ABŞ

ABŞ(ing.USA) və yaAmerika(ing.America), ya da rəsmi adı iləAmerika Birləşmiş Ştatları(ing.United States of America), yaxud da qısacaBirləşmiş Ştatlar(ing.United States) — 50ştatdan, birfederal dairədən, beş böyüközünüidarə edən ərazidənvəmüxtəlif mülklərdənibarətölkə. 3,8 milyon mil(9,8 milyon km) əraziyə malik ABŞ dünyanınərazisinə görə 3-cü və ya 4-cü ölkəsidirvə bütünAvropaqitəsindən təxminən 3,9 milyon mil(10,1 milyon km) kiçikdir. 327 milyon nəfərdən çox əhalisi olan ABŞ dünyanınən çox əhaliyə malik üçüncüölkəsidir. PaytaxtıVaşinqton,ən çox əhaliyə malik şəhəriNyu-Yorkdur. Qırx səkkiz ştat və federal ərazikontinentaldırvə Şimali AmerikadaKanadavəMeksikaarasında yerləşir.
Paleohindilərən azı 12 min il əvvəlSibirdənŞimali Amerika materikinə köçmüşdürlər.Avropalıların kolonizasiyası XVI əsrdə başlamışdır. ABŞşərq sahiliboyunca qurulanOn üç ingilis koloniyasındanyarandı.Fransız-hindu müharibəsindənsonraBöyük Britaniyailə koloniyalar arasında çoxsaylı mübahisələr 1775-ci ildə başlamışAmerika inqilabınavə ardından 1776-cı ildəABŞ istiqlal bəyannaməsiilə nəticələndi. Müharibə ABŞ-ninAvropa hakimiyyətindənmüstəqillik əldə edən ilk ölkə olması ilə1783-cü ildə başa çatdı.Mövcud konstitusiya1788-ci ildə qəbul edilmiş və bir çoxfundamental vətəndaş azadlıqlarınıtəmin etmək üçün ümumilikdəhüquqlar haqqında Billadlanan ilk on dəyişikliklə 1791-ci ildə ratifikasiya edilmişdir. ABŞ XIX əsrdə Şimali Amerikada güclü bir genişlənməyə başladı,yeni torpaqlar aldı,yerli amerika qəbilələrini köçürdüvə 1848-ci ildə qitəyə yayılanadək tədricən ştatları qəbul etdi.XIX əsrin ikinci yarısındaABŞ-də vətəndaş müharibəsiölkədə hüquqi köləliyinsona çatmasına səbəb oldu.Əsrin sonunda ABŞ Sakit okeana qədər genişləndivəSənaye inqilabıtərəfindən böyük ölçüdə yönləndirilən iqtisadiyyatı yüksəlməyə başladı.İspan-ABŞ müharibəsivəBirinci Dünya müharibəsiölkənin qlobal hərbi güc statusunu təsdiqlədi. ABŞİkinci dünya müharibəsindənqlobal birsupergüc,nüvə silahı inkişaf etdirən ilk ölkə,müharibədə istifadəedən yeganə ölkə vəBirləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasınındaimi üzvüolaraq çıxdı. Amin'de bele deyirdi Mülkiyyət hüquqları qanunvericiliyinin, xüsusən1964-cü il Vətəndaş hüquqları aktı,1965-ci il Səsvermə hüquqları aktıvə1968-ci il Ədalətli mənzil aktınınqəbulu irqi və ya rəngə əsaslanan ayrı-seçkiliyi qadağan etmişdir.Soyuq müharibəzamanı ABŞ vəSovet İttifaqı1969-cu ildə ABŞ-nin Aya enişi iləpik nöqtəsinə çatanKosmik yarışdamübarizə apardı. Soyuq müharibənin sona çatması və 1991-ci ildəSovet İttifaqının dağılmasıABŞ-ni dünyanın yeganə supergücü etdi.
O,federativ respublikavənümayəndəlik demokratiyasıdır. ABŞBirləşmiş Millətlər Təşkilatının,Dünya Bankının,Beynəlxalq Valyuta Fondunun,Amerika Dövlətləri Təşkilatının(ADT) və bir çox digər beynəlxalq təşkilatların təsisçi üzvüdür. Qlobal ÜDM-in təxminən dörddə birini təşkil edənnominal ÜDM üzrə dünyanın ən iri iqtisadiyyatıvəAQP üzrə ikinci ən iri iqtisadiyyatınamalik ABŞ yüksəkinkişaf etmiş ölkədir.ABŞ iqtisadiyyatıxidmətlərinvəbiliyə əsaslananfəaliyyətlərin dominantlığı ilə xarakterizə edilən genişpostsənayeiqtisadiyyatdır, buna baxmayraq istehsalat sektoru dünyada ən böyük ikincidir.ABŞ dünyada dəyərinə görə məhsulların ən böyükidxalçısıvə ikinci ən böyükixracatçısıdır.Əhalisi dünya cəminin yalnız 4,3%-i olmasına baxmayaraqABŞ dünyada ümumi sərvətin31%-ni təşkil edir, qlobal sərvətin ən böyük payı tək bir ölkədə cəmlənmişdir.
Genişgəlirvəsərvət bərabərsizliyinəbaxmayaraq, ABŞorta əmək haqqı,insan inkişafı,adambaşına düşən ÜDMvə işçi məhsuldarlığı da daxil olmaqla sosial-iqtisadi göstəricilərdəçox yüksək sıradaqalmağa davam edir.Qlobal hərbi xərclərininüçdə birini təşkil edən ABŞ dünyanın ən qabaqcılhərbiqüvvəsidirvə beynəlxalq səviyyədə aparıcısiyasi,mədənivəelmigücdür.
1507-ci ildə alman kartoqrafMartin Valdzmyullerqərb yarımkürəsi torpaqlarını italiyalı səyyah və kartoqrafAmeriqo Vespuççinin(lat.Americus Vespucius) şərəfinəAmerikaadlandırdığı dünya xəritəsi hazırladı."Amerika Birləşmiş Ştatları" ifadəsinin ilk sənədli sübutuVaşinqtonunadyutantıvəKontinental Ordununşəxsi heyət generalı polkovnik-leytenantCozef RidəeskvayrStiven Moylantərəfindən yazılmış 2 yanvar 1776-cı il tarixli məktubdur. Moylan istiqlal müharibəsi səylərinə kömək istəmək məqsədilə "Amerika Birləşmiş Ştatlarından İspaniyaya tam və geniş səlahiyyətlər ilə" getmək istədiyini ifadə edirdi."Amerika Birləşmiş Ştatlarının" ifadəsinin ilk məlum nəşri Virciniya ştatının Vilyamsberq şəhərindəkiThe Virginia Gazetteqəzetində 6 aprel 1776-cı ildə yazılmış anonim bir esse idi.
Con Dikinsontərəfindən hazırlanan və 17 iyun 1776-cı ilə qədər tamamlananKonfederasiya Maddələrininikinci layihəsi "Konfederasiyanın adı 'Amerika Birləşmiş Ştatları' olacağını" elan etdi.1777-ci ilin sonunda ratifikasiyası üçün ştatlara göndərilən Maddələrin yekun variantı "Konfederasiyanın müraciət forması 'Amerika Birləşmiş Ştatları' olacaq" cümləsini ehtiva edir.1776-cı il iyun ayındaTomas Ceffersonözünün hazırladığıistiqlal bəyannaməsinin"orijinal kobud layihəsinin" sərlövhəsində "AMERİKA BİRLƏŞMİŞ ŞTATLARI" ifadəsini böyük hərflərlə yazmışdı.Sənədin bu layihəsi 21 iyun 1776-cı ilə qədər üzə çıxmayıb və ifadəni Dikinsonun 17 iyun tarixli Konfederasiya Maddələri layihəsində istifadə etdikdən əvvəl və ya sonra yazıldığı naməlumdur.
Qısa formada "Birləşmiş Ştatlar" da standartdır. Digər ümumi formalar "B. Ş.", "ABŞ" və "Amerika"dır. Danışıq adları "A-nın B. Ş.-ı" və beynəlxalq səviyyədə "Ştatlar"dır. XVIII əsrin sonlarında şeir və mahnılarda məşhur olan "Kolumbiya" adı öz mənşəyiniXristofor Kolumbdangötürür; bu Kölumbiya ölkəsi daxil olmaqla "Kolumbiya dairəsi", Qərb yarımkürəsinin bir çox yeri və quruluşunun adında özünü büruzə verir.
"Birləşmiş Ştatlar" ifadəsi müstəqil ştatlar toplusunun təsviri olaraq orijinal formasında cəm halında idi, məsələn "Birləşmiş Ştatlardır" (ing."the United States are") ifadəsini ehtiva edənABŞ Konstitusiyasına on üçüncü dəyişiklik1865-ci ildə ratifikasiya edilmişdi.Tək forması, məsələn "Birləşmiş Ştatlardır" (ing."the United States is") Amerika Vətəndaş müharibəsi başa çatdıqdan sonra məşhur oldu. İndi tək halı standart formadır; cəm halı "bu Birləşmiş Ştatlar" (ing."these United States") deyimində saxlanılır. Fərq istifadədən daha əhəmiyyətlidir; bu ştatların toplusu və bir vahid arasındakı fərqdir.
ABŞ vətəndaşı"Amerikalıdır". "Birləşmiş Ştatlar", "Amerika" və "B. Ş." ölkəyə sifət olaraq istinad edilir ("Amerika dəyərləri", "ABŞ qüvvələri"). İngilis dilində "Amerikan" sözü nadir hallarda Amerika Birləşmiş Ştatları ilə bir-başa bağlı olmayan mövzulara aiddir.
Ümumi olaraq qəbul olunmuşdur ki,Şimali Amerikanın ilk sakinləriBerinq torpaq körpüsüvasitəsiləSibirdənköçmüş və ən azı 12 min il əvvəl gəlib çatmışdılar, baxmayaraq ki, artan sübutlar daha əvvəl gəlmələrini göstərir.Torpaq körpüsündən keçdikdən sonra ilk amerikalılarSakit Okeansahili boyuncavəKordilyervəLavrentidbuz örtükləri arasında daxili buzsuz dəhliz vasitəsilə cənuba hərəkət etdilər.Klovis mədəniyyətie.ə. 11,000-də meydana çıxdı və bu, Amerikanın sonrakı yerli mədəniyyətlərinin əksəriyyətinin əcdadı hesab olunur.Klovis mədəniyyətinin Amerikanın ilk insan məskənini təmsil etdiyinə inanılırdı.İllər keçdikcə 15.550 il bundan əvvələ aid alətlərin də daxil olduğu daha çox sübutlar "pre-Klovis" mədəniyyətləri ideyasını inkişaf etdirmişdi. Bu, ehtimal ki, Şimali Amerikaya immiqrasiyanın üç böyük dalğasının ilkini təmsil edir.
Vaxt keçdikcə Şimali Amerikadakı yerli mədəniyyətlər getdikcə daha mürəkkəbləşdi, cənub-şərqdə mövcud olmuşKolumba qədərki dövrMissisipi mədəniyyətikimi bəziləri qabaqcıl kənd təsərrüfatı, möhtəşəm memarlıq və dövlət səviyyəsində cəmiyyətlər inkişaf etdirdi.Cənubda Missisipi mədəniyyəti eramızın 800–1600-cü illər arasındaMeksikasərhədindənFloridayaqədər genişlənərək çiçəkləndi.Şəhər dövlətiKahokiyamüasir ABŞ-nin ən böyük, ən mürəkkəb Kolumba qədərki dövrarxeoloji sahəsisayılır.Dörd Küncbölgəsində isəAnasazilərmədəniyyəti əkinçilikdən daha çox asılılıq yaradan yüzilərlə davam edən kənd təsərrüfatı təcrübəsinin ən yüksək nöqtəsi kimi inkişaf etdi.ABŞ-də mövcud olanUNESCO-nun ümumdünya irsininüçü Pueblosa aid edilir:Mesa-Verde Milli Parkı,Çako Mədəniyyəti Milli Tarix ParkıvəTaos-Pueblo.HəmçininLuiziananınşimal-şərqindəkiPoverti-Poyntmədəniyyətinə aid yerli amerikalılar tərəfindən inşa edilən torpaq işləri də UNESCO-nun ümumdünya irsinə daxil edilib.Böyük Göllərbölgəsinin cənubundaİrokezlərİttifaqı (Haudenosuni) XII və XV əsrlər arasında bir vaxtda yaradılmışdı.
Havay adalarınınilk yaşayış məntəqələri tarixi müzakirə mövzusu olmağa davam edir.Arxeolojidəlillər eramızın 124-cü ilində yaşayış məntəqəsinin mövcudluğunu göstərir.
Müasir ABŞ ərazilərində Avropa müstəmləkəçiliyinin tərəqqisi iləyerli amerikalılartez-tezişğal edildi və didərgin düşdülər.Amerikanın yerli əhalisi avropalılar gəldikdən sonra və əsasəntəbii çiçəkvəqızılcaxəstəlikləri kimi müxtəlif səbəblərə görəazaldı.
Avropa ilə təmas zamanı Şimali Amerikanın orijinal əhalisinin sayını təxmin etmək çətin olsa da, XX əsrin əvvəllərindəCeyms Munitərəfindən tarixi qeydlərdən istifadə edərək 1600-cü ildəMeksikanınşimalındakı yerli əhalinin sayını təxmin etmək üçün cəhd edildi.Daha sonrakı illərdəSmitsonian İnstitutundanDuqlas Yubleykrbu rəqəmləri yeniləyib.Yubleykr cənub Atlantik ştatlarında əhalinin sayını 92.916 və Körfəz ştatlarında əhalinin sayını 473.616 olduğunu təxmin etsə də, alimlərin əksəriyyəti rəqəmi çox aşağı hesab edir.AntropoloqHenri Dobinsəhalinin çox daha yüksək, Meksika körfəzinin sahillərində 1.100.000,FloridavəMassaçusetsarasında yaşayan 2.211.000 adam,Mississipi vadisindəvə qollarında 5.250.000 vəFlorida yarımadasında697.000 nəfər olduğuna inanırdı.
Avropalılar və yerli amerikalılar arasında ilk qarşılıqlı əlaqəskandinavlartərəfindən edilmişdir. İndiyədək qalan bir sıra skandinavsaqasıDənizkənarı əyalətlərvə onun yerli əhalisi ilə əlaqəli məlumatlar verir. Skandinavlar Kolumbdan təxminən 500 il əvvəl Şimali Amerikada məskunlaşmağa cəhd etdilər.
Kolonizasiyanın ilk günlərində bir çox avropalı qida çatışmazlığına, xəstəliklərə və yerli amerikalıların hücumlarına məruz qalmışdılar. Yerli amerikalılar tez-tez qonşu tayfalarla müharibə etmiş və Avropalılarla onlarınkoloniya müharibələrindəmüttəfiq olmuşdular. Ancaq eyni zamanda bir çox yerli və kolonist bir-birindən asılı hala gəldi. Kolonistlər qida və heyvan dərisi, yerlilər isə silah, sursat və digər Avropa malları üçün ticarət edirdi.Yerlilər bir çox kolonistə qarğıdalı, paxla və balqabağın harada, nə vaxt və necə becərilməli olduğunu öyrətdi. Avropalı misyonerlər və digərləri yerli amerikalıların "mədəniləşdirilməsinin" əhəmiyyətli olduğuna hiss edir və onları Avropa kənd təsərrüfatı metodlarına və həyat tərzinə uyğunlaşmağa çağırırdılar.
İndiki ABŞ-nin ərazisində Avropa kolonizasiyasının inkişafı ilə,yerli amerikalılartez-tezişğal edilmiş və yerlərindən qovulmuşdular.Müasir ABŞ ərazisinə çatan ilk avropalılar 1513-cü ildə Floridaya ilk səfərini edənXuan Ponse de Leonkimi ispankonkistadorlarıolmuşdu, lakinqeydiyyata alınmamış ərazilərdə nəzərə alınsa1493-cü il ekspedisiyasındaPuerto-RikoyaçıxanXristofor Kolumbbu şərəfə nail olub. İspanlar Florida və Nyu-MeksikodaSent-OqastinvəSanta-Fekimi ilk yaşayış məntəqələrini saldılar. Fransızlar özlərininkini Mississippi çayı boyunca qurdular. Şimali Amerikanın şərq sahillərində İngilislərin müvəffəqiyyətli məskunlaşması 1607-ci ildəCeymstaundaVirciniya koloniyasıvə 1620-ci ildəPilqremlərinPilmut koloniyasıilə başladı. Mühacirləri çoxudini azadlıqaxtaranmüxalifətçi xristian qruplarıidi. Qitənin ilk seçilmiş qanunvericilik məclisi olan VirciniyanınBerjesslərin Evi1619-cu ildə yaradıldı, sahilə çıxmazdan əvvəl Pilqremlər iləMeyflauer sazişibağlandı vəKonnektikutun Əsas SərəncamlarıAmerika koloniyaları boyunca inkişaf edəcək nümayəndəliklərin özünüidarəetmə və konstitusionalizm nümunəsi üçün presedentlər yaratdı.
Hər koloniydakı mühacirlərin böyük hissəsi kiçik fermerlər idi, ancaq bir neçə on il ərzində koloniyaların müxtəlifliyi kimi digər sənaye sahələri də inkişaf etdi.Əmtəə bitkilərinətütün, düyü və buğda daxil idi. Hasilat sənayesində xəz, balıqçılıq və taxta-şalban üstünlük təşkil edirdi. İstehsalçılar rom və gəmi hazırlayırdılar və kolonizasiya dövrününü sonunda amerikalılar dünyanın dəmir təchizatının yeddidə birini istehsal edirdilər.Nəticədə şəhərlər yerli iqtisadiyyatları dəstəkləmək və ticarət mərkəzləri kimi xidmət etmək üçün sahillərə səpələndilər. İngilis kolonistlərŞotland-İrlandvə digər qrupların dalğaları ilə tamamlandı. Sahilyanı torpaqlar daha da bahalaşdıqca azad edilmişmuzdlu nökərlərdaha qərbə sıxışdırıldılar.
İngilis kaperləri ilə genişmiqyaslı bir kölə ticarətinə başlanıldı.Xəstəliklərin az olması və daha yaxşı qida və müalicə səbəbi ilə Şimali Amerikada kölələrin orta ömür uzunluğu cənuba nisbətən daha çox olması kölə sayının sürətlə artmasına səbəb oldu.Kolonist cəmiyyət əsasən köləliyin dini və mənəvi yönü baxımından bölünmüşdü və koloniyalar bu praktikanın lehinə və əleyhinə qanun aktları qəbul etdilər.Amma XVIII əsrin başlaması ilə xüsusilə cənub bölgələrində əmtəə bitkilərinin əkilməsində afrikalı kölələrin yerini muzdlu nökərlər aldı.
1732-ci ildəCorciyanınBritaniyalılar tərəfindən kolonizasiyası ilə ABŞ-ni əmələ gətirəcəkon üç koloniyanınəsası qoyuldu.Hamısındaİngilislərin qədim hüquqlarınavə respublikaçılığa dəstək verən, özünüidarə hissinə sadiqliyi artan azad kişilərin bir çoxuna açıq seçkilərlə müəyyənləşdirilmiş yerli hökumətləri vardı.Son dərəcə yüksək doğum göstəriciləri, aşağı ölüm göstəriciləri və sabit məskunlaşma ilə koloniya əhalisi sürətlə böyüdü. Nisbətən daha az yerli amerikalı əhalisi tutulurdu.Böyük Oyanışkimi tanınan 1730-cu və 1740-cı illərinXristian dirçəlişhərəkatı həm dinə, həm də dini azadlığa marağı artırdı.
Yeddiillik müharibə(ABŞ-dəFransız-Hindi müharibəsikimi tanınır) dövründə ingilis orduları Kanadanı fransızlardan aldılar, ancaqfrankofonəhali cənub koloniyalarından siyasi cəhətdən təcrid olunmuş vəziyyətdə qaldı. Zəbt edilmiş və sürgün edilmiş yerli amerikalıları nəzərə almasaq, 1770-ci ildə 13 Britaniya koloniyasının 2,1 milyondan çox əhaliyəsi var idi, bu təxminən Britaniyanın üçdə birinə bərabərdi. Yeni gələnlərin davam etməsinə baxmayaraq, 1770-ci illərdə təbii artım tempi xaricdə anadan olan amerikalıların az olduğu vəziyyətdə idi.Koloniyaların İngiltərədən olan məsafəsi özünüidarəetmənin inkişafına imkan verdi, lakin müvəffəqiyyətlərimonarxlarımütəmadi olaraq krallıq hakimiyyətini yenidən təsdiq etdirməyə sövq etdi.
1774-cü ildəİspaniya Hərbi Dəniz QüvvələrigəmisiSantiagoXuan Xose Peres Ernandesbaşçılığı altında indiki Britaniya Kolumbiyasındakı Vankuver adasınınNutka boğazınıngirişinə daxil oldu və lövbər saldı. İspanların gəmidən enməməsinə baxmayaraq yerlilərxəziləKaliforniyadangətirilmişbalıq qulağıqabığı mübadiləsi etmək üçün gəmiyə tərəf üzdülər.O vaxtlar İspaniyaPortuqaliyayaməhdud lisenziya verməkləAsiyavə Şimali Amerika arasında ticarəti inhisara almağa müvəffəq olmuşdu.RuslarAlyaskadaböyüyənxəz ticarətsistemini qurmağa başladıqda ispanlar Peresinpasifik şimal-qərbdəbir çoxu ilə ilkə imza atan səyahətləri ilə ruslara meydan oxudu.
Üçüncü və son ekspedisiyasızamanı kapitanCeyms KukHavay ilə rəsmi təmasda olmuş ilk avropalıdır.KapitanCeyms Kukunson ekspedisiyasıŞimal-Qərb keçidininaxtarışı məqsədilə Şimali Amerika və Alyaska sahillərində üzməsi daxil olmaqla təxminən doqquz ay çəkdi.
ABŞ İstiqlal müharibəsiAvropa hakimiyyətinə qarşı müstəqillik uğrunda ilk uğurlu koloniya mübarizəsi idi. Amerikalılar hökumətin xalqın yerli qanunvericilikdə ifadə edilən iradəsinə uyğun olan bir "respublikaçılıq" ideologiyası hazırladılar. Onlar ingilis olmaq və "təmsilçiliyi olmayanlardan vergitutmama" hüquqlarını tələb etdilər. İngilislər imperiyanı parlament vasitəsilə idarə etməkdə təkid edirdilər vəmünaqişəmüharibəyə çevrildi.
İkinci Kontinental konqres4 iyuldaİstiqlal bəyannaməsiniyekdilliklə qəbul etdi, uzun preambulada bütünü kişilərin bərabər və Yaradıcıları tərəfindən onların ayrılmaz hüquqları ilə birlikdə yaradıldığı və bu hüququların Böyük Britaniya tərəfindən mühafizə edilmədiyini tanındı və qətnamənin sözlərinə görəon üç birləşmiş Koloniyamüstəqil bir dövlət meydana gətirdi və daha Britaniya tacına sadiq qalmağa ehtiyac qalmadı. Hər il iyul ayının dördüncü günüMüstəqillik günükimi qeyd olunur.9 sentyabrda İkinci Kontinental konqres bəyan etdi ki, "burada bu vaxta qədər 'Birləşmiş Koloniyalar' sözləri istifadə edilir, bu müraciət forması gələcəkdə 'Birləşmiş Ştatlar' kimi dəyişdirilə bilər".1777-ci ildəKonfederasiyanın Maddələri1789-cu ilə qədər fəaliyyət göstərən zəif bir hökumət qurdu.
1781-ci ildəYorktaun məğlubiyyətindənsonraBritaniya1783-cü il sülh müqaviləsiniimzaladı və Atlantikin qərb sahilindənMissisipi çayınaqədər Amerikanın suverenliyi tanındı. MilliyətçilərABŞ Konstitusiyasınınyazılıdığı 1787-ci ilFiladelfiya qurultayınarəhbərlik etdilər, 1788-ci ildə ştat qurultaylarındaratifikasiya edildi. 1789-cu ildə federal hökumət əlverişli nəzarət və balans yaratma prinsipi ilə üç şöbə olmaqla yenidən təşkil edildi. İnqilab ordusuna rəhbərlik edənCorc Vaşinqtonyeni konstitusiya ilə seçilən ilk prezident oldu. 1791-ci ildəfərdi azadlıqlarınməhdudlaşdırılmasını federal səviyyədə qadağan edən və bir sıra hüququ müdafiəni təmin edənhüquqlar haqqında Billqəbul edildi.
1808-ci ildə federal hökumət beynəlxalq qul ticarətinin cinayət olduğunu qəbul etməsinə baxmayaraq, 1820-ci ildən sonraDərin Cənubdayüksək gəlirli pambıq əkini və buna bağlı olaraq qul sayı kəskin artdı.İkinci Böyük Oyanış, xüsusən 1800–1840-cı illər milyonlarıyevangelprotestantına çevrildi. Bu, şimaldaabolisionizmdaxil olmaqla bir çox ictimai islahat hərəkatlarını gücləndirdi;cənubda metodistlər və baptistlər qul əhalisi arasında yayılırdı.
Amerikalılarınqərbə genişlənməkistəyi uzun müddət davam edənHindi müharibələrinəsəbəb oldu.1803-cü ildə Fransanın torpaq iddiasında olduğuLuiziananın satın alınmasıdemək olar ki ölkə ərazisini iki dəfə artırdı.Müxtəlif narazılıqlara görə İngiltərəyə qarşı1812-ci il müharibəsielan edildi və birlikdə mübarizə edildi, ABŞ millətçiliyi gücləndi.Floridaya bir sıra hərbi müdaxilələr 1819-cu ildə İspaniyanın burdan və digər Körfəz sahili əraziləridənimtina etməsinəsəbəb oldu.GenişlənməparaxodlarınErivəI&Mkimi yenikanallarilə bağlanan böyük su nəqliyyatı vasitəsilə Amerika boyunca hərəkət etməyə, daha sonra sürətli dəmiryollarının ölkə ərazisi boyunca yayılmasına başlamasından sonrabuxar gücündənasılı oldu.
1820-ci ildən 1850-ci illərə qədərCekson demokratiyasıdaha çox ağdərili kişilərin seçki hüququnu əhatə edən bir sıra islahatlara başladı, bu 1828-ci ildən 1854-cü illərə qədər Demokratlar və Viqlərin hakim partiyalar olduğuİkinci Partiya Sistemininyüksəlməsinə səbəb oldu. 1830-cu illərdəGözyaşı yoluhindi rezervlərindənhindiləri qərbə köçürməkləhindilərin sürgün siyasətinənümunə oldu. Ekspansionisttale manifestiərzindəTexas Respublikası1845-ci ildə ABŞ-yə birləşdi.1846-cı ildə Britaniya ilə imzalananOreqon müqaviləsiindikişimal-qərbi AmerikanınABŞ nəzarətinə keçməsinə gətirib çıxardı.Meksika-ABŞ müharibəsindəqələbə Kaliforniya və indikicənub-qərbi Amerikanınböyük qisminin Meksikanın güzəştə getməsi ilə nəticələndi.
1848–1849-cu illərKaliforniya qızıl hərisliyiqərbə miqrasiyaya,Kaliforniya soyqırımınavə əlavə qərb ştatlarının yaranmasına sövq verdi.ABŞ-də vətəndaş müharibəsindənsonra yeni transkontinentaldəmiryollarıməskunların yerdəyişməsini asanlaşdırdı, daxili ticarət genişləndi və yerli amerikalılarla qarşıdurmalar artdı.Yarım əsr ərzindəAmerika bizonunun(bəzən "bufallo" adlanır) məhvi bir çoxdüzənlik hindilərininmədəniyyətlərinə ekzistensial zərbə vurdu.1869-cu ildə yenisülh siyasətiyerli amerikalıları sui-istifadədən qorumaq, daha çox müharibədən yayınmaq və onların sonrakı ABŞ vətəndaşlığını təmin etmək üçün çalışırdı. Bununla belə, genişmiqyaslı münaqişələr Qərbdə 1900-cü illərə qədər davam etdi.
Afrikalılarınvəafroamerikalılarınköləliyinədair fikir ayrılığı nəticədəABŞ-də vətəndaş müharibəsinəgətirib çıxardı.Əvvəlcə, İttifaqa daxil olan ştatlarkölə və azad ştatlarolmaqla dəyişiliyə yol açaraq, Senatda balans saxlanılmışdılar, amma əhali arasında və Nümayəndələr Palatasında azad ştatlar kölə ştatlara nəzərən üstünlük təşkil edirdilər, amma əlavə qərb ərazisi və daha çox boş torpaqlar ilə kölə və azad ştatlar arasındakı gərginlik köləliyi genişləndirmək və ya məhdudlaşdırmaq üçün federalizm və ərazilərin yerləşdirilməsinə dair müzakirələrə səbəb oldu.
1860-cı ildəköləliyə qarşıRespublika Partiyasındanolan ilk prezidentAvraam Linkolnunseçilməsi ilə on üç kölə ştatı qurultay nəticəsində ayrıldığını elan etdi vəAmerika Konfederativ Ştatlarını("Cənub"u) qurdu, baxmayaraq ki federal hökumət ("İttifaq") ayrılmanın qanunsuz olduğunu müdafiə etdi.Bu ayrılmanı təmin etmək üçün separatçılar hərbi əməliyyatlara başladı və İttifaq da eyni cavabı verdi. Bunun nəticəsi olan müharibə təxminən 618.000 əsgərin və bir çox vətəndaşın ölümünə səbəb oldu. Bu münaqişə Amerika tarixində ən ölümcül hərbi münaqişə oldu.Cənub qulların azadlığına qarşı mübarizə aparırdı, İttifaq isə ilk növbədə ölkəni bir bütün halda saxlamaq üçün mübarizə aparırdı. Bunula belə 1863-cü ildən sonra meydana gələn itkilər və Linkolnun özAzadlıq Bəyannaməsinielan etməsi İttifaq baxımından müharibənin əsas məqsədini köləliyin ləğvinə çevirdi. Həqiqətən də İttifaq 1865-ci il aprel ayında müharibəni tamamilə qazandıqda məğlub olan Cənubdakı ştatların hər birini köləliyi qadağan edənon üçüncu dəyişikliyiratifikasiya etməyə məcbur etdi.
Müharibədən sonrakı illərdə ABŞ Konstitusiyasınaüç dəyişiklikəlavə edildi: yuxarıda adı çəkilən on üçüncü dəyişiklik ilə yanaşı kölə olmuş təxminən dörd milyonafroamerikalıyavətəndaşlığı təmin edənon dördüncü dəyişiklikvə afroamerikalıların nəzəriyyədə səs vermə hüququnu təmin edənon beşinci dəyişiklik. Müharibə və onun nəticəsi reinteqrasiya və yeni azad olunan qulların hüquqlarını təmin etməklə Cənubun yenidən bərpası məqsədi daşıyanfederal gücünəhəmiyyətli dərəcədə artımına səbəb oldu.
Müharibədən sonra ciddi şəkildəyenidənqurmabaşladı. Prezident Linkoln İttifaq və keçmiş Konfedarasiya arasında dostluq və əfvi təşviq etməyə təşəbbüs göstərərkən, 14 aprel 1865-ci ildəbir sui-qəsdçi gülləsiŞimal ilə Cənub arasında təkrar bir sərhəd çəkdi. Federal hökumətdə Respublikaçılar Cənubun yenidən qurulmasını və afroamerikalıların hüquqlarının təmin edilməsini öz amallarına çevirdilər. Onlar Demokratların1876-cı prezident seçkilərinigüzəştə getmək müqabilində Respublikaçıların afroamerikalıların hüquqlarının qorunması barədə razılaşdığı1877-ci il Kompromisinəqədər israr etdilər.
Özlərini "Xilaskarlar" adlandıran Cənublu ağ Demokratlar Yenidənqurmadan sonra Cənubu öz nəzarətlərinə aldılar. 1890-cı ildən 1910-cu illərə qədər qondarmaJim Krou qanunlarıbölgənin bir çox qara və bəzi kasıb ağlarını hüquqlarından məhrum etdi. Qaralar xüsusilə Cənubdairqi seqresiyailə üzləşdilər.Onlar həmçinin vaxtaşırılinçdaxil olmaqla qeyri-qanuni zorakılığa məruz qaldılar.
Şimalda urbanizasiya vəCənubivəŞərqi Avropadanimmiqrantların görünməmiş axınıölkəni sənayeləşmə üçün izafi içşi qüvvəsi ilə təmin etdi və onun mədəniyyətinə çevrildi.Teleqrafvətranskontinental dəmir yollarıdaxil olmaqla milli infrastruktur iqtisadi artıma vəVəhşi Qərbinyaşayış məntəqələrinin böyüməsinə və inkişafına səbəb oldu. Daha sonraelektrik lampasınınvətelefonunixtirası kommunikasiya və şəhər həyatına da təsir edəcəkdir.
ABŞ, 1810-cu ildən ən az 1890-cı ilədək Mississippi çayının qərbindəkiHindi müharibələrindəvuruşdu.Bu münaqişələrin əksəriyyəti yerli hindi ərzilərinin güzəştə gedilməsi və sonuncularınhindi rezervlərinəməhkum olması ilə nəticələndi. Bu, mexaniki becərilən əkin sahələrini daha da genişləndiridi, beynəlxalq bazarlar üçün əlavə dəyərləri artırdı.Materik genişlənməsi 1867-ci ildəRusiyadanAlyaskanın satın alınmasınıda əhatə etmişdi.1893-cü ildə Havayda Amerikayönümlü qüvvələrmonarxiyanıdevirdivə 1898-ci ildə ABŞ-yəqoşulacaqHavay Respublikasınıyaratdı. Eyni ilİspan-ABŞ müharibəsinəticəsindəPuerto-Riko,QuamvəFilippinİspaniya tərəfindən güzəştə gedildi.1900-cü ildəİkinci Samoa Vətəndaş müharibəsibaşa çatdıqdan sonraAmerika SamoasıABŞ tərəfindən əldə edildi.ABŞ 1917-ci ildəABŞ Vircin adalarınıDanimarkadan satın aldı.
XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərindəsürətli iqtisadi inkişafbir çox görkəmli sənayeçilərin yüksəlməsinə səbəb oldu.Kornelius Vanderbilt,Con RokfellervəEndrü Karnegikimimaqnatlardəmir yolu,neftvəpoladsənayesində milli irəliləyişə rəhbərlik etmişdi. BankçılıqC. P. Morqanınəhəmiyyətli rolu ilə birlikdə iqtisadiyyatın mühüm hissəsinə çevrildi.EdisonvəTeslaelektrik enerjisinin sənayeyə, evlərə və küçələrin işıqlandırılması üçün geniş yayılmasını öz öhdələrinə götürdülər.Henri Fordavtomobil sənayesindəinqilab etdi. Amerika iqtisadiyyatı bum yaşayaraq dünyanın ən nəhənginə çevrildi və ABŞböyük gücstatusu əldə etdi.Bu dramatik dəyişikliklər ictimai iğtişaşlar vəpopulist,sosialistvəanarxisthərəkatların yüksəlməsi ilə müşayiət olundu.Bu dövr sonundaqadınlara seçki hüququnun verilməsi,spirtli içki qadağası, istehlak mallarının tənzimlənməsi, işçi vəziyyətinə rəqabət və diqqətin təmin edilməsi üçün daha çoxantiinhisar tədbirləridaxil olmaqla, bir çox ictimai sahələrdə ciddi islahatlar keçirənProqressiv dövrününinkişafı ilə sona çatdı.
ABŞBirinci Dünya müharibəsininbaşladığı 1914-cü ildənMərkəzi qüvvələrinaxınına qarşıMüttəfiq dövlətləriilə formal olaraq yanaşı "dəstək qüvvə" qismində müharibəyə qoşulduğu 1917-ci ilə qədər bitərəf qaldı. 1919-cu ildə prezidentVudro VilsonParis Sülh Konfransındaaparıcı diplomatik rol oynadı və ABŞ-ninMillətlər Liqasınaqoşulmasını güclü şəkildə müdafiə etdi. Buna baxmayaraq, Senat bunu təsdiqləməkdən imtina etdi və Millətlər Liqasını təsis edənVersal müqaviləsiniratifikasiya etmədi.
1920-ci ildə qadın hüquqları hərəkatıqadınlara seçki hüququ verənkonstitusiya dəyişikliyininqəbulunu təmin etmişdi.1920-ci və 1930-cu illərdəkütləvi kommunikasiyaüçünradiolarınartımı və erkənteleviziyanınixtirası müşahidə edildi.Kükrəyən iyirmilərintərəqqisi1929-cu il Uoll-Strit iflasıvəBöyük böhranınbaşlanğıcı ilə sona çatdı. 1932-ci ildə prezident seçildikdən sonraFranklin D. RuzveltSosial Təminatınyaradılmasını da əhatə edənYeni xəttilə cavab verdi.Amerikanın cənubundan milyonlarlaafroamerikalının böyük köçüBirinci Dünya müharibəsindən əvvəl başlamış və 1960-cı illərə qədər davam etmişdir;halbuki 1930-cu illərin ortalarındaToz kasasıbir çox kənd təsərrüfatı icmalarını yoxsullaşdırdı və qərbə yeni köç dalğasını gücləndirdi.
İkinci Dünya müharibəsidövründə əvvəlcə bitərəf olan ABŞAlmaniyanınAvropa qitəsinin böyük hissəsini işğal etməsi ilə 1941-ci il mart ayındaLend-Lizproqramı vasitəsiləMüttəfiqlərəmaterial tədarük etməyə başladı. 7 dekabr 1941-ci ildəYaponiya imperiyasınıngözlənilmədən başladığıPörl-Harbor hücumuABŞ-niOx qüvvələrinəqarşı Müttəfiqlərə qoşulmağa təşviq etdi.Müharibə dövründə ABŞ Britaniya, Sovet İttifaqı və Çin ilə yanaşı müharibədən sonrakı dünya planını razılaşdıran Müttəfiq qüvvələrinin "Dörd polisindən"biri hesab olunurdu.Ölkə təxminən 400.000 hərbi personalını itirməsinəbaxmayaraq müharibədən iqtisadi və hərbi nüfuzunu daha da artıraraqnisbətən zərər görmədənçıxdı.
Böyük Britaniya, Sovet İttifaqı və digər müttəfiqlər ilə yeni beynəlxalq maliyyə institutları və Avropanın müharibədən sonra yenidən qurulması haqqında müqavilələrin imzalandığıBretton-VudsvəYalta konfranslarındaABŞ-nin aparıcı rolu olmuşdur. MüttəfiqlərAvropada qələbəqazandıqda 1945-ci ildəSan-Fransiskodakeçirilənbeynəlxalq konfransdamüharibədən sonra fəaliyyətə başlayacaqBMT Nizamnaməsihazırlandı.ABŞilk nüvə bombasınıinkişaf etdirdi və YaponiyanınHiroşima və Naqasaki şəhərlərindəistifadə etməsiyaponların təslim olmasınasəbəb olaraq 2 sentyabrda İkinci Dünya müharibəsini sonlandırdı.Qələbə Günüolaraq bilinən parad və bayramlar başladı.
