Alyaska yupikləri

Alyaska yupiklərivə ya qısa formadaYupiklər(öz dilindəolan adı:Yupikvə yaYupiyak)  —Amerika Birləşmiş Ştatlarında,Alyaskaştatının qərb və cənub-qərb hissələrində yaşayanYupik xalqlarısinifinə daxil olanEskimosmənşəli xalq.
5 yupik xalqı arasında ən çox əhalisi olanı Alyaska yupikləridir. Alyaska yupiklərini digər xalqlardan fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri,Alyaskadayaşayan ən böyük etnos olmalarıdır.Alyaskada23 min nəfər Alyaska yupik soyundan olan şəxs yaşayır.
Alyaska yupikləridə digər yupik xalqları kimi ovçuluq və yığıcılıq əsas peşə sahəsi olmuşdur.Alyaskadaçətin iqlimə öyrəşən Alyaska yupikləri əldə edilən istənilən növ qidanı qəbul etməyi mənimsəmişdilər. Burada əsasən bəzi növ dəniz canlıların ətlərinin çiy formada yeyilməsini qeyd etmək lazımdır. Digər yupik xalqları ilə qohumluq münasibətlərinin saxlanılmasına hər zaman önəm verilmişdir. Alyaska yupikləri ov zamanı, ovlanan heyvanların dərilərindən geyim və ayaqqabı kimi əşyaların hazırlanmasını digər dörd yupik xalqından qabaq başlamışlar.
Bütün yupik xalqlarında oluğu kimi Alyaska yupikləridəŞamanizmdini böyük yer tutur. Ən qədim zamanlarda xüsusən yupik xalqlarının bir yerdə yaşadığı və eyni dili danışdığı illərdə belə yupiklərin şamanları var idi və onlar tayfaların idarə edilməsində böyük rola malik idilər. Alyaska yupikləri müasir zamanda belə qədimŞamanizmayinləri təşkil edirlər. Onlar hər bir subyektin ruha malik olduğunu düşünürlər. Yupik xalqlarının əsas oxşar cəhəti dini ayinlərin və mərasimlərin bir–birindən köklü formada fərqlənməməsidir. Alyaska yupikləri üzərində araşdırma aparmış ilk və ən məşhur alimAn Fienip Riondanhesab edilir.
Alyaska yupikləri özlərini çox vaxt yukpiak adalandırılar. Bu sözyerli dildəyuk(insan) vəpiaq(əsil) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir.Alyaska yupikləri öz dilləri olanAlyaska yupikcəsiniYugtunadlandırılar. Bu sözün mənası isə əsil insanların danışdığı dil anlamını verir.
Alyaska yupikləri anlayışı bəzi hallarda digər az saylı etnoslara da aid edilir. Məsələn, Alyaskanın şimal hissəsində yaşayan Unaliq və Pastuliq etnosları,supikxalıq ilə eyni soyun nümayənləri olan Egekik etnosu. Alyaskanın şərqində yaşayan Yukon və Kuskokvim yerliləridə çox vaxt öz adları ilə deyil, sadəcə yupik və ya Alyaska yupikləri olaraq adlandırılırlar. Bu kiçik etnosların Alyaska yupikləri ilə heç bir qohumluq əlaqələri yoxdur və hətta bir qisminin öz dilləri belə vardır. Sadəcə bu ərazidə olan səyyahlar tərəfindən ayrı-ayrı etnoslara ümumilikdə Alyaka yupikləri adı verilmişdir.
Əsas qismiMüqqədəs Lourens adasındayaşayanSibir yupikləridigər yupik xalqlarına nisbətən Alyaska yupiklərinə daha yaxın etnos hesab edilirlər. Ancaq mədəni quruluşları tamam fərqlidir.Sibir yupikləridaha çox İnyupiklərlə mədəni əlaqələr qurmuşlar.
Hər iki etnosun dilləri olanAlyaska yupikcəsivəSibir yupikcəsibir birindən həm qrammatik, həm də leksik baxımından fərqlənir.
Özləriniyuk('insan') sözü ilə-pikya da-piaq('gerçek') əkindən törətdikləriYupʼik(<Yugpik) və yaYupʼiaq('əsl insan') adıyla ifadə edərlər.Dillərini isəYugtunvə yaYugcetun('insana bənzər, insan kimi') olarak adlandırırlar.
