Ağdam Çörək Muzeyi

Çörək muzeyi—AzərbaycanınAğdamşəhərindəçörəkvə çörək məmulatları, əkinçilik alətləri və onların tarixi haqqında muzey.25 noyabr1983-cü ildəmuzey ilk ziyarətçilərini qəbul etmişdir. Muzeydə 2800-ə yaxın eksponat vardı. MuzeyAzərbaycan SSRdövləti tərəfindən yerli mədəniyyət abidəsi kimi qorunurdu. Muzeyə bitişik ərazidə təndirxanası olan "Sünbül" kafesi ziyarətçilərə xidmət göstərirdi.Kompleksəkarvansarada daxil idi.
Qarabağ müharibəsindəErmənistan Silahlı Qüvvələrininhücumları nəticəsində muzeyə iki dəfəmərmidüşmüşdü. Birinci mərmi üçüncü sərgi zalına düşsə də, partlamamışdı. İkinci mərmi isə 1992-ci ilin avqust ayının 12-də, saat 16:40 radələrindəƏsgəran rayonununXanabadvəNaxçıvanikkəndi istiqamətindən atılan zaman muzeyə düşərək, muzeyi tamamilə məhv etmişdir. Yanğını söndürməyə cəhd göstərilsə də, muzeyi xilas etmək olmadı və nəticədə muzeydə olan 1500-dək eksponat yanaraq məhv olmuşdur.
AğdamdaÇörək muzeyinin yaradılması fikri1983-cü ildəAlmaniyanınUlmşəhərində yerləşənÇörək muzeyihaqqında "İzvestiya" qəzetində dərc olunmuş maraqlı məqalədən sonra rayon partiya komitəsinin birinci katibi işləmişSadıq Murtuzayevəməxsusdur.Bərpa işləri yerli mütəxəssislər tərəfindən icra olunmuş, habelə dəyirman binasının həndəvəri təmir edilmiş, fasadında məşhur daşmozaikayaradılmışdı. Mozaikanın ideya müəllifi Sadıq Murtuzayevə aid idi.Mozayka Ağdamdan olan rəssam-dizayner Zakir Rüstəmov tərəfindən hazırlanıb.Pannoxüsusi rəngli daşlardan istifadə edərək yığılmışdı.
25 noyabr 1983-cü ildə muzey ilk ziyarətçilərini qəbul etmişdi. Çörək Muzeyinin yerləşdiyi dəyirmanXIX əsrinsonlarında rayonun tanınmış nəsillərindən olan Məhəmməd Qarayev tərəfindən inşa edilmişdi. MuzeyAzərbaycan SSRdövləti tərəfindən yerli mədəniyyət abidəsi kimi qorunurdu. Kompleksəkarvansarada daxil idi. Sovet dönəmində "Dəyirman həyəti" adlanan ərazidəki karvansara yaşayış üçün uyğunlaşdırılaraq yerli sakinlərə verilib. Dəyirman 1987-ci ildə tam işlək vəziyyətə gətirilib. Muzeydə aparılan tərtibat işlərini Mədəniyyət nazirliyin bədii tərtibat idarəsinin əməkdaşı Eduard Krupkinin rəhbərlik etdiyi qrup həyata keçirib. Nümayəndə heyətinə isə muzeylər idarəsinin rəisi Səriyyə İsmayılova rəhbərlik edib.
Muzey üç əsas bölmədən ibarət idi.Muzeyə bitişik ərazidə təndirxanası olan "Sünbül" kafesi ziyarətçilərə xidmət göstərirdi.Muzeyin girişi birbaşa yay zalına açılırdı. Bir hissəsi örtülü olan zalın ortasında kiçik fəvvarə vardı. Buradan həm "Sünbül" kafesinə, həm mətbəxə, həm də iki kiçik yemək otağına keçmək mümkün idi. Zala girən kimi sola dönməklə sərgi salonuna daxil olurdu. Muzeyin ikinci girişi də vardı, oradan yol müdiriyyətin otağına aparırdı. Sərgi salonu hündür olduğundan onun müəyyən hissəsi alt-üst mərtəbələrə ayrılmışdı. Giriş qapısının solundan qalxmaqla antresol hissədə 20 kvadratmetrlik inzibati otaq, foye var idi. Həmin yerin yuxarısından muzeyin çardağına giriş də vardı. Çardaqda muzeyin əlavə eksponatları saxlanırdı.
