Colòmbia

Coordinadas:4°00′N73°15′W﻿ / ﻿4°N 73.25°W4; -73.25
SaColòmbia(pronùntziaispagnola[ko'lɔmbja]), ufitzialmenteRepùblica de Colòmbia, est unu istadu chi s'agatat in sa zona nord-otzidentale de s'Amèrica de su Sud. Sa capitale estBogotá.
Sa Colòmbia tenet isterrida de 1.141.748 km² (o 2.070.408 km² chi sunt azuntos is 928.000 km² de isterrida marìtima), chi nde faghent s'istadu de bator prus isterridu de susub-continentesudamericanu. Est intames su de tres in populatzione, cun unos 46.300.000 de bividores.
Allàcanat in s'estu cunVenezuelaeBrasile, in su sud cun suPerùeEcuador, in s'ovest si ghetat in s'ocèanu Patzìficu, in su norte in sumare de is Caràibese in su nord-ovest allàcanat cunPanamá. Tenet fintzas perricas territoriales cunVenezuelaeNicaràguapro su chi pertocat is làcanas maritimas. A sa Colòmbia apartenent unas cantas ìsulas: s'artzipèlagu de San Andrés,ProvidenciaeSanta Catalina.
Est su solu istadu de suSudamèricachi tengiat bessida siat in suPatzìficu, siat in sumare de is Caràibes.
Su territòriu de sa Colòmbia, in antis de s'arribu de is cunchistadoresispagnolosfiat bìvidu de tribùsamerindaschi bi fiant lòmpidas de s'Amèrica Tzentralee de isCaràibes. Is tribùs printzipales fiant ismuisca,quimbaya,tayrona, ezenù, chi chistionaiant limbas de fammìlliaarawakana,chibcha,caribe. Su sud fiat in parte ocupadu de isIncas.
In su sèculu XV, isconquistadoresispagnolos aiant ocupadu e colonizadu su territòriu, chi diat pois pigare nùmene deVisurènniu de Noa Granada.
In su 1819, cun is campagnas deSimón Bolivár, sa Colòmbia aiat otentu s'indipendèntzia de s'Ispagnaimpare is atualesPanamá,VenezuelaeEcuador, chi a su tempus s'agataiant unidas in una repùblica naradaColòmbia Manna. Giai in su1830, a causa de gherra internas sa Colòmbia Manna si fiat noantames ischirriadasVenezuelaeEcuador.
Is chi oe sunt Colòmbia ePanamádiant formare saRepùblica de Noa Granada, chi in tempus afatante si diant federare cun saCunfederatzione Granadinain su1858, e a pustis diant formare is Istados Unidos de Colòmbia. S'istrutura de s'atuale istadu tzentralista andat torra a su1886. Afines, in su1903, saGherra de is Milli Diesat betidu a sa setzessione dePanamá.
Sa Colombia est istada a pustis in gherra cun suPerùin su1932, pro su cuntrollu de unu territòriu chi pigat nùmene de trapètziu amazònicu. Sa gherra at agatadu determinu gràtzias a s'inteventu de saSotzidade de is Natziones.
In su1948at tentu inghitzu un'època de violèntzias, chi at tentu bessida in sa gherra tzivile, chi at betidu s'atuale gherra de guvernu contra òrganos para-militares de traficantes de droga de unu cantone e guerrilla communista de un'àteru cantone. Su cunflitu est causa de mortos, ingotos, pessones iscumpassidas, e milliones de isfollados, chi ponent sa Colòmbia intre de is paisos prus violentos in su mundu e nde faghent unu de is prus mannos esportadores de droga.
Cuntantu custu s'istadu at tentu istitutziones relativamente istàbiles, foras pro is annos intre su1953e su1957, cando a pustis de unucorpu de istadusu generale Rojas Pinilla fiat artziadu a su guvernu.
Atualmente sa Colòmbia est una repùblica unitària de tipu presidentziale; su pòdere legislativu est in manu a su Cungressu, cumpostu de Càmbara (102 deputados) e Senadu (166 senatores).
A s'inghitzu de su sèculu XXI sa Colòmbia est una potèntzia de mannària mèdia, cun richesa produida a su de bator postos intre de is natziones de suSudamèrica, in ue s'economia s'apoderat mescamente in sa produtzione decafé, esportatzione de frores,carboneepetròliu.
Su bilantzu de s'istadu est in manna parte agrabiadu de is ispesas militares, chi dependent de su sustentamentu de s'esèrtzitu prus mannu de s'Amèrica Meridionalein cumaprantzia a su nùmeru de bividores.