Apollo

Apolloyaiku salah sijiné déwa kang wigati banget lan akèh duwèni déwa-déwa Olympian ing agama Yunani lan Romawi klasik, Yunani lanRomawi. Gustiné wong-wong Yunani, Apollo wis dikenal minangka dewa panahan, musik lan beksa, ramalan lan wangsit, uga bisa  nambani lan mènèhi  lelara. Srengèngé lan cahya, sastra, uga liya-liyané. Dhèwéké putrané Zeus lan Leto, lan sedulur kembar saka Artemis.  Katon minangka déwa kang paling bagus lan becik saka kouros (ephebe, utawa pemuda kang keker), Apollo dianggep déwa kang paling penting ing Yunani ketimbang déwa liyané . Apollo dikenal ingmitologiEtruscan awit ing jaman Apulu.Minangka déwa kang njaga  Delphi (Apollo Pythios). Apollo uga déwa kang nulungi lan nalangi bebaya. Manèka werna kitab kang nyebut dhèwéké "averter saka bebaya". Delphic Apollo minangka salah sawijiné pelaut, wong  lan pelindhung buronan lan pengungsi.
Kapabilitas Apollo kanggo nggawé para pemudha iku minangka salah sawijininé aspèk kang paling apik babagan persona kultus panhellenic. Minangka dadi déwa bocah enom (kourotrophos), Apollo prihatin karo kesehatan lan pendhidhikan wong enom. Mula, dhèwéké nuntun kanthi diwasa. Carané, rambut dawa, iku kang biyasané dai hak prèrogatif bocah lanang, dipotong nalika tekané diwasa (ephebeia) lan dikhususaké utawa diparingaké kanggo Apollo.  Apollo minangka déwa pastoral kang penting, lan dadi panjaluk wong angon lan diangon. Pangayoman ternak, wedhus lan tanduran saka lelara, ama lan prèdator minangka jejibahan utamané.
Saliyané iku Apollo uga nyengkuyung kutha anyar lan konstitusi sipil. Piyambakipun magepokan kaliyan panguwaosan kolonis. Dhèwéké dadi ahli ukum, lan wangsit kasebut dijaluk sadurungé mènehi undhang-undhang ing sawijining kutha. Minangka dewa Mousike (seni Muses), Apollo nguwasani kabèh genre, lagu, tari lan puisi. Dhèwéké minangka panemu alat musik senar.  Lan kanca kang asring mèlu Muses, kang biyasané mandhègani prayaan. Mula, iku dadi atribut umum Apollo. Ing jaman Hellenistic, utamané ing abad kaping 5 SM, nalika Apollo Helios dhèwéké dikenal ing antarané wong Yunani karo Helios, déwa Titan srengèngé. Ing teks Latin, nanging ora ana konflik Apollo karo  pujangga Latin klasik nganti kaping 1 SM.  Apollo lan Helios/ Sol tetep dadi makhluk-makhluk kapisah ing teks sastra lan mitologi nganti abad ka-5 Masèhi.Kedokteran lan obat-obatan kang ana gandhèngané karo Apollo, apa wae liwat déwa kasebut dhèwé utawa médhiasi liwat putrané Asclepius. Apollo ngluwari wong saka lelara, nanging dhèwéké uga déwa kang bisa nandhang penyakit uga lara lan manah. Panemuwan ing panahan kasebut dikonversi karo Apollo lan adhiné Artemis. Apollo biasané digambaraké nggawa busur emas lan gandhewa panah salaka.
Akèh papan utawa kuil  kang disajikaké kanggo Apollo ing Yunani lan jajahan Yunani. Dhèwéké nuduhaké panyebaran kultus Apollo lan èvolusi arsitèktur Yunani, kang biasané didhasaraké ing bentuk lan pètungan. Sawetara candhi paling wiwitan, utamané ing Krèta, uga  tatanan Yunani. Katon manawa candhi pèripteral pisanan minangka struktur kayu persegi. Èlemen kayu kang bèda dianggep ghaib, lan bentuk kasebut disimpen ing unsur marmer utawa watu ing kuil Doric. Wong Yunani nggunakaké jinis standhar amarga padha precaya manawa jagad iku reroncen wujud khas kang bisa diwakili kanthi sawetara kedadèyan. Kuil kasebut kudu kanonik, lan arsitèk nyoba nggayuh kasampurnan èstètik iki. Wiwit kaping wiwitan ana aturan tartamtu kang ketat diamati ing bangunan peripteral lan prostyle. Bangunan sepisanan dibangun kanthi sempit supaya bisa nahan atap, lan nalika dimènsi diganti sawetara hubungan petungan dadi prelu supaya bisa tetep wujud asli. Iki bisa uga duwé teoriPythagoras, kang precaya manawa ing mburi katon prekara ana prinsip matematika permanen.Pesenan Doric didominasi sajroné abad kaping 6 lan abad 5, nanging ana prekara pètungan babagan posisi triglis, kang ora bisa dirampungaké tanpa ngganti wujud asliné. Parèntah kasebut mèh ditolak amarga tatanan Ionik, nanging kutha krajan Ionik uga nyebabaké prekara kang ora bisa disèlèhaké ing pojok kuil. Loro pesenan kasebut ditolak kanggo tatanan Korinta kanthi bertahap sajroné jaman Hellenistik lan ing Roma.
Ana akèh arca, kaya ing ngisor iki:
Sawetara Etimologi non-Yunani wis disaranake kanggo jeneng kasebut,  The Hittite form Apaliunas (dx-ap-pa-li-u-na-aš) bukti ing surat Manapa-Tarhunta,  bisa uga ana hubungane menyang Hurrian (lan mesthi Etruscan) Aplu, dewa wabah, mesthi uga saka Akkadian Aplu Enlil tegese mung "putrane Enlil", judhul sing diwenehake marang dewa Nergal, sing dihubungake karo Shamash, dewa Babil srengenge.Peranan Apollo minangka déwa wabah kabukten ing invasi Apollo Smintheus ("mouse Apollo") dèning Chryses, pandhita Trojan Apollo, kanthi ancas ngirim wabah marang wong Yunani (pertimbangan konco déwa wabah dadi déwa penyembuhan yaiku apotropa, tegesé dewa kang tanggung jawab kanggo nggawa wabah kasebut kudu disegeraké supaya bisa nyingkiraké wabah kasebut). Apollo (Attic, Ionic, and Homeric Greek: Ἀπόλλων, Apollōn (GEN Ἀπόλλωνος); Doric: Ἀπέλλων, Apellōn; Arcadocypriot: Ἀπείλων, Apeilōn; Aeolic: Ἄπλουν, Aploun; Latin: Apollō)
Jeneng Apollo, ora kaya jeneng kang jenenge Paean, umumé ora ditemokaké ing teks Linear B (Mycenean Greek), sanajan ana bukti bisa uga ing wangun lacunose] pe-rjo- [(Linear B:] 𐀟𐁊- [) ing tablet KN E 842.Ejaan Ἀπόλλων (diucapaké [a.pól.lɔːn] ing Klasik Klasik) mèh diganti karo kabèh wujud liyané nalika wiwitan jaman kang umum, nanging bentuk Doric, Apellon (Ἀπέλλων), luwih kuna, amarga asalé saka sawijining sadurungé * Ἀπέλjων. Sampèyan bisa uga dadi kognitif menyang wulan Doric Apellaios (Ἀπελλαῖος),lan pisuhan apellaia (ἀπελλαῖα) nalika miwiti para pemudha nalika apellai dadi prayaan kulawarga (ἀπέλλαι).Miturut sawetara sarjana, ukara kasebut asalé saka tembung Doric apella (ἀπέλλα), kang umumé tegesé "tembok," "pager kanggo kéwan" lan mengko "patemon ing wates alun-alun."  Apella ( Ἀπέλλα) iku jeneng majelis moncer ing Sparta,kang cocog karo gereja (ἐκκλησία). R. S. P. Beekes nolak sesambungan anonim karo apellai jeneng lan nyaranaké pre-Yunani proto-form *Apalyun.
