Napoles

AngNapoles(bigkas:NA-po-les;Italyano:Napoli,Ingles:Naples) ay isang lungsod saItalya; ito ang kabisera ng rehiyon ngCampaniaat gayundin ngkasimpangalang kalakhang lungsodnito. Kilala sa mayamang kasaysayan, sining, kultura, arkitektura, musika, at mga lutuin, ang Napoles ay gumanap ng mahalagang papel sa Tangway ng Italya at iba pasa mahabang panahon ng pag-iral nito, na nagsimula ng mahigit na 2,800 taon nang nakaraan. Matatagpuan sa kanlurang baybay ng Italya katabi ng Golpo ng Napoles, ang lungsod ay namamagitan sa dalawang dakong mabulkan: ang BulkangVesubioat ang mgaLarangang Flegreo. Ito ay may populasyon ng 963,357 noong 2009.
Unang tinirhan ng mga Griyego noongunang milenyo BK, ang Napoles ang isa sa pinakamatandang tuluyang tinitirhan na urbanong pook sa mundo.Sa ika-9 na siglo BK, isang kolonya na kilala bilang Parthenope (Sinaunang Griyego:Παρθενόπη) ang itinatag saPulo ng Megaride.Noong ika-6 na siglo BK, muli itong itinatag bilang Neápolis.Ang lungsod ay isang mahalagang bahagi ngMagna Graecia, at may mahalagang papel sa pagsasanib ng lipunang Griyego at Romano, at naging mahalagang sentrong pangkultura sa ilalim ng mga Romano.
Naging kabisera ito ngDukado ng Napoles(661–1139), at matapos ngKaharian ng Napoles(1262–1816), at sa huli ngDalawang Siciliahanggang sapag-iisa ng Italyanoong 1861. Ang Napoles ay tinagurian ding kabisera ngBaroko, na nagsimula sa karera niCaravaggionoong ika-17 siglo, at sa rebolusyong pansining na kaniyang naitulak.Naging mahalagang sentro rin ito nghumanismoatPagkamulat.Ang lungsod ay naging pandaigdigang pook-sanggunian ng klasikong muskika at opera sa pamamagitan ngPaaralang Napolitano.Sa pagitan ng 1925 hanggang 1936, ang Napoles ay pinalawak at iniangat lalo ng pamahalaan niBenito Mussolini. Sa mga huling taon ngIkalawang Digmaang Pandaigdig, tuloy-tuloy itong nawasak mula sapambobomba ng mga Alyadohabang nilusob nila ang tangway. Lubos na nakatanggap ng malawakang muling-pagtatayo ang lungsod matapos ang 1945.
Mula noong huling bahagi ng ika-20 siglo, ang Napoles ay nagkaroon ng makabuluhang paglago ng ekonomiya, sa tulong ng pagtatayo ng distritong pangnegosyo ngCentro Direzionaleat isang abanteng ugnayan ng transportasyon, na kinabibilangan ng mabilisang ugnayang riles ngAlta Velocitàsa Roma atSalernoat isang pinalawak naugnayang subteraneo. Ang Napoles ay ang pangatlong pinakamalaking ekonomiyang urbano sa Italya, pagkatapos ngMilanatRoma.AngPantalan ng Napolesay isa sa pinakamahalaga sa Europa. Bilang karagdagan sa mga komersiyal na aktibidad, tahanan ito ngAllied Joint Force Command Naples, ang katawan ng NATO na nangangasiwa saHilagang Africa,Sahel, atGitnang Silangan.
Ang makasaysayang sentro ng lungsod ng Napoles ay ang pinakamalaking uri nito sa Europa at itinalaga bilang isangPandaigdigang Pamanang Pookng UNESCO. Kabilang sa mga kalapit na mahalagang pook pangkultura at pangkasaysayan angPalasyo ng Casertaat ang mga Romanong guho ngPompeyaatHerculano. Kilala rin ang Napoles sa mga likas na kagandahan nito, tulad ngPosillipo,mga Larangang Flegreo,Nisida, atVesubio.Anglutuing Napolitanoay kilala sa pagkakaugnay nito sapizza, na nagmula sa lungsod, pati na rin ang maraming iba pang lokal na lutuin. Ang mga restawran sa lugar ng Napoles ay nakakuha ng pinakamaraming bituin mula saMichelin Guideng anumang lalawigan ng Italya.Ang skyline ng Naples saCentro Direzionaleay ang unang skyline ng Italya, na itinayo noong 1994, at sa loob ng 15 taon ay ito lamang ang nag-iisa hanggang 2009. Ang kilalang koponan sa sports sa Napoles ay angSerie Afootball club naSSC Napoli, ay dalawang beses na Italyanong kampeon na naglalaro saStadio San Paolosa timog-kanluran ng lungsod, sa kuwarto ngFuorigrotta.
Ang Napoles ay tinirhan mula pa noong panahongNeolitiko.Ang mga pinakamaagangGriyegongtirahan ay itinatag sa pook ng Napoles noongunang milenyo BK. Ang mga mandaragat mula sa isla ngRodasng Gresya nagtatag ng isang maliit na pantalang pangkomersiyo na tinatawag naParthenope(Παρθενόπη, nangangahulugang "mga Purong Mata", isang Sirena samitolohiyang Griyegong) sapulo ng Megaridenoong ikasiyam na siglo BK.Sa ikawalong siglo BK, ang tirahan ay pinalawak upang isama ang Monte Echia.Sa ika-anim na siglo BK ang lungsod ay muling itinatag bilang Neápolis (Νεάπολις), sa kalaunan ay naging isa sa pinakamahalagang lungsod ng Magna Graecia.
Ang lungsod ay mabilis na lumago dahil sa impluwensiya ng makapangyarihang Griyegonglungsod-estadongSiracusa,at naging kapanalig ngRepublikang Romanolaban saCartago. Sa panahon ngmga Digmaang Samnita, ang lungsod, na ngayon ay isang mataong sentro ng kalakal, aynasakopng mgaSamnio;subalit, hindi nagtagal ay nakuha ng mga Romano ang lungsod mula sa kanila at ginawang isangkolonyang Romano.Sa panahon ngmga Digmaang Puniko, itinulak ng malalakas na pader na nakapalibot sa Neápolis ang mga sumasalakay na puwersa ng Cartagong heneral na siAnibal.
