Pasta

Angpasta(pagbigkas sa wikang Italyano:[ˈpasta]) ay isang klase ngluglogna kadalasang gawa magmula sa di-inalsang masa ng harinangtrigong durumna hinalo satubigo mga itlog, hinuhubog na maging pilyego o iba't ibang hugis, at niluluto sa mainit na tubig o sahurnobago kainin. Minsan, ginagamit anggalapong, olegumbre, katulad ng mga bean o lentil, bilang kapalit ngharinang trigopara magkaroon ng ibang lasa at pagkakahabi, o bilang alternatibong awangluten.Pangunahing pagkainang pasta salutuing Italyano.
Inihahati ang pasta dalawang malawak na kategorya: tuyo (pasta secca) at presko (pasta fresca). Komersyal na binubuo ang karamihan sa tuyong pasta sa pamamagitan ng prosesongekstrusyon, ngunit maaari itong ihanda sa bahay. Tradisyonal na binubuo ang preskong pasta gamit ang kamay, minsan na may tulong mula sa mga simpleng makina.Komersyal na binubuo ang mga preskong pasta na ibenebenta sa mga groseri sa pamamagitan ng malalaking makina.
Mayroong iba't ibang hugis at baryante ang mga pastang tuyo at presko, na may 310 tiyak na anyo na kilala sa higit 1300 dokumentadong pangalan.Sa Italya, nag-iiba ang mga pangalan ng espesipikong hugis o klase ayon sa lugar. Halimbawa, kilala ang anyongcavatellisa 28 magkakaibang pangalan depende sa bayan at rehiyon. Kabilang sa mga karaniwang anyo ng pasta ang mahaba at maikling hugis, mga tubo, mga patag na hugis o pilyego, maliliit na hugis para sa sabaw, mga nilalayong ipuno o palamanan, at espesyal o hugis pandekorasyon.
Bilang kategorya salutuing Italyano, klasikal na ginagamit ang mga pastang tuyo at presko sa isa sa mga tatlong inihahanda na putahe:pasta asciutta(opastasciutta), lutong pasta na inihahain na may komplementaryong sarsa o pampalasa; ang ikalawang pag-uuri ng mga putaheng pasta aypasta in brodo, kung saan bahagi ang pasta ng isangmalasabawna putahe. Ang ikatlong kategorya aypasta al forno, kung saan isinasama ang pasta sa isang putahe na iniluluto sa hurno.Karaniwang payak ang mga putaheng pasta, ngunit nag-iiba ang paghahanda ng mga iba't ibang putahe. Inihahain ang ilang putaheng pasta bilang maliit naunang kursoo para sa mga magagaang tangahalian, katulad ng mgaensaladang pasta. Maaaring palakihin ang mga ibang putahe at ihain sa hapunan. Gayundin, maaaring mag-iba ang mgasarsang pasta ayon sa lasa, kulay, at pagkakahabi.
Sa mga tuntunin ngnutrisyon, ang nilutong payak na pasta ay 31%karbohidrata(halosgawgawang lahat), 6% protina, at mababa sataba, na may kainamang dami ngmangganeso, ngunit kadalasang kaunti lamang ang mgamikroalimentong pasta. Maaaringpayamanin o patibayinang pasta, o igawa mula sa mgawhole grain.
Unang pinatototohanan sa Ingles noong 1874, nagmumula ang salitang "pasta" mula saItalyanongpasta, na nagmumula naman sapastangLatin,latinisasyonngGriyegongπαστά (pasta) "sebadanglugaw".
Sa mga pagsusulat noong ika-1 siglong PK niHoratius, anglaganum(maramihan:lagana) ay pinong pilyego ng prinitong masaat naging pang-araw-araw na pagkain.Nagbibigay ang isang kutha sa ika-2 siglo niAthenaeus ng Naucratisng reisipi para salaganakung saan kinekredito niya sa Chrysippus ng Tyana noong ika-1 siglo: mga pilyego ng masa na gawa sa harinang trigo at katas ng dinurog na litsugas, na pinapalasa ng mga pampaanghang at piniprito sa mantika.Dinedeskribo ng isang librong pangkusina noong unang bahagi ng ika-5 siglo ang isang putahe na tinatawag nalaganana binuo ng mga patong ng masa na may karne bilang laman, ang hinalinhan nglasagnasa kasalukuyang panahon.Gayunpaman, hindi tumutugma ang pamamaraang ito ng pagluluto ng mga pilyego ng masa sa ating kasalukuyang kahulugan ng pastang fresko man o pastang tuyo na nagkaroon lamang ng magkakatulad na sangkap at hugis.Pinepetsahan ang unang kongkretong impormasyon tungkol sa mga produktong pasta sa Italya noong ika-13 o ika-14 na siglo.
