Amèrica/campidanesu

S'Amèricaest unu continenti, chi est s'unioni de s'Amèrica setentrionalie de s'Amèrica meridionali.
Po nai "Amèrica" a bortas nant "Mundu Nou" o "Continenti Nou", faci a su "Mundu Bèciu" o "Continenti Bèciu" comenti nant s'Europa, logu de aundi is scoberridoris ndi lompiant. Medas bortas si narat "Amèrica" po nai siat s'Amèrica setentrionali siat s'Amèrica meridionali, ma medas bortas puru si narat "America" (in totus is lìmbas, s'inglesu puru) po inditai isStadus Uniussceti.
Segundu sa teoria chi s'est spartzinada in is sèculus, su nòmini de s'Amèrica iat a bènniri de s'esploradori deFirenzeAmerigo Vespucci: ponendu in fatu a custa teoria, unu cartògrafu tedescu, Martin Waldseemüller, iat postu in conca s'idea de mutiri su mundu nou de aici, impreendu su gèneri feminili (Amèrica) de su nòmini suu latinizau (Americus Vespucius), po inditai su continenti nou in una mapa de su mundu disenniada in su 1507, chi s'agatat in saCosmographiae Introductio. Esistit perou peri un'àtera versioni, chi ponit su scioberu de su nòmini in unu tempus innantis chi Vespucci arribbessit a su continenti nou. Giovanni Caboto, sigomenti iat cumprèndiu ca Cristoforo Colombo no fut lòmpiu a s'Orienti Estremu, a pustis de essi propostu po nudda a Ferdinando II e Isabella de Castiglia de ddi donai unu viàgiu esplorativu bie una rotta prus settentrionali, s'est trasferiu in su 1496 inInghilterra, po cumbinci su rei Erricu VII a sustenni su progetu suu. Su rei, ca iat giai perdiu s'occasioni de tenni Cristoforo Colombo a serviziu po issu, iat coidau a cuncediri s'autorizzazioni a Giovanni Caboto e iat achistìu su suu progetu de viaggiu cun litteras patentis de su 5 de martzu de su 1496. In su portu deBristolSi fudi ordingiada una spedizioni de cincu navis, armadas cun su dinai de Caboto, ma cun su finanziamentu prus che atru a carrigu de s'erriccu mercanti gallesuRichard Ameryk, peri chi, po arrexonis ancora de cumprendiri, su2 de maude su1497ddest sarpàda una e bia , suMatthew, navíu de cinquanta tonnelladas cun ddunu equipaggiu de dexottu ominis: su24 de lampadasde su1497est approdau in s'isula deCabudu Bretonie at toccau saNoa Scozia, appubandu s'isula deTerranova, e, creendu de essi toccau s'estremidadi Nord Orientali de s'Asia, indd'at pigau possessu po nomini de Erricu VII. Caboto, disignandu sa mappa costas nordamericanas, casi seguramenti po sa primu borta iat donau a cussas terras su nomini deAmerica, in onori de su Richard Ameryk ca fudi su principali finanziadori de su viaggiu suu, avvenniu duus annus primu de sa spedizioni de Amerigo Vespucci. resultat ca s'annuariu de  Bristol de su 1497 apat registrau:... sa dii de Santu Giuanni, sa terra de America beniat scoberta de is mercantis de Bristowe, a pissu de una navi nomenada Mathew …, comenti testificau de atrus documentus de cussu tempus pervennius fincias a oi.
Is Americas fiant oficialmenti scobertas de su "Becciu Mundu" su 12 de su mes'e Ladamini de su 1492, cun su viaggiu deCristoforo Colombo, unu navigadori imbiau de sa regina de saSpagna, e de su XV séculu funti stetias logu de medas esplorazionis e sighentis colonizazionis. Si creit eppuru ca is primus europeus a lompi in su Mundu Nou fiant unus cantus devichingus, ca iant a essi sbarcaus in s'isula deTerranovae forsis in is costas de suCanadabie su1100. Specificatamenti su primueuropeua biri is Americas ca si sciit fiat suvichinguBjarni Herjólfsson(nasciu inIslandama de originisnorvegesas) ca in su986iat bittu is costas deTerranovae de suLabrador.
S'America capit totu in s'emisferu occidentalie s'estendit po casi totu salatitudinide custu emisferu. Est difatis barigada de s'equatori, de sutropicu de su Cancrue de sutropicu de su Capricornu. S'estendit anordfincias a si fai barigai peri de sucirculu polari articu, mentris asudno lompit a sucirculu polari antarticu.
