Srengéngé

Srengéngéutawisuryapunikabalraseksa ingkang kawangun saking gashidrogenlanhelium.Srengéngé kalebetlintangkanthi warna pethak ingkang gadhah peran minangka pusattata surya.Sedaya komponèn tata surya kalebet 8planitlan satelitipun, planit-planit kerdhil,asteroid,komèt, lan lebu akasa mubeng ngiteri srengéngé.Sasanèsipun minangka punjer ubengan, srengéngé ugi wujud sumberènèrgikanggé kagesangan ingkang teras-terasan.Panassrengéngé ndadosakenbumianget lan mbentukiklim, éwadénécahyanipunmaringi pepadhang dhumatengbumisarta dipunpigunakkaen déning tetuwuhan kanggé prosèsfotosintesis.Tanpa srengéngé, boten bakal wonten kagesangan ing bumi amargi kathah réaksikimiaingkang boten saged dumados.
Nicolaus Copernicuspunika tiyang sepisanan ingkang ngajengaken téyori bilih srengéngé punika pusat parédharan tata surya ing abad 16.Téyori punika lajeng dipunbuktèkaken déningGalileo Galileilan pangamat akasa sanèsipun.Téyori ingkang salajengipun dipuntepangi kanthi namaheliosentrismepunika nugelaken téyorigeosentrisme(bumi minangka pusat tata surya) ingkang dipunajengaken déningPtolemeuslan sampun tahan wiwit abad kaping kalih sadèrèngipun masèhi.Konsèpfusi nukliringkang dipunajengaken déningSubrahmanyan ChandrasekharlanHans Bethenalika taun1930pungkasanipun saged njelasaken punapa punika srengéngé kanthi tepat.
Srengéngé awangun bal pijar kanthi senyawa panyusun utami wujud gas hidrogen (74%) lan helium (25%) kaionisasi.Senyawa panyusun sanèsipun kapérang sakingwesi,nikel,silikon,sulfur,magnesium,karbon,neon,kalsium, lankromium.Cahya srengéngé asalipun saking asil réaksi fusi hidrogen dados helium.
Adhedhasar pangétangan migunakakenHukum Newtonkanthi nglibataken pangaji kacepetanorbit bumi, let srengéngé, langaya gravitasi, dipunpikantuk massa srengéngé inggih punika 1,989x10kilogram.Angka kasebat sami kaliyan kaping 333.000 massa bumi.Sauntawisipun punika dhiameter srengéngé inggih punika 1.392.000 kilomèter utawi 865.000 mil, sami kaliyan kaping 109 dhiameter bumi.Minangka pabandhingan, 1,3 yuta planit saukuran bumi saged mlebet dhumateng srengéngé.Mila, srengéngé dados objèk paling ageng ing tata surya kanthi massa dumugi 99,85% saking total massa tata surya.
Srengéngé wujud lintang ingkang paling caket kaliyan bumi, inggih punika letipun rata-rata 149.600.000kilomèter(92,96 yuta mil).Let srengéngé dhumateng bumi punika dipuntepangi minangkaékan astronomilan biyasa dipunbulataken (kanggé panyedherhanan étangan) dados 150 yuta km.
Adhedhasar pangétangan kanthi métodhe analisisradhioaktif, dipunmangertosi bilih batuanrembulan,meteoritlan batuan bumi paling sepuh ingkang naté kapanggih yuswanipun watawis 4,6 milyar taun.Sauntawisipun punika conto batuan srengéngé dèrèng naté dipunpikantuk saéngga pangétangan dipunlampahaken kanthimatématikamigunakaken modhèl interior srengéngé.Adhedhasar asil pangétangan matématika inggih punika srengéngé dipunkintenaken yuswanipun 5 ± 1,5 milyar taun.Nanging, amargi tata surya dipunkawruhi kawangun minangka satunggil kasatuwan salebetipun wekdal ingkang cecaketan mila sapunika kanthi umum srengéngé dipunanggep yuswanipun 4,6 milyar taun.Srengéngé kagolong lintang tipe G V, kanthi ciri gadhah suhu lumahipun watawsis 6.000 K lan limrahipun tahan salaminipun 10 milyar taun.Srengéngé dipunkintenaken yuswanipun watawis 7 milyar taun malih, sadèrèngipun hidrogen ing intinipun telas.Manawi prakawis kasebat dumados, srengéngé bakal èkspansi dados lintang raseksa warna abrit ingkang asrep lan mangan planit-planit alit ing sakupengipun (manawi kalebet bumi) sadèrèngipun pungkasanipun wangsul dados lintang kerdhil warna pethak malih.
