə həlqəsi olaraq qaldılar.
1609-cu ildə hollandlarAmsterdam bankınınəsasını qoydular. O vaxtlar Avropa maliyyəsi xaos vəizyyətində idi, sikkələr təkcə iri monarxlar tərəfindən deyil, Almaniyanın vəİtalyanınkiçik dövlətləri və şəhərləri tərəfindən də buraxılırdı. Hətta özəl şəxslər də öz sikkələrini döydürürdü. Üstəlik, inflyasiya təzyiqləri altında krallar və digərləri adətən öz sikkələrinin dəyərini ona ərinti əlavə etməklə aşağı salırdılar. Tərk edilən köhnə sikkələr yenilərlə birlikdə dövriyyədə qalırdı. Amsterdam bankı bütün şəxslərdən və ölkələrdən belə qarışıq pul əmanətlərini qəbul edirdi, onların mübadilə dərəcələrini müəyyən edirdi, əmanətçilərə icazə verirdi ki, Amsterdam Bankının özünün buraxdığı qızıl florinlərdə bərabər qiymətdə olmaqla öz əmanətlərini götürsünlər.Amsterdamfransız inqilabınaqədər Avropanın maliyyə mərkəzi olaraq qaldı.
1648-ci ildə imzalanan Vestfalya AndlaşmasındaHollandiyavilayətlərinin müstəqilliyi İspaniya tərəfindən tanındı. Bu təxminən olaraq, daha sonra qurulacaq olan Hollandiyanın yerləşdiyi bölgə idi. Buna qarşı, bu bölgənin cənubunda qalan bölgələr, Flanderler daxil olmaq üzrə, krallıqda qaldı; daha sonra buradanBelçikameydana gəldi. Bu tarixdən sonra Şimal Hollandiyalılar və Cənub Hollandiyalılar üzrə iki cəmiyyətdən bəhs edilməyə başlandı.
Mövqe: Qərb Avropa, Şimal Dənizi sahilində, Belçika və Almaniya arasında yerləşir. Coğrafi mövqesi: 52 30 Şimal paraleli, 5 45 Şərq meridianı. Xəritədəki mövqesi: Avropa. Sahə: 41,526 km²
cəmi: 1,027 km. sərhəd qonşuları:Belçika450 km, Almaniya 577 km. Sahil sulları 451 km. İqlimi: Ilıman; dəniz iqlimi, yazlar sərin və qışlar ılıman keçər. Ərazi quruluşu: Əksəriyyətlə sahil bölgəsində alçaq düzənliklər və düzlüklər, cənub-şərqdə təpəliklər iştirak edər. Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi: ən alçaq nöqtəsi: Prins Alexanderpolder −7 m; ən yüksək nöqtəsi: Vaalserberg 322 m. Təbii qaynaqları: Təbii qaz, neft, işlənə bilər ərazi. Ərazi istifadəsi: əkinçiliyə uyğun torpaqlar: %21.96. daimi əkinlər: %0.77. digər: %77.27 (2005 məlumatları). Sulanan ərazi: 5,650 km² (2005 məlumatları). Təbii fəlakətlər: Su basqınları.
Əhali: 18 000 000 (Avgust 2024məlumatları).Əhalinin artım tempi: 0,49% (2006 məlumatları).İmmiqrantların nisbəti: 2,72 immiqrant/1 000 nəfər əhali (2006 təxmini).Körpə ölüm nisbəti: 4,96 ölüm/1 000 doğulan körpə (2006 təxmini).Orta həyat müddəti: Cəmi əhali: 78,96 il.kişilərdə: 76,39 il.qadınlarda: 81,67 il (2006 məlumatları).Uşaqların orta sayı: 1,66 uşaq/1 qadın (2006 təxmini).HIV/AIDS – xəstəliklərinə tutulan yetkin sayı: 0,2% (2001 məlumatları).HIV/AIDS – xəstəliklərindən ölənlərin sayı: 100 (2003 məlumatları).Demonim: Niderlandlı.Əhalinin etnik dağılımı: 91% Hollandiyalı, 9% Türk, Faslı və digər.Din:Katoliklər27%,Protestantlar15,7%,Müsəlmanlar5,7%, digər 2,3%,ateistlər48,2%.Dil:Niderland dili.