I Mehmed

I Mehmedya daÇələbi Mehmed(Osmanlı türkcəsi: چلبی محمد -Mehmed-i evvel;1386,Bursa–26 may1421,Ədirnə) — 5.Osmanlı padşahıdır. AtasıSultan I Bəyazid, anası isəGərmiyanoğulları bəyliyindənDövlət Xatundur.
Şahzadə Mehmed1381-ci ildə dünyaya gəlmişdir. Atasıİldırım Bəyazid, anasıDövlət Xatundur. Bəzi mənbələrdə anasınınGərmiyanoğlu Süleyman bəyin qızıDövlətşah Xatunolduğu qeyd olunsa da, bu məlumat yanlışdır. Şahzadə Mehmed uşaqlığından etibarən böyük alimlərdən dərs alıb. Dünyəvi və dini elmlərə yiyələnmişdir.1393-cü ildə təcrübə qazanmaq üçün atasıİldırım BəyazidtərəfindənAmasyasancaqbəyi olaraq təyin edildi.
1393-1402-ci illər arasındaAmasyasancaqbəyi olaraq fəaliyyət göstərdiyi müddətdə dövlət idarəçiliyini öyrəndi.Amasyao dövrdəOsmanlı dövlətininşərqdəki uc nöqtəsi olaraq çox böyük önəmə sahib idi. Bu vəzifəni yerinə yetirdiyi müddətdəAmasyasancaqbəyi olaraq atasınınAnadoluyürüşlərinə əyalət əsgərləri ilə birgə qatıldı. Bu yürüşlərdə əsasən ehtiyat qüvvələrə başçılıq edirdi.Əmir TeymuriləOsmanlılararasında baş verənAnkara döyüşündədə ehtiyat birliklərin komandanı olduğundan bu döyüşdən ən tez və ən az zərərlə çıxan məhz Şahzadə Mehmed oldu.
AtasıSultan İldırım BəyazidƏmir Teymuraməğlub olduqdan və əsir düşdükdən sonraƏmir Teymurtərəfindən yenidənAmasyahakimi olaraq təyin edildi və qardaşlarıİsa Çələbi,Süleyman ÇələbivəMusa Çələbiilə mübarizə aparmaq məcburiyətində qaldı.İsa Çələbininöldürülməsindən sonra Çələbi MehmedAnadoludayalnız qaldı.
Bundan sonra onun güclənməsindən qorxan vəAnadoluyagələn qardaşıƏmir Süleymanlamübarizə apardı.Əmir SüleymanıMusa Çələbininköməkliyi ilə məğlub etdi.
Ona qatılan Serbiya hakimi və bəzi bəylərləDunayatərəf çəkilməkdə olanMusa Çələbinnüzərinə getdi və Palçıqlı Dərbənd ətrafında baş verən döyüşdəMusa Çələbiniməğlub etdi.Musa Çələbiyaralı olaraq qaçarkən tutuldu və boğularaq öldürüldü.Bursayagöndərilən cənazəsi digər qardaşları kimi atasının türbəsində dəfn edildi.
Qardaşların hamısını müxtəlif vaxtlarda məğlub etdikdən sonra özünüƏdirnədəbütünOsmanlı dövlətininhökmdarı elan etdi və taxta oturdu.
Çələbi Mehmed Rumelidə olduğu müddətdəQaramanoğluMehmed bəyBursanımühasirəyə almış,Musa Çələbinincənazəsinin gətirildiyini eşidəndə şəhəri yandırıb geri qayıtmışdı.AydınoğluCüneyd bəydəbu vaxt Ohridən qaçıbAydınagəlmiş və Ayasluqu mühasirəyə alıb sancaqbəyini öldürmüşdü. Bu səbəbdən Çələbi MehmedAnadoluyaqayıdan kimi öncəCüneyd bəyinüstünə getmişÇandarlınınəli ilə Mənəmən, Qayacıq və Nif qalalarını ələ keçirmişdi. Bundan başqaİzmiridə ələ keçirmişdi. Çələbi MehmedCüneyd bəyinanasının xahişi ilə onu bağışladı və1414-cü ildə Niqbolu sancaqbəyliyini ona verdi. Bu şəkildə işləri yoluna qoyan Çələbi Mehmed həmin ilBursayagələrəkQaramansəfərinə çıxdı. Akşehir, Beyşehir və Seydişehiri aldı və Mehmed bəyi məğlub etdi. Daha sonraKonyanımühasirəyə alsa da,qışfəslinin yaxınlaşması səbəbilə mühasirəni dayandırmalı oldu vəQaramanoğullarıilə sülh müqaviləsi bağlayıb geri qayıtdı. Sülh danışıqları zamanı Mehmed bəy paltarının içinə göyərçin qoyaraq and içdiyi və Sultan Mehmedin yanından çıxarkən bu quşu azad edərək andın əsassız olduğun iddia eləmişdir.Mehmed bəyin yenidən Beyşehir və Seydişehirə hücum etməsi səbəbilə ikinci dəfəQaramanoğullarınınüstünə getdi vəKonyaovasında baş verən döyüşdə Mehmed bəyi məğlub etdi.