Birinci sərgi zalının sahəsi 80 kv/m, ikincininki 30 kv/m idi. Birinci zalda gündə 8-10 tonbuğdaüyütmək gücü olan mexaniki dəyirman yerləşirdi.Burada həmçinin 1930-cu illərində istifadə edilən "Triyer"taxıltəmizləyici qurğusu sərgilənirdi. İkinci sərgi zalı da maraqlı eksponatlarla zəngin idi. Burada əmək alətləri –xış,vəl,çin,oraq, II əsrə aid əl dəyirmanı (kirkirə), "çarçar" adlı taxıldöyən nümayiş olunurdu. Dəyirmanın sağ tərəfindəki taxta pilləkənlə ikinci mərtəbəyə qalxmaq olurdu.Buradaundanhazırlanan məhsullar, o cümlədən,Gəncə,Naxçıvan,Qarabağ,Gürcüstan,Ermənistan,Dağıstan,Səmərqənddəbişirilən çörək növləri sərgilənirdi.Bundan əlavə, aşağı zalda qədim küp və mətbəx əşyaları sərgilənirdi. Ondan sonrakı zal sırf taxılçılıq və əkinçiliklə bağlı məsələlərə həsr edilmişdi. Burada müxtəlif taxıl növləri, buğdadan hazırlanmış eksponatlar, müharibə dövrundə uşaqlara verilən çörək kartoçkaları, eləcə də, buğda dənələrindən düzəldilmiş Azərbaycan xəritəsi nümayiş olunurdu.
Muzeyin divarlarına vurulmuş "Çörək baha olanda ölüm ucuz olar", "Qılınc kəsməyəni çörək kəsər" atalar sözləri də çörəyin müqəddəsliyini, gücünü, qüdrətini bir daha ziyarətçilərin yadına salırdı.
1980-cı illərdə Ağdamda keçirilən "Natəvan" qızlar bayramı,"Xarı Bülbül" beynəlxalq festivalı məhz muzeyə baxışla başlamışdı.
Qarabağ müharibəsizamanıErmənistan Silahlı Qüvvələrininhücumları nəticəsində muzeyə iki dəfəmərmidüşmüşdü. Birinci mərmi üçüncü sərgi zalına düşsə də, partlamamışdı. İkinci mərmi isə 1992-ci ilin avqust ayının 12-də, saat 16:40 radələrindəƏsgəran rayonununXanabadvəNaxçıvanikkəndi istiqamətindən atılan zaman muzeyə düşərək, muzeyi tamamilə məhv etmişdir. Yanğını söndürməyə cəhd göstərilsə də, muzeyi xilas etmək olmadı.Bunun nəticəsində muzeydə olan 1500-dək eksponat tavan taxta materialından hazırlandığından tez alışmış və bir saat ərzində muzey külə dönmüş, dəyirmanın yalnız divarları qalmışdı.
2014-cü ildə Söz Azadlığını Müdafiə Fondunun (SAMF) kollektiviAzərbaycan Respublikasının mədəniyyət və turizm naziriƏbülfəs QarayevəAğdam Çörək Muzeyinin bərpasına aid müraciət ünvanlayıb.
İkinci Qarabağ müharibəsinəson qoyanatəşkəs bəyanatınaəsasən, 20 noyabr 2020-ci il tarixində Ağdam şəhəri və ətrafı Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılmışdır.Azərbaycanın nəzarətinə keçdikdən az sonra şəhərdə təmizlik işlərinə başlanılmışdır.Azərbaycan Milli MəclisinindeputatıQənirə Paşayeva2020-ci ildə Ağdamda ilk bərpa olunacaq yerlərdən birinin Çörək Muzeyi ola biləcəyini qeyd etmişdir. Onun sözlərinə görə, bərpa işləri görülərkən muzeyin ermənilər tərəfindən dağıdılmış vəziyyəti də nümayiş edilməli idi. Paşayeva muzey ilə bağlı planlar barədə Mədəniyyət Nazirliyi rəhbərliyi ilə fikir mübadiləsi apardığını, bütün konstuktiv təkliflərin nəzərə alınacağını bildirmişdir.