Itinala ng mga mananalaysay ang iilang milyaheng leksikal na may kinalaman sa pasta nang walang nagbabago sa mga pangunahing katangian nito. Halimbawa, binabanggit sa mga gawa niGalen, isang Griyegong manggagamot noong ika-2 siglo PK, angitrion, mga magkakatulad na langkapan na gawa sa harina at tubig.Isinulat saTalmud ng Herusalemna karaniwan saPalestinaangitrium, isang klase ng pinakuluang masa,mula ika-3 hanggang ika-5 siglo PK.Dinedepinihin sa isang diksyunaryo na naitala ni Isho bar Ali, isang Arabeng manggagamot at leksikograpo noong ika-9 na siglo,ang Arabeng magkaugnay,itriyya, bilang malapisi na hugis na gawa sa semolina at pinapatuyo bago iluto. Binabanggit ng heograpikal na teksto niMuhammad al-Idrisi, na naitala para sa Normandong Hari ng SiciliaRoger IInoong 1154 angitriyyana ginagawa at inaangkat mula sa Normandong Sicilia:
Isang anyo ngitriyyana may mahabang kasaysayan anglaganum(maramihan:lagana), na nagtutukoy sa Wikang Latin ng manipis na pilyego ng masa,at nagdulot sa Italyanonglasagna.
SaHilagang Aprika, kinakain ang isang pagkaing kahawig ng pasta na kilala bilangcouscousnang iilang siglo. Gayunpaman, kulang ito ng tanging pupuking katangian ng pasta at mas katulad ito sa mga patak ng masa. Noong una, karangyaan ang tuyong pasta sa Italya dahil sa mataas na gastos sa paggawa; nangailangan ng mahabang panahon para masahin ang semolina ng tridong durum.
Mayroong alamat niMarco Polona nag-angkat ng pasta mula saTsinana nagmula saMacaroni Journal, na inilathala ng isang asosasyon ng industrya ng pagkain na may layuning itaguyod ang pasta saEstados Unidos.Isinulat niRustichello da Pisasa kanyangTravelsna inilarawan ni Marco Polo ang isang pagkain na magkatulad sa "lagana". Iginigiit niJeffrey Steingartenna ipinakilala ng mgaArabeang pasta saEmirado ng Siciliasa ikasiyam na siglo, nang ibinaggit din na nahanap ang mga bakas ng pasta sa sinaunang Griyego, at naniwala siJane Grigsonna nagmula ang kuwento ni Marco Polo sa dekada 1920 o 1930 sa isang pamadya para sa Kanadyanong kumpanya ng spaghetti.
Sa mitolohiyang Griyego, pinaniniwalaang nag-imbento si diyos Hephasestus ng aparato na gumagawa ng pisi ng masa. Ito ang pinakaunang pagtukoy sa pangyari ng pasta.
Noong ika-14 at ika-15 siglo, naging tanyag ang pastang tuyo dahil sa kadaliang imbakan. Nagpahintulot ito ng mga tao na mag-imbak ng pasta sa mga barko habang ginagalurin ang Baong Mundo.Isang siglo pagkatapos, laganap ang pasta sa buong mundo noong mga paglalakbay ng pagtutuklas.
Kahit na ipinakilala ang mgakamatissa Italya noong ika-16 na siglo at isinama sa lutuing Italyano noong ika-17 siglo, pinetsahan ang unang paglalarawan ng mga Italyanong sarsang kamatis mula sa huling bahagi ng ika-18 siglo; mahahanap ang unang nakasulat na rekord ng pasta sa librong panluto noong 1970 naL'Apicio ModernoniFrancesco Leonardi, isangRomanongpunong tagapagluto.Bago ipinakilala ang sarsang kamatis, kinain nang tuyo ang pasta gamit ang mga darili; kinailangang gumamit ng tinidor para sa likidong sarsa.
