Wikang Kapampangan

AngKapampanganoCapampáñganay isa sa mga walong pangunahingwika ng Pilipinas. Ito ang pangunahing wika ginagamit sa buong lalawigan ngPampangaat TimugangTarlac, sa timugang bahagi ng kalagitnaang kapatagan ngLuzon, karamihan nito ay sumasailalim sa pangkat-etnikongKapampangan. Sinasalita rin ang Kapampangan sa hilagang-silangangBataan, pati na rin sa mga munisipalidad ngBulacan,Nueva Ecija, atZambalesna pumapaligid sa Pampanga. Nakakapag-intindi at nakakapagsalita rin ng Kapampangan ang mga iilangAetasa timugang bahagi ng Gitnang Luzon. Ang naturang wika ay tinatawag dingPampango,Capampan͠gan/Capampañgan,Pampangueño, at bilang panggalang,Amanung Sisuan(wikang ipinasuso).
Ang Kapampangan ay isa sa mgawika ng Gitnang Luzonngmga wikang Austronesyo. Kabilang sa mga malalapit na wika ng Kapampangan ay angmga wikang SambalsaZambalesat angWikang Bolinaosa sinasalita sa mga bayan ngBolinaoatAndasaPangasinan. Magkapareho ang mga wikang ito sa repleksong/j/ng proto-Austronesyong katinig *R.
Ang salitang "Kapampangan" ay nagmula sa salitang-ugat napampangna ang ibig sabihin aytabing ilog(pareho sa wikang Tagalog). Sa kasaysayan, ginamit ang wika saBayan ng Tondo, na pinamumunuan ng mgaLakan.
Isinulat ang mga iilang diksyunaryo at balarilang aklat tungkol sa Kapampangan noongpanahong kolonyal ng mga Kastila. Nagsulat si Diego Bergaño ng dalawang aklat noong ika-18 siglo tungkol sa:Arte de la lengua Pampanga(unang inilathala noong 1729) atVocabulario de la lengua Pampanga(unang inilathala noong 1732). Nagbunga ang Kapampangan ng dalawang dakilang tao sa panitikan noong ika-19 na siglo; kilala siAnselmo Fajardopara saGonzalo de CórdovaatComedia Heróica de la Conquista de Granada, at isinulat ni mandudulangJuan Crisóstomo SotoangAlang Diosnoong 1901. Isinulat ang "Crissotan" niAmado Yuzon, ang kapanahon ni Soto noong dekada 1950 at kandidato ngGantimpalang Nobelpara sa kapayapaan at panitikan,upang mapanatiling-buhay ang kanyang kontribusyon sa panitikan ng Kapampangan.
Sa kasalukuyan, ang paggamit sa Kapampangan, kahit na sa mga lugar na kung saan tradisyunal na ginagamit ang wika ay unti-unti nang nababawasan.
Ang Kapampangan ay pangunahing ginagamit sa mga lalawigan ngPampanga, at sa mga bayang nasa katimugan ngTarlac(Bamban,Capas,Concepcion,San Jose,Gerona,La Paz, atLungsod ng Tarlac). Ginagamit din ang naturang wika sa mga piling lugar sa mga lalawigan ngBataan(Abucay,Dinalupihan,Hermosa, atSamal),Nueva Ecija(Cabiao,San Isidro,Lungsod ng GapanatLungsod ng Cabanatuan),Bulacan(Baliuag,San Miguel,San Ildefonso,Hagonoy,Plaridel,PulilanatCalumpit), atZambales(Lungsod ng OlongapoatSubic). Sa Mindanao, may makabuluhang minoryang komunidad na nagsasalita ng Kapampangan saCagayan de Oro,Lungsod ng Dabaw,Timog Cotabato, lalo na saHeneral Santosat mga bayan ngPolomolokandTupi. Ayon sa senso ng Pilipinas 2000, 2,312,870 tao (mula sa kabuuang populasyon ng 76,332,470) ang nagsasalita ng Kapampangan bilang kanilang katutubong wika.
Ang Pamantayang Kapampangan ay may 21ponema: 15katinigat 5patinig; ang iilang kanlurang wika ay may anim na patinig. Madali ang istraktura ng pantig; ang bawat pantig ay naglalaman ng isang katinig at isang patinig o higit pa.
May limang ponemang patinig ang Kapampangan:
Kabilang din ang/ə/sa mga iilang wika.
Mayroong apat na pangunahingdiptonggo:/aɪ/,/oɪ/,/aʊ/, and/iʊ/. Sa karamihan ng mgadiyalekto(kabilang ang pamantayang Kapampangan), binabawasan ang/aɪ/at/aʊ/at nagiging/ɛ/at/o/ayon sa pagkabanggit.Mayroong mgaaloponoang mga monoptonggo sa mga posisyon na walang-diin at pantig-pangwakas:
Sa talahanayan ng mga katinig-Kapampangan, aspirado ang lahat ng mga plosibo. Nagkakaroon ngagmasa lahat ng posisyon, kasama ang simula ng isang salita. Hindi katulad sa mga ibang wika ng Pilipinas, walang ponemang /h/ ang Kapampangan.
Malaponema ang diin sa Kapampangan. Nagaganap ang pangunahing diin sa huling o pangalawa-sa-huling pantig ng isang salita. Sumasama ang paghahaba ng pantig sa primaryang o sekondaryong diin, maliban kung binibigayng-diin ang huling bahagi ng salita. Maaaring magkaroon ng paglilipat ng diin, lumilipat sa kanan o kaliwa para ibukod ang nominal at berbal na paggamit (tulad sa mga sumusunod na halimbawa):
Maaari ring magkaroon ng paglilipat ng diin kung natatamo ang isang salita mula sa isa pang salita sa pamamagitan ng pagkakaugnay; muli, maaaring lumipat ang diin patungo sa kanan o sa kaliwa:
Sa Kapampangan, angproto-Pilipinongpatinig-schwana*əay pinagsama sa /a/ sa karamihan ng mga diyalekto ng Kapampangan; nakapreserba ito sa iilang mga kanlurang wika. Ang proto-Pilipinong*tanəmaytanam(tanim) sa Kapampangan, kumpara satanimngTagalog,tanomngSebwanoat tanem (libingan) ngIlokano
Pinagsama ang proto-Pilipinong*Rsa/j/. Ang salitang Kapampangan para sa "bago" aybayu; ito aybarosa Ilokano, atbarusa Indones.
Humiram ang Kapampangan ng maraming salita mula sa wikangTsino(lalo na saKantonesatHokkien), tulad ng:
Dahil sa impluwensya ng Budismo at Hinduismo, nakakuha rin ang Kapampangan ng mga salita mula saSanskrito. Kabilang sa mga halimbawa ang:
Mayroon ding mararamingsalitang hiramang wika mula sa Kastila, tulad ngsuerti(mulasuerte, "swerte"),kurus(mula sacruz, "krus"),karni(mula sacarne, "karne"),korsunada(fromcorazonada, "crush") atkasapego(fromcasa fuego, "kumbad").
Tulad ng mga ibang wika ng Pilipinas, gumagamit ang Kapampangan ng alpabetong Latin. Bago ang kolonisasyong Kastila ng Pilipinas, ipinangsulat nito angsulat-Kulitan. Karaniwang sinusulat ang Kapampangan sa isa sa tatlong sistema ng pagsulat:sulat Baculud,sulat Wawaat isang pinaghalu-halong uri ng dalawa,Amung Samson.
Ang unang sistema (sulat Baculud, kilala rin bilangtutung Capampanganotutung Kapampangansa sistemangsulat Wawa) ay nakabatay saortograpiyang Kastila, kung saan kasangkot ang paggamit ng mga letrang ⟨c⟩ at ⟨q⟩ para sa ponemang /k/ (depende sa tunog ng patinig na sumusunod sa ponema). Ginamit ang ⟨c⟩ bago ang /a/, /o/ at /u/ (ca,coandcu), at ginamit ang ⟨q⟩ kasama ang ⟨u⟩ bago ang /e/ at /i/ (que,qui). Una sa lahat, iniuugnay ang ortograpiyang batay sa Kastila sa panitikan mula sa mga may-akda mula sa Bacolor at ang tekstong ginagamit saPasionng Kapampangan.
Ang ikalawang sistema, angSulat Wawa, ay isang "isinakatutubong" anyo na may higit na pagkakagusto sa ⟨k⟩ sa halip ng ⟨c⟩ at ⟨q⟩ sa representasyon ng ponemang /k/. Ginamit ang ortograpiyang ito na nakabatay saAbakadang mga manunulat mula sa Guagua at magkaribal na manunulat mula sa kalapit na bayan ng Bacolor.
Binabalak ng ikatlong sistema, ang hibridong ortograpiyangAmung Samson, na iresolba ang salungatan ng mga nagpanukala ngsulat Baculudatsulat Wawa. Nilkha itong sistema ng dating Katolikong pari Venancio Samson noong dekada 1970 upang isalinwika ang Bibliya sa Kapampangan. Naresolba nito ang mga salungatan sa paggamit ng ⟨q⟩ at ⟨c⟩ (sasulat Baculud) at ⟨k⟩ (sasulat Wawa) sa paggamit ng ⟨k⟩ bago ang ⟨e⟩ at ⟨i⟩ (sa halip ng [qu]⟩ at sa paggamit ng ⟨c⟩ bago ang ⟨a⟩, ⟨o⟩, at ⟨u⟩ (instead of ⟨k⟩). Itinanggal din ng sistema ang ⟨ll⟩ at ⟨ñ⟩ (mula sa Kastila), at pinalitan ng ⟨ly⟩ at ⟨ny⟩.
Pinagdedebatehan ang ortograpiya ng mga manunulat ng Kapampangan, at nag-iiba-iba ang mga ortograpikong estilo ayon sa manunulat. Naging mas popular angsulat Wawadahil sa impluwensya ngwikang Filipino(ang pambansang wika) na nakabase sa Taglaog at ang kanyang ortograpiya. Ginagamit angsulat Wawang Akademyang Kapampangan at ng makata na si Jose Gallardo.
Mula noong ika-10 siglo PK hanggang 1571, bago ang Kastilang pananakop ng Lúsung Guo na nagresulta sa paglikha ng Lalawigan ng Pampanga, ginamit ng mga Kapampangan ang isang sistema ng pagsulat na kilala bilangKulitanoSulat Kapampangan. Pinag-aralan ng mgaAgustinongmisyonero ang wikang Kapampangan at ang kanyang sistema ng pagsulat.
Kahit na noong dakong huli ng 1699, higit sa isang siglo pagkatapos ng pananakop ng Kastila, ipinagpatuloy ng mga Kastila ang pag-aaral ng wikang Kapampangan at ang kanyang sistema ng pagsusulat. Ipinakilala ng mga Kastila ang pina-Romanong ortograpiya, kilala bilang Ortograpiya ng Bacolor,Súlat BacúludoTutûng Kapampángan("totoong Kapampangan") dahil sa mga bilang ng mga sinulat gamit itong ortograpiya. Kabilang sa ortograpiya ang mga letrangq,c,f,ñatll.
Sa katapusan ng pananakop ng Kastila, pinalitan angcatqngksaAbakada(kilala rin bilangSúlat Wáwâo sulatGuagua). Ginusto ng mga makabayang manunulat ng Kapampangan mula sa Wáwâ (Guagua) na maglika ng pagkakakilanlan na iba mula sa tradisyong pampanitikan ng Bacúlud. Nabigyan sila ng inspirasyon mula kayJosé Rizalna nagpanukala ng pina-Romanong Tagalog sa pamamagitan ng pagpalit sacatqngk. Nakibagay ang dalawang manunulat ng Kapampangan mula sa Wáwâ,Aurelio TolentinoatMonico Mercado(sa kanyang pagsasalinwika ng"Mi último adiós"ni Rizal) sa panukala ni Rizal sa kanilang sulat Kapampangan.Noong Disyembre 31, 1937, ipinroklama ni Pilipinong PangulongManuel L. Quezonang wika batay sa Tagalog bilang ang pambansang wika ng mankumunidad. Iminungkahi ni Zoilo Hilario ang pagsasapamantayan ng ortograpiyang Kapampangan. Bilang miyembro ng Surian ng Wikang Pambansa (SWP), sinikap ni Hilario na tumulad sa Abakada na ginagamit sa Tagalog bilang sistema ng ortograpiya ng Kapampangan. Inilagay ng legal na pagpapairal ng Tagalog bilang ang pambansang wika ng Pilipinas ang lahat ng mga iba pang wika ng Pilipinas (kabilang ang Kapampangan) sa nakababang posisyon. Inalingawngaw ng mga manunulat ng Kapampangan ang salungatan ng mga "purista" at "kontra-purista" na nagpasapit ng salot sa eksenang pampanitikan ng Tagalog.
Noong 1970 (bago ang kanyang pagsasalinwika ngBibliyasa Kapampangan), ipinahayag ni Venancio Samson ang alitan sa ortograpiyang Kapampangan saPhilippine Bible Societyat nagpasa ng panukala na naglalayong pagtugmain ang lumang at bagong pagbaybay sa sulat Kapampangan sa pamamagitan ng kinikilala bilang ang magkahalong ortograpiya ni Ámung Samson. Tinanggap kaagad ang sintesis ni Samson ng Katolikong Arkodiyosesis ng Pampanga na gumamit nito sa karamihan ng kanilang paglalathala sa Kapampangan noong unang bahagi ng dekada 1970.
Noong 1997, sinabi ng Batiáuan Foundation na ang pangunahing hadlang sa pagpapasikat ng Kapampangan ay ang matinding salungatan tungkol sa ortograpiya. Itinuring ng mga Kapampangan na totoong banta ang hula na malakip ang mga Kapampangan sa mga Katagalugan, dahil pinapalitan ang mga katutubong salita sa pasalitang Kapampangan ng mga salitang Tagalog. Binago nila ang Abakada sa sulat Kapampangan sa pagtanggal ng letrangwat sa pagmandato ng pinayak na markang patuldik. Ayon sa Akademyang Kapampangan, pinapahirapan ng bersyong Batiáuan ang pagsulat sa Kapampangan at nakalilito ito sa mga kaanib ng kanilang iminumungkahing ortograpiya. Iginigiit ng Batiáuan na kailangang-kailangan ang mga markang patuldik sa pasulating Kapampangan, dahil mararami ang mga salitang may parehong baybay na nag-iiba sa pagbigkas. Sa pananaw na ito, pinapadali ng mga markang patuldik ang pagkaintindi kaysa sa pinapagulo ang wika.
Mga bilang:
Mga pangungusap:
Mga salita: