Amèrica

S'Amèricaest unu continente, chi est s'unione de s'Amèrica setentrionalee de s'Amèrica meridionale.
Pro nàrrere "Amèrica" a bortas narant "Mundu Nou" o "Continente Nou", fache a su "Mundu Betzu" o "Continente Betzu" comente narant s'Europa, logu de aunde is iscoberidores nde lompiant. Medas bortas si narat "Amèrica" pro nàrrere siat s'Amèrica setentrionale siat s'Amèrica meridionale, ma medas bortas puru si narat "Amèrica" (in totus is limbas, s'inglesu puru) pro inditare isIstados Unidos de Amèricaisceti.
Segundu sa teoria chi s'est ispartzinada in is sèculos, su nòmine de s'Amèrica diat bènnere de s'esploradori deFirenzeAmerigo vespucci: ponende in fatu a custa teoria, unu cartògrafu tedescu, Martin Waldseemüller, aiat postu in conca s'idea de mutire su mundu nou de aici, impreende su gènere feminile (Amèrica) de su nòmine suo latinizadu (Americus Vespucius), pro inditare su continente nou in una mapa de su mundu dissinniada in su 1507, chi s'agatat in sa Cosmographiae Introductio. Esistit però peri un'àtera versione, chi ponet su scèberu de su nòmine in unu tempus in antis chi Vespucci arribbaret a su continente nou. Giovanni Caboto, si comente aiat cumprèndidu ca Cristoforo Colombo no fiat lòmpidu a s'Oriente Estremu, a pustis de essi propostu pro nudda a Ferdinando II e Isabella de Castiglia de ddi donare unu biàgiu esplorativu bie una rota prus setentrionale, s'est trasferidu in su 1496 inInghilterra, pro cumbìnchere su rei Enricu VII a sustènnere su progetu suo. Su rei, ca aiat giai pèrdidu s'ocasione de tènnere Cristoforo Colombo a servìtziu pro issu, aiat cojuadu a cuntzèdere autorizatzione a Giovanni Caboto e aiat achistadu su suo progetu de biàgiu cun literas patentes de su 5 de martzu de su 1496. In su portu deBristolSi nche fiat ordingiada un'ispeditzione de chimbe naves, armadas cun su dinare de Caboto, ma cun su finantziamentu prus che àteru a carrigu de su ricu mercante gallesuRichard aimeryk, peri chi, pro regiones ancora de cumprèndere, su2 de maude su1497dd'est sarpàda una e bia , su Matthew, navíu de cinquanta tonnelladas cun ddunu equipaggiu de dexottu ominis: su24 de lampadasde su1497est aprodadu in s'ìsula deCabudu bretonie at tocadu saNova Scotia, apubende s'ìsula deTerranoa (ìsula), e, creende de àere tocadu s'estremidade Nord Orientale de s'Asia, in dd'at pigadu possessu pro nòmine de Enricu VII. Caboto, disignende sa mapa costas nordamericanas, casi seguramente pro sa primu borta aiat donadu a cussas terras su nòmine de Amèrica, in onore de su Richard Ameryk ca fiat su printzipale finantziadore de su biàgiu suo, avènnidu duos annos primu de sa ispeditzione de Amerigo Vespucci. resurtat ca s'annuàriu de Bristol de su 1497 apat registradu: ... sa die de Santu Giuanni, sa terra de Amèrica beniat iscoberta de is mercantes de Bristowe, a pitzus de una nave nomenada Mathew , comente testificadu de àteros documentos de cussu tempus pervennìddos fintzas a oe.
Is primos abitantes sunt migrados in America de s'Asia. Sunt connotos insediamentos inAlaskae in Yukon de a su mancu 20,000 annos a como, ca faghent pensare a edades ca arribbant fintzas a 40,000 annos a como. In prus a custu is ispetzifidades de sa migratzione Paleo-Indiana in diretzione de s'Amèrica inclùdidas is rotas ca sunt istadas pigadas sunt galu ogetu de chircas iscientìficas. Su poplamentu de is Amèricas est capitadu durante su tardu màssimu glaciale de 16,000 fintzas a 13,000 annos a como.