Ang Napoles ay lubos na tinitingala ng mga Romano bilang isang ruro ngkulturang Elenistiko. Sa panahong Romano pinanatili ng mga mamamayan ng Napoles ang kanilangGriyegong wikaat kaugalian, habang ang lungsod ay pinalawak ng mga magagarang Romanongvilla,akwedukto, atpampublikong paliguan. Ang mga palatandaan tulad ngTemplo ni Dioscurosay itinayo, at maraming emperador ang pumili na magbakasyon sa lungsod, kasama sinaClaudioatTiberio.SiVirgilio, may-akda ngpambansang epikong Roma, angAeneis, ay nakatanggap ng bahagi ng kaniyang pag-aaral sa lungsod, at kalaunan ay naninirahan sa mga paligid nito.
Sa panahong ito unang dumating ang Kristiyanismo sa Napoles; sinaapostolPedroatPabloay sinasabing nangangaral sa lungsod. SiJenaro, na magigingsantong patronng Napoles, ay minartir doon noong ika-4 na siglo AD.Ang huling emperador ngKanlurang Imperyong Romano, siRomulo Augustulo, ayipinataponsa Napoles ng Alemanong hari na siOdoacronoong ika-5 siglo AD.
Kasunod ng pagbagsak ngKanlurang Imperyong Romano, ang Napoles ay dinakip ng mgaOstrogodo, isanggrupong Hermaniko, at isinama saKahariang Ostrogodo.Gayunpaman, muling sinakop niBelisariongImperyong Bisantinoang Napoles noong 536, matapos na makapasok sa lungsod sa pamamagitan ng isang akwedukto.
Noong 543, sa panahon ngmga Digmaang Gotiko, sinakop niTotilaang lungsod para sa Ostrogodo, ngunit sinakop ng mga Bisantino ang pook kasunod ngLabanan ng Mons Lactariussa mga dalisdis ngVesubio.Inaasahang ang Napoles na makipag-ugnay saEksarkado ng Ravena, na siyang sentro ng kapangyarihang Bisantino saTangway ng Italya.
Matapos ang pagbagsak ngeksarka, isangDukado ng Napolesang nilikha. Kahit na nanatili angGrekorromanosa Napoles, kalaunang lumipat ang katapatan mulaConstantinoplapatungo sa Rome sa ilalim DukeEsteban II, paglalagay nito sa ilalim ngsuzeraniyangpapanoong 763.
Ang mga taon sa pagitan ng 818 at 832 ay magulo hinggil sa relasyon ng Napoles saBisantinong Emperador, na may maraming lokal na nagpapanggap na nakikipagtunggalian para sa pagkakaroon ng trono ng dukal.SiTeoctistohinirang nang walang pag-apruba ng imperyo; kalaunan ay binawi ang kaniyang pagtipan at pumalit sa kaniya siTeodoro II. Gayumpaman, ang hindi nasisiyahang pangkalahatang populasyon ay hinabol siya palabas ng lungsod, at sa halip ay inihalal siEsteban III, isang nagpanday ng mga barya gamit ang kaniyang sariling mga inisyal, kaysa mga Bisantinong Emperador. Nakamit ng Napoles ang kumpletong kalayaan noong unang bahagi ng ikasiyam na siglo.Nakipag-alyansa ang Napoles sa mga Muslim naSarasenonoong 836, at humiling ng kanilang suporta upang itaboy ang pagkubkob ng mgahukbong Lombardona nagmula sa karatig naDukado ng Benevento. Gayumpaman, noong dekada 850, pinangunahan niMuhammad I Abu 'l-Abbasang pananakop ng mga Arabe-Muslimsa lungsod, at dinambong ito at kinuha ang malaking halaga ng yaman nito.
Ang dukado ay nasa ilalim ng direktang kontrol ng mgaLombardosa isang maikling panahon, matapos ang pagkuha niPandulfo IVngPrinsipalidad ng Capua, isang pangmatagalang karibal ni Napoles; subalit, ang rehimeng ito ay tumagal ng tatlong taon lamang bago ibalik ang mga impluwensiya ng mga Grecorromanong duke.Pagsapit ng ika-11 siglo, sinimulan ng Napoles na gamitin ang mga tauhangNormandoupang labanan ang kanilang mga karibal; Kinuha ni DukeSergio IVsiRainulf Drengotupang idigma ang Capua para sa kaniya.
Pagsapit ng 1137, ang mga Normando ay nakamit ang malaking impluwensya sa Italya, na kinokontrol ang dating malalayang prinsipalidad at dukado tulad ngCapua,Benevento,Salerno,Amalfi,Sorrento, atGaeta; sa taong ito na ang Napoles, ang huling malayong dukado sa katimugang bahagi ng tangwa, ay napasailalim sa Normandong kontrol. Ang huling namumunong duke ng dukado na siSergio VII, ay napilitang sumuko kayRoger II, na ipinroklamangHari ng SiciliangAntipapa Anacleto IIpitong taon na ang nakalilipas. Samakatuwid sumali ang Napoles saKaharian ng Sicilia, na angPalermoang naging kabesera.
Matapos ang isang panahon ng pamumunong Normando, noong 1189, angKaharian ng Sicilianasa isang alitan hinggil sa pagkakasunod sa pagitan niTancredo, Hari ng Siciliana anak sa labas at sa mgaHohenstaufen, isang Alemanongmaharlikang pamilya,dahil ang Prinsipe Enrique nito ay ikinasal kayPrinsesa Constanza, ang huling lehitimong tagapagmana ng trono ng Sicilia. Noong 1191 sinalakay ni Enrique ang Sicilia matapos na makoronahan bilangEnrique VI, Banal na Emperador ng Roma, sumuko ang maraming lungsod, ngunit nanaig ang Napoles mula Mayo hanggang Agosto sa pamumuno ninaRicardo, Konde ng Acerra,Nicolas ng Ajello,Aligerno Cottone, atMargaritone ng Brindisibago ang mga Aleman ay nagdusa ng sakit at napilitang umatras.Conrado II, Duke ng BohemiaatFelipe I, Arsobispo ng Colonianamatay sa sakit sa panahon ngpagkubkob. Dahil dito, nakamit ni Tancredo ang isa pang hindi inaasahang nakamit sa panahon ng kaniyang kontraatake na ang kanyang kalaban na si Constanza, na ngayon ay emperatris, ay nakuha. Pinakulong niya ang emperatris saCastel dell'Ovosa Napoles bago siya palayain noong Mayo 1192 sa ilalim ng panggigipit niPapa Celestino III. Noong 1194 sinimulan ni Enrique ang kaniyang pangalawang kampanya buhat ng pagkamatay ni Tancred, ngunit sa pagkakataong ito ay sumuko si Aligerno nang walang pagtutol, at sa huli ay sinakop ni Enrique ang Sicilia, at inilagay ito sa ilalim ng pamamahala ng Hohenstaufen.
AngUnibersidad ng Napoles, ang unang unibersidad sa Europa na nakatuon sa pagsasanay ng mga sekular na administrador,ay itinatag niFederico II, na ginagawang intelektuwal na sentro ng kaharian ng Napoles. Ang salungatan sa pagitan ng mga Hohenstaufen at ngPapaay humantong sa pagkorona niPapa Inocencio IVangAngevinongduke na siCarlos IHari ng Sicilia:Opisyal na inilipat ni Carlos ang kabesera mula sa Palermo patungong Naples, kung saan siya nanirahan siya saCastel Nuovo.Sa pagkakaroon ng isang mahusay na interes sa arkitektura, nag-angkat si Carlos I ng mga arkitekto at manggagawang Pranses at personal na kasangkot sa maraming proyekto sa pagtatayo sa lungsod.Maraming mga halimbawa ngarkitekturang Gotikoumusbong sa Napoles, kabilang angKatedral ng Napoles, na nananatiling pangunahing simbahan ng lungsod.
Noong 1282, pagkatapos ng mgaBisperas na Siciliano, ang Kaharian ng Sisilia ay nahahati sa dalawa. Kasama sa AngevinongKaharian ng Napolesang katimugang bahagi ng tangway ng Italya, habang ang isla ngSicilianagingAragonesnaKaharian ng Sicilia.Ang mga giyera sa pagitan ng mga nagkakumpitensiyang dinastiya ay nagpatuloy hanggang saKapayapaan ng Caltabellottana kung saan noong 1302, kinilala bilang hari ng Sicilia siFederico III, habang siCarlos IIay kinilala bilang hari ng Napoles niPapa Bonifacio VIII.Sa kabila ng pagkakahati, lumago ang kahalagahan ng Napoles, naakit ang mga mangangalakal naPisanoatGenovesa, mga bangkerongToscano, at ilan sa mga pinakatanyag naartista ng Renasimyentonoong panahon, tulad ninaBoccaccio,Petrarca, atGiotto.Noong ika-14 na siglo, ang Angevinongharing Unggarona siLuis ang Dakilaay kinuha ang lungsod nang maraming beses. Noong 1442, sinakop niAlfonso Iang Napoles matapos ang kaniyang tagumpay laban sa huling haringAngevinona siRené, at Napoles ay muling pinag-isa sa Sicilia na nagtagal isang maikling panahon.
Ang Sicilia at Napoles ay pinaghiwalay mula noong 1282, ngunit nanatiling mga umaasa saAragonsa ilalim niFernando I.Pinahusay ng bagong dinastiya ang katayuan sa komersiyo ng Napoles sa pamamagitan ng pagtataguyod ng mga ugnayan saTangway ng Iberia. Ang Napoles ay naging sentro din ng Renasimyento, kasama ng mga artista tulad ninaLaurana,da Messina,Sannazzaro, atPolizianosa pagdating nila sa lungsod.Noong 1501, ang Napoles ay isinailalim sa direktang pamamahala mula saPransiyasa ilalim ngLuis XII, kasama ang Neapolitanong na siFedericona dinala bilang isang bilanggo sa Pransiya; subalit, ang kalagayang ito ay hindi nagtagal, dahil nagwagi ang España sa Napoles mula sa Pransiya saLabanan ng Gariglianonoong 1503.
Kasunod ng tagumpay sa España, ang Napoles ay naging bahagi ngImperyo ng España, at nanatili ito sa buong panahon ngHabsburgong España.Nagpadala ang mga Español ng mgabiseroysaNapolesupang direktang makitungo sa mga lokal na isyu: ang pinakamahalaga sa mga bise-gobernador na ito ay siPedro Álvarez de Toledo, na responsable para sa malaking panlipunan, ekonomiko, at urbanong reporma sa lungsod; suportado rin niya ang mga aktibidad ngIngkisisyon.Noong 1544, humigit-kumulang 7,000 katao ang kinuha bilangalipinng mgapiratang Berberiskoat dinala saBaybaying Berberiscang Hilagang Africa (tingnan angPandarambong ng Napoles).
Pagsapit ng ika-17 siglo, ang Napoles ay naging pangalawang pinakamalaking lungsod sa Europa–pangalawa lamang sa Paris–at ang pinakamalaking lungsod ng Europeong Mediterano, na may humigit-kumulang na 250,000 mga naninirahan.Ang lungsod ay isang pangunahing sentro ng kultura sa panahongBaroko, na tahanan ng mga artistang tulad ninaCaravaggio,Salvator Rosa, atBernini, mga pilosopo tulad ninaBernardino Telesio,Giordano Bruno,Tommaso Campanella, atGiambattista Vico, at mga manunulat tulad niGiambattista Marino. Isang rebolusyon na pinangunahan ng lokal na mangingisdang siMasanielloay nakakita ng paglikha ng isang maikling malayangRepublikang Napolitanonoong 1647, bagaman tumagal ito ng ilang buwan lamang bago muling iginiit ang pamamahala ng Espanya.Noong 1656, isang pagsiklab ngbubonikang pesteang kumitil sa halos kalahati ng 300,000 residente ng Napoles.
Noong 1714, natapos ang pamamahala ng España sa Napoles bunga ngDigmaan ng Pagkakasunod sa España; pinamunuan ngAustrianongsiCarlos VIang lungsod mula saVienasa pamamagitan ng kanyang mga biseroy.Gayumpaman, sa paglipas ngDigmaan ng Pagkakasunod sa Polonya, muling nakuha ng mga Español ang Sicilia at Napoles bilang bahagi ng isangpersonal na unyon, na kung saan kinikilala ngTratado ng Vienanoong 1738 ang dalawang polidad bilang malaya sa ilalim ng sangay ng cadet ng mga Español naBorbon.
Sa panahon niFernando IV, ang mga epekto ngHimagsikang Pransesay naramdaman sa Napoles: SiHoratio Nelson, isang kaalyado ng mga Borbon, ay dumating pa rin sa lungsod noong 1798 upang magbabala laban sa mga republikanong Pransya. Napilitan si Fernando na umatras at tumakas saPalermo, kung saan siya ay protektado ng isangarmadang Briton.Gayumpaman, ang masmababang uringlazzaronisa Napoles, bilang matinding mgarelihiyosoatmonarkiko, ay pinapaboran ang mga Borbon; sa sumunod na bakbakan, nilabanan nila ang Napolitanong maka-Republikanongaristokrasya, na naging sanhi ng isang digmaang sibil.
Sa paglaon, sinakop ng mga Republikano angCastel Sant'Elmoat ipinahayag ang isangRepublikang Partenopea, na tiniyak ngHukbong Pranses.Ang isangkontrarebolusyonaryonghukbo ng relihiyon nglazzari nakilala bilangsanfedistisa ilalim ni KardinalFabrizio Ruffoay itinatag; sila ay lubos na nagtagumpay, at ang Pranses ay pinilit na isuko ang mga kastilyong Napolitano, kasama ang kanilang hukbong-dagat na naglalayag pabalik saTolon.
Si Fernando IV ay naibalik bilang hari; subalit, makalipas ang pitong taon lamang ay sinakopNapoleonang kaharian at inilagay ang mga haringBonapartista, kasama na ang kaniyang kapatid na siJoseph Bonaparte(ang hari ng Espanya).Sa tulong ngImperyong Austriacoat mga kaalyado nito, ang mga Bonapartista ay natalo saDigmaang Napolitano, at muling nakuha ni Fernando IV ang trono at kaharian.
AngKongreso ng Viennanoong 1815 ay saksi sa pagsasanib ng Napoles at Sicilia upang mabuo angKaharian ng Dalawang Sicilia,kasama ang Napoles bilang kabeserang lungsod. Noong 1839, ang Napoles ay naging unang lungsod sa tangway ng Italya na mayroong riles, sa pagtatayo nglinya ng riles ng Napoles–Portici.
Matapos angEkspedisyon ng Isanglibopinangunahan niGiuseppe Garibaldi, na nagtapos sa kontrobersiyal naPaglusob sa Gaeta, ang Napoles ay naging bahagi ngKaharian ng Italyanoong 1861 bilang bahagi ngpag-iisang Italyano, na tinapos ang panahon ng pamamahala ng Borbon. Ang ekonomiya ng lugar na dating kilala bilang Dalawang Sicilia ay bumulusok, na humantong sa isang walang-kapantay naalon ng pangingibang-bansa,may tinatayang 4 na milyong tao ang lumipat palabas ng Napoles sa pagitan ng 1876 at 1913.Sa apatnapung taon kasunod ng pagsasama, ang populasyon ng Napoles ay lumago ng 26% lamang, kumpara sa 63% para sa Turin at 103% para sa Milan; gayunpaman, noong 1884, ang Napoles pa rin ang pinakamalaking lungsod sa Italya na may 496,499 na naninirahan, o humigit-kumulang 64,000 bawat kilometro kuwadrado (higit sa dalawang beses sa densidad ng populasyon ng Paris).
Ang mga kondisyong pampublikong pangkalusugan sa ilang mga lugar sa lungsod ay malubha, na may labindalawang epidemya ngkoleraatsakit tifoideana sanhi ng pagkamatay ng halos 48,000 katao sa kalahating siglo 1834-1884, at isang mataas (para sa takdang panahon) natantos ng kamatayanna 31.84 bawat libo kahit sa panahong walang epidemya noong 1878-1883.Pagkatapos noong 1884, nabiktima ang Napoles sa isang pangunahing epidemya ngkolera, na kalakhang ang sanhi ay ang hindi magandang impraestruktura ngalkantarilyang lungsod. Bilang tugon sa mga problemang ito pinangunahan ng gobyerno mula pa noong 1852 ang isang radikal na pagbabago ng lungsod na tinawag narisanamentona may layuning mapabuti ang impraestruktura sa alkantarilya at palitan ang pinakamakalat na mga lugar na may malalaki at mahahanging daan dahil ito ay itinuturing na pangunahing sanhi ng insalubridad. Ang proyekto ay napatunayang mahirap upang magawa kapwa pampulitika at pang-ekonomiya dahil sa katiwalian tulad ng ipinakita saInbestigasyong Saredo, haka-haka sa lupa, at napakahabang burokrasya, lahat ng ito ay humantong sa proyekto na tumagal nang ilang dekada nang may halo-halong resulta. Ang pinakapansin-pansing mga pagbabagong ginawa ay ang pagtatayo ng Via Caracciolo kapalit ng paseo kasama ang paseo, ang paglikha ngGalleria Umberto IatGalleria Principeat ang pagtatayo ng Corso Umberto.
Ang Napoles angpinakabinombanglungsod ng Italya noongIkalawang Digmaang Pandaigdig.Bagaman ang mga Napolitano ay hindi naghimagsik sa ilalim ngPasismong Italyano, ang Napoles ang unang lungsod ng Italya nanag-aklaslaban saokupasyong militarngAlemanya; ang lungsod ay ganap na napalaya noong Oktubre 1, 1943, nang ang puwersang Briton at Amerikano ay pumasok sa lungsod.Sinunogng mga umaalis na Aleman ang silid-aklatan ngunibersidad, pati na rin ang Samahang Maharlikang Italyano. Sinira din nila ang mga sinupan ng lungsod. Ang mga de-oras na bomba ng oras na nakatanim sa buong lungsod ay patuloy na sumabog hanggang Nobyembre.Ang simbolo ng muling pagsilang ng Napoles ay ang muling pagtatayo ng simbahan ngSanta Chiara, na nawasak sa isang pagsalakay sa pambobomba ngHukbong Himpapawid ng Estados Unidos.
