Azərbaycan dilinin dialektləri

Azərbaycan dilinin dialektləri— kompakt şəkildə əsasəntarixi Azərbaycanərazisində yaşayan etnikazərbaycanlılarındanışdıqları şivələrin məcmusudur. 2015–ci il etibarı ilə Azərbaycan dilində danışanların sayı 30 milyon nəfərdən çoxdur.
Ana dili olaraq Azərbaycan dilində danışan əhali geniş coğrafiyada kompakt şəkildə məskunlaşmışdır.
Şahın xahişi ilə Rusiyadan hərbi məsləhətçi qismində göndərilmiş general–mayor qraf İvan Osipoviç Simoniçin yavəri olaraq 1837–1840–cı illərdə İranda olmuş podpolkovnikİvan Fyodoroviç Blaramberqbu dövlətdə müxtəlif rəsmi və qeyri–rəsmi şəxslərdən duyduğu məlumatları təhlil edir və belə qənaətə gəlir ki, İranın ümumi əhalisi 5 milyon nəfərdən çox deyil.
Alman əsilli şərqşünasYulius Sezar Hentşenin1869–cu ildə istinad etdiyi mənbəni göstərmədən qeyd edir ki, 5 milyon nəfərdən ibarətİranəhalisinin 1 milyon nəfərini türktatarlar, 125 min nəfərini isətürkmənlərtəşkil edir.
Türkmanlarxaric bütün İran türklərini həm dəazərbaycanlılaradlandıran,Budapeştdə(Avstriya–Macarıstan) doğulmuş və müasir İran ərazisindən keçərək 1861–1864–cü illərdə Orta Asiyaya səfər etmiş yəhudi əsilli türkoloq və şərqşünasArmin Vamberi1885–ci ildə nəşr edilmiş "Türk xalqı" kitabında İranda onların sayını 2 milyon nəfər təxmin edir.Rus əsilli şərqşünas və etnoqrafNikolay Aleksandroviç Aristovisə iddia edir ki, Vamberiyə görə bu say İran əhalisinin üçdə birinə bərabər idi.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadəİran türkləri haqqında 1912–ci ildə qələmə aldığı yazılarında qeyd edirdi ki, türklər ən aşağı ehtimalla İran əhalisinin üçdə birini təşkil edirlər.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentindəmillət vəkili olmuş və 1920–ci ildən 1971–ci ildə vəfatı tarixinədək Türkiyədə mühacir həyatı yaşamış yazıçıMirzə Məmmədsadıq Axundzadənintəxmininə görə 1939–1940–cı illərdə təqribən 10 milyonnəfər olanİranəhalisinin 5 milyon nəfərini türklər təşkil edirdi.
Rusiya Elmlər AkademiyasınınAsiya Xaqları İnstitututərəfindən yayımlanan "Qısa hesabatlar"ın 77–ci buraxılışında nəşr edilmişS. M. Əliyevin"Müasir İranda milli məsələ"məqaləsində olan məlumatlara görəgeneral–leytenantHüseyn Əli Razmaranın (fars.حسین علی رزم آرا‎;ing.Hossein Ali Razmara) redaktorluğu ilə 1949–1953–cü illərdə nəşr edilmiş 10 cildlik "İranın coğrafi lüğəti"nə (ing.Geographical Dictionary of İran;fars.دیکشنری جغرافیایی ایران‎Fərhəng-i cuğrafiya-yi İran)əsasənsovetiranşünası G. M. Petrovun (rus.Г. М. Петров) tərtib etdiyi cədvələ görə 18.612.800 nəfər olan İran əhalisinin 4.525.200 nəfəriniazərbaycanlılar, 237.800 nəfəriniqaşqaylar, 227.600 nəfərini türkmənlər və 97.400 nəfərini əfşarlar təşkil edirdi.Bu hesablamaya əsasəntürkmənlərxaricazərbaycanlı,qaşqayvəəfşarkimi ayrıca təsnifləndirilmişlər birlikdə ümumi İran əhalsi içərisində 26.11 %, təkcə azərbaycanlılar kimi təsnifləndirilmiş əhali isə 24.31 % olmuşdur.Qaşqaylardil olaraq Azərbaycan dilinə olduqca yaxın, İranda yaşayan əfşarlar isə Azərbaycan dilində danışırlar.
Hüseyn Nihal Atsızhesab edirdi ki, 25 milyon nəfər olanİranəhalisinin 12 milyon nəfərini etnik türklər təşkil edir.