İnyupiklərləqonşu olan şimaldakı Norton Sound bölgəsindəki Unaliq və Pastuliq yerliləri iləSupiklərləqonşu olan Egegik (Bristol Bay) yerliləri və mərkəzi Alyaskada şərqdən Atabask  hindularıyla qonşu olan Yukon ve Kuskokwim yerliləriYupik(Yup’ik)  adıyla tanınarkən Hooper Bay ilə Chevak (Cevʼaq) bölgəsindəki az sayda yerliÇupik(Cup’ik),Nunivak adasındakılarisəNunivak çupikləri(Cup’ig) olaraq adlandırılar. İngiliscədə hamısını birləşdirərəkY/Cuʼpikforması da görülə bilməkdədir.
Yenə AlyaskadakıMüqəddəs Lourens adasınınyerliləri fərqli bir dil danışanSibir yupikləriolub, bunlara gündəlik Alyaska İngiliscəsində apostrofsuzYupikbiçimində adlandırılır ikən, apostrofluYup’ikbiçimi Alaska yupiklərini ifadə edər. Sibir yupikləri mədəni olaraq Alyaska yupiklərinə deyil, İnyupiklərə bənzərlər.
Eskimos qəbilə adları "-miut" ('xalq') şəkilçisi ilə yaradılır.
Alyaskaştatında ən böyük əhaliyə sahib olan xalq Alyaska yupikləridir. 23.000nəfər Alyaska yupiki olan şəxsAlyaskaştatında yaşayır. Alyaska yupiklərinin 75% kənd tipli yaşayış yerlərində yaşayırlar. Yerli əhali sayları 200 və 1000 arasında dəyişən 56 kənddə yaşamağda davam edir. Alyaska yupiklərinin 25% şəhərəşmiş ərazilərdə yaşayırlar. Demək olar ki, şəhərdə yaşayan əhalinin 90% əhalisi Alyaska yupiklərindən ibarət olanBethelşəhərində yaşayır. Şəhərdə 7 min nəfər Alyaska Yupiki yaşayır. Alyaska yupiklərindən 14 min nəfəri ana dilləri olanAlyaska yupikcəsinidanışa bilir və çox zaman gündəlik həyatda bu dildən istifadə edir. Digər 9 min nəfər isə daha çoxingilis dilindədanışmağı üstünlük verirlər. Gündəlik işlərlə əlaqədər olaraq Alyaska yupiklərini qoçalar istisna olmaqla yerdə qalan hissəsiingilis dilindədanışa və yaza bilir.Alyaskada1980və1992-ci illərdə, Eskimo-Aleut dillərində dannışa bilən əhali sayının müəyyən ediməsi məqsədi aparılmış araşdırmadan sonra aşağıda qeyd olunan nəticə alınmışdır.
¹yeri qəti deyil
Alyaska yupiklərinin sayı 23 min nəfər olsa da, onlardan yalnız 14 min nəfəri ana dilini bilir. Kuskovkim distant məktəbinin verdiyi məlumata əsasən bu rəqəm 15 min nəfərdir.15 min nəfərin böyük bir qismi ingilis dilini bilmir.1993-cü ildə aparılmış araşdırmaya əsasən məlum olmuşdur ki,Alyaskadayaşayan Alyaska yupiklərinin 42%ingilis dilinibilmir və Alyaska yupikləriAlyaskadayaşayan etnoslar arasındaingilis dilinibilməyən ən böyük etnosdurlar.
Alyaska yupiklərinə məktəbdə çox zaman ingilis dili tədris edilir. Ancaq ana dillərindədə dərslər keçirlir. Kənar ərazilərdə yaşayan Alyaska yupikləri üçün distant təhsil sistemi tətbiq edilmişdir. Bu işləAlyaska Yerli Dil Mərkəziməşğul olur. 25 kənddə distant təhsil mərkəzləri yaradılmışdır.. Yukon və Kuskokvim, Chevak və Nunivak şivəsi üçün dövlət tərəfindən kitablar hazırlanır. Hazırlanan kitablar dərs vəsaitləri deyil, bu kitablarda çox vaxt hekayə və yerli nağıllardan bəhs edilir.Bu addım yalnız yeni nəsil Alyaska yupiklərinin ana dillərini unutmamaları məqsədi ilə atılmışdır.Alyaska yupikcəsininşimal dialekti hesab edilənNunivak çupikcəsiyalnız Nunivak adasında yerləşən Mekoryuk qəsəbəsində yaşlı insanlar tərəfindən danışılır. Alimlər prosesin bu formada inkişaf edəcəyi haldaNunivak çupikcəsininyaxın 25 il ərzindəölü dillərinsırasına əlavə ediləcəyni bildirlər.
