Pabula

Angpabula(tinatawag din minsan bilangparabulaomalaalamatna kuwento) ay isang pampanitikang uri na binibigyang kahulugan bilang isang maikling kathang-isip na kuwento, saprosao taludtod, na nagtatampok ngmga hayop, maalamat na nilalang,halaman, walang buhay na bagay, o puwersa ng kalikasan na naka-antropomorpiko at naglalarawan o humahantong sa isang partikular na aral ngmoralidad(isang "moral"), na maaaring idagdag sa huli nang tahasan bilang isang maiksingkawikaanokasabihan.
Naiiba ang pabula sa isangtalinghaga(o parabola) kung saandi-sinasamasa parabola ang mga hayop, halaman, walang buhay na bagay, at puwersa ng kalikasan bilang mga aktor na nagsasagawa ng pananalita o iba pang kapangyarihan ng sangkatauhan. Sa kabaligtaran, partikular na kinabibilangan ang isang kuwento ng hayop ng mga nagsasalitang hayop bilang mga karakter.
Ang paggamit ay hindi palaging malinaw na ipinagkakaiba. SaKing James Version(o Saling Haring Santiago) ngBagong Tipan, ang "μῦθος" ("mgamito") ay isinalin ng mgatagapagsalinbilang "pabula"saUnang Sulat kay Timoteo,Ikalawang Sulat kay Timoteo,Sulat kay TitoatUnang Sulat ni Pedro. (sa Ingles)
Tinatawag napabulistaang taong sumusulat ng pabula.
Ang pabula ay isa sa pinakamatatag na anyo ngpanitikang pambayan, na lumaganap sa ibang bansa, na sinang-ayunan ng mga modernong mananaliksik,sa pamamagitan ng mga antolohiyang pampanitikan na di-gaanong kumalat sa ganitong paraan subalit mas kumalat sa pamamagitan ng pasalitang paraan. Matatagpuan ang pabula sapanitikanng halos bawatbansa.
Kasama sa iba't ibang korpus na tinutukoy angPabulang EsopikooMga Pabula ni Esopoang karamihan sa mga pinakakilalang pabula sa kanluran, na iniuugnay samaalamatna siEsopo, na diumano'y naging alipin sasinaunang Gresyanoong mga 550 BCE. Nang isulat ni Babrio ang mga pabula mula saEsopikona taludtod para sa isang Prinsipeng Helenistikong si "Alejandro", hayagang sinabi niya sa ulo ng Aklat II na ang ganitong uri ng "mito" na ipinakilala ni Esopo sa "mga anak ng mga Heleno" ay isang imbensyon ng mga "Siryo" mula sa panahon ng "mga Nino" (pinepersonipikasyon angNinevesa mga Griyego) at Belos ("namumuno").Ang Epikarmo ng Kos at Pormis ay iniulat na kabilang sa mga unang nag-imbento ng mga pabulang komiks.Kabilang sa maraming pamilyar na pabula ng Esopo ang "Ang Uwak at ang Pitsel", "Ang Pagong at ang Liyebre" at "Ang Leon at ang Daga". Sa sinaunangedukasyongGriyego at Romano, ang pabula ay ang una saprogymnasmata—mga pagsasanay sa pagbuo ng prosa at pagsasalita sa publiko—kung saan hihilingin sa mga mag-aaral na matuto ng mga pabula, palawakin ang mga ito, mag-imbento ng sarili nila, at gamitin sa wakas ang mga ito bilang mga mapanghikayat na halimbawa sa mas mahabang mga talumpating porense o pampakikipanayam. Ang pangangailangan ng mga instruktor na magturo, at ang mga mag-aaral na matuto, ang isang malawak na hanay ng mga pabula bilang materyal para sa kanilang mga deklarasyon ay nagresulta sa kanila na maging sama-sama sa koleksyon, tulad kay Esopo.
Angkulturang pasalitangAprikaay may mayamang tradisyon sa pagkukuwento. Habang mayroon na sila nitong tradisyon na ito sa libu-libong taon nakalipas, patuloy na nakikipag-interaksyon ang mga tao sa lahat ng edad sa Aprika sa kalikasan, kabilang ang mga halaman, hayop at mga estrukturang panlupa tulad ng mgailog,kapatagan, atbundok. Ang mga bata at, sa ilang kaso, ang mganasa hustong gulangna ay nabighani sa mga mahuhusay na nagkukuwento kapag naging magalaw sila sa kanilang pagsisikap na magkuwento ng isang magandang pabula.
