ไทยเชื้อสายโปรตุเกส

ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสบ้างเรียกฝรั่งโลสงโปรตุเกศ(มาจากLuso),บรเทศหรือแขกเมืองฝรั่งปัศตุกันเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ลูกผสมเชื้อสายโปรตุเกสที่อาศัยอยู่ประเทศไทยมีบรรพบุรุษเป็นชาวโปรตุเกสที่อาศัยเมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยาแล้วอพยพลงมากรุงเทพมหานครหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองมีแหล่งตั้งถิ่นฐานสองแห่งคือชุมชนบ้านเขมร มีศูนย์กลางที่วัดคอนเซ็ปชัญและอีกชุมชนหนึ่งคือชุมชนกุฎีจีนมีศูนย์กลางอยู่ที่วัดซางตาครู้สถือเป็นชาวตะวันตกชาติแรกที่เข้ามาในอาณาจักรอยุธยาตั้งแต่ ค.ศ. 1511 โดยมีเป้าประสงค์ด้านการค้าทางทะเลเป็นสำคัญ แต่ภายหลังชาวโปรตุเกสในสยามเริ่มเข้ามามีบทบาทในการเป็นทหารอาสาในราชสำนักอยุธยา และการติดต่อค้าชายทางทะเลนี้เป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้อาณาจักรอยุธยากลายเป็นรัฐเมืองท่าที่เจริญรุ่งเรืองขึ้น
ปัจจุบันชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสเลิกใช้ภาษาโปรตุเกสในการสื่อสารไปแล้ว ทั้งยังมีรูปพรรณไม่ต่างไปจากคนไทยทั่วไป คงเหลือแต่วัฒนธรรมด้านอาหารและประเพณีทางศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกที่ยังตกทอดมาจนถึงยุคปัจจุบัน
มีหลักฐานว่าชาวโปรตุเกสปรากฏตัวในอาณาจักรอยุธยามาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16เมื่อโปรตุเกสยึดครองเมืองมะละกาได้ใน ค.ศ. 1511 จึงมีการส่งทูตชื่อดูวาร์ตึ ฟือร์นังดึช(Duarte Fernandes) เข้าเฝ้าถวายพระราชสาส์นและเครื่องบรรณาการแก่สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2ซึ่งทรงต้อนรับอย่างดีและมีพระราชประสงค์จะเจริญสัมพันธไมตรีกับพระเจ้ากรุงโปรตุเกสด้วยโปรตุเกสจึงส่งทูตชื่ออังตอนียู ดึ มีรันดา ดึ อาเซเวดู (António de Miranda de Azevedo) เพื่อติดต่อด้านการค้าและสนับสนุนด้านการทหารให้แก่อยุธยาด้วย ซึ่งสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ทรงตอบรับข้อเสนอ และเริ่มทำการค้าข้าวสารกับเมืองมะละกาใน ค.ศ. 1513หลังจากนั้นเป็นต้นมา จึงเริ่มมีพ่อค้าและทหารรับจ้างเชื้อสายโปรตุเกสเดินทางเข้าไปพำนักอยู่ในกรุงศรีอยุธยาพวกเขาเป็นทหารชั้นล่างของโปรตุเกส (Lançados) ที่ผันตัวเป็นพ่อค้าและตั้งชุมชนการค้าเองไม่ขึ้นกับรัฐบาลโปรตุเกสในกรุงศรีอยุธยา พวกเขาถูกดึงดูดด้วยสิทธิพิเศษด้านการค้าและการยกเว้นภาษีดังจะพบว่าชาวโปรตุเกสที่อาศัยในกรุงศรีอยุธยาประกอบอาชีพอย่างหลากหลาย เช่น ช่างอัญมณี นักเดินเรือ แพทย์แผนตะวันตก ช่างหล่อปืน สถาปนิก วิศวกร พ่อค้า เสมียน นักดนตรี หรือแม้กระทั่งพราหมณ์ปลายรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 พบว่ามีพ่อค้าโปรตุเกสอาศัยอยู่ในอยุธยาราว 300 คนเอกสารของฟือร์เนา เม็งดึช ปิงตู(Fernão Mendes Pinto) ระบุว่ามีทหารชาวโปรตุเกสจำนวน 160 นาย ร่วมทัพอยุธยาไปตีเมืองเชียงใหม่ใน ค.ศ. 1545และมีทหารโปรตุเกสอีก 120 นายร่วมทัพอยุธยาไปตีเชียงใหม่อีกครั้งในสองปีต่อมาและเมื่อคราวเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่หนึ่งใน ค.ศ. 1569 มีชาวโปรตุเกสถูกสังหารประมาณ 27 คน และอีกจำนวนหนึ่งถูกกวาดต้อนไปเมืองพะโค
ในห้วงเวลาเดียวกันนั้น เจ้าเมืองมะละกาภายใต้การปกครองของโปรตุเกสได้ส่งมานูแอล ฟัลเกา (Manuel Falcão) ไปเจรจาด้านการค้ากับสุลต่านอิสมาอิล ชะฮ์หรือรายาอินทิรา กษัตริย์อาณาจักรปัตตานีเมื่อ ค.ศ. 1516 หลังจากนั้นก็ทรงอนุญาตให้โปรตุเกสตั้งชุมชนโปรตุเกสและเปิดโรงเก็บสินค้าในปัตตานีอย่างเป็นทางการ ครั้น ค.ศ. 1533 เปาลู ดา กามา (Paulo da Gama) เจ้าเมืองมะละกาคนถัดมา ประสบความสำเร็จจากการติดต่อด้านการค้ากับพระมเหสีของสุลต่านมูซัฟฟาร์ ชะฮ์เป็นผลทำให้ประชาคมโปรตุเกสในปัตตานีขยายตัวขึ้น โดยใน ค.ศ. 1538 มีชาวโปรตุเกสอาศัยอยู่ในปัตตานีมากถึง 300 คนแต่หลังโปรตุเกสเสียเมืองมะละกาแก่ฮอลันดาใน ค.ศ. 1641 ชาวโปรตุเกสจึงเลิกสถานีการค้าย่านคาบสมุทรมลายูทั้งหมด รวมถึงเมืองปัตตานีด้วย ชาวโปรตุเกสจึงย้ายออกไปจนหมดนอกจากปัตตานีแล้ว ยังมีชุมชนโปรตุเกสอีกแห่งที่ภูเก็ตมีการตั้งสถานีการค้าและเผยแผ่ศาสนาที่นั่น ครั้นเมื่อผู้ชายโปรตุเกสหมดภารกิจบนเกาะแล้ว ก็ไม่ได้รับผิดชอบลูกที่เกิดกับหญิงพื้นเมือง อย่างไรก็ตามทางโปรตุเกสได้ส่งคนสอนศาสนาเข้าไปเผยแผ่หลังการเข้ามาของชาวโปรตุเกส ก็ทำให้มีชาวยุโรปเข้ามาตั้งถิ่นฐานชุมชนในอยุธยาเพิ่มขึ้น โดยมีชาวฮอลันดาเข้ามาใน ค.ศ. 1598 ชาวอังกฤษใน ค.ศ. 1612 และชาวฝรั่งเศสใน ค.ศ. 1663
ทหารรับจ้างโปรตุเกสได้รับความไว้เนื้อเชื่อใจโดยราชสำนักอยุธยาสมเด็จพระนเรศวรมหาราชมีทหารรับจ้างโปรตุเกสอย่างน้อยสองคนที่อยู่กับพระองค์เมื่อทำศึกกับพระมหาอุปราชาสมเด็จพระเอกาทศรถมีทหารรับจ้างคู่พระทัยชื่อ ตริสตาว โกลายู (Tristao Golaio) และสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมมีทหารรับจ้างคู่พระทัยชื่อ กริสตูวาว รีเบลู (Cristovao Rebelo)อาชีพที่โดดเด่นอีกอาชีพคือพ่อค้า ชาวโปรตุเกสทำหน้าที่เป็นพ่อค้าคนกลางค้าขายกับยุโรปและเอเชีย นำสินค้าสำคัญเข้าสู่อยุธยาเช่น ดินปืน เสื้อเกราะ และยุทโธปกรณ์ต่าง ๆนอกจากทหารรับจ้างและพ่อค้าแล้ว คณะเดินทางชาวโปรตุเกสมักจะมีบาทหลวงร่วมอยู่ด้วยเสมอ เพราะเป็นศูนย์รวมจิตใจของนักเดินเรือ โดยเฉพาะการนำสวด หรือสวดส่งวิญญาณเมื่อมีคนตายบนเรือ ด้วยเหตุนี้ชุมชนชาวโปรตุเกสจึงมีโบสถ์คริสต์เป็นจุดศูนย์กลางของชุมชนเสมอ และทำหน้าที่เผยแผ่ศาสนาแก่ผู้คนในประเทศที่ตนอาศัยในช่วงแรกพวกเขาสมรสกับหญิงจากอินเดียจนกลายเป็นประชากรลูกครึ่งกลุ่มหลักกระทั่งชั้นหลังจึงเริ่มสมรสข้ามชาติพันธุ์กับชนพื้นเมืองไทย มอญ และจีน สืบสายเลือดลงมาเป็นประชากรลูกครึ่งจำนวนมาก จนเกิดการผสมผสานทางวัฒนธรรมอย่างกว้างขวางต่อมามีพระราชกฤษฎีกาตราขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระเอกาทศรถ บัญญัติห้ามมิให้หญิงไทยและมอญสมรสกับคนต่างศาสนา อันได้แก่ ฝารัง (โปรตุเกส), อังกฤษ วิลันดา, ชวา และมลายู เพราะเป็นภัยต่อแผ่นดินและพุทธศาสนา กำหนดโทษไว้หกประการในเวลาต่อมากลุ่มลูกครึ่งเหล่านี้มักจะหมั้นหมายแต่งงานกันในกลุ่มของตัวเอง หรือสมรสกับชนต่างด้าวกลุ่มอื่น ๆ ที่เข้ามาทำงานในอยุธยาได้แก่ จีน ญี่ปุ่น เกาหลี ญวน เขมร อินเดีย ลังกา ซึ่งเปลี่ยนศาสนาเพื่อหลีกเลี่ยงพันธะทางสังคม
ในอยุธยา กลุ่มชาติพันธุ์โปรตุเกสมีแหล่งอาศัยอยู่ที่ค่ายโปรตุเกสหรือเกาะโปรตุเกส(พงศาวดารเรียก "บ้านดิน") มีเนื้อที่ราว 500 ไร่ อยู่ทางทิศใต้ของเกาะเมืองตั้งอยู่ท่ามกลางประชาคมต่างด้าวอื่น ๆปรากฏการตั้งชุมชนมาตั้งแต่ ค.ศ. 1515 เป็นต้นมานับเป็นฝรั่งชาติแรกที่ได้รับพระราชทานที่ดินอย่างเป็นทางการแบ่งออกเป็นสองกลุ่มคือกลุ่มดอมินิกันตั้งอยู่ตรงข้ามบ้านญี่ปุ่นมีศูนย์กลางที่วัดนักบุญดอมินิก และกลุ่มเยสุอิตตั้งอยู่ทางใต้เกือบถึงคลองตะเคียนมีศูนย์กลางอยู่ที่วัดนักบุญเปาโล ต่อมาในยุคหลังมีการสร้างโบสถ์นักบุญออกัสตินทางตอนเหนือของหมู่บ้านอีกแห่งหนึ่งในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชมีประชากรโปรตุเกสอาศัยอยู่ในอยุธยาราว 700-800 ครอบครัวหรือมีประชากรลูกครึ่งในชุมชนมากถึง 6,000 คนต่อมามีการก่อสร้างโบสถ์คริสต์แห่งหนึ่งในเมืองบางกอกชื่อวัดคอนเซ็ปชัญใน ค.ศ. 1674 เข้าใจว่าชุมชนนี้น่าจะเป็นหมู่บ้านฝรั่งเศสมาก่อนโดยมีประชากรกลุ่มแรกเป็นชาวกวยเข้ารีตราวสี่ถึงห้าครอบครัวคอยดูแลที่ดินก่อนถูกแทนที่ด้วยชาวโปรตุเกสในชั้นหลังและยังดำรงชุมชนอยู่จนถึงปัจจุบันนอกจากนี้ยังมีทหารและนักบวชชาวโปรตุเกส (บางคนเป็นลูกครึ่ง) ประจำการอยู่ที่ป้อมบางกอกซึ่งกำลังก่อสร้าง ในต่อมาชาวโปรตุเกสกลุ่มดังกล่าวได้ก่อกบฏเพราะไม่พอใจที่มีชาวฝรั่งเศสเป็นผู้บัญชาการ สุดท้ายกบฏถูกปราบปราม หัวหน้าทหารโปรตุเกสสองนายถูกประหาร นายทหารบางคนถูกเนรเทศ ส่วนพลทหารถูกจำคุกและใช้แรงงานหนักเพื่อลงโทษ
ครั้นเข้าสู่ยุคราชวงศ์บ้านพลูหลวงศาสนาคริสต์ไม่ได้รับการสนับสนุนดังเดิม ในบันทึกของบิชอปหลุยส์ เดอ ซีเซ (Louis de Cicé) ระบุว่าใน ค.ศ. 1713 ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระเหลือคริสตังยุโรปประมาณ 20 ครอบครัวกระทั่งการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองชาวโปรตุเกสบางส่วนถูกสังหาร บางส่วนก็ถูกเกณฑ์เป็นเชลยในพม่า ค่ายโปรตุเกสและโบสถ์ต่าง ๆ ในกรุงศรีอยุธยา ก็ถูกพม่าเผาทำลายลงไปชาวโปรตุเกสบางส่วนก็ลี้ภัยไปพิษณุโลกจันทบุรีบ้างก็หนีไปถึงเมืองเขมรบ้างก็อพยพไปเมืองมะละกาและเมืองกัวอีกส่วนก็อพยพไปสมทบกับชาวโปรตุเกสวัดคอนเซ็ปชัญในบางกอก
หลังสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงสถาปนากรุงธนบุรีเป็นราชธานี มีชุมชนชาวโปรตุเกสตั้งถิ่นฐานอยู่บริเวณนั้นมาแต่เดิมคือชุมชนวัดคอนเซ็ปชัญและได้พระราชทานที่ดินให้ชาวโปรตุเกสอีกกลุ่มตั้งถิ่นฐานที่ชุมชนกุฎีจีนมีจำนวน 14 คนเป็นความชอบที่ชาวโปรตุเกสช่วยพระองค์ในการรบกับพม่าที่เมืองจันทบุรีและติดตามพระองค์มาที่กรุงธนบุรีบาทหลวงฝรั่งเศสจึงก่อสร้างวัดซางตาครู้ส(Santa Cruz) มีลักษณะเหมือนวัดจีน ทั้งยังตั้งอยู่บนที่ดินที่เคยมีคนจีนอาศัยอยู่ก่อน จึงเรียกว่า "วัดกุฎีจีน" ส่วนชาวโปรตุเกสในนั้นก็ถูกเรียกว่า "ฝรั่งกุฎีจีน"คนเชื้อสายโปรตุเกสที่อาศัยอยู่เพิ่มจำนวนขึ้นราว 413 คน ต่อมามีชาวโปรตุเกสจากเขมรอพยพมาสมทบอีก 379 คนสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีโปรดปรานคนเชื้อสายโปรตุเกส ด้วยมีราชองครักษ์เป็นคนโปรตุเกสจำนวน 79 นายมีชาวโปรตุเกสคอยถวายรับใช้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในพระราชมนเทียร ดังปรากฏเรื่องราวของชิดภูบาลและชาญภูเบศร์ สองขุนนางเชื้อสายโปรตุเกสที่ลักลอบทำชู้กับบาทบริจาริกาสองคนและนางรำอีกสี่คน ซึ่งเขียนในจดหมายความทรงจำของพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวีความว่า "...วิบัติหนูกัดพระวิสูตร รับสั่งให้ชิดภูบาล ชาญภูเบศร์ ฝรั่งคนโปรดทั้งคู่ให้เข้ามาไล่จับหนูใต้ที่เสวย (แล) ในที่ (บรรทม) ด้วย เจ้าประทุมทูลว่าฝรั่งเปนชู้กับหม่อมฉิม หม่อมอุบล กับคนรำ ๔ คน เปน ๖ คนด้วยกัน..."พอช่วงปลายรัชกาล สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงเรียกประชุมผู้นำศาสนาทั้งพุทธ อิสลาม และคริสต์ ใน ค.ศ. 1776 เพื่อหารือเรื่องการฆ่าสัตว์ตัดชีวิต พระภิกษุในศาสนาพุทธเห็นว่าการห้ามนั้นถูกต้อง แต่ผู้นำศาสนาอิสลามและคริสต์ออกมาโต้แย้ง ทำให้สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีไม่พอพระทัยเป็นอย่างมาก จึงทรงประกาศพระราชกฤษฎีกาห้ามประชาชนหันไปนับถือศาสนาคริสต์และอิสลาม โดยรับสั่งไว้ว่า
ต่อมาสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงพระโกรธคนโปรตุเกสที่ไม่เข้าร่วมพระราชพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยาด้วยข้อจำกัดทางศาสนา ตามคำสอนของเหล่ามิชชันนารี "...พวกมิชชั่นนารี ซึ่งอยู่ในเมืองไทยได้สอนพวกเข้ารีตถึงความบริสุทธิ์ของศาสนาคริสเตียน ซึ่งจะเอาการอย่างอื่นเช่นการกราบไหว้ตุ๊กตาเข้ามาปนไม่ได้เป็นอันขาด และได้ชี้แจงโดยเฉพาะถึงการที่ตนจะต้องการทำสาบานที่จะมีความซื่อสัตย์ต่อพระเจ้าแผ่นดินนั้น ว่าพวกเข้ารีตจะเข้าไปทำพิธีซึ่งเป็นประเพณีของไทยเช่นในวัด และดื่มน้ำซึ่งพราหมณ์และพระสงฆ์ได้ทำพิธีแช่งไว้ และซึ่งเอาอาวุธของพระเจ้าแผ่นดินจุ่มลงตามแบบไทยไม่ได้..."ซึ่งสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงมองว่าการกระทำดังกล่าวเป็นการขาดความจงรักภักดี ทำให้ทหารโปรตุเกสสามนาย และบาทหลวงฝรั่งอีกสามรูปถูกเฆี่ยน สุดท้ายทหารทั้งสามก็ยอมร่วมพิธีดื่มน้ำในวัดพุทธส่วนบาทหลวงทั้งสามรูปถูกขับออกนอกประเทศ ทำให้ช่วงปลายรัชกาลไม่มีบาทหลวงประจำโบสถ์เลย
จากความวุ่นวายในช่วงปลายรัชกาลนี้ สร้างความไม่พอใจแก่ประชาคมโปรตุเกสนัก ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสในภูเก็ตส่วนหนึ่งอพยพออกไปตั้งถิ่นฐานใหม่ที่เมืองไทรบุรีก่อนย้ายไปรวมตัวตั้งหมู่บ้านในย่านปูเลาตีกุซบนเกาะปีนังหนึ่งในนั้นคือมาร์ตินา โรแซลส์ (Martina Rozells) ชื่อไทยว่า ทองดี เป็นภรรยาของฟรานซิส ไลต์ที่ลี้ภัยทางศาสนาออกจากภูเก็ตในยุคธนบุรีทำให้เหลือชาวโปรตุเกสอาศัยอยู่บนเกาะภูเก็ตราว 2-3 คน ภายใต้การดูแลของนักบวชคณะฟรันซิสกันถึงกระนั้น สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีก็ไม่ได้เกลียดคนเข้ารีตแต่อย่างใด เพราะเมื่อเกิดเหตุกบฏพระยาสรรค์ ซึ่งได้จับกุมพวกเข้ารีตที่มีหน้าที่รักษาพระราชวัง สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงขอให้ปล่อยตัวพวกเข้ารีตเหล่านั้น
ครั้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชแห่งกรุงรัตนโกสินทร์โปรดให้คนโปรตุเกสที่ลี้ภัยไปเมืองเขมรพร้อมชาวเขมรเข้ารีตจำนวน 400-500 คน กลับเข้ามาตั้งบ้านเรือนที่วัดคอนเซ็ปชัญ จึงเรียกชื่อชุมชนว่า "บ้านเขมร" และเรียกโบสถ์ว่า "วัดเขมร" มาแต่นั้นต่อมาชาวโปรตุเกสบางส่วนของชุมชนกฎีจีนแยกตัวออกไปตั้งชุมชนใหม่เรียกว่า "ค่ายแม่พระลูกประคำ"เพราะไม่ยอมรับบาทหลวงชาวฝรั่งเศสที่ปกครองวัดซางตาครู้ส จึงแยกตัวออกมาและตั้งชื่อชุมชนตามรูปแม่พระลูกประคำที่นำมาจากอยุธยา ครั้น ค.ศ. 1786 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชพระราชทานที่ดินให้ชาวโปรตุเกสอย่างเป็นทางการเพราะความชอบที่ช่วยรบเมื่อคราวทำสงครามกับพม่า มีการสร้างโบสถ์กาลหว่าร์(Calvario) เป็นศูนย์กลางของชุมชน แต่ต่อมาชาวโปรตุเกสกลุ่มนี้ลดจำนวนลง โบสถ์กาลหว่าร์ถูกแทนที่ด้วยคริสตังจีนในเวลาต่อมาในยุครัตนโกสินทร์นี้ คนโปรตุเกสวัดคอนเซ็ปชัญสืบเชื้อสายจากฝรั่งแม่นปืน แต่คนวัดซางตาครู้สนั้นโดยมากเป็นล่าม จึงมีการเปรียบเปรยเอาไว้ว่า"ผู้สืบเชื้อสายโปรตุเกสบ้านกุฎีจีน เป็นฝ่ายบุ๋น (คือถนัดทางเจรจา) ฝ่ายผู้สืบเชื้อสายโปรตุเกสบ้านคอนเซ็ปชัญ เป็นฝ่ายบู๊ (คือถนัดทางการรบ)"ใน ค.ศ. 1782 ฟรังซิสกู ดัส ชากัส (Francisco das Chagas) ถูกส่งมาจากเมืองกัวเพื่อดูแลชาวโปรตุเกสในกรุงเทพมหานครซึ่งในช่วง ค.ศ. 1785-1788 ชุมชนโปรตุเกสประกอบไปด้วย คริสตังโปรตุเกส 513 คน ชาวโปรตุเกสจากเขมร 379 คน ญวนในอาณัติโปรตุเกส 580 คน และลูกครึ่งโปรตุเกส-เขมรที่เป็นแพทย์หลวงและทหารในราชสำนักอีกจำนวนหนึ่งโดยรัฐบาลสยามมีนโยบายให้ลูกหลานชาวโปรตุเกสเหล่านี้เข้าสู่ระบบมูลนาย มีพันธะในการถูกเกณฑ์แรงงาน และต้องทำงานแก่สังกัดกรมกองต่าง ๆส่วนชาวโปรตุเกสและคนเข้ารีตในภูเก็ตเมื่อ ค.ศ. 1810 ซึ่งตรงกับช่วงที่ทำสงครามกับพม่า พบว่าขณะนั้นเหลือผู้ใหญ่ 3 คน และเด็กเล็ก 20 คน ซึ่งผู้ใหญ่สองคนเป็นบาทหลวงส่วนโบสถ์คาทอลิกในภูเก็ตทั้งสามแห่งถูกทำลายจนสิ้นจากสงครามดังกล่าว
หลังสยามทำสนธิสัญญาเบาว์ริงเมื่อรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอังกฤษกลายสภาพเป็นคู่ค้าหลักของสยาม ระบบการค้าแบบเก่าของโปรตุเกสก็ซบเซาลง ในช่วงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทายาทของคนเชื้อสายโปรตุเกสเปลี่ยนสถานะเป็นคนสยามโดยสมบูรณ์และลดบทบาทด้านการค้าลง พวกเขาเข้ารับราชการเป็นทหาร บ้างก็รับราชการในสังกัดกรมท่าและกรมพระคลังสินค้าแต่ด้วยความสามารถด้านภาษาและการค้ากับต่างประเทศ พวกเขาจึงผันตัวไปเป็นล่าม เสมียน และพ่อค้า พวกเขาใกล้ชิดกับราชสำนัก ทำให้ย่านกุฎีจีนเจริญมากขึ้น เป็นที่ตั้งของห้างฝรั่งและร้านถ่ายรูปแห่งแรกของสยามพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงอธิบายในพระราชสาส์นไปต่างประเทศ ความว่า
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่เศรษฐกิจสยามเฟื่องฟู มีการพัฒนาประเทศให้มีความทันสมัยให้ทัดเทียมกับนานาอารยประเทศ ทำให้เกิดคลื่นผู้อพยพครั้งใหม่จากมาเก๊าของโปรตุเกสเพราะต้องการเงินลงทุนจากชาวโปรตุเกสที่มาจากมาเก๊าเหล่านี้มาพัฒนา เช่น หลุยส์ มารีอา ซาเวียร์ (Luis Maria Xavier) ซึ่งเป็นเจ้าของกิจการและพ่อค้าในมาเก๊าก่อน ค.ศ. 1840เข้าไปอาศัยอยู่แถบโบสถ์กาลหว่าร์ย่านตลาดน้อยมีบุตรชายคือเศเลสติโน มารีอา ซาเวียร์ (Celestino Maria Xavier) เข้ารับราชการในกรุงสยาม เป็นที่พระยาพิพัฒนโกษาเคยดำรงตำแหน่งในกระทรวงการคลัง และกระทรวงการต่างประเทศ ทั้งยังเป็นเจ้าของโรงสีข้าวในกรุงเทพฯนอกจากนี้ยังมีชาวโปรตุเกสจากมาเก๊าคนอื่น ๆ อพยพเข้ามาสมทบอีก โดยประกอบกิจเป็นพ่อค้า ข้าราชการ ล่าม หรือแม้กระทั่งครูและมอบรายได้ของตนสนับสนุนโบสถ์คริสต์ อันเป็นศาสนาที่ตนเองนับถือส่วนชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสในจังหวัดภูเก็ต ปรากฏเรื่องราวอีกครั้งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งดำรงพระอิสริยยศเป็น สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จประพาสเมืองถลาง (ปัจจุบันคือจังหวัดภูเก็ต) พระองค์พระราชนิพนธ์ถึงคนกลุ่มหนึ่งที่เรียกว่าฝรั่ง ทรงเข้าพระทัยว่าน่าจะเป็นเชื้อสายโปรตุเกสครอบครัวหนึ่งที่อาศัยอยู่บนเกาะภูเก็ตในช่วงนั้นไว้ ความว่า
ในยุคสมัยหลังนี้ รัฐบาลสยามได้รับแนวคิดจากตะวันตกในช่วงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นต้นมา มีการออกพระราชบัญญัติขนานนามสกุล พ.ศ. 2456 และพระราชบัญญัติประถมศึกษา พ.ศ. 2464 ทำให้ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสมีชื่อและนามสกุลเป็นภาษาไทย เพื่อแสดงถึงความเป็นพลเมืองไทย พวกเขาจึงมีสถานะเป็นคนเชื้อชาติไทย และสัญชาติไทย เพียงแต่นับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิก รวมทั้งเข้ารับการศึกษาด้วยแบบเรียนภาษาไทย นอกจากนี้ยังมีการเปลี่ยนแปลงบทสวดทางศาสนาจากภาษาละตินให้เป็นภาษาไทย และใช้การไหว้แทนการจูบรูปเคารพทางศาสนาชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสในยุคก่อนรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวได้รับอิทธิพลความเป็นอยู่อย่างคนไทยเต็มที่ แม้พวกเขาจะมีความรู้สึกเป็นอื่นอยู่ ด้วยเรียกคนนอกชุมชนของตนเองว่าคนไทย แต่มองว่าพวกตนนั้น "ไม่ไทย"พวกเขานิยมสร้างที่อยู่อาศัยเป็นบ้านไม้ทรงไทยยกใต้ถุนสูง บ้างปลูกเรือนแพริมแม่น้ำเจ้าพระยามีทางเดินทุกสายมุ่งตรงไปสู่โบสถ์คริสต์อันเป็นศูนย์กลางของชุมชน
ปัจจุบันคนเชื้อสายโปรตุเกสเหลืออยู่เพียงสองชุมชน คือ ชุมชนบ้านเขมร และชุมชนกุฎีจีน ส่วนชุมชนที่โบสถ์กาลหว่าร์ ชาวโปรตุเกสที่นั้นอพยพย้ายออกไปหมดตั้งแต่ ค.ศ. 1837ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสที่หลงเหลืออยู่แต่งงานข้ามชาติพันธุ์กับไทย มอญ จีน ญวน และเขมร ทำให้มีรูปพรรณที่ต่างออกไปจากชาวยุโรปที่เป็นบรรพบุรุษที่ชุมชนบ้านเขมรก็ไม่มีใครยอมรับว่าเป็นเขมรเลย ต่างระบุตัวตนว่าเป็นคนโปรตุเกสทั้งหมดบางครอบครัวที่เป็นขุนนางหรือข้าราชการชั้นสูง "...ไม่มีใครพอใจที่จะถูกกล่าวหาว่ามีเชื้อสายเขมร..." และกล่าวอีกว่า "...ไม่มีใครในหมู่บ้านนี้จะยอมรับว่าตนสืบเชื้อสายจากชาวเขมร เพราะถือว่าชาวเขมรได้มาอาศัยพักพิงอยู่เพียงชั่วคราว แล้วก็กลับคืนประเทศเขมรไปหมดสิ้นแล้ว ยังเหลือแต่ผู้สืบเชื้อสายจากชาวโปรตุเกสเป็นพื้น ปนกับคนไทยที่เข้ามาอยู่ในหมู่บ้านนี้ในภายหลัง..."ทั้ง ๆ ที่มีการสมรสจนเกิดการผสมผสานทางเชื้อชาติไปแล้ว อย่างผู้สืบเชื้อสายในสกุลวิเศษรัตน์ และวงศ์ภักดี ที่ต่างไม่แน่ใจว่าบรรพชนจะเป็นโปรตุเกสหรือเขมรดีแต่ชุมชนโดยรอบก็ยังคงเรียกชื่อ "บ้านเขมร" และ "วัดเขมร"พวกเขายังคงธำรงเอกลักษณ์สำคัญของชุมชน เช่น พิธีกรรมทางศาสนา คือ พิธีแห่พระธาตุ พิธีแห่แม่พระ พิธีแห่พระคริสตกายา และพิธีถอดพระซึ่งจะมีความแตกต่างจากชุมชนคาทอลิกแห่งอื่น คือการใช้ภาษาไทยและภาษาละตินในพิธีกรรมทางศาสนา บ้างก็ใช้ภาษาโปรตุเกสในบ้าน ขบวนแห่แม่พระก็ใช้บุษบกอย่างไทย แสดงออกถึงความเป็นไทยได้ชัดเจนกว่าคาทอลิกที่เป็นจีนหรือญวนซึ่งเป็นศาสนิกกลุ่มใหญ่ในประเทศไทยและอาหารพื้นบ้านของชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสยังคงตกทอดอยู่ในชุมชน เช่นเนื้อแซนโมต้มมะฝาดขนมฝรั่งกุฎีจีนสัพแหยกและขนมจีนแกงไก่คั่วเป็นต้น
ในยุคกรุงศรีอยุธยาชาวโปรตุเกสที่เข้ามารุ่นแรกจะเป็นกลุ่มที่สามารถพูดได้มากกว่าสองภาษาขึ้นไปภาษาโปรตุเกสกลายเป็นภาษาทางการของอยุธยาโดยปริยาย เพราะในสนธิสัญญาที่กรุงศรีอยุธยากระทำกับยุโรปชาติอื่น มักมีภาษาโปรตุเกสควบคู่ไปกับภาษาไทยและจีนแอลิกแซนเดอร์ แฮมิลตัน (Alexander Hamilton) ระบุไว้ว่า "...ในชุมชนชายฝั่งทะเล ชาวโปรตุเกสได้ทิ้งร่องรอยของภาษาเขา แม้ว่าจะงู ๆ ปลา ๆ แต่ก็ยังเป็นภาษาที่ชาวยุโรปส่วนมากเรียนรู้เริ่มแรกเลย เพื่อที่จะมีวิธีสื่อสารระหว่างกัน และกับชาวถิ่นต่าง ๆ ที่อินเดียด้วย..." ด้วยเหตุนี้ภาษาโปรตุเกสจึงเป็นภาษากลางที่สำคัญของอยุธยาเป็นลำดับที่สาม รองจากภาษามลายูและเปอร์เซียเมื่อพุทธศตวรรษที่ 21
พวกลูกครึ่งโปรตุเกสจึงถูกว่าจ้างไปเป็นเสมียนหรือล่ามของบริษัทยุโรปในกรุงศรีอยุธยาเสียมากเช่น ฟร็องซัว ปีเญรู (Francois Pinhero) ลูกครึ่งโปรตุเกส บุตรชายหลวงวรวาที (แว็งซ็อง ปีเญรู) แต่เป็นล่ามภาษาฝรั่งเศสทั้งพ่อและลูกรัฐบาลโปรตุเกสเองก็มีนโยบายสนับสนุนให้ชายชาวโปรตุเกสสมรสกับหญิงพื้นเมือง จึงมีประชากรลูกครึ่งที่ใช้ภาษาโปรตุเกสเพิ่มขึ้นโดยลำดับพวกเขาต้องทำเอกสารรายงานเกี่ยวกับความเป็นไปในกรุงศรีอยุธยา การค้า หรือแม้แต่การเผยแผ่ศาสนาไปยังรัฐบาลโปรตุเกส เอกสารเหล่านี้กลายเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อถือได้ และเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาเรื่องการปกครองของอยุธยา แม้จะมีข้อมูลผิดเพี้ยนไปบ้างก็ตามและด้วยความที่โปรตุเกสเป็นชาวยุโรปชาติแรกที่ติดต่อกับอาณาจักรอยุธยา หากบาทหลวงฝรั่งเศสต้องการจะติดต่อกับขุนนางอยุธยา ก็จะต้องติดต่อผ่านชาวโปรตุเกสที่หมู่บ้านโปรตุเกสเสียก่อน รวมทั้งต้องหัดเรียนภาษาโปรตุเกสเพื่อความสะดวกของตนเองในยามที่จะต้องติดต่อกับขุนนางอยุธยา
ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชขุนนางระดับสูงจนถึงระดับล่างของอยุธยา สามารถเจรจากับชาวต่างชาติด้วยภาษาโปรตุเกสหลายคน ดังปรากฏในประชุมพงศาวดารภาคที่ 35 และ 36ความว่า "...เหล่าขุนนางอยุธยาพูดภาษาโปรตุเกสได้หลายคน ข้าราชสำนักระดับล่างก็สามารถใช้ภาษาโปรตุเกสในการสื่อสารได้เป็นอย่างดี..."และเมื่อคราวที่อาแล็กซ็องดร์ อัศวินแห่งโชมงเข้าเฝ้าทูลเกล้าถวายพระราชสาส์นแด่สมเด็จพระนารายณ์มหาราชพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน)รับหน้าที่เป็นล่ามแปลความจากภาษาฝรั่งเศสเป็นภาษาโปรตุเกสเสียก่อน แล้วจึงกราบบังคมทูลเป็นภาษาไทยแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวนอกจากนี้ยังมีการสอนภาษาโปรตุเกสเพื่อใช้ในพิธีกรรมทางศาสนา เช่น การร้องเพลง หรือการกล่าววาจาสำคัญในพิธีกรรม
ช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ยังพบว่าชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสมีการตั้งชื่อและนามสกุลเป็นภาษาโปรตุเกส แม้กระทั่งหลุมศพยังจารึกชื่อและนามสกุลเป็นภาษาโปรตุเกสชาวโปรตุเกสในชุมชนบ้านเขมรเป็นชุมชนแรกที่เลิกพูดภาษาโปรตุเกส พวกเขาหันไปพูดภาษาเขมรตามอย่างเขมรเข้ารีตตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเป็นต้นมา จากการสมรสกับเชลยชาวเขมรที่ถูกกวาดต้อนเข้ามาต่อมาเปลี่ยนไปใช้ภาษาไทยที่เขียนด้วยอักษรโรมัน เรียกว่า "ภาษาเขมร"ขณะที่ชุมชนชาวโปรตุเกสวัดกาลหว่าร์ก็สลายตัวไปใน ค.ศ. 1837 ไม่มีผู้สืบเชื้อสายอีกคงเหลือแต่ชาวโปรตุเกสที่บ้านกุฎีจีนที่ยังใช้ภาษาโปรตุเกสอยู่ เมื่อคราวที่จอห์น ครอว์เฟิร์ดทูตอังกฤษติดต่อการค้ากับกรุงสยามตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยก็ใช้ให้ชาวโปรตุเกสบ้านกุฎีจีนเป็นล่ามแปลภาษาให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ ความว่า "...ครอเฟิดทูตอังกฤษเข้ามาถึงปากน้ำเจ้าพระยา ได้รับอนุญาตให้เรือกำปั่นมาถึงกรุงเทพฯ มาจอดที่หน้าบ้านพระยาสุริยวงศ์มนตรี ซึ่งอยู่ฝั่งตะวันตกใต้วัดประยูรวงศ์ฯ และพระยาสุริยมนตรีจัดตึกซึ่งสร้างไว้หน้าบ้านเป็นที่ไว้สินค้า ให้เป็นที่พักของครอเฟิดและพวกที่มา...ทั้งสองฝ่ายพูดไม่เข้าใจภาษากัน ในเวลานั้นไม่มีไทยที่พูดภาษาอังกฤษได้ อังกฤษก็ไม่มีที่พูดภาษาไทยได้ ทั้งหนังสือและคำพูดต้องใช้แปลเป็นภาษาโปรตุเกสบ้าง ภาษามะลายูบ้าง แล้วจึงแปลเป็นภาษาไทย และภาษาอังกฤษอีกชั้น ๑...ฝ่ายล่ามไทยเล่า ล่ามที่ใช้สำหรับแปลภาษาโปรตุเกสก็ใช้พวกกะฎีจีน..."และ "...โปรตุเกศนั้นมีพวกเชื้อสายโปรตุเกศบางคนยังรู้ภาษาพอเปนล่ามโปรตุเกศได้..."ภาษาโปรตุเกสถูกใช้เป็นภาษากลางทางการทูต ในการทำสนธิสัญญาการค้าและพาณิชย์ในสยามที่ทำกับชาวต่างชาติช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ จะเขียนควบคู่กันสามภาษาคือ ไทย จีน และโปรตุเกส
ภาษาโปรตุเกสอยู่รอดมาจนถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงอธิบายในพระราชสาสน์เรื่องชาวโปรตุเกสในไทยว่า "...บางคนยังรู้ภาษาโปรตุเคศอยู่บ้าง..."แต่ในรัชกาลของพระองค์นั้นเองมีคณะทูตจากโปรตุเกสเข้ามาเจรจาทำสนธิสัญญาระหว่างกันเมื่อวันที่ 10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2402 กลับพบว่าไม่มีขุนนางสยามคนใดเข้าใจภาษาโปรตุเกสได้อีกต่อไป ดังปรากฏในประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 62 เรื่อง ทูตฝรั่งในสมัยรัตนโกสินทร์ความว่า "...พระราชสาส์นซึ่งได้รับนั้นเขียนเป็นภาษาโปรตุเคส กรุงสยามอ่านเองเข้าใจเองไม่ได้ ได้ขอให้ราชทูตและกุงศุลโปรตุเคส แปลโดยภาษาเองคฤศห์ [ภาษาอังกฤษ] และจึงได้อ่านทราบความถ้วนถี่ทุกทุกประการแล้ว..."และในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำรัส ณ สถานเอกอัครราชทูตโปรตุเกสเมื่อ ค.ศ. 1859 ตรัสถึงชาวโปรตุเกสในไทย ว่าพวกเขาแต่งงานข้ามเชื้อชาติกับคนจีน เขมร มอญ ญวน และตรัสอีกว่า "บางคนยังเจรจาด้วยภาษาโปรตุเกสกันอยู่"ในหนังสือเรื่องคติฝรั่งเข้ามาเมืองไทยพระนิพนธ์ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเมื่อ ค.ศ. 1950 (พ.ศ. 2493) ทรงกล่าวถึงการใช้ภาษาโปรตุเกสของชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสที่คงมีจำนวนที่จำกัดจำเพาะลงกว่าแต่ก่อน เนื้อความระบุว่า "...และในประเทศสยามจนทุกวันนี้ ยังคงถือสาสนาโรมันคาโธลิก และบางคนยังรู้ภาษาโปรตุเกศบ้าง แต่อย่างอื่นเหมือนกับชาวต่างประเทศเสียโดยมาก"
ในปัจจุบันชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสเลิกใช้ภาษาโปรตุเกสในการสื่อสารไปแล้ว ส่วนผู้มีเชื้อสายโปรตุเกสบ้านเขมรที่เคยใช้ภาษาเขมรแทบไม่เหลือคนพูดได้อีกบ้างว่าสูญไปแล้วนามสกุลโปรตุเกสเปลี่ยนเป็นนามสกุลไทยทั้งหมดบางส่วนยังคงใช้คำศัพท์โปรตุเกสในการเรียกเครือญาติอยู่โดยใช้ในลักษณะพูดเป็นคำ ๆ ไม่เป็นประโยคขณะลูกหลานชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสที่อพยพจากภูเก็ตไปตั้งถิ่นฐานที่บ้านกัมปงเซอรานีรัฐปีนังประเทศมาเลเซียตั้งแต่รัชสมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีได้หันไปพูดภาษาอังกฤษในชีวิตประจำวัน แต่ยังปะปนด้วยคำศัพท์จากภาษาโปรตุเกสไทยและมลายู
ภาษาไทยมีการรับอิทธิพลจากภาษาโปรตุเกสมาตั้งแต่อาณาจักรอยุธยาซึ่งเป็นสังคมพหุวัฒนธรรม มีพัฒนาการประกอบคำให้เป็นประโยคสำหรับเอกสารทางการหรือกวีนิพนธ์ โดยเฉพาะการยืมคำศัพท์ ตัวสะกด หรือแม้แต่จังหวะและเสียงสัมผัสในบทกวี จนทำให้ภาษาไทยในยุคหลังเข้าใจวรรณกรรมยุคเก่าได้ยากพจนานุกรมโดยราชบัณฑิตยสถาน ระบุคำไทยที่ยืมมาจากภาษาโปรตุเกสและออกเสียงต่างออกไปจากภาษาเดิมทั้งสิ้น ได้แก่ กะละแม (มาจากcaramelo), กัมประโด (มาจากcomprador), ขนมปัง (มาจากpão), เลหลัง (มาจากleilão) และสบู่ (มาจากsabão)มีคำที่เชื่อว่าพัฒนามาจากคำโปรตุเกส คือบาทหลวง(มาจากpadre) และ กระดาษ (มาจากcartas) เป็นต้นรวมทั้งศัพท์ในศาสนาคริสต์ที่ได้รับอิทธิพลจากภาษาโปรตุเกสที่เริ่มใช้ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้แก่นักบุญเทพวิญญาณและศีลจุ่ม/บัพติศมา
ในสมัยกรุงศรีอยุธยาชาวโปรตุเกสและผู้สืบเชื้อสายยังคงรับประทานอาหารอย่างยุโรปอยู่ แม้จะอาศัยอยู่ในเอเชียก็ตามชาวต่างชาติในกรุงศรีอยุธยาสามารถซื้อหาอาหารและเครื่องดื่มได้หลากหลาย ทั้งพื้นถิ่นและต่างถิ่น เช่นขนมปังเนยนมเนื้อแพะเนื้อแกะไก่งวงเบียร์เหล้าองุ่นกาแฟโกโก้วิสกีและบรั่นดีแม้จะไม่บริบูรณ์เท่าแต่ก็มีให้เลือกสรรดังจะพบร่องรอยการรับอาหารคาวหวานอย่างโปรตุเกสตกทอดอยู่ในตำรับอาหารไทยจนถึงปัจจุบัน ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชมีคณะทูตจากฝรั่งเศสเข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีในอยุธยา สมเด็จพระนารายณ์มหาราชโปรดเกล้าฯ ให้ห้องเครื่องต้นจัดอาหารประเภทข้าวแกงส่งไปให้คณะทูต แต่คณะทูตไม่คุ้นชินกับอาหารดังกล่าว และรับประทานได้ไม่คล่องคอการนี้พระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน)ผู้สมรสกับท้าวทองกีบม้า (มารี กีมาร์)หญิงสยามลูกครึ่งญี่ปุ่นโปรตุเกส ได้จัดงานเลี้ยงต้อนรับคณะทูตด้วยสำรับอาหารญี่ปุ่นและโปรตุเกส ส่วนสุราเมรัยนำเข้าจากสเปน เปอร์เซีย และฝรั่งเศสและพระยาวิไชเยนทร์จะจัดอาหารฝรั่งอย่างอร่อยแบ่งให้คณะทูตจากต่างเมืองอยู่เสมอ
ด้วยลักษณะทางภูมิศาสตร์ของไทย ทำให้มีเนื้อสัตว์และพืชที่ใช้ในการประกอบอาหารต่างออกไปจากโปรตุเกสอันเป็นประเทศต้นทาง ชาวโปรตุเกสในไทยจึงต้องปรับใช้วัตถุดิบหรืออุปกรณ์ที่สามารถหาได้ในประเทศไทยเพื่อประกอบอาหารแทน เช่น ชนิดของเนื้อสัตว์ เครื่องปรุงรส หรืออุปกรณ์ทำอาหารและขนม เป็นอาทิ
ของหวานอย่างโปรตุเกสกลายเป็นขนมไทยที่ใช้เลี้ยงในงานมงคลต่าง ๆ เช่นทองหยิบ(มาจากTrouxas das Caldas),ทองหยอด(มาจากOvos Moles de Aveiro),ฝอยทอง(มาจากFios de ovos),ขนมบ้าบิ่น(มาจากQueijadas de Coimbra) และลูกชุบ(มาจากMassapães) เป็นต้น ซึ่งของหวานเหล่านี้ถูกคิดค้นโดยบาทหลวงและแม่ชีชาวโปรตุเกสแต่ในประวัติศาสตร์กระแสหลักในไทยจะยกประโยชน์แก่ท้าวทองกีบม้า (มารี กีมาร์) หญิงเชื้อสายโปรตุเกส ที่เคยทำงานอยู่ราชสำนักเป็นผู้เผยแพร่จนเป็นที่รู้จักกันทั่วซึ่งขนมไทยที่ได้รับอิทธิพลจากโปรตุเกสนี้ ได้แพร่หลายไปสู่ดินแดนเขมร เช่น ทองหยิบ ฝอยทองสังขยาฟักทองและข้าวเหนียวสังขยาเป็นที่รู้จักในชื่อ "ของกินสยาม"
ปัจจุบันชุมชนชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสทั้งสองแห่งคือ ชุมชนบ้านเขมร และชุมชนกุฎีจีน ยังคงทำอาหารโปรตุเกสพื้นถิ่นอยู่ อาหารนี้มีการดัดแปลงวัตถุดิบสำหรับประกอบอาหารตามถิ่นที่อยู่ โดยมากมักประกอบอาหารในช่วงวันคริสตสมภพหรือโอกาสสำคัญ จำเพาะในชุมชนของตนเองเป็นเอกลักษณ์ของชุมชน เช่น ต้มมะฝาด (มาจากcozido à portuguesa), เนื้อแซนโม(หรือ ซัลโม, มาจากLombo de Porco à Alentejana),แกงเหงาหงอด(มาจากBouillabaisse), ต้มเค็มโปรตุเกส,ขนมจีนแกงไก่คั่ว,สัพแหยกกุ้งฟิต และหมูหันบ้านเขมรชุมชนกุฎีจีนมีตำราอาหารชื่อตำราเล่มเล็กที่บันทึกอาหารประจำชุมชนเอาไว้นอกเหนือจากอาหารที่กล่าวไว้ข้างต้น ได้แก่ยำทวายและซุปสิงคโปร์ส่วนของหวานได้แก่ขนมกุสรัง(เดิมเรียก ขนมตรุษฝรั่ง, มาจากfilhos), ขนมปะแตน (หรือ ปัสแตล, มาจากpastel),ขนมหน้านวล,ขนมก๋วยตั๊ด(หรือ กวยตัส) และขนมฝรั่งกุฎีจีน(มาจากqueque)ซึ่งปัจจุบันบางบ้านไม่ได้ทำอาหารดังกล่าวรับประทานภายในครอบครัวอีกต่อไปแล้ว คนรุ่นเก่าที่ทำอาหารดังเดิมได้ดีบางส่วนโยกย้ายออกจากชุมชน บางส่วนก็เสียชีวิตลงโดยไม่มีผู้สืบทอดการทำอาหารต่อทำให้สำรับคาวแบบโปรตุเกสในพิธีกรรมทางศาสนาหาได้ยากยิ่ง
ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสมีธรรมเนียมการตั้งชื่อตัวด้วยภาษาโปรตุเกสหรือชื่อทางศาสนา ใช้นามสกุลโปรตุเกสตามอย่างบรรพบุรุษ และมีชื่อไทยอีกต่างหาก เช่น ปัสกัล ริเบย์รู ดึ อัลแวร์กาเรียส (Pascal Ribeiro de Alvergarias) มีชื่อไทยว่า แก้วและโรซา ริเบย์รู ดึ อัลแวร์กาเรียส (Rosa Ribeiro de Alvergarias) มีชื่อไทยว่า น้อยในกรณีของหลวงอัคนีนฤมิตร (จิตร จิตราคนี)เอง ก็มีการใช้ชื่อว่า ฟรานซิศจิต หรือ มิศฟะรันซิศจิตร ไว้หน้าที่ชื่อตนเอง ซึ่งเสฐียรโกเศศอธิบายไว้ว่า"...ที่มีอักษรย่อว่า F อยู่ข้างหน้า เห็นจะเป็นคำว่า Francis ซึ่งเป็นชื่อนักบุญในศาสนาคฤสต์นิกายโรมันคาโทลิก ใช้เป็นชื่ออยู่หน้าชื่อของผู้ที่นับถือคฤสตศาสนาในนิกายนี้ เมื่อเข้าลัทธิพิธีรับ "ศีลล้างบาป"..."ต่อมาเมื่อมีการประกาศใช้นามสกุลในประเทศไทย พวกเขาจึงเปลี่ยนนามสกุลให้เป็นไทย และใช้ชื่อเยี่ยงชาวไทยทั่ว ๆ ไป ปัจจุบันยังมีนามสกุลของคนเชื้อสายโปรตุเกสอยู่ เช่น เจริญสุข (มาจากFelipe), ประสาทพร และมณีประสิทธิ์ (มาจากBento), สิงหทัต (มาจากOlim), นพประไพ (มาจากFontsecca), วงศ์ภักดี (มาจากRibeiro), วิเศษรัตน์ และสมานไมตรีรักษ์ (มาจากDias), อนงค์จรรยา (มาจากRodiquez), วัฒนธีรกุล และบูรณพันธ์ (มาจากDa Cruz) เป็นต้น
ในอดีตชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสจะจัดเทศกาลวันขึ้นปีใหม่ในวันที่ 1 มกราคมตามปฏิทินคริสตัง ซึ่งปฏิบัติมาตั้งแต่รัชสมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีเรียกว่าวันบานูอารีโอแปลว่า "วันต้นปีใหม่ฝ่ายเราคริสตัง" โดยเริ่มกิจกรรมตั้งแต่หัวค่ำของวันที่ 31 ธันวาคม ได้แก่การเต้นรำวงและการสวดมิสซาช่วงเช้ามืดของศกใหม่ จากนั้นจะมีกิจกรรมไหว้ขอพรจากผู้ใหญ่ตามธรรมเนียมไทย ขณะไหว้จะพูดเป็นภาษาโปรตุเกสว่าลาวาโด เซยา เยซู คริสโตแปลว่า "ขอให้พระเยซูเจ้าได้รับการสรรเสริญ" จากนั้นผู้อาวุโสรับไหว้ กล่าวตอบกลับไปว่าแปร์ เซม แปร์แปลว่า "ตลอดไป"
อีกเทศกาลหนึ่งที่เคยมีในชุมชนชาวโปรตุเกสในไทย เรียกว่าคาร์เนวัล(มาจากCarnaval) เป็นงานรื่นเริงก่อนวันพุธรับเถ้าตามธรรมเนียมจะมีการขว้างปาไข่ดิบใส่กันโดยไม่ถือสา
ชาวโปรตุเกสมักมีการจัดเลี้ยง การแสดงประกอบดนตรี และการเต้นรำในงานรื่นเริงต่าง ๆ ตามธรรมเนียมของตน โดยเฉพาะพิธีกรรมทางศาสนา เช่น การฉลองวันคริสตสมภพวันอีสเตอร์วันอัสสัมชัญและวันฉลองนักบุญต่าง ๆ รวมทั้งการเฉลิมฉลองวันเฉลิมพระชนมพรรษาและวันฉัตรมงคลของพระราชวงศ์โปรตุเกส นิยมจัดอย่างเอิกเกริก พวกเขาใช้บทเพลงเป็นสื่อในการสอนศาสนาของตน มีรายงานว่าชาวกรุงศรีอยุธยามักไปฟังเสียงออร์แกนที่โบสถ์คริสต์เสมอด้วยความสามารถนี้ ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศคริสตังโปรตุเกสจึงถูกเกณฑ์ให้ไปร้องรำทำเพลงในงานประเพณีของชาวไทยพุทธด้วย ดังปรากฏในจดหมายของ ม. เดอ โลลีแยร์ ความว่า "...ในเวลามีงานวันนักขัตฤกษ์ไหว้พระของไทย พวกเข้ารีตก็มาดูงานเป็นอันมาก และเวลามาดูงานของไทยนั้น พวกเข้ารีตก็ได้มาช่วยร้องรำทำเพลง ดีดสีตีเป่าเหมือนกัน..."แต่เพราะดนตรีไม่มีศาสนามาขวางกั้น จึงมีการจัดมโหรีฝรั่งในแผ่นดินสยาม ซึ่งใช้เครื่องดนตรีอย่างฝรั่ง โดยในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงจัดมโหรีฝรั่งร่วมกับมหรสพอื่น ๆ สำหรับสมโภชพระแก้วมรกตเมื่อราว ค.ศ. 1779 และยังมีเล่นเรื่อยมาเป็นครั้งคราวในช่วงกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้นปัจจุบันในวัดซางตาครู้ส และโบสถ์กาลหว่าร์ ยังมีเครื่องดนตรีพิเศษอย่างหนึ่ง เรียกเป็นภาษาฝรั่งเศสว่าการีย็อง(Le Carillon) คือระฆังชุด 16 ใบ สำหรับใช้ตีเป็นเพลงต่าง ๆ ใช้ในกิจกรรมของโบสถ์และชุมชนเช่น วันคริสต์มาสวันปัสกาหรือวันขึ้นปีใหม่มีพระเรี่ยมวิรัชชพากย์ (เรี่ยม ทรรทรานนท์)เป็นผู้ริเริ่มตีระฆังชนิดนี้เป็นคนแรก และมีผู้รับช่วงตีระฆังดังกล่าวมาเรื่อย ๆ ปัจจุบันสวัสดิ์ สิงหทัต เป็นผู้ตีระฆังประจำวัดซางตาครู้ส แต่ยังขาดผู้ที่จะสืบทอดการตีระฆังการีย็อง ซึ่งสุ่มเสี่ยงต่อการขาดผู้ตีระฆังนี้ในอนาคต
ทำนองดนตรีของโปรตุเกสตกทอดและผสมผสานเป็นเพลงไทยเดิมที่มีมาแต่กรุงศรีอยุธยา เช่น เพลงฝรั่งถอนสมอ ฝรั่งรำเท้า ฝรั่งโยสลัม โดยเฉพาะเพลงแขกบรเทศ และต้นวรเชษฐ์ (หรือต้นบรเทศ) ที่คาดว่าเป็นเพลงสำเนียงโปรตุเกส ซึ่งใกล้เคียงกับเพลงวิลันดาโอด ที่เป็นของชาวดัตช์หรือฮอลันดาโดยเพลงโยสลัม ถือเป็นเพลงที่ได้รับความนิยมเหนือเพลงพื้นบ้านอยุธยา และเป็นทำนองของเพลงไทยลูกทุ่งและลูกกรุงหลายเพลงนอกจากนี้ในบริเวณสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ คือจังหวัดปัตตานียะลาและนราธิวาสมีการรับเครื่องดนตรียุโรปไว้ในวัฒนธรรมเพลงของมลายูท้องถิ่นปัตตานี เช่นไวโอลินซิตเทิร์นกีตาร์โบราณของโปรตุเกสหีบเพลงชักฮาร์มอนิกาแมนโดลินและกัมบุสเดินทำนองเพลงและยังมีนาฏศิลป์ท้องถิ่นเรียกว่ารองเง็งเป็นการเต้นที่วิวัฒนาการมาจากการเต้นรำพื้นเมืองของชาวสเปนหรือโปรตุเกสที่เข้ามาติดต่อค้าขายในคาบสมุทรมลายูและผสมผสานเข้ากับวัฒนธรรมพื้นบ้าน นิยมเต้นรองเง็งในวังของเจ้าเมืองที่เน้นความสนุกสนาน จนแพร่หลายสู่ชาวบ้าน
ชาวโปรตุเกสนับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกเป็นส่วนมาก เมื่อแรกชาวโปรตุเกสเข้ามายังกรุงศรีอยุธยา พวกเขามุ่งเน้นการติดต่อค้าขายกับคนพื้นเมืองมากกว่าการประกาศศาสนาโดยปรกติแล้วในคณะเรือสำรวจของชาวโปรตุเกสจะมีนักบวชในศาสนาคริสต์ราว 2-3 รูปร่วมเดินทางไปด้วยเพื่อเผยแผ่ศาสนาแก่ดินแดนอนารยชน และมีบทบาทสำคัญของการเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวโปรตุเกสโพ้นทะเลระหว่างเดินทางหรือทำพิธีกรรมบนเรือ เช่นมิสซาหรือสวดส่งวิญญาณ เพราะฉะนั้นในชุมชนโปรตุเกสมักจะมีโบสถ์คริสต์เป็นจุดศูนย์กลางของชุมชนมีการสร้างโบสถ์สองแห่ง คือ โบสถ์นักบุญเปาโล และโบสถ์นักบุญดอมินิกในบ้านโปรตุเกส สำหรับการแพร่ธรรม ทั้งนี้สันนิษฐานคำว่า "บาทหลวง" มาจากคำว่าpadreแปลว่า "คำนำหน้านักบวช" และคำว่า "คริสตัง"cristãoแปลว่า "คริสต์ศาสนิกชน" เป็นคำยืมมาจากภาษาโปรตุเกส
ต่อมาในรัชสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชามีบาทหลวงจากคณะดอมินิกันจากเมืองกัวเข้ามาในอยุธยาสองรูป คือ บาทหลวงเจรูนิมู ดา กรุซ (Jéronimo da Cruz) และบาทหลวงเซบัสเตียว ดึ กังตู (Sébastião de Canto) เมื่อ ค.ศ. 1567ในช่วงการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่หนึ่งใน ค.ศ. 1569 ทหารพม่าทำการประหารบาทหลวงสามรูปด้วยการตัดศีรษะขณะท่านกำลังสวดภาวนาอยู่ในโบสถ์เมื่อรัชสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงตีเมืองละแวกได้จึงกวาดต้อนเชลยซึ่งมีส่วนหนึ่งเป็นชาวโปรตุเกสและนักบวชแพร่ธรรมอยู่ในเมืองเขมร ต่อมาพระองค์ปลดปล่อยให้เชลยเหล่านี้เป็นอิสระแต่รัชสมัยของสมเด็จพระเอกาทศรถได้มีพระราชกฤษฎีกาตราไว้ในกฎหมายตราสามดวง เล่ม 4 เรื่องการห้ามหญิงไทยและมอญสมรสกับคนต่างชาติต่างศาสนา โดยปรากฏเนื้อหา ความว่า
รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททองพระองค์ไม่โปรดคนโปรตุเกสนัก คริสต์ศาสนิกชนโปรตุเกสถูกชาวฮอลันดาและคนต่างศาสนาเบียดเบียน แต่ภายหลังสมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงฟื้นฟูสัมพันธไมตรีกับโปรตุเกสและไม่วางพระทัยชาวฮอลันดาแทน จึงพระราชทานที่ดินโบสถ์คริสต์ร้างแห่งหนึ่งแก่คริสตังแม้จะประสบปัญหาหลายอย่าง แต่การเผยแผ่ศาสนาคริสต์ของชาวโปรตุเกสได้เผยแผ่ออกไปกว้างขวางในหมู่ชาวไทยสยาม และยุโรปชาติอื่น ๆ ที่ไม่มีโบสถ์ของตนเอง นอกจากนี้โบสถ์ของบาทหลวงโปรตุเกสยังครอบคลุมไปถึงกลุ่มผู้ลี้ภัยศาสนาชาวญี่ปุ่นและญวนในกรุงศรีอยุธยาอีกด้วยในบันทึกของนีกอลา แฌร์แวซระบุว่ามีคนไทยเข้ารีตศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกมากถึง 2,000 คนส่วนบันทึกของของบาทหลวงกีย์ ตาชาร์บรรยายบรรยากาศของงานรื่นเริงที่จัดขึ้นในค่ายโปรตุเกส ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชไว้ อันแสดงให้เห็นถึงมโนทัศน์ของชาวโปรตุเกสในสยามถึงจิตสำนึกความเป็นโปรตุเกส ความว่า
หลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีได้ย้ายราชธานีลงมาตั้งที่กรุงธนบุรี บาทหลวงและคริสต์ศาสนิกชนจึงได้ก่อสร้างศาสนสถานตามความเชื่อของตน แต่เมื่อสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงไม่พอพระทัยคนเข้ารีต บาทหลวงในชุมชนโปรตุเกสจึงออกนอกแผ่นดินสยาม  "...ครั้นเมื่อเมืองธนบุรีเกิดยุคเข็ญ บาดหลวงทั้งปวงจึงพากันเตลิดออกไปอีกครั้งทิ้งวัดกดีจีน หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า "วัดซังตากรุส"..."ในยุครัตนโกสินทร์ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสยังคงนับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกสืบเนื่องต่อมา แต่กลับไม่มีบาทหลวงโปรตุเกสปกครองโบสถ์เลย พบแต่บาทหลวงฝรั่งเศสปฏิบัติศาสนกิจ "...ในสมัยนั้นฝรั่งที่อยู่ในบางกอกมีแต่บาดหลวงฝรั่งเศส ซึ่งกลับเข้ามาอยู่กับพวกคฤศตังเชื้อสายโปรตุเกศที่กุฎีจีน แต่ครั้งแผ่นดินหลวงพระยาตาก..."โดยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชที่มีการผลัดแผ่นดินและย้ายราชธานีไปยังฝั่งพระนคร คณะบาทหลวงก็หวนกลับเข้ามาปฏิบัติศาสนกิจอีกครั้ง "...พวกบาดหลวงก็ทยอยกันเข้ามาอีก เพราะว่ามีพวกเข้ารีดและโบสถ์อยู่ในเมืองธนบุรีแล้ว พวกปอตุคอลเข้ามาครั้งนี้คือ คณะโดมีนิแกง มาจากเมืองมาเก๊า มีหมายตั้งจากสงฆราชเมืองโออามามาด้วย เดิมก็มีบาดหลวงปอตุคอลมีวัดของตนอยู่กรุงเก่าแล้ว ต่อมาก็มีบาดหลวงฝรั่งเศสเข้ามาบางกอกอีก..."
ปัจจุบันชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสมีศาสนสถานของตนเองสามแห่งคือวัดคอนเซ็ปชัญวัดซางตาครู้สและโบสถ์กาลหว่าร์ทั้งหมดตั้งอยู่ในเขตกรุงเทพมหานครมีประเพณีโบราณที่สืบทอดมาจากโปรตุเกสที่เด่นชัดที่สุดอย่างหนึ่ง คือ "พิธีถอดพระ" จัดขึ้นในวันศุกร์ศักดิ์สิทธิ์เพื่อระลึกถึงวันที่พระเยซูถูกทรมานและสิ้นพระชนม์บนไม้กางเขน เดิมมีศาสนสถานทั้งสามแห่งจัดพิธีรำลึกนี้ แต่ปัจจุบันเหลือเพียงสองแห่งคือ วัดคอนเซ็ปชัญ และวัดซางตาครู้ส โดยพิธีถอดพระจะมีการเดินมรรคาศักดิ์สิทธิ์รอบวัดจากสถานที่ 1 ถึงสถานที่ 11 แล้วจัดการแสดงการตรึงกางเขน การสิ้นพระชนม์ของพระเยซู และการปลดพระศพลงจากไม้กางเขนหรือการถอดพระ จากนั้นจึงนำรูปพระศพพระเยซูหรือที่เรียกว่าพระตายแห่แหนรอบวัด และแสดงความเคารพพระศพ เป็นอันจบพิธี ขณะที่โบสถ์กาลหว่าร์เหลือเพียงพิธีแห่รูปพระตายรอบวัดเพื่อให้สัตบุรุษแสดงความเคารพรูปพระตายในอดีตสตรีเชื้อสายโปรตุเกสจะนุ่งโจงกระเบนสวมเสื้อเข้ารูป คล้องผ้าคลุมไหล่ซึ่งเป็นผ้าแพรปังลิ้นมาอัดกลีบคล้ายสไบและจะดึงผ้าคลุมไหล่ดังกล่าวมาคลุมศีรษะเมื่อมีการรับศีล แต่ปัจจุบันไม่มีใครแต่งกายเช่นนี้แล้วทุกวันนี้พวกเขายังคงนับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกเป็นหลักตามอย่างบรรพบุรุษ แต่ก็มีบางส่วนที่สมรสและเปลี่ยนไปนับถือศาสนาพุทธหรืออิสลามตามคู่สมรสอย่างในสกุลของหลวงอัคนีนฤมิตร (จิตร จิตราคนี)หรือเป็นที่รู้จักในชื่อฟรานซิศจิตร ที่ลูกหลานยังคงนับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิก แต่ลูกหลานบางสายก็พบว่าเปลี่ยนไปนับถือศาสนาพุทธกลุ่มชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสที่ยังนับถือศาสนาคริสต์อยู่ก็มีทักษะในการอยู่ร่วมกับคนต่างศาสนา โดยเฉพาะกับพุทธศาสนิกชนซึ่งเป็นชนกลุ่มใหญ่ เช่น ร่วมกิจกรรมเวียนเทียนหรือตักบาตรซึ่งเป็นกิจกรรมของพุทธศาสนิกชน ด้วยมองว่าเป็นการให้ทาน
นอกจากเรื่องศาสนาแล้ว ยังมีคติชนที่เป็นกุศโลบายของคนยุคเก่าในชุมชนกุฎีจีน คือ ผีหัวพริก หรือ ผีหนูเลี้ยบ เป็นผีเด็กนุ่งผ้าแดงที่คอยจับเด็กเล็กไปลักซ่อนในยามวิกาล เรื่องนี้มีไว้เพื่อกำชับให้ลูกหลานที่ออกไปวิ่งเล่นนอกบ้าน จะต้องกลับมาให้ถึงบ้านทันทีที่ได้ยินเสียงระฆังโบสถ์ตอนหกโมงเย็น มิเช่นนั้นจะถูกผีตนนี้ลักซ่อนไปเล่นด้วย