Sò͘-ha̍k

Sò͘-ha̍k（數學）tiāⁿ hông khoàⁿ-chò sī leh gián-kiùsò͘-liōng,kiat-kò͘,khong-kankappiàn-tōngê ha̍k-būn. Ū koá sò͘-ha̍k-ka kā sò͘-ha̍k tòng-chò sīkong-siatkapteng-gīthaù-koèchhui-lūntit--tio̍h êtì-sek.
Ta̍k ê siā-hoē lehchhek-liôngthó͘-tē, chhú-líkoè-kè, ī-chhekthian-bûnsū-kiāⁿ, ... ê sî chha-put-to lóng ē-tit khoàⁿ tio̍h èng-iōng sò͘-ha̍k ê iáⁿ. Sò͘-ha̍k thong-siông sī leh chhiau-chhoē bô͘-sek, bô tiāⁿ-tio̍h ài kap èng-iōng ū tī-tāi. M̄-kohEugene Wignerbat kóng koè "sò͘-ha̍k siuⁿ koè-thaû-á ū-haū", siōng 'sûn' ê sò͘-ha̍k tiāⁿ chhoē tio̍h siōng si̍t-chè ê èng-iōng. Hiān-chhú-sî êchū-jiân kho-ha̍k,kang-têng,keng-chè,i-ha̍klóng tio̍h khoàⁿ sò͘-ha̍k ū sin hoat-tián--bô.
Hi-lia̍p-gíê μάθημα (máthema) piáu-sī "kho-ha̍k, tì-sek, ha̍k-si̍p", μαθηματικός (mathematikós) piáu-sī "kah-ì o̍h mi̍h-kiāⁿ". Eng-gí kā sò͘-ha̍k siá chòmathematics, kán-siá chòmaths(Liân-pang Eng-gí),math(Bí-kok Eng-gí).
Sò͘-ha̍k ê ián-piàn ē-tit khoàⁿ chò kóng thiu-siōng ê chú-tê iah sī thêng-tō͘ ti̍t-ti̍t leh cheng-ka. Siōng chá ê thiu-siōng hoān-sè sīsò͘-ba̍k. Liáu-kái kóng 2 lia̍p phōng-kó kap 2 lia̍p kam-á ká-ná ū siáⁿ-mih sio-kâng ê só͘-chāi, sò͘-ha̍k tō khai-sí hoat-tián--a.
Sú-chêngê jîn-lūi ē-hiáusǹgkū-théê mi̍h-kiāⁿ, mā chai-iáⁿ beh án-choáⁿ sǹgthiu-siōngê sò͘-liōng, chhiūⁿ kóngsî-kan(kang,kùi,nî, ...).  Ē-hiáu sǹg, koh lâi tō sīsǹg-siàu(chhiūⁿke,kiám,sêng,tû).
M̄-koh beh sǹg tio̍h-ài ē-tàngsiákap 1 thòsò͘-jī hē-thóng.Sú-chêngê jîn-lūi hoān-sè sī tī thô͘-kha oē sûn iah sī tī chhâ-thaû khek sûn lâi piáu-sīsò͘-liōng.Inca Tè-kokbô su-siá hē-thóng, in lī-iōng soh-á phah-kat ê hong-hoat lâi sǹg-siàu, hō-chòkhipu.
Sò͘-ha̍k ê hoat-tián kapchhek-liôngthó͘-tē, chhú-líkoè-kè, ī-chhekthian-bûnsū-kiāⁿ ū chin bi̍t-chhiat ê koan-hē. In-ūi ū su-iàu, sò͘-ha̍k lāi-té chhú-líkhong-kan,kiat-kò͘,piàn-tōngê gián-kiù tō toè leh hoat-tián. Khah lō͘-boé, beh kái-koatsiokapkngê bûn-tê,sò͘-ha̍k bu̍t-lí-ha̍kmā khai-sí hoat-tián.
Tû-khì éng-koè chiah-ê gián-kiù ê chú-tê, sò͘-ha̍k kaù taⁿ mā iû-goân it-ti̍t leh chhòng-sin.
