I Səlim

I Səlimvə yaYavuz Sultan Səlim(Osmanlı türkcəsi: سلطان سليم اولSultan Selīm-i Evvel) (10 oktyabr 1470 – 22 sentyabr 1520) — 9-cu Osmanlı sultanı və 88-ci islam xəlifəsidir. Eyni zamanda ilk türk-islam xəlifəsi və Hâdim'ul-Harameyn'uş-Şerifeyn (MəkkəvəMədinəninxidmətçisi) ünvanına malikdir.
AtasıII Bəyazid, anasıGülbahar Xatundur.Taxta oturanda 2.375.000 kmolan Osmanlı torpaqlarını səkkiz il kimi qısa bir müddətdə 2,5 qat böyütmüş və ölümündə imperiyanın torpaqlarını 6.557.000 km'ə çatdırmışdır. Padşahlığı dövründəAnadoludabirlik təmin edilmiş; xəlifəlikMisirMəmlüklərinəbağlıAbbasilərdənOsmanlı xanədanınakeçmişdir. Bundan başqa dövrün ən əhəmiyyətli iki ticarət yolu olan İpək və Ədviyyat Yolunu ələ keçirən Osmanlı, bu sayədə şərq ticarət yollarını tamamilə nəzarəti altına almışdır.
Səlim taxta atasıII Bəyazidəqarşı çevriliş edərək çıxmışdır. Şahzadə Səlim, taxta çıxmadan əvvəl hakim olaraq Trabzonda hökm sürürdü. Yavuz Sultan Səlimə qızını vermiş olanKrım XanıMəngli Gəray,ona hərbi dəstək təmin edərək taxta keçməsinə kömək etmişdir. 1512-ci ildə taxta çıxan Sultan Səlim, 1520-ci ilin sentyabr ayında şarbon xəstəliyinə bağlı olaraq Aslan Pəncəsi (Şirpəncə) deyilən bir çiban səbəbilə 49 yaşında ikən vəfat etdi və yerinə oğluI Süleymankeçdi. Yavuz Sultan Səlimin türbəsiİstanbulunFateh səmtindədir. Eyni zamanda türbəsinin yanında Tənzimat Dövrü padşahlarındanƏbdülməcidində türbəsi var.
Sərt xarakteri səbəbilə Yavuz və şahzadəliyindən bəri Səlim Şah olaraq anılan Sultan Səlim 10 sentyabr 1470 tarixində atasıŞahzadə Bəyazidinsancaqbəyliyi vəzifəsi səbəbiyləAmasyadadünyaya gəldi. Atası II Bəyazid, anası isəGülbahar Xatundur. Osmanlı adətlərinə görə Şahzadə Səlim də 11 yaşındaTrabzonahakim olaraq təyin edildi.
TrabzondaqardaşıŞahzadə Abdullahdansonra, Trabzon sancaqbəyi olan ikinci və son şahzadə Yavuz Sultan Səlimdir.Fateh Sultan Mehmedinvəfatı ilə II Bəyazid (1481–1512),Osmanlı dövlətitaxtına padşah olaraqcülusetdiyi zaman, oğlu Şahzadə Səlimi 1481-ci ildə Trabzon sancaqbəyi olaraq təyin etmişdi. Şahzadə Səlim, gəmi ilə Kəfəyə oğluSüleymanınyanına gedişinə qədər, 1481–1510 illəri arasında təxminən olaraq 29 il Trabzonda valilik etmişdir.
Hakimliyi əsnasında dövlət işləri ilə yanaşı elmlə də məşğul olmuş və alim Mövlana Əbdülhəlim Əfəndidən dərslər almışdır. Daha o zamanlarda Şahzadə Səlim, dövlətin bel sümüyü olantürkmənlərindövlətdən hiss etdiyi narazılığını vəSəfəvi dövlətinəyönəlmələrini hiss etmişdi.Türkmənləridövlətə bağlamaq üçün Şahzadə Səlim,İstanbulrəhbərliyindən icazə almadan gürcülər üzərinə səfər etmiş və bu səfərlərin ən əhəmiyyətlisi olanKutaisisəfərindəQars,Ərzurum,Artvinbölgələri ilə bir çox yeri fəth edərək Osmanlı torpaqlarına qatmışdır (1508).Hətta dövlət qanunlarına görə əldə edilən qənimətin beşdə birini beyt-ül mala verilməli ikən, onu da mücahidtürkmənlərətəslim etmişdir.
II Bəyazidin8 oğlu var idi; oğulları yaş sırası iləAbdullah,Şahənşah,Aləmşah,Əhməd,Qorqud, Səlim,MehmedvəMahmuddur.Əhməd,Qorqudvə Səlim xaricindəkilər atasının sağlığında ölmüşdülər. SəlimTrabzon,QorqudSaruhan,ƏhmədAmasyabölgəsində hakim idi. Səlimin oğluSüleymanKəfə;ƏhmədinoğluBolusancaqbəyi idi.KaramanhakimiŞahzadə Şahənşahınölümü üzərinə, Beyşehirdə olan oğlu MehmedKonyayatəyin edildi;Şahzadə Aləmşahınoğlu Osman isəÇanqırısancaqbəyi idi.Şahzadə Mahmudunoğlu Orxan atasınınManisayakeçməsi iləKastamonubəyliyinə təyin edildi,Mahmudundigər oğlu Musa isəSinopbəyi olmuşdu.Şahzadə Mahmudunən kiçik oğlu Əmirxan isə, çox kiçik olduğundan hələ təyin edilməmişdi.
Şahzadə Səlim, Trabzon hakimliyi əsnasındatürkmənlərinvə hərbi müvəffəqiyyətləri münasibətiylə dəyeniçərilərindəstəyini arxasına almışdı. Ancaq Osmanlı bürokratiyası,Şahzadə Əhmədintaxta çıxmasını dəstəkləməkdə idi.ManisasancağındakiŞahzadə Qorqudunoğlan uşağı olmadığından taxta çıxma şansı az olaraq görülməkdə idi.KonyadakıŞahzadə Şahənşahisə 2 iyul 1511-ci ildə atasından 6 ay əvvəl vəfat etdiyindən taxt mübarizəsinə daxil ola bilməmişdi.
Fateh Qanunnaməsinəgörə hökmdar olan şahzadə digər qardaşlarını öldürməli idi; bunun üçün qardaşlarıQorqudvəƏhmədinhərəkətlərini yaxından təqib edirdi. Səlim səltənəti ələ keçirmək üçün qardaşları kimi hazırlıq etmiş, öz əsgərlərinə əlavə olaraq Krım xanı qüvvələrindən də istifadə etmişdir.Rumeliyəkeçdikdə yanındaKrım xanınınoğlu və kürəkəniSəadət Gərayınəmrində 350-yə qədər əsgəri də var idi. Bundan başqa tərəfdarları sayəsindəYeniçəri Ocağınındəstəyini də əldə etmişdi.
Şahzadə Səlimin oğluSüleymanəvvəlcə Şərqi Qarahisara təyin edilmiş, ancaqŞahzadə Əhmədinona yaxınlığı səbəbiylə etiraz etdiyindənBoluyanəql edilmişdir.Şahzadə Əhmədbu səfər də özü iləİstanbularasında rəqibi Səlimin oğlunun olmasını istəmədiyindən buna da etiraz etmiş və bu etirazı da qəbul edilmişdir. Bu dəfə də Şahzadə Səlim, oğluSüleymanınöz yaxınlığında olmasını təkidlə tələb etmiş, Şərqi Qarahisar yaxud Kəfə sancaqlarından birinin verilməsini istəmişdir. Bütün bunların nəticəsindəSüleymanKəfə sancağına təyin edilmişdi.
Özüİstanbulauzaq olduğundan tez və müntəzəm xəbər ala bilmirdi. Bu səbəblə dövlət mərkəzinə yaxın bir yerə nəql edilmək istəyirdi. Bu məqsədəuyğun olaraqRumelidəbir sancaq istədi və dərhalKrımdanDunayadoğru getdi; ona Trabzona əlavə olaraq Kəfə verildi isə də bunu qəbul etmədi. Şahzadə Səlimə nəsihət verməsi məqsədiylə alimlər yollansa da Səlim bunları geri çevirdi;Anadoludaharanı istəsən verək təklifi gəlsə də istədiyi kimi bir cavab ala bilmədikdə dərhal Krım xanından aldığı qüvvətlə Silistrə yolu iləRumeliyə(Balkanlara) gəldi. Alimlər təkrar yollansa da, Səlim buna da qəti olaraq rədd cavabı vermişdir. Bundan başqa Şahzadə Səlimin bu hərəkətindən əvvəl,Şahzadə Qorqudda atasından icazə almadanAntalyadanqalxıbManisayagetmişdi. Bu hərəkətləri doğru hesab etməyənŞahzadə Əhməd; atası II BəyaziddənQorqudvə Səlimi öldürtmək üçün icazə istəmiş isə də II Bəyazid bunu qəbul etməmişdir.
Şahzadə SəliminRumeliyəkeçidiİstanbuldaeşidiləndə, Səlim üzərinə əsgər sövq edilməsi gündəmə gəlmişdi. Bunu xəbər alan Səlim üsyankar olmadığını, atasına hörmətlərini ifadə etmək üçün gəldiyini bəyan etmiş və ona nəsihət üçün atası tərəfindən yollanan elçiyə etibar etmiş, bunun üzərinəİstanbuladönən elçi şahzadənin atasının əlini öpmək üçün gəldiyini söyləmişdir. Səlim əleyhdarları bu oyunu qəbul etməyərək Səlimin üzərinəRumeli BəylərbəyiHəsən Paşanı göndərmişlər, ancaq Həsən Paşa döyüşmədənƏdirnəyəgeri qayıtmışdır. Bunun üzərinə padşah II Bəyazid şəxsən Səlimə qarşı hərəkətə keçmişdir.
II Bəyazid yaşlı olduğundan arabayla hərəkət etmiş və Çuxurçayırda Səlimin ordugahının qarşısına gəlmişdi. Səlim qarşı tərəfdən hücum olmadıqca, qəti olaraq hücum etməyəciyini söyləmişdi. II Bəyazidə minmiş olduğu arabanın pəncərəsindən oğlunun qüvvələri göstərildikdə II Bəyazid duygulanmış,Rumeliaxınçı və sancaqbəylərinin də təsiriylə, döyüşdən geri çəkilərək tərəflər arasında bir razılaşma olmuşdur. Razılaşmaya görə II Bəyazid şahzadələri arasında heç kimi vəliəhd elan etməməsi barədə bir əhidnamə yazdırdı. Bundan başqa SəliməRumeli'dən istədiyi Səməndirə Sancağı verilmiş, bununla birlikdə bu sancağa Alacahisar və İzvorvik sancaqları da əlavə edilmişdir. Bu hadisələr üzərinəŞahzadə Əhmədatasına yazdığı məktubda; Səlimin əsgəriylə padşah atasının üzərinə getdiyini, buna baxmayaraq 3 sancaq və buna əlavə olaraq 500.000 axça verilməsini tənqid etmiş; yalnız 3 sancaq olsa da bununRumelinintamamilə verilməsi demək olduğunu, padşah olmasına yalnız bir xütbə və bir də sikkə qaldığını; halbuki özünün atasını əsla incitmədiyini də ifadə etmişdir. Bundan başqa atası sağ olduqca səltənətdə qəti olaraq gözü olmadığını ancaq üsyankar qardaşı üzərinə getməsinə icazə verilməsini istəmişdir. Beləcə, vəliəhd təyini işini də önləyən Səlim, əmrindəki əsgərlərlə Səməndirəyə getməyib, Köhnə Zağra və Filibe tərəflərində qalmış və Səməndirəyə bir vəkil göndərmişdir.
Şahzadə Səlim, Səməndirə yolunda olarkən, mərkəzdən sancağa getməsi əmr edildi ancaq Səlim Şahqulu məsələsinin nəticələnməsini gözlədiyini ifadə edirdi. Nəticədə Şahqulu ilə döyüşülmüş, bu döyüşdəSədrəzəmHadım Əli Paşahəyatını itirmişdi.Şahzadə Əhmədisə üsyankarları təqib etmək yerinəAmasyayadönmüş, əsgərlərin Əhmədə olan dəstəyi azalmışdı.Hadım Əli Paşanınvəfat etdiyini öyrənən II Bəyazid, yenə eyni zamanlardaKaramanvalisi oğluŞahzadə Şahənşahınölüm xəbərini də aldıqda; səltənətdən qəti sürətdə çəkilməyə qərar verdi. Dövlət qabaqcıl adamlarını dəvət edib görüşdü və əksəriyyət Şahzadə Əhmədin hökmdar olmasını dəstəklədi.Hadım Əli PaşanınyerinəsədrəzəmolanHerseqli Əhməd Paşa, bu qərara qatılmadı; padşahın çəkilməməsi, Şahzadə Səlimin Səməndirədə qalması,Şahzadə ƏhmədinisəKaramanəyalətinə nəql edilməsi lazım olduğunu müdafiə etsə də başda padşah olmaq üzrə əksəriyyətŞahzadə Əhmədinhökmdar olmasını istədiyindən ona xəbər göndərdi. Qərar verildikdən sonra II Bəyazid,Rumelibəylərini çağıraraq onlardanŞahzadə Əhmədəetiraz etməyəcəklərinə dair söz aldı.Rumelibəyləri kimi Səlimi dəstəkləyənyeniçərilərisə Şahzadə Əhmədin hökmdarlığını önləmək üçün"Sənin sağlığında biz başqasını padşah istəmirik"deyə təminat vermişdi. Filibe'də olan Şahzadə Səlim isə bütün bunları adamları vasitəsiylə öyrənirdi.
Bəyazidinverdiyi əhdnaməyə əməl etmədiyini anlayan Şahzadə Səlim, 40.000 nəfərlik qüvvətlə, Çorluda atasının qüvvələrinin olduğu düzənliyə girdi. 1511-ci ilin avqust ayında tarixində baş verən döyüş sonunda Səlimin qüvvələri məğlub oldu. Şahzadə təqib edənlərin əlindən zorla xilas olaraqQara dənizsahilinə gəldi və ona qatılanlarla İynə Adadan gəmiylə Kəfəyə getdi. Səlimin bu məğlubiyyəti üzərinə, Şahzadə Əhmədə dərhalİstanbulagəlməsi yazıldı.
SədrəzəmHerseqli Əhməd Paşa, daha əvvəl verilən əhdnaməyə sadiq qalmaq vəŞahzadə Əhmədinpaytaxta çağırılmaması haqqında padşaha təkidlər etsə də bu bir nəticə vermədi.Şahzadə Əhmədİstanbulagəldiyi günün sabahı padşah elan edildi.
Şahzadə Əhmədinhökmdarlığını tanımayanyeniçərilər, bununla qalmayıb aralarında dövlət irəli gələnlərinin evlərinin də olduğu bir çox evi talan etdi.Yeniçərilər, Səlimə sədaqət göstərərək onun gəlməsi və vəliəhd olması lazım olduğunu təkid etdi. Bunu xəbər alanƏhmədAnadoluyadöndü. Səlim əleyhdarları bunun üzərinəŞahzadə Qorquduhökmdar etmə düşüncəsiylə onu tələsikİstanbulaçağırdılar. Bunun üzərinəİstanbulagələnQorqudayeniçərilərhörmət göstərsə də, Səlimdən başqasını istəmədiklərini söylədilər (Yenibağça qiyamı 6 mart-24 aprel 1512).Bu vəziyyət üzərinə çətin vəziyyətə düşən və artıq hökmü və nüfuzu qalmayanBəyazidSəlimiİstanbuladəvət etdi.Bəyazidbaşlanğıcda səltənətdən çəkilməyə yanaşmayaraq Səlimə,Şah İsmayılüzərinə ediləcək səfərə Sərdar təyin etməyi təklif etsə də; Səlim ordunun başında hökmdarın olması lazım olduğunu söyləyərək bu təklifi rədd etdi.Bəyazidoğlunun hökmdar olma istəyi və əsgər ilə bəzi dövlət adamlarının Səlimdən tərəf olduğunu görüb səltənəti Səlimə tərk etdi (aprel 1512).Səlimincülusuda 23 may tarixində həyata keçirilmişdir.
Bəyazidtaxtdan çəkilib istirahət edəcəyi Dimetokaya getmək üzrə yola çıxsa da Dimetokaya çatmadan Çorlu ətrafında qəflətən vəfat etdi. Bu mövzuda fikirlər iki yerə ayrılır. Bəzi tarixçilərII. Bəyazidinəcəliylə öldüyünü söyləsələr də, bəziləri onun gələcəkdə taxt mübarizəsində iştirak edə biləcəyi şübhəsi ilə oğlu Səlim tərəfindən zəhərlənərək öldürüldüyünü qeyd edir.
SəliminOsmanlıtaxtına oturması problemli olmuşdur. AtasıBəyazidbaşda olmaq üzrə dövlət adamları tərəfindən gələcək padşah olaraq görülənŞahzadə Əhməd, Yavuzun iqtidarı ələ keçirməsini qəbul etmirdi.Əhməd;Konyadahökmdarlığını elan etməklə qalmamış, 19 iyun 1512-ci ildə oğlu Ələddini göndərərəkBursanıda ələ keçirmişdir. Ələddin,BursaSubaşını öldürərək padşahlıq əlaməti olan xütbəni atasıŞahzadə Əhmədadına oxutmuşdur. Bu vəziyyətə qarşılıq Səlim, 29 iyul 1512-ci ildəBursayakeçərək Ələddini şəhəri tərk etməyə məcbur etmişdir. Bu hadisənin üzərinə,Şahzadə Əhmədtərəfdarı olan və onunla gizli ünsiyyəti də olanSədrəzəmQoca Mustafa Paşanıedam etdirən Yavuz, 4. dəfəHerseqli Əhməd Paşanısədrəzəmliyə gətirmişdir. Yavuz, problem çıxarmaması üçün; Saruhan hakimi ikən ölənŞahzadə MahmudunoğullarıKastamonubəyi Orxan (1494–1512), Əmirxan (Əmirxan hələ kiçik olduğundan sancaqbəyliyinə getməmişdir) vəSinopbəyi Musa (1490–1512)'nı;Şahzadə Aləmşahınoğlu Çanqırı bəyi Osmanı vəŞahzadə Şahənşahınoğlu Mehmed bəyi aradan qaldırdı.
Səlimin padşahlığını tanıyan öz böyük qardaşıŞahzadə Qorqudbunun üzərinəSaruhanSancaqbəyliyinə təyin edilmişdir. Yavuz Sultan Səlim, öz böyük qardaşının fikrini öyrənmək üçün, bəzi dövlət adamlarının dilindən padşah olmasını arzu edər tərzdə məktublar yazdırmış,Şahzadə Qorqudun, məktublara müsbət cavablar verməsi üzərinə Manisa mühasirəyə alınmışdır. 1513-cü ildə Bergama yaxınlarında tutulmuşdur. Ardından Sultan Səlim, böyük qardaşını 9 mart 1513-cü ildə yay kirişiylə boğdurtmuştur.
Yavuzun yanındakı dövlət adamlarıƏhmədəməktublar yazaraq, şahzadələrin vəsədrəzəmQoca Mustafa Paşanınöldürülməsindən şikayət etmişlər vəŞahzadə Əhmədiilk vuruşmada ona qoşulacaqlarına inandırmışdır. Bunun üzərinəƏhmədBursaüzərinə getmiş, lakin Yenişehir düzənliyində məğlub olmuşdur. Daha sonra əsir alınanƏhməddə Qapıçıbaşı Sinan Ağa tərəfindən edam edilmişdir. Bununla da 1514-cü ilin yanvar ayında Sultan Səlim artıq tam hakimiyyəti ələ aldı. AncaqŞahzadə Əhmədiniki oğlundan biriMəmlüklərə, digəri isəSəfəvilərəsığınmış və burada əcəlləri ilə ölmüşdür.
Ana maddə:Çaldıran Müharibəsi
Sultan Səlim taxta çıxandaOsmanlı imperiyasıağır bir dövr yaşayırdı. Bu böhranlı dövrün ən böyük səbəbi şərqdəkiŞiəSəfəvi Dövlətiolaraq qəbul edilməkdə idi.Səfəvi dövlətininortadan qalxmasıylaAnadoludakıOsmanlı suverenliyi möhkəmlənəcək və şərqdən gələ biləcək təhlükənin qarşısı alınacaqdı. Yavuz Sultan Səlimin bir başqa məqsədi də şərqdəki bütün İslam dövlətlərini tək bir dövlət altında birləşdirməkdi.
I. Səlim,Səfəvilərləaparılacaq müharibəyə qarşı hazırlıqlar və işlər gördü.Şah İsmayılda eyni dövrdəSəfəvilərinbaşındaOsmanlılaraqarşı bəzi hazırlıqlar davam etdirirdi.
Yavuz Sultan Səlim bu məqsədlə, 1514-cü ilin baharında ordusuyla birlikdə İran səfərinə çıxmışdır. OğluSüleymanı50.000 nəfərlik qüvvətləAnadolumühafizi təyin etdi və Osmanlı qüvvələri Ərzincandan Təbrizə doğru yürüşə çıxdı.
OsmanlıvəSəfəviordularının ikisi dətürkvəmüsəlmanidi. Səfər çox uzun sürmüş, ancaqSəfəvivəOsmanlıqüvvələri hələ qarşılaşmamışdı.Osmanlı ordusundabəzi çətinlik və qıtlıqlar baş göstərməyə başlamışdı. Bu əsnada, orduda səfərdən geri dönmə düşüncəsində olanlar da vardı.Yaşanan bəzi hadisələri və dilləndirilən bəzi narahatlıqları hiss edən I Səlim, atına minərək əsgərlərinə cəsarət verən və meydan oxuyan bir nitq söylədi. Geri dönməyə niyyəti olmadığını söyləyən I Səlim geri dönüş üçün özü ilə görüşən Həmdəm Paşanı uşaqlıq dostu olmasına baxmayaraq ölümlə cəzalandırdı. Cəsədi basdırılması üçünyeniçərilərəverdirdi.OsmanlıvəSəfəviordularıÇaldıran düzənliyində23 avqust 1514 tarixində qarşılaşdı.Osmanlı ordusununpiyada qüvvələri daha çox olmasına qarşı, Səfəvi Ordusunun süvariləri çox idi. Ancaq Səfəvi Ordusunda top yox idi; buna qarşı Osmanlıda topçu qüvvələri var idi.I. Süleymandövründə hazırlanmış olan Şükri-i Bitlisi'nin Səlimnâmə adlı əsərində;Səfəviəsgərləri, qırmızı çubuğa dolanmış sarıqlar, dəbilqə və zirehlə;Osmanlı ordusuisə qabaqda tüfəng və nizəli dörd yeniçəri ilə zirehsiz və dəbilqəsiz olaraq təsvir edilmişdir.24 avqustda reallaşan döyüşdəOsmanlıqüvvələri qələbə qazanarkən,Səfəvilərməğlub edildi. Döyüşün qazanılmasındaOsmanlı ordusundaodlu silahların olması təyinedici rol oynadı.Bu vəziyyətSəfəvilərlədavamlı mübarizə halında olanÖzbəklərində xeyrinə olmuşdur. Onsuz da daha əvvəlÖzbəkləriləOsmanlılararasında siyasi əlaqələr güclənmiş və ortaq düşmənSəfəvilərəqarşı müttəfiqlik qurulmuşdu.
Müharibə,Osmanlılarınlehinə nəticələndi. Müharibədə yaralanan və atından düşənŞah İsmayıl, əsgərlərindən birinin atını ona verməsi ilə döyüş sahəsindən uzaqlaşdı.I. Səlim yoluna davam edərəkTəbrizəgirdi, bu hadisənin ardınca şəhərdəki bir çox sənətçi və elm adamıİstanbulagöndərildi. Yaşadığı ağır məğlubiyyətin ardındanŞah İsmayılkeçmiş nüfuzunu itirdi. Bu sayədəŞərqi AnadoludaOsmanlılarüçün bir təhlükə qalmadı.Çaldıran ZəfərindənsonraƏrzincanBvəayburtqəti olaraqOsmanlıhakimiyyətinə keçdi.
15 sentyabr 1514-cü ildəTəbrizdənQarabağahərəkət edən Yavuz qışı orada keçirib, baharda İranı tamamilə almağı planlaşdırsa da şərtlər uyğun olmadığı üçünAmasyayagetmişdi. Bundan əvvəlNaxçıvandaikən əsgərlərin bəzi kənd evlərinə hücum etməsini vəsilə edərək, hərbi nəzarətdə səhlənkar olduqları söylənmişdir. Bu səbəbdən ötrüSədrəzəmHerseqli Əhməd Paşavə ikinci vəzirDukakinoğlu Əhməd Paşavəzifədən alındı.
QışıAmasyadakeçirən Sultan Səlim, yazda təkrar İran səfərinə çıxdığı üçün top və sursatı Şərqi Qarahisar'da buraxmışdır. Səlim,Amasyadayaşadığı əsnadaDukakinoğlu Əhməd Paşanısədrəzəmvə dəftərdar;Piri Mehmed Paşanıda üçüncü vəzir elan etdi. Ancaq Dukakinoğlununsədrəzəmolmasından 2 ay sonra, yenə dövlət adamlarının təhriki ilə fevral 1515 tarixindəyeniçəriqiyamı oldu. Bunun üzərinə Yavuz Sultan Səlim qiyam səbəbini araşdırmış, nəticədə hərbi qiyama təşviq etdiyi və ayrıca Dulkadiroğluyla ittifaqı olub məktublaşdığı aydın olanSədrəzəmDukakinoğlu Əhməd Paşaedam edilmişdir. Bu hadisə üzərinə Səlim bir müddətsədrəzəmliyəheç kəsi təyin etməmişdir.
Sultan Səlim əvvəlcə Kemah qalasını alaraq işə başlamışdır. Ardından İran Səfəri əsnasında,Şahaqarşı döyüşə qatılması istənən, buna qarşıSəfəvivəMisirMəmlüklərinəköməklik edən, həmçinin özünə bağlı bəzi tayfa rəisləriyləOsmanlı ordusunahücum edənZülqədəroğlu Əlaəddövləninüzərinə gedilməsinə qərar vermişdir.Zülqədəroğulları BəyliyininüzərinəŞahsüvaroğlu Əli Bəyyollanmış, 12 iyun 1515'də qazanılan Durnadağ zəfəri ilə də bəylik torpaqları Osmanlıya keçmişdir. Səfəvi dövlətinin qərb sərhədindəki şəhər və qalalardan ən əhəmiyyətlilərindən biri olanDiyarbəkirində alınmasına qərar verən Sultan Səlim,Osmanlı Dövlətinəgəlmiş olan elm adamı İdris-i Bitlis vasitəsiylə bu şəhəri sülh yolu ilə almağa çalışmış və bunda da müvəffəqiyyətli olmuşdur. Digər tərəfdən yenə İdris-i Bitlisi'nin köməyiyləMardindəOsmanlıtorpaqlarına qatılmışdır.BeləlikləUrmiya, İtak, İmadiyə,Siirt, Eğil, Hasankeyf, Palu,Bitlis, Hizran, Meyyafarikin və Cizrə;Osmanlıhakimiyyətinə girmişdir. Bu tarixlərdəMəmlük dövlətinətabe olanRamazanoğulları Bəyliyininbaşında Mahmud bəy idi. Bu zəfərlərdən sonra Osmanlıyla yaxınlaşan Mahmud bəyiMəmlük dövlətiazad etmiş, bunun üzərinə Mahmud bəy də Yavuz Sultan Səlimə tabeliyini rəsmi olaraq ifadə etmişdir.Ramazanoğulları Bəyliyiözbaşına təslim olubOsmanlıyatabe olmasıylaAnadoludabirlik təmin edilmişdir.
OsmanlılariləMəmlüklərarasında,Fateh Sultan Mehmeddövründən bəri davam edən anlaşılmazlıqlar olsa da İran Səfəri,MəmlüklərvəSəfəvilərinittifaq bağlamalarına səbəb olmuşdur. Bundan başqa YavuzunSəfəvilərəqarşı səfərə çıxdığını xəbər alanMəmlük sultanıordusunuOsmanlısərhədinə gətirmişdir. Yavuz Sultan Səlim dövründə,Zülqədəroğulları Bəyliyinəson verilməsi,OsmanlılariləMəmlüklülərarasındakı mövcud gərginliyi daha da artırdı. 1516-cı ildəSədrəzəmHadım Sinan PaşaəmrindəkiOsmanlı ordusununSuriyadankeçməsinəMəmlüklərinicazə verməməsi üzərinə, Yavuz Sultan Səlim 5 iyun 1516'daMisirsəfərinə çıxmış, 27 iyul günüOsmanlı OrdusuMisirsərhədinə çatmışdır.Məmlük sultanlığınabağlıAntep(18 avqust 1516) və Besni (19 avqust 1516) qalaları bir gün arayla təslim olmuşdur. Ancaq, əsl döyüş 24 avqust 1516'daHələbyaxınlarında Mərcidabıqda reallaşmış,MəmlükOrdusu Osmanlıların əzici top atəşi qarşısında çox dayanamamışdır. Döyüş sonunda yaşlıMəmlüksultanı Kansu Gavri atından düşərək ölmüşdür. Bu səfər nəticəsində Osmanlının sərhədləri 5.200.000 km'ə yüksəlmişdir.
28 avqust 1516'daHələbəgirən Yavuz Sultan Səlim heç bir qüvvə ilə qarşılaşmadan şəhəri təslim almışdır. Həma (19 sentyabr 1516), Hüms (21 sentyabr 1516) vəŞam(27 sentyabr 1516) eyni şəkildə təslim olarkən,Livanəmrləri də Osmanlı hakimiyyətini qəbul etmişdir. 21 dekabr, 1516'daSədrəzəmSinan PaşaəmrindəkiOsmanlı ordusuXan Yunus savaşındaCanbərdi Qəzaliniməğlub etmiş, beləcəFələstinyolu açılmışdır.
Yoluna davam edən Yavuz 30 dekabr 1516'daQüdsəgirmiş vəQüdsdəkimüqəddəs yerləri ziyarət etmişdir.Osmanlı ordusu2 yanvar 1517'dəQəzzəyəgirmişdir. Mərcidabıq müharibəsindən sonraMəmlük dövlətininbaşına keçən Tomanbay; Osmanlı hakimiyyətini qəbul etmədiyi kimi sülh təklifi üçün gələn Osmanlı elçisini də öldürmüşdür. Tumanbay,venesiyalılardantop və silah alaraq Ridaniyədə qüvvətli bir müdafiə xətti qurmuşdur. Yavuz Sultan Səlim, ordusuyla birlikdə Sina Çölünü 5 gün içində indiki tank sürətiylə (11 yanvar-16 yanvar) keçərək, RidaniyədəMəmlükOrdusu ilə qarşılaşmışdır. Dərhal sahil yolunu buraxıb cənuba Sina səhrasına doğru yönəlib, sürətlə yol alıbMəmlükOrdusuna, Əl-Mukaddam dağının ətrafını gəzərək cənubdan hücum edən Yavuz Sultan Səlim, bu manevr sayəsindəMəmlükOrdusunun istiqamətləri sabit olan toplarını təsirsiz hala gətirmişdir.
Məmlük sultanı Tomanbay məğlub olacağını anladı və 22 yanvar günündə kiçik bir dəstə ilə ordu mərkəzinə hücum etdi. Sultan Səlimin çadırı olaraq hücum etdikləri çadırdasədrəzəmitapdılar vəHadım Sinan Paşaqətlə yetirildi. Yanlış addım atdığını anlayan Tomanbay dərhal döyüş meydanından qaçdı. Həmin gün başa çatan Ridaniyə döyüşüOsmanlılarınzəfəri ilə bitdi və hər iki tərəfin də 25.000 nəfərə qədər itkisi ilə başa çatdı.
24 yanvar 1517'dəQahirəalınmışdır.Qahirəniheç bir itki vermədən və şəhərin ictimai və iqtisadi həyatına zərər vermədən əlinə keçirmək niyyətiylə 25 yanvarda Sultan Səlim müqavimət göstərməyən bütünMəmlüklülərinbağışlanılacağını elan etdi, lakin Tumanbay və ona yaxınMəmlükkomandirləri partizan tipli müqavimət təşkil etməyə başladılar və bu səbəbləQahirəancaq üç gün davam edən çox şiddətli döyüşdən sonra ələ keçdi və şəhər qismən yıxıldı və minlərlə adam öldü. 4 fevral 1517'də Yavuz mərasimləQahirəyəgirmiş vəMisirMəmlüklərinəbağlıAbbasi xəlifəliyinəson vermişdir.
4 fevral 1517'də Yavuz mərasimləQahirəyəgirdi və "Yusif Nəbi Taxtı" na oturdu.MəmlüklülərNil deltasındavəYuxarı Misirdəmüqavimətə davam etdilər, lakin çox zaman keçmədənOsmanlı qüvvələribu müqavimət mərkəzlərini ləğv edib Tumanbayı tutmağı bacardılar. 13 aprel 1517'də TumanbayQahirəqala qapısında asılaraq edam edildi. Bu zəfərlə birlikdəMəmlük dövlətisüqut etmiş, torpaqlarıOsmanlısuverenliyinə girmişdir.
Bu səfərdə çox böyük qənimət əldə edilmişdi vəMisirdəkiOsmanlı ordusuərzaq və sursat tələb edirdi. Sultan Səlimİstanbulagəmi ilə xəbər göndərərək 100 parça qədər gəmidən ibarət birdonanmanınİstanbuldantələsik göndərilməsini istədi. Bu əsnadaİstanbulçox şiddətli bir qış keçirməkdə idi; Haliç donmuşdu vəİstanbulbaş məmuru (mühafizi)Piri Paşadərhal istənilən donanmanı göndərə bilmədi, halbuki limanda çox sayda yeni gəmi, xüsusilə 6 top gəmisi və 5 at gəmisi tikilmiş hazır gözləyirdi. Dəstək donanma ancaq 26 Martdaİstanbuldanyol almağa başladı.İsgəndəriyyəlimanına çatan donanma orada Sultan Səlim üçün çox bir donanma nümayişi sərgilədilər. Ələ keçən xəzinələr və qənimət malları bu donanmaya yüklənərək 15 İyuldaİstanbulagöndərildi.
Misir Səfəri sonundaSuriya,FələstinvəMisir,Osmanlı hakimiyyətinəgirmişdir. Bundan başqaHicazvə bölgəsi də Osmanlı torpaqlarına qatılmışdır. Şərq ticarət yolları tamamiləOsmanlılarınəlinə keçmişdir. Əldə edilən qənimətlər və alınan vergilərlə Osmanlı Xəzinəsi dolmuşdur. 6 iyul 1517'dəMüqəddəs ƏmanətlərOsmanlı əlinə keçmişdir. Bundan başqaKiprdəkivenesiyalılarMəmlüklərəverdikləri verginiOsmanlılaraödəməyə başlamışdır.
Misirinalınmasıyla Ədviyyat Yolu da Osmanlı idarəsinə keçmişdir. Dövrün ən əhəmiyyətli iki ticarət yoluİpəkvə Ədviyyat Yolunu ələ keçirən Osmanlı bu sayədəAvropa ölkələrini, iqtisadi baxımdan asılı vəziyyətə gətirmişdir. AncaqÜmid Burnununkəşfi səbəbiylə bu üstünlük uzun sürməmişdir.
Bunlara əlavə olaraq,MisirinOsmanlı hakimiyyətinə girməsi və Tomanbay'ın ölümündən sonra; Yavuz Sultan Səlim, Kansu Gavri'nin özünə rəqib olaraq çıxardığı qardaşı Əhmədin oğlu Qasımı ələ keçirmiş və öldürtmüşdür.
Yavuz Sultan SəlimÇaldıran DöyüşündənsonraŞah İsmayılıntəklif etdiyi bütün sülh şərtlərini rədd edib,Misirsəfərinə getmişdi. AncaqŞamaçatanda buradaŞah İsmayılınhədiyyələr və məktub gətirən bir elçisini gördü.Şah İsmayılyolladığı məktubda hörmət dolu ifadələrlə aşağıdakı sözləri qeyd etmişdir:
"Sən bir çox əraziyə və təbəqəyə malik oldun, xüsusilə də Misiri almaqla Hâdim'ul-Harameyn'uş-Şerifeyn (MəkkəvəMədinəninxidmətçisi) ünvanını aldın. İndi sən Şərqin İsgəndərisən. Aramızda olan oldu, keçən keçdi. Bir daha geri dönməz. Sən məmləkətini get, mən məmləkətimə gedim. Aramızda müsəlman qanı tökülməsin. Arzun və məqsədin nədirsə, mənim qəbulumdur."
Sultan Səlim əsgərin yorğun olması səbəbiyləŞah İsmayılınüzərinə getmədi; bununla birlikdəŞah İsmayıldangələ biləcək hər hansı bir hücuma qarşı tədbir almağa da laqeyd yanaşmamışdır. Yavuz, dönüş yolunda Mərcidabıq mövqeyinə gəldikdəsədrəzəmPiri Mehmed Paşanı2.000yeniçərivə bir xeyli əyalət əsgəri iləDiyarbəkirsərhəddinə göndərdi, özü dəİstanbulahərəkət etdi.Piri Mehmed Paşabir müddətFərat çayısahilində qaldı;Şah İsmayılınhərəkət etməməsinin ardından verilən əmr iləƏdirnədəolan padşahın yanına gəldi.
Ana maddə:Cəlali üsyanları
BozoxtürkmənlərindənvəAmasya'nın Turhal qəsəbəsi sakinlərindən Cəlal adında timarlı birqızılbaşüsyan edərək 20.000 adam yığıbTokat'a gəlmişdi. Bu hadisənin yatırılması üçünRumeli BəylərbəyiFərhad Paşa vəzifələndirilmişdi. Eyni zamandaŞahsüvaroğlu Əli bəydə hadisədən xəbərdar edilmişdi. Fərhad Paşa gəlmədən əvvəl;Əli bəy,QızılbaşCəlalın üzərinə getmiş və Cəlalı məğlub etmişdir (1518).
Yavuz Sultan Səlim,Misirsəfərindən qayıtdıqdan sonra donanmaya əhəmiyyət vermiş, hazırlıq etməyə başlamışdı. Bu hazırlığın hansı tərəfə olacağı hələ bilinmədiyindən venesiyalılar təlaşa düşmüş,Kipr adasınaaid vergini verməklə birlikdə hər ehtimala qarşı adanı da hərbi baxımdan gücləndirilmiş, həmçininAvropadamüttəfiq axtarmağa başlamışdılar. Bununla birlikdə səfərin hansı tərəfə keçiriləcəyi gizli idi. Bundan başqaPapaX. LeonunOsmanlılaraqarşı səfər keçirilməsi məqsədiylə fəaliyyəti olduğu da bilinməkdədir.Papa,Osmanlıyaqarşı ittifaq bağlamaq məqsədiyləİspaniya,Avstriya,Fransavəİngiltərədövlətləri ilə görüşürdü. Donanmadakı hazırlığın əsasən, ola biləcək birSəlib Səfərinəqarşı dənizdə də üstün olmaq məqsədiylə tikilmiş olması ehtimal edilir.
Bəzi dövlət irəli gələni dəRodosunfəthi mövzusunda Sultan Səlimi təşviq edirdi. Ancaq Səlim adanın zəbti üçün hazır olan dörd aylıq hazırlığı kafi görmədi. Daha əvvəlFateh Sultan Mehmedtərəfindən da əhatə edilənRodosun, fəth edilməsindən yenə müvəffəqiyyətsiz olunmasını istəmədiyindən ötəridir ki Sultan Səlim çox daha yaxşı hazırlanılmasını əmr etmişdir.
Yavuz Sultan Səlim, donanma fəaliyyətləri ilə birlikdə edəcəyi səfərin istiqaməti haqqında qəti qərarı vermədən əvvəlƏdirnəyəgetməyə qərar vermişdir.MisirSəfərindən sonra Qərb Səfərinə başlamaq məqsədiyləSədrəzəmiQapıqulu əsgərləriyləƏdirnəyəgöndərmiş, sonra özü də 1520-ci ilin avqust ayındaƏdirnəyədoğru yola çıxmışdır.
Yavuz Sultan Səlimin səltənəti qısa sürmüş olsa da,Osmanlı İmperiyasınınoğluSüleymandövründə qızıl çağını yaşamasına zəmin hazırlamışdır. Sultan Səlim, atasından aldığı boş xəzinəni ağzına qədər doldurmuşdur. Məşhur bir əfsanəyə görə; xəzinənin qapısını möhürlədikdən sonra, belə vəsiyyət etmişdir:"Mənim qızılla doldurduğum xəzinəni, nəvələrimdən hər kim doldura bilsə öz möhürü ilə möhürləsin, əks halda Xəzinə-i Hümayun mənim möhrümlə möhürlənsin."Bu vəsiyyət tutulmuş, o tarixdən sonra gələn padşahların heç biri xəzinəni dolduramadığından, xəzinənin qapısı Osmanlının təxminən 400 il sonrakı iflasına qədər Yavuzun möhürü ilə möhürlənmişdir.Sultan Səlim,Misirsəfərindən sonra Qərb Səfərinə başlamaq məqsədiyləsədrəzəmiQapıqulu əsgərləriyləƏdirnəyəgöndərmiş, sonra özü də avqust 1520 tarixindəƏdirnəyədoğru yola çıxmışdır. Ancaq Səlim, kürəyində bir çiban çıxması ötrü narahat idi. Xalq arasında yanıqara olaraq da adlandırılan bu çiban, Şirpəncə ya da Aslan Pəncəsi adıyla bilinir. Xoca Sadəttin Əfəndi, yazılarında Yavuz Sultan Səlimin ölümünə səbəb olan çiban haqqında ətraflı məlumatlar vermişdir və buna görə dövrümüzdə qaynaq olaraq ümumiyyətlə onun yazılarına baxılır. Yazılarına görə; Yavuz Sultan Səlim,Ədirnəyəhərəkətə qərar verdikdən sonra bir gün müsahibHəsən Canakürəyinə bir şeyin batdığını söyləmiş, bunun üzərinəHəsən Can, əlini hökmdarın kürəyinə salmış, lakin bir şey tapa bilməmişdir. Ancaq ikinci səfər yenə eyni şeydən şikayət etdikdə o zamanHəsən Can, Sultan Səlimin kürəyinə baxmış və ətrafı qızarmış və tam yetişməmiş sərt bir çiban görmüşdür. Bunu Sultan Səlimə deyəndə, Sultan çibanı sıxmasını istəmişsə dəHəsən Can:"Padşahım, böyük bir çibandır, hələ xamdır, məcbur etmək caiz deyil, bir münasib məlhəm qoyaq"demiş, bunun üzərinə Sultan Səlim"Biz Çələbi deyilik ki, bir çiban üçün cərrahlara müraciət edək"cavabını vermişdir. O gecəni əzab içində keçirən sultan, ertəsi gün hamama gedərək orada çibanı sıxdırıb zədələmiş, lakin bu da ağrısını artırmaqdan başqa bir işə yaramamışdır. Bunun üzərinəHəsən Cana"Səni dinləmədik, amma özümüzü məhv etdik" deyib çibanın macərasını danışandaHəsən Can"az qala ağlım başımdan gedirdi" deyir. Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq Yavuz, səfər daha əvvəl razılaşdırıldığı üçün geri dönməyərək xəstə olduğu halda avqust 1520 tarixindəƏdirnəyədoğru yola çıxmışdır.
Yavuz, Çorluda qırx gün Baş həkim Əhməd Çələbi tərəfindən müalicə edilmiş, lakin yara yenə də böyüyüb açılmışdır. Hərəkət edə bilməyəcək qədər yorğun düşən Yavuz, müalicədən ümidini kəsdikdəƏdirnədəolansədrəzəmPiri Mehmed PaşailəvəzirÇoban Mustafa PaşanıvəRumeli BəylərbəyiƏhməd Paşanıtələsik yanına çağırtmış və vəsiyyətini ifadə etmişdir. Bundan başqa tələsik gəlməsi üçünManisahakimi olan oğluSüleymanaxəbər göndərmiş ancaq oğlu gəlmədən 1520-ci ildə 21 sentyabrı 22'sini bağlayan gecə Çorlu qərargahının olduğu kənddə 49 yaşında vəfat etmişdir. Sultan Səlimin vəfatı, tək oğlu olanManisahakimiŞahzadə Süleymangələnə qədər gizli tutulmuşdur.Süleymanın24 sentyabr tarixindəİstanbultərəfinə gəlib gəmi ilə saraya endiyi xəbər alındıqdan sonra, Səlimin vəfatı və yeni padşahınİstanbulagəldiyi elan edilmişdir.
Dövlət məmurları, dərhal İstanbula gəlib yeni Padşahı təbrik etdikdən sonra Səlimin cənazəsi Ədirnəqapı xaricində, bağlar sonunda qarşılanıb, hazırlanmış olan tabuta qoyulmuşdur.Fateh Sultan Mehmedməscidində cənazə namazı qılındıqdan sonra, o tarixlərdə Mirzə Sarayı deyilən günümüzdəki Sultan Səlim məscidin yanındakı məhəlləyə dəfn edilmişdir.Türbəsi, oğluSüleymantərəfindən inşa edilmişdir.
MisirSəfəri nəticəsində müqəddəs torpaqlar Osmanlı hakimiyyətinə girmişdi. 6 iyul 1517'dəMüqəddəs Əmanətlərdeyilən və aralarındaMəhəmmədinəbası, dişi, sancağı və qılıncı da olan əşyalar,HicazdanYavuz Sultan Səlimə göndərilmişdir. Beləcə 29 avqust 1516'daXilafətAbbasi nəslindənOsmanlı soyunakeçmişdir.
Yavuz Sultan Səlim,Ayasofya Məscidindəedilən bir mərasimlə, sonMəmlükxəlifəsi III. Mütəvəkkilin müqəddəs torpaqları aldığı zaman oradakı idarəçilərin istifadə etdiyi Hakimü'l-Hərəmeyn (Müqəddəs diyarların hakimi) ünvanını uyğun görməyib özünü Hadimü'l-Hərəmeyn (Müqəddəs diyarların xidmətçisi) elan etmiş, öz deyimiylə Hadim-i Hərəmeyn-i Şərifeyn (Hərəmeyn-i Şerifeyn), yəniMəkkəvəMədinəninxidmətçisi ünvanını götürmüşdür.
O dövrdəxəlifəolan III. Mütəvəkkilİstanbulaköçürülmüş və ömrünün sonuna qədər oradaOsmanlımühafizəsində, siyasi səlahiyyətə sahib olmadan yaşamışdır. Hər nə qədərxilafətOsmanlı sultanlarınakeçsə də, xəlifə ünvanıOsmanlısənədlərində tez-tez istifadə edilmiş deyil. HəttaQanuni Sultan Süleymankimi bir sultan belə xəlifə ünvanını istifadə etmir.
Rəsmi olaraq ilk dəfəKiçik Qaynarca müqaviləsiiləOsmanlı Padşahı, xəlifə olaraqRusidarəsinə girənKrımMüsəlmanlarının qoruyucusu olaraq göstərilməkdədir. Osmanlıda xilafət iddialarının istifadə edilməsi ancaqSultan Əbdülməcidilə başlayacaq vəSultan II. Əbdülhəmidilə inkişaf edəcəkdir.
Osmanlı sultanlarının siyahısı
II Gülbahar Xatun
Təkirdağ döyüşü