Altıgünlük müharibə

Altıgünlük müharibə(ivr.‏מלחמת ששת הימים‏‎,translit.Milhemet Şeşet Ha Yamim),Uğursuzluq(ərəb.النكسة‎,translit.Əl-Nəksa),1967-ci il müharibəsi(ərəb.حرب 1967‎,translit.Hərb 1967),İyun müharibəsi,1967-ci il Ərəb-İsrail müharibəsivə yaÜçüncü Ərəb-İsrail müharibəsi— 1967-ci ilin iyun ayının 5-dən 10-a qədərİsraililə qonşularıMisir– o dövrdəki rəsmi adı iləBirləşmiş Ərəb Respublikası,Suriyavəİordaniyaarasında baş vermiş hərbi münaqişə.Birinci Ərəb-İsrail müharibəsindənsonra qonşu dövlətlər arasında münasibətlər normallaşmadı.İsrailMisirin1950-ci ildən bağladığıTiran boğazınıyenidən öz gəmilərinin keçməsinə açmaq üçün1956-cı ildə Sinay yarımadasını işğal etdi(İngiltərəvəFransanınyardımı ilə). Bir müddət keçdikdən sonraİsrailburadan qoşunlarını geri çəkməyə məcbur oldu, lakin bunun müqabilində MisirləTiran boğazınınhəmişə açıq saxlanılması barədə razılıq əldə edildi. BölgəyəBMT-nin Sülh Qüvvələri yerləşdirilsə də, silahsızlaşdırma barədə razılığa gəlmək mümkün olmadı.Müharibənin başlanmasına bir neçə ay qalmış münasibətlər xeyli gərginləşmişdi.MisirinTiran boğazınıbağlamaqla bağlı təhdidlərinəİsrailtərəfi 1956-cı ildəki mövqeyinin dəyişmədiyini bildirməklə cavab verdi, yəniTiran boğazınınbağlanılmasınıİsrailözünə qarşı müharibə elanı kimi qəbul edəcəkdir (a casus belli). May ayındaMisir prezidentiCamal Əbdül NasirTiran boğazınınbağlanıldığını və qoşunlarınıİsrailləsərhədə cəmləşdiriləcəyini elan etdi. Bundan bir qədər sonraİsrail Hərbi Hava QüvvələriMisir Hərbi Hava Qüvvələrininvə hava limanlarının əksəriyyətinin darmadağın edilməsi ilə nəticələnən hava hücumunu reallaşdırdı.İsrailtərəfi bu hücumunMisirinhücumunu qarşısını almaq üçün olduğunu bildirmişdi. Bu hadisə müharibə ilə bağlı ən çox müzakirə edilən hadisələrdən biridir.Misir Silahlı Qüvvələrihazırlıqsızlıq yaxalanmışdı. İsrailin ilk hücumu nəticəsindəMisir Hərbi Hava Qüvvələrinindemək olar ki, bütün bölmələri və texnikası döyüş qabiliyyətindən məhrum edildi. Bunun ardınca yenəmisirliləringözləmədiyi halda İsrail qüvvələriQəzzəyəvəSinayaqurudan hücuma keçdilər. HazırlıqsızMisirqüvvələri geri çəkilməyə başladı və qısa müddət sonraCamal Əbdül NasirSinayınboşaldılması barədə əmr verdi.İsrailbu döyüşlərdə az sayda itki versə də,Misirxeyli canlı qüvvə və zirehli texnika itirdi.Müharibənin başlanmasından bir həftə əvvəlMisiriləİordaniyamüdafiə pakti imzalamışdı. Bu razılaşmaya görəİordaniyamüharibədə heç bir aktiv rola sahib olmayacaqdı və onun əsas vəzifəsiİsrailinbu regionda yeni torpaq qazanmasına mane olmaq idi.İordaniya Hərbi QüvvələriMisirBaş Qərərgahına tabe edilmişdi.Misirəilk hücum reallaşdıqdan sonraİordaniyaordusunun misirli komandanıQahirədəndərhalİsrailüzərinə hücuma keçmək barədə əmr almışdı.İordaniyalılarMisirinhərbi qüvvələrin darmadağın edib geri dönənİsrailqırıcılarınıİsrailinhücumunu dəf edib, əks hücuma keçənMisirqırıcıları olduqlarını düşünmüşdülər.İsrailinəks-hücumu nəticəsindəŞərqi Yerusəlimdə daxil olmaqla,İordan çayının qərb sahilio cümlədən,Qolan təpələriişğal edildi. 8 iyundaMisirvəİordaniyaatəşkəsə razılıq verdilər. 9 iyundaSuriyada atəşkəsə razılaşdı. 11 iyunda isəİsrailatəşkəsi imzaladı. BumüharibənəticəsindəİsrailMisir,İordaniyavəSuriyanınhərbi sektoruna çox böyük zərbə vurdu.Ərəbdövlətləri ümumilikdə 20.000 canlı qüvvə itirdi, halbukiİsrailinitkisi cəmi 1000 nəfər olmuşdu.İsrailinbu qədər asan qələbə qazanmasının səbəbi güclü hərbi xadimlərə malik olması, möhtəşəm müharibə planı hazırlaması ilə yanaşı,Ərəb dövlətlərininhərbi xadimlərinin döyüş bacarığının zəif olması və müharibəyə yaxşı hazırlaşmaması ilə əlaqədar idi. Müharibə nəticəsindəİsrailMisirdənSinay yarımadasını,Qəzzəkeçidini,İordaniyadanŞərqi Yerusəlimdə daxil olmaqlaİordan çayının qərb sahilini,SuriyadanisəQolan təpələriniələ keçirdi.Müharibədə əldə edilən uğursuzluqdan sonraCamal Əbdül Nasirbütün məsuliyyəti öz üzərinə götürərək istefa verdi, lakin bütün ölkə boyuncaNasirlehinə mitinqlər başladı və o, yenidən vəzifəsinə geri qayıtdı.Altıgün müharibəsindəİsrailinasanlıqla qələbəsiİsrail Silahlı Qüvvələrindəhəddindən artıq özünəinamın yaranmasına səbəb oldu. Bunun nəticəsində də,Yom Kippur müharibəsininilk günlərindəİsrailanidən məğlub oldu, lakin bir müddət keçdikdən sonraİsrailqüvvələri yenidən üstünlüyü ələ ala bildilər.Müharibənin yaratdığı ən böyük problemlərdən biri də qaçqınlar məsələsi olmuşdur. Müharibə nəticəsində 300.000fələstinliİordan çayının qərb sahilindən, təxminən 100.000suriyalıisəQolan təpələrindənköçməyə məcbur oldu.Ərəb dövlətlərindəyaşayanyəhudilərya ölkədən qovuldular, ya da ölkəni tərk etməyə məcbur edildilər. Köçənlər daha çoxİsrailəvəAvropayaköçmüşdür.ƏrəbdövlətlərindənMisir,Suriya,İordaniyamüharibədə birbaşa iştirak etsə də, onlaraİraqvəLivanhərbi yardım göstərmiş, demək olar ki, yerdə qalan digər bütünƏrəb dövlətləriiqtisadi və siyasi dəstək vermişdilər.
1948–1949 Ərəb-İsrail müharibəsiİsrailinquruluş müharibəsi idi.1956-cı il Süveyş böhranıisə Misir ilə Qərbi qarşı-qarşıya gətirən müharibə olmuş və İsrail bu müharibədə bir növ "yan qüvvə" rolunu oynamışdır. 1967-ci ildəki Ərəb-İsrail müharibəsi isə İsrail ilə bütün Ərəb dünyasını qarşı-qarşıya gətirən və nəticələri baxımından daOrta Şərqdətəsirlərini indiki dövrə qədər davam etdirəcək yeni bir dövr açmışdır.Süveyş böhranınıdan Altıgünlük müharibəyə qədərki dövrdə regionda xeyli diplomatik hadisələr baş vermiş və bunların nəticəsi də müharibəyə gətirib çıxarmışdır. DünyadaSoyuq müharibəningərginləşməsi Orta və Yaxın Şərq regionuna da təsirsiz ötüşmədi.Kuba böhranıvə Pekin-Moskva toqquşmaları da Ərəb-İsrail münaqişəsinə öz təsirini göstərmişdi.Bundan əlavəSovet İttifaqıOrta ŞərqməsələsindəSüveyş böhranızamanı qazandığı siyasi və diplomatik üstünlüyü itirməmək üçünƏrəb-İsrail toqquşmalarındaMisirdənvə ümumilikdəƏrəbdünyası tərəfdən çıxış etmişdir.Süveyş böhranıvəEyzanhauer doktrinasındansonraOrta Şərqinənənəvi üstün dövlətləri olanİngiltərəvəFransaABŞvəSSRİtərəfindən sıxışdırılaraq regiondan çxarıldılar.Bu baxımdan müharibənin baş verməsindəSSRİvəABŞarasında gedən Soyuq müharibə də əsas amillərdən olmuşdur.
1956-cı ilSüveyş böhranındansonraABŞYaxın Şərqdədaha da fəallaşdı. 1957-ci ilin yanvarın 5-dəABŞprezidentiD. EyzenhauerYaxın və Orta Şərq ölkələrində Birləşmiş Ştatların siyasəti haqqında xüsusi məktubla konqresə müraciət etdi.Eyzenhauerin bu məktubuSovet İttifaqınınvə beynəlxalqkommunizmintəcavüzünə qarşı yönəldilmişdi. O, regionda böhranlı vəziyyətin hökm sürdüyünü, həmin dövrdə dünyadaneftehtiyatlarının 2/3-sinin burada cəmləşdiyini vəYaxın ŞərqinAvropa,AsiyavəAfrikaarasında qapı rolu oynamasını və üç səmavi dinin yarandığı yer olduğunu bildirərək, lazım olduğu təqdirdəYaxın və Orta ŞərqdəABŞhərbi qüvvələrini tətbiq etməyə icazə verilməsini konqresdən xahiş etdi.Prezident doktrinanın məzmununu konqresə göndərdiyi məktubda izah edirdi:
Eyzenhauer öz doktrinasındaSovettəhlükəsini xüsusilə qeyd edirdi. O, göstərirdi ki beynəlxalq kommunizmin təhdid etdiyi istənilən millət öz ərazi bütövlüyünü və siyasi müstəqilliyini təmin etmək üçün hərbi yardıma ehtiyac hiss edərsəABŞonlara kömək etməyə hazırdır. Qlobal siyasi səpkidə doktrina irimiqyaslı hərbi münaqişələrə cavab olaraq irəli sürülmüş vəSSRİ–ninSüveyş böhranıilə əlaqədar olaraqMisirəsoxulmaq cəhdinin qarşısının alınmasına yönəldilmişdi.Böyük BritaniyavəFransanınuğursuzluğu nəticəsində regiondakıqüvvələr balansındaboşluq yaranmışdı. Ona görə də prezident regiondaABŞ-nin təsirinin gücləndirilməsini vacib hesab edirdi. Vəziyyəti mürəkkəbləşdirən amillərdən biri MisirlideriCamal Əbdül NasirinSSRİiləABŞ-nin maraqlarının toqquşmasına imkan yaradan mövqeyi idi.Camal Əbdül Nasirbu dövrdə kömək aldığı üçün "müsbət bitərəf" mövqedə dururdu.EyzenhauerKonqresə göndərdiyi məktubda yazırdı:
Eyzenhauerə görə iki şey edilməli idi: birincisi bölgə dövlətlərinin iqtisadi çətinliklərinin aradan qaldırılmasına yardım etmək, ikincisi isəkommunizmtəhlükəsinin nələrə yol açacağını onlara başa salmaq, nəticədə bu ölkələrikommunizməəks mövqeyə gətirmək.
Bu hədəfləri əsas götürən Eyzenhauer 5 yanvar 1957-ci ildə Konqresə göndərdiyi və Eyzenhauer doktrinası adını alan məktubunda bütün bunları açıqladıqdan sonra, Konqresdən aşağıdakı məsələlərdə ona səlahiyyət verməsini xahiş edirdi:
Bu məqsədləri reallaşdırmaq üçün prezident Eyzenhauer 3 il müddətinə, hər il üçün 200 milyon dollar vəsait istəyirdi. DoktrinanınOrta ŞərqdəABŞordusundan istifadə bəndi Senatda böyük mübahisələrə səbəb oldu. Buna baxmayaraq, Eyzenhauer istədiyi səlahiyyətləri ala bildi və "Joint Resolution to Promete Peace and Stability in the Middle East" adını alan Konqres qərarı 9 martda qüvvəyə mindi.
Doktrinanınİsrailparlamentində qəbulu xeyli çətinliklərlə üzləşdi, lakin uzun sürən mübahisələrdən sonraBen Quriondoktrinanın müharibə şəraitindəİsrailintəhlükəsizliyini tam olaraq təmin etmədiyini etiraf etdi, buna baxmayaraq, müharibənin qarşısının alınmasına kömək edəcək bir faktor olduğunu bildirdi.İsrailindoktrinanı qəbul etməsi iləSSRİtərəfindən dəstəklənənƏrəbdövlətlərinə qarşı artıq tək olmayacağını söylədi. 1957-ci ilin 4 iyununda İsrail parlamentiEyzenhauerdoktrinasını 39 bitərəf, 5 əleyhinə, 59 nəfər lehinə olmaqla qəbul etdi. 5 əleyhinə səsİsrail Kommunist partiyasınındeputatlarından gəldi. Bitərəf səsləri isə sağçı Herut, mərkəzçi Ümumi Sionistlər, Axdut və Mapam partiyaları vermişdi.
DoktrinaSSRİ-yə hərbi təzyiq göstərmək və Dalles diplomatiyasının əsasını təşkil edən "mühasirə"siyasətini reallaşdırmaq üçün bir vasitə idi. Bundan əlavə bəhs olunan regiondaABŞ-nin siyasətinə maneə olan "neytralizm baryeri"ni aradan qaldırmaq öhdəçiliyini də öz üzərinə götürmüşdü.ABŞkonqresi Eyzenhauerin məktubunu müzakirə etdikdən sonra 1957-ci ilin mart ayında məktubda öz əksini tapan məsələləri yerinə yetirmək üçün dövlət büdcəsindən 200 milyon dollar vəsait ayırdı. Bu vəsait əsasən bu regionda sosial inkişafa və təcavüzkarlara qarşı (İngiltərə,Fransavəİsrail) başlayan milli hərəkatlara qarşı yönəldilmişdi.Eyzenhauerinbu məktubu sonra onu göndərənin adı ilə adlanaraq rəsmi ədəbiyyatlarda "Eyzenhauer doktrinası" kimi tanındı, lakin doktrina regionda xoş qarşılanmadı. Buna ilk etiraz edən Orta Şərq ölkələrindənMisirvəSuriyaoldu. ABŞ hökuməti hələ 1955-ci ildəSuriyadabaş verən hərbi çevrilişlər seriyasında özünüƏrəb Sosialist İntibah Partiyasıadlandıran (BƏƏS partiyası) hakimiyyətə gələcəyini bilirdi. Bu partiyanın təşkil etdiyi hökumətə kommunistlər də daxil olmuşdu. Misirə qarşı üçlər ittifaqının müdaxiləsi zamanı isə Suriya üç dövlətlə (Fransa, İngiltərə, İsrail) diplomatik əlaqələri kəsib elan etmişdi ki, oMisirəkönüllü dəstələr göndərməklə köməklik göstərəcəkdir.ABŞ isə bunun qarşılığında Suriyanı "beynəlxalq kommunizmin bazası" adlandırdı.ABŞ1957-ci ilin avqustunda yerli amerikanpərəst qüvvələrdən istifadə edərəkDəməşqdəsiyasi çevriliş etməyə cəhd etdi, lakin bu çevriliş baş tutmadı. Belə olan təqdirdəABŞSuriyanın timsalında regiona hərbi müdaxilə təşkil etməyə çalışdı. Hücuma dəstək vermək üçün isə ABŞ-ninAralıq dənizindəolan 6-cı hərbi donanmasıSuriyasahillərinə doğru hərəkət etdirildi. Müdaxilə təhlükəsiSSRİ-nin məsələyə qarışması nəticəsində aradan qalxdı. 1957-ci ilin oktyabrın 19-da SSRİ elan etdi ki,Suriyayahər hansı bir müdaxilə təşkil edilərsə, o,BMT-nin bəyannaməsi və özünün təhlükəsizliyini təmin etmək prizmasından çıxış edərək təcavüzün qurbanına hərtərəfli yardım etmək üçün lazımı tədbirlər görəcəkdir.Moskvaartıq rəsmi şəkildəTürkiyəninSuriyayaqoşun yeritməsinə cavab olaraq Suriyaya yardım edəcəyini bildirdi. Bununla bərabər SSRİ öz ordusunuQafqazsərhədi boyu cəmləmişdi. Bundan sonraTürkiyəordusunu sərhəddən çəkdi. Suriyaya qarşı olan bu təhlükə onuMisirilə yaxınlaşdırdı.1958-ci ilin fevralın 1-də Suriya və Misiri birləşdirənBirləşmiş Ərəb Respublikasıyaradıldı və onun ilk prezidenti Misir prezidentiCamal Əbdül Nasiroldu.Bu respublikayaMisirvəSuriyanıntorpaqları daxil idi. Məhz bundan sonra bütünƏrəb ölkələrindəmilli-azadlıq hərəkatları güclənməyə başladı.Livanda"Eyzenhauer doktrinası"nı qəbul etmiş prezident Şumana qarşı etiraz dalğaları başlandı. Ən mühüm tarixi hadisə isə 1958-ci ilin iyulun 14-dəİraqdaolmuş inqilab idi. Başda 44 yaşlı briqada generalıƏbdül Kərim Qasımolmaqla vətənpərvər zabitlərdən ibarət olan "azad zabitlər" xalqın köməkliyi ilə hərbi çevriliş edərək ölkədəki monarxiyanı devirdi.Kral II Feysəlvə ingilis agenti olan baş nazirNuri Səidöldürüldü.İraqrespublikaelan olundu və onun ilk prezidenti elə general Qasım oldu. Qasım prezident seçildikdən sonra İraqınBağdad paktındançıxdığını elan etdi. Ölkədəningilisqoşunlarını çıxardıqdan sonraSSRİilə dostluq və qarşılıqlı əməkdaşlıq haqqında müqavilə bağladı. Bu isə Qərbin İraqda eləcə də Yaxın Şərq regionunda həm siyasi nüfuzuna, həm də neft sahəsində olan monopoliyaya qarşı böyük təhlükə törədirdi. Buna cavab olaraq,ABŞİngiltərəilə birgə Orta Şərqə hərbi müdaxilə etməyə qərar verdilər. 1958-ci ilin iyulun 15-dəLivansahillərinə ABŞ-nin 6-cı hərbi donanmasının gəmiləri yaxınlaşdılar və quruya hərbi-dəniz süvari ordusu çıxarıldı. Həmin ilin iyulun 17-də isə ingilis hava desant qüvvələriİordaniyanınpaytaxtı olanAmmanşəhərini tutdu. İngilis-amerikan təcavüzkar bloku Livan və İordaniya ərazisindən İraqa müdaxilə etmək üçün istifadə etmək niyyətində idi, lakin SSRİ-nin yenidən məsələyə müdaxilə etməsi onlaraİraqdainqilabı devirməyə vəSuriyadaamerikansayağı hakimiyyət təşkil etməyə imkan vermədi. Hələ, iyulun 16-daSSRİrəsmi şəkildə İraq respublikasını tanıdığını elan etmişdi. Sovet İttifaqı dərhal Livandan ABŞ ordusunun və İordaniyadan ingilis ordusunun çıxarılmasını tələb etməklə bərabər,SSRİ,ABŞ,İngiltərə,FransavəHindistanıniştirakı ilə Orta Şərq məsələsinin tənzimlənməsinə dair konfransın çağrılmasının təklif etdi.Türkiyəbaş verən hadisələrlə əlaqədar olaraqSuriyasərhədində yenidən öz ordusunu cəmləşdirdi, lakinSSRİTürkiyəyə ciddi şəkildə xəbərdarlıq etdikdən sonra Türkiyə öz fikrindən əl çəkdi. ABŞ tərəfi SSRİ-nin bu təklifini qəbul etmədi. Belə olduqdaSSRİ-nin müraciəti əsasındaBMT-nin Baş Məclisinin fövqəladə sessiyası çağırıldı. MəclisOrta Şərqdəbaş verən prosesləri müzakirə edərək yekundaLivanvəİordaniyadantez bir zamanda ingilis və amerikan ordusunun çıxarılması haqqında qərar qəbul etdi. ABŞ və İngiltərə uzun müddət konfransın işini uzatsalar da, sonda öz hərbi qüvvələrini regiondan çıxarmağa başladılar. Bundan sonra Livan hökuməti "Eyzenhauer doktrinası" na qoşulmaqdan imtina etdiyini bildirdi vəSSRİilə yaxınlaşdı. MəhzSSRİ-nin maddi və mənəvi dayağı nəticəsində ABŞ buna qarşı hər hansı tədbir görmədi. Livanın ardınca İraq da bu doktrinadan imtina etdiyini rəsmi şəkildə bildirdi. Beləliklə,Misirə"3-lər təcavüzü" kimi bu doktrina da müvəffəqiyyətsizliyə düçar oldu, lakin ABŞ özünün Yaxın Şərq siyasətindən əl çəkmirdi. 1959-cu il martın 24-də İraqBağdad paktındançıxdığını elan etdi. Paktın digər üzvləri olanİngiltərə,Türkiyə,Pakistanvəİran1959-cu ilin iyulun 25-dəSENTO152 (Mərkəzi Müqavilə Təşkilatı) adlanan hərbi blok təşkil etdilər. Onun baş qərargahıBağdaddanAnkarayaköçürüldü. Bu hərbi blok vasitəsiləABŞbloka daxil olan ölkələrin ərazisində gələcəkdə, lazım gələrsə, hərbi-strateji tədbirlər planı həyata keçirməyi və bu ərazilərdən "soyuq müharibə" və Orta Şərq siyasəti ilə əlaqədar olaraq bir plasdarm (meydan) kimi istifadə etməyi planlaşdırırdı.