1987və1988– ci illərdəAlyaskadadistant və orta məktəb təhsili alan yupik şagirdlərin sayı:
Orta məktəblər və distant təhsil verən distant təhsil mərkəzləri:
Alyaska yupiklərində qohumlar arasında evlilik halları tez-tez baş verir. Əsasən ərlər tək arvad alırlar, Ancaq bəzi hallarda 2 arvadlı ərlərədə rast gəlinir ki, bu halda son zamanlar azalmışdır. Xristianlıq dinindən əvvəl Alyaska yupiklərinin özünə məxsus toy adədləri var idi. Bəyin gəlinə müxtəlif növ qeyimlər hədiyyə etməsinin misal olaraq qeyd etmək olar. İlin fəsillərindən aslı olaraq ailənin üzvülərinin  saylarıda müxtəlif olurdu. Qış aylarında bütün ailə üzvüləri bir biri ilə yeraltı tunellərlə bağlanmışİqlolardaqalırdılar. Bu cur yaxın qohumluq münasibətlərin olması tərəflər arasında olan münasibətlərin daha da möhkəmlənməsinə kömək edirdi. Ancaq digər fəsillərdə yalnız əsas ailə üzvüləri bir yerdə olurdu. Muasir zamanda Alyaska yupikləriİqlolardanistifadə etmirlər. Qədim zamanlardan etibarən, yupik ovçuları ov əldə etmək məqsədi ilə uzun səfərlərə çıxırdılar. Belə səfərlər zamanı onlar gecələmək məqsədi ilə qasgi adlanan evlərdə qalırdılar. Gasgi bir növ cadıra idi, lakin Alyaskada yaşayan istənilən etnos üçün gasgi daha böyük məna ifadə etmişdir. Onlar aylarla gasgidə yaşamışdılar. Alyaska yupiklərinin qədim nəsilləridə ilk vaxtlar gasigə yaşadığları, yerli əfsanə və ravayətlərdə nağıl edilmişdir. Gasgidə yalnız kişilər qalırdı. Ov zamanı qadınlar evlərində olurdular. Əvvəllər qadınların yanında heç kəs qalmırdı. Lakin daha sonra vəhşi ayıların hücumlarından qorunmaq üçün 3 və ya 4 silahlı kişi keşikci məqsədi ilə qadınların yanlarında qalırdılar. XIX əsrdən başlayaraq Alyaskaya qələn ruslar gasgi adədinin aradan qaldırmaq üçün əməli işə keçmişdilər. Həmin zamanlar gasigiglər dağıdılır və bu tipli yaşayış yerlərinin tikiləməsi qadağan edilirdi. Muasir zamanlarda yupik ailələri güclü hesab edilir. Boşanma halları nadir hallarda olur. Bunun əsas səbəblərindən bir, nigahın ağsaqqal şəxslər tərəfindən razılaşdırılmasıdır. Qadınlara secimlə bağlı seçim etmək hüququ verilmir. Bəzi hallarda oğlanların fikirləridə nəzərə alınmır. Alyaska yupiklərində qohum olan şəxslərin ailə həyatı qurması adi haldır. Vəfat edən şəxsin əmlakı onun vəsiyyət etdiyi şəxsə və ya ailəsinə keçir. Həmin şəxsin şəxsi əşyaları isə məzarın yayına qoyulurdu. Bu qədim Yupik adədi ilə bağlı idi. 1960-cı ilə kimi bu adətdən istifadə edilmişdir. Kilsə bu cür ayinlərin icra edilməsini pisləyirdi və ən əsası müxətlif yollarla qarşısını almağa calışırdı. Muasir zamanda bu ayindən istifadə edilmir.
Yupikcə (qasgi'); Çupikcə (qaygiq);Nunivak çupikcəsi(kiiyar),İnyupikcə(qargi)İngiliscə(community house) Alyaskadaİnyupiklərilə Yupiklər tərəfindən istidadə edilən cadıra tipli ev. Gasgidaxmayabənzəyir və yarısı torpağa basdırılmış formada olur. Yalnız kişilər tərəfindən istifadə edilən gasgilər ov zamanı qurulur. Bəzi gasgidaxmalarıevi xatırladır. Onların qapıları və pəncərələri belə olur. Gasginin damına saman ilə örtülürdü. Bəzi hallarda isə balina dərsindən istifadə edilmişdir. Lakin balina dərisi çox bahalı hesab edildiyindən damı balina dərsindən olan gasgilərə az hallarda rast gəlinmişdir. Gasginin döşəməsinə xüsusi formada qurudulmuş ot düzülürdü. Dam tərəfədən kiçik oyuğ acılırdı, bununla həm hazırlanan yeməklərin buxarı çıxırdı, həm də gasgiyə təmiz hava daxil olurdu.
Gasgilərdə çox vaxt kişilər ilə birlikdə oğlan uşaqlarıda qalırdı. Onlara ovlanma üsulları öyrədilirdi. Əsasən hansı heyvanı hansl mövsümdə ovlamaq və ya nadir tapılan heyvanların kütləvi formada yaşadığları yerləri necə müəyyən etmək kimi məsələlər, ətrafı bir şəkildə ataları tərəfindən övladlarına öyrədilirdi. Gasgilərdə hər axşam müxtəlif hekayə və əhvalatlar danışılırdı.Eskimoxalqlarının zəngin şifahi xalq ədəbiyyatları olmuşdur. Gasgilərdə danışılan əhvalatlar isə daha çox ovçuluqla bağlı idi. Belə əhvalatlar yerli dildəqulirat qanemcit-lluadlanır.
Bəzi hallarda gasgilərin icərisi daha geniş olurdu. Bir gasgini digərindən fərqləndirən əsas şərt, onun icərsində ağacdan oyulmuş əşyaların olması idi. Hələ orta əsrlərdəAlyaskadayaşayan xalqlar odun məmulatlarını əldə etmək üçün uzun yol getməli olurdular. Ona görə də ağacdan hazırlanmış istənilən növ məmulat qiymətli hesab edilirdi.
Gasgilərin icərsində bəzi əşyalar olurdu. Bunlar günədlik həyatda istifadə edilən ən zəruri əşyalar hesab edilirdi.
Qadınlar heç vaxt gasgilərdə yaşamırdılar. Bu milli adətə zidd bir addım hesab edilirdi. Onlar əsasən ova yollanmış ərlərinə və ovu öyrənməyə getmiş övladlarına yemək aparırdılar. Bəzən uşaqlar üçün kiçik ölcüdə gasgilər düzəldilirdi ki, bu daqasgiruaq' adlanırdı. Gasgidə yalnız bir bayram qeyd edilirdi.Nakaciuqadlı bayramda ov mövsümünün başlaması qeyd edilirdi.
Elriq(ing.Festival of the Dead): Daha çox Nelson Adasında beş-on ildə bir dəfə keçirilir. Ölülər aləmiylə canlıların aləminin görüşmə nöqtəsi bayramın edildiyi yerdir və ölənlərin ruhları burada periodik olaraq olaraq yatıştırılır. Yukon çayında isə ildə iki dəfə, birincisi Nakaciuq bayramından sonra, digəri yazda balıq ovu başlamazdan əvvəl edilir. Mərasimdə çox yavaş oğurlanan barabanlar yoldaşlığında edilən rəqsdə "ağlamaq" (qia-) feilindən mənşə alan vəQiataitdeyilən kədərli mahnılar deyilər.
Petugtaq(ing.Gift festival): Bir kənddən kişi və qadınlar arasında hediyeleşme bayramıdır. Qışda edilir.
Kevgiq(ing.Messenger Feast): İki kənd arasında hediyeleşme və rəqs bayramıdır. Bayramlaşılacak kəndə iki xəbərçi göndərildiyi üçün bu adı alır.
Kelek/Qaariitaaq/Itruka’ar/Agayuyaraq(ing.Inviting-In Feast): Adı, mənşə olaraqkeleg-(azərb.birinin evinə çağırmaq‎) sözündən gəlir. Qışda son bayramıdır.