Ū oh kái-koat ê būn-tê tō su-iàu sò͘-ha̍k. Éng-koè chhiūⁿsiong-gia̍p,thó͘-tē chhek-liông,thian-bûn-ha̍k; hiān-chhú-sî toā-pō͘-hūn ùi chū-jiân kho-ha̍k tit tio̍h lêng-kám, chiâⁿ chē sò͘-ha̍k-ka mā sību̍t-lí-ha̍k-ka. Chhiūⁿ í-cháNewtonhoat-tiánbî-chek-hun,Richard Feynmanhoat-tiánFeynman kèng-chek-hun, chit-má thaù-koè chhui-lí kap tùi bu̍t-lí ê chhim-ji̍p liáu-kái, tō hoat-tián chhuthiân-lūn(string theory).
Ū būn-tê beh kái-koat, gián-kiù siong-koan ê sò͘-ha̍k liáu-aū, tō ē-tit it-ti̍t èng-iōng chiah-ê sò͘-ha̍k. Kā ū kiōng-tông ki-chhó͘ ê sò͘-ha̍k khioh chò-hoé, chi̍t-koá koan-liām ē-tit tha̍h chò-hoé.19 sè-kíê sî, tō án-ne kā sò͘-ha̍k hun-chòèng-iōng sò͘-ha̍kkapsûn sò͘-ha̍k.
Sò͘-ha̍k hō͘ lâng kám-kak iu-ngá, hoān-sè i ê pún-chit tō sībí-ha̍k, hoān-sè i pun-sin ū 1 chióngbí-kám, m̄-koh che lóng chin oh bêng-khak piáu-ta̍t.Kán-tan-sèngkapphó͘-phiàn-sèngsī sò͘-ha̍k 2 ê chin tiong-iàu ê te̍k-sek. Chiah-ê khoàⁿ--khí-lâi taù bē chò-hoé ê sèng-chit ū-tang-sî-á ē-tàng kiat-ha̍p, chhiūⁿ kóng kā chi̍t-koá bô kāng hun-ki ê sò͘-ha̍kit-thé-hoà, iah sī hoat-tián ē-sái kiōng-tôngkè-sǹgê ke-si. Sûn sò͘-ha̍k chho͘-chho͘ khoàⁿ ká-ná kan-taⁿ i ê bí-kám ū koá kè-ta̍t, kan-taⁿ sò͘-ha̍k-ka ū chhù-bī. M̄-koh gián-kiù chi̍t-ē chìn-tián liáu-aū, sûn sò͘-ha̍k tiāⁿ ē pìⁿ-chiâⁿ èng-iōng sò͘-ha̍k.
Sò͘-ha̍k ê bûn-chiuⁿ bô kài hó tha̍k.Stephen Hawking1988 chhut êSî-kan kán-sú(A Brief History of Time) lāi-té kan-taⁿ ū 1 tiâusò͘-ha̍k kong-sek, in-ūi chhut-pán-siong kóng múi 1 tiâu kong-sek tō ē kā siau-lō͘ kàng chi̍t-poàⁿ.
Sò͘-ha̍k-ka chingiâm-kehiau-kiû ài kā siuⁿ beh piáu-ta̍t--ê siá chheng-chhó, chóng--sī sò͘-ha̍k iáu-sī ká-ná hoat-lu̍t tiâu-bûn hiah pháiⁿ tha̍k.  Sò͘-ha̍k-ka khok-chhiongchū-jiân gí-giân, ēng tēng kah chin bêng-khak êsò͘-ha̍k bêng-sû,sò͘-ha̍k hû-hōkapbûn-hoat(gí-hoat) lâi ta̍t kaù giâm-keh ê bo̍k-phiau. Ū chi̍t-koá bêng-sû chioh ēng phó͘-thong ê bêng-sû, m̄-koh ì-sù bô tī-tāi, chhiūⁿkhoân(ring),kûn(group),lūi(category); ū-ê bêng-sû sī sò͘-ha̍k choan-iōng--ê, chhiūⁿhomotopy,Hilbert khong-kan. Thiaⁿ kóngHenri Poincaréhông soán ji̍p-khìHoat-kok Gián-kiù-īⁿ(Académie Française) tō sī beh chhiáⁿ i lâi tēng-gīautomorphe.
