Ụkpụrụ ikpachapụ anya

Ụkpụrụ ikpachapụ anya (ma ọ bụ ụzọ ikpachapụ anya) bụ ụzọ sara mbara nke epistemological, nkà ihe ọmụma na iwu maka ihe ọhụrụ nwere ike ịkpata mmerụ ahụ mgbe ihe ọmụma sayensị dị ukwuu banyere okwu ahụ enweghị. Ọ na-emesi ike ịkpachara anya, ịkwụsịtụ na nyocha tupu ịbanye n'ime ihe ọhụrụ nke nwere ike ịbụ ọdachi. Ndị nkatọ na-ekwu na ọ bụ ihe na-edoghị anya, na-akwụsị onwe ya, na-abụghị nke sayensị na ihe mgbochi maka ọganihu.
N'ihe gbasara injinia, ụkpụrụ mkpachapu anya na-egosipụta onwe ya dị ka ihe nchekwa, nke a tụlere n'ụzọ zuru ezu na monograph nke Elishakoff. O doro anya na Belindor tụrụ aro ya, na injinia obodo, na 1729. Ndị injinia na ndị ọkà ihe ọmụma na-amụkarị mmekọrịta dị n'etiti ihe nchekwa na ntụkwasị obi.
Ndị na-eme iwu na-ejikarị ụkpụrụ ahụ eme ihe n'ọnọdụ ebe enwere ike imerụ ahụ site na ịme mkpebi ụfọdụ (dịka ịme otu usoro ihe omume) na ihe akaebe na-akwadobeghị. Dịka ọmụmaatụ, gọọmentị nwere ike ikpebi igbochi ma ọ bụ gbochie mwepụta nke ọgwụ ma ọ bụ teknụzụ ọhụrụ ruo mgbe a nwalere ya nke ọma. Ụkpụrụ ahụ kwetara na ọ bụ ezie na ọganihu nke sayensị na nkà na ụzụ na-ebutekarị uru dị ukwuu nye ụmụ mmadụ, ọ nyekwara aka na ịmepụta ihe egwu na ihe egwu ọhụrụ. Ọ na-egosi na enwere ọrụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya iji chebe ọha na eze pụọ na mmerụ ahụ, mgbe nyocha sayensị achọpụtala ihe egwu dị mma. Ekwesịrị ime ka nchekwa ndị a dị jụụ naanị ma ọ bụrụ na nchoputa sayensị ọzọ pụtakwara nke na-enye ezigbo ihe akaebe na ọ nweghị mmerụ ahụ ga-ebute.
Ụkpụrụ ahụ aghọwo ihe ndabere maka ọtụtụ nkwekọrịta na nkwupụta mba ụwa na nkwupụta na mpaghara mmepe na-adịgide adịgide, nchedo gburugburu ebe obibi, ahụike, azụmahịa, na nchekwa nri, ọ bụ ezie na mgbe ụfọdụ ọ dọtara arụmụka banyere otu esi akọwa ya n'ụzọ ziri ezi ma tinye ya n'ọrụ na ọnọdụ dị mgbagwoju anya nwere ọtụtụ ihe ize ndụ. N'ime usoro iwu ụfọdụ, dịka iwu nke European Union, itinye ụkpụrụ nchebe n'ọrụ emeela ka ọ bụrụ ihe iwu chọrọ n'akụkụ ụfọdụ nke iwu.
A na-ewere echiche "ụkpụrụ mkpachapu anya" dị ka nke sitere na Bekee site na ntụgharị nke okwu German Vorsorgeprinzip na 1970s na nzaghachi maka mmebi ọhịa na mmetọ oké osimiri, ebe ndị omeiwu Germany nabatara iwu ikuku dị ọcha nke machibidoro iji ihe ụfọdụ a na-enyo enyo na ha na-akpata mmebi gburugburu ebe obibi ọ bụ ezie na ihe akaebe nke mmetụta ha enweghị nkwubi n'oge ahụ. E webatara echiche ahụ n'ime iwu gburugburu ebe obibi yana usoro ndị ọzọ ọhụrụ (n'oge ahụ) dịka "onye na-emetọ na-akwụ ụgwọ", ụkpụrụ nke mgbochi mmetọ na ibu ọrụ maka ịdị ndụ nke usoro okike n'ọdịnihu.
Hans Jonas kpọsara ụkpụrụ ịkpachapu anya na nkà ihe ọmụma n'ihe odide 1979, The Imperative of Responsibility, ebe Jonas rụrụ ụka na nkà na ụzụ agbanweela oke mmetụta nke omume mmadụ na, dị ka nke a, ụkpụrụ omume ga-agbanwerịrị ka mmetụta dị anya dị anya. Ekwesịrị ịtụle nke omume mmadụ ugbu a. Ya maxim e mere ka embody the precautionary ụkpụrụ na ya ọgwụ na onye kwesịrị "Mee ka mmetụta nke omume gị na-dakọtara na-adịgide adịgide nke ezi ndụ mmadụ" ma ọ bụ, kwuru n'ụzọ ọzọ, "Adịla imebi ọnọdụ maka ebighị ebi n'ihu nke. mmadụ n'ụwa". Iji mezuo nke a, Jonas rụrụ ụka maka ịzụlite àgwà nlezianya, ọbụna egwu, maka omume ndị nwere ike itinye ọdịnihu nke ihe a kpọrọ mmadụ ma ọ bụ biosphere nke kwadoro ya n'ihe ize ndụ.
