Vietnam

AngVietnam(Biyetnames:Việt Nam), opisyal naSosyalistang Republika ng Vietnam, ay bansang matatagpuan saTangway ng IndotsinasaTimog-Silangang Asya. Pinapaligiran ito ngTsinasa hilaga,Laossa hilagang-kanluran,Kambodyasa timog-kanluran, atDagat Timog Tsinasa silangan. Sumasaklaw ito ng lawak na 331,344 km² at may populasyon na tinatayang 100 milyon. Ang kabisera nito ayHanoihabang ang pinakamalaking lungsod nito ayLungsod Ho Chi Minh.
Tinahanan na ang Vietnam mula pa sapanahong Paleolitiko, simula sa mga estado ng Van Lang at Au Lac na itinatag noong unang milenyo BK sa rehiyon ngIlog Pula. Sa pananakop ng dinastiyang Trieu ay naipasailalim ang bansa sa higit sanlibong taon ng panlulupig ng Tsinang Imperyal mula 111 BK hanggang 938 AD. Naipanumbalik ang malayang monarkiya sa tagumpay niNgo QuyensaHilagang HannoongLabanan sa Bach Dang. Ganap itong winakasan sapag-aalsang Lam Sonkontra sadinastiyang Ming. Inimpluwensiyahan pa rin ang Vietnam ng kulturang Tsino sa pamamagitan ngConfucianismoatBuddhismo, ngunit natutulan na nito ang mga banta ng atake mula sa hilaga habang ginapi angChampaat nagpalawak patimog hanggangSabangang Mekong. Sa karamihan ng ika-17 at ika-18 siglo, epektibong nahati ang bansa sa dalawang dominyon ng Dang Trong at Dang Ngoai. Pinagkaisa ang dalawa ng hulingdinastiyang Nguyennoong 1802, subalit pinagsama ang teritoryo saIndotsinang Pransesnoong 1887 bilang tatlong magkakahiwalay na rehiyon. Sa pagtatapos ng okupasyong Hapones noongIkalawang Digmaang Pandaigdig, inilunsad ng makabansang koalisyon naViet MinhangHimagsikang Agostosa pangunguna niHo Chi Minh, na nagdeklara ng kasarinlan noong 1945.
Dumaan ang Vietnam sa matagalang pakikidigma noong ika-20 siglo. Bumalik ang Pransiya upang bawiin ang kolonyal na kapangyarihan nito saUnang Digmaang Indotsina, kung saan nagwagi ang Vietnam noong 1954. Dumulot ito sa pagganap ngKumperensiya sa Ginebraat sa paggawa ng dalawang sonang militar na nahati saika-17 hilera. Humantong ang politikal na tensyon saDigmaang Vietnamsa pagitan ng komunistangHilagaat kapitalistangTimog. Sapagbagsak ng Saigonnoong 1975, muling nagkaisa ang bansa bilangsosyalistang estadonoong 1976. Nasangkot ito muli sa bakbakan laban saKampucheaatTsinabunga ng mga ideolohikal na pagkakaiba. Patuloy na humarap ng pagsubok ang Vietnam sa pagbagsak ngUnyong Sobyetikoat embargong pangkalakalan ngEstados Unidos, kaya noong 1986 ay tinahak nito ang repormistang landas sa polisiyangDoi Moi, na binago ang bansa sa isangekonomiyang pamilihanna nakatuon sa sosyalismo. Pinadali nito ang muling pagsali ng Vietnam sa pandaigdigang larangan.
Pinapamahalaan ang Vietnam bilangunitaryongsosyalistangrepublikana pinamumunuan ngPartido Komunista. Itinatagurian itongbansang umuunlad, at ang ekonomiya nito'y itinala na isa sa mga pinakamabilis na lumalago sa mundo. Gayunpaman, humaharap ito ng mga suliraning panlipunan tulad ng mataas na antas ng katiwalian at mababang sukat ng mga kalayaang sibil. Bahagi ito ng mga intergubernamental at internasyonal na organisasyon kabilang angASEAN,EKAP,KPKTPP,OIF,POP,mga Nagkakaisang BansaatKilusang Di-Nakahanay.
Maraming ginamit na pangalan upang tukuyin ang teritoryo ng Vietnam, batay sa panahon ng kasaysayan. Tinawag itong Văn Lang noong dinastiyang Hồng Bàng, Âu Lạc noong dinastiyang Thục, Nam Việt noong dinastiyang Triệu, Vạn Xuân noong maagang dinastiyang Lý, Đại Cồ Việt noong mga dinastiyang Đinh at maagang Lê. Simula 1054 ay binansagan ang Vietnam na Đại Việt. Panandalian itong tinawag na Đại Ngu noong dinastiyang Hồ. Ang kasalukuyangViệt Namay literal na isinasaling "Timog Viet" o "Viet ng Katimugan" na hango sa katawagan sa mga bayan ng timog Tsina.
Isinulat ang salitang Việt (Tsino:越,pinyin:Yuè) noong 1200 BK sa Maagang Gitnang Tsino gamit ang logograpong "戉" (kalauna'y "越") para sa isang palakol, at nilagay sa mga butong orakulo at inskripsyong tanso ngdinastiyang Shang.Tinukoy nito ang isang grupo o pinunong katutubo sa hilagang-kanluran ng Shang. Noong unang bahagi ng ika-8 siglo BK, may binanggit na tribo sa gitnangIlog Yangtzena pinangalanang Yangyue, na nagmarka ng simula ng paggamit nito para sa mga bayan sa katimugan. Sa pagitan ng ika-7 at ika-4 na siglo BK ay naging katawagan ang Yue o Việt para saEstado ng Yueat mga tao nito sa ibabang bana ng Yangtze. Mula ika-3 siglo BK ay ginamit din ito sa mga di-Tsinong populasyon ng timog-kanlurang Tsina at hilagang Vietnam, partikular na sa mga pangkat-etnikong tulad ng Minyue, Ouyue, at Luoyue na kolektibong tinawag na Baiyue (Biyetnames:Bách Việt;Tsino:百越,pinyin:Bǎiyuè).Unang lumabas ang Bǎiyuè o Bách Việt sa aklat naLüshi Chunqiuna pinagsama-sama noong 239 BK.
Noong 207 BK, itinayo ng dating heneral ngdinastiyang Qinna siZhao Tuo(Biyetnames:Triệu Đà) ang Nanyue o Nam Việt ("timog Yue o Việt"), kung saan ang kabisera nito'y naging Panyu (kasalukuyangGuangzhou). Itinagurian ang estadong ito na "timog" sa diwa na ito ay matatagpuan sa ibaba ng iba pang reynong Baiyue na natagpuan sa mga lugar na ngayo'yFujianatZhejiang. Sinunod ng mga humaliling dinastiyang Biyetnames ang nomenklaturang ito kahit marami nang bayan sa hilaga nila na pinagsama sa Tsina. Noong 968, itinatag ng pinunong Biyetnames na siĐinh Bộ Lĩnhang malayang kaharian ngĐại Cồ Việt, maaaring nangangahulugang "Dakilang Viet ngGautama" dahil ang transpriksyong Chữ Hán ni Gautama (瞿曇) ay binasa na Cồ Đàm sa Sino-Biyetnames.Noong 1054, pinaikli ni Emperador Lý Thánh Tông ang pangalan ng bansa sa Đại Việt ("Dakilang Viet").Gayunpaman, mas kinilala ang mga pangalang Giao Chỉ at An Nam ng mga dayuhan noong medyebal at maagang makabagong panahon. Makikita ito sa mga sumusunod na pre-modernong termino mula sa ibang wika: Caugigu saItalyano; كوة ك (Kafjih-Guh) saArabe; Koci saMalay; Cauchy saPortuges; Cochinchina saIngles; at Annam saOlandes,Espanyol, atPranses. Noong 1787, tinukoy ng politikong Amerikano na siThomas Jeffersonang Vietnam bilang Cochinchina para sa layunin ng pangangalakal sa bigas.