Gaya gravitasi ing srengéngé sabandhing kaliyan kaping 28 gravitasi ing bumi.Sacara téyori prakawis kasebat ateges bilih satunggiling tiyang gadhah bobot 100 kg ing bumi mila manawi lelampahan ing lumahipun srengéngé bobotipun bakal karaos kados 2.800 kg.Gravitasi srengéngé mungkinaken narik sadaya komponèn-komponèn panyusunipun mbentuk satunggil wangun bal sampurna.Gravitasi srengéngé ugi ingkang nahan planit-planit ingkang ngupengi tetep wonten ing orbitipun piyambak-piyambak.Prabawa saking gravitasi srengéngé taksih saged karaos dumugi let 2taun cahya.
Radhiasisrengéngé, langkung dipuntepangi minangka cahya srengéngé, inggih punika campuran gelombang èlèktromagnètik ingkang kapérang sakinggelombang infraabrit,cahya katingal,sinar ultraviolèt.Sesaya gelombang èlèktromagnètik punika obah kanthi kacepetan watawis 3,0 x 10m/s.Mila radhiasi utawi cahya merlokaken wekdal 8 menit kanggé dumugi dhumateng bumi.Srengéngé ugi ngasilakensinar gamma, nanging frékuènsinipun tansaya alit sairing kaliyan letipun nilaraken inti.
Srengéngé gadhah enem lapisan ingkang saben lapisan gadhah karakteristik tartamtu.Kaenem lapisan kasebat ngambah inti srengéngé, zona radhioaktif, lan zona konvèktif ingkang mbentuk lapisan lebet (interior); fotosfèr; kromosfèr; lan korona minangka laladan paling njawi saking srengéngé.
Inti inggih punika aréa paling lebet saking srengéngé ingkang gadhah suhu watawis 15 yuta drajatCelcius(27 yuta drajatFahrenheit).Adhedhasar pabandhingan radhius/dhiameter, pérangan inti kanthi ukuran saprasekawan let saking pusat dhumateng lumahipun lan 1/64 total volume srengéngé.Kapadhetanipun inggih punika watawis 150 g/cm. Suhu lan tekanan ingkang kados makaten inggilipun mungkinaken wontenipun pamecahanatom-atomdadosèlèktron,proton, lanneutron.Neutron ingkang boten gadhah momotan bakal nilar inti nuju pérangan srengéngé ingkang langkung njawi.Sauntawis punika ènèrgi panas ing lebet inti njalari paobahan èlèktron lan proton rikat sanget lan silih tabrakan satunggal kaliyan sanèsipun njalari réaksi fusi nuklir (asring ugi dipunsebat termonuklir).Inti srengéngé inggih punika papan dumadosipun réaksi fusi nuklir helium dados hidrogen.Ènèrgi asil réaksi termonuklir ing inti wujudsinar gammalanneutrinomaringi tenaga ageng sanget ugi ngasilaken sadaya ènèrgi panas lancahyaingkang dipuntampi ing bumi.Ènèrgi kasebat dipunbeta medal saking srengéngé liwatradhiasi.
Zona radhiatif inggih punika laladan ingkang nylubungi inti srengéngé.Ènèrgi saking inti salebetipun wangun radhiasi kempal ing laladan punika sadèrèngipun dipunterasaken dhumateng pérangan srengéngé ingkang langkung njawi.Kapadhetan zona radhiatif inggih punika watawis 20 g/cmkanthi suhu saking pérangan lebet dhumateng njawi antawisipun 7 yuta dumugi 2 yuta drajat Celcius.Suhu lan dhènsitas zona radhiatif taksih cekap inggil, nanging boten mungkinaken dumadosipun réaksi fusi nuklir.
Zona konvèktif inggih punika lapisan ing pundi suhu wiwit mandhap.Suhu zona konvèktif inggih punika watawis 2 yuta drajat Celcius (3.5 yuta drajat Fahrenheit).Sasampunipun medal saking zona radhiatif, atom-atom kanthi ènèrgi saking inti srengéngé bakal obah nuju lapisan langkung njawi ingkang gadhah suhu langkung asor.Pamandhapan suhu kasebat njalari dumadosipun saya alonipun obahan atom saéngga paobahan kanthi radhiasi dados kirang èfisièn malih.Ènèrgi saking inti srengéngé mbetahaken wekdal 170.000 taun kanggé nggayuh zona konvèktif.Nalika wonten ing zona konvèktif, paobahan atom bakal dumados kanthikonvèksiing aréa sadawanipun sapérangan atus kilomèter ingkang kasusun saking sèl-sèl gas raseksa ingkang teras sirkulasi.Atom-atom kanthi suhu inggil ingkang nembé medal saking zona radhiatif bakal obah kanthi alon nggayuh lapisan paling njawi zona konvèktif ingkang langkung asrep njalari atom-atom kasebat "dhawah" malih dhumateng lapisan paling inggil zona radhiatif ingkang panas ingkang salajengĞipun minggah malih.Prastawa punika bola-bali teras njalari wontenipun paobahan wolak-walik ingkang njalari transfer ènèrgi kados déné ingkang dumados nalika manasaken toya ing salebetipun panci.Mila, zona konvèktif dipuntepangi ugi kanthi nama zona pangumuban (the boiling zone).Matèri ènèrgi bakal dumugi pérangan inggil zona konvèktif salebetipun wekdal sapérangan minggu.
Fotosfèr utawi lumahipun srengéngé ngambah wewengkon ingkang kandelipun 500kilomèterkanthi suhu watawis 5.500 drajat Celcius (10.000 drajat Fahrenheit).Sapérangan ageng radhiasi srengéngé ingkang dipunuwalaken medal asalipun saking fotosfèr.Ènèrgi kasebat dipunobservasi minangka sinar srengéngé ing bumi, 8 menit sasampunipun nilar srengéngé.
Kromosfèr inggih punika lapisan ing sainggilipun fotosfèr.Werna saking kromosfèr limrahipun boten katingal amargi katutup cahya ingkang padhang sanget ingkang dipunasilaken fotosfèr.Nanging nalika dumadosgrahana srengéngé total, ing pundirembulannutupi fotosfèr, pérangan kromosfèr bakal katingal minangka pigura kanthi warnaabriting sakupengipun srengéngé.Warna abrit kasebat dipunsebabaken déning inggilipun kandhutan helium ing mrika.
Korona wujud lapisan paling njawi saking srengéngé.Lapisan punika gadhah warnapethak, nanging namung saged dipuntingali nalika dumados grahana amargi cahya ingkang dipunpancaraken boten sami kiyatipun pérangan srengéngé ingkang langkung lebet.Nalika grahana total dumados, korona katingal mbentuk makutha cahya kanthi warna pethak ing sakupengipun srengéngé.Lapisan korona gadhah suhu ingkang langkung inggil tinimbang pérangan lebet srengéngé kanthi rata-rata 2 yuta drajat Fahrenheit, nanging ing sapérangan pérangan saged dumugi suhu 5 yuta drajat Fahrenheit.
Srengéngé gadhah kalih jinis paobahan, inggih punika:
Sistem lintang ingkang paling caket kaliyan srengéngé inggih punikaAlpha Centauri.Lintang ing salebetipun komplèks kasebat ingkang gadhah posisi paling caket kaliyan srengéngé inggih punikaProxima Centauri, satunggiling lintang kanthi warnaabritredhup ingkang wonten salebetipun konstélasiCentaurus.Let srengéngé dhumateng Proxima Centauri inggih punika 4,3 taun cahya (39.900 yuta km utawi 270 éwu unit astronomi), kirang langkung kaping 270 éwu let srengéngé dhumateng bumi.Para ahli astronomi mangertosi bilih bendha-bendha akasa mesthi obah salebetipun orbitipun piyambak-piyambak.Mila, pangétangan let dipunlampahaken dhedhasar éwah-éwahan posisi satunggiling lintang salebetipun kurun wekdal tartamtu kanthi pathokan dhumateng posisinipun tumrap lintang-lintang ing sakupengipun.Métodhe pangukuran punika dipunsebatparallaks(parallax).
Ing ngandhap punika sapérangan ciri khas ingkang dipungadhahi srengéngé:
Prominènsa inggih punika salah satunggil ciri khas srengéngé, wujud pérangan srengéngé mèmper lathi latu ingkang ageng sanget lan padhang ingkang nyiprat medal saking pérangan lumahanipun srengéngé sarta asring ugi awangunloop(puteran).Prominènsa dipunsebat ugi minangka filamèn srengéngé amargi sanadyan juluranipun padhang sanget manawi dipuntingali ing akasa ingkang peteng, nanging boten langkung padhang tinimbang sadaya srengéngé punika piyambak.Prominènsa namung saged dipuntingali saking bumi kanthi bantuanteleskoplan filter.Prominènsa paling ageng ingkang naté dipuntangkep déning SOHO (Solar and Heliospheric Observatory) dipunèstimasi ukuran panjangipun 350 éwu km.
Sami kados korona, prominènsa kawangun sakingplasmananging gadhah suhu ingkang langkung asrep.Prominènsa isinipun matèri kanthi massa dumugi 100 milyar kg.Prominènsa dumados ing lapisan fotosfèr srengéngé lan obah medal nuju korona srengéngé.Plasma prominènsa obah ing sadawanipunmédhan magnètsrengéngé.Érupsisaged dumados nalika struktur prominèsa dados boten stabil saéngga bakal pecah lan ngedalaken plasmanipun.Nalika dumados érupsi, matérial ingkang dipunwedalaken dados péranganing struktur magnètik ingkang ageng sanget dipunsebat semburan massa korona (coronnal mass ejection/ CME).Paobahan semburan korona kasebat dumados ing kacepetan ingkang inggil sanget, inggih punika antawis 20 éwu m/s dumugi 3,2 yuta km/s.Paobahan kasebat ugi njalari paningkatan suhu dumugi puluhan yuta drajat salebetipun wekdal ingkang singkat.Manawi érupsi semburan massa korona ngarah dhumateng bumi, bakal dumados interaksi kaliyan médhan magnèt bumi lan njalari dumadosipunbadhai géomagnètikingkang gadhah potènsi ngganggu jaringan komunikasi lanlistrik.
Satèunggiling prominènsa ingkang stabil saged tahan ing korona dumugi mawulan-wulan dangunipun lan ukuranipun taras tansaya ageng saben dinten.Para ahli taksih teras nliti kepripun lan kénging punapa prominènsa saged dumados.
Bintik srengéngé inggih punika granula-granula cembung alit ingkang kapanggih ing pérangan fotosfèr srengéngé kanthi gunggung ingkang boten kaétang.Bintik srengéngé karipta nalika garis médhan magnèt srengéngé nembus pérangan fotosfèr.Ukuran bintik srengéngé saged langkung ageng tinimbang bumi.Bintik srengéngé gadhah laladan ingkang peteng ingkang namanipunumbra, ingkang dipunkupengi déning laladan ingkang langkung padhang ingkang aranipunpenumbra.Warna bintik srengéngé katingal langkung peteng amargi suhunipun ingkang tebih langkung asor saking fotosfèr.Suhu ing laladan umbra inggih punika watawis 2.200 °C éwadéné ing laladan penumbra inggih punika 3.500 °C.Amargi émisi cahya ugi dipunprabawai déning suhu mila pérangan bintik srengéngé umbra namung ngémisikaken kaping 1/6 cahya manawi dipunbandhingaken lumahipun srengéngé ing ukuran ingkang sami.
Angin srengéngé kawangun saking aliran konstan saking partikel-partikel ingkang dipunwedalaken déning pérangan inggil atomosfèr srengéngé, ingkang obah dhumateng sadaya tata surya.Partikel-partikel kasebat gadhah ènèrgi ingkang inggil, nanging prosès paobahanipun medal médhan gravitasi srengéngé ing kacepetan ingkang inggil sanget dèreng dipunmangertos kanthi sampurna.Kacepetan angin srengéngé kapérang dados kalih, inggih punika angin rikat ingkang nggayuh 400 km/s lan angin rikat ingkang nggayuh langkung saking 500 km/s.Kecepetan punika ugi saya tambah kanthi èksponènsial selaras letipun saking srengéngé.Angin srengéngé ingkang umum dumados gadhah kacepetan 750 km/s lan asalipun saking bolongan korona ing atmosfèr srengéngé.
Sapérangan bukti wontenipun angin srengéngé ingkang saged dipunraosaken utawi dipuntingali saking bumi inggih punika badhai géomagnetik kanthi ènèrgi inggil ingkang nrisak satelit lan sistem listrik,auroraingKutub LèrutawiKutub Kidul, lan partikel mèmper buntut panjang ing komèt ingkang mesthi ngedohi srengéngé amargi siliran angin srengéngé.Angin srengéngé saged mbebayani kanggé kagesangan ing Bumi manawi boten wonten médhan magnèt bumi ingkang ngreksa saking radhiasi.Ing sanyatanipun, ukuran lan wangun médhan magnèt bumi ugi dipuntemtokaken déning kakiyatan lan kacepetan angin srengéngé ingkang liwat.
Badai srengéngé dumados nalika wonten panguwalan sanalika ènèrgi magnètik ingkang kawangun ing atmosfèr srengéngé.Plasma srengéngé ingkang mundhak suhunipun dumugi mayuta-yuta Kelvin sesarengan kaliyan partikel-partikel sanèsipun nglampahi akselerasi nyaketi kacepetan cahya.Total ènèrgi ingkang dipunuwalaken sami kaliyan mayuta-yuta bom hidrogen kanthi ukuran 100 megaton.Gunggung lan kakiyatan badai srengéngé kathah variasinipun.Nalika srengéngé aktif lan gadhah kathah bintik, badai srengéngé langkung asring dumados. Badai srengéngé asring ugi dumados sesarengan kaliyan lubèripun massa korona.Badai srengéngé maringaken risiko radhiasi ingkang ageng sanget dhumateng satelit, montor mabur ulang alik, astronot, lan mliginipun sistem télékomunikasi bumi.Badai srengéngé ingkang sepindhahipun kacathet ing pustaka astronomi inggih punika nalika tanggal 1 September 1859.Kalih panliti, Richard C. Carrington lan Richard Hodgson ingkang nembé ngobservasi bintik srengéngé liwat teleskop ing papan kapisah, ngamati badai srengéngé ingkang katingal minangka cahya pethak ageng ing sakupengipun srengéngé.Kadadosan punika dipunsebat Carrington Event lan njalari lumpuhipun jaringan télégraf transatlantik antawisipun Amérika lan Éropa.
Montor mabur ulang-alikingkang kaping sepindhah kasil mlebet dhumateng orbit srengéngé inggih punika Pioneer 4.Pioneer 4, ingkang dipunluncuraken tanggal 3 Maret 1959 déningAmérika Sarékat, dados pionir salebetipun sajarah èksplorasi srengéngé.Kasilipun Pioneer 4 dipunterasaken déning paluncuran Pioneer 5-Pioneer 9 salaminipun 1959-1968 ingkang panci gadhah tujuan kanggé nyinaoni prakawis srengéngé.Nalika tanggal 26 Mèi 1973,stasiun njawi akasaAmérika Sarékat kanthi nama Skylab dipunluncuraken kanthi mbeta 3 awak.Skylab mbeta Apollo Telescope Mount (ATM) ingkang dipungunakaken kanggé mundhut langkung saking 150.000 gambar srengéngé.
Montor mabur ulang-alik sanèsipun, Helios I kasil ngorbit dumugi nggayuh let 47 yuta km saking srengéngé (nglabeti orbit Merkuri).Helios I teras mubeng kanggé mesthèkaken sadaya pérangan montor mabur pikantuk gunggung panas ingkang sami saking srengéngé.Helios I gadhah tugas ngempalaken data-data prakawis srengéngé.Montor mabur ulang-alik asil karya sesarengan antawisipun Amérika Sarékat lanJermanpunika operasinipun wiwit 10 Dhésèmber 1974 dumugi akir 1982.Helios II dipunluncuraken tanggal 16 Januari 1976 lan kasil nggayuh let 43 yuta km saking srengéngé.Misi Helios II rampung wulan April 1976 nanging dipunnengké kémawon tetep wonten ing orbit.
Solar Maximum Mission dipundhesain kanggé nglampahaken observasi aktivitas srengéngé mliginipun bintik lan latu srengéngé nalika srengéngé wonten ing périodhe aktivitas maksimum.SMM dipunluncuraken déning Amérika Sarékat tanggal 14 Fèbruari 1980.Salaminipun lelampahanipun, SMM naté ngalami karisakan nanging kasil dipunleresaken déning awakmontor mabur ulang alik Challenger.SMM teras wonten ing orbit bumi salaminipun nglampahaken observasi.SMM ngempalaken data dumugi 24 November 1989 lan kobong nalika mlebet malih dhumateng atmosfèr bumi tanggal 2 Dhésèmber 1989.
Montor mabur ulang alik Ulysses inggih punika asil proyèk internasional kanggé nyinaoni kutub-kutub srengéngé, dipunluncuraken tanggal 6 Oktober 1990.Éwadéné Yohkoh inggih punika montor mabur ulang alik ingkang dipunluncuraken kanggé nyinaoni radhiasi ènèrgi inggil saking srengéngé.Yohkoh wujud asil karya sesarengan Jepang, Amérika Sarékat, lan Inggris ingkang dipunluncuraken tanggal 31 Agustus 1991.
Misi èksplorasi srengéngé ingkang paling misuwur inggih punika Solar and Heliospheric Observatory (SOHO) ingkang dipunkembangaken déning Badan Antariksa Amérika Sarékat (NASA) nyambut damel sesarengan kaliyan Agènsi Njawi Angkasa Éropa (ESA) lan dipunluncuraken tanggal 12 Dhésèmber 1995.SOHO gadhah tugas ngempalaken data struktur internal, prosès fisik ingkang dumados, sarta pamundhutan gambar lan dhiagnosis spèktroskopis srengéngé.SOHO dipunpanggènaken ing let 1,5 yuta km saking bumi lan taksih operasi dumugi sapunika.
Misi èksplorasi paling énggal saking NASA inggih punika montor mabur ulang alik kembar kanthi nama STEREO ingkang dipunluncuraken tanggal 26 Oktober 2006.STEREO gadhah tugas kanggé nganalisis lan mundhut gambar srengéngé salebetipun wangun 3 dhimènsi.Solar Dynamics Observatory Mission inggih punika misi èksplorasi NASA ingkang nembé wonten pangembangan lan sampun dipunpublikasikaken wulan April 2008.Solar Dynamics Observatory Mission dipunkintenaken bakal ngorbit kanggé nyinaoni dhinamika srengéngé ingkang ngambah aktivitas srengéngé, évolusi atmosfèr srengéngé, lan prabawa radhiasi srengéngé dhumateng planit-planit sanès.
Srengéngé sampun dados simbol wigatos ing kathah kabudayan salamipipun peradhaban manungsa.Salebetipun mitologi ingkang dipungadhahi déning manéka bangsa ing donya, srengéngé gadhah peranan ingkang wigatos sanget ing salebetipun kagesangan masarakatipun.Srengéngé dipuntepangi kanthi nama ingkang bèntèn-bènten ing saben kabudayan lan asring ugi dipunsembah minangka déwa.
Srengéngé punika sumber ènèrgi kanggé kagesangan.Srengéngé gadhah kathah mupangat lan peran ingkang wigatèos sanget kanggé kagesangan kados ta: