Judicadu de Torres

SuJudicaduoGiuigadu de Torresode Logudorofiat unu istadu soberanu e indipendente chi in s'Edade Mèdiatiraiat a totu su chirru norte-otzidentale deSardigna, incluende sas sub-regiones atuales de suTataresu, saNurra, saRomàngia, s'Anglona, suMarghine, saPianalza, suMontiferru, saCosterae saBarbàgia, tochende duncas a sos territòrios de is atuales provìntzias deTàtari,Terranoa-Tèmpiu,NùgoroeAristanis.
Sa capitale est istada a primìtziuTorres, sighida daeAldara(sede de su palatzu giuigale e de sacrèsia palatina de Santa Maria de su Rennu), e a ùrtimu tramudada aTàtari.
Sa prima denominatzione de su rennu fiat cudda cuntenta in s'atu de donatzione, iscritu a cara de su 1064 in Aldara (in palactio regis), a contu de sujudikeBarisone, in ue cumparet sa frasain renno, quo dicutur ore, in su rennu naradu Ore (chi beniat a èssere su Giuigadu de Logudoro). Segundu unos cantos istudiosos, su nùmene de Logudoro diat derivare daeLocus Horim, chi sinnìficatLogu de Horim, faeddu gregu-bizantinu pro "distretu". Su topònimu Horim fiat impitadu daeGiuanne Arcain suDe Sanctis Sardiniae..
Su giuigadu de Torres teniat bintiduascuradoriasistòricas. Onni curadoria faghiat cabu a unu cabulogu in ue biviat su curadore, chi s'ocupaiat de s'amministratzione locale, peri funtzionarios (majores) chi amministraiant antimes sas biddas.
In s'elencu a suta, s costadu de su nùmene de sa curadoria sunt inditadas sasbiddaschi nde faghiant parte:
Est pretzisu nàrrere ca in su tempus sas làcanas de sos rennos giuigales podiant mudare.
In su de 9 sèculos sosàrabose sosbèrberos, fiant sighende una polìtica de espansione e de pirateria subra suMediterràneu, chi in su 827 aiat batidu a sa conchista de saSitzilia, trunchende duncas totu sos cuntatos de saSardignacun su guvernu tzentralebizantinu. Chene istrutziones, sos responsàbiles provintziales bizantinos sardos, naradosgiuighes, aiant cumentzadu a guvernare s'ìsula de manera autònoma.
In su de 10 sèculos s'ìsula s'agataiat giai partzida ingiuigados, non s'ischit su critèriu de partzidura chi diat àere batidu a sa costitutzione de sos bator giuigados, ma est meda dàbile chi a prìmìtziu custos fiant unu nùmeru diferente dae sos bator oe prus nòdidos. Poderende·si·nche subra sas connoschèntzias atualmente tentas, fintzas a tando su Logudoro e s'Arbarea, fiant agrupados in unu rennu solu. In su de 11 sèculos si diant èssere ischirriados, diventende istados indipendentes s'unu dae s'àteru.
A sa ghia de su rennu (logu) bi fiat su re, denùmenadujudikeo re, e unu cunsìgiu (saCorona de Logu). Fiat ammìtida sa sighidura in lìnia feminina, duncas fintzas sas eredes fèminas podiant portare a in antis su tìtulu.
Sos primos giuighes de Torres aparteniant a s'iscratza de sos Lacon-Gunale. Segundu una fonte medievale non atzetada unanimemente e arribbada a oe in una editzione de su 1620 a incuru de Francesco Rocca - Condaghe de Santu Gaine - sa dinastia giuigale turritana fiat incomintzada cun Comita de Lacon (fine de su de 10 - primìtziu de su de 11 sèculos), nòdidu fintzas cheGunnare Comita I; fiat isse chi, peri maistros tzerriados daePisaaiat fatu pesare saBasìlica de Santu GainedePortu Turre. A Comita est istada reconnota in su cursu de sos sèculos bàlida istòrica. Reghentemente unos canto istudiosos, identifichende·lu cun Comita II (fine de su de 12 -primìtziu de su de 13 sèculos) li atribuent petzi balore legendàriu.
Sa figura sua est istada como torrada a valutare, impare a sa de su fìgiu Orgodor e da sorre Giorga.Torchitor Barisone Iaiat fatu istabilire sos parasbenedetinosdeMontecassinoin Santu Antiogu de Bisarcio.Marianu I de Lacon-Gunaleaiat favoressidu sa tramudàntzia de mercaderis pisanos fintzas in memòria de s'impinnu dePisain sa liberatzione dae sos moros de su1044.
Cun Costantine I su giuigadu aiat sighidu una polìtica in echilìbriu intrePisaeGènova, in unu cuadru de autonomia. Aiat autorizadu a sos genovesos de s'istabilire inCasteddu Genovesue inMonteleone, e de sosluchesosMalaspinainBosa, a sa làcana cun sugiuigadu de Arbarea
Cando Pisa aiat organizadu una ispeditzione militare pro sa conchista de sasìsulas Baleares, Costantine I aiat fatu partire su figiastru Saltaru chi, torradu gloriosu, fiat poderadu dae sa potente famìllia Athen pro sighire a Costantine in logu de Gunnare, fìgiu legìtimu de su giuighe. A sa morte de Costantine fiat comintzada una perrica pro sa sutzessione, ma saCorona de Loguaiat desinniadu giuighe a Gunnare, chi fiat mandadu aPisadae su tutore Itocor Cambedda.
Gunnare II a edade manna fiat torradu dae Pisa cun s'apògiu militare pisanu e una flota de bator galeas. Sos Athen si fiant arrocados in sos territòrios meridionales de su giuigadu chene abandonare sos propòsitos de lu dominare. Gunnare aiat tando fatu edificare in su 1127 su casteddu de Costera, gràtzias a chi aiat derrotadu sos Athen, sos subrabìvidos de sos cales aiat fatu fàghere a rogos in sacrèsia de Santu Nicolau de Truddas. Gunnare II aiat cogiuadu sa pisana Maria degli Ebràici e aiat cuntzèdidu a sos mercaderis de sa repùblica sovventziones mannas, tales de intzullare sa desania deGènovae deComita III de Arbarea. Fiat interbènnidupaba Eugèniu IIIchi los aiat apaghiados in antis de nde pesare una gherra.
Gunnare aiat pigadu parte a sasegunda Crutzada, impare a su piscamu de Sorres, unos cantos nòbiles sardos e unu cavalleri templare, de chie est fentomadu su nùmene,magister curiae Robertu Turonensisode Tours. Diventadu amigu de santuBernadu dae Clairvaux(unu de sos fundadores istòricos de s'ordine tzistertzensee sustenidore de su de sosTemplares) fiat mòvidu aMontecassinosende chi su babu si portaiat meda bene cun sos mòngios benedetinos de chie aiat fevoressidu s'istabilida e sa fiàntzia de unos cantos monastèrios inAnglonae in su turritanu. Torradu a atobiareSantu Bernarduun'àtera borta, fiat abarradu dae issu aici influentzadu chi aiat detzìdidu de abandonare totu, in su 1154, e abdicare in favore de su fìgiu Barisone, pro si fàghere mòngiu tziztertzense inClairvauxin ue fiat mortu, interradu e cunsideradu biadu (beatus Pius Gumurus)de s'ordine monàsticu.
Segundu sa traditzione, sa crèsia de Nostra Sennora de Gonare inOranefiat fata pesare dae Gunnare II in votu pro nàrrere gràtzias a sa Madonna a pustis chi fiat subrabìvidu a unu affundamentu disastrosu in sa costera deOrosei, torrende dae sascrosadas.
Barisone II aiat sighidu sa polìtica filo-pisana de su babbu e aiat tentu sa benavventuràntzia chi su frade fiat fatu giuighe deCàlaris(cun nùmene dePedru Torchitor III), in cunseguèntzia de sa polìtica de cojas fata dae su babbu Gunnare, chi dd'aiat fatu cogiuare cun sa fìgia de Costantine Salùsiu III de Lacon, mortu chene eredes mascros.
Barisone II si fiat opostu a sas punnas espansionìsticas de sos giuighes de s'Arbarea, alleados tando cun sos genovesos, aguantende a atacos militares disvariados. Sos echilìbrios fiant mudados cando Pedru Torchitor III fiat ispoderadu dae sugiugadu de Calarispro manu de su connadu Obertu de Massa. Barisone II, acatende·si·nche de sos intremesos etzessivos de sos pisanos subra is affàrios de su giuigadu, aiat mudadu sestadura chirchende abbigu in sa famìllia genovesa de sosDoria. Pisa no aiat agradadu sa bogada de sos tzitadinos suos dae su giuigadu de Torres ma sa reatzione militare, ordingiada tropu a sa lestra, no aiat tentu sutzessu a in antis a sa de Barisone.
S'ùrtimu documentu connòschidu chi nde atestat sa presèntzia a cabu de su giuigadu (1190) est sucondaghechi pigat nùmene dae Barisone etotu o dae Santu Lenardu de Bosove, s'ispidale chi s'agataiat in una biddighedda omònima, a s'intrada deTàtari. Su documentu benit a èssere unu registru de tipu giurìdicu-amministrativu pro more de chi si podent trassare sas lìnias de s'istòria econòmica de su Logudoro a s'agabbu de su de 13 sèculos. Barisone aiat abdicadu in favore de su fìgiu Costantine II, chi si diat èssere agatadu a su pòdere petzi in su1191.
Costantine II aiat sighidu cun resinnu mannu s'òpera anti-pisana de su babbu, de manera però de s'inimigare saCrèsiachi, a pustis de una istrutòria summària fata de s'archibiscamu de Pisa - mandadu dae su Paba - dd'aiat iscominigadu. Cogiuada una femina a nùmene de Prunisinda in segundu isposòriu l'aiat mandada a bìvere a su casteddu deCostera. Aiat dèpidu acarare su giuighe de CalarisGulliermu I Salùsiu IVde Lacon-Massa, naradu "terrorosu" chi,bìnchida sa batalla, aiat conchistadu saCostera, violentadu e imbargadu Prunisinda, chi fiat poi morta de cadèlios inSanta Igia, capitale de su giugadu de Calaris. Costantine II fiat mortu chene eredes in su 1198. SaCorona de Loguaiat elèghidu giuighe su frade Comita.
Comita aiat chircadu de impreare sa diplomatzia pro nche essire dae sa situatzione incolliosa in ue s'agataiat su giuigadu de Torres: foras pro sos relatos istrintos cun sos genovesos aiat fatu cogiuare su fìgiu Marianu cun Agnesa de Lacon-Massa, fìgia de Gulliermu Salùsiu e sorre deBeneita de Càlaris. Sos giuigados deCàlarise deGallurafiant nointames conchistados dae sos pisanosViscontis, a fatu de sa coja deLamberto VisconticunAleni de Lacon.
Comita, a pustis de àere atacadu e derrotaduLamberto Viscontiin Cìvita (oeTerranoa), fiat caladu a batos cunPisa, sende chi fintzas sos atacos de saraghinos subra sas costeras sardas fiant torrados a cumintzare de mala manera. Remontat a custu perìodu sa "senda de Santu Miali" costituida dae 3.500 genovinos de prata, cuados e torrados a agatare in sos annos noranta de su de 20 sèculos suta s'altare de sa crèsia de Santu Mighele Arcànghelu, inPadru.
In su 1218, a Comita fiat sighidu Marianu II de Torres.
Marianu II aiat pasadu unu echilìbriu discretu intreGènova, supabaduePisa. Aiat nointames chircadu de liberare sa connada Beneita, àtera fìgia deGulliermu I Salùsiu IVde Lacon-Massa, tenta presonera inCasteddudae sosViscontis. Derrotadu in su prou aiat nointames aspetadu chiUbaldo Visconti de Gallurarueret in disgràtzia e chi diventaret giughe de Calaris su fìgiu de Beneita,Gulliermu II de Massa.
Marianu II de Torres cun s'agiudu de Gulliermu II de Calaris aiat atacadu su fradilePedru II de Arbarea, cunsideradu alleadu de Ubaldo Visconti de Gallura e, una borta derrotadu, Marianu II aiat protzedidu a istabilizare sas làcanas dende sa fìgia Adelàsia in coja a Ubaldo Visconti de Gallura, chi tando teniat treigh'annos. In su 1232 Marianu II fiat mortu e saCorona de Loguaiat desinniadu a li sighire su fìgiu minore Barisone III.
Barisone III, suta apòmpiu de Orzocor de Serra, non fiat mai resissidu a guvernare a solu ca pro ite, inserradu in su casteddu de Costera, aiat dèpidu poderare in antis sas angarias de sos funtzionàrios currumpidos dae Dorias e Malaspinas, sos cales aiant atzitzadu abbolotos contra su giuighe pitzocheddu. Sos abbolotos fiant aumentados in Tàtari chi pretendiat autonomia prus manna dae sa corte giuigale. In su 1234 Orzocor aiat castigadu Tàtari decretende s'esìliu aGènovade sos tzitadinos prus rempellos.
Sa rebellia contra Orzocor de Serra si fiat ispainada a su giuigadu intrenu giompende, petzi duos annos a pusti de èssere istadu desinniadu, a s'ochisura de su giuighe pro manu de mortores chi paret esserent istados arrolados dae funtzionàrios de su connadu Ubaldo Visconti. Ubaldo fiat difatis antziadu a su tronu de su giuigadu de Torres, gràtzias a sa coja cun Adelàsia. Ubado e Adelàsia aiant otentu sa beneitzionede pabaGergòriu IXa chie aiant giuradu fidelidade, che vassallos de saSanta Sede.
Laniadu dae sas lutas internas intre sighidores de sos Dòrias, de sos Malaspinas, de sos Viscontis e de sa famìllia giuigale, cun sos intremesos de sa Crèsia e de su patriarca de Pisa, fiat comintzadu unu protzessu de iscongiuntamentu de su giuigadu de Torres, chi fiat giompadu cun sa morte chene eredes deUbaldo Viscontia pustis de petzi bator annos de rennu, in su1238.
Si fiat tando iscasciada sa cursa de sos prus autorèvoles personàgios de s'època a sa sighidura de su giuigadu de Torres. Paba Gregòriu IX aiat pentzadu de impònnere a Adelàsia coja cun Guelfo Porcari, podestade e capitanu de su pòpulu dePisa.
Fidericu II,Sacru Romanu Imperadoredae su 1220 a su 1250, impare a sosDòria, aiant propostu a Adelàsia sa manu de su fìgiu meda pitzocheddu de su soberanu,Enzo de Isvèvia. In particurare fiant s'archibiscamu deTorresOpizzo, nadiu deGènova, Manuele, Fidericu e Pertzibadde Doria (siguros, custos ùrtimos, de otènnere in cambiapare territòrios inSardigna) a cunviare sa tratativa.
Adelàsia aiat seberadu Enzo, fiat luegus iscominigada dae su paba e s'isvevu aiat retzidu dae su babbu su tìtulu effìmeru dere de Sardigna. Enzo fiat abarradu in Sardigna pagu mancu de un'annu, bivende mescamente inTàtarie discoidende, segundu sa traditzione, sa reina Adelàsia. Meda prus pitzocheddu de sa mugere, su re aiat poi abandonadu issa e s'ìsula pro sighire su babbu in sas missiones militares e, derrotadu in su1249in sabatalla de Fossalta, fiat postu in presone dae su podestade deBologna, in ue fiat mortu in su1272. Sa coja cun sa giuighissa turritana fiat istada iscontzada dae su paba in su1245.
Adelàsia fiat morta a cara de1259pro càusa non connota, a pustis de àere bidu sa progressiva apropiatzionede factode sas istitutziones giuigales dae parte de sosDòria, ma aende retzidu annullamentu de s'iscomìniga e su perdonu de pabaInnotzèntzu IV.
Sa reina si fiat difatis retirada aCostera, in su casteddu deSu Burgu, preferende·lu a su palatzu giuigale deAldara, in ue comente chi siat, torraiat fatu-fatu pro sas ocurrèntzias ufitziales. Non sunt abarradas documentatziones subra sa vida de Adelàsia in su casteddu: s'ischit petzi ca in su1255pabaLisandru IVaiat mandadu bator literas a sos soberanos sardos e una fiat indiritzada a issa; e custu a cumprou ca fiat galu bia e a cumandu de su rennu.
Mighele Zanchefiat su funtzionàriu giuigale incarrigadu daere Enzode apompiare su giuigadu durante s'ausèntzia sua, mancari in realidade non b'at cunfirma de custu fatu in sos documentos, comente fintzas de su fatu ca fiat istadu su de tres maridos de sa reinaAdelàsia.
Intelligente e ispertu in sas manipulatziones,Mighele Zancheaiat tentu una fìgia chi a  seigh'annos aiat fatu cogiuare cunBranca Dòria, chi cumbidadu su sorgu a sa tenuta in saNurra, l'aiat fatu ochire a istocadas in su1275.
Zanche si fiat fatu potente e arrichidu isfrutende s'apòmpiu a su puntu chi fiat regordadu daeDante Alighieriin saDivina Commèdia(XXII cantu de s'Inferru), in ue lu rapresentat impare aPara Gomita de Gaddurain saV Bolgia(de sos baratieres) "e a dir di Sardigna le loro lingue non si senton stanche" (e a fentomare sa Sardigna is limbas issoro non s'intendent istracas).
A s'agabbu de saBatalla de Meloriade su 1284, sa definitiva derrota dePisalassaiat aGènovasu controllu sustantziale de sos territòrios turritanos. Cun Dòrias, Malaspinas e Spinolas in su norte, e sugiuigadu de Arbareai artziende dae su sud, de s'antigu giuigadu de Torres fiat abarradu petzi su territòriu comunale deTàtari, in ue sos tzitadinos, in su1294, cun s'abbigu de sosDòria, si fiat costituidos inLìberu Comunu, ghiadu dae unu podestade mandadu cada annu daeGènovacun sa tarea de guvernare in cunformidade a sos istatutos tataresos.