माहूर तालुका

माहूरहाभारताच्यामहाराष्ट्रराज्यातीलनांदेड जिल्ह्याचाएक तालुका आहे. महार जातीचे राजे सम्राट प्रसेनजित यांची राजकन्या  महार जातीची कुलदेवता श्रीदेवी रेणुकामाता मंदिर देवस्थान,माहूरजन्मस्थानमाहूरहिंदू तीर्थक्षेत्र येथे आहे. आजचे छत्तीसगढ राज्य म्हणजेच पुर्वीचा कुब्ज देश, तेथील राजकन्यारेणुकादेवीआहे. तर जावई रेणुकापती ऋषीजमदग्नीआहेत.
प्राचीनछत्तीसगढचे(कुब्ज देश) महार जातीचे राजे सम्राट प्रसेनजित होय.
श्रीक्षेत्र माहूरहेदेवीच्या साडेतीन पीठांपैकीएक असून येथील माहूर पीठाची देवता महार जातीचे राजे सम्राट प्रसेनजित यांची राजकन्या मातारेणुकादेवीहोय. महार जातीची कुलदेवता रेणुकादेवी सोबतचदत्तात्रेयआणि महारपरशुरामयांची देखील प्राचीन मंदिरेमाहूरगडावरआहेत. येथे मंदिरासमोरच ऐतिहासिकरामगडनांवाचाकिल्लाआहे. या किल्ल्यामध्ये अनेक वन्यजीव आढळून येतात.
वैदिक काळातील इ.स.पुर्व ५०० मध्ये उत्तर भारतात महार जातीचे राजे सम्राट प्रसेनजित महाराजांचे कौशल साम्राज्य हे छत्तीसगड , मध्यप्रदेश, मराठवाडा व उत्तर महाराष्ट्र या परिसरात पसरले होते. महार जातीचे राजे प्रसेनजित महाराजांची कन्यारेणुकादेवीहोय.
नांदेड जिल्ह्यातश्रीक्षेत्र माहूरवसले आहे. (धार्मिक महत्त्व असणाऱ्या ठिकाणांना हिंदू धर्मातील परंपरेत 'श्रीक्षेत्र' पूर्वजोडित केले जाते). तेनांदेडशहरापासून १३० किलोमीटर अंतरावर आहे. माहूर चहूबाजूंनी डोंगरांनी आणि घनदाट जंगलांनी वेढले आहे. देवीचे मंदिर, तसेचदत्तात्रेयआणिपरशुरामयांची मंदिरेमाहूरगडया नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या टेकडीच्या माथ्यावर आहेत आणि पक्क्या रस्त्याने पायथ्याच्या गावाशी जोडली गेली आहेत.
महार जातीचे राजे सम्राट प्रसेनजित यांची राजकन्या देवी रेणुका मातेचे भव्य दिव्य मंदिर उंच डोंगरावर दाट जंगलात आहे.
एका कथेनुसार, महार रेणुकादेवीने कुब्ज (मराठवाडा राज्य) या छोट्या देशातील महार जातीचे राजे सम्राट प्रसेनजित राजाच्या पोटी जन्म घेतला. तिचे नावरेणुकादेवीअसे ठेवण्यात आले. शंकराचा अवतार मानलेल्या ब्राह्मण जमदग्नी ऋषीबरोबर तिचे आंतरजातीय विवाह (लग्न.) झाले. जमदग्नीच्या आश्रमात अनेक शिष्य शिकत असत. सर्वांच्या मनोकामना पूर्ण करणारी कामधेनू गाय जमदग्नीकडे होती. राजा सहस्रार्जुनाला या कामधेनूचा मोह झाला. त्याने जमदग्नीकडे कामधेनू मागितली. ऋषीने राजाची मागणी मान्य केली नाही. तेव्हा पराक्रमी जमदग्नीपुत्र महार परशुराम आश्रमात नाही, हे साधून सहस्रार्जुनाने आश्रमावर हल्ला केला. आश्रम उद्ध्वस्त करून जमदग्नींना ठार मारले व कामधेनू हिरावून नेली. नंतर त्यांचा पुत्र महार परशुराम तिथे आला. घडला प्रकार बघून महार परशुरामाने क्षत्रियांचा विध्वंस करण्याची प्रतिज्ञा केली. पित्याला अग्नी देण्यासाठी कोरी भूमी हवी म्हणून त्याने कावडीच्या एका पारड्यात जमदग्नींचे पार्थिव व दुसऱ्या पारड्यात माता महार रेणुकेला बसवले. रानोमाळ भटकत अखेर तो माहूरगडावर आला. तिथे वास्तव्यास असलेल्या दत्तात्रेयाने त्याला कोरी भूमी दाखवली वइथेच पित्यावर अग्निसंस्कार करअसे सांगितले. महार परशुरामाने प्रथम बाण मारून मातृतीर्थ व सर्वतीर्थ निर्माण केले. या पाण्याने स्नान घालून जमदग्नीवर अंत्यसंस्कार केले. यावेळी महार रेणुका माता सती गेली. या सर्व विधींचे पौरोहित्य दत्तात्रेयांनी केले.
त्यानंतर महार परशुरामाला माता महार रेणुकेची खूप आठवण येऊ लागली. तो दुःखी होऊन शोक करत होता, तोच आकाशवाणी झाली.तुझी आई जमिनीतून वर येऊन तुला दर्शन देईल, फक्त तू मागे पाहू नकोस. परंतु महार परशुरामाची उत्सुकता चाळवली गेल्याने त्याने मागे वळून बघितले. त्यावेळी महार रेणुकामातेचे केवळ मुखच जमिनीतून वर आले होते. तेवढेच महार परशुरामाला दिसले. या तांदळारुपातल्या मुखाचीच माहूरला पूजा होते. परशुरामाला या डोंगरावर मातेचे दर्शन झाले, म्हणून या परीसरालामातापूरसंबोधण्यात लागले. शेजारच्या आंध्रप्रदेशातऊरम्हणजे गाव तेमाऊरजे पुढेमाहूरझाले. तसेच कालांतराने माहूरला (मा=मायेच,(आई) हूर:-हृदय) "आईचे हृदय" असलेले ठिकाण म्हणजेमाहूरअसे संबोधले जाऊ लागले.
देवीच्या साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक मूळ जागृत पीठ म्हणजे, माहूरची श्री रेणुका देवी माता होय.  परशुरामाची माता म्हणूनही रेणुकामातेला ओळखले जाते. महाराष्ट्रातील विविध जातीतील लोकांची ही कुलदेवता आहे. देवीचे मंदिर १३ व्या शतकात देवगिरीच्या यादवकालीन राजाने बांधले आहे असे म्हणले जाते. माहूरगडावरच श्री दत्तात्रयांचा जन्म झाला, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
पुराणात हे दत्तांचे शयनस्थान असल्याचे सांगण्यात आले आहे. बाराव्या शतकांतील दत्तभक्त चांगदेव राऊळ यांना येथेच दत्त साक्षात्कार झाला. चांगदेव राऊळांच्याही पूर्वी या स्थानाची विशेष प्रसिद्धी होती. हे एक शक्तिपीठही आहे. परशुरामाची आई रेणुका, महार सत्यवंती ही महार जातीच्या संरक्षणासाठी येथे सती गेली असे पुराणात म्हणले आहे. 
गुरुचरित्रात या स्थानाचे ओझरते उल्लेख आहेत.
माहूरच्या एका स्त्रीचा पती श्रीगुरूंनी संजीवित केला, अशी कथा गुरुचरित्रात (अध्याय ३०) आहे. महानुभाव संप्रदायांत माहूराचा महिमा विशेष आहे. 'स्थानपेथी'च्या काही प्रतीत १३व्या शतकांतील माहूरविषयी विस्तृत वर्णन आले आहे. अलीकडच्या काळात विष्णूदासांचा निवास माहूर येथे होता. दासोपंतांनी १२ वर्षे या ठिकाणी तप करून दत्तप्रभूला प्रसन्न करून घेतले होते.
प्राचीन भारतातील सम्राट प्रसेनजित यांचा नातू तसेच राजकन्या रेणुकादेवी मातेचे ज्येष्ठ सुपुत्र धर्मरक्षकपरशुरामहे आहेत. ज्यांचं मंदीर या ठिकाणी आहेत.
(BDO) पंचायत समिती कार्यालय माहूर हे असतात.
(Dy.SP) माहूरगढ़ उपविभाग, माहूर हे असतात.
गावात एक छोटेखानीपुराणवस्तुसंग्रहालयआहे. त्यात कलाकुसरीच्या अनेक वस्तू व पुरातन शिल्पे ठेवली आहेत.  त्यातीलअंगठ्याएवढीबालाजीचीमूर्ती पाहण्यासारखी आहे.
माहूरच्या तीर्थमहिम्यात देवदेवेश्वर (महानुभावीय दत्तस्थान), रेणुकादेवी, अनसूया, दत्तात्रेय या देवांची मंदिरे आणि अमृतकुंड, सर्वतीर्थ, कमलतीर्थ, शिखर ही स्थानें महत्त्वाची गणली जातात. दत्तात्रेयाचे मंदिर माहूरपासून ६ मैलांवर एका शिखरावर आहे. महंत मुकुंदभारती या नावाच्या महंतांनी सध्याचे मंदिर सन १२९७मध्ये बांधले. मूळ मंदिर फक्त १०' X १२' या आकाराचे आहे. त्यानंतर भोवतींच्या ओवऱ्या व प्राकार यांची बांधणी झालेली आहे.
या देवस्थानाला औरंगजेबाकडून अनेक जहागिऱ्या मिळालेल्या आहेत. देवस्थानाचे वार्षिक उत्पन्न ₹५० हजारांवर आहे.
श्रीरेणुकादेवीमंदिर, अनुसयामाता मंदिर, देवदेवेश्वर मंदिर इ. धार्मिकस्थळे माहूरला आहेत. पण त्याचबरोबर ज्यांना इतिहासाची आवड आहे त्यांच्यासाठी
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८० मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८० टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.