Sa teoria traditzionale est ca is primos migrantes si sunt mòvidos in sa terra de Beringia ponte intra de saSiberiaorintale e e s'odierna Alaska de 40,000 a 17,000 annos a como, cando is livellos de su  mare fiant meda prus bascios durante saGlaciatzioneQuarternaria. Custos grupos paret chi apant sighidu masones de megafauna immoe estintalongo corridojos de astra ca istaiant intra de is calotas polares de "Laurentide" e de "Cordillerana".
Un'àtera via ca est istada pròponida est ca, a pee o impreende barcas primitivas, issos sunt calados longu sa costa de su Patzìficufintzas in Sud Amèrica. Is provas de custu camminu sunt istadas coberats de s'artziamentu d e su mare de chentinas de metros ca est sighidu a s'urtima era glaciale. Totu e duos is tragitos podent èssere istados pigados mancari is provas geneticas inditant un'ùnica populartzione fondante. Sa diversidade de microsatellite e sa distributzione de is indìgenos de s'Amèrica de su Sudinditant ca certas populatzione sunt istadas isuladas fntza s a s'arribbu de is primos colones europeos.
Una secundaMigratzioneest acuntessida apustis su poplamentu initziale de s'Amèrica; is faeddadores Na Dene si agatant pruschetotu in grupos Nord Amèricanos a diferentes tassos de genetica cun sa prus grandu agatada intra de is Athabaskans a su 42% derivada de custa secunda ondada.Is linguistas e is bilogos aunt arribbados a conclusione sìmiles basadas a pitzus de sa distributzione de is grupos de limbas amerindia e su grupu sanguignu  ABO. A pustis is pòpulos de s'àrticu cun traditziones de utènsiles ca si sunt isvilupadas in sa penìsula de s'Alaska, in sa Baia de Bristol e de is prajas orientales de suStretu de Beringin su 2500 a.C. (4500 annos a como) si sunt mòvidos in Nord-Amèrica. Sa traditzione de is utènsiles piticos de s'Articu, una cultura Paleo-Eschimesa s'esnt pratzida in duas, sa Pre-Dorset, e is traditziones indipendentes de sa Groenlandia. Is discendentes  de su grupu culturale Pre-Dorset, sa cultura Dorset est istada ispainada de in sa costa de su mare de Bering da is antepassados de is Inuit modernos, su pòpulu Thule de 1000 apustis de Cristu.. In su matessi tempus is Inuit sunt migrados in Groenlandia, is insediamento Vichingos ant cumintzadu a rribbare in Groenalndia in su 982 e in Vinland pagu a pustis, istebilende unu insediamentu a L'Anse aux Meadows, a su costadu de sa punta Nord de Newfoundland. IsVichingosant abandonadu casi luegoVinland, e sunt isparidos de saGroenlàndiain su 1500.
S'evu pre-Colombianu pigat in consideru totu is sudivisiones in s'istòria e in sa pre-istòria de is Amèricas prima de s'aparentzia de significativas presentzias europeas in su continente nordamericanu, cumprendede de is primos insediamentos de su paleoliticu superiore fintzas a sa colonizatzione europea durante su primu pèriodu modernu. Su tèrmine pre-colombianu est impreadu specialmente in su contestu de is grandu civilizatziones indigenas de s'Amèrica comemte cussas de su mesuamè (saOlmec, saToltec, saTeotihuacano, saZapotec, saMixtec, saAztec, e saMaya) e de isAndes(Inca,Moche,Muisca,Cañaris).
Meda civilizatziones pre-colombianas ant istabilidu carateristicas ca includent insediamentos permanentes o urbanos, agricoltura, architetura tzivile e gerarchias sotziales cumplessas. Calincuna de custas civilizatziones si fiant estintas meda tempus prima de is primos insediamentos europeos (urtimos annos de suSèculu XVe primos annos de suSèculu XVI) e sunt connotas atressu contos istòricos de su tempus. Calincuna comente is Maya tenint testimonias iscritas issoro. Comuncas meda europeos de su tempus bidiant custos testis chePaganos, e meda de custos sunt istados destruidos de is fideles de suCristianèsimu. Isceti calincunu documnetu s'est sardbadu, lassende calincuna testimonia de custas anticas culturas.
Is Amèricas fiant ufitzialmente iscobertas de su "Betzu Mundu" su 12 de su mese de Ledàmine de su 1492, cun su biàgiu deCristoforo Colombo, unu navigadore imbiadu de sa reina de s'Ispagna, e de su XV sèculu sunt istadas logu de medas esploratziones e sighentes colonizatziones. Si creet epuru ca is primos europeos a lòmpere in su Mundu Nou fiant unos cantos deVichingos, ca diant èssere isbarcados in s'ìsula deTerranoa (ìsula)e forsis in is costas de suCanadabie su1100.Ispecificatamente su primu abitante de s'Europaa bìdere is Amèricas ca s'ischit fiat s'esponente de isVichingosBjarni Herjólfsson(nàschidu inIslandama de orìginesNorvegesas) ca in su986aiat bitu is costas deTerranoa (ìsula)e de suLabrador (penìsula).
S'Amèrica capet totu in s'Emisfèriu Otzidentalee s'estendet pro casi totu saLatitudinede custu emisferu. Est difatis barigada de s'Ecuadore, de suTropicu de su cancrue de suTropicu de su capricornu. S'estendet anordfintzas a si fàghere barigare peri de sutzìrculu polare àrticu, mentres asudno lompet a suTzìrculu polare antàrticu.
S'Amèrica istremenat isceti cunmareseOtzeanos: a nord de suOtzèanu Àrticu, aovesteSud-ovestde s'Otzèanu Patzìficu, aesteSud-estde s'Otzèanu Atlànticu, asudde s'Otzèanu Patzìficue de s'Otzèanu Atlànticu. A sud, sumeridianuca transit pro suCabudu Horn(su puntu prus meridionale de s'Amèrica), cumpartit difatis (conventzionalmente) s'Otzèanu Patzìficu de s'Otzèanu Atlànticu.
In totu s'Amèrica tenet una superfìtzie de 42.549.000Km², unu pagu de mancu de sa de s'Asiade cale est iscrobada de s'Istrìntu de Bering.
S'Amèrica est cumposta de duas mannas terras essidas a pilu mutidos "Amèrica de su Norte" e "Amèrica de su Sud" pro comente sunt postas. Regionende de su trèmine intra de  is duas Amèricas, is geògrafos sunt casi totus de acordiu a cunsiderare s'Amèrica Tzentraleparte de s'Amèrica de su Nord. In particulare prus che àteru si cunsìderat s'istmu de Darién comente tremini. Cun prus pretzisione suSpartiàcuasde isFrùmenesAtrato(frùmene de saColòmbia) eTuiria(frùmene de sa repubblica dePanamá). Prus pagu bortas, comente tremine intra de is Amèricas, si cunsìderat suCanale de Pànama(postu prus aNord-ovest).
S'Amèrica de su Nord capet in totu in s'Emisfèriu nortementris s'Amèrica de su Sud capit casi totu in s'Emisfèriu sud. Cunsiderende s'Amèrica Tzentrale parte de s'Amèrica de su Nord, in particulare, de s'Amèrica de su Sud no sunt inclùdidos in s'emisferu australe: suVenezuela, saGuyana, suSuriname, saGujana Frantzesa, una parte manna de saColòmbiae una parte pitica de s'Ecuadore de suBrasile.
