Zàmbia

Coordinadas:14°S28°E﻿ / ﻿14°S 28°E-14; 28
SuZàmbia, ufitzialmenteRepùblica de Zàmbia(ininglesuRepublic of Zàmbia), est un'istadu de s'Àfricatzentru-meridionale. Sa capitale estLusaka. Est una repùblica presidentziale in s'àmbitu de suCommonwealth, membru de isNatziones Unidase de s'Unione Africana. Sa limba ufitziale est s'inglesu.
S'istadu tirat a 752.614 km² pro uno 11.668.000 bividores e pigat làcana norte cun saRepùblica Democràtica de su Congo, a nord-estu cun saTanzània, a estu cun suMalawi, a sud cunMozambicu,Zimbabwe,BotswanaeNamìbia, e a ovest cun s'Angola. Su Zàmbia non tenet essidas a mare. In passadu nodidu cun su nùmene deRhodesia Setentrionale(daeCecil Rhodes), su nùmene atuale si referit imbetzes a su frùmeneZambesi.
Su territòriu atuale de su Zàmbia est istadu in orìgine populadu dae tribùsKhoisande cassadores-boddidores, chi sunt istados bogados unos duos mìgia annos a oe dae undadas migratòrias de àteros pòpulos, prus adelantados tecnologicamente. Partende dae su de 12 sèculos, fiat comintzada una migratzioneBantùchi diat populare parte manna de su continente.
Intre custos pòpulos s'agataiant isTonga(puru denumenadosBatonga) chi fiant istados is primos a s'aposentare in Zàmbia. IsNkoyafortzis fint arribados fintzas in antis, aposentende·si in su territòriu dae is regnos Luba-Lunda de su norte.
Àteros grupos aiant sighidu a arribare, cun unu flussu mannu intre is de 17 e de 19 sèculos. Custa migratzione protzediat dae is regnos de Luba e Lunda in s'atualeRepùblica Democràtica de su Congoe de su norte deAngola. Durante su de 19 sèculos fiant arribados isngunidae sud, a cunsighèntzia de is disòrdines polìticos in su sud de su continente (su aici naraduMfecane).
Visitadu dae isportughesosin su de 18 sèculos, s'atuale Zàmbia fiat esploradu dae su britànnicuDavid Livingstone. Sa penetratzione coloniale fiat cumintzada in su1890, pro mèdiu de saBritish South Africa Company. suo grandu artífitze fiat istaduCecil Rhodes, presidente de sa British South African Company, chi si fiat dedicadu a isfrutare is minerales de sa zona. Su sambenadu suo diat dare a pustsi nùmene a sa colònia.
AntigaRhodèsia de su Norte, su1953suRegnu Uniduaiat proadu a dd'unire cun saRhodèsia de su Sud(atualeZimbabwe) e a suNyasaland(atualeMalawi), ma is interèssios de is colonos biancos de sa Rhodèsia de su Sud aiant fatu chi in su1964Rhodèsia de su Norte si separaret, formende s'istadu nou de Zàmbia. In su1964Kenneth Kaundafiat istadu elìgidu a primu e ùnicu primu ministru de sa Rhodèsia de su Norte.
Kenneth Kaundafiat nominadu primu Presidente de Zàmbia. Pagu a pustis, su guvernu aiat decraradu unilateralmente s'indipendèntzia, in su mese de onniasantu de su1965, contende tando cun unos 70.000 bividores de orìgine britànnica. In su1973s'istadu aiat serradu is fronteras cun suZimbabwe, in protesta contra de su règimene ratzista deIan Smith. In su1979cumandamentos de sa Rhodèsia ant ispèrdidu inLusakasu cuarteri generale de su movimentu gherrilleriUnione Africana de su Pòpulu de Zimbawe(ZAPU), chi cumbatiat su règimene biancu rhodesianu cun s'apògiu de su guvernu de Zàmbia. In su1982sas medidas de rigore econòmicu diant batire a un'isciòperu generale contra Kaunda. Sa crisi fiat peorada cun sa falada internatzionale de su prètziu de suràmene, metallu printzipale bogadu in is minas de s'istadu.
Kaunda fiat torradu e eligire diversas bortas, abarrende a sa presidèntzia fintzas a su1991, annu cando fiat remplasadu daeFrederick Chiluba. Intre diversas acusas de malversatzione de fundos e àteros casos de corrutzione de s'amministratzione sua, Chiluba si fiat dimìtidu de s'incàrrigu in su ghennàrgiu de su 2002, sentit sutzèdidu dae su visupresidente suoLevy Patrick Mwanawasa, chi aiat cumintzadu una campagna anticorrutzione, morende su 19 de austu de su 2008. Mwanawasa fiat remplasadu daeRupiah Banda(chie fiat su visupresidente in su momentu de sa morte sua).
S'economia de su Zàmbia si basat subra sa messaria e s'isfrutu de is minas deràmene(de chi s'istadu est primu produtore deÀfrica) e decobaltu, comente fintzas subra suturismu.  Gràtzias a is minas gigantes a sa frontera cun saRepùblica Democràtica de su Congo, chi ammuntant abundantemente is abbisòngios natzionales de ràmines, su Zàmbia est istadu, a palas de suCile, su de tres esportadores mundiales deràmenein is annos 2010.
Su Zàmbia produit fintzastrigainde. Su guvernu est intentende de isvilupare s'agricultura e s'esportatzione decacaoe detabacu. Est fintzas istadu su de oto produtores decotonede s'Àfrica de s'estu, de su sud e de su norte in is annos 2010.