Muzeyin 2800-ə yaxın eksponatı arasında Ağdam ərazisindəki "Çalağan təpədə" arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilmiş və yaşı 3000 ildən artıq olan daşlaşmış buğda da var idi. KeçmişSSRİ-nin paytaxt şəhərlərində bişirilən 300-dən artıq çörək nümunəsi muzeydə sərgilənirdi. Muzeyin eksponat fondunun yaradılmasında akademikİmam Mustafayevin, iqtisad elmləri doktoru və professorƏbülfəz Qasımovunvə bir çox ziyalıların müstəsna rolu olub.Həmin illərdə muzeydə Azərbaycan Respublikasının bütün bölgələrindən çörək növləri toplanmışdı.Gədəbəy rayonundanisə qədim tarixə malik 16 əkinçilik avadanlığı muzeyin eksponat fonduna hədiyyə edilmişdi.MoskvanınZvezdnıy qorodokşəhərciyindən göndərilən vəkosmosudolanıb gələn çörək nümunələri böyük dəyərə malik idi.
Muzey eksponatlarının ən qədimi – eramızdan əvvəl VII minilliyə aid olan daşlaşmış buğda dənləri diqqəti daha çox çəkirdi. Buğdanı muzeyə akademikİmam Mustafayevtəqdim etsə də, onlar AğdamınƏfətlikəndi ərazisindəki Çalağan təpədə aparılan qazıntılar zamanı arxeoloqİdeal Nərimanovunsəyi nəticəsində tapılıb. Sonradan yalnız daşlaşmış buğda dənləri xilas edilərək mədəniyyət şöbəsinin müdiri işləmişÇimnaz Əliyevatərəfindən Azərbaycan Tarix Muzeyinə əmanət verilib.Muzeyə faytonçu Bəhmən kişinin dəfaytonueksponat kimi təhvil verilmişdi. Bu həmin fayton idi ki, 1980-cı illərdə şəhərdə keçirilən rayon səviyyəli bütün şənliklərdə öndə gedərdi.
Muzeydə nümayiş olunan eksponatların bir hissəsini muzeyi ziyarətə gələn əcnəbi qonaqlar bağışlamışdılar. Belə eksponatlar arasında ən məşhuru Qalina Konayeva adlı bir qadınınSankt-Peterburqşəhərindən gətirdiyi "blokada çörəyi" idi.İkinci dünya müharibəsizamanı Sankt-Peterburq şəhəri uzun müddət faşistlərin mühasirəsində qalmışdı. O zaman şəhər əhalisinə adambaşı gündəlik çörək norması olaraq 125 qramlıq qara çörək verilirdi. Konayeva həmin günlərin yadigarı olaraq bir çörək tikəsini saxlamışdı. Televiziyada muzeylə bağlı süjet verildikdən az sonra o, Ağdama gələrək onu muzeyə təqdim etmişdi.
Muzeyin ilk direktoru telejurnalist Allahverdi Əsədov olub.1984-cü il sentyabrın 1-də muzeyin direktoruAzTV-də şöbə redaktoru işləmiş Niyazi Quliyev oldu. Niyazi Quliyev muzeyə az müddət ərzində rəhbərlik etdi və səhhəti ilə əlaqədar o vəzifəsini tərk ertməli oldu. Ondan sonra "Bilik" Cəmiyyətinin rayon şöbəsinin müdiri işləmiş Ofelya Zeynalova muzeyə rəhbər təyin edildi.Ofelya Zeynalovadan sonra isə muzeyə Hafiz Əliyev təsdiq olundu.Yeddi nəfərlik ştat cədvəlində iki elmi işçi, üç bələdçi, bir dəyirmançı vəzifəsi var idi.Dəyirmançı ştatının məqsədi gələn qonaqlara hazır məhsul təqdim edə bilmək üçün dəyirmanı işlək vəziyyətdə saxlamaq idi.
Çörək muzeyinə 2013-cü ildəAzərbaycanın"AzDimension" oyun şirkəti tərəfindən hazırlanan "İşğal altında: Ağdam" adlıbirinci şəxs atıcıjanrındakıvideooyundarast gəlmək olar.