Türkiyə

Türkiyə(türk.Türkiye) və ya rəsmi adı iləTürkiyə Respublikası(türk.Türkiye Cumhuriyeti) — torpaqlarının əsas hissəsi Qərbi Asiya regionunun Kiçik Asiya yarımadasında, çox kiçik bir hissəsi isə Balkan yarımadasında yerləşən qitələrarası ölkə.Şimal-qərbdənBolqarıstan, qərbdənYunanıstan, şimal-şərqdənGürcüstan, şərqdənAzərbaycan(Naxçıvan Muxtar Respublikası),İran,Ermənistan, cənubdan isəİraqvəSuriyailə həmsərhəddir. Ölkə üç tərəfdən dənizlə əhatə olunmuşdur. Qərbdən Egey dənizi, şimaldan Qara dəniz, cənubdan isə Aralıq dənizi ilə əhatələnmişdir. Bosfor boğazı, Mərmərə dənizi və Dardanel boğazı ölkənin Avropa vəAsiyahissələrini bir-birindən ayırır.PaytaxtAnkaraşəhəri olsa da, ölkənin əsas mədəni və iqtisadi mərkəzi, həmçinin ən böyük şəhəriİstanbuldur.
Əhalinin təqribən 90–91%-i özünü etniktürkhesab edir.Əhalinin 8%-ə yaxınını təşkil edənkürdlərölkədə ən böyüketnik azlıqsayılır. Digər etnik azlıqlaraadıqlar,albanlar,ərəblər,boşnaklarvəlazlardaxildir.Rəsmi diltürk dilidir.Türk diliilə yanaşıkurmanc,bosniya,ərəb,zaza,kabardin-çərkəzvə digər dillər də danışılır.
Müasir Türkiyə ərazisipaleolitdövründən etibarən müxtəlif xalqlar tərəfindən məskunlaşma mərkəzinə çevrilmişdir.Aysorlar,yunanlar,frigiyalılar,uratularbu ərazilərin ilk sakinləri hesab olunur.Makedoniyalı İsgəndərbu əraziləri ələ keçirdikdən sonra yunanlaşma prosesi başlamışdır. Bu proses sonralarRoma İmperiyasıvəBizans İmperiyasıdövründə də davam etmişdir.XI əsrdəSəlcuq türklərininəraziyə miqrasiyası başlamışdır. 1071-ci ildəsəlcuqlularınMalazgird döyüşündəBizansaqalib gəlməsi Türkiyə quruluşunun başlama tarixi kimi simvolizə edilir.Rum Sultanlığı1243-cü ildəmonqolişğallarına qədərAnadolunuidarə etmiş, həmin tarixdən sonra isə müxtəlifAnadolu bəyliklərinəparçalanmışdır.XIII əsrinsonlarından etibarənOsmanlı sülaləsiAnadoludayerləşən kiçik bəylikləri özündən asılı vəziyyətə salmağa başlamış və nəticədə, sərhədləriCənub-Şərqi Avropa,Qərbi AsiyavəŞimali Afrikanınçox hissəsini əhatə edən böyük imperiyaya çevrilmişdir.Osmanlı İmperiyasıSultan Süleyman Qanunininhakimiyyəti illərində ən qüdrətli dövrünü yaşamışdır.İki əsrdən çox müddət ərzində öz qüdrətini qorumasına baxmayaraq,XIXvəXX əsrlərdəAvropadastrateji əhəmiyyətli ərazilərin itirilməsi, dövlətin hərbi qüdrətinin zəifləməsinə gətirib çıxardı. 1913-cü ildə baş vermiş dövlət çevrilişindən sonra ölkənin idarə olunması "Üç Paşalar"ın əlinə keçdi.Birinci Dünya müharibəsiərzindəOsmanlı İmperiyasıİttifaq dövlətlərinəqoşulmağa qərar verdi. Müharibənin başa çatmasından sonra məğlub olanOsmanlı İmperiyasısüquta uğradı. İşğalçı qüvvələrə qarşı başlayan vəMustafa Kamal Atatürkünrəhbərliyi ilə davam edənTürkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi1922-ci ildə monarxiyanın ləğv edilməsi və 1923-cü ildə Türkiyə Respublikasının əsasının qoyulması ilə nəticələndi.Atatürkölkənin ilk prezidenti təyin olundu.Atatürkölkə başçısı seçildikdən qısa müddət sonra tarixəAtatürk islahatlarıadı altında daxil olan bir çox önəmli islahatlar həyata keçirildi.
TürkiyəBMT,NATO,BVFvəDünya Bankınınüzvü, həmçininİqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı,ATƏT,QDİƏT,İƏTvəG-20kimi təşkilatların qurucu üzvüdür. Türkiyə 1949-cu ildənAvropa Şurası, 1963-cü ildənAvropa İqtisadi Birliyi, 1995-ci ildənAvropa İttifaqı Gömrük Birliyininüzvüdür. 2005-ci ildən etibarən ölkəninAvropa İttifaqınadaxil olması ilə əlaqədar danışıqlar başlasa da, 2017-ci ildə bu danışıqlar dayandırılıb. Hal-hazırda Türkiyə böyüyəniqtisadiyyatıvədiplomatik təşəbbüslərisayəsindəregional gücolaraq qəbul edilir.
Türkiyə sözü iki hissəyə bölünür:Türketnonimivə "sahibkar" mənasında istifadə olunan-iyəşəkilçisi. "Türk" və ya "Türük" sözlərinə tarixdə ilk dəfəVIII əsrdəMərkəzi Asiyadadövlət qurmuşGöytürklərtərəfindənOrxon əlifbasınınistifadəsi ilə qeydlər aparılanOrxon abidələrindərast gəlinib.Bu sözün müasir dövrdəki halının orijinalı ilk dəfəXII əsrdəitalyanlartərəfindənorta əsrlatın diliistifadə edilərəkTurchiavə yaTurmeniaolaraq qeydə alınmışdır. Bunlarla birlikdə, orta əsrinalmansəyyahları bölgəniTurkeivə yaTirkenlandşəklində,fransızlarisəTurquieşəklində adlandırmışdır.
Yunandilində eyni mənanı ifadə edənTourkiaadı isə Bizans imperatoruVII KonstantinostərəfindənDe Administrando Imperiokitabında istifadə edilib.Ancaq imperator burada "türklər" adı altındamacarlarıifadə etmişdir.Eyni şəkildə, Bizans mənbələriQara dənizvəXəzər dənizininşimalında mövcud olmuş türk dövləti olanXəzər xaqanlığıüçün dəTourkia(türklərin ölkəsi) ifadəsini işlətmişdir.Osmanlı İmperiyasıda müxtəlif dövrlərdə digər ölkələr tərəfindənTürkiyəvə yaTürk İmperiyasışəklində adlandırılmışdır.
Bu gün, Türkiyə sərhədləri daxilində yerləşənAnadolu yarımadası, dünyanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biri olmuşdur.MüxtəlifAnadolu xalqlarıbu bölgədə mövcudluluqlarınıneolitdövrünün başlanmasına vəBöyük İsgəndərinfəthinə qədər qoruyub saxlamışdır.Bu xalqların əksəriyyətiHind-Avropa dilailəsinin bir qolu sayılanAnadolu dillərindədanışırdılar. Bəzi elm adamları Hind-Avropa dillərinin qədimAnadoludilləri olanxetvəluvidənyarandığı fikrini də irəli sürmüşdür.Frakiyalılar, qırx min il əvvəl, e.ə 6000-ci illərdəneolitdövründə bu bölgədə ilk dəfə maldarlıq və əkinçilik ilə məşğul olan xalq olmuşdur.
Eramızdan əvvəl 10.000-ci ilə aidGöbəklitəpə, ölkənin ən qədim diniabidəsininyerləşdiyi ərazidir.Tarixinin e.ə 7500 və ya e.ə 5700-cü ilə təsadüf etdiyiMərkəzi AnadoludayerləşənÇatalhöyükisəneolitvəeneolitdövrünə aid ən böyük məskunlaşma mərkəzidir. Bu tarixi ərazi 2012-ci ilin iyul ayında, neolit dövrünə aid ən yaxşı qorunub saxlanılan məskunlaşma mərkəzi olaraqUNESCO-nun Dünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir.QədimTroyaşəhəri, neolit dövründə salınmış vədəmir dövrünəqədər əsas məskunlaşma mərkəzi olaraq qalmışdır.Tarixə məlum olan ilk Anadolu sakinlərixattvəhürritayfaları olmuşdur. Hind-Avropa xalqlarından olmayan bu iki tayfa təxminən e.ə. 2300-cü ildəMərkəzivəŞərqi Anadoludaməskunlaşmışdır. Hind-Avropa xalqlarından biri olanxetlərisə e.ə 2000–1700-cü illərdəMərkəzi Asiyayaköç edərək xatt və hürrilərin yerini almışdır.Xetlər bölgədə ilk böyük səltənətie.ə XIII əsrdəqurmuşdur.Aysorlare.ə 1950—e.ə 612-ci illərə qədər müasir Türkiyə ərazisinin cənub-şərqindəki əraziləri fəth etmiş və burada məskunlaşmışlar. Bununla yanaşı,Aysor yazılarıUrartulularıne.ə IX əsrdəAysorlar ilə münaqişəli münasibətlərinin olduğunu sübut etmişdir.
E.ə təxminən 1180-ci ildəXet İmperiyasınınsüqutundan sonraHind-Avropaxalqları tərəfindən qurulmuşFrigiya, e.ə VII əsrdəKimmerlərinhücumlarına qədərAnadoludahökmranlıq etmişdir.E.ə 714—e.ə 590illəri arasında bu bölgədəUrartulularda məskunlaşmış, lakin daha sonradan parçalanaraq məhv olmuşlar.FrigiyadansonraLidiya,KariyavəLikiyadövlətləri bu bölgədə hökmranlığı ələ keçirmişdir.
Eyollar,ioniyalılarvəqədim yunanlar1200-cü illərdən başlayaraq Anadolu sahillərində məskunlaşmağa başlamışdır. Həmçinin bu dövrdəMilet,Efes,SmirnavəBizantionkimi bir çox vacib şəhərlər salınmışdır.Nəhayət bu şəhərlərdən ən böyüyü olanMeqara,e.ə 657-ci ildə yunan kolonistləri tərəfindən salınmışdır. Həmçinin, Türkiyə, torpaqlarının müasir sərhədlərini ilk dəfəe.ə VI əsrdə,Ortonid satraplığınınhökmranlığı dövründə əldə etmişdir.
E.ə. VI—Vəsrlərdə, Anadolu torpaqlarıfarsƏhəmənilər dövlətininhakimiyyəti altında qalmış və bu hökmranlıqe.ə 334-cü ilBöyük İskəndərinfəthinə qədər davam etmişdir.İskəndərin dövründə mədəni qaynaşma və səfərbərlik hərəkatı başlamışdır.E.ə 323-cü ildə İsgəndərin ölümündən sonraMərkəzi Asiyakiçikellinist krallıqlarabölündü. Bütün bukrallıqlare.ə I əsrinortalarındaRoma Respublikasınınbir hissəsinə çevrildi.İskəndərin fəthi ilə başlayanYunanıstan hərəkatıRoma dövründədaha da sürətləndi və əvvəlki əsrlərdə mövcud olan Anadolu dilləri və xalq mədəniyyətləri, sürətləyunan dilivə yunan mədəniyyəti ilə dəyişildi.324-cü ildə Roma İmperatoruI Konstantinimperiyanın paytaxtınıBizantionaköçürdü və şəhərin adınıNova Romaolaraq dəyişdirdi.395-ci ildəI Feodosininölümündən sonra Roma İmperiyası ikiyə bölündü. Xalq arasında adıKonstantinopolkimi yayılan şəhərŞərqi Roma İmperiyasınınpaytaxtı oldu.Bizans İmperiyasınınböyük bir hissəsi sonrakı illərdə Şərqi Roma İmperiyası olaraq tanındı və müasir Türkiyənin bir çox bölgələrindəorta əsrlərinsonlarına qədər mövcudluğunu davam etdirə bildi.
IX əsrdəSəlcuqlularsülaləsininQınıq boyundanolanOğuz türkləriİslamdinini qəbul etdikdən sonra müsəlmanların geniş yayıldığı ərazilərdə —Xəzər dənizivəAral gölününşimalında məskunlaşmağa başladılar.X əsrdəSəlcuqlular, əcdadlarının vətənləri olanOrta Asiyabölgəsindən qərbə, fars torpaqlarına köç etməyə başladılar vəBöyük Səlcuq İmperiyasınıqurdular.XI əsrinikinci yarısında Səlcuqlular Anadolunun şərq bölgələrinə yürüyüş etməyə başladılar. 1071-ci ildə SultanAlp Arslanındövründə Səlcuqlu türkləri vəBizansarasında baş tutmuşMalazgird döyüşününSəlcuqlu zəfəri ilə nəticələnməsindən sonra Anadolu torpaqlarındatürkləşdirməhərəkatı başladı. Beləliklə, bölgədə geniş yayılmışxristianlıqvəyunan dili, tədricənİslamdini vətürk dilləriilə əvəz olunmağa başladı.
1243-cü ildəKösedağ döyüşündənsonraSəlcuqlu dövlətimonqolqoşunlarına məğlub oldu və dövlət parçalandı.Səlcuqludövlətinin yerində kiçiktürk knyazlıqlarıəmələ gəldi.I Osmanınrəhbərlik etdiyi knyazlıq sonralar böyümüş,Anadolu,Balkan yarımadası,Şimali AfrikavəLevantıəhatə edənOsmanlı İmperiyasıqurulmuşdur. 1453-cü ildəII MehmedindövründəBizans İmperiyasınınpaytaxtıKonstantinopolələ keçirilmiş vəBizanssüquta uğrayaraq tarixə qarışmışdır.
1514-cü ildəI SəlimÇaldıran döyüşündə100 Minlik Ordusu (Bəzi Mənbələrdə 200–300 Min), 100 Ədəd Top Və 5000 Mindən Çox Tüfənglə 20 Minlik Topsun TüfəngsizSəfəvihökmdarıŞah İsmayılıməğlub edərək imperiyanın sərhədlərini şərq istiqamətində daha da genişləndirmişdir.1517-ci ildəMisirvəƏlcəzairələ keçirilmişdir.Qırmızı dənizəqədər gedib çatan ordu, xilafətin Osmanlı tərəfinə keçməsi ilə birlikdəMəmlük dövlətinidə süquta uğradaraq dövlət sərhədlərinə qatmağı bacarmışdır. Daha sonraHind okeanındaüstünlüyü ələ keçirmək üçün müxtəlif döyüşlər baş tutdu.PortuqaliyanınHindistanüzərində hökmranlığıOsmanlılartərəfindən bir təhdid olaraq qəbul edildi.XV əsrinsonlarındacoğrafi kəşflərnəticəsindəÜmid burnuvəAmerikanınkəşf edilməsi ilə Osmanlı sərhədlərindən keçənŞərqi AsiyavəQərbi Avropaarasındakı köhnə ticarət yolları əhəmiyyətini itirmiş və Osmanlı iqtisadiyyatına mənfi təsir dəymişdir.İmperiya,XVIvəXVII əsrlərdə,Sultan Süleyman Qanuninindövründə ən qüdrətli dövrünü yaşadı. Bu dövrdə dövlətin sərhədləri qərbdənMüqəddəs Roma İmperiyasınaqədər genişləndi,Balkan yarımadası,Mərkəzi Avropanıncənub hissəsi vəReç Pospolitaələ keçirildi.Osmanlı Donanmasıdənizdə müxtəlif rəqabətlərə girmiş, uğurla ayrılmışdır.Xeyrəddin Barbarossanınbaşçılığı ilə 1538-ci ildəPreveze dəniz döyüşündəSəliblərinməğlub edilməsindən sonraAralıq dənizindəimperiyanın nəzarəti daha da artmışdır.XVI-XVIII əsrlərarasında şərqdəməzhəbfərqləri və ərazi mübahisələri səbəbindənSəfəvi dövlətiilə bəzi qarşıdurmalar zaman-zaman müharibəyə çevrilmişdir.XIX əsrdəOsmanlı İmperiyasıQərbi Avropadaintibah,elmi inqilab,maarifçilikvəsənaye inqilabıkimi bir çox yeniliklərə tab gətirə bilməyərək geridə qalmışdır.Müqəddəs İttifaq müharibələribitdikdən sonra 1699-cu ildə imzalananKarlovitsa müqaviləsindənsonra Osmanlı İmperiyası yavaş-yavaş geriyə addım atmağa başladı.XIX əsrdəTənzimat fərmanı, ölkəni modernləşdirmək məqsədi güdürdü, lakinmodernizmməqsədli bu və digər bir çox islahatlar uğursuzluqla nəticələndi. Bundan əlavə, ölkənin ərazi bütövlüyünü qorumaq üçün inkişaf etdirilən və birlikdə yaşayan müxtəlif dini və etnik mənşəli insanların fikirlərini özündə cəmləşdirən Osmanlı hərəkatı müvəffəq olmadı və parçalanmanın qarşısını ala bilmədi. 1854-cü ildəKrım müharibəsidövründə Osmanlı dövləti ilk dəfə xarici borc almalı olmuş, lakin alınan borcları daha sonradan ödəyə bilməmişdir.Sonrakı 20 ildə iqtisadiyyat yüksək səviyyədə geriləmiş və Osmanlı hökuməti çətin vəziyyətdə qalmışdır.1875–78 Şərq böhranıvə1877–78 Osmanlı-Rus müharibəsivəziyyəti daha da gərginləşdirmişdir.1881-ci ildə xarici borclara daha aydın şəkildə nəzarət etmək üçün imperiyada Osmanlı Dövlət Borc idarəsi fəaliyyətə başladı. Beləliklə, Osmanlı dövlətinin borc və gəlirlərinə nəzarət bu idarənin əlinə keçdi.XX əsrinəvvəllərindəOsmanlı İmperiyasıQərbi Avropaölkələri ilə müqayisədə sənayeləşməmiş və inkişafdan geri qalmış bir ölkə olmuşdur.
Osmanlı İmperiyasıtorpaqlarının sərhədləri, hərbi gücü və təbii sərvətləri tədricən azaldıqdaBalkan yarımadasındayaşayan müsəlmanlar üzləşdikləri işgəncələrə görə Anadoluya köç etməyə başladılar.Eyni şəkildə ruslarınQafqazərazisini işğal etməsi ilə buradakı müsəlmanlar Anadoluya köç etmək məcburiyyətində qaldı. İmperiyanın son dövründə millətçi üsyanların meydana çıxması ilə millətlər arasında müxtəlif etnik gərginliklər yaşandı və bu etnik gərginliklər "erməni problemi" kimi adlandırıldı.SultanII Əbdülhəmidinavtoritarhakimiyyətinə qarşı çıxmaq üçün inkişaf edənGənc türklərhərəkatı 1908-ci ildəikinci məşrutiyyətinelan olunması ilə nəticələnmişdir. 5 oktyabr 1908-ci ildəBolqarıstandarespublikanın elan olunması, 6 oktyabr 1908-ci ildə isəAvstriya-Macarıstanın Bosniyaya birtərəfli şəkildə qoşulmasıölkədə xaosu daha da genişləndirdi. Daha sonra baş verənTripolivəBalkan Döyüşləriçox sayda insan və torpaq itkisi ilə nəticələnmişdir. 23 yanvar 1913-cü ildəBalkan müharibəsizamanı baş vermişBab-ı Ali basqınıdiktatorÜç Paşanınhakimiyyəti ələ keçirməsinə səbəb oldu.
Osmanlı İmperiyasıİttifaq dövlətləriilə birlikdəI Dünya Müharibəsinəgirmiş, lakin müharibədən məğlub ayrılmışdır. Müharibə zamanı ermənilərlə etnik gərginliyin artması ilə qüvvəyə minənqaçqın qanunuilə ermənilərŞərqi Anadolu regionundanSuriyayaköçürülmüşdür. Müxtəlif mənbələrə görə, 300.000–1.000.000 arasıerməniköçürülmə nəticəsində həlak olmuşdur. Daha sonralar, bu ölümlər müxtəlif mənbələr tərəfindənerməni soyqırımıkimi mətbuatda əks edilmişdir.Lakin Türkiyə tərəfi bu hadisələrin soyqırım olmadığını, ermənilərin ölkədəki sabitliyi pozduğu və gərginlik yaratdıqları üçün deportasiya olunduğu fikrini müdafiə etmişdir. Ermənilərlə yanaşı, imperiyada müharibə davam edərkənyunanlarınvəaysorlarınqətlə yetirildiyi iddia edilmişdir.Müharibələrdən sonra imperiya parçalanmış və ərazisində müxtəlif dövlətlər qurulmuşdur. 30 oktyabr 1918-ci ildə Osmanlı İmperiyası,müttəfiq dövlətləriləMudros müqaviləsiniimzalanmışdır. 10 avqust 1920-ci ildə imzalananSevr müqaviləsiOsmanlı ərazisini Müttəfiq dövlətlər arasında bölüşdürmək üçün nəzərdə tutulmuş, lakin qüvvəyə minməmişdir.
Birinci Dünya müharibəsininsonunda imzalananMudros müqaviləsindənsonraİstanbul,İzmirvə digər Osmanlı torpaqlarının xarici qüvvələr tərəfindən işğalıTürk Milli Hərəkatınınortaya çıxmasına səbəb oldu. 19 may 1919-cu ildəÇanaqqala döyüşününgörkəmli simalarından biri olanMustafa Kamal Paşa,Samsuna gələrək,Sevr müqaviləsiilə irəli sürülən şərtləri ləğv etmiş və ölkənin bütün torpaqlarının bütövlüyünü qorumağı hədəfləyənTürkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinibaşlatmışdır.18 sentyabr 1922-ci ildə ölkədəki bütün düşmən qüvvələr qovulmuş və 1920-ci il aprel ayından etibarən özünü ölkənin qanuni hökuməti elan edənAnkara Hökumətitərəfindən Osmanlı mirası olan idarəetmə sistemini müasirləşdirilmiş və yeni respublika siyasi sisteminə keçid edilmişdir. 1 noyabr tarixində isəTürkiyə Böyük Millət MəclisitərəfindənOsmanlı sultanlığı ləğv edilmişvə 623 illik rəsmi monarxiya dövləti olan Osmanlı tarixindən qalmış tozlu səhnələr silinmişdir.24 iyul 1923-cü ildə imzalananLozanna müqaviləsi,Osmanlı İmperiyasınınxələfi olan Türkiyə Respublikasının beynəlxalq mühitdə tanınmasını təmin etmiş və 29 oktyabr 1923-cü ildə paytaxtAnkaraolmaqla respublika elan edilmişdir. Lozanna müqaviləsinə əsasən baş tutanTürkiyə-Yunanıstan vətəndaş mübadiləsiilə Türkiyədə yaşayan 1.1 milyon yunan və Yunanıstanda yaşayan 380 min türk yer dəyişdirmişdir.
Türkiyə Respublikasının qurucusu və ilk prezidenti olanMustafa Kamal, ölkənin yeni və dünyəvi bir respublikaya çevrilməsini hədəfləyən bir çox islahatlar aparmışdır. 1934-cü ildə çıxan soyad qanunu ilə "Atatürk" soyadını almışdır.II Dünya MüharibəsindəTürkiyə uzun müddət neytrallığını qorumuş, lakin müharibənin son aylarında 23 fevral 1945-ci ildəmüttəfiq dövlətlərintərəfinə keçmişdir.26 iyun 1945-ci ildəBirləşmiş Millətlər Təşkilatınınqurucu üzvlərindən biri olmuşdur.II Dünya Müharibəsindənsonra, Türkiyənin,Yunanıstandakommunist üsyanların yatırılması vəSovet İttifaqınıntürk boğazlarında hərbi baza istəməsi kimi qarşılaşdığı çətinliklərABŞ-nin 1947-ci ildəTrumen doktrinasınıelan etməsi ilə nəticələnmişdir.
Türkiyə və Yunanıstanın təhlükəsizliyini təmin etməyi hədəfləyəndoktrina, hər iki ölkəni hərbi və iqtisadi dəstək ilə təmin etmişdir. 1948-ci ildə Avropa iqtisadiyyatının yenidən qurulması planınaMarşalvəOECDdaxil edilmişdir. 1961-ci ildə Türkiyə,OECD-nin qurucu üzvü olmuşdur.Koreya müharibəsinəBirləşmiş Millətlərqüvvələri ilə birlikdə qatılan Türkiyə, 1952-ci ildəSovet İttifaqınaqarşı yaradılanNATOtəşkilatına qatılmışdır.15 iyul 1974-cü ildəKiprdəçevriliş baş vermişdir. ÖlkədəEOKA-Bfəaliyyətləri,Enozisplanları və yaşanan cəmiyyətlərarası qarşıdurma şiddətinin artması, 20 iyul 1974-cü ildəTürkiyənin Kiprə qoşun yeritməsiilə nəticələnmişdir. Doqquz il sonra, 1961-ci ildəŞimali Kipr Türk Respublikasıqurularaq ada ikiyə bölünmüşdür.1946-cı ildəTürkiyə Respublikasında tək partiyalı dövrsona çatmışdır.Daha sonra,çoxpartiyalı demokratiya dövrü1960,1971,1980və1997-ci illərdədövlət çevrilişləriilə müvəqqəti olaraq dayandırılmışdır.Həmçinin, 2016-cı ilin iyul ayındauğursuz çevriliş cəhdibaş tutmuşdur. 1980-ci illərdə Türkiyə iqtisadiyyatının liberallaşdırılması ölkədə iqtisadi artıma və siyasi sabitliyə səbəb olmuşdur. 1984-cü ildən bəriPKK, Türkiyə hökumətinə qarşı qiyam və hücum aksiyalarına başlamış, tərəflərin toqquşması nəticəsində rəsmi məlumatlara görə 40 mindən çox insan həyatını itirmişdir.Human Rights Watchməlumatlarına görə, indiyə qədərTürkiyə Silahlı Qüvvələritərəfindən 3000-dən çoxkürdyaşayış məntəqəsi yandırılmış və minlərlə kürd öldürülmüşdür.Həmçinin ölkədə kürdlər tərəfindən qurulan siyasi partiyaların çoxu ləğv edilmişdir.Tərəflər arasında sülh danışıqları 2012-ci ildə başlamış, lakin 2015-ci ildə başa çatmışdır və vəziyyət daha da gərginləşmişdir.Gəzi parkındabaş tutan tənzimləmələr səbəbilə 2013-cü ildə başlayan etirazlar hökumət əleyhinə etirazlara çevrildi və bir çox vilayətə qısa müddətdə yayıldı.Lakin, etirazlar hökumət tərəfindən yatırıldı. Ölkədə 2015-ci ilin iyun ayında keçirilənparlament seçkilərindənsonra müxtəlif şəhərlərdə müşahidə olunan silahlı və bombalı hücumlar günü-gündən artaraq yüzlərlə mülki şəxsin ölümünə səbəb olmuşdur.
