Gràssia Deledda

Grazia Maria Cosima Damiana Deledda, connota che aGràssiaoGràtziaDeledda(Nùgoro, 27 decabudannide su1871–Roma, 15 o 16 deaustude su1936), est istada un'iscritorasarda, binchidora de su Prèmiu Nobel pro sa literadura 1926. Est ammentada che a sa segunda fèmina, a pustis de s'isvedesa Selma Lagerlöf, a retzire custu reconnoschimentu, sa prima sarda e fintzas sa prima in s'istadu italianu.
Est nàschida inNùgoro, inSardigna, su 27 decabudannide su 1871 (ma registrada su 28), sa de bator de sete intre fìgios e fìgias, in una famìlia benestante.
Su babbu, Giuanne Antoni Deledda, laureadu in lege, no esertzitaiat sa professione. Imprendidore e printzipale ricu, s'ocupaiat de cummèrtziu e agricultura; s'interessaiat de poesia e issu matessi assentaiat versos in sardu, aiat fundadu una tipografia e istampaiat una rivista. Est istadu sìndigu de Nùgoro in su 1863.
Sa mama fiat Frantzisca Cambosu, fèmina de severa; dedita a sa domo, issa at a educare Gràssia.A pustis de àere frecuentadu sas iscolas elementares finas a sa classe de bator, Gràssia at istudiadu in manera privada, sighida dae su professore Pedru Ganga (Nùgoro1875, dotzente de lìterasitalianas,latinase gregas; limbas connotas:frantzesu,tedescu,portughesu,ispagnolu) chi l'at fatu letziones de base deitalianu,latinuefrantzesu. Issa at, a pustis, sighidu cun sa formatzione sua a sa sola.
De importu, pro sa formatzione literària de Gràssia, in sos primos annos de sa carriera sua de iscritora, est istada s'amighèntzia cun s'iscritore, archivista e istòricu diletantetataresuEnricu Costa, chi pro primu nd'at cumprèndidu su talentu. Pro unu perìodu longu at iscambiadu lìteras cun s'iscritore calabresu Giovanni De Nava, in ue issu fagiant sos cumplimentos a issa pro su talentu suo. Custas lìteras, a pustis, sunt divènnidas lìteras de amore in ue s'iscambiaiant poesias durches. A pustis, pro more de sa mancàntzia de rispostas dae Giovanni pro unu tempus longu, ant acabadu de s'iscrìere. Sa famìlia at tentu una sèrie de disauras: su frade mannu, Santus, at abbandonadu sos istùdios e est devènnidu alcolizadu, su prus minore, Andrea, est istadu arrestadu pro furas minores. Su babbu est mortu pro una crisi cardìaca su 5 desantandriade su1892e sa famìlia at dèpidu afrontare dificultades econòmicas. Bator annos prus a tardu est morta fintzas sa sorre Vissenta.
In su 1888 at imbiadu a Roma carchi contu,Sangue sardo (Sàmbene sardu)eRemigia Helder, publicados dae s'editore Edoardo Perino in sa rivista "L'ultima moda", dirìgida dae Epaminonda Provaglio. In sa matessi rivista ant publicadu a puntadas su romanzuMemorie di Fernanda (Memòrias de Fernanda).
In su 1890 est essidu a puntadas in su cuotidianu deCastedduL'avvenire della Sardegna, cun su pseudònimu deIlia de Saint Ismail, su romanzuStella d'Oriente, e inMilanu, cun s'editore Trevisini,Nell'azzurro(In s'asulu), unu libru de contos pro pitzinnos.
Deledda at retzidu s'aprovatzione de literados, che a Angelo de Gubernatis e de Ruggero Bonghi, chi in su1895at acumpangiadu cun una prefatzione sua s'essida de su romanzuAnime oneste(Ànimas onestas).
Collàborat cun rivistas sardas e continentales: "La Sardegna", "Piccola rivista" e "Nuova Antologia".
Intre su1891e su 1896, in saRivista delle tradizioni popolari italiane (Rivista de sas traditziones populares italianas), dirìgida dae Angelo de Gubernatis, ant publicadu a puntadas su sàgiuTradizioni popolari di Nuoro in Sardegna (Traditziones populares de Nùgoro in Sardigna), introduidu dae una tzita de Tolstoj, prima espressione documentada de s'interessu de s'iscritora pro sa literadura russa. L'ant sighidu romanzos e contos de argumentu isolanu. In su 1896 su romanzuLa via del male(Sa manera de su male)l'at retzensidu in manera favorèvole Luigi Capuana.In su 1897 est essida una regorta de poesias,Paesaggi sardi (Paesàgios sardos), imprentada dae Speirani.
Su 22 desantugainede su1899s'est tramudada aCasteddu, in ue at connotu a Palmiro Madesani, unu funtzionàriu de su Ministeru de sas Finàntzias, chi at cojuadu inNùgoroin su 11 deghennàrgiude su1900.Madesani fiat originàriu de Cicognara de Viadana, in provìntzia de Màntova, in ue fintzas Gràssia Deledda est istada pro unu tantu. A pustis de su cojuiu, Madesani at lassadu su traballu de funtzionàriu istatale, pro si dedicare a sa faina de agente literàriu de sa mugere. Sa còpia s'est tramudada aRomain su1900, in ue at tentu unu bida riservada. Ant tentu duos fìgios, Franz e Sardus.
In su 1903 sa publicatzione deElias Portolul'at cunfirmada che a iscritora e l'at aviada a una sèrie fortunada de romanzos e òperas teatrales:Cenere (Chisina)in su1904, L'edera (S'èdera)in su1908,Sino al confine (Finas a sa làcana)in su1910,Colombi e sparvieri (Columbos evedidores) in su1912,Canne al vento(Cannas a su bentu)in su1913,L'incendio nell'oliveto(Su fogu in s'olivàriu) in su1918,Il Dio dei venti (Su Deus de sos bìnchidos)in su1922. DaeChisinaest istadu fatu unufilminterpretadu daeEleonora Duse.
S'òpera sua l'at apretziada Giovanni Verga, in paris cun iscritores prus giòvanos che a Enrico Thovez, Emilio Cecchi, Pietro Pancrazi, Antonio Baldini.Est istada reconnota e istimada fintzas in s'èsteru: David Herbert Lawrence at iscritu sa prefatzione de sa tradutzione in inglesu deSa mama. Sa Deledda est istada fintzas tradutora: est sua, difatis, una versione inlimba italianade Eugénie Grandet deHonoré de Balzac.
Su 10 denadalede su1927l'ant cunferidu su prèmiu Nobel pro sa literadura1926(non bintu dae perunu candidadu s'annu in antis, pro farta de recuisitos), «pro sa potèntzia sua de iscritora, sustentada dae un'ideale artu, chi rapresentat in formas plàsticas sa bida comente est in s'ìsula fanta de nàschida sua e chi cun profundidade e cun calore tratat problemas de interessu generale umanu», Gràssia est istada sa prima fèminasarda, e fintzas sa prima in s'istadu italianu, a bìnchere su prèmiu Nobel.
Unu tumore a su sinu, de su cale sufriat dae tempus, l'at batida a sa morte in su1936, belle deghe annos a pustis de sa vitòria de su prèmiu. In subra de sa data de sa die de morte b'at cuntierras: carchi fonte narat chi siet istada in su 15 deaustu, àteras su 16.
Su corpus de sa Deledda l'ant interradu in su campusantu de su Verano inRoma, in ue est abarradu finas a su1959cando, gràtzias a sa rechesta de sos familiares de s'iscritora, l'ant tramudadu a sa tzitade nadale sua. Dae tando est custoidu in unu sarcòfagu de granitu nieddu lamadu in sa crèsia de sa Madonna de sa Soledade, a sos pees de sumonte Ortobene, chi issa aiant tzelebradu meda in unu de sos ùrtimos traballos suos.
At lassadu chene l'acabare s'ùrtima òpera sua,Cosima, quasi Grazia (Còsima,belle Grazia), un òpera autobiogràfica chi at a apàrrere in sucabudannide cussu matessi annu in sa rivistaNuova Antologia, a incuru de Antonio Baldini e chi, a pustis, l'ant a imprentare cun su tìtuluCosima.
Sadomo nadalesua, in su tzentru istòricu de Nùgoro (in su rioneSantu Predu), oe est unu museu.
