Koryo-saram

Koyro-saram(kor.고려사람;rus.Корё сарам) — Əsas hissəsiRusiya FederasiyasınınUzaq Şərq federal dairəsindəyaşayan etnikkoreyalıtoplum. Koyro-saramlar tarixən keçmişSovet Sosialist Respublikaları İttifaqınınmüxtəlif müttəfiq dövlətlərində yaşamışdılar.
1937-ci ildəSSRİ-nin uzaq şərq regionunda yaşayan etnik koreyalı əhaliOrta Asiyayaköçmək məcburiyyətində qalıblar. Bir sıra koyro-saram mənsubiyyətində olan şəxslərKoreyanınazadlığı üçün mübarizə aparmış və həmin dövrdəYaponiyanın hakimiyyəti altında olan vətənləriniazadlıq mübarizəsinə qoşulub. Bu şəxslərə misal olaraq Honq Beom-donu və ya Çonq Sanq-Çini misal göstərmək olar.
1937-ci ildən etibarən koyro-saramlarSibir,Özbəkistan,Ukrayna,Özbəkistan,Tacikistan,EstoniyavəBelaruskimi keçmişSSRİərazilərinə səpələniblər. Təxminən 500.000 etnik koreyalı hal-hazırda keçmişSovet Sosialist Respublikaları İttifaqıərazisində yaşamaqdadır.Rusiya Federasiyasınıncənubunda(Volqoqradətrafında)Uzaq Şərq federal dairəsində(Vladivostokətrafında)QafqazdavəUkraynanıncənubunda böyük etnik koreya icmaları hələ də mövcuddur.
Hal-hazırda koyro-saramlar arasında koreya dilində danışan şəxslərin sayı sürətlə azalmaqdadır. Orta və gənc nəslin çox kiçik bir hissəsi öz ana dillərini bilirlər. Dil baxımından
assimilyasiya prosesi sürətlə getsə də,Koreya mədəniyyətininbəzi elementlərini, o cümlədən Koreya adlarını qoruyub saxlamışlar. Koryo-saram mətbəxi bütün keçmişSovet Sosialist Respublikaları İttifaqıərazisində populyarlaşmış, morkovka yeməyi indi də yerli ərzaq mağazalarında geniş şəkildə satılmaqdadır.
Koryo-saramların əhəmiyyətli bir hissəsi iqtisadi və ya mədəni səbəblərə görə ya müvəqqəti, ya da daimi olaraqCənubi Koreyayaköçüb.Rusiya–Ukrayna müharibəsi, xüsusilə 2022-ci ilinqışındabaşlamışRusiyanın Ukraynanı işğalıUkraynadaməskunlaşmış bir necə min etnik koreyalını təhlükəsizlik baxımındanCənubi Koreyayaköçməyə sövq etmişdir.
Saxalin adasındaadətənSaxalin koreyalılarıolaraq adlandırılan ayrıca etnikKoreyaicması da var. Bəziləri özünü Koryo-saram mənsubiyyətində olduğunu qəbul etsə də, əksəriyyəti bununla razılaşmır və ayrı icma olduqlarını ifadə edirlər.
Koyro-saram adlandırmasının necə yaranması ilə bağlı dəqiq təsvir mövcud deyil. Ən real ehtimal kimi iki müxtəlif sözün birləşməsindən əmələ gələn termin versiyası istifadə edilir. Belə ki,Koreya yarımadasınıntarixi adı olan Koryo və şəxs, insanlar mənasına gələn saram sözünün birləşməsi ilə koryo-saram ifadəsi yaranıb. Sözünkoreya dilindənolan tərcüməsi koreyalı adam, koreyalı kişi kimi tərcümə edilməkdədir.
Koryo-saram söz birləşməsindəki Koryo sözünün 4 əsr boyunca mövcud olmuş tarixiQoryodövlətinin adı ilə bağlı olduğu məlumdur.Sovet Koreyasıifadəsi də SSRİ-nin dağılmasından əvvəl tez-tez müxtəlif növ ədəbiyyatlarda işlədilmişdir.Ruslar zaman-zaman koyro-saramları ifadə etmək üçünkoreytsy(rus.корейцы) sözündən istifadə edirlər və bu zaman burada söhbətinŞimali Koreya,Cənubi Koreyadayaşayankoreyalılardanmıyoxsa koyro-saramlardanmı getdiyi tam məlum olmur.
Koreya dilindəKoryo-saramtermini adətənQoryosülaləsindən olan tarixi şəxsiyyətlərə istinad etmək üçün istifadə olunur.
