Wikang Sinaunang Griyego

AngSinaunang Griyego(Griyego:Αρχαία ελληνική γλώσσα) ay nagbubuo ng mga anyo ngwikang Griyegona ginamit saSinaunang Gresyaat sa sinaunang mundo mula sa ika-9 na siglo BK hanggang sa ika-6 na siglo CE. Ito ay madalas na nahahati saArkaikongpanahon (ika-9  hanggang ika-6 na mga siglo BK),Klasikongpanahon (ika-5 hanggang ika-4 mga siglo BK) atHelenistikongpanahon (ika-3 BK hanggang ika-6 siglo CE. Ito ay naunahan noong ika-2milenyoBK ng wikangGriyegong Micenico.
Ang wika ng yugtong Helenistiko ay tinatawag naKoine(karaniwan) o Griyego ngBibliya; gayunman, ang wika mula sa huling panahon at pasulong nito ay hindi nagpapakita ng malalaking mga pagkakaiba mula saGriyegong Mediebal. AngGriyegong Koineay itinuturing na isang hiwalay na yugtong historikal bagaman sa mas maagang anyo nito, ito ay malapit na katulad ng Klasikong Griyego. Bago ang panahong Koine, ang Griyego ng klasiko at mga mas maagang panahon ay kinabibilangan ng ilang mga pang-rehiyongdiyalektong Sinaunang Griyego.
Ang Sinaunang Griyego ay wika niHomerat ng mga klasikong Atenianong historyador, mandudula, at mga pilosopo. Ito ay nag-ambag ng maraming mga salita sa bokabularyo ngwikang Inglesat naging isang pamantayang paksa ng pag-aaral sa mga institusyong pang-edukasyon saKanluraning Daigdigsimula noongRenasimiyento.
Ang unang mga halimbawa na natitira ng sulat ng Sinaunang Griyego (c.1450 BK) ay nasa silabikong iskripLinyar B. Noong ika-8 na siglo BK, gayunman, naging uliran angalpabetong Griyego, ngunit may kaunting baryasyon sa mga diyalekto. Sinulat ang maaagang teksto sa estilongboustrophedon(Griyego:βουστροφηδόν,romanisado:boustrophēdón,lit.'bilang lumiliko angbaka[habang pag-araro]'), pero naging uliran ang estilong kaliwa-sa-kanan. Madalas na sinusulat ang mga modernong edisyon ng mga sinaunang Griyegong teksto sa pamamagitan ngmga asento at senyas pampaghinga, mga espasyo sa pagitan ng mga salita, at minsan maliliit na titik, pero ang lahat ng mga ito ay mamaya na inumpisahan.
Ang umpisa ngIliadaniHomeray halimbawa ng panahong Arkaiko ng Sinaunang Griyego (para sa karagdagang detalye, tingnan angGriyegong Homeriko):
Ang simula ngApologianiPlatonay halimbawa ngGriyegong Atikomula sa panahong Klasiko ng sinaunang Griyego:
SaPPA:
[hóti men hyːmêːs | ɔ̂ː ándres atʰɛːnaî̯i̯oi | pepóntʰate | hypo tɔ̂ːn emɔ̂ːŋ katɛːɡórɔːn | oːk oî̯da ‖ éɡɔː dûːŋ kai̯ au̯tos | hyp au̯tɔ̂ːn olíɡoː emau̯tûː | epelatʰómɛːn | hǔːtɔː pitʰanɔ̂ːs éleɡon ‖ kaí̯toi̯ alɛːtʰéz ɡe | hɔːs épos eːpêːn | oːden eːrɛ̌ːkaːsin ‖]
Isangtransliterasyon:
Hóti mèn hūmeîs, ô ándres Athēnaîoi, pepónthate hupò tôn emôn katēgórōn, ouk oîda: egṑ d' oûn kaì autòs hup' autōn olígou emautoû epelathómēn, hoútō pithanôs élegon. Kaítoi alēthés ge hōs épos eipeîn oudèn eirḗkāsin.
At, sa wakas, saTagalog:
Kung paano kayong mga lalaki ngAtenasay nakakaramdan, sa ilalim ng puwersa ng aking mga akusador, hindi alamko: sa katunayan kahit ako mismo ay halos nakalimutan kung sino ako dahil sa nila, kasi nagsalita sila nang napakahikayat. At gayon pa man, sa ilang salita, walang nagsalita sila ay totoo.
Umokupa ang pag-aaral ng Sinaunang Griyego sa mga bansang Europeo, bukod pa saLatin, ng isang mahabang lugar sa silabo mula saRenasimiyentohanggang sa simula ng ika-20 na siglo. Totoo rin sa mgaEstados Unidos, kung saan ang mararaming Tagapagtatag ng bansa ay kumuha ng isangedukasyongbatay sa mga klasiko ngEuropa. Binigyang-diin ang Latin sa mgakolehiyongAmerikano, pero kinailangan din ang Griyego sa mga panahong Kolonial at Maagang Nasyonal, at parami nang parami ang pag-aaral ngsinaunang Gresyaay naging bantog noong ikalawang kalahati ng ika-19 na siglo, ang panahon ng Amerikanongpilhelenismo(Ingles:philhellenism).
