Apganistan

AngApganistan(Pastun:افغانستان;Dari:افغانستان), opisyal naIslamikong Emirato ng Apganistan(Pastun:د افغانستان اسلامي امارت;Dari:امارت اسلامی افغانستان), ay isang bansang nasasagitna ng lupa na nasa sa sangang-daan ngGitnang AsyaatSilangang Asya. Kilala bilang ang "Puso ng Asya", hinahangganan ito ngTurkmenistanatUsbekistansa hilaga,TayikistanatTsinasa hilagang-silangan,Iransa kanluran, atPakistansa silangan at timog.AngKabulay ang kabisera at ang pinakamalaking lungsod ng bansa.
Ang paninirahan ng mga tao sa Apganistan ay nagsimula noongGitnang Paleolitiko, at ang estratehikong kinaroroonan ng bansa sa makasaysayangDaan ng Sutlaay nag-ugnay dito sa mga kalinangan ng ibang bahagi ngAsyaatEuropa, na nag-iwan ng mosaiko ng mga etnolinggwistiko at relihiyosong grupo na nakaimpluwensya sa modernong bansang Apgano.Naging tahanan ang lupain ng iba't-ibang tao at dumaan ng maraming pananakop, kabilang ang pagsakop niAlejandrong Dakila,Imperyong Maurya, ng mga Arabong Muslim, Monggol,Britaniko,Sobyetika, at ang pinakabagong koalisyon napinamunuan ng mga Amerikano.Nagsilbing pinagmulan din ang Apganistan kung saan bumangon ang mgaGrekobaktriyanoatMughal, bukod sa iba pa, upang bumuo ng mga malalaking imperyo.Ang iba't-ibang pananakop at kapanahunan sa mga kalipunang pangkalinangang Indiyano at Persa ay gumawa sa lugar na isang sentro para saBudismo,Zoroastrianismo,Hinduismo, at sa kalaunan ayIslam. Noong 2021, ang populasyon nito ay 40.2 milyon, ang karamihan ay binubuo ng mga etnikongPastun,Tayiko,Hasara, atUsbeko.
Ang modernong estado ng Apganistan ay nagsimula sadinastiyang Durraninoongika-18 dantaon, ang imperyo sa tuktok nito ay namumuno ng lugar mula sa silangangIranhanggang hilagangIndiya. Kasunod ng paghina nito at pagkamatay ngTimur Shah, nahati ito sa mas maliliit na nagsasariling kaharian ng Herat, Kandahar at Kabul, bago muling pinagsama noong ika-19 na dantaon pagkatapos ng mga digmaan para sa pagkakaisa na pinamunuan niDost Mohammad Khan. Sa panahong ito, nagingestadong taponang Apganistan sa "Dakilang Laro" sa pagitan ngBritanikong RajatImperyong Ruso. Tinangka ng mga Britaniko sa Indiya na sakupin ang bansa ngunit naitaboy saUnang Digmaang Anglo-Apgano. Saikalawang digmaanay matagumpay na naitatag ang isang Britanikong protektadong estado sa Apganistan, ngunit kasunod ngikatlong digmaannoong 1919 ay napalaya ang bansa mula sa dayuhang dominasyon, at sa kalaunan ay lumitaw ito bilang ang malayangKaharian ng Apganistannoong Hunyo 1926 sa ilalim niAmanullah Khan. Ang kahariang ito ay tumagal ng halos 50 taon, hanggang sa mapatalsik siZahir Shahnoong 1973, kasunod nito ay naitatag ang isangrepublika, na siya'y hinalili ng isangdemokratikong republikapagkatapos ngHimagsikang Saur. Pagkatapos ng pagbagsak ng komunistang pamahalaan ay pinalitan ito ng isangIslamikong estado. Ang kasaysayan ng Apganistan mula noong huling bahagi ng dekadang 1970 ay sumaklaw ng mga kudeta, himagsikan, pagsalakay, insurhensiya, at digmaang pambayan. Ang bansa ay kasalukuyang nasa ilalim ng kontrol ngTaliban, na bumalik sa kapangyarihan at muling itinatag angIslamikong emiratopagkatapos maipatalsik angIslamikong Republika ng Apganistansa pagtatapos ng matagalang20-taong digmaansa bansa.
Sa kasalukuyan, ang bansa ay mayroong mataas na antas ngterorismo,kahirapan, atmalnutrisyonsa mga kabataan. Angekonomiyang Apganistan ay ang ika-96 na pinakamalaki sa mundo, na maykabuuang domestikong produktona $72.9 bilyon sa pamamagitan ngpagkakatulad ng kapangyarihang bumili. Mas malala ang kalagayan ng bansa pagdating sa bawat-kapitang KDP, na niranggong ika-169 sa 186 na bansa noong 2018.
Iminumungkahi ng ilang mga iskolar na ang pinagmulang pangalangAfghānay nagmula sa salitang Sanskrit naAśvakanna siyang pangalang ginamit para sa mga sinaunang taong naninirahan saHindu Kush.AngAśvakanay literal na nangangahulugang "mga mangangabayo" (mula sa salitangaśva, ang salitang Sanskrit at Avestan para sa "kabayo").Gayunpaman, ang iba tulad ni Ibrahim Khan ay nanindigan na ang salitangAfghanay nagmula sa wikangBactrian.
Ang nag-iisang lungsod sa Afghanistan ay ang kabisera nito, ang Kabul. Ang iba pang mataong lungsod ay ang Kandahar, Herat, Mazar-e Sharif, Jalalabad, Ghazni at Kunduz.
Ang mga sumusnod ay ang talaan ng lahat ng 34 na lalawigan
Ang lathalaing ito na tungkol saAfghanistanatHeograpiyaay isangusbong. Makatutulong ka saWikipediasapagpapalawignito.