Semper cunsiderende s'Amèrica Tzentrale parte de s'Amèrica de su Nord, s'Amèrica de su Sud tenet una superfìtzie de  de17840000Km²mentres s'Amèrica de su Nord tenet una superfìtzie de 24.709.000 km² (tando s'Amèrica de su Nord est prus manna de s'Amèrica de su Sud de prus o mancu su 38,5%).
IsGeogràfosno sunt de acòrdiu pro cunsiderare s'Amèrica de su Nortee s'Amèrica de su SudduosContinenti (Geografia)cumpartidos (su continente nordamericanu e su continente sudamericanu). Is geògrafos ca no sunt de acòrdiu cun custu, dda cunsìderant un'ùnicu continente e cunsìderant s'Amèrica de su Nord e s'Amèrica de su Sud duosSubcontinentes(su subcontinente nordamèricanu e su subcontinente sudamericanu). Segundu is geògrafos ca dda sustenent, custa positzione iscientìfica est donada de sa continuidade territoriale ca esistit intra de s'Amèrica de su Nord e s'Amèrica de su Sud.
Is printzipales macroregiones de s'Amèrica sunt (pro positzione geogràfica) s'Amèrica de su Norte, s'Amèrica Tzentrale(Caràibes) e s'Amèrica de su Sud. Custas tres macroregiones, cunsideradas paris, rapresentant s'intreu territòriu de s'Amèrica. Peri s'Amèrica Latinaest una de is printzipales macroregiones de s'Amèrica. Custa però si contraddistinghit pro èssere istada meda influentzada deNatzionelatinas comenteFrantza,PortugallueIspagna. In s'Amèrica Latinapigat parte casi totu s'Amèrica de su Sud, casi totu s'Amèrica Tzentralee suMèssicu.
SuAmèrica de su Nortee s'Amèrica de su Sudant cumintzadu a s'isvilupare una populatzione cumpartzida de flora e fauna carchi cosa comente 2.5 milione de annos a como, cando su movimentu de is continentes at portadu is duas amèricas a si nche tocare atressu s'Istmu de Pànama. A s'inghitzu is migratziones de fauna e flora intra is duos continentes fiat uguale in ambaduos in sensos (Nord/Sud e Sud/Nord). Custu cambiu est connotu comente "s'Interscambiu Mannu Amèricandu" (The Great American Interschange). S'Interscambiu est diventadu assìmetricu a pustis unu milione de annos cun su scambiu de specias de s'Amèrica de su sud a su Nord meda prus limitadu de  s'imbesse.
IsParassitologosdeRio de Janeirosunt chirchende de donare s'agiudu issoro a s'iscoberta de is bias de migratziones preistòricas, craru sighias peri de is èsseres umanos. Pro esèmpiu sunt istados agatados parassitas intestinales de is èsseres umanos de chini su tziclu vitale no si diat èssere pòdidu arreguare passende in is fritas regiones àrticas; tando is ispetzialistas ant ipotizadu ca a su mancu 7000 annos calicunu pòpulu diat àere pòdidu sceberadu un'àteru caminu pro si trasferire in su continente americanu. Tando in prus a cudda àrtica si podent agiunghere comente possìbiles logos de passàgiu sa sub-àrtica e sa transoceanica (polinesiana).
Is primos bividores de is Amèricas sunt istados casi totus ispèrdidos de is colonizadores europeos. Intra de is prus numenados nche fiant is ca ddi naraiant "populatziones precolombianas" (is prus nomenadas "Inca", "Maya" e "Atzecos"), tzerriados de is europeos "indios" e is "Indianos de amèrica" ca biviant in is ca oe sunt isIstados Unidos de Amèricae in suCanada, e ca sunt  istados ispèrdidos e inserrados in is tancas de is pionieris europeos.
Sa populatzione americana est cumposta de 806.609.000 bividores e una densidade media de 19,1 ab/km², discendentes de tres grandu grupos ètnicos, e fintzas s'amesturu intra de issos e totu:AmerindioseEsquimalis(ca formant is abitantes autoctonos de s'Amèrica); europeos (de orìginiIspagnola,Portughesa,britànnica,frantzesa,italiana,tedesca,Olandesa,Danesaeislava, custos in totu faghent prus o mancu 572,9 moliones de persones, est a nàrrere unu 63,5% de sa populatzione americana) eAfricanossubsaharianos discendentes de iscraos. Ddoe sunt peri discendentes de àteros immigrantes, prus retzentes, a pitzus de totuAsiaticos, tantu de su Mèdiu tantu de s'Estremu Oriente. Mentres in mesura prus manna o prus pitica totus is Paisos de su continente tenent ascendentzia europea, custa est predominante in Paisos comenteArgentina,Brasile,Canada,Costa Rica,Istados Unidos de Amèrica,CileeUruguay. In calincunu de custos Paisos, de chine is abitantes fenotípicamente tenent tratos europeos predominantes]], s'est bitu cun provas genèticas ca tenent pertzentuales piticas de sàmbene amerindiu e africanu. Is problemas de sa ratza in Amèrica sunt calande in su cursu de s'istòria, specialmenti in forma legale, e ca sa sclavitudine est istada totu abolida in totus is Paisos. Epuru, esistent recusas po is minorìas de origineAmerindia,AfricanosoAsiaticosin diversos Paisos de populatziones predominantemente biancas.
Is Paisos auba sa pertzentuale deAmerindiosest sa parte prus manna de sa populatzione suntGuatemala,Bolìvia,MessicuePerù. Sa cumponente indígena est meda significativa peri in Ecuador, El Salvador, Nicaragua, Honduras, Panama, Colombia, Venezuela e Paraguay.
Sa populatzione in Amèrica vàriat segundu is cunditziones de sa vida. Sa parte prus manna de is abitantes de s'Amèrica Latinasunt giòvanos intra de is 15 e is 24 annos de edade, e sa Isperantza de vida vàriat intra de is 60 e is 80 annos de edade. In prus, prus de sa metade de sa populatzione in grandu parte de is Paisos est rurale.Argentina,Cuba,CileeUruguaysunt is Paisos de s'Amèrica Latinacun un'istrutura demogràfica relativamente imbetzada, difatis sa populatzione de 60 annos o prus est uguale o superiore a su 13%. In Paisos comenteGuatemala,Haiti,El Salvador,Honduras,Nicaràgua,Panamá,ParaguayeRepùblica Dominicana, esistet una populatzione giòvana prus mannas, sunt de prus is giòvanos intra de is 15 e is 25 annos de edade, imbetzes de sa Bolivia ca est unu Paisu ca est imbetzende, ma peri cun una populatzione giòvana. Pro ùrtimu, in Brasile, Colombia, Ecuador, Costa Rica, Mèssicu,Perù, Puerto Rico eVenezuela, peri sa parte manna de is abitantes issoro sunt giovunos, peri n is urtimos annos inBrasile,Colòmbia,Costa Rica,MèssicuePuerto Ricoddu at unu progressivu imbetzamentu de sa populatzione relatzionadu a sa diminutzione de sa fecundidade.Su propriu in Guadalupe,Gujana FrantzesaeMartinica(Frantza) e in Paisos no latinos comenteBahamas,Belize,Guyana,Jamaica,Suriname, isAntillas piticas,Trinidad e Tobago, includende is dipendèntziasEuropeascomente isAntillas olandesas,Aruba, etc.. In isIstados Unidos de AmèricaeCanadasa parte manna de is suos abitantes est adulta, binchende sa populatzione giòvana, assimbillande-sì a su protzessu ca ddu est inEuropa.
Custa est sa lista de is 50TzitadesAmericanas pro populatzione ca abitant intra de is lìmites de sa tzitade aici comente fiat in su2015, s'annu prus reghente pro su cale resurtat su tzensu de sa populatzione, istìmas o proietzione s a breve tèrmine s'agatant pro sa majoria de is tzitades. Custas tzifras no refletint sa populatzione de s'agglomeradu urbanu o de s'Area metropolitanaa ca tipicamente no cointzident cun is làcans amministrativas de sa tzitade.