Sawetara kedadéan ètimologi populèr dibuktekaké saka panyerat kuna. Saengga, wong Yunani kang paling asring jeneng Apollo karo tembung Yunani ἀπόλλυμι (apollymi), "kanggo nyirnakaké". Plato ing Cratylus nyambung jeneng kasebut karo ἀπόλυσις (apolysis), "panebusan", kanthi ἀπόλουσις (apolousis), "purifikasi", lan nganggo ἁπλοῦν ([h] aploun), "prasaja",  khusus kanggo referensi karo Tesalonika wangun jeneng, Ἄπλουν, lan pungkasane nganggo Ἀειβάλλων (aeiballon), "ever-shooting". Hesychius nyambung jeneng Apollo karo Doric ἀπέλλα (apella), tegese "patemon", supaya Apollo dadi dèwa politik, lan dhèwéké uga mènéhi katrangan (sekos), "melu", ing kasus Apollo bakal dadi déwa wedhus lan sapi.Ing basa Makedonia kuna πέλλα (pella) ateges "watu,"lan sawetara topon bisa uga asale saka tembung iki: Πέλλα (Pella,kutha krajan Makedonia kuno) lan Πελλήνη (Pellēnē / Pallene).
jejuluk utama Apollo yaiku Phoebus (/ ˈfiːbəs / FEE-bəs; Φοῖβος, diwaca  Phoibos: [pʰó͜i.bos]), sacara barès "padhang".  Bab iki asring digunakaké dèning wong Yunani lan Romawi kanggo peran Apollo minangka dadi déwa cahya. Kaya déwa-déwa Yunani liyané, dhèwéké duwé pirang-pirang wong liya kanggo nggambaraké manèka lakon, tugas, lan aspèk kang dianggep déwa. Nanging, nalika Apollo duwé appellasi kang akèh ing mitos Yunani, mung sawetara kang kedadèan ing literatur Latin.  Jejuluké kaya  ta ing ngisor iki.
Delphi lan Actium minangka papan pangibadah kautaman.
Papan kelairan Apollo yaiku Gunung Cynthus ing pulo Delos.
Apollo lair ing dina kaping pitu (ἑβδομαγενής, hebdomagenes)wulan Thargelion - miturut tradhisi Delian - utawa wulan Bysios - miturut tradhisi Delphian. Kaping puluh lan kaping pitu, wulan anyar lan purnama, kang tau diselenggarakaké  marang dhèwéké. Ahli Mythographers sarujuk yèn Artemis lair kaping pisanan lan mbiyantu nglairaké Apollo, utawa Artemis lair ing pulo Ortygia lan dhèwéké mbantu Leto nyabrang sagara menyang Delos dina sabanjuré kanggo nglairaké Apollo.
Apollo minangka putra Zeus, raja déwa, lan Leto, garwané sadurungé utawa salah sawijiné mantu. Kanthi tuwuh, Apollo disusuli karo nymphs Korythalia lan Aletheia, personifikasi kabeneran. Nalika garwané Zeus, Hera nemokaké yen Leto ngandhut. Dhèwéké nglarang Leto nglairaké ing bumi. Leto golèk papan perlindungan ing pirang-pirang negara, kabèh ditolak. Pungkasané, swara saka bayi kang durung lahir, Apollo ngandhani marang ibuné babagan pulo kang ngambang jenengé Delos.  Amarga ora ana ing daratan utawa pulo, Leto langsung tampi ing kana lan nglairaké anak-anake ing sangisoré wit palem. Kabèh déwi kajaba Hera ana kanggo nemoni acara kasebut.  Hera nyulik Eileithyia, déwi kalairan, supaya Leto ora bisa nglairaké. Déwa-déwa liyané ngoyak Hera supaya ngeculaké kanthi nawakaké kalung ambar 9 yard utawa dawané 8,2 meter.
Nalika Apollo lair ngagem pedhang emas,kabèh ing Delos dadi emas, lan pulau kasebut diisi aroma ambrosial. Swans ngubengi pulo kaping pitu, lan nymphs nyanyi kanthi bungah. Dhèwéké diadusi resik dèning para dewi, banjur nutupi dhèwéké nganggo klambi putih lan monceraké baarang emas. Wiwit Leto ora bisa nyepetake dhèwéké, Themis, dewi undang-undang ketuhanan, mènéhi panganan karo nectar, utawa ambrosia. Nalika ngrasakaké panganan suci, Apollo mbebasaké band-band kang ditalikaké ing dhèwéké lan ujar yèn dhèwéké bakal dadi panguwasa musik lan panahan, lan njlentrehaké karsané Zeus marang manungsa.
Apollo netepaké Delos ngambang menyang bumi.Leto janji yèn putrané mesthi seneng karo para Kaluwarga. Miturut sawetara, Apollo ngamanaké Delos ing ngisor sagara sawisé sawetara wektu. Pulo iki dadi suci kanggo Apollo lan dadi salah sawijiné pusat dewa utama.
Patang dina sawisé lair, Apollo bisa matèni Piton kang manggon ing Delfi cedhak mata Kastalia. Hera ngirim Piton kanggo matèni Leto. Kanggo nglindhungi Ibuné, Apollo njaluk busur lan anak panah ing Hefaistos. Sawisé njaluk gaman, Apollo gelud karo Piton ing gowa suci ing Delfi lan matèni naga ing kana.Hera kepungkur ngirim raksasa kang arané  Titios kanggo mrakosa Leto. Apollo saiki dièwangi karo kembarané, yaiku  Artemis. Zeus mèlu  mbantu nyerang Titios nggunakaké bledèg nganti Titios kontal menyang Tartaros. Titios tiba ing jogan, atiné dipangan  manuk  hering saben dina.
Niobe, Ratu Thebes lan garwa Amfion, ujar yèn dhèwéké luwih èbat saka Leto amarga duwé anak patbelas, anak lanang pitu lan wadon uga pitu, ketimbang Leto mung loro. Amarga sesumbar, Apollo matèni kabèh putrané nalika dhèwéké sayembara atletik. Artemis matèni kabèh putriné kanthi cara nganggo panah kang ana racuné. Yen ana sawetara versi crita, ana anaké Niobe kang ora dipatèni. Amfion, ndelok anak-anake wis mati, melu nglalu awaké dhéwé. Lan, Niobe diubah dadi watu.
Apollo matèni Kiklops, mangkana gawé Zeus muntab gedhén.  Zeus sempat nduwé pengeran arep ngurung Apollo ing Tartaros, nanging Leto njaluk yèn ukumané rada diènthèngaké. Pungkasan dhèwéké diukum kanggo dadi gembong para  raja Admetos ing Ferae, Thessaly. Admetos ngudani Apollo kanthi apikan banget, mula dhèweké akèh nulung Admetos. Apollo ngewangi Admetos nglamar marang Alkestis, putri raja Pelias. Apollo uga kasil nundha  Moirai (dewi takdir) kanggo pejahé Admetos.
Hermes nyolong ingonan-ingonané Apollo, digawa mara Yunani banjur diumpetaké. Nalika, Apollo ngarani Hermes nyolong, Maia nyritakaké babagan semu.  Maia  ngandhakaké manawa Hermes karo dhèwèké ndèk mbengi. Banjur Zeus mudhun tangan lan weruh wong-wong mau lan ngandani yèn bener Hermes kang njupuk lan ngandhani, ternaké Apollo kudu dibalékaké.  Hermes nganggo alat musik kang arané lira. Iki gawé Apolo kesengsem. Mula, Apollo gelem nuker ternaké karo alat musiké iku. wiwit iki,  lira dadi simbol Apollo.
Marsias iku satir kang dadi lawan Apollo ing tampilan musik, lan para Muse dadi juriné. Sawisé kaloroné tampil, Muse nyatakaké asil seri. Apollo banjur ujar kudu tandhing manèh, nyanyi karo maèn musik.  Marsias nyekel suling, mula ora bisa yèn karo nyanyi. Pungkasané Apollo kang menang. Apollo banjur nguliti Marsias urip-urip amarga wani  nantang  déwa. Apollo uga nggantung kulit Marsias ing wit. Getih Marsias mili ing  Marsyas. Ing vèrsi liya, Apollo maèn lira nganti posisi diwalik, lan dhèwéké ora bisa. Mula, dhèwèké digantung lan dikuliti karo  Apollo urip-urip.
Pan ing salah siné paharyan nglawan  Apollo ing musik. Juriné  yaiku Tmolus, déwa gunung. Pan maèn sulingé lan gawé seneng Midas, para bebrayané uga mèlu Midas. Apollo banjur maèn Lirané. Tmolus nyatakaké manawa Apollo kang mimpang. Kabèh wong sarujuk kajaba Midas. Midas nolak keputusan kasebut lan mènèhi pitakon babagan juri. Apollo muntab  lan ngubah talinga Midas dadi talinga wedhus.
Apollo mènèhi lelara wabah ing pasukan Yunani amarga Agamemnon njupuk Khriseis, bocah wadon saka sawijiné pandhitané Apollo. Sawisé Khriseis dibalikaké, Apollo njupuk manèh wabahé. Nalika Diomedes nglarani Aineias, Apollo nylametaké dhewèké amarga Aineias ditudhuhaké kanggo naranata ing rakyat Trojan ing wektu ngarep. Apollo menyelamuti Aineias kanthi tebal awan lan ing Pergamos, ing papan suci ing Troy. Apollo uga mbiyantu Paris kanthi matèni Akhilles.
Apollo moyoki Eros (Cupid). Miturut Apollo, Eros mung bocah kang  dolanan nganggo senjata diwasa (panah). Eros mbales hinaan Apollo kanthi nggawé Apollo seneng karo nymph jenenge Dafne, anak saka déwa Peneus. Nanging Eros nggawé Dafne ora seneng marang Apollo. Apollo terus ngoyak Dafne. Dafne banjur ndedonga marang bapakné supaya dadi wit salam. Nalika dhèwéké ngerti yèn Dafne wis dadi wit salam, Apollo nggawé wit kasebut dadi suci. Marpessa disenengi Idas lan Apollo. Zeus ngandhani supaya milih antarané wong loro mau. Marpessa pungkasanipun milih Idas amarga miturut Apollo, abadi, bakal bosen karo dhèwéké nalika wis tuwa. Kastalia minangka nymph kang disenengi Apollo. Dhèwéké nolak Apollo lan nyingkir lan  nyilem menyang spring ing Delphi, ing dasar Gunung Parnassos. Bakalé, banyu saka musim semi iki dianggep suci lan digunakaké kanggo ngresiki candhi ing Delphi. Saka Cyrene, Apollo duwé anak lanang jenenge Aristaios, kang dadi déwa kèwan, woh, pertanian, lan tawon. Dèwéké uga ngajar manungsa nggunakaké prangkap kanggo mburu, lan ngolah zaitun. Apollo duwé hubungan karo putri kang jenengé Leukothea, putrané Orkhamos lan adhine Panitia. Apollo teka ing kamaré Leukothea nyamar dadi ibuné.Klitia kang ngiri marang seduluré kandha marang ibuné ngenani hubungan iku. Orkhamos uga ngukum Leukothea kanthi ngubur urip-urip. Apollo, muntab amarga hubungané dirusak, akhiré Klitia diubah dadi tanduran. Saka Hekuba, Apollo duwé anak lanang kang jenengé Troilus. Dhèwéké dipatèni Akhilles. Apollo uga seneng marang Kassandra, putrané Hekuba lan Priam, lan putraé tiri Troilus. Apllo janji kekuwatané Kassandra ngandhani yen kepengin sangama karo Apollo nanging Kassandra emoh. Apollo duka lan mènèhi kekuwatan kanggo ndeleng mangsa ngarep. Nanging kabèh Kassandra bisa ndeleng kedadean èlek kang ora ana wong liya bakal percaya.