Qaramanoğlusəfərindən qayıtdıqdan sonraAnkaradaxəstələnən I Mehmed buradaGərmiyanoğluYaqub bəyin şəxsi həkimiMövlana Sinantərifindən müalicə olunmuşdur. Buna görə dəMövlana SinanI Mehmed tərəfindən mükafatlandırılmışdır.Mövlana Sinanbu mükafatın əvəzində başından keçənləri və müalicəni Xarnamə adlı məsnəvidə rəvayət eləmişdir.
Anadoludaişləri qaydasına qoyan I MehmedƏdirnəyəgetdi və1416-cı ildə Rumeli səfərinə çıxdı.Albaniyanınyerli əsilzadələriFetrət dövründəburada olanOsmanılı qarnizonunuşəhərdən çıxartmışdılar. Buradakı vəziyyəti ələ almaq üçün I Mehmed sahildə yerləşən Avloniya (indiki Vlore) və dənizdən içəridə yerləşən indiki Kloje qalalarını ələ keçirdi.Morayaaxınçılargöndərdi.Musa Çələbiyəyardım etmişValaxiyahakimi Mirçanın üstünə qoşun göndərdi.Dunay çayınıaşaraq OrtaMacarıstanbölgəsinə nəzarət edənValaxiyaşəhərinə yeni bir qala inşa etdirdi, bunun nəticəsindəValaxiyaİldırım Bəyazidinvaxtında olduğu kimi yenidənOsmanlılarınnəzarətinə keçdi.Dobrucanıntamamilə ələ keçirilməsinə şərait yaratdı. Buralara göz dikənMacarKrallığına göz dağı vermək üçünTransilvaniyavəMacarıstanaaxınçılargöndərdi.Bosniyayahər ilaxıncılargöndərdi vəBosniyaəsilzadələrinəOsmanlılardanasılılığı qəbul etdirdi və sonundaBosniyakralı II TvrtkoOsmanlılardanasılılığı rəsmən qəbul elədi.
Buradan təkrarAnadoluyakeçibCandarlılarınhakimiyəti altında olanSamsunagetdi.CandaroğullarıTeymurdanKastamonu, Safranbolu və ətrafındakı əraziləri almış,QaramanoğullarıiləOsmanlılarəleyhinə ittifaq qurmuşdular. Mehmed bu bölgələri vəSamsunugeri ala bildi.Teymurlabura gəlmiştatarlarıvətürkmənləriFilib ətrafında Tatar bazarı adlanan bölgəyə köçürdü.
Sultan I Mehmedin hakimiyəti dövründəGeliboludailk dəfəOsmanlı donanmasıquruldu. Bu yeni qurulan donanmanın başına Çalı bəy gətirildi vəEgey dənizindəkiOsmanlı ticarət gəmilərini qarət eliyən Naksos çarına qarşı göndərildi. Lakin bu donanma qəfildən istiqamətini dəyişdirdi vəTrabzondanəmtəə ilə qayıdanVenesiyagəmisini təqib etməyə başladı.VenesiyagəmisiEgey dənizindəyerləşən Əyriboğaz limanına qaçmağı bacardı.Osmanlı donanmasıbu limana bir neçə dəfə hücüm etsə də, bir nəticəsi olmadı və geri qayıtdılar. Bu zaman limanın yaxınlığında olan Pyotr Loredanın rəhbərliyindəkiVenesiyahərbi donanmasıOsmanlı donanmasınıGeliboluyaqədər təqib etməyə başladı.29 maytarixindəÇanaqqalayaxınlığında qarşılaşan iki donanma bu dövlətlər arasında baş verən ilk dəniz döyüşünü başlatdılar. Döyüş günorta saat ikiyə qədər davam etdi vəVenesiyadonanmasının qalibiyəti ilə başa çatdı. VenesiyalılarOsmanlılarınbütün donanmasını darmadağın etdilər.Osmanlılarınyalnız altı qalyot və doqquz karavellasıVenesiyalılaratəslim oldu.VenesiyalılarÇalı bəy başda olmaqla bütün ələ keçən əsirlərimüsəlmanvə yaxristianolmağına baxmayaraq öldürdülər. Bu döyüşlərOsmanlılarvəVenesiyalılararasında sülh müqaviləsinin imzalanması ilə nəticələndi. Bu müqavilənin imzalanması üçünVenesiyayagöndərilənOsmanlıelçiləriVenesiyasarayında çox yaxşı qarşılandı və bahalı hədiyyələr verildi.
I Mehmed dövrünün ən vacib hadisəsi Şeyx Bədrəddin üsyanıdır. Şeyx BədrəddinMusa Çələbizamanında qazılığa təyin edilmişdi. Lakin I Mehmedin taxta çıxmağından sonra aylıq min axca ilə təqaüdə çıxarılmış və ailəsi ilə birlikdəİznikəsürgün edilmişdi. Şeyx BədrəddinƏdirnədəvəİznikdəəsər yazmaqla məşğul olub onu ziyarət etməyə gələnlərə öz fikirlərini təbliğ edirdi.Ədirnəyəgəlməmişdən əvvəlAnadoludaşöhrət qazanmışdı.İznikdədə boş dayanmayan Şeyx adamlarından Börklücə MustafanıAydınətrafına göndərərək təbliğat aparırdı. Bundan başqa Torlaq Kamal adındakı adamı daha əvvəlManisaətrafında fəaliyətə başlamışdı. Şeyx Bədrəddin Börklücə Mustafa hərəkatının genişləməsi səbəbiləhəccəgetmək adı ilə əvvəlcəSinopa, ordanKufəyəvə axırda əvvəlcədən tanış olduğuValaxiyahakimi Mixailin yanına gedərək pul və ordu dəstəyi aldıqdan sonra Dəliorman tərəflərə keçdi. Burada da əksəriyyətişiəolan könüllülərdən ordu topladı. Nəticədə ilk üsyan1418-ci ildə Qaraburunda başladı və sonradan özünüManisadada göstərdi. Qısa zamanda genişlənən Börklücə Mustafa üsyanıAmasyahakimiŞahzadə MuradvəBəyazid Paşatərəfindən qanlı şəkildə yatırıldı. Belə ki,Bəyazid PaşaBörklücəni məğlub edərkən,Şahzadə Muradisə Torlaq Kamalı məğlub etdi. Börklücə tutularaq işgəncə ilə öldürüldü. Torlaq Kamal da həmin aqibətlə rastlaşdı. Şeyx BədrəddinBəyazid Paşatərəfindən tutularaq Serezdə olan padşahın hüzuruna gətirildi. Şeyxin cinayətləri üləma tərəfindən tədqiq olunduqdan sonraİslamdininə zidd olan hərəkətlərə yol verdiyinə və cəmiyyətin nizamını pozduğuna görə günahkar sayılaraq, Sadəddin Taftzaninin şagirdlərindən Heratlı Molla Heydərin fətvası ilə Serez meydan bazarında asıldı və mirası varislərinə verildi.
Şeyx Bədrəddin üsyanından sonra I Mehmed diqqətini yenidənAnadoluyayönəltdi. I Mehmed1415-ci ildəSaruhanvə1416-cı ildəMəntəşəbəylikləriniOsmanlı dövlətinintərkibinə qatmışdı. NövbəAntalyatərəflərində mövcud olanTəkəoğulları bəylərinəgəlmişdi və I Mehmed bu bəyliyi də qısa müddət ərzindəOsmanlı dövlətinintərkibinə qatdı.Anadoludamüstəqil olaraq yalnızOsmanlılarahər zaman yardım etmişGərmiyanoğullarıqalmışdı. Bu bəylik də özünə məxsus olan Afyonkarahisar vəKütahyaşəhərləriniOsmanlılaraverdi.
Bu zaman Osmanlıların sonuncu problemiAnkara döyüşündənsonra itkin düşmüş qardaşıMustafa Çələbiolduğunu iddia edən bir nəfərin 18 il sonra meydana çıxmasıydı. Bəzi tarixçilərə görə həqiqətənŞahzadə Mustafaolan bu adam dövrün Osmanlı tarixində Düzməcə Mustafa olaraq adlandırılmışdır.Mustafa1418-ci ildəVenesiyalılarınköməkliyi ilə Fesseliya vəSelanikdəözünü sultan elan etdi. I MehmedinAnadoludaolmağı vəSədrəzəmBəyazid PaşanınŞeyx Bədrəddin ilə mübarizə aparmağı səbəbiləMustafasürətli şəkildəƏdirnəyədoğru irəlilədi. Lakin Sultan I Mehmed sürətli şəkildəTrakyayakeçibMustafanınordusunu darmadağın etdi vəMustafanınözü isə qaçaraqBizansasığındı.
Sultan I MehmedƏdirnədəolarkən çıxdığı ovdaiflickeçirdi və at belindən düşərək yaralandı. Bundan xilas ola bilməyəcəyini başa düşən Sultan vəzirlərindənBəyazid, İbrahim və Hacı İvaz Paşanı dəvət edərək böyük oğluAmasyahakimiMuradıntezpaytaxtagətirilməyini istəyərək belə dedi:
Qısa çəkən xəstəlikdən sonra1421-ci iliniyunayında I Mehmed vəfat etdi. Çələbi Mehmedin vəfatı çox gizli saxlandı. Bunun əsas səbəbi isə o zamanSelanikdəolanMustafaidi. Cəsədi təhnik (mumiya) edilərək sarayda saxlandı.Şahzadə Muradınpaytaxtagəlişinə qədər 40-42 gün padşahın vəfatı gizli saxlanıldı. Ölümü gizlədilən ilkOsmanlı padşahıoldu. Ölümündən şübhələnən əsgərlərin üsyan qaldırmamaqları üçün mumiyalanmış cəsədinə paltar geyindirilib, başına əmmamə qoyulub saray eyvanından əsgərlərin qarşısında əllərinin hərəkət etdirildiyi rəvayət olunur.MuradınBursayagəlib taxta çıxmağından sonra I Mehmedin cəsədiBursayagətirilərəkYaşıl Türbədədəfn olundu.