Noong simula ngika-17 siglo, mayroong mga panimulang makinarya angNapolessa pagbubuo ng pasta, kinamamayaang itinatatag angpangmasaheat press na nagpasulit sa paggagawa ng pasta.Noong 1740, ibinigay ang lisensya para sa unang pabrikang pampasta saVenezia.Noong siglong 1800, ginamit ang mgakiskisan ng tubigatgilingan ng batopara ihiwalay ang semolina mula sa bran na nagsimula ng pagpapalawak ng merkado ng pasta.Noong 1859, itinatag ni Joseph Topits (1824−1876) ang unang pabrikang pampasta ngUnggaryasa lungsod ngPestna gumamit ng mga makina desingaw; ito ang isa sa mga unang pabrikang pampasta ng Gitnang Europa.Noong 1867, naging matatag na tagayari ng pasta ang KumpanyangBuitonisaSansepolcro,Tuscany.Noong unang bahagi ng siglong 1900, nagpahintulot ang mga proseso ng artipisyal na pagtuyo atpagpilitsa mas maraming baryasyon ng paghahanda ng pasta at mas malaking dami panluwas na nagsimula ng panahon na tinatawag na "Ang Industriya ng Pasta".Noong 1884, itinatag ang planta ng Magkapatid na Zátka sa Boršov nad Vltavou at naging unang pabrikang pampasta ito ng Bohemia.
Makabago noon ang paggamit ng sarsang kamatis bilang pampalasa ng pasta, dahil kinain ito dati nang walang sarsa. Nagbago ang pagkonsumo ng pasta sa paglipas ng panahon; habang maliit at payak na pagkain dati, kadalasang mas malaki ang paghahain nito at bilang bahagi ng mga kumplikado't sopistikadong putahe. Nag-ambag ang mga salik tulad ng mababang presyo at kadalian ng pagluto sa tumataas na katanyagan ng itong pangunahing pagkain.
Nagbabago ang sining ng paggawa ng pasta at ang debosyon sa pagkain mula noong unang kinonsepto ang pasta. Tinatantya na kumakain ang mga Italyano ng higit sa 60 libra (27 kg) ng pasta bawat ulo, at madaling dinadaig ang mga Amerikano na kumakain ng halos 20 libra (9.1 kg) bawat ulo.Mahal na mahal ng mga Italyano ang pasta na humihigit ang indibidwal na pagkonsumo sa balasak na paggawa ng trigo ng bansa; kaya madalas na umaangkat ang Italya ng trigong panggawa ng pasta. Sa kontemporaryong lipunan, nasa lahat ng pook ang pasta at makahahanap ang mga indibidwal ng iba't ibang uri sa mga lokal na supermarket. Dahil sa pandaigdigang pangangailangan para sa pangunahing pagkaing ito, karaniwang ginagawa ang pasta nang maramihan sa mga pabrika at maliit na proporsyon lamang ang ginagawa gamit ang kamay.
Noong una, bahagi lamang ang pasta sa lutuing Italyano at Europeo. Dahil sa pagsikat nito sa buong mundo, lumagom ang pasta sa mga pandaigdigang hangganan at ngayon ay tanyag na uri ngfast foodat pangunahing pagkain sa Hilagang Amerika at sa iba pang lugar. Dahil ito sa dami ng Italyanong pandarayuhan sa Canada at Estados Unidos noong unang bahagi ng ika-20 siglo. Katulad nito, natiyak ng napakalaking imigrasyon ng mga Italyano sa Timog Aprika na naging mahalagang bahagi ng lutuing Timog Aprika angspaghetting may almondigas.
Mula noong mga panahon ngDe Agri CulturaniCato, karaniwang ibinubuo ang basikong masa ng pasta ng harinang trigo osemolina,kung saan kadalasang ginagamit angtrigong durumsa Timog ng Italya at trigong malambot sa Hilaga. Sa ibang rehiyon, ginagamit ang mga ibang butil, kabilang ang mga galing sa sebada, hayang trigo, senteno, kanin, at mais, pati na rin ang harinang kastanyas at tsikpi.
Para matugunan ang pangangailangan ng mga taong apektado ng mgasakit na may kinalaman sa gluten(tulad ng mga nagdudusa sasakit coeliac,pagkamapagdamdam sa gluteng di-celiac, atalerhiya sa trigo),ginagamit ng ilang resipi ang kanin omaissa pagbubuo ng pasta. Maaari ring dagdagan ang mga harinang butil ng mga nilutongpatatas.