N'afọ 1988, Konrad von Moltke kọwara echiche German maka ndị na-ege ntị na Britain, nke ọ sụgharịrị n'asụsụ Bekee dị ka Precautionary Principle (ụkpụrụ mkpachapu anya).
Na akụ na ụba, a na-enyocha ụkpụrụ mkpachapu anya n'ihe gbasara "mmetụta na mkpebi ezi uche dị na ya", nke "mmekọrịta nke enweghị ike ịgbanwe" na "ejighị n'aka". Ndị edemede dị ka Epstein (1980) na Arrow and Fischer (1974) na-egosi na "enweghị ngbanwe nke ihe ga-esi na ya pụta n'ọdịnihu" na-emepụta "ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ nhọrọ" nke kwesịrị ime ka ọha mmadụ "na-anọpụ iche" nwee mmasị na mkpebi ndị dị ugbu a nke na-enye ohere maka mgbanwe n'ọdịnihu. Gollier et al. kwubiri na "nnukwu ejighị n'aka nke sayensị banyere nkesa nke ihe ize ndụ n'ọdịnihu bụ, nnukwu ọdịiche nke nkwenkwe kwesịrị ime ka ọha mmadụ mee ihe mgbochi siri ike taa".
Ụkpụrụ ahụ sikwa na nkwenkwe okpukpe na a ga-egbochi mpaghara ụfọdụ nke sayensị na teknụzụ dịka ha "ndị nọ n'ala Chineke", dịka Prince Charles na Pope Benedict XVI kwuru.
Ọtụtụ nkọwa nke ụkpụrụ ịkpachara anya dị: Enwere ike ịkọwa ịkpachara anya dị ka "ịkpachara anya tupu oge eruo", "ịkpachara anya na-eme n'ọnọdụ nke ejighị n'aka", ma ọ bụ amamihe mara. Echiche abụọ dị na isi nke ụkpụrụ ahụ.
Otu n'ime ntọala bụ isi nke ụkpụrụ ịkpachara anya, yana nkọwa zuru ụwa ọnụ nabatara, sitere na ọrụ Rio Conference, ma ọ bụ "Earth Summit" na 1992. Ụkpụrụ nke ịrị na ịse nke nkwupụta Rio na-ekwụ:
N'afọ 1998, ụlọ ọrụ sayensị na gburugburu ebe obibi kpọrọ Wingspread Statement on the Precautionary Principle ma mechie ya na usoro a, nke Stewart Brand kọwara dị ka "nke doro anya na nke a na-ekwukarị":
Na Febụwarị afọ 2000, Commission nke European Communities kwuru na nkwurịta okwu sitere na Commission on the Precautionary Principle na, "Akọwaghị ụkpụrụ ịkpachara anya na Nkwekọrịta nke European Union, nke na-edepụta ya [Ụkpụrụ Akpachara anya] naanị otu ugboro - ka Mana n'omume, oke ya ka sara mbara karị, yana kpọmkwem ebe mbido-ebumnobi-sayensị-ntụle na-egosi na e nwere ihe ezi uche dị na ya maka nchegbu na mmetụta nwere ike dị ize ndụ na gburugburu ebe obibi, mmadụ, anụmanụ ma ọ bụ [na] ahụike osisi nwere ike. ekwekọghị n'ọkwa dị elu nke nchekwa [maka ihe] ahọpụtara maka obodo".
The January 2000 Cartagena Protocol on Biosafety na-ekwu, n'ihe gbasara esemokwu banyere GMOs: "Enweghị nkwenye sayensị n'ihi ozi sayensị na-ezughị ezu ... agaghị egbochi ndị otu mbubata, iji zere ma ọ bụ belata mmetụta ọjọọ dị otú ahụ, site n'ime mkpebi, dịka o kwesịrị, n'ihi mbubata nke ihe dị ndụ gbanwere agbanwe a na-ekwu maka ya".
Mmasị dị iche iche nke ìgwè dị iche iche na-anọchite anya ụkpụrụ ahụ mere ka nnukwu mgbanwe nke nhazi ya: otu nnyocha chọpụtara usoro ịrị na anọ dị iche iche dị na nkwekọrịta na nkwupụta ndị na-abụghị nkwekọrịta. R.B. Stewart (2002) belatara ụkpụrụ nchebe na nsụgharị anọ:
Carolyn Raffensperger nke mgbakọ Wingspread tinyere ụkpụrụ ahụ na-emegide usoro ndị dabeere na njikwa ihe ize ndụ na nyocha uru. Dave Brower (Ndị enyi nke ụwa) kwubiri na "a ga-ewere teknụzụ niile dịka ikpe mara ruo mgbe egosiri na ọ dị ọcha". Freeman Dyson kọwara itinye n'ọrụ ụkpụrụ nchebe dị ka "n'amaghị ama otu akụkụ", dịka ọmụmaatụ mgbe ejiri ya dị ka ihe ziri ezi iji bibie osisi nyocha nke injinia mkpụrụ ndụ ihe nketa ma yie ndị nchọpụta egwu n'agbanyeghị ihe akaebe sayensị na-egosi enweghị mmerụ ahụ.
Dị ka Rupert na O'Riordan kwuru, ihe ịma aka na itinye ụkpụrụ ahụ n'ọrụ bụ "n'ime ka o doo anya na enweghị ihe doro anya, ma ọ bụ enweghị nyocha zuru oke nke ihe akaebe, abụghị ihe mgbochi maka ihe ọhụrụ, ọ bụrụhaala na enweghị ezi uche dị na ya nke nnukwu mmerụ ahụ". Enweghị ngwa a na-eme ka ụkpụrụ ahụ bụrụ "ịkwụsị onwe ya" dịka Stewart Brand si kwuo, n'ihi na "ọ dịghị ihe e guzobere n'ụzọ zuru oke" na sayensị, malite na ụkpụrụ nchebe n'onwe ya ma gụnyere "ike ndọda ma ọ bụ evolushọn Darwinian". Ngwa dị mma kwesịrị ijide n'aka na "a ga-eme ihe nchebe" naanị "n'oge mmalite" na ka "ihe akaebe sayensị dị mkpa na-eguzobe", usoro nchịkwa kwesịrị ịzaghachi ihe akaebe ahụ.
Nlezianya siri ike na-ekwu na a chọrọ iwu mgbe ọ bụla enwere ihe ize ndụ maka ahụike, nchekwa, ma ọ bụ gburugburu ebe obibi, ọbụlagodi na ihe akaebe na-akwado ya bụ ịkọ nkọ na ọbụna ma ọ bụrụ na ego ego nke iwu ahụ dị elu. Na 1982, Charter World nke United Nations maka Nature nyere nkwado mbụ nke mba ụwa maka ụdị iwu ahụ siri ike, na-atụ aro na mgbe "a ghọtachaghị mmetụta ọjọọ nwere ike, ọrụ ahụ ekwesịghị ịga n'ihu". Nkwupụta Wingspread nke a kpọsara n'ọtụtụ ebe, site na nzukọ nke ndị na-ahụ maka gburugburu ebe obibi na 1998, bụ ihe atụ ọzọ nke nsụgharị siri ike. A pụkwara ịkpọ nchebe siri ike dị ka ụkpụrụ "enweghị mkpesa", ebe a na-adịghị atụle ụgwọ na mgbochi mgbochi.
Nlezianya na-adịghị ike na-ekwu na enweghị ihe akaebe sayensị anaghị egbochi ime ihe ma ọ bụrụ na mmebi ga-abụ ihe siri ike na nke a na-apụghị ịgbanwe agbanwe. Ụmụ mmadụ na-eme nchedo na-adịghị mma kwa ụbọchị, ma na-akwụkarị ụgwọ, iji zere ihe ize ndụ ndị na-ejighị n'aka: anyị anaghị agagharị n'ebe ndị dị ize ndụ n'abalị, anyị na-emega ahụ, anyị na anyị na-azụ ihe nchọpụta anwụrụ ọkụ, anyị na eriri anyị.
Dị ka akwụkwọ nke Ngalaba Na-ahụ Maka Akụ̀ na Ụba nke New Zealand si kwuo,
Enweghị mmeghe maka ụkpụrụ nchebe ga-ezuru ezu na-enweghị nkọwa dị mkpirikpi banyere ọdịiche dị n'etiti ụkpụrụ nchebe na usoro nchebe. Ụkpụrụ nke ịrị na ịse nke Rio Declaration 1992 na-ekwu na: "iji chebe gburugburu ebe obibi, steeti ga-eji usoro nchebe mee ihe n'ọtụtụ ebe dịka ikike ha si dị. N'ebe enwere egwu nke nnukwu ma ọ bụ nke a na-apụghị ịgbanwe agbanwe, enweghị nkwenye sayensị zuru oke agaghị eji ya mee ihe dị ka ihe kpatara iwepụ usoro dị ọnụ ala iji gbochie mmebi gburugburu ebe obibi. Dị ka Garcia (1995) kwuru, "okwu ahụ, nke yiri nke ụkpụrụ ahụ, dịtụ iche na nke ahụ: ọ ghọtara na enwere ike inwe ọdịiche na ikike mpaghara iji tinye usoro ahụ n'ọrụ, ọ na-akpọkwa maka ọnụahịa na itinye usoro ahụ n"ọrụ, dịka, na-eburu ego na mmekọrịta mmadụ na ibe ya n'uche. A na-ewere "ụzọ" dị nro dị ka ime ka "ụkpụrụ" dị nfe.
N'ụbọchị nke abụọ n'ọnwa Febụwarị n'afọ 2000, European Commission wepụtara nkwukọrịta na ụkpụrụ ịkpachapu anya, nke ọ nabatara usoro maka itinye echiche a n'ọrụ, mana n'enyeghị nkọwa zuru ezu banyere ya. Paragraf nke abụọ nke edemede 191 nke Nkwekọrịta Lisbon na-ekwu na:
Mgbe a nabatara nkwukọrịta nke European Commission na ụkpụrụ nchebe, ụkpụrụ ahụ abịala na-eme ka ọtụtụ iwu EU mara, gụnyere ebe ndị karịrị iwu gburugburu ebe obibi. Ka ọ na-erule afọ 2006, a na-etinye ya n'ime iwu EU "n'ihe ndị dị ka nchekwa ngwaahịa n'ozuzu ya, ojiji nke ihe mgbakwunye maka iji ya na nri anụmanụ, ọkụ nke ihe mkpofu, na nhazi nke ihe ndị a gbanwere mkpụrụ ndụ ihe nketa". Site na itinye ya n'ọrụ na iwu ikpe, ọ ghọrọ "ụkpụrụ iwu EU n'ofe83
Na ikpe T-74/00 Artegodan, Ụlọikpe Ukwu (n'oge ahụ Ụlọikpe nke Mbụ) yiri ka ọ dị njikere iwepụta site na ndokwa dị mkpirikpi maka ụkpụrụ nchebe na iwu gburugburu ebe obibi na edemede 191(2) TFEU na ụkpụrụ n'ozuzu nke iwu EU.
Na France, Charter for the Environment nwere usoro nke ụkpụrụ ịkpachapu anya (isiokwu 5):
N'abalị iri na asatọ n'ọnwa Julaị n'afọ 2005, Obodo San Francisco wepụtara ụkpụrụ nchebe maka ịzụta iwu, nke chọrọ ka obodo ahụ tụọ ụgwọ gburugburu ebe obibi na ahụike nke nde dọla narị isii na nzụta kwa afọ maka ihe niile site na nhicha ihe na kọmputa. Ndị otu Bay Area Working Group na Precautionary Principle nyere aka dee iwu ahụ.
Ikpe ụlọ ikpe Australia kachasị mkpa ruo ugbu a, n'ihi nyocha zuru oke nke ụkpụrụ nchebe, bụ Telstra Corporation Limited v Hornsby Shire Council.
E chịkọtara ụkpụrụ ahụ site na iji NSW Protection of the Environment Administration Act 1991, nke n'onwe ya na-enye ezigbo nkọwa nke ụkpụrụ ahụ:
"Ọ bụrụ na enwere egwu nke nnukwu ma ọ bụ nke a na-apụghị ịgbanwe agbanwe, ekwesighi iji enweghị nkwenye sayensị zuru oke mee ihe dị ka ihe kpatara igbu oge iji gbochie mmebi gburugburu ebe obibi. N'iji ụkpụrụ ahụ mee ihe... mkpebi kwesịrị iduzi site na: (i) nnyocha nke ọma iji zere, ebe ọ bụla o kwere omume, nnukwu ma ọ bụ mmebi a na-apụghị ịgbanwe agbanwe na gburugburu ebe obibi; na (ii) nyocha nke ihe ize ndụ nke nhọrọ dị iche iche.
Ihe ndị kachasị mkpa nke mkpebi Justice Preston bụ nchọpụta ndị a:
N'abalị iri na asaa n'ọnwa Mee n'afọ 2013, otu Greenpeace Southeast Asia na ndị ọrụ ugbo na ndị ọkà mmụta sayensị Masipag (Magsasaka at Siyentipiko sa Pagpapa Ondang ng Agrikultura) rịọrọ ụlọ ikpe mkpegharị ka ha kwụsị ịkụ osisi Bt n'ọhịa nnwale, na-ekwu na mmetụta nke ọrụ dị otú ahụ na gburugburu ebe obibi, ihe ọkụkụ na ahụike mmadụ ka amaghị. Ụlọikpe mkpegharị ikpe kwadoro arịrịọ ahụ, na-ezo aka n'ụkpụrụ nchebe nke na-ekwu "mgbe ọrụ mmadụ nwere ike iduga n'ihe egwu nke nnukwu mmebi na-enweghị ngwọta na gburugburu ebe obibi nke sayensị kwere omume ma ọ bụ ejighị n'aka, a ga-eme ihe iji zere ma ọ bụ belata egwu ahụ". Ndị zaghachiri tinyere akwụkwọ maka ịtụgharị uche na June 2013 na 20 Septemba 2013 ụlọ ikpe mkpegharị ikpe họọrọ ịkwado mkpebi ha na Mee na-ekwu na nnwale bt talong na-emebi ikike iwu ndị mmadụ nwere "ihe dị mma na nke dị mma". Ụlọikpe Kasị Elu na 8 Disemba 2015 kwụsịrị nnwale ubi maka Bt (Bacillus thuringiensis) talong (eggplant), na-akwado mkpebi nke Ụlọikpe Mkpegharị Ikpe nke kwụsịrị nnwere onwe ubi maka eggplant gbanwere mkpụrụ ndụ ihe nketa. Ụlọ ikpe ahụ bụ nke mbụ n'ụwa iji nabata ụkpụrụ nchebe gbasara ngwaahịa GMO na mkpebi ya. E mechara gbanwee mkpebi Ụlọikpe Kasị Elu mgbe ndị nchọpụta na Mahadum nke Philippines Los Baños rịọrọ arịrịọ.