Ang espesyal na pagpopondo mula saPondo para sa Timogng gobyerno ng Italya ay ibinigay mula 1950 hanggang 1984, na tumutulong sa ekonomiyang Napolitano na bahagyang mapabuti, na may mga palatandaan ng lungsod tulad ngPiazza del Plebiscitona binago.Gayunpaman, patuloy na nakakaapekto sa Napoles ang mataas na kawalan ng trabaho.
Inugnay ng Italyanong media ang mgaisyu hinggil sa pamamahala sa basurang nakaraan sa aktibidad ng ugnayan ngorganisasyong krimenngCamorra.Dahil sa pangyayaring ito, laganap din ang kontaminasyon sa kapaligiran at tumaas na mga panganib sa kalusugan.Noong 2007, ang pamahalaan niSilvio Berlusconiay nagsagawa ng matataas na pagpupulong sa Napoles upang ipakita ang kanilang hangarin na malutas ang mga problemang ito.Gayumpaman, angpaghihirap sa huling bahagi ng 2000ay nagkaroon ng matinding epekto sa lungsod, na pinatindi ang mga problema sa pamamahala ng basura at kawalan ng trabaho.Pagsapit ng Agosto 2011, ang bilang ng mga walang trabaho sa lugar ng Napoles ay umakyat sa 250,000, na nagbunsod ng mga protestang bayan laban sa sitwasyong pang-ekonomiya.Noong Hunyo 2012, ang mga paratang ng blackmail, pangingikil, at ipinagbabawal na pagbibigay ng kontrata ay lumitaw na may kaugnayan sa mga isyu sa pamamahala ng basura ng lungsod.
Itinanghal sa Napoles ang ika-6 naWorld Urban Forumnoong Setyembre 2012at ang ika-63International Astronautical Congressnoong Oktubre 2012.Noong 2013, ito ang nagtanghal ngUniversal Forum of Culturesat nagtanghal para sa2019 Summer Universiade.
Nag-iwan ang kasaysayan ng 2,800-taong Napoles ng isang kayamanan ng mga makasaysayang gusali at monumento, mula sa mga kastilyong medyebal hanggang sa mga klasikal na guho, at isang malawak na hanay ng mga kalapit na makabuluhang makasaysayan at kultural na pook, kabilang angPalasyo ng Casertaat ang Romanong guho ngPompeyaatHerculano.
Ang pinakatanyag na anyo ng arkitektura na nakikita sa kasalukuyang Napoles ay ang mga estilongMedyebal,Renasimyento, atBaroko.Ang Napoles ay mayroong kabuuang 448 makasaysayang simbahan (1000 sa kabuuan), at itinuturing isa sa mga pinaka-Katolikong lungsod sa mundo sa bilang ng mga lugar ng pagsamba.Noong 1995, ang makasaysayang sentro ng Napoles ay itinala ngUNESCObilang isangPandaigdigang Pamanang Pook, isang programa ng mga Nagkakaisang Bansa na naglalayong itala at panatilihin ang mga pook na may pangkulturang o natural na halaga bilangpangkalahatang pamana ng sangkatauhan.
Ang pangunahing plaza ng lungsod opiazzang lungsod ay angPiazza del Plebiscito. Ang pagtatayo nito ay sinimulan ng haring Bonapartistang siJoachim Muratat tinapos ng haring ng Borbon na siFernando IV. Ang piazza ay may hangganan sa silangan ngMaharlikang Palasyoat sa kanluran ng simbahan ngSan Francesco di Paola, na may mga columnata na umaabot sa magkabilang panig. Malapit angTeatro di San Carlo, na pinakalumangbahay operasa Italya. Direkta sa tapat ng San Carlo angGalleria Umberto, isang sentrong pampamilihan at luklukang panlipunan.
Ang Napoles ay kilalang kilala sa mga makasaysayang kastilyo nito: Ang pinakasinauna ay angCastel dell'Ovo("Egg Castle"), na itinayo sa maliit na maliit namunting pulong Megarides, kung saan itinatag ng mga orihinal na kolonyalistangCumasang lungsod. Sa mga panahong Romano ang maliit na pulo ay naging bahagi ng villa niLuculoat kalaunan ito ang lugar kung saan ang huling emperador ng kanluranin na siRomulo Augustulo, ay ipinatapon.Ito rin ang naging kulungan para kayEmperatris Constanzasa pagitan ng 1191 at 1192 matapos na siya ay mabihag ng mga taga-Siciliano, at ninaConradinatJuana I ng Napolesbago ang kanilang pagbitay.
AngCastel Nuovo, na kilala rin bilangMaschioAngioino, ay isa sa pinakamahalagang tanawin ng lungsod; ito ay itinayo noong panahon niCarlos I, ang unanghari ng Napoles. Saksi ang Castel Nuovo sa maraming kapansin-pansin na pangyayari sa kasaysayan: halimbawa, noong 1294, nagbitiw siPapa Celestino Vbilang papa sa isang bulwagan ng kastilyo, at kasunod nito siPapa Bonifacio VIIIinihalal bilang papa ngcollegiumng mga kardinal, bago lumipat sa Roma.
AngCastel Capuanoay itinayo noong ika-12 siglo niGuillermo I, ang anak niRoger II ng Sicilia, ang unang monarko ngKaharian ng Napoles. Ito ay pinalawak niFederico IIat naging isa sa kanyang mga maharlikang palasyo. Kasabay ng kasaysayan nito, ang kastilyo ay ang tirahan ng maraming hari at reyna. Noong ika-16 na siglo ito ay naging Bulwakan ng Katarungan.
Ang isa pang kastilyong Napolitano ay angCastel Sant'Elmo, na nakumpleto noong 1329 at itinayo sa hugis ng isangbituin. Ang estratehikong posisyon nito na tumatanaw sa buong lungsod ay naging dahilan upang punteryahin ito ng iba't ibang mananakop. Noong pag-aalsa niMasaniellonoong 1647, ang mga Espanyol ay sumilong sa Sant'Elmo upang makatakasan ang mga rebolusyonaryo.
AngKastilyo Carmine, na itinayo noong 1392 at lubos na binago noong ika-16 na siglo ng mga Español, ay giniba noong 1906 upang magkaroon ng puwang sa Via Marina, bagaman ang dalawa sa mga tore ng kastilyo ay mananatili bilang isang bantayog. Ang Moog Vigliena, na itinayo noong 1702, ay nawasak noong 1799 sa panahon ng digmaang royalista laban sa Republikang Partenopea, at ngayon ay inabandona at mga labi na lamang.