Sa crìtica in generale tirat a incluire s'òpera sua, de borta in borta, in custu o in cudd'àteru-ismu: regionalismu, verismu, decadentismu, in paris cun saliteradura de sa Sardigna. Unos àteros crìticos imbetzes preferint a li reconnòschere s'originalidade de sa poètica sua.
Su primu a dedicare a Gràssia Deledda una monografia crìtica a metade de sos annos trinta est istadu Francesco Bruno.In sos annos baranta-chimbanta e sessanta, in sas istòrias e in sas antologias iscolàsticas de saliteradura italiana, sa presèntzia de sa Deledda tenet annotu crìticu e medas pàginas antologizadas, prus che totu dae sos novellas.
Nointames medas crìticos italianos atacaiant su balore de sas òperas suas. Sos primos a non cumprèndere Deledda sunt istados sos sardos matessi. Sos intelletuales sardos de su tempus suo si fiant intesos traidos e no ant atzetadu s'operatzione literària sua, cun s'etzetzione de unos cantos: Enricu Costa, Salvator Ruju e GiuseppeBiasi. Sas òperas suas li ant batidu sas antipatias de sos nugoresos, in ue sas istòrias fiant ambientadas. Sos paesanos suos fiant difatis de s'opinione chi descrieret sa Sardigna che a terra rude, rùstica e pro custu arretrada.
A sos primos leghidores de sos romanzos de Deledda fiat naturale su de l'incuadrare in s'àmbitu de s'iscola verista.
Luigi Capuana l'esortaiat a sighire in s'esploratzione de su mundu sardu, "una miniera" in ue aiat "...giai agatadu un'elementu de originalidade forte".
Fintzas Borgese la definit "iscolana digna de Giovanni Verga".Issa matessi iscriet, in su1891, a su diretore de sa rivista romanaLa Nuova Antologia, Maggiorino Ferraris: "S'ìndula de custu libru meu a mie paret siat tantu drammàtica cantu sentimentale e fintzas unu paghigheddu verìstica si pro 'verismu' intendimus su rapresentare sa bida e sos òmines comente sunt, o mègius comente a los connosco deo."
Ruggero Bonghi, manzonianu, pro primu s'isfortzat de bogare s'iscritora sarda dae su clima de sas poèticas naturalìsticas.
Emilio Cecchi in su1941iscriet: "Su chi sa Deledda at pòdidu tràere de sa bida de sa provìntzia sarda, non s'est cunformadu in issa de naturalismu e de verismu... Siat sos motivos e sos intretzos, siat su materiale linguìsticu, in issa ant pigadu acòitu de lìricu e de sas paristòrias...".
Su crìticu literàriu Natalino Sapegno definit sos motivos chi istesiant a saDeledda dae sos cànones de su Verismu: "Dae un'adesione profunda a sos cànones de su verismu tropu cosas las istesiant, a incumentzare dae sa natura de s'ispiratzione lìrica e autobiogràfica in manera intima, pro sa cale sas rapresentatziones ambientales divenint trasfiguratziones de una memòria assorta e sos fatos e sos pessonàgios projetziones de una bida bisada.A dare a sas cosas e a sas persones unu risaltu firmu e lùghidu, un'illusione perentòria de ogetividade, li mancat pròpiu cussa atitùdine de istacu initziale chi est in su Verga, ma fintzas in su Capuana, in su De Roberto, in su Pratesi e in su Zena."
Vittorio Spinazzola iscriet: "Totu sa mègius narrativa deleddiana tenet pro ogetu sa crisi de s'esistèntzia.Dae su puntu de vistaistòricu, custa crisi resurtat dae sa fine de s'unidade culturale de s'otighentos, cun s'aficu suo in su progressu istòricu, in sas sièntzias legas, in sas garantzias giurìdicas postas a amparu de sas libertades tziviles. Pro custu aspetu s'iscritora paret chi pighet parte in manera prena a su clima decadentìsticu. Sos pessonàgios suos rapresentant s'ismarrimentu de sas cussèntzias dudosas e iscurigadas, crompidas dae sa nàschida de istintos opostos, disponìbiles a totus sas esperièntzias de sas cales sa bida oferit ocasione e istìmulu."