XIX əsrin əvvəllərindəKoreya yarımadasındaÇoson krallığıtənəzzülü baş vermişdir. Əkin sahələri tamamilə varlı elitanın əlində cəmləşmişdi və yoxsul kəndlilər sağ qalmaqda və qida tapmaqda çətinlik çəkirdilər. Bu dövrdə sağ qalmaq məqsədilə yarımadanı tərk edənkoreyalılarRusiya imperiyasınadoğru üz tutmağa başlamışdır.ÇinləsərhəddinTzin sülaləsisülaləsi tərəfindən qapadılmasından sonra koreyalıların imperiyaya axınlarında ciddi artım müşahidə olunmuşdur.
Rusiya imperiyasıdaxilində qeydiyyata alınmış və imperiyanın ilk koreyalı vətəndaşları hesab olunan 5.310 nəfərdən ibarət 761 ailə əslindəTzin sülaləsinəməxsus ərazilərdə məskunlaşmışdılar. Belə ki, həmin ərazilər 1860-cı ildə imzalanmış Pekin müqaviləsi nəticəsində Rusiya imperiyasının nəzarəti altına keçmişdir.
Bir çox kəndli yeni həyat qurmaq üçün Sibirdə məskunlaşmaq qərarı vermişdi və sonradan həmin əraziyə köçmüşdülər. Rus mənbələrinə görə 1863-cü ildə Novqorod körfəzi yaxınlığındakı Posyet adlı kiçik şəhərdə 13 koreyalı ailə yaşamaqda idi.
Koreyalıların sayı zamanPrimorsk diyarındaartmağa başlamışdır. 1869-cu ilə qədər koreyalılar sözügedən diyarın ümumi əhalisinin 20%-ni təşkil edirdilər.Trans-Sibir dəmiryoluxəttinin tikintisi başa çatmazdan əvvəl Rusiya imperiyasının Uzaq Şərq əyalətlərində koreyalıların sayı rusların sayından daha çox idi. Yerli qubernatorlarda öz növbəsində koreyalıları vətəndaşlığa keçməyə təşviq edirdilər.
Hal-hazırdaYəhudi Muxtar Vilayətinininzibati sərhədləri daxilində yerləşən Blaqoslovennoe kəndinin əsası 1870-ci ildə koreyalılar tərəfindən qoyulmuşdur.Zolotoy Roq buxtasıyaxınlığında ruslarınKoreyskaya slabodka(rus.Корейская слободка) olaraq adlandırdıqları bir başqa yaşayış məntəqəsi isəVladivostokşəhər adminstrasiyası tərəfindən rəsmən tanınmış və qeydiyyata alınmışdır.Rus dilindəntərcümədə koreya kəndi mənasını verən həmin yaşayış məntəqəsini yerli koreyalılarGaecheok-ri(kor.開拓里,개척리) formasında adlandırmışdır.
1897-ci ilRusiya İmperiyasındakeçirilmiş əhalinin ümumi siyahıyaalınmasının nəticələrinə əsasən imperiya ərazisində 26.005 nəfər ana dili kimikoreya dilindənistifadə etməkdə idi. Siyahıyaalınmanın nəticələrinə görə 16.225 kişi və 9.780 koreyalı qadın imperiya ərazisinin müxtəlif kənd, qəsəbə və şəhərlərində yaşayırdılar.
XX əsrin əvvəllərində həmRusiya imperiyası, həm də KoreyaYaponiya imperiyasıilə münaqişəyə girmək məcburiyyətində qaldı. 1905-ci ildə başa çatanRus-yapon müharibəsindəyaponların qalib gəlməsindən sonra 1907-ci ildə imperiya daxilində ilk dəfə olaraq koreyalılar əleyhinə qanun qəbul edilmişdir. Belə ki, həmin qanuna əsasən koreyalı fermerlərə məxsus olan torpaq sahələri müsadirə edilməli və koreyalı işçilərin əmək fəaliyyətlərinə son verilməli idi.Rusiya imperiyasıhəmin qanunu yaponlara məğlub olan zaman imzalanan müqavilədə öhdəlik kimi öz üzərinə götürmüşdü.
Yaponiya imperiyasınınRusiya imperiyasıdaxilində yaşayankoreyalılaraqarşı apardığı siyasətə baxmayaraq Rusiyada yaşayan koreyalıların sayında azalma yox, artım müşahidə olundu. XX əsrin əvvəllərində daha yaxşı həyat yaşamaq məqsədilə yarımadanın müxtəlif bölgələrində yaşayan koreyalılar dəstələr şəkilində Rusiyaya köçdülər.
1914-cü ildəRusiya imperiyasındaaparılmış növbəti əhalinin ümumi siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə rəyi soruşulan şəxslərdən 64.309 nəfəri özünü koreyalı kimi təqdim etmişdi və bu şəxslərdən 20.109 nəfəri isə tam hüququluRusiya imperiyasınınvətəndaşı hüququ daşımaqda idi. 1917-ci ilin oktyabr ayında baş vermişoktyabr inqilabıvə sonrakı 4 il ərzində davam etmişvətəndaş müharibəsibelə koreyalıların Rusiyaya axın etməsinin qarşısını almamışdır.
1910-cu ildən etibarənYaponiyanın hakimiyyəti altında olan Koreyadayapon zülmünün güclənməsi bir çox insanın məcbur şəkildə Rusiyaya köçməyə sövq etmişdir. 1919-cu ildə tarixə 1 Mart Hərəkatı olaraq düşmüş və yerli koreyalıların yapon işğalına qarşı çıxdığı mitinqlərdən sonra da əhəmiyyətli köç dalğası baş vermişdir.
Vladivostokyaxınlığında yerləşən koreyalılar tərəfindənŞinhançon(azərb.Yeni Koreya‎) olaraq adlandırılan kənd zamanlaKoreyada davam edən yapon işğalına qarşımübarizə və koordinasiya mərkəzinə çevirilmişdir. Koreya yarımadasından qaçmaq məcburiyyətində qalmış siyasi və hərbi liderlər yarımdadada yaponlara qarşı aparılan xalq müqavimətini bu kənddən idarə edirdilər. 1920-ci ilin 4 aprel tarixində həmin kəndə hücum edən yapon hərbi birləşmələri kəndi tamamilə dağıtdı və yüzlərlə koreyalı mühaciri qətlə yetirmişdir.
1923-cü ilin məlumatına əsasənSovet Sosialist Respublikaları İttifaqıərazisində 106.817 nəfər koreyalı vətəndaş yaşamaqda idi. 1924-cü ildəSSRİrəhbərliyi imperiya daxilində yaşayan koreyalı vətəndaşlarınKoreya yarımadasınagediş-gəlişlərini məhdudlaşdırmaq və yarımadadan yeni mühacirlərin gəlişini qadağan etmək məqsədilə bir sıra tədbirlər icra etmişdir. Planlaşdırılan tədbirlər 1931-ci ilə qədər tam uğur qazana bilmədi və həmin tarixdən sonra daKoreya yarımadasındanbütün növ miqrasiyalar dayandırıldı vəSSRİdaxilində yaşayan koreyalılardan sovet vətəndaşlığına keçməkləri tələb edildi.
SSRİtərəfindən aparılan yerliləşmə siyasəti nəticəsində 105 kənd sovetində etnik koreyalıların təşkil etdiyi yaşayış məntəqələri yaradılmışdır.Koreyalılardantəşkil edilmişPoyst Koreya Milli RayonuSSRİ-də koreyalılar üçün yaradılmış ən yüksək dərəcəli inzibati vahid olmuşdur və burada demək olar ki, bütün fəaliyyətkoreya dilindətəşkil edilirdi.
Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqıdaxilində yaşayankoreyalılarınöz dillərinivə adətlərini qorumaq və yaşamaq üçün bütün şərait yaradılmışdır. Belə ki, SSRİ daxilində bir çox rəsmi koreya mənşəli qurum, o cümlədən 380 koreya dilində təhsil verən orta məktəb, iki müəllim kolleci, bir pedaqoji məktəb, üç xəstəxana, bir teatr, altı jurnal və yeddi qəzet fəaliyyət göstərmişdir. SSRİ-dəKoreya dilindəçap edilən ən böyük qəzet olanVanguardtirajı həftəiçi 10 min nüsxədən çox olmaqla çap edilirdi.
1937-ci ildəSSRİ-də aparılmış əhalinin ümumi siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə imperiyada 168.259 nəfər koreyalı yaşamaqda idi. Bununla belə,SSRİ-nin uzaq şərq bölgəsindəki məmurlar koreyalılarınYaponiya imperiyasıilə mümkün əlaqələrinin olduqlarına vəkoreyalılarlayaponlarınqohumluq əlaqələrinə şübhə ilə yanaşırdılar ki, bu da tezliklə bütün deportasiya edilməsinə zəmin yaradacaqdı.
1930-cu illərdən etibarənSSRİiləYaponiya imperiyasıarasında aparılan müharibələr,Koreya yarımadasınınyapon işğalı atlında olmasıvəSSRİ-də yaşayan bir çox koreyalının öz ana vətənləri ilə mütamadi əlaqə saxlaması, gedib-gəlməsi 1937-ci ildəSovet Sosialist Respublikaları İttifaqındayaşayan koreyalılara olan münasibəti kəskin və mənfi formada dəyişməsinə səbəb oldu.
1937-ci ildəNKVDtərəfindənSSRİ-də yaşayan 172 min nəfərə yaxın etnik koreyalınınQazaxıstan SSRvəÖzbəkistan SSR-in əhalisi olmayan ərazilərinə məcburi köçürülməsi barədə qərar qəbul edilmişdir. Qərarın sovet lideriİosif Stalininvə Sovet İttifaqı Xalq Komissarları Sovetinin sədriVyaçeslav Molotovungöstərişi ilə verildiyi məlumdur. Koryro-saramların köçürülməsini təşkil etmək məqsədilə 124 yük qatarı ayrılmış və onlar yaşadıqları ərazilərdən 6.400 km məsafədə uzaqOrta Asiyaərazilərinə sürgün edilmişdilər.
Deportasiyanın səbəbi "yapon casusluğunun Uzaq Şərq diyarına nüfuz etməsini" dayandırmaq idi, çünkikoreyalılaro zaman Sovet İttifaqının düşməni olanYaponiya İmperiyasınıntəbəələri idilər, lakin, tarixçilər bunu Stalinin "sərhədlərin təmizlənməsi" siyasətinin bir hissəsi hesab edirlər. Əhali statistikasına əsaslanan hesablamalar göstərir ki, deportasiya edilmiş 40,000-ə qədər koreyalı aclıq, məhdudiyyətlərə məruz qalma və sürgündə yeni mühitə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkərək həlak olmuşdur.
Nikita Xruşşov1953-cü ildə Sovet İttifaqının yeni Birinci katibi olduqdan vədestalinizasiyaprosesini həyata keçirdikdən sonra Stalinin etnik deportasiyasını pislədi, lakin bu sürgün edilmiş millətlər arasında sovet koreyalılarının adını çəkmədi. Sürgün edilən koreyalılar Qazax və Özbək cəmiyyətinə inteqrasiya edərək Orta Asiyada yaşamağa davam etdilər, lakin yeni nəsillər tədricən öz mədəniyyətlərini və dillərini itirdilər.
Koyro-saramlar deportasiya edilmiş yeni ərazilərində suvarma işlərinə və çəltik təsərrüfatlarında ağır əməyə cəlb edilməklə həyatda qalmağı bacardılar və 3 ildən sonra demək olar ki, onlar əvvəlki həyatlarına yaxın bir həyat şəraitlərini özləri üçün yenidən yaratdılar. Bu dövrdə baş vermiş hadisələr deportasiya edilmiş koreyalılar arasında vahid şəxsiyyətin formalaşmasına səbəb olmuşdur. 1939-cu ildə qəbul edilmiş bir başqa qərara əsasən SSRİ ərazisində koreya dilinin əsas tədris dili kimi istifadə edilməsi qadağan edildi.
Koyro-saramlar əsas tədris dili kimi yalnızrus dilindənistifadə edə bilərdilər,koreya diliisə ikinci dil kimi tədris olunurdu. 1945-ci ildə SSRİ-ni etnik koreyalıların yaşadığı bütün yaşayış məntəqələrindəkoreya dilininikinci tədris dili kimi belə tədris edilməsi qadağan edilmişdir.Koreya dilindənəşr edilən yeddi qəzetdən hər birininin fəaliyyətinə son verilmiş, yalnızkommunizmməzmunlu xəbərlər və məlumatlar hazırlayan Lenin Kiçi adlı qəzetin fəaliyyətinə sonradan icazə verilmişdir.
Lenin Kiçi qəzeti bu günKoryo İlboadı altındaQazaxıstanınAlmatışəhərində nəşr edilməkdədir 2.000 tirajla çap edilir. 1937-ci ildə baş vermişSovet İttifaqında koreyalıların deportasiyası, koreya dilinin tədrisdən zamanla ikinci dilə çevrilməsi və sonradan qadağan edilməsi kimi faktorlar koyro-saramlar arasındakoreya dilindənistifadənin kəskin formada azalmasına və dilin itməsinə səbəb olmuşdur.Qlasnostdövrünə qədərSovet İttifaqında koreyalıların deportasiyasıməsələsi haqqında açıq formada danışmağa və müzakirə aparmağa icazə verilmirdi.