Uruqvay

Uruqvay(isp.Uruguay) və ya rəsmi adı iləUruqvay Şərq Respublikası(isp.República Oriental del Uruguay) —Cənubi Amerikadadövlət. Uruqvay Cənubi Amerikanın cənub tərəfində yerləşir. QərbdəArgentina, şimal və şərqdəBraziliyailə həmsərhəddir. Cənubda isəAtlantik okeanınaçıxışı vardır. Paytaxtı və ən böyük şəhəriMontevideoşəhəri, ümumi sahəsi 176,215 kvadrat kilometr, əhalisinin sayı 3,449,000(2018) nəfərdir. UruqvayLatın AmerikasındaSurinamdansonra ən kiçik ikinci ölkəsi hesab olunur.
1680-cı ilə qədər ölkədəPortuqallartərəfindənSakramento koloniyasıyaradılana qədər ərazidə çox az sayıda yerli insan yaşayırdı.Montevideoşəhəri XVIII əsrin əvvəllərində İspanlar tərəfindən hərbi mərkəz kimi yaradılmış və bölgənin bütün işlərini buradan aparılması planlaşdırılmışdı. Uruqvay1811-1828-ci illər aralığında davam edən (Argentina-Braziliya müharibəsi) və dörd dövlətə qarşı aparılan (İspaniya,Portuqaliya,ArgentinavəBraziliya) azadlıq mübarizəsinin nəticəsində1828-ci ilin28 avqustundaMontevideo sülh müqaviləsiimzalanmış və bununla da öz müstəqilliyini əldə etmişdir.
Ölkə ərazisində saxlanılan xarici hərbi qarnizon XX əsrin sonlarına qədər Uruqvayın daxili işlərinə bir başa müdaxilə etmək imkanına sahib oldu. Modern Uruqvay hal-hazırdaKonstitusiyalıRespublikaolaraq prezident (Xose Muxika) tərəfindən idarə olunur. Prezident dövlətin və hökumətin başçısı sayılır. Uruqvay hazırlanan analitik araşdırmalarda tez-tezLatın Amerikasınıniqtisadi baxımdan ən inkişaf etmiş və həyat səviyyəsinin ən yüksək olduğu ölkələrindən biri kimi göstərilir.
Uruqvay sözünün etimologiyasıQuarani dilidilində olanUruqvay çayısözündən götürülmüşdür. Sözün tərcüməsiRəngli quşlar çayıdeməkdir.Beynəlxalq aləmdə isə dövlət (isp.La República Oriental del Uruguay) Uruqvay Şərq Respublikası kimi tanınır.
İspanlarınUruqvaya ilk gəlişi1516-cı ilə təsadüf edir.XV əsrdən etibarən ərazidə yayılmağa başlayan müxtəlif xətəliklər, qızıl və gümüş ehtiyatlarının az olması səbəbindən XVI və XVII əsrlərdə Uruqvayda yeni yerləşim sahələri məhdud sayda salınmışdır.Latın Amerikası bölgəsində üstünlük əldə etməyə çalışan ora əsrlərdə Avropanın iki böyük dəniz dövlətiPortuqaliya imperiyasıvəİspaniya imperiyasıUruqvay üzərində nüfuz üstünlüyü əldə etmək üçün bir-biri ilə mübarizəyə başladı.1603-cü ildəİspaniya imperiyasıtərəfindənkənd təsərrüfatınıinkişaf etdirmək üçün ölkədəcamışfermaları yaradılır. Uruqvayda ilk koloniya1624-cü ildəİspanlartərəfindən salınır və Neqro çayının sahilində yerləşən həmin koloniya Soriano adlandırılır.İspaniya imperiyasınınərazidə möhkəmlənməsindən narahat olanPortuqaliya imperiyası1669-1671-ci illərdəSakramento koloniyasınınəsasını qoyur və əlavə hərbi məqsədli bir necə qala inşa edir.İspaniya imperiyasıPortuqaliyalı dəniz səyyahlarınavə ölkəyə gələn Portuqal din misyonerlərinə qarşı ərazidə İspan yaşayış məntəqlərinin sayını sürətlə artırmağa başladı.İspaniya imperiyasınınarahat edən məsələlərdən biridəBraziliya- Uruqvay sərhəddində portuqal dilində danışan və onların tərəfini tutan yerli etnik əhalinin artması idi.
Uruqvayın indiki paytaxtı olanMontevideoşəhəri XVIII əsrin əvvəllərindəİspanlartərəfindən hərbi məntəqə kimi salınmışdır. Qısa zamanda hərbi şəhərçik olmaqdan çıxanMontevideoliman şəhəri kimi sürətlə inkişaf etməyə başladı. XIX əsrin ortalarında şəhər iqtisadi baxımdan yaxınlıqda yerləşənBuenos Ayresşəhəri ilə rəqabət aparırdı.XIX əsr Uruqvay üçün uğurlu olmadı. Ölkə hələ də iki imperiya arasında mübahisə predimeti olaraq qalırdı və bu hal ölkə iqtisadiyyatına bir başa mənfi təsirini göstərirdi.İspaniya imperiyasıvəPortuqaliya imperiyasınınardıncaBritaniya İmperiyasıdabu nüfuz yarışına qoşuldu.1806-1807-ci illərdəBritaniya İmperiyasıNapoleon müharibələrininbir parçası olaraqMontevideovəBuenos Ayresşəhərlərini ələ keçirməyə başladı. Çətin günlərini yaşayanİspaniya imperiyasıingilislərə ciddi müqavimət göstərə bilmədi və nəticədəMontevideo1807-ci ildə işğal edilidi.
1834-1835 ci illərdə ölkədə Kolorados və Ağların toqquşması nəticəsində Braziliya müdaxiləsi baş veririr buda tarixiUruqvay müharibəsikimi düşür.
Müasir ərazisinin ölçülərinə görə UruqvayLatın Amerikasıölkələri içərisində kiçik dövlətlərdən biridir. O, materikin cənub-şərqində,Uruqvay çayının şərq sahilində yerləşdiyindən Oriental del Uruqvay, yəni şərqi Uruqvay Respublikası adını almışdır. Ölkənin ərazisi cənub-qərbdə və qərbdəArgentina, şimalda və şərqdə Braziliya, cənub-şərqdə isəAtlantik okeanın suları ilə əhatələnir. ƏrazininArgentinailə sərhəddi Uruqvay çayı vəLa-Plataboyu keçir. Ərazisinin çox da böyük olmaması onun təbii şəraitinin bir şəkildə olmasına şərait yaradır. Ərazinin relyefl təpəli-düzənlik xarakterlidir. Bəzi yerlərdə yüksəkliklər nəzərə çarpır. Maksimum hündürlük 600 m-dən çox deyildir. Düzənlik cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru yüksəlir. Atlantik okeanının sahili boyu qumlu düzənlik və xırda laqunlar uzanır. Bu ərazilərdə tez-tez bataqlıqlaşmış sahələrə rast gəlinir.
Uruqvay subtropik iqlim vilayətində yerləşir. Ən soyuq ayın, yəni iyulun orta temperaturu +10-12 °C, ən isti - yanvarın +22-24 °C, orta illik isə +16 °C təşkil edir. Bəzən soyuq cənub küləklərinin - pamperosların əraziyə daxil olması temperaturun kəskin surətdə aşağı düşməsinə səbəb olur ki, bu da çox vaxt kənd təsərrüfatına ciddi ziyan vurur. Ölkə ərazisinə il boyu yağıntılar bərabər miqdarda düşür.Montevideorayonuna il ərzində orta hesabla 1000mm-dək yağıntı düşür. Uruqvayın yumşaq, rütubətli mülayim iqlimi həm taxıl bitkilərinin, həm də subtropik meyvəçiliyin inkişaf etdirilməsi üçün olduqca əlverişlidir. Ölkə sıx çay şəbəkəsinə malikdir. Ərazisinin çox hissəsini Uruqvay çayının hövzəsi əhatə edir. Ölkənin əsas çayı olan Uruqvayın ümumi uzunluğu 1650kmolub, öz başlanğıcınıBraziliya yaylasından götürür.Parana çayıilə qovuşaraq mənsəbdə La-Plata qıfabənzər estuarisini əmələ gətirir. Ölkənin əsas çayı və onun qolları nəinki əhalinin və təsərrüfatların su təminatında, hətta enerji istehsalında da böyük əhəmiyyəti vardır.
Uruqvayın torpaq-bitki örtüyü çox da mürəkkəb deyildir və torpaqları əsasən qara torpaqlardan ibarətdir. Geniş pampalar şirəli otlarla zəngindir və otlaq heyvandarlığın inkişafı üçün gözəl zəmin yaradır. Ağacsız savannalar son illər xeyli dərəcədə öz simasını dəyişdirmişdir. Təbiətdən səmərəli istifadə etməmək landşaftın xeyli dəyişməsinə səbəb olmuşdur.İspanlarərazini zəbt edərək zəngin qızıl və gümüş ehtiyatlarına rast gəlməsələr də, şirəli otlardan ibarət çəmənliklər onları heyran etmiş və qısa müddət ərzində onlar otlaq heyvandarlığını inkişaf etdirə bilmişdilər. Sonralar Uruqvay öz müstəqilliyini əldə etdikdən sonra xarici investisiyalar hesabına geoloji kəşfiyyat işlərini genişləndirərək müəyyən qədər dəmir filizi və manqan ehtiyatları ölkənin şərq regionunda aşkar edilmişdir. Bundan başqa qızıl, gümüş və qurğuşun filizinin çox da böyük olmayan yataqları aşkar edilmişdir.
Ölkədə məhsuldar qüvvələrin inkişafı sürətli artdıqca antropogen landşaft daha qabarıq görünməyə başlayır. Bir vaxtlar öz gözəl meşələri ilə seçilən Uruqvayda indi meşəliyə çox nadir hallarda rast gəlinir.
Əhalinin sayı 3,5 mln. (iyul 2010-cu ilin məlumatına görə) 
Əhalinin illik artımı - 0,4 %
Orta ömür müddəti - kişilərdə - 73 yaş, qadınlarda - 80 yaş.
Şəhər əhalisi - 92 % (2008)
Savadlılıq - 98 % (2003)
Rəsmi dövlət dili - ispan dili. Braziliya ilə sərhəd bölgəsində ispan və portuqaliya dillərinin  qarışığından ibarət dialekt üstünlük təşkil edir  
Ənalinin etnik-dini tərkibi 
ağlar - 88 %  
metislər - 8 % 
mulatlar - 4 %