Body Shop International, ụlọ ọrụ ihe ntecha nke dị na UK, gụnyere ụkpụrụ ịkpachapu anya na atụmatụ kemịkal ha nke afọ 2006.
Mpaghara ndị na-emetụta ụkpụrụ ịkpachapu anya bụ ohere nke:
A na-ejikarị ụkpụrụ ịkpachapu anya eme ihe na mpaghara ihe ndị dị ndụ n'ihi na mgbanwe enweghị ike ịnwe n'ụzọ dị mfe ma nwee ike ịbụ ụwa niile. Ụkpụrụ ahụ enweghị ihe ọ bụla metụtara mpaghara ndị dị n'ime ya dịka ụgbọelu, ebe mmadụ ole na ole na-etinye onwe ha n'ihe ize ndụ nyere nkwenye mara (dịka, onye na-anya ụgbọelu nnwale). N'ihe banyere ihe ọhụrụ teknụzụ, igbochi mmetụta na-esikarị ike ma ọ bụrụ na teknụzụ ahụ nwere ike imepụtaghachi onwe ya. Bill Joy kwusiri ike ihe ize ndụ nke imepụtaghachi teknụzụ mkpụrụ ndụ ihe nketa, nanotechnology, na teknụzụ robotic na edemede ya na Wired, "Ihe mere ọdịnihu anaghị achọ anyị", ọ bụ ezie na ọ kpọtụghị ụkpụrụ nchebe kpọmkwem. Enwere ike ịhụ itinye ụkpụrụ ahụ n'ọrụ na iwu ọha na eze nke na-achọ ka ụlọ ọrụ na-emepụta ọgwụ mee nnwale ahụike iji gosi na ọgwụ ọhụrụ dị mma.
Onye ọkà ihe ọmụma nke Oxford bụ Nick Bostrom na-atụle echiche nke ọgụgụ isi dị ike n'ọdịnihu, na ihe ize ndụ ma ọ bụrụ na ọ gbalịa inweta ikike atọm nke ihe.
Mmetụta nke ụkpụrụ ahụ na-agbanwe ọnọdụ nke ihe ọhụrụ na nyocha ihe ize ndụ: ọ bụghị ihe ize ndụ a ga-ezere ma ọ bụ gbanwee, kama ọ bụ ihe ize ndụ nwere ike igbochi. Ya mere, n'ihe banyere nhazi nke nyocha sayensị, enwere onye nke atọ karịa onye sayensị na onye na-achịkwa: onye na-azụ ahịa.
N'ime nnyocha gbasara itinye ụkpụrụ nchebe na nanotechnology, Chris Phoenix na Mike Treder na-ekwu na e nwere ụdị abụọ nke ụkpụrụ ahụ, nke ha na-akpọ "ụdị siri ike" na "ụdị na-arụ ọrụ". Nke mbụ "na-achọ enweghị ihe ọ bụla mgbe omume nwere ike ibute ihe ize ndụ", ebe nke ikpeazụ pụtara "ịhọrọ ụzọ ndị na-adịchaghị ize ndụ mgbe ha dị, na [...] na-eburu ibu ọrụ maka ihe ize ndụ ndị nwere ike". Thomas Alured Faunce arụrịta ụka maka itinye ụkpụrụ nchebe n'ọrụ nke ọma site na ndị na-achịkwa teknụzụ kemịkal na ahụike karịsịa n'ihe gbasara Ti02 na ZnO nanoparticles na sunscreens, biocidal nanosilver na ụzọ mmiri na nke ngwaahịa ya, njikwa ma ọ bụ imegharị ihe na-ekpughe ụmụ mmadụ n'ihe ize ndụ nke iku ume carbon nanotubes nwere ọtụtụ mgbidi.
A na-achịkwa ọtụtụ ihe ndị sitere n'okike dị ka azụ ugbu a site na usoro ịkpachapu anya, site na iwu nchịkwa owuwe ihe ubi (HCRs) dabere na ụkpụrụ nchebe. Ọnụ ọgụgụ ahụ na-egosi otu esi etinye ụkpụrụ ahụ n'ọrụ na njikwa azụ azụ cod nke International Council for the Exploration of the Sea chepụtara.
N'ịkewapụta ụdị ndị nọ n'ihe ize ndụ, ụkpụrụ nchebe pụtara na ọ bụrụ na enwere obi abụọ banyere ọnọdụ nchekwa nke anụmanụ ma ọ bụ osisi, a ga-ahọrọ nke ga-eme ka a hụ usoro nchebe kachasị ike. Ya mere, ụdị dị ka nduru ọlaọcha nke nwere ike ịdị n'ọnụ ọgụgụ dị ukwuu ma bụrụ nke a na-edeghị aha ya ma ọ bụ nke nwere ike ịbụ nke a na'adịghịzi adị, anaghị ahapụ ya dị ka "ihe ọmụma na-adịghị mma" ma ọ bụ "nke na-adịghị adị" (nke ha abụọ anaghị achọ ọ bụla na-echebe), kama dị ka "nke dị oke egwu" (ọnọdụ nchekwa nke na-enye mkpa maka nchebe kachasị ike), ebe ọ na-adịwanye ụkọ, ma eleghị anya, a na-achọghị ka ọ dị mkpa maka nchedozi ya iji mee ka ọ doo anya, n'ihe ọmụma na nchedozi [n'ihe ize ndụ] mee ka ọ dị ngwa ngwa ngwa iji mee nchedo).
Ọ bụrụ na, dịka ọmụmaatụ, nnukwu mmiri dị n'okpuru ala nke ndị mmadụ na-eji eme mmiri ọṅụṅụ nwere nje bacteria (dịka. Escherichia coli O157:H7, Campylobacter ma ọ bụ Leptospira) na isi iyi nke mmetọ a na-enyo enyo na ọ bụ ehi ara ehi mana sayensị ahụ enweghị ike inye akaebe zuru oke, a ga-ewepụ ehi ahụ na gburugburu ebe obibi ruo mgbe ụlọ ọrụ mmiri ara ehi gosipụtara ha, ọ bụghị isi iyi ma ọ bụ ruo mgbe ụlọ ahịa ahụ ga-ahụ na mmetọ dị otú ahụ agaghị abịaghachi.
Arịrịọ maka ụkpụrụ ịkpachapu anya na-egosipụtakarị arụmụka gbasara mmetụta anụmanụ, ya bụ, ajụjụ nke ma ụmụ anụmanụ nwere ike inwe "ahụmahụ na-adọrọ mmasị ma ọ bụ nke na-adịghị mma", dị ka ihe mgbu, obi ụtọ, ma ọ bụ ọṅụ n'ihe gbasara ajụjụ nke ma anyị kwesịrị ichebe anụmanụ nwere mmetụta n'ụzọ iwu. Otu ụdị ụkpụrụ nchebe dabara adaba maka nsogbu nke anụmanụ nwere mmetụta ka onye ọkà ihe ọmụma LSE bụ Jonathan Birch chepụtara: "Echiche ahụ bụ na mgbe ihe akaebe nke mmetụta na-enweghị nkwubi okwu, anyị kwesịrị 'inye anụmanụ uru nke obi abụọ' ma ọ bụ 'ghọrọ n'akụkụ nke ịkpachara anya' n'ịmepụta iwu nchebe anụmanụ. " Ebe ọ bụ na anyị enweghị ike iru nkwenye zuru oke banyere eziokwu ahụ bụ na ụfọdụ anụmanụ nwere ọgụgụ isi, a na-akpọtụrụ ụkpụrụ nchebe iji nye anụmanụ nwere ike inwe ọgụgụ isi "nchebe iwu". Nkwupụta Birch banyere ụkpụrụ nchebe nke anụmanụ dị ka ndị a:
Ụdị a nke ụkpụrụ ịkpachapu anya nwere iwu epistemic na mkpebi. Nke mbụ na-emetụta "ihe akaebe" nke kwesịrị ịchọ maka mmetụta anụmanụ. N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, ihe akaebe ole nke ikike dị mkpa tupu mmadụ ekpebie itinye usoro nchebe? Dị ka Birch si kwuo, ọ bụ naanị ihe akaebe ụfọdụ ga-ezuru, nke pụtara na a ga-edozi ihe akaebe ahụ na ọkwa dị ala. Birch na-atụ aro ịtụle ihe akaebe na ụmụ anụmanụ ụfọdụ nwere mmetụta zuru ezu mgbe ọ bụla "ihe akaebe dị ịrịba ama ... nke ọnụnọ nke ọ dịkarịa ala otu ihe ngosi a pụrụ ịtụkwasị obi nke mmetụta na ọ dịkarị otu ụdị nke usoro ahụ" nwetara. Maka ihe ndị bara uru, Birch na-ekwu, ihe akaebe nke sentience kwesịrị imetụta usoro ahụ, nke mere na ọ bụrụ na otu ụdị na-ezute ọnọdụ nke sentience, mgbe ahụ, a ga-ewere ụdị niile nke otu usoro ahụ dị ka ndị nwere mmetụta ma bụrụ ndị iwu kwadoro. Nke a bụ n'ihi eziokwu ahụ bụ na, n'otu aka, "ịchọpụta mmetụta iche iche n'usoro dị iche iche" ga-ekwe omume, ebe n'aka nke ọzọ, ebe ọ bụ na iwu ụfọdụ gụnyere ọtụtụ puku ụdị, ọ gaghị ekwe omume ịmụ mmetụta ha iche.
Ihe ọzọ, ihe akaebe kwesịrị ịdị ala nke na ọ bụ naanị otu ihe na-egosi mmetụta na ụdị nke otu usoro ga-ezuru iji tinye ụkpụrụ nchebe n'ọrụ. Ihe ngosi dị otú ahụ kwesịrị ịbụ "ihe a na-ahụ anya nke enwere ike ime nnwale iji chọpụta, ọ ga-abụkwa ihe a pụrụ ịtụkwasị obi na a na-akọwa ọnụnọ nke ihe ngosi a site na mmetụta". Ndepụta nke njirimara ndị dị otú ahụ adịlarị maka ịchọpụta ihe mgbu anụmanụ. Ebumnuche bụ ịmepụta ndepụta yiri nke ahụ maka njirimara ndị ọzọ nke mmetụta, dị ka obi ụtọ, egwu, ma ọ bụ ọṅụ. A ga-egosipụta ọnụnọ nke otu n'ime njirimara ndị a site na nnwale nke ga-emezu "ụkpụrụ sayensị nkịtị".
Banyere akụkụ nke abụọ nke ụkpụrụ nchebe nke anụmanụ, iwu mkpebi ahụ metụtara ihe achọrọ na anyị ga-eme ihe ozugbo enwere ihe akaebe zuru ezu nke nsonaazụ ọjọọ. Dị ka Birch si kwuo, "anyị kwesịrị ịchọ itinye n'ime iwu nchebe anụmanụ niile nke ihe akaebe nke ikike zuru ezu, dịka ụkpụrụ nke afọ ojuju edepụtara [n'elu]". N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, iwu mkpebi ahụ na-ekwu na ozugbo e mezuru obere ihe akaebe a kpọtụrụ aha n'elu, mgbe ahụ anyị kwesịrị ime ihe n'ụzọ nchebe. Atụmatụ Birch "na-akpachara anya na-ahapụ ajụjụ banyere otu, na ruo n'ókè, ọgwụgwọ nke ụmụ anụmanụ ndị a kwesịrị ịchịkwa", si otú a na-ahapụrụ ọdịnaya nke iwu ahụ, ebe nke a ga-adabere n'ụzọ dị ukwuu na anụmanụ ahụ a na-ekwu maka ya.
Ndị na-akatọ ụkpụrụ ahụ na-eji arụmụka yiri nke ahụ megide usoro ndị ọzọ nke teknụzụ.
Nkwupụta siri ike nke ụkpụrụ nchebe, n'echebaraghị ihe ndị bụ isi ya (ya bụ, na a ga-etinye ya naanị ebe ihe ize ndụ nwere ike ịbụ ọdachi ma ọ bụghị mfe ịgụta), mgbe a na-etinye ya na ụkpụrụ ahụ n'onwe ya dị ka mkpebi iwu, na-akụ ebumnuche nke ibelata ihe ize ndụ. Ihe kpatara ya bụ na igbochi ihe ọhụrụ na-egosi na ọ bụ naanị teknụzụ dị ugbu a nwere ike iji mee ihe, na teknụzụ ugbu a nwere onwe ya nwere ike imebi ma ọ bụ hapụ mkpa a na-enweghị ike imerụzụ; enwere ihe ize ndụ nke imebi ihe ọ bụ na-egbochi ihe ọhụrụ. Dị ka Michael Crichton dere n'akwụkwọ akụkọ ya State of Fear: "'Ụkpụrụ nchebe', nke a na-etinye n'ụzọ ziri ezi, na-amachibido ụkpụrụ nchebe".
Dịka ọmụmaatụ, ịmachibido ụlọ ọrụ ike nuklia iwu dabere na nchegbu banyere obere ihe ize ndụ dị elu pụtara ịnọgide na-adabere na ụlọ ọrụ ike na-ere mmanụ ala, nke na-aga n'ihu na-ewepụta gas na-ekpo ọkụ na ọtụtụ puku ọnwụ ụfọdụ site na mmetọ ikuku.
N'afọ 2021 na nzaghachi maka akụkọ mbụ banyere ọbara na-adịghị ahụkebe a hụrụ na ndị ọrịa ịrị abụọ na ise n'ime nde mmadụ ịrị abụọ ndị a gbara ọgwụ mgbochi COVID-19 Astra-Zeneca gbara ọgwụ mgbochi ọrịa COVID-19 ọtụtụ mba ndị so na European Union kwụsịtụrụ iji ọgwụ mgbochi ahụ, na-ekwu maka "ụkpụrụ nchebe". Mba EU ndị ọzọ katọrọ nke a bụ ndị jụrụ ịkwụsị usoro ịgba ọgwụ mgbochi ahụ, na-ekwupụta na mkpebi "nchebe" na-elekwasị anya n'ihe ize ndụ na-ezighi ezi, dịka igbu oge na usoro ịgba ọgwụgwọ na-ebute ọnụọgụ ọnwụ ụfọdụ karịa nsogbu ọ bụla a na-ejighị n'aka.
