Áfríkà

Áfríkàniorilekeji titobijulo ati toni awon eniyan julo lagbaye leyinAsia. Ni bi 30.2 egbegberun km² (11.7 millionsq mi) lapapo mo awon erekusu to sunmo, ile re je 6% apapo gbogbo ojuAyeati 20.4% gbogbo ile Aye.Pelu egbegberunkeji kan eniyan  (ni 2009, e wotabili) ni awon agbegbe 61, eyi je bi  14.72% gbogbo iyeeniyanAgbaye. Ni ariwa re niOkun Mediterraneaniwa, si ariwailaorun re niIlaodo SuezatiOkun Pupawa legbeSinai Peninsula, si guusuilaorun re niOkun India, ati si iwoorun re niOkun Atlantikiwa. Afrika ni orile-ede 54 lapapo moMadagascar, opolopo erekusu ati  orile-edeOlominira Sahrawi Arabu Toseluaralu, to je omo egbeIsokan AfrikabotilejepeMoroccolodi si eyi.
Afrika, agaga gbonganapailaorun Afrika, je gbigba lopolopo latowo awonawujo onisayensipe ibe ni ibi ti awoneniyanti bere atiHominidaeclade(great apes), gege bi o sehanpelu iwari  awonhominidspipejulo ati awon babanla won, ati awon ti won wa leyin won ti won peju bi odun legbegberun meje seyin – lapapomoSahelanthropus tchadensis,Australopithecus africanus,A. afarensis,Homo erectus,H. habilisandH. ergaster– pelu eyi to pejulo ninu wonHomo sapiens(eniyan odeoni) ti o je wiwari niEthiopiato je odun bi 200,000 seyin.
Afrika boibugedemejimole, o si ni orisirisi awon agbegbe ojuojo; o je orile kan soso to gun lati agbegbe apaariwaaloworode apaguusu alaworo.
Afrini oruko awon eniyan ti won gbe niAriwa AfrikalebaCarthage. Oruko awon wonyi je siso mo "afar" ti awonFiniki, to tumosi "eruku", sugbon ero 1981 kanti so pe o wa lati oro edeBerberifritabi Ifran totumosi  "cave", in reference to cave dwellers.Afrika tabi Ifri tabi Aferni orukoBanu IfranlatiAlgeriaatiTripolitania(EyaBerbertiYafran).
Labe ijoba awon Ara Romu, Carthage di oluiluIgberiko Afrika, to tun je kikomo apa eba odoLibyaoni. "-ka" ("ca") to je ilemeyin Afrika je awon Ara Romu to tokasi "orile-ede tabi ile".Bakanna, ile-oba Musulumi ayeijounIfriqiyato wa leyin, ti a mo loni biTunisia, na tun lo iru oruko yi.
Awon orisun itumo miran ti won ti da laba bi orisun oruko ijoun "Afrika":
Ni ibereIgba Mesosoik, Afrika  je jijapo mo awon orile Aye yioku gege biPangea.Afrika pin awon fauna kanna ti orilegbangba yi ti o je sisori lowo awontheropods,prosauropodsatiornithischiansakokolo nigbatiigba Triaswa sopin.Awon idokuta opin je wiwari kakiri Africa, sugbon won wopo ni guusu ju ariwa lo.Ila to ya igba Triassic soto siJurassiclo falasi ibere awon isele iparun to ni ip ni lagbaye, botilejepe strata Afrika igba yi ko ti je gbigbewo daada.
Awonipele ileigbaIbere Jurassikpinkiri lona kanna bi ti isunLate Triassic, with more common outcrops in the south and less common fossil beds which are predominated by tracks to the north.As the Jurassic proceeded, larger and more iconic groups ofdinosaurslikesauropodsandornithopodsproliferated in Africa.Middle Jurassicstrata are neither well represented nor well studied in Africa.Late Jurassic strata are also poorly represented apart from the spectacularTendagurufauna inTanzania.The Late Jurassic life of Tendaguru is very similar tothatfound in western North America'sMorrison Formation.
Afrika ki o to di ibialamusin o se e se ki o ni orisirisi orile-ede otooto to ju 10,000 lo ati asejobato ni orisirisi ilana ati agbajo oloselu. Ninu awon wonyi ni idipo ebi kekere awon asode bi awonSanni apaguusu Afrika; titobi, awon adipo adimule bi awon idipo ibatan ebi awon eledeBantuni apaarin ati apaguusu Afrika, awon adipo ibatan adimule gidigidi niIbi Iwo Ori Afrika, awonileoba Sahelititobi, ati awon ilu-orilejoba ati awon ileoba aladawa bi ti awonYorubani Iwoorun Afrika, ati awon ilu oja etiodo awonSwahiliniIlaorun Afrika.
Nigba to fi di orundun 9k SK orisirisi awon orilejoba obairanderan, ti awon orilejobaHausaakoko wa ninu won, ti san kakiri saffana abe-sahara lati awon agbegbe apaiwoorun de ibiarin Sudan. Awon to lagbarajulo larin awon orilejoba wonyi niGhana,Gao, atiKanem-Bornu Empire. Agbara Ghana dinku ni orundun 11k sugbonIleobaluaye Maliropo re, eyi lo si di opo gbogbo apaiwoorun Afrika mu ni orundun 13k. Kanem gba esin Imale ni orundun 11k. Be sini ni awon agbegbe igbo etiodo Iwoorun Afrika, awon ileoba alominira jadide laini ipa kankan latodo ariwaMusulumi.
Ife, to je akoko larin awon ilu-orilejoba tabi ileobaYoruba, sedasile ijoba labeoba, ton unjeOoni.Ifeje ibi pataki esin ati asa ni Afrika, ati fun asa ibile ere gbigbe. Iru ifijuwe ijoba Ile-Ife je gbigbamulo niOyo, nibiti awonoba, ti won unjeAlaafinti figba kan joba lori opo iye iluorilejoba ati ileoba Yoruba miran ati ti awon ti won ko je Yoruba,IleobaDahomeyawonFonje ibi ti won ko so ede Yoruba labe ijoba Oyo.
AwonAlmoraffidi, je obairanderanBeriberilatiSaharati won fon kiri ariwaapaiwoorun Afrika ati peninsula Iberian nigba orundun 11k.Banu HilalatiBanu Ma'qilje akopo aon eyaArabBedouinlatiArabian peninsulati on kolo si iwoorun lati Egypt larin orundun 11k ati 13k.Ikoreokerefa idapo awon Arabu ati Beriberi, nibi ti awon ara ile ti diArabu,be sini asa Arabu gba apilese asa ibile ibe, labe isokan Islam.
Àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n wà ní ìpele yí ni wọ́n wà lábẹ́ àtòscheme for geographic subregionstí àjọ United Nations, àti data tí ó rọ̀ mọ́ ìtọ́ka sí fún àpilẹ̀kọ. Where they differ, provisos are clearly indicated.