Kürd dilləri

Kürd dilləri, həmçininkürd dilivə yakürdcə(Kurdîvə yaکوردی) —Kürdüstangeomədəni vilayətində yaşayankürdlərinvəkürd diasporunundanışdığı dil və ya dillər qrupu. Kürd diliHind-Avropa dil ailəsininQərbi İran dillərinəmənsubdialekt kontinuumunutəşkil edir.Kürd dilinin əsas üç dialekt və ya dilikurmanci,soranivəcənubi kürdcədir.
Şimal-Qərbi İran dillərinin ayrı qrupu olanzaza-gorani dillərindəbir neçə milyon etnik kürd də danışır. Kürdlərin əksəriyyəti kurmanci dilində danışır, kürdcə mətnlərin çoxu kurmanci və sorani dillərində yazılır. Kurmancilatın qrafikasınıntörəməsi olanhavar əlifbasıilə, sorani isəərəb qrafikasınıntörəməsi olan sorani əlifbası ilə yazılır.
Lək dilinincənubi kürd ləhcəsi və ya dördüncü kürd dili kimi təsnifatı müzakirə mövzusudur.Lək dili ilə digər cənubi kürd ləhcələri arasında fərqlər minimaldır.
Kürd dilində ədəbi məhsul XX əsrin əvvəllərinə qədər əsasən poeziya ilə məhdudlaşmış, sonradan ümumi ədəbi inkişaf baş vermişdir. İndiki dövrdə iki əsas yazılı kürd ləhcəsi kurmanci və soranidir. Soraniərəb diliilə yanaşı,İraqıniki rəsmi dilindən biridir və siyasi sənədlərdə sadəcə olaraq "kürdcə" kimi xatırlanır.
1974-ci ildə gerçəkləşmiş VIII nəşrindəİran,İraq,Suriya,TürkiyəvəSSRİ–də kürd dilində danışanların ümumi sayını 30 milyon nəfər təxmin etmişdir.
Kürdlər, məskun olaraq dörd dövlətin (Türkiyə,İran,İraqvəSuriya) sərhədləri içində yaşamaqdadırlar. Söz mövzusu ölkələrin rəsmi dilləri isə türk, fars və ərəb.TürkcəUral-Altay,ƏrəbcəSami,Farscada Hind-Avropa dil ailəsindəndir.Bu dillərdən yalnız Fars Kürtcə ilə eyni dil qrupunda iştirak etməkdədir. Ancaq maraqlı olan, yalnız ərəb və fars rəsmi nüfuzlarının Kürtcənin varlığını və öz başına bir dil
olduğunu qəbul etmələridir. Digər tərəfdən,TürkiyəRespublikasının mövcud qanunları və idarəçiləri (son dövrlərdəki mövzuyla əlaqədar müsbət müzakirələri və konstitusiya dəyişikliyi məqsədiylə hazırlanan qaralamaları ayrı tutsaq) hələ Kürtcənin varlığını və özbaşına ayrı bir dil olduğunu qəbul edə bilmirlər.Bu anlayış xüsusilə Respublikanın quruluş illərindən sonra yayıldı və rəsmi görüş
halına gəldi. Hamıya məlumdur ki Cumhuriyet'ten əvvəl kürdlər dilləri, mədəniyyətləri və qövm
kimlikleriyle tanınır, bilinirdi. Məsələn Övliya Çələbi, Seyahatname'sinde, Kürtçenin
və Kürtçeninləhçələrindənsöz edər. Kürtçenin zəngin və qədim bir dil olduğunu; Farça,
İvrit və "Derici" dən ayrı olduğunu vurğulayır.
"Şəmsəddin Sami" "Kamus'ül Alam" adlı əsərində,Ziya Göyalpdə müxtəlif makalele və
demeçlerinin yanında Kürd tayfa haqqındasosiolojitədqiqatlar adlı əsərində, Kürtçenin
digər dillərə bənzəmədiyini və müstəqil, zəngin bir dil olduğunu söyləyər.
Ancaq Respublikanın quruluşundan sonra, xüsusilə də 1924 Konstitusiyasının qüvvəyə
mindikdən sonra, kürdlərin varlığı zəmanətə alınmadı. Kürd dili, şəxsiyyəti, mədəniyyəti yox
sayıldı. Halbuki bilirik ki Osmanlı İmperatorluğunun və Respublikanın bir çox rəsmi
sənədində "Kürd" və "Kürdüstan" ifadəsi iştirak etməkdədir.