Bütün eskimos xalqları kimi Yupikler də ovçu və yığıcıdır. Yazdan etibarən qadın kişi bütün Yupiklər davamlı iş halındadırlar. Yupik coğrafiyası, xüsusiləYukon–Kuskokwim Deltasıbalıq,məməlivə kuşlarca zəngindir. Lakin, bunları ovlamaq asan deyil və zəhmət tələb edir. Günümüzün lazımlı vəsaitlərindən olanqar motosikleti(snowmobile), kayık (skiff), mühərrik və sursat ilə yanacaq qiymətləri isə yüksəkdir. Bütün bu mənfi şərtlərə baxmayaraq Yupiklərdə qarışıq iqtisadiyyat görülər.
Yupiklər ili dörd deyil altı mövsümə bölərlər:Uksuaryartuq(ilk payız),Uksuaq(son payız),Uksuq(ilk qış),Iqukvaq(son qış),Up'nerkaq(yaz),Kiak(yay).
Yaz ayları ovçuluq mevisimidir. Aprel ayında yaz düşərgəsinə gedilincə kəndlər bomboş qalar. Kişilər okeanda buz kütlələri üzərində dinlənilən suiti və morjları ovlar ikən, qadınlar da ovlananların kəsim və qurudum işlərini quruda edərlər. Ovlanıb quruya gətirilən ovlar və yeni ovlar üçün təkrar okeana açılmalar bir dövr olaraq davam edər.
Aprel (Tengmiirvik'quş yeri') ayında milyonlarla quş törəməyə cənub-qərb Alyaskada toplanar. Bu dövrdə qadın və uşaqlarquagciq, angukaq, ikiituqkimi yeyilə biləcək tərəvəzləri (naunrat) toplayırlar.Qağayılar(narusvak),durna(qucillgaq),qaz(lagiq) vəördək(uqsuqerpak) kimiquşların(yaqulget) yumurtaları qiymətli olub xüsusi olaraq toplanır. Sahil bölgələrdə isəmidiyavəistridyəkimi dənizmolyusklarıqumlarda eşilerek alınar.
Balıqçılıq mövsümü iyunun əvvəllərindən başlayır. Dəniz sahilindəki ilk ovSakit okean siyənəyiolub dutulduqdan sonra qış üçün qurudular. İyun ayından etibarən milyonlarla qızılbalıq dənizdən şirin sulara törəməyə üçün gəlirlər. Yazın Yukon, Kuskokwim və Nushagak çaylarından ovlanan ən qiymətli balıqSakit okean sümüklüsücinsindənqızılbalıqnövləridir:Oncorhynchus tshawytscha(taryaqvak),Oncorhynchus nerka(sayak),Oncorhynchus kisutch(qakiiyaq),Oncorhynchus gorbuscha(amaqaayak),Oncorhynchus keta(iqalluk). Balıqlar qurutularak, tütsülenerek qışda insan və köpək yeməyi kimi istifadə etmək saxlanılır. Bundan başqa,Ulduz kambalası(naternaq),halibut(Hippoglossus stenolepis),Stenodus leucichthys(ciiq),durnabalığı(Esox lucius;luqruuyak),qızılbalıq(Salvelinus malma),Lota lotavəDallia pectoralis(canʼgiiq) ovlanan digər balıq növləridir. Tundradaki göllərdə dutulanSiqi(akakiik) da unudulmamalıdır.Balıqların yeyilməyən tək qisimi qılçıqlarıdır.
Balıqçılıq avqust ayında yavaşlayar və tundradakıatsalugpiaq,tanʼgerpak,curaqkimi böyürtlensi və üzümsü meyvələr (atsat) toplanar. Bu meyvələr suiti yağı və şəkər ilə qarışdırılaraqakutaqistehsalında istifadə olunur.
Qış ilıq keçsə Dekabr ayında açıq sularda ovçular tərəfindən təqib edilən suitilər çay ağızlarına dönərlər. Sahildəki Yupiklər okeandakı dəniz məməlilərinin ovuna odaklanmışken, iç bölgələrdə Mart sonu Aprel əvvəllərində, Kuskokwim boyunca, Kwethluk, Kisaralik və Ania çaylarında, sahildən köpek xizəkləriylə Kilbuck və Kuskokwim dağlarına doğru çıxılar. Burada May ayına qədər qalan ailələr müxtəlif boyda quru heyvanları,sığır(Alces alces;tuntuvak),şimal maralı(rangifer tarandus;tuntupiaq),qonur ayı(Ursus arctos;tan'gerliq),sincab(qanganaq) ovlar.Evə dönüş geniş dəriqayıqlarla(angyaqatak) çay üzərindən edilir. Bir düjün insanı daşıyacaq qədər böyük və geniş olan bu qayığın skeleti kavak və söğütten edilərək üzrə bir ayı dərisi ilə iki şimal maralı dərisinin birlikdə tikilməsi ilə su geçirmezlik təmin edilər. Kürək olaraq dəsığırın kürək sümüyü istifadə edilər.
QadınlarLemminq(Lemmus trimucronatus;puveltuq, qilagmiıutaq) kimi gəmiricilərin qış üçün yığdığı müxtəlif bitki köklərini onların yuvasındakı anbardan çalarlar. Uzun keçən qış günlərində səbət hörmək üçün ot saplarını toplayırlar.Gəmiricilər qışda yemək üzrə yaydan yığdıqları ərzaq anbarını tapıb yığıntıdaki bitki köklərini özləri yemək üçün edən Yupiklərin bu ənənəni müasir dünyada xoş görünməsi də coğrafiyanın çetinliğinde sağ qalmanın gərəklərindən biridir.
Payızda quş ovu başlayır. Avqustun ortalarından Sentyabr ortalarına qədərqaz(lakcakcar, lagilugpiaq, tuutangayak),durna(qucillgaq),qu(qugyuk); Oktyabr ortalarında isəördək(tengesqaar, uqsuqaq, kepalek, kukumyar, payirpak, payiq, allgiar, anarnissagaq) vəağ kəklik(qangqiiq) avlanır.
Okeandakı dəniz məməlilərinin ovu üçün lazım olan vasitələr(pissurcuutet imarpigmi) içində, ənənəvi ovun olmazsa olmazlarından olan vəEskimos qayığıadı da verilenkayak(qayaq[tək]qayat[cəm]), dəniz məməlilərinin ovu üçün hazırlanmış ən əhəmiyyətli vasitədir. Keçmişdə Yupiklər üçün kayaksız həyat düşünülə bilməzdi.
Kayakların skelet vəsaiti yüksək daxili bölgələrdən ırmaklarca daşınan quru odunlarla, xüsusilə də quruküknarodunu(murapiit) ilə edilir.Kürekolaraq  tək istiqamətlianguarunvə ya cüt istiqamətlipaangrunistifadə olunur.Anguarun, kayak sürmədən istifadə edildiyi kimi kar kürümede də istifadə olunur.
Kayak kokpitinde bilərzik dəstəği (ayaperviik) cüt olub taxtadan edilər və birinə gülümsəyən kişi, digərinə də çox sərt bir qadın üzü təsvir edilər. Kayakları qurudan okeana daşımaq üçün istifadə edilən xizəklərəkayak xizəyi(qamigautek) deyilir. Okeana ilk açılışda kayak və ovçu üzərindəki pisliklərin təmizlənilməsi üçünLabrador dənizi(Ledum palustre)  (ayuq) deyilən bitkinin qurudulmuş sap və yarpaqları tütsü olaraq yandırılır. Yandırılan bitki kayak içinə qoyulur və kayağa oturan ovçunun bir müddət sonra kəmərini gevşetmesiyle duman geyimə keçib çıxar və kayak ilə ovçu arındırılırdı.
Kayakdakı ov vəsaitləri içində qanca və zıpkınlar ön plandadır. Buzun qalınlığını və möhkəmliyini test edilən böyük uclu zıpkın formalı qanca (negcik) suya düşən ovçunu tutub çəkmək üçün də işə yarayar. Qaz avında, ovlanan qazları kayak içinə çəkmək üçün qancanın kiçik uclusundan (negcikcuar) istifadə edilər. Suiti ovlama mizrağı (nagiiquyaq), həm kişilər həm də qadınlar tərəfindən istifadə edilə bilən mizraq fırlatıcı (nuqaq) ilə fırlatılır. . Suiti sidik kisəsindən edilmə şamandıra daşıyan qancalı zıpkın (aklegaq), düşməz qancalı zıpkın (asaaquq), morj ovunda istifadə edilən və iri cüssələrindən çəkib sevketmek üçün uyğun olan zıpkın (aangruyak) müəyyən zıpkın növləridir. Morj zıpkını ucu (qalagyaq), küknar kökləri ilə bağlanmışdır. Tek parça bütün olaraq suiti dərisindən edilən (qerruinaq) şamandıra olaraq istifadə edilər.
Tək biradi saqqallı suitibağırsağından edilmə küləyin soyuğundan qorunmaq üçün istifadə edilən parka (imarnitek), geniş eteğiyle kayağın kokpit bilərziyinə sıxışdırılaraq bədən istiliyinin içəridə qalması təmin edilər. Qızılbalığın dərisindən edilən tək barmaqlı əlcək (arilluuk) parkayı tamamlayan ünsürdür. Okean ovçusu üçün ən lazımlı paltarlardan biri olan sugeçirmez dəri bot (ivrucik) da digər bir ovçu geyəcəyidir.
Adi saqqallı suitilərin yalnız sümükləri yeyilməz; digər hər şeyi yeyilir. Dəriləri (amiq) geyim, saxlama qabı, dəri ip, bot (piluguuk, ivrucik) istehsalatında, Suiti bağırsağı su keçirməz giysi üçün, suiti mədələri də su və yağ qabı kimi istifadə edilir. Adisaqqallı suitibağırsağının (qiluq) hamar olan daxili səthi parkaların xaricini örtmədən istifadə edilər. Suitinin sidik torbasından edilən su matarası (qeciqutaq), okeanda saatlarla qalan ovçuların şirin su ehtiyacını qarşılamaq üçün qırılan buzlar içinə atılaraq, ovçular yatarkən və də bədən ısılarının köməyiylə buzların matarada suya çevrilməsi təmin edilər. Suiti pəncəsindən edilən vəCetugyugunolaraq adlandırılan köməkçi aldadıcı vasitə, buz üzərindəki suitilərə yanaşırken suitilərin gizlənmiş ovçudan qaçmamaları üçün buzda eynilə suiti pəncəsi izinə bənzəyən tırmalama izi buraxmaq üçündir. Suiti dərisindən edilən körpə bezi (terr'ilitaq), içi qurudulmuş quru yosunlarıyla doldurularaq otlardan hörülən bağcıkla körpəyə tutdurulur.Morjmədəsindən bag (qungasvik) edilər.Ağ balinanınquyruğundakı sinirlərdən əldə edilən kirişlerin (cetuat yualuit) bəzisi xam, bəzisi uzununa yarılmış və ya hörülmüş halda iplik kimi istifadə edilir.
Bristol körfəzininşimalında morj koloniyaları Black Rock (Ingricuar), Crooked Island (Nunalukaq), High Island (Ingriqvak), Round Island (Qayaciq), Summit Island (Qilkeq), Twins (Nunevragak) adalarında tapılar. Togiak sakinləri (Tuyuryarmiutqəbiləsi) suiti və morj ovçusu olaraq tanınırlar. Xüsusilə Round adasında (YupikcəQayaciq) bulunan Pasifik morjunu (asveq,Odobenus rosmarus divergens) ovlarlar. Ov limiti 10 morjla məhduddur. Morj ovunda suiti mesanesinden (qerruinaq) edilən və hava ilə şişirdilmiş iki şamandıra daşıyan zıpkını (cavegneq) yalnız iti bir nişançı (nukalpiaq) istifadə edir.
Yupik kainatı və ya dünyası, universal həyat dövrünə malik üç hissədən ibarətdir: Təbiət aləmi (İng.Natural realm), Ruhlar aləmi (Spiritual realm) ve İnsanlar aləmi (Human realm).Qalıcı bir ölüm yoxdur; bədənlər ölərkən ruhlar ölməz və başqa bədənlərə çevrilər. Kainat, yenidən doğuşlarla davamlı bir dövr içərisindədir.
Kainat və ya dünya YupikcədəElla(Kuskokwim yupikcəsi, Nunivak çupikcəsi) və yaCella(Yukon yupikcəsi) olaraq adlandırılar. "Kainat" mənasını verən bu söz həmçinin "hava, atmosfer; göy" mənasına da gəlməkdədir. Hal-hazırda bu söz daha çox "hava" mənasını sıxlaşmışdır və "kainat" üçün daha sonra 'böyük hava' mənasını verənEllarpak(Nunivak çupikcəsiEllarpag) sözü törədilmişdir. "Yağış" mənasını verənellalluk(Kuskokwim yupikcəsi),ellallug(Nunivak çupikcəsi),cellalluk(Yukon yupikcəsi) sözü də digər bir törəməsidir.
Ellam Yua(Kuskokwim yupikcəsi) /Ellam Cua(Nunivak çupikcəsi) /Cellam Yua(Yukon yupikcəsi)(SupikcəLlam Sua; İnuit dillərində:Sillap Inua, Hillap Inua) :Ellam(ella'kainat; gök' sözününrelativeforması) iləYua(Yuk'insan' sözününabsolutiveforması) sözlerinden kurulmuş olup kelimesi kelimesine "evrenin insanı" anlamına gelir.Yuasözü "ruh" (İng.spirite, soul, human-like spirite) olaraq da tərcümə edilər; çünki Yupiklər ruhları "insan" hesab edərlər. Yupik şamanizmində "yaradıcı güc" budur və insanEllam Yuatərəfindən yaradılmışdır.Quzğun(Corvus corax) (Yupikcətulukaruk[tək]tulukaruut[cəm] ; Nunivak çupikcəsitulukarug) olaraq təsvir edilər. Bir başqa deyişlə insanlar quzğun tərəfindən yaradılmışdır.Bu quzğun inancı,HaydavəTlingitxindularında görüldüyü kimi Sibir və Kamçatka'daki yerlilərə də tapılar. ŞamanizmdəPanteizmolmadığı halda, Ellam Yua günümüzün Xristian Yupik inancında Tanrı (God)üçün də istifadə edilməkdədir.
Kainatda canlı-cansız hər şeyin bir ruhunun olduğuna inanılar. Öldürülən canlıların ruhlarının sakitləşməsi üçün mərasimlər edildiyi kimi, cansız şeylər üçün də təqdim etdikləri və ya təqdim edirlər nemətlər üçün də mərasim təşkil edilər. Ruhlarla insanlar arasında əlaqəni şamanlar təmin edər.
Şaman(Alyaska yupikcəsiAngalkuqvə yaAngalkuk; Nunivak çupikcəsiAngalku) (İnyupikcəAŋatkuq;Qərbi Kanada inuit dilindəAngatkuq;Şərqi Kanada inuit dilindəAngakkuqᐊᖓᑦᑯᖅ ; QərbSupikcəsiKallaʼalek, Şərq SupikcəsiKallagalek) : Ruhlara çevrilmə və ya onları nəzarət etmə qabiliyyəti olduğuna inanılan kişi və ya qadın ruh liderlərinin. İnsanlara zərər verməməsi üçün ruhları yatıştırabildiği kimi, tərsini də edə bilərlər və ruhları qızışdıraraq insanların üzərinə yollarlar. Şamanlara, ailə ruhlarını (TuunraqsgTuunratpl) istifadə etdikləri üçünTuunralget('Tuunraq 'lı birləri / ones with Tuunraq') adı da verilir.Tuunraq'lar çox müxtəlifdir.
Yupiklər,Rus Amerikasıdövründə Pravoslav Xristian ruslar tərəfindən (Slaaviq) xristianlaşdırıldılar. Yupikcənin fərqli diyalektlerinde Pravoslav mətnləri vardır.
Pravoslav hegemoniyası 1885-ci ildə Kuskokwim çayı sahilindəki Bethel şəhərindəMoravianmissiyasının qurulması ilə başlayır. Üç il Nelson adasındaCizvitmissiyası ilə davam edir. Cizvit missiyası bir il sonra da Yukon çayı ağzında yer alan Akuluraka daşınmışdır.
Maska(Yupikcəkegginaquq[tək]kegginaquk[iki]kegginaqut[cəm] ; Nunivak çupikcəsiagayu) : Etimolojik olaraqkegginaq('üz, sifət') sözündən və-quq('... kimi şey, ...'e bənzəyən biri') əkindən (postbase) törədilmişdir və qrammatika baxımından "sifətə bənzəyən şey" mənasını verər.İnyupiklərdədə maska (kiiñaġuq) eyni şəkildə (<kiiñaq'surat' +-ġuq) adlandırılar. Yupik maskaları sürrealisttir.Tek və ya cüt ola bilərlər.
Kegginaqut Inglukellriitvə yaInglukellriik kegginaquq(cüt maskalar) : Tək başına yarım qalan şeylər üçün cüt maska istifadə edilər. Bunlar, dəniz və quru, gecə və gündüz, qadın və kişi kimi bir-birini bütünleyen maskalardır.
Yupik maskaları, ləl-cəvahirat tasarımcılarına də ilham qaynağı olar.
Şirniyyatlar-Qecirniirutet