Dr. Mustafa Kafalı 1972–ci ildə "Törə jurnalı"nda nəşr edilmiş "Azərbaycan və Azəri türkləri" adlı məqaləsində yazır ki, "İranda təqribən 10 milyon nəfər türk yaşayır ki, onlardan da minimum 6 milyon nəfəriCənubi Azərbaycandaməskundur".
Ethnologue1978–ci ildə gerçəkləşmiş IX nəşrində azərbaycan dilində danışanların sayını 6 milyon nəfəri İranda, 4.38 milyon nəfəri isə Azərbaycan SSR–də olmaqla cəmi 10.38 milyon nəfər təxmin etmişdir.
Kolumbiya Universitetinin professoru Şahruğ Arxavi 1980-ci ildəABŞ-də nəşr edilmiş kitabında Ayətullah Xomeyni ilə Ayətullah Kazım Şəriətmədari arasındakı fikir ayrılığından danışarkən sonuncunun əsli "Azərbaycan türkü" olan, Azərbaycan, Zəncan, Gilan və digər əyalətlərdə yaşayan 14 milyon İranlı tərəfindən dəstəkləndiyini vurğulayır.
Fransız əsilli türkoloq və şərqşünasJan-Pol Ruya(fr.Jean-Paul Roux) görə İran əhalisinin 30%–ini türk dillərində danışan xalqlar təşkil edir.Bu xalqlardan ən böyüyüİranəhalisinin 20%–ini təşkil edən azərbaycanlılardır;türkmənlər,qaşqaylarvə digər türkcə danışan xalqlar isə ölkə əhalisinin 10%–ni təşkil edirlər.
Plattsburq Nyu York Dövlət Universiteti Kollecininantropologiyaüzrə professoru Patrisia C. Higgins (ing.Patricia J. Higgins) 1984–cü ildə nəşr edilmiş "Müasir İranda azlıq–dövlət münasibətləri" adlı məqaləsində İranda 1956, 1966 və 1976–cı illərdəki siyahıyaalınmalar zamanı əhalinin etnik mənsubiyyəti və ana dili haqqında qeydlərin, həmçinin əhalinin danışdığı dillər haqda rəsmi araşdırmaların olmamasını vurğulayır və bir neçə ikinci dərəcəli mənbəyəəsaslanaraq 1977–ci ildə İranın 33.393 milyon nəfər olan ümumi əhalisindən 9 milyon nəfərini azərbaycanlıların, 400 min nəfərini qaşqayların, 500 min nəfərini isə türkmənlərin təşkil etdiyini təxmin edir.
İranda əhalinin siyahıyaalınmaları tarixində ilk və hələ ki, son dəfə 1986–cı ildə sorğu anketinə şəxsin fars dilini bilmə səviyyəsi ilə əlaqədar sual daxil edilmişdir.Siyahıyaalınmanın yekunlarına görə ölkə əhalisinin 82.70%–i fars dilini bildiyini iddia edirdi.
Nəyə əsaslandığını qeyd etməyən alman əsilli türkoloqGerhard Dörferəgörə İran əhalisinin 41%–ni farslar, 29%–ni digər iranlılar (kürdlər, gilanlılar və sairə), 4%–ni ərəblər, 26%–ni isə türklər təşkil edir.
"İnsan haqlarını izləmə təşkilatı"nın (ing.Human Rights Watch) 1997–ci ildə yayımladığı İranla bağlı "Dini və etnik azlıqlar: qanunlarda və praktikada ayrı-seçkilik" (ing.Religious And Ethnic minorities: Discrimination in Law And Practice) adlı hesabatına görə İranın60 milyonnəfərdən çox olan əhalisinin15–20 milyonnəfərini, yəni 25%–33%–ni azərbaycanlılar təşkil edirdi.
Baş redaktoruABŞ–lı tarixçi,Ratgərz Universitetininpolitologiyaüzrə professoruAleksandr Con Möytlolan və iki cild şəklində 2000–ci ildə ABŞ–ınSan-Diyeqoşəhərində nəşr edilmiş "Millətçilik Ensiklopediyası"na görə azərbaycanlılar və türk tayfa qrupları İran əhalisinin 25%–30%–ni, türkmənlər isə 2%–ni təşkil edirlər.
Ceyms Minahan müəllifi olduğu və 2000–ci ildəABŞ–ınKonnektikutştatınınVestportşəhərində nəşr edilmiş "Vahid Avropa, çoxlu millətlər: Avropanın milli qruplarının tarixi lüğəti" adlı kitabında qeyd edir ki, "İran Azərbaycanı adlanan regionda 15 ilə 20 milyon nəfər arası azərbaycanlı yaşayır".