N'ihe atụ ọzọ, ndokwa nke Hazardous Air Pollutant na mmezigharị 1990 na US Clean Air Act bụ ihe atụ nke Precautionary Principle ebe ibu ọrụ dị ugbu a na-egosi na ogige edepụtara adịghị emerụ ahụ. N'okpuru iwu a, ọ dịghị ihe dị iche n'etiti ihe ndị na-emetọ ikuku nke na-enye ihe ize ndụ dị elu ma ọ bụ dị ala, yabụ ndị ọrụ na-ahọrọkarị ndị a na-enyochaghị enyocha ndị na-adịghị na ndepụta dị ugbu a.
N'ihi na enwere ike iji usoro siri ike nke ụkpụrụ nchebe mee ihe iji gbochie ihe ọhụrụ, enwere ike machibido teknụzụ nke na-eweta uru site na ụkpụrụ nchebe n'ihi ikike ya maka mmetụta ọjọọ, na-ahapụ uru dị mma na-enweghị isi
A na-ajụ ụkpụrụ nchebe ahụ n'ụzọ ziri ezi na ndabere na itinye ya n'ọrụ nwere ike igbochi ọganihu na mba ndị na-emepe emepe.
Ụkpụrụ nchebe na-akpọ maka ime ihe n'ihu ejighị n'aka sayensị, mana ụfọdụ usoro anaghị akọwapụta obere ọnụ ụzọ nke ihe ize ndụ nke na-arụ ọrụ dị ka ọnọdụ "na-akpali", nke mere na ihe ọ bụla na-egosi na ngwaahịa ma ọ bụ ọrụ a tụrụ aro nwere ike imerụ ahụike ma ọ bụ gburugburu ebe obibi zuru ezu iji kpọọ ụkpụrụ ahụ. Na Sancho vs. DOE, Helen Gillmor, Onye Nnukwu Onyeikpe Mpaghara, dere na mwepụ nke ikpe Wagner nke gụnyere nchegbu a ma ama na LHC nwere ike ịkpata "mbibi nke ụwa" site na oghere ojii:
Mmegide a na-emekarị na ụkpụrụ ịkpachapu anya na-ejikọta abụọ n'ime mmegide ndị dị n'elu n'ụdị nsogbu. Nke a na-ekwusi ike na, n'ime nkọwa abụọ dịnụ nke ụkpụrụ ahụ, ọ dịghị nke ezi uche dị na ya: usoro ndị na-adịghị ike (nke na-ekwu na ịkpachara anya n'ihu mmerụ ahụ a na-ejighị n'aka bụ ihe kwere omume) bụ ihe na-enweghị isi, ebe usoro siri ike (nke nwere na ịkpachapụ anya n'ihi mmerụ ahụ ejighị n'anya achọrọ) enweghị nkwekọ. Na mpi mbụ nke nsogbu ahụ, Cass Sunstein na-ekwu, sị:
Ọ bụrụ na ihe niile ụkpụrụ ahụ (na-adịghị ike) na-ekwu bụ na ọ ga-ekwe omume ime ihe n'ụzọ nchebe ebe enwere ihe ize ndụ nke mmerụ ahụ, mgbe ahụ ọ na-eme ka eziokwu na-enweghị isi ma si otú a ghara ịba uru.
Ọ bụrụ na anyị edepụta ụkpụrụ ahụ n'echiche siri ike, ọ dị ka ọ na-egbochi usoro niile, gụnyere usoro nchebe ọ na-ezube ịkwado. Nke a bụ n'ihi na, ọ bụrụ na anyị kwuo na a chọrọ ịkpachara anya n'ihu mmerụ ahụ a na-ejighị n'aka, na usoro ịkpachara onwe ya anya na-ebukwa ihe ize ndụ nke mmerụ ahụ, ụkpụrụ ịkpachara ike nwere ike ịchọ ma machibido ime ihe n'otu oge ahụ. Ihe ize ndụ nke iwu na-akpata mmerụ ahụ ọdachi ga-ekwe omume mgbe niile. Dịka ọmụmaatụ: ịmachibido ihe ọkụkụ gbanwere mkpụrụ ndụ ihe nketa ihe ize ndụ na-ebelata mmepụta nri nke ukwuu; itinye oge na ihe ize ndụ ike nuklia na ịdabere na coal nke nwere ike ibute mmetọ ikuku; itinye usoro siri ike iji belata ihe ize ndụ okpomọkụ ụwa ịda ogbenye na nsogbu ahụike maka ụfọdụ ndị mmadụ. Nkọwa siri ike nke ụkpụrụ nchebe, na "ọ machibidoro usoro ọ chọrọ", si otú a ghara ịdị n'otu. Dị ka Sunstein si kwuo, ọ bụghị ihe nchebe, ọ bụ "na-akpaghasị".