केप टाउन

केपटाऊन(आफ्रिकान्सव डच: Kaapstad कापस्टाड; खोसा: iKapa इ’कापा) हेदक्षिण आफ्रिकादेशातील दुसऱ्या क्रमांकाचे शहर व देशाच्या तीन राजधानीच्या शहरांपैकी एक आहे.
केप टाऊन देशाची वैधानिक राजधानी आहे.वेस्टर्न केपराज्यातील हे शहर राज्याच्या ६४% लोकांचे वसतिस्थान आहे.६ एप्रिल,१६५२रोजी येथेयान व्हान रीबेकया पहिल्यायुरोपीयरहिवाशाने कायम वस्ती केली होती.डच ईस्ट इंडिया कंपनीनेआपल्याभारत,पूर्व आफ्रिकाआणिआशियाकडेजाणाऱ्या नौकांसाठीचे रसदकेंद्र येथे उभारले.
हे शहरटेबल बेया अाखाताच्या किनारी वसलेले आहे. येथीलबंदरआणि अआत तसेचटेबल माउंटनआणिकेप ऑफ गुड होपही ठिकाणे आंतरराष्ट्रीय ख्यातीची आहेत.
सध्याच्या केप टाऊनच्या आसपासचे सगळ्यात जुने मानवावशेष १५-१२,००० वर्षांपूर्वीचे आहेत.फिशहोकपरिसरातील पियर्स केव्ह येथे सापडलेल्या या अवशेषांबद्दल लिखित माहिती सापडत नाही.पोर्तुगीजखलाशीबार्तोलोम्यू दियासने१४८६मध्येया प्रदेशाबद्दल नोंद केलेली आढळते. दियास केप टाऊन प्रदेशात पोचणारा पहिला युरोपीय होता. त्याने या भागासकाबो सान तोर्मेंतास(वादळांचे भूशिर) असे नाव दिले. नंतर पोर्तुगालचा राजाहोआव दुसऱ्यानेयाचेकाबो दा बोआ एस्पेरान्सा(केप ऑफ गुड होपकिंवाचांगल्या आशेचे भूशिर) असे नामकरण केले. यात युरोपातूनभारतआणिआशियाकडेजाणारी समुद्री वाट मिळण्याच्या आशेचा उल्लेख होता.वास्को द गामाने१४९७साली केप ऑफ गुड होपला वळसा घातल्याचा उल्लेख केला आहे. सोळाव्या शतकात पोर्तुगीज,फ्रेंच,डचआणिइंग्लिशजहाजे आपल्या सफरींदरम्यान येथे थांबत असत. येथीलखोइखोइ जमातींनाते ताज्या मांसाच्या बदल्याततंबाखू,लोखंडआणितांबेदेत असत.
१६५२मध्येव्हेरेनिग्ड ऊस्ट-इंडिश कंपनीने(व्हीओसी,डच ईस्ट इंडिया कंपनी)यान व्हान रीबेकआणि इतर लोकांना या प्रदेशात वसाहत करण्यास पाठविले. तेथे जाऊन कंपनीच्या जहाजांसाठीचे ठाणे उभारण्याचे काम त्यांना दिले गेले होते. त्यांनी येथेफोर्ट द गुड होपही गढी उभारली. त्यानंतर काम करण्यासाठी लागणारे मनुष्यबळ उपलब्ध नसल्याने येथील विकास हळू होता. या ठाण्याचा विकास करण्यासाठी व्हीओसीनेइंडोनेशियाआणिमादागास्करयेथून गुलाम पकडून आणले. हे गुलाम केप टाऊनमधील कृष्णवर्णी समाजाचे आदिपुरुष/स्त्रिया होत.रीबेक आणि त्याच्यानंतरच्या गव्हर्नरांनी युरोपातील अनेक प्रकारची उपयोगी झाडेझुडुपे आणून येथे लावली. याने येथील स्थानिक पर्यावरण कायमचेच बदलले. द्राक्षे, सफरचंद, शेंगदाणे, नारंगीसह अनेक प्रकारच्या झाडांनी येथील अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम केला.
अठराव्या शतकाअखेरनेदरलँड्समधीलशासन कोलमडून पडले व नेदरलँड्सफ्रांसचेमांडलिक राज्य बनले. ही संधी साधूनइंग्लंडनेनेदरलँड्सच्या वसाहतींवर घाला घातला.१७९५मध्येइंग्लंडने केप टाऊन जिंकले.१८०३ च्या तहानुसारत्यांनी ते नेदरलँड्सला परत केले परंतु१८०६मध्येब्लाउवबर्गच्या लढाईनंतरपुन्हा एकदा या प्रदेशाचा ताबा घेतला.१८१४ च्या तहानुसारकेप टाऊन कायमचे इंग्लंडच्या आधिपत्यात आले. या शहरास नव्याने रचलेल्याकेप वसाहतीचीराजधानी करण्यात आले. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस या वसाहतीचा पूर्वेस मोठ्या प्रमाणात विस्तार झाला व स्थानिक (युरोपातून स्थलांतरित) लोकांनी इंग्लंडपासून स्वांतंत्र्याची मागणी करण्यास सुरुवात केली. १८५४ सालीकेप वसाहतीची स्वतःची संसदस्थापन झाली आणि १८७२मध्ये केप वसाहतीसाठी स्वतंत्र पंतप्रधानपदाची रचना झाली. सांसदांच्या निवडणुकीसाठीकेप क्वालिफाइड फ्रॅंचाइझया नियमानुसार वर्णांध परंतु फक्त पुरुषांना मताधिकार देण्यात आला होता.
१८६७मध्येग्रिकालॅंड वेस्टमध्येहिरे सापडले तसेच १८८६मध्येविटवॉटर्सरॅंडमध्येमोठ्या प्रमाणात सोने सापडले. याने दक्षिण आफ्रिकेला युरोप व जगातील इतर प्रदेशांतून स्थलांतर करणाऱ्या लोकांचा ओघ लागला.दक्षिण आफ्रिकेच्या आतल्या भागात राहणाऱ्या या लोकांनी ब्रिटिश आधिपत्य धुडकावून लावले. याचे पर्यवसानदुसऱ्या बोअर युद्धात(१८९९-१९०२) झाले. युद्ध जिंकल्यावर ब्रिटिशांनी १९१०मध्येदक्षिण आफ्रिकेच्या संघाचीस्थापना केली. यात केप वसाहत,नाताळ वसाहतआणि दोन बोअर वसाहतींचा समावेश होता. केप टाऊन या संघाची आणि कालांतरानेदक्षिण आफ्रिकेच्या प्रजासत्ताकाचीराजधानी झाले.
१९४८ च्या राष्ट्रीय निवडणुकांमध्येनॅशनल पार्टीनेवर्णभेदाचापुरस्कार करीत बहुमत मिळविले.स्वार्ट गेव्हार(काळा धोका) या घोषणेसह या पक्षानेअपार्थाइडची(वर्णानुसार विभक्तीकरण) योजना केली. याने केप टाऊनमधील अनेकवर्णीय वसाहतींची वाताहत झाली.ग्रुप एरियाझ ॲक्टया कायद्यातहत दक्षिण आफ्रिकेतली सरकारने केप टाऊनमधील सगळे भाग विशिष्ट वर्ण आणि वंशांच्या लोकांसाठी राखून ठेवल्याचे जाहीर केले व लाखो लोकांची उचलबांगडी केली. अश्वेतवर्णीय लोकांना शहरातील उच्चभ्रू भागांतून हाकलून दिले गेले व त्यांचेकेप फ्लॅट्सआणिलॅव्हेंडर हिलयेथे जबरदस्तीने पुनर्वसन केले गेले. यानंतरही केप टाऊनमध्ये मूळ आफ्रिकन लोकांना प्रवेश करण्यासही मनाई होती.
वर्णभेदाविरुद्ध लढणाऱ्या नेत्यांपैकी अनेकांना केप टाऊनजवळच्यारॉबेन द्वीपावरीलतुरुंगात वर्षानुवर्षे डांबून ठेवलेले होते. यांपैकी सगळ्यात प्रसिद्ध असलेल्यानेल्सन मंडेलानीवर्णभेद संपुष्टात येत असताना सुटका झाल्यावर केप टाऊनच्या नगरगृहाच्या छज्ज्यावरून आपले पहिले सार्वजनिक भाषण दिले होते.
गेल्या दोन दशकांत केप टाऊनमध्ये मादक पदार्थ, तत्सबंधी गुन्हे आणि टोळीयुद्ध सोकावले आहेत. तरीही पर्यटन आणि स्थावर मिळकतींच्या धंद्यांना बरकत आल्याने येथील अर्थव्यवस्था तगडी झाली आहे.
केप टाउन आफ्रिकेच्या नैऋत्य टोकाजवळ आहे.अटलांटिक महासागरावरवसलेले हे शहरआफ्रिकेचेदक्षिणेचे टोक नसले तरी शहरापासून जवळ असलेल्याकेप ऑफ गुड होपया भूशिरापासून पूर्वेकडे जाणारे जलमार्ग सुरू होतात. केप टाउनचा अक्षांश साधारणसिडनीआणिबॉयनोस एर्सइतकाआहे.
शहराच्या दक्षिणेसटेबल माउंटनहा १,००० मी पेक्षा जास्त उंचीचा सरळसोट कडे असलेला डोंगर आहे. याचा माथा म्हणजे विस्तृत पठार आहे. याच्या दोन बाजूसडेव्हिल्स पीकआणिलायन्स हेडहे दोन छोटे डोंगर आहेत. शहराच्या पश्चिमेससिग्नल हिलनावाची टेकडी असून या डोंगरांच्या मधील खोलगट भागात केप टाउन वसलेले आहे.
केप टाउनचे हवामानकोप्पेन वर्गवारीनुसारउष्ण-भूमध्य समुद्रीय आहे.येथील हिवाळे जून ते ऑगस्ट दरम्यान असून फार थंड नसतात. त्या काळात येथील तपमान ८.५ ते १८ अंश सेल्शियस मध्ये असते. येथील बव्हंश पाउस हिवाळ्यात पडतो. येथील उन्हाळे समशीतोष्ण असतात. तेव्हाचे तपमान २६ ते १६ अंश सेल्शियस असते.
अटलांटिक आणिहिंदी महासागरांवरूनवाहत येणाऱ्या वाफाळलेल्या वाऱ्यामुळे केपटाउनजवळच्या टेबल माउंटनवर वर्षभर धुके व ढगांची पातळ अशी दुलई तयार होते. याला टेबलक्लॉथ म्हणतात. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीस आग्नेयेकडूनकेप डॉक्टरनावाने ओळखले जाणारे वारे वाहते. यामुळे शहरावरील प्रदूषणाचे सावट निघून अटलांटिक समुद्राकडे जाते. उन्हाळ्याच्या मध्यात काही आठवड्यांकरता टेबल माउंटनच्या पलीकडूनबर्ग वारेवाहतात. अतिशय गरम असलेल्या या वाऱ्यांमुळे केप टाउनमधील हवा अतिउष्ण होते.
येथील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ५१५ मिमी आहे. केप टाउन शहरात वर्षातून ३,१०० तास सूर्यप्रकाश असतो.
शहराजवळील समुद्रातील पाण्याच्या तपमानात ठिकाणानुसार मोठा फरक असतो. अटलांटिक समुद्रातील पाणी १० अंश सेल्शियस इतके गार तर पलीकडील हिंदी महासागराचा भाग असलेल्याफॉल्स बेया आखातातील पाण्याचे तपमान २२ अंश सेल्शियस इतके असते. हे तपमानकॅलिफोर्नियातीलसान फ्रांसिस्कोकिंवाबिग सुरयेथील (अटलांटिक) आणिनीसकिंवामॉंटे कार्लोयेथील (फॉल्स बे) सारखे असते.
साधारणपणे २०१५पासून केप टाउन व आसपासच्या प्रदेशात मोठा दुष्काळ पडलेला आहे. शंभर वर्षांतील महाकठीण अशा या दुष्काळामुळे केप टाउनमध्ये पाण्याची कमतरता आहे.५ मार्च, २०१८ रोजी महानगरपालिकेने जाहीर केले होते की १५ जुलै रोजी शहरातील पाणीपुरवठा संपेल. त्यानंतर झालेल्या पावसामुळे हा डे झीरो आता २०१९ च्या सुरुवातीपर्यंत पुढे ढकलण्यात आला आहे.
२०११ च्या जनगणनेनुसार केप टाउन महानगराची लोकसंख्या ३७,४०,०२६ होती. येथील लिंग-गुणोत्तर ९६ आहे म्हणजे एकूण पुरुषांपेक्षा स्त्रीयांची संख्या अधिक आहे. एकूण लोकसंख्येतील ४२.४% लोक स्वतःला अश्वेतवर्णीय, १५.७% गोरे, ३८.६% कृष्णवर्णीय आफ्रिकन तर १.४% लोक भारतीय-आशियाई म्हणवून घेतात. १९४४मध्ये ही आकडेवारी अनुक्रमे ४६%, ४७%, ६% आणि १% होती.
सिटी ऑफ केप टाउननावाने ओळखली जाणारी नगरपालिका शहराचे प्रशासन सांभाळते. येथील सभामंडळात २२१ सदस्य असतात. यांपैकी १११ वॉर्डांतून थेट निवडलेले प्रत्येकी एक सदस्य आणि ११० सदस्य पक्षनिहाय मतविभागणी सदस्य असतात. ही नगरसभामहापौरआणि उपमहापौर निवडतात.
केप टाऊन आंतरराष्ट्रीय विमानतळयेथील एकमेव प्रवासी विमानतळ आहे. हा विमानतळ दक्षिण आफ्रिकेतील दुसऱ्या तर आफ्रिकेतील तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक वर्दळीचा विमानतळ आहे.