ABŞ-nin əraziləri

ABŞ-nın əraziləriABŞ federal hökumətininnəzarət etdiyiinzibati-ərazi vahididir. Onlar məhdudsuverenliyəmalikABŞ ştatlarıvəyerli amerikalı qəbilələrindənfərqlidirlər.ƏrazilərinkorporativliyinəvəABŞ Konqresininqəbul etdiyiorqanik aktaəsasən "mütəşəkkil" bir hökumətin varlığına görə təsnif edilir.
Hal-hazırda ABŞKarib dənizindəvəSakit Okeandaon altı əraziyə malikdir.Beşi (Amerika Samoası,Quam,Şimali Marian adaları,Puerto-RikovəABŞ Vircin adaları) daimi məskunlaşmış,qeyri-inkorporativərazidir; digər on bir ərazi yerli əhalisi (və ya daimi əhalisi) olmayan kiçik ada,atollvəriflərdir. Bu on bir ərazidən yalnız biri (Palmira rifi) inkorporativ ərazi kimi təsnif edilir. İki ərazi (Baxo-NuevavəSerranilla bankəsi)de-faktoKolumbiyatərəfindən idarə olunur.
Tarixən, əraziləryeni əldə edilmiş torpaqlarıidarə etmək üçün yaradılmışdır. Bir çox ərazi, nəticədəştatlığa çevriliblər.Filippin,Mikroneziya Federativ Ştatları,Marşall adalarıvəPalaukimi, müəyyən vaxt ərzində ABŞ tərəfindən idarə olunan digər ərazilər nəticədə daha sonra müstəqil ölkələr olublar.
ABŞ-ın bir çoxmütəşəkkil inkorporativ əraziləri1789-cu ildən 1959-cu ilə qədər mövcud olmuşdur.Şimal-qərbvəCənub-qərbəraziləri ilk,AlyaskavəHavayƏraziləri isə sonuncu olmuşlar. Bu ərazilərdən 31-i müraciət etmiş vəştatolaraq qəbul edilmişdi. Ərazilərin ştatlığa çevrilməsi və təşviqi prosesində kifayət qədər inkişaf və əhali sıxlığı olmayan bir ərazidəki bəzi bölgələrKonqresinştatlıq üçün müraciət etməsi barədə səsvermədən sonra müvəqqəti olaraq daha böyük bir ərazinin himayəsinə verildilər. Məsələn,Missuri Ərazisininbir hissəsininMissuriştatına çevrildikdə,Ayova,Nebraska,Cənubi DakotavəŞimali Dakotaştatlarının bütünü,Kanzas,VayominqvəMontananınəksəriyyəti,KoloradovəMinnesotanınhissələri daxil olmaqla ərazinin qalan hissəsi faktiki olaraqqeyri-mütəşəkkil əraziyəçevrildi.
ABŞ əraziləriABŞ-nin materik hissəsindənvəHavaydanaşağıinfrastrukturvətelekommunikasiyasəviyyəsinə malikdirlər, məsələn, Amerika Samoasındainternetsürəti bir çoxŞərqi Avropaölkəsindən daha yavaş olduğu müəyyən edilib.Ərazilərdə yoxsulluq səviyyəsi ştatlara nisbətən daha yüksəkdir.
Ərazilər həmişə ABŞ-ın bir hissəsi olmuşdur.Federal qanunaəsasən, "Birləşmiş Ştatlar" termini coğrafi mənada istifadə edildikdə, "kontinental ABŞ,Alyaska,Havay,Puerto-Riko,QuamvəABŞ Vircin adaları" mənasını verir.1986-cı ildəŞimali Marian adalarıiləsiyasi ittifaqındanbəri, onlar da ABŞ-ın bir hissəsi kimi qəbul edilir.2007-ci ildə qəbul edilmiş icra əmriAmerika SamoasınıFederal Registrsənədlərində əks olunmuş ABŞ-ın "coğrafi sahəsinə" daxil edir.
ABŞ daimi məskunlaşmış beş əraziyəmalikdir :Puerto-RikovəABŞ Vircin adalarıKarib dənizində,QuamvəŞimali Marian adalarıŞimaliSakit OkeanınqərbindəkiMarianarxipelaqında,Amerika SamoasıCənubiSakit Okeanda.
Bu ərazilərdə təxminən 4 milyon insanABŞ vətəndaşıdır. Beş böyük ərazinin dördündə doğulmağa görəABŞ vətəndaşlığıtəmin edilir.Amerika Samoasında təxminən 32.000 nəfər ABŞ vətəndaşı olmayan əhali var.ABŞ qanunvericiliyinə əsasən, ərazilər arasında "yalnız Amerika Samoası vəSueyns adasındadoğulmuş şəxslər ABŞ vətəndaşı olmayan əhalidir".Amerika Samoalıları ABŞ himayəsindədirlər, ABŞ-ın bütün hissəsinəvizasızsəyahət etmək hüququna malikdirlər.Buna baxmayaraq, ABŞ vətəndaşı olmaq üçün Amerika Samoalıları xarici vətəndaş kimi vətəndaşlığa qəbul edilirlər.Amerika Samoalıları doğuma görə ABŞ vətəndaşlığına malik deyillər, çünkiABŞ KonqresiAmerika Samoası sakinlərinə (digər 4 məskunlaşmış ərazilərdən fərqli olaraq) vətəndaşlıq verən qanunvericiliyi qəbul etməmişdir.Ali məhkəmə"Tuana ABŞ-yə qarışı"məhkəmə işində doğuma görə ABŞ vətəndaşlığınln ABŞ-ninqeyri-inkorporativbölgələrində bir hüquq olmadığına qərar verilmişdir —Quam,Şimali Marian adaları,Puerto-RikovəABŞ Vircin adalarındamövcud olan doğumdan vətəndaşlıq yalnız ABŞ Konqresi bu ərazilərə vətəndaşlıq verən qanunvericiliyi qəbul etdiyi üçün verilir.
Bu ərazilərin hər birimütəşəkkil,üç hökumət şöbəsi, yerli seçilmişqubernatorvə ərazi qanunverici orqanı ilə özünü idarə edən ərazidir.
Həmçinin hər bir əraziABŞ Nümayəndələr Palatasınasəsvermə hüququ olmayanbir üzv (və yaPuerto-Rikoüçün səsvermə hüququ olmayansəlahiyyətli komissar) seçirlər.Onlar "Nümayəndələr Palatasınıniclası keçirildikdə səs vermə istisina olmaqla Palatanın digər üzvləri ilə eyni hüquqlara malikdirlər".Onlar müzakirələrdə iştirak edir, heyət üçünofisvə pul təyin edir və öz ərazilərindənordu,donanma və dəniz piyadaları,hərbi hava qüvvələrivəticarət donanmasıxidmətakademiyalarınıntərkibinə namizədlər göstərirlər.Onlar Nümayəndələr Palatasına təqdim edilən bütünqanunvericilik üzrə komitədəsəs verə bilərlər. Onlar hər bir komitə üçünpartiyasayına daxil edilir və konfrans komitələri üzrəsenatorlarlabərabərdirlər. Konqresdən asılı olaraq, onlar daBütün Palata Komitəsindəsəs verə bilərlər.2017-ci ilin yanvar ayına olan məlumata əsasən bu ərazilərdən Konqres üzvləri aşağıdakılar olmuşdurlar : Şimali Marian adalarındanQreqorio Sablan, QuamdanMadlen Bordallo, Amerika SamoasındanAmata Koulman Reydveyqen, Puerto-RikodanCennifer Qonsales, ABŞ Vircin adalarındanSteysi Plaskett.Kolumbiya dairəsinində bir səsvermə hüququ olmayan nümayəndəsi var.
Kolumbiya dairəsi kimi ABŞ-nin əraziləri də ABŞ Konqresində səsvermə hüququna mailik nümayəndəyə malik deyil vəABŞ Senatındaheç bir nümayəndəliyi yoxdur.
Hər dörd il ərzində ABŞ siyasi partiyaları bu ərazilərdən olan nümayəndələri də daxil edənkonvensiyalardaprezidentliyənamizədlərini irəli sürürlər.LakinPuerto-Rikokimi ərazilərdə yaşayan ABŞ vətəndaşları ABŞ prezidentliynə ümumi seçkilərində səs verə bilməzlər.Amerika Samoasındavətəndaş olmayanəhalidə prezidentə səs verə bilməz.
Bu ərazilərin paytaxtları Amerika SamoasındaPaqo-Paqo, QuamdaHaqatna, Şimali Marian adalarındaSaypan, Puerto-RikodaSan-Xuanvə ABŞ Vircin adalarındaŞarlotta-Amaliyadır.
Bu ərazilərin mövcud qubernatorları aşağıdakılardır :Lolo Metalasi Moliqa(Amerika Samoası),Eddi Baza Kalvo(Quam),Ralf Torres(Şimali Marian adaları),Rikardo Roselo(Puerto-Riko) vəKennet Mepp(ABŞ Vircin adaları).
Quam istisna olmaqla, məskunlaşmış ərazilərdə 2010-2017-ci illəri arasında mənfi əhali artımı olmuşdur. Məskunlaşmış ərazilərdə yoxsulluq səviyyəsi yüksəkdir, həm dəİnsan İnkişafı İndeksi(İİİ) reytinqləri yüksəkdir. Bütün yoxsulluq səviyyəsi qitə ABŞ-ın materik hissəsindən yüksəkdir. Beş ərazinin dördündəingilis dilindənbaşqa rəsmi bir dil də var.
Ərazilərin inzibatiqraflıqlarıyoxdur.ABŞ Siyahıyaalma BürosuPuerto-Rikonun76 bələdiyyəsini, ABŞ Vircin adalarının üç əsas adasını, Quamın bütününü, Şimali Marian adalarının 4 bələdiyyəsini və Amerika Samoasının3 rayonu və iki atollunuqraflığa ekvivalent hesab edir.Siyahıyaalma Bürosu həmçininABŞ-yə bağlı kiçik adacıqlarınhər birini qraflığa ekvivalent hesab edir.
ABŞ-yə bağlıkiçik adalar,atolllarvə riflərdir.Palmira rifi,Beyker adası,Haulend adası,Carvis adası,Conston rifi,Kinqmen rifi,Miduey rifivəUeyk rifiSakit okeanda,Navassa adası,Baxo-NuevavəSerranilla bankəsiKarib dənizindədir. Pamlira rifi (rəsmi olaraq ABŞ Palmira rifi ada ərazisi kimi tanınır)yeganə inkorporativ ərazidir, bu status 1959-cu ildə Havay ştat olduqdan bəri davam edir.
Bir neçə ərazinin statusu mübahisəlidir. Navassa adasıHaiti, Ueyk rifiMarşall adaları,Sueyns adası(Amerika Samoasınıntərkibində)Tokelau, Serranilla bankəsi və Baxo-Nueva (hər ikisi Kolumbiya tərəfindən idarə edilir)Kolumbiya,Yamayka,HondurasvəNikaraquatərəfindən mübahisəlidir.ABŞ Balıq və Vəhşi Təbiət Xidmətininişçiləri və onların xidmət təminatçılarından ibarət 40 nəfər əhaliyə malik olan Miduey rifi,The Nature Conservancyvə Balıq və Vəhşi Təbiət Xidmətinin heyəti və tədqiqatçılarından ibarət 4 ilə 20 nəfər arasında dəyişən əhalisi olan Palmira rifivə təxminən 100 hərbi personal və mülki işçi əhalisi olan Ueyk rifiistisna olmaqla onlar məskunlaşmamışdırlar.
Konqres bir ərazinin inkorporativ və qeyri-inkorporativ olduğuna qərar verir.ABŞ Konsitusiyasıyerli hökumətlər və ştat sakinləri kimi hər bir inkorporativ əraziyə (yerli hökumət və sakinlər daxil olmaqla) İnkorporativ ərazilər mülkiyyətdən daha çox ABŞ-nin bir hissəsi kimi qəbul olunur.
ABŞ Ali Məhkəməsi1901-1905-ci illərAda əraziləri məhkəmə işlərindəkonsitusiyanın ərazilərə şamil edildiyinə qərar verdi. Məhkəmə həmçinin ərazi inkorporativliyi doktrinasını da yaratmışdır ki, konsitusiya inkorporativ ərazilərə (Alyaska və Havay əraziləri kimi) tamimilə və Puerto-Riko, Quam, Flippinin qeyri-inkorporativ ərazilərinə qismən tətbiq olunur.
1856-cı ilə qədər ABŞ-ninqeyri-inkorporativ əraziləri(həmçinin dənizaşırı mülklər və kiçik adacıqlar kimi də tanınır) yox idi. Konqres həmin il Quano adaları aktını qəbul edərək, prezidentəquanotədarükü üçün ərazi iddiasına malik olmayan adaları əldə etmək səlahiyyət verdi. ABŞ bu qanun əsasında xüsusilə Karib dənizi və Sakit Okeanda bir çox adaları və atolları nəzarət altına almışdır (və ərazi iddia etmişdir); əksəriyyət tərk edilmişdir. O, həmçinin 1856-cı ildən bəri digər şərtlər altında ərazilər də əldə etmişdir, məsələn İspan-Amerika müharibəsini sonlandıranParis sülh müqaviləsi (1898)kimi. Ali MəhkəməBalzak Porto-Rikoya qarşıməhkəmə işində bu qeyri-inkorporativ ərazilərin konstisional statusunu qiymətləndirmiş və Puerto-Rikodakı bir məhkəm haqqında aşağıdakılar dedi :
Glidden Company Zdanoka qarşıməhkəmə işində məhkəmə Balzaka istinad etdi və inkorporativ ərazilərdəki məhkəmlər haqqında dedi : "Belə fikirlərdən sonra, Maddə III-ün materik xaricindəki qeyri-inkorporativ ərazilərdə yaradılan məhkəmələrə … və xarici ölklərdən konsessiya ilə yaradılmış konsulyar məhkəmələrə … tətbiq edilə bilməz olduğu nəzərə alınmışdır"