Roma

Roma(it./lat.Roma) —İtaliyanınpaytaxtı, eyni zamanda Roma əyalətinin və Latsio regionunun inzibati mərkəzi.
2,8 milyon nəfər əhalisi olan şəhərTibrçayı üzərində yerləşir.Roma İmperiyasınınpaytaxtı olmuş RomaAvropanınən qədim şəhərlərindən olub çox vaxt "əbədi şəhər", yaxud yeddi təpə üzərində yerləşdiyindən "yeddi təpə şəhəri" adlandırılır.
Rəvayətə görə e.ə. 21 aprel 753-cü ildə Romul tərəfindən bünövrəsi qoyulmuşdur. Qədim Roma səlnaməçisi Liviusa görə hər şey latınların paytaxtı Alba Lonqanın hakimi Numitorun qardaşı Amuli tərəfindən devrilməsindən başlanmışdır. Qisasdan ehtiyat edən Amuli Numitorun qızı Rea Silvianın və Marsın oğulları Romul və Remi toxunma səbətə qoyaraq Tibr çayına atır. Xoşbəxtlikdən çayın sahilinə yan almış səbəti bir canavar taparaq əkizləri əmizdirir. Bir qədər sonra çoban Faustul canavarın əmizdirdiyi əkizləri aşkar edərək övladlığa götürüb böyüdür. Sonralar Mars əkizləri tapır. Əhvalatı bildikdən sonra Alba Lonqaya qayıdan əkizlər Amulini öldürüb Numitoru yenidən hakim edirlər. Mars onlara bir şəhər tikməyi tapşırır. Şəhər tikildikdən sonra ad qoymaqda və kimin hakim olacağını müəyyən etməkdə çətinlik çəkirlər. Rem şəhərin Rema, Romul isə Roma adlandırılmasını istəyir. Qarşıdurmada Romul Remi öldürür və şəhərin hakimi olur.
Digər bir mənbəyə görə Roma sözü yunan mənşəli Ρώμη (Rome) sözündən olub "hünər, qoçaqlıq" mənasını daşıyır.
RomaAralıq dənizindən26 km aralıda,Apennindağ silsiləsinin dənizə enən vulkanik mənşəli (sönmüş Alban vulkanına aid) yamacındaTibrçayının sol sahilində yerləşmişdir. ŞərqdənAbruzzenvə şimaldanSabindağları ilə əhatələnmişdir. Şəhər əsasən mərkəziPalatinolan təpələr üzərində formalaşmışdır. Şəhərin ümumi sahəsi 1285 km², tarixi hissənin sahəsi cəmi 143 km²-dir.
E.ə. I minilliyin əvvəllərindəApennin yarımadasındayaşayan müxtəlif tayfa və xalqlar içərisində ən inkişaf etmiş xalqetrusklaridi. Etruskların azad şəhərləri və on min yazı işarəsi vardı. Apennin yarımadasının mərkəzindəkiLatsiovilayətində yaşayanlatınlarındili ümumi dilə çevrilmişdi. E.ə. 753-cü ildəTibrçayının 25 kilometrliyində Roma şəhəri salındı. Romanın ən qədim sakinləri özlərinipatrisiləradlandırırdılar.
Roma "Əbədi qızıl şəhər" də adlandırılır. Burada isti və soyuq hovuzları olan termlər (hamamlar) tikilmiş, Romanın ətrafında dəniz döyüşü tamaşası üçün göl yaradılmışdı. Romanın Kapitoli təpəsində sığınacaq məqsədilə qala tikilmişdi. Şəhərin bazar meydanı — forumun yaxınlığındakıPalatintəpəsində saraylar ucaldılmışdı. Romanın ən əzəmətli abidələrindən biriKolizeyamfiteatrı idi.
Romuldan sonra çar Tit Livi Nurna Pompili təyin olunur. E.ə. 509-cu ildə çar Tarkvini Superb devrildikdən sonra Roma respublika elan olunur. E.ə. 390-cı ildə keltlərin hücumuna məruz qalan şəhəri qorumaq üçün Servian qala divarları tikilir. E.ə. 312-ci ildə şəhərə su kəməri — Via Appia çəkilir.
Xalq tribununun yaradıcıları Tiberi və Qay Semproni Qraç öldürüldükdən sonra stabillik pozulur və vətəndaş müharibəsi son həddinə çatır. Məhz bu zaman hakimiyyətə gələnQay Yuli Sezarözünü diktator elan edərək bir çox islahatlar aparır. Bu vaxtdan Yuli Forumunun tikintisinə başlanılır ki, bu da Romanın ərazisinin genişlənməsinə səbəb olur. E.ə. 44-cü illdə Yuli Sezar sui-qəsd nəticəsində öldürülür.
E.ə. I əsrdə artıq milyonluq şəhərRoma İmperiyasınınpaytaxtına çevrilir. Flavi sülaləsinin zamanında (eramızın 69–96-cı illərində) yeni-yeni suvarma sistemləri, yol şəbəkələri və digər infrastrukturlar yaradılır. Bundan başqaPanteonvə digər məbədlər də tikilmişdir.Kolizeyintikintisinə məhz bu illərdə başlanılmış və II əsrin əvvəllərindəTrayanınzamanında tamamlanmışdır.Avrelianqala divarları tikilir. Roma İmperiyasının intibahı məhz bu illərə təsadüf edir.
Orta əsrlərə Roma süqut etmiş imperiyanın xarabalıqları kimi gəlib çatmışdır. Belə ki, german və slavyan tayfalarının aramsız dağıdıcı hücumlarına tab gətirməyən imperiya süqut edir. Şəhər istila olunur. Təkcə Roma papasının iqamətgahı bu talanlardan kənarda qalır.
1861-ci ildəİtaliyaVenesiyanınvə kilsə dövləti Vatikanın qəbulundan sonra başda kralViktor II Emmanuelolmaqla qeyri-məhdud monarxiyaya çevrilir.
26 yanvar 1870-ci ildə kral qoşunları Romaya daxil olur və şəhər birləşmiş İtaliyanın paytaxtı elan edilir.
1922-ci ildə faşistlər hakimiyyətə gəlir və kral tərəfindənBenito Mussolinibaş nazir təyin edilir.
Mussolininin zamanında kilsə dövlət ziddiyyətləri kəskinləşir və 1929-cu ildə kilsə dövlətiVatikanöz müstəqilliyini elan edir.
İkinci dünya müharibəsindənsonra 1946-cı ildə kral ölkəni tərk edir vəİtaliya Respublikasıelan edilir.
1960-cı ildə RomadaXVII Yay Olimpiya oyunlarıvə I Paralimpiya oyunları keçirilmişdir.
E.ə. 800-cü ildə Romanın əhalisi kiçik ətraf kəndlərlə birlikdə 1000 nəfərə qədər olmuşdur.
İnkişaf edən şəhər sonrakı əsrlərdə meqapolisə çevrilərək əhalisinin sayı 1 milyona çatmışdır. IV əsrdə paytaxt funksiyasınınKonstantinopolakeçməsi və V əsrdə Şərqi Roma imperiyasının ayrılması əhalinin 100 000 nəfərədək azalmasına səbəb olur. XX əsrdən etibarən Roma yenidən milyonçu şəhərə çevrilir. Hal-hazırda əhali ətraf rayonlarla birgə 2,7 milyon, qeyri-rəsmi məlumatlara görə isə 3 milyondur. Əhalinin 8,4%-ni əcnəbilər təşkil edir.
İmperatorAvqustaqədər Roma 4 dairədən ibarət olmuş, onun dövründə isə məhəllələrdən ibarət 14 dairəyə bölünmüşdür.
VII əsrdə 7 dairədən ibarət olmuşdur. Hal-hazırkı Roma 22 inzibati ərazidən ibarətdir.
Covanni Alemanno 28 aprel 2008-ci ildə 53,7% səslə əvvəlki bələdiyyə başçısı Françesko Rutellini üstələyərək Romanın bələdiyyə başçısı seçilmişdir. Kapitolidə yerləşən şəhər bələdiyyəsi 60 nəfərlik icma məclisindən və 15 nəfərlik şəhər məclisindən ibarətdir.
İkinci dünya müharibəsisona çatdıqdan sonra İtalyanın ən dinamik inkişaf yolu keçmiş şəhəridir. Maşınqayırma, metallurgiya, yüngül, yeyinti, kimya, kağız sənayelərindən və turizmdən ibarət çox şaxəli iqtisadiyyata malikdir. İqlimi və gözəl monumental memarlığı şəhəri kino sənayesinin mərkəzlərindən birinə çevirmişdir. İtaliya üzrə istehsal olunan məhsulun 5%-i Romanın payına düşür. İşsizlik 7,5% təşkil edir.
Leonardo da Vinçi və ya Fyumiçino beynəlxalq hava limanı (it.L'aeroporto di Roma Fiumicino) şəhər mərkəzindən 34 km aralıda yerləşir, 5 terminala malikdir.
1867-ci ildən fəaliyyətdədir. Yenidən qurulmuş metal konstruksiyalı qəbul zalının uzunluğu 128 m eni 32 m-dir. Əsasən, İtalyanın şimal əyalətləri,ParisvəVyanaistiqamətlərində xətlərə malikdir. Eyni adlı metro dayanacağına və avtovağzala keçidi var.
Digər Avropa metroları kimi Roma metrosu da ən rahat ictimai nəqliyyat sayılır. İki — A və B xətlərindən ibarətdir. Birdəfəlik bilet 1 avro, gündəlik 4 avro, həftəlik isə 16 avrodur.
A (qırmızı) xətti 1980-ci ildə istifadəyə verilmiş, şərqi Roma — "Battistini"dən başlayıb Vatikandan keçməklə dəmir yol vağzalı — Termini və Romanın cənub şərqinə qədər davam edir. Xətt 18,4 km uzunluğa və 27 dayanacağa malikdir.
B (göy) xətti, 9 fevral 1955-ci ildə istifadəyə verilmiş, cənubi Roma — "Laurentina"dan başlayıb "Ponte Mammolo"dan (avtobus terminalı) keçməklə şimal-şərqə qədər davam edir. Xətt 18,2 km uzunluğa və 22 dayanacağa malikdir.
C (2015) və D (2019) xətləri tikilməkdədir.
Çox inkişaf etmiş şəbəkəyə malikdir. Adi günlər 10–20 dəqiqə bazar günləri 20–40 dəqiqəlik intervallarla işləyir.
Roma tramvayı 2 avqust 1877-ci ildən fəaliyyət göstərir. Yolunun uzunluğu 51,31 km olub, 6 xəttə malikdir. Ən əsas xəttlər "3" ("Trastvere" — "S. Paolo" — "Colosseum" — "Lateran" — "S. Lorenzo" — "Villa Borgeze") və "8"-dir. ("Trastevere" — "Torre Argentino").
Şəhərdə yerləşən ən böyük təhsil müəssisəsi əsası 1303-cü ildə qoyulanRoma Sapienza Universitetidir.
Barokko üslublu bu fəvvarə 1732–1762-ci illərdə memarNikolay Salvitərəfindən inşa edilmişdir.