Gada

Gadatéh pakarang mintul, sajinisgegendiratawa panakol anu dibeungbeuratan bagéan tungtung luhurna, tujuanna hsangkan ngahasilkeun teunggeulan anu bedas. Gada biasana dijieun tina watangkainu teuas jeung beurat, atawa dijieun tinalogam, umumna mah mun dijieun tina kai gé sok dilapisan ku logam. Lebah pependulna aya nu dijieun tinabatu,tambaga,parunggu,beusi, atawawaja.
Dina pependul gada militér mah sok ditambahan cucuk atawa garigi disakurilingeun pependulna, maksudna pikeun ngahasilkeun dorongan nu leuwih bedas nalika diteunggeulekun kanataméng. Panjang gada euweuh standarna. Gada tentarainfantribiasana pondok pisan. Mun gadakavalérimah leuwih panjang lantaran supaya bisa ngaraih leuwih jauh waktu neunggeul bari tumpak kuda.
Kiwari gada jarang dipaké pikeun patempuran nu saenyana, ngan di sajumlah wewengkon jeung lembaga-lembaga masih kénéh miara tradisi adat sarta tumuluy midangkeun simbul gada minangka lambangna.
Gada diropéa salila mangsaPaléolitik luhurtina asalna mah panakol kohkol biasa, ku cara nambahkeun ruruhitrijangatawaobsidian.
DiÉropa, ruruhit gada rijang pikeun sérémonial téh diukir sacara rumit, ieu mangrupa salah sahiji artéfak nu kapanggih mangsa ngali gundukan Néolitik diKnowthIrlandia, sarta loba manggihan pependul gada nu liangan nu asalna tizaman parunggu.
DiUkrainakuna, nu mimiti dipaké téh gada pependul batu, kraung leuwih dalapan rébu taun ka tukang. Nu séjénna kapanggih aya nu pependulna cakram batu wangunna ahéng lempeng kana panyekelanna.
Masalah dina gada baheula nyaéta pependul batuna nu gampang ancur  sarta hésé dioméanana disambungkeun deui kana panyekelanana. UrangMesirnambahan bentuk disk dina mangsa pra-dinasti (kurang leuwih 3850-3650 SM) pikeun nambahan fungsi pikeun motong, ngan ieu mangrupa ropéaan jangka pondok.
Wangun buleud dina pependul gada ngaganti nu wangun cakram dina période Naqada II diMesir Kunapra-dinasti (3600-3250 SM) sarta dipaké sapanjang périodeu Naqada III (3250-3100 SM). Pependul gada nu sarupa ogé dipaké diMésopotamiakurang leuwih 2450-1900 SM.Urang Asyurngagunakeun gada kira-kira abad ka-19 SM. Harita gada dijieun tina batu atawa marmer sarta dilengkepan ku emas atawa logam lianna, ngan jarang dipaké dina patempuran iwal mun ngalawan infantri lapis waja.
Nu pangpentingna mah, ropéaan pependul gada nu maké logam pikeun komposisina. Ku bijilna pependul gada tambaga, ieu leuwih hadé, lantaran teu gampang ancur sarta cocog pisan ditapelkeun kana iteuk kai, sarta jadi kaideuan pikeun ngabentuk gadacongcotkalawan panyekelna anu nyungcung.
Shardanas atawa pajuang tiSardinianu merjuangkeunRamses IIngalawan Hittities dibekelan pakarang gada nu mangrupa iteuk kayu dipependulanparunggu. Loba tapékong parunggu kuna nu némbongkeun pajuang Sardinia nu mawa pedang, gondéwa jeung gada.
Pamakéan gada dina pangperangan ogé geus digambarkeun dina carita India kunaRamayanajeungMahabarata. Ieu gada nu kiwari ku urang Sunda dipikawanoh, malah sok disebut ogébajra. Ieu gada satemenna dipaké dina unggal pangperangan di pangperangan India kuna.
Romawi kunateu ngamangpaatkeun gada sagemblengna, meureun alatan pangaruhbaju wesi, sarta watek patarungan infantri Romawi nu ngalibetkeunpilum(tumbak) jeunggladius(pedang pondok nu dipakéna ditusukkeun). Pamakéan pakaran nu diayunkeun jabaning beurat kieu dina formasi infantri Romawi nu ngabaris kerep mah teu praktis. Padahal harita aya pasukan nu ngabantuan ti Suriah Paléstina dibekelan pakarang panakol di patempuran Immae jeung Emesa taun 272 M, kabukti éféktif ngalawan kavaléri lapis waja Palmyra.
Pérsiangagunakeun macem-macem gada. Teu jiga urang Romawi, Pérsia nurunkeun loba kavaléri lapis waja sarta dibekelan pakaran. Pikeun kasatria Pérsia pakarang beurat, gada sarua éféktifna kawas pedang atawakampak. Saenyana,Shahnamehmibanda loba référénsi ngeunaan kasatria lapis waja nu silih sanghareupan maké gada, kampak, jeung pedang.
Mangsaabad patengahan,baju wesijigaharnas ranténangtayungan tina teunggeulan pakarang mataan. Gada métal padet jeungpalu perangkabukti bisa nyumebabkeun karuksakan ka kasatria lapis waja, lantaran kakuatan teunggeulan tina gada cukup badag sangkan nyebabkeun karuksakan tanpa nembusharnas. Beusi geus jadi ilahar dipaké,tambagajeungparungguogé dipaké, utamana di wewengkon nu kurang bahanbeusi. Di wewengkonSamimisalna, terus ngagunakeun parunggu pikeun gada minangka alternatif nu leuwih murah batan beusi atawawaja.
Hiji conto gada nu bisa nembusharnasnyaéta adalah gada seukeut. Kamumkinan bisa nojos atawa nembus harnas kandel. Ieu gada nyuncung teu pati kasohor deui sanggeus bijil gada pependul roda. Sanajan aya sawatara rujukan ngeunaan gada seukeut (bardoukion) dina awalKakaisaran Bizantiumtaun 900, sacara gada nyuncung teu kasohor di Éropa mah nepi kaabad ka-12, bareng jeung kumembangna gada diRusiajeungAsia Kulon Tengah.
Gada mah pakrang nu gampang dijieunna, murah sarta gampang dipakéna. Contona mun di musium sok loba nu maké gada minangka dékorasina.
Mun di Éropa Wétan mah gada geus teu bireuk deui, utamana diPolandiajeungUkrainamangsaabad patengahan.Gada urang Éropa Wétan pependulna kawas buahpir. Ieu gada gé dipaké ku rajaMoldaviaraja Agung Stephen di sawatara perangna (tempoBulawa).
Pernachmangrupa sajenis gada seukeut nu dikembangkeun tiabad ka-12di wewengkonKievan Rus', sarta saterusna loba dipaké di sakuliah Éropa. Ngaran éta téh asalna ti basa Slavia kecappero(перо) nu hartinabulu, nu ngagambarkeun wangunpernachnu nyarupakeun panahfletched.Pernachsmangrupa bentuk munggaran ti gada nyungcung pikeun tujuan pamakéan nu leuwih lega.
Budaya Amérika pra-Columbus (saméméh datangnaColumbus) ngagunakeun panakol jeung gada sacara maneuh. Para pajuang nagaraMochejeungKakaisaran Incangagunakeun gada nu pependulna tina tulang, batu atawa tambaga jeung watang kai.
KecapShishpar, asalna tina basa Indo-Iran nu dipaké pikeun ngarujuk ka pagunungan nu tungtungna diHindu Kush, gada Shishpar diwanohkeun kuKasultanan Délhisarta tumerus dipaké nepi kaabad ka-18.
AkharasIndia (mangrupa tempat olahraga tempur) sok maké gada batu beurat minangka bagéan tina latihan.
Panakol rampasan perang nu dipaké salilaPerang Dunya Imangrupa gada jinis modérn. Ieu mangrupa pakarang jieunan sorangan nu dipaké ku Sekutu. Panakol dipaké dina mangsa peuting pikeun ngarampog, nalika keur tiiseun sarta éféktif pikeun maténi atawa narajang tentara musuh sangkan taratu.
Kaayaan darurat ogé sok kapanggih dihooligansepak bola nu sok mawa gada kieu mangsa taun1980-an.
Gada mibanda peran dina prakték adat ti waktu ka waktu, kaasup sababaraha upacara adat nu masih kénéh maké gada nepi ka kiwari.
Gada upacara penting pisan peranna di sawatara parlemén sanggeussistim Westminster. Ieu gada dibawa kusersan-at-armsatawa pamawa gada lianna sarta dipidangkeun di méja pagawé, sedengkeun parlemén dina sési pikeun némbonkeun yén hiji parlemén sagemblengna dibentuk. Ieu diréngsékeung mangsa upacara dipungkas.
Gada sérémonial mah pondok, loba ukiranna, umumna mah dijieun dina pérak, bagéan luhurna dilengkepan ku kenop atawa potongan pependul lianna jeung dihias ku lambang.
Maces ogé dipaké minangka pakakas pawéy, lain ajang perang, utamana mah dinamarching banddina kamilitéran.
Ari gada universitas mah dipakéna sarua jiga gada parlementér. Pikeun ngalambangkeun wewenang jeung indepéndensi hiji universitas sarta otoritas nu dibéré diprovost. Biasana mah dibawa dina mangsa awal upacara patemuan jeung panjangna kurang ti satengah meter.
Kawas umumna pakarang ti jaman féodal, gada geus dipaké dinablazona heraldikminangka muatan dina perisai atau barang lainnya, atau ornamen eksternal.