Xorvatiya

Xorvatiya(xorv.Hrvatska) - MərkəziAvropanıncənubunda, qismən Balkan yarımadasının qərbində yerləşən, keçmişYuqoslaviyanıntərkibinə daxil olan, 1991-ci ildə müstəqillik qazanan dövlət. Rəsmi adı - Xorvatiya Respublikası (xorvatcaRepublika Hrvatska). İdarəçilik forması - parlamentli respublikadır. Paytaxtı və ən iri şəhəriZaqrebşəhəridir. Xorvatiya şimal-qərbdəSloveniya, şimal-şərqdəMacarıstanvəSerbiya, cənubdaBosniya və Herseqovina, cənub-şərqdəMonteneqroilə həmsərhəddir. Ölkənin qərbindəAdriatik dənizininsahilində yerləşir. Xorvatiya 1992-ci ildən BMT-nin,Avropa Şurasının, ATƏT-in, 2009-cu ildən NATO-nun və 1 iyul 2013-cü ildənAvropa Birliyininüzvüdür.
Xorvatlar digərcənub slavyanlarıkimiBalkan yarımadasınaVII əsrdəgəldilər vəIX əsrdəxristianlığı qəbul etdilər.1091-ci ildə Xorvat kralı II Stepanın ölümündən sonra Xorvatiya torpaqları Macarıstan kralı I Latslo tərəfindən işğal edildi. Bu tarixdən etibarən Macarıstanla olan birlik 800 il davam etdi. Bu birlik dövründə özparlamentiolan Xorvatiyada idarəetməni batır titulu daşıyan kralın yerli nümayəndəsi həyata keçirirdi.Varna(1444) və ikinci Kosovo (1448) döyüşləri nəticəsindəOsmanlı dövlətiXorvatiyanın cənub hissəsini hakimiyyəti altına aldı.Mohaç döyüşündə(1526) Macarıstan kralı Lajos məğlub oldu və Xorvat torpaqlarının böyük hissəsi Osmanlı hakimiyyəti altına keçdi.XVI əsrinsonlarına qədər Xorvatiyasancaqbəyləri tərəfindən idarə edildi.1583-cü ildə əyalət statusu alaraq bəylərbəylərinin idarəsinə verildi.
Vyana döyüşündən sonra Osmanlı dövlətinin Avropada geriləməsindən faydalananAvstriyaXorvatiya torpaqlarını işğal etdi (1697). Osmanlıların bölgəni tərk etmələrindən sonra Xorvat torpaqları xüsusilə Xorvat olmayan əsilzadələrə verildi.XVIII əsrinsonlarına doğru Avstriyanın mütləqiyyətçi idarəsi Macar və Xorvat əsilzadələrini bir-birinə yaxınlaşdırdı. Xorvat parlamenti1790-cı ildə Macar parlamentinin xeyrinə bəzi səlahiyyətlərindən imtina etdi.I Napoleon1805-ci ildə Xorvat və Sloven torpaqlarınıİlliriyaəyalətinə qatdı, lakin 1813-cü ildə bu torpaqları itirdi.1822-ci ildə köhnə sərhədlərinə qovuşan Xorvatiya Macarıstan ilə əlaqələrini yenidən qurdu. Bölgə1849-cu ildəAvstriyatorpaqlarına qatıldı. Xorvatiya1868-ci ildə muxtar statuslu Macar torpağı elan edilərəkXorvat-Sloven Krallığıadını aldı.
Birinci Dünya müharibəsindənsonra,29 oktyabr1918-ci ildə Xorvat parlamenti Avstriya və Macarıstan ilə olan əlaqələrini qopararaq müstəqilliyini vəSerb, Xorvat, Sloven Krallığınaqoşulduğunu elan etdi. Bu krallıq daha sonraYuqoslaviyaadını aldı.
İkinci dünya müharibəsiəsnasında YuqoslaviyanınAlmaniyatərəfindən işğal edilməsindən bir müddət sonra,10 aprel1941-ci ildəZaqrebdəmüstəqil Xorvatiya dövlətinin qurulduğu elan edildi vəİtaliyaylaAlmaniya tərəfindən dərhal tanındı. Bu dövlətSloveniya,Bosniya və HerseqovinavəDalmatiyaəyalətinin bir hissəsini özündə birləşdirirdi.1945-ci ildə Zaqreb partizanların əlinə keçdi. Müharibədən sonra Xorvatiya Yuqoslaviyaya birləşdi.
1980-ci illərin sonlarında kommunist ölkələrindəki demokratikləşmə hərəkatı Xorvatiyaya da təsir etdi.1989-cu ildəSerbiyailə Xorvatiya və Sloveniyanın əlaqələri pozuldu. Eyni il Xorvat Kommunist Partiyasının konqresində çoxpartiyalı sistemə keçmə qərarı alındı.1990-cı ilin aprelindəki seçkiləri Xorvat Demokratik Birliyi qazandı. Xorvatiya1991-ci ilin iyulunda müstəqilliyini elan etdi. Ardınca digər keçmiş Yuqoslaviya respublikaları da müstəqilliklərini elan etdilər. Yuqoslav ordusunun dəstəyini alan serblərSloveniyavə Xorvatiyaya qarşı hücuma keçdi.1992-ci ildə Sloveniya, Xorvatiya və serblər arasında sülh təmin edildi.
Əhalisi təxminən 3 871 803 nəfər olan Xorvatiyanın sahəsi 56 594 km²-dir. Əhali sıxlığı 85 nəfər/km²-dir. Ölkə əhalisinin 92%-nixorvatlar, 3%-ni isəserblərtəşkil edir. Xalqın təxminən 79%-ikatolikdir. Əhalinin 60%-i şəhərlərdə yaşayır. PaytaxtZaqrebdən sonra əsas şəhərləriRijeka, Fiume,Zadar,SibenikvəDubrovnikdir. Ən nüfuzlu ali təhsil müəssisəsiZaqreb Universitetidir.
Ölkə ərazisi 20 jupaniyə (əyalət) bölünür.
2006-cı ilə əsasən Xorvatiyada şəhər statusuna 127 yaşayış məntəqəsi sahibdir.
Xorvatiyanın iqtisadiyyatı əkinçilik və sənayeyə söykənir. İqtisadiyyatıİkinci dünya müharibəsininəvvəlinə qədər əkinçilik və maldarlığa əsaslansa da, müharibədən sonra sənaye sürətlə inkişaf etdi. Ölkənin müxtəlif yerlərində çıxarılan neft emal olunur. Zaqreb əhəmiyyətli sənaye mərkəzidir. Varazdin və Karlovakda toxuma, Petrinija və Koprivnicada qida, Sisakda dəmir-polad, Kutinada kimya sənayeləri inkişaf etmişdir. Gəmi nəqliyyatı və turizm əhəmiyyətli gəlir qaynaqlarındandır.1991-ci ildən başlayan vətəndaş müharibəsi turizmə böyük zərbə vurmuşdur.