Ube

Angubeoubi(Ingles:purple yam) ay isang uri ng halamang-ugat na inaani mula sa ilalim ng lupa. Kulaylilaang matamisna halamang-ugat na ito na karaniwang ginagamit sapaghahalaya.  Dahil sa kulay nito, natatawag ding kulay-ubi ang kulay na lila.Subalit minsan sila ay kulay puti. Paminsan-minsan, ikinalilito ito sagabiat angkamoteng Okinawa,beniimo(紅芋)(Ipomoea batatascv. Ayamurasaki), ngunit itinatanim din ang ube sa Okinawa. Mula satropikong Asya, nakilala na ang ube ng mga tao kahit noong sinaunang panahon pa.
Dahil naturalisado na ito kasunod ng pinagmulan nito sa Asya, lalo na saPilipinas, sa buong Timog Amerika at timog-silangan ng Estados Unidos, marami ang mga pangalan para sa ube sa mga rehiyong ito. Sa Ingles lang mismo, maliban sapurple yam, ginagamit din ang mga salitangten-months yam,water yam,white yam,winged yam,violet yam, oyamlang.
Ang ube ay isa sa mga pinkamahalagang pananim sa mgakulturang Austronesyo. Isa ito sa mga iba't ibang espesye ng kamiging na dinomestika at itinanim nang magkakahiwalay saMaritimong Timog-silangang AsyaatBagong Gineapara sa kanilang mga malagawgaw nalamang-lupa, kabilang dito ang bayag-kabayo (Dioscorea bulbifera), nami (Dioscorea hispida), tugi (Dioscorea esculenta), pakit (Dioscorea nummularia), lima-lima (Dioscorea pentaphylla), atpencil yam(Dioscorea transversa).Sa mga ito, ube at tugi lamang ang palaging itinatanim at kinakain habang itinuring ang iba bilang pagkain tuwing taggutom dahil mas mataas ang nilalamang dioskorina, isang toksin, kaya kailangang ihanda sila nang maayos bago kainin.Mas itinatanim ang ube kaysa sa tugi, higit sa lahat, dahil sa malaking mga lamang-lupa nito.
Ube at tugi ang naging pinakamainam sa mahabaing transportasyon sa mga barkong Austronesyo at ikinarga sa lahat o karamihan ng napuntahan ng mga Austronesyo. Bukod-tangi, ipinakilala ang ube sa mgaKapuluang PasipikoatBagong Silandiya. Ikinarga rin ito ng mgaAustronesyong manlalakbaypatungo saMadagaskarat angKomoros.
Sa Pilipinas ang sentro ng pinanggaling ng ube, ngunit iminumungkahi ng mga ebidensyang arkeolohiko na pinakinabangan ito saKapuluan ng Timog-silangang AsyaatBagong Gineabago ang pagpapalawak ng mga Austronesyo. Pinaniniwalaan na isang totoong kultiheno ang ube, kilala lamang sa kanyang nililinang na uri. Halos baog ang lahat ng mga kultibar, kaya mga tao lang ang makakadala ng mga ito sa mga ibang pulo, at isa itong magandang tagapaghiwatig ng paglilipat ng mga tao. Iminungkahi ng mga iilang may-akda, nang walang ebidensiya, sa pinagmulan saKontinental na Timog-silangang Asya, ngunit pinakamalaki ang pagkakaiba-iba ng penotipo saPilipinasatBagong Ginea.
Ayon sa katibayang arkeolohiko ng mga pabinhian at nalabing halaman sa puwesto ng Latiang Kuk, iminungkahi ng mga may-akda na unang dinomestika ito sa mga kabundukan ng Bagong Ginea noong mga 10,000 BP at kumalat patungo sa Kapuluan ng Timog-silangang Asya sa pamamagitan ng kulturang Lapita noong mga s. 4,000 BP, kasama ng pakit at bayag-kabayo. Sa kabila nito, pinaniniwalaan na ipinakilala ng kulturang Lapita ang tugi sa Bagong Ginea. Mayroon ding ebidenisya ng rebolusyon sa agrikultura sa panahong ito dahil sa mga makabagong-likha mula sa pakikipag-ugnayan sa mga Austronesyo, kabilang ang paglinang ng tubigan.
