Peng-tó

Peng-tó Kiōng-hô-kok(冰島共和國,Peng-tó-gí:Lýðveldið Ísland) tī pakTāi-se-iûⁿ,So͘-kat-lânkapGreenlandê tiong-kan. Peng-tó sīPak-au kok-kakî-tiong 1 kok.
Peng-tó sī siāngto͘-chhī-hòaêPak-aukok-ka, jîn-kháu chi̍t-pòaⁿ tòa siú-to·Reykjavík.
Peng-tó ê hō-miâ ū chi̍t khoán kū-sekim-e̍k-gísīI-su-lân.
Peng-tó tīBí-chiukapEuro-A-chiuchit 2-tètāi-lio̍k-pôaⁿ sio-pōng ê só·-chāi (hō-chòTiong Tāi-se-iûⁿ Liông-chit,Mid-Atlantic Ridge), tì-tio̍h chhiâng-chāi ūhóe-soaⁿtùi hái-té phû--chhut-lâi, án-ne lâi chō chhut bē-chió sin lio̍k-tē. Peng-tó pún-sin sī kî-tiong siāng-kài tōa--ê. Tó-siōng ê hóe-soaⁿ pêng-kin it~jī-cha̍p-nî po̍k-hoat 1 pái, chhèng--chhut-lâi êhóe-hu(tephra) u-jiámcheng-seⁿchia̍h--ê chháu-á, che le̍k-sú-siōng bat chin chē pái chō-chiâⁿ cheng-seⁿ kap lâng iau-iau--sí. Chē-chēun-choâⁿkap phong-phài êtē-hā-siothê-kiong Peng-tó thiân-jiân ê lêng-goân, m̄-bián chhiūⁿ pa̍t-ūi tio̍h khòhòa-chio̍h jiân-liāu. Peng-tó lōe-tē sīko-goân, oáPak-ke̍k-khoan, tōa-pō·-hūn thàu-nî-tang khàm 1 têngpeng-bō(Eng-gí:ice cap). Hô-chhoan ê chúi sam-put-gō·-sî ē e̍k-kîⁿ. Kē-tē só·-chāi in-ūi oáMéxico-oan-lîu(Gulf Stream),khì-unpí-kàu khah un-hô.
Peng-tó sī Au-chiu kok-ka tang-tiongseng-thàiphò-hāi siāng-kài giâm-tiōng ê 1-ê. Chū khai-sí ūPak-au-lângtiàm hia khiā-khí kàu taⁿ, ē-sái kóng tōa-pō·-hūn ê chāi-tē êchhiū-chângkap kî-thaⁿ ê si̍t-bu̍t lóng in-ūi kòe-thâu lī-iōng chôaⁿ-á thòaⁿ bē lo̍h-khì. Koh in-ūikhì-hāuhân-léng, chháu-châng têng hoat ê sok-tō· te̍k-pia̍t sô. Piáu-bīn ê si̍t-bu̍t it-tàn chheng-tiāu, ē-kha-têng khin, iù, koh sang êhóe-hu-thô·chin kín tō khì hō· tó-siōng ê kông-hong tōa-hō· piàⁿ-piàⁿ tiāu. Kú-tn̂g sî-kan lia̍p-chek--khí-lâi ê pûithô·-bahsoah chi̍t-pòaⁿ án-ne lâi liû-sit. Hiān-tāi ê Peng-tó iû-goân tōa-phiàn bē-susoa-bô·kāng-khoán. Sui-bóng chèng-hu ū siat 1-ê pō·-mn̂g choan-kang hoa̍t-lo̍hchō-nâê sū-kang, chóng--sī bo̍k-chêng hāu-kó iú-hān.
Kong-goân870 nîkhai-sí ū lâng î-bîn khì kàu Peng-tó. Tōa-pō·-hūn lâi-chū saiLo̍k-ui, chió-pō·-hūn sī chá-kî î-bîn khì kàuBritain Kûn-tóêViking-lângkap in chhōa--êCeltcha-bó·-lâng.930 nîchó-iū tōa-pō·-hūn sek-ha̍p chèng-choh ê tē í-keng hông chiàm liáu-liáu ah, î-bîn tòe teh chió--khì.
Peng-tógī-hōetī999 nîthong-kòe chiap-siūKi-tok-kàu, thang î-chhî in hām Ki-tok-kàu Norge ê keng-chè koan-hē. Peng-tó khai-sí hiòngLô-mála̍p-sòe. Kàu-hōe phài tāi-lio̍k-chek êchú-kàukàu Peng-tó.
Tī13 sè-kíchêng-pòaⁿ, tó-siōng 5-ê thâu-lâng kap in tāi-piáu ê tōa ka-cho̍k sio-tak, pàng-hóe, thâi-sí bē-chió lâng. Peng-tó-lâng chôaⁿ-á tī1262hit nî iau-chhiáⁿLo̍k-ui ôngthóng-tī. Tī1397 nîLo̍k-ui,Sūi-tián,Tan-be̍hchit 3-ê Pak-au ông-kok thóng-it tī kāng-1-ê ông ê miâ-gī-hā (Kalmar Tông-bêng),1536 nîpun chò Sūi-tián kap Tan-be̍h 2 kok (Tan-be̍h-pêng pau-koah Lo̍k-ui kap Lo̍k-ui koán-hat ê hái-gōa léng-thó·). 1814 nî liáu-āu Lo̍k-ui kui Sūi-tián, ah Peng-tó (kapGreenland,Faroe Kûn-tó) lâu tī Tan-be̍h.1874 nîPeng-tó tùi Tan-be̍h tit-tio̍h pō·-hūnchū-tī-koân.1944 nîoân-choân tùi Tan-be̍h to̍k-li̍p--chhut-khì.
Chá-kî ê î-bîn chhì beh tiàm Peng-tó kiàn-li̍p Pak-au-sek ê keng-chè ki-chhó·. In tòa lâigû,bé,ti,mî-iûⁿ, kapsoaⁿ-iûⁿchit 5 chióng tián-hêng ê Au-a-chiucheng-seⁿ-á, kî-tiong mî-iûⁿ sò·-liōng siāng chē, ah ti-á kap soaⁿ-iûⁿ in-ūi bô ha̍h tong-tē seng-thài āu--lâi chôaⁿ-á hòng-khì. Lēng-gōa koh ū lia̍h tong-tē ê iá-seng tōng-bu̍t lâi chia̍h, kî-tionghái-chhiūⁿkaphái-chiáuchin kín tō chia̍h kahkhu̍t-chéng--khì, só·-í āu--lâinn̄g-pe̍h-chitchú-iàu tùihî-álâi. Che pau-koah khe-ô· lāi êchun-hî,salmon,char(Salvelinus-sio̍k), kap iân-hái êsoat-hîkaphaddock(Melanogrammus aeglefinus). Soat-hî kaphaddockte̍k-pia̍t tiōng-iàu: in thê-kiong chia̍h-mi̍h hō· Peng-tó-lâng ū-hoat-tō· tō·-kòeSió Peng-hô Sî-tāi, jī-chhiáⁿ sī hiān-tāi Peng-tó-kok ê keng-chè tōng-le̍k.
Peng-tó ê keng-chè tiōng-sim tīTiong-kó·-sî-tāiboán-kî khai-sí choán-hêng khì hái-sán-gia̍p. Hit-tong-sî Au-chiu tāi-lio̍k ê siâⁿ-chhī jîn-kháu tng teh sêng-tióng, che thê-kiong Peng-tó 1-êgoā-siauiân-háihî-sánê chhī-tiûⁿ khong-kan. Chú-iàu ê sán-phín sī pha̍k-ta liáu so-iâm ê soat-hî-koaⁿ. Peng-tó tó-siōng in-ūi bô tōa-châng chhiū thê-kiong chō-chûn ê bo̍k-châi, in tio̍h khò Lo̍k-ui,Eng-lân,Tek-kok,Hoat-kokkapO-lânūn-su sán-phín kàu tāi-lio̍k. Peng-tó kàu-kah20 sè-kíchho·-kî chiah ū ka-kī ê chûn-tūi. Lia̍h-hî ki-su̍t oân-ná tī hit-tōaⁿ sî-kî tōa-tōahiān-tāi-hòa.Lông-gia̍pchiām-chiām ui--khì, jîn-kháu tòe teh sóa khì to·-chhī tiong-sim. Siâⁿ-chhī ê jîn-kháu tī1920 nî-tāithâu-1-pái pí chng-kha chē. Kàu-kah1950 nî-tāi, Peng-tó ê gōa-siau-phín ū 9-siâⁿ í-siōng sī hái-sán.
Hiān-tāi ê keng-chè ki-chhó· kiàn-li̍p tòa hî-sán. Gōa-siau siu-ji̍p 6-siâⁿ í-siōng hām hî-gia̍p ū koan-hē. Kî-thaⁿ ê gōa-siau-phín pau-koaha-lú-mih, ferro-silicon,mî-chè-phín, kap hî-gia̍p hong-bīn ê siat-pī. Tōa-pō·-hūn gōa-siau khìAu-chiu Liân-bêng(EU),Europa Chū-iû Bō·-ek Hia̍p-hōe(EFTA),Bí-kok,Ji̍t-pún. 1970, 80 nî-tāi bat hoat-sengthong-hòe phòng-tiòng, siāng koân chhèng kàu 59% (1980); chòe-kīn kúi-nî í-keng lak lo̍h-lâi kàu 1.5% chó-iū. Hiān-chhú-sî êsit-gia̍p-lu̍tte̍k-pia̍t kē, 1% chó-iū.
Thian-jiân chu-goân chió,âng-mo·-thô·sī chú-iàu ê chè-phín, iōng tī kiàn-tio̍k, pí chìn-kháu êchhâke chin ē hô. Peng-tólêng-goânchhiong-chiok, tē-hā-sio kapchúi-le̍k hoat-tiāniōng liáu ū chhun, bo̍k-chêng ū teh gián-kiù gōa-siau ê khó-hêng-sèng. Khai-hoat chia̍h-tiān kang-gia̍p mā teh khó-lū-tiong.
Tī kòe-khì 10 tang Peng-tó ū teh khai-hoatchè-chō-gia̍pkapho̍k-bū-gia̍p, pau-koahchu-sìn kho-ki,seng-bu̍t kho-ki,kim-iôngho̍k-bū téng-téng.Koan-kong-gia̍pphòe-ha̍pseng-thài koan-kongê sî-kiâⁿ thê-kiong lâng him-siónghái-angê ki-hōe.
Peng-tó bôthih-lō·.
Kok-bîn-só·-tekpêng-kin 1 lâng punBí-kim30,900 (2003 nî kó·-kè), pâi tī sè-kài chêng kúi-ūi-á. Kin-kù 2006 nî ê 1 phiⁿOECDpò-kò, Peng-tó êkhoan-pînphó·-ki̍p-lu̍t sī 26.7%, sī sè-kài tē 1 ūi (Hân-kok25.4%).[1]
Peng-tó tī 1944 nî tùi Tan-be̍h to̍k-li̍p, sêng-li̍pkiōng-hô-kok. Gī-hōe (Alþingi) tī930 nîsêng-li̍p,1799 nîthêng-chí ūn-chok,1844 nîiū-koh têng oa̍h-tāng; hit-chūn ê kak-sek sī chò Tan-be̍h ông ê kò·-būn-thoân. Hiān-tāi êAlþingiū 63-ê gī-oân.
Chóng-thóng sīkok-ka ê thâu-lâng, koân-le̍k iú-hān, tī te̍k-sû chêng-hêng ē-sái chí-phài pō·-tiúⁿ.Chhōa-thâu ê pō·-tiúⁿchiah sīchèng-hú ê thâu-lâng. In-ūi m̄-bat ū chèng-tóng soán kòe-pòaⁿ, chêng-kah-taⁿ ê chèng-hú lóng-chóng sī 2 tóng í-siōng cho·-sêng êliân-ha̍p chèng-hú.
Chóng-thóng, kok-hōe, pō·-tiúⁿ, tē-hng gī-hōe lóng sī 4 tang kái-soán 1 pái.
Chú-iàu ê chèng-tóng: To̍k-li̍p Tóng, Chìn-pō· Tóng, Siā-hōe Bîn-chú Liân-bêng, Chó-phài-le̍k-tóng, Chū-iû Tóng.
Peng-tó bôkun-tūi.
Peng-tó pun-chò 8 ê tē-khu (landsvæði), ē-kha koh pun-chò 26 ê hêng-chèng-khu (éng-kòe pun 23 ê koān, hō-chòsýslur). Lóng-chóng ū 104 ê hiong-tìn.
Peng-tó pún-té tāi-khài bô tòa lâng, nā ū mā ke̍k-ke kúi-ê-áÉire-lâng tòa tī hia (bo̍k-chêng pēng-bô khó-kó· chèng-kì).
Peng-tó chêng-kah-taⁿ î-bîn iú-hān, jîn-kháu chha-put-to lóng-sī chá-kî Skandinavia î-bîn ê hiō-tāi. Chit-ê te̍k-sek piáu-sī Peng-tó jîn-kháu te̍k-pia̍t sek-ha̍p chòûi-thoân-ha̍khong-bīn ê gián-kiù.
Peng-tó-lâng tī kòe-khì chheng-gōa-nî oa̍h tī 1-ê pháiⁿ seng-chûn ê khoân-kéng tang-tiong. In āu--lâi o̍h ē-hiáu tiâu-chéng chó·-tē ê keng-chè bô·-sek thang sek-èng Peng-tó ê thiau-chiàn. Che chō-chiâⁿ tó-bîn thāi-tō· khim-hióngpó-siú, bô gōan-ì mā kám-kak bô pún-chîⁿ thang chhìn-chhái si̍t-giām, bō·-hiám.
Bat-jī-lu̍t 99.9%. Chhut-pán ê gia̍h nā chiàu jîn-kháu pí-lē lâi phēng, tī choân sè-kài sī pâi thâu-chêng-ūi. Peng-tó-gú pó-chûn kó·-cháKó· Norse-oēê te̍k-sek. Hiān-tāi ê Peng-tó-lâng (kap Føroyar-lâng) iáu tha̍k ū bat chheng-nî-chêng ê Kó· Norse bûn-hiàn. Lo̍k-ui-lâng tō bô chit-ê châi-tiāu. In êsú-si(saga) kì-chài 12 sè-kí ê Lo̍k-ui kap Peng-tó le̍k-sú. Siāng ū miâ-siaⁿ ê hiān-tāi chok-ka sīHalldor Kiljan Laxnesschit-ūiNobel Bûn-ha̍k Chióngê tit-chióng-jîn.
Peng-tó mā pó-chûnSkandinaviaí-chá êhō-miâ hē-thóng. Tōa-pō·-hūn lâng bôsèⁿ. Kí 1-ê lē: ū 1-ê chhut-miâ ê cha-bó·koa-chheⁿhō-chòBjörk Guðmundsdóttir.Björksī i kò-jîn ê miâ, tān-sīGuðmundsdóttirm̄ sī i ê sèⁿ. He ì-sù sī "Guðmundur ê cha-bó·-kiáⁿ", ah Guðmundur sī lāu-pē kò-jîn ê miâ. Siat-sú Björk ū hiaⁿ-tī, in ê miâ āu-piah tiāⁿ-tio̍h-sīGuðmundurson("Guðmundur ê cha-po·-kiáⁿ"). Só·-í Peng-tó-lâng thong-siông kiò lâng ê kò-jîn miâ, tī chèng-sek ê tiûⁿ-bīn (chhin-chhiūⁿ kok-hōe-thiaⁿ) oân-ná sī án-ne. Hoat-lu̍t kui-tēng tio̍h iōng chit-ê hē-thóng; î-it ê lē-gōa sī1913 nîchìn-chêng tō ū hō sèⁿ ê hit-kóa lâng kap in ê hiō-tāi. Cha-bó·-lâng kiat-hun liáu-āu it-poaⁿ kè-siok iōng pún-miâ.