Carl Friedrich Gausskóng sò͘-ha̍k sī kho-ha̍k ê lú-ông. Sò͘-ha̍k bu̍t-lí-ha̍k-kaLeon M. Ledermankhau-sé kóng bu̍t-lí-ha̍k-ka kan-taⁿ sūn-thàn sò͘-ha̍k-ka, sò͘-ha̍k-ka kan-taⁿ sūn-thàn Siōng-tè, sui-bóng chiah-nī kò͘-khiam ê sò͘-ha̍k-ka chin oh chhoē.
Chá-kî ê sò͘-ha̍k ūi tio̍h siong-gia̍p, chhek-liông, ī-chhek thian-bûn hiān-siōng, hoat-tián kiat-kò͘, khong-kan, piàn-tōng ê gián-kiù, chhiūⁿtāi-sò͘(algebra),kí-hô-ha̍k(geometry),hun-sek(analysis). Aū--lâi, tau̍h-tau̍h koh hoat-tián kaùlô-chek, khah kán-tan êki-chhó͘ hē-thóng(foundations), kap khah si̍t-iōng êèng-iōng sò͘-ha̍k(applied mathematics).
Chia lia̍t--ê sī khah chú-iàu ê gián-kiù tê-ba̍k. Khah oân-chéng ê gián-kiù chú-tê chhiáⁿ chham-khósò͘-ha̍k chú-tê lia̍t-toaⁿ.
Leh chhú-lísò͘-ba̍k,chi̍p-ha̍p,toā-sè(size) chit lūi ê būn-tê, kap chaú-chhoē chhú-lí ê hong-hoat.
Leh chhú-lísò͘-ba̍kkaphâm-sò͘ê piàn-hoà.
Leh chhú-lítoā-sè(size),tùi-thīn(symmetry) kap chi̍t-koásò͘-ha̍k kiat-kò͘(mathematical structure) ê būn-tê.
Ē-tàng khoàⁿ ê sò͘-ha̍k.
Leh chhú-lí kan-taⁿ ē-tàng 1 ê 1 ê sǹg ê mi̍h-á.
Leh kái-koat hiān-si̍t būn-tê ê sò͘-ha̍k.
Che lia̍t chi̍t-koá m̄-sī sò͘-ha̍k-ka mā ē kám-kak sim-sek ê tēng-lí. Oân-chéng ê chu-liāu chhiáⁿ chham-khóTēng-lí lia̍t-toaⁿ.
Che lia̍t chi̍t-koá tng-leh gián-kiù ê būn-tê. Oân-chéng ê chu-liāu chhiáⁿ chham-khóChhai-chhek lia̍t-toaⁿ.
Lēng-goā, ū-ê sò͘-ha̍k-ka jīn-ûicontinuum hypothesiskapZFCbô tī-tāi, bián chhap i; ū-ê khah chek-ke̍k leh gián-kiù.
Leh su-khó sò͘-ha̍k ê pún-chit kap sò͘-ha̍k beh án-choáⁿ gián-kiù.
Chhiáⁿ chham-khósò͘-ha̍k-sú lia̍t-toaⁿ
Sò͘-ha̍k m̄ sī 1 ê sím-mih būn-tê lóng kái-koat tiāu ê hē-thóng, i lāi-té iáu chin chē ài gián-kiù ê būn-tê.
Ké-sò͘-ha̍kkhoàⁿ--khí-lâi chhin-chhiūⁿ sò͘-ha̍k, i bô tīha̍k-su̍t-kàichiap-siū kàm-tok, ū-sî-á koh si sò͘-ha̍k-ka pìⁿ--ê. I thong-siông sī leh thó-lūn khah ū-miâ ê būn-tê, m̄-koh i koh m̄ sī ēng lâng chèng-bêng koè ê lí-lūn chò ki-chân lâi chèng-bêng. Ké-sò͘-ha̍k kap sò͘-ha̍k tō ká-náké-kho-ha̍kkap kho-ha̍k chhan-chhiūⁿ. Chit khoán tāi-chì ē lâi hoat-seng ê goân-in ū: