İspaniya imperiyası

İspaniya imperiyası—1492-ci ildəQranadanıntutulmasından,1898-ci ildəİspaniyanınkoloniyasıFilippinərazisininABŞtərəfindən işğal edilməsinə qədərki dövrü əhatə etmişdir.
İspaniya İmperiyası dünya tarixində ən geniş əraziyə sahib olmuş imperiyalardan biridir və XVI-XVII əsrlərdə qlobal miqyasda əhəmiyyətli təsir gücünə malik idi. Bu imperiyaAmerika qitəsinin kəşfi, Avropanın müstəmləkə siyasəti və qlobal ticarət sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
İspaniya İmperiyasının əsası 1469-cu ildəKastiliya kraliçasıI İzabellanınvəAraqon kralıII Ferdinandınevliliyi ilə qoyuldu. Bu evlilikləİspaniya Krallığınınəsas hissələri birləşdi.
İspaniya İmperiyası əsasən Amerika,Avropa,AfrikavəAsiyadaərazilər əldə etdi:
1) Amerikadakı müstəmləkələr:
•Meksika(Astek İmperiyasınınfəthi, 1521).
•Peru(İnk İmperiyasınınfəthi, 1533).
•Karib adaları,Filippinvə digərCənubi Amerikaəraziləri.
Amerika qitəsindəki mədənlərdən böyük miqdardaqızılvəgümüşçıxarılırdı, bu da Avropaya daşınırdı.
2) Avropadakı Ərazilər:
•HabsburqlarınvasitəsiləAvstriya,Niderlandvəİtaliyaərazilərində təsir gücü.
•Neapol,SiciliyavəSardiniyakimi adalarda hakimiyyət.
3) Filippin və Asiya:
•	İspaniyanın ticarət yolu Asiya ilə əlaqəni təmin edirdi.
•	Filippin adaları imperiyanın Asiyadakı əsas dayaq nöqtəsi oldu.
XVI-XVII əsrlərİspaniyanın siyasi, hərbi və mədəni üstünlük dövrü idi.
•	Qlobal təsir:AtlantikvəSakit okeandaİspaniya ticarət və hərbi donanması ilə hegemonluq edirdi.
•	Mədəniyyət: Bu dövrdəispan incəsənəti,memarlığıvəədəbiyyatıinkişaf etdi.Servantesin“Don Kixot” əsəri dünya ədəbiyyatında yeni dövr yaratdı.
•	Dini rolu: İspaniyaKatolikdünyasının lideri kimiprotestantlıqlamübarizə aparırdı (məsələn,Müqəddəs Roma İmperiyasınadəstək vəBritaniyailə qarşıdurma).
İspaniya İmperiyası öz müstəmləkələrindən əldə etdiyi sərvətləriAvropa iqtisadiyyatına gətirdi:
•Amerika qitəsindəvitse-kralsistemindən istifadə edilirdi (məsələn,Yeni İspaniyavitse-krallığı –Meksika).
•	Kilsə müstəmləkə torpaqlarında həm dini, həm də sosial idarəetmədə mühüm rol oynayırdı.
•	“Qaleon” adlanan ticarət gəmiləri Amerika ilə İspaniya arasında qızıl, gümüş və digər malları daşıyırdı.
•Manilla qaleonusistemiFilippindənÇinə, oradan isə İspaniyayaipəkvə digər lüks malların daşınmasını təmin edirdi.
XVII əsrinsonlarından başlayaraq, İspaniya İmperiyası zəifləməyə başladı:
1) Hərbi və iqtisadi problemlər:
•	Müstəmləkələrdən əldə edilən sərvətlər qeyri-effektiv istifadə edilirdi.
•İngiltərə,FransavəHollandiyailə rəqabət İspaniyanın hərbi gücünü zəiflətdi.
2) Amerikanın müstəqillik hərəkatları:
•XVIII əsrin sonu vəXIX əsrin əvvəlindəLatın Amerikasıölkələri müstəqillik əldə etməyə başladılar (məsələn,Meksika,Venesuela,Kolumbiya).
•	1898-ci ildəİspaniya-Amerika müharibəsinəticəsində İspaniyaKuba,Puerto-RikovəFilippiniitirdi.
İspaniya İmperiyası tarixdə böyük iz buraxmışdır:
1) Dil və mədəniyyət:
•	Bu günLatın Amerikasınınəksər ölkələriispan dilindədanışır.
•Katoliklikvəİspaniya memarlıq üslubuLatın Amerikası vəFilippindəgeniş yayılmışdır.
2) Ticarət və qloballaşma:
•	İspaniya İmperiyasıqloballaşmanınilkin mərhələlərində böyük rol oynadı.
•	Ticarət yolları və mədəni mübadilələr müasir dünya sisteminin yaranmasına təkan verdi.
3) Tarixi dərslər:
•	İspaniyanın yüksəlişi və süqutu iqtisadi, siyasi və hərbi idarəetmədə tarixi nümunələr təqdim edir.
Beləliklə, İspaniya İmperiyası həm genişliyi, həm də mədəni təsiri ilə tarixdə xüsusi yer tutmuşdur. Onun nailiyyətləri və problemləri qlobal tarixdə bir çox proseslərə səbəb olmuşdur.