Ang sinaunang Griyego ay itinuturo pa bilang sapilitan o opsyonal na paksa, lalo na sa tradisyonal o piling mgapaaralansa buong Europa, tulad ng mga paaralan saReyno Unido. Sapilitan saliceo classicosaItalya, sagymnasiumsaOlanda, sa ilang mga klase saAustria, saklasična gimnazija(mababang paaralan— oryentasyon, mga wikang klasikal) saKroasya, sa mga klasikal na pag-aaral saBelhika, at opsyonal na saGymnasiumsaAlemanya, madalas na bilang pangatlong wika pagkatapos na Latin atIngles, edad 14–18.
Sapilitan din, sa tabi ng Latin, sa sangay ngaraling pantaong Kastilangbachillerato. Tinituro ang Sinaunang Griyego sa karamihan ng mga pangunahingunibersidadsa buong mundo, madalas na pinagsasama sa Latin bilang isang bahagi ng pag-aaral ngklasikos. Noong 2010 inialay sa tatlong mabababang paaralan sa Reyno Unido para magpabuti ng mga kasanayang lingguwistiko ng mga bata, at ay isa sa pitong wikang banyaga na mga mabababang paaralan ay nakapagturo noong 2014 bilang bahagi ng malaking pagsisikap para magpabuti ng mga ulirang edukasyonal.
Ang sinaunang Griyego ay itinuturo bilang sapilitang paksa sa lahat ng mgagymnasiumatlyceumsaGresya. (Talaga, ang mga mismong salitanggymnasiumatlyceumay taga-Griyego.) Noong 2001 nagsimula ang isang taunangpaligsahangpandaigdig "Paligsahan para sa Sinaunang Griyegong Wika atKultura" (Griyego:Διαγωνισμός στην Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και Γραμματεία) para sa mgamag-aaralsa mgamataas na paaralan, sa pamamagitan ng Griyegong Ministeryo ng Pambansang Edukasyon at Relihiyon, at saka mga organisasyon para sa Griyegong wika at kultura. Mukhang tumigil noong 2010, dahil hindi kumuha ng kamalayan at pagtanggap mula sa mgaguro.
Ang mga modernong awtor ay bihirang sumulat sa sinaunang Griyego, ngunit sumulat siJan Křesadlong kauntingpanulaanattuluyansa wika, at angSi Harry Potter at ang Bato ng Pilosopo, ilang mga tomo ngAsterix, atAng mga Abentura ni Alix(Ingles:The Adventures of Alix) ay isinalin sa sinaunang Griyego. AngOnomata Kechiasmena(Griyego:Ὀνόματα Kεχιασμένα) ay unangmagasinng mgakroswordatpalaisipansa sinaunang Griyego. Lumitaw ang unang isyu noong Abril 2015 bilang dagdag saHebdomada Aenigmatum(isang magasin ng mga krosword sa Latin). Sumaklaw siAlfred Rahlfsng isang pambungad, isang maiksing kasaysayan ng mga tekstongSeptuagint, at ibang materyang pangharap, na isinalin sa sinaunang Griyego, sa kaniyang edisyong 1935 ng Septuagint. At saka, noong 2006 para sa edisyon na binago nina Rahlfs–Hanhart, sumaklaw din si Robert Hanhart ng itong sulat. Lingguhang iniuulat ng Akropolis World Newsang buod ng pinakamahalagang balita sa sinaunang Griyego.
Ang sinaunang Griyego ay ginagamit din ng mgaorganisasyonatindibiduwal, madalas na Griyego, na isip ipakita ang nilang paggalang, paghanga, o gusto para sa gamit ng itong wika. Ang itong gamit ay minsan na ipinalalagay makabayan o mabiro. Sa anumang kaso, ang katunayan, na mga modernongGriyegoay (ganap na o bahagyang) maaari maintindihan ang mga teksto na sinusulat sa mga pormang di-arkaiko ng sinaunang Griyego, ay ipinapakita ang kaugnayan ng modernong wikang Griyego sa kaniyang ninuno.
Madalas na ginagamit ang sinaunang Griyego sa lalang ng mga modernong terminong teknikal sa mga wikang Europeo. Ang marami sa mga salitang ito ay saka na pumasok sawikang TagalogviaKastila(tingnan din:Talaan ng mga salitang hiniram ng Tagalog). Ang mga pormangLatinisadong mga sinaunang Griyegongulatay ginagamit para sa marami sa mga pangalan ngpangalang pang-aghamng mgaespesyeat para sa terminolohiya pang-agham.