Gayunman, nabawi rin ang mga mas lumang labi na pinag-uring ube mula sa Yungib ng Niah saBorneo(Huling Pleistoseno, <40,000 BP) at sa Yungib ng Ille saPalawan(s. 11,000 BP), pati na rin ang labi ng nakakalasong nami (D. hispida) na kailangang ihanda bago ito makain. Kahit hindi ito nagpapatunay ng paglilinang, ipinapakita nito na may kaalaman ang mga tao upang pakinabangan ang mga malagawgaw na halaman at na katutubong halaman ang ube sa Kapuluan ng Timog-silangang Asya. Bukod dito, bungad nito sa tanong kung tunay na espesye ang ube o nilinang nang mas maaga kaysa sa pinaniniwalaan.
Nananatiling importanteng ani ang ube sa Timog-silangang Asya, lalo na saPilipinaskung saan gamit na gamit ang lilang uri sa mga iba't ibang tradisyonal at modernong panghimagas. Nananatiling mahalaga rin ito saMelanesya, kung saan itinatanim din ito para sa layuning panseremonya na nakatali sa laki ng mga lamang-lupa sa anihan. Gayunman, umigsi ang kahalagahan nito sa silangangPolynesiaatBagong Silandyapagkatapos ng pagpapakilala ng ibang ani, lalo na angkamote.
Ang mga ube ay may mga makakaing lamang-lupa na may lasang banayad na matamis, malalupa, at malanuwes na kahawig ngkamoteogabi. Partikular na nagpalilila nang todo ang lilang kultibar ng mga putahe dahil sa mataas na nilalamang antosiyanina.Pinapahalagaan din ang mga ube para sagawgawna maaaring iproseso sa kanila.Pinakakaraniwan ang ube salutuing Pilipino. Madalas na ginagamit ito sa mga iba't ibang uri ng Pilipinong panghimagas tulad ngubeng keyk, ubeng tsiskeyk at ubeng krinkels, pati na rin bilang sangkap o pampalasa ngsorbetes, gatas,donat, tarta,kukis, kapkeyk,keyk, halaya at iba pang uri ngpastelerya. Madalas itong kinakain pagkatapos pakuluin, ihurno, o bilang isang pinatamis na panghimagas na tinatawag naube halaya; isang popular na sahog ang huli sa eladong panghimagas na tinatawag nahalo-halo.Kamakailan lamang, nakapasok ang mga ubeng panghimagas saEstados Unidossa pamamagitan ng lutuing Pilipino, sa ilalim ng pangalang "ube". Sikat na sikat ito dahil sa kapansin-pansing kulay lila na ibinibigay niya sa mga panghimagas.
Madalas na ikinalilito ang ube sa mga lilang uri ngkamote, dahil sa kanilang pagkakapareho sa kulay, lasa, at paggamit sa kulinarya. Gayunman, ang ube, tulad ng mga ibang kamiging, ay mas mahalumigmig kaysa sa mga kamote. Mas mataas rin ang antosiyanina ng ube kaysa sa kamote. Kahit ganoon, maaari sila gamitin nang halinhinan sa karamihan ng mga resipi.
Kahit magagamit bilang suplementong pandiyeta at sa katutubong gamot, walang klinikal na katibayan na may katangiang nakapagpapagaling ang ube.Maaaring magkaroon ng masamang epekto ang paggamit ng mga suplementong ube sa mga taong kumukuha ng estroheno, antikoagulante (panlaban sa pamumuo) o sa mga taong buntis o nagpapasuso.Maaaring magkaalerhiya ang ilang tao kapag gagamit ng mga suplementong ube.
Ang kulay ng mga lilang uri ay dahil sa mga iba't ibang pangulay na antosiyanina.Natutunaw ang mga pangulay sa tubig, at ipinanukla bilang posibleng pangkulay ng pagkain.Minsan, itinatanim ang ube sa hardin bilang dekorasyon.
Katutubo ang ube sa Pilipinas, pati na rin sa mga nakapaligid na lugar (Taiwan,Kapuluan ng RyukyungHapon). Nakatakas ito sa kanyang pinagtutubuhan patungo sa mga ibang lugar, at nanaturalisa sa mga bahagi ng timugang at gitnang-silangangTsina,AprikaatMadagascar, at Kanlurang Hemispero, at iba't ibang kapuluan sa mga karagatangIndyanoatPasipiko.Namamalagi ito sa mga kasukalan saEstados UnidossaLouisiana,Georgia,Alabama,Puerto Rico, Haiti, at angKapuluang Birhenes ng Estados Unidos, at saFlorida, kung saan ito itinuturing bilang espesyeng nagsasalakay.