พนมเปญ

พนมเปญหรือพนุมปึญ(เขมร:ភ្នំពេញภฺนํเพญ, ออกเสียง:[pʰnumpɨɲ];อังกฤษ:Phnom Penh) อีกชื่อหนึ่งที่เป็นทางการคือราชธานีพนมเปญเป็นเมืองหลวงของประเทศกัมพูชาโดยเป็นเมืองหลวงของประเทศมาตั้งแต่สมัยกัมพูชาในอารักขาของฝรั่งเศสกรุงพนมเปญเป็นเมืองที่ล้อมรอบด้วยจังหวัดกันดาลและเป็นเมืองศูนย์กลางการค้า การเมือง และวัฒนธรรมของกัมพูชา พนมเปญตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำโตนเลสาบ,แม่น้ำโขงและแม่น้ำบาสักมีประชากรมากกว่า 2 ล้านคน เทียบเท่าประชากรร้อยละ 14 ของประเทศพื้นที่ทั้งหมดในมหานครพนมเปญยังรวมพื้นที่ใกล้เคียงของนครตาเขมาและบางส่วนของจังหวัดกันดาลโดยก่อนที่พนมเปญจะมีสถานะเป็นเมืองหลวงนั้นอุดงมีชัยเป็นเมืองหลวงของประเทศ
พนมเปญกลายเป็นเมืองหลวงของอาณาจักรขะแมร์ต่อจากนครธมเมืองนี้เคยถูกทิ้งร้างหลายครั้งก่อนจะได้รับการสถาปนาขึ้นใหม่ใน ค.ศ. 1865 โดยพระบาทสมเด็จพระนโรดมในอดีต พนมเปญทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางทางการค้า โดยมีสิ่งทอ,ยา, การผลิตเครื่องจักรและโรงสีข้าวเป็นอุตสาหกรรมหลัก แต่โดดเด่นที่สุดในด้านวัฒนธรรม เมืองนี้เป็นที่ตั้งของสถานศึกษาหลายแห่ง รวมถึงสากลวิทยาลัยภูมินท์พนมเปญ(สถาปนาเมื่อปี 1960) เช่นเดียวกับโรงเรียนวิศวกรรมศาสตร์,วิจิตรศิลป์, วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี และเกษตรกรรมและยังเป็นที่ตั้งของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ราชวิทยาลัย
พนมเปญได้ชื่อว่า"ไข่มุกแห่งเอเชีย"(เมื่อคริสต์ทศวรรษ 1920 พร้อมกับเมืองเสียมราฐ) เนื่องมาจากสถาปัตยกรรมแบบฝรั่งเศสที่โดดเด่นในแบบอลังการศิลป์พนมเปญ เสียมราฐ และพระสีหนุเป็นสถานที่ท่องเที่ยวที่สำคัญทั้งในระดับประเทศ และระดับโลกของกัมพูชา เมืองนี้ก่อตั้งขึ้นในปี 1372 และมีชื่อเสียงในด้านสถาปัตยกรรมและสถานที่ท่องเที่ยวเชิงประวัติศาสตร์ พนมเปญมีสถานะเป็นเมืองหลวงอย่างเป็นทางการใน ค.ศ. 1434 ภายหลังยุคมืดของกัมพูชาและยังคงสถานะนี้จนถึงปี 1497พนมเปญได้รับสถานะเมืองหลวงคืนมาอีกครั้งในช่วงยุคอาณานิคมของฝรั่งเศสใน ค.ศ. 1865 สิ่งนี้ได้ทิ้งร่องรอยมรดกทางสถาปัตยกรรมไว้จวบจนปัจจุบันรวมถึงอาคารตามถนนต่าง ๆ
เมืองนี้เคยเป็นสถานที่จัดงานสำคัญในระดับนานาชาติหลายครั้ง ที่มีชื่อเสียงที่สุดได้แก่การประชุมสุดยอดอาเซียนค.ศ. 2002, 2012 และ 2022 รวมทั้งมหกรรมกีฬาอย่างซีเกมส์ 2023และอาเซียนพาราเกมส์ 2023 พนมเปญจะเป็นเมืองแรกของกัมพูชาและเมืองที่สองในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่เป็นเจ้าภาพเอเชียนเกมส์เยาวชนปี 2029
พนมเปญไม่ได้มีจุดเริ่มต้นจากการเป็นถิ่นฐานที่ตั้งหลัก จนกระทั่งเข้าสู่ยุคเมืองพระนครหลังจากนครวัดและเมืองอื่นๆใกล้เคียงเริ่มมีชื่อเสียงโดดเด่นประจักษ์สู่สายตาประชาคมโลก
ช่วงกลางศตวรรษที่ 15เจ้าพระยาญาติกษัตริย์แห่งจักรวรรดิเขมรทรงย้ายราชธานีจากเมืองนครธมซึ่งถูกทำลายและยึดครองโดยกองทัพสยามมาตั้งอยู่ที่ ณ พื้นที่ที่เป็นกรุงพนมเปญในปัจจุบันและทรงก่อร่างสร้างนครหลวงใหม่สร้างพระราชวัง ทรงตั้งนามเมืองหลวงแห่งนี้ว่าจตุมุข(ចតុមុខ) มีความหมายแปลว่า "เมืองที่มีสี่ใบหน้า" สื่อถึงพระพรหมผู้มีพระพักตร์ 4 หน้า กรุงจตุมุขมีชื่อเต็มว่าจตุรมุข มงคลสกลกัมพูชาธิบดี ศรีโสธรบวรอินทปัตถ์ บุรีรัฏฐราชสีมามหานคร(ក្រុងចតុមុខមង្គលសកលកម្ពុជាធិបតី សិរីធរបវរ ឥន្ទបត្តបុរី រដ្ឋរាជសីមាមហានគរ) มีความหมายว่า "สถานที่แห่งแม่น้ำสี่สายที่ให้ความสุขและความสำเร็จของอาณาจักรเขมรผู้นำสูงสุดและเมืองที่ไม่อาจทำลายได้ของพระอินทร์แห่งอาณาจักรอันยิ่งใหญ่" เป็นชื่อเรียกกรุงพนมเปญสมัยนั้นและยุคสมัยนี้จึงเรียกว่ายุคสมัยจตุมุขทำให้กรุงพนมเปญเป็นเมืองหลวงของกัมพูชาเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์
กรุงพนมเปญยังคงเป็นเมืองหลวงอยู่ 73 ปีจากปี ค.ศ. 1432 - 1505 และถูกทอดทิ้งเป็นเวลา 360 ปี (จากปี ค.ศ. 1505 ถึง 1865) โดยกษัตริย์ที่ตามมาเนื่องจากการต่อสู้ภายในราชวงศ์ระหว่างผู้อ้างสิทธิชิงบัลลังก์ หลังจากนั้นกษัตริย์ก็ย้ายเมืองหลวงหลายต่อหลายครั้งและสร้างเมืองหลวงขึ้นในสถานที่ต่าง ๆ เช่นศรีสันธร,ละแวกและกรุงอุดงมีชัย
ในระหว่างอานามสยามยุทธในสมัยพระอุทัยราชา(นักองค์จัน) ได้ย้ายเมืองหลวงกลับมายังกรุงพนมเปญอีกครั้งเพื่อเข้ากับญวนจนจบศึกพระหริรักษ์รามาธิบดี(นักองค์ด้วง) ครองราชย์จึงได้ย้ายกลับมาอยู่ ณอุดงมีชัย
จนกระทั่งเมื่อกัมพูชาลงนามในสนธิสัญญายอมเป็นรัฐในอารักขาของฝรั่งเศสปีค.ศ. 1866ภายใต้การปกครองของพระบาทสมเด็จพระนโรดม พรหมบริรักษ์ได้ทรงย้ายเมืองหลวงจากกรุงอุดงมีชัยกลับมาที่พนมเปญทรงแต่งตั้งกรุงพนมเปญเป็นเมืองหลวงของประเทศอย่างเป็นทางการนับแต่บัดนั้น หลังจากการมีการทำสัญญากับฝรั่งเศสแล้วต่อมากัมพูชาก็ถูกรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของจักรวรรดิอาณานิคมฝรั่งเศสแถบอินโดจีนที่รวมถึงเวียดนามและลาวภายใต้อำนาจการปกครองแบบเต็มรูปแบบของปารีสทำให้พนมเปญมีศักยภาพและเติบโตแบบก้าวกระโดด จากเมืองที่มีขนาดเล็กกว่าหมู่บ้าน ก้าวไปสู่การพัฒนาเป็นเมืองท่าริมน้ำที่ทันสมัยของฝรั่งเศส
แม้จะมีความวุ่นวายในส่วนอื่นๆ ของประเทศทั้งก่อนและหลังสงครามโลกครั้งที่สอง แต่พนมเปญยังคงอยู่ภายใต้การปกครองของฝรั่งเศสจนกระทั่งปีค.ศ. 1953ภายใต้การนำของสมเด็จนโรดมสีหนุและคลื่นมวลชนชาวเขมรที่ออกมาเรียกร้องเอกราช จนได้รับเอกราชจากฝรั่งเศสอย่างสมบูรณ์ ซึ่งช่วงต้นของปีค.ศ. 1970พนมเปญค่อนข้างมีความสงบท่ามกลางทะเลสงครามในประเทศกัมพูชา
ในปีค.ศ. 1975กองกำลังเขมรแดงภายใต้การนำของพอลพตบุกโจมตีพนมเปญ หลังจากเข้ายึดครองไม่กี่วันจึงเริ่มกวาดล้างประชากรกว่าสองล้านคนที่อาศัยอยู่ในพื้นที่โดยเนรเทศออกไปสู่ชนบท ภายใน 4 ปีพนมเปญแทบร้างผู้คน ยกเว้นเขตพื้นที่กักกัน เช่น S-21 และพื้นที่บางส่วนที่ชาวเขมรแดงอาศัยอยู่
เมื่อเขมรแดงถูกขับไล่ออกไปจากกรุงพนมเปญในปีค.ศ. 1979ผู้คนจึงค่อยๆ ทยอยกลับเข้ามาอาศัยในเมืองอีกครั้ง แต่เนื่องจากสภาพบ้านเมืองที่ถูกทำลายและทรุดโทรมอย่างมาก รวมถึงจำนวนประชากรที่เพิ่มขึ้นน้อย องค์การระหว่างประเทศจึงเริ่มเข้ามามีบทบาทและให้ความช่วยเหลือในการฟื้นฟูบ้านเมือง หลังจากการลงนามในความตกลงทางการเมืองสมบูรณ์แบบในความขัดแย้งกัมพูชา หรือที่รู้จักกันในชื่อว่าความตกลงสันติภาพกรุงปารีส(Paris Peace Agreement) ในปีค.ศ. 1991ซึ่งคืนเสถียรภาพเต็มที่แก่ประชาชนชาวกัมพูชา
ในปีค.ศ. 1999กัมพูชาเข้าร่วมเป็นสมาชิกของกลุ่มประเทศอาเซียนซึ่งสนับสนุนและดึงดูดให้ชาวต่างชาติเข้ามาร่วมลงทุนในกัมพูชามากขึ้น ถือเป็นจุดเริ่มต้นในทางที่ดีสำหรับประวัติศาสตร์หน้าใหม่ของประเทศ
พนมเปญตั้งอยู่ในพื้นที่ตอนกลางค่อนใต้ของกัมพูชา และล้อมรอบด้วยจังหวัดกันดาลตัวนครตั้งอยู่ริมแม่น้ำโขงโตนเลสาบและแม่น้ำบาสัก
ตัวนครตั้งอยู่ในพิกัดภูมิศาสตร์11°33′00″N104°55′00″E﻿ / ﻿11.55°N 104.91667°E﻿ /11.55; 104.91667(11°33' เหนือ, 104°55' ตะวันออก)ครอบคลุมพื้นที่ 678.46 ตารางกิโลเมตร (262 ตารางไมล์) แบ่งเป็นตัวเทศบาล 11,401 เฮกตาร์ (28,172 เอเคอร์) และถนน 26,106 ha (64,509 เอเคอร์) ที่ดินเพื่อเกษตรกรรมในเขตเทศบาลมีจำนวน 34.685 km(13 sq mi) โดยอยู่ในเขตชลประทาน1.476 km(365 เอเคอร์)
พนมเปญเป็นเขตการปกครองพิเศษที่มีพื้นที่ 678.46 ตารางกิโลเมตร (261.95 ตารางไมล์) ซึ่งมีสถานะเทียบเท่ากับจังหวัด มีทั้งหมด 14 เขต (ខណ្ឌขณฺฑ) 105 แขวง (សង្កាត់สงฺกาต่) และ 953 หมู่บ้าน (ភូមិภูมิ)เขตทั้งหมดอยู่ภายใต้การบริหารของพนมเปญ ส่วนเขตดังเกา,เมียนเจ็ย,ปอร์แซนเจ็ย,แซนซกและรุสเซ็ยแกวถือเป็นเขตนอกนคร
ข้อมูลเมื่อ 2019พนมเปญมีประชากร 2,129,371 คน โดยมีความหนาแน่นประชากรที่ 3,136 คนต่อตารางกิโลเมตรในพื้นที่นครที่มีขนาด 679 ตารางกิโลเมตร (262 ตารางไมล์)อัตราการเติบโตอยู่ที่ 3.92% เขตนครมีประชากรเพิ่มขึ้น 4 เท่านับตั้งแต่ ค.ศ. 1979
การสำรวจโดยสถาบันสถิติแห่งชาติใน ค.ศ. 2017 เปิดเผยว่าประชากรในพนมเปญ 95.3% เป็นชาวเขมร, 4% เป็นชาวจามและอื่น ๆ อีก 0.7% ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวจีน เวียดนาม และชนกลุ่มน้อยอื่น ๆ ได้แก่ชาวไทย, บูดง,มนง,กูยและ Chong
ภาษาทางการคือภาษาเขมรส่วนภาษาอื่นที่ใช้กันทั่วไปคือภาษาอังกฤษและภาษาฝรั่งเศส
ศาสนาประจำชาติคือศาสนาพุทธนิกายเถรวาทประชากรในพนมเปญมากกว่า 97.8% นับถือศาสนาพุทธ ชาวจามนับถือศาสนาอิสลามมาหลายร้อยปี ส่วนศาสนาคริสต์มีผู้นับถือจำนวนน้อย
พนมเปญเป็นแหล่งเศรษฐกิจที่สำคัญที่สุดของกัมพูชา มีอัตราการเติบโตมากขึ้นในแต่ละปี เป็นศูนย์รวมของโรงแรม ภัตตาคาร บาร์ และสิ่งก่อสร้างมากมาย
การเติบโตทางเศรษฐกิจ เริ่มตั้งแต่ทศวรรษที่ 1990 ได้มีการเปิดศูนย์การค้าแบบตะวันตกชื่อว่าศูนย์การค้าโสรยาและศูนย์การค้าสุวรรณารวมทั้งกิจการภัตตาคารและแฟรนไชส์ตะวันตกอื่น ๆ ได้แก่
ตึกที่สูงที่สุดในพนมเปญ คือตึกวัฒนะ(Vattanac Capital Phnom Penh)สูง 200 เมตร (656 ฟุต) สร้างถึงยอดเมื่อ พฤษภาคมค.ศ. 2012สามารถมองเห็นตัวเมืองได้ทั่ว
สนามกีฬาที่สำคัญในพนมเปญ ได้แก่สนามกีฬาโอลิมปิกพนมเปญจุคนได้ 50,000 คน อย่างไรก็ตาม สนามนี้ไม่เคยถูกใช้ในกีฬาโอลิมปิกเลย สนามนี้สร้างขึ้นเมื่อค.ศ. 1964เป็นสนามเหย้าของฟุตบอลทีมชาติกัมพูชา
การเดินทางในพนมเปญใช้รถตุ๊กตุ๊กและรถจักรยานยนต์ เมื่อ9 สิงหาคมค.ศ. 2007เริ่มมี บริษัท มายลิง โอเพ่นทัวร์ (Mai Linh Open Tou) จากเวียดนามมาบริการแท๊กซี่มิเตอร์หลังคาสีเขียว จะคิดค่าบริการเริ่มต้นที่ 1.50 ดอลลาร์
ท่าอากาศยานนานาชาติพนมเปญเป็นท่าอากาศยานที่ใหญ่ที่สุดในกัมพูชา ห่างจากตัวเมืองพนมเปญ 7 กิโลเมตร (4.3 ไมล์)
พนมเปญมีเมืองพี่น้องดังต่อไปนี้: