La Yorona

La Yorona(isp.llorar— ağlamaq, inildəmək sözündən, "ağlayan qadın, inildəyən qadın, fəryad edən") — Meksika folklorunda qisasçı ruh. Yorona su hövzələri yaxınlığında dolaşaraq, qısqanclıqla ərinin ona xəyanət etdiyini öyrəndikdən sonra boğduğu uşaqlarına yas tutduğu deyilir. Onun ağlamağını eşidənlər ya bədbəxtçiliyə düçar olur, ya da ölür və həyatları hər sahədə uğursuzluğa çevrilir.
Əsl adındaMalintsinkimi tanınan La Yoronanın əfsanəsi bu günMeksikavəABŞ-ın cənub-qərb bölgələrində məşhurdur.
La Yorona haqqında ən erkən sənədləşdirilmiş məlumat 1550-ci ilə, Meksika şəhərinə aid edilir. Lakin bəzi nəzəriyyələr onun hekayəsinin müəyyənAztek mifolojiyaradılış əfsanələri ilə əlaqəli olduğunu bildirir. "Ac Qadın" adlı mifdə gecələr davamlı olaraq qışqıran və yemək istəyən bir qadın təsvir olunur, bu isə La Yoronanın uşaqları üçün ağlaması ilə müqayisə edilir.Onun ana olma faciəsi Aztek ana tanrıçasıSiuakoatlilə müqayisə olunur. O, o qədər qəzəblənmişdi ki, uşaqlarını boğmuş, sonra isə hərəkətindən dərindən peşman olaraq özünü də boğmuşdur. Bunun nəticəsində "Ağlayan Qadın" kimi tanınır.
La Yorona əfsanəsi Meksika,Mərkəzi AmerikavəCənubi Amerikanınşimalında ənənəvi olaraq danışılır.Bəzən o, ispankonkistadorErnan Kortesintərcüməçisi və ondan uşaq dünyaya gətirənMalinçeilə də eyniləşdirilir. Malinçe həm müasir Meksika xalqının anası, həm də ispanlara kömək etdiyinə görə milli xəyanətin simvolu hesab edilir.
Ağlayan qadın fantomları ilə bağlı hekayələr həmİber, həm də Amerika yerli xalqlarının folklorunda geniş yayılmışdır. Alimlər La Yorona ilə Aztek mifologiyasındakı Siuakoatl, eləcə dəİvrit mifologiyasındakıHəvvavəLilitarasında oxşarlıqlar müəyyən etmişlər.Ben Redfordun"Mysterious New Mexico" (Sirli Yeni Meksika) kitabında yazılan araşdırmasına görə, La Yoronanın hekayəsi 1486-cı ildə yazılmış Alman xalq nağılı "Die Weiße Frau" ("Ağ Qadın") ilə ümumi elementlərə malikdir.O, həmçininyunan miflərindəkiLamiailə müqayisə edilir. Lamia, baş tanrıZevsinməşuqəsi olmuş və tanrıçaların kraliçasıHeraonun Zevsdən olan bütün uşaqlarını öldürmüşdür. Bunun qısqanclıq doğurduğu üçün Lamia digər anaların uşaqlarını öldürməyə başlamışdır.
Florensiya Kodeksi, 1519-cu ildə Meksikada yazılmış mühüm mənbə hesab edilir və orada belə bir ifadə yer almışdır:"Altıncı əlamət odur ki, tez-tez bir qadının ağladığını və qışqırdığını eşidirdilər. O, gecələr yüksək səslə fəryad edirdi: 'Ah, mənim uşaqlarım, biz əbədi gedirik.' Bəzən də deyirdi: 'Ah, mənim uşaqlarım, sizi hara aparım?'"
La Yorona əfsanəsinin kökləri İspaniya öncəsi dövrlərə əsaslansa da, ən erkən çap edilmiş istinad XIX əsrdəref name="Leal 2005 134"/> meksikalı şairManuel Karpionunyazdığı birsonetdətapılmışdır. Burada o, Rozaliya adlı bir qadının əri tərəfindən öldürülmüş ruhu kimi təsvir edilir, lakin uşaqların qətlindən bəhs etmirdi.
La Yorona əfsanəsinin bir çox fərqli versiyası və detalları mövcuddur. Ənənəvi versiyada, gözəl bir qadın olan Mariya zəngin birrançero/konkistadorlaevlənir və ondan iki uşağı olur.Bir gün Mariya ərini başqa bir qadınla görür və qəzəblə uşaqlarını çayda boğur. Bu hərəkətini dərhal peşmanlıqla qarşılayır. Uşaqlarını xilas etməyə bacarmır və günah hissi ilə dolu olur,nəhayət, özünü də boğur, amma axirətə gedə bilmir. O, müqəddəs əzabda qalır və uşaqlarını tapana qədər yer üzündə dolaşmağa məcbur olur.
Başqa bir versiyada isə, uşaqlarıqeyri-legitimdirvə Mariya onları boğur ki, həyat yoldaşının yeni həyat yoldaşı uşaqları öz yanına aparmasın. La Yorona əfsanəsinin versiyalarında təkrarlanan mövzular arasında ağ, islanmış paltar, gecə ağlaması və su ilə əlaqə mövcuddur.
La Yorona əfsanəsi Meksika xalq mədəniyyətində dərin köklərə malikdir.O, uşaqlara qaranlıqda və su hövzələri yaxınlığında təkbaşına dolaşmamaları üçün xəbərdarlıq etmək məqsədilə danışılır. La Yoronanın təsviriAlexandro Kolunqakimi sənətkarların əsərlərində öz əksini tapmışdır.La Cihuacoatle, Leyenda de la Llorona(La Siuakoatl, Leyenda de la Yorona) Meksika şəhərininSoçimilkokanalında hər ilÖlülər Günümünasibətilə keçirilən teatr tamaşasıdır və 1993-cü ildən bəri nümayiş etdirilir.1930-cu illərdə La Yorona kino istehsalatına daxil olmuş və müxtəlif filmlərdə qisasçı və qorxulu bir canavar kimi təsvir edilmişdir.Miqel Delqadonun"La Venganza de la Llorona" (1974) filmi ən məşhur adaptasiyalardan biridir.
Çikanomədəniyyətində La Yoronanın hekayəsi qadınların qəbul edilmiş sosial davranış normalarına riayət etməsi üçün bir xəbərdarlıq kimi danışılır.Xüsusilə Çikana feministlər və Çikano hərəkatı dövründə,La Yoronanın obrazı ispan müstəmləkəçilərinə qarşı müqavimət göstərən, cəmiyyətin zorakılığına və sosial normalara qarşı çıxan bir qadın kimi yenidən təsvir edilmişdir.
Qvatemaladayerli əfsanəyə görə, bir qadın sevgilisi ilə əlaqədə olmuş və hamilə qalmışdır. Uşağının atasının bunu bilməməsi üçün onu boğmuş və cəza olaraq, hər su hövzəsində uşağını axtarmağa məhkum edilmişdir.O, "Ay, mis hijos!" ("Ah, mənim uşaqlarım!") qışqıraraq dolaşır. Əfsanəyə görə, onun qışqırığını uzaqdan eşitmək deməkdir ki, o, əslində yaxındadır və əksinə, əgər yaxın hiss edilirsə, uzaqdadır.
Ekvadorversiyasında La Yoronaya "Los Riosun Ağlayan Qadını", ya da "Los Andesin Ağlayan Qadını" kimi tanınır.Burada o, sevgilisini itirmiş və uşaqlarını çayda boğmuşdur. O, indi çay kənarlarında uşaqlarını axtararaq ağlayır.
ABŞ-ın cənub-qərb bölgələrindəLa Yorona əfsanəsi, uşaqları tərbiyələndirməkvə onların təhlükəli sulardan uzaq durmasını təmin etmək üçün danışılır.Kukue əfsanəsi ilə bənzərlik təşkil edir.Çumaş mifologiyasındaLa Yoronanunašɨšadlı varlıqla əlaqələndirilir.
ƏfsanəVenesuelanınLyanosbölgəsində baş verir.La Yoronanın öz uşaqlarını öldürdüyü və ya ailəsi tərəfindən öldürüldüyü söylənir. İnsanlar bu ruhlardan qorunmaq üçün evlərinin qapısınataxta xaçqoyurlar.
İspaniyada La Yorona haqqında fərqli versiyalar var. Xose Mariya Leon i Dominqesin "Elvira, La Llorona" adlı əsərində Elvira adlı qadının necə bir faciəvi həyat keçirdiyi və sonra qorxunc bir varlığa çevrildiyi danışılır.
Şərqi AvropadaRusalkalareyni şəkildə ölmüş qadınların ruhlarıdır.Yunan mifologiyasındaisəMedeyaeynilə qisas almaq üçün uşaqlarını öldürmüşdür.
La Yorona əfsanəsi zamanla dəyişsə də, onun əsas motivləri qorxu, faciə, ana sevgisi və günahkarlıq hissini əks etdirir.