BütünKürdoloqlarKürtçenin müstəqil bir dil olduğunu, Ərəbcə və Türkcə ilə bir
bağının olmadığını təsbit etmişlər. Digər tərəfdən kürdlər və FarslarArikökənlidirlər. Dilləri
eyni qrup içində yer alır, amma hər biri müstəqil bir dildir.
Kürdlər keçmiş dövrlərdə öz dilləriylə təhsil və tədris etmişlər.
Mədrəsələrdə riyaziyyat, məntiq, qrammatika, fiqh və bənzəri mövzularda təhsil və təhsil,
Kürtçe və Ərəbcə edilərdi. Amma təhsil birliyi (tövhidi tedrisat) kanunuyla bu mədrəsələr
bağlanıldı və yeni sistemdə Kürtçe təhsil və təhsilə yer verilmədi.
İndiki vaxtda nisbətən müsbət bir mübahisə mühiti var. Köhnəsi qədər qatı və Kürtçe
təhsilə əvvəlcədən reddiyeci şəkildə yaklaşılmıyor. Statükocular artıq Kürtçeyi yox
saymırlar, amma onu "geri", "məhəlli bir dil" olaraq xarakterizə kimi, mövcud Polyak və
şivən varlığının da təhsil-tədris qarşısında bir maneə olduğunu irəli sürürlər.
Mərkəzi kürdlərin Moqriani dialekti Piranşahr və Mahabadda geniş şəkildə danışılır.
Mövcud yazılı dəlillər, kürdlərin keçmiştarixlərindəbir çox əlifba istifadə etdiklərinə
şahidlik etməkdədir. Buna baxmayaraq kürdlərin ilkin hansıəlifbanıistifadə hələ
kanıtlanabilmiş deyil. Aşağıda sıralayacağımız əlifbanın xaricində kürdlərArami,SürənivəGrekəlifbalarını də istifadə etmişlər.
Bu günə qədər kürdlərin istifadə əlifbalar:
Kürdlərin İstifadə Alfabeler
Mövcud yazılı dəlillər, kürdlərin keçmiş tarixlərində bir çox əlifba kullandıklarına
şahidlik etməkdədir. Buna baxmayaraq kürdlərin ilkin hansı əlifbanı istifadə hələ
kanıtlanabilmiş deyil. Aşağıda sıralayacağımız əlifbanın xaricində kürdlər Arami, Sürəni
və Grek əlifbalarını də istifadə etmişlər.
Bu günə qədər kürdlərin istifadə əlifbalar:
Kürmancîəlifbasındakı A-a, B-b, C-c, Ç-ç, D-d, F-f, G-g, H-h, J-j, K-k, L-l, M-m, N-n, O-o, P-p, Q-q, R-r, S-s, Ş-ş, T-t, V-v, X-x, Y-y, Z-z hərfləri Azərbaycan əlifbasındakı kimi oxunar. E-e hərfi Azərbaycan dilindeki Ə-ə kimi, Ê-ê hərfi Azərbaycan dilindeki E-e kimi, I-i hərfi I-ı kimi, Î-î hərfi İ-i kimi oxunarlar. U-u hərfi Azərbaycan dilindəki U-u hərfindən bir az fərqlidir, qısa oxunan u hərfidir, Ərəbcədəki zəmməhərəkəsinebənzər. Û-u hərfi isə Azərbaycan dilindəki U-u kimidir, ancaq uzun oxunar. W-w hərfi V-v hərfindən fərqlidir və İngiliscədəki W-w, Ərəbcədəki و (waw) hərfi kimi tələffüz edilər. Azərbaycan əlifbasındakı Ğ-ğ səsi də Kürdcədə vardır, Ərəbcədəki غ (ğəyn) hərfi kimi oxunar. Lakin əlifbada bu hərfi yazmaq üçün bir hərf yoxdur. Bu hərflə oxunan sözlər bəzi ləhcələrdə X-x ilə oxunar. Bu səbəblə Kürdcədə bu səs, X-x hərfiylə qarşılanar. Məsələn ğərib sözü xerîb, ğəzal sözü xezal şəklində yazılar. Bu səs üçün Ẍ-ẍ işarəsi də istifadə edilər: ẍerîb, ẍezal.
Varlığı tək olan şeyləri bildirən sözlərə deyilir. Örnək: Ewropî (Avropa), Azerbaycan (Azərbaycan), Xoda/Xwedê (Tanrı).
Kürt dilinin 3 cinsi var: erkək (masculin), dişi, neytral.
Cəmdə kəlmələrə oldugu zaman sözün sonuna "ên" əlavə olunar. Örnək: mal-ên (evlər), mirov-ên (insanlar), kulîlk-ên (çiçəklər)