1960-cı illərin əvvəllərindən etibarənOrta Şərqregionunun daxili hadisələrində və xarici siyasətində yeni bir ünsür aktiv olaraq rol oynamağa başlamışdır-BƏƏS.Ərəb BƏƏS Sosialist partiyasıbirinci plandaSuriyavəİraqındaxili siyasətində hakim olmuş, bunun nəticəsi olaraq da,NasirinƏrəbdünyasındakı fəaliyyətinə də bəzən güclü təsir göstərə bilmişdir.BƏƏSpartiyasınınİraqvəSuriyadakıfəaliyyətinin bir-birindən böyük fərqləri vardır.
BƏƏSpartiyası 1943-cü ildəSalah BitarvəMişel Əflaqınaktiv iştirakı iləSuriyadayaradılmışdır. 1943-cü ildə partiyanı quranlar bunlardır: Mişel Əflaq, Salah Bitar, Mithət Bitar, Dr. Razzaz, Dr. Əli Cabir, Dr. Abdullah Aldüldaim, Dr. Vəhib əl-Qanim, Dr. Camal əl-Atassi, Dr. Musa Rizik, Bədii əl-Qasım, Sami əd-Drubi və Əbdül Birr İyun əs-Sud. BƏƏS partiyasının bütün ideologiyası Mişel Əflaq və Salah Bitar tərəfindən yaradılmışdır. Mənası Renesans və ya İntibahdır. Partiya yarandığı gündən Suriya millətçiliyini yox, Ərəb millətçiliyini müdafiə etmişdir.
Partiyanın ilk konqresi 1947-ci ildə keçirilmişdir. Bu konqresdə partiyanın nizamnaməsi və proqramı qəbul edilmişdir.Qəbul edilən proqrama görə, BƏƏS partiyası Ərəb partiyası olmaqla yanaşı, milli, sosialist, xalqçı və inqilabçıdır. VII maddəyə görəƏrəblərinvətəniTorosdağlarındanBəsrə körfəzinə, Ərəb okeanına (Hind okeanı),Efiopiyadağlarına, Böyük Səhraya,Atlantik okeanınavəAralıq dənizinəqədər uzanan torpaqlardır.Proqram tək bir Ərəb milləti və tək bir Ərəb dövlətindən bəhs edir.Partiyanın xarici siyasətinin təməliƏrəb millətçiliyiolmuşdur. Partiya proqramına görə sosial xidmətlər, təbii qaynaqlar, böyük sənaye müəssisələri, nəqliyyat millətin malıdır və dövlət tərəfindən idarə edilməlidir. Evlənmə milli vəzifədir, təhsil Ərəb millətinin birliyinə inanmış yeni nəslin yaradılması məqasədini həyata keçirəcəkdir.
I Ərəb-İsrail müharibəsindənsonra BƏƏS partiyası yaranmış əlverişli şəraitdən istifadə edərək, demək olar ki, bütünƏrəbdövlətlərində şöbələr açdı. 1958-ci ildəSuriyavəMisirbirləşdiyi zaman onun hökumət kabinetində 4 BƏƏS üzvü nazir və 1 prezident köməkçisi olmuşdur.
LakinCamal Əbdül Nasirilə BƏƏS partiyasının birliyi çox da uzun çəkmədi.BƏƏS-in daha çox demokratik bir dövlət düşünməsi, Nasirin isə qatı mərkəziyyətçi olması əsas problem idi.Nəticədə hökumət kabinetindəkiBƏƏS-çilərin sayı tədricən azaldı.
Nəhayət, 28 sentyabr 1961-ci ildə zabitlər və bir qisim siyasətçilər birlikdə çevriliş edərəkBirləşmiş Ərəb Cümhuriyyətinəson verdilər. Bu zamanBƏƏS-inSuriyaqolunun rəhbəri olanƏkrəm Houranibu çevrilişi hərarətlə dəstəkləmişdir. Onlara görə Birləşmiş Ərəb Cümhuriyyəti Suriyanın misirləşdirilməsi cəhdi olmuşdur.
BƏSS partiyasının əsasən vətəniSuriyaolmuşdur.28 sentyabr çevrilişini bu dəfə birbaşa hərbçilər tərəfindən edilən 28 mart 1962 çevrilişi izlədi. General Zəhrəddin liderliyindəkixuntabütün siyasi partiyaları qadağan etdi. Bundan sonraBƏƏS-in çox güclü olduğuHama,Hums,LazkiyəvəBanyaskimi şəhərlərdə xalq etirazlara başladı.Bu vəziyyət qarşısında xunta geri addım atdı və mülki hökumətin qurulacağını, azadlıqların veriləcəyini bildirdi.
8 fevral 1963-cü ildəİraqdaBƏƏS-çilərin etdiyi çevrilişSuriyaBƏƏS-çilərini də cəsarətləndirdi və 8 mart 1963-cü ildə baş verən çevriliş ilə BƏƏS-çilər iqtidarı ələ aldılar. Salah Bitar baş nazir oldu, ümumiyyətlə ölkəni İnqilab Komandanlığı idarə edirdi.
BƏƏS-çilərin bu çevrilişi BƏƏS ilə Sosialist Birliyi, Ərəb Milli Hərəkatı, Birləşmiş Ərəb Cəbhəsi kimi Nasirçi partiyaların münasibətini son dərəcə kəskinləşdirdi. 8–11 may 1963-cü ildəHələbvəŞamdabaş verən qarışıqlıqların ardıyca, 18 iyulda Nasirçilər uğursuz çevriliş cəhdi etdilər. Çevriliş yatırılan zaman minlərlə mülki və hərbçi insan öldürüldü.Salah Bitarın4 avqustda qurduğu yeni hökumətdə artıq bir nəfər belə Nasirçi yox idi.
SosialistBƏƏSpartiyasının 8 fevral 1963-dəİraqda, 8 mart 1963-dəSuriyadahakimiyyətə gəlməsi vəBƏƏSideologiyasının ölkə fərqi olmadan bütünƏrəbləribirmillətolaraq bir bayraq altına toplamağı məqsəd kimi qəbul etməsi bir müddətlikƏrəbbirliyi təşəbbüslərini də ön plana çıxardı.
1963-cü ilin mart ayındaBağdad,ŞamvəQahirəarasında bir sıra görüşlər keçirildi.Birləşmiş Ərəb Cümhuriyyətininsüqutunu hələ də qəbul edə bilməyənCamal Əbdül Nasir, bu dəfəSuriyavəİraqlılarınbirləşmə təkliflərinə o qədər də istəkli yanaşmadı,
lakin 7–17 aprel 1963-cü il görüşmələrindən sonra yaradılması planlanan dövlətin 13 maddəlikkonstitutsiyalayihəsi hazırlandı.Bu layihəyə görə federasiyanın bir prezidenti olacaq, üzv dövlətlərin dövlət rəhbərləri isə prezident köməkçisi vəzifəsini daşıyacaqdılar. Federasiya rəhbəri hər üç dövlətin silahlı qüvvələrinin də baş komandanı olacaqdı. Beləliklə, bu 3 dövlət arasında hərbi ittifaqdan daha yuxarı səviyyəli olan hərbi bütünləşmə meydana gəlmiş olurdu.
Küveytvəİordaniyada bu federasiyaya maraq göstərsə də, 17 apreldəQahirədəyayımlanan bəyanatda federasiyanın yalnız sosialist dövlətlər üçün olduğu bildirilirdi. Beləcə, kapitalist və monarxistƏrəbdövlətləri bu ittifaqdan kənarda saxlanılırdı.
Lakin,SuriyadakıSosialist Birliyi,Ərəb Milli Hərəkatı, Birləşmiş Ərəb Cəbhəsi və Ərəb Sosialist Cəbhəsi kimiNasirçipartiyaların hökumətdə bərabər təmsil edilməyi istəmələri,BƏƏS-in isə buna razı olmaması, 1963-cü ildəCamal Əbdül NasirinSuriyadabaş verən çıxışlara dəstək verməsi və Nasirçilərin uğursuz çevriliş cəhdiSuriyavəMisirarasındakı bütün əlaqələrin kəsilməsi ilə nəticələndi.
MisiriləSuriyanınmünasibətləri kəsildikdən sonraİraqdakıBƏƏShakimiyyəti devrildi.Hakimiyyətə gələn GeneralƏbdüssəlam ArifinSuriyailə münasibətləri yaxşı olmadığı üçünMisirilə yaxınlaşmağa başladı.Qahirəziyarəti zamanı birləşmə prosesinin getdiyini bildirdi. Plana görə, bu iki dövlətin iştirakı ilə üst qurum formalaşdırılmalı, dövlət rəhbərləri ilə yanaşı hər dövlətdən 6 nümayəndə də bu qurumda iştirak etməli idi. 1964-cü ilin 26 mayında bu iki dövlət 48 ölkədə ortaq təmsilçilik qurulduğunu elan etdi. 1965-ci ilin may ayında baş tutmuş görüşlərdə General Arif ilə Camal Əbdül NasirFAT-a maddi və mənəvi dəstək olacaqlarını bildirsələr də, artıq birləşmədən heç nə danışmadılar.
Əbdüssəlam ArifinMisirilə yaxınlaşma siyasəti tamamiləİraqındaxili siyasəti vəBƏƏS-çilərdən qurtulma məqsədi daşıyırdı.Bundan əvvəlki təcrübələrə görə Nasirin dəİraqlabirləşməyə çox da həvəsli olmadığı bilinir. Çünki,İsrailəqarşı mübarizədəMisirinüstünlük verdiyi ölkəİsrailləsərhədi olmayanİraqyox,Suriyaidi.
Sonda,NasirSuriyailə 4 noyabr 1966-cı ildə ittifaq mahiyyətində razılığa gəlməyə nail oldu. Bu razılaşmaya görə, tərəflərdən birinə edilən hücum hər iki tərəfə də edilmiş sayılacaq, tərəflər belə vəziyyətdə bütün gücləri ilə bir-birilərinə yardım edəcəklərdi. Bundan əlavə, hər iki Baş Qərərgah nümayəndələrindən ibarət olan Ortaq Komandanlıq yaradılırdı.
İraqprezidentiAbdürrəhman Arif7 noyabrda verdiyi müsahibədəİraqınhələlik bu müqaviləyə qoşulmayacağını, lakin bu müqaviləninƏlcəzairkimi proqressivƏrəbölkələrini də içinə almasının lazım olduğunu,Suriyayaqarşı hər hansı təhlükənin yaranması halındaİraqında öz öhtəsinə düşən vəzifələri yerinə gətirəcəyini bildirdi.
Suriya-Misirmüqaviləsi ratifikasiya edildikdən sonra 1967-ci ilin mart ayında qüvvəyə mindi.
1966-cı ilin 9 avqustundaİraqdahakimiyyətəNaci Talibgəldi. Naci Talib "Altıgünlük müharibə"nin başlanmasına az qalmış – 10 may 1967-ci ildə istefa etdi vəƏbdürrəhman Arifbaş nazirliyə gətirildi. Onun rəhbərliyi altındaİraq"Altıgünlük müharibə"yə girdi.Beləcə "Altıgünlük müharibə"də iştirak edəcək qüvvələr müəyyən edildi.
1967-ci il müharibəsindən əvvəlƏrəbdünyasında meydana gələn ən mühüm hadisələrdən biri də, təsirini hal-hazırda da davam etdirən,Ərəb-İsrail mübarizəsininən mühüm faktorlarından biri halına gələn və hal-hazırdaFələstinxalqının siyasi varlığının tək təmsilçisi sayılanFələstin Azadlıq Təşkilatının(FAT) qurulmasıdır.
FAT-ın yaradılmasının əsası əl-Fətihin qurulması olmuşdur. Bəzi qaynaqlar əl-FətihinYasir Ərafattərəfindən 1958-ci ildəKüveytdəqurulduğunu bildirsə də, bəziAvropatarixçiləri əl-Fətihin 1950-ci illərdə QərbiAlmaniyanınŞtuttqartşəhərində təhsil alan bəzi Fələstinli tələbələr tərəfindən qurulduğunu iddia edirDigər mənbələrə görə isə,Qəzzəninİsrail tərəfindən işğalından sonra bəzi qəzzəli fələstinlilərin İsrailə qarşı necə mübarizə ediləcəyinə dair etdikləri müzakirələrdən sonra yaranmış və daha sonra rəhbərliyinəYasir Ərafatseçilmişdir.
Təşkilatdakı adı Əbu Əmmar olan Yasir Ərafat 1929-cu ildəQəzzədəanadan olmuşdu. Əsl adı Əbdürrəhman Əbdülrauf Ərafat əl-Qudva əl-Hüseynidir. ƏrafatQüdsmüftisi Əmin əl-Hüseyni ilə yaxın qohum olduğu üçün əsl adını açıqlamaqdan həmişə qaçmışdır.
Ərafat 1951-ci ildəQahirədəmühəndislik təhsili alırdı. 1953-cü ildəSüveyş kanalıüzərindəki ingilis qoşunlarına basqın edən tələbələrlə birgə olmuşdur.Müsəlman Qardaşlarlamünasibətləri olduğuna görə 1957-ci ildəMisirdənqaçmağa məcbur olmuş və 1968-ci ilə qədər qara siyahıda olduğuna görə geri dönə bilməmişdir.
MisirdənKüveytəkeçən Yasir Ərafat buradakı fələstinli tələbə və biznesmenləri təşkilatlandırdı vəQərbi Almaniyadahücrələr yaratdı.
Yasir Ərafat və ətrafı özünü intiqam nəslinin üzvləri kimi görürdülər və onlara görə onlar artıqFələstinmübarizəsini özlərindən əvvəlki məğlub nəslin əlindən almışdılar. Bunun səbəbi Ərəb dövlətlərinin –Misir,İraq,SuriyavəİordaniyanınFələstin məsələsindən öz mənafeləri üçün istifadə etmələri olmuşdur.Camal Əbdül Nasirilk vaxtdan əl-Fətihə qarşı olmuşdur.
1961-ci ildəƏlcəzairinFransadanmüstəqillik qazanması fələstinlilər üçün də ilham mənbəyi oldu. Fələstinli qaçqınların ilk konqresi 28 may – 3 iyun 1964-cü ildəQüdsünƏrəblərəaid hissəsində oldu. Bu konqresdə FAT-ın yaradılmasına qərar verildi və bu təşklatın konstitutsiyası mahiyyətində olması üçün 29 maddəlik Fələstin Milli Misaki (əl-Misak əl-Vatani əl-Filastani) qəbul edildi.Bu Misaka görə Fələstiningilismandatı zamanındakı Fələstin torpaqlarıdır, bu torpaqlarƏrəbvətənidir, Fələstin xalqı Ərəb birliyinə inanır və Ərəb birliyi ilə Fələstinin qurtuluşu bir-birini tamamlayan iki təməl hədəfdir. Misaka görə Fələstinin qurtuluşu qanuni müdafiə olub, bu baxımdan da, Fələstinin 1947-ci ildəki bölgüsü ilə,Balfurun 1917-ci ildəki bəyanatı keçərsizdir.
FAT və təşkilatın katibi ilk gündənMisirintəsiri altına düşdü. Təşkilatın mərkəzi dəQahirədəidi. Əl-Fətih ilə FAT-ın bu rəqabəti 1967-ci il müharibəsinə qədər davam etmişdir. Bu müharibədən sonra əl-Fətihin üstünlük qazanması və baş katib Şükeyrinin 1967-ci ilin dekabr ayında istefasından sonra FAT-ın idarəsi əl-Fətihin əlinə keçmişdir. Bundan sonra FAT-ın 1964-cü il Misakı 1968-ci ildə əl-Fətihin istəyi ilə daha sərtləşdirilərək dəyişdirilmişdir. Bu Misakın I maddəsindəFələstin,Fələstinxalqının vətənidir deyilirkən, 1964-cü il Misakında olduğu kimi, bu misakın II maddəsində də Fələstin olaraq,ingilismandatı altındakı Fələstin torpaqları qəbul edilirdi, dolayı yolla İsrailin varlığı rədd edilirdi.
Bu misakın qəbul edilməsindən sonraNasirində dəstəyi ilə Ərafat 1969-cu ilin fevral ayında FAT-ın rəhbəri olmuşdur.
FAT-ın quruluşu əl-Fətihin fədayin fəaliyyətlərini 1965-ci ilin əvvəlindən etibarən birdən birə artırmasına səbəb olmuşdur. 1965-ci ilin ilk 3 ayında əl-Fətih 7-siİordaniyatorpaqlarından, 3-üQəzzədənolmaqlaİsrailə10 sabotaj hücumu təşkil etmişdi. Bu ilin sonuna qədər ümumilikdəİsrailə35 belə hücum olmuşdur və bu hücumların 28-iİordaniyatorpaqlarından olmuşdur. Həmin ərəfədə fələstinlilərin digər təşkilatı əl-Asifa (Fırtına) da qurulmuşdur.
Əl-Fətihin bu fəaliyyətlərinə Misir, Livan və İordaniya qarşı mıxırdı. Misirin müxalifətinin səbəbi Fələstin mübarizəsində öz üstünlüyünü itirmə qorxusu idisə, digər dövlətlər İsraillə müharibənin başlamasından qorxurdular. Yalnız Suriya 1966-cı il çevrilişindən sonra əl-Fətihə böyük dəstək vermiş və İsraillə münasibətlərini daha da sərtləşdirmişdi. Suriya prezidenti Dr. Atassi israilə qarşı sərhədsiz müharibədən bəhs edirdi.Onun müdafiə naziri və gələcək Suriya prezidenti Hafiz Əsəd isə deyirdi:
Suriyanın belə siyasəti iki nəticəni meydana çıxardı. Birincisi, İsrailin BMT Təhlükəsizlik Şurasına 16 may 1966-cı il tarixli şikayətində əl-Fətih və əl-Asifa təşkilatlarından ilk dəfə bəhs edilirdi.İkincisi isə, İsrailin bu iki təşkilara qarşı aktiv mübarizə aparmaması Misir, İordaniya və Livanı da cəsarətləndirdi və onlar da bu təşkilata yardımları artırmağa başladılar. 1966-cı il çevrilişindən sonra Suriya-Misir yaxınlaşması da müşahidə edilirdi. Bunun nəticəsində əl-Fətih İsrailə qarşı 1965-ci ildə 35, 1966-cı ildə 41 əməliyyat təşkil etmiş ikən, 1967-ci ilin ilk altı ayındaca 71 əməliyyatı həyata keçirmişdi. Bu əməliyyatlar Suriya, İordaniya və Livan ərazisindən reallaşdırılmışdı.
İsrailinquru qüvvələri 60.000-i daimi olmaqla, 250.000–265.000 qədər idi.1948–1949-cu il müharibəsindənsonra İsraildə kişilərin 49 yaşına qədər və qadınların 39 yaşına qədər hər il bir ay hərbi təlim görməsi məcburiyyəti gətirilmişdi. Buna görə də tərxis yerinə icazə deyimi istifadə olunurdu. Bu sistem sayəsində hücum edilərkən geridəki yaşayış məntəqələrinin əhalisinin həm ehtiyat qüvvələrini təşkil etməsi, həm də strateji müdafiəni təmin etməsi münkün olmuşdur. Cəbhədə birinci xətdə xidmət edəcək 24–26 hissədən mövcud idi. Arxada isə 14 hissəlik ehtiyat qüvvələri var idi.
O dövr üçünMisirinhərbi gücü haqqında verilən rəqəmlər 300.000–310.000-dir.Bunun 120.000-ə qədərini Milli Mühafizəçilər və ehtiyat qüvvələr təşkil etməkdə idi.Yerdə qalan hissə isə əsl döyüşə biləcək qüvvə idi, lakin bunun da 30.000-ə qədəriYəməndəidi. Müharibə başlanan zamanMisirdə400–500Sovethərbi mütəxəsisi var idi.
İordaniyasilahlı qüvvələri 2-i ədəd zirehli hissə olmaqla, 11 hissə olub, ümumilikdə 50.000–55.000 qədər idi.Ehtiyat hissələr isə 20.000–25.000 nəfərdən ibarət idi.
1967-ci ildəSuriyasilahlı qüvvələri 60.000–70.000 nəfər-i daimi, 40.000–45.000 nəfər ehtiyat qüvvədən ibarət idi.
İsrail silahlı qüvvələrininzirehli qüvvələri 900 ədəd orta, 150 yüngültankdanvə 700–800 ədəd hərbi daşıyıcı texnikadan ibarət idi.Bundan başqa İsrail tank əleyhinə raketlərə də sahib idi.TanklarABŞistehsalı Patton, Şerman vəİngiltərəistehsalı Senturion tankları idi. Hava qüvvələri isə ən az yarısı Mirage, Mystere və səsdən sürətli Super-Mystere (24 ədəd) olmaqla, 300 təyyarədən ibarət idi.
Misir silahlı qüvvələrininzirehli qüvvələri, əsas etibariləSovetistehsalı (T-34,T-54VƏT-54Bkimi) 1.300-ə qədər tankdan ibarət idi. Hərbi Hava qüvvələri isə 100 ədədi ovçu-bombardmançı olmaqla 360-a qədər təyyarədən ibarət idi. Bu təyyarələrin 55 ədəd Sukhoi-7, 163 dənəsi MİG-21, 40 dənəsi MİG-19 idi ki, bunların hamısı səsli təyyarələr idi.
İordaniya silahlı qüvvələrininzirehli texnikaları 70–80 ədəd Senturion, yerdə qalanı M-48 Patton tankları olmaqla 200 ədəd tankdan ibarət idi. Hərbi hava qüvvələri isə 20 ədədİngiltərəistehsalı Havker-Hunter təyyarəsindən ibarət idi.
Suriya silahlı qüvvələrininzirehli qüvvələri 400-ə qədər T-34 və T-54Sovetistehsalı tankdan ibarət idi. 200-ə qədər də canlı qüvvə daşımaq üçün texnikası var idi. Hava qüvvələri isə 26 ədədi MİG-21F və 48 ədədi MİG-17 ovçu təyyarəsi olan 130 təyyarədən ibarət idi.
Reallıq bu idi ki, 1967-ci ilin may ayında nəMisir, nə dəİsrailmüharibə barədə düşünmürdü.Nasir,1956-cı il müharibəsindənsonraİsrailləhələ müharibə etməmək fikrində qəti idi. O, yaxşı hazırlanmadan, beynəlxalq atmosfer uyğun hala gəlmədən İsrail ilə müharibə etməməyə çox diqqət edirdi.Müharibədən 5 həftə əvvəl, 7 apreldə İsrail təyyarələriQolan təpələrindəkiSuriyamövqelərini bombaladığı və 6Suriyatəyyarəsini vurduğu zamanMisirheç bir reaksiya göstərməmişdi.Həmçinin, bu zamanMisir ordusununböyük bir hissəsiYəməndəidi.
İsrailXarici İşlər Naziri Abba Ebanın 1966-cı ildə etdiyi təxminə görə, 1967-ci il nə sülh, nə də müharibə ili olacaqdı.Müharibə yaxınlaşdığı zaman,İsrailSuriyailə müharibə başlayacağı halda beləMisirinbu müharibəyə girməyəcəyini düşünürdü.
LakinSuriyaməsələsi müharibəni başladan qığılcım oldu və 13 maydan etibarən hadisələr tam bir gərginlik halında, böyük sürətlə müharibəyə doğru getməyə başladı. 13 may günüQahirəyəgələnSovetnümayəndə heyəti Nasirə İsrailin Suriya sərhədlərinə 11–13 korpusluq qüvvə yığdığını demişdi. Sovetlər bu məlumatları çox güman ki,suriyalılarada demişdilər. Çünki, suriyalılar da Nasira verdiyi məlumatda bunu qeyd etmişdilər. Çox güman ki, Nasir də verilən bu məlumatlara inanmış və mövqeyini dəyişdirmişdir.
14 maydaMisir silahlı qüvvələriən yüksək həyəcan vəziyyətinə gətirildi vəSinay yarımadasınahərbi qüvvələr göndərilməsinə başlandı.Misirmətbuatı da bu tədbirlərin İsrailin Suriyaya hücum edəcəyinə dair inanılır informasiyaların alındığını yazırdılar. OnlarSinayaqüvvə göndərilməsinin İsrailə siqnal olmasını bildirirdilər.
16 maydaMisirvəSuriyadafövqəladə vəziyyət elan edildi.Qahirəradiosu bütün silahlı qüvvələrin müharibə üçün tam hazırlıq vəziyyətinə gətirildiyini bildirərkən, Suriyada datankvətopçubirliklərinin İsrail sərhədlərindəki müdafiə mövqelərinə doğru hərəkət etdikləri açıqlanırdı.İordaniyadada səfərbərlik elan edildi. BMT Baş Katibi vəziyyəti "çox qorxulu" olaraq ifadə etmişdi. 18 mayda Misir müharibəyə doğru ikinci və çox mühüm bir addım atdı. Misir hökuməti,BMTBaş Katibinə 18 may günü göndərdiyi teleqramda Misir-İsrail sərhədində olan və Misirin istəyi ilə yerləşdirilmişBMT Sülh Gücü Qüvvələrinindərhal geri çağırılmasını istədi.117 millik sərhəddə 3.393 nəfərlikBMTqüvvəsi xidmət edirdi. 19 mayda bu qüvvələr tamamilə çıxarıldı və boşaldılan ərazilərə Misir ordusu yerləşdi.
Misir,Suriya,İordaniyanınardıycaİraqvəKüveytdə səfərbərlik elan etdi. Misir Din İşləri Komitəsi din adamlarına cihad fətvası verməyi əmr etdi. 22 mayda İsrail Baş Naziri Eşkol Knessetdə etdiyi çıxışında son günlərdə Misirin Sinayda hərbi qüvvələrini 35 mindən 80 minə çıxardığını, bu halda İsrailin də buna cavab verəcəyini bildirdi. Həmçinin Misirin əgər Sinayda yerləşən hərbi qüvvələrini azaldarsa, İsrailin də eyni hərəkəti edəcəyini bildirdi. Bu nitq ilə təxminən eyni zamanda Qafqafa hərbi bazasında etdiyi çıxışında Nasir İsrailinQırmızı dənizəçıxışını təmin edənTiran boğazınıqapadığını elan etdi. Misir hökumətinin əvvəlcə dəSüveyş kanalınıİsrailə qapadığını nəzərə alsaq,İsrailinQırmızı dənizəgirişi mümkün olmurdu.
Nasirin beynəlxalq su yolu sayılanTiran boğazınıqapaması İsrail başda olmaqla bütün qərb dünyasında narazılıqla qarşılandı.İsrail Baş Naziri Eşkol, 23 may günü Knessetdə etdiyi çıxışda Tiran boğazının qapadılmasını İsrailə qarşı hücum kimi qəbul etdiyini bildirirdi.Nasirin bu sərtliyinin arxasındaSovetfaktorunun olduğunu düşünən İsrail zabitləri, ona eyni sərtliklə cavab verilməsini istəyirdilər, lakin hökumətin qərarına əsasən böhranın diplomatik yolla həlli üçün Xarici işlər NaziriAbba Ebanqərb ölkələrinə səfərə göndərildi.Abba Eban Akabe körfəzində sərbəst səfər etməylə bağlıABŞvəİngiltərənindəstəyini almaqla yanaşı,FransaprezidentiDe Qol, Fransaya güvənmələrini və müharibəyə başlamamağı məsləhət gördü.
ABŞ prezidentiConson23 may günüAmerikanxalqına etdiyi müraciətdə,AmerikanınAkabeyi beynəlxalq su yolu hesab etdiyini, bu su yolunun qapadılmasının hüquqa zidd və sülh üçün vahiməli vəziyyət olacağını bildirərək, Amerikanın bölgədəki bütün dövlətlərin müstəqillik və ərazi bütövlüyünü qorumağa qərarlı olduğunu dedi.Təbii ki, son cümlə ilə prezident Conson Amerikanın, İsrailin müstəqillik və ərazi bütövlüyünü sona qədər dəstəkləyəcəyini bildirmək istəyirdi.
Sovethökumətinin etdiyi açıqlamada isə, Sovetlər açıq-aşkarƏrəbləridəstəklədiyini elan etdi və bütün olanlarda yalnız İsrailin məsuliyyət daşıdığını bildirdi.İngiltərəhökumətiAralıq dənizidonanmasını həyəcan vəziyyətinə keçirdi. 3-ü təyyarə daşıyan gəmi olmaqla, 50 gəmidən ibarətABŞdonanması diplomatik danışıqlara kömək etmək məqsədilə Şərqi Aralıq dənizi hövzəsinə göndərildi. Digər tərəfdən, 24 maydaİordaniyahökumətinin etdiyi açıqlamada, İraq və Səudiyyə Ərəbistanının hərbi qüvvələrinin İordaniya torpaqlarına girməsinə icazə verildiyini və artıq 20 minlikSəudqoşunununİordaniyadayerləşdirildiyi bildirilirdi.KanadavəDanimarkanınsəyi nəticəsində toplanan Təhlükəsizlik Şurası, böhranı həll etmək üçün uzun müzakirələr aparsa da, sonda nəticə əldə etmək mümkün olmadı.ABŞ,İngiltərə,Yaponiyaqərar layihəsini dəstəklədiyi halda,SSRİvəBolqarıstanbuna qarşı çıxdılar, beləliklə layihə rədd edildi.
Getdikcə artan gərginliyi sakitləşdirmək üçün 23–25 maydaQahirəyəsəfər edənU ThantNasirin mövqeyini dəyişdirə bilmədi.26 mayda etdiyi açıqlama da, müharibənin olacağı təqdirdə məqsədininİsrailiməhv etmək olduğunu bildirdi və "bu dəfə 1956-dakı kimi olmayacaqdır" dedi.
Misir Müdafiə NaziriŞəmsəddin Badranda 10 nəfərlik bir heyətlə 26–28 may günlərindəMoskvanıziyarət edərkən, Nasir də 29 may günü özünü ziyarət edən bir parlament heyətinə etdiyi nitqdə,SSRİ-dən şövqlə bəhs edərəkSSRİ-nin indiyə qədər Misirdən heç bir şey istəmədiyini, lakin MisirinSSRİ-dən çox şey istədiyini, SSRİ-nin Misirin əsl dostuu olduğunu deyirdi.
Yenə 29 may günü,Suriya prezidentiAtassi ilə Xarici İşlər Naziri MakhusMoskvayagəldi. Müharibənin başlamasına bir həftə qalmış Moskva bəziƏrəb ölkələrininistinad nöqtəsi olmuşdu.Türkiyəhökuməti 30 mayda etdiyi açıqlamada,Motro Boğazlar müqaviləsiəsasında, 10 Sovet döyüş gəmisinin boğazlardan Aralıq dənizinə keçişi üçün özünə məlumat verildiyini açıqlayırdı.Həmin günVaşinqtondaedilən açıqlamada Amerikan VI Donanmasının Yunanıstan iləKrit adası/ arasında toplanmaqda olduğu və iki Sovet döyüş gəmisinin də amerikan donanmasını müşahidə etməkdə olduğu bildirilirdi.
30 may günüİordaniya kralıHüseyndəQahirəyəgəldi və 6 saat davam edən ziyarət əsnasında Misir ilə hərbi ittifaq bağladı. 5 il müddətinə nəzərdə tutulmuş bu ittifaqa 4 iyundaİraqda qoşuldu.Qahirəradiosu Kral hüseyn əleyhinə olan kampaniyasını dayandırdı.
İngiltərədəolanları müzakirə edərkən, həm müxalifət, həm də iqtidarİsrailidəstəklədiyini elan etdi. Fəhlə partiyasından Xarici İşlər NaziriCorc BraunAkabe körfəzininMisir tərəfindən qapadılmasını müharibə hərəkəti olaraq gördüyün elan etdi.
İsrail Xarici İşlər NaziriAbba Ebanınsəfərində, prezidentConsononaABŞ-ninİsrailinmüstəqillik və ərazi bütövlüyünü dəstəklədiyini, Nasiri qərarından çəkindirməyə qərarlı olduğunu, lakin İsrailin də səbirli olmasının lazım olduğunu bildirdi. Abba Eban geri dönəndən sonra səbir məsələsi mübahisələrə səbəb oldu. Hərbçilər, Baş NazirLev Eşkolvə bəzi nazirlər vaxtınMisirinlehinə işlədiyini və vaxt itirmədən müharibəyə başlanmasının lazım olduğunu bildirdilər, lakin son nəticə olaraq qərar qəbul etmək mümkün olmadı. 31 may günü, kommunistlər xaric bütün partiyalar "divardan divara" adlı koalisyon hökumətdə birləşdi. Süveyş böhranının qəhrəmanıMoşe DayanMüdafiə Naziri təyin olundu. Dayan vaxt itirmədən hərəkətə keçilməsinə tərəfdar idi. 3 iyunda hökumətDayandanhərbi vəziyyət ilə bağlı məruzəyə qulaq asdıqdan sonra, ona hərəkətə keçə bilmə səlahiyyəti verdi. Dayan hərəkətə keçmə vaxtı kimi 5 iyunu seçmişdi.
1964-cü ilinƏrəb-İsrailmünasibətlərinə ən çox təsir edən hadisəİsrailinİordan çayınınsularından istifadə edə bilməsi üçün hazırlanan Mili Su Şəbəkəsi (ing.National Water Carrier) layihəsidir.
İordan çayının 77 faiziƏrəbtorpaqlarından, 23 faizi isəİsrailtorpaqlarından keçirdi. Su problemi yarandıqdan sonraİsrailbu çayın sularının yalnız 1/7 hissəsindən istifadə edə bilirdi. İordan çayından ortaq istifadə üçün əvvəllər dəfələrlə layihələr hazırlanmışdı. Bunlardan ən məşhuruEyzenhauerinşəxsi köməkçisiErik Constontərəfindən, 1953-cü ildə ortaya atılan və xərcləriABŞ-nin qarşılayacağı İsrail-Ərəb İordan Ortaq Layihəsi idi, lakin anlaşmazlıqlara görə bu layihəni həyata keçirmək mümkün olmadı.
Bu layihə Təbəriyyə-Neqev su kanalı layihəsi olub, bunun 50 millik qismi boru xətti, 25 millik qismi açıq su kanalı və 5 millik qismi də torpaq altı tuneli olub, arada rezervlər və motor stansiyalarından meydana gəlməkdə idi. Bu layihə iləİsrailİordan çayındanildə 400 milyon m³ su çəkəcəkdi. Bu miqdar Conston layihəsindəİsrailüçün nəzərdə tutulmuş miqdarla eyni idi vəİordan çayının40 faizini təşkil etməkdə idi.
İsrailinbu layihəsiƏrəbölkələrində böyük narazılıqlarla qarşılandı. 1964-cü ildəki I Ərəb Zirvəsi sonunda yayımlanan bəyanatdaİsrailinbu layihəsininSionistbir işğalçılıq və yeni bir hücum olduğu bildirilir və bu layihəninƏrəbdövlətlərinin təhlükəsizlik və inkişafı ilə birlikdə, dünya sülhünə də bir hücum olduğu bəyan edilirdi.Ərəb BirliyikatibiƏbdülxaliq Hassunatərəfindən 17 yanvarda təşkil edilən mətbuat toplantısında,Ərəbölkələrinin də 18 ayda tamamlanmaqla və 160 milyon dollara başa gələcək Ərəb İordan layihəsini reallaşdırma qərarı aldığı açıqlandı.
Bundan sonraİsrailBaş Naziri Lev Eşkol da 20 yanvar 1964-cü ildə parlamentdə etdiyi çıxışında, 11 əvvəlki Conston Planını nəzərdə tutaraq,Ərəbdövlətlərinin etiraz etmədiklərini, bu səbəblə dəİsrailinbu planda özünə ayrılan miqdarda su alacağını, bu suyu əsas etibariləTəbəriyyə gölündənçəkəcəyini bildirdikdən demişdi:
İsraililk suyun axmağa və su şəbəkəsinin sınağının başladığını 1964-cü ilin 5 mayında elan etdi.İsrailinbu açıqlaması ərəblər tərəfindən etirazlarla qarşılansa da və bu zamanMisirdəolanSSRİrəhbəriXruşşovunMisirparlamentində çıxışı zamanı bu su kanalınınƏrəblərinhaqlarını tapdayan imperialist bir plan olduğunu desə də, sonda heç nə dəyişmədi.
5–11 sentyabr, 1964-cü ildə İkinci Ərəb Zirvəsi sonunda yayımlanan bəyannamədə isəİsrailinMilli Su Şəbəkəsi layihəsinə ad heç bir maddə yoxdur. Buna qarşılıq, qeyri-rəsmi olaraq açıqlandığına görə toplantıda Hasbani, Banyas, Dan və Yarmuk çayları mövzusunda ortaq bir layihə yaradılması məsələsindəLivan,Suriyavəİordaniyarazılığa gələ bilməmişdilər.
Bu dövrdəSuriyadakıBƏƏSrejimi iləNasirinmünasibətləri yaxşı olmadığı kimi,İsrailmünasibətlərində də fikir ayrılıqları var idi.İsrailinMilli Su Şəbəkəsi layihəsinəSuriyadaha da sərt münasibət göstərilməsi və Şeria sularının çevrilərəkİsrailəgedəcək suyun azaldılması fikrini müdafi edərkən,Nasirbuna qarşı çıxmışdır. Çünki,Nasirinbu dövrdəki siyasətiİsrailimüharibəyə təhrik etməmək idi.Nasir1956-cı il müharibəsindən aldığı dərslə, yaxşıca hazırlanmadan və beynəlxalq atmosfer uyğun hala gəlmədən İsrail ilə müharibə etmək istəmirdi. Bu barədə ona sual verilərkən demişdi:
13 noyabrdaİsrailinetdiyi Samu hücumu bütünOrta Şərqdəgərginliyin pik həddə çatmasına səbəb oldu. 12 noyabr, 1966-cı ildəİsrailzirehli maşını minaya toxunmuş, nəticədə 3 İsrail əsgəri ölmüşdü. Yolaminayerləşdirmə işininİordaniyatorpaqlarındakı Samu qəsəbəsində yerləşən Əl-Fəth tərəfindən edildiyinə inananİsrail,İordaniyatərəfinin bildirdiyinə görə, 13 noyabrda havadan Miraj qırıcı təyyarəsi, qurudan 20 tank tərəfindən dəstəklənən bir taborluq heyətlə 4 min nəfərlik Samu qəsəbəsinə hücum etmişdir.BMT Baş Katibininməruzəsinə görə,İsrail qüvvələri135 evi, bir məktəbi və bir klinikanı yerlə bir etmişdı. Digər bir kənddə isə 15 ev dağıdılmışdı.İordaniyatərəfindən 37 hərbçi və 17 mülki şəxs öldürülmüşdü.
