Frantza

SaFrantza(infrantzesu:France) o a manera prus longa dae su 1875 saRepùblica Frantzesa(in frantzesu:République française) est un'istadusoberanutrascontinentale e su territòriu metropolitanu (in frantzesu:territoire métropolitain) suo s'agatat inEuropa Otzidentale. Tenet làcanas terrinas cun suBèlgiu, suLussemburgu, saGermània, s'Isvìtzera, s'Itàlia, s'Ispaniasos duos printzipados deAndorrae deMònaco. Sa Frantza tenet duos litorales mannos subra s'Atlànticue suMediterràneu. Su territoriu frantzesu addae de s'Europa (territoires d'outres mersin frantzesu) s'agatat in sos ocèanos Indianu, Atlànticu ePacìficue fintzas inSud-Amèricaue làcanat cun suBrasile, suSurinamee sosPaìsos Bàscios.
Sa Frantza est una repùblica costitutzionale unitària chi tenet unu regìmene semi-presidentziale. Dae su 1875 su motu de sa Repùblica est «Liberté, Égalité, Fraternité» (Libertade, Agualidade, Fraternidade) e sa bandera est cumposta de sos tres colores natzionales: biaitu, biancu e ruju. S'innu natzionale estLa Marseillaise(sa marsilliesa), cantu patriòticu eredadu dae saRivolutzione Frantzesa. Su printzìpiu costitutivu suo est sa democratzia: le «gouvernement du peuple, par le peuple et pour le peuple» (su guvernu de su pòpulu, [fatu] dae su pòpulu e pro su pòpulu). Sa capitale sua estParis(o Parigi, dae s'italianu) e sa limba ufitziale cosa sua est sufrantzesudae su 1539, in tames de sulatinu. Sas monedas suas sunt s'èurudae su 2002 in sa parte prus manna de su territòriu e su Francu Patzìficu in sos territòrios de s'Otzèanu Patzìficu. Sas tzitades printzipales sunt:Marsìllia,Lione,Tolosa,Lilla,Bordeaux,Strasburgu,Nitza,Nantes,Rennes,Montpellier.
Est un'istadu chi s'est formadu a su cumintzu de s'Artu Medioevu. Su nùmene suo benit deretu de su pòpulu de sos Francos. Dae su cumintzu de su de XVII sèculos a sa prima metade de su de XX sèculos, at possèdidu un'ampruimperu coloniale. In sa segunda metade de su sèculu est istadu unu de sos istados fundadores de s'Unione Europea. In prus, est sa de tres potèntzias nucleares mundiale, unu de sos membros permanentes de su Cunsìgiu de Seguridade de sasNatziones Unidase un'istadu aderente a saNATO. In manera aguale est membru de suG7, de suG20, de sa Zona Èuru, de s'Ispàtziu Schengen e acasàgiat sa sede de su Cunsìgiu de Europa, de su Parlamentu Europeu e de s'UNESCO. Sa Frantza possèdit una certa influèntzia in matèria polìtica, econòmica, militare e culturale in Europa e in su mundu comente a mèdia potèntzia.
Est, in su 2014, sa de tres potèntzias econòmicas europea a pustis de saGermàniae suRennu Unidu, e sa de sete potèntzias econòmicas mundiales pro produtu internu lordo nominale(sa de noe a paridade de pòdere de achistu) e possèdit unu livellu de vida artu meda. Su 1º ghennàrgiu 2021 sa populatzione totale de sa Frantza est de belle 67,4 miliones de abitantes, segundu sas istimas publicadas dae s'INSEE, de cale 65 250 000 in sas regiones metropolitanas, 2 172 000 in sas chimbe provìntzias ultramarinas (Départements d'Outre-Mer). Est su segundu istadu prus pobuladu de s'Unione europea a pustis de sa Germània. Est fintzas s'istadu prus estèndidu de s'Unione europea e su de tres paisos prus ampros de s'Europa a pustis de saRussiae de s'Ucraina.
Sa parte europea de sa Frantza si naratFrance métropolitaine(Frantza metropolitana). S'agatat a s'estremidade otzidentale de s'Europa e sas làcanas suas non sunt cambiadas dae saSegunda Gherra mundialee su tratadu de Paris in su 1947. In inghìriu s'agatant: suMare de su Nordin sa parte prus setentrionale de su Pas-de-Calais, sa Mànica (in frantzesu:Manche) intre sas costeras de s'Inghilterrae saNormandia, su Mare Cèlticu a Nord-Ovest ue s'agatat su Finistèrru (Finistèrein frantzesu,Penn Ar-Bedin brètone), su Golfu de Gascògna (una parte de s'Ocèanu Atlànticu) a ovest e suMare Mediterràneua sud-est ue b'at sas costeras de saRegione Otzitània(Région Occitaniein frantzesu) e sa RegioneProventza-Alpas-Costa Asula(PACAoProvence-Alpes-Côte d'Azurin frantzesu). Làcanat cun suBèlgiua su nord-nord-est, cun suLussemburgua su nord-est, cun saGermàniaa s'est-nord-est, cun s'Isvìtzeraa est, cun s'Itàliaa est-sud-est, cunMònacoa sud-est e cun s'Ispagnae s'Andorraa sud-sud-ovest.
Sas làcanas a est, a sud-est e a sud-ovest de su territòriu metropolitanu sunt istabilidas pighende in cunsìderu sos rios, sos frùmenes, sos lagos e sas cadenas de montes, est a nàrrere su frùmene Rhin, sos montes de su Jura, su lagu Léman, sasAlpase sosPireneos, mentras a nord-est sa làcana non s'est istabilida sighende s'impostatzione de sos elementos naturales.
Sa Frantza est fintzas cumpostas de unos cantos territòrios in foras de su continente europeu: est sa Frantza Ultramarina (France d'Outre-Merin frantzesu). Custu permìtit a sa Frantza de istare in totu sos continentes de su mundu in foras de s'ocèanu Àrticu.
Custos territòrios tenent istatutos diversos in s'amministratzione de sa Frantza e s'agatant: