Qayrayqo

Qayrayqo(外来語,azərb."alınma söz"‎)–yapon dilindəkialınma sözləri bildirən termin.Müasir yapon dilində alınma sözlər geniş istifadə olunur və katakanadan istifadə edilərək yazılır.Çin dilindəngötürülmüş sözlər qayraqo hesab olunmur; onların sayı həm çoxdur, həm dəkancilərləyazıldığı üçün yerli sözlərdən çətin fərqləndirilir.
Yapon dilindəki qayrayqoların böyük hissəsiABŞvəAvropamənşəlidir.İngilis,holland,portuqal,ispan,rus,fransız dillərindənalınma sözlər müasir dövrdə yapon dilinə keçdiyi halda, qədim dövrlərdəsanskrit,koreyavəaynukimi dillərdən yapon dilinə sözlər keçmişdir.1956-cı ildəMilli Yapon Dili Tədqiqat İnstitututərəfindən aparılmış tədqiqata görə yapon dilinin 10%-ini qayrayqolar təşkil edir və bu göstərici artmağa davam edir.Arakava Sobeytərəfindən yazılmış "Alınma sözlər lüğəti"ndə 25 mindən çox söz yer almışdır.
Bəzilərinin fikrincə qayrayqolar yapon dilini zənginləşdirir və xarici dillərlə tanışlığı asanlaşdırır.Bəziləri isə düşünür ki, alınma sözləri "mədəni gerilik" simvoludur və dili qəlizləşdirir.
Yapon dilində qayraqoların sayının artması bir neçə faktorla bağlıdır.Birincisi, alınma sözlər xarici mədəniyyətlər vasitəsilə gələn yeni ideyalar və yeni şeylər vasitəsilə gəlir və onların yapon dilində birbaşa qarşılığı olmur.Xüsusilə, texnika ilə bağlı qayrayqoların sayı çoxdur.İkincisi, qayrayqonun yapon dilində qarşılığı olsa da, danışıq dilində daha müasir və rahat səsləndiyi üçün geniş istifadə olunmağa başlayır.Məsələn, yapon dilində "gənc" sözünün qarşılığı olan söz olsa da,ingilis dilindəki"young" sözü daha müasir səsləndiyi üçün dəb dünyasında "yanqu"(ヤング)sözü geniş istifadə olunur.Üçüncüsü, bəzi qayrayqolar yapon dilindəki bəzi sözlərinevfemizmlərikimi dilə daxil olur.Məsələn, "tualet" sözü işlədilən "toire"(トイレ)sözü buna nümunədir.
Alınma sözlərin çoxu yapon dilinəisimkimi keçir.Onlarıfelhalına salmaq üçün sonlarına-suru("etmək") hissəciyi əlavə olunur.Bəzi alınma sözlər yapon dilinə keçəndə tələffüzləri dəyişir.Məsələn, ingilis dilindəki "bus", "bath" və "bass" sözlərinin üçü də yapon dilinə "basu" kimi keçib.Digər tərəfdən, "gesture" (jest) sözü yapon dilində həm "zesuçua", həm də "cesuça" formasında işlənir.Yapon dili açıq sillabik dil olduğu üçün "strike" sözü ingilis dilində təkhecalı olmasına baxmayaraq, yapon dilində "sutoraiku" və "sutoraiki" (birincisibeyzboltermini, ikincisi iş terminidir) formalarında olan beşhecalı sözlərə çevrilib.
Bəzən ingilis dilindən keçən sözlərdə birinci və ya sonuncu tərəfin ixtisarı müşahidə olunur.Məsələn, "mayto" sözü ingilis dilindəki "dynamite" (dinamit) sözündən yaranıb və bu zaman ilk heca ixtisar olunub."Toire" (tualet; "toilet" sözündən), "demo" (nümayiş; "demonstration" sözündən) kimi sözlərdə isə sözün ikinci tərəfi atılıb.Bəzən isə ingilis dilindəki müəyyən ifadələr ixtisar olunaraq bir söz şəklində yapon dilinə keçir."Mobo" (müasir oğlan; "modern boy" ifadəsindən), "hansuto" (aclıq aksiyası; "hunger strike" ifadəsindən), "torepan" (məşq şalvarı; "training pants" ifadəsindən) sözləri buna nümunədir.İngilis dilindən keçən sözlərdə müşahidə olunan digər hal isə -s, -ed, -ing kimi şəkilçilərin ixtisarıdır: "sanqurasu" (gün eynəyi; "sunglasses" sözündən), "kondensu miruku" (qatılaşdırılmış süd; "condensed milk" ifadəsindən), "vommu appu" (qızışma; "warming up" ifadəsindən) və s.Hətta bəzi hallarda bütöv söz ixtisar olunur: "hamu eqqu" (yumurta-donuz; "ham and eggs" ifadəsindən).
Bəzi sözlər yapon dilinə keçərkən orijinal mənalarını itirb başqa mənaya keçə bilir.Məsələn, "ofisu" ("office" sözü) sözüofisiyox, şirkətdəki istənilən otağı bildirmək üçün işlədilir."Bosu" ("boss" sözündən) sözü isə müdir yox, dəstə başçısı mənasındadır.
Yapon dilindəki ilk alınma sözlər müasir yapon dili danışanları tərəfindən sezilmir, çünki çoxukatakanaəvəzinə kancilərlə yazılır və ya Yaponiya tarixində çox qədim zamanlardan gündəlik həyatda istifadə olunur.Məsələn, "kavara" (dam örtüyü)sanskrit dilindən, "sake" (qızılbalıq)aynu dilindən, "miso" (lobya əriştəsi)koreya dilindənqədim zamanlardan yapon dilinə keçmişdir.Portuqalların1543-cü ildə Yaponiyaya gəlişindən sonra yapon diliportuqal dilindənxristianlıqvə ticarətlə bağlı bir çox söz götürmüşdür: "kirişitan" (xristian; "Christao" sözündən), "kurusu" (xaç; "cruz" sözündən), "pan" (çörək; "pao" sözündən), "tabako" (tütün; "tabaco" sözündən), "raşa" (yunlu paltar; "raxa" sözündən) və s.Xristianlığın Yaponiyada qadağan olunmasından və 1639-cu ildə qəbul olunan izolyasiya şəraitindən sonra portuqalmənşəli sözlərin alınması dayanmış və bir çox portuqalmənşəli söz köhnəlmişdir.Hal-hazırda yapon dilində istifadə olunan portuqalmənşəli alınma sözlər sırasına "kappa" (gödəkçə; "capa" sözündən), "cuban" (altpaltarı; "gibao" sözündən), "tempura" (yağda qızardılmış yemək; "tempero" sözündən) kimi sözlər daxildir.Bu sözlər kanci ilə yazılır və bir çox yapon onların əsl yapon sözləri olduğunu düşünürlər.
İspanmənşəli sözlər də portuqalmənşəli sözlərlə eyni zamanda yapon dilinə daxil olsa da, onların sayı məhdudur."Meriyasu" (hörmə parça; "medias" sözündən), "şabon" (sabun; "jabon" sözündən) ispanmənşəli sözlərdir.
1600-cü ildə Yaponiyaya gələn holland tacirlər izolyasiya şəraitinə baxmayaraq Yaponiyada məhdud fəaliyyət göstərməyə davam etmiş vəholland dilindənbir çox söz yapon dilinə keçmişdir.Ticarət, elm, dənizçiliklə bağlı bu cür sözlərin çoxu hələ də geniş istifadə olunur: "qomu" (rezin; "qomu" sözündən), "qasu" (qaz; "gas" sözündən), "qarasu" (şüşə; "glass" sözündən), "koppu" (fincan; "kop" sözündən), "kohi" (kofe; "koffie" sözündən), "biru" (pivə; "bier" sözündən), "arukoru" (alkoqol), "renzu" (linza), "mesu" (bıçaq; "mes" sözündən), "korera" (xolera), "dekki" (göyərtə, "dek" sözündən), "masuto" (dor ağacı), "dokku" (dok; "dock" sözündən) və s.
Edo dövrününnövbəti illərindəfransız,ingilisvərus dillərindənyeni alınma sözlər keçmişdir."Qetoru" (dizbağı), "şappo" (şapka) və "zubon" (şalvar) sözləri fransız dilindəki "guetres", "chapeau" və "jubon" sözlərindən götürülüb.Fransızmənşəli alınma sözlər incəsənət, aşbazlıq, dəb, xarici əlaqələr, siyasət mövzusunda olan sözlərdə üstünlük təşkil edir.Rus dilindənalınma sözlər isə yemək – "ikura" (kürü; "икра" sözündən), "votoka" (vodka; "водка" sözündən), "piroşiki" (pirojki; "пирожки" sözündən) – və ya rus əşyaları ilə – "peçika" (soba; "печка" sözündən), "matoryoşika" (matroşka; "матрёшка" sözündən) – bağlı sözlərdir."Kombinato" (kombinat; "комбинат" sözündən), "kolhozu" (kolxoz; "колхо́з" sözündən) kimi müasir sözlər də rus dilindən keçmişdir.
XIX əsrin ikinci yarısında yapon dilinəalmanmənşəlibir çox söz daxil olmağa başlamışdır.Onlar əsasən tibb, dağçılıq və xizəkçiliklə bağlı sözlərdir: "areruqi" (allergiya; "allergie" sözündən), "tsuberukurin" (tuberkulin; "tuberkulin" sözündən), "noiroze" (nevroz; "neurose" sözündən), "rentogen" (rentgen; "rontgen" sözündən), "karute" (kartıçka; "karte" sözündən), "teze" (tezis; "these" sözündən), "zayru" (kəndir; "seil" sözündən), "hyutte" (koma; "hütte" sözündən), "qerende" (yamac xizəkçiliyi; "gelande" sözündən) və s.Meyci dövrününəvvəllərindəitalyanmənşəlisözlər yapon dilinə daxil olmağa başlamışdır."Soprano", "tenpo" (tempo), "finaru" (finale) kimimusiqiterminləri ilə yanaşı "supaqetti" (spaghetti), "makaroni" (macaroni), "qondoru" (gondola) kimi gündəlik sözlər də italyan dilindən yapon dilinə keçmişdir.Bu dillərdən əlavə,polyak,norveç,yunan,latın dillərindəndə yapon dilinə bəzi sözlər keçmişdir.