1923–2018 illəri arasında Türkiyə,parlamenttəmsilli demokratiyanıntətbiq olunduğu ölkə olmuşdur.2017 Türkiyə konstitusiya dəyişikliyi referandumununnəticəsindəprezident respublikasısistemi qəbul edilmişdir. Yeni sistem 2018-ci ildəprezident seçkisiilə qüvvəyə minmiş və prezidentə fərman vermək, kabinet təyin etmək, büdcə hazırlamaq, seçki çağırışı ilə parlamenti ləğv etmək, məhkəmələrə və bürokratiyaya siyasi təyinatlar etmək səlahiyyətləri daxil olmaqla tam nəzarət verilmişdir.Nazirlər şurası ilə birlikdə baş nazirlik də ləğv edilmiş və səlahiyyətləri birbaşa seçki yolu ilə 5 il müddətinə seçilənprezidentəhəvalə edilmişdir.Rəcəb Tayyib Ərdoğan, 2014-cü ildə xalqın səsverməsi ilə seçilən ilk prezidentdir.Türkiyə Konstitusiyası, ölkənin qanuni sistemini, hökumətin əsas prinsiplərini unitar bir mərkəzi dövlət olaraq Türkiyəni əks etdirir.
İcra səlahiyyəti prezident tərəfindən tətbiq olunduqda qanunvericilik səlahiyyətiTürkiyə Böyük Millət Məclisiolanməclisparlamentinəverilir.Məhkəmə orqanları icra və qanunverici orqanlardan azad olmuş, lakin 2007, 2010 və 2017-ci illərdə referendumlarda qüvvəyə minən konstitusiya dəyişiklikləri prezidentə və hakim siyasi partiyaya prokuror təyin etmək və ya vəzifədən azad etmək kimi daha böyük səlahiyyətlərin verilməsilə nəticələnmişdir.Konstitusiya məhkəməsiqanunların və konstitusiya qərarlarının uyğunluğu barədə qərar vermək məsuliyyəti daşıyır. İnzibati iddialar və digər yüksəkvəzifəli şəxslər üçünAli Apelyasiya məhkəməsifəaliyyət göstərir.
Hər iki cins üçünümumi seçki hüququ, 1933-cü ildən bəri Türkiyədə tətbiq olunur və 18 yaşına girmiş hər bir Türk vətəndaşı seçki hüququna malikdir. Türkiyədə 85 seçki bölgəsi var və bu seçki bölgələrindən namizəd olan 18 yaş üstü şəxslərdən 600-ü beş il aralıqlarla siyahı üsulu majoritar seçki sistemi yolu ilə millət vəkili seçilir.Konstitusiya məhkəməsi anti-dünyəvi və ya separatist hesab etdiyi siyasi partiyaların dövlət maliyyəsini və ya tamamilə fəaliyyətlərini ləğv etmək hüququna malikdir. Ölkədə 10%seçki hədditətbiq olunur.1923-cü ildə respublikanın elan olunmasından bəri ölkənindünyəviliyiaktual bir mövzuya çevrilmişdir. TürkiyədəislamçılarvəAtatürkün islahatlarınıdəstəkləyənatatürkçülər, ictimai həyatında dinin uyğun rolu mövzusunda müzakirələr yaşayan iki əleyhdar tərəfdir.Atatürkçülərdünyəvi konstitusiya demokratiyasının və qərbləşdirilmiş dünyəvi həyat tərzinin tərəfdarıdır.İqtisadiyyat,təhsilvə digər ictimai xidmətlərə dövlət sərmayesinin tərəfdarıdırlar.1980-ci illərdən bəri ölkədə gəlir bərabərsizliyinin və sinif ayrı-seçkiliyinin artması, nəzəri olaraq səlahiyyət, ictimai həmrəylik və sosial ədalət öhdəliyini dəstəkləyən, lakin praktikada mübahisələrə səbəb olan İslam populizminə səbəb olmuşdur.
Türkiyədə insan haqqları, beynəlxalq mühitdə qınanlımış və müxtəlif müzakirələrin əsas mövzusu olmuşdur. 1998–2008 illəri arasındaAvropa İnsan Hüquqları Məhkəməsitərəfindən xüsusilə azad yaşamaq hüququ olmaqla ümumi insan haqları pozuntuları və azadlıq pozuntuları səbəbiylə Türkiyə əleyhinə 1.600 qərar alınmışdır.Kürd,qadınhüquqları vəmətbuat azadlığıkimi digər məsələlər də böyük mübahisələrə səbəb olmuşdur.Son zamanlarda Türkiyədə qeydə alınan insan haqqları pozuntuları,Avropa Birliyiüzvlüyünə bir maneə olaraq qalmağa davam edir.
Jurnalistləri Müdafiə Komitəsindənverilən məlumata görə, illərdir ölkəni idarə edənAKPhökuməti dünyada mətbuat azadlığı baxımından ən böyük təzyiqlərdən birini tətbiq edir.Ölkədəki bir çox jurnalistergenekon,balyozkimi müxtəlif iddialar və 2016-cı ildə baş vermişçevriliş cəhdindənsonra aparılan təmizlik çərçivəsində "terrorizm" və "dövlət əleyhinə fəaliyyət" ittihamları ilə həbs olunmuşdur.Jurnalistlərə qarşı "türkçülüyü alçaltmaq" və "məhkəmə sisteminə təsir göstərmək" ittihamları ilə müxtəlif iddialar irəli sürülmüş və hökumətin mətbuatda özünütənzərəni gizlətdiyi iddia edilmişdir.2013-cü ildəJurnalistləri Qoruma Komitəsi, Türkiyədə 211 jurnalistin həbs olunduğunu hesabat edərək ölkənin bu rəqəmlə ən çox jurnalist həbs edən ölkə sıralamasındaİran,EritreyavəÇinikeçərək üst hissələrə yerləşdirdiyini bildirmişdir.Digər tərəfdənFreemuse, doqquz musiqiçinin əsərlərinə görə həbs olunduğunu və musiqiçilərin həbsi baxımından ölkəninRusiyavəÇindənsonra üçüncü sırada olduğunu müəyyən etmişdir.KöhnəABŞDövlət DepartamentispikeriFilip Krouley, "Türkiyədə jurnalistlərə qarşı təhdid ehtiva edən meyllər haqqında böyük narahatlıqlarının olduğunu" bildirmişdir.Türkiyə,Freedom Housetərəfindən "Qismən azad" sinfində qiymətləndirilmişdir.2016-cı ilin iyunundaAvropa Şurası Parlament Assambleyasının, "Türkiyədə Demokratik İdarələrin fəaliyyəti" layihəsi çərçivəsində ölkədə araşdırmalar aparılmış və bir çox demokratik təşkilatların fəaliyyəti barədə ciddi şübhələr olduğunu irəli sürmüşdür.
Türkiyə hüquq sisteminin böyük bir hissəsiAvropadanəsinlənmişdir. Öhdəliklər Məcəlləsi və Türkiyə Mülki Məcəlləsi,İsveçrəhüquq sisteminintürk mədəniyyətinəuyğunlaşdırılması ilə hazırlanmışdır. İnzibati Hüquq qaydalarıFransadakıeyniadlı sistemə, Cinayət Məcəlləsi isəİtaliyaməhkəmə sisteminə əsaslanmışdır.Türkiyədəgüclər ayrılığıprinsipi mənimsənilmişdir. Bu prinsipə uyğun olaraq məhkəmə sistemindən yalnız Türk millətinə fəaliyyət göstərən müstəqil məhkəmələr istifadə edə bilər.Məhkəmələrin müstəqilliyi və quruluşu, hakim və prokurorların səlahiyyət müddəti ərzində təhlükəsizliklərinin təmin edilməsi, hakim və prokurorların vəzifələri, hərbi məhkəmələr və quruluşu, yüksək məhkəmələrin səlahiyyət və vəzifələriTürkiyə Konstitusiyasıtərəfindən müəyyən edilir.
Türkiyə Konstitusiyasının142-ci maddəsinə görə məhkəmələrin quruluşu, vəzifə və səlahiyyətləri sadəcə dövlət tərəfindən idarə oluna bilər.Bu və əlaqədar digər konstitusiya maddələri istiqamətində Türkiyədəki məhkəmə sistemi, mühakimə məhkəmələri,idarə məhkəmələrivəhərbi məhkəmələrolmaqla üç əsas başlıq altında toplanır. Hər başlıqda yüksəksəviyyəli məhkəmələr və yüksək hökmlər mövcuddur. Ölkədəki inzibati mübahisələrin həlli üçünMübahisələr Məhkəməsiyaradılmışdır.Türkiyədə hüquq-mühafizə qüvvələriÜmumi Təhlükəsizlik MüdirliyivəÜmumi Jandarma Komandirliyikimi müxtəlif vahidlərə ayrılmışdır. Bütün bu qüvvələrTürkiyə Respublikası Prezidentinəvə yaDaxili İşlər Nazirliyinəbağlı olaraq hərəkət edirlər.Ədliyyə Nazirliyitərəfindən 1 noyabr 2008-ci ildə açıqlanan hesabata görə, Türkiyə həbsxanalarında məhkumların sayı 100.000 nəfəri keçmiş və bu rəqəm 2000-ci ildəkinə nisbətən iki dəfə çox olmuşdur.
Türkiyə,Birləşmiş Millətlər Təşkilatının(1945),OECD(1961),İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı(1969),ATƏT(1973),İƏT(1985),QDİƏT(1992),D-8(1997) vəG-20(1999) kimi beynəlxalq təşkilatların qurucu üzvlərindən biridir.1951–1952, 1954–1955, 1961 və 2009–2010-cu illər arasındaBirləşmiş Millətlər Təşkilatı Təhlükəsizlik Şurasınınmüvəqqəti üzvü kimi xidmət etmişdir.Ənənəvi qərb istiqamətlənməsinə uyğun olaraq, Avropa ilə münasibətlər həmişə Türkiyə xarici siyasətinin mərkəzi olmuşdur. 1949-cu ildəAvropa Şurasınınüzvü olan ölkə 1963-cü ildə Avropa İqtisadi Birliyi ilə tərəfdaşlıq əlaqələri qurmuşdur. Uzun illər davam edən siyasi danışıqlardan sonra Türkiyə 1987-ci ildə EEC-ə tam üzv olmaq üçün müraciət etmiş, 1992-ci ildəQərbi Avropa Birliyininortaq üzvü olmuş, 1995-ci ildəAvropa Birliyi Gömrük İttifaqınaqoşulmuş, 2005-ci ildə isəAvropa Birliyiilə tam üzvlük danışıqlarına başlamışdır.TürkiyəninKipr problemindəAvropa Birliyi üzvlərinin əksinəŞimali Kipr Türk Respublikasınıdəstəkləməsi, Avropa Birliyi ilə əlaqələrini çətinləşdirir və ölkənin birliyə daxil olması üçün üzvlük məlumat prosesində əhəmiyyətli bir maneə olmağa davam edir. Bu gün, Avropa Birliyi üzvlüyü Türkiyə tərəfindən strateji bir hədəf və dövlət siyasəti olaraq qəbul edilir.
Türkiyənin xarici əlaqələrinin bir digər təyin edici ünsürüAmerika Birləşmiş Ştatlarıdır.Sovet İttifaqınınmeydana gətirdiyi ortaq təhdid səbəbiylə Türkiyə, 1952-ci ildəNATO-ya üzv olmuş vəSoyuq müharibəərzindəVaşinqtonhökuməti ilə yaxın ikitərəfli əlaqələr qurmuşdur.Türkiyə, Avropa Birliyi ilə siyasi danışıqlara başlaması kimi əhəmiyyətli mövzular da daxil olmaq üzrə Amerika Birləşmiş Ştatlarının siyasi, iqtisadi və diplomatik dəstəyindən faydalanmışdır.Soyuq müharibədənsonra Türkiyənin geostrateji əhəmiyyəti,Orta Şərq,QafqazvəBalkanregionlarına yayılmağa başlamışdır.
1991-ci ildəSovet İttifaqınındağılmasından sonraTürkdilli dövlətlərmüstəqillik əldə etdilər.Türkiyə,ÖnvəOrta Asiyadayerləşən bu respublikalar ilə ikitərəfli əlaqələrini, aralarında olan dərin mədəni və dil əlaqələri səbəbiylə irəlilətmək səyi içərisinə girmişdir.XüsusiləAzərbaycan—Türkiyə əlaqələri, hər iki dövlət üçün də olduqca əhəmiyyətlidir.BakıdanCeyhanaqədər uzananBakı-Tbilisi-Ceyhan neft boru kəməri,Xəzər dənizindəkinefti qlobal bazara köçürməyi təmin edir və Türkiyənin xarici siyasətinin əhəmiyyətli bir hissəsini təşkil edir.AzərbaycanvəErmənistanarasında davam edənQarabağ müharibəsindəAzərbaycanıdəstəkləyən Türkiyə, müharibənin başlanğıc illərindən bu yanaErmənistanilə mövcud olan sərhəd qapılarını bağlı tutmuşdur.Hal-hazırda,Ədalət və İnkişaf partiyasınınhakimiyyəti dövrü, TürkiyəniNeo-Osmançılıqdövrü olaraq adlandırmış və ölkənin siyasi gücü, strateji mövqeyinə bağlı olaraqYaxın Şərqdədaha da artmışdır. Bu siyasətlər Türkiyə ətrafındakı ərəb ölkələri ilə problemlər yaşamasına gətirib çıxarmışdır.Suriyada vətəndaş müharibəsindənsonraSuriyailə,Məhəmməd Mürsinindevrilməsindən sonra isəMisirilə Türkiyə əlaqələri pozulmuşdur.
Türkiyə, 1950-ci ildən bu yanaBirləşmiş MillətlərvəNATObünyəsi daxilində beynəlxalq sahədə müxtəlif güclərin qorunmasına köməkçi olmuşdur.Somalivə keçmişYuqoslaviyadasülh mühitinin qorunub saxlanmasına dəstək vermiş,Birinci Körfəz müharibəsindəkoalisiya qüvvələrini dəstəkləmişdir.Bundan əlavə, mövcudluğu mübahisəli olsa da,Şimali Kipr Türk Respublikasınınərazisində 36 min ehtiyat əsgərə sahibdir.ABŞ-ninƏfqanıstandakısabitlik gücü2001-ci ildən bəriBMTrəsmisi vəNATOrəhbərliyi altında Beynəlxalq Təhlükəsizliyə Yardım Qüvvələrinin bir hissəsidir.2003-cü ildən bəri Türkiyə,Avropa korpusunaəsgər personalı təmin edir və Avropa İttifaqının müharibə qruplarında iştirak edir.
Türkiyə Silahlı Qüvvələri,NATOüzvü ölkələr arasındaABŞ Silahlı Qüvvələrindənsonra gələn ən böyük ikinci hərbi gücdür və 2011NATOsiyahıyaalmasına görə təxmini 495.000 aktiv hərbçiyə sahibdir.Almaniya,Belçika,Niderlandvəİtaliyailə birlikdəNATO-nun nüvə paylaşma siyasətinin bir hissəsi olan beş ölkədən biridir.İncirlik Hərbi Hava Bazasında90 ədədB61nüvə bombasına sahibdir və bunların da 40-ıTürkiyə Hərbi Hava Qüvvələritərəfindən, nüvə qarşıdurması vəziyyətində NATO-dan təsdiq alınması şərti ilə istifadə edilə bilər.Türkiyə Silahlı Qüvvələriüç hissədən ibarətdir:Quru Qoşunları,Hərbi Dəniz QüvvələrivəHərbi Hava Qüvvələri.Daxili təhlükəsizlik və hərbi funksiyaları təmin edənJandarmavəSahil Mühafizəsi, sülh dövründəDaxili İşlər Nazirliyinə, müharibə dövründə isə Quru və Dəniz hərbi qüvvələrinə bağlıdır.Türkiyə Silahlı Qüvvələrinəəmr və rəhbərlik edən ən yüksəksəviyyəli quruluş olanBaş Qərargahrəisi prezident tərəfindən təyin edilir və baş nazir qarşısında cavabdehdir.Nazirlər Şurası, milli təhlükəsizlik və ölkənin müdafiəsi üçün lazımi silahlı qüvvələrin hazırlanması üçün parlament qarşısında cavabdehdir, lakin müharibə elan etmə, xarici ölkələrə əsgər göndərilməsi və ya xarici ölkə əsgərlərinin Türkiyəyə gətirilməsinə icazə vermə səlahiyyətləri yalnızməclisəaiddir.Sağlamlıq problemi olmayan hər bir Türkiyə vətəndaşı üçün təhsili və iş yerindən asılı olaraq üç həftədən bir ilədək müddətli hərbi xidmət keçməsi məcburidir. Türkiyədəvicdani rəddtətbiqi yoxdur və əsgərlik yerinə digər alternativ təqdim edilmir. Türk Silahlı QüvvələrininAlbaniyada,İraqda,Qətərdə, vəSomalidəxarici hərbi bazaları var.
Forbesjurnalının verdiyi məlumata görə, 2016Qlobal Sülh İndeksi, Türkiyə, əsasən, "qonşuları ilə münasibətləri getdikcə gərginləşdiyinə görə" dünyanın 163 ölkə arasında 145-ci yeri tutmuşdur.
Türkiyə, inzibati baxımdan unitar bir quruluşa malikdir və bu vəziyyət Türk ictimai rəhbərliyinə şəkil verən ən əhəmiyyətli faktorlardandır.Dövlətin əsas işləməsindəki üç güc olan qanunvericilik, icra və məhkəmə nəzərə alınaraq, yerli rəhbərliklərin hər hansı bir gücü yoxdur. İl və digər vahidlərin rəhbərliyi mərkəzi hökumətdən sonra gəlir.Yerli hakimiyyət orqanları yalnız hakimiyyətdə olduğu vilayətlərdə xidmət etmək üçün yaradılmışdır.Vilayətlərin başında qubernatorlar, ilçələrin başında isə bələdiyyə başçıları idarəçi olaraq vəzifəlidir. Bələdiyyə başçıları və quberniyayalar isə, mərkəzi hökumət tərəfindən təyin olunan digər yüksəkvəzifəli şəxslərdən asılıdır.
Türkiyənin paytaxtıAnkaradır. Ölkənin ən böyük inzibati vahidləri ildir və 81 ildən ibarətdir.Bu illər ilçələrə bölünmüş, cəmi 923 ilçədən ibarətdir.Həmçinin ölkə coğrafi, demoqrafik və iqtisadi şərtlər göz önünə alınaraq 7 coğrafi region və 21 alt regiona ayrılmışdır, lakin bu bölgələr hər hansı bir inzibati quruluşu təmsil etmir.
Türkiyə, torpağı iki qitədə yerləşənAvrasiyaölkəsidir.Ərazisinin 97%-iAsiyadayerləşir və bu hissə Anadolu adlanır. Qalan 3% hissə isəAvropaqitəsində yerləşir vəŞərqi Frakiyaadlanır.Mərmərə dənizi,DardanelvəBosforAnadolu və Şərqi Frakiyanı bir-birindən ayırır.Türkiyə xəritəsi kobud düzbucaqlı formasını xatırladır, 1.600 kilometr uzunluğunda və 800 km genişliyindədir. 36°, 42° şimal paralelləri və 26°, 45° şərq meridianları arasında yerləşir.Göllər ilə birlikdə 783.562 km² ərazini əhatə edir. 755,688 km² Asiya ərazisi, qalan 23.764 km² isə Avropa ərazisini təşkil edir.Bu rəqəmlərlə sahəsinə görə dünyanın37-ci ən böyük ölkəsidir.
Üç tərəfdən də dənizlə: qərbdənEgey dənizi, şimaldaQara dənizvə cənubdaAralıq dənizi, şimal-qərbdən isəMərmərə dəniziilə əhatə olunmuşdur.Türkiyənin Avropadakı hissəsi olan Şərqi FrakiyaYunanıstanvəBolqarıstanilə, Asiya hissəsi adlanan Anadolu isəSuriya,İraq,İran,Azərbaycan,ErmənistanvəGürcüstanilə həmsərhəddir. Anadolu dar sahil düzənliyi ilə əhatə olunmuş yüksək mərkəzli platformadır. ŞimaldaKoroğluvəŞimali Anadolu dağları, cənubdaTavr dağlarıilə əhatə olunmuşdur. Türkiyənin şərqinə getdikcə yüksəklik artır və buraFərat,Dəclə,Arazkimi müxtəlif çayların qaynağıdır. 5,137 metr yüksəkliyindəki Türkiyənin ən yüksək dağı olanAğrı dağıvə ən böyük gölü olanVan gölüdəŞərqi Anadoludayer alır.
Türkiyə,Aralıq dənizi,Şərqi Anadolu,Egey,Cənub-şərqi Anadolu,Mərkəzi Anadolu,Qara dənizvəMərmərəolmaq üzərə 7 coğrafi regiona bölünmüşdür. Dar bir arx kimi görünənQara dəniz regionu, Şimali Anadolu boyunca nizamsız olaraq uzanır və ölkənin ümumi ərazisinin altıda birini təşkil edir.Şərqə doğru irəlilənilən zaman düzənlik sahələrin artmasına paralel olaraq hündürlüyün artdığı da görülür.Türkiyə yer formalarının müxtəlifliyi, minlərlə ildir bölgənin ərazisini şəkilləndirən yerin hərəkətliliyinin bir nəticəsidir. Üzərində sönmüş vulkanlar var vəzəlzələlərhələ də tez-tez baş verir.DardanelvəBosfor, ölkədəki qırılma xətlərinin əsas enerji mənbəyidir. Ölkənin şimalında və şərqində zəlzələlərə səbəb olan böyük qırılma xətləri var. 1999-cu ildəŞimali Anadolu qırılma xəttindəmeydana gələnböyük Mərmərə zəlzələsiminlərlə insanın ölümünə səbəb olmuşdur.
Türkiyənin qeyri-adiekosistemivə yaşayış müxtəlifliyi, ölkədə əhəmiyyətli bir növ müxtəlifliyinin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Anadolu torpaqları, əkinçilik üçün istifadə edilməyə başladığı illərdən etibarən bir çox bitkinin vətəni olmuşdur və hal-hazırda bu bitkilər Türkiyədə yaşayan insanlar tərəfindən istifadə edilməkdədir.Türkiyəfaunamüxtəlifliyi,floramüxtəlifliyindən belə daha çoxdur. Ümumilikdə bütünAvropaölkələrində heyvan növlərinin sayının 60.000 olmasına baxmayaraq, bu rəqəm Türkiyədə 80.000-dən çoxdur.
Şimali Anadolu qozası və yarpaq tökən qarışıq meşələri, Türkiyənin şimalındakıŞimali Anadolu dağlarınınböyük bir hissəsini örtür və bir ekoloji bölgə meydana gətirir.Bu dağların şərq ucundaQafqazqarışıq meşələrivar. Bölgə həm dəAvrasiyavəhşi təbiətinin vətənidir. Buradaşahin,berqut,məzar qartalı,kiçik xallı qartal,Qafqaz tetrasıvəstenolazkimi quşu növləri də yaşayır.Şimali Anadolu dağlarıiləQara dənizarasındakı dar sahil xəttində yer üzərində az miqdarda görülən mülayim-ekvatorial iqlimtipinə vəeuskin-kolşik yarpaq tökən meşələrərast gəlinir.Türkiyədə40 milli park, 189 təbii park, 31 qoruq, 80 vəhşi heyvanların qorunma sahəsi və 109 təbii abidə mövcuddur.Olimpos Bəydağları Milli Parkı,Ağrı Dağı Milli Parkı,İynəada Subasar Meşələri Milli Parkı,Uludağ Milli ParkıTürkiyədəki ən çox ziyarət edilən milli parklardır.Türkiyənin paytaxtıAnkara, eyniadlıAnkara pişiyi,Ankara dovşanıvəAnkara keçisikimi hayvanlarıyla məşhurdur.Ölkənin digər milli simvollarından biri dəVan pişiyidirvə adınıŞərqi AnadoludakıVanilindənalır. Həmçinin, Türkiyəyə xasAnadolu çoban iti,kanqal,ağsaray malaqlısıvəağbaşkimi it növləri də vardır.
Türkiyədə üç fərqli iqlim tipinə rast gəlinməkdədir. ÜmumiyyətləEgey dənizivəAralıq dənizisahillərində görülənAralıq dənizi iqlimindəyay isti və quru, qışı isti və yağışlıdır. Təbii bitki örtüyümakvisdir.Qara dənizsahillərində görüləndəniz iqlim tipihər fəsildə yağıntının müşahidə olunmasına təkan verir.Təbii bitki örtüyü isəmeşələrdir. Qara dəniz sahilləri, Türkiyənin il ərzində ən yüksək yağış alan tək bölgəsidir vəŞərqi Qara dənizbölməsi illik 2000–2500 millimetr yağıntı alır.Egey dəniziiləQara dənizibirləşdirən Mərmərə dənizinin sahillərində keçid iqlim tiplərinə rast gəlinir. Dənizin cənubundaAralıq dənizi, şimaldaQara dənizvə şimal-qərbdə isəkontinental iqlimmüşahidə olunur. Qar yağışı demək olar ki, hər il Mərmərə və Qara dəniz regionlarıdna müşahidə olunsa da, qar yerdə sadəcə bir neçə gün qalır. Qara dəniz və Aralıq dənizindəki sahillərə paralel olaraq dağlar dənizlərdən gələn mülayim hava kütlələrinin daxili hissələrə çatmasına mane olur.
Mərkəzi Anadolu,Şərqi AnadoluvəCənub-Şərqi Anadoluregionlarında, kontinental iqlimə rast gəlinir.İllik və gündəlik temperatur fərqləri bu iqlimdə yüksəkdir. Yay ayları isti və quru, qış ayları isə soyuq və qarlı keçir. Şərq hissələrdə qış ayları olduqca sərtdir.Şərqi Anadoludahavanın temperaturu −30 °C və −40 °C qədər enə bilər və ildə ən az 120 gün qarlı keçir. Qərbdə qış temperaturu orta hesabla 1 °C olaraq müşahidə olunur. Yay ayları ölkə boyu isti və quru olsa da, ümumiyyətlə iyul və avqust ən quraq aylardır. May ayı isə ən çox yağıntının alındığı aydır və gün ərzində temperatur 30 °C-dən yuxarı qalxa bilər.
Ünvana əsaslanan əhali qeydiyyat sisteminəticəsində əldə edilən məlumatlara görə 31 dekabr 2019 etibarilə Türkiyə əhalisi 83 milyon 154 min 997 nəfərdir. Bu rəqəm ilk rəsmi siyahıyaalma edildiyi zaman, 1927-ci ildə 13,6 milyon olmuşdur. 2017-ci ildə bu göstərici 2016-cı ilə nisbətən 995 min çox, ölkənin əhalisinin artım tempi isə 12,4‰olmuşdur.Əhalinin 92,5%-i il və ilçə mərkəzlərində yaşayır. Türkiyədə hər km² başına ortalama 105 adam düşür. Əhalinin 67,9%-i 15–64 yaş qruplarında, 23,6%-i 0–14 yaş qrupundadır. Əhalinin təqribən 8,5%-i 65 yaş və daha yuxarı yaş qrupunda yer alır.Əhalinin ortalama yaşı31.4-dür. Türkiyənin ən inkişaf etmiş və ən sıx şəhəriİstanbuldur. Bununla yanaşı,İstanbulAvropanınüçüncü, dünyanın isə ən böyük 34-cü şəhəri statusuna da malikdir.Türkiyə Konstitusiyasının 66-cı maddəsi, "Türkiyə Respublikasına vətəndaşlıq əlaqəsi ilə bağlı olan" hər kəsi, bir "türk" olaraq adlandırır. Bu səbəblə, Türkiyədə hüquqi mənada türk sözü, bir etnik mənşəyi ifadə etməkdən çox ölkənin vətəndaşı olan hər kəsi ifadə edir. Ölkənin böyük əksəriyyətinin etnik mənşəyi türkdür.CIA-ya əsasən ölkə əhalisindəki Türklərin nisbəti 70–75%, Kondaya əsasən 76% və konsensusa əsasən 77%-dir.Əhalinin etnik yayılmasına aid bir çox məlumatların olmasına baxmayaraq, Türkiyə tərəfindən açıqlanan rəsmi əhali sayıları etnik mənşəyə aid rəqəmlər vermədiyi üçün rəsmi məlumatlar mövcud deyil. Aparılan siyahıyaalmalara görə Türkiyədəalbanlar,azərbaycanlılar,ərəblər,bosniyalılar,çərkəzlər,qaraçılar,gürcülər,həmşinlilər,lazlar,pomaklar,suriyalılarvəzazalardaxil olmaqla bir çox etnik qrup yaşasa da, ölkədə rəsmi olaraq tanınan azlıqlar yalnızermənilər,yunanlarvəyəhudilərdir.Lozanna müqaviləsiilə 3 azlıq rəsmən tanınmışdır.
Türklərdən sonra ölkədə yaşayan ən böyük etnik qrupkürdlərdir. Kürdlərin əhalidə nisbətiCIAhesabatına görə 18%, Kondaya görə 15% və konsensusa görə 14% təşkil edir.KürdlərölkəninTürkiyə Kürdüstanıolaraq da bilinən şərq və cənub-şərq hissələrində cəmlənmişdir.Kürd əhalisiTuncəli,Bingöl,Muş,Diyarbakır,Batman,Şırnak,Bitlis,Mardin,SiirtvəHakkariillərində üstünlük təşkil edirlər.Bundan əlavə,Şanlıurfadaəhalinin 47%-ni,Qarsdaisə əhalinin 20%-ni təşkil edir. İllərdir daxili miqrasiya ilə kürdlər ölkənin mərkəzində və qərbində yerləşən bütün böyük şəhərlərdə məskunlaşmışdır. Xüsusiləİstanbulda3 milyona yaxın kürd yaşayır və bu, şəhəri dünyanın ən yüksək kürd əhalisi olan şəhərə çevirir.CIAməlumatlarına görə, türklər və kürdlərdən başqa digər azlıqların nisbəti 7–12%-dir.Üç tanınmış azlıqdan başqa hər hansı bir azlıq üçün müəyyən hüquqlar mövcud deyil. "Azlıq" termini, Türkiyədə həssas bir mövzudur və həssas olmağa davam etməkdədir.Azlıqları qanuni olaraq tanımasa da, dövlət rəsmiTRTkanalına azlıqların danışdığı müxtəlif dillərdə radio və televiziya proqramları hazırlamağa icazə verir.TRT Avaz, TürkiyədəAzərbaycan dilindəfaəliyyət göstərən dövlət kanallarından biridir.
Türkiyə əhalisinin 2,5%-i immiqrantlardan ibarətdir.2015-ci ilin dekabr ayına olan məlumata görə, ölkə 2,5 milyonsuriyalıqaçqına ev sahibliyi edir və Türkiyə dünyada ən böyük qaçqın əhalisinə məxsus ölkə statusuna malikdir.Suriya Vətəndaş müharibəsindənqaçan bu qaçqınlar, Afət və Təcili Yardım Nazirliyi tərəfindən hazırlanan çadırlarda qonaq edilmiş, bir müddət sonra bir çoxu Türkiyə şəhərlərinə köç edərək normal həyatlarına davam etmişlər.Türkiyənin rəsmi dili, eyni zamanda əhalinin 85%-in ana dili olantürkcədir. Əhalinin təxminən 12%-ikürd dilindəana dilikimi danışır.Ərəbvəzazadillərini ana dili kimi danışanların nisbəti 1%-dən çoxdur. Bununla yanaşı, Türkiyədəabaza,abxaz,çərkəz,qaraçı,laz,zazadilləri təhlükə altındadır.
Türkiyədə səhiyyə xidmətlərinəSağlamlıq Nazirliyitərəfindən hazırlanan mərkəzi bir dövlət sistemi ilə nəzarət edilir.2003-cü ildə hökumət, səhiyyə xidmətlərinə ayrılan büdcə nisbətini artıran və əhalinin böyük bir hissəsini sağlam hala gətirməyi məqsəd qoyan geniş əhatəli bir səhiyyə islahatı proqramını təqdim etdi. Türkiyə Statistika Təşkilatı, 2012-ci ildə sadəcə səhiyyə xidmətləri sahəsinə 76.3 milyardTLxərcləndiyini açıqladı. Xidmət haqlarının 79,6%-i İctimai Təhlükəsizlik Təşkilatı tərəfindən, qalan 15,4% isə xəstələr tərəfindən ödənilmişdir.2013 rəqəmlərinə görə Türkiyədə 30.116 səhiyyə qurumu mövcuddur və həkim başına ortalama 573 xəstə düşür.Hər 1000 nəfər əhaliyə isə 2,64 yataq düşür.
Türkiyədə gözlənilən həyat müddəti kişilərdə 71.1 il, qadınlarda 75.2 il olmaqla birlikdə, ümumi əhali ortalamasının gözlənilən həyat müddəti 73.2 ildir. Ölkədə ölümlərə ən çox səbəb olan xəstəliklərdən ilk üçü dövran sistemi xəstəlikləri (39.8%),xərçəng(21.3%) və tənəffüs xəstəlikləridir (9.8%).
Türkiyədə məktəb təhsil pillələriTəhsil Nazirliyinintabeliyindədir.Dörd illik ibtidai məktəb, dörd illik orta məktəb və dörd illik lisey daxil olmaqla on iki illik təhsil məcburidir.OECDhesabatlarına görə, ölkədə orta məktəbi bitirməmiş 25–34 yaş qrupundakı insanlar gəlirlərinin orta hesabla 80%-ni orta məktəbi bitirən eyni yaş qrupu həmkarlarından alırlar. Ölkənin əsas təhsil səviyyəsi digərOECDölkələrindən aşağı səviyyədə keçirilir.Türkiyə,Beynəlxalq Tələbə Qiymətləndirmə proqramıhesabatına görə 34-cü sırada yer alır. Yüksək keyfiyyətli liseylərə daxil olmaq, ölkə daxilində keçirilən tələbə yerləşdirmə imtahanlarının balından asılıdır, buna görə də ölkədə repititor yanına gedən şagirdlərin ortalama yaşı 10-a düşmüşdür.Yetkin əhalinin 94,1%-i oxuma-yazma qabiliyyətlərinə malikdir. Türkiyədə kişi əhalinin savadlılıq səviyyəsi 97,9%, qadın əhalinin isə savadlılıq səviyyəsi 90,3% təşkil edir.
2017-ci il hesabatına əsasən Türkiyədə özəl və dövlət olmaq üzərə 183 ali təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir.Tələbələr bakalavr üçün — YGS, magistratura üçün — LYS imtahanları nəticəsində qazandıqları ballarla universitetlərdə təhsil almaq hüququ əldə edirlər.2007-ci ildə universitetə qəbul imtahanında 1.700.000 nəfər iştirak etsə də, 2008-ci ildə bu rəqəm 600.000-ə düşmüşdür.Anadolu Universitetininaçıq təhsil fakültəsi istisna olmaqla, bütün universitet və onlara bağlı fakültələrə giriş, orta məktəb məzunlarının YGS-LYS nəticələrindən asılı olaraq formalaşır.Times Higher Education World University Rankingshesabatına əsasən 2014-cü ildə dünyanın ən yaxşı universitetləri siyahısında ilk 200 yerdə Türkiyənin 4 universiteti iştirak etdi. SiyahıdaYaxın Şərq Texniki Universiteti85-ci,Boğaziçi Universiteti139-cu,İstanbul Texniki Universiteti165-ci,Sabancı Universiteti182-ci sırada yer aldı.
Türkiyərəsmi diniolmayandünyəvi dövlətdir.Din və vicdan azadlığı ölkə konstitusiyası ilə təmin edilir.Ancaq ölkədə müxtəlif İslam partiyalarının qurulması ilə dinin idarədəki rolu ilə bağlı müzakirələr başladı.Ölkədəki dövlət qurumlarında və məktəblərdə uzun illərdir İslam siyasətinin simvolu sayıldığı üçün hicab taxmaq qadağan olmuşdur.Lakin bu qadağa 2011-ci ildə universitetlərdə, 2013-cü ildə dövlət qurumlarında və 2014-cü ildə ümumtəhsil məktəblərində ləğv edildi.İslamdini Türkiyədə dominant dindir və müxtəlif məlumatlara görə əhalinin 99,8%-i müsəlmandır.Ancaq bu rəqəm hər mənbəyə görə dəyişir və adətən 96,4% olaraq göstərilir. Ortaq təriqətsünniməzhəblərindən olanhənəfilikdir. Ölkədəki ən yüksək dini orqan Dəyanət İşləri üzrə Nazirlikdir və hənəfi məzhəbinin qaydalarına görə dini islahatlar keçirir.Həmçinin nazirlik, ölkədə fəaliyyət göstərən 80 mindən çox məscid və imam üçün məsuliyyət daşıyır.Bundan əlavə, ölkədəşiəlikdə yayğındır və alimlər şiələrin sayının 15–20 milyon arasında olduğunu söyləyirlər.2008-ci ildə köhnə Diyanət İşləri üzrə Dövlət Naziri və Diyanət İşləri BaşçısıMustafa Səid YazıcıoğlununTürkiyədə 7 milyonşiəolduğu təxmin edildiyi fikrini irəli sürmüşdür."Aksiyon" jurnalının məlumatlarına görə, ölkə əhalisinin 3 milyonu (4.2%)şiə on ikicilərdənibarətdir.Təsəvvüfləəlaqəli olanlar da var və əhalinin 2%-i heç bir təriqətlə əlaqəsi olmayan müsəlmanlardır.1914-cü ildə Türkiyənin qeyri-müsəlman əhali nisbəti 19% olmuşdur, 1927-ci ildə bu say 2,5%-ə enmişdir. Bu gün ölkədəyunan katoliklərdə daxil olmaqla müxtəlif məzhəblərdən olan 120.000 xristian var və bu rəqəm Türkiyə əhalisinin 0,2%-dən daha azdır. Ölkədə açılmış kilsələrin sayı 236-dır.İstanbul 4 əsrdən bəriŞərqi pravoslav kilsəsininmərkəziolmuşdur.
Türkiyədəsəfəradmənşəli 26.000yəhudiyaşayır.E.ə V əsrdənbəri Anadoluda yəhudi icmaları məskunlaşmağa başladıqdan sonraXV əsrinsonlarındaİspaniyadanqovulmaqlaOsmanlı İmperiyasındaispan və portuqal yəhudilərin məskunlaşmasına icazə verildi.Beləliklə, Anadoluda yəhudi əhalisi artdı.XX əsrdəyəhudilərin ölkədən sürətlə miqrasiyaya baxmayaraq, bu gün də çox az yəhudi əhalisi Türkiyədə yaşayır.
Türkiyə,ÜDM (AQP) sıralamasında13-cü,ÜDM (nominal) sıralamasındaisə 17-ci sırada yer alır.OECDvəG-20kimi əsas iqtisadi təşkilatların təsisçilərindən biridir.1995-ci ildə fəaliyyətə başlayanAvropa İttifaqı-Türkiyə Gömrük İttifaqı, ölkənin idxal və ixracının yüksək dərəcədə artmasına təsir göstərmişdir.Avropa İttifaqı-Türkiyə Gömrük İttifaqı, ölkənin xarici ticarət siyasətinin ən əhəmiyyətli təşkilatlarından biridir. 2014-cü ildə Türkiyə ixracatı, əvvəlki ilə nisbətən 4% artım ilə 157,6 milyard dollara çatmışdır.Ən çox məhsul ixrac olunan ölkələrAlmaniya,İraq,İngiltərə,İtaliyavəFransaolmuşdur. Bununla birlikdə, eyni ildə 242,2 milyard dollarlıq idxal səbəbilə 84.5 milyard dollarlıq xarici ticarət kəsiri yaranmışdır. Bu göstərici bir il əvvəl 99,8 milyard dollar olmuşdur. 2014-cü ildə ən çox idxalat müvafiq olaraqÇin,Almaniya,RusiyavəABŞ-dən olmuşdur.Türkiyə nəhəng avtomobil sənayesinə sahibdir.
2013-cü ilin məlumatlarına görə, ən çox avtomobil istehsal edən ölkələr arasında ölkə 17-ci yerdədir.Türkiyə 2014-cü ildə gəmi inşaatından 1,2 milyard dollar gəlir əldə etmişdir. Bu sahədə ölkənin ən böyük bazarlarıMalta,Norveç,İngiltərəvəMarşall adalarındadır. 2012-ci ilin məlumatlarına görə, 87 aktivtürkgəmiqayırmazavodu fəaliyyət göstərir.Tuzla,Yalovavəİzmitgəmiqayırma sənayesinin əsas mərkəzləridir.BekovəVestelkimi məşhur türk markaları,Avropanınən böyük məişət cihazları və elektronik məhsulları istehsal edən şirkətlərindən olmuş və bu sektorların inkişafı, yeni texnologiyaların təkmilləşdirilməsi üçün əhəmiyyətli investisiyalar qoymuşdur.
Türkiyə iqtisadiyyatının digər vacib sahələri arasındabankçılıq,tikinti,məişət texnikası,elektronika,tekstil,neftemalı, neft-kimya məhsulları,qida, dağ-mədən, dəmir-polad vəmaşınqayırmayer alır.2013-cü il məlumatlarına görə TürkiyəÜDM-sinin 8,9%-ikənd təsərrüfatı, 27,3%-isənayevə 63,8%-ixidmət sahələriolmuşdur.Bu göstəricilərə baxmayaraq, hələ də əhalinin dörddə biri kənd təsərrüfatında çalışır. 2012-ci il hesabatına görə, işləyən əhalinin yalnız 30%-i qadınlardan ibarətdir ki, bu daOECDüzvü ölkələr arasında ən aşağı göstərcidir. Türkiyədəki ən varlı təbəqənin gəliri, ən yoxsul təbəqənin gəlirindən 7.7 qat daha çoxdur. Əhalinin 15%-iyoxsulluqhəddində yaşayır.
Birinci Dünya müharibəsivəTürkiyə İstiqlaliyyət müharibəsindənsonra yaranan respublikanın ilk altmışıncı illəri — 1923–1983-cü illər arasında dövlət iqtisadiyyatı pis vəziyyətdə olmuşdur.Özəl sektor, xarici ticarət, xarici valyuta axını və birbaşa xarici investisiyanın miqdarı kimi mövzularda müxtəlif məhdudiyyətlər qoyuldu və büdcə planları elan edildi. Ancaq 1983-cü ilə qədərbaş nazirTurqut Özalözəl sektoru ön plana çəkən bir sıra islahatlara başladı.
Dövlət borcunun çox olması ilə yanaşı, keçirilən islahatlar sürətli iqtisadi inkişafa yol açdı, lakin 1994 və 1999-cu illərdə maliyyə böhranları səbəbiylə iqtisadiyyatda düşüşlər yaşandı.1981–2003-cü illər arasında ölkəninÜDM-nin illik orta artımı 4% səviyyəsində müəyyən edilmişdir.Maliyyə çatışmazlığı və geniş yayılmış korrupsiya ilə yanaşı, əlavə maliyyə islahatlarının olmaması, yüksəkinflyasiyavə zəif bank sektorumakroiqtisadidəyişkənliyin artmasına səbəb oldu. 2001-ci il böhranından sonra dövrün maliyyə naziriKamal Dərviştərəfindən tərtib edilmiş islahatların nəticəsi olaraq inflyasiya hədsiz dərəcədə azalmış, investorlar tərəfindən xarici sərmayələr artmış, işsizlik nisbəti kəskin azalmışdır.
Xarici ticarət üzərində dövlət nəzarətini azaldan Türkiyə tədricən iqtisadi tənzimləmə yolu ilə müxtəlif bazarlar açaraq, xalqa məxsus müxtəlif qurumları özəlləşdirməyə başladı. Dövlət borcununÜDM-ə nisbəti 2001-ci ildə tənəzzül səviyyəsindən aşağı düşsə də, 2010-cu ilin üçüncü yarısında 46%-ə yüksəldi.2002–2007-ci illər arasında illik ÜDM artım tempi orta hesabla 6,8% olaraq təyin olunmuşdur. Bu rəqəm Türkiyəni ən sürətli böyüyən iqtisadiyyatlardan birinə çevrildi.Ancaq 2008-ci ildə böyümə 1% yavaşladı və 2009-cu ildə qlobal iqtisadi böhran 5% nisbətində iqtisadiyyatın tənəzzülünə təsir etdi. 2010-cu ildə ölkə iqtisadiyyatının təxminən 8% böyüdüyü hesabat edildi.
2000-ci illərin əvvəllərində ölkədə yüksək inflyasiya nəzarət altına alındı və bu yeni bir valyutanın meydana çıxmasına səbəb oldu.Yeni türk lirəsi(YTL) 1 yanvar 2005-ci ildə qüvvəyə mindi.1 yanvar 2009-cu ildə yeni əsginas və sikkələrin tətbiqi ilə Yeni Türk Lirəsi,Türk Lirəsiilə əvəz edildi. 2012-ci ildə ölkədə inflyasiya səviyyəsi 6,16%, işsizlik səviyyəsi isə 9,2% olaraq təyin olundu.
2013-cü ildə Türkiyədə 22 beynəlxalq hava limanı daxil olmaqla ümumilikdə 98 hava limanı mövcud olmuşdur.Beynəlxalq Hava Limanı Təşkilatınınverdiyi məlumatlara əsasən,İstanbul Atatürk Hava limanı, 2014-cü ilin yanvar-iyul ayları arasında 31.833.324 sərnişinə xidmət göstərərək dünyanın ən işlək 11-ci hava limanı olmuşdur.
İstanbulun üçüncü beynəlxalq —İstanbul Hava Limanı, 150 milyon sərnişinə xidmət etmək imkanına malik dünyanın ən böyük hava limanlarından biridir.1933-cü ildən bəri Türkiyəninbayraq daşıyıcısıolanTürk Hava Yolları,Skytraxtərəfindən 2011, 2012, 2013, 2014 və 2015-ci illərdə ardıcıl olaraq beş dəfəAvropanınən yaxşı hava yolu şirkəti seçilmişdir.Dünyanın 126 ölkəsində 435 istiqamət (51 yerli və 384 beynəlxalq) iləTürk Hava Yolları2016-cı ilə qədər xidmət etdiyi ölkələrin sayına görə dünyanın ən böyükhava yollarışirkətiseçilmişdir.
2014-cü ildə ölkədə 65.623 kilometr uzunluğunda avtomobil yolu şəbəkəsi mövcud olmuşdur.2.133 kilometr elektrikləşdirilmiş və 457 kilometr yüksəksürətli dəmiryol xətləri də daxil olmaqla dəmir yolu şəbəkəsinin ümumi uzunluğu 10.991 kilometr təşkil etmişdir.Türkiyə Dövlət Dəmir Yolları2003-cü ildən başlayaraq yüksəksürətli dəmiryol xətləri çəkməyə başlamışdır.Ankara-Konya xətti2011-ci ildə,Ankara-İstanbul xəttiisə 2014-cü ildə istifadəyə verilmişdir. 2013-cü ildəBosforaltındaİstanbulunAvropa və Asiya hissələrini birləşdirənMarmaraytunel dəmir yolu xətti istifadəyə verilmişdir. 2016-cı ildə istifadəyə açılmışAvrasiya tuneliisənəqliyyatvasitələri üçün yeraltı yol xətti təqdim edir. 1973-cü ildəBosfor körpüsü, 1988-ci ildəFateh Sultan Mehmet körpüsüvə 2016-cı ildə istifadəyə açılmışYavuz Sultan Səlim körpüsüBosforüzərindən İstanbulun Avropa və Asiya sahillərini birləşdirən üç asma körpüdür. 2016-cı ildə istifadəyə açılmışOsman Qazi körpüsüİzmit körfəzininşimalvəcənubsahillərini birləşdirir. Hazırda qurulanÇanaqqala körpüsü,DardanelinAvropavəAsiyasahillərini birləşdirəcəkdir.Bir çox təbii qaz boru kəməri ölkə ərazisindən keçir. Dünyanın ikinci ən uzun neft boru kəməri olanBakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri10 may 2005-ci ildə istifadəyə açılmışdır.Mavi axın, böyük trans-Qara dənizqaz kəmərləri iləRusiyadanTürkiyəyə təbii qaz daşınır. İllik gücü 63 milyard kubmetr olanTürk axınıboru kəməri,Nabukko qaz kəməriiləAvropanınRusiya enerjisindən asılılığını azaldarkən, Türkiyəyə Rusiya qazının Avropaya satılmasına imkan yaradır.
42,3 milyon aktiv istifadəçisi olan Türkiyə interneti,Freedom Houseindeksində "Azad deyil" olaraq qiymətləndirilmişdir.Türkiyə hökumətiFacebook,Twitter,YouTubevəVikipediyakimi böyük veb saytları daim mühasirəyə alır.Twitterinşəffaflıq hesabatına görə, Türkiyə sosial media senzurasında qlobal liderdir.2018-ci il hesabatına görə, Türkiyə ildə 1700teravattsaat (TW/s) ilkin enerji istifadə edir.Türkiyədəki kömür, istixana, fabrik tullantılarının dünya səviyyəsinin 1%-ni təşkil etməsi,ölkə enerji siyasətinəqalıq yanacaqidxalının azaldılmasını daxil etməyi məcbur hala gətirmişdir.Türkiyədə bərpa olunan enerji mənbələri günü gündən artır. Hal-hazırdaAralıq dənizisahilindəAkkuyu Nüvə Elektrik Stansiyasıtikilir. Türkiyə dünyadageotermal enerjininbirbaşa istifadəsinə görə beşinci yerdədir.
Türkiyədə su təchizatı və kanalizasiya sistemi çətinliklərlə xarakterizə olunur. Son onillik ərzində demək olar ki əhalinin hamısı içməli suya sahibdir. Türkiyənin 16 böyük şəhərində avtonom kommunal xidmətlər yaradıldı, xərclərin bərpası artırıldı və bu da xidmət təminatının davamlılığına zəmin yaratdı.2004-cü ildəkanalizasiyavasitəsilə toplanan çirkab sularının 61%-i təmizləndi. Digər problemlərin həllərinə çirkab suların təmizlənməsini daha da artırmaq, suyun lazımsız istifadəsinin qarşısını almaq və kənd yerlərində adekvat sanitariya imkanlarını genişləndirmək aiddir. Sektorda Avropa standartlarına uyğun olmaq üçün tələb olunan sərmayənin, xüsusən çirkab suların təmizlənməsi, ildə 2 milyard avro səviyyəsində olduğu, mövcud investisiya səviyyəsindən iki qat çox olduğu təxmin edilir.
TÜBİTAK, Türkiyədə elm və texnologiyanı inkişaf etdirən aparıcı agentlikdir.TÜBA, Türkiyədə elmi fəaliyyətini tanıtmaq üçün fəaliyyət göstərən özəl elm cəmiyyətidir.TAEKisə Türkiyənin rəsmi nüvə enerji qurumudur. Qurumun məqsədi nüvə enerjisi sahəsində akademik tədqiqatlar aparmaq, dinc nüvə alətlərinin inkişafına təkan vermək və onları tətbiq etməkdir.
Hərbi texnologiyalar sahəsində araşdırma və inkişaf üçün fəaliyyət göstərən Türkiyənin hökumət şirkətləri arasındaTürk Aerokosmik Sənayesi,Aselsan,Havelsan,Roketsan,MKEvə digərləri yer alır.Türk Peyk Təşkilatı, İnteqrasiya və Test Mərkəzi, Milli Müdafiə Nazirliyinə məxsus və Türk Aerokosmik Sənayesi tərəfindən idarə olunan bir çox kosmik gəmi istehsalı üzərində araşdırmalar aparılır.Türk Kosmik Sistemi, Türkiyənin peyk yollama qabiliyyətini inkişaf etdirən bir layihədir. Bu layihə kosmik limanların inşası, peyk vasitələrinin inkişafı, eləcə də uzaq yer stansiyalarının qurulması üçün məsuliyyət daşıyır.Türksat, Türkiyədəki yeganə rabitə peyk operatorudur və Türksat seriyalı peykləri idarə edir.Göktürk-1,Göktürk-2vəGöktürk-3, Türkiyə Milli Müdafiə Nazirliyi tərəfindən idarə olunan kəşfiyyat üçün istifadə olunanYeraraşdırma peykləridir.BILSAT-1vəRASAT,TÜBİTAK Kosmik Texnologiyaları Araşdırma İnstitututərəfindən idarə olunan elmiYerpeykləridir.2015-ci ildəŞimali Karolina Universitetinintürkiyəli professoruƏziz Sancar, hüceyrələrinDNT-ni zədələməsinin qarşısının alınması üçün aparılan araşdırmalara görəTomas LindahlvəPol Modriçilə birlikdəKimya üzrə Nobel mükafatınalayiq görülmüşdür. Digər türk alimləri arasındaBehçet xəstəliyinikəşf edən həkimXülusi BəhçətvəArf dəyişməzinitəyin edən riyaziyyatçıCahit Arfda yer alır.
Türkiyədəturizmsektoru,XXI əsrdədemək olar ki hər il daha da inkişaf edir və iqtisadiyyatın vacib hissələrindən biridir.Türkiyə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, hazırda "Evim Türkiyə" adı altında Türk turizmini təbliğ edir.Türkiyə, son illərdə ən çox xarici qonağıAlmaniyavəRusiyadanqəbul etmişdir.Azərbaycanisə bu siyahıda 901,723 turist ilə 10-cu sırada yer almışdır. 2018-ci ildə Türkiyə beynəlxalq turist ziyarətlərinin sayına görə 45,8 milyon xarici turist ilə dünyada 6-cı yeri tutdu.
Türkiyə, "İstanbulun tarixi əraziləri", "Kapadokiya qayalıqları", "Çatalhöyük", "Xattusa: Hetin paytaxtı", "Troya" kimi 17UNESCOümumdünya irsinə sahibdir. TürkiyədəDünyanın yeddi möcüzəsindənikisi, dünyanın ən qədim dini məskunlaşma mərkəziGöbəklitəpəvə bir çox digər irslərə rast gəlmək mümkündür.
Turizmin ən yüksək inkişaf etmiş bölməsi sahil turizmidir. Sahil turizminədəniz,çimərlik,günəş,biomüxtəliflikvədəniz məhsullarıdaxildir.Çimərliklərdə və otellərdə su idman növləri, gəmi gəzintiləri, tibbi xidmətlər və restoranlar təşkil edilir.Avropa turistlərinin 63%-i dəniz sahillərinə daha çox üstünlük verir. Türkiyənin cənub və qərb əraziləri —Aralıq dənizivəEgeysahilləri turistlər tərəfindən xidmət və keyfiyyətinə görə ən çox seçilən turistik məkanlardan biridir. İkinci sırada isə Türkiyənin şimal əraziləri —Qara dənizvəMərmərə dənizininsahilləri yer alır.Qara dəniz sahillərinin iqlimi sahilyanı turizmin inkişafı üçün uyğun deyil. Qara dəniz sahilyanı ərazilər üçün turizmin qarşısını, yay yağışları səbəbilə nisbi rütubətin 70%-dən çox olması, alır.Aralıq dənizi iqlimininüstünlük təşkil etdiyiEgeyvəAralıq dənizisahillərində, rütubət 70%-dən aşağıdır. Egey və Aralıq dənizi sahillərində hava istiliyi səbəbindən dəniz suları ideal istilikdə olur.Körfəzlərinölkənin böyük bir hissəsini əhatə etməsi sahil turizminin inkişafına öz töhfəsini verir. Körfəz sahillərində böyük otellər və kurort məskənləri inşa edilmişdir.
Sahil turizminin mühüm meyarlarından biri dəmavi bayraqgöstəricisidir. 2014-cü ildə Türkiyə dünyada ən çoxmavi bayraqçimərliyinə sahib 3-cü ölkə olmuşdur. 2015-ci ildə siyahıda 2-ci sıraya yüksəlmişdir.İspaniya578 çimərlik ilə 1-ci, Türkiyə 436 çimərlik ilə 2-ci,Yunanıstanisə 395mavi bayraqlıçimərlikilə 3-cü sırada yer almışdır.
Türkiyə,Oğuz,Anadolu,OsmanlıvəQərb mədəniyyətləriilə qarşılıqlı əlaqədə mövcud olan zəngin mədəniyyətə sahibdir.Səlcuqlu və Osmanlı dövründə yaranmış adət və davranış nümunələri də qorunub saxlanılmaqdadır. Nənə və babaların adları adətən nəvələrə verilir.Bir çox bölgədə hər adın bir mənası var.Gündəlik həyatda milli təqvim istifadə olunur. Ancaq mədəni həyat İslamın sivilizasiyası ilə bir-birinə qarışdığından, hicri təqvim adları daim qorunub saxlanılır. Rəcəb, Şaban, Ramazan ən çox qoyulan dini adlardır.Türklər çadır qəsəbələrindən şəhərlərə, taxta evlərdən mənzillərə, kəndlərdən şəhərlərə köçmüşdür.Qərb geyimləri geniş yayılsa da, köhnə geyim mədəniyyəti hələ də davam edir.Qida mədəniyyəti ətdən ibarətdir və bitki, süd, çörək, bal, balıq, yumurta və qatıq əsas qidalardır.Toxuculuq, dülgərlik, dərzilik ən çox görülən sənətlərdir. Çarşılardan marketə, bazarlardan supermarketə qədər gündəlik alış-veriş mədəniyyəti daim inkişaf edir. Ən müasir nəqliyyat vasitələri quru, hava, dəniz və dəmir yolları vasitələridir. Şəhərlərarası inkişaf etmiş avtomobil yolları və dəmir yolları mövcuddur.
Türk rəssamlığı, qərb mədəniyyətindən ilham alaraqXIX əsrinortalarından başlayaraq fəal inkişaf etmişdir. İlk rəssamlıq dərsləri 1793-cü ildəİstanbul Texniki Universitetindəkeçirilirdi.XIX əsrinsonlarında,Osman Hamdi Bəytürk rəssamlığına ilkportretigətirən şəxslərdən olmuşdur. Müasir tendensiyalar arasındaimpressionizmcərəyanından ən çox təsirlənən rəssamlardan biri dəXəlil Paşaolmuşdur.1926-cı ildəAvropayagöndərilən gənc türk rəssamlar,Avropadahələ də çox təsirli olanfovizm,kubizmvəekspressionizmkimi müasir cərəyanlardan ilhamlanaraq geri döndülər.Abidin Dino,Camal Tollu,Fikrət Mualla,Fahrelnisə Zeyid,Bedri Rahmi EyüboğluvəBurhan Doğançayınrəhbərlik etdiyi "D qrupu" türk rəssamlığında yeni cərəyanların yaranmasına təkan vermişdir.Türk rəssamlığında digər vacib cərəyanlar 1930-cu illərin sonlarında "Yenilər qrupu", 1940-cı illərdə "Onlar qrupu", 1950-ci illərdə "Yeni Dal qrupu" və 1960-cı illərin "Qara qələm qrupları" olmuşdur.
Xalçaçılıqİslamdini yayılmamışdan əvvəl də ənənəvi bir sənət olmuşdur.Uzun illər boyunca davam edən toxunulmuş xalçaçılıq sənətkarlığı müxtəlif mədəni ənənələri özündə cəmləşdirmişdir.Türk xalçalarındaBizansüslublarının izləri aşkar edilmişdir.Orta Asiyadanköç edən türk xalqları,Qafqazvəkürdtayfaları Anadoluya köçərkən öz xalçaçılıq mədəniyyətlərinin Anadolu mədəniyyətləri ilə qarışmasına səbəb olmuşdur.Daha sonradan, İslam dinin yayılması və İslam sənətinin inkişafı türk xalça dizaynına da təsir etmişdir. Türk dilindəebruadlandırılan türk kağız sənətinin ən qədim nümunəsinin şair Arifinin "Halnamə" əsərinə aid olduğu bildirilir.
Türk ədəbiyyatı türk mədəniyyəti ilə qarşılıqlı əlaqədə formalaşmışdır. İslam və Avropa mədəniyyətlərinin qarşılıqlı əlaqəsi, türk ədəbiyyatına böyük miqdarda təsir etmişdir.Türk ədəbiyyatının Osmanlı dövrünə aid bir çox əsərlərifarsvəərəbədəbiyyatındantəsirlənmişdir.Tənzimat islahatları, əvvəllər məlum olmayan qərb janrlarını, ilk növbədəromanvəsərbəst şeirlərinyayılmasına səbəb oldu.
Tənzimat dövründəki yazıçıların çoxu eyni janrlarda əsərlər yazmışdır. ŞairNamiq Kamal1876-cı ildə yazılmış "İntibah" romanını,İbrahim Şinasiisə 1860-cı ildə ilk müasir türk pyesi olan "Şairin evliliyi" əsərini yazmışdır.Müasirtürk ədəbiyyatınınköklərinin əsası 1896–1923-cü illər arasında qoyulmuşdur. Türk ədəbiyyatı tarixində 3 mühüm cərəyan:Ədəbiyyat-i Cadidə,Fəcr-i Ati, vəMilliy Ədəbiyyatolmuşdur.XX əsrtürk poeziyasında ilk radikal addımsərbəst şeirtərzini təqdim edənNazim Hikməttərəfindən atılmışdır. Türk poeziyasında başqa bir inqilab 1941-ci ildəOrxan Vəli,Oktay RüfətvəMelih Cevdətinbaşçılıq etdiyiGariphərəkatı ilə baş tutmuşdur.
Türk teatrının mənşəyi qədim bütpərəst rituallara və şifahi əfsanələrə əsaslanır.Min illər əvvəl Anadolu sakinlərinin mərasimləri zaman nümayiş edilən rəqslər, musiqi və mahnılar ilk şouların yaranmasına təkan verən elementlərdir.Zamanla qədim rituallar, miflər, əfsanələr və hekayələr teatr şoularına çevrildi.XI əsrdənbaşlayaraq Səlcuqlu türklərinin ənənələri yerli Anadolu xalqlarının ənənələri ilə qarışdı və müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsi yeni pyeslərin yaranmasına yol açdı.
Türk teatrının görkəmli oyunçuları, rejissorları və dramaturqları arasındaMuhsin Ərtuğrul,Haldun Taner,Əziz Nesin,Gülriz Sururi,Yıldız Kenter,Müşfik Kenter,Haldun Dormen,Sadri Alışık,Çolpan İlhan,Münir Özkul,Adilə Naşit,Ərol Günaydın,Qəzənfər Özcan,Nicat Uyğur,Gənco Ərkal,Mətin Sərəzli,Nevra Sərəzli,Levent Kırca,Zeki Alasya,Mətin Ağpınar,Müjdat Gәzәn,Fərhan Şənsoyvə digərləri aiddir.
Türk musiqisi əsasən türk ünsürlərindən ibarətdir.Orta Asiyaxalqmusiqisi,Ərəb musiqisi,Yunan musiqisi,Osmanlı musiqisi,Fars musiqisivəBalkan musiqisininqismən təsiri olmuşdur. Müasir türk musiqilərində isə adətən Avropa və Amerika pop musiqisinin elementlərinə rast gəlinir.Türkiyədəki ənənəvi musiqinin kökləriXI əsrdəSəlcuqlu türklərininAnadoluvəİranaköç etməsinə qədər uzanır. Müasir pop türk musiqisinin böyük hissəsi 1930-cu illərin əvvəllərində, türk bəstəkarlarıqərbləşməyəsəy göstərərkən yaranmışdır.
Türkiyənin müxtəlif bölgələrindən gələn mühacirlərin Türkiyə torpaqlarında məskunlaşması iləmusiqi janrlarıvəmusiqi alətlərininmüxtəlifliyi genişləndi.Mühacirlərin musiqi mədəniyyətlərinə əsaslanaraq Türkiyədəyunan,erməni,alban,polyak,azərbaycanlıvəyəhudiicmalarının etnik üslublarında yayımlanan pop musiqiləri yayılmağa başladı. Türkiyənin bir çox şəhər və qəsəbələrində bir sıra regional musiqi üslubunda musiqi yazan yerli musiqi səhnələri yaranmağa başladı.Buna baxmayaraq, qərb pop musiqisi 1970–1980-ci illərin sonlarında öz populyarlığınıarabeskmusiqiyə buraxdı, lakin qərb pop musiqisi 1990-cı illərin əvvəllərində yenidən məşhurlaşmağa başladı.Sezən Aksunundəstəyi ölkədə pop musiqisinin populyarlığının artması,TarkanvəSərtab Ərənərkimi bir sıra beynəlxalq miqyasda tanınan türk ulduzlarının meydana çıxmasına səbəb oldu.1990-cı illərin sonu, pop və arabesk janrlarından fərqli olaraq, türk alternativ rok musiqisi, elektron musiqi, hip-hop, rap və rəqs musiqiləri də yaranmış və qısa zamanda ölkədə məşhurluq qazanmışdır.
Türkiyə ərazisində şənliklərdə, məclislərdə, toylarda türk xalq rəqsləri geniş yayılmışdır. Türkiyədə müxtəlif formalarda ifa olunan bir çox müxtəlif xalq rəqsləri var və onlar hər bölgənin mədəni quruluşunu əks etdirir. Ərzurumda "Bar", şərq və cənub-şərqdə "Halay", Frakiyada "Hora", Qara dənizdə "Horon", Konya və ətraf ərazilərdə "Qaşıq oyunları", Qars və Ardahanda "Ləzginka" məlum nümunələrdir.
1923-cü ildən bəri Türkiyə ərazisində memarlıq daim inkişaf etmişdir.Mövcud memarlıq, müəyyən dövrlərdə respublika tarixində yaşanan ziddiyətlərdən formalaşmışdır. Bu ziddiyyətlərdən ən əhəmiyyətlisi, xüsusən respublikanın ilk dövrlərində ortaya çıxan şərq-qərbdilemmasıdır.Bundan əlavə, milli-beynəlxalq, ənənəvi-modern, dini-dünyəvi və fərqli siyasi görüşlər kimi dilemmalar da memarlıq təcrübələrinin gedişatına təsir göstərmişdir.
XVIII əsrdənbəri türk memarlığına Avropa üslubları təsir etmişdir. Bu təsirləri əsasənİstanbulunDolmabağça,Çırağan,Fəriyyə,Bəylərbəyi,Küçüksu,İhlamurvəUlduzsaraylarında görmək mümkündür.Türkiyənin qurulduğu ilk illərdə memarlığın inkişafına dəstək verənburjuaziyaolmamışdır. Bu səbəbləOsmanlı İmperiyasıdövründəelitistməzmunu olan və yalnız saraya bağlı olan memarlar, memarlıqla məşğul ola bilərdi. Bu vəziyyət 1950-ci illərdən bəri dəyişməyə başlasa da, özəl sektorun, memarlığın inkişafı və üstünlük təşkil etməsi xeyli sonra baş vermişdir.
Türk memarlığı, Osmanlı memarlığının ilk dövrü ilə olduqca oxşardır. 1920-ci illərdə ilk milli memarlıq hərəkatı ilə xüsusi inkişaf müşahidə olunmuşdur. 1930–1940-cı illərdə əsasənAlmaniya,Avstriyavəİsveçrədənbir çox memar dəvət edilmiş və yeni məscidlər, ictimai binalar tikilmişdir.1940-cı ildə başlayanII Dünya Müharibəsindənsonra xarici aləmdən təcrid olunmuş Türkiyədə memarlıq tənəzzülə uğramış və bu vəziyyət 1950-ci ilə, ikinci milli memarlıq hərəkatına qədər, təsirli olmuşdur. Bu dövr,Türkiyədə tək partiyalı hakimiyyətilə paralel olaraq bitmişdir.
1960-cı ildövlət çevrilişindənsonra Türkiyə inşaat sənayesinə və memarlıq sektoruna təsir edən müxtəlif növ siyasi və iqtisadi böhranlarla qarşılaşdı. Bu çətinliklərə baxmayaraq, memarlar hələ də xüsusi binaların memarlığı ilə məşğul olmuşdur.Rasionalizmigeridə qoyan türk memarları, binalarını daha müasir formada dizayn etməyə çalışdılar. Bu dövrün əhəmiyyətli işlərinəİstanbuldaVəqflər oteli,AnkaradaYaxın Şərq Texniki Universitetikampusları,Türk Tarix Qurumubinası,Atatürk Mədəniyyət Mərkəzidaxildir.
1980-ci ilin yanvar ayında baş nazirSüleyman Dəmirəl, Türkiyə iqtisadiyyatını ixracatlı böyüməyə istiqamətləndirmək üçünTurqut Özalınhazırladığı geniş məqsədyönlü islahat proqramını həyata keçirməyə başladı.Bu islahatlar tikinti sənayesinə və memarlığa müsbət təsir göstərdi.Prefabrikasiyavəşəffaf fasadkimi yeni üsullar 1980-ci illərdə Türk memarlarına və podratçılarına təqdim edildi. Bundan əlavə,polad,alüminium,plastikvəşüşəistehsalı artdı, bu da memarların kobud tikili formalarından azad olmasına imkan yaratdı.1980-ci illərdə memarlıq və tikinti sahəsində hökumət aparıcı rol oynayırdı.Lakin iqtisadiyyatın liberallaşdırılması özəl sektorun aparıcı təsirə çevrilməsinə imkan yaratdı. Bu dövrün görkəmli memarlarına Bəhruz Çinici, Merih Qaraslan, Sevinc Hadi, Şandor Hadi, Ersən Gürsəl, Mehmet Çubuq, Doğan Təkəli, Sami Sisa, Əmrə Arolat, Murat Tabanlıoğlu, Melkan Tabanlıoğlu, Hüsrev Tayla, Doğan Hasol, Atilla Yücəl, Səma Soygeniş daxildir.
Türk mətbəxi əsasənOsmanlımətbəxinin mirasıdır.Türk mətbəxi,ÇinvəFransızmətbəxləri ilə birlikdə dünyanın ən zəngin mətbəxlərindən biridir.Türk mətbəxiMesopotamiyavəBalkanmətbəxləri ilə əlaqəli olmuş, İstanbul Osmanlı Sarayı mətbəxi Türk mətbəxinin əhəmiyyətli bir hissəsini təşkil etmişdir. Osmanlı Sarayı mətbəxində müxtəlif növ şorba, salat, ət yeməkləri və desert menyusu mövcud olmuşdur. Saray mətbəxiBizans İmperiyasındanOsmanlı İmperiyasınadək müxtəlif əsrlərin zövqü və təcrübəsi ilə yaradılan elit bir mətbəxdir. O dövrdə xalq mətbəxi sadə olmuşdur.Bu gün Osmanlı Sarayı və xalq mətbxinin qarışığı olan bir Türk mətbəxi meydana gəldi. Həmçinin, Türk mətbəxi regionlara görə də fərqlənir. Qaradəniz mətbəxi, Cənub-qərb mətbəxi, Orta Asiya mətbəxi kimi bir çox region mətbəxləri özlərinə aid çoxsaylı və fərqli yeməklərə sahibdirlər.
Şorbalar xüsusilə qış aylarında türk mətbəxinin əvəzedilməz parçası hesab olunur.Mərcimək şorbası,Ezogəlin şorbasıvəTarhana şorbasıən çox istifadə edilən şorbalardır.Ancaq Türk mətbəxindəki şorbalar bununla bitmir.Ətlər,tərəvəzlərvepaxlakimilərşorbaların əsas inqredientləridir. Ət suyu,un,yoğurtvəşəhriyəbu ərzaqları şorba halına gətirmək üçün istifadə edilir.İşgəmbə şorbasınınalkoqol qəbulu zamanı yaranan baş ağrılarına yaxşı gəldiyi düşünülür. Bundan istifadə edən restoranlar adətən axşam saatlarında işgəmbə şorbasını servisinə başlayırlar.
Türkiyədə ən populyar idman növlərindən biri dəfutboldur.Futbol liqalarda oynanılır və ən böyüyüSuper Liqadır. Liqanın çempionu olmuş komandalardan üçü (Beşiktaş,Fənərbaxça,Qalatasaray) İstanbul komandası, ikisi (Trabzonspor,Bursaspor)Anadolukomandasıdır. Futbol klublarıTürkiyə Futbol Federasiyasınıntabeliyi altında qruplaşdırılmışdır.
Avropadakubok qazanan ilk və tək Türkiyə futbol komandası olanQalatasaray, 2000-ci ildəUEFA kubokuvəUEFA Superkubokununqalibi olmuşdur.Türkiyə milli futbol komandası,UEFA Avro 2000çempionatında 6-cı,2002 FİFA Dünya Kuboku,2003 FİFA Konfederasiyalar KubokuvəUEFA Avro 2008çempionatında 3-cü olmuşdur.
Basketbol, Türkiyədə futboldan sonra ən populyar idman növlərindən biridir.Basketbolun ən böyük liqasıBasketbol Super Liqasıdır.Anadolu Efes,Qalatasaray,Fənərbaxça,Beşiktaşkimi komandalarAvroliqavə digər xüsusi turnirlərdə böyük uğurlar qazanmışdır.Bundan əlavə,Anadolu Efes1996-cı ildəKoraç kubokunuqazanmış və Avropa kubokunu qazanan ilk türk basketbol komandası olmuşdur. 2012-ci ildəFİBA Avroliqasıkubokunu qazananBeşiktaş BK, Avropa kubokunu qazanan ikinci Türkiyə komandası olmuşdur.Türkiyə milli basketbol komandasıda bir çox beynəlxalq turnilərdə təqdirəlayiq yer tutmuşdur.
2010 FİBA Dünya Çempionatı28 avqust və 12 sentyabr tarixlərində Türkiyədə keçirilmişdir. ÇempionatFİBA,Türkiyə Basketbol Federasiyasıvə İdman Təşkilat Komitəsi tərəfindən ortaq şəkildə təşkil edilmişdir.
Ənənəvi bir türk idman növü olan güləşin ən əhəmiyyətli qolu olanKırkpınar yağlı güləşidir.Türklərine.ə. IV əsrdənbəri güləş idman növünə xüsusi maraqları olduğu məlumdur.Bahar aylarında təbiətin canlanması, evlilik mərasimləri və qələbə şənliklərində güləş yarışları keçirildi. 1996-cı ildə Ənənəvi İdman Federasiyası qurulmuş və yağ güləşi üçün əhəmiyyətli bir addım atılmışdır.
Yüzlərlə televiziya kanalı, minlərlə yerli radio stansiyası, onlarla qəzet,milli kinovə genişzolaqlı İnternet istifadəçilərinin sürətli artımı, Türkiyədə inkişaf etmiş mediya sənayesini təşkil edir.Televiziya izləyicilərinin əksəriyyətiTRTdövlət kanalları,Kanal D,Show TV,ATVvəStar TVkimi əyləncə kanalları arasında paylanılır. Peyk antenası və kabel televiziyası vasitəsilə yayım Türkiyənin bütün ərazisini əhatə edir.Radio və Televiziya Ali Şurası(RTÜK) telekanalların yayım məzmunlarına nəzarət edən hökumət orqanıdır. Dövriyyəsi ən populyar olanPosta,Hürriyət,Sözcü,SabahvəHabertürkqəzetləridir.
Türkdram filmlərigetdikcə Türkiyənin hüdudlarından kənarda da populyarlaşır və həm mənfəət, həm də ictimaiyyətlə əlaqələr baxımından ölkənin ən vacib ixracatlarından biridir.Son 10 ildəYaxın Şərqteleviziya bazarını ələ keçirdikdən sonra, 2016-cı ildəCənubivəMərkəzi Amerikaölkələrində də məşhurluq qazanmışdır. Türkiyə bu gün dünyanın ən böyük ikinci teleserial ixracatçısıdır.
Yeşilçam, türk film sənayesinin qədim və əhəmiyyətli filmlərindəndir.Osmanlı İmperiyasındasərgilənən ilk film 1896-cı ildəİstanbuldanümayiş olunan "La-Sota vağzalına qatarın gəlməsi" olmuşdur. İlk türk istehsalı film isə "Ayastefanosdakı rus abidəsinin yıxılması" olmuşdur.Məşhur türk rejissorları arasında "Qızıl Palma Budağı", "Qızıl Ayı" mükafatlarına layiq görülənNuri Bilgə Ceylan,Yılmaz GüneyvəFərzan Özpətəkvə digərləri yer alır.
Qanuni müddəalara baxmayaraq, Türkiyədə mediya azadlığı 2010-cu ildən bəri davamlı olaraq pisləşmiş, 15 iyul 2016-cı ildəuğursuz çevriliş cəhdindənsonra bu səviyyə maksimuma çatmışdır.2016-cı ilin dekabr ayına olan məlumatlara görə, Türkiyədə ən azı 81 jurnalist həbs həbs edilmiş, 100-dən çox xəbər mərkəzi bağlanmışdır.Freedom HouseTürkiyə mediyasını "Qeyri-azad" kimi qiymətləndirmişdir.İnternet senzurasına, 29 aprel 2017-ci il və 15 yanvar 2020-ci il arasında davam edən Vikipediya bloklanması da daxildir.