Wikang Hapones

Angwikang Hapón(Sulat-Hapón: 日本語nihongolit. na'wika ng [bansang] Hapón',Ingles:Japanese), kilala rin bilangwikang Hapones, wikang Nihongoo sa lumang katawagan nitongwikang Nippongo(mula saNippon, lumang pagsasaromano ngNihon), ay isang wika mula saSilangang Asyana sinasalita ng tinatayang mga 126 milyong katao (2021), karamihan sa bansangHapón, kung saan ito angpambansang wikanila. Kasapi ito sa pamilya ng mga wikang Haponiko (Ingles:Japonic) o Hapones-Ryukyuano (Ingles:Japanese-Ryukyuan). Pinagtatalunan pa rin ang relasyon nito sa mga karatig-wika nito tulad ng wikangKoreano. Isinama ang mga wikang nasa pamilyang Haponiko sa iba pang mga pamilya ng wika tulad ng Ainu, Awstroasiatiko (Ingles:Austroasiatic), at sa di na tinatanggap na pamilyang Altaiko (Ingles:Altaic), ngunit wala sa mga panukalang ito ang nakakuha ng malawakang pagtanggap.
Kaunti lamang ang alam sa sinaunang kasaysayan ng naturang wika, o kahit maging kung kailan ito unang sinalita sa bansang Hapón. Nakatala sa mga dokumento mula Tsina noong ikatlong siglo ang ilang mga salitang Hapón, pero hindi sumulpot ang mga mahahalagang teksto hanggang noong ikawalong siglo. Noong panahon ngHeian(794-1185), may kalakihan ang impluwensiya ng wikangTsinosa bokubularyo at ponolohiya ng Lumang Hapones. Kabilang sa mga pagbabagong nagawa sa kasagsagan ng Huling Gitnang Hapones ang pagbago ng ilang katampukang nagpalapit sa kasalukuyang wika, at ang pagpasok ng mga hiram na salita mulaEuropa. Lumipat ang pamantayangdiyalektomula sa rehiyon ngKansaipatungo sa diyalekto ng rehiyon ng Edo (ngayo'yTokyo) noong panahon ng Maagang Makabagong Hapones mula sa unang bahagi ng ika-17  hanggang sa kalagitnaan ng ika-19 na siglo. Matapos magbukas muli noong 1853 ang bansang Hapón mula sa pag-iisa nito, lalo pang dumami ang mga hiram na salita mula Europa na pumasok sa wika. Partikular na dumami ang mga salitang Ingles na hiniram, na kalauna'y sumibol bilang mga salitang Hapón na may salitang-ugat na galing sa Ingles.
Isang wikang pinapanlapian (Ingles:agglutinative language) ang wikang Hapón. May tiyak na "bigat" ang bawat pantig nitong kilala bilangmora, may simpleng ponotaktika (phonotactics), mga purong patinig, may pagpapahaba sa katinig at patinig, at isang mahalagang sistema ng diin sa katinisan (pitch accent). Sa mga pangungusap, madalas nauuna ang gumagawa ng kilos na sinundan ng tumatanggap ng kilos bago angpandiwa(SOV, osubject-object-verb). Minamarkahan ng mga pananda (markers) at pang-ugnay (connectors) ang gamit sa balarila ng mga salita. Nauuna ang paksa (topic) sa isang pangungusap nito kaysa sa komento (comment). Ginagamit naman ang mga pandulong pangatnig (sentence-final particles) para magbigay ng emosyon o diin sa sinasabi, o di kaya'y para magtanong. Walang kasarian ang mgapangngalanni bilang, at wala itong mgaartikulo. Pinapanlapian ang wikang Hapón, madalas para sa boses (voice) at sa aspekto (aspect)—imbis sa oras (tense)—at hindi sa kung sino ang nagsasalita (person). Pinapanlapian din ang mga kahalintulad ngpang-urisa wikang Hapón. May komplikadong sistema ng kagalangan (kilala sa Ingles bilanghonorifics) kung saan nagbabago ang mga pandiwa at maging mga salitang ginagamit at ang ayos ng pangungusap base sa katayuan ng nagsasalita sa kinakausap niya.
Walang malinaw na relasyon ang wikang Hapón sa wikangTsino,subalit malimit itong gumagamit ng mga karakter sa sulat-Tsino, kilala sa tawag nakanji(漢字), sa pagsusulat. May malaking bahagi ng bokubularyo ang hiniram sa wikang Tsino. Maliban dito, may dalawa pang sistema ng pagsulat ang ginagamit: ang makurbang sulat-hiragana(ひらがな o 平仮名) at ang matulis na sulat-katakana(カタカナ o 片仮名). Limitado lamang ang paggamit ng sulat-Latin, angrōmaji. Ginagamit parehas ng wikang Hapón ang sistema ng pagbilang ng Arabo (1, 2, 3, ...) at Tsino (一, 二, 三, ...).
Malimit ang sulat-hiraganagamitin para sa mga gramatikang partikulo at mga katapusan ng mga salita.  Ang sulat-katakanaay malimit gamitin naman para sa mga hiniram ng mga salitang galing sa ibang wikang di Intsik, sa mga pangalan ng hayop at halaman, at sa mga onomatopeia.
Logograma angkanji, pero ponograma (ng uring silabaryo o silabograma) ang sulat-hiraganaat sulat-katakana.  Kaya ang sulat ng Hapones ay kung minsang tawaging logosilabiko (Ingles:logosyllabic).
Pinaniniwalaang dinala ng mga taong nagmula sa kontinental na Asya o di kaya'y sa mga kalapit na isla sa Pasipiko ang proto-Haponiko, ang kanunununuan ng mga wikang Hapon at Ryukyuano, noong bandang una hanggang sa gitnang bahagi ng ikalawang siglongBK.(panahon ngYayoi). Pinalitan nito ang mga orihinal na wika ng mga unang nanirahang na lahingJōmon,kabilang na ninuno ng modernong wikangAinu. Napakaliit lamang ang alam tungkol sa wikang Hapón ng panahong ito. Dahil ipapakilala pa lamang galing Tsina ang sistema ng pagsulat,walang direktang ebidensiya patungkol rito. Base sa mga pagsasabuo mula sa kapanahunan ng Lumang Hapón ang mga impormasyon nakuha para sa panahong ito.
Ang Lumang Hapones ay ang pinakalumang napatunay na yugto ng wikang Hapones. Sa pagkalat ngBudismo, naangkat ang Tsinong sistema ng pagsusulat sa Hapon. Ang mga pinakalumang teksto na nahanap sa Hapon ay nakasulat saKlasikong Tsino, ngunit maaaring sadya silang basahin sa wikang Hapones sa pamamagitan ng pamamaraangkanbun. Ipinapakita ng iilan sa mga Tsinong tekstong ito ang mga impluwensya ng bararilang Hapones, tulad ng pag-aayos ng mga salita (halimbawa, ang paglalagay ng pandiwa pagkatapos ng layon). Sa mga magkahalong tekstong ito, paminsan-minsang ginamit ang mgaTsinong titiksa ponetikang paraan para kumatawan sa mgakatagang Hapones. Pinepetsahan ang pinakalumang teksto, angKojiki, sa maagang ika-8 siglo, at isinulat nang buo sa sulating Tsino. Magkakasabay ang wakas ng Lumang Hapones sa wakas ngpanahong Naranoong 794. Ginamit ng Lumang Hapones ang sistema ng pagsulat naMan'yōgana, na gumagamit ngkanjipara sa kanilang halagang ponetika at semantiko. Ayon sa sistemang Man'yōgana, maaaring ibuo muli ang Lumang Hapones na nagkaroon ng 88 natatanging pantig. Gumamit ang mga tekstong isinulat sa Man'yōgana ng dalawing magkakaibangkanjipara sa mga pantig na binibigkas ngayon bilangき ki, ひ hi, み mi, け ke, へ he, め me, こ ko, そ so, と to, の no, も mo, よ yo at ろ ro.(May 88 angKojiki, ngunit 87 lamang ang mayroon sa mga sumusunod na teksto. Tila agarang nawala ang pagkakaiba sa mo1at mo2pagkatapos ng komposisyon nito.) Umikli itong pangkat sa 67 saMaagang Gitnang Hapones, ngunit nadagdagan ito sa pamamagitan ng impluwensyang Tsino.
Dahil sa mga dagdag na pantig, itinuring na mas malaki ang sistema ng patinig ng Lumang Hapones kaysa sa Makabagong Hapones – marahil na naglaman ito ng hanggang walong patinig. Ayon kayShinkichi Hashimoto, nagmumula ang mga dagdag na pantig sa Man'yōgana mula sa pagkakaiba ng mga patinig ng mga kinukuwestyong patinig.Nagpapahiwatig ng mga pagkakaibang ito na may sistema ng walong patinig ang Lumang Hapones,kumpara sa limang patinig ng mga sumusunod na Hapones. Dapat umikli ang sistema ng patinig sa pagitan ng mga tekstong ito at ang pag-imbento ng mgakana(hiraganaatkatakana) noong unang bahagi ng ika-9 siglo. Ayon sa pananaw na ito, kahawig ang sistema ng walong patinig ng sinaunang Hapones sa mga sistema ng mga pamilya ng wikang Uraliko atAltaiko.Gayunman, hindi tiyak na tiyak na ang paghahalili ng mga pantig ay sumasalamin sa pagkakaiba sa mga patinig sa halip ng mga katinig – sa panahong iyon, ang tanging hindi mapag-aalinlangang katotohanan ay magkaibang pantig sila. Ipinapakita ng mas bagong muling pagbubuo ng sinaunang Hapones ang kapansin-pansing pagkakatulad sa mga wikang Timog-Asyano, lalo na sa mgawikang Austronesyo.
Walang /h/ ang Lumang Hapones, ngunit sa halip nito, may /ɸ/ (nakapreserba sa modernongfu,/ɸɯ/), na muling ibinuo sa mas maagang */p/. Mayroon ding simbolo ang Man'yōgana para sa/je/na ipinagsama sa/e/bago natapos ang panahong ito.
Napapanatili ang mga iilang hayto ng mga elementong bararila ng Lumang Hapones sa modernong wika – ang katagang paari natsu(pinalitan ng modernongno) ay nakapreserba sa mga salita tulad ngmatsuge("pilikmata", lit. "buhok ng mata"); modernongmieru("maging tahaw") atkikoeru("maging mapapakinggan") na nagpapanatili ng posiblengmediopasibonghulaping -yu(ru)(kikoyu→kikoyuru(ang anyong atributibo na dahan-dahang pumalit sa anyong payak simula sa huling panahong Heian) >kikoeru(tulad ng lahat ng pandiwang shimo-nidan sa makabagong Hapones)); at nananatili ang paaring kataganggasa sadyang arkaikong pananalita.
Ang Maagang Gitnang Hapones ay ang Hapones ngpanahong Heian, mula 794 hanggang 1185. Nakikita sa Maagang Gitnang Hapones ang makabuluhang impluwensya ng wikang Tsino sa tinigan ng wika – nagiging multinigin ang pagtatangi ng haba para sa mga katinig at patinig, at may mga idinagdag na katinig na labyalisado (hal.kwa) at palatalisado (hal.kya).Napasama ang interbokalikong /ɸ/ sa /w/ sa pagsapit ng ika-11 siglo. Nakikita sa wakas ng Maagang Gitnang Hapones ang simula ng mabagal na paglilipat ng anyong atributibo (rentaikeisa Hapones) patungo sa di-sabaylong anyo (shūshikei) para sa mga uri ng pandiwa kung saan magkaiba ang dalawa.
Sumasaklaw ng Huling Gitnang Hapones ang mga taon mula 1185 hanggang 1600, at karaniwang inihihiwalay sa dalawang seksyon, halos magkatumbas sapanahong Kamakuraatpanahong Muromachi, ayon sa pagkabanggit. Ang mga huling anyo ng Huling Gitnang Hapones ay ang mga unang inilarawan ng mga di-katutubong sanggunian, sa sitwasyong ito, ang mgaHeswitaatFranciscanongmisyonero; at sa gayon ay nagkaroon ng mas mabuting dokumentasyon ng tinigan ng Huling Gitnang Hapones kumpara sa mga dating anyo (halimbawa, angArte da Lingoa de Iapam). Kabilang sa mga ibang pagbabago sa tunog, ipinagsama ang/au/sa/ɔː/, di-kayaga ng/oː/; ipinakilala muli ang/p/mula sa Tsino; at ipinagsama ang/we/sa/je/. Nagsimulang lumitaw ang mga anyo na mas kilala ng mga nananalita ng Makabagong Hapones – nagsimulang bawasin ang pangatnig pangwakas -tesa pandiwa (hal.yondemula sa mas maagangyomite), natanggal ang -k- sa huling pantig (shiroikumpara sa mas naunangshiroki); at umiiral ang mga iilang anyo kung saan pinanatili ng makabagong pamantayang Hapones ang dating anyo (hal.hayaku>hayau>hayɔɔ, kung saan mayhayakulamang ang makabagong Hapones, ngunit nakapreserba ang alternatibong anyo sa karaniwang pagbatio-hayō gozaimasu"magandang umaga"; nakikita rin itong pangwakas sao-medetō"pagbati!" mula samedetaku).
Nasa Huling Gitnang Hapones ang mga unang salitang hiram mula sa wikang Europeo – kabilang sa mga karaniwang salita ngayon na hiniram ng Hapones sa panahong ito angpan("tinapay") attabako("tabako", "sigarilyo" ngayon), kapwa mula saPortuges.
Bagaman halos eksklusibong sinasalita ang wikang Hapones sa Hapon, ipinangsalita ito sa ibang lupain. Bago at noongIkalawang Digmaang Pandaigdig, sa pamamagitan ng Hapones na pagsakop ngTaiwanatKorea, pati na rin ng bahagyang pagsakop ngTsina,Pilipinas, at mga iba't ibang Kapuluang Pasipiko,naturuan ang mga katutubo sa mgabansang iyonng Hapones bilang wika ng imperyo. Dahil dito, mararaming matatanda sa mga bansang ito ay nakakapagsalita ng Hapones. Ginagamit minsan ng mga Hapones na emigranteng komunidad (matatagpuan ang pinakamalaki nito saBrasil,na may 1.4 milyon hanggang 1.5 milyon Hapones na imigrante at desendyente, ayon sa Brasilenyong datos ngIBGE, higit pa sa 1.2 milyon ngUnited States) ang wikang Hapones bilang kanilang pangunahing wika. Nakakapagsalita ang halos 12% ng residente ngHawaiing Hapones,na may tinatanyang 12.6% ng populasyon ang may lahing Hapon noong 2008. Mahahanap din ang mga Hapones na emigrante saPeru,Arhentina,Australya(lalo na sa mga silangang estado),Canada(lalo na saVancouverkung saan 1.4% ng populasyon ay may lahing Hapones),Estados Unidos(lalo na angHawaii, kung saan 16.7% ng populasyon ay may lahing Hapones,atCalifornia), atPilipinas(lalo na sa rehiyon ngDavaoat lalawigan ngLaguna).
Batay sa balarila ng Wikang Hapones, mayroong regular na morpolohiyang pang-uringaglutinatiboangWikang Hapones, na may parehas na produktibo at nakaayos na elemento. Sa wika ng tipolohiya, mayroon itong itinatampok na diberhento mula sa mga wikang Europeo. Ang mga panaguri ay karaniwangpuno-huli at ang maramihang mga pangungusap ay isa ring kaliwang-sangay.  Sa kabaligtaran, Ang mgaWikang Romansatulad ngEspanyolay mataal sa kanang sangay, at ang mgaWikang Alemantulad ngInglesay hindi taal sa kanang sangay. Maramingkatulad na wika, subalit kakaunti sa Europa.