Cəlaləddin Mirzə Heydər xan

Cəlaləddin Mirzə Heydər xan Baranlıvə ya digər adı iləŞüca-üd-Dövlə(d. 19 yanvar 1732 — ö. 26 yanvar 1775) — Qaraqoyunlu sülaləsinin üzvü,Aud nəvvabıvəSubedarı.Cəlaləddin Mirzə 5 oktyabr 1754-cü ildən 1775-ci ilin yanvarına qədərBöyük Moğol imperiyasınınbaş vəziri olmuşdur.
Cəlaləddin Mirzə Heydər Xanın soyköküAzərbaycan türklərininbir hissəsini təşkil edənQaraqoyunlularaçıxmaqdadır. Onun əcdadlarıQaraqoyunlu dövlətisüqut etdikdən sonra tədricənHindistanayayılmış və orada mühüm işlər həyata keçirmişdirlər.
Şüca-üd-DövləBöyük Moğol imperatoruƏhməd Şahtərəfindən baş vəzir seçilmişSəftər Cənginoğludur. Atası Səfdər Cəngdən fərqli olaraq Şüca-üd-Dövlə erkən yaşlarından etibarən özünə tabe olan şəxsləri gözəl şəkildə idarə etmə bacarığına görə tanınmaqda idi və bu bacarıq sayəsində o, tədricən yüksəlmiş, sondaII Şah Aləm tərəfindənbaş vəzir təyin edilmişdir. O, özünün hündürlüyünə və cüssəsinə görə digər insanlardan seçilirdi.
Şüca-üd-Dövlə dəfələrlə moğollar arasında məşhurtürkmankökənli şəxslərdən biri olanƏliverdi xanayardım etmişdi.Benqalnəvvabı olanƏliverdi xanınəraziləri I Raghoki Bhonsle tərəfindən yağmaçı yürüşlərə məruz qalarkən ona yardımlar edirdi. Buna görə də, Şüca-üd-Dövlə Əliverdi xanın qulluqçuları arasından yüksək hörmətə sahib idi.
Atası və bir zamanlar Böyük Moğol imperiyasının baş vəziri olanSəfdər Cəngin1753-cü ildə ölümündən sonra Şüca-üd-Dövlə moğol imperatoruƏhməd şah Bahadurtərəfindən növbətiAud nəvvabıolaraq rəsmi şəkildə tanındı.
Şüca-üd-Dövlə, rejimi Sadaşivrao Bhaunun dəstəyi ilə Sikandarabad döyüşündən sonra yarananMaratha İmperiyasınınmüttəfiqi İmad-uü-Mülkə xor baxırdı. İmüd-ül-Mülk Əhməd şahı və anasını kor edib, həbsə atmış, onun yerinə isəII Aləmgiritaxta çıxarmışdı. II Aləmgir və oğlu Şahzadə Əli Gövhər tez-tezƏhməd şah Dürraniilə formalaşan sülh şəraitini pozmağı rədd etdikləri üçün İmad-ül-Mülk tərəfindən təzyiqlərə məruz qalırdılar. Öz növbəsində şah və şahzadə İmad-ül-Mülkün istefa verməsini istəyirdilər. Bunun əsas səbəbi baş vəziri maratxlarla olan əlaqələri idi.
Şüca-üd-Dövlənin şəxsi mülklərindəki süvarilər əsasən Şeyxzadilərdən toplanmaqda idi. Şeyxzadilər Qidvay tayfasından çıxmışdılar və çoxları tərəfindən müasirHindistan-Pakistanbölgəsinə gəlmiş ilk müsəlmanların varisləri hesab edilirdilər. Qidvaylar özləri Bəni İsraildən törədiklərini iddia etməkdə idilər.Qidvayların Bilqram seyidləri, Qara-Mənikpur, Kakori şeyxləri və Barha seyidləri kimi tirələri Şüca-üd-Dövlənin sarayında saray məmurları və döyüşçülər kimi xidmət edirdilər.Onun ordusunda ən sayılıb-seçilib bölmə Naval Rainin dəstəsi idi və Baray seyidlərindən toplanmaqda idi.Eyni zamanda Bilqramilər də buranın bir hissəsi idi. Bu tirələr döyüşçü və ya məmur seçimi etməkdən başqa heç bir peşəyə yönəlmirdilər.Şüca-üd-Dövlənin atası Səfdər Cəngin dövründə ordunun sayı 20 min nəfərə çatırdı. Onun ordusunun çoxu Kəşmirin Cadibal bölgəsindən toplanan hisduntanilərdən ibarət idi. Bu döyüşçülər Səfdər Cəngin istəyi iləSəfəvi imperiyasındakıQızılbaş ordusukimi geyinir və onları yamsılayırdı.Həmçinin, Aud nəvvabllğı eyni zamanda şiə dövləti olduğu üçün bütün imperiyadakı şiələr buraya axın edirdilər. Bunun səbəbi digər yerlərdəki təzyiqlərdən qurtulmaq, həm də Saraydan himayəçilik almaq idi. Bu, xüsusənKəşmirinCadibal bölgəsinə aid idi. Buradakı hamı şiə idi və onlar Aud nəvvablığınaHindistanşiəliyininqılıncı kimi baxırdılar.
Moğol imperiyasının şahzadəsi Əli Gövhər nəticədə imperatorII Aləmgirinöldürülməsinə yol açacaq sui-qəsddən xəbər tutduqdaDehlidənqaçdı. Şüca-üd-Dövlənin yanına qaçan Şahzadə Əli onun tərəfindən xoş qarşılandı və Şüca-üd-Dövlə ona öz himayəsini elan etdi. Əli burada özünü II Şah Aləm adı ilə imperator elan etdi və Şüca-üd-Dövlənin də onun baş vəziri olduğunu bəyan etdi. Onlar birlikdə Moğol imperiyasının böyük hissəsini talan edən Sadaşivrao Bhau və onun qüvvələri tərəfindən Moğol imperiya taxtına qoyulmuş qəsbkar III Şah Cahana meydan oxudular.
II Şah Aləm moğol imperiyasının şərq bölgəsini ələ keçirən Mir Cəfərin üzərinə hücum etmək tövsiyə olundu. Bu hücumla həm imperiyanın şərq torpaqları geri qaytarılmalı, həm dəBöyük BritaniyanınŞərqdi Hindistan Şirkətitərəfindən dəstəklənən Mir Cəfər məğlub edilməli idi. Bu zaman Şüca-üd-Dövlə, Nəcib-ül-Dövlə və Mirzə Cavan bəxt özləri Əhməd şah Dürrani ilə ittifaq halında idilər. Onlar 1760-cı ildə İkinci Sikandarabad döyüşündə öz qüvvələri ilə ona yardım etmiş, bundan sonra daÜçüncü Panipat döyüşündə43 minlik moğol ordusuna komandanlıq edərək Dürraniyə kömək etmişdilər.
Moğol imperatoruII Aləmgirinöldürülməsindən sonra paytaxtdan qaçmağa məcbur olan oğlu Əli Gövhər Şüca-üd-Dövlə tərəfindən çox xoş qarşılandı. Aud nəvvabı və yenicəBöyük Moğol imperatorununbaş vəziri təyin edilmiş Şüca-üd-Dövlə Şahzadə Əli ilə razılaşmaya gəldi. Razılaşmaya əsasən o, Nəcib-üd-Dövlə Maratx imperiyasını devirmək üçün mübarizədə başlayacaqlar, bunun qarşılığında Şahzadə Əli də moğol imperiyası ordusunun yerdə qalan qismi ilə onların Benqalıyada genişlənməkdə olanŞərqi Hindistan Şirkətinəqarşı mübarizələrində onlara yardım edəcəkdi.
Dürranilərlə maratxların konfliktə girməsindən sonra müharibənin yaxınlaşması dəqiq idi. 1759-cu ildəƏhməd şah Dürraniəsas nüvəsi qızılbaşlardan olan, eləcə də pəştunların, kürdlərin və özbəklərin də daxil olduğu ordusu ilə hərəkətə keçdi.
Bu döyüş 14 yanvar 1761-ci ildəDehlişəhərinin təxminən 97 kilometr şimalında yerləşən Panipat məntəqəsində baş vermişdir. Döyüşün əsas tərəfləri Əhməd şah Dürraninin komandanlıq etdiyi əfqanlarla maraxt konfederasiyası idi. Əfqanların Hindistan daxilindən 3 əsas müttəfiqi var idi — Rohilla tayfa rəislərinin dəstəyini qazanmış Nəcib əd-DÖvlə, moğolların zəifləyən hissələri və Şüca-üd-Dövlə. Maratx ordusuna Sadaşivrao Bhau komandanlıq edirdi. Bu döyüş XVIII əsrdə baş vermiş ən böyük döyüşlərdən biri hesab edilir.
Döyüş ümumilikdə bir neçə gün davam etmiş və 125 min döyüşçü iştirak etmişdir. Sonda Şüca-üd-Dövlənin də olduğu ittifaq qalıb olmuş, bir neçə maratx cinahını dağıtmışdır. Döyüşən tərəflərin itkiləri barədə qaynaqlarda ziddiyyətli məlumatlar vardır. Lakin onların arasından ən etibarlı olanı və döyüşü şəxsən görmüş müəllif Şüca-üd-DövləninbaxarıDivan Kaşi Racədir. O, yazır ki, döyüşdən bir gün sonra ələ keçirilmiş olan 40 min maratx döyüşçüsü qətlə yetirilmişdir. Həmçinin, müəlliflərdən biri olan Şejvalker yazır ki, döyüşdə ən azı 100 minmaratxöldürülmüşdür. Ölənlərin sırasına həm döyüş zamanı, həm də döyüşdən sonra öldürülənlər də daxildir.
Döyüşdən əvvəl hər iki tərəf Şüca-üd-Dövləni öz tərəfinə çəkmək üçün çalışdı. Bu döyüşdən əvvəl Şüca-üd-Dövlə hansı tərəfdən çıxış etməli olduğu məsələsində əmin deyildi. Maratxlar o zaman hələ xeyli cənubda idilər və Şüca-üd-Dövlənin əyalətinə çatmaq üçün onlara xeyli vaxt lazım olmalı idi. Onun anası isə Şüca-üd-Dövlənin maratxlarla ittifaq bağlamalı olduğunu məsləhət görürdü və fikirlərini bundan əvvəl maratxların Şüca-üd-Dövlənin atası Səfdər Cəngə dəfələrlə yardım etməsi ilə əsaslandırırdı. Lakin sonda Şüca-üd-Dövlə əfqan hökmdarı vəNadir şah Əfşarınkeçmiş komandirlərindən olan Əhməd şah Dürraniyə qatılmaq qərarına gəldi. 1760-cı ilin iyulun sonlarında Şüca-üd-Dövlə qərarını verdi və Əfqan-Rohilla ittifaqına qatılmağı seçdi. O, bu ittifaqa qatılmaq istəyini Əfqan-Rohilla ittifaqını "İslam ordusu" kimi dəyərləndirməsi ilə əsaslandırmışdı.TarixçilərŞüca-üd-Dövlənin bu seçimi döyüşün taleyində həlledici rol oynadı. Çünki o,Şimali Hindistandauzun müddət keçirməyə məcbur olmuş əfqan ordusuna lazimi maliyyə yardımını təmin etdi. Hətta iddia edilir ki, Şüca-üd-Dövlə onlara yardım təmin etməsəydi əfqanlar geri dönməyə məcbur olacaqdılar. Döyüşün nəticəsinin müəyyən edilməsində Şüca-üd-Dövlənin Şimali Hindistanı yaxşı tanıması, oradakı hindu krallıqları ilə qurduğu uğurlu diplomatik əlaqələr mühüm rol oynamışdır.Şücanın Üçüncü Panipat döyüşünə kiminlə müttəfiq kimi qatılacağı ilə bağlı qərar verməsi müharibənin nəticəsini təyin edən həlledici amillərdən biri idi, çünki əfqanlarınMaratxlarıntəchizat xətlərini kəsməsi səbəbiylə ərzaq çatışmazlığı meydana çıxdı, və maratxlar günlərlə davam edən döyüşə davam gətirə bilmədilər. Onların qüvvələri aclığa və günəşin altında döyüşməyə görə zəif düşdü.Moğol imperiyasının seçilmiş baş vəziri kimi Şüca-üd-Dövlə döyüşdə moğol sepoylarının böyük bir hissəsinə komandanlıq etmişdi. O,maratxlarıntəminat yollarını kəsməyi bacardı, daha sonra bir ençə açıq meydan toqquşmasında da maratx birləşmələrini darmadağın etdi və maratx lideri Sadaşviro Bhaunu meydan qovdu.
Abdali Şüca-üd-Dövə barədə bunları yazırdı:
Şuca həmçinin Buxar döyüşündəki rolu ilə tanınır, bu döyüşHindistantarixində ən əhəmiyyətli döyüşlərdən biri kimi qiymətləndirilir. Bu döyüşdə o, moğol hökmdarı II Şah Aləm və Benqal hakimi Mir Qasım ilə birlikdə Böyük Britaniyanın Şərqi Hindistan Şirkətinə qarşı döyüşmüşdür. Belə ki,britaniyalılarBenqalhakimini dəyişdirərək özlərinə yaxın şəxsi hakimiyyətə gətirmiş, bu addım Şüca-üd-Dövlə tərəfindən qəti şəkildə rədd edilmişdir. O, britaniyalılarla çox sərt bir məktub göndərmiş və Mir Qasımı müdafiə etmişdir. Məktubda Şüca-üd-Dövlə britaniyalılara daxili məsələlərə qarışmağa hüquqlarının olmadığı xatırladılmış və onlara verilmiş imtiyazlar əsasında müəyyən edilmiş işlərlə məşğul olmaları istənilmişdir.
Döyüş 22–23 oktyabr 1764-cü ildə Hektor Munronun komandanlıq etdiyi Şərqi Hindistan Şirkəti ilə Benara racələrinin rəisi Balvant Singh, Benqal nəvvabı Mir Qasimin və Şüca-üd-Dövlənin rəhbərlik etdiyi birləşmiş ordu arasında baş vermişdir. Böyük Moğol imperatoru II Şah Aləm də Şüca-üd-Dövlənin daxil olduğu ittifaq tərəfindən döyüşmüşdür. Döyüş Patnanın 130 kilometr qərbində, Gangas çayının sahilində, Bihar adlanan məntəqədə baş vermişdir. Döyüşün nəticəsində britaniyalılar çətinliklə qələbə qazana bilmişdirlər. Döyüşün nəticəsində 1765-ci ildə Allahabad müqaviləsi imzalanmışdır Müqavilənin şərtlərinə görə, moğol hökuməti britaniyalılara Benqal, Bihar və Orissada moğol imperatoru adından vergi toplama hüququ vermişdirlər. Bu müqavilə şirkətə böyük iqtisadi nəzarət verdi və onlara regionun resurslarından öz mənfəətləri üçün istifadə etmək üçün maliyyə siyasətini həyata keçirməyə imkan verdi.
O, bir daha britaniyalılara qarşı maratxların yardımı ilə Qara Cahanabadda döyüşdə və yenə məğlub edildi. 16 avqust 1765-ci ildə o, britaniyalılarlaAllahabad müqaviləsiimzaladı. Müqaviləyə görə, Kora və Allahabad Hərbi Hindistan Şirkətinə verilməklə birlikdə, Aud illik 5 milyon rupi vergi ödəməyi öhdəsinə götürdü.İngilislərəAudda sərbəst ticarətə icazə veriləcək və digər güclərlə müharibə vəziyyətində bir-birlərinə kömək edəcəklər, bu da şirkət tərəfindən çox ağıllı bir siyasi addım idi.
İngilis qüvvələrinin müdafiəsi və müharibədə kömək üçün Aud əvvəlcə Çunar qalasından, sonraBənarəs,Qazipurvə nəhayətAllahabadrayonlarından imtina etdi.
Şüca-üd-Dövlə 26 yanvar 1775-ciAud nəvvablığınınpaytaxtı olanFeyzabaddavəfat etdi və elə həmin şəhərdə də vəfat etdi. Onun dəfn edildiyi yerGülab Bari(Qırmızı Bağ) adlanmaqdadır.
Şüca-üd-Dövlə əslənAzərbaycan türklərindənolanQaraqoyunlu sülaləsindəngəlməkdə idi və şiə idi. Onun idar etdiyi dövlət olan Aud nəvvablığı da şiə dövləti idi. O, Hindistanda hindu üsyançıların üsyanlarını məğlub edə-edə onların xidmətçilərini də əldə etmişdi. Məsələn, Cəvahir Əli hindu olaraq doğulmuş, sonradan onun xacəsi olmuşdu. Xeyrabad racələri şiə olan Nəvvab Məhəmməd Əliyə vergi verməyərk üsyan etmiş və Məhəmməd də onları döyüşdə məğlub etmişdi. Belə üsyanlar zamanı ələ keçirilmiş hindu oğlanlar əvvəlcə xədim edilir, onlara şiə adları verilir və ən sonda təhsilə cəlb edilirdilər. Auduntürknəvvabı olan Şüca-üd-Dövlə Məhəmmədi öz xədimlərini ona verməyə məcbur etmiş, nəticədə Cəvahir Əli də daxil olmaqla hindu kökənli şəxslər ona verilmişdir.Cəvahir Əli Şüca-üd-Dövlənin sarayında nazirlik etmiş və Şüca-üd-Dövlənin arvadı olan Bahu Bəyimə xidmət etmişdir. Bahu Bəyim xeyli sayda hindu kökənli xacələrə sahib idi.
Bahu Bəyimin bütün mülkləri Cəvahir Əli tərəfindən idarə edilirdi.Şiədin adamı olan Mövləvi Məhəmməd Munir də Feyzabada gəlmişdi və 1779-cu ildə sufi pirləri ilə həkimlətin şiə din adamlarına qarşı üsyanı zamanı da şəhərdə idi. Məhəmməd Munirə Cəvahir Əli tərəfindən təqaüd verilməklə birlikdə, ona himayədarlıq da edirdi. Cəvahir Əli döyüşçüləri göndərərək həkimlərə qarşı şiə din adamlarını müdafiə etdi. Şiə Üsuli üləması üsyandan 7 il sonra cümə duasını həyata keçirərkən də Cəvahir Əli tərəfindən müdafiə edilmişdilər. Cəvahir Əli yağışlı və qış mövzümlərində belə 20 insana pul ödəyərək gündəlik 5 məcburi namaza və cümə namazina qatılmalarını təmin edirdi.Bahu Bəyim əslən iranlı idi. Bahu Bəyim 1781-ci ildəBöyük BritaniyanınŞərqi Hindistan Şirkətitərəindən bəhs edilmiş, onun xəzinəsinin yerini öyrənmək üçün Bəyimin xacələri olan Bahar Əli ilə Cəvahir Əliyə ingilislər tərəfindən işğəncə verilmişdi.Yazılanlardan anlaşılana görə, Bahu Bəyim xeyli dindar şiə olmuşdur. Belə bir məlumar var ki, xacə nazir Darab Əli hava çox soyuq olmasına görə Bahu Bəyimi İmam Hüseynə yas saxlamaq istəyinə əngəl olmağa çalışmış, lakin bunda uğursuz olmuşdur. Nəticədə Bəyim ağır xəstələnmişdir.Cəvahir Əlinin əmri ilə Sədadət və Bəşarət adlı Bəyimə aid olan iki xacə Əli Bəy Xan Məscidinə qaziyə kömək etmək üçün təhkim edilmişdi.
Bahu Bəyimin əsl adı Əmanət-üz Zəhra idi. Onun qardaşı Mirzə Məhəmməd adlı şəxs idi. Şüca-üd-Dövlə ilə evliliyindənYəhyaəli xan,Səadətəli xan, Əli xan adlı oğulları vardı.
Cəlaləddin Mirzə Heydər xanQaraqoyunlu sülaləsinəməxsusdur. Qaraqoyunlu dövləti dağıldıqdan sonraCahanşahınnəvəsi iləƏlvənd Mirzə Qaraqoyunlununoğlu Pirqulu bəyinYusif Mirzə Qaraqoyunlununqızı Xədicə Bəyimlə evliliyi sülalənin Hindistan qolunun əsası qoyulmuşdur. Lakin bu ailənin soyundan gələn şəxslər XVI əsrdə Hindistana köçmüş, oradaQütbşahlardövlətini yaratmışdırlar. Sülalənin qurucusu olanSultanqulu bəy BaranlıHəmədanvilayətində dünyaya gəlmişdi. O,Qaraqoyunlusülaləsinə mənsub olan bir Türkman idi vəQara Yusifinsoyundan gəlirdi.XVI əsrdə o, dayısı Allahqulu, bəzi dostları və ailəsi ilə birlikdə Dehliyə mühacirət etdi. Daha sonra o, cənubda yerləşən Dəkkənə yollandı və orada müsəlmanlardan II Mahmud şah Bəhməniyə xidmət etməyə başladı. Atası Səfdər Cəng Böyük Moğol imperiyasının ən məşhur dövlət xadimlərindən biri olmuşdur. O, Audun ikinci nəvvabı olmuş və bu vəzifədə həm dayısı, həm də qayınatası olan Səadət Əli xanı əvəz etmişdir. Ondan sonrakı bütün Aud nəvvabları Səfdər Cəngin soyundan gələn şəxslər olmuşdurlar.Səfdər Cəngin ölümündən sonra yerinə oğlu Şüca əd-Dövlə və ya Cəlaləddin Mirzə Heydər xan keçmişdir.
Şüca-üd-Dövlə öldükdən sonra özü üçün tikdirilmiş Gulab Bari (Qızılgüllər Bağı) adlanan məqbərədə dəfn edilmişdir. Bu məqbərə müasirHindistanınUttar-Pradeşvilayətinin Ayodhya bölgəsində yerləşməkdədir. Məqbərədə müxtəlif cür qızılgüllər kolleksiyası su fəvvarələri boyunca əkilmişdir. Abidə ilk dəfəHindistantərəfindən 1958-ci ildə milli əhəmiyyətli abidə elan edilmiş, 2010-cu ildə də bu qanuna dəyişiklik edilmişdir. Gülab Barı layla suvanmış və suvaq qəliblərlə bəzədilmiş Laxauri kərpicindən tikilmiş qapalı divarla əhatə olunmuşdur. Kompleksdə Şüca-üd-Dövlə məqbərəsi, İmambara, Şahi Hammam, Baradari məscidi və üç tağlı darvazalar vasitəsilə əhatələnən quyu var. Məqbərə sağlığında elə Şüca-üd-Dövlənin özü tərəfindən inşa edilmişdir. Mərkəzi otaqda Şüca-üd-Dövlə və anasının məzarlarının yerləşdiyi kenotaf var. Türbə fəvvarələr və dayaz su kanalları ilə müşayiət olunan Çarbağ bağının mərkəzində yerləşir. Məqbərənin kvadrat formalı ikimərtəbəli konstruksiyasının hər tərəfində tağlı eyvan, yuxarı mərtəbəsində isə küncləri minarələrlə bəzədilmiş üç tağlı fasadı vardır. Mərkəzi kameranın günbəzi ters çevrilmiş lotus və metal finial ilə taclanır. Gülab Barı təkcə ziyarət edilməli olan yer deyil; ibadət və müxtəlif mədəni tədbirlərin keçirildiyi yerdir. Yerli sakinlər onu müqəddəs yer kimi qəbul edirlər. Bildirilir ki, abidəLakhnaudabir boali ilə bağlıdır və vaxtilə Şüca-üd-Dövlənin davamçılarının gizləndiyi yer olub. Bildirilir ki, sağlığında buradakı qızılgüllərin xoş iyinin təsiri altında Şüca-üd-Dövlə işləməyi və qərarlar qəbul etməyi sevirmiş. Kompleksin ətrafında döyüşçülər və xidmətçilər üçün tikilmiş yaşayış yerləri mövcud idi. Hal-hazırda abidənin vəziyyəti pis olsa da, yerli müsəlman icması üçün öz əhəmiyyətini hələ də qoruyub saxlamaqdadır.