S'America stremenat petti cunmariseoceanus: a nord de suMari Glaciali Articu, aovestesud-ovestde s'Oceanu Pacificu, aestesud-estde s'Oceanu Atlanticu, asudde s'Oceanu Pacificue de s'Oceanu Atlanticu. A sud, sumeridianuca transit po suCabudu Horn(su puntu prus meridionali de s'America), cumpartit difatis (convenzionalmenti) s'Oceanu Pacificu de s'Oceanu Atlanticu.
In totu s'America tenit una superfizie de 42.549.000km², unu pagu de mancu de sa de s'Asiade cali est scrobada de sustrintu de Bering.
S'America est cumposta de duas mannas terras bessias a pillu mutìas "America de su Nord" e "America de su Sud" po comenti funti postas. Arrexonandu de i su tremini intre is duas Americas, isgeografusfunti casi totus de accordiu a cunsiderai s'America Centraliparti de s'America de su Nord. In particulari prus che atru si cunsiderat s'istmu de Dariéncomenti tremini. Cun prus precisioni suspartiacquede isfluminisAtrato(flunini de saColombia) eTuiria(flumini de saRepubblica de Panamà). Prus pagu bortas, comenti tremini intre is Americas, si cunsiderat sucanali de Panamà(postu prus anord-ovest).
S'America de su Nord capit in totu in s'emisferu borealimentris s'America de su Sud capit casi totu in s'emisferu australi. Cunsiderandu s'America Centrali parti de s'America de su Nord, in particulari, de s'America de su Sud nofunti includius in s'emisferu australi: suVenezuela, saGuyana, suSuriname, saGuiana Francesa, una parti manna de saColombiae una parti pitica de s'Ecuadore de suBrasile.
Sempri cunsiderandu s'America Centrali parti de s'America de su Nord, s'America de su Sud tenit una superfizie de 17.840.000km²mentris s'America de su Nord tenit una superfizie de 24.709.000 km² (tandu s'America de su Nord est prus manna de s'America de su Sud de prus o mancu su 38,5%).
Isgeografusno funti de accordiu po cunsiderai s'America del Norde s'America del Sudduuscontinentiscumpartius (su continenti nordamericanu e su continenti sudamericanu). Is geografus ca no funti de accordiu cun custu, dda cunsiderant un unicu continenti e cunsiderant s'America de su Nord e s'America de su Sud duussubcontinentis(susubcontinenti nordamericanue susubcontinenti sudamericanu). Segundu is geografus ca dda sustenint, custa posizioni scientifica est donada de sa continuidadi territoriali ca esistit itre s'America de su Nord e s'America de su Sud.
Is principalis macroregionis de s'America funti (po posizioni geografica) s'Amèrica Setentrionale, s'Amèrica Tzentrale(Caràibes) e s'Amèrica Meridionale. Custas tres macroregionis, cunsideradas paris, rappresentant s'intreu territoriu de s'America. Peri s'Amèrica Latinaest una de is principalis macroregionis de s'America. Custa perou si contraddistinghit po essi istetia meda influenziada denazionislatinas comentiFrantza,PortugallueIspagna. In s'Amèrica Latinapigat parti casi totu s'America Meridionali, casi totu s'Amèrica Tzentralee suMèssicu.
IsparassitologusdeRio de Janeirofunti ciccandu dedonai s'axudu insoru a sa scoberta de is bias de migrazioni preistoricas, crarusighias peri de is esseris umanus. pon'esempiu funti istetius agataus parassitus intestinalis de is esseris umanus de chini su ciclu vitali no s'iat a essi possiu arreguai passandu in is frittas regionis articas; tandu is specialistas ant ipotizzatu ca a su mancu 7000 annus calincunu populu iat a podiri essiri sceberau un'atru camminu po si trasferiri in su continenti americanu. Tandu in prus a cudda artica si podint acciungi comenti possibilis logus de passaggiu sa sub-artica e sa transoceanica (polinesiana).
Is primus bividoris de is Amèricas funti istetius casi totus sperdius de is colonizzadoris europeus. Intre is prus nomenaus nci furinti is ca ddi narant "populazionis precolombianas" (is prus nomenadas "Inca", "Maya" e "Atzecus"), tzerriaus de is europeus "indios" e is "indianus de Amèrica" ca biviànt in is ca oi funti isStadus Uniuse in suCanada, e ca funti istetius sperdius e inserraus in is tancas de is pionieris europeus.
Sa populazioni americana est cumposta de 806.609.000 bividoris e una densidadi media de 19,1 ab/km², descendentis de tres grandus grupus etnicus, e fincias s'amescuru intr'e issus e totu:amerindiuseesquimalis(ca formànta is abitantis autoctonus de s'Amèrica); europeus (de originispagnola,portughesa,britannica,francesa,Itàlianu,tedesca,olandesa,danesaeslava, custus in totu fainti prus o mancu 572,9 milionis de personas, est a nai unu 63,5% de sa populazioni americana) eafricanussubsaharianus descendentis de iscraus. Ddue funti peri descendentis de atrus inmigrantis, prus recentis, a pitzu de totuasiaticus, tanti de su Mediu tanti de s'Estremu Orienti. Mentris in mesura prus manna o prus pitica totus is paisus de su continenti tenint ascendenzia europea, custa est predominanti in paisus comentiArgentina,Brasili,Canada,Costa Rica,Istados Unidos,CileeUruguay. In calincunu de custus paisus, de chini is abitantis fenotípicamente tenint trattus europeus predominantis]], s'est bittu cun provas geneticas ca tenint percentualis piticas de sambini amerindiu e africanu.Is problemas de arraccia in Amèrica funti calandu in su cursu de sa storia, specialmenti in forma legali, e ca sa sclavitudiniest istetia totu abolia in totus is paisus. Eppuru, esistint recusas po is minorìas de originiamerindia,africanusoasiaticusin diversus paisus de populazionis predominantementi biancas.
Is paisus auba sa percentuali deamerindiusest sa parti prus manna de sa populazioni funtiGuatemala,Bolivia,MèssicuePerù. Sa cumponenti indígena est meda significativa peri in Ecuador, El Salvador, Nicaragua, Honduras, Panama, Colombia, Venezuela e Paraguay.
Sa populazioni in Amèrica bariat segundu is condizionis de sa vida. Sa parti prus manna de is abitantis de s'Amèrica Latinafunti giovunus intr'e is 15 e is 24 annus de etadi, e sa sperantzia de vida bariat intr'e is 60 e is 80 annus de etadi. In prus, prus de sa metadi de la populazioni in grandu parti de is paisus est rurali.Argentina,Cuba,CileeUruguayfunti is paisus de s'Amèrica Latinacun dduna struttura demografica relativamenti imbecciàda, difatis sa populazioni de60 annus o prusest oguali o superiori a su 13%. In paisus comentiGuatemala,Haiti,El Salvador,Honduras,Nicaragua,Panama,ParaguayeRepública Dominicana, esistit una populazioni giovana prus mannas, funti de prus is giovunus intr'e is 15 e is 25 annus de etadi, invecis de saBoliviaca est un paisu ca est imbecciandu, ma peri cun dduna populazioni giovana. Po urtimu, inBrasili,Colombia,Ecuador,Costa Rica,Mèssicu,Perú,Puerto RicoeVenezuela, peri sa parti manna de is abitantis insoru funti giovunus, peri si in is urtimus annus in Brasili, Colombia, Costa Rica, Mèssicu e Puerto Rico ddu at unu progressivu imbecciamentu de sa populazioni relazionau a sa diminuzioni de sa fecundidadi.Su propriu in Guadalupe,Guayana FrancesaeMartinica(Francia) e in paisus no latinus comentiBahamas,Belize,Guyana,Jamaica,Suriname, isAntillas Piticas,Trinidad e Tobago, includendu is dependenziaseuropeascomenti isAntillas Olandesas,Aruba, etc.. In isStadus UniuseCanadasa parti manna de is suus abitantis est adulta, bincendu sa populazioni giovana, assimbillandusì a su processu ca ddu est inEuropa.
Is 10 Tzidadis prus mannas de s'America funti elencadas in segus. Sa definitzioni offissiali de tzidadi est donada de su cuncetu de cittadi bera e propria, est a nai su territoriu a intru de is treminis de sa tzidadis, e tandu no poarea urbanaoarea metropolitana.
SuNordamericae suSudamericacontant in totu 35stadusindipendentis (22 in Nordamerica e 13 in Sudamerica) e calincunu territoriu mesu-indipendenti.
Su numeru in totu de is lìnguas de sAmèrica bincit de meda 500, intr'e lìnguas e dialetus. Is principalis lìnguas funti is correspundentis a is ca funti istetius postus de is colonizadoris europeus, sighius de is lìnguas de is principalis culturas amerindias.
Calincuna atra lìngua tenit una importantzia demográfica chenza chi siat offitziali, intr'e cussas: