Dénmark

Karajaan Dénmark(basa Dénmark:Kongeriget Danmark) mangrupa nagaraNordiknu pangleutikna jeung pangkidulna. Nagara ieu aya diSkandinavia,Éropa Kalér, tapi euweuh dinasamenanjung Skandinavia. Nagara ieu kaasup anggotaUni Éropa.
Dénmark tepung wates jeungLaut BaltikjeungLaut Kalér. Wewengkonna kaasup hijisamenanjungdiJérmankalér nu ngarannaJylland(Jutlandia), KapuloanFyn(Funen),Sjælland(Zéaland),Vendsyssel-Thy,Lolland,Falster,Bornholm, jeung ratusan pulo leutik, nu mindeng disebutkapuloanDénmark. SaméméhTerusan Kieldikali, jalan laut kaLaut Baltikngan bisa liwat tiluSelat Dénmark.
Nagara ieu ngagunakeunmonarki konstitusionaljeungsistem pamaréntahan parleménter. Dénmark boga hiji pamaréntah pusat jeung 98munisipalitasminangka pamaréntah wewengkon. Dénmark geus jadi anggotaUni Éropati 1973, tapi nepi ka ayeuna masih kénéh teu gabung kanaEurozone. Dénmark mangrupa salha sahiji pawangunNATOjeungOECD. Dénmark ogé hiji anggotaOSCE.
Basa resmina,Basa Dénmark, sarumpun jeungBasa SwédiajeungBasa Norwégia, lantaran basa-basa éta miboga kakaitan sajarah jeung budaya nu kiat. 82% ti populasi Dénmark jeung 90.3% séké Dénmark pangagem garéjaLutheran. Dina taun 2010, 548.000 urang (9.9% populasi Dénmark) mangrupa imigran atawa katurunanna. Mayoritasna (54%) asalna tiSkandinaviaatawa bagianÉropanu séjén, sésana asalna ti nagara-nagara diAsiajeungAfrika.
GreenlandjeungKapuloan Faroemangrupa wewengkon ti karajaan Dénmark, tapi aya kakawasaan politikna sorangan.
Ti kaping1 Januari2007, dumasar kana2007 Danish Municipal Reform, Dénmark ngarobah babagian wewengkon administrasina jadi 5region, ngaganti sistem 13amtjeung ngagabung sababarahamunisipalitasleutik kana sababarahamunisipalitasnu leuwih gedé jadina jumlah nu tadina, 270, ngaleutik nepi ka ngan 98munisipalitas.
Asal kecap "Danmark", pakaitan antara sékéDanejeung Dénmark, jeung sajarah ngahijina Dénmark salaku karajaan masih kénéh dipaséakeun. Aya nu boga pamikiran, "Dan" asalna ti sékéDaneatawa tiDan, sang raja légéndaris ti sékéDane. Dua téori ieu ngarujuk ti kitab-kitab sékéDanediSkandinavia,Yunani, jeungRomawi(kawasPtolomeus,Jordanes, jeungSanto Gregorius ti Tours), sarta literatur abad patengahan (kawasAdam ti Bremen,Beowulf,Widsith, jeungPoetic Edda).
Sababaraha kitab nyebutkeun"Dan" jeung "Dane" asalna ti kecap nu hartina "taneuh datar", atawa tiBasa JérmanTennehartina lantai pangirik,Basa Inggrisdenhartina guha,Sanskritdhánuṣ-(धनुस्) hartina gurun.-Markhartina wewengkon leuweung atawa wewengkon pawatesan, meureun lantaran wawatesan jeung leuweung di kidulKaharyapatihan Schleswig,kawas -mark dinaFinnmark,Telemark, jeungDithmarschen.
Sababaraha déskripsi awal ngeunaan asal kecap 'Denmark', ditepungan dinaChronicon Lethrense(abad ka-12),Sven Aggesen(ahir abad ka-12),Saxo Grammaticus(awal abad ka-13), jeungBalada Eric(patengahan abad ka-15).Chronicon Lethrensenerangkeun yén wanciKaisar Romawi,Augustus, ngalawan Dénmark di jamanDawud. Dénmark waktos éta kawangun ti tujuh wewengkonJutlandia,Fyn,Sjælland,Møn,Falster,Lolland, jeungSkånenu dipingpin kuRaja YppertiUppsala. Anjeunna kagungan tilu putra, Nori, Østen, jeungDan.Dandipilih pikeun mingpin Sjælland, Møn, Falster, jeung Lolland, nu kawanoh katelah wewengkon Videslev. Wanciurang Jutlandiangalawan KaisarAugustus, maranéhna méntaDansangkan ngabantuan maranéhna. Saenggeus meunang, Dan diistrénan jadi raja Jutlandia, Fyn, Videslev, jeung Skåne. Hiji déwan mutuskeun ngaranan nagri ngahiji ieu "Danmark" (Dania) ti jenengan raja anyar maranéhna, Dan. Saur sajarawanJordanesDanidi "Asal bangsa Deed ti Goth" ti taun 551 kira-kira minangka taun awal disebutnaurang Dénmark.Struktur tatahananDanevirkediwangun dina sababaraha tahap ti abad ka-3 salajengna, jeung ukuran leutik usaha konstruksi éta dina 737 disumbangkeun sangkan ayana Raja Dénmark.
Dumasar kanapamanggihan arkéologis di Dénmark, kalacak banda arkéologis dinaPeriode Antarglasial Eemti 130.000-110.000 SM.Dénmark geus miboga populasi ti kira-kira 12.500 SM, jeungtatanéngeus aya ti 3.900 SM.Jaman Perunggu Nordik(1.800-600 SM) di Dénmark ditandaan ku gundukan makam, nu ningggalan loba pamanggihan, kaasuplur(tarompét purba tampa liang) jeungkaréta tempur surya Trundholm.
DinaZaman Beusi Pra-Romawi(500 SM - 1 M), populasi asli mimiti migrasi ka kidul, sanaosurang Dénmark kahiji datang antara Jaman Beusi Pra-Romawi jeung Jaman Beusi Gérmaniadi Jaman Beusi Romawi (1-400 M).Propinsi Romawimiarajalur dagangjeung hubungan jeung séké-séké asli di Dénmark, dibuktian ku dipanggihna koin Romawi di Dénmark. Bukti pangaruh budayaKeltnu kiat, kalacak ti périodeu ieu di Dénmark jeung raloba bagianÉropa Kalér-Kulon, jeung mangrupa bukti nu ngadukung kana pamanggihankatél Gundestrup.
Populasi Dénmark kahiji datang ti beulah wétanKapuloan Denmark(Sjælland) jeungSkåne. Maranéhna ngagunakeunbasa Jérmanik Kalérkuna. Saur para sajarawan, saméméh maranéhna daratang, sabagian lobaJutlandiajeung kapuloan di kira-kirana dicicingan kuséké Jutlandia, katurunan populasi nu dikenal ti sumber-sumber sajarah kuna (sapertosTacitusjeungPtolemeus). Sabagian loba urang Jutlandia dikenal salakuurang Anglejeungurang Sakson. Maranéhna teras diundangInggrissalaku prajurit bayaran ku Raja Britonia nu naminaVortigernjeung dibéré wewengkon tenggara tiKent, nyaétaPulo Wight, jeung nyaricing di ditu. Teras budaya maranéhna kaserep atawa leungit ku sabab invasiAnglejeungSaxon, nu ngawangunAnglo-Saxon. PopulasiJutlandianu nyésa ngaasimilasi jeung sékéDane.
Antara abad ka-8 nepi ka 10, bangsa Dénmark katelah minangkaViking. Sasarengan jeungurang NorwégiajeungSwédia, maranéhna ngajajah, balap, jeung ngadagang dina sakabéh bagianÉropa. Kahiji kalina panjajah Viking nepunganIslandialiwat kacilakaan dina abad ka-9, liwat jalurKapuloan Faroe(Føroyar) jeung ahirna nepungan "vinland" (taneuh anggur) nu ayeuna kakenal salakuNew Foundland. Dina sababaraha wanci, bangsa Viking ogé nalukan bagianInggris, anu kakenal ngarannaDanelaw,Irlandia, jeungPerancis, méré ngaran ka bagianNormandiadi Perancis. Kawas nu diécéskeun kubatu Jelling, bangsa Dénmark ngahiji jeung dikristenankira-kira dina taun965kuHarald Bluetooth,raja Dénmarkkadua nu diakuan.
Langkung jaman ieu, raja Dénmark ngawasaanSkåneland(Skåne,Halland, jeungBlekinge),Éstonia Dénmark, kawaskadipatenSchleswigjeungHolsteindiJérmankalér. Dina1397, Dénmark asup kanaHimpunan KalmarkalawanNorwégiajeungSwédia-Finlandia. Mangrupa himpunan sababaraha nagara-nagara Skandinavia nu ngajaga perkawis nagri masing-masing, jeung lumangsung nepi ka Swédia ngagedur dina1523.Réformasi Protéstandatang di Skandinavia dina période1530-an, jeung mimilu ogé perang sadulurKonfrontasi Pangéran, Dénmark asupLutheranismedina taun1536. Teras dina taun éta, Dénmarkngahiji jeung Norwégiaogé koloni-koloni maranéhna.
Skåneland dipasihan ka Swédia dinaPajangjian Roskildedina 1658 jeung kahijian Dénmark-Norwégia bubar kalawanPajangjian Kieldina taun 1814, wanci Norwégia asup kana kahijian nu anyar jeung Swédia, nu lumangsung nepi ka taun 1905. Dénmark ngajaga koloni diIslandia,Kapuloan Faroe(Foroyar) jeungGronland. Misah ti koloni Nordik, Dénmark ngawasaanIndia Dénmark(TranquebardiIndia) ti taun1620nepi ka taun 1869,Basisir Emas Dénmark(Ghana) ti1658nepi ka taun 1850, jeungHindia Kulon Dénmark(Kapuloan Virgin Amérika Sarikat) ti 1671 nepi ka 1917.
Gerakan liberal jeung nasional Dénmark lumangsung dina période1830-an, jeung saenggeusRévolusi 1848Éropa Dénmark jadimonarki konstitusionaldina kaping5 Juni1849.
SaenggeusPerang Schleswig Kadua(basa Dénmark:Slesvig) dina taun 1864, Dénmark dipaksa pikeun masihanSchleswig-HolsteinkaPrusia. Saenggeus kajadian ieu, Dénmark milih jadi nétral, akibatna Dénmark tetep nétral dinaPerang Dunya I. Saenggeus éléhna Jérman,Versaillesngajukeun sangkan mulangkeun Schelswig-Holstein—nu waktos éta bagian ti Jérman—ka Dénmark. Sieun kuiredentisme, Dénmark nolak mikirkeun balikna wewengkon éta jeung keukeuh kanaplébisitnu kakait jeung balikna Schleswig. KaduaPlébisit Schleswigjadi nungturut dina kaping 10 Fébruari jeung 14 Maret. Dina kaping 10 Juli 1920, saenggeus plébisit jeung ditandatangananna ku raja dina 9 Juli di dokumén panghujuan deui, Schleswig Kalér (Sønderjylland) dibéré ka Dénmark. Dinten panghijian éta (Genforeningsdag) diélingan dina kaping15 Junitiap taun di Valdemarsdag.
Sanajan nétral, Dénmark ditarajang kuJérman(Operasi Weserübung), dina kaping9 April1940. Sanajan dibéré kakawasaan mandiri (nu réngsé dina taun 1943, lantaran gerakan lalawan nu muncak), Dénmark tetep dijajah ku cara militér dinaPD II. Akibat simpati Dénmark ka Sakutu kacida kiat; 1.900 pulisi Dénmark ditahanGéstapojeung kalawan kakawal dikirim pikeun diinternir diBuchenwald. Dina perang,Islandiamroklamasikeun kamerdékaan jeung dina taun 1948Kapuloan Faroemibandakakawasaan dina nagri. Saenggeus perang, Dénmark jadi salah sahiji anggota pawangunSarikat Bangsa-BangsajeungNATOjeung dina taun 1973, ngagabung kaMasarakat Ékonomi Éropa(nu engké jadi,Uni Éropa). Dina taun 1979,Greenlandmibanda kakawasaan dina nagri.
Dénmark mangrupamonarkipangkolotna nu masih lumangsung di buanaÉropa. Dina 1849, minangkamonarki konstitusionalkalawan diadopsinakonstitusinu anyar.Pamingpinnaresmina mangrupapupuhu nagara, lalaku nu sipatna sérémonial, tikakawasaan éksekutif, nu dilaksanakeun ku raja atawa ratu, dilaksanakeun langkungkabinét menteri, jeung PM nu ngagunakeun prinsipprimus inter pares.Kakawasaan législatifdipasihan ka monarki jeungparleménDénmark, diwanoh salakuFolketing, nu diwangun ti (teu leuwih ti) 179 anggota. Kakawasaan yudisial aya dinapangadilan.
Pamilu parlemén kedah dilaksanakeun minimal tiap 4 taun; nanging PM bisa maréntah sangkan dilaksanakeun leuwih awal. Upami Parlemén ngayakeunmosi teu percayakana PM jadina pamaréntahan eureun.
Dénmark ngagunakeun hak pilih universal dina sakabéh perkawis, awéwé dianggap sami jeung lalaki dumasar hukum Dénmark (nanging aranjeunna teu teu diwajibkeun ngalaksanakeunwajib militér).
Hukuman maotdihupus di Dénmark dina 1930. Diterapkeun singket saenggeusPerang Dunya II, ku raloba masarakat. 46 urang dihukum maot ku sabab kajahatan perang, saenggeus hukuman mati teu diterapkeun dina sababaraha taun. Dina 1978 ahirna dihupus deui. Dumasar kana hukum Dénmark, éta téh ilégal ngékstradisi warga nagarana ka nagri di mana maranéhn bakal dihukum maot.
Wawatesan Dénmark jeung Jérman nyaéta panjangna 68 km jeung dikurilingan 7.314 km garis basisir. Legana 43.094 km. Ti taun 2000, Dénmark geus kahubung jeung Swédia kidul kuRawayan Øresund.
Titik pangkalérna di Dénmark nyaétaSkagen(basisir kalér Skaw) di 57° 45' 7" lintang kalér, pangkidulna nyaétaGedser(bagian tiFalsterkidul) 54° 33' 35" lintang kalér, pangkulonna nyaétaBlåvandshukdi 8° 4' 22" bujur kalér, jeung pangwétanna nyaétaØsterskærdi 15° 11' 55" bujur wétan, nyaéta di kapuloanErtholmene18 km di wétan lautBornholm. Jarak titik kulon ka wétan nyaéta 452 km, ti kalér ka kidul nyaéta 368 km.
Dénmark kawangun tisamenanjungJutlandia(Jylland)jeung 443pulonu boga ngaran (total 1.419 pulo nu legana leuwih ti 100 m²). Ti sakabéhna, 367 aya populasina. Pulo panggedénaSjælland(Zealand)jeungFunen(Fyn). PuloBornholmaya di beulah wétan, diLaut Baltik. Raloba pulo garedé ieu kahubung jeung rawayan:Rawayab ØresundngubungkeunSjaellandjeungSwédia,Rawayan Sabuk GedéngubungkeunFunenjeungSjælland, jeungRawayan Sabuk LeutikngubungkeunJutlandiajeungFunen.Kapal fériatawa penerbangan leutik (penerbangan kalawan beurat maksimalna 12.500 pound) ngubungkeunnana ka pulo nu leuwih leutik.
Nagara ieu datar kalawan saeutik élévasi, rarata 31 mdi luhureun laut. Titik alam pangluhurna nyaétaMøllehøj(170,86 m). Pasir nu séjén di kulon daya Århus nyaétaYding Skovhøj(170.77 m) jeungEjer Bavnehøj(170.35 m).Aréal dina lautna nyaéta: Dénmark wétan (210 km); Dénmark kulon (490 km).
Garis basisir Dénmark nyaéta 7.314 km. euweuh patempatan di Dénmark nu jarakna ka basisir leuwih ti 52 km. Lega Dénmark teu bisa diétang ku sabab mindengna érosi laut jeung ditambihna material basisir jeung lantaran proyékréklamasi taneuhku manusa pikeun ngirangan érosi. Di basisir kidul Jutlandia, pasangna nyaéta antara 1 jeung 2 m, jeung garis pasang gerak kaluar asup nepi ka 10 km.
Fitogeografisna, Dénmark (kaasup Taneuh Héjo jeung Kapuloan Faroe) kaasupKingdom Borealjeung babagi jeung Artik, Éropa Atlantik, jeung propinsi-propinsiÉropa Tengahdi wewengkonCircumboreal. Dumasar kanaWWF, wewengkon Dénmark bisa dibagi duaékorégional: leuweung campuran Atlantik jeung leuweung campuran Baltik. Kapuloan Faroe kaasup padang jukut boréal Kapuloan Faroe, samentara Taneuh Héjo mibogaékorégionaltundra artik luhur Kalaallit Nunaat jeung tundra artik handap Kalaallit Nunaat.
Iklimnasedeng. Usum tiis teu tiis pisan kalawan suhu rarata di bulan Januari jeung Fébruari 0 °C jeung usum panas nu tiis kalawan suhu rarata di bulan Agustus 15.7 °C. Raratana, Dénmark mibanda 121 dinten mrésipitasi per taun, raratana narima 712 mm per taun, usum gugur mangrupa usum pangbaseuhna jeung usum semi mangrupa usum pangsaatna.
Lantaran Dénmark aya di beulah kalér, lamina siang jeung wengi variasi. Dina usum tiis, panonpoé mijil tabuh+09.00 jeung surup tabuh+16.00, ari dina usum panas panonpoé mijil tabuh+02.15 jeung surup tabuh+22.00. Dinten pangpondokna aya kira-kira deukeutNatal(basa Dénmark:jul) biasana wengi Natal. Kecapjól(kecap banda jamak) nunjukkeun yén masarakat pra-Kristen ngarayakeun dinten pangpondokna eujeung loba parayaan. Upaya garéja Katolik pikeun ngagentos ngaranna kanakristmesseteu boga hasil. Parayaan hari pangpanjangna nyaétasankthansaften(sareupna Santo Yohanes).