Zimbabve

Zimbabve(ing.Zimbabwe) və ya rəsmi adı iləZimbabve Respublikası(ing.Republic of Zimbabwe;şona.Nyika yeZimbabwe;şi.nde.Ilizwe leZimbabwe;nıya.Dziko la Zimbabwe;nam.Inyika yeZimbabwe;tso.Tiko ra Zimbabwe;soto.Naha ya Zimbabwe;ven.Shango ḽa Zimbabwe;xosa.Ilizwe lase-Zimbabwe) —Cənubi Afrikadadövlət. Zimbabvedənizə çıxışı olmayanölkələrdən biridir və ərazisiZambezivəLimpopoçaylarının arasında yerləşir. Şimal-qərbdənZambiya, qərbdənBostvana, cənubdanCənubi Afrika Respublikası, şərqdən isəMozambikilə həmsərhəddir. Paytaxtı və ən böyük şəhəriHarare, ümumi sahəsi 390,757 kvadrat kilometr, əhalisinin sayı 14 milyon nəfərdən çoxdur.
ZimbabveAfrikanıncənubundayerləşən bir ölkədir. ZimbabveMozambik,Zambiya,BotsvanavəCAR-la həmsərhəddir.Zimbabve ərazisinin çox hissəsini Matabele və Maşona yaylaları tutur.Şərqdə yerləşən Inyanqani zirvə (2592 m) yüksəlir .Şimalda Zambiya ilə sərhəd boyu Zambezi çayı axır. Orta axarında böyük Kariba su anbarı qurulmuşdu IV əsrdə Banbu qəbilələri ərazini ələ keçirirlər. XV əsrdə bugünkü Fort Viktoriya şəhəri (hazırda Masvinqo şəhəri) yaxınlığında Zimbabve və ya Böyük Zimbabve olaraq tanınan yerdə bir din və ticarət mərkəzi quruldu. XV əsrdə Mutota və Matope idarəçiləri şərqdə Hind okeanına və qərbdə Kalaxari səhrasına qədər uzanan bir krallıq qurdular. Sonradan bu krallığa Portuqaliya Monomotapa krallığı adını verdi.
1505-ci ildəPortuqaliyabölgəni ələ keçirir və ticarət yollarını nəzarətdə saxlayır. Portuqaliyanın Zambezinin yuxarılarına doğru hərəkəti Monomotapa Krallığını zəiflətdir. Ölkə 1830-cu illərda cənubdan gələn qövmlər tərəfindən zəbt edildi. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi əsas etibarilə günümüzdəki Zimbabvenin cənub qisimində yerləşmiş olan Nidebele qəbiləsi idi.
1888-ci ildə İngilis Cecil Rods mədən işlətmə imtiyazı əldə etdi. Bunun qurduğu İngilis "Cənubi Afrika" şirkəti 1889-cu ildən 1923-cü ilə qədər ölkədə siyasi və iqtisadi idarəni əlində saxladı. Rods 1923-cü ildə Cənubi Rodeziyada (bugünkü Zimbabve) siyasi iqtidarı ağdərili azlığa verən konstitusiya qəbul edərək muxtar bir müstəmləkə kimi İngiltərənin nəzarətinə keçirdi. 1953-cü ildə Cənubi və Şimali Rodeziya (indiki Zambiya) və Niyasaland (indiki Malavi) Rodeziya və Niyasaland Federasiyasını quraraq birləşdilər. Federasiya 1963-cü ildə dağıldı. 1964-cü ildə Şimal Rodeziya və Niyasaland ağdərililərin idarəsində müstəqilliklərini qazandılar.
IV əsrdə Banbuqəbilələriərazini ələ keçirirlər.XV əsrdəbugünkü Fort Viktoriya şəhəri (hazırda Masvinqo şəhəri) yaxınlığında Zimbabve və ya Böyük Zimbabve olaraq tanınan yerdə birdinvə ticarət mərkəzi quruldu.XV əsrdəMutota və Matope idarəçilərişərqdəHind okeanınavəqərbdəKalaxarisəhrasına qədər uzanan bir krallıq qurdular. Sonradan bu krallığaPortuqaliyaMonomotapa krallığı adını verdi.
1505-ci ildəPortuqaliyabölgəniələ keçirir və ticarət yollarını nəzarətdə saxlayır.PortuqaliyanınZambezinin yuxarılarına doğru hərəkəti Monomotapa Krallığını zəiflətdir. Ölkə1830-cu illərdacənubdangələn qövmlər tərəfindən zəbt edildi. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi əsas etibarilə günümüzdəki Zimbabvenincənubqisimində yerləşmiş olan Nidebeleqəbiləsiidi.
1888-ci ildə İngilis Cecil Rods mədən işlətmə imtiyazı əldə etdi. Bunun qurduğu İngilis "Cənubi Afrika" şirkəti1889-cu ildən1923-cü ilə qədər ölkədə siyasi və iqtisadi idarəni əlində saxladı. Rods1923-cü ildə Cənubi Rodeziyada (bugünkü Zimbabve) siyasi iqtidarı ağdərili azlığa verənkonstitusiyaqəbul edərək muxtar bir müstəmləkə kimiİngiltərəninnəzarətinə keçirdi.1953-cü ildə Cənubi və Şimali Rodeziya (indikiZambiya) və Niyasaland (indikiMalavi) Rodeziya və Niyasaland Federasiyasını quraraq birləşdilər. Federasiya1963-cü ildə dağıldı.1964-cü ildə Şimal Rodeziya və Niyasaland ağdərililərin idarəsində müstəqilliklərini qazandılar.
1953-cü ildə ZimbabveCənubi Rodeziyavə Nyaslənd Federasiyasında birləşir. Ancaq 10 il sonra federasiya dağılır.11 noyabr1965-ci ildə Baş nazir İan D. Smit təktərəfli olaraq Rodeziyanın müstəqilliyini elan etdi.Birləşmiş Krallıqbuna qarşı çıxdı vəBMTvasitəsiylə iqtisadi sanksiyalar tətbiq edildi. Məsələn, Rodeziyaya gəmiylə neft ixracına embarqo qoyuldu. Bununla birlikdə bir miqdar neft və benzinCənubi AfrikadanvəMozambikdənölkəyə idxal edilirdi. May1968-ci ildəBMT Təhlükəsizlik Şurasıticarət embarqosu qoydurdu.Britaniyanıntəzyiqlərinə baxmayaraq,Mart1970-ci ildə ölkə respublika elan edildi.1972-ci ilin dekabrında afrikalılar ağ rəhbərliyə qarşı partizan döyüşü başlatdılar.1978-ci ilin ortasına qədər altı mindən artıq əsgər və vətəndaş müharibədə öldürüldü. Rodeziya qruplaşmaları partizanları məğlub etdi.1978-ci ildə iqtidar zəncilərin keçənə qədər idarə Simit və üç tanınmış zənci liderin əlində olmaqla razılaşma imzalandı.
21 aprel1979-cu ildə ölkənin hər kəsə səs vermə haqqının verildiyi ilk ümumi seçkidə zəncilərin qələbə qazandığı parlament fəaliyyətə başladı.Birləşmiş KrallığınTetçer hökuməti1979-cu ildə Zimbabve ilə münasibətlərini normal hala gətirmək üçün səy göstərməyə başladı. Zimbabve nəhayət18 aprel1980-ci ildə tam müstəqilliyinə qovuşdu. Seçkilər nəticəsində 70-ci illərdə azadlıq müharibəsində ad çıxarmışRobert Muqabehakimiyyətə gəlir. İndiki vaxtda da dövlət başçısı olan Muqabe,1993-cü ildə müxtəlif qarışıqlıqlara baxmayaraq rəhbərlikdə qalmağı bacardı.
390 min 759 km² ərazisi olan Zimbabve 8 əyalətdən ibarətdir. Tipik kənd ölkəsi olan Zimbabvedə 12 milyonluq əhalinin (2007-ci il məlumatına əsasən) 80 faizi kəndlərdə yaşayır. Əhalinin 96 faizini yerli afrikalılar, 3 faizini ağlar, 1 faizini isə asiyalılar təşkil edir. Rəsmi dövlət diliingilis diliolsa da, əhalinin böyük qismi yerli dillərdə danışır. Əhalinin 45 faizi yazıb-oxumağı bacarır. İkipalatalı parlamentin yuxarı palatasında (Senat) 40, aşağı palata-Nümayəndələr Məclisinin isə 100 üzvü var. Senatın 10, Nümayəndələr Məclisinin isə 20 üzvü prezident tərəfindən təyin olunur.Robert MuqabeZimbabveni tipik diktatura ölkəsinə çevirib. ZimbabveAfrikadaişsizliyin və kasıblığın ən yüksək həddə olduğu ölkələrdən biridir. Bu ölkədə hər 100 adamdan 85-i işsizdir, inflyasiyanın səviyyəsi isə dünyada ən yüksək həddədir. Eyni zamanda Zimbabve dolları dünyanın ən ölü valyutası hesab olunur. Ölkədə bir çörək bir milyard Zimbabve dollarına satılır. Beynəlxalq təşkilatlar dəfələrlə buAfrikaölkəsindəki vəziyyəti kəskin şəkildə tənqid ediblər. Artıq 30 ildən çoxdur ölkəni idarə edənRobert Muqabetəzyiqlərə baxmayaraq hakimiyyətdən imtina etmək istəmir. Dünyanın ən yaşlı prezidenti olan Muqabenin 2018-ci il prezident seçkilərində də namizədliyinin irəli sürüləcəyi açıqlanıb.Zimbabve bir qayda olaraq dünyada iqtisadi, siyasi azadlıqlarla bağlı hesabatlarda sonuncu yerləri tutur.
Coğrafiya Ensiklopediyası.2-ci kitab