Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ABŞ-də lobbiçilik cəhdləri

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ABŞ-də lobbiçilik cəhdləri—Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətininbeynəlxalq aləmdə özünə tərəfdaş toplaması,ABŞ-la yaxınlaşmaq və beynəlxalq ictimamiyyət tərəfindən müstəqil dövlət kimi tanınmaq üçün etdiyi cəhdlərdən biri. Ən mühüm məqsədlərdən biri isə dövlət müstəqilliyininABŞtərəfindən tanınmasına nail olmaq idi.
Azərbaycan Respublikasıvə onunParisdəolan nümayəndələriABŞ-la
iqtisadi və siyasi əlaqələr yaradılmasına, xüsusilə, Birləşmiş Ştatlar tərəfindən
tanınmağa böyük səy göstərirdilər. Bu xeyli dərəcədə onunla bağlı idi ki, ənənəviAvropadövlətləri ilə yanaşı,Birinci Dünya müharibəsindənsonraABŞiqtisadi
cəhətdən çox qüvvətlənmiş və əslində dünya siyasətini müəyyən edən dövlətlərdən
birinə çevrilmişdi. Müharibədən sonrakı ilk illərdə Birləşmiş Ştatlar dünyanın əsas
bankiri rolunu oynayırdı, yaxudABŞdövlət katibi Lansinqin dili ilə desək,Amerikadünyanı iqtisadi cəhətdən idarə edirdi və siyasi cəhətdən də onu idarə
etməyə hazırlaşırdı. Bundan əlavə, prezidentVudro Vilsondünya müharibəsindən
sonra yaranan dünya sisteminin əsas memarı, yeni yaranmış dövlətlərin
müdafiəçisi, kiçik xalqların dostu kimi tanınırdı.Paris Sülh konfransıdövründə
VilsonunQafqazrespublikalarına soyuq münasibəti onunla bağlı idi ki, bir növ bu
respublikalarPolşa,Finlandiya,Çexoslovakiya,Yuqoslaviyavə digərlərindən
fərqli olaraq, "gözlənilmədən" yaranmışdılar, yaxud Vilsonun 1918-ci ilin yanvarında elan edilmiş on dörd sülh prinsipində kiçik xalqların təyini müqəddəratı
hüququ təsbit edilsə də, həmin prinsiplərdəRusiya imperiyasınındağılması
nəzərdə tutulmamışdı. Bir növ Vilson üçünRusiyanındağılması və onun
hüdudlarındaGürcüstanvəAzərbaycanadlı respublikaların yaranması tamamilə
gözlənilməz bir hadisə idi.Qafqazda"qəflətən" meydana çıxan bu respublikalar
haqqında, nəinkiAmerikaprezidentinin və siyasi dairələrinin, eləcə də Birləşmiş
Ştatların ictimaiyyətinin məlumatı çox az idi. Bunu nəzərə alaraqƏ. M. TopçubaşovAzərbaycanvəGürcüstanıABŞ-də təbliğ etməyi, onları siyasi cəhətdən tanıtmağı
öz üzərinə götürmüş,Nyu-YorkşəhərindənABŞ Konqresininnümayəndələr
palatasının üzvü, vəkilValter Çandlervasitəsilə sentyabr ayının 26-da prezident
V. Vilsona məktub və bir sıra materiallar göndərmişdi. Məktubda 1919-cu ilin may
ayının 28-də, istiqlaliyyət elan edilməsinin birinci ildönümü günüAzərbaycannümayəndələrinin Vilson tərəfindən qəbul edilməsi prezidentə xatırladılır və bu
görüşün onlar üçün unudulmaz hadisə olduğu qeyd edilirdi. О yazırdı:
Prezident VilsonunAzərbaycanhaqqında
məlumatının azlığını nəzərə alaraq, Ə. M. Topçubaşov Azərbaycanın müstəqilliyi
haqqında memorandumu, sərhədlər göstərilən iqtisadi xəritəni,Azərbaycanıniqtisadi və maliyyə vəziyyəti haqqında diaqramları, etnoqrafik xəritə ilə birlikdəAzərbaycan əhalisininmilli-etnik tərkibi haqqında memorandumu ona
göndərdi.Amerikailə əlaqələri genişləndirməyi zəruri edən digər bir səbəb də var idi.
Dünya müharibəsi başa çatan kimiermənilərABŞ-də "Müstəqil Ermənistanın
Amerika Komitəsi"ni yaratmışdılar və bu komitə, təkcəErmənistanınmüstəqilliyini tanıtmaq uğrunda deyil, eyni zamandaAzərbaycanıvəGürcüstanıAmerikasiyasi dairələri,Amerikaictimaiyyətinin gözündə nüfuzdan salmaq
istiqamətində iş aparırdı. Ona görə,ABŞ-dəAzərbaycanhaqqında həqiqətin
yayılmasına,Amerikasiyasi dairələrininAzərbaycanhaqqında təsəvvürlərinin
düzgün formalaşmasına böyük zərurət duyulurdu.
Baltik ölkələri,AzərbaycanvəGürcüstannümayəndələri vəkil V. Çandlerlə müqavilə
bağlamışdılar. 1919-cu ilin sentyabrında Ə. M. TopçubaşovParisdəolan bütün
nümayəndə heyətinin iştirakı ilə V. Çandlerlə iki müqavilə imzaladı. 3 ay müddətinə imzalanmış birinci müqaviləyə görə,Amerikavətəndaşı Valter
M. ÇandlerAzərbaycannümayəndə heyətinin tərkibinə təbliğati məsələlərlə bağlı
hüquq məsləhətçisi kimi qəbul edilirdi və üç ay müddətinəAzərbaycan Respublikasınınmənafeyini və müstəqilliyini müdafiə etməyi öz üzərinə
götürürdü.Azərbaycantərəfi isə bu xidmətin müqabilindəV. Çandlerə5 min
Amerika dolları həcmində zəhmət haqqı verməli idi. Bu məbləğin yarısı müqavilə
imzalanan kimi, qalan yarısı isə 1919-cu ilin dekabr ayının 1-dən gec olmayaraq
ödənilməli idi. Qarşılıqlı razılığa əsasən, müqavilə imzalandığı andan qüvvəyə
minirdi.Azərbaycantərəfi müqavilənin parlamentdə təsdiq edilməsinə təminat
verirdi. Bu müqavilə ilə yanaşı, eyni zamanda tərəflər uzunmüddətli dövr üçün
nəzərdə tutulan ikinci kontraktı hazırlamalı idilər və oktyabr ayının 4-dən
başlayaraq V. Çandler öz müqavilə öhdəliklərinin icrasına, yəniABŞ-dəAzərbaycanhaqqında təbliğat kampaniyasına başlamalı idi. Az sonra imzalanan
ikinci müqavilənin preambulasında göstərilirdi: bu sazişə əsasən,AzərbaycanRespublikası parlamentinin sədri, Azərbaycan Respublikasının Paris Sülh
konfransında nümayəndə heyətinin rəhbəri Ə. M. TopçubaşovAzərbaycan Respublikasıtərəfindən ona verilmiş səlahiyyətə əsasən,Amerika Birləşmiş ŞtatlarındamüstəqilAzərbaycan Respublikasınınmənafeyini müdafiə və təbliğ
etmək məqsədiləNyu-Yorkşəhərindən olan, hüquq məsləhətçisi işləməyə razılıq
verən vəkil Valter M. Çandlerin xidmətindən istifadə etməyə razılıq verir.
İmzalanmış müqavilənin şərtlərinə görə, yuxarıda qeyd edilən vəzifəni yerinə
yetirmək üçün Ə. M. Topçubaşov V. M. ÇandlerəABŞAzərbaycanıntam
müstəqilliyini de-fakto tanıyan kimi əlli min dollar zəhmət haqqı verməli idi.
Müqavilədə göstərilirdi ki, əgərABŞAzərbaycanıntam müstəqilliyini tanımaqdan
imtina edərdisə, V. M. ÇandlerəAzərbaycantərəfindən heç bir kompensasiya
ödənilmirdi! MüqaviləAzərbaycan Parlamentindətəsdiq edildikdən sonra
Ə. M. Topçubaşov və Valter M. Çandlerin imzası vəAzərbaycanhökumətinin
möhürü ilə hüquqi cəhətdən qüvvəyə minirdi. Öz növbəsindəGürcüstan Respublikasıda V. Çandlerlə təxminən bu məzmunda bir saziş imzalamışdı.
V. Çandlerlə imzalanmış müqavilə barədəƏ. M. TopçubaşovAzərbaycanhökumətinə yazırdı:
V. ÇandlerABŞ-yə yola düşdükdən sonra Ə. M. TopçubaşovParisdəolan vəVaşinqtonayola düşmək ərəfəsində olanAmerikanümayəndə heyətinin üzvü H. Morqentau ilə görüşüb xahiş etdi ki,AzərbaycanınBirləşmiş Ştatlarda
müvəkkili olan, onun yaxşı tanıdığı V. Çandlerə köməklik göstərsin. H. Morqentau
buna razılıq verərək məsləhət gördü ki, "ABŞ-də Azərbaycanın öz nümayəndəliyi
olsa, daha yaxşı olar." Söhbət zamanı Morqentau bildirdi:
Əlbəttə, sonuncu məsələParisdəolanAzərbaycannümayəndələrinin
diqqətindən yayınmamışdı vəAmerikailə iqtisadi əlaqələr yaratmaq üçünABŞişgüzar dairələrinin nümayəndəsi Maks RabinovAzərbaycannümayəndəliyinin
maliyyə işləri üzrə məsləhətçisi təyin olunmuşdu və onunla müqavilə bağlanmışdı.
M. RabinovAzərbaycandandünya qiymətlərinə uyğun neft alınmasını,ABŞmaliyyə orqanları tərəfindənAzərbaycanakredit buraxılmasını, habelə,AzərbaycanüçünAmerikamanufaktura mallarının alınmasını təşkil etməli idi.
Bu əməliyyatda əldə olunmuş gəlirin 3 faizi M. Rabinova çatmalı idi. M. Rabinovla
bağlı məsələlərAzərbaycanvəGürcüstannümayəndələrinin 23 avqust, 18 sentyabr
tarixli birgə iclaslarında müzakirə edilmişdi. M. Rabinovla müqavilə altı ay
müddətinə bağlandı, tərəflər arzulayardısa, müddət artırıla bilərdi. M. RabinovABŞ-yə qayıdan kimiAmerikanın"Standard oyl kompani of Nyu-York" neft
şirkətinin direktoru, hələ 1919-cu ilin iyununda neft alınması ilə bağlıBakıdadanışıqlar aparmış P. İ. Tomas onunla əlaqəyə girib,Bakıdanneft alınması ilə bağlı
uzun müddətli müqavilə bağlamaq istəmişdi. Bu barədə M. Rabinov noyabr ayının
1-də Ə. M. Topçubaşova göndərdiyi teleqramda "Standard oyl"la danışıqlar
aparmaq üçün Ə. M. Topçubaşovdan icazə istəyirdi.Bu kompaniya ilə 1919-cu
ilin iyul ayında 12 milyon pud kerosin alınması barədə P. İ. Tomasla yollar naziriX. Məlik-Aslanovarasında müvəqqəti saziş imzalanmışdı. 1920-ci ilin 31
yanvarına qədər "Standard oyl" kompaniyasına hər tonu 34 dollardan 6 milyon pud
kerosin verilməli idi.1107 Bu kompaniyanın vasitəsiləAzərbaycanABŞ-dən hər
pudu 2,5 dollara 40 min ton taxıl almışdı.
Oktyabr ayının 18-dəValter ÇandlerAmerikadanƏ. M. Topçubaşova
özünün hesabat xarakterli birinci məktubunu göndərdi. О yazırdı ki,ABŞ-dəGürcüstanvəAzərbaycankimi ölkələr barədə təbliğat kampaniyası aparmaq çox
çətindir, çünki onlar Amerikada tanınmırlar və eyni zamanda estonlar, ukraynalılar,
latışlar və ermənilər kimi koloniyaya malik deyildirlər. Çandler təklif edirdi ki, ya
Azərbaycan və Gürcüstan nümayəndələriAmerikayagəlməlidir, ya da bu işi о özü
dostları ilə birlikdə görməlidir. V. Çandler yazırdı:
{{cquote|Prezidentin (V.Vilsonun) uzunmüddətli xəstələnməsi təbliğat aparılması yolunda başlıca maneədir. Digər ölkənin müstəqilliyinin tanınması bizim hökumətin icra orqanının qərarından asılıdır. Bu, о deməkdir ki, hər şeydən əvvəl prezident fəaliyyətə başlamalıdır."V.Çandler prezident sağaldıqda onunla mütləq görüşəcəyini, Ə.M.Topçubaşovun
məktubunu vəAzərbaycanaaid materialları ona çatdıracağını bildirirdi. İndi isə o,Azərbaycannümayəndələrindən aldığı materiallarıAmerikasenatorları arasında
yayaraq qeyd edirdi ki, prezident işə çıxdıqda "mənAzərbaycanınvəGürcüstanınmüstəqilliyinin tanınmasına aid qətnaməni Senata və Konqresə verəcəyəm."
Мəktubda o,Azərbaycanınistiqlaliyyətini tanıtmaq üçün bütün vasitələrdən
istifadə edəcəyini, Ə.M.Topçubaşov və gürcü nümayəndəsi Z.Avalovun
Amerikaya gəlməsi üçün çalışdığını göstərirdi.
Ə.M.Topçubaşov Çandlerə yazdığı cavab məktubunda konfransdaQafqazbarədə cərəyan edən hadisələr, konfransdaAzərbaycanamünasibət,Denikinləvə
digər məsələlərlə bağlı ətraflı məlumat vermişdi. O,ParisdəAmerikanümayəndə
heyətinin üzvü və Henri Morqentaunun onunla tanış etdiyi M.Q.Buklerlə görüşmüş
vəQafqazdacərəyan edən hadisələrlə bağlı Buklerin çoxlu suallarına cavab
vermişdi. Xüsusən,Qafqazdaermənilərləbağlı eşitdikləri M.Q.Bukler üçün yenilik
olmuşdu. Söhbətin sonunda o,Əli Mərdan bəyətəşəkkür edərək demişdi:
Lakin
M.Q.Buklerin dediyinin əksinə olaraq, ermənilər okeanın о tayında "mələk"
donuna girə bilmişdilər.Amerikadafəaliyyət göstərən "Müstəqil Ermənistanın
Amerika Komitəsi"nin sədri, Birləşmiş ŞtatlarınBerlindəkeçmiş səfiri Ceyms
Cerard "əzabkeş xristian ermənilərin", "xristian məbədlərinin" xilas edilməsini
bütün vasitələrlə amerikanlara təlqin edirdi. Sentyabr ayının 28-də onun imzası ilə
bütünAmerikaşəhərlərində yayılmış müraciətdə göstərilirdi:
Bu müraciətin mətniniƏ.M.Topçubaşovagöndərərək,Çandleryazırdı:
Kaçaznuni, Enfiadcyan və PiralovunAmerikayasəfəri münasibətilə C.Cerardın
komitəsi nümayəndələr palatasının bütün üzvlərini, о cümlədənV.Çandleridə
təbliğat xarakterli ziyafətə dəvət etmişdi. V.Çandler həmin dəvətnamənin mətnini
dəƏli Mərdan bəyəgöndərmişdi. Ziyafətdə çıxış edən KaçaznuniABŞsiyasi
dairələrinə bildirirdi:
Ceymis Cerardın geniş məruzəsi
əsasında yığıncaqda dörd bənddən ibarət qərar qəbul edildi. Orada federal
hökumətdən tələb edilirdi ki,Ermənistan RespublikasıBirləşmiş Ştatlar tərəfindən
tanınsın; 30 min nəfərlik ordunu saxlamaq üçünErmənistanaərzaqla, silahla və
hərbi sursatla yardım göstərilsin;ABŞ-də yaşayanermənilərə10 min nəfərlik
könüllü legion təşkil etməyə icazə verilsin, eyni zamandaİstanbulvəBolqarıstandada 10 min nəfərlikermənilegionu təşkil edilsin və bu konüllü legionlarErmənistanagöndərilsin;Ermənistanınmüstəqilliyi, Şərqi Anadolunun "erməni
vilayətləri" vəKilikiyanında daxil olduğuErmənistandövlətinin yaradılması
haqqında hazırlanmış qətnaməABŞSenatından keçirilsin.
Noyabr ayının 1-də yazdığı məktubda ÇandlerABŞ-dəermənilərəmünasibətdəxristianhəmrəyliyinin xeyli qüvvətləndiyini qeyd edirdi. O, göstərirdi
ki, qarşılaşdığım hər hansı senator və deputat bu fikirdədir ki, guyaazərbaycanlılaraçox diqqət yetirmək lazım deyil, ona görə ki, onlartürk,tatarvəmüsəlmandırlar. Мən onları başa salıram ki, "Azərbaycanxristian ölkəsi olanGürcüstanlatam həmrəydir,azərbaycanlılarvə xristiangürcülərbu yaxında
müdafiə paktı imzalamışlar və siyasi cəhətdən müttəfiqdirlər, onlarerməniləridə
bu pakta dəvət etmişlər."Valter Çandlerinbu məktubuna cavab olaraq,ParisdəolanAzərbaycanvəGürcüstannümayəndələri yazıb xahiş etdilər ki, "ermənilərləheç bir mübahisəyə girmədən orada bizim xeyrimizə xüsusi təbliğat komitəsi
yaratsın." Az sonra, noyabr ayının 3-də M.RabinovAzərbaycannümayəndələrinə məktubla müraciət etdi. Məktubdan məlum olur ki, о xeyli iş
görmüş,Azərbaycanagöndərmək üçün 15 milyon dollarlıq mal tədarük etmişdir.Amerikakreditləri məsələsinə gəldikdə isə bu məsələdə çətinlik ondan ibarət idi ki,ABŞsiyasi cəhətdən tanımadığı ölkəyə kredit vermirdi. Rabinov bunu üçüncü ölkə
vasitəsi ilə etmək istəyirdi. M.Rabinov Ə.M.Topçubaşova bildirirdi ki, dekabrın 5-
də o,Parisdəolacaqdır və özü iləBakıyayola salmaq üçün işgüzar adamların böyük bir dəstəsini gətirir. M.Rabinovun qısa müddətdəABŞ-də gördüyü ən
mühüm işAmerika-Qafqaz kommersiya palatasınıtəşkil etmək idi.Bu palataAzərbaycanlaticarət-iqtisadi münasibətlərdə həlledici rol oynaya bilərdi.
ABŞ-nin keçmişRusiya imperiyasındayeni yaranmış dövlətlərə, о cümlədən,Azərbaycanamünasibətinin səciyyəvi cəhətləri V.Çandlerin noyabr ayının 10-daƏ.M.Topçubaşovagöndərdiyi məktubda daha qabarıq şəkildə açılır. O, rəsmi
şəkildəAzərbaycanınmüstəqilliyinin tanınmasını Dövlət Departamenti qarşısında
qaldıranda aydın olur ki, Birləşmiş ŞtatlarKolçak,Denikinvə Yudeniçin
aqibətinin nə ilə qurtaracağını gözləyir. V.Çandler göstərir ki,rusağqvardiyaçıgenerallarınınməğlubiyyəti Dövlət Departamentində fikri yeni yaranmış
respublikaların xeyrinə dəyişdirməkdədir.ABŞDövlət Departamentində yeni
respublikaların müstəqilliyinin tanınması ilə bağlı V.Çandlerin sorğusuna verilən
cavabda göstərilirdi ki, Ştatların Departamenti son nəticədə kiçik xalqların
müstəqilliyinin tanınmasının əleyhinə deyildir, lakin bu indi ona görə mümkün
deyildir ki, Amerika hökumətiMillətlər Cəmiyyətiməsələsini axıra qədər həll
etməmişdir və bir dəKolçakaaxırıncı dəfə imkan verilir ki,bolşevizmiməhv
etmək üçün öz gücünü göstərsin. Eyni zamanda bu məktubda yaxın vaxtlarda,Azərbaycanda daxil olmaqla,RusiyaxalqlarınaABŞtərəfindən prezident layihəsi
üzrə yardım göstəriləcəyinin mümkünlüyü söylənilirdi. V.Çandler haqlı olaraq
qeyd edirdi ki, kiçik xalqlar öz müstəqilliklərinin tanınması üçün bir neçə ay, yəni,KolçakvəDenikinintam məğlubiyyətini gözləməli olacaqlar.
1919-cu ilin payızında rus ağqvardiyaçıgenerallarınınməğlubiyyəti hiss
edildiyi üçün, təkcəABŞ-nin deyil,Böyük Britaniya,Fransa,İtaliyasiyasi və
işgüzar dairələrinin dəQafqaza, о cümlədən Azərbaycana marağı artırdı. De Monzienin
rəhbərlik etdiyiFranko-Qafqaz Komitəsioktyabr ayının 4-də
Azərbaycan və gürcü, habeləFransaişgüzar dairələrinin iştirakı iləQafqazaaid
konfrans keçirmişdi.Konfransın işini şərh edənFransamətbuatınınQafqazamünasibətdə əvvəlki mühafizəkarlığı demək olar ki, yox idi. KonfransdaAzərbaycannümayəndələrindən C.Hacıbəyli və M.Məhərrəmov məruzə etmişdilər.
1920-ci ilin yanvarındaAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətininmüstəqilliyi Antanta Ali Şurası tərəfindən tanındı. Lakin qısa müddət sonrakıAprel işğalıAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinəəvvəlki dövrdəABŞ-la yaratdığı iqtisadi əlaqələrdən istifadə etməyə imkan  vermədi.