May mayamang tradisyon ng mga pabula angIndyana marami ang nagmula sa mga tradisyonal na kuwento at may kaugnayan sa mga lokal na natural na elemento. Madalas na nagtuturo ang mga pabula ng Indya ng isang partikular na moral.Sa ilang mga kuwento ang mga diyos ay may mga aspetong hayop, habang ang ibang mga karakter ay arkitipong nagsasalitang mga hayop na katulad ng matatagpuan sa ibang mga kultura. Daan-daang pabula ang isinulat sa sinaunang Indya noongunang milenyo BCE, kadalasan bilang mga kuwento sa loob ng mga kuwento. May halo-halong karakter ng mga tao at hayop ang mga pabula ng Indya. Kadalasang mas mahaba kaysa sa mga pabula ni Esopo ang mga diyalogo at kadalasang nakakatawa habang sinusubukan ng mga hayop na dayain ang isa't isa sa pamamagitan ng pandaraya at panlilinlang. Sa mga pabulang Indiyano, hindi pinapakita ang sangkatauhan bilang superyor sa mga hayop. Kabilang sa mga pangunahing halimbawa ng pabula sa Indya angPanchatantraat angmga kuwentong Jataka. Kabilang ditoang Panchatantrani Vishnu Sarma, angHitopadesha,Vikram at ang Bampira, at angPitong Matalinong Panginoonni Sendebar, na mga koleksyon ng mga pabula na kalaunan ay naging maimpluwensya sa buongLumang Daigdig. Kontrobersyal na sinabi ni Ben E. Perry (tagatala ng "Indeks na Perry" ng mga pabula ni Esopo) na ang ilan samga kuwentong Jatakana Budista at ilan sa mga pabula saPanchatantraay maaaring naimpluwensyahan ng mga katulad sa mga nakikita saGriyegoatMalapit na Silangan.Ang mga naunangepikong Indya gaya ngMahabharatani Vyasa atRamayananiValmikiay naglalaman din ng mga pabula sa loob ng pangunahing kuwento, kadalasan bilang mgaside story(ikalawang kuwento) oback-story(kuwentong pagpapakilala). Ang pinakatanyag nakwentong bayanmula sa Malapit na Silangan ay angIsang Libo at Isang Gabi, na kilala rin bilangMga Gabing Arabe.
Sa koleksyon niDean Fanslerng mga kuwentong-bayang Pilipino na pinamagatangFilipino Popular Tales, matatagpuan din ang mga pabula na kinuwento ng mga Pilipino sa iba't ibang lugar saPilipinas. Kabilang sa mga pabula saFilipino Popular Talesang "Ang mga Unggoy at ang mga Tutubi", "Ang Pagong at ang Matsing", at "Ang Unggoy at ang Buwaya".
Ang mga pabula ay may mahabang pang tradisyon noongGitnang Panahonat naging bahagi ng mataas na panitikan ngEuropa. Noong ika-17 dantaon, nakita ng pabulistangPransesna si Jean de La Fontaine (1621–1695) ang diwa ng pabula sa moral—isang tuntunin ng pag-uugali. Simula sa huwarang Esopiko, itinakda ni La Fontaine na kutyain ang korte, ang simbahan, ang sumisikat naburgis, sa katunayan ang buong eksena ng tao sa kanyang panahon.
Samakabagong panahon, habang ang pabula ay binibigyang halaga sa mga aklat pambata, ganap din itong inangkop sa makabagong panitikang pang-adulto. AngBambini Felix Salten (1923) ay isangBildungsroman—isang kwento ng pagdadalaga/pagbibinata ng bida—na ginawa sa anyo ng isang pabula. Ginamit ni James Thurber ang sinaunang istilo ng pabula sa kanyang mga aklat naFables for Our Time(1940) atFurther Fables for Our Time(1956), at sa kanyang mga kwentong "The Princess and the Tin Box" saThe Beast in Me and Other Animals(1948) at "The Last Clock: A Fable for the Time, Such As It Is, of Man" saLanterns and Lances(1961). Inilarawan ngThe Revolt(1922) ni Władysław Reymont, isang metapora para saRebolusyong Bolshevikng 1917, ang isang pag-aalsa ng mga hayop sa sumakop sa kanilang sakahan upang ipakilala ang "pagkakapantay-pantay". Isang kaparehong gawa, angAnimal FarmniGeorge Orwell(1945), ay partikular na tinuya angKomunismong Stalinista, attotalitarismosa pangkalahatan, sa anyong pabula ng hayop.