Ang Napoles ay ang luklukan ngArkidiyoesis ng Napoles, at angKatolisismoay lubos na mahalaga sa populasyon; mayroong daan-daang mgasimbahansa lungsod.AngKatedral ng Napolesang pangunahing lugar ng pagsamba sa lungsod; bawat taon sa Setyembre 19, nagtatanghal ito ng matagal nang Himala niSan Jenaro, angpatronng lungsod.Sa panahon ng himala, kung saan libo-libong mga Napolitano ang dumadako upang saksihan, ang tuyong dugo ni Jenaro ay sinasabing magiging likido kapag inilapit sa mga banal narelikyana sinasabing kabilang sa kaniyang katawan.Nasa ibaba ang isang piling listahan ng mga pangunahing simbahan, kapilya, at complex ng monasteryo ng Napoles:
Bukod sa Piazza del Plebiscito, ang Napoles ay may dalawa pang pangunahing pampublikong plaza: angPiazza Danteat angPiazza dei Martiri. Ang huli ay orihinal lamang na pang-alaala sa mga relihiyosongmartir, ngunit noong 1866, pagkatapos ngpag-iisa ng Italya, idinagdag ang apat na leon, na kumakatawan sa apat na mga paghihimagsik laban sa Borbon.
AngSan Gennaro dei Poveriay isang Renasimyentong ospital para sa mga mahihirap, na itinayo ng mga Espanyol noong 1667. Ito ang nangunguna sa isang mas ambisyosong proyekto, angOspisyong Borbon para sa Mahihirapsinimulan niCarlos III. Ito ay para sa mga dukha at may sakit ng lungsod; nagbigay din ito ng pamayanang may sariling kakayahan kung saan ang mga mahihirap ay maninirahan at makakapagtrabaho. Bagaman isang kilalang pook, hindi na ito isang gumaganang ospital.
Nasailalim ng Napolesmatatagpuan ang isang serye ng mga yungib at estruktura na nilikha ng mga siglo ng pagmimina, at ang lungsod ay nakasalalay sa ibabaw ng isang pangunahing sonangheotermiko. Mayroon ding mga sinaunangGrecorromanongimbakan na hinukay mula sa malambot nabato ng tobakung saan, at mula saan, karamihan sa lungsod ay itinayo. Humigit-kumulang 1 kilometro (0.62 mi) ng maraming kilometro ng mga lagusan sa ilalim ng lungsod ang maaaring bisitahin mula saNapoli Sotteranea, na matatagpuan sa makasaysayang sentro ng lungsod saVia dei Tribunali. Ang sistemang ito ng mga lagusan at sisterna ay matatagpuan sa ilalim ng halos lahat ng lungsod at matatagpuan humigit-kumulang na 30 metro (98 tal) ibaba antas ng lupa. Sa panahon ngIkalawang Digmaang Pandaigdig, ang mga lagusang ito ay ginamit bilang mgakanlungan mula sa pagsalakay mula sa himpapawid, at may mga inskripsiyon sa dingding na naglalarawan ng pagdurusa na tiniis ng mga bakwit noong panahong iyon.
Mayroong malalaking mgacatacumbasa loob at paligid ng lungsod, at iba pang mga palatandaan tulad ngPiscina Mirabilis, ang pangunahing sisterna na naglilingkod saGolpo ng Napolesnoong panahong Romano.
Naroroon din ang maraming arkeolohikong paghuhukay; naibunyag saSan Lorenzo Maggioreangmacellum ng Napoles, at saSanta Chiara, ang pinakamalaking termal complex ng lungsod noong panahong Romano.
Sa iba't ibangpampublikong liwasansa Napoles, ang pinakatanyag ay angVilla Comunale, na itinayo ng haring Borbon na siFernando IVnoong dekada 1780;ang liwasan ay orihinal na isang "Maharlikang Hardin", na nakalaan para sa mga miyembro ng maharlikang pamilya, ngunit bukas sa publiko sa mga espesyal na oisyal na pista. Ang Bosco di Capodimonte, ang pinakamalawak na berdeng espasyo sa lungsod, ay nagsilbi bilang isang pangalagaan ng pangangaso ng hari. Sa loob ng Liwasan mayroong karagdagang 16 na makasaysayang gusali kabilang ang mga tirahan, mga tuluyan, simbahan, pati na rin ang mga balong, estatwa, huerto, at kakahuyan.
Ang isa pang mahalagang liwasan ay angParco Virgiliano, may tanaw patungo sa maliit na maliit na bulkanikong pulo ngNisida; lampas sa Nisida matatagpuan angProcidaatIschia.AngParco Virgilianoay ipinangalan kayVirgilio, ang klasikal na makatang Romano at manunulat ng Latin na itinuturing nainilibingsa malapit.Ang Napoles ay kilala sa maraming mga mararangyangvilla, balong, at hagdanan, tulad ngNeoklasikongVilla Floridiana, angBalong ni Neptuno, at ang mgahagdanang Pedamentina.
Ang lungsod ay matatagpuan saGolpo ng Napoles, sa kanlurang baybayin ngkatimugang Italya; tumataas ito mula sa antas ng dagat hanggang sa taas na 450 metro (1,480 tal). Ang maliliit na ilog na dating tumawid sa gitna ng lungsod mula noon ay natakpan ng konstruksiyon. Nasa pagitan ito ng dalawang kilalangmabulkangrehiyon, angBundok Vesubioat angCampi Flegrei(mga Campo Flegreo). Ang mga pulo ngProcida,Capri, atIschiaay maaaring maabot lahat mula sa Napoles ng mgahidroalaat lantsa. Ang mga baybayingSorrentoat angAmalfitanaay matatagpuan sa timog ng lungsod, habang ang mga Romanong guho ngPompeya,Herculano,Oplontis, atEstabia, na nawasak buhat ng pagsabog ng Vesubio noong 79 AD, ay makikita rin malapit. Ang mga pantalang bayan ngPozzuoliatBaia, na bahagi ng Romanong pasilidad panghukbong-dagat ngPortus Julius, ay nasa kanluran ng lungsod.
Ang tatlumpung kuwarto (quartieri) ng Napoles ay nakalista sa ibaba. Para sa mga layuning pang-administratibo, ang tatlumpung kapitbahayan na ito ay pinagsasama-sama sa sampung lupon ng pamayanan ng pamahalaan.
Ang Napoles ay kilala para sa maraming mas mataas na institusyon sa edukasyon at mga sentro ng pagsasaliksik. Nagtatanghal ang Napoles ng itinuturing na pinakalumang unibersidad ng estado sa buong mundo, sa anyo ngUnibersidad ng Napoles Federico II, na itinatag niFederico IInoong 1224. Ang unibersidad ay kabilang sa pinakatanyag sa Italya, na may halos 100,000 mag-aaral at higit sa 3,000 mga propesor noong 2007.Naglalaman din ito ngHarding Botaniko ng Napoles, na binuksan noong 1807 niJoseph Bonaparte, gamit ang mga plano na inilabas sa ilalim ng haring Borbon na siFernando IV. Nagtatampok ang 15 hectares ng hardin sa mahigit-kumulang 25,000 sample ng halaman, na kumakatawan sa higit sa 10,000 espesye ng halaman.
Ang Naoples ay pinaglilingkuran din ng "Pangalawang Pamantasan" (ngayon ay pinangalanangUnibersidad ng Campania Luigi Vanvitelli), isang modernong unibersidad na binuksan noong 1989, at kung saan ay may matibay na ugnayan sa kalapit nalalawigan ng Caserta.Ang isa pang kilalang sentro ng edukasyon ay angIstituto Universitario Orientale, na dalubhasa sakultura ng Silangan, at itinatag ngmisyonerong Heswitangsi Matteo Ripa noong 1732, matapos siyang bumalik mula sa korte ngKangxi, angEmperadorngManchunaDinastiyang QingngTsina.
Ang bawat isa sa 7,904komunasa Italya ay lokal na kinakatawan ng isangsangguniang panlungsodpinamumunuan ng isang nahalal na alkalde, na kilala bilang isangsindacoat impormal na tinawag na unang mamamayan (primo cittadino). Ang sistemang ito, o isa na kapareho nito, ay nakatalaga na mula nang salakayin ang Italya ng mgapuwersang Napoleonnoong 1808. Nang maibalik angKaharian ng Dalawang Sicilia, ang sistema ay napanatili na may mga kasapi ng mga maharlika na pumupuno sa mga gampaning alkalde. Sa pagtatapos ng ika-19 na siglo, ang mgapartido politikalay nagsimulang umusbong; sapanahong pasista, ang bawat komite ay kinatawan ng isangpodestà. Mula noongIkalawang Digmaang Pandaigdig, ang tanawin ng politika ng Napoles ay hindi alinman sa malakas na nagingmakakananomakakaliwa– kapuwa mgaKristiyanong demokrataatdemokratikong sosyalistaang namamahala sa lungsod sa iba't ibang panahon, na may halos pantay na dalas. Sa kasalukuyan, ang alkalde ng Napoles ay siGaetano Manfredi.
Ang Napoles ay ang ika-apat na pinakamalaking ekonomiya saItalyapagkatapos ng Milan, Roma, atTurin, at ito angika-103 pinakamalaking ekonomiyang panlungsodsa daigdig sa pamamagitan ngkapangyarihan sa pagbili, na may tinatayang 2011 GDP na US$ 83.6 bilyon, katumbas ng $ 28,749 bawat katao.Ang Napoles ay isang pangunahingpusod ng cargo, at angpantalan ng Napolesay isa sa pinakamalaki at pinakaabala sa Mediteraneo. Ang lungsod ay nakaranas ng makabuluhang paglago ng ekonomiya mula pa noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ngunit ang kawalan ng trabaho ay nananatiling isang pangunahing problema,at ang lungsod ay kinatatangian ng mataas na antas ng katiwalian sa politika atorganisadong krimen.
Ang Napoles ay isang pangunahing pambansa at pandaigdingang patutunguhan ng turista, na isa sa mga nangungunang lungsod para sa mga turista sa Italya at Europa. Sinimulang bisitahin ng mga turista ang Napoles noong ika-18 siglo, sa panahon ngDakilang Pasyal. Sa mga pandaigdigang pagdating, ang Napoles ay ang ika-166 na pinakadinadalaw na lungsod sa mundo noong 2008, na may 381,000 bisita (1.6% na pagbaba mula sa nakaraang taon), matapos ngLille, ngunit higit saYork,Stuttgart,Belgrado, atDallas.
Sa mga nagdaang panahon, nagkaroon ng paglipat mula sa isang tradisyonal na ekonomiya na nakabatay sa agrikultura sa lalawigan ng Napoles patungo sa isa batay sa mgaindustriya ng serbisyo.Noong unang bahagi ng 2002, mayroong higit sa 249,590 negosyo na nagpapatakbo sa lalawigan na nakarehistro sa Pampublikong Talaan ng Kamara ng Komersiyo.Ang sektor ng serbisyo ay nagpapatrabaho sa karamihan ng Napolitano, bagaman higit sa kalahati nito ay maliliit na negosyo na may mas mababa sa 20 manggagawa; 70 kumpanya ang sinasabing katamtamang laki na may higit sa 200 manggagawa; at 15 ang may higit sa 500 manggagawa.
Noong 2003, ang trabaho sa lalawigan ng Napoles ay nakahanay sa mga sumusunod:
Ang Napoles, kasama ngFlorencia,Roma,Venecia, atMilan, ay isa sa pangunahing destinasyon ng mga turista sa Italya.Na may 3,700,000 na mga bisita noong 2018,ang lungsod ay ganap na umusbong mula sa matinding pagbaba ng turista noong nakaraang mga dekada (sanhi lalo na sa unilateral na patutunguhan ng isang pang-industriyang lungsod ngunit dahil din sa pinsala sa imaheng dulot ng Italyanong media,mula salindol sa Irpinia noong 1980at angkrisis sa basura, na pumabor sa mga baybaying sentro sakalakhang pooknito).Gayunpaman, upang masuri nang mabuti ang kalagayan, dapat isaalang-alang na ang isang malaking bahagi ng mga turista ay bumibisita sa Napoles bawat taon, ay nananatili sa maraming mga lokalidad sa paligid nito,konektado sa lungsod na may parehong mga pribado at pampublikong direktang linya.Ang mga pang-araw-araw na pagbisita sa Napoles ay isinasagawa ng iba't ibang Romanong operator ng pasyal at ng lahat ng mga pangunahing resort pangturista ngCampania: Ang Napoles ang pang-labing isang pinakabinibisitangmunisipalidad sa Italyaat ang una saTimog.