İkinci Dünya müharibəsindən sonraSoyuq müharibəkimi tanınan dövrdə ideoloji olaraqkapitalizmvəkommunizmvəgeosiyasibaxımdan Atlantik və Avrasiya düşərgələrinə bölünmüş ABŞ vəSovet İttifaqıgüc yarışına başladı. Bir tərəfdə ABŞ və onunNATOmüttəfiqləri, digər tərəfdə isə SSRİ və onunVarşava Paktımüttəfiqləri iləAvropanınhərbi əlaqələrində hökmranlıq edirdilər. ABŞ kommunist nüfuzunun genişlənməsinə qarşıçəkindirməsiyasəti hazırladı. ABŞ və Sovet İttifaqıvasitəçilik müharibələrietsələr və güclü nüvə silahları inkişaf etdirsələr də iki ölkə birbaşa hərbi münaqişədən çəkinirdi.
ABŞ bir çox hallarda Sovet himayəsində olduğunu düşündüyüÜçüncü dünyahərəkatına qarşı çıxırdı və bəzən sağçı hökumətlərə qarşı rejim dəyişikliyi üçün birbaşa müdaxilə edirdi.1950–53-cü illərdəKoreya müharibəsindəAmerika əsgərləri kommunistÇinvəŞimali Koreyaqüvvələri ilə döyüşdülər.Sovet İttifaqının 1957-ci ildəilk süni peyki buraxmasıvə 1961-ci ildəilk insanlı kosmik uçuşubaşlatmasına qarşı 1969-cu ildə ABŞ-ninAya insanın ayaq basdığıilk ölkəyə çevrilməsi "Kosmik yarış"-ın başlanğıcını qoydu.Cənub-Şərqi Asiyada vasitəçilik müharibəsi sondaVyetnam müharibəsindəABŞ-nin tam iştirak etməsi ilə nəticələndi.
Öz ölkəsində ABŞdavamlı iqtisadi inkişafavəəhalisininvəorta sinfinsürətlə artımına nail oldu.Ştatlararası avtomagistral sisteminintikintisi növbəti on illər ərzində ölkənin infrastrukturuna böyük təsir göstərdi. Milyonlarla insan fermalardan vədaxili şəhərlərdənböyükşəhərətrafımənzillərə köçdü.1959-cu ildəHavayölkəyə qoşulan 50-ci və sonuncu ABŞ ştatı oldu.Artanmülki hüquqlar hərəkatıMartin Lüter Kinqingörkəmli liderliyi və öndərliyində seqreqasiya və diskriminasiyaya qarşıdinc mübarizədənistifadə edirdi. Məhkəmə qərarları və qanunvericiliyin birləşməsi irqçi ayrı-seçkiliyi dayandırmağa çalışan1968-ci il Mülki Hüquqlar aktıilə başa çatmışdı.Bu arada,Vyetnam müharibəsinə,qara millətçiliyinəvəseksual inqilabaqarşı alovlanankontur-mədəniyyət hərəkatıgenişlənirdi.
MedikeyrvəMedikeydinyaradılması, eləcə də yaşlılara və yoxsullara tibbi səhiyyə xidməti təmin edən müfavif olaraqqida talonuvəhimayəsində uşaqlar olan ailələrə yardımadlı iki proqram daxil olmaqla "Yoxsulluğa qarşı müharibə"nin başlaması sosial təminat hüquqlarını və xərclərini genişləndirdi.
1970-ci illər və 1980-ci illərin əvvəlləristaqflyasiyanınbaşlanğıcı oldu. 1980-ci ildə prezident seçildikdən sonraRonald Reyqaniqtisadi durgunluğaazad bazar yönümlü islahatlarlacavab verdi.Yumşalmanınçöküşündən sonra o, "çəkindirmə"dən imtina etdi və SSRİ-yə qarşı daha təcavüzkar "geriyə qaytarma" strategiyasına başladı.Keçən on il ərzində qadınların əmək fəaliyyətində iştirakının artmasından sonra 1985-ci ilədək yaşı 16 və daha çox olan qadınların əksəriyyəti işlə təmin olundu.
1980-ci illərin sonları Sovet İttifaqı ilə münasibətlərə "yumşalma" gətirdi və 1991-ci ildəonun dağılmasıSoyuq Müharibəni sonlandırdı.Bu, ABŞ-nin dünyadakı dominant supergücü kimitək qütblüolmasına gətirib çıxardı. İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrdə ortaya çıxanPax Americanakonsepsiyası Soyuq müharibədən sonrayeni dünya nizamıtermini olaraq geniş populyarlıq qazanmışdı.
Soyuq müharibədənsonra 1990-cı ildəSəddam HüseyninrəhbərliyindəİraqınABŞ-nin müttəfiqi olanKüveyti işğal və birləşdirməyə cəhd etdiyivaxt Yaxın Şərqdə yaranan münaqişə 1990-cı ildə böhrana səbəb oldu. Qeyri-sabitliyin digər bölgələrə yayılacağından qorxan prezidentCorc H. U. BuşSəudiyyə Ərəbistanı müdafiə məqsədiləSəhra qalxanı əməliyyatıvəSəhra fırtınası əməliyyatınabaşladı, İraqa qarşı ABŞ liderliyindəki 34 ölkədən olankoalisiya qüvvələriİraq qüvvələrini Küveytdən müvəffəqiyyətlə çıxartdı və keçmiş monarxiyanı bərpa etdi.
ABŞ-nin müdafiə şəbəkələrindənyarananİnternetbeynəlxalq akademik şəbəkələrə, sonra isə 1990-cı illərdə ictimaiyyətə yayılır, bu da qlobal iqtisadiyyata, cəmiyyətə və mədəniyyətə böyük təsir göstərir.
Dot-kom bumu,Alan Qrinspenrəhbərliyində sabit pul siyasəti vəsosial təminat xərclərinin azaldılmasısəbəbiylə, 1990-cı illər 2001-ci ildə sona çatan müasir ABŞ tarixindəən uzun iqtisadi böyüməyəşahid oldu.1994-cü ilin əvvəllərində ABŞ 450 milyon insanın 17 trilyon $ dəyərində məhsul və xidmət istehsal etdiyiŞimali Amerika Azad Ticarət Assosiasiyasına(NAFTA) daxil oldu. Müqavilənin məqsədi 1 yanvar 2008-ci ilədək ABŞ, Kanada və Meksika arasında ticarət və investisiya maneələrini aradan qaldırmaq idi. Üç tərəfdaş arasında ticarət NAFTA qüvvəyə mindikdən sonra artmışdır.
2001-ci il sentyabrın 11-dəƏl-Qaidəterrorçuları Nyu-York şəhərindəkiDünya Ticarət Mərkəzinəvə Vaşinqtonda yerləşənPentaqonazərbə vurdu, təxminən 3,000 nəfər həlak oldu.Buna cavab olaraq ABŞ,Əfqanıstanda müharibəvəİraq müharibəsiniəhatə edənTerrorizmlə Mübarizəbaşlatdı.2007-ci ildə Buş administrasiyasıİraq müharibəsində böyük hərbi birlikləriartırmış,bu da şiddətin müvəffəqiyyətlə azaldılmasına və regionda daha çox sabitliyə gətirib çıxarmışdı.
Əlverişli mənzillərin təşviq edilməsi üçün hökumət siyasəti,korporativ və tənzimləyici idarəetmədə geniş yayılmış uğursuzluqlarvə Federal Ehtiyat tərəfindən müəyyən edilmiş tarixən aşağı faiz dərəcələriBöyük böhrandan sonra ölkə tarixində ən böyük daralma olan2008-ci il maliyyə böhranıilə nəticələnən2000-ci illərin ortalarının mənzil bumunasəbəb oldu.İlkafroamerikalıvəçoxirqliprezident olanBarak Obamaböhranın ortasında2008-ci ildə seçilmişvə böhranın mənfi təsirlərini azaltmaq və təkrarlanmamasını təmin etmək üçünstimullaşdırıcı tədbirlərolanDodd-Frank Uoll-Strit islahatları və istehlakçı qoruma aktınınqəbuluna nail oldu. Bu stimul infrastrukturun təkmilləşdirilməsinəvə işsizliyin nisbətən azalmasına şərait yaratdı.İqtisadiyyata təsirləri haqqında müzakirələr olmasına baxmayaraqDodd-Frank maliyyə sabitliyi və istehlakçı qorumasını yaxşılaşdırdı.
2010-cu ildə Obama administrasiyası təxminən beş on il ərzindəölkənin səhiyyə sisteminəmandat,subsidiyavəsığorta mübadiləsidaxil olmaqla ən geniş islahatları həyayta keçirənəlverişli qayğı aktınıqəbul etdi. Qanun 2016-cı ildə 24 milyon nəfəri əhatə edərək, sağlamlıq sığortası olmayan insanların sayının və faizinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmasına gətirib çıxardı,lakin səhiyyə xərcləri, sığorta haqları və iqtisadi göstəricilərə təsirləri səbəbindən mübahisəli qalır.2009-cu il iyun ayında tənəzzülün miniumuma çatmasına baxmayaraq, seçicilər iqtisadiyyatın bərpasının yavaş tempi qarşısında məyus qaldılar. Obamanın siyasətinə qarşı çıxan Respublikaçılar2010-cu ildə səs çoxluğuilə Nümayəndələr Palatasını və2014-cü ildəSenatı nəzarət altına aldılar.
2009 və 2010-cu illərdə İraqdakı ABŞ qoşunlarının böyük qismigeri çəkildivə bölgədəki müharibənin 2011-ci il dekabr ayında rəsmən bitdiyi elan edildi.Geri çəkilmə Əl-Qaidənin bölgədəki varisi olanİraq Şam İslam Dövlətininyüksəlməsi nəticəsindəməzhəb qiyamlarının artmasınasəbəb oldu.2014-cü ildə ObamaKuba ilə tam diplomatik əlaqələrinbərpa ediləcəyinielan etdi.Növbəti il, ABŞ5+1 qrupuölkələrinin üzvü olaraqİranın nüvə proqramınıninkişafını ləngitməyə yönəldilmiş saziş olanHərtərəfli Birgə Fəaliyyət Planınıimzaladı,baxmayaraq ki, ABŞ 2018-ci il may ayında sazişdən geri çəkildi.2016-cı il ABŞ Prezident seçiklərindəRespublikaçıDonald TrampABŞ-nin45-ciprezidenti seçildi. Tramp ABŞ tarixində ən yaşlı və ən varlı prezident seçilmişdir.
ABŞ-nin bütün quru ərazisi təxminən 3,800,000 kvadrat mil (9,841,955 km),bunun isə 2,959,064 kvadrat mil (7,663,940.6 km) hissəsinikontinental ABŞtəşkil edir. Kontinental ABŞ-dən Kanada ilə ayrılmışAlyaska663,268 kvadrat mil (1,717,856.2 km) ərazi ilə ən böyük ştatdır.Sakit okeanınşimalında, Şimali Amerikanın cənub-qərbində yerləşən arxipelaqda olanHavay10,931 kvadrat mil (28,311 km) əraziyə malikdir.Puerto-Riko,Amerika Samoası,Quam,Şimali Mariana adalarıvəABŞ Vircin adalarınınəhaliyə malik əraziləri birlikdə 9,185 kvadrat mil (23,789 km) ərazini əhatə edir.Yalnız quru ərazisi nəzərə alındıqda Rusiya və Çindən sonra üçüncü olan ABŞ Kanadanın önündədir.
ABŞ, Rusiya və Kanadadan sonra vəÇindənəvvəl və ya sonra olmaqla, ümumi sahəsinə (torpaq və su) görədünyanın üçüncü və ya dördüncü ən böyük ölkəsidir. Sıralama, Çin vəHindistantərəfindən mübahisə edilən iki ərazinin necə hesablandığına və ABŞ-nin ümumi ölçüsünün necə ölçüldüyünə bağlı olaraq dəyişir.Məsələn,Britannika Ensiklopediyası, ABŞ-nin ölçüsünü 3,677,649 kvadrat mil (9,525,067 km) olaraq göstərir, çünki onlar ölkənin sahil və ya məhəlli sularını saymır.Bu suları əhatə edənThe World Factbookrəqəmi 3,796,742 kvadrat mil (9,833,517 km) olaraq verir.
Atlantikboyu sahil düzənliyinin daxilində daha çoxyarpağını tökənmeşələr vəPidmontunyastı təpələrinə rast gəlinir.Appalaç dağlarışərq sahiliniBöyük göllərəvəOrta Qərbinotlaqlarına bölür.Dünyanındördüncü ən uzun çay sistemiolanMissisipi-Missuri çayı, ölkənin mərkəzi ilə əsasən şimal-cənub istiqamətində hərəkət edir.Böyük düzənliklərinyastı, münbitpreriləricənub-şərqdədağlıqbir bölgə tərəfindən bölünərək qərbə uzanır.
Böyük düzənliklərin qərb sərhəddindəkiQayalı dağlar, ölkənin şimalından cənuba uzanır vəKoloradoda14,000 fut (4,300 m)-dən çox yüksəkliyinə çatır.Daha şərqdə qayalıBöyük hövzəvəÇiuauavəMoxavekimi səhralar var.Syerra-NevadavəKaskaddağ silsilələriSakit okena sahilinəyaxın uzanır və hər ikisi də 14,000 fut (4,300 m)-dən artıq yüksəkliyə çatırlar.Kontinental ABŞ-ninən alçaq və ən yüksək nöqtələriKaliforniyaştatındadırvə aralarında sadəcə 84 mil (135 km) məsafə vardır.20,310 fut (6,190.5 m) hündürlüyə malik AlyaskaDenalisi(Mak-Kinli dağı) ölkənin və Şimali Amerikanın ən yüksək nöqtəsidir.AktivvulkanlarAlyaskanınAleksandrvəAleut adalarıboyunca yayılmışdır və Havay vulkanik adalardan ibarətdir.QayalardayerləşənYellouston Milli Parkındaəsasını təşkil edənsupervulkanqitənin ən böyük vulkanik xüsusiyyətidir.ABŞ dünyanın digər ölkələrinin hər birindən daha çox ekoregiona malikdir.
Böyük miqyaslı və coğrafi müxtəlifliyi ilə ABŞ, əksər iqlim növlərini əhatə edir.100-cü meridianınşərqində iqlim şimaldarütubətli kontinentaldancənubdarütubətli subtropikəqədər dəyişir.100-cü meridianın qərbindəki Böyük düzənlikləryarımsəhradır. Qərb dağlarının çox hissəsidağ iqliminəmalikdir. Böyük hövzədə və Cənub-qərbdəki səhralardaçöl,Kaliforniya sahilindəAralıqvəOreqon,Vaşinqtonvə cənubi Alyaskadadəniziqlimi mövcuddur. Alyaskanın əksəriyyətisubarktikvə yaarktikdir. Havay vəFloridanıncənub kənarı Karib və Sakit okean ərazilərində olduğu kimitropikdir.Ekstremal hava qeyri-adi deyil —Meksika körfəziniəhatələyən ştatlarqasırğalarameyillidir və dünyatornadolarınınəksəriyyəti ölkə daxilində, əsasən Orta Qərb və CənubdakıTornado xiyabanıadlı ərazilərdə baş verir.
ABŞ ekologiyasımeqamüxtəlifdir: kontinental ABŞ və Alyaskada təxminən 17.000damarlı bitkinövü müşahidə edilir və Havayda 1.800-dən artıqçiçəkli bitkinövü vardır, bunların bəziləri materikdə müşahidə edilir.ABŞ 428 məməli, 784 quş, 311 sürünən və 295 amfibiya növünə ev sahibliyi edir.Təxminən 91.000 həşərat növü təsvir edilmişdir.Ağbaş qartal ABŞ-nin həmmilli quşu, həm dəmilli heyvanıdırvə ölkənin özünəməxsus simvoludur.
59milli parkvə yüzlərlə digər federal idarəyə tabe park, meşə vəvəhşi təbiətəraziləri var.Ümumiyyətlə, hökumət ölkənin torpaq sahəsinin 28%-nə sahibdir.Bunların əksəriyyətimühafizə olunur, baxmayaraq ki, bunların bəziləri neft və qaz hasilatı, dağ-mədən, ağac tədarükü və ya iribuynuzlu maldarlıq üçün icarəyə verilir; təxminən 0,86%-i hərbi məqsədlər üçün istifadə olunur.
Ekoloji problemlər1970-ci ildən milli gündəlikdə olub. Ətraf mühit mübahisələrinə neft vənüvə enerjisiilə bağlı müzakirələr, hava və suyun çirklənməsi, vəhşi təbiətin qorunmasının iqtisadi xərcləri, ağac tədarükü vəmeşəsizləşməvə qlobal istiləşməyə qarşı beynəlxalq reaksiyalar daxildir.Bir çox federal və ştat qurumları iştirak edir. Ən görkəmlisi olanƏtraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyi(EPA) 1970-ci ildə prezidentin əmri ilə yaradılmışdır.Vəhşi təbiət ideyası 1964-cü ildən bəriVəhşi təbiət aktıilə ictimai torpaqların idarə edilməsini formalaşdırmışdır.1973-cü il nəsli kəsilməkdə olan növlər aktı,ABŞ Balıq və Vəhşi Təbiət Xidmətitərəfindən izlənilən təhlükə altında və nəsli kəsilməkdə olan növlər və onların yaşayış yerlərinə qorumaq üçün nəzərdə tutulmuşdur.
ABŞ Siyahıyaalma Bürosu, ölkənin əhalisini 1 iyul 2018-ci il tarixinə olan məlumata əsasən 327.167.434 olaraq hesablamış və buna hər 13 saniyədə bir nəfər (tam artım) və gündə təxminən 6.646 adam əlavə edilir.XX əsr ərzində demək olar ki, dörd dəfə artan ABŞ əhalisi 1900-cü ildə 76,2 milyondan 2000-ci ildə 281,4 milyon nəfərə çatmışdır.ÇinvəHindistandansonra ən çox əhaliyə malik ölkə olan ABŞ böyük əhali artımının proqnozlaşdırıldığı yeganə böyük sənaye ölkəsidir.1800-cü illərdə orta hesabla bir qadına 7,04 uşaq düşürdü,1900-cü illərdə isə bu rəqəm 3,56-ya endi.1970-ci illərin əvvəlindən etibarən, doğum səviyyəsi 2017-ci ildə qadın başına düşən 1,76 uşaq ilə 2,1-ə bərabər əvəzetmə nisbətindən aşağı düşmüşdür.Xarici doğumluların immiqrasiyası xaricdə doğulan əhalinin sayını iki dəfə artıraraq 1990-cı ildə təxminən 20 milyondan 2015-ci ildə 45 milyona çatdıraraq ABŞ əhalisi sürətlə artımının davam etməsinə səbəb oldu,bu əhali artımının üçdə birini təşkil edirdi.2018-ci ildə demək olar ki, 90 milyon immiqrant və onların ABŞ-də doğulmuş uşaqları (ikinci nəsil) var idi, bu ümumi ABŞ əhalisinin 28%-inə bərabər idi.ABŞ bir çox müxtəlif millətlərə malikdir, 37əcdad qrupunun1 milyondan çox nümayənədəsi var.Amerika almanlarıən böyük etnik qrupdur (50 milyondan çox), onlarıamerika irlandları(təxminən 37 milyon),amerika meksikalıları(təxminən 31 milyon) vəamerika ingilisləri(təxminən 28 milyon) izləyir.
Ağ amerikalılar(əsasən Avropalı əcdada malik qruplar) ən böyükirqi qrupdur;Qara amerikalılarölkənin ən böyükirqi azlığı(qeyd edək ki, ABŞ Siyahıyaalma Bürosu,Hispanik və Latın amerikalılarını"irqi" qrup kimi yox, etnik qrup kimi hesaba alır) və ən böyük üçüncü əcdad qrupudur.Amerika asiyalılarıölkənin ikinci ən böyük irqi azlığıdır; ən böyük üç amerika asiyalıları etnik qrupuamerika çinliləri,amerika flippinlilərivəamerika hindliləridir.2015-ci il sorğularının nəticələrinə görə, Avropa mənşəli ən böyük Amerika cəmiyyətiəhalinin 14%-dən çoxunutəşkil edənAmerika almanlarıdır.2010-cu ildə ABŞ əhalisinə bəziAmerika hindilərivəAlyaska yerlilərinin(sırf belə bir nəsildən 2,9 milyon) nəslindən təxminən 5,2 milyon nəfər vəyerli havaylılarvəokeaniyalıların(sırf 0,5 milyon) nəslindən 1,2 milyon nəfər daxil idi.Siyahıyaalma 2010-cu ildə rəsmi beş irq kateqoriyasının "hər hansı bir ilə müəyyən edilə bilməyən" 19 milyondan çox adamı "Bəzi Digər İrq" kimi hesab etmişdi, bunlardan 18,5 milyondan çoxu (97%) Hispanik etnik mənsubiyyətinə aid idi.
Hispanik və ya Latın amerikalılarınəhali artımı (şərtlər rəsmi olaraq əvəzlənəbilir) əsasdemoqrafik tendensiyadır. 50,5 milyon Hispanik mənşəli amerikalıSiyahıyaalma Bürosu tərəfindən ayrı-ayrı "etnik mənsubiyyəti" paylaşmış kimi tanınır; hispanik amerikalıların 64%-iMeksika mənşəlidir.2000–2010-cu illərdə ölkənin hispanik əhalisi 43% artıb, qeyri-hispan əhalisi isə yalnız 4,9% artıb.Bu artımın çox hissəsi immiqrasiyadır; 2007-ci ildə ABŞ əhalisinin 12,6%-ixaricdə doğulub, bu rəqəmin 54%-iLatın Amerikasındadoğulmuşdur.
ABŞ-də fertilliyin 2007-ci ildə 2,08-dən 2017-ci ildə 1,76-a düşməsi, əsasən yaşlı qadınların 2,1 olan əvəzetmə nisbətindən az olan doğum nisbətinin yüksəlməsinə baxmayaraq Hispaniklərin, yeniyetmələrin və gənc qadınların doğum nisbətinin azalması ilə əlaqədardır.2018-ci ildə ABŞ əhalisinin orta yaşı 38,1 il olmuşdu.
2012-ci ildəazlıqlar(Siyahıyaalma Bürosu tərəfindən qeyri-Hispanik və çoxirqli olmayanağlarlayanaşı tərif edilən) əhalinin 37,2%-nivə bir yaşdan aşağı uşaqların 50%-ni təşkil etmişdivə 2044-cü ilə qədər nisbi əksəriyyəti təşkil edəcəyi proqnozlaşdırılır.
ABŞ-də doğum nisbəti əhalinin hər 1000 nəfərinə 13-dür ki, bu da dünya ortalamasından 5 doğuş azdır.Əhalinin artımtempi müsbət 0,7 faizdir, bu dabir çox inkişaf etmiş ölkələrdən daha yüksəkdir.2017-ci maliyyə ili üçün bir milyondan çoximmiqrant(onların əksəriyyətiailə birləşməsiyolu ilə daxil olmuşdur) üçünyaşayış hüququverilmişdir.Meksika1965-ci il İmmiqrasiya aktındanbəri yeni sakinlərin başlıca mənbəyi olmuşdur. Çin, Hindistan vəFlippin1990-cı illlərdən bəri hər il donor ölklər arasında ilk dördlükdə olmuşdur.2012-ci il(2012-ci il)tarixinə olan məlumata əsasən, təxminən 11,4 milyon sakinqanunsuz immiqrantdır.2015-ci il(2015-ci il)tarixinə olan məlumata əsasən, bütün immiqrantların 47%-i Hispanik, 26%-i asiyalı, 18%-i ağ və 8%-i qaradır. Asiyadan olan immiqrantların faizi artarkən, Hispaniklərin faizi isə azalır.Qeyri-qanuni immiqrantların təxmini sayı 2007-ci ildəki 12,2 milyonluq pik nöqtədən 2017-ci ildə 10,7 milyona enmişdir. 2017-ci ildə ABŞ-də 33.000 mühacir köçürüldü. Bu on illər ərzində ilk dəfə dünyanın digər hissələrindən az idi.2017-ci ilQellapsorğusu yetkin amerikalıların 4,5%-nin (qadınların 5,1%-i və kişilərin 3,9%-i)LGBTolduğunu müəyyənləşdirdi.Ən yüksək faizKolumbiya dairəsində(10%) əldə edilmiş, ən aşağı faizə malik ştat isə 1,7% iləŞimali Dakotaolmuşdur.
ABŞ Siyahıyaalma Bürosuyaşayış məntəqələrini şəhərə,metropiliten statistik ərazilərinə(MSƏ-lər) və daha böyükbirləşmiş statistik ərazilərə(BSƏ) görə sıralayır.
Amerikalıların təxminən 82%-i urban ərazilərdə (şəhərətrafı daxil olmaqla) yaşayır;onların da təxminən yarısı əhalisi 50.000-dən çox olan şəhərlərin sakinidirlər.ABŞ meqaregion kimi tanınan bir çox şəhər birləşmələrinə malikdir, ən böyüyü olanBöyük Göllər meqapolisindənsonraŞimal-şərq meqapolisivəCənubi Kaliforniyagəlir. 2008-ci ildə 273 birləşmiş bələdiyyənin 100.000-dən çox əhalisi var idi, 9 şəhərdə bir milyondan çox və dördqlobal şəhərdəiki milyondan çox (Nyu-York,Los-Anceles,ÇikaqovəHyuston) əhali olmuşdur.Bir milyondan çox əhalisi olan 52metropolitan ərazisivar.Ən sürətli inkişaf edən 50 metro ərazisinin 47-i Qərbdə və ya Cənubdadır.San-Bernardino,Dallas,Hyuston,AtlantavəFiniksmetro ərazilərində 2000 və 2008-ci illər arasında əhali artımı bir milyondan çox olmuşdur.
İngilis dili(Amerikan ingiliscəsi)de-faktomilli dildir. Federal səviyyədə rəsmi bir dil olmasa da,ABŞ vətəndaşlığına qəbul şərtlərikimi bəzi qanunlar ingilis dilini tələb edir. 2010-cu ildə beş və daha çox yaşı olan əhalinin təxminən 230 milyonu və ya 80%-i evdə yalnız ingilis dilində danışırdı. Əhlinin 12%-i tərəfindən evdə danışılanispan diliikinci ən ümumi dil və ən çox tədris edilən ikinci dildir.Bəzi amerikalılar 32 ştatada olduğu kimi, ölkənin rəsmi dilini ingilis dili olmasına tərəfdardırlar.
Havaydaştat qanunlarına görəhavayvə ingilis dilinin hər ikisi rəsmi dildir.Alyaska ingilis dili ilə yanaşıiyirmi yerli dilitanıyır.Rəsmi dil olmasına baxmayaraq Nyu-Meksiko qaydaları ingilis və ispan dilinin, Luiziana qaydaları isə ingilis vəfransız dilininistifadəsini nəzərdə tutur.Kaliforniya kimi digər ştatlar məhkəmə formaları daxil olmaqla, bəzi hökumət sənədlərinin ispanca versiyalarının dərc edilməsini tövsiyə edirlər.
Bir neçə federal torpaq ingilis dili ilə yanaşı öz yerli dillərini də rəsmi tanınmasını təmin etmişlər:samoa dilirəsmi olaraqAmerika Samoasıtərəfindən tanınır.Çamorro diliQuamınrəsmi dilidir.Karolinvə çamorro dilinin hər ikisiŞimali Marian adalarındarəsmi tanınır.İspan diliPuerto-Rikonunrəsmi dilidir və orada ingilis dilindən daha çox danışılır.ABŞ-də uşaq baxcasından universitetlərinbakalavrsəviyyəsinə qədər qeydiyyat sayı baxımındanən çox tədris edilən xarici dillərispan (təxminən 7,2 milyon tələbə), fransız (1,5 milyon) vəalman(500.000) dilidir. Digər çox tədris edilən dillərəlatın,yapon dili,AİD,italyanvəçin dilidaxildir.Bütün amerikalıların 18%-i ingilis dilindən əlavə ən az bir dil danışdığını iddia edir.
ABŞ Konstitusiyasına edilənbirinci dəyişiklikdininazad həyata keçirilməsinəzəmanət verir vəqurulmasınauyğun olaraq Konqresi qanunların qəbul edilməsinə qadağa qoyur.
2013-cü ildəki sorğuda amerikalılar 56%-i dinin "onların həyatında çox önəmli rol" oynadığını demişdilər, bu rəqəm də digər inkişaf etmiş ölkələrdən çok daha yüksəkdir.2009-cu il Qellap sorğusunda amerikalıların 42%-i həftəlik və ya demək olar ki, həftəlik kilsədə iştirak etdiyini söylədilər, bu rəqəm ən azVermontdaolmaqla 23% və ən çoxMissisipidəolmaqla 63% dəyişir.
Digər Qərb ölkələrində olduğu kimi, ABŞ daha az dindar hala gəlir. 30 yaşdan gənc amerikalılar arasındadinsizliksürətlə genişlənir.Sorğular göstərir ki, 1980-ci ilin ortalarından etibarən bütün Amerikada mütəşəkkil dinə olan inam azalıb,xüsusən də gənc amerikalılar getdikcə dinsiz olurlar.2012-ci il tədqiqatına əsasən, ABŞ əhalisi arasında protestantlığın çəkisi 48%-ə enmişdir, bu da ilk dəfə onun əksəriyyətin dini kateqoriyası statusunu əlindən almışdır.2,2 uşağa malik xrsitianlarla müqayisədə dinsiz amerikalıların 1,7 uşağı var. Xristianların 52%-nin evliliyi ilə müqayisədə dinsizlərin 37% evlilik ilə evlənməyə daha az həvəslidirlər.
2014-cü il sorğusuna əsasən, ABŞ-dəki yetkinlərin 70,6%-i özlərinixristianhesab edirlər.Protestantlıq46,5%-ə malik olsa da, 20,8% iləRoma-Katolik kilsəsiən geniş tək məzhəbi formalaşdırır.2014-cü ildə ABŞ yetkinlərinin 5,9%-i qeyri-xristian dinə inandıqlarını dedilər.Bunlaraİudaizm(1,9%),Hinduizm(1,2%),Buddizm(0,9%) vəİslam(0,9%) aiddir.Tədqiqatda amerikalıların 22,8%-i özləriniaqnostik,ateistvə ya sadəcədini olmayankimi təsvir etdilər, bu 1990-cı ildən 8,2 % artıq idi.Burada həmçininUniteryan Universalizm,Sayentologiya,Bəhailik,Siqhizm,Caynizm,Şintoizm,Konfutsiçilik,Satanizm,Daosizm,Druidizm,Yerli amerikalıların dini,Vikka,Dini humanizmvəDeizmicmaları vardır.
Protestantlıqtəxminən bütün amerikalıların yarısı hesabına ən böyük xristian dini qruplaşmasıdır.Baptistlərümumi şəkildə 15,4% ilə protestantlığın ən böyük məzhəbini təşkil edirlərvə ABŞ əhalisinin 5,3%-nin mənsub olduğuCənubi Baptist Konvensiyasıən geniş fərdi protestant məzhəbidir.Baptistlərdən başqa digər protestant kateqoriyalarınaməzhəbsiz protestantlıq,Metodizm,Əllincilər, müəyyənləşdirilməmiş Protestanlar,Lüteranlıq,Presbiterianizm,Konqreqasional kilsə, digərKalvinizm,Episkopalianizm/Anqlikanizm,Kvakerlər,Adventisizm,Müqəddəslik hərəkatı,Xristian fundamentalizm,Anabaptistlər,Pietizmvəbaşqalarıdaxildir.Amerikalı protestantların üçdə ikisiyenidən doğulacaqlarınıdüşünürlər.ABŞ-dəRoma-Katolizmiamerikadakıispanvəfransızkoloniyalarında, eləcə də ingilis koloniyası olanMerilend koloniyasındayaranmışdır.Daha sonra irland, italyan, polyak, alman və hispanik immiqrasiya nəticəsində inkişaf etdi.Rod-Aylendən böyük Katolik nisbətə malikdir, ümumi əhalinin 40%-i.YutaMormonizminəhalisinin əksəriyyətinin dini olduğu yeganə ştatdır.Mormon koridoruhəmçininArizona,Kaliforniya,Aydaho,NevadavəVayominqərazlərinə qədər genişlənib.Şərqi pravoslav kilsəsikeçmişRusiya koloniyasıolanAlyaskadaəhalinin 5%-i tərəfindən qəbul edilibvəŞərqi Avropadangələn son immiqrasiya səbəbiylə kontinental ABŞ-də varlığını təmin edir. NəhayətBirlik pentekostalizmi,Yehovanın Şahidləri,Restavrasionizm,Məsihin kilsələri,Xristian elm,Unitarianizmvəbaşqalarıdaxil olmaqla bir sıra digər xristian qrupları ölkədə fəaldırlar.
İncil kəməriCənubi ABŞ-dəki sosial mühafizəkarevangelist protestantlığınmədəniyyətin əhəmiyyətli bir hissəsi və məzhəblər arasında xristian kilsəsinə iştiraka əsasən ölkə ortalamasından yüksək olduğu bölgə üçün qeyri-rəsmi ifadədir. Əksinə, dinYeni İngiltərəvəQərbi ABŞ-də daha az əhəmiyyətə malik rol oynayır.
2007-ci il(2007-ci il)tarixinə olan məlumata əsasən, 18 yaşında və böyük amerikalıların 58%-i evli, 6%-i dul, 10%-i boşanmış, 25%-i isə heç bir vaxt evlənməmişdi.Qadınlar əsasən evdən kənarda çalışırlar və əksəriyyətibakalavr dərəcələrialmışdırlar.
ABŞ-dəyeniyetmələrin hamiləlikəmsalı hər 1000 qadına 26,5-dir. Bu əmsal 1991-ci ildən bəri 57% azalmışdır.2013-cü ildə ən yüksək yeniyetmə doğuş nisbətiAlabamada, ən aşağı isəVayominqdəoldu.ABŞ-dəabortABŞ Ali MəhkəməsininRou Uoyda qarşıiddiasında 1973-cü il tarixliəmsal qərarınaəsasən qanunidir. Abort nisbəti düşsə də, 1000 canlı doğuma 241 abort nisbəti və 15–44 yaşlı hər 1000 qadına 15 abort nisbəti bir çox Qərb ölkələrindən daha yüksək olaraq qalmaqdadır.2013-cü ildə ilk doğumda orta yaş 26 idi, doğuşların 40,6%-i evlənməmiş qadınların payına düşürdü.
2016-cı ildəümumi fertillik əmsalı(ÜFƏ) hər 1000 qadına 1,82 doğuş idi.ABŞ-də övladlığa götürməgeniş yayılıb və hüquqi cəhətdən nisbətən asandır (digər Qərb ölkələri ilə müqayisədə).2001-ci ildə 127.000-dən çox övladlığa götürmə ilə ABŞ bütün dünyadakı övladlığa götürmə rəqəminin təxminən yarısını təşkil etdi.Ali məhkəməninOberqefell Hocesə qarşıişi üzrə 2015-ci il qərarına əsasəneynicinslilərin nikahıbütün ölkədə qanunidir və eynicinslicütlüklərin övladlığa götürməsidə qanunidir.Poliqamiyabütün ABŞ-də qeyri-qanunidir.
On illərlə davam edən artımın ardındangözlənilən ömür uzunluğuazalmasının üçüncü ili olan 2017-ci ildə ABŞ-də orta ömür uzunluğu 78,6 idi. Son zamanlardakı azalmaya əsasənnarkotik vasitələrdən istifadəvəintiharınkəskin artımı səbəb olur. Orta ömür uzunluğu ən çox Asiyalılar və Hispaniklərdə, ən az qaradərililərdə idi.XNM və Siyahıyaalma Bürosu məlumatına əsasən, intihar, alkoqol və narkotik vasitələrdən istifadə ilə bağlı ölümlər 2017-ci ildə rekord səviyyəyə çatıb.
ABŞ-də köklüyünartması və dünyanın digər yerlərində səhiyyənin inkişafı ölkənin orta ömür uzunluğuna görə 1987-ci ildəki 11-ci yerdən 2007-ci ildə 42-ci yerə qədər düşməsinə səbəb oldu.Köklük nisbəti son 30 ildə iki dəfədən artıq artaraq sənayeləşmiş dünyada və digər yerlərdən ən yüksək səviyyəyə çatdı.Yetkinlərin təxminən hər üç nəfərindən biri kökdür və bundan əlavə biri isə normadan artıq çəkiyə malikdir.Köklük ilə əlaqəliII tip diabetsəhiyyə mütəxəssisləri tərəfindən epidemiya olaraq qəbul edilir.
2010-cu ildəürəyin işemik xəstəliyi,ağciyər xərçəngi,insult,ağciyərlərin xroniki obstruktiv xəstəliyivə yol qəzaları ABŞ-də il ərzində ən çox ölüm səbəbi olmuşdur.Bel ağrısı,depressiya,sümük-əzələ xəstəlikləri,servikalgiyavəhəyəcan pozğunluqlarıil ərzində ən çox əlillik səbəbi olmuşdur. Ən zərərlirisk faktorlarıyetərsiz qidalanma,tütünçəkmə, köklük,yüksək qan təzyiqi,yüksək qan şəkəri,fiziki hərəkətsizlikvə spirt istifadəsi idi.Altsheymer xəstəliyi, narkotik vasitələrdən istifadə,böyrək xəstəlikləri, xərçəng və yıxılmalar 1990-cı illərdə adam başında düşən yaşa görə sıralanmış ölüm səbəbi oldu.ABŞ-də yeniyetmə hamiləliyi və abort dərəcələri digər Qərb ölkələrinə nisbətən daha yüksəkdir, xüsusən də qaraların və hispaniklərin arasında.
ABŞ tibbi innovasiyada qlobal liderdir. 2001-ci ildə həkimlər arasında aparıla sorğuya görə, ABŞ 1975-ci ildən etibarən ən əhəmiyyətli ilk on mühüm tibbi innovasiyaların 9-unu inkişaf etdirmişdir, halbuki Avropa İttifaqı və İsveçrə birlikdə beş töhfə vermişdir.1966-cı ildən etibarən ümumilikdə dünyanın qalan hissələrinə nisbətən daha çox amerikalılartibb üzrə Nobel mükafatıalmışlar. 1989-cu ildən 2002-ci ilə qədər Amerikada özəl biotexnologiya şirkətlərinə Avropadan 4 dəfə artıq investisiya qoyulmuşdur.ABŞ səhiyyə sistemi adambaşına düşən xərclər və ÜDM-in faizləri ilə rəqəmlərin hər ikisinə görə digər dövlətlərdən çox-çox üstündür.
ABŞ-də səhiyyə xidmətinin əhatə dairəsi dövlət və özəl səylərin birləşməsidir vəuniversaldeyil. 2017-ci ildə əhalinin 12,2%-itibbi sığortalanmamışdı.Sığortanamamış və qeyri-kafi sığortalanmış amerikalılar mövzusu böyük siyasi məsələdir.2006-cı ildəMassaçusetsuniversal tibbi sığorta səlahiyyətini həyata keçirən ilk ştat oldu.2010-cu ilin əvvəlində qəbul edilənfederal qanunvericilik, 2014-cü ilə qədər ölkə ərazisində universal tibbi sığortaya yaxın sisteminin yaranmasına səbəb olacaqdı, buna baxmayaraq, qanun layihəsi və onun yekun təsiri mübahisəlidir.
ABŞ-dəictimai təhsilidövlət və yerli hökumətlər tərəfindən idarə olunur, federal qrantlar üzrə məhdudiyyətlər vasitəsiləABŞ Təhsil Nazirliyitərəfindən tənzimlənir. Ştatların əksəriyyətində uşaqlar altı ya da yeddi yaşından (əsasən,uşaq bağçasıvə yabirinci sinifdən) 18 yaşına qədər (əsasənon ikinci sinifəçataraqorta məktəbibitirənədək) məktəbə gəlməlidirlər; bəzi ştatlar tələbələrə 16 və ya 17 yaşlarında məktəbləri tərk etməyə imkan verir.
Uşaqların təxminən 12%-iparoxialvə yaqeyri-təriqətçiözəl məktəblərəqeyd olunur. Uşaqların yalnız 2%-ievdə təhsilalır.ABŞ hər bir şagirdə dünyanın digər dövlətlərindən daha çox pul xərcləyir, 2010-cu ildə hər bir ibtidai təhsil şagirdi üçün 11.000 $-dan artıq və hər bir orta təhsil şagirdi üçün isə 12.000 $-dan çox xərclənib.ABŞ-nin kollec tələbələrinin təxminən 80%-i dövlət universitetlərinə qəbul olunur.
25 və daha yaşlı amerikalıların 84,6%-ni orta məktəb, 52,6%-i kollec, 27,2%-ibakalavr, 9,6%-i isə magistr dərəcəsi alıb.Əsassavadlılıqsəviyyəsi təxminən 99% təşkil edir.BMT-nin ABŞ-yə verdiyi 0,97 təhsil indeksi onu dünyada 12-ci yerə qoyur.
ABŞ-də bir çox rəqabət aparan xüsusi və dövlətali təhsil müəssisələrivar. Müxtəlif qiymətləndirmə təşkilatları tərəfindən siyahılanan dünyanın ən yaxşı universitetlərinin əksəriyyəti ABŞ-dədır.Həmçinin əsasən daha çox açıq qəbul siyasəti, daha qısa akademik proqramlar və aşağı təhsil haqqı olan yerli icma kollecləri də var.
2018-ci ildə tədqiqat yönümlü universitetlərin şəbəkəsi olanU21ABŞ-ni ali təhsilin genişliyi və keyfiyyətinə görə dünyada birinci, ÜDM nəzərə alındıqda isə 15-ci yerdə qərarlaşdırdı.
Ali təhsilə dövlət xərclərinə gəldikdə ABŞ bəzi digərİƏİTölkələrindən geri qalsa da, lakin tələbə başına digər İƏİT ortalamasından və bütün ölkələrin dövlət və özəl xərclərinin cəmindən daha çox xərcləyir.2018-ci il(2018-ci il)tarixinə olan məlumata əsasən,tələbə kredit borcu1,5 trilyon $-dan çoxdur, bu amerikalıların kredit kartları borcundan daha çoxdur.
ABŞ dünyanın mövcud ən qədimfederasiyasıdır. Bu "qanunlaqorunanazlıqların hüquqularınariayət edilənçoxluq qaydasında"nümayəndəlik demokratiyasıdır.Hökumət ölkənin ali qanuni sənədi olan ABŞ Konstitusiyası ilə müəyyən edilmiş biryoxlamalar və tarazlıqlarsistemi ilə tənzimlənir.2018-ci ildə ABŞDemokratiya İndeksində25-civəKorrupsiya Qavrama İndeksində22-ci sırada olmuşdur.
Amerika federal sistemindəvətəndaşlar əsasənhökumətin üç səviyyəsininsubyektidir: federal, ştat və yerli.Yerli hökumətinvəzifələri əsasənqraflıqvəbələdiyyəorqanları arasında bölünür. Demək olar ki, bütün hallarda icra və qanunvericilik nümayəndələri dairələrə görə vətəndaşlarınsəs çoxluğu iləseçilirlər.Proporsional seçki sistemifederal səviyyədə yoxdur və aşağı səviyyələrdə nadirdir.
Federal hökumət üç şöbədən ibarətdir:
Nümayəndələr Palatasında 435 səsvermə hüququna malik üzv var, hər biri iki il müddətinə birkonqres dairəsinitəmsil edir. Palatadakı mandatlar hər on ildə bir əhali sayına görə ştatlar arasındabölüşdürülür.2010-cu il əhalinin siyahıya alınmasında, yeddi ştat ən azı bir nümayəndəyə malik idi, halbuki ən çox əhaliyə malik Kaliforniya ştatı isə 53 nümayəndəyə malik idi.Kolumbiya dairəsivə beş böyükABŞ ərazisininhər birininbir Konqres üzvüvar — bu üzvlərə səs verməyə icazə verilmir.
Senatda altı illik müddətə seçilmiş hər ştatdan 2 senator olmaqla 100 üzv var; hər iki ildən bir Senatdakı mandatların üçdə biri yenidən seçilir. Kolumbiya dairəsi və beş böyük ABŞ ərazisinin senatorları yoxdur.Prezident dörd il müddətinə səlahiyyətlərini yerinə yetirir vəiki dəfədən artıqvəzifəyə seçilə bilməz. Prezidentbirbaşa səsvermə yolu ilə deyil, ştatlar vəKolumbiya dairəsiarasında bölüşdürülmüş səslərin müəyyənləşdirdiyiSeçicilər Kollegiyasısistemi tərəfindən seçilir.ABŞ Ali Məhkəməsinin sədrininbaşçılıq etdiyi Ali Məhkəmənin ömürlük xidmət edən doqquz üzvü var.
Ştat hökumətləri təxminən oxşar şəkildə qurulmuşdur;Nebraskaözünəməxsusbirpalatalıqanunvericiliyə malikdir.Hər bir ştatınqubernatoru(icraçı direktoru) birbaşa seçilir. Bəzi ştatlarda hakimlər və kabinet işçilər müvafiq ştatların qubernatorları tərəfindən, bəzilərində isə səsvermə ilə seçilir.
Konstitusiyanın ilkin mətni federal hökumətin strukturu və vəzifələrini və fərdi ştatlarla əlaqələrini qurur.Birinci maddəhabeas korpusun"böyük yazı" hüququnu qoruyur. Konstitusiya 27 dəfə dəyişiklik edilib;hüquqlar haqqında Billitəşkil edən ilk on dəyişiklik vədördüncü dəyişiklikAmerikalıların fərdi hüquqlarının mərkəzi bazasını təşkil edir. Bütün qanunlar və hökumət prosedurları məhkəmə baxışına tabedir və məhkəmələr tərəfindən Konstitusiyaya zidd olduğuna hökm edilən hər bir qanun qüvvədən düşür. Konstitusiyada açıq şəkildə qeyd olunmayan məhkəmə baxışının prinsipiMerberi Medisona qarşı(1803-cü il)iddiasındaAli Məhkəmənin sədri Con Marşalltərəfindən verilmiş qərarla Ali Məhkəmə tərəfindən yaradılıb.
ABŞ50 ştat, birfederal dairə,beş ərazivə bir neçə məskunlaşmamışada mülklərindənibarət federal respublikadır.Ştatlar və ərazilər ölkənin əsas inzibati rayonlarıdır. Bunlar qraflıqlara və müstəqil şəhərlərə bölünürlər.Kolumbiya dairəsiABŞ-nin paytxatı olan Vaşinqtondan ibarət federal dairədir.Ştatlar və Kolumbiya dairəsi ABŞ Prezidentini seçirlər. Hər bir ştatın Konqresdə öz nümayəndə və senatorlarının sayına bərabər, Kolumbiya dairəsinin isə üç prezident seçicisi var (23-cü dəyişikliyəgörə).Puerto-RikokimiABŞ-nin əraziləriprezident seçicilərinə malik deyil və bu ərazilərdə olan insanlar prezidentə səs verə bilməzlər.
Konqres dairələri on ildə bir dəfə əhalinin siyahıyaalınmasından sonra ştatlar arasında yenidən bölüşdürülür. Hər bir ştat daha sonra siyahıyaalma bölüşdürülməsinə uyğun olaraq birmandatlı dairələr tərtib edir. Səsvermə hüququna malik nümayəndələrin ümumi sayı 435-dir. Həmçinin, Kolumbiya dairəsini və ABŞ-nin beş böyük ərazisini təmsil edən6 səsvermə hüququna malik olmayan nümayəndəvar.
ABŞ həmçinin ştatların suverenliyi kimi Amerika hindi xalqlarının məhdud dərəcədətayfa suverenliyinitanıyır. Amerika hindilərı ABŞ vətəndaşıdırlar və qəbilə torpaqları ABŞ Konqresinin və federal məhkəmələrin səlahiyyətlərinə tabedir. Ştatlar kimi onların da böyük muxtariyyəti var, lakin ştatlar kimi onlara da müharibə etməyə, öz xarici əlaqələrini qurmağa və ya valyuta çap etməyə və buraxmağa icazə verilmir.
Amerika Samoasıistisna olmaqla bütün ştatlar, Kolumbiya dairəsi və bütün böyük ABŞ ərazilərində doğulanlara vətandaşlıq ilə təmin edilir.
ABŞ öz tarixinin böyük hissəsindəikipartiyalı sisteməsasında idarə edilmişdir.Əksər səviyyələrdə seçkili vəzifələr üçün ştat tərəfindən idarə olunanilkin seçkilərdəsonrakıümumi seçkilərüçün əsas partiyanamizədləriseçilirlər.1856-cı il ümumi seçkilərindənbəri əsas partiyalar1824-cü ildə qurulmuşDemokrat Partiyavə1854-cü ildə qurulmuşRespublikaçılar Partiyasıdır. Vətəndaş Müharibəsindən bəri, yalnız birüçüncü partiyaprezident namizədi —1912-ci ildəProqressivkimi namizədliyini irəli sürən keçmiş prezidentTeodor Ruzveltxalq səslərinin 20 %-ini qazanmışdı. Prezident və vitse-prezidentSeçicilər Kollegiyasısistemi vasitəsilə seçilir.
Amerikasiyasi mədəniyyətininiçərisindəsağ mərkəzçiRespublikaçılar Partiyası "mühafizəkar",sol mərkəzçiDemokrat Partiya isə "liberal" hesab olunur."Mavi ştatlar" kimi tanınanŞimal Şərq,Qərbi sahilivə bəzi Böyük Göllər ştatları nisbətən liberaldırlar.Cənubi ABŞvəBöyük DüzənliklərvəQayalı Dağlarınbəzi hissələrinin "qırmızı ştatları" nisbətən mühafizəkardır.
2020-ci il prezident seçkilərindəqalib olanDemokratKamala Harris, 46-cıABŞ prezidentivəzifəsini icra edir. Senat rəhbərliyinə Vitse-prezidentKamala Harris, Prezident Pre TemporePatrik Lihi,Çoxluq rəhbəriÇak Şumervə Azlıq rəhbəriMitç Makkonnelldaxildir.Palata rəhbərliyinə Palata SpikeriNensi Pelosi,Çoxluq rəhbəriSteni Hoyervə Azlıq rəhbəriKevin Makkartidaxildir.
ABŞ-nin 117-ci KonqresindəNümayəndələr PalatasınavəSenataDemokrat Partiyası nəzarət edir. Senat 50 Respublikaçı və Demokratlarla birlikdə olan 2partiyasızilə 48 Demokratdan ibarətdir, Nümayəndələr Palatası 222 Demokrat və 211 Respublikaçıdan ibarətdir.Ştat qubernatorluğunda 27 Respublikaçı və 23 Demokrat var.KM meri və 5 ərazi qubernatoru arasında 2 Respublikaçı, 1 Demokrat, 1Yeni Progressivvə 2 partiyasız var.
ABŞ xarici əlaqələrin qurulmuş strukturuna malikdir.Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasınındaimi üzvüdür və Nyu-York şəhəriBirləşmiş Millətlər Təşkilatının baş qərargahınaev sahibliyi edir.G7,G20vəİqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatınınüzvüdür. Demək olar ki, Vaşinqtonda bütün ölkələrinsəfirliklərivar və bir çoxlarının ölkə ərazisində konsulluqları xidmət göstərir. Eyni şəkildə demək olar ki, bütün ölkələrABŞ diplomatik nümayəndəliklərinəmalikdir. Buna baxmayaraqİran,Şimali Koreya,ButanvəÇin Respublikası(Tayvan) ABŞ ilə rəsmi diplomatik əlaqələrə malik deyildir (baxmayaraq ki, ABŞ hələ də Tayvan ilə qeyri-rəsmi münasibətləri saxlayır və onuhərbi təchizatilə təmin edir).
ABŞ-ninBöyük Britaniyailə "Xüsusi münasibət"ivəKanada,Avstraliya,Yeni Zelandiya,Filippin,Yaponiya,Cənubi Koreya,İsrailvəFransa,İtaliya,Almaniyavəİspaniyada daxil olmaqla bir çoxAvropa İttifaqıölkələri ilə sıx əlaqələri var.NATO-nun digər üzvləri ilə hərbi və təhlükəsizlik məsələləri, qonşuları iləAmerika Dövlətləri Təşkilatıvə Kanada vəMeksikailə üçtərəfliŞimali Amerika Azad Ticarət Assosiasiyasıkimiazad ticarət sazişləriilə sıx əməkdaşlıq edir. 2008-ci ildə ABŞrəsmi inkişaf yardımına25,4 milyard $ xərcləyib. AmerikanınÜmumi Milli Gəliriən böyük olmasına baxmayaraq 0,18 %-lik iştirak ilə 22 donor ölkə arasında sonuncudur. Əksinə, Amerikalılar tərəfindən xaricə xüsusi ianələr nisbətən daha səxavətlidir.Kolumbiyaənənəvi olaraq ABŞ tərəfindən onunCənubi Amerikadaən sadiq müttəfiqi kimi qəbul edilir. Hər iki ölkədəki siyasətçilərKolumbiya PlanınınABŞ üçün xarici siyasət uğuru hesab edirlər.
ABŞAzad assosiasiya sazişivasitəsilə üç suveren dövlət (Mikroneziya,Marşal adalarıvəPalau) üçün tam beynəlxalq müdafiə etmə orqanı və məsuliyyətini həyata keçirir. Bunlar ABŞ tərəfindən idarə olunanSakit okean adaları etimad ərazisininbir hissəsi olmuş, daha sonra müstəqillik əldə etmiş Sakit okean adalarıdır.
2017-ci il oktyabrın 25-də vitse-prezident Mayk Pens VaşinqtondaXristianların Müdafiəsiillik şam ziyafətində ABŞ-nin Yaxın Şərqdə Xristianların təqibinə qarşı mübarizə hallarının da daxil olduğu BMT-nin yardım səylərinin maliyyələşdirməsini dayandıracağını, lakin ABŞ-nin xristianlara birbaşaBeynəlxalq İnkişaf Agentliyivasitəsilə yardım və kömək edəcəklərini bəyan etdi.Pens dekabr ayında Yaxın Şərqə səfər edəcəyini və sülh müqavilələrini müzakirə etmək üçün İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahu və Fələstin Prezidenti Mahmud Abbas ilə görüşəcəyini söylədi.
ABŞ-də vergilərfederal, dövlət və yerli hökumət səviyyələrində qoyulur. Bunlara gəlir, əmək haqqı, əmlak satışı, idxal, mülklər və hədiyyələr üzrə vergilər, habelə müxtəlif yığımlar daxildir. ABŞ-də vergilər yaşamağa deyil, vətəndaşlığa əsaslanır.Xaricdə yaşayan qeyri-rezident vətəndaşlar vəQrin kardsahibləri yaşadıqları və ya gəlir əldə etdiklərin yerdən asılı olmayaraq, gəlirləri üzrə vergiyə cəlb edilirlər.Eritreyadanbaşqa dünyada yeganə dövlədir ki, bu praktikaya malikdir.
2010-cu ildə federal, ştat və bələdiyyə hökumətləri tərəfindən toplanan vergilərÜDM-in 24,8% -ni təşkil edib.2012-ci maliyyə ilində federal hökumət vergi gəlirlərindən təxminən 2,45 trilyon $ əldə edib, bu 2,30 trilyon $ əldə edilən 2011-ci maliyyə ilinin yekunundan 147 milyard $ və ya 6% artıqdır. Başlıca gəlir kateqoriyalarına fərdi mənfəət vergiləri (1,132 milyard $ və ya 47%), Sosial Müdafiə / Sosial Sığorta vergiləri (845 $ milyard və ya 35%) və korporativ vergilər (242 milyard $ və ya 10%) daxil olmuşdur.KBİ hesablamalarına əsasən,2013-cü il vergi qanun ilə ilk 1%-lik hissə 1979-cu ildən bəri ən yüksək vergini ödəyəcək, amma digər gəlir qrupları isə indiyə qədərki ən aşağı səviyyədə qalacaq.
ABŞ-nin vergi sistemi, xüsusilə federal gəlir vergisi tarixən əsasənproqressivolmuşdur, buna baxmayaraq, 1980-ci ildən sonra əksər tədbirlər nəzərəçarpacaq dərəcədə daha az proqressiv olmuşdur.Bu bəzən inkişaf etmiş dünyada ən proqressivlər arasında təsvir edilir, lakin bu xarakteristikalar mübahisəlidir.Gəlir əldə edənlərin ən yüksək 10%-i federal vergilərin əksəriyyətinivə bütün vergilərin təxminən yarısını ödəyir.Sosial Müdafiə üçün əmək haqqı vergisi düzreqressiv vergidir, gəlirləri 118,500 $ -dan az olanlar (2015 və 2016-cı il üçün) vergiyə cəlb olunmur və səhmlər və kapital mənfəətləri kimiqazanılmamış gəlirəheç bir vergi ödənilmir.Əmək haqqı vergisinin reqressiv xarakterinin tarixi mühakimələri ondan ibarətdir ki, hüquq proqramları rifah köçürmələri kimi qiymətləndirilməmişdir.Lakin,Konqresin Büdcə İdarəsinəgörə, Sosial Müdafiənin bariz təsiri vergi rüsumunun fayda sistemi ən yüksək qazanc kvantili üçün təxminən 70%-dən ən aşağı qazanılmış kvantili üçün təxminən 170%-ə qədər artaraq sistemin mütərəqqi olmasını təmin edir.
2009-cu ildə ilk 10%-lik hissə ümumi federal vergilərin 51,8%-ni ödəyib və ilk 1%-lik hissə vergidən əvvəlki milli gəlirin 13,4% ilə birlikdə federal vergilərin 22,3%-ini ödəyib.2013-cü ildə Vergi Siyasəti Mərkəzi ümumilikdə federal effektiv vergi dərəcələrinin ilk 1%-lik hissə üçün 35,5%, yuxarı kvantil üçün 27,2%, orta kvantil üçün 13,8% və aşağı kvantil üçün −2,7% səviyyəsində proqnozlaşdırmışdır.Korporativ gəlir vergisininyüküon illər boyu davam edən müzakirə mövzusudur.Ştat və yerli vergilər geniş şəkildə fərqlənir, lakin əsasən federal vergilərə nisbətən daha az proqressivdirlər, çünki gəlirlik axını daha az olan geniş əhatəlireqressivsatış və əmlak vergilərinə əsaslanırlar, baxmayaraq ki, onların dəyərləndirilməsi ümumi vergitutmanın proqressiv xarakterini aradan qaldırmır.
2012-ci maliyyə ili ərzində federal hökumət büdcə və ya kassa əsasında 3,54 trilyon $ xərclədi, bu da 2011-ci ildəki 3,60 trilyon $ xərcdən 60 milyard $ və ya 1,7% azdır. 2012-ci maliyyə ilinin xərclərinin əsas kateqoriyalarına daxildir: Medicare & Medicaid (802 milyard $ və ya xərclərin 23%-i), sosial müdafiə (768 milyard $ və ya 22%), Müdafiə Nazirliyi (670 milyard $ və ya 19%), qeyri-müdafiə diskresion (615 milyard $ və ya 17%), digər zəruri (461 milyard $ və ya 13%) və faiz (223 milyard $ və ya 6%).
2014-cü ildəABŞ-nin dövlət borcu18,527 trilyon $ (ÜDM-in 106%-i) təşkil etmişdir.ABŞdünyada ən böyük xarici borcavə dünyada ÜDM %-i nisbətinə görə ən böyük 14-cüdövlət borcunamalikdir.
Prezident,ölkənin silahlı qüvvələrininAli Baş KomandanıdırvəMüdafiə NazirinivəBaş Qərargah Heyətininrəisini təyin edir.ABŞ Müdafiə Nazirliyiordu,dəniz piyadaları,donanmavəhərbi hava qüvvələridaxil olmaqla silahlı qüvvələri idarə edir.Sahil Mühafizə Xidmətisülh dövründəMilli Təhlükəsizlik Nazirliyivə müharibə dövründəDəniz Qüvvələri Nazirliyitərəfindən idarə olunur. 2008-ci ildə silahlı qüvvələrin aktiv vəzifədə 1,4 milyon nəfər kadrı vardı.EhtiyatvəMilli Qvardiyaümumi qoşun sayını 2,3 milyona çatdırdı. Müdafiə Nazirliyi podratçılar istisna olmaqlaq 700.000 mülki şəxsi işə götürmüşdür.
Hərbi xidmət könüllüdür, buna baxmayaraq,Seçici Xidmət Sistemivasitəsilə müharibə dövründəsəfərbərlikelan edilə bilər.Amerika qüvvələri hava qüvvələrinin geniş nəqliyyat təyyarələri donanması, donanmanın 11 aktivaviadaşıyıcısıvəAtlantikvəSakit Okeanflotlarına malikdəniz piyadaları ekspedisiya bölmələrivasitəsilə sürətlə yerləşdirilə bilir. Ordunun xaricdə 865 bazası və qurğusu fəaliyyət göstərirvə 25 xarici ölkədə100-dən çox fəal kontingentimövcuddur.
2011-ci ildəABŞ-nin hərbi büdcəsi700 milyard $-dan artıq idi, bu da qlobal hərbi xərclərin 41%-ini təşkil edirdi və sonrakı ən böyük 14 milli hərbi xərcin cəminə bərabər idi. ÜDM-in 4,7%-i dərəcəsi ilə 15 aparıcı hərbi xərclər arasındaSəudiyyə Ərəbistanındansonra ikinci yerdə idi.MKİ-yə görə 2012-ci ildə ABŞ-nin müdafiə xərcləri ÜDM fazi nisbətində dünyada 23-cü yerdə dayanır.Müdafiə xərcləri ABŞ Müdafiə Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirilən federal tədqiqat və inkişafın təxminən yarısı ilə elm və texnologiya investisiyalarında böyük rol oynayır.Ümumilikdə ABŞ iqtisadiyyatında müdafiənin payı ümumilikdə son on illərdə aşağı düşüb, Soyuq müharibə dövründəki pik zamanında, 1953-cü ildə ÜDM-in 14,2%-i və 1954-cü ildə federal xərclərin 69,5%-indən 2011-ci ildə ÜDM-in 4,7%-inə və federal xərclərin 18,8%-inə enmişdir.
2012-ci il üçünMüdafiə Nazirliyinin büdcəsininnəzərdə tutulan bazası, 553 milyard $ olmuşdu, 2011-ci ildən 4,2% artmışdır; İraq və Əfqanıstanda hərbi əməliyyatlar üçün əlavə 118 milyard $ nəzərdə tutulmuşdu.İraqda xidmət edən son Amerikan əsgərləri 2011-ci il dekabr ayında ərazini tərk edibvəİraq müharibəsizamanı 4.484 xidmət üzvü ölüb.2012-ci il aprel ayında təxminən 90 min ABŞ əsgəri Əfqanıstanda xidmət edirdivə 8 noyabr 2013-cü il tarixinə qədərƏfqanıstandakı müharibəzamanı 2.285 nəfər ölüb.
ABŞ-də hüquq-mühafizə daha geniş xidmət göstərənştat polisiilə birlikdə əsasən yerli polis departamentlərinin vəşerifidarələrinin səlahiyyətindədir.Nyu-York Polis Departamenti(NYPD) ölkədə ən böyükdür.Federal Təhqiqat Bürosu(FBI) vəABŞ Marşal Xidmətikimi federal orqanlar,vətəndaş hüquqlarını,milli təhlükəsizliyiqoruyan vəABŞ federal məhkəmələrininqərarlarını və federal qanunları tətbiq edən xüsusi vəzifələrə malikdir.Federal səviyyədə və demək olar ki, hər bir ştatda hüquq sistemiortaq hüquqmüstəvisində işləyir. Ştat məhkəmləri daha çox cinayət işlərinə baxırlar,federal məhkəmlərisə müəyyən edilmiş cinayət işləri ilə yanaşı ştat məhkəmələrindən edilən şikayət işlərinə baxırlar.Təqsirin etirafıgeniş yayılmışdır, ölkədəki cinayət işlərinin əksəriyyətiandlılar məhkəməsindəndaha çoxtəqsirin etirafıilə həll edilir.
2015-ci ildə 15.696 qətl hadisəsi olmuşdur, bu 2014-cü ildən 1.532 hadisə artaraq 10,8% yüksək, 1971-ci ildən bəri isə ən yüksək səviyyəyə idi.2015-ci ildə qətl nisbəti hər 100.000 nəfərə 4,9 idi.2016-cı ildə 17.413 qətl hadisəsi ilə qətl nisbəti 8,6% faiz artmışdır.2015-ci ildə adam öldürmə üçün milliklirens nisbəti1965-ci ildəki 90% ilə müqayisədə 64,1% olmuşdu.2012-ci ildə ABŞ-də hər 100.000 nəfərə qətl 1980-ci ildəki müasir pik olan 10,2-dən 54% azalaraq 4,7 olub.2001–2002-ci illərdə ABŞ digər inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədəzorakı cinayətlərdəortalamadan yüksək və xüsusilə dəsilahlı zorakılıqlardayüksək səviyyələrə malik idi.Ümumdünya Səhiyyə TəşkilatınınÖlüm Məlumat Bazasının 2010-cu ildən müqayisəli təhlili göstərmişdir ki, "digər yüksək gəlirli ölkələrə nisbətən qətl hadisələri 7,0 dəfə, silahlı qətl hadisələri isə 25,2 dəfə yüksəkdir."Silah əldə etmək hüququmübahisəli siyasi müzakirəmövzusu olmağa davam edir. 2016-cı ildə ABŞ-nin 100.000-ə 5,4 olan qətl nisbəti təxmini qlobal ortalama olan 100.000-ə 5,15 olan nisbəti ilə bənzər idi.
2017-ci ildə 17.264 qətl hadisəsi olmuşdur və qətl nisbəti 100.000-ə 5,3 idi. Silahla bağlı cinayətlərin 73%-i odlu silahla, 10%-i bıçaqla, 17%-i digər vasitələrlə törədilib.Zorakı cinayət 1960-cı illərdən 1990-cı illərə qədər kəskin şəkildə artmış və 1990-cı illərin sonu və 2000-ci illərdə azalmışdır.2014-cü ildə qətl nisbəti 1957-ci ildən (4,0) ən aşağı səviyyəyə (4,5) düşmüşdür.2014–2017-ci illər arasında zorakı cinayətlər nisbəti 5,9% və qətl nisbəti 20,5% artmışdır. 2017-ci ildə ağır cinayətlərə görə həbs olunanların 58,5%-i ağlar, 37,5%-i qaralar, 2,1%-i amerika hindiləri və ya Alyaska yerliləri və 1,5% -i asiyalılar idi. Etnik olaraq, 23,5% -i Hispanik, 76,5%-i qeyri-Hispanik idi.Silah zaorakılığı 1999-cu ildə 9.527-ə geriləmədən əvvəl 1993-cü ildə 17.125 silahlı qətl ilə zirvəyə çatdı və o vaxtdan bəri davamlı olaraq 12.772-yə yüksəlir. Silahsız cinayətlər 1980-ci ildə 8.340 pik səviyyəsinə çatdı və 2017-ci ildə 4.668 ilə 2010-cu illərin əvvəllərinə qədər bir çox ildə geriləmişdir.Oğurluq nisbəti 1990–2017-ci illər arasında 62% azalmışdır.
1980-ci ildən 2008-ci ilə qədər qətl qurbanlarının 77%-ini və cinayətkarların 90%-ini kişilər təşkil etmişdir. Qaradərililər bu müddət ərzindəki bütün qətllərin 52,5%-ində iştirak ediblər, bu nisbət ağlardan ("ağlar" hispaniklərin əksəriyyətini əhatə edir) demək olar ki, səkkiz dəfə çox idi və ağlardan altı dəfə artıq qurban olublar. Qətllərin əksəriyyəti irqlər daxilində idi, qaradərili qurbanların 93%-i qaradırililər tərəfindən, ağ qurbanların 84%-i ağlar tərəfindən öldürülüb.2012-ci ildə ABŞ-də qətl və ehtiyatsızlıqdan adam öldürmə nisbəti ən yüksək Luizianada, ən aşağı Nyu-Hempşirdə idi.FTB-ninVahid Cinayət Hesabatlarıhesablamalarına görə, 2012-ci ildə hər 100,000 min sakinə 3.246 zorakı və əmlak cinayəti faktı var idi, cinayətlərin ümumi cəmi 9 milyondan artıq idi.
ABŞ-də ölüm hökmü müəyyən federal və hərbi cinayətlər üçün və həmçinin, ştat səviyyəsində 30 ştatda tətbiq olunur.Ölüm hökmünün ixtiyari tətbiq edilməsi ilə bağlıABŞ Ali məhkəməsinin qərarınagörə 1967-ci ildən 1977-ci ilə qədər icra edilməyib. 1976-cı ildə Məhkəmə müvafiq hallarda ölüm cəzasının tətbiqinin konstitusional olduğuna hökm verdi. Qərarın qəbulundan bəri 1.300-dən artıq edam icra edilib, onların böyük əksəriyyəti üç ştatın payına düşür: Texas, Virciniya vəOklahoma.Eyni zamanda,bir neçə ştatedam hökmü qanunlarını ləğv edib ya da dayandırıb. 2015-ci ildə ölüm hökmünün icra sayında görə ölkə Çin,İran,PakistanvəSəudiyyə Ərəbistanındansonra beşinci yerdə idi.
ABŞ dünyadasənədləşdirilmiş ən yüksək həbs dərəcəsinəvəən çox məhbus sayınamalikdir.2008-ci ilin əvvəlində 2,3 milyondan artıq şəxs həbs edilmişdi, bu hər 100 yetkin şəxsə birdən artıq idi.2012-ci il dekabr ayında müştərək ABŞ islah müəssisələri sistemi təxminən 6.937.600 cinayətkara nəzarət edirdi. 2012-ci il dekabr ayında hər 35 yetkin ABŞ sakinindən təxminən 1-i müəyyən formada islah altında idi, bu 1997-ci ildən bəri ən aşağı göstərici idi.Həbsxana sakinlərinin sayı 1980-ci ildən bəri 4 dəfə artmışvə bu müddət ərzində həbsxana və nəzarətxanalara ayrılmış ştat və yerli xərclər ictimai təhsilə ayrılan xərclərdən üç dəfə artıq böyümüşdü.Buna baxmayaraq, 2013-cü ildə ştat və federal müəssisələrdə bir ildən artıq həbs cəzası verilmiş bütün məhbuslar üçün azadlıqdan məhrumetmə nisbəti 100.000-ə 478 olmuşvə 2012-ci ildə məhkəməyə qədər və nəzarətdə olan məhkum hər 100.000 nəfərə 153 olmuşdur.Ölkənin yüksəksəviyyəli həbs nisbəti əsasənməhkumluq təlimatlarıvənarkotik siyasətiilə bağlıdır.Federal Cəzaçəkmə Bürosununməlumatına görə, federal həbsxanalarda saxlanılan məhkumların əksəriyyəti narkotik cinayətlərdə ittiham olunublar.Həbsxanaların və həbsxana xidmətlərinin özəlləşdirilməsi1980-ci illərin əvvələrindən başlayan müzakirənin mövzusu olmuşdur.2018-ci ildəən yüksək həbs dərəcəsinəOklahoma (hər 100.000 nəfərə 1.079) və ən aşağı Massaçusets (hər 100.000 nəfərə 324) sahib olmuşdur.ABŞ-nin əraziləriarasında həbs dərəcəsi ən yüksəkABŞ Vircin adalarında(hər 100.000 nəfərə 542) və ən aşağıPuerto-Rikoda(hər 100.000 nəfərə 313) olmuşdu.
Amerika İmmiqrasiya İslahatları Federasiyası 2018-ci ildə ştatlar və bələdiyyələr daxil olmaqla 564 ABŞ yurisdiksiyasının dini siyasəti mənimsədiyini təxmin etmişdi.
ABŞ boltəbii ehtiyatlarvə yüksəkməhsuldarlıqilə təmin olunankapitalistqarışıq iqtisadiyyatamalikdir.Beynəlxalq Valyuta Fondununməlumatına əsasən, ABŞ-nin 16,8 trilyon $-lıq ÜDM-si dünya valyuta məzənnələri bazarındakıümumi dünya məhsulunun24%-ni və ümumi dünya məhsulununalıcılıq qabiliyyəti paritetinin(AQP) 19%-dən çoxunu təşkil edir.2014-cü il(2014-cü il)tarixinə olan məlumata əsasən, ABŞ-nin nominal ÜDM-si 17,528 trilyon $ səviyyəsində qiymətləndirilir.1983-cü ildən 2008-ci ilədək real mürəkkəb illik ÜDM artımıG7-ninqalan hissəsi üçün 2,3% ağırlıqlı ortalama ilə müqayisədə 3,3% idi.Birləşmiş Millətlər Təşkilatının məlumatına əsasən, ölkəadambaşına düşən nominal ÜDM-ə görədünyada doqquzuncu (Amerikada birinci)vəadambaşına düşən ÜDM (AQP)-yə görəaltıncı yeri tutur.ABŞ dollarıdünyanın əsasehtiyat valyutasıdır.
Adambaşına düşən ixracatnisbətən aşağı olsa da, ABŞ ən böyük malidxalçısıvə ikinci ən böyükixracatçısıdır. 2010-cu ildəABŞ-nin ümumi ticarət kəsiri$635 milyard idi.Kanada,Çin,Meksika,YaponiyavəAlmaniyaonun ən böyük ticarət tərəfdaşlarıdır.2010-cu ildə ölkənin ən böyük idxal məhsulu neft, ixrac məhsulu isə nəqliyyat vasitələri olmuşdu.Yaponiya, ABŞ dövlət borcunun ən böyük xarici sahibidir.ABŞ borcunun ən böyük sahibi, borcun əksəriyyətini təşkil edən federal hökumət hesabları vəFederal Ehtiyat Sistemidə daxil olmaqla, Amerika orqanlarıdır.
2009-cu ildə iqtisadiyyatın 86,4%-ni özəl sektor, 4,3%-ini federal hökumət fəaliyyəti, qalan 9,3%-ini dövlət və yerli idarəetmə fəaliyyətləri (federal köçürmələr daxil olmaqla) təşkil edirdi.Hökumətin bütün səviyyələrində işçilərin sayıistehsalatdaolanlardan 1:1,7 nisbətində çoxdur.İqtisadiyyatınınpostsənayesəviyyəsinə çatmasına vəxidmət sahəsininÜDM-nin 67,8%-ini təşkil etməsinə baxmayraq, ABŞ sənaye gücü olaraq qalır.Xalis gəlirlə istehsala görə ümumi biznes gəlirləri üzrə aparıcı biznes sahələri topdan və pərakəndə ticarətdir.Françayzinqbiznes modelindəMcDonald'svəSubwaydünyanın ən tanınmış iki markasıdır.Coca-Coladünyanın ən tanınmışsərinləşdirici içkişirkətidir.
Kimya sənayesi məhsulları aparıcı istehsalat sahəsidir.ABŞ dünyanın ən böyük neft istehsalçısı və ikinci böyük idxalçısıdır.O, dünyanın nüvə enerjisi nin bir nömrəli, eləcə dəmaye təbii qaz,kükürd,fosfatvəduzistehsalçısıdır.Milli Mədənçilik Assosaiyasıkömürvəberillium,mis,qurğuşun,maqnezium,sink,titanvə digərlərini ehtiva edənminerallaraaid məlumatları təqdim edir.
ÜDM-də kənd təsərrüfatının payı 1%-dən azdır,lakin ABŞ hələ də qarğıdalıvəsoyanındünyada ən böyük istehsalçısıdır.Milli Kənd Təsərrüfatı Statistika Xidmətiyerfındığı,yulaf,çovdar,buğda,düyü,pambıq,qarğıdalı,arpa,saman,günəbaxanvəbitki yağıməhsulları üçün kənd təsərrüfatı statistikasını aparır. Bundan əlavə, ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi (USDA)mal,quş,donuzvəsüdməhsulları ilə bağlı heyvandarlıq statistikalarını təmin edir. Ölkə dünyanın biotexniki bitkilərinin yarısını təmsil edəngeni dəyişdirilmiş qidalarınınəsas inkişaf etdiricisi və yetişdiricisidir.Kontinental 48 ştatdaotlaqkimi 35%torpaq istifadəedilir, 28%-imeşəilə örtülmüşdür, 21%-ikənd təsərrüfatı torpaqlarıdır, 20%-dən azı digər məqsədlər ilə istifadə edilir.
2015-ci ildəistehlakçı xərcləriABŞ iqtisadiyyatının 68%-ni təşkil edir.2010-cu il avqust ayında Amerika işçi qüvvəsi 154,1 milyon nəfərdən ibarət idi. 21,2 milyon nəfər ilə hökumət məşğulluq sahəsində liderdir. Ən böyük fərdi məşğulluq sektoru, 16,4 milyon adam ilə səhiyyə və sosial yardımdır.Qərbi Avropadakı30% ilə müqayisədə işçilərin təxminən 12 %-ihəmkarlar ittifaqınaüzvdürlər.Dünya Bankı işçiləri işə götürmək və azad etməkdə asanlıqda ABŞ-də birinci sırada göstərir.ABŞ həmçininQlobal Rəqabətlilik Hesabatındada ilk üçlükdədir. Daha kiçik birsosial dövlətivar və Avropalı ölkələrinə nisbətən hökumət hərəkatı vasitəsilə gəlirlərin daha az hissəsi yenidən paylaşdırırlır.
ABŞişçilərin ödənişli məzuniyyətinətəminat verməyən yeganə inkişaf etmiş iqtisadiyyatdırvə dünyada ödənişlihamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyətinqanuni hüquq olmadığı çox az ölkədən biridir, digərləri isəPapua-Yeni Qvineya,SurinamvəLiberiyadır.Federal qanunvericiliyin xəstəliyə görə məzuniyyət tələb etməməsinə baxmayaraq, dövlət işçiləri və şirkətlərdə tam ştat işçilər bundan faydalana bilirlər.Əmək Statistikası Bürosununməlumatına görə, tam ştat amerikalı işçilərin 74%-i xəstəliyə görə məzuniyyətə malikdirlər, buna baxmayaraq, yarım ştat işçilərin yalnız 24%-i eyni imtiyazlara malikdir.2009-cu ildə ABŞ,LüksemburqvəNorveçdənsonra dünyada üçüncü ən yüksək adam başınaəmək məhsuldarlığınasahib olmuşdu. Saat başına düşən məhsuldarlığa görə bu iki ölkə vəNiderlanddansonra dördüncü idi.
2008–2012-ci illərdə dünya maliyyə böhranıKonqresin Büdcə İdarəsinəgörə hələ potensialın altında olan ABŞ-yə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdi.Bu, yüksəkişsizlik(azalan, lakin böhrandan əvvələ nisbətən yüksək qalan) ilə birlikdə aşağıistehlakçı inamı,ev qiymətlərinin mütəmadi azalması və girovların və şəxsi iflasların artması, artan federal borc böhranı,inflyasiyavəneft və qida qiymətlərinin artmasıilə nəticələndi.
ABŞ XIX əsrin sonlarından etibarən texnoloji innovasiyada və XX əsrin ortalarından etibarən elmi tədqiqatlarda liderdir. XIX əsrin birinci yarısında ABŞ Müharibə Nazirliyinin Federal Arsenalı tərəfindənəvəzolunan hissələrinistehsal üsulları hazırlanmışdır. Bu texnologiyametalkəsən dəzgahsənayesinin yaradılması ilə yanaşı XIX əsrin sonlarında ABŞ-nin tikiş maşınları, velosipedlər və digər məmulatların istehsalını genişləndirmişdir vəAmerikan istehsalat sistemiolaraq tanınır. XX əsrin əvvəllərində zavodlarınelektrikləşdirməsivəmontaj xəttininvə digər əməyə qənaət üsullarının tətbiqikütləvi istehsaladlanan sistemi yaratdı.
1876-cı ildəAleksandr Qrem Belltelefon üçün ilk ABŞ patentinialmışdı. Növünun ilklərindən biri olanTomas Edisonuntədqiqat laboratoriyasıfonoqrafı, ilkuzunömürlü işıq lampasınıvə ilk işləyənfilm kamerasınıinkişaf etdirdi.Sonuncusu dünyaəyləncə sənayesininortaya çıxmasına gətirib çıxardı. XX əsrin əvvəllərindəRensom Eli OldsvəHenri Fordunavtomobil şirkətləri montaj xəttini populyarlaşdırdılar. 1903-cü ildəRayt qardaşlarıilk sabit və idarəolunan havadan yüngül özügedən uçuş həyata keçirdilər.
1920-ci və 1930-cu illərdəfaşizmvənasizminyüksəlişiAlbert Eynşteyn,Enriko FermivəCon fon Neymanda daxil olmaqla bir çox Avropalı alimin Amerikaya immiqrasiya etməsinə səbəb oldu.İkinci Dünya müharibəsi ərzində Manhetten layihəsiAtom dövrünübaşladan nüvə silahları inkişaf etdirdiyi müddətdəKosmik yarışraket hazırlama,materialşünaslıqvəaeronavtikasahələrində sürətli irəliləyişlər etdi.
1950-ci illərdə praktik olaraq bütün müasirelektronikanınəsas aktiv komponenti olantranzistorunixtirası bir çox texnoloji inkişafa və ABŞ texnologiya sənayesinin əhəmiyyətli dərəcədə genişlənməsinə gətirib çıxardı.Bu da öz növbəsində, bir çox yeni texnologiya şirkətləri və ölkədə KaliforniyadakıSilikon Vadisikimi regionların yaranmasına səbəb oldu.Advanced Micro Devices(AMD) vəIntelkimi Amerikamikroprosessorşirkətləri ilə yanaşıAdobe Systems,Apple Inc.,IBM,MicrosoftvəSun Microsystemsdə daxil olmaqlaproqram təminatıvəaparat təminatışirkətlərişəxsi kompüteriyaratdı və populyarlaşdırdı.ARPANET1960-cı illərdəMüdafiə Nazirliyinintələblərinə cavab vermək üçün hazırlanmış vəİnternetəçevrilən bir sıra şəbəkələrdənbirincisi olmuşdur.
Bu irəliləyişlər daha sonra fərdi istifadə üçün texnologiyanın daha çoxşəxsiləşdirməsinəgətirib çıxartdı.2013-cü il(2013-cü il)tarixinə olan məlumata əsasən, Amerika ev təsərrüfatlarının 83,8%-i ən az birkompüterəvə 73,3%-i yüksəksürətli internet xidmətinə malikdir.2013-cü il may ayı(2013-cü il may ayı)tarixinə olan məlumata əsasən, Amerikalıların 91%-i mobil telefona sahibdir.ABŞ internetdən istifadə azadlığı ilə əlaqədar yüksək dərəcələrə sahibdir.
XXI əsrdə tədqiqat və inkişafın maliyyələşdirməsinin təxminən üçdə ikisi özəl sektora düşür.ABŞ dünyanın elmi tədqiqat məqalələri vəimpakt faktordaliderlik edir.
Dünya əhalisinin 4,4%-ni təşkil edən amerikalılar ümumilikdə dünyanın ümumi sərvətinin 41,6%-nə sahibdirlərvə dünyadakı milyonerlərin təxminən yarısını amerikalılar təşkil edirlər.2013-cü il mart ayında ABŞQlobal Qida Təhlükəsizliyi İndeksindəqida imkanları və ümumi ərzaq təhlükəsizliyi üzrə birinci omuşdu.Amerikalılar ortalama olaraqAvropa İttifaqısakinlərindən iki dəfə daha artıq və hər bir Aİ ölkəsindən daha çox mənzil və adam başına düşən yaşayış sahəsinə malikdirlər.ABŞ 2017-ci il üçünBMT-nin İnkişaf proqramınınİnsan İnkişafı İndeksində189 ölkə arasında 13-cü yerdə idi və Bərabərsizliyə uyğunlaşdırımış İnsan İnkişafı İndeksində (Bİİİ) 151 ölkə arasında 25-ci yerdə idi.
2016-cı ildəki sabit artımdan sonra, Siyahıyaalma Bürosuna görə iki il ardıcıl rekord böyümədən sonra gəlir ən yüksək səviyyəyə çatdı, buna baxmayaraq, ən çox qazanan 5 şəxsin ümumi gəlirin yarısından çoxunu malik olması ilə gəlir bərabərsizliyi yüksək səviyyələrdə qalır.1970-ci illərdən etibarən məhsuldarlıq və orta gəlirlər arasında genişlənən bir boşluq olmuşdur.Bununla birlikdə, tibbi sığorta kimi işçilərin artan imtiyazları sayəsində ümumi kompensasiya və məhsuldarlıq arasındakı fərq geniş deyil.İllik gəlirin paylaşıdırılmasında 1976-cı ildəki 9%-dən iki dəfədən çox artaraq 2011-ci ildə 20% olan ilk 1%-lik hissənin payının yüksəlişigəlir bərabərsizliyinəəhəmiyyətli dərəcədə təsir etmiş,ABŞ-ni İƏİT ölkələri arasında ən geniş gəlir bölgülərindən birinə sahib etmişdir.2018-ci ildə İƏİT tərəfindən aparılan araşdırmalara əsasən, ABŞ digər inkişaf etmiş ölkələrdən daha yüksək gəlir bərabərsizliyinə və aşağı gəlirli işçilər daha böyük faiz nisbətinə malikdir. Bunun başlıca səbəbi riskli işçilərin demək olar ki, heç bir dövlət dəstəyinə malik olmaması və çox zəifkollektiv müqaviləsisteminin qurulmasıdır.Gəlir əldə edənlərin ilk 1 faizi2009-cu ildən 2015-ci ilədək gəlir artımının 52 faizini təşkil edib ki, burada gəlir dövlət köçürmələri istisna olmaqla, bazar gəliri kimi müəyyən edilib.Gəlirin bərabərsizliyin həddi və uyğunluğu müzakirə mövzusudur.
Sərvət, gəlir və vergilər kimiyüksək mərkəzləşmiş səviyyədədir, yetkin əhalinin ən zəngin 10%-i ölkənin ev təsərrüfatlarının zənginliyinin 72%-inə, aşağı hissəsi isə yalnız 2%-inə malikdir.Federal Ehtiyat Sisteminin 2017-ci il sentyabr ayına olan hesabatına əsasən, ilk 1% 2016-cı ildə ölkə sərvətinin 38,6%-ini idarə edirdi.2007-ci il iyun ayından 2008-ci il noyabr ayına qədər olanqlobal böhrandünyadakı aktiv qiymətlərinin düşməsinə gətirib çıxardı. Amerikalılara məxsus əmlaklar dəyərlərinin təxminən dörddə birini itirdi.Ev təsərrüfatlarının sərvəti 2007-ci ilin ikinci rübündə zirvəyə çıxandan bəri 14 trilyon $ azalıb, lakin 2006-cı ildən bəri 14 trilyon $ artmışdır.2014-cü ilin sonunda ev təsərrüfatı borcu 2008-ci ilin sonundakı 13,8 trilyon $-danaşağı düşərək 11,8 trilyon $ təşkil etmişdir.
2014-cü il yanvar ayında ABŞ-də sığınacağa malik və malik olmayan 578.424 nəfərevsiz insanolub və təxminən üçdə ikisi fövqəladə sığınacaqlarda və ya keçid mənzil proqramında qalır.2011-ci ildə 2007-ci ildəkindən təxminən 35% artıq olmaqla16,7 milyon uşaq ərzaq təhlükəsizliyi olmayan evlərdə yaşayırdı, buna baxmayaraq ABŞ-dəki uşaqlarının yalnız 1,1%-i və ya 845.000-i il ərzində hər hansı bir müddətdə azaldılmış qida qəbulu və ya yemək normalarını pozulması ilə üzləşib və əksər hallar xroniki deyildi.Siyahıyaalma Bürosunun 2014-cü il hesabatına görə, beş gənc yetkindən biri yoxsulluq şəraitində yaşayır, 1980-ci ildə isə bu rəqəm yeddi idi.2017-ci il sentyabr ayı(2017-ci il sentyabr ayı)tarixinə olan məlumata əsasən, ABŞ əhalisinin təxminən 12,7%-i olan 40 milyon insan yoxsulluq şəraitində yaşayırdı və bunun 18,5 milyonu dərin yoxsulluq (ailə gəliri yoxsulluq səviyyəsinin yarısından az olan) şəraitində yaşayırdı. 2016-cı ildə 13,3 milyon uşaq yoxsulluq şəraitində yaşayırdı, bu da yoxsul əhalinin 32,6% -ni təşkil edirdi.
2017-ci ildə ən aşağıyoxsulluq səviyyəsiolan bölgəNyu-Hempşir(7,3%), ən yüksək yoxsulluq səviyyəsi olan bölgə isəAmerika Samoası(65%) idi.Ştatlar arasında ən yüksək yoxsulluq səviyyəsiMissisipidə(21,9 %) idi.BMT-nin məlumatına görə, ABŞ-də təxminən beş milyon insan "üçüncü dünya" şəraitində yaşayır.
Şəxsi nəqliyyatda 57,000 mil (91,700 km) uzunluğu ilə dünyanınən uzun avtomagistral sistemlərindənbirinin də daxil olduğu 4 milyon mil (6.4 milyon kilometr) uzunluğa malik ictimai yollar şəbəkəsi ilə fəaliyyət göstərən avtomobillər üstünlük təşkil edir.Dünyanın ikinci ən böyük avtomobil bazarı olanABŞ 1000 amerikalıya 765 nəqliyyat vasitəsi (1996-cı il) olmaqla dünyada ən yüksək adambaşına düşən nəqliyyat vasitə nisbətinə malikdir.Şəxsi nəqliiyat vasitələrintəxminən 40%-i furqon,SUVvə ya yüngül yük maşınlarıdır.Orta Amerikalı yetkinlər (bütün sürücülər və sərnişinlər daxil olmaqla) hər gün sürüşə 55 dəqiqə sərf edərək 29 mil (47 km) yol gedir.2017-ci ildə minik avtomobilləri, avtobuslar və digər yük maşınları daxil olmaqla, lakin motosiklet və digər iki təkərlilər istisna olmaqla 255.009.283 ədəd motorlu nəqliyyat vasitəsi və ya hər 1.000 nəfərə 910 nəqliyyat vasitəsi var idi.
Kütləvi nəqliyyatbütün ABŞ iş səfərlərinin 9%-ni təşkil edir.Dəmir yolu ilə malların daşınmasıgenişdir, baxmayaraq ki, qismən ABŞ-nin daxili hissələrinin çoxunda əhalinin aşağı sıxlığı səbəbindən nisbətən az sayda sərnişin (təxminən ildə 31 milyon) şəhərlərarası dəmiryolundan istifadə edir.Bununla belə, 2000-ci ildən 2010-cu ilədək milli şəhər arası sərnişin qatarı sistemi olanAmtraktəxminən 37% genişlənib.Son illərdəyüngül relsli dəmir yoluinkişafı da artmışdır.İşə gediş-gəlişlərdə velosiped istifadəsi minimum səviyyədədir.
Mülki hava yolu sənayesitamamilə özəl mülkiyyətə aiddir və 1978-ci ildən etibarən böyük ölçüdənəzarət ləğv edilmişdir, buna baxmayaraq,ən böyük hava limanlarıisə ictimaiyyətə məxsusdur.Sərnişin daşımaya görə dünyanın ən böyük üç aviaşirkəti ABŞ mənşəlidir,American Airlines2013-cü ildəUS Airwaystərəfindən satın alındıqdan sonra birincidir.Dünyanın ən işlək 50 sərniş hava limanından 16-sı ABŞ-dədır, bura ən işlək olanHartsfield-Cekson Atlanta Beynəlxalq Hava Limanı, dördüncü ən işlək olanLos-Anceles Beynəlxalq Hava LimanıvəÇikaqodayerləşən dördüncü ən işlək olanO'Hara Beynəlxalq Hava Limanıda daxildir.2001-ci ildə baş verən11 sentyabr terror aktlarındansonra hava limanları və kommersiya məqsədli aviaşirkətləri qorumaq məqsədiləNəqliyyat Təhlükəsizliyi İdarəsiyaradıldı.
ABŞ-nin enerjibazarı ildə təxminən 29,000teravatt saatdır.Adambaşına düşən enerji istehlakıildə 7,8 ton (7076 kq) neft ekvivalentidir, dünyanda ən yüksək 10-cudur. 2005-ci ildə bu enerjinin 40%-i neftdən, 23%-i kömürdən, 22%-i isə təbii qazdan əldə edilib. Qalanı isə nüvə enerjisi vəbərpa olunan enerjiqaynaqları ilə təmin edilib.ABŞ dünyanın ən böyük neft istehlakçısıdır.ABŞ qlobal kömür ehtiyatlarının 27%-inə malikdir.Dünyanın ən böyük təbii qaz və xam neft istehsalçısıdır.
1979-cu ilTri-Mayl-Aylend qəzasındansonra əhalinin qavrayışı səbəbi ilə on illər ərzində nüvə enerjisi digər inkişaf etmiş ölkələrə nisbətən məhdud rol oynadı. 2007-ci ildə yeni nüvə stansiyaları üçün bir neçə müraciət edilib.
2007-ci ildən etibarənABŞ-nin ümumi istixana qazları emmisiyasıölkə olaraq ikinci ən böyükdür, yalnız Çindən geri qalır.ABŞ tarixən dünyanın ən böyük istixana qaz istehsalçısıdır vəadambaşına düşən istixana qazı emissiyasıyüksək olaraq qalmaqdadır.
ABŞ-də su təchizatını təsir edən məsələlər arasında Qərbdəquraqlıqlar,su qıtlığı,çirklənmə, investisiya borcları, kasıblar üçün suyun əlçatanlığı ilə bağlı narahatlıqlar və işçi qüvvəsinin sürətlə təqaüdə çıxması daxildir.İqlim dəyişikliyinəticəsində yağışın dəyişkənliyi və intensivliyinin artmasınınbirləşdirilmiş kanalizasiyadaşqınlarından su təchizatı və çirlənmə üçün potensial ciddi nəticələrə səbəb olacaq daha çox quraqlıq və daşqın yaratması gözlənilir.
ABŞ birçox mədəniyyətə, müxtəlif etnik qruplara, ənənələrə və dəyərlərin geniş müxtəlifliyinə ev sahibliyi edir.Yerli amerikalılar,havaylılarvəalyaskalılardanbaşqa, demək olar ki, bütün amerikalılar və ya onların əcdadları son beş əsrdə məskunlaşıb və ya immiqrasiya edib.Hakim Amerika mədəniyyəti əsasənAfrikalı kölələrin gətirdiyi ənənələrkimi digər mənbələrin təsirləri iləAvropalı immiqrantların ənənələrindəntörəmişQərb mədəniyyətidir.Asiyadanvə xüsusiləLatın Amerikasındanolan ən son immiqrasiya həm homogenəritmə qazanı, həm də immiqrantlar və onların nəsillərinin fərqli mədəni xüsusiyyətlərini qoruyub saxladığı heterogensalat kasasıkimi təsvir edilən mədəni qarışığa əlavə edilmişdi.
Əsas Amerika mədəniyyətiprotestantBritaniya kolonistləri tərəfindən yaradılıb və əldə edilən xüsusiyyətlərin nəsillərə ötürülməsi və asimilasya ilə immiqrantlara köçürülməsi iləsərhədyanıyaşayış məntəqəsi prosesi ilə formalaşmışdır. Amerikalılar ənənəvi olaraq güclüiş etikası, rəqabət qabiliyyəti və fərdiyyətçiliyə,habelə azadlığın, bərabərliyin, xüsusi mülkiyyətin, demokratiyanın, qanunun aliliyinin və məhdud hökumətin üstünlüyünü vurğulayan bir "Amerikakredosu"na birləşən inanc ilə xarakterizə olunurlar.Amerikalılar qlobal standartlara görə son dərəcə xeyirxahdırlar. 2006-cı ildə bir ingilis araşdırmasına əsasən, amerikalılar ÜDM-in 1,67-ini xeyriyyəçilik üçün xərcləyirlər, bu tədqiq edilən bütün dövlətlərdən artıq idi, ikinci yerdəki ingilislərin 0,73%-lik göstəricisindən iki dəfə və fransızların 0,14%-lik göstəricisindən təxminən on iki dəfə artıq idi.
Amerikan xəyalı və ya amerikalıların yüksəkictimai hərəkətlilikdənzövq aldığı ideyası immiqrantlar cəlb olunmasında əsas rol oynayır.Bu ideyanın gerçəkliyi müzakirə mövzusu olmuşdur.Hakim mədəniyyət ABŞ-ninsinifsiz cəmiyyətolduğunu düşünsə də,alimlər ölkənin ictimai sinifləri arasındasosializasiya, dil və dəyərlərə təsir göstərən əhəmiyyətli fərqləri müəyyən edirlər.Amerikalıların özünütənqid, sosial baxışları və mədəni ümidləri peşələri ilə qeyri-adi dərəcədə sıx bağlıdır.Amerikalılar sosial-iqtisadi uğurları qiymətləndirmək üçün böyük dərəcədə məcbur olsa da, adi və ya ortalama olmaq ümumiyyətlə müsbət bir xüsusiyyət olaraq görülür. Amerikalılar ictimai-iqtisadi uğurları böyük qiymətləndirməyə meyilli olsalar da,adi və ya ortalamaolmaq ümumiyyətlə müsbət bir xüsusiyyət olaraq görülür.
Əsas Amerika mətbəxi digər Qərb ölkələrində olanlara bənzərdir. Taxıl məhsullarının təxminən dörddə üçünün buğda unundan hazırlanması iləbuğdaəsas dənli taxıl bitkisidirvə bir çox yeməklərdə yerli amerikalılar və erkən Avropalı mühacirlər tərəfindən yeyilən hind quşu, maral əti, kartof, şirin kartof, qarğıdalı, balqabaq və ağcaqayın şərbəti kimi yerli inqredientlərdən istifadə olunur.Bu yerli qidalar Amerikanın ən məşhur bayramlarından birində paylaşılan milli menyunun bir hissəsidir,Şükran gününüqeyd etmək münasibətilə bəzi amerikalılar ənənəvi yeməklər hazırlayırlar.
Alma piroqu, qızardılmış toyuq, pitsa, hamburger və hot-doq kimi xarakterik yeməklər müxtəlif immiqrantların reseptlərindən yaranır. Fransız kartof qızartması, burrito və takos kimimeksikayeməkləri vəitalyanmənbələrindən sərbəst şəkildə uyğunlaşdırılan makaron yeməkləri geniş şəkildə istehlak edilir.Amerikalılar çaydan üç dəfə artıq kofe içirlər.ABŞ sənayeləri üzrə marketinq portağal suyu və südü hər yerdəsəhər yeməyiiçkisi etmək üçün böyük məsuliyyət daşıyır.
Amerikan yemə vərdişləri müxtəlif variantları ilə özününBritaniya mətbəxiköklərinə çox şey borcludur. Buna baxmayaraq, Amerika torpaqları Britaniyalıların yetişdirə bilməyədiyi yeni bitkiləri yetişdirə bilirdi, əksər kolonist Avropalılar tərəfindən mənimsənilənə qədər bu yeni qidaları yemədi.Vaxt keçdikcə Amerika qidaları yemək tənqidçisiCon Hessin1972-ci ildə bəyan etdiyi bir nöqtəyə gəldi:"Bizim qurucu atalarımız qidalarının keyfiyyətində olduğu kimi nəsr və zəkada da indiki siyasi liderlərdən daha üstün idi".
Dünyanın ən genişi olan amerikanfastfudsənayesi1940-cı illərdədrive-throughformatına öncülük etmişdir.Fəstfud istehlakı səhiyyə problemlərinə səbəb oldu. 1980-ci və 1990-cı illər ərzində Amerikalıların kalori qəbulu 24% artdı;fastfud yerlərində tez-tez yemək ictimai səhiyyə rəsmilərinin Amerikan "piylənmə epidemiyası" adlandırığı məfhumla əlaqələndirilir.Yüksək dərəcədə şirinləşdirilmiş sərinləşdirici içkilər geniş yayılmışdır və şəkərli içkilər Amerikan kalori qəbulunun doqquz faizini təşkil edir.
XVIII əsr və XIX əsrin əvvəllərində Amerika incəsənəti və ədəbiyyatı öz mənşəyini böyük hissəsini Avropadan aldı.Nataniel Hotorn,Edqar Allan PovəHenri Devid Torokimi yazıçılar XIX əsrin ortalarına qədər səciyyəvi Amerikan ədəbi növünü yaratdılar.Mark Tvenvə şairVolt Vitmenəsrin ikinci yarısında başlıca simalar idi; həyatı boyu demək olar ki, heç tanınmayanEmili Dikinsonindi əsas amerikalı şair kimi tanınır.German MelvillinMobi Dik(1851-ci il), TveninHeklberri Finnin macəraları(1885-ci il),Frensis Skott FitsceraldınBöyük Getsbi(1925-ci il) vəHarper LininBülbülü öldürmək(1960-cı il) kimi milli təcrübə və xarakterin əsas aspektlərinin əsası kimi görülən işlər "Böyük Amerika romanı" adlandırıla bilər.
On iki ABŞ vətəndaşıƏdəbiyyat üzrə Nobel mükafatıalıb, ən sonuncusunu isə 2016-cı ildəBob Dilanqazanıb.Vilyam Folkner,Ernest HeminqueyvəCon SteynbekXX əsrin ən nüfuzlu yazıçıları arasında sayılırlar.ABŞ-dəVestern uydurmasıvəhardboiledcinayət uydurması kimi məşhur ədəbi janrlar inkişaf etmişdir.Con Bart,Tomas PinçonvəDon DeLillokimipostmodernistyazıçıların daxil olduğubit cərəyanıyazıçıları yeni ədəbi yanaşmalar açdılar.
Toro vəRalf Uold Emersonunrəhbərlik etdiyitranssendentalistlərilk böyükAmerika fəlsəfi cəryanınıqurdular. Vətəndaş müharibəsindən sonra,Çarlz Sanders, daha sonra isəVilyam CeymsvəCon Dyuipraqmatizmininkişafında lider idi.Uillard van Orman KuaynvəRiçard Rotri, sonradanNoam Çomskianalitik fəlsəfəniAmerika fəlsəfə məktəbində ön plana çıxarmışdılar.Con RolzvəRobert Noziksiyasi fəlsəfənincanlanmasına rəhbərlik etdilər vəMarta Nussbaumbu gün bunun ən əhəmiyyətli simasıdır.Kornel UestvəCudit BatlerAmerika fəlsəfə məktəbində kontinental ənənəyə rəhbərlik etmişdir.Milton Fridmen,Ceyms ByukenenvəTomas SouellÇikaqo məktəbi iqtisadiyyatçılarısosial və siyasi fəlsəfədə müxtəlif sahələrə təsir ediblər.
Təsviri incəsənətdəHudzon çayı məktəbiAvropanaturalizmənənələrində XIX əsr cərəyanı idi.Tomas İkinsinrealist rəsmləri artıq geniş şəkildə tanınır. 1913-cü ildə Nyu-York şəhərində keçirilən Avropamodernist sənətsərgisi olanArsenal şouictimaiyyəti şok etdi və ABŞ-nin incəsənət səhnəsini dəyişdirdi.Corciya O'Kiff,Marsden Hartlivə və başqaları yeni, fərdi üslublarla təcrübələr apardılar.Cekson PollokvəVillem de Kuninqinabstrakt ekspressionizmivəEndi UorholvəRoy Lixtenşteyninpop-artıkimi başlıca bədii hərəkatlar ABŞ-də geniş inkişaf etmişdir. Modernizmin və sonra postmodernizmin qabarıqlaşmasıFrank Lloyd Rayt,Filip ConsonvəFrank Qerikimi Amerika memarlarına şöhrət gətirdi.Alfred Stiqlitz,Edvard StayxenvəAnsel Adamsda daxil olmaqla, böyük fotoqraflarla amerikalılarfotoqrafiyanınmüasir sənət mühitində uzun müddət əhəmiyyətli olmuşdur.
ABŞ teatrınınilk böyük təşəbbüskarlarından biri olanF. T. Barnum1841-ci ildə aşağıManhettendəəyləncə kompleksini fəaliyyətə başlatdı.Herriqan və Hartkomandası 1870-ci illərin sonlarından başlayaraq Nyu-Yorkda bir sıra populyarmüziklkomediyaları çıxardı. XX əsrdəBrodveydəmüasir müzikl forması ortaya çıxdı,İrvinq Berlin,Koul PortervəStiven Sondhaymkimi musiqi teatr bəstəkarlarının mahnılarıpop standartlarınaçevrildi. DramaturqYucin O'Nil1936-cı ildəədəbiyyat üzrə Nobel mükafatınıqazandı; aralarında Tennessi Vilyams,Edvard OlbivəAuqust Uilsonda olan digər tanınmış ABŞ dramaturqlarıPulitser mükafatınalayiq görüldülər.
XoreoqraflarAysedora DunkanvəMarta Qrehemmüasir rəqsiyaratmağa kömək edirdi,Corc BalançinvəCerom Robbinsisə XX əsr baletində lider idi.
O vaxtlar az tanınsa da dəÇarlz Ayvsın1910-cu illərdə etdiyi işlər onu klassik ənənədə ilk böyük ABŞ bəstəkarı etdi,Henri KouellvəCon Keyckimi ekspermentalistlər klassik bəstəkarlığa fərqli bir Amerikan yanaşması yaratdılar.Aaron KoplendvəCorc Gerşvinpopulyar və klassik musiqinin yeni bir sintezini inkişaf etdirdilər.
Afroamerikan musiqisininritmik və lirik üslublarıABŞ musiqisinəgeniş şəkildə təsir edərək, onu Avropa və Afrika ənənələrindən fərqləndirir.Blüzkimi xalq yaradıcılığı elementləri və indikiqədim musiqiqəbul edilmiş və qlobal auditoriya malikpopulyar janrlaraçevrilmişdir.CazXX əsrin əvvəllərindəLui ArmstronqvəDyuk Ellinqtonkimi yenilikçilər tərəfindən hazırlanmışdır. 1920-ci illərdəkantri musiqisi, 1940-cı illərdəritm və blüzinkişaf etmişdir.
Elvis PreslivəÇak Berri1950-ci illərin ortalarındarok-n-rollunqabaqcılları arasında idi.Metallica,EaglesvəAerosmithkimi rok qrupları dünya satışlarındaən yüksək gəlirlilərarasındadır.1960-cı illərdəBob Dilanfolk-rivayvldanAmerikanın ən məşhur yazıçılarından biri olaraq çıxdı vəCeyms Braunfunkuninkişafına rəhbərlik etdi.
Daha yeni Amerikan yaradıcılığınahip-hopvəhaus musiqisidaxildir. Amerikan pol ulduzlarınaElvis Presli,Maykl CeksonvəMadonnakimi dünyada məşhurları ilə yanaşı,Teylor Svift,Britni Spirs,Keti Perri,Beyons,Jay-Z,Eminem,Kanye UestvəAriana Qrandekimi müasir musiqiçilər də daxildir.
Kaliforniya ştatınınLos-Ancelesşəhərinin şimal məhəlləsi olanHollivudkino istehsalında liderlərdən biridir.Dünyanın ilk kommersiya məqsədli kino sərgisi 1894-cü ildə Nyu-YorkdaTomas Edisonunkinetoskopuilə verilmişdir.Növbəti il layihəyli filmin ilk kommersiya məqsədli nümayişi də Nyu-Yorkda oldu və ABŞ sonrakı illərdəsəsli filmininkişafında ön planda oldu. XX əsrin əvvəllərindən etibarən ABŞ film sənayesi əsasən Hollivud və ətrafında cəmlənmişdir, buna baxmayaraq XXI əsrdə burada çəkilməyən filmlərin sayı artmışdır və film şirkətləri qloballaşma qüvvələrinə tabedirlər.
Səssiz filmdövründə Amerikanın ən yaxşıfilm rejissoruolanD. U. Qriffitkino dilinininkişafı üçün əsas idi və prodüser və sahibkarVolt Disneyhəmanimasiya filmi, həm də filmmerçandayzinqindəlider idi.Con Fordkimi rejissorlar Amerikanın Vəhşi Qərb və tarixinin görünüşünü yenidən müəyyənləşdirdi vəCon Hyustonkimi başqaları yer çəkilişləri ilə kino imkanlarını daha da genişləndirərək, sonrakı rejissorlara böyük təsir göstərmişlər. Sənaye erkən səs dövründən 1960-cı illərin əvvəllərinə qədər,ikonik simvollar olmuşCon UeynvəMerilin Monrokimi aktyorlarla adətən "Hollivud Qızıl İli" adlandırılan qızıl illərini yaşamışdı.1970-ci illərdəMartin Skorseze,Frensis Ford KoppolavəRobert Oltmenkimi kinorejissorları "Yeni Hollivud" və ya "Hollivud İntibahı" kimi tanınanların vacib hissəsi idi,cəsur filmlərəmüharibədən sonrakı dövrFransız və İtalyan realist təsvirləri təsir edib.O vaxtdan bəriStiven Spilberq,Corc LukasvəCeyms Kemeronkimi rejissorlar əsasən yüksək istehsal xərcləri ilə xarakterizə olunan və kassada yüksək gəlir əldə edən blokbaster filmləri ilə məşhurlaşdılar, KameronunAvatarı(2009-cu il) 2 milyard $-dan çox gəlir əldə etmişdir.
Amerika Film İnstitutununAFİ 100siyahısında yer alan əhəmiyyətli filmlərə tez-tez bütün zamanların ən böyük filmi kimi qiymətləndirilənOrson UellsinVətəndaş Keyn(1941-ci il),Kasablanka(1942-ci il),Xaç atası(1972-ci il),Küləklə sovrulanlar(1939-cu il),Ərəbistanlı Lourens(1962-ci il),Oz ölkəsinin sehrbazı(1939-cu il),Məzun(1967-ci il),Limanda(1954-cü il),Şindlerin siyahısı(1993-cü il),Yağışda mahnı oxumaq(1952-ci il),Bu gözəl həyatdır(1952-ci il) vəSanset bulvarı(1950-ci il) daxildir.Oskar kimi tanınanAkademiya mükafatı1929-cu ildən bəri hər ilKinematoqrafiya Sənət və Elm Akademiyasıtərəfindənvə 1944-cü il yanvar ayından bəri hər ilQızıl qlobus mükafatıtəqdim edilir.
Amerika futbolubir çox göstəriciyə görə ən məşhur tamaşaçı idmandır,Milli Futbol Liqası(NFL) dünyada ən yüksək ortalama iştirakçıya malik idman liqasıdır vəSuper Bouldünyada milyonlar tərəfindən izlənilir.BeysbolXIX əsrin sonundan ABŞ-ninmilli idman növüolaraq qəbul edilib,Böyük Beysbol Liqası(MLB) üst liqadır.Basketbolvəbuzüstü hokkeyölkənin növbəti ikiaparıcı peşəkar komanda idmandır, Milli Basketbol Assosiasiyası (NBA) vəMilli Hokkey Liqası(NHL) üst liqalardır. Bu dörd böyük idman peşəkarlıqla oynanıldıqda hər biri ilin fəqli, lakin üst-üstə düşən vaxtlarında bir mövsüm keçirirlər.Kollec futboluvəbasketboluböyük auditoriyanı cəlb edir.Futboldaölkə1994 FİFA Dünya Kubokunaev sahibliyi etdi,kişi milli futbol komandasıon dəfə Dünya Kubokuna vəsiqə qazanıb vəqadın milli futbol komandasıdörd dəfəFİFA Qadınlararası dünya çempionatıqalibi olub,MLSABŞ-də bu idmanın ən yüksək liqasıdır (21 Amerika və 3 Kanada komandası çıxış edir). ABŞ-də professional idman bazarı təxminən 69 milyard $ təşkil edir, bu bütün Avropa, Yaxın Şərq və Afrika ölkələrinin cəmindən təxminən 50% böyükdür.
ABŞ-də səkkizOlimpiya oyunlarıtəşkil edilib (2028 Yay Olimpiya Oyunlarıdoqquzuncu olacaq). 2017-ci il(2017-ci il)tarixinə olan məlumata əsasən, ABŞ,Yay Olimpiya Oyunlarındadigər bütün ölkələrdən daha çox olmaqla 2.522 medal qazanıb vəQış Olimpiya Oyunlarında305 medal qazanaraq Norveçdən sonra ikincidir.Beysbolvəamerika futbolukimi başlıca ABŞ idman növləri Avropa praktikasında inkişaf etməməsinə baxmayaraqbasketbol,voleybol,skeytbordinqvəsnoubordinqAmerikanın ixtiralarıdır və bəziləri isə dünyada məşhurdur.LakrossvəsörfinqQərb təmasından əvvəlki yerli amerika və yerli havaylıların fəaliyyətlərindən yaranmışdır.Ən çox izlənilənfərdi idman növləriqolf vəavtoidman, xüsusiləNASCAR-dır.Reqbi birliyi115.000+ qeydiyyatdan keçmiş oyunçu və ayrıca 1,2 milyon iştirakçı ilə ABŞ-də ən sürətlə böyüyən idman sayılır.
ABŞ-nin dörd böyük yayımçıNational Broadcasting Company(NBC),Columbia Broadcasting System(CBS),American Broadcasting Company(ABC) vəFox Broadcasting Company(FOX)-dur. Dörd böyük yayımteleviziya şəbəkəsihər biri kommersiya qurumudur.Kabel televiziyasımüxtəlif mövqelərə xidmət edən yüzlərlə kanal təklif edir.Amerikalılar gündə orta hesabla iki saat yarım əsasən kommersiya məqsədli radio proqramlarını dinləyirlər.
1998-ci ildə ABŞ-nin kommersiya məqsədli radiostansiyalarının sayı 4.793 AM stansiyası və 5.662 FM stansiyasına çatmışdır. Bununla yanaşı, 1.460 ictimai radiostansiya mövcuddur. Bu stansiyaların əksəriyyəti təhsil məqsədləri üçün universitetlər və dövlət orqanları tərəfindən idarə olunur və dövlət və ya özəl fondlar, abunəliklər və korporativ zəmanətlər vasitəsilə maliyyələşdirilir. Bir çox ictimai radio yayımıNPR(keçmiş Milli İctimai Radio) tərəfindən maliyyələşdirilir. NPR,1967-ci il İctimai yayım aktıəsasında 1970-ci il fevral ayında təsis edilmişdir; televiziya həmkarı,PBSdə eyni qanunla yaradılıb (NPR və PBS bir-birindən ayrı idarə edilir). 30 sentyabr 2014-cü il(30 sentyabr 2014-cü il)tarixinə olan məlumata əsasən,ABŞ Fedral Kommunikasiya Komissiyasına(FCC) görə ABŞ-də 15.433 lisenziyalı tam güclü radio stansiyası var.
Tanınmış qəzetlərəThe Wall Street Journal,The New York TimesvəUSA Todaydaxildir.Nəşriyyatın qiyməti illər ərzində artmasına baxmayaraq, qəzetlərin qiyməti ümumiyyətlə aşağı qaldı, qəzetləri reklam gəlirlərinə və milli və dünya əhatəsinə görəAssociated PressvəReuterskimi böyük informasiya xidmətinin təqdim etdiyi məqalələrə daha çox arxalanmağına məcbur etdi. Çox az istisnalar olmaqla, ABŞ-də olan bütün qəzetlər özəldir, onlarla, hətta yüzlərlə qəzaetə sahib olanGannettvəMcClatchykimi böyük zəncirlər, bir neçə qəzatə sahib kiçik zəncirlər və ya getdikcə nadir hal alsa da fərd və ailələr tərəfindən idarə olunur. Böyük şəhərlərdə əsasən gündəlik qəzetlərdən əlavə "alternativ həftəliklər" var, məsələn, ən tanınmış ikisi Nyu-YorkdaThe Village Voicevə ya Los-AncelesdəLA Weekly-dir. Böyük şəhərlər həmçinin yerli biznes jurnalına, yerli sənayelərlə bağlı ticarət qəzetlərinə və yerli etnik və sosial qruplar üçün qəzetlərə dəstək ola bilir. XIX əsrdə Amerika qəzetlərininkomiks stirplərivəkomiks kitablarınınerkən versiyaları ortaya çıxmağa başladı. 1938-ci ildəDC Comicsinsuperqəhrəmankomiks kitabı olanSupermenbir Amerika simvoluna çevrilmişdir.Veb portalları və axtarış motorlarından əlavə, ən məşhur saytlarFacebook,YouTube,Vikipediya,Yahoo!,eBay,AmazonvəTwitterdir.
800-dən çox nəşr var ABŞ-də ingilis dilindən sonra ən çox istifadə edilən dil olan ispan dilində hazırlanır.
İnternet mənbələri