Custas tzifras si riferint a sa populatzione de su mesu 2015 cun duas etzetziones:
Ci sunt 35 istados soberanos in is Amèricas, aici comente unu territòriu autònomu de sa Danimarca, tres departimentos de oltremare frantzèsos, tres colletividades de oltremare frantzesas, e unu terrìtoriu inabitadu de sa Frantza, oto territòrios de oltremare de su Regnu Unidu, tres paisos ca apartenint a s'Olanda, trees territòrios comunes de s'Olanda e, duos territòrios non ufitziales de is Istados Unidos e unu territòriu inabitadu de is Istados Unidos.
Su nùmeru in totu de is limbas de s'Amèrica superat de meda 500, intra de limbas e dialetos. Is printzipales limbas sunt currispondentes a is ca sunt istadas postas de is colonizadores europeos, sighidas de is limbas de is printzipales culturas amerindias.
Calincuna àtera limba tenet una importàntzia demogràfica chentza chi siat ufitziale, intra de cussas:
Anguilla,Antigua e Barbuda,Dominica,Granada,Montserrat,Saint Kitts e Nevis,Saint Vincent e Grenadine,Santa Lucía:Dollaru de is Caraibis orientalis, (EC$; XCD)
Antillas Olandesas-Fiorinu antillanu olandesu
Argentina-Peso de s'Argentina, ($; ARS)
Aruba-Fiorinu de Aruba, (AWG)
Bahamas-Dollaru de is Bahamas(B$; BSD)
Barbados-Dollaru de is Barbados(Bds$; BBD)
Belize-Dollaru de su belize(Bz$; BZD)
Bermudas-Dollaru de is bermudas(BD$, BM$; BMD)
Bolìvia-Bolivianu(Bs.; BOB)
Brasile-Real de su Brasili(R$; BRL)
Canada-Dollaru canadesu(C$; CAD)
Cile-Peso cilenu($; CLP)
Colòmbia-Peso colombianu($, COL$; COP)
Costa Rica-Colón costaricanu(₡; CRC)
Cuba-Peso cubanu(CUP),Peso cubanu convertibili(CUC)
Repùblica Dominicana-Peso oru dominicanu($, RD$; DOP)
Ecuador,El Salvador,Istados Unidos de Amèrica,Turks e Caicos,Isulas Vírginis Britannicas,Ìsulas Vìrgines Americanas,Puerto Rico-Dollaru stadunidensi($; USD)
Groenlàndia-Corona danesa(DKK)
Guadalupa,Gujana Frantzesa,Martinica,Saint-Barthélemy (Antillas),San Martín:Èuru(€; EUR)
Guatemala-Quetzal(GTQ)
Guyana-Dollaru guyanesu(GYD)
Haiti-Gourde haitianu(HTG)
Honduras-Lempira(HNL)
Isulas Cayman-Dollaru de is Isulas Cayman
Geòrgia de su Sud e Ìsulas Sandwich meridionales,Ìsulas Falkland-Libra malvinensa(£, FL£; FKP)
Giamàica-Dollaru jamaicanu($, J$, JA$; JMD)
Mèssicu-Peso messicanu($; MXN)
Nicaràgua-Córdoba nicaraguensa(C$; NIO)
Panamá-Balboa panamensu(oficial) (PAB);Dollaru de is Istados Unidos de Amèrica(cursu legali) ($; USD)
Paraguay-Guaraní paraguayo(PYG)
Perù-Nuevo sol(S/.; PEN)
Saint-Pierre e Miquelon
Suriname-Dollaru surinamesu(SRD)
Trinidad e Tobago-Dollaru trinitensu($, TT$; TTD)
Uruguay-Peso uruguaianu($; UYU)
Venezuela-Bolívar(Bs., Bs.F; VEF)