Rusiya Elmlər Akademiyasınınmüxbir üzvü, iqtisad elmləri doktoru, professorGenadiy İllarionoviç Çufrininredaktorluğu ilə 2001–ci ildə Oksfordda nəşr edilmiş "Xəzər dənizi regionunda təhlükəsizlik" adlı kitabda işıq üzü görən "Xəzər regionunda Azərbaycanın strateji seçimi" adlı məqaləsindəSabit Bağırovqeyd edir ki, "Azərbaycanlıların çoxluğu Azərbaycanda yox İranda yaşayır; əslində İranda azərbaycanlıların sayı bu ölkənin hakim etnik qrupu olan farslarla müqayisə edilə bilər; müxtəlif mütəxəssislərin fikrincə onların sayı müstəqil Azərbaycanda olandan 1.5–2.8 dəfə daha çox, 20 ilə 30 milyon nəfər arasındadır."
2009–cu ildə Nyu York şəhərində nəşr edilmiş "Afrika və Yaxın Şərq xalqlarının ensiklopediyası"na (ing.Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East) görə "hazırda etnik azərbaycanlıların təxminən 75%–i İranda, qalan qisminin əksəriyyəti isə Azərbaycanda yaşayır;Ərdəbil,Şərqi Azərbaycan,Qərbi Azərbaycan,Zəncan,Həmədan,AstaravəQəzvinəyalətlərində əhalinin 90%–ini etnik azərbaycanlılar təşkil edir; Azərbaycanlıların İranda üstünlük təşkil etdikləri ərazi 65.6 min mil² (≈ 169.9 min km²)olduğu halda Azərbaycan Respublikası cəmi 33.4 min mil² (≈ 86.5 min km²) ərazini əhatə edir; İran azərbaycanlıları İran əhalisinin təxminən dörddə birini və ya 16 milyon nəfərini təşkil edirlər".
ABŞ–da doğulmuş, ABŞ–la yanaşı həm də əsasənİsraildəelmi, pedoqoji və ictimai fəaliyyətini davam etdirən alim,Tel-Əviv UniversitetininTarix Məktəbinin fəlsəfə doktoru,politologiyaprofessoruBrenda Şafferəgörə İrandaazərbaycanlılarölkə əhalisinin təqribən üçdə birini və ya 20 milyon nəfərini təşkil edirlər.
AlabamaştatınınMobilşəhərində yerləşənCənubi Alabama Universitetində"Politologiya və ədliyyə cinayəti kafedrası"nın (ing.Department of Political Science and Criminal Justice) rəhbəri, professor Nadir Əntəssara görə İranda ölkə əhalisinin 17 milyon nəfərini və ya təqribən üçdə birini azərbaycanlılar təşkil edir.
Konqresin Tədqiqat XidmətininMəlumat Xidməti Qrupunda məlumat araşdırma mütəxəssisi olan Hüseyn D. Həsən Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi üçün hazırladığı hesabtda qeyd edir ki, "təqribən hər dördüncü İran sakini azərbaycanlıdır, bu isə onları sayı 18 milyonu aşan ən böyük etnik azlıq edir".
Kəvn Boyl (ing.Kevin Boyle) və Cüliət Şin (ing.Juliet Sheen) tərəfindən yazılmış və ilk dəfə 1997–ci ildəLondondanəşr edilmiş "Din və inanc azadlığı: Ümumdünya hesabatı" kitabında İrandan bəhs edilərkən qeyd edilir ki, "Bir neçə şimal–qərb və mərkəzi əyalətlərdə yaşayan azərbaycanlıların sayı rəsmi əhalinin 27%–i qədər və ya 16 milyon nəfərdən çox təxmin edilir; Bu isə Qafqazdakı keçmiş sovet respublikası olan Azərbaycan əhalisindən 2 dəfədən də çoxdur; Ümumi sayları təqribən 25 % olan digər azlıqlarla bərabər dominant farsdilli icma özü də azlıqdır".
Minnesota Universitetininantropologiya üzrə professoruVilyam Omən Bimən2008–ci ildəÇikaqoşəhərində nəşr edilmiş "Böyük şeytan və dəli mollarlar:ABŞvəİranbir–birini necə iblis kimi göstərir" adlı kitabında yazır: "Ayətullah Seyid Kazım Şəriət-Mədaribənzər bir taleyi yaşadı. Ayətullah Şəriət-Mədari İranda şahın devrilməsi ilə nəticələnən hadisələr zamanı inqilabın İranda yaşayan əsas dini lideri qəbul edilir. O, İran əhalisinin bəlkə də 30%–ni təşkil edən Azərbaycanın türkləri arasında güclü dəstəklənirdi."
Maykl P. Kruassan və Bülent Arasınredaktorluğu ilə 1999–cu ildə ABŞ–ın Konnektikut ştatının Vestport şəhərində nəşr edilmiş "Xəzər dənizi regionunda neft və geosiyasət" adlı kitabda işıq üzü görən "Azərbaycan: ölkənin gələcəyində neft və siyasət" adlı məqaləsində tarix elmləri doktoru, 1992–1994–cü illərdəAzərbaycan Respublikasının İran İslam Respublikasında Fövqəladə və Səlahiyyətli SəfiriolmuşNəsib Nəsibliiddia edir ki, azərbaycanlılar İran əhalisinin üçdə birini təşkil edirlər.Eyni müəllif "Azərbaycan – İran münasibətləri: çətinliklər və perspektivlər" adlı məqaləsində bu nisbəti 40 % olaraq göstərmişdir.
Coan Makevoy və Brendan Olerinin redaktorluğu ilə 2013–cü ildə ABŞ–ınPensilvaniyaştatınınFiladelfiyaşəhərində nəşr edilmiş "Dərindən bölünmüş yerlərdə güc paylaşımı" adlı kitabda işıq üzü görən "Bölünmüş imperiyalarda kompromis mənbəyi kimi dinin müvəffəqiyyəti: Osmanlılar və Səfəvilər, keçmişdə və indi" adlı məqaləsində Bencamin Broudə yazır: "Yaxın Şərq dövlətlərinin subdominant əhalisini təxmin etmək çox çətindir, lakin İranda azəri əhalini əksər müşahidəçilər təqribən 25 %, bəziləri isə üçdə bir kimi yüksək nisbətdə qəbul edirlər ...".
təqribən 25%–ni təşkil edirlər.
Dr. Rəcəb Albayraq Hacaloğlu 2013–cü ildə Ankarada nəşr edilmiş "Türklərin İranı" adlı kitabında qeyd edir ki, "rəsmi dili farsca olan İranda əhalinin etnik tərkibi olduqca qarışıqdır; ölkədəki türk əhalinin sayı 30–31 milyon olduğu üçün, ana dili kimi türkcə danışaların nisbəti 43 % olsa da, ümumi ölkə əhalisinin 55–60 faizdən çoxu bu dili bilir".İranda türklərin sayını hesablamağa çalışmış müəllifə görə 2006–cı ildə 70.049.262 nəfər olan ölkə əhalisinin təqribən 30.855.205 nəfərini türklər təşkil edirdi.
F. Stiven Larrabi və Əlirza Nadir tərəfindən ABŞ–ın Milli Kəşfiyyat Şurası üçün hazırlanmış və 2013–cü ildəKaliforniyaştatınınSanta Monikaşəhərində nəşr edilmiş kitabçada Gülnaz İsfəndiyarininhesabatınaistinadən yazılıb: "İran və Azərbaycanın xüsusiylə gərgin münasibətləri var. İran əhalisinin 25%–ə qədərini təşkil edən Azərbaycan türkləridən çoxu İslam Respublikasının siyasi və mədəni siyasətindən narazıdır".
2001–ci ildəİngiltərəninKambriyaqraflığının baş şəhəriolanKarlayldanəşr edilmiş və müəllifləri xristian misseonerlər Pətrik Constn, Ceysn Mandrik və Robin Constn olan "Dünyanın işi: biz dua edərkən Tanrı çalışır (21–ci əsr nəşri)" adlı kitabda iddia edilir ki, İran əhalisinin 14 milyon 955 min nəfərini və ya 22%–ini etnik türklər təşkil edir: onlardan 11.224 milyon nəfəri azərbaycanlılar, 1.003 milyon nəfəri türkmənlər, 962 min nəfəri qaşqaylar, 773 min nəfəri Xorasan türkləri, 687 min nəfərihəzaralar(dari dilindədanışırlar), 206 min nəfəri teymurlar və 100 min nəfəri şahsevənlərdir.Ethnologue2009–cu ildə gerçəkləşən XVI nəşrində İranda yaşayan azərbaycandilli əhalinin sayını təxmin edərkən bu kitaba istinad etmişdir.
İran İslam Respublikasının Yunanıstandakı səfirliyinin 2011–ci ildə yaydığı məlumatda İranın 70 milyonluq əhalisinin 20%–ni azərbaycanlıların təşkil etdiyi qeyd edilir və bu saya şahsevənlər, əfşarlar və qaşqaylar daxil edilmir.İranınAlmaniyadakısəfirliyinin də məlumatında bənzər bir şəkildə ölkədəki azərbaycanlıların ölkə əhalisinin 20%–ni təşkil etdiyi göstərilib.
Britannika EnsiklopediyasınınXX və XXI əsrlərdəki nəşrlərində İran əhalisinin etnik tərkibi və ya danışdığı dillərdən bəhs edərkən nəşr illərindən asılı olaraq kəskin fərqlənən məlumatlar təqdim edilmişdir: beləki azərbaycanlıların sayının İran əhalisi içində nisbəti 1983–ci ildə 16.80 %, 2000–ci ildə 15.90 % olaraq qələmə verilir.
Tarix elmləri doktoru, professorSaleh Əliyev2004–cü ildə Moskvada nəşr edilmiş "İranın tarixi: XX əsr" adlı kitabında yazır: "İranda türk qrupunun özəyini təşkil edən Azərbaycan türkləri hesablamalarımıza əsəsən ölkə əhalisinin 26–28%–ni, bəzi mütəxəssislərin məlumatlarına əsasən isə üçdə birini təşkil edir".
Corc Tomas Kyuriənin redaktorluğu ilə çox sayda müəllif tərəfindən hazırlanmış və 2006–cı ildə Nyu–Yorkda nəşr edilmiş "Dünyanın millətləri və mədəniyyətləri Ensiklopediyası"da İran əhalisinin etnik tərkibindən bəhs edilərkən qeyd edilir ki, bütün əhalinin təqribən üçdən birini müxtəlif türkdillilər təşkil edir.Yenə həmin mənbədə ölkədə danışılan dillərlə bağlı izahda türkcə danışaların nisbəti ölkə əhalisinin dördə biri qədər göstərilmişdir.
1959–cu il siyahıyaalınmasızamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 2.494.381 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 2.445.829 nəfər;1970–ci il siyahıyaalınmasızamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 3.776.778 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 3.734.062 nəfər;1979–cu il siyahıyaalınmasızamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 4.708.832 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı isə 4.647.611 nəfər olmuşdu.
1970–ci il siyahıyaalınmasına görə bütün SSRİ-də yaşayan 4.379.937etnik azərbaycanlıdan 4.301.299nəfəri və ya 98.2%–i, 1979–cu il siyahıyaalınmasına görə isə 5.477.330etnik azərbaycanlıdan 5.359.033nəfəri və ya 97.9%–i ana dili olaraq azərbaycan dilində danışırdı.
SSRİ–nin dağılmasından öncə 1989–cu ildə keçirilən son siyahıyaalınma zamanı bütün ittifaq ölkələrində 6.770.403nəfər (o cümlədən Azərbaycan SSR–də 5.804.980nəfər) etnik azərbaycanlı qeydə alınmışdı və onlardan 6.614.262nəfəri (o cümlədən Azərbaycan SSR–də 5.754.212nəfəri) azərbaycan dilini ana dili olaraq göstərmişdi.
13–22 aprel 2009–cu il Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınmasınınrəsmən elan olunmuş yekunlarına görə siyahıyaalınma tarixində bütün ölkə əhalisinin sayı 8.922.447nəfər (4.414.398 nəfəri kişilər, 4.508.049 nəfəri qadınlar) olmuşdur. Ancaq faktiki olaraq siyahıyaalınma tarixində qeydə alınmış əhali sayı 8.802.361nəfər (4.356.494 nəfəri kişilər, 4.445.867 nəfəri qadınlar) idi. Bu əhalidən 8.172.809nəfəri (4.101.575 nəfəri kişilər, 4.151.621 nəfəri qadınlar) və ya 92.85%–i öz etnik mənsubiyyətini azərbaycanlı olaraq göstərmiş, etnik azərbaycanlı əhalinin isə 99.70%–i Azərbaycan dilini ana dili hesab etmişdir. Ümumən etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq Azərbaycan dilini ana dili olaraq göstərənlər isə toplam 8.253.196nəfər (4.101.575nəfəri kişilər, 4.151.621nəfəri qadınlar) və ya faktiki qeydə alınmış 8.802.361 nəfərin 93.76%–i olmuşdur. Yenə həmin siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən 8.922.447 nəfər olan de–yuri əhalinin 4.739.123nəfəri (2.330.527nəfəri kişilər, 2.408.596nəfəri qadınlar) və ya 53.11%–i şəhər, 4.183.324nəfəri (2.083.871nəfəri kişilər, 2.099.453nəfəri qadınlar) və ya 46.89%–i isə kənd əhalisidir; Şəhər əhalisindən 4.418.361nəfərin (2.189.970nəfəri kişilər, 2.228.391nəfəri qadınlar), kənd əhalisindən isə 3.834.835nəfərin (1.911.605nəfəri kişilər, 1.923.230nəfəri qadınlar) ana dili azərbaycan dilidir.
AzRDSK–nın rəsmi məlumatına əsasən 1 yanvar2016–cı iltarixinə ölkə əhalisi 9705.6 min nəfərdir.
Britannika Ensiklopediyasınagörə 2000–ci ilə olan məlumata əsasən Türkiyə əhalisinin 1%–ni etnik azərbaycanlılar təşkil edir.
Əli Tayyar Öndər "Türkiyənin etnik tərkibi: xalqımızın kökü və gerçəklər" adlı kitabında qeyd edir ki, Türkiyənin əhalisi 2006–cı ildə təqribən 74 milyon nəfər idi.A. T. Önderə görə ölkədə əksəriyyəti "Azərbaycan türkləri" olan 300 min nəfər Türkiyə vətəndaşı şiə əhali yaşayır, bundan əlavə əhalinin 500 min nəfərini isə İran vətəndaşı olan "Azərbaycan türkləri" təşkil edir.ABŞ Dövlət Departamentininvə Azlıqların Hüquqları Üzrə Beynəlxalq Qrupun hesabatlarına əsasən Türkiyədəki şiə (cəfəri) əhalinin sayı 500.000və ya 3.000.000nəfərdir.
"Qarapapq" və "tərəkəmə" anlayışları əksər vaxt eyni toplumu ifadə edir.Bu iki anlayışın arasında cüzi fərqlər var: beləkiƏrdəhan–Qars–İğdırillərində "qarapapaq" deyimi 1828–ci ildən sonra gəlmiş və Çıldır bölgəsi kəndlərində yerləşmiş oturaq əhalini bildirmək üçün, "tərəkəmə" deyimi isə 1921–ci ildən sonra gəlmiş və Səlim – Sarıqamış – Gölə – Arpaçay bölgələrindəki kəndlərdə yerləşmiş və XX əsrin 60–cı illərinə qədər köçəri həyat tərzini saxlamış əhalini bildirmək üçün istifadə olunur.Beləliklə, bu iki ayrı adın biri eyni toplumun oturaq digəri isə köçəri olan hissəsini bildirir.
Yalnız "qarapapaqlar"ın yaşadığı yaşayış məntəqələri.
Qəzənfər Paşayevqeyd edir ki, "Kərküklülər özlərini də, bizi də türkman adlandırırlar".Türkmanlar Azərbaycan dilində danışırlar.Britannika Ensiklopediyasınagörə 2000–ci ilə olan məlumata əsasən İraq əhalisinin 6.80%–ni türkmanlar təşkil edir.
Ceyms Minahan müəllifi olduğu "Dövlətsiz Millətlər Ensiklopediyası: Dünya üzrə etnik və milli qruplar" adlı kitabında qeyd edir ki, "Yaxın Şərqdə təqribən (2002-ci il) 2.840 milyon türkman var, az sayda İranın, Suriyanın və Türkiyənin qonşu ərazilərində olmaqla, Şimali İraqda cəmləşiblər".
1959–cu il siyahıyaalınmasızamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 153.600 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 151.034 nəfər;1970–ci il siyahıyaalınmasızamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 217.758 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 212.436 nəfər;1979–cu il siyahıyaalınmasızamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 255.678 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı isə 250.663 nəfər olmuşdu.
17–24 yanvar 2002–ci il Gürcüstan əhalisinin siyahıyaalınmasının rəsmən elan olunmuş yekunlarına görə siyahıyaalınma tarixində bütün ölkə əhalisinin sayı 4.371.535 nəfər olmuşdur.Bu əhalidən 284.761nəfəri və ya 6.51%–i öz etnik mənsubiyyətini azərbaycanlı olaraq göstərmiş, etnik azərbaycanlı əhalinin isə 283.414 nəfəri və ya 99.53%–i Azərbaycan dilini ana dili hesab etmişdir. Bundan başqa etnik mənsubiyyətini digər qeyri–azərbaycanlı olaraq göstərmiş 218 nəfər də ana dilinin Azərbaycan dili olduğunu göstərmişdir, yəni siyahıyaalınma tarixində ümumi ölkə əhalisinin 283.632 nəfərinin və ya 6.49%–inin ana dili Azərbaycan dili idi.
1959–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 70.947 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 63.651 nəfər olmuşdu.
Rusiya Federasiyasında 14–25 oktyabr 2010–cu il siyahıyaalınması zamanı etnik mənsubiyyətini göstərmiş  137.227.107 nəfər əhalidən 603.070 nəfəri və ya 0.44%–i azərbaycanlılar idi. Həmçinin, siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən bütün ölkə üzrə Azərbaycan dilini bilən əhalinin sayı 473.044 nəfər olmuşdur.
Sankt–Peterburqda 1911–1915–ci illərdə 18 cild şəklində nəşr edilmiş "Hərbi Ensiklopediya"da Əfqanıstandan bəhs edilərkən bu ölkənin ümumi əhalisi təqribən 5 milyon nəfər təxmin edilmiş, türk əsilli qızılbaşların sayı isə 150 min nəfər göstərilmişdir.
ÖzbəkvətürkmənlərdənsonraƏfqanıstandaüçüncü ən böyük türk qrupuqızılbaşlardır.4 yanvar 2004–cü ildə qəbul edilmiş konstitusiyanın I bölmə, IV maddəsinə əsasən qızılbaşlar etnik qrup kimi Əfqanıstan dövləti tərəfindən tanınır.XVIII əsrdəNadir şah Əfşartərəfindən Əfqanıstana köçürülüblər.On iki imam şiəsiolan qızılbaşların hamısı ikidillidir.Bu ölkədəki qızılbaşlarəfşar,bayat,şahsevən, ənsarlı, şahağası,şamlıvəcavanşirtayfalarından ibarətdir, əsas dil kimi əksəriyyətidari dilində, əfşar tayfasından olanların bir hissəsi isə Azərbaycan dilinə yaxın dialektdə danışır.Əsas dil olaraqdəricədanışanların ikinci dili şimali Azərbaycanda danışılan dialektlərdir.
Əfqanıstanda yaşayan etnik qrupların sayı haqqında məlumat siyahıyaalınma keçirilmədiyi üçün təxminlərə əsaslanır. 1996–cı ilə olan təxminə əsasən qızılbaşlar Əfqanıstan əhalisinin təxminən 1.00%–ni təşkil edirlər.Əfqanıstan Mərkəzi Statistika Təşkilatının 21 mart2015–ci ilə olan məlumatına əsasən ölkənin oturaq əhalisinin sayı 27.101.365 nəfərdir.Oturaq əhalidən əlavə ölkədə təxminən1.5 milyon nəfərköçəri (fars.کوچی‌های افغانستان‎) yaşayır və beləliklə ölkənin faktiki əhalisi qeyd edilən tarixə təxminən 28.6 milyon nəfərdən çoxdur.
Beləliklə, 2015-ci ildə Əfqanıstanda qızılbaşların sayının 286 min nəfərdən çox olduğunu təxmin etmək mümkündür.
Berlindədoğulmuş, yəhudi əsilli şərqşünas Qeybril Bəənin (ing.Gabriel Baer; d. 1919 – ö. 1982) qeydlərinə görə Suriya Respublikası (1930–1958) dövründə hazırlanmış 1952–c il üçün statistik məcmuəyə əsasən 1945–ci ildə Suriya əhalisinin 3%–inin ana dili türk dili idi.
1959–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 6.680 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 4.621 nəfər; 1970–ci il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 10.769 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 6.426 nəfər olmuşdu.
1959–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 10.428 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 9.843 nəfər; 1970–ci il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 12.536 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 11.987 nəfər olmuşdu.
1959–cu il siyahıyaalınmasızamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 107.748 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 107.006 nəfər;1970–ci il siyahıyaalınmasızamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 148.189 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 147.546 nəfər;1979–cu il siyahıyaalınmasızamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 160.841 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı isə 159.709 nəfər olmuşdu.
1959–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 1.402 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 1.267 nəfər olmuşdu.
14–24 oktyabr 2009–cu il siyahıyaalınmasına əsasənBelarusdaqeydə alınmış 9.503.807 nəfərdən 5.567 nəfəri (3.807 nəfəri kişilər, 1.760 nəfəri qadınlar)və ya 0.06%–i etnik azərbaycanlıdır.Onlardan 4.426 nəfəri şəhər, 1.141 nəfəri kənd əhalisidir.Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən etnik azərbaycanlılardan 3.427 nəfəri azərbaycan dilini, 1.798 nəfəri rus dilini, 137 nəfəri belarus dilini, 205 nəfəri isə digər dilləri ana dili olaraq göstərmişdir.
Filologiya elmləri doktoruMəmmədağa Şirəliyevtarixi–coğrafi prinsip əsasında Azərbaycan dilinindialektvə şivələrini 4 qrupda cəmləşdirir:
Filologiya elmləri doktoruElbrus ƏzizovAzərbaycan dilinin şivələrini üç dialektdə qruplaşdırır:
Alman əsilli altayşünas və türkoloqGerhard DörferAzərbaycan dilinin dialektlərini 14 qrupda cəmləşdirir:
Tədqiqatçı–yazar və hüquq müdafiəçisi Böyük Rəsuloğlunun apardığı araşdırmaya əsasənCənubi Azərbaycancoğrafiyasında Azərbaycan dilinin 9 dialekti var:
İsveçlidilçi və türkoloq Lars Yohanson Azərbaycan dilinin dialektlərini 3 qrup halında cəmləşdirir:
Bu ləhcə Xəzərin qərb sahili zonasının şimal-şərq hissəsinin (Dərbənd, Quba, Bakı, Şamaxı, Salyan) şivələrini əhatə edir. Üç şivə qrupu fərqlənir: 1) Bakı-Şamaxı, 2) Quba, 3) Dərbənd. Şimal-şərq ləhcəsinin əsas spesifik xüsusiyyətləri bunlardır:
Azərbcaycanın Kür və Araz çayları arasındakı ərazisinin mühüm hissəsinin (Qarabağ, Gəncə, Şəmkir, Qazax, Daşkəsən, Gədəbəy, Kəlbə¬cər, Laçın), Gürcüstanın bəzi rayonlarının (Borçalı: Marneuli, Qardabani, Bolnisi, Dmanisi) şivələrini əhatə edir. Bu ləhcədə 3 şivə qrupu fərqlənir: 1) Qarabağ, 2) Qazax-Borçalı, 3) Ayrım şivəsi. Qərb ləhcəsinin əsas spesifik xüsusiyyətləri bunlardır:
Cənubi Azərbaycan, Naxçıvan və Lənkəran regionlarını əha¬tə edir və bir sıra şivə qruplarına ayrılır: 1) Təbriz, 2) Ərdəbil, 3) Urmiya, 4) Naxçıvan, 5) Lənkəran və s. Cənub ləhcəsinin əsas spesifik xüsusiyyətləri bunlardır:
Qarışıq tipli şimal-qərb şivələri (Şəki,Oğuz,Qax,Zaqatala,Balakən) şivələri bir sıra yerli əlamətlərlə yanaşı (şimal xüsusiyyətləri, substrat elementlər),Azərbaycandilinincənubvəqərbləhcələri üçün səciyyəvi olan xüsusiyyətlərə də malikdir. Bu şivələri aralıq şivələrdən fərqləndirən cəhət onların ərazi baxımından cənub ləhcəsi ilə birbaşa əlaqədə olmaması vəQafqazdil mühitində yerləşməsidir. Şimal-qərb şivələrinin fonetik, leksik və qrammatik xüsusiyyətləri bunlardır:
Şimal-qərb şivələrində dialekt xüsusiyyətlərinin kəmiy-yətcə çoxluğu həmin şivələrin qarışıq xarakterdə olmasının bir əlamətidir.
Azərbaycan dilçiliyində keçid şivələr termini altında aralıq şivələr nəzərdə tutulur.M.ŞirəliyevAzərbaycandilində üç keçid şivə göstərir:AğdaşGöyçayCəbrayılkeçid şivələri.
Əgər dildə müxtəlif ləhcələr şivə qrupları mövcuddursa, onda əsas ləhcələr arasında keçid (aralıq) şivələr zolağı yerləşməlidir və bu zona heç də 3-4 rayonun ərazisini deyil, əsas ləhcələrin və müxtəlif şivə qruplarının sərhədində olan ərazini əhatə etməlidir. Bundan başqa, keçid şivələrin yayıldığı zona müasir inzibati bölgülərlə uyğun gəlməyə bilər. Beləliklə, dialektloloji araşdırmalara görə,Mingəçevir,Ağdaş,Göyçay,Ucar,Zərdab,Cəlilabad,İmişli,Cəbrayıl,Qubadlı, Qarakilsə rayonlarının ərazisində keçid (aralıq) xarakterli şivələr yerləşir. Aralıq şivələr, başlıca olaraq, Kür çayının sol sahili boyunca və Azərbaycan Respublikasının cənub rayonları zonasında əmələ gəlmişdir. Aydındır ki, aralıq şivələr zolağı əsas ləhcələrin sərhədini göstərir.