Basa Sangsekerta

Basa Sangsekerta/ Sangskretā(Jawa: ꦨꦴꦰꦱꦁꦱ꧀ꦏꦽꦠꦩ꧀), (saṃskṛtam, asliné ing aksara Déwanagari संस्कृता वाक् saṃskṛtā vāk, "basa rinengga") ikubasaIndo-Éropasing lawas dhéwé lan isih disinaoni. Sejarahé kalebu sing dawa dhéwé, tèks tuwa dhéwé ing basa iki,Rgwédadianggit ing watara taun 1500 SM.Basa Indo-Éropa liyané sing bisa nandhingi 'umuré' basa iki saka kulawarga basa Indo-Éropa namungbasa Hitit.Basa Sangsekerta iku basa suci utama agamaHindhulanBuda.Saiki basa iki kalebu salah siji saka 22 basa resmi ing India. Banjur ing prajaUttarakhand.
basa Sangsekerta Klasik iku basa sing wis dibakokaké déningPāṇini, ing layang paramasastrané ing wataraabad kaping 4 SM. Posisi basa iki ing anak bawanaIndialanAsia KidulWétan mèmper karo posisibasa LatinlanYunaniingÉropaminangka basa Klasik. Basa Sangsekerta ndarbèni pangaribawa sing gedhé marang sapérangan gedhé basa ing anak bawanaIndialan uga ingAsia Kidul Wétan.
Basa Sangsekerta saka mangsa pra-klasik diarani basa Sangsekerta Wéda. Basa iki sing dienggo ngriptaRgwédalan mbokmanawa wis dienggo wiwit taun 1500 SM.
Tembung Sangsekerta, ing basa SangsekertaSaṃskrtabhāsategesé basa sing sampurna. Tembung kriya sipatsáṃskṛta-bisa dipertal minangka "rinoncé, ginawé, diwangun kanthi jangkep, alus, apik, éndah". Tembung iki turunan saka tembungwodsaṃ-skar-"ndokok bareng, ngripta, nyepakaké, nyiapaké, nyedyakaké"kamangkasaṃ-tegesé "bareng, padha" (kaya ing basa Jawasami) lan(s)kar-"makarya, nggawé".
Tembung iki kanthi umum tegesé "digawé rampung, paripurna, bubar" lan bisa tinemu ingRgwéda. Banjur ingbasa Wédaminangka tembung aran nétralsaṃskṛtám, iku tegesé uga "préparasi, papan sing disiapaké" lan dadi "papan ritus sing katutup, papan kurban".
Minangka tembung kanggo "basa agung" utawa "basa rinengga", tembung sifaté namung muncul ing basa Sangsekerta Wiracarita lan Klasik, kaya ta ingManusmrtilanMahabharata. Basa sing dirujuk minangkasaṃskṛtautawa "basa budaya" tegesé mesthi basa "suci" lan "adiluhung" lan namung ditrapaké kanggo kaperlon agama lan diskusi ngèlmiah ing India Kuna.
Karepé, tandhinganébasa prākṛta-, utawa basané wong cilik sing ora tau sinau.
Basa Sangsekerta iku anggota saka sub-rumpunIndo-Iransaka kulawarga basaIndo-Éropa. Saduluré sing cedhak dhéwé iku basa-basaIran: basaPèrsiKuna lan basaAvesta. Sajeroning kulawarga basaIndo-Éropasing luwih amba, basa Sangsekerta raket karobasa-basa Satem, mligi basaSlavik,BaltiksahaYunani.
basa Sangsekerta kaya déné sing direkam déning Panini, iku tumuwuh saka basa Wéda. Wiwitané basa Wéda iku ing watara taun 1500-1200 SM. Basa Wéda iku basa sing kanggo nganggit Rgwéda. Para ngèlmuwan lumrahé mbédakaké basa Wéda saka basa Sangskerta Klasik utawa "basa Panini". Loro-loroné dianggep dhialèk sing séjé. Sanadyan lorone mèmper, nanging ana sawatara prabédané ngenanifonologi,kosakata,paramasastralansintaksis.
Mangsa Weda iki miturut para nimpuna dipungkasi nalika kitabUpanisadkaanggit.Ing watara taun 1000 SM, basa Wéda wis ngalami transisi saka basa ibu dadi basa kapindho.
Kanggo mèh 2000 taun, ana sawijining tlatah kabudayan tunggal ing Asia Kidul, Tengah, Kidul Wétan lan uga Asia Wétan sing nampa pangaribawané basa Sangsekerta.Korpus basa Sangsekerta Pasca-Wéda sing gedhé mligi bisa tinemu ing wiracarita misuwur Hindhu;RamayanalanMahabharata. Sanadyan mangkono, ing pustaangka pustaka iki uga ana wangun-wangun basa sing séjé saka paramasastrané Panini. Nanging iki dudu déné unsur-unsur pra-Panini. Wangun-wangun iku bisa diarani "inovasi" utawa prabawa sakabasa Prakreta.
Ana sawatara studi sosiolinguistik prakara basa Sangsekerta lésan sing mènèhi kesan manawa basa iki olèhé dienggo kanthi lésan iku cupet lan panuwuhané wis mandeg jaman biyèn.
basa Sangsekerta ing kala mbiyèn kanggo nulis sadurungébasa Jawadienggo. Mula saiki akèh banget tetembungan saka basa Sangsekerta sing kalebu ing kosakata dhasar basa Jawa. Tetembungané iki kaya ta:utawa,jala,yuswa,kunci,griya,sirahlan sabanjuré.Ing basa Jawa Kuna, tetembungan Sangsekerta luwih akèh manèh, miturut ProfésorPiet Zoetmulder, kurang luwih saparo saka 25.500 èntri ing bausastra Jawa Kunané, iku asalé saka basa Sangsekerta.
basa Sangsekerta mbédakaké 48 foném.Ana 13 foném vokal lan ana 36 foném konsonan.Vokal iku diaranisvarāḥlan konsonan diaraniSparśāḥ.
Ing basa Sangsekerta ana vokal tunggal,a, ā, i, ī, u, ū, ṛ, ḷlan vokal dobel:e, ai, o, au.Saliyané iku,ṝlanḹsok-sokan uga ditambahaké.
Miturut Haryati Soebadio, vokal ing basa Sangsekerta diucapaké mèmper ingbasa Indonésia.Sing kudu digatèkaké iku vokal-vokal dawa ā, ī lan ū sing kudu didawakaké pocapané mawa tutuk sing luwih kabuka sithik.Banjur ṛ lan ḷ diucapakéerlanel, kaya ing tembungIndonésiabermainlanpelbagai.Ing tradisi Jawaṛlumrahé dianggep dadire.Miturut Monier-Williams,ṛ(Déwanagariऋ) diucapaké kaya ing tembung Inggrismerrily.Kamangkaṝ(Déwanagariॠ) pocapané mèmper tembung Inggrismarine.Banjurḷ(Déwanagariऌ) miturut Monier-Williams kudu diucapaké kayarevelry.Manawaḹ(Déwanagariॡ) pocapané mèmper sadurungé iki nanging didawakaké uniné.
Ing ngisor iki kapacak konsonan-konsonan basa Sangsekerta mawa pocapané ing aksara IPA.
Pocapan konsonan Sangsekerta ora béda karo basa Jawa, mligi konsonan rétroflèksṭ([ʈ]) lanḍ([ɖ]).Sing kudu digatèkaké yaiku manawa aspira h ing konsonan kh, gh lan sapanjuré kudu diunèkaké.Banjur vokal nasalṅlanṃ(anusvāra) pocapané mèmper 'ng'.
basa Sangsekerta ndarbèni sistém fonologi sing njlimet ngenanisandhiutawa panyambungan antar foném. Ing basa Sangsekerta sistém iki dibakokaké lan akèh aturané.
Tuladha:
Minangka tuladha, ana wiwitan sakaCarita NalaingMahabharatauniné:
Tanpa sandhi tulisané bakal mengkéné:
Mula-mulané basa Sangsekerta iku ora ditulis nanging namung diapalaké waé kanthi lésan. Tèks katulis kapisan ing kulawarga basa Indo-Arya malah dudu basa Sangsekerta nanging basa Prakreta sing bisa dianggep turunane basa Sangsekerta. Nalika iki kalaksanan, pilihan aksarane gumantung saka aksara sing dienggo déning juru tulisé. Meh kabèh jinis aksara saka Asia Kidul naté dienggo nulisaké basa Sangsekerta. Ing India, aksara Dewanagari saya akèh dienggo nulisaké basa Sangsekerta wiwit abad kaping 19. Bangsa Éropa nganggo aksara Dewanagari lan Latin kanggo nyithak basa Sangsekerta.
Tulisan tuwa dhéwé ing India sing dienggo basa Indo-Aryaiku diaraniaksara Brahmi. Tulisan iki sing kapisan dienggo nulisaké basa Sangsekerta ing abad 1 SM.Nalika basa Sangsekerta ditulisaké, mligi basa kanggo nulis tèks-tèks administrasi, susastra utawa ngèlmiah. Tèks-tèks suci namung dilestarèkaké kanthi lésan lan nalika ditulis namung kanthi "gelem ora-ora" (miturut salah sawijining komentator) lan nalika ditulis uga wis kalebu jaman mutakir.
Banjur suwé-suwé aksara Brahmi iki dadi tulisan sing séjé-séjé lan akèh ing antarané sing dienggo nulisaké basa Sangsekerta. Kira-kira sajaman karo aksara Brahmi, aksara Kharosthi dienggo ing tlatah lor kulon India. Banjur ing watara abad kaping 4 nganti abad kaping 8 Masehi, aksara Gupta minangka turunané aksara Brahmi dadi umum dienggo. Saka abad kaping 8 Masehi, aksara Gupta nurunaké aksara Sarada. Aksara Sarada banjur diganti déning aksara Déwanagari wiwit abad kaping 11 nganti 12 mawa tahap-tahap antara kaya ta aksara Siddham. Ing India sisih wétan, aksara Bengali lan sawisé iku aksara Oriya dienggo. Banjur ing India sisih kidul, papané basa-basa Drawida dicaturaké,aksara Pallawalan turunané akèh dienggo nulisaké. Aksara Pallawa iki uga sing bakal nurunake kabèh aksara Nuswantara.
Tulisan ing prasasti Sangsekerta kapisan saka Nuswantara, asalé saka Pulo Kalimantan lan asalé saka sakiwa tengené abad kaping 4, prasasti iki awujudyupalan sing yasa yaikuPrabu Mulawarman.
Minangka sawijining basa Indo-Éropa, basa Sangsekerta iku kagolong basa flèksi mèmperbasa Latinutawabasa Jerman. Nanging béda karo basa Latin, morfologiné luwih amba. Akèh fungsi-fungsi sajeroning ukara dituduhaké mawa sufiks utawa imbuhan akir (contoné panggonan, arah, asal, pasif, kapénginan, larangan lan sapanjuré). Amerga basa Sangskerta iku kagolong basa flèksi, mula urutan tetembungan sajeroning ukara bisa bébas.Sanadyan mangkono urutan sing lumrah yaiku urutanSOV.
Basa Sangsekerta minangka basa flèksi, nrapaké déklinasi marang tembung aran, tembung sipat, tembung ganti lan tembung sipat-pronominal. Déklinasi dilakokake miturut:
Para nimpuna saka Donya Kulon mbédakaké 8 kasus ing basa Sangsekerta, nanging Pāṇini namung mbédakaké 6karakasing cocog karo kasus nominatif, akusatif, datif, instrumèntalis, vokatif, lokatif, lan ablatif.Déning Pāṇini kasus-kasus iki dipérang kaya mengkéné (Aṣṭadhyayi, I.4.24–54):
Kanggo nandhani status saben tembung sajeroning ukara, mula kasus dipigunakaké, kasus iki ditandhani mawa imbuhan ing pungkasané tembung.
Ing ngisor iki minangka tuladha kapacak paradigma kasus satunggaling tembung singulardeva(Déwa, Gusti utawa Raja). Tembung iki tembung kelamin maskulin lan ndarbèni pokok akir-a:
Basa Sangsekerta mbédakaké telung warna tembung kriya sing biyasa diarani aktif, médial lan pasif.Istilah ing basa Sangsekerta dhéwé kanggo aktif ikuparasmaipadamlan kanggo médialātmanepadam.Paraismapadamiku dienggo kanggo wong liya utawa 'transitif' kamangkaātmanepadamiku dienggo awaké dhéwé utawa réflèksif.
Mèmper ing tembung aran, tembung kriya uga didéklinasi mawa telung cacah: singularis utawa tunggal,dualis, lan jamak.
Kompositum utawa tembung-tembung camboran ing basa Sangsekerta akèh banget ditrapaké, mligi sing magepokan karo tembung aran.Ing basa Wéda tembung-tembung camboran iki isih prasaja.Nanging sawisé iku mligi para pujanggaKāvyaolèhé nganggo dadi saya ndadra lan tetembungan kaya mengkéné iki bisa dawa banget kasilé.Sacara nomimal tembung majemuk iku wanguné kanthi morfologis sajatiné padha waé, mesthi kabangun saka rong tembung aran.Nanging rong tembung aran iki bisa dadi péranganing kompositum liyané.Saben tembung aran (utawa tembung sipat) ing wujud dhasaré karo unsur pungkasan waé sing didéklinasi miturut kasusé.Miturut Gonda ana lima wangun kompositum, yaikuDvandva,Avyayībhāva,Tatpuruṣa,KarmadhārayalanBahuvrīhi.. Saliyané iku isih anaDvigu.
Tembung camboran jinisdvandvaiku lumrahé kawujud saka rong unsur tembung aran lan bisa dipertal mawa tembung 'lan'.Tuladhanéhastyaśvau"gajah lan jaran" sahasukhaduḥkam"suka lan duka, seneng lan sangsara".
Tembung camboran iki lumrahé gabungan antara tembung aran lan tembung kriya.
Bahuvrīhiiku tembung camboran sing artiné iku wis dadi arti turunan. Contoné tembungbahuvrīhiiku kanthi barès tegesé "akèh beras" nanging arti turunané dadi "wong sugih" awit wong sing bisa nduwé beras akèh iku wong sing sugih.
Tembung camborandwiguiku tembung camboran sing dumadi saka rong unsur: tembung wilangan lan tembung aran.Contoné yaikudwi-gusing tegesé "regané rong lembu".Dviguiku sajatiné kalebu tembung camborantatpuruṣa