Somàlia

Coordinadas:6°N47°E﻿ / ﻿6°N 47°E6; 47
SaSomàlia(insòmaluSoomaaliya; inàrabuالصومال,al-Sūmāl), ufitzialmenteRepùblica Federale de Somàlia(insòmaluJamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; inàrabuجمهورية الصومال الفدرالية,Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl a su-Fideraaliya), est un'Istadu de s'Àfrica orientalesituadu in suCorru de Àfrica. Sa capitale estMogadìsciu. Is limbas ufitziales sunt susòmalue s'àrabu, ma si chistionant fintzas s'italianue s'inglesu.
Sa Somàlia tirat a 637.657 km²  e tenet unos 11.757.124 bividores. Allàcanat cunGibutia norte, cun s'Etiòpiaa ovest e cun suKenyaa sud-ovest; s'acarat a norte in suGolfu de Adene a estu in s'otzèanu Indianu. Tenet sa lìnia de costa prus longa de totu su continente e tenet unu territòriu massimamente cumpostu de alturas e pranuras. Su clima est prus che totu àrridu durante totu s'annu, cun bentosmonsònicose propiduras irregulares.
In antighidade sa Somàlia est istada unu tzentru cumertziale cun su restu de su mundu antigu de importu e, segundu medas istudiosos, est su logu chi prus probabilmente currespondet a su legendàriuPaisu de Punt. In su cursu de su tempus est istada denùmenada in maneras vàrias, isantigos Egìtziosddi naraiantPunt(egitzianu:pwnt; segundu leturas alternativas a banda de egitòlogos imbetzes pwene(t)), pro isGregos antigosteniat prus de unu nùmene, ddi naraiantBarbaria(su nùmene si referiat a su litorale de sa regione de su nord-estu de Àfrica, chi currispondet a is de oeSudàn,Eritrea,Gibutie Somàlia), eMacròbia(Μακροβίοι), custa ùrtimu fiat su nùmene impreadu daeEròdotu, e issu derivat de su nùmene de is bividores suos chi fiant cunsiderados unu pòpulu legendàriu chi s'agataiat a s'estremu sud de su mundu (de su puntu de bista de s Gregos), isRomanos antigosimbetzes ddi naraiantRegio Aromatica, mentras su nùmene chi isÀrabosddi aiant dadu fiatBilad-al-Barbar, nùmene chi si pensat siat istadu influentzadu dae cussu dadu dae is Gregos. Durante s'Edade Mèdia, is flussos cumertziales de sa regione fiant dominados dae sultanados sòmalos vàrios, intre cales is deAjuran,Adal,WarsangalieGeledi. A sa fine de su de 19 sèculos,britànnicoseitalianosaiant achiridu su controllu de parte de sa costa sòmala, portende a sa criatzione de is protetorados deSomàlia britànnica(norte) e deSomàlia italiana(tzentru e sud).
Su controllu in sa parte interna de is territòrios fiat però cunsolidadu petzu durante is annos binti de su de 20 sèculos. In su1936, sa Somàlia italiana fiat posta impare a is àteras colonias italianas de sa regione in s'Àfrica Orientale Italiana. Amministrativamente fiat abarrada tales finas a su1941, cando fiat colada in suta de su controllu militare britànnicu. A pustis de sasegunda gherra mundiale, su norte de su paisu est abarradu protetoradu britànnicu, mentras s'àtera parte fiat fidada inFidecommissione a s'Itàlia. In su1960, is duas regiones fiant unidas in saRepùblica Sòmala. In su1969, su majoreMohammed Siad Barrasaiat portadu a trèmene unucorpu de istadue si fiat aposentadu che a presidente-ditadore, abarrende in càrriga fintzas s'isciopu de sagherra tzivile(26 ghennàrgiu 1991).
Dae tando, mancari is tentativos medas, niuna autoridade o fatzione est resissida a impònnere su controllu subra totu s'istadu. Sa Somàlia est istada guvernada dae una pluralidade de entidades istatales casi autònomas, chi esèrtzitant cadauna unu gradu diferente de controllu de su territòriu. Fintzas pro custu motivu, sa Somàlia est istada cunsiderada un'"Istadu fallidu" e est ancora in su2020unu de sos istados prus pòberos e violentos de su mundu. In ausèntzia de unu guvernu tzentrale, s'amministratzione de sa giustìtzia est incuidada a livellu locale, cun s'usu de istitutos tziviles, religiosos islàmicos opuru consuetudinàrios, mentras s'economia si mantenet a livellos informales, basados subra su pesadiu de su bestiàmene, subra is torradas a pònnere de sos emigrados, e subra is telecomunicatziones. Tales cunditziones abarrant fintzas a pustis de sa presèntzia de unu Guvernu Tzentrale partende dae su2012.
Dae su2011sunt istadas torradas a abèrrere sas ambasciadas deTurchia,Gibuti,Kenya,Iràn,Regnu Unidu,ItàliaeONU. Proa de su megioru de sa seguresa in Somàlia est sa bìsita de su segretàriu generale de s'ONUBan Ki-moonin su nadale de su 2011. In s'austu 2012 est istada istituida sa Repùblica Federale Sòmala. In su cabudanni 2012, est istadu elègidu presidenteHassan Sheikh Mohamoude a pustis su ministru de sos afàrios èsterosFowsiyo Yusuf Haji Adanat cumbidadu is paisos otzidentales a inbestire in su paisu, resissende in su2013a istipulare acòrdios cunEmirados ÀraboseTzina. In su 2017 est istadu elègidu presidenteMohamed Farmajo.