S'ischit chi Gràssia Deledda, galu giòvana a beru, cando galu collaboraiat a sas rivistas de moda, s'est abigiada de sa distàntzia chi esistiat intre sa prosa in limba italiana ghelestiosa de cussos giornales e su bisòngiu suo de impreare unalimba italianaprus serente a sa realidade e a sa sotziedade dae sa cale beniat.
Sa Sardigna, intre sa fine de s'Otighentos e su primu Noighentos, chircat comente a s'Irlanda de Oscar Wilde, de Joyce, de Yeats o saPolòniade Conrad, unu diàlogu a sa pari cun sas literaduras europeas mannas, e mescamente cun sa manna literadura russa.
Nicola Tandain su sàgiuLa Sardegna di Canne al vento(Sa Sardigna deCannas a su bentu) iscriet chi, in cuss'òpera de Deledda, sas paràulas èvocant memòrias tolstojanas e dostoevskianas, paràulas chi podent èssere estèndidas a totu s'òpera narrativa deleddiana: «Su romanzu intreu est una tzelebratzione de su lìberu arbìtriu.De sa libertade de acumprire su male, ma fintzas de fàghere su bene, mescamente cando si tenet esperièntzia de sa capatzidade manna chi su male tenet de comunicare oriolu. Su protagonista chi at commitidu su male non cunsentit cun su male, acumprit unu biàgiu, dolorosu, mortificante, ma fintzas prenu de ditza in s'isperu de realizare su bene, chi restat s'ùnica resone in gradu de fàghere in modu chi sa bida siat atzetàbile».
In sos annos intre s'Otighentos e su Noighentos, cussos in cales s'iscritora si dèdicat a sa chirca de un'istile suo, cuntzentrat s'atentzione sua in s'òpera e in su pensamentu de Tolstoj. E est custu addòbiu chi paret chi l'agiuet a pretzisare semper mègius sas suas preferèntzias literàrias suas. In una lìtera in ue comunicaiat su progetu de publicare una regorta de novellas de dedicare a Tolstoj, Deledda iscriiat: «A sos primos de su 1899 at a Essire La giustizia: e a pustis apo cumbinadu cun sa domo Cogliati de Milanu pro unu volùmene de novellas chi apo a dedicare a Leone Tolstoi: ant a tènnere una prefatzione iscrita in frantzesu de un'iscritore russu de annotu, chi at a fàghere un'istùdiu curtzu de cumparàntzia intre sos costùmenes sardos e sos costùmenes russos, chi s'assimigiant gai meda in manera istrana». Sa relatzione intre Deledda e sos russos est rica e profunda, e no est ligada a Tolstoj ebbia ma s'inoltrat in su mundu complessu de sos unos cantos àteros cuntemporàneos: Gor'kij,Anton Čechove cussos de su tempus coladu prus reghente: Gogol',Dostoevskije Turgenev.
Attilio Momigliano in prus iscritossustentat sa tesi chi Deledda siat "unu poeta mannu de sa matana morale" de paragonare aDostoevskij.
Francesco Floraafirmat chi "S'ispiratzione  bera de sa Deledda est che a unu fundu de ammentos de sa pitzinnia e de s'adolescèntzia, e in sa trama de cussos ammentos belle figuras chi andant e si mudant in su paesàgiu firmu, s'assentant sos contados semper noos. Antzis, ca sos primos afetos de issa si formant in manera essentziale cun sa sustàntzia de cussu paesàgiu chi issa disinnaiat in sa bida de sa nativa Sardigna, faghet a nàrrere, fintzas pro custa bia, chi s'arte de sa Deledda est in manera essentziale un'arte de su paesàgiu."
In subra de issa at iscritu in antis Maksim Gor'kij e, prus a tardu, D. H. Lawrence.
Maksim Gor'kij racumandat sa leghidura de sas òperas de Grazia Deledda a L. A. Nikiforova, un'iscritora esordiente. In una lìtera de su 2 delàmpadasde su1910l'iscriet: «Mi permito de bos indicare duas iscritoras chi non tenent rivales ne in su tempus coladu, ne in su presente: Selma Lagerlof e Gràssia Deledda. Itepinnas e ite boghes fortes! In issas b'at carchi cosa chi podet èssere de annestru fintzas a su mužik nostru».
David Herbert Lawrence, in su1928, a pustis de chi Deledda aiat giai bintu su Prèmiu Nobel, iscriet in s'Introduzione a sa tradutzione inglesa de su romanzuSa Mama: «Nos diat bòlere un'iscritore mannu a beru pro nos fàghere barigare sa repulsione pro sos sentidos colados como como.Fintzas sas Novellas deD'Annunziosunt como difìtziles de lèghere: Matilde Serao l'est galu prus pagu. Ma nois podimus galu lèghere Gràssia Deledda, cun interessu genuinu». Faeddende de sa populatzione sarda protagonista de sos romanzos suos la paragonat a Hardy, e in custa cumparàntzia singulare sutalìniat chi saSardignaest pròpiu su chi pro Thomas Hardy s'isuladu Wessex. Ma, pagu a pustis, annanghet chi, a diferèntzia de Hardy, «Gràssia Deledda tenet un'ìsula totu pro issa, s'ìsula sua de Sardigna, chi issa amat a fundu: mescamente s'ala de sa Sardigna chi istat prus a Nord, cussa montagnina». E galu iscriet: «Est sa Sardigna antiga, sa chi benit in fines a sa ribalta, chi est su tema beru de sos libros de Gràssia Deledda.Issa intendet s'ammaju de s'ìsula sua e de sa gente sua, prus chi èssere atràida dae sos problemas de sa psiche umana. E duncas custu libru, Sa Mama, est fortzis unu de sos prus pagu tìpicos intre sos romanzos suos, unu de sos prus continentales».
Luigi Pirandellono at cuadu sa s'aburia sua pro Gràssia Deledda, tantu de s'ispirare a issa e a su maridu pro sa cumpositzione de su romanzuMaridu suo, comente si cumprendet dae sa posta cun Ugo Ojetti e, a pustis, dae su refudu de s'editore Treves de lu publicare.
Sos temas printzipales suos sunt istados s'ètica patriarcale de su mundu sardu e sas atmosferas suas fatas de afetos intensos e arestes.
S'esistèntzia umana est in manu de fortzas superioras, "cannas a su bentu" sunt sas bidas de sos òmines e sa sorte est cuntzepida che a "isfinge mala".
Sa narrativa de Deledda si basat in subra de fatos fortes deamore, de dolore e de morte in ue s'intendet semper su sensu de su pecadu, de sa culpa, e sa cussèntzia de una fatalidade inevitàbile. «Sa cussèntzia de su pecadu chi s'acumpàngiat a su tormentu de sa culpa e a sa netzessidade de su chitimentu e de su castigu, sa pulsione primordiale de sas passiones e s'imponderàbile portada de sos efetos suos, s'inelutabilidade de s'ingiustìtzia e sa fatalidade de su contràriu suo, sinnant s'esperièntzia de su bìvere de un'umanidade primitiva, malfadada e dolente, 'ghetada' in unu mundu ùnicu, incontaminadu, de bellesa antzestrale e paradisìaca, logu de s'arcanu e de s'esistèntzia assoluta».
«In sas pàginas suas si contat de sa cunditzione mìsera de s'òmine e de sa natura sua insondàbile chi agit - istratzulada intre bene e male, pursiones internas e fatos esternos, predestinatzione e lìberu arbìtriu - intro s'iscachiera limitada de sa bida; una bida chi est relatzione e progetu, afannu e dolore, ma fintzas providèntzia e arcanu.Deledda ischit chi sa natura umana est fintzas - in lìnia cun sa literadura manna europea - manifestatzione de s'universu psìchicu abitadu dae impulsos e rimotziones, cumpensatziones e tzensuras. Fatu-fatu, difatis, su paesàgiu de s'ànima est cumprèndidu che a logu de un'esperièntzia interiore dae sa cale bogant torra a campu ànsias e oriolos profundos, impulsos proibidos chi giughent àgiu: dae un'ala intervenint sas proibitziones sotziales, sos impedimentos, sas costritziones e sas resistèntzias de sa comunidade de apartenèntzia, dae s'àtera, che a in una casta de dòpiu, madurant in s'ìntimu unos cantos àteros pensamentos, unas cantas àteras immàgines, unos cantos àteros ammentos chi agint in sos chi esistint. Sa cussèntzia de su Deo narrante, chi mèdiat intre bisòngios istintuales de sos pessonàgios e contra-punnas opressivas e tzensòrias de sa realidade esterna, diat pàrrere tènnere su ruolu de su demiurgu onnisciente, àrbitru e osservadore neutrale de sas dinàmicas complessas de relatzione chi bi sunt intre identidades èticas trasfiguradas in figuras chi resant su dramma issoro in unu teatru cupu de s'ànima».
«In realidade su sentimentu de adesione o repulsione autorale cara a custu o a cussu pessonàgiu, agatat in sa religiosidade professada e bìvida, una de sas discriminantes de fundu.In cara a su dolore, a s'ingiustìtzia, a sas fortzas de su male e a s'àgiu generadu dae s'avèrtidu sensu de sa finidesa, s'òmine podet sucùmbere e lòmpere a s'iscacu e a su naufràgiu, ma podet fintzas isseberare de fàghere su brincu, isseberende s'arriscu de sa fide e s'arcanu de Deus. Unos cantos àteros tormentos bivet chie, in su lìberu arbìtriu, at isseberadu s'àndala de su male, a largu dae sa timoria de Deus e de su sensu de su lìmite, e depet aguantare su pesu de sa culpa e s'àgiu de su nàufragu suspèndidu in s'abissu de su nudda».
«Sas figuras deleddianas bivent finas a fundu, chene iscontos, s'incarnatzione issoro in pessonàgios de tragèdia.S'ùnicu acumpensu de su dolore, chi non podet èssere curadu, est sa mudadura sua in bìvidu, s'esperièntzia fata dae sos òmines in una bida chene paghe e chene cunfortu. Petzi chie atzetat su lìmite de s'esìstere e connoschet sa gràtzia de Deus non timet su destinu suo. Batinde a sa lughe s'errore e sa culpa, s'iscritora paret costrìnghere su letore a cussentziare s'esistèntzia de su male e in su matessi tempus a fàghere sos contos cun su profundu suo, in ue tzertos impulsos, fintzas si repressos, sunt semper presentes. Ma custu protzessu de immedesimatzione non connoschet catarsi, perunu istàgio liberatòriu dae sas passiones rapresentadas, ca su fatu tràgicu in realidade non s'isorbet e sos eventos non cuant carchi acrarimentu ratzionale, in una bida chi est arcanu. Abarrat sa pietas, cumprèndida che a partetzipatzione de piedade cara a totu su chi est mortale, che a cumprensione de sas fragilidades e de sas debilesas umanas, che a sentimentu misericordiosu chi induit in cada manera a su perdonu e a sa riabilitatzione de una comunidade de pecadores cun unu destinu issoro in sos coddos. Fintzas custu sensu de su lìmite intesu e custu sentimentu de piedade cristiana faghent in manera chi sa Deledda siat una fèmina manna in antis galu chi una iscritora manna».
Deledda espressat un'iscritura personale chi afondat sas raighinas suas in su connoschimentu de sa cultura e de sa traditzione sarda, prus che totu de saBarbagia. «S'ìsula est intesa che a logu mìticu e che a archètipu de totu sos logos, terra chene tempus e sentimentu de unu tempus pèrdidu irrimediabilmente, ispàtziu ontològicu e universu antropològicu in ue si consumat s'eternu dramma de s'esìstere.»
Est istada sa Deledda matessi a acrarire prus bortas, in sas intervistas e in sas lìteras suas, sa distàntzia intre sa cultura e sa tziviltade locales e sa cultura e sa tziviltade de s'istadu. Ma fintzas custu faeddare liberamente suo de s'istile suo e de sas limbas sua at intzitadu e intzitat mescamente oe interpretatziones isballiadas, e nointames non faghet bìdere chene pàusa su raportu intensu intre tziviltade-cultura-limba che a un'ecuatzione risòlvida male.
In una lìtera sua iscriet: "Lego relativamente pagu, ma cosas bonas e chirco semper de megiorare s'istile meu. Deo iscrio galu male in italianu - ma fintzas ca fia abituada a sa limba  sarda chi est issa matessi una limba diferente dae s'italiana". Sa limba italiana est, tando, pro issa chi est sardòfona, una limba non sua, una limba chi si depet conchistare. Sa cumpositzione in limba italiana, pro un'iscritore chi assumat sa matèria de sa narratzione de su bìvidu suo e de s'universu antropològicu sardu suo, presentat dificultades e problemas medas e sustantziales. Nen su dibata reghente in subra de su bilinguismu est chessida galu a acrarire custu raportu de identidade dòpia. Identidade dòpia pro custa mesches particulare de bilinguismu, e de diglossia chi est istada pro sèculos sa "cunditzione umana de sos iscritores italianos non toscanos; ma fintzas de sos toscanos, cando no assentaiant in vernàculu".
Sa faina epistolare e auto-curetora de Gràssia Deledda est bene ponderada, cosa chi non l'at impedidu de iscrìere in limba italiana custa lìtera de su1892in italianu: "Deo no apo a resissire mai a tènnere su donu de sa limba bona, e est vanu cale si siat isfortzu de sa voluntade mea". Dae s'epistolario e de su profilu biogràficu suo si cumprendet unu sensu de infadu craru pro cussos manuales de "limba" italiana chi li diant àere dèpidu insegnare s'istile e chi li diant èssere dèpidos èssere de agiudu in sa formatzione de sa cultura literària sua de autodidata, de contra istupat una abitùdine manna a sa letura e una ammiratzione manna pro sos mastros narradores pro mèdiu de sa leghidura de sos romanzos issoro.
Sa de Deledda fiat un'iscritura moderna chi bene s'adataiat a sa narratzione tzinematogràfica, difatis dae sos suos romanzos ant aftu medas films giai in sos primos annos deghe de su de XX sèculos. In su1916su regista Febo Mari aiat incumentzadu a girareCenerecun s'atoressaEleonora Duse, ma a dolu mannu, pro more de sagherra, su film non l'ant mai concruidu.
In sa prus reghente dibata in subra de su tema de sas identidades e culturas in su de tres millènnios, su filòloguNicola Tandaat iscritu: "Sa Deledda, a s'incumintzu de sa carriera sua, teniat sa cussèntzia de s'agatare a unu bìviu: o impreare sa limba italiana comente chi custa limba esseret istada semper sa sua, rinuntziende a s'identidade sua, o intentare de istabilire unu ponte intre sa limba sarda sua e cussa italiana, che a in una tradutzione.Cumprendende però chi medas de cussos balores de cussu mundu, de su cale avertiat a curtzu sa crisi, non diant èssere colados in sa ri-formulatzione noa. Sa presa de cussèntzia, fintzas linguìstica, de s'importu e de s'intradutzibilidade de cussos balores, li cunsentit de recuperare tèrmines e protzedimentos formales de su frasègiu e de sa chistionòngiu sardu chi non semper agatant in italianu s'ecuivalente e chi pro custu cada tantu benint introduidos e traduidos in nota. In sos diàlogos dòminat mègius s'ariosidade e sa vivatzidade de sa tzita orale, de sa cale s'isforzat de riproduire s'intonatzione, de fàghere su carcu de s'andanta rìtmica. Atzetat e impreat su chi est etnolinguisticamente marcadu, fràstimos, ironias antifràsticas, rispostas in rima, su repertòriu de traditziones e de impreos, giai collidu che a materiale etnogràficu pro sa Rivista de traditziones populares, chi como impreat non prus che a repertu documentàriu o decorativu ma che a materiale estèticu orientadu a sa produtzione de sensu. Un'operatzione tendentzialmente espressionìstica chi sa prosa italiana, malàida de academismu cun prediletzione pro sa forma àulica, s'acurtziaiat a acumprire, pro nde ricavare linfa noa, intentende sortidas cara a su plurilinguismu o cara a su dialetu."
Unos cantos istudiosos narant chi Deledda, fintzas si sardòfona, apat isseberadu de iscrìere in limba italiana, in risposta a su clima de italianizatzione e omogeneizatzione culturale, pro arribare a unu prus mercadu prus mannu.
Boghe de Gràssia Deledda. Discursu in ocasione de su prèmiu Nobel, (1926).