Unang naitala ang anyong Việt Nam (越南) ika-16 na siglong tulang orakular naSấm Trạng Trình, na iniuugnay sa opisyal at makatangNguyễn Bỉnh Khiêm. Sa panahong ito, nahati ang bansa sa pagitan ng mga poong Trịnh ng Đông Kinh at poong Nguyễn ng Thừa Thiên. Sa pamamagitan ng pagsasama-sama ng ilang umiiral na mga pangalan: Nam Việt, Annam (Pasipikadong Timog), Đại Việt, at Nam quốc (Bansang Timog); lumikha ang may-akda ng bagong pangalan na tumutukoy sa isang mithing nagkakaisang estado.
Ang lupain na ngayon ay kilala bilang Biyetnam ay tinitirahan na simula pa noong panahong ngPaleolitiko, at ilang mga pook arkeolohiko saLalawigan ng Thanh Hoaay sinasabing nabuo mga ilang libong taong na ang nakalipas. Ang mga arkeolohista ay naidugtong ang simula ng kabihasnang Biyetnam noong huling bahagi ng panahongNeolitiko,Simulang Panahon ng Tanso, kulturang Phung-nguyen, na nabuo saLalawigan ng Vinh Phucnoong 2000BCEhanggang 1400BCE. Noong 1200BCEang pagkatuklas sa pagtatanim ng palay at pagmimina ng tanso sa kapatagan ng paligid ngIlog MaatIlog Pulaang naging dahilan sa pagkabuo ngKulturang Dong Son, na tanyag sa marangyang tambol na taso nito. Ang mga armas na tanso, mga kagamitan, at ang mga tambol ng Dong Son sa mga pook nito ay nagpapakita ng mga impluwensiya sa teknolohiya ng pagkuha ng tanso mula sa Timog Silangang Asya. Ang ilang pagkakahalintulad sa pagitan ng kulturang Dong Son sa Timog Silangang Asya ay ang pagkakaroon ng mga kabaong na hugis bangka at ang paglilibing sa mga banga, at kinakitaan ng katunayan ng paggamit ngbanga.
Ang maalamat naDinastiyang Hồng Bàngngmga haring Hùngay sinasabi ng maraming taga-Vietnam na pinakaunang estadong Vietnames, na kilala bilang Văn Lang. noong 257 BCE, Ang huling haring Hùng ay natalo ni Thục Phán, na sinama ang mga tribongLạc Việtsa kanyang tribongÂu Việt, upang mabuo angÂu Lạcat inihayag niya ang kanyang sarili bilangAn Dương Vương. Noong 207 BCE, isang heneral na Intsik na nagngangalangZhao Tuoang tumalo kay An Dương Vương at pinag-isa ang Âu Lạc saNanyue. Noong 111 BCE, angDinastiyang Hanay isinama ang Nanyue sa emperyo nito.
Sa mga sumunod na mga libong taon, ang Vietnam ay pinamunuan ng mga Tsino.Ang mga Sinaunang mga kilusang pangkalayaan gaya ng sa magkapatid naMagkapatid na Trưngat kayLady Triệuay panandalian lamang ang naging tagumpay. Ito ay naging malaya at naging Vạn Xuân sa ilalim ng Dinastiyang Anterior Ly sa pagitan ng panahon ng 544 at 602. Sa simula ng ika-10 dantaon, natamasa ng Vietnam ang pagsasarili, subalit hindi ang kalayaan, sa ilalim ng pamilyang Khúc.
Noong 938CE, isang panginoong taga-Vietnam na nagngangalangNgô Quyềnang tumalo sa hukbong Intsik saIlog Bạch Đằngat natamasa ang kalayaan pagkatapos ng 10 dantaon pamumuno ng mga Tsino.Ang pangalan ay binago bilang Đại Việt, ang bansa ay naging maunlad noong panahon ngDinastiyang Lyat ngDinastiyang Trần. Noong panahon ng pamamahalang Tran, ang Đại Việt ay tatlong beses na lumaban sa pananakop ng mga Mongol sa Vietnam.AngBudhismosa Vietnam ay lumaganap at naging relihiyon ng estado. Pagkatapos ng sandalingDinastiyang Hồ, panandaliang nahinto ang kalayaan ng Vietnam ng mga Tsino, subalit naibalik din niLê Lợi, ang pinuno ngDinastiyang Le. Naabot ng Vietnam ang antas ng tugatog sa Dinastiyang Le noong ika-15 dantaon, lalo na nang mamuno si EmperadorLê Thánh Tông(1460–1497). Sa pagitan ng ika-11 at 18-dantaon, pinalawak ng mga taga-Vietnam ang kanilang sakop patimog bilangnam tiến(Patimog na pagkapapalawak).Doon ay nagapi nila ang Kaharian ngChampaat ilang bahagi ngImperyong Khmer.
Hanggang sa huling bahagi ng Dinastiyang Lê, Ang mga kaguluhang sibil ay lumaganap sa kalakhang bahagi ng Vietnam. Una, ang sinusuportan ng mga TsinongDinastiyang Mạcay hinamon ang kapangyarihan ng Dinastiyang Lê, Pagkatapos matalo ng Dinastiyang Mạc, muling nanumbalik ang Dinastiyang Lê, subalit wala nang aktuwal na kapangyarihan. Ang kapangyarihan ay nahati sa pagitan ng mgaPanginoong Trịnhna kasali sadigmaang sibilnang mahigit sa apat na dekada. Sa mga panahong ito, ang mga Nguyễn ay nagpalawak sa katimugang Vietnam hanggang saMekong Delta, at isinama angChampasa gitnang kabundukan at mga lupain ng Khmer sa Mekong. Ang digmaang sibil ay nagwakas nang ang magkapatid naTây Sơnay magapi ang dalawang naglalaban partido at sila ay nagtayo ng kanilang bagong dinastiya. Subalit, ang kanilang pamumuno ay hindi nagtagal nang ganun kahaba nang sila ay matalo ng mga natitirang paksiyon ng mga Panginoong Nguyễn na pinamunuan niNguyen Anhsa tulong ng mga Pranses. Pinag-isa ni Nguyen Anh ang Vietnam, at nagtatag ngDinastiyang Nguyễn, na namuno sa pangalang Gia Long.
Ang kalayaan ng Biyetnam ay unti unting sinira ng mga Pranses sa mga sunod sunod na pagsakop ng mga sandatahan nito mula 1859 hanggang 1885 nang ang buong bansa ay naging bahagi ngPranses na Indotsina. Ang administrasyong Pranses ay nagpatupad ng mga mahahalagang pagbabagong pampolitika at kultural sa lipunang Biyetnam. Isang sistemang kanluranin ng makabagong edukasyon ang binuo, at angKristiyanismoay pinalawak sa lipunan. Sa pagbubuo ngekonomiyang plantasyonupang mapalakas angeksportngtabako,indigo,tsaaatkape, hindi gaano binigyang pansin ang mga panawagan ng mga lokal sa pagkakaroon ng sariling pamahalaan at sa mga karapatang pantao. Isang kilusang nasyunalistang pampolitika ang lumaong nabuo, na may mga pinunong gaya ninaPhan Boi Chau,Phan Chu Trinh,Phan Dinh Phung, EmperadorHam NghiatHo Chi Minhna nananawagan ng kanilang kalayaan. Subalit, pinanatili ng mga Pranses ang kanilang pamumuno sa kaniyang mga kolonya hanggang noongIkalawang Digmaang Pandaigdig, nang ang mga Hapones ay nagpasimula nang pananakop saIndotsinang Pransesnoong 1941. Ang kaganapang ito ay sinundan ng pagkakabuo ng administrasyongPransiyang Vichy, isang estadong papet ngAlemanyang Naziat alyado ngEmperyong Hapon. Ang mga likas na yaman ng Vietnam ay labis na naabuso para sa kapakanan ng kampanyang militar ng Emperyong Hapones sa mga kolonyangBriton na IndotsinanaBurma, angTangway ng Malayat angIndia.
Noong Hulyo 1945, nagpasya ang Kapangyarihang Alyados na hatiin ang Indochina sa ika-16 naparallelupang payagan si Chiang Kai-shek ng Republika ng Tsina na tanggapin ang pagsuko ng mga Hapones sa hilaga habang tinanggap ni Lord Louis Mountbatten ng Britanya ang kanilang pagsuko sa timog. Sumang-ayon ang Kapangyarihang Alyados na pagmamay-ari pa rin ng Pransiya ang Indotsina.
Isa ang Vietnam sa limang natitirang estadong komunista ng mundo, at pinapatakbo bilang isangunitaryongrepublika. Bagama't opisyal na nakatuon ang Vietnam sasosyalismo, nananatiling kapitalista ang mga patakarang pang-ekonomiya nito. Epektibongunipartidistaang bansa sa pagiit ng konstitusyon sa nangungunang papel ngPartido Komunista ng Vietnam, na may hawak sa lahat ng sangay ng politika at lipunan. Gumaganap ang pangkalahatang kalihim ng PKV ng maraming mahahalagang tungkuling administratibo, na kinokontrol ang pambansang organisasyon ng partido.
Naglilingkod ang punong ministro bilang puno ng pamahalaan, na namumuno sa isang konseho ng mga ministro na binubuo ng limang diputadong punong ministro at mga pinuno ng 26 na ministeryo at komisyon. Tanging ang mga pampulitikang asosasyon na kaanib o ineendorso ng PKV ang pinahihintulutang lumaban sa mga halalan ng Vietnam. Kabilang dito ang Hanay ng Amang Bayan ng Vietnam at ibang maliliit na lapiang manggagawa at unyonista. ng pangulo ay ang nahalal na pinuno ng estado at punong komandante ng militar, na nagsisilbing tagapangulo ng Konseho ng Kataas-taasang Tanggulan at Seguridad, at may hawak na pangalawang pinakamataas na katungkulan sa Vietnam gayundin ang pagsasagawa ng mga tungkuling ehekutibo at mga paghirang ng estado at patakaran sa pagtatakda.
Ang kabisera ng Vietnam ayHanoi(na nagsilbi rin bilang kabisera ngFrench Indochinaat ngHilagang Vietnam), at ang pinakamalaking at pinakamataong lungsod ay angLungsod ng Ho Chi Minh(na dating kilala bilang Saigon). Ang Vietnamay nahahati sa59 na mga lalawigan at limang lungsod na kasing-antas ng lalawigan, na hinati pa sa mga distrito at mgamunisipalidad. Ang pamahalaang panlalawigan ay nasa ilalim ng pamahalaang sentral. Kadalasan, ang pamahalaang Vietnamese ay pinapangkat ang mga lalawigan na ito sa walong mga rehiyon: ang Hilagang Kanluran, Hilagang Silangan, Delta ng Ilog Pula, Baybayin ng Gitnang Hilaga, Baybayin ng Gitnang Timog, Gitnang Kabundukan, Timog Silangan, at ang Delta ng Ilog Mekong. Ang mga rehiyon na ito ay hindi kadalasang ginagamit.
Ang makabagong transportasyon sa Vietnam ay orihinal na binuo sa ilalim ng pamumunong Pranses upang makakuha ng mga materyales sa pag-aani, at inayos at ginawang makabago pagkatapos ng Digmaang Vietnam. Ang sistema ng kalsada ang pinakatanyag sa lahat ng uri ng transportasyon sa bansa. Ang sistema ng mga kalsada sa Vietnam ay kinabibilangang ng Pambansang daanan na pinamamahalaan ng Sentral na Pamahalaan; mga daang panlalawigan na pinamamahalaan ng panglalawigang pamahalaan; at ang mga daang pangdistrito na pinamamahalaan ng pangdistritong pamahahalaan; ang mga daang urban ay pinamamahalaan ng mga lungsod at mga bayan; ang mga daan sa mga barangay ay pinamamahalaan ng mga barangay.
Angbisikletaat mga motorsiklo ay nananatiling pinakasikat na uri ng transportasyon sa mga lungsod, bayan at mga barangay sa Vietnam. Ang mga pampublikong mga bus na pinapatakbo ng mga pribadong mga kompanya ay ang pangunahing transportasyong pangmalayuan ng mga tao. Ang labis na trapiko ay isang malalang suliranin saHanoiat saHo Chi Minhdahil na rin sa mabilis na paglaki ng bilang ng mga sasakyan sa mga daanan. Mayroon ding 17,000 kilometrong layong daang tubig, na isang mahalagang bahagi ng mga buhay sa mga nayon.