Ang Napoles ay matagal nang naging sentro ng sining at arkitektura, na tinutuldukan mga simbahang Medyebal, Renasimiyento, at Baroko, mga kastilyo at palasyo. Ang isang pangunahing kadahilanan sa pagpapaunlad ng paaralan ng pagpipintang Napolitano ay ang pagdating ni Caravaggio sa Napoles noong 1606. Noong ika-18 siglo, dumaan ang Napoles sa isang panahon ngneoklasisismo, kasunod ng pagtuklas ng napakalawak na mga guhong Romano ngHerculanoatPompeya.
AngSuriang Napolitano ng Belyas-Artes, itinatag niCarlos III ng Borbonnoong 1752 bilang ang Real Accademia di Disegno (tl:Maharlikang Surian ng Disenyo), ay ang sentro ng artistikong Paaralan ngPosilliponoong ika-19 na siglo. Ang mga artista tulad ninaDomenico Morelli,Giacomo Di Chirico,Francesco Saverio Altamura, atGioacchino Tomaay nagsilikha sa Napoles sa panahong ito, at marami sa kanilang mga gawa ang ipinakita ngayon sa koleksiyon ng sining ng Surian. Nag-aalok ang modernong Academy ng mga kurso sa pagpipinta,dekorasyon, eskultura, disenyo,pagpapanumbalik, at pagpaplano ng lunsod. Kilala rin ang Napoles sa mga sinehan nito, na kabilang sa mga pinakaluma sa Europa – angbahay operangTeatro di San Carlonagsimula pa noong ika-18 siglo.
Ang Napoles din ang tahanan ng masining na tradisyon ngporselanang Capodimonte. Noong 1743, itinatag ni Carlos ng Bourbon ang Maharlikang Pagawaan ng Capodimonte, na ang marami sa mga likhang sining ay ipinapakita na ngayon saMuseo ng Capodimonte. Marami sa mga pabrika ng porselana ng Napoles ang nananatiling aktibo ngayon.
Ang Napoles ay sikat sa daigdig para sa kanyanglutuinat alak; kumukuha ito ng mga impluwensiya sa pagluluto mula sa maraming kultura na namalagi rito sa kurso ng kasaysayan nito, kasama na ang mgaGriyego, Español, at Pranses. Ang lutuing Napolitano ay lumitaw bilang isang natatanging anyo noong ika-18 siglo. Ang mga sangkap ay karaniwang mayaman sa panlasa, habang nananatiling abot-kaya sa pangkalahatang populasyon.
Ang Napoles ay tradisyonal na itinuturing bilang tahanan ngpizza.Nagmula ito bilang pagkain ng mga mahihirap, ngunit sa ilalim ngFernando IV, naging tanyag ito sa mga matataas na klase: ang sikat naMargheritapizza ay pinangalanan matapos kay ReynaMargarita ng Saboyamatapos ang kaniyang pagbisita sa lungsod.Tradisyonal na niluluto sa isangpugonna may mga sinusunog na kahoy, ang mga sangkap ng Napolitanong pizza ay mahigpit na pinanganagsiwaan ng batas mula pa noong 2004, at dapat isama ang uri ng harina ng trigo na "00" kasama ang pagdaragdag ng uri ng harina na "0"pampaalsa, natural na mineral na tubig, mga binalatang kamatis o mga sariwangseresang kamatis,mozzarella,asing dagat, at extra birhen nalangis ng oliba.
Angspaghettiay naiugnay din sa lungsod at karaniwang kinakain ng mga tulyavongoleolupini di mare: isang tanyag na simbolikong kuwentong-bayang Napolitanong ay ang personahong comic na siPulcinellana kumakain ng isang plato ng spaghetti.Kabilang sa iba pang mga lutuing sikat sa Napoles angParmigianadi melanzane,spaghetti alle vongole, atcasatiello.Bilang isang lungsod sa baybayin, ang Napoles ay kilala pa sa maraming pagkaing pagkaing dagat, kabilang angimpepata di cozze(pinamintangtahong),purpetiello affogato(pugitanginilagay sa sabaw),alici marinate(inatsarangdilis),baccalà alla napoletana(inasinangbakalaw) atbaccalà fritto(pritong bakalaw), isang ulam na karaniwang kinakain tuwing panahon ngPasko.
Angwikang Napolitano, na itinuturing na isang natatanging wika at pangunahin na sinasalita sa lungsod, ay matatagpuan din sa rehiyon ngCampaniaat ikinalat sa iba pang lugar ngKatimugang Italyang mga Napolitanong imigrante, at sa maraming pang lugar sa mundo. Noong Oktubre 14, 2008, isang batas pangrehiyon ang ipinataw ng Campania na may epekto na ang paggamit ng wikang Napolitano bilang protektado.
Ang terminong "wikang Napolitano" ay madalas na ginagamit upang ilarawan ang wika ng lahat ngCampania(maliban saCilento), at kung minsan ay inilalapat sa buongwikang Timog Italyano; tinutukoy ngEthnologueang huli bilangNapoletano-Calabrese.Ang grupong pangwika na ito ay sinasalita sa buong bahagi ng katimugang kontinental ngItalya, kabilang ang distrito ngGaetaatSorasa katimugangLazio, ang katimugang bahagi ngMarcheatAbruzzo, Molise,Basilicata, hilagangCalabria, at hilaga at gitnangApulia. Noong 1976, mayroong tinatayang 7,047,399katutubong nagsasalitang pangkat na ito ng mga diyalekto.
Ang pananahing Napolitano ay nagbunga bilang isang pagtatangka upang paluwagin ang kasikipan ng pananahing Ingles, na hindi angkop sa Napolitanong estilo ng pamumhay.
Ang mga taong iginawad angonoraryong pagkamamamayanng Napoles ay sina:
Ang Napoles aykambalsa: