Azərbaycanda etnik azlıqlar

Azərbaycan ərazisində yaşayan azsaylı xalqlar— 2009-cu ilin siyahıya alınmasına görəAzərbaycan əhalisinin8,4 faizini milli azlıqlar, azsaylı xalqlar və etnik qrupların nümayəndələri təşkil edir.
YəhudilərXVI əsrdə İrandan gəlmişlər. Onların yeganə varisləri olan dağ yəhudiləri təkcəQuba rayonundakıQırmızı Qəsəbədəkompakt halında,Oğuz rayonmərkəzində vəBakıdayaşayırlar.Dağ yəhudilərininənənəvi məşğuliyyəti əkinçilik, xırda ticarət, toxuculuq və sənətkarlıq olmuşdur. Yəhudilər hazırdaBakı,Sumqayıt,Quba,OğuzvəGöyçay rayonundayaşayırlar.Quba rayonundayerləşənQırmızı qəsəbədünyadadağ yəhudilərininəhalisinin sayına görə ən sıx yaşadığı ərazidir.
YəhudilikAzərbaycanda tarixəndağ yəhudiləriilə təmsil olunmuşdur.Moisey Kalankatlıdağ yəhudilərininQafqazagəlişini e.ə. I əsrə aid edir. Tədqiqatçıların bu barədə fikirləri fərqlidir. Bir fikrə görə, ən qədimyəhudiicmalarından olandağ yəhudilərimənşəcə bir vaxtlarAssuriyavəBabilşahları tərəfindənFələstindənçıxarılmış vəMidiyadaməskunlaşdırılmış İsrail yəhudiləri nəslindəndirlər. Onların əcdadlarıyəhudiliyəilk iman gətirmiş insanlar olmuşlar. EləMidiyadaikən onlartatlarlaqaynayıb qarışmışlar. Bunun təsiri altındadağ yəhudilərifars dilininqədim arami və yəhudi sözləri ilə qatışıq bir ləhcəsi olantat dilindədanışırlar.Dağ yəhudiləriAzərbaycanda 3 yerli qrupa bölünür:
• qubalılar (о) — AzərbaycanınQuba rayonu, əsasənQırmızı Qəsəbə• şirvanlılar (şirvoni) — а şimal-şərqi,Şamaxı rayonununkeçmiş Müci kəndi, habeləBakı• oğuzlular —Oğuz şəhəri,Gəncə,İsmayıllı,Şamaxı.
Azərbaycan Respublikasınıncənub-şərqində, əsasənLənkəran,Astara,MasallıvəLerikrayonlarında və eləcə dəİranınşimalında yaşayan xalqdır. İran dil ailəsinə mənsub olantalış dilindədanışırlar. Keçmiş sovet alimləritalışlarıyerli əhali hesab edirdilər. Belə ki, onlartalışlarıAzərbaycanın ən qədim yerli tayfalarından olan kadusilərin nəsli hesab edirdilər.Talışlarınmaddi və mənəvi mədəniyyətləriazərbaycanlılardanbir o qədər də fərqlənmir.
KürdlərhazırdaNaxçıvan MR-nınCulfa rayonununTeyvazkəndində vəŞərur rayonununDərəkəndkəndində yaşayırlar, həmçinin erməni işğalına qədərLaçın(Kamallı,Qarakeçdi,ÇıraqlıvəMinkəndkəndləri),Kəlbəcər(Ağcakənd,Zarkəndlərində tam şəkildə digər kəndlərdə isə qarışıq şəkildə),Qubadlı(Zilanlıkəndi) rayonlarında dakürdləryaşayırdılar.Kürdlərİran dil ailəsinə məxsuskürd dilindədanışırlar.
AzərbaycanınəsasənQuba,XızıvəXaçmazrayonlarında və bəziBakı kəndlərindəyaşayan azsaylı xalqdır. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, Xəzər dənizinin qərb sahili boyuncaAbşerondanDərbəndədəkməskunlaşmıştatlarburaya köçürülmüş qədim iranlıların qalıqlarıdır.
AvarlarDağıstan Respublikasındaən böyük,Azərbaycan RespublikasınınəsasənZaqatalavəBalakənrayonlarında yaşayan Qafqaz xalqlarından biridir. Şimali Qafqaz dil ailəsinə məxsus olanAvar dilindədanışırlar. Azərbaycanda avarlar əsasənBalakən rayonununQabaqçöl qəsəbəsində,Mahamalar,Mazımqara,Qaysa,Beçeqarbinə,Beretbinə,Cederovtala,Çorçorbinə,Hetovlar,Xalatala,İsaxlıgirmə,Katex,Kilsəbuqov,Kortala,Qasbinə(Qarsibinə),Mazımçay,Meşəşambul,Mollaçıbinə,Poçtbinə,Püştətala,Roçəhməd,Solban(Zalban),Şambul,Şambulbinə,Şərif,Yeni Şərifvə s. kəndlərində,Zaqatala rayonununDanaçı(Dinçi),Uzuntala,Ziliban,Mazıx,Car,Axaxdərə,Abaəli,Aşağı Çardaxlar,Yuxarı Çardaxlar,Beretbinə (Zaqatala),Çökəkoba,Dardoqqaz,Göyəm,Höytala,Kebeloba,Maqov,Paşan,Fındıqlı,Vöhtala,Yolayrıc(Nuxbik)və s. kəndlərində, həmçinin Zaqatala, Balakən və Bakı şəhərlərində yaşayırlar.İslamdininə etiqad edirlər.
Saxurlar Azərbaycanın qədim xalqlarından biridir. Qafqaz Albaniyasında yaşamış "cibqi" tayfasının varisləri sayılır. Zaqatalanın Mamrux, Gözbarax, Qaxın Qum, Ləkit, Kötüklü kəndlərində qədim Alban məbədləri günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Buda Saxurların Azərbaycanın qədim xalqı olmasını birdaha təsdiq edir. Dilləri Qafqaz dil ailəsinin Nax-Dağısdan qurupuna onuda Ləzgi yarım qrupuna daxildir. Zaqatalanın Suvagil, Dağlı Mamrux, Gözbarax, Ələsgər, Mişleş, Qaxın Qum, Kötüklü və o cümlədən Dağıstanın Leq, Saxur, Baş Muxax, Attal, Qelmes, və.s kəndlərində yaşayırlar. Özlərini öz dillərində etimaloji mənası "dağlılar" olan "Yikbı" adlandırırlar. Onlarazərbaycanlılarlaqaynayıb qarışmış,Azərbaycan dilinə, mədəniyyətinə yiyələnmişlər.Saxurlardağlıq ərazilərdə yaşadıqlarına görə maldarlıq və sənətkarlıqla məşğul
olmuşlar. Onların mətbəxi müxtəlif yeməklərlə zəngindir. Xəmir xörəkləri isə onların ən çox sevdikləri yeməklərdən sayılır. Uzun əsrlər boyuazərbaycan türkləriilə bir yerdə yaşayansaxurlartoy adətlərində də özünəməxsusluqlarını qoruyubsaxlaya bilmişlər.İslamdininə etiqad edirlər. 1992-ci ildənAzərbaycandasaxurlarınsosial-mədəni inkişafına, adət-ənənələri, dilinin, mədəniyyətinin təbliğinə xidmət göstərən Saxur Mədəniyyət Mərkəzi fəaliyyət göstərir.
Şahdağ xalqları və ya Şahdağ milli etnik qrupuna daxil olan etnoslarQubarayonununBuduq,Cek,Əlik,Haput,Qrız,XınalıqvəYergückəndlərinin adlarına müvafiq olaraqbuduqlular,ceklilər,əliklilər,haputlular,qrızlılar,xınalıqlılar,yergüclüləradlanır. Say etibarilə az olsalar da, bu kəndlərin hərəsinin əhalisi ayrı-ayrılıqda bir etnik qrupdur.
Qafqaz xalqlardan biri,DağıstanvəAzərbaycandayaşayırlar.AzərbaycandaəsasənQusar,Quba,Xaçmazrayonları ərazisində kompakt halda, eləcə dəBakı,Gəncə,SumqayıtvəMingəçevirşəhərlərində,Qəbələ,İsmayıllı,Oğuz,Göyçayrayonlarında yaşayırlar.LəzgilərAzərbaycan əhalisinin 2,2%-ni təşkil edir. Onların əksəriyyətiislamdininə etiqad edir. 1993-cü ildən başlayaraqləzgi dilindədərsliklər çap edilməyə başlanmışdır. Onlar sıx yaşadıqlarıQuba-Xaçmaz iqtisadi rayonununiqtisadi inkişafında mühüm rol oynayırlar.
AzərbaycandavəRusiyadaetnik qrup.İslamdininə etiqad edirlər.İslamdinirutullararasında 7-ci əsrdən etibarən,ərəblərinQafqazagəlişi ilə yayılmağa başlamışdır. Əsas dillərirutul dilidir. Bununla bərabərrutullaryaşadıqları ölkələrin də dillərini çox yaxşı səviyyədə bilirlər (müvafiq olaraq azərbaycan və rus dillərini).
Azərbaycanda əsasənŞəkişəhərininŞinvə Qaynarca kəndlərində yaşayırlar. Dil etibariləsaxur dilinəyaxın dildə danışırlar. Lakin rutulların da ədəbi diliAzərbaycan dilidir.
HazırdaAzərbaycandamalakanlar, əsasənBakı,Sumqayıt,Şamaxı,İsmayıllı,GədəbəyvəQubadayaşayırlar.
İlkmalakanicmaları Azərbaycanda XVIII əsrin ortalarında meydana gəlmişdir. Onları bura Rusiyadan, pravoslav kilsəsinin əleyhinə çıxdıqlarına görə sürgün etmişdilər.
Azərbaycanda məşhur olanİsmayıllı rayonununİvanovkakəndində vaxtilə Rusiyadan bu diyara köçüb gəlmişmalakanlarınnəslinin davamçıları yaşayır.
ƏsasənAzərbaycanınQaxvəZaqatalarayonları ərazisində yaşayırlar.I Şah Abbasındövründəmüsəlmanlığıqəbul etmişlər. Bu qrupun nümayəndələrindən əsasənmüsəlmanlarvə çox az hissəsixristianlargürcü dilinin cənub dialektində danışırlar.Böyük Qafqazdağlarının dağətəyi bölgəsində yaşayaningiloylarınəsas məşğuliyyət sferası tütünçülük, taxılçılıq, üzümçülük, qərzəkli meyvəçilik və heyvandarlıqdır.
Köçəri xalqlardan biri. Hind-Avropa mənşəlidirlər.Qaraçılarabütün Avrasiya materikində rast gəlinir.AzərbaycandaqaraçılarBalakən ərazisinəI Şah Abbasınköçürmə siyasəti dövründə yerli tayfaların qiyamlarının qarşısını almaq məqsədilə köçürülüblər. ƏsasənŞambulbinə,Gülüzənbinə,Məlikzadəkəndlərində yaşayırlar.Balakəndəkiqaraçılarfarsdillidir. Bundan başqa,qaraçılarŞamaxı,Yevlaxrayonlarında vəBorçalıdayaşayırlar.
Qaraçılartarixən köçəri həyat tərzi sürmüşlər. Ənənəvi olaraq atçılıqla və maldarlıqla yanaşı, həm də öz dədə-baba sənətləri olan nalbəndlik, xırda məişət avadanlıqları, kənd təsərrüfatı (torpaqda işləmək üçün) alətləri istehsalı ilə məşğul olmuşlar.
Azərbaycandayaşayan etnik qruplardan biridir. Qədim kökləri İran və Türkiyə ərazisində məskunlaşmış aşşurlarla bağlıdır. Hal-hazırdaAzərbaycanınZaqatala zonasında kiçik bir etnik qrup kimi məskunlaşmışlar.
Dünyanın etnik xəritəsindəudi(bəzi mənbələrdə udin) adlı etnos yalnızAzərbaycanınərazisində mövcuddur.UdilərQafqazın qədim sakinlərindəndir, dilləri Qafqaz dilləri ailəsinin ləzgi yarımqrupuna məxsus olmuş, çoxlu qədim ünsürləri qoruyub saxlaya bilmişlər.Udi dilininəlifbası yoxdur. Azərbaycanın köklü, aborigen azsaylı xalqlarından biridir. Bu etnos qədim Qafqaz Albaniyasının Uti əyalətində, XIX əsrdə isə Nuxa (indiki Şəki rayonu) bölgəsinin bir neçə yaşayış məskənində məskunlaşmışdır. Müasir dövrdə başlıca olaraqQəbələ rayonununNickəndində və qismən dəOğuzrayon mərkəzində yaşayırlar.Qəbələrayonlarının ərazisində (1999-cu ildə aparılmış siyahıyaalmaya əsasən 4066 nəfər) yaşamışlar. Tarixən Günəşə, Aya sitayiş edən udilər IV əsrin əvvəllərində xristianlığı qəbul etmiş və bu günə kimi dinini saxlamışlar.
Azərbaycandayaşayanalmanlarıruslar 1819-cu ildə Vyutenberq krallığından köçürmüşlər. İlk dəfəYelizavetpolda(Gəncə), sonra onun yaxınlığındakıYelenendorfda(Göygöl), Hacıkənddə, Şəmkirdə, Bakıda vəs. ərazilərdə məskunlaşmışlar.AlmanlarAzərbaycanda alman mədəniyyətini, təhsilini, həmçinin üzümçülüyü, şərabçılığı, tikinti-inşaat işlərini inkişaf etdirmişlər. Böyük Vətən müharibəsindən sonra almanların yüksək inkişafını görən Sovet imperiyası onları Sibirə və Qazaxıstana sürgün etmişdir.
XIX əsrdə Azərbaycana köçürülən rus əhalisini iki qrupa bölmək olar. Həmin əsrin 70–80-ci illərindən sonra burada məskunlaşanruslarınbir qismi müflisləşmiş və yerlərdə torpaqdan məhrum olmuş kəndlilər, digər qrup isə xristian dininin müxtəlif cərəyanlarına məxsus olan təriqətçilər idi. XX əsrin 20–30-cu illərində respublikayaruslarınmiqrasiyası güclü olmuşdur. Onlar təsərrüfatın müxtəlif sahələrinə aid mütəxəssislərdən, alimlərdən, fəhlələrdən ibarət idi. 1989-cu ildən sonra rusların kütləvi emiqrasiyası baş vermiş, 1999-cu ilə qədər respublikada onların sayı 250 min nəfər azalmışdır.