Samu hadisəsi bütünƏrəbdünyasında böyük səs-küylə qarşılanarkən,Təhlükəsizlik Şurasıİordaniyaməsələsini 9 iclasda müzakirə etdi. 24 noyabrdaNigeriyavəMalininhazırladığı və İsraili ağır şəkildə günahlandıran qərar layihəsi, 1 bitərəf (Yeni Zelandiya) və 10 lehinə səslə qəbul edildi.Təhlükəsizlik Şurasının228 saylı bu qərarıİsrailinbu geniş çaplı hərbi müdaxiləsi ilə həm BMT müqaviləsini, həm də razılaşma şərtlərini pozduğunu bildirir, belə halların xoş qarşılanmayacağını elan edirdi.
Samu hadisəsininƏrəbdünyasına təsirinə gəlincə,Suriyaxaric, bütünƏrəbdövlətləriİordaniyanımüdafiə etdilər və bir toqquşma halındaİordaniyanıdəstəkləyəcəklərini bildirdilər.Suriyayagörə isə Samu hadisəsiİsrailinSuriyayaqarşı planladığı hücumdan diqqətləri başqa yerə çəkmək üçün təşkil edilmiş bir oyun idi.
Digər tərəfdən Samu hadisəsi qarşısındaƏrəbdünyasınınİordaniyailə birliyi çox qısa ömürlü oldu və qısa müddətəƏrəbdünyasını yeni mühafizəkar-modernist qütblərə bölünməsinə səbəb oldu. Belə ki, hadisədə ölənlərin 19 noyabrda edilən cənazə mərasimləri,NablusdanbaşlayaraqİordaniyanınnHebron, Yericho, Cenin, Beytüllahim və Tulkarim kimi şəhərlərindəfələstinlilərinizdihamlı mitinqləri ilə müşayiət olundu. İsrail əleyhinə başlayan bu mitinqlər qısa müddətdən sonra Kral Hüseyn əleyhdarı mitinqlərə çevrildi.FATilə Kral Hüseyn yenidən qarşı-qarşıya gəldilər. Bu qarışıqlıqDəməşqvəQahirəradioları tərəfindən daha da qızışdırılırdı.FATlideri Şukeyri, 22 noyabrdakı çıxışındaQahirəradiosundan etdiyi çıxışındaİordaniyanınİsraililə sərhədinin müdafiəsiniFAT-a verməsini tələb edirdi. Kral Hüseynin buna cavabı "başımı cəllada təslim etmək üçün bir səbəb görmürəm" şəklində oldu. Bundan sonra Şükeyri yenəQahirəradiosundan etdiyi çıxışında Kral Hüseyn barədə qatil,imperializminköləsi, kafir,İslamınvəərəbliyindüşməni ifadələrini işlətdi. Bundan qısa müddət sonra Şukeyri Kral Hüseynin razılığı olmasa beləFATqüvvələrininİordaniyayagirəcəyini bildirdi.
İordaniyanınMisirvəSuriyatərəfindən sıxışdırılmasına cavab olaraq,ABŞXarici İşlər Nazirliyi 22 noyabrdakı açıqlamasındaİordaniyaya36 ədəd F-104 hərbi təyyarəsi də daxil olmaqla hərbi yardım ediləcəyini bildirərkən,Səudiyyə Ərəbistanıda lazım olduqda kömək edə bilmək üçünİordaniyailə sərhəd ərazisi olan Tabuk bölgəsinə 20 minlik hərbi qüvvə topladı.
Buna baxmayaraq, dekabr ayından etibarənİordaniya-Suriyamünasibətləri daha da gərginləşdi və sərhəddə toqquşmalar başladı. Hər iki tərəfin radioları bir-birləri əleyhinə kampaniyaya başladı, lakin 1967-ci ilin yanvar ayından etibarənİsrail-Suriyasərhədində toqquşmaların artması diqqətləri o tərəfə yönəltdi.
1967-ci ilin yanvar ayının 1, 2, 3, 6, 8, 9, 10 və 11-dəTəbəriyyə gölününşimal və cənub hissələrindəİsrailvəSuriyaəsgərləri arasında toqquşmalar oldu.İsrailBMT-yə şikayət məktubu göndərdi. Bunun ardıycaSuriyatərəfi də şikayət etdi.
Bu gərginlik getdikcə daha da artdı.Suriyahökuməti 10 yanvar, 1967-ci ildə etdiyi açıqlamadaİsrailhücumu olacağı təqdirdə,Misir-Suriya Müdafiə Paktınınqüvvəyə minəcəyini bildirərkən,Misirmətbuatı da Misirin bu paktla öhdəliyini yerinə yetirəcəyini yazırdı.İraqmətbuatı və Bağdad radiosu daFələstinvətəninin qurtuluş savaşındaSuriyanınyanında olmağa tam hazır olduqlarını bəyan etdilər.
İsrail-Suriyasərhədlərindəki gərginliyin ciddi olduğu və razılaşma sərhədlərinin hər iki tərəfində böyük qüvvələrin toplanıldığıBMTRazılaşma Müşahidə Təşkilatı tərəfindən də təsdiq olununca, Baş Katib U Thant, 15 yanvarda hər iki tərəfə müraciət edərək, silahlı mübarizədən qaçmalarını istədi. Bundan sonra qısa müddətə də olsa, toqquşmalar bir müddətlik də olsa sakitləşdi, lakin 7 aprel, 1967-ci ildə olanİsrail-Suriyatoqquşması, 1956-cı ildən bəri olan ən böyük və ciddi toqquma idi. Çünki bu toqquşmada hərbi hava qüvvələrindən istifadə olunmuşdu.
İyun ayının ilk günlərindəİsrailinqonşusu olanƏrəbölkələrində tamamilə müharibə əhvali-ruhiyyəsi hakim idi. Həmçinin ərəblər ilk hücumun İsrailin etməsini gözləyirdilər, beləcə,İsrailyenidən işğalçı kimi təqdim ediləcəkdi. İsrailin qarşılaşdığı ilk məsələ ölkənin kiçik, sərhədlərinin düz ərazidə olması və bunun da strateji müdafiəyə imkan verməməsi idi. Bu səbəblə müdafiə deyil, hücum taktikası seçilmişdi. Hücumun təməl ünsürləri isə hücumun zirehli qüvvələrlə və sürətlə edilməsi, ikincisi bu hücuma hava dəstəyinin təmin edilə bilməsi üçün hava üstünlüyünün əldə tutulması idi.
1967-ci il Ərəb-İsrail müharibəsi 5 iyun sabahıİsrailtəyyarələrinin Misir hava limanlarına etdiyi gözlənilməz basqın ilə başladı. Gözlənilməz idi çünki, normalda hava hücumları gün aydınlanarkən edildiyi halda, İsrailin hava hücumu Qahirə saatı ilə səhər 08:45-də başlamışdır. Bunun da səbəbiMisirradarlarının bu saatlarda artıq bir basqın gözləməyərək ehtiyatsızlıq etmələrinin təsbit edilmiş olması idi.Misirİsrailinhava hücumlarını daima ya şərqdənİsrailtərəfdən, ya da ŞimaldanAralıq dəniziistiqamətindən gözləmişdir, halbuki hücum qərbdən, səhra istiqamətindən gəlmişdir. Bu da bu formada reallaşmışdır: Təyyarələrİsrailhava limanından qalxdıqdan sonra qərbə Aralıq dənizi istiqamətinə yönəlmişlər və sonra radio danışıqları tamamilə kəsərək dənizdən 50 metr hündürlükdə uçmuşlar. Bununda səbəbi 16 ədədi Sinayda olan 26 Misir radarı ilə, İordaniyanın çox qüvvətli olan Markoni 247 radar stansiyasına, Kiprdəkiİngilisradarlarına və ABŞ VI Donanmasının radarlarına yaxalanmamaq idi.
TəyyarələrMisirinqərbinə keçdikdən sonra, səhra tərəfə enərək, Misirə daxil olmuşlar.İsrail ordusununBaş Qərərgahı bu hücumu belə planlamışdı: Bir qırıcınınSüveyş kanalıüzərindəki hava limanını bombalayıb öz yerinə qayıtması bir saatdan uzun çəkməməli idi. Bir saatlıq hücum da belə planlanmışdı: 22.5 dəqiqə qalxlşdan hədəfə çatmağa qədər lazım olan vaxt, 8 dəqiqə hədəfə hücum və 20 dəqiqə geri dönmək üçün lazım olan vaxt. Qırıcılar hücum zamanı bütün bombalarını atacaqlarına görə yüngülləşəcəkdilər və geri dönüş vaxtı buna görə qısalacaqdı. Öz yerinə döndükdən onra 7.5 dəqiqə ərzində qırıcılara benzin və silah yüklənəcəkdi. 2 dəqiqə də ehtiyatüçün saxlanılırdı. Bu plan hücum zamanı heç bir əskiklik olmadan tətbiq edilmişdi.
Misir Baş Qərərgahının6 iyun günü yayımladığı bəyanatda deyilridi ki, bir gün əvvəl baş vermiş hücum zamanıİsrailhücumlarınıABŞvəİngiltərəgəmilərindən qalxan qırıcılar da dəstəkləmişdir. Bunu əsas gətirərək,MisirABŞvəİngiltərəninona hücum etdiyin bildirmiş vəSüveyş kanalınınqapadıldığını elan etmişdi.Ertəsi günüMisirXarici İşlər Nazirliyinin də bu məzmunda bəyanat verməsindən sonraABŞXarici İşlər Nazirliyi bu iddianı yalan olduğunu bildirmişdir.Cavab olaraq isə,MisirABŞvəİngiltərəilə diplomatik münasibətlərin kəsildiyini bildirmişdir.İsrailhökuməti 8 iyundakı açıqlamasında 6 iyun günü Nasir iləKral Hüseynarasındakı telefon danışığında bu yalan iddianın planlandığını, bu danışığın İsrail kəşfiyyatı tərəfindən qeydə alındığını bildirmiş və qeydə aldığı yazını yayımlamışdır.Daha sonraMisirbu bəyanatlarını geri çəkmiş vəİsrailintək hərəkət etdiyini boynuna almışdır.
Hücum nəticəsində Misir 16 mühüm hava limanından və hərbi hava qüvvələri bazasından 10-u bombardman edilmişdir. 280 Misir hərbi təyyarəsi elə yerdəcə, havalanabilən 20 təyyarə isə havada vurularaq, düşürülmüşdür. Həmin taktika ilə 50 Suriya təyyarəsi və 20 İordaniya təyyarəsi vurulmuşdur. Bütün bunları edərkənİsrailsadəcə 19 təyyarə itirmişdir.
Beləliklə elə müharibənin ilk günündəcəƏrəbdövlətlərinin hərbi hava qüvvələri tamamilə məhv edilmiş, havada mütləq üstünlük qazanan İsrail dövləti bu üstünlük sayəsində quruda da üstün ola bilmişdir.
SinaycəbhəsindəMisirqüvvələri bu yarımadanıntopoqrafiyasınagörə yayılmışdı. Sinaydaİsrailsərhədləri iləSüveyş kanalıarasında 3 əsas yol var idi.Bunlar:
Misir ordusuSinaydaəsas etibarilə bu üç əsas yolu nəzarət altında tutmaqla və dərinləməsinə müdafiə sistemiİsrailinilk zərbələrini qarşılayacağı kimi, ardıyca da hücuma da keçə biləcəkdi.İsrailisə atəşkəs üçün beynəlxalq təzyiqin tez müddətə gələcəyini bildiyindən, hücum planlarını sürət ünsürünə dayandırmışlar vəSinayınüç əsas yolunu ələ keçirməyi planlamışlar.İsrailhücumu 5 iyunun səhəri,Qəzzəkeçidinin cənubundakı Xan Yunisə hücumla başladı. Xan Yunis ələ keçirildikdən sonra cəbhə komandanı General Tal qüvvələrinin bir qisminiQəzzəyəgöndərərkən, bir qismini də Refah üzərinə göndərdi.Qəzzədöyüşləri çox çətin keçdi.Qəzzəancaq 6 iyun, çox şiddətli küçə və tank müharibələrindən sonraİsrailqüvvələrinin əlinə keçdi. Refah döyüşləri də çox şiddətli keçdi. Misir qüvvələri Refahda çox güclü müqavimət göstərdi, lakin 5 iyunda, gecə vaxtı şəhər tutuldu.Misircəbhəsinin şimal hissəsi 5 iyunda demək olar ki, çökdürüldü. 20 mil cənubda isə bir başqaİsrailqüvvəsi də Bir Lahfanı ələ keçirmək üçün hərəkətə başladı. Çünki Bir Lafhan, el-Arişe, Əbu Agheliaya gedən yolların qovşaq nöqtəsi idi. Güclü müqavimətə baxmayaraq, 6 iyunda şəhər tutuldu. Daha cənubda isə General Şaron komandanlığındakıİsrail qüvvələri5 iyun səhəri Nitzanadan hərəkətlə Abu Agheliaya yönəldi. Gecə hücum başladı. 20 saat davam edən toqquşmalardan sonra, şəhərİsrail ordusutərəfindən tutuldu. Bununla daMisirmüdafiəsini demək olar ki, dağıldı.
Sinaycəbhəsində, şimaldakı General Tal qüvvələrinin bir hissəsiQəzzəninəzarət altına alarkən, General Tal əsas qüvvələrini ikiyə ayırdı. Birinci kalonAralıq dənizisahili boyunca irəliləməyə davam edərək, əl-Arişi aldıqdan sonra,Süveyş kanalısahilindəki Kantaraya doğru irəliləməyə başladı. Bu qüvvələr bir gündə Kantara yolunun yarısını keçdilər. General Tal qüvvələrinin böyük bir qismi Bir Lafhana dönərək, digər İsrail qüvvələri ilə birləşdi və buranı aldı. Sonra da cənuba, Cəbəl Libniyə yönəldi. General Şaron qüvvətləri də 6 iyunda Əbu Aghelianı aldıqdan sonra, daha cənubda Kusseimaya yönələrək Misir mövqelərinə hücuma keçdi. Bütün bu döyüşlər güclü hava dəstəyi ilə edilmişdir.
Sinaydakıİsrailqüvvələri 7 iyunda da irəliləməyə sürətlə davam etmişdilər. General Yaffe komandanlığındakı qüvvələr 7 iyun günü Cəbəl Libnini aldıqdan sonra, Misir müdafiəsinin ikinci xəttinin son qüvvətli mərkəzi olan Bir Hassanaya yönəldilər, lakinmisirlilərinburanı əvvəlcədən boşaltmış olduqlarına görə bura asanlıqla ələ keçirildi.
Cəbəl Libni və Bir Hassananı ələ keçirən İsrail qüvvələri 7 iyun günü ikiyə ayrılaraq qərb istiqamətində, biri BirQafqafa, digəri dəMitla keçidinədoğru irəliləməyə başladı. Bu keçidlərMisirmüdafiəsinin üçüncü xəttini təşkil edirdi. General Talın qüvvələri 18 saatlıq bir yürüyüşlə və yolda da Bir Hamanı ələ keçirərək, Bir Qafqafaya çatdılar. 6 saatlıq döyüşdən sonra Qafqafa ələ keçirildi.
General Yaffe komandanlığındakı ikinci qism qüvvələr də Bir Thamadanı aldıqdan sonra Gidi və Mitla keçidlərinə çatdılar. Mitla keçidiSüveyş kanalına30 mil uzaqlıqda idi. 15 mil uzunluğundakı Gidi keçidi 7 iyunda ələ keçirildi.
7 iyunun sonlarına doğru, artıq demək olar ki,İsrailqüvvələri 3 əsas yola da tam nəzarət edirdilər. Kuntilladan hərəkət edən bir başqa İsrail ordusu isə Şarm-əl Şeyxə irəliləyərək, paraşütçü hissələrin köməkliyi ilə şəhəri tutudular. Beləcə Tiran boğazı rahatlıqla İsrailin nəzarətinə keçmiş oldu.
Sinaycəbhəsinin 8 iyun günü ən mühüm döyüşüMisirgeneralı Şazlı ilə General Şaron arasında Naxlda baş verdi. Misir qüvvələri əsasən Gidi və Mitla keçidlərinə yığıldığı üçün və Gidi keçidi ələ keçirildikdən sonra ən mühüm nöqtə Mitla keçidi olduğundan Kusseimadakı Şaron qüvvələrinin Mitla keçidinə gəlməsi istəndi, lakin arada olanNaxldaGeneral Şazlı komandanlığında mühümMisir ordusuvar idi. Döyüş 8 iyun günü 10:00-da başladı vəİsrail hərbi hava qüvvələrininMisir mövqelərinə atəş etdiyi döyüş 4 saat davam etdi. Nəticədə Naxl İsrail qüvvələri tərəfindən işğal edildi, Misir ordusu 50tank, ikitopçualayı, 300 texnika və 1000 nəfər canlı qüvvə itirdi.
Naxldan sonra Şaron Mitla keçidində General Yaffenin qüvvələri ilə birləşdi. 8 iyun günü Mitla keçidinə doğru hərəkət edildiyi zaman keçidin 30Misirtankıtərəfindən qapadıldığı göründü. 3 saatlıq döyüşdən sonra Mitla keçidi dəİsrail ordusutərəfindən tutuldu.
Şimaldakıİsrailqüvvələrinin də Kantaraya çatdığı da nəzərə alınardısa,Süveyş kanalınagedən bütün yollar və keçidlərİsrailqüvvələrinə açılması demək idi. Demək olar ki, bütünSinay yarımadasıİsrailinəlində idi. Artıq Misirin edəcəyi bir şey demək olar ki, qalmamışdı. Buna görə də,MisirBMT-yə müraciət edərəkİsrailində qəbul edəcəyi halda, atəşkəsə razı olduğunu bildirdi. 8 iyun axşamıSinaycəbhəsində atəşkəs qüvvəyə mindi.
Misir prezidentiCamal Əbdül Nasirin23 noyabr 1967-ci ildə etdiyi çıxışa görə,Misirordusu Sinayda silah və təchizatının 80 faizini itirmişdir ki, bunun da 1/3 hissəsi istifadəyə yararlı haldaİsrailinəlinə keçmişdir.Sinayda10000 əsgər və 1500 zabit olmuş, 5000 əsgər və 500 zabit də əsir düşmüşdür.
İsrailtərəfində isə 275 əsgər və zabit ölmüş, 800 nəfər də yaralanmışdır.İsrail61tankitkisi vermişdi.
İordaniyacəbhəsində isəİsrail5 iyun günüİordaniyayaxəbər göndərib, onların torpaqlarında gözü olmadığını bildirdi. İordaniyanın bitərəf qalacağı təqdirdə, ona heç bir ziyan verilməyəcəyini bildirdi, lakinKral Hüseynbunu rədd edərək, İsrail yaşayış məskənlərini top atəşinə tutdu.
Kral Hüseyninözünün daha sonra dediyinə görə,İsrailtəyyaarələrininMisirhücumuna aid xəbərlərə İsrail hökuməti qarartma tətbiq etdiyindən,Misir Baş Komandanlığınınona göndərdiyi mesajda İsrailin hücum etdiyi, lakin Misir təyyarələrinin İsrail hava qüvvələrinin 75 faizini məhv etdiyi, İsrail hava bazalarına hücumlara davam edildiyi və Misir qüvvələrinin İsrail torpaqlarına girdiyi şəklində xəbərlərə inanmışdır. Bundan başqa, İordaniya radarları Misir hücumundan geri dönən İsrail təyyarələrini müəyyən etdikdə, Misir Baş Komandanlığının danışdığımız mesajı sayəsində, bunlarınİsrailəhücum edən Misir təyyarələri olduğu düşünülmüşdür.5 iyun boyunca İsrail-İordaniya toqquşmalarıQüdsdədavam etmişdir.
İordaniya cəbhəsində isəQüdsdöyüşləri 6 iyun boyunca da davam etdi. Yalnız bu aradaQüdsünşimalındakıLatrunvəRamallahıələ keçirərək, şimala, Qərbi Şerianın mərkəzinə doğru irəliləməyə başladılar. İsrail Şimal Komandanlığına aid qüvvələr də şərq istiqamətində hərəkətə keçərək Tulkarim, Kalkilya ilə Cenini aldılar və Nablusa yönəldilər. Cenin döyüşlərində İsrail qüvvələri İordaniya qüvvələri qarşısında çox pis vəziyyətə düşsə də, güclü hava bombardımanından sonra yenidən üstünlüyü ələ aldılar.
İordaniya cəbhəsində isə şiddətli toqquşmalardan sonra İsrail qüvvələri 7 iyun günüŞərqi Qüdsüalmağa nail oldu. Beləcə Qüds tamamilə İsrailin nəzarətinə keçdi. İki min ildən sonrayəhudiləryenidən Qüdsə sahib oldular.
Nablus uğrunda çox şiddətli döyüşlər oldu.İordaniyaqüvvələri Nablusu verməmək üçün çox qüvvətli müqavimət göstərdilər. Ancaqİsrailhava qüvvələrinin işə qarışmasından sonra İordaniya ordusu Nablusu boşaltdı.Beləcə Qüdsün ardıyca bütün Qərbi Şəria da İsrailin əlinə keçdi. Bundan sonra İordaniyaBMT-nin atəşkəs çağırışını qəbul etdi və 7 iyun axşamı, saat 20:00-dan etibarən İordaniya cəbhəsində atəşkəs qüvvəyə mindi. Üç günlük müharibədəİordaniya700-ə yaxın itki verdi.
İsrailınplanlarında əsas yerSinayaverildiyindən vəİordaniyacəbhəsi ikinci olduğundan, 5 iyun günüSuriyayaqarşı heç bir tədbir görülməmişdir. BeləlikləQolan təpələrinəyerləşdirilmiş olanSuriyatopları da sərhəddəkiİsrailməskənlərinə atəş açmaqdan başqa heç nə etməmişdir.
40 millikSuriyasərhədində isə, 6 iyun günü çox da fəaliyyət olmadı.Suriyaqüvvələri bəzi yəhudi yaşayış nöqtələrinə kiçik qüvvələr və az miqdarda tankarla hücum etdilər, lakinyəhudikönüllü milisləri tərəfindən geri çəkilməyə məcbur edildilər.
7 iyunda daSuriyacəbhəsində böyük dəyişiklik baş verməmişdi. Suriya hələ də topçu atəşləri edirdi. Yalnız Dəməşq radiosu yalandan İngilis təyyarələrinin Suriya mövqelərini bombaladığını, buna baxmayaraqSuriya ordusununİsrailin şimalındakı Huleh yaylağını nəzarəti altına aldıqdan sonra, Safad və Nazarethə doğru irəliləməkdə olduğunu bildirirdi.
Suriyacəbhəsində topçu atışı 8 iyun günü də davam edirdi.Misirinatəşkəs istəməsi Suriya tərəfindən gözlənilmirdi. Buna cavab olaraq,Dəməşqradiosu etdiyi yayımda Suriyanın İsrail ortadan qaldırılana qədər mübarizəsini davam etdirəcəyini bildirdi.İsrail hava qüvvələriisə ertəsi günü Suriya cəbhəsində hücuma hazırlıq üçün seçilmiş yerləri güclü bombardman etdi. Bununla o həm də Suriyanın hər hansı atəşkəs cəhdinə də mane olmaq istəyirdi.
9 iyunda artıqMisirvəİordaniyaatəşkəsi qəbul etmişdi. Artıq indi İsrail hərbi hava qüvvələri və quru qüvvələri tam gücü ilə Suriya cəbhəsinə yüklənə bilərdi,
lakin Suriya hələ ki quru aktiv quru əməliyyatlarına qatılmadığı üçün öz gücünü saxlamışdı. İsrail qüvvələri isə xeyli yorğun idi. Buna görə də, İsrail hücumu çox güclü, həm də sürətli olmalı idi. Həmçinin, İsrail Suriya ilə müharibənin uzanacağı haldaSSRİ-nin öz müttəfiqinə yardım edəcəyindən qorxurdu.
İsrailordusu Suriya cəbhəsinin şimal qismində 9 iyun sabahı 07:00-dan etibarən 5 kalon halında hücuma keçdilər. HücumSuriyanınatəşkəsi qəbul etməsindən 4 saat sonra baş vermişdi. İsrail hücumunda əsasən zirehli texnika və hava qüvvələri iştirak edirdi. Döyüşlər şiddətli keçirdi.Suriyalılartopçu mövqelərini xüsusilə möhkəmləndirmişdi. Döyüşlərin ən şiddətlisi Suriyanın ən güclü 13 mövqeyindən biri olan vəKuneitraya3 mil məsafədəki Zaura ilə Tel Fakfərdə oldu. Zaura günortadan sonra, 3 saatlıq döyüşün sonunda israillilər tərəfindən tutuldu. Tel Fakhər isə 7 saatlıq vuruşmadan sonra İsrail ordusu tərəfindən tutuldu. Artıq 9 iyun axşamıSuriyacəbhəsində bir çox boşluqlar açılmışdı.
10 iyun günüİsrail ordususabah tezdən etibarən və bilbaşa Kuneitra istiqamətində hücumlara davam etdilər. Hələ də bilinməyən səbəbdənDəməşqradiosu sabah 08:45-də Kuneitranın işğal edildiyini elan etdi, halbukiİsrail ordusuKuneitradan bir xeyli aralı idi. Bunu eşidən Kuneitradakı Suriya ordusu hissələriDəməşqdənyardım gəlməyəcəyini düşünərək şəhəri boşaltdılar. Beləliklə də,İsrail ordusuheç bir güllə atmadan şəhəri tuta bildi.
Dəməşq şəhərinə 40 mil məsafədə olan Kuneitranın tutulması ilə İsrail Suriya torpaqlarının 12 mil içinə girmiş və bütünQolan təpələriniişğal etmiş olurdu. Qolan təpələrindəki Suriya topçuları 1956-cı ildən etibarən İsrail şəhərlərini topa tuturdu. Artıq bu təklükə aradan qaldırılmışdı.
İsrailinonun tələblərinə baxmayaraq,Suriyanıntorpaqlarını işğal etməsi SSRİ-nin İsraillə bütün münasibətləri kəsməsi ilə nəticələndi. Beləliklə, 10 iyun günü saat 16:30-da Suriya cəbhəsində də Altıgünlük müharibə sonlandı.
Suriyanın rəsmi açıqlamasına görə, iki günlük müharibəödəSuriyanınitkisi 145 ölü və 1645 yaralı idi, lakin daha sonraDəməşqdənverilən məlumatlr ölü sayının 2500, yaralı sayının isə 5000 nəfər olduğunu göstərmişdir.İsrailinəlində 591Suriyalıəsir var idi ki, bu əsirlər iki əsir İsrail pilotu ilə dəyişdirilmişdi. Bundan əlavə İsrail 80 Suriya tankını dağıtmış, 40 tankı da əsir almışdı. Suriyanın 18 topçu taborundan 15-i darmadağın edilmişdi. İsrailin itkisi isə 15 ölü və 306 yaralı idi.
8 iyun 1967-ci ildəABŞ Hərbi Donanmasınaməxsus elektronik kəşfiyyat gəmisi USS LibertyAriş şəhərindən24 km şimalda (Misirsularından az aralıda)İsrailqırıcı təyyarələri və torpedo gəmiləri tərəfindən təxminən 75 dəqiqə boyunca hücuma məruz qaldı. Gəmi demək olar ki, batırıldı. Hadisə nəticəsində 34 dənizçi öldü, 171 nəfər isə yaralandı.
Hadisədən dərhal sonraİsrailtərəfi hadisənin səhvən baş verdiyini, USS Liberty gəmisininMisirinƏl-Quseyr gəmisi ilə səhv salındığını bildirdi. Səhvə görəİsrailtərəfindən hadisə qurbanlarına və onların ailələrinə təzminat verildi.ABŞ-yə isə gəminin istifadəyə yararsız hala gətirildiyinə görə kompensensiya verildi.ABŞtərəfindən aparılan araşdırmadan sonra İsrailin verdiyi izahat qəbul edildi və hadisənin səhvən baş verdiyi elan edildi. Bu hadisə 1987-ci ildə qarşılıqlı notalarla bağlandı,
lakinABŞ Dövlət KatibiDean Raskınvə Hərbi Dəniz Əməliyyatları komandanıTomas Moorerində daxil olduğu bəzi tanınmış şəxslər hadisə günki siqnalların transkriptləri ilə tanışlıqdan sonra hücumun səhvən baş verdiyi fikrini rədd etdilər. Bu şəxslərin bildirdiyinə görə,İsrailgəmininABŞgəmisi olduğunu bilə-bilə hücum etmişdi.
Müharibənin sonundaİsrail8,000 kmolan torpaqlarına 23, 622 kmSinay yarımadası, 0,444 kmQolan təpələri, 2,270 kmQərbi Şəria, 0,140 kmQəzzə keçidiolmaqla 26,475 kmtorpaq qatmışdı. İşğal edilən bu torpaqlar İsrail sərhədləri daxilindəki 300 min Ərəbə 1 milyon daha qatmaqda idi. Bu dövrdə İsrail əhalisinin sayı 2,3 milyon nəfər idi, belə olan halda,Ərəblərİsrail əhalisinin63/37 nisbətini təşkil edirdi. Bu torpaqları tutmaq İsrailə 750 milyon dollara başa gəlmişdi.
Müharibədə İsrailin canlı qüvvə itkisi 776ilə 983 arasında göstərilir. İsrail ordusundan yaralananların sayı isə 4517 nəfər olmuşdu. 15 İsrail əsgəri isə əsir düşmüşdü. Misirin müharibədəki canlı qüvvə itkisi isə 9800ilə 15000nəfər arasında göstərilir. 4338 misirli hərbçi isə əsir düşmüşdü.İordaniya 700 canlı qüvvə itirmiş və 2500 nəfər də yaralanmışdır.Suriya ordusu isə 1000–2500 nəfər arasında canlı qüvvə itirmişdir.367-591nəfər isə əsir götürülmüşdür.
Prezident Nasirdörd gün ərzində ağır bir məğlubiyyətləİsrailqarşısında bütün Sinay yarımadasını itirdi.9 İyun səhəri radiodan Misir xalqına xitabında bir tərəfdən istefasını açıqlayarkən, digər tərəfdən də, məğlubiyyətin bu üç sürprizin nəticəsi olduğunu ifadə edərək, qərbliləri günahlandırdı tutdu:
Bundan sonraNasirqəhrəmancasına döyüşdüklərinə görəİordaniyavəİraqilə, "böyükSuriyaxalqına " və tutduqları mövqelərinə görə isəSudan,Küveyt,Yəmən,Livan,TunisvəMərakeş(Səudiyyə Ərəbistanınınadı keçmir) təşəkkür etdikdən sonra, bütün bunlara baxmayaraq məsuliyyəti üzərinə götürdüyünü, bu səbəblə də hər cür rəsmi vəzifədən, siyasi fəaliyyətdən tamamilə və yekun olaraq çəkildiyini və xalqın arasına qarışaraq bir vətəndaş kimi öz öhdəliklərini yerinə yetirəcəyini bildirdi.Nasir 1964 tarixli Müvəqqəti Misir konustitusiyasının 110-cu maddəsi çərçivəsində dövlət rəhbərliyini Zəkəriya Mühittinə verdi.
Nasirin istefasından sonra bütünMisirdəNasir lehinə mitinqlər keçirildi. Xalq "Nasir bizi tərk etmə" şüarları səsləndirirdi. Bundan sonra Nasir yenidən rəhbərliyə qayıtdı. Buna qarşılıq olaraqMisir silahlı qüvvələrikomandanının müaviniMarşal Əbdülhəkim Amr9 iyunda istefa verdi və onun yerinə generalMahmud Fevzigətirildi. Bundan sonra da iyunun 11-də quru , hava və dəniz qüvvələri komandirləri də istefa verdilər.
Orta Şərqdəvə dünyada böyük dəyişikliyə səbəb olmuş Altıgünlük müharibədən sonra bütün dünyada müzakirə olunan bəzi mübahisəli məsələlər meydana çıxdı. Bu mübahsələrin əksəriyyəti öz aktuallığını hal-hazırda da, saxlamaqdadır. Bu mübahisə mövzularına misal olaraq misirlihərbçilərəİsrailhakimiyyəti tərəfindən işğəncə edilməsi iddialarını, önləyici hücum və ya ədalətsiz hücum məsləsini,USS Liberty hadisəsini, döyüşən tərəflərəABŞ,Birləşmiş KrallıqvəSSRİtərəfindən hərbi dəstək məsələlərini göstərmək olar.
Başlanğıcda həmMisir, həm dəİsrailtərəfi elan etdi ki, ölkələri digəri tərəfindən hücuma məruz qalmışdır.İsrailinBMT-dəki səfiri Qideon RafaelİsrailXİN-dən belə bir məktub aldı:
3:10-da Qideon RafaelBMT Təhlükəsizlik Şurasınıniyun ayı üçün rəhbəri olan danimarkalıHans Taboruyuxudan oyatdı və onaMisir ordusununİsrailəhücum etdiyini,İsrailinMisirinbu qorxaq və xain hücumuna cavab verdiyini bildirdi.BMT Təhlükəsizlik Şurasının5 iyundakı iclasındaMisirvəİsrailtərəfləri bir-birlərini hücum etməkdə ittiham etdilər. İclas zamanıİsrailnümayəndələri Eban və Evron ilk atəşin misirlilər tərəfindən açıldığına and içdilər.
SSRİtərəfindən dəstəklənənMisir5 iyunda müharibəninİsrailtərəfindən başladıldığını bildirdi. İsrail isə ilk atəşinMisirtərəfindən açıldığını bildirirdi. İsrail nümayəndəsi BMT Təhlükəsizlik Şurasına bildirmişdi ki, "Bu sabahın erkən saatlarında (5 iyun)Misir ordusukütləvi halda İsrail sərhədinə tərəf göndərilmişdir. Eyni zamandaMisir qırıcılarıSinaydakıhava limanlarından havaya qalxmış və İsrailə tərəf uçmuşdur.QəzzədəkiMisirartilleriyası kissifim, Nahal-Oz və Eyn Haşeloşa adlıİsrailkəndlərini bombalamışdır." Həqiqətdə isə bu düzgün deyildi.ABŞKəşfiyyat Ofisi müəyyən etmişdi ki, ilk atəş İsrail tərəfindən atılmışdır və müharibə İsrailin Misirin quru qoşunlarını havadan müdafiəsiz buraxılması ilə nəticələnən qəfil hava hücumu ilə başlamışdır.
İlk o hücum etməsinə baxmayaraq, İsrail ilk əvvəllər özünün birinci hücuma məruz qaldığını bildirirdi. Az sonra isə, özünün ilk hücum etdiyini etiraf etdi, lakin bunun planlanan işğalı önləmək üçün etdiyini bildirdi.İsraililk hücum etməsini haqlı olduğunu bildirmək üçün bu arqumentləri göstərmişdi:
Ərəblərindüşüncələri hücumun İsrail tərəfindən başladıldığınına əsaslanırdı.MisirinBMT-dəki daimi nümayəndəsi M. A. Əl Koni bildirmişdi:
Müharibədən sonra bəziİsrailrəsmiləri etiraf etdilər ki, onlarMisirtərəfindən hücum gözləmirdilər.İyundaİsraildəhökumətə daxil olan Mordeçay Bentov ona verilən "ektremizm təhlükəsinin olub-olmaması" haqqında suala cavab olaraq bildirmişdi ki, "heç bir yox olma təhlükəsiz yox idi, bu yeniƏrəbtorpaqları əldə etmək üçün uydurulmuş yalan idi".ABŞtərəfi müharibədən əvvəlİsrailəverdiyi kəşfiyyat materiallarında bildirmişdi ki,Misir ordusununyayılması müdafiə xarakteri daşıyır və İsrailə hücuma hazırlıq hiss edilmir.Müharibə dövründə İsrailin XİN rəhbəri olmuşAbba Ebanöz xatirələrində yazırdı ki,Nasirİsrailə hücum etməyi inandırıcı deyildi:
İsrailli hərb tarixçisiMartin van Kreveldagörə müharibənin əsl səbəbləri hələ də bilinmir, lakin müharibədən əvvəl İsrail hərbi qüvvələrinin müharibə üçün çalışdıqları və digər tərəfi provakasiyaya çəkmək üçün səylə çalışdığı hiss edilir.Ceyms Thuo Qathiibildirir ki, İsrailin hücumuKarolina testinəuyuşmurdu, lakin bu testə ən yaxın hücum idi.
Hərhalda,İsrailöz hücumunun haqlı olmasınıMisirinTiran boğazınıqapaması ilə əsaslandırırdı. Çünki, bu boğaz 1958-ci ildəki Cenevrə konvensiyasınınDənizlər haqqında qanununaəsasən beynəlxalq su ərazisi hesab edilirdi, lakin bütün bunlara baxmayaraq, bu qanuna nəMisir, nə də onun müttəfiqləri qoşulmamışdı.Misirinmövqeyinə görə,Tiran boğazıaçıq dənizin iki beynəlxalq su ərazisi hesab edilə bilməzdi. Çünki,Aqaba körfəziaçıq dənizin iki regionunu birləşdirən beynəlxalq su ərazisi deyil. Buna baxmayarq,Qərbi Avropaölkələri vəBMTMisirinbu qərarı ilə razılaşmırdı. Digər tərəfdən,MisirinmövqeyiIII dünya ölkələritərəfindən dəstəklənirdi.
Atəşkəs qüvvəyə mindikdən sonraMisirin7 diviziyasıSinay yarımadasındaİsrailqüvvələrinin əhatəsində qalmışdı. Minlərlə misirlihərbçivəəsgərçaşqnlıq və təlaş içərisindəİsrail qüvvələriniyararaqSüveyş kanalınaçatmaq üçün hücuma keçdilər.İsrailinbu qədər əsiri saxlamaq üçün təchizatı yox idi, buna görə də misirli qüvvələrinSüveyşəçatması üçün şərait yaratdılar.Süveyş kanalınaçata bilən hərbçilər kanalı üzərəkMisirtərəfə keçmək niyyətində idilər, lakinhərbçilərtəxminən, çayın ortasına çatandaMisirtərəfindən avtomatlardan atəş açıldı.
Bəzilərinin iddiasına görə, bu əmri orduyaCamal Əbdül Nasirvermişdir. O, qorxurdu ki, buhərbçilərMisirədaxil olarlarsa, xalqMisirinhansı formada darmadağın edilməsini başa düşə bilər.
Sağ qalan şəxslər əvəvlcəSüveyş kanalınınMisirtərəfində tikanlı məftillərlə əhatələnmiş düşərgələrdə saxlanıldı, daha sonra isəQantarayasürgün edildilər. MəşhurBritaniyabaş naziri olanVinston ÇörçilinRandalf Çörçill qeyd etmişdi ki, "geriyə —Misirəgeri dönə bilənMisirəsgərləri onu özlərinə heç vaxt ev edə bilmədilər, əvəzində xalq arasında ruh düşkünlüyünə səbəb olmasınlar deyə düşərgələrdə saxlanıldılar".
Müharibədən dərhal sonraİsrailinmisirli silahsız əsirləri güllələməsi xəbərləri yayılmağa başladı. Xeyli sayda israilli əsgər misirli əsirlərin edamının şahidi olduğunu bildirirdi.Yediot Aharonot(azərb.Ən Yeni Xəbərlər‎) qəzetinin jurnalisti Qabby Bron bildirmişdi ki, o, özü 5 misirli əsirin edamının şahidi olmuşdur.İsrailli tarixçi, novelistMaykl Bar-Zohardemişdi ki, o, özü şahid olmuşdur ki, 3 misirli əsir israilli aşpaz tərəfindən edam edilmişdir.İsraillisiyasətçivətarixçiMeir Pa'il demişdir ki, dəfələrlə əsirlərin vəƏrəbmülki şəxslərin edamına şahid olmuşdur.TarixçiUri Milşteynisə bildirmişdir ki, 1967-ci il müharibəsi zamanıİsrailəsgərləri dəfələrlə təslim olanƏrəbhərbçilərini öldürmüşdülər.O, əlavə edirdi:
İddia olunur ki, öldürülən misirli əsgərlərin hamısı sənədlərdə elə göstərilmişdir ki, guya onlar qaçmağa cəhd edərkən öldürülmüşdürlər. İsraillitarixçivəjurnalistTom Segev"1967" adlı əsərində bu barədə yazır:
1995-ci ilin 21 sentyabrındaNew York Timesbildirdi ki,MisirhökumətiSinay yarımadasınınƏl Ariş şəhərində çoxda dərində olmayan 2 toplu məzarlıq aşkar etmişdir.Misirhökumətinin iddiasına görə, bu məzarlıqdaİsrailtərəfindən 1967-ci il müharibəsi zamanı qanunsuz olaraq güllələnən 30–60 arası misirli əsir dəfn edilmişdir. İsrail isə cavab olaraq, öz XİN nümayəndəsi Eli DayanıMisirəgöndərdi. Eli Dayan bildirdi ki, onlar bu məsələni Misirlə müzakirə etməyə hazırdırlar və ölənlərin ailələrinə təzminat verə bilərlər. Nazir həmçinin, bildirdi ki, hadisənin baş verməsindən 20 il keçdiyi üçün onların bunu edənlər haqqında araşdırma başlatma hüquqları yoxdur.
Daha sonraMisirdəkiqəzetlərdən biri olanƏl ŞaabİsrailinMisirdəkisəfiri David Sultanın 100 misirli əsirin öldürülməsində iştirak etdiyini iddia etdi.İsrailsəfirliyi və XİN-i bu iddianı rədd etdi və bildirdi ki, David Sultanın o dövrdə orduda olduğu belə aydın deyildir.
İsrail Müdafiə Nazirliyisənədlərinin sinifləndirilməsinə əsasən bilinir ki,İsrail ordusununBaş Qərərgahının Əməliyyatlar şöbəsi 1967-ci ilin 11 iyununda əsirlər barədə yeni əmrlər imzaladı. Bu əmrin verilməsi o dövrki mövcud əmrlərin bir-biriləri ilə ziddiyyət təşkil etdiyinə görə əsaslandırılırdı:
İsrailmənbələrinə görə 4338 nəfər misirli hərbçiİsrail ordusutərəfindən əsir alınmışdı. 11İsrailhərbçisi isəMisir ordusutərəfindən əsir alınmışdı. Əsirlərin dəyişdirilməsi 1968-ci ilin 23 yanvarında sonlanmışdır.
TarixçiCorc Lenczovskiyəgprə,ABŞprezidentiConsonmay ayının 23-dəABŞrəsmilərinəİsrailəmüxtəlif yollarla silah yardımı etmək üçün icazə vermişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, həmin dövrdəOrta Şərqəsilah göndərilməsinə və satılmasına embarqo qoyulmuşdu.
Stefen Qrin öz kitabında yazır ki,ABŞmüharibə zamanıİsrailəkəşfiyyat təyyarələri göndərmişdir. Bu təyyarələrin vəzifəsi gecə vaxtı uçuş edərəkMisirquru qoşunlarının hərəkətini izləmək və sabahkı hava hücumu üçün material toplamaq olmuşdur. Müəllif buna sübut kimi isə,İsrail Hərbi Hava Qüvvələrininmükəmməl hücumlarını göstərmişdir.ABŞXİN rəsmisi vəOrta Şərqüzrə ekspert Riçard Parker bu iddianı qəti şəkildə rədd edərək, bunu bekar bir adamn fərziyəsi adlandırmışdı.
Müharibənin ikinci günüƏrəbölkələrinin hökumət yönümlü qəzetləri yazırdılar ki, amerikan və britaniyalı qoşunlarİsrailtərəfdən döyüşürlər.Qahirə radiosuvə rəsmi dövlət qəzeti olan Əl-Əhram isə bu iddia ilə yanaşı başqa iddialar da irəli sürürdü. Qəzetin iddiasına görə:
Camal Əbdül Nasir dövründə Əl-Əhram qəzetinin rəhbəri olanMəhəmməd Həssaneyn Heykalda bu iddialarıƏl-Cəzirəkanalında təkrarlamışdır.
Muəmmər QəddafiLiviyadakıbazasındanABŞ-ninMisirəhücum etməsinin yalan olmasını qəbul etdi və bunun sadəcə 1969-cu ildəki hərbi çevrilişə rəvac vermək üçün ortaya atıldığını bildirmişdi. Həmçinin,ABŞvəBöyük Britaniyadövlətləri də rəsmi şəkildə bu iddiaları rədd etmişdilər.
Buna bənzər iddialarıDəməşq radiosuvəƏmmanradioları da təkrarlayırdı. Hətta,Misirmətbuatı yazırdı ki, guyaİordaniyakralı Kral Hüseyn radarlardanBritaniyaqırıcılarınınBritaniyatəyyarədaşıyan gəmilərindən havalanmasının şahidi olmuşdur.
Bütün bu iddialar Ərəb dövlətlərindən başqa heç bir yerdə ciddiyə alınmırdı.ABŞ,Böyük Britaniyavəİsrailbütün iddiaları rədd edirdi. Bundan əlavə, 8 iyundaMisirinnüfuzuna xeyli ziyan vuran hadisə baş verdi.İsrailCamal Əbdül Nasirilə Kral Hüseyn arasında radio-telefon vasitəsilə baş tutmuş telefon danışığının səs qeydlərini mətbuatda yaydı:
Müharibənin sonundaƏrəbdövlətləri acınacaqlı şəkildə məğlub oldular. Ərəb müharibələri bu dərəcə ağır dərəcədə baş vermiş məğlubiyyətləriniABŞ-nin İsrailə dəstək verməsi ilə əsaslandırırdılar. 1967-ci ilin 9 iyunundaCamal Əbdül Nasiröz istefa məktubunda (istefası qəbul edilmədi) yazırdı:
Kral Hüseyn daha sonraABŞdəstəyinin olduğu fikrindən imtina etdi. 30 iyun 1967-ci ildəNyu-Yorkdakıçıxışında o bildirdi ki, hal-hazırda o əmindir ki, nəABŞ, nə dəBritaniyatəyyarəsi müharibədə iştirak etməmişdir.
Sentyabr ayındaThe New York Timesməlumat yaydı ki,NasirƏrəbölkələri zirvəsində iddialarının real olmadığını bildirmişdir.
Bütün bunlara baxmayaraq,Ərəblərinmüharibədə təkcəİsrailəqarşı yox, həmABŞ-yə, həm dəBritaniyayaqarşı döyüşməsi fikri bütünƏrəbdünyasına hakim oldu.Böyük BritaniyanınSəudiyyə ƏrəbistanınınCiddəşəhərindəki nümayəndəsinin bildirdiyi kimiMisirləhər hansı müharibəYəmən müharibəsikimi nəticələnəcəkdi:
Müharibə bitəndən sonra daMisirhökuməti və onun mətbuat orqanları bu iddiaları müdafiə etməyə davam edirdi. Əl-Əhram da daxil olmaqla, Misirin bütün böyük qəzetləri gündəlik bu barədə məqalələr yazırdılar.Məhəmməd HeykaldaQahirə radiosundabu iddiaları müdafiə etməyə başladı. Onun bildirdiyinə görə,SuriyavəMisirəqarşı gizliABŞ-İsrailmüqaviləsi vardır.
İsraillitarixçi Elie Podeh yazır:
ABŞ-İsrail tarixçisiMaykl Orenbildirir ki,Ərəbliderlərinin müharibəyəABŞvəBritaniyanınbirbaşa daxil olması iddiasını belə səylə müdafiə etməsinin əsas səbəbiSovet İttifaqınındəstəyini təmin etmə istəyi olmuşdur. Digər səbəb kimi isə,Ərəbdövlətlərininİsrailəbiabırcasına məğlub olmasından sonra xalqda yarana biləcək nifrəti özlərindən uzaq tutma istəyi olaraq göstərir.Çünki,ABŞvəBritaniyayaqarşı məğlub olduqlarını düşünən xalq öz liderlərini başa düşə bilərdi.
Bu iddialardan sonra neft istehsalçısı olanƏrəbdövlətləriABŞvəBritaniyayaneft ixracına embarqo tətbiq etdi. Bunun nəticəsində də,neftinqiyməti dünyada görünməmiş dərəcədə qalxdı.
6 ərəb ölkəsi ABŞ ilə diplomatik münasibətləri kəsdi, Livan ABŞ-dəki səfirini geri çağırdı.Daha geniş müstəvidə isə, bu müharibə Orta Şərqdə anti-amerikan solçu hərəkatların, dini-funtamentalist qruplaşmaların fəallaşmasına və son nəticədə terrorizmin yüksəlməsinə səbəb oldu. Anti-amerikan əhvali-ruhiyyə tədricən Ərəb dövlətlərini aşaraq İranda, Pakistanda və ümumən III dünya ölkələrində əsasən xalq arasında hakim rol oynamağa başladı. Bu da həmin dövlətlərin BMT-də anti-amerika siyasəti izləmələrinə səbəb oldu.
Britaniyalı mütəxəsislərin firincə "Ərəblər məğlubiyyətin səbəbi ola biləcək bütün versiyaları rədd edirdilər, onlar inanmırdılar ki, İsrail onları kənardan yardım olmadan uda bilər".
1993-cü ildə Conson Prezident Kitabxanasına şifahi arxiv müsahibəsi verən və müharibə zamanı ABŞ-nin Müdafiə Naziri olmuş Robert MakNamara bildirmişdi:
Sovetlər bunu öyrəndikdən sonra Sovet İttifaqının rəhbərlərindən olan Kosigin Kremldən qırmızı xətlə ABŞ-la əlaqə yaratmış, ABŞ-nin hər hansısa hücumu fonunda onları müharibə ilə hədələmişdi.Sovet İttifaqı öz Ərəb müttəfiqlərini dəstəkləyirdi. 1967-ci ilin may ayında Sovet İttifaqı Şərqi Aralıq dənizi hövzəsinə öz hərbi dəniz donanmasını göndərməyə başladı. Onun donanması ABŞ və Britaniya donanmasını izləyirdi.Buradakı Sovet donanması ABŞ donanması ilə döyüşməyə tam qadir vəziyyətdə idi.Sovetlərin məqsədi isə müharibəyə ABŞ-nin və ya digər Qərb dövlətinin birbaşa müdaxiləsinin qarşısını almaq idi. 1983-cü ildə Boston Globeyə verdiyi müsahibədə o dövrki ABŞ Müdafiə naziri Maknamara demişdi ki, "biz müharibəyə olduqca yaxın idik və Kosigin bizim gəmilərimizin Aralıq dənizində olmasına hədsiz əsəbləşmişdi".
BBC jurnalisti Ceremi Boven özünün Altı gün kitabında yazır ki, müharibə başlamamışdan əvvəl İsrail gəmisi olan Miryam avtomatları, 1055 mm tank mərmilərini və zirehli texnikanı Felikstovda buraxmış və müharibə başladıqdan sonra isə İsrail yük təyyarələri məkik uçuşları quraraq ABŞ və Britaniya bazalarından silah-sursat daşımışdır.
1967-ci il Ərəb-İsrail müharibəsi qaçqınlar probleminə də yeni ünsürlər gətirdi. Bilindiyi kimi,Fələstinqaçqınları məsələsinin başlanğıcı1948–1949-cu illərdəki birinci Ərəb-İsrail müharibəsiolmuşdur.BMT1948-ci ilin sonlarından qaçqınlara yardım problemini müzakirə edərək,BMT Qaçqınlara Yardım Təşkilatınıqurmuşdu.}Bu tarixdən etibarən bu təşkilatFələstinqaçqınlarına kömək etməkdə idi.SSRİvəsosialistölkələr qaçqınlar məsələsinin yaranmasında qərbliləri günahkar bilmələrinə görə, heç bir zaman yardımlara qatılmamışlar və yardımın yükü başqaABŞolmaqla digər ölkələrin üzərinə düşmüşdü. Məsələn, 32 ölkənin 1967-ci il üçün yardım fondu 30.1 milyon dollar olmuşdu. Bunun 22.2 milyon dollarıABŞtərəfindən verilmişdi.Digər tərəfdənBMT-nin məruzəsinə görə, 1965-ci il sonunda qaçqınların sayı ölkələrə görə belə idi:İordaniya697.658,Qəzzə301.879,Livan162.499 vəSuriya138.081, ümumilikdə isə 1.300.117 nəfər idi.
Təhlükəsizlik Şurasının14 iyun, 1967-ci ildə, işğal edimiş torpaqlarda mülki əhaliyə insani münasibət bəslənməsinə və vətənlərindən ayrılmış olanların evlərinə dönmələrinin asanlaşdırılmasına dair 237 saylı qərarının tətbiqi çərçivəsindəBMTmövzu ilə əlaqədar xüsusi nümayəndə təyin etmişdi.Xüsusi nümayəndə Nils G. Qussingin avqust ayında verdiyi məruzəyə görə Qərbi Şərianın 430.000-i əsasən Fələstin qaçqını olan 1.1 milyon nəfər əhalisindən 200.000-i Şəria çayının şərqinə köç etmişdi. Suriyaya görə 110.000, İsrailə görə də 85.000 nəfər İsrail işğalına girən torpaqlardan Suriyaya köç etmişdi.SinayvəQəzzədənkanalın digər tərəfinə köç edənlərin sayı isə 35.000-ə qədər idi. Həmçinin xüsusi nümayəndə mülki əhaliyə qarşıİsrailtərəfindən pis rəftar edilmədiyini yazırdı.
BMt Qaçqınlara Yardım Təşkilatının rəhbəri Baş Katibə verdiyi hesabatda Altı Gün Müharibəsində qaçqınların sayında 350.000–400.000 nəfərlik artım olduğunu və bunun böyük çoxluğunun da Qərbi Şəria köçlərindən qaynaqlandığını deyirdi. Bu hesabatBMT-nin 19 sentyabr, 1967-ci ildə başlayan iclasında müzakirə olundu və bilavasitəBMT-nin qaçqınların vətənlərinə dönmələrini özündə ehtiva edən, 11 dekabr, 1948-ci il tarixli, 194 saylı qərarının hələ də reallaşdırılmaması müzakirələrə səbəb oldu. Nəticədə,BMT19 dekabr 1967-ci ildə 3 bitərəfə qarşı 98 səslə aldığı, 2341 A saylı qərarında 1948-ci il tarixli 194 saylı qərarın tətbiq edilməmiş olmasından yaranan təəssüf hissini bildirərək, bütün üzvləri bu qərarın tətbiqinə və Qaçqınlar Təşkilatına kömək etməyə dəvət etdi.
BMT, 4 iyuldaPakistantərəfindən təklif edilib,Türkiyə,Malivəİrantərəfindən də dəstəklənən qətnamə layihəsini, 20 bitərəfə qarşı (ABŞda bitərəf qalmışdır) 99 səslə 2253 saylı qətnamə kimi qəbul etmişdir. QətnamədəİsrailinQüdsbarədə aldığı qərarlardan yaranan narahatlıq bildirilir və bu qərarların qeyri-qanuni sayıldığı vurğulanaraq, İsraildən bu qərarlari geri alması istənirdi.
Bu qərardan sonraİsrailXİN rəhbəriAbba Eban, 10 iyulda Baş Katibə göndərdiyi məktubda Qüdsün 7 iyunda İsrailin əlinə keçməsi ilə birlikdə, bütündinlərinibadətinə açıldığını, sözü gedən 5727–1967 saylı "Müqəddəs Yerlərin Qorunması" qanununun müqəddəs yerləri hər cür hücumdan və ziyarət azadlığının tapdanmasından qorunması məqsədini daşıdığını, şəhərə ərəblərləYəhudilərinbir-birləri ilə təmasının nəzarətdə olduğunu, başda su olmaqla, bütün şəhərə bələdiyyə xidmətlərinin verilməkdə olduğunu, bütün tədbirlərinQüdsün3 böyük dinə ərz etdiyi böyük əhəmiyyətə görə olduğunu bildirirdi, lakin Eban 4 iyul qətnaməsinin qəbul edildiyinə dair heç bir söz demirdi.
İsrailinbu mövqeyindən sonraTürkiyə,Əfqanıstan,İran,Malayziya,MalivəSomalitərəfindən dəstəklənənPakistan, 12 iyuldaBMT-yəİsraildən4 iyul qərarına əməl etməsini istəyən bir qanun layihəsi təqdim etdi. Bu layihənin 2 gün davam edən müzakirələrindəABŞyenə də bitərəf qaldı. ABŞ-nin BMT-dəki nümayəndəsi Qoldberq bitərəfliyin səbəbini belə izah edirdi:
Səsvermədən sonra qərar layihəsi qəbul edildi. Qərar İsrailin hərəkətlərini qınayaraq, ondan Qüdsün statusunu dəyişdirəcək tədbirlərə yol verməməsini tələb edirdi.
QüdsdəkiƏrəblərinvəziyyəti ilə bağlı araşdırmalar etmək üçünİsveçrəlidiplomat Ernestp Talman, Baş KatibU Thantınşəxsi nümayəndəsi təyin edildi. Onun hesabatına görə Qərbi Qüdsün əhalisi 200.000 olub, hamısıyəhudilərdənibarətdir. Buna qarşılıq Şərqi Qüdsün əhalisi qarışıq olub, 81 faizimüsəlman, 8.1 faizikatolik, 6.5 faiziortodoks, 2.4 faiziermənivə 2 faizi digərləri idi. Bununla belə, İsrailə görə Şərqi Qüdsün Qərbi Qüdslə bütünlənməsinə heç nə mane ola bilməzdi və bu məsələdə İsrail heç kimlə kompromisə getməyəcəkdi. Qüdsdə yaşayanƏrəblərisə İsraildən narazı idilər. Bunun əsas səbəbi Yüksək İslam Konqresinin qərarlarına İsrail hökumət dairələrinin məhəl qoymaması, məktəblərdə İsrail təhsil proqramlarının tətbiq edilməsi və s. idi. Katoliklərə gəlincə, Talmanın hesabatına görə, Papalıq Qüdsün və ətrafının qorunmasından qarantiyasını ancaq şəhərin ayrı bir varlıq, yəni korpus separatum formasına gətirilməsi və beynəlxalq rejimə tabe edilməsi ilə mümkün görməkdə idi. Bu məsələdə də İsrail dövlət ilə danışıqlara başlamışdı.
Bu zamanİsrail XİNrəhbəriAbba EbanBMT Baş Katibinəgöndərdiyi məktubdaQüdsdəsükunətlə və asayişlə, bütün dinlərin sərbəst ibadəti üçün lazimi şərtlər təmin edilmədikcə beynəlxalq nizamlama düşünülməyəcəyini, İsrailin bu şərtləri təmin etməyə çalışdığını, bu zaman görülən tədbirlərin son həllə təsir etməyəcəyini bildirirdi, lakin bundan sonra BMT-nin aldığı heç bir qərar real olaraq işləmədi. 1978-ci ildəİsrailQüdsürəsmi olaraq paytaxtı elan etdi. 1980-ci ildə Şərqi Qüdsün Qərbi Qüdsə birləşdirildiyinin elanı ilə, rəsmi olaraq Şərqi Qüdsü də öz hakimiyyəti altına almış oldu.
Müharibəyə ilk reaksiya təbii olaraqƏrəbölkələrindən gəldi. Müharibə başlamazdan bir gün əvvəl, yəni 4 iyun 1967-ci ildəİraq,Səudiyyə Ərəbistanı,Liviya,Əlcəzair,Küveyt,Bəhreyn,Qətər,Əbu Dabi(bu son üçü qeyd etdiyimiz illərdəİngiltərəninhimayəsində olan əmirlikləridi) vəMisirnümayəndələriBağdaddatoplanaraq, 5 İyun tarixli qərara əsasən hər hansı birƏrəbdövlətinə hücum edən və ya İsrailə yardım edən hökumətlərəneftembarqosu tətbiq edəcəklərini bildirdilər.İyunun 6-sıMisirinİsrailinhava basqınınaAmerikavəİngiltərəninkömək etdiyini iddia etməsi ilə bu iki ölkəyəneftembarqosu tətbiqi qərara alındı.Küveyt,Bəhreyn,Qətər,Əbu-DabivəSəudiyyə ƏrəbistanıAmerikavəİngiltərəyəneft ixracını dayandırdı.Əlcəzair,Misir,Sudan,Suriya,Yəmən,TunisABŞvəBirləşmiş Krallıqilə olan diplomatik münasibətlərini kəsdilər.İraqvəLivanisəAmerikanvəİngilissəfirlərinin 48 saat içində ölkəni tərk etmələrini tələb etdi.Liviyahökuməti o cümlədənAmerikavəİngiltərədənLiviyadakihərbi bazalarını ləğv etmələrini və bütün qüvvələrini geri çəkmələrini istədi. BütünƏrəbpaytaxtlarındaABŞvəBöyük Britaniyayaqarşı geniş nümayişlər təşkil edildi.Lakin ölkələrin reaksiyası daha da alovlanmadan müharibəƏrəbdünyası üçün böyük bir fəlakətlə nəticələndi. İndiƏrəblərüçün məsələ artıqİsraildövlətinin ləğvi deyil, bu müharibənin nəticələrinin aradan qaldırılması idi. Başqa sözlə,Ərəbölkələrinin, xüsusilə dəMisir,Suriyavəİordaniyanınİsrailsiyasətinin təməlini 1967-ci il müharibəsində itirilmiş torpaqların geri alınması və yaİsrailinişğal etdiyiƏrəbtorpaqlarından çıxarılması təşkil etdi. Bu baxımdan, 1967-ci il müharibəsi Ərəb-İsrail məsələsində və yaFələstinməsələsində yeni bir mərhələ açdı, ümumi bir proses olaraq, bir dönüş nöqtəsi yaratdı.
Beləcə,İsrail1967 il müharibəsində ələ keçirdiyi torpaqlarını geri verməyəcəyini açıqlamış oldu. İyunun 20-dəŞarm-əl Şeyxdəkiçıxışında Baş nazirEşkol,Nasir,Kral Hüseynvə digərƏrəbliderləri ilə harada və nə olursa olsun, sülh danışqları ilə bağlı görüşməyə hazır olduğunu söyləyərək vəziyyətə aydınlıq gətirdi. Yəni,İsrailinbundan sonrakı siyasəti əlində tutduğu torpaqlardan istifadə edərək,Ərəbölkələrini ikitərəfli danışıqlara məcbur etmək idi. Bu isə Ərəb ölkələrininİsrailitanıması demək idi ki, ərəb dövlətləri də buna yanaşması o dövr üçün xeyli çətin görünürdü. Məğlubiyyətdən sonra, 10–17 iyul tarixlərindəQahirədəƏrəbdövlətlərinin görüşü keçirildi.Bu zirvədə Nasir,İraqprezidentiƏbdürrahman Arif,Suriyaprezidenti Atassi,Əlcəzairprezidenti Bumedyen vəSudanprezidentiİsmail əl-Əzhəriştirak etdi. Bəyanatlara görə, prezidentlər İsrail təcavüzünün nəticələrinin aradan qaldırılması və qeyri-ərəb ölkələrinin gələcəyi ilə bağlı məsələləri müzakirə etdilər. Burada İsraili dəstəkləyən qərb dövlətləri nəzərdə tutulurdu. Bundan başqa, ölkə başçıları bütün bu mövzuların xarici işlər nazirləri iləXartumdatoplanaraq müzakirə edilməsinə qərar verdilər. Xarici işlər nazirləri 1–6 avqust günlərindəSudanınpaytaxtıXartumdatoplandılar.Görüşdəİsrailləhər hansı bir sülhün imzalanması fikri rədd edildi. O cümlədənAmerikanınİsrailədəstək verməsi,Birləşmiş KrallıqvəAlmaniya Federativ Respublikasınınİsrailə qarşı göstərdiyi səmimi münasibət də şiddətlə tənqid olundu.Suriya,İraqvəƏlcəzairinAmerika,Böyük BritaniyavəQərbi Almaniyayaqarşı neft embarqolarının tətbiq edilməsi ideyasıTunis,Səudiyyə ƏrəbistanıvəLiviyakimi mötədillərin müxalifətilə qarşılaşdı. Digər tərəfdənTunis, Ərəb ölkələrinin qılıncların əvəzinə effektiv təbliğat və diplomatiyaya üstünlük verməsinin daha məqsədəuyğun olduğunu bildirdi. İsrail dövlətinin ləğv edilməsinindən heç bir söz deyilmirdi. Bu, Ərəb ölkələrinin İsrail həqiqətini qəbul etməyə başladıqlarının bir əlaməti idi.
XİN rəhbərlərinin bu iclasında,İsrailtərəfdarı qərb ölkələrinə neft embarqosu tətbiqi məsələsini müzakirə etmək üçün, ƏrəbiqtisadiyyatvəmaliyyənazirlərininBağdaddagörüşmələrinə qərar verilmişdi.Bu görüş 15–20 avqust tarixlərində keçirilmişdir. Yığıncağın sonunda nəşr olunan məlumatda,neftambarqosundan bəhs olunmadı. Çünkiİraqınhazırladığı və bütün ölkələrə 3 ay müddətlə neft satılmaması, üç ay sonra isə ancaq dost ölkələrə neft verilməsi məzmunlu plan,SuriyavəƏlcəzairtərəfindən hərarətlə dəstəklənsə də,Səudiyyə Ərəbistanı,KüveytvəLiviyaembarqonun Ərəb ölkələrinin iqtisadiyyatlarına çox zərər verəcəyini səbəb göstərərək bu plana qarşı çıxdılar. Dövlətlər arasındakı bu fikir ayrılığı avqustun 26-dan 27-dək Xartumda toplanan xarici işlər nazirlərinin toplantı gündəliyindən neft embarqosunun çıxarılması ilə nəticələndi . Beləliklə neftin silah kimi istifadə edilməsi ehtimalı aradan qalxdı.
Ərəb zirvəsi, 29 avqust-3 sentyabr, 1967 tarixləri arasında Xartumda keçirildi. Toplantıya 13 ölkənin qatılması nəzərdə tutulmuşdu, lakin 8 dövlət başçısı iştirak etdi. Mərakeş, Liviya,Tunis,SuriyavəƏlcəzairdövlət başçıları isə zirvə görüşünə gəlmədilər.Liviyakrali İdris es-Sunusi iləTunisprezidenti Burqiba xəstə olduqları üçün, radikallıq tərəfdarı Suriya və Əlcəzair dövlət başçıları, mötədillərin əksəriyyəti qarşısında bir şey əldə edə bilməyəcəkləri üçün zirvədə iştirak etmirdilər.XartumZirvəsi bu qərarlar qəbul etdi:
• Ərəb ölkələri arasında hərbi əməkdaşlığın təmin edilməsi və mümkün hücuma qarşı səylərin gücləndirilməsi üçün zəruri tədbirlər görüləcək.
•Ərəbtorpaqlarındakı hərbi bazalar ləğv ediləcəkdir. Burada xüsusiləLiviyailəSəudiyyə ƏrəbistandakiAmerikan bazaları nəzərdə tutulurdu.
•Səudiyyə Ərəbistanı,KüveytvəLiviyamüharibənin iqtisadi zərərini kompensasiya etmək üçünMisirvəİordaniyaya135 milyon dollar yardım etməli idi. Bu məbləğin 55 milyon sterlinqiniKüveyt, 50 milyonunuSəudiyyə Ərəbistanıvə 30 milyonunu isəLiviyatəmin edəcəkdi. Yenə bu pulun 95 milyon sterlinqi Misirə, 40 milyon sterlinqi isə İordaniyaya çatacaqdı.
• Zirvəİsrailbarədə bu üç əsas qərarı qəbul etdi: İsraili tanımaq,İsraililə müzakirələrə girmək, İsrail ilə sülh bağlamaq qadağandır. Xüsusən, bu üçüncü maddədə qəbul edilmiş üç prinsip, uzun illər ərəblərin İsrail siyasətinin üç əsas elementi olacaqdır.
Altıgün müharibəsiƏrəb-İsrail münaqişəsindəyeni mərhələ açmış oldu. Bu müharibəyə qədərİsrailicoğrafiyadan tamamilə qovmaq üçün mübarizə aparanƏrəblərbu müharibədən sonra artıq mübarizələrinin qayəsini dəyişdirməyə məcbur oldular. Belə ki, onlar açıq formada qəbul etməsələr də, regionda İsrailin varlığını qəbul etdilər və mübarizələrini yalnız İsrail tərəfindən işğal edilmiş torpaqların geri qaytarılması üçün aparmağa başladılar.İsrailisə müharibədən sonra mövqelərini xeyli gücləndirdi.
İsrail də yeni bir siyasət tətbiq etməyə başladı. İsrail Baş naziriLevi Eşkol, 12 iyun 1967-ci ildəİsrail parlamentindəbütün dünya millətlərinə olan xitabında bunları dedi:
Xartumzirvəsinin qərarları İsrail dövlətini qane etmədi ,İsrailbaş naziri Eşkol 3 sentyabrda verdiyi müsahibəsində bu qərarları saymazlıq qəbul edir və bildirirdi :
İsrailhökuməti qərara aldı ki , sentyabrın 10-da , o cümlədən BMT nin 19 sentyabrda baş tutacaq zirvəsində əgər İsrail və ərəblər arasında 2 tərəfli danışıqlar aparılmasa, dolayı yolla olan heç bir görüşdə iştirak etməyəcəklər.
Müharibədən qalib çıxan İsrailin xarici siyasəti konkret olaraq işğal etdiyi torpaqları özündə saxlamaq üzərinə köklənmişdi. Beynəlxalq ictimaiyyətin qınağından qorunmaq üçün isə hər hansı Ərəb dövləti ilə birbaşa danışıqlara razı olduğunu bildirirdi, lakinİsrailbilirdi ki,Ərəb dövlətlərininonunla birbaşa danışıqlara girməsi çox çətin məsələdir, çünki bu İsrailin həmin dövlət tərəfindən tanınması demək olardı.
BMTçərçivəsində münaqişəni nizama salmaq üçün görülən tədbirlər də öz faydasını vermirdi. Hazırlanan layihələr gahƏrəbbloku və onların himayəçisiSSRİ, gah daABŞtərəfindən bloklanırdı.
Təhlükəsizlik Şurası5 iyunda, həmİsrailin, həm dəMisirinmüraciətinə görə toplandı.Təhlükəsizlik Şurasırəhbərinin iclasda dediyinə görə,İsrailnümayəndəsi,Nyu-Yorksaatı ilə 03:10-da ona zəng edərəkMisir ordusununİsrailəhücuma keçdiyini bildirmişdir, halbuki bu vaxtİsrailMisirəhücum etmişdi.
İsraillilərinzəngindən sonraMisirnümayəndəsi də zəng edərək, eyni sözləri demişdir. Bununla da,BMTTəhlükəsizlik Şurasındaçox mübahisəli dövr başlanmış oldu.SSRİilə Təhlükəsizlik Şurası üzvüBolqarıstanİsrailindərhal razılaşdırılmış sərhədlərə geri çəkilməsini vəFransa,Kanada,Danimarkakimi qərblilər də dərhal atəşkəsi müdafiə edərkən,İraqvəMərakəşİsrailinməsuliyyət daşıdığını bildirən qərarın qəbul edilməsində israr etdilər.SuriyaisəABŞvəİngiltərəninİsraililə ittifaqda olduğunu irəli sürərək,Əlcəzair,İraqvəMisirilə birlikdəABŞilə diplomatik münasibətlərini kəsdi.ABŞisə atəşkəsin təmin olunmasındaSSRİ-nin dəstəyini əldə etmək istədi vəKuba böhranındansonra qurulan qırmızı telfon ilə ilk dəfəKremləzəng edərək,ABŞ-nin bu müharibəyə qatılmayacağını, tez müddətdə atəşkəs imzalanması tərəfdarı olduğunu bildirdi, lakinSovetlərincavabı başqa cür oldu.Sovetlərinarahat edən, uzun müdətdir təlim keçdiyi, silahlandırdığıSuriyanınpaytaxtıDəməşqinİsrailtərəfindən işğal edilmə təhlükəsi idi. Buna görə dəABŞ-yəİsrailətəzyiq edərək, bundan yayındırmasını istədi, əks təqdirdə bunu özünün edəcəyini bildirdi.ABŞİsrailləbu barədə müzakirələr apararkən, mümkün görünənSovetmüdaxiləsinin qarşısını almaq üçün VI Donanmanı daSuriyasahillərinə göndərdi.ABŞ prezidentibu barədə daha sonralar, "bu da mənim Kuba böhranım idi" demişdi.
Belə bir şəraitdəBMT Təhlükəsizlik Şurası6 iyunda tərəfləri dərhal döyüşləri dayandırmağa çağıran qərar qəbul etdi. Bu qərarİordaniyatərəfindən qəbul edildi, lakinİordaniyaordusununMisirBaş Komandanlığına tabe olmasna görə, qərarın qüvvəyə minməsininMisirtərəfinə bağlı olduğunu bildirdi. Qısası, atəşkəs qərarı qüvvəyə minmədi.
7 iyundaİordaniya, 8 iyundaMisirTəhlükəsizlik Şurasınınatəşkəs qərarlarını qəbul etdiklərini elan etdilər.Suriyatərəfi isə,BMT-nin 233 və 234 saylı qərarlarınınİsrailtərəfindən də qəbul edilməsi şərtilə qəbul etdi, lakinİsrailSuriyatorpaqlarında hərbi aktivliyini hələ də saxlamaqda idi. Bu,SSRİ,BolqarıstanvəHindistanınşiddətli narazılığına səbəb oldu. ÇünkiBMTmüşahidəçiləri dəİsrailhərbi qüvvələrininSuriyanındaxili bölgələrinə doğru irəlilədiklərini doğrulamışdı, halbuki 7 iyunda etdiyi açıqlamada qarşı tərəflərin qəbul edəcəyi halda, özünün də 233 və 234 saylı atəşkəs qərarlarını qəbul edəcəyini demişdi. Bu vəziyyətə görəTəhlükəsizlik Şurası9 iyunda,Suriyavəİsrailintoqquşmaları dayandırmalarını tələb edən 235 saylı qərarını verdi. Bu qərara baxmayaraq,İsrail ordusunun10 iyundaKuneitranıişğal etməsindən sonraSovetləryayımladıqları bəyanatlaİsraililə diplomatik münasibətləri kəsdiklərini elan etdilər vəİsrailbu hərəkətlərini durdurmazsa, digər ölkələrlə birlikdə ona sanksiyalar tətbiq edəcəklərini bildirdilər. Bundan sonra,İsrail10 iyun saat 16:30-da bütün hərbi əməliyyatlartını dayandırdılar.
Altıgünlük müharibə iləİsrailQüdsütamamilə ələ keçirincə vəziyyətİslamdünyası üçün böyük əhəmiyyət kəsb edirdi.Pakistan16 iyunda Baş Katibə məktub göndərərək,Qüdsünİsrailşəhəri olmasının qarşısının alınmasını istədi. HəmçininBMT-yə 194 və 303 saylı qətnamələrini xatırladaraq,Qüdsünişğalına qarşı çıxmağa çağırdı.Pakistanınqaldırdığı məsələlərin müzakirəsinə başlanılan zaman,İsrailŞərqi Qüdsüİsrail hakimiyyətinə salan bir sıra tədbirlər gördü. BuBMT-də olan müzakirələri daha da qızışdırdı.İslamölkələri qədərLatın Amerikasıölkələri dəİsrailəqarşı çıxırdı. OnlarQüdsünayrı varlıq – korpus seperatum – qəbul edilərək, beynəlxalq hakimiyyətə tabe edilməsini istəyirdilər.
SSRİ-nin istəyi ilə 17 iyunda başlananBMTfövqəladə iclasıSSRİüçün tam bir güc nümayişi oldu.Sovetlərİsrailəqarşı güclü diplomatik kompaniya başladaraqƏrəbmüttəfiqlərini heç olmasa diplomatik sahədə qalib etməyə çalışırdı. Buna görə də, mübahisələrSSRİ-nin rəhbərlik etdiyi sosialist dövlətləri vəƏrəbdövlətləri iləİsrailarasında xeyli gərginləşdi. Bu müharibə barədə müzakirə mövzusu iki məsələ var idi:
SSRİvəƏrəbdövlətləri müahribənin nəticələrinin silinməsi və sülhün reallaşmasınıİsrailinişğal etdiyi torpaqlardan çəkilmsində görərkən,İsrailsülhü prinsip olaraq qəbul etməklə yanaşı, ikili müzakirələr barədə təkid edirdi. O, əlindəki torpaqlardan istifadə edərək Ərəbləri ikili görüşlərə məcbur etməyi planlaşdırırdı.
SSRİBMTiclasına o qədər önəm vermişdi ki, onu iclasda baş nazir Kosigin səviyyəsində təmsil olunurdular. Kosigin 10 iyun günü etdiyi uzun çıxışında müharibənin yeganə günahkarınınİsrailolduğunu və ölkəsininİsrailişğallarını heç vaxt qəbul etməyəcəyini bildirdi. Kosiginə görə,İsrailişğal etdiyi torpaqlrı dərhal boşaltmalı və etmiş olduğu hücuma görəMisir,İordaniyavəSuriyayakompensasiya verməli idi. Qısası bu təməl prinsiplərSSRİ-ninOrta Şərqdəsülh üçün təklif etdiyi layəhinin əsasları idi.
SSRİbaş naziri Kosiginin çıxışına cavab olaraq 19 iyunda etdiyi çıxışındaİsrailXİN rəhbəriAbba Ebanmüharibənin məsuliyyətinin başdaMisirolmaqla,İsrailinƏrəbqonşularına aid olduğunu dedikdən sonra, 5 iyun əvvəli sərhədlərə qayıtmanın artıq mümkün olmadığını bildirdi. Ardıyca sülhə doğru getmənin lazım olduğunu, atəşkəs razılıqlarının nə sülh, nə də müharibə olduğunu və bu tip razılaşmanı artıq qəbul etməyəcəklərini bildirdi.
Kosiginlə Abba Ebanın çıxış etdiyi 19 iyun günüABŞ prezidentiConsonda Vaşinqtonda etdiyi çıxışdaOrta Şərqdəsülh üçün bu 5 prinsipi təklif edirdi:
ABŞnümayəndəsi Artur Qoldberq də 20 iyunda etdiyi çıxışında müharibənin başlamasının iki mühüm səbəbi olaraqMisirinistəyi iləBMTSülh Qüvvələrinin çıxarılmasını və ikinci olaraq daAqaba körfəzininMisirtərəfindən qapadılmasını göstərdi.İsrailintamamilə məhvə tərk edilməsi kimi qəbul etdiyiSSRİlayihəsininBMTprinsiplərinə zidd olduğunu bildirərək,ABŞ-nin öz layihəsini təqdim etdi.
ABŞqətnamə layihəsi əvvəlcə bütün tərəfləri atəşkəsə mütləq şəkildə riayət etdikdən sonra əsas məqsədinOrta Şərqdədaimi sülh yaradılması olduğunu vurğulayır və sülhün metodu olaraq da III tərəfin köməkliyi ilə müzakirələrin başladılmasını təklif edirdi.ABŞ-nin irəli sürdüyü III tərəf məsələsiİsrailinbirbaşa danışıqlar şərti ilə uyuşmurdu.
ABŞqərar layihəsi ən mühüm qismi isəOrta Şərqsülhünün təməl şərtlərini bildirməsi idi. Buna görə sülhConsonungöstərdiyi 5 şərtlə reallaşa bilərdi.Ərəbölkələri çoxuABŞ-nin bu təklifini həmin anda rədd etdilər. Digər dövlətlər isə bu şərtlərin müzakirə edilməsi üçün ilk öncəİsrailinişğal etdiyi torpaqları boşaltmasını istədilər.
Varşava paktıüzvləri içindəRumıniyamaraqlı mövqe sərgilədi.RumıniyaBaş Naziri Maurer, 23 iyunda etdiyi çıxışdaİsrailinişğal etdiyi torpaqlardan çəkilməsini istəyərkən,Ərəbölkələrinə də məsələləri danışıqlar yolu ilə həll etməyi təklif etmiş və bölgədəki bütün dövlətlərin müstəqil və suveren varlığına hörmət edilməsini istəmişdi.TürkiyəXİN rəhbəriİhsan Sabri Çağlayangildə 22 iyunda etdiyi çıxışındaTürkiyəninxarici siyasətinin siyasi müstəqilliyə və ərazi bütünlüyünə əsaslandığını bildirdikdən sonra güc yolu ilə torpaq qazanılmasının əleyhinə olduğunu bildirmişdi.
Bütün müzakirə boyünca ortaya atılan layihələrin əksriyyətiİsrailinişğal etdiyi torpaqları boşaltmasını nəzərdə tuturdu, lakin heç bir layihə lazimi səsi toplaya bilmədiyindən qəbul olunmadı. Bu vəziyyətdəBMT Baş Məclisininkilidləndiyi bəlli idi.AvstriyavəFinlandiyatərəfindən dəstəklənənİsveçBaş Məclisə məsələninTəhlükəsizlik Şurasınatransferini nəzərdə tutan layihəsini təqdim etdi. Əksərənmüsəlmandövlətlərindən ibarət olan dövlətlər Təhlükəsizlik Şurasının borcunu layiqincə yerinə yetirmədiyini əsas gətirərək buna qarşı çıxdı, lakin layihə qəbul edildi və işğal edilmiş torpaqlar məsələsi Baş Məclisdən Təhlükəsizlik Şurasına keçirildi.
Təhlükəsizlik ŞurasıOrta Şərqdəsülh problemini müzakirə etməsi 7 noyabrdaMisirinŞuraya etdiyi müraciətdən sonra oldu.Misirbu müraciətindəəİsrailin5 iyun 1967-ci ildəMisir,İordaniyavəSuriyayaetdiyi hücum sonunda işğal etdiyi torpaqlardan çəkilməməkdə israr etməsininOrta Şərqdətəhlükəli vəziyyət yaratdığını irəli sürərək, Təhlükəsizlik Şurasının bu məsələni müzakirə etməsini istədi.
Şura müzakirələrə başlayanda qarşısında iki layihə var idi. Layihələrdən biriHindistan,MalivəNigeriyatərəfindən, digəri isəABŞtərəfindən təqdim edilmişdi. Hər iki layihə dəABŞ prezidentiConsonunortaya atdığı "sülh üçün 5 şərt" əsasında hazırlanmışdı, lakin 3 dövlət tərəfindən hazırlanan layihə daha bitərəf olub, hər iki tərəfə təxminən bərabər öhdəliklər verirdi.
Müzakirələr getdiyi zaman etdiyi çıxışındaABŞnümayəndəsi xüsusən iki prinsip üzərində durdu. Birincisiİsrailinişğal etdiyi torpaqları boşaltması, digəri isə Ərəb ölkələrinin İsrail ilə sülhə yanaşması idi.SSRİ-də 20 noyabrda bir layihə irəli sürdü. Bu layihə də digərləri kimi görünsə də, bir çox baxımdanİsrailindaha çox əleyhinə idi vəİsrailindərhal işğal etdiyi torpaqları boşaltmasını əsas götürürdü.
16 noyabrdaİngiltərəƏrəbdövlətləri ilə danışıqlar apardıqdan sonra nəhayət ki, öz layihəsini irəli sürdü.İngiltərəninlayihəsi üçlü layihənin giriş hissəsində düzəlişlər aparılmış forması idi. Üçlü layihəni hazırlayan dövlətlər bundan sonra öz layihələrini İngiltərənin layihəsinin lehinə geri çəkdilər. Beləliklə,İngiltərəninhazırladığı layihə 242 saylı qərar adı ilə qəbul edildi.
242 saylı qərarın əsasları belə idi:
Qərarın əvvəlində müharibə yolu ilə torpaq qazanılmasının qəbul edilməyəcəyi və bölgədəki hər dövlətin təhlükəsizlik içində yaşaya biləcəyi, ədalətli və davamlı sülh ehtiyacı bildirildikdən sonra I paraqrafda belə bir sülhün bu iki təmələ əsaslanmasının lazım olduğu deyilirdi:
Qərarın ikinci paraqrafında beynəlxalq su yollarında sərbəst üzmə haqqının təmin edilməsi, qaçqınlar probleminin ədalətli şəkildə həll edilməsi, bölgədəki hər bir dövlətin tanınmış sərhədləri daxilinə çəkilməsi ehtiyacı vurğulanırdı.
Qanuniliyini bu gün belə saxlayan bu qərar müxtəlif şərhlərə məruz qalmışdır. Qərarı şərh edərkən SSRİ nümayəndəsi qərarın tətbiq edilməsi üçünİsrailinişğal etdiyi torpaqları boşaltmasının əsas şərt olmasını bildirdi. Üstüörtülü formada olsa beləFransada belə bir bəyanat vermişdi.İsrailXİN rəhbəri Eban isə tamamilə əks fikirdə idi və ona görə qərarın əsas ünsürü sülh müqaviləsinin imzalanması idi.Suriyaprezidenti Atassi 23 noyabrda verdiyi müsahibədə 242 saylı qərarı Ərəblərə hücum olduğunu bildirdi. Suriya XİN rəhbəri də 242 saylı qərarı tanımadığını bildirdi. Nasir də 242 saylı qərara qarşı çıxdı. Etdiyi çıxışda o,Misirinİsraili dövlət kimi tanımayacağını,İsraililə hər hansı sülh danışığı aparmayacağını, İsrail gəmilərini Süveyş kanalına buraxmayacağını vəFələstin xalqınınhaqlarını görməzdən gəlməyəcəyini bildirdi.
"Təhlükəsiz və tanınmış sərhədlər" ifadəsi ilə, "İsrailinişğal etdiyi torpaqlardan çəkilməsi" ifadəsindən hansının daha üstün olması sualına heç bir zaman cavab tapılmadı. Beləliklə də, 242 saylı qərar qüvvəyə mindiyi gündən mübahisələrə səbəb oldu.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının22 noyabr 1967-ci il tarixli və 242 saylı qətnaməsində Baş Katibə tərəflər arasında sülhü təmin edəcək vasitəçilik cəhdlərini artırmaqla bağlı xüsusi nümayəndə təyin etməsi vəzifəsi də verilmişdi. U Thant 23 noyabrdaİsveçinMoskvadakısəfiriDr. Qunnar Yarrinqixüsusi nümayəndə olaraq seçdi. Dr. YarrınqNyu-Yorkagəlib tərəflərinBMT-dəki nümayəndələri ilə görüşdü. Bundan sonra Kiprə gedərək, qərargahını burada qurdu. BM Baş Katibinin Yarrinq missiyası ilə bağlı olan və iyun 1967 – dekabr 1970-ci ili əhatə edən məruzəsinə görə Yarrinqin ilk dövr təmasları və onun nəticələri belə olmuşdur:
İsrailəgörəYaxın Şərqdəsülhİsraililə digər əlaqəli dövlətlər arasında birbaşa müzakirələrdə reallaşa bilərdi. Və belə bir sülh reallaşmadıqca İsrailin işğal etdiyi torpaqlardan çəkilməsi müzakirə mövzusu ola bilməzdi. Hətta,İsrailhökuməti Yarrinqə bu müzakirələrin gündəm maddələrini belə təklif etdi. Bu maddələrİsrailinöz istəklərini ehtiva edirdi. Digər tərəfdənİsrail242 saylı qərara bağlılığını bildirirdi, lakin bu qərarın məqsədi olan sülhü reallaşdırmanın ən yaxşı yolu olaraq birbaşa müzakirələri gördüyünü deyirdi. İsrailə görə tərəflərlə dolayı yolla da müzakirələr edilə bilərdi, yetər ki bu dolayı müzakirələr birbaşa müzakirələrə gətirib çıxarsın. Yəni İsrail 1967-ci il müharibəsindən sonra qəti şəkildə ortaya qoyduğu birbaşa danışıqlar şərtindən bir qədər güzəştə gedirdi.
İsrailinbu təklifləriMisirvəİordaniyatərəfindən lap əvvəldən qəbul edilmədi.Misirİsrailinöncə işğal etdiyi torpaqlardan çəkilməsini şərt qoyarkən,İordaniya,İsrailin242 saylı qərarı tətbiq etməsini istədi. Bundan əlavə hər iki dövlət dəİsraililə birbaşa danışıqlara getməyəcəklərini bildirdilər.
Suriyaelə ilk gündən 242 saylı qərarı qəbul etmədiyi üçün YarrinqSuriyailə təmasa keçmədi. Bir müddət ara verən Yarrinq, 1968-ci ilin avqust ayından yenidən görüşmələrə başladı. Köhnə fikir ayrılıqları qalmaqla yanaşı, indi yeni bir problem də ortaya çıxmışdı. Beləki,Ərəbölkələrinə görəİsrailinişğal etdiyi bütün torpaqlardan çəkilməsi məsələsi, 242 saylı qərara görə işğal altındakı bütün torpaqları əhatə etməkdə idi.İsrailəgörə isə bütün toraqlar yox, 242 saylı qərarın öngördüyü təhlükəsiz və tanınmış sərhədlərin lazım bildiyi torpaqların xaricində qalan torpaqlardan çəkilməkdən bəhs edilirdi. Bunun qarşsıında Yarrınq öz missiyasını I dövr üçün 1968-ci ilin noyabrında yenidən dondurdu.
Yarrinq II dövr görüşmələrinə 1969-cu ilin fevralındaMisir,Livan,İordaniyavə İsrailə səfər etməklə başladı. Səfərlərə ərzində bu dövlətlərə rəsmi şəkildə bəzi suallarla müraciət etdi. Bu suallar belə idi:
Dövlətlərin verdikləri cavablardan göründü ki, əvvəlki mövqelərində heç bir yumşalma və ya dəyişiklik yoxdur. Belə olunca Yarrinq üçün artıq işi davam etmənin mənası qalmamışdı. Bu səbəblə işini saxlayaraq səfir olduğuMoskvaşəhərinə geri döndü.
Yarrinq missiyasının uğursuzluğundan sonraABŞişə qarışdı.ABŞ XİNrəhbəriVilyam Rocers28 oktyabr 1969-u ildəSovetsəfiri Dobrininə 3 maddəlikİsrail-Misirrazılaşması təklif etdi. Bu planın əsasıİsraililəMisirinsülhə gətirilməsi, bir-birilərinə qarşı müxtəlif hücumlardan qaçınmaları və buna qarşılıq olaraqİsrailində özünə həmSinayda, həm dəŞarm əl-Şeyxdəbəzi təhlükəsizlik tədbirlərinin təmin ediməsi şərtilə, işğal etdiyiSinay torpaqlarındançəkilməsi idi. Plana görə bu şərtlər əsas götürülməklə Yarrinq vasitəçiliyinə davam edəcəkdi.İsrailinbu zamanMisirinyeni bir hücumundan narahat olduğu üçünABŞXİN rəhbəri RocersMisirdənalacağı hücum etməmə sözü qarşılığındaİsraildənSinaydan geri çəkilmə vədini almaq, bunu təmin etmək üçündə İsrailinABŞ-dən davamlı silah istəklərini təsir vasitəsi kimi istifadə etmək istəyirdi.
ABŞ dövləti bu planı elan etməyə məcbur oldu, çünkiYaxın ŞərqdəkihadisələrABŞ-ni hərəkətə keçməyə məcbur edirdi. Nasir isə Rocers planını öyrəndikdən sonra ABŞ-ni bir nömrəli düşmən elan etmişdi. Planın elan olunmasından sonra Misir və SSRİ bu planı dərhal rədd etdilər, lakin ən şiddətli münasibət İsraildən gəldi. 22 dekabrda edilən hökümıt kabineti iclasından sonra Baş Nazir Qolda Meyer verdiyi müsahibədə deyirdi:
Rocers planı İsraildə və ümumiyyətlə dünyaSionistləriarasında böyük narazılıqla qarşılandı. İsrailin bu plana digər cavabı da Süveyş cəbhəsindəki hücumlarını artırması oldu. Misir isə bunun cavabını , Nasirin Moskva səfərindən sonra, SSRİ-dən SAM-3 raket qurğularını almaqla verdi.
Bütün bunlardan sonra Rocers ikinci plan hazırladı. Rocers,Misir,İsrailvəİordaniyahökumət rəhbərlərinə məktub göndərdi. Məktubda tərəflərəABŞ-ninYaxın Şərqdədavamlı sülhün qurulmasına çox əhəmiyyət verdiyini, sülhün reallaşmasının ən yaxşı yolunun isə tərəflərin Yarrınqlə əməkdaşlıq etmələri olduğunu, bu əməkdaşlığın bazasının da 242 saylı qərar olduğunu bildirərək, tərəflərin 1 iyuldan 1 oktyabra qədər 90 gün müddətində olduqları yerdə (standstill) atəşi saxlamalarınl və Yarrinqlə müzakirələrə başlamalarını istədi.
Bu təkliflərİsrailtərəfindən şərtsiz qəbul edildi,Misirvəİordaniyabəzi şərtlər qoşmaqla qəbul etdilər,Fransa,İngiltərəvəSSRİdə 242 saylı qərarı əvvəlcədən qəbul etdiklərinə görə II Rocers planını da qəbul etdilər.Misirləİsrailinatəşkəs bağlaması iləSüveyşcəbhəsində gücdənsalma müharibəsi də dayanmış oldu. 7 avqustda 90 günlük qüvvəyə minən atəşkəsBMT-nin 4 noyabr 2628 saylı qərarı ilə 90 gün daha uzadıldı.
Tərəflər II Rocers planını qəbul etdiklərinə görə Yarrinq missiyasına davam edə bilərdi. Buna görə xüsusi nümayəndə 21 avqustda tərəfləri görüşməyə dəvət etdi, lakinİsrailhökuməti 8 sentyabrda verdiyi cavabdaMisirin7 avqust atəşkəsini pozduğunu, bu pozuntunun fasiləsiz formada davam etdiyini, kanalın qərb sahilinə SAM raketlərinin yerləşdirilməkdə olduğunu, halbuki atəşkəsin standstill olması, yəni 7 avqustdakı vəziyyəti eynən mühafizə etməsinin gərəkdiyini, atəşkəsinABŞtəşəbbüsünün ana ünsürünü təşkil etməsi səbəbiləİsrailingörüşmələrə qatılmayacağını bildirdi. Beləcə Yarrinq missiyası daha başlamamış kəsilmiş oldu. Buna görə dəBMTBaş Katibi Kurt Valdheym 14 sentyabrda BMT-yə təqdim etdiyi illik hesabatda Yaxın Şərqdə sülh cəhdlərinin uğursuzluğa məruz qaldığını deməkdə idi.
İsrailinqatılmama vəziyyəti 4 ay davam etdi. NəticədəİsrailXİN rəhbəri Abba Eban 28 dekabr, 1970-ci ildə Yarrinqə göndərdiyi mesajda mövcud vəziyyətinİsrailingörüşmələrə qatılmasına icazə verdiyini bildirdi. Yəqin ki,İsrailibuna getməyə məcbur edən şərtlərABŞ-ninİsrailədaha çox silah vermək təminatı, Konqresinİsrailəsilah satışını tamamilə kreditə bağlamaq qərarı vəABŞ-dən istədiyi qədər konvansional silah satın almaq icazəsi idi.
İsrailinbu mövqe dəyişdirməsindən sonra Yarrinq yenidən hərəkətə keçdi, lakin 1971-ci il yanvar ayından mart ayına qədər davam edən görüşlərdən aydın oldu ki, tərəflərin əvvəlki mövqelərində heç bir dəyişiklik yoxdur. Belə ki,Misirəgörə sülh yalnızİsrailinişğal etdiyi torpaqları boşaltması ilə mümkün idi,İsrailəgörə isə tanınmış və təhlükəsiz sərhədlər müəyyən edilmədikcəİsrailin5 iyun öncəsi sərhədlərə çəkilməsi müzakirə mövzusu ola bilməzdi. Hadisələr belə cərəyan etdikdən sonra, Yarrinq missiyasını yenidən saxladı vəMoskvayageri döndü.
Yarrinq missiyası tam uğursuzluqla sonlanmaqla bərabər,İsrailləMisirarasında bəzi fikir ayrılıqları da yaratdı. Bunlardan birincisi 1971-ci il yanvar ayındaİsrailMüdafiə naziriDayanınortaya atdığı formul idi. Müvəqqəti razılıq mahiyyətindəki plana görəİsrail qoşunlarıkanaldan 20 mil geriyə çəkiləcək, buna qarşılıq olaraqMisirdəSüveyş kanalınıdünya su nəqliyyatına açacaqdı.Misirinyeni lideriƏnvər Sədatagörə bu təklif 242 saylı qərarda tutulanın ziddinə, işğal edilmiş torpaqların çox kiçik bir hissəsinin azad edilməsi idi. Buna görə də rədd edildi, halbuki rəsmiVaşinqtonDayanıntəklifini irəliyə doğru addım kimi dəyərləndirmişdi. Onlara görəİsrailinSinayınbir hissəsindən çəkilməsi tamamilə çəkilmənin başlanğıcı ola bilərdi. Bundan sonra Rocers Sinaydanİsrailinyavaş-yavaş çəkilməsini nəzərdə tutan III Rocers planını hazırlamağa başladı. Bu plan əsasında Rocers və müavini Jozef SiskonunQüdsvəQahirəyəetdiyi səfərlərin məqsədiİsrailinSinayıtədricən boşaltmağa razı salmaq idi, lakinİsrailgeri çəkilməni qəbul etsə belə, buradaMisir hərbi qüvvələrininyerləşməsinə qarşı çıxdı,MisirisəSüveyş kanalınıdünya nəqliyatına açsa beləİsrailüçün qapalı saxlayacağını bildirdi.
1971-ci ildəMisirSSRİilə yeni əməkdaşlıq müqaviləsi imzaladı. Təxminən eyni vaxtda Yarrinq yenidən tərəflərlə görüşdü, lakin yenə də heç bir razılıq əldə etmək mümkün olmadı. Kurt Valdheym isə hesabatında bildirirdi ki, hadisələr belə davam edərsəYaxın Şərqdəyeni bir müharibənin başlanmasına çox az şübhə var.BMTYaxın Şərqmövzusunu və Yarrinqin cəhdlərini 3–14 dekabr 1971-ci ildə müzakirə etdi. Bütün dövlətlər 242 saylı qətnamənin qəbulundan bəri dediklərindən başqa yeni heç nə demədilər. Nəticədə,BMT13 dekabr 1971-ci ildə 36 bitərəf və 7 əleyhinə olmaqla, 76 səslə qəbu etdiyi 2799 (XXV) saylı qətnaməsində kanal bölgəsində atəşkəslə bağlı 2628 saylı qətnamədən bəhs etməyərək, 242 saylı qətnaməni bir daha vurğulayıb, bu qətnamə çərçivəsində xüsusi nümayəndə ilə əməkdaşlığa davam edilməsini istərkən, V başlıqda Yarrinqin təşəbbüslərinə müsbət münasibətinə görə Misirə təşəkkür edir, VI başlıqda isəİsrailiYarrinqlə əməkdaşlığa dəvət edirdi.
Yarrinq missiyasının uğursuzluğundan sonraBMTYaxın Şərqməsələsini 29 noyabr – 8 dekabr 1972-ci ildə yenidən müzakirə etdi. Sonda 31 bitərəf, 7 əleyhinə olmaqla, 86 səslə qəbul etdiyi 2949 saylı qərarındaİsrailəsərt münasibət bildirilirdi. Qərar 242 saylı qətnamənin iki təməl maddəsi olanİsrailinişğal etdiyi torpaqlardan çəkilməsi, təhlükəsiz və tanınmış sərhədləri vurğuladıqdan sonraİsrailigüc yolu ilə torpaq ilhaq ediləməyəcəyini (nonannexation) prinsipinə qatıldığını bildirməyə, işğal altındakı torpaqlarda etdiyi fiziki və demoqrafik dəyişiklikləri geri almağa və bütün üzv dövlətləri bu dəyişiklikləri tanımamağa dəvət edirdi. Qətnaməfələstinlilərinhaqlarına hörmət göstərilməsini, ədalətli və davamlı sülhün zəruri ünsüru olaraq göstərirdi.
Beynəlxalq birliyin bütün bu cəhdləri müharibənin qarşısını almaq üçün kifayət etmədi. 1972-ci ilin sonlarında artıqYaxın Şərqyeni bir müharibnin eşiyində idi. Bu aradaNasirölmüş və onun yerini alanƏnvər Sadatİsraililə razılaşma yolunu axtarıb, bir nəticə əldə edə bilmədikdən sonra, bu dövlətə qarşı son dəfə şansını yoxlamağa qərar verdi.