Sam-pan

Sam-pansīTâi-oângôan-seng êtàu-hî, iū-koh hō-chòsam-pan-niû,kài-pan,kài-pan tàu-hî,teng-pan,tiong-pan,kî-lîn-hî. Seng-o̍ah hōan-ûi pau-koat Tâi-oân,Tiong-kok,Liû-kiû,Oa̍t-lâm,Hân-kokténg-téng êTang-a-chiukok-ka.
Gôan-té sam-pan tī Tâi-oân chin chē só͘-chāi lóng ū, m̄-koh in-ūikang-gia̍p u-jiámkapto͘-chhī khai-hoat, tì-sú sam-pan sò͘-liōng kiám-chió. Hiān-chú-sî í-keng sī lia̍t-ji̍p pó-io̍k-lūi ê hî-á.
Sam-pan kòan-sì tī kēhái-po̍atêô·,chúi-tî, kaptiū-áchhân-hōaⁿ-piⁿ chit-khóan chúi-liû un-hô, a̍h-sī oân-chôan bô chúi-liû ê só·-chāi. Sui-bóng tī chèng-siông ê khôan-kéng, sam-pan sek-ha̍p ê chúi-un chha-put-to tī 16-27 °C tiong-kan, m̄-koh sam-pan chin ē-tàng jím-siū bái ê khôan-kéng, to̍h sǹg sī 4-38 °C ê chúi-un iû-gôan ē-sái o̍ah--lo̍h-lâi.
Sam-pan ê chia̍h-mi̍h chú-iàu sīphû-iû seng-bu̍t, chúi--nih êbáng-thâng, kapchó-lūi. Kin-kù gián-kiù, 1-chiah sêng-liân ê sam-pan-hî, ē-tàng tī 1-kang lāi chia̍h-tiāu 304 chiah êchúi-chhi, só͘-í tùi báng-thâng ê hông-tī ū chin tōa ê hāu-lêng.
Kap it-poaⁿ ê tàu-hî kāng-khóan, sam-pan mā ū 1-ê chin te̍k-sû êchhóan-khùi hē-thóng, hō͘-chòbê-khì, ì-sù sī hêng-thé chhin-chhiūⁿbê-kiongê khì-koan (Labyrinth organ).
Bê-khì téng-bīn ū chin chēiù-hoeh-kńg, sī 1-ê têng-têng tha̍h-tha̍h ê cho͘-chit. Bê-khì tī-leh hî-chhi ê téng-kôan, ba̍k-chiu ê āu-piah. Chit-chióng te̍k-sû ê khì-koan, hō͘ sam-pan ē-tàng ti̍t-chiap suh chúi-bīn siōng êkhong-khì.
Sam-pan kap it-poaⁿ ê tàu-hî kāng-khóan, lóng ūtē-he̍k-sèng, iā chiū-sī ū tē-pôaⁿ koan-liām. Hî-kang tú-tio̍h hî-kang ê sî, ē seng hō͘-siongtián-sī(Eng-gí: display). Chioh-tio̍h chit-chióng hong-sek, phòaⁿ-tōan tùi-hong ê si̍t-le̍k.
Hî-kang tú-tio̍h hî-bó ê sî, kāng-khóan ē ū tián-sī ê hêng-ûi. M̄-koh che m̄-sī ūi-tio̍h beh chiàn-tàu, sī ūi-tio̍h beh tián hō͘ hî-bó khòaⁿ, ín-khí hî-bó ê chù-ì.
Hî-kang hō͘-siong tián-sī liáu-āu, ū-tang-sî-á tio̍h ē khai-sí tián-khui ke̍k-lia̍t ê chiàn-tàu. In iōngchhùihō͘-siong kā-tiâu--leh, hàiⁿ-tōng seng-khu, beh kā tùi-hong ián hō͘ tó.
In-ūi sam-pan su-iàu lī-iōng bê-khì ti̍t-chiap suh khong-khì, m̄-koh sio-phah sio-kā ê sî bô-hoat-tō͘ iōng chhùi ōaⁿ-khì, tì-sú-tio̍h khiàm-khoatsng-sò͘(oxygen). Só͘-í sam-pan sio-kā kah chi̍t-pòaⁿ, tio̍h-ài chiām-sî hiu-peng, siang-hong phû chiūⁿ chúi-bīn ōaⁿ-khì liáu-āu chiah koh kè-sio̍k.
Hî-kang sio-phah ê iáⁿ-phìⁿ:
Sam-pan ê hî-kang ē tī chúi-bīn-siōng phû-chúi-sèng ê mi̍h-kiāⁿ (chúi-phiô,chúi-chháu, lak-hio̍h... téng-téng) piⁿ-á thò͘ pho, kiàn-li̍ppho-siū(bubble net).
Pho-siū kiàn-li̍p liáu-āu, hî-kang ē hiòng hî-bó tián-sī, kiû-ài. Nā-sī hî-bó chiap-siū hî-kang, to̍h ē khai-sí chìn-hêngkau-bóe(copulation).
Hî-kang iōng sin-khu kā hî-bó kho͘--leh, hō͘ hî-bópàng-nn̄g. Hî-kang 1-pêng hō͘ nn̄g ū-hêng (siū-cheng), 1-pêng iōng chhùi kā nn̄g khioh--khí-lâi, khǹg ji̍p-khì pho-siū lāi-té. Jiân-āu hî-kang ē khai-sí kò͘ siū, pau-koat hî-bó chāi-lāi ê hî-á lóng bē-tàng óa-kīn.
Sam-pan kau-bóe ê iáⁿ-phìⁿ:
Keng-kòe 1~2 kang ê sî-kan, hî-nn̄g ê sek-tì ē piàn khah chhim, piáu-sī hî-kiáⁿ tit-beh chhut-sì. Chi̍t-khai-sí hî-kiáⁿ iáu-koh bô siû-chúi ê lêng-le̍k, kan-na ē-tàng óa-khò tī pho-siū ah sī chi̍t-kóa-á phû-chúi-sèng ê mi̍h-kiāⁿ piⁿ--á. Hî-kang ē iōng chhùi kā tîm-lo̍h-chúi ah sī khì hō· chúi lâu--khì ê hî-kiáⁿ kâm--tńg-lâi, khǹg tńg-khì pho-siū lāi-té.