Menəmən hadisəsi

Menemen hadisəsiya daKubilay hadisəsi— 23 dekabr 1930 günü həyata keçən,İzmir'in Menemen ilçəsində, əsgərliyini ehtiyatda olan zabit olaraq etməkdə olan müəllimMustafa Fəhmi Kubilayınvə yardımına gələn gözətçilər Həsən və Şövqinin şəriət istəyən bir qrup tərəfindən başı kəsilib bir çubuğun üzərinə bağlanaraq küçələrdə gəzdirilməsilə başlayan hadisələr zənciri. Respublika tarixinin ən önəmli hadisələrindən biridir. Hadisələrin ardından bölgədə hərbi vəziyyət elan edilmiş, General Mustafa Muğlalı idarəsində qurulan Divan-i Hərbdə günahkarlar müxtəlif cəzalara məhkum edilmişdir.
Mustafa Fəhmi Kubilay1930-cu ildə Menemendə ehtiyat zabit sifətilə əsgərlik vəzifəsini etməkdə idi. 23 dekabr 1930 səhəri Menemendə cərəyan edən hadisələr ümumi deyilənə görə bu seyri izləmişdir:
Şeyx ƏsədinManisadaNəqşibənditəriqətini yaymaqla vəzifələndirdiyi Laz İbrahim tərəfindən istiqamətləndirilən, Manisa tərəfindən gələn çəmbər saqqallı, sarıqlı və cübbəli dördü silahlı 6 şəxs, 23 dekabr 1930-da sübh namazından sonra məsciddən aldıqları Yaşıl Sancağı yola dikərək silah gücü ilə ətraflarına adam toplamağa çalışırlar. Başçılar arasında,KritliDərviş Məhəmməd, Şamdan Məhəmməd, Sütçü Məhəmməd Əmin, Nalıncı Həsən, Kiçik Həsən var idi. Derviş Məhəmməd məsciddə namaz qılanlara özünü "Mehdi" olaraq tanıtdı və dini qorumağa gəldiklərini söylədi.
Arxalarında 70 min nəfərlik Xəlifə ordusu olduğunu, günorta saatlarına qədər şəriət bayrağı altında toplanmayanların qılıncdan keçiriləcəyini söylədilər. Məsciddəki yaşıl bayrağı alıb, uzun bir çubuğa taxdılar və Menemen şəhər meydanında qazdıqları bir çuxura dikdilər. Bayrağın çevrəsində dönməyə, təkbir gətirməyə, zikr etməyə və"Papaqgeyən kafirdir! Yaxında yenə şəriətə qayıdılacaqdır"deyərək bir üsyan hərəkəti başlatmaq istəyirlər. Bayrağın altından əhalidən bəzi şəxsləri (bir fabrikdə çalışan Hayimoğlu Jozef də daxil) keçirdilər. Qəsəbəyə xəlifə ordusunun gələcəyi iddiası xalqı qorxutdu.
Hadisələrin ilçədəki hərbi birlikdə eşidilməsilə, bir bilgiyə görə; alay komandiri, ehtiyat zabit Kubilayı hadisə yerinə göndərdi.
Kubilay bu hərəkəti yatırtmaq üçün bir manqa əsgərlə hadisə yerinə gəldi. Əsgərlərin yanından ayrılaraq tək başına onların arasına girib təslim olmalarını istədi. Onlardan biri atəş edərək Kubilayı yaraladı. Qarşıdan bunu görən əsgərlər atəş açdılar. Fəqət silahlarında öldürücü təsiri olmayan manevr fişəngləri vardır. Dərviş Məhəmməd "mənə güllə təsir etmir" deyərək xalqı aldatmağa çalışdı.
Kubilay yaralı halda məscid həyətinə sığındıysa da, Dərviş Məhəmməd və dostları ardınca gəldilər. Dərviş Məhəmməd çantasını açıb mişar ağızlı bağ bıçağını çıxardı və yaralı kiçik leytenant Kubilayın başını kəsdi.
Kəsik başı yaşıl bayrağın çubuğuna dikməyə çalışdılar, ancaq bacara bilmədilər. Biri ip gətirdi və Kubilayın başı yaşıl bayrağın dikili olduğu çubuğa iplə bağlandı. Hadisə yerinə çatan Gözətçi Həsən atəş açıb qrupdan birini yaraladı. Ancaq açılan atəş nəticəsində o da öldü. Dostunun yardımına gələn Gözətçi Şövqi də açılan atəş nəticəsində öldü.
Bu mərhələdə hərbi birlik çatır. Komandir "Təslim olun!" deyə bağırır. Ancaq hadisə qarşıdurmaya çevrilir və hərbi birlik atəş açır. Nümayişçilərdən Dərviş Məhəmməd də daxil bəziləri ölərkən, bəziləri qaçır. Daha sonra hamısı birdən tutulur.
Kubilay hadisəsi, gəncTürkiyə Respublikasının1925-dəki Şeyx Səid üsyhanından sonra şahid olduğu əhəmiyyətli hadisələrdən biridir.
Dövlət sərt reaksiya göstərdi. 27 dekabr 1930 günüDolmabağça sarayındaMustafa Kamal Paşanınbaşçılığında bu mövzuda yığıncaq quruldu. Mənbələrin ifadəsinə görə, Mustafa Kamal Paşa, Kubilay hadisəsinə çox əsəbiləşmişdi. Daha bir neçə il əvvəl Yunan İşğalının ağrısını dadmış bir mühitdə bu hadisənin meydana gəlməsi üzərinə, bəzi mənbələrə görə, ilçənin xəritədən silinməsini əmr etdi. Ertəsi gün də, "Belə əmrlər versəm tətbiq etməyin, sonra bir daha soruşun." dedi. 28 dekabr 1930-da orduya göndərdiyi başsağlığı teleqrafında,"Mürtəcelərin göstərdiyi vəhşilik qarşısında, Menemendəki əhalidən bəzilərinin alqışla təsdiqkar görülmələrinin bütün cümhuriyyətçi və vətənpərvərlər üçün utanılacaq bir hadisə"olduğunu bildirdi.
31 dekabr 1930 günü Menemen ilçəsi iləManisavəBalıkesirinmərkəz ilçələrində 1 yanvar 1930-dan başlayaraq 1 ay müddət iləFəxrəddin Altaybaşçılığında hərbi vəziyyət elan edilmiş və 1. Korpus Komandir Vəkili GeneralMustafa MuğlalıbaşçılığındaDivan-i Hərbqurulmuşdur.
7 yanvar 1931-də bu dəfə İzmirdə yenə Mustafa Kamal Paşa başçılığında ikinci bir yığıncaq quruldu. Hadisəyə birbaşa və ya dolayı yolla qatılan 105 şübhəli 15 yanvar 1931-dən başlayaraq Divan-i Hərbdə sorğulanmağa başlandı.
GeneralMustafa Muğlalıbaşçılığında qurulan Divan-i Hərb məhkəməsində 24 yanvar 1931 günü iddianamə oxundu və 29 yanvar 1931 günü məhkəmə 36 (ölmüş olan bir şübhəli ilə37) nəfərin edama məhkum edilməsinə, 40 nəfərin məsuliyyətsizliyi səbəbilə buraxılmasına, 27 şübhəlinin bəraətinə, 41 nəfərə müxtəlif həbs cəzaları verilməsinə hökm etdi və qərar Məclisin təsdiqinə təqdim edildi. Edam hökmlülərinin altısının yaşı kiçik olduğundan, onların ölüm cəzaları ağır həbsə çevrildi.TBMMƏdalət Divanı ayrıca iki edamlığın cəzasını 2 il həbsə çevirdi.
Qalan 28 şübhəli, 3 fevral 1931 gecəsi Menemendə edam edildi. Bəziləri Kubilayın başının kəsildiyi yerdə asıldı. Məhkumlardan biri edam masasının önündən qaçdı. İki həftə sonra tutuldu və ertəsi gün edam edildi.
26 dekabr 1934 tarixində Menemendə inqilab şəhidi iki gözətçi və Kubilay adına abidə tikildi.Abidənin üzərində belə yazılır:
"İnandılar, döyüşdülər, öldülər. Buraxdıqları əmanətin gözətçisiyik."
Hərbi vəziyyət, 28 fevral 1931-də Manisa və Balıkesir-dən, 8 mart 1931-də də Menemendən götürüldü.
Kubilay inqilab uğruna, vətən sevgisi və bütünlüyü yolunda yalnız başına, qüvvət hesabı etməyən bir idealist vətənsevərlik nümunəsidir. Kubilay, millət yolunda canını hər an fədaya hazır olan ənənəvi Türk yaradılışının müstəsna abidəsidir.
İsmət İnönü
Siyasi məzmunda Kubilay hadisəsi, 1930-daƏli Fəthi BəytərəfindənMustafa Kamal Paşanıntövsiyəsilə qurulmuş olan və Menemen hadisəsindən dərhal əvvəl 17 noyabr 1930-da özü özünü ləğv edən,Türkiyə Respublikasınınikinci əsas müxalifət partiyasıSərbəst Cümhuriyyət Firqəsinin99 günlük varlığı ilə bir arada dəyərləndirilməkdədir.
Hadisənin, dövrünNəqşibənditəriqətinin lideri Şeyx Əsəd və tərəfdarları tərəfindən planlandığ və Menemendə tətbiqə qoyulduğu iddia edilmişdir. Hadisələr Menemendə cərəyan etdiyi üçün əsasənMenemenhadisəsi olaraq xatırlanmaqdadır.