A-lú-mih

A-lú-mih (hoà-ha̍k hû-hō: Al, Bí-kok Eng-gí: Aluminum), mā hō lú (鋁, lū, lī), koh ū hō hoân-sò͘ (礬素) he̍k-chiá sī khin-gîn (輕銀), sī 1 chióng hoà-ha̍k goân-sò͘.
A-lú-mih chiàm tē-kiû tē-khak 8.3%, hong-hù ê thêng-tō͘ pâi tē-3, tī si-lí-khóng āu-piah.
A-lú-mih sī Friedrich Wohler tī 1827 nǐ hun-lî chhut--lâi. Chóng-sī bô sûn ê hêng-sek tī chìn-chêng tio̍h ū Hans Christian Oersted chò--chhut-lâi. Tī che í-chêng, lâng mā chai-iáⁿ i chûn-chāi tī hoân (礬) lāi-bīn.
A-lú-mih châi-liāu khòng hú-si̍t (seⁿ-sian) ê lêng-le̍k bē-bái, in-ūi tan-sûn ê kim-sio̍k tú tio̍h khong-khì ê sî, tī piáu-bīn thang seⁿ chhut chi̍t têng sng-hòa a-lú-mih, ē-tàng bián tit chìn chi̍t-pō͘ ê sng-hòa, che kòe-têng hō chò pī-tōng-hòa (passivation). Siōng ngē ê a-lú-mih ha̍p-kim khòng seⁿ-sian ê lêng-le̍k khah kē, in-ūi kap tâng ê ha̍p-kim ū galvanic hoán-èng thang hoat-seng. Iông-chúi ê iâm-lūi ē-tàng kiám-chió chia ê khòng hú-si̍t lêng-le̍k, te̍k-pia̍t sī kap kî-tha kim-sio̍k chò-hóe chhut-hiān ê sî.
Tī kiông sng-tō͘ ê iông-e̍k lāi, a-lú-mih ē kap chúi hoán-èng seⁿ chhut chúi-sò͘, nā tī kiông alkaline tang-tiong, ē seⁿ chhut a-lú-mih-sng-iâm (aluminates), tī pún chōng-hóng ē-té pó-hō͘-sèng ê pī-tōng-sèng bô sáⁿ chok-iōng. Che chú-iàu sī hō͘ iông-kái ê iâm-hòa-bu̍t (chlorides), pí-lūn iâm-hòa sodium, hú-si̍t--khì, mā in-ūi an-ne, chhù-lāi ê phòe-kóng sī bô leh ēng a-lú-mih chè-chō.
Chóng-sī, in-ūi it-poaⁿ khòng hú-si̍t ê lêng-le̍k, a-lú-mih sī chió-sò͘ ē-tàng tī hún-chit ê chêng-hêng koh pó-chhî gîn-á-khoán hoán-kng ê kim-sio̍k, che hō͘ i thang chò gîn-sek chhat-liāu ê sêng-hun. A-lú-mih chò piáu-bīn ê kiàⁿ, nā tī 200–400 nm (UV) kap 3,000–10,000 nm (hn̄g IR) hoān-ûi, ū kim-sio̍k tang-tiong siāng koân ê hoán-kng-sèng (reflectance); nā tī 400–700 nm khó-kiàn-kng hoān-ûi lāi sī sió-khóa pí siah kap gîn khah kē, koh nā 700–3000 nm (kīn IR), sī su hō͘ gîn, kim, kap tâng.
A-lú-mih tī 280 °C í-hā un-tō͘ ê chúi ni̍h ē hō͘ sng-hòa, sán-seng chúi-sò͘, chúi-hòa a-lú-mih, kap jia̍t:
Pún choán-ōaⁿ tùi chè-chō chúi-sò͘ ū lī-ek. Chóng-sī, siū tio̍h pī-tōng-sèng sng-hòa chiâⁿ-chân éng-hióng ē chó͘-gāi hoán-ēng, koh kiam ūi tio̍h têng seⁿ kim-sio̍k a-lú-mih ê lêng-goân, che kòe-têng ê siōng-gia̍p lī-ēng ū khùn-lân.
Seng-sán a-lú-mih sī chin hùi lêng-goân--ê, chiū an-ne seng-sán-chiá tiāⁿ kā chè-liān-só͘ siat tī tiān-le̍k chhiong-chio̍k kiam sio̍k-kè ê só͘-chāi. Chiàu 2012 nî ê sò͘-jī, thong-sè-kài siāng tōa ê a-lú-mih chè-liān-só͘ tī siat tī Tiong-kok, Lō͘-se-a, Bahrain, A-la-pek Liân-ha̍p Thâu-lâng-kok (UAE), kap Lâm-hui-kok. Tī 2016 nî, chiàu kok-ka lâi sǹg Tiong-kok sī sán-liōng siāng tōa--ê, chiàm 55 pha-sén ê gia̍h; sòa--lo̍h-lâi sī Lō͘-se-a, Ka-ná-tah, Ìn-tō͘, kap UAE.
Hoân-thô͘ (bauxite) thang keng-kòe Bayer-sek chè-têng choán chhut sng-hòa a-lú-mih. Hoân-thô͘ kòe kiáu hō͘ cho͘-sêng it-chè kiam kòe-bôa. Kiáu--chhut-lâi ê nî-chiuⁿ (slurry) kap chúi-hòa sodium (sodium hydroxide) iông-e̍k saⁿ-lām; lām-hó-sè liáu-āu koh keng-kòe khah koân khì-ap ê chhù-lí, kā chúi-hòa sodium kái-sek chhut--lâi, jî-chhiá kā goân-pún bô sûn ê mi̍h choán chò siong-tùi put-iông-kái-sèng ê hòa-ha̍p-bu̍t:
Keng-kòe chit hāng hoán-èng, nî-chiuⁿ tng tī pí tāi-khì hut-tiám (boiling point) koân ê un-tō͘. Kā ap-le̍k kàng-kē, pâi chhut cheng-khì thang kā ūn-tō͘ kàng-kē. Liáu-āu hoân-thô͘ ê tái ài ka pun lî-khui. Bô kò͘-thé ê iông-e̍k, koh ka-ji̍p sè lia̍p chúi-hòa a-lú-mih ê kiat-chiⁿ chò chéng-chí; che thang chō-sêng [Al(OH)4] lî-chú thoat chò chúi-hòa a-lú-mih. Chit-pòaⁿ ê a-lú-mih chhut--lâi liáu-āu, saⁿ-lām ê chè-phín sàng kòe pun-lūi. Chúi-hòa a-lú-mih ê sè lia̍p kiat-chiⁿ hông kéng--chhut-lâi chò chéng-chí; chho͘-lia̍p-á hông piàn chò sng-hòa a-lú-mih; kî-tha ê iông-e̍k koh keng-kòe cheng-liū sóa cháu, sûn-hòa (nā su-iàu), kap hôe-siu.
A-lú-mih sī hui-thih kim-sio̍k (non-ferrous metal) tang-tiong siāng phó͘-phiàn hông lī-ēng--ê. Thong-sè-kài ê a-lú-mih seng-sán tī 2016 nî ū 58.5 pah-bān tòng. Che sī tû liáu thih (1,231 pah-bān tòng) í-gōa siāng koân--ê.
A-lú-mih chha-put-to lóng sī chò ha̍p-kim ê hong-sek leh ēng, che thang kái-chìn i-ê ki-hâi sèng-chit, te̍k-pia̍t sī kòe-jia̍t (tempering) chhù-lí ê sî-chūn. Pí-lūn a-lú-mih po̍h (aluminium foil) kap ím-liāu ê koàn-thâu kan-á, it-poaⁿ sī 92% kàu 99% a-lú-mih ê ha̍p-kim. Ēng lâi lām a-lú-mih ha̍p-kim ê châi-liāu, chú-iàu ū tâng, a-iân (zinc), magnesium, manganese kap ke-sò͘ (chi̍t chióng sán-phín kiò duralumin), chham chiàm tam̄-po̍h pha-sén tāng-liōng ê kî-tha kim-sio̍k.
A-lú-mih kim-sio̍k chòe chú-iàu ê lī-ēng ū:
Chin tōa pō͘-hūn (tāi-iok 90%) ê sng-hòa a-lú-mih (aluminium oxide) sī hông choán chò kim-sio̍k a-lú-mih. In-ūi sǹg chiâⁿ ngē ê châi-liāu (Mohs ngē-tō͘ 9), sng-hòa a-lú-mih tiāⁿ ēng chò géng-châi (abrasive); mā in-ūi hòa-ha̍k-siōng hui-siông ê bô-hoán-èng sèng-chit, chit-ê mih sek-ha̍p ēng tī koân hoán-èng-sèng ê khoan-kéng, chhin-chhiūⁿ ko-ap sodium teng-hóe tang-tiong.