अनिल तानाजी सपकाळ

डॉ. अनिल तानाजी सपकाळ (जन्म : १३ डिसेंबर, १९६६) हे एक मराठी नाटककार, चित्रपटकथा लेखक व समीक्षक साहित्यिक आहेत. मुंबई विद्यापीठाच्या मराठी विभागाचे ते प्रमुख आहेत. तसेच ते फुले आंबेडकर अध्यासन मुंबई विद्यापीठचे समन्वयक व गुरुदेव टागोर तौलनिक साहित्य अध्यासन, मुंबई विद्यापीठ, मुंबईचे प्रभारी विभागप्रमुख आहेत.
सपकाळ यांचा जन्म महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यात वाई येथे झाला. कोरेगाव येथे ते उच्च माध्यमिक शिक्षण झाले आणि नंतर उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी पुणे गाठले. पुणे येथील फर्ग्युसन कॉलेज येथे पदव्युत्तर शिक्षण व पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. त्यांनी 1996 साली सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठात पीएच.डी. प्राप्त केली.
सपकाळ यांनी १९९० मध्ये फर्ग्युसन महाविद्यालयातून मराठी विषयात एम. ए.ची पदवी घेतल्यानंतर “मराठी चित्रपटाची पटकथा: एक चिकित्सक अभ्यास” हा प्रबंध सादर करून १९९६ मध्ये पीएच. डी. पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर १९९६ व १९९७ मध्ये अनुक्रमे नेट व सेट परीक्षा ते उत्तीर्ण झाले. त्यांनी विविध विषयात साहित्य निर्मिती केली, साहित्य व सांस्कृतिक क्षेत्रात संशोधन प्रकल्प राबवले व शोधनिबंध सादर केले. त्याचे हे कार्य शासनातर्फे तसेच विविध संस्थांमार्फत पुरस्कार देऊन गौरवण्यात आले आहे. या शैक्षणिक योगदानासोबतच सोबतच त्यांनी दृकश्राव्य माध्यमांमध्ये भरीव योगदान दिलेले आहे.
‘दलित नाटक : संहिता, प्रयोग आणि कलातत्त्वे’ या विद्यापीठ अनुदान आयोगाकडून मंजूर दीर्घ मुदतीचा संशोधन प्रकल्प पूर्ण (१ जानेवारी २००५ ते ३१ डिसेंबर २००७).
‘मराठी कादंबऱ्यांचे चित्रपटरूप’ पुणे विद्यापीठाच्या बी.सी.यु.डी. संशोधन शिष्यवृत्ती अंतर्गत संशोधन पूर्ण (जानेवारी, २००७ ते डिसेंबर २००८)
डॉ. अनिल सपकाळ यांनी सादर केलेल्या शोधनिबंधांची यादी खाली दिली आहे.
1) निमंत्रक, फर्स्ट सम्यक शॉर्ट फिल्म ॲण्ड डॉक्युमेंटरी फिल्म फेस्टिव्हल, पुणे मे २०१४. 2) निमंत्रक, सम्यक साहित्य संमेलन, पुणे २०१३ 3) निमंत्रक, सम्यक साहित्य संमेलन,पुणे २०१२ 4) निमंत्रक, सम्यक साहित्य संमेलन, २०११ 5) निमंत्रक, सम्यक साहित्य संमेलन, दि.११,१२,१३ एप्रिल २०१० 6) संयोजक, ‘अभिसरण आणि दलित चळवळ’ परिसंवाद. दि. २८ डिसेंबर २००२ 7) संयोजक समिती सदस्य, आंबेडकरी विचारवंतांची राज्यव्यापी परिषद, पुणे. दि. २५ ते २६ डिसेंबर १९९९ 8) संयोजक, ‘तरकश’ (बाणांचा भाता) दि. जावेद अख्तर यांच्या कवितांचा कार्यक्रम, दि. १३ फेब्रुवारी १९९७ 9) संयोजन समिती सदस्य, शाहीर अमर शेख, अण्णाभाऊ साठे, गव्हाणकर स्मृती महोत्सव, पुणे.दि. १ ऑगस्ट १९९४ ते २९ ऑगस्ट १९९४ 10) संयोजन समिती अध्यक्ष, दलित एकांकिका कार्यशाळा, पुणे. दि. २३ व २४ जून १९९४
१) यशवंतराव दाते स्मृती संस्था, वर्धा यांचा अंजनाबाई इंगळे तिगावकर यांचा ‘संदर्भासहित स्त्रीवाद’ या संपादित ग्रंथास स्त्रीवादी साहित्य पुरस्कार प्राप्त. जानेवारी २०१५ २) साहीर लुधियानवी आणि बलराज सहानी फाऊंडेशनचा ‘पटकथा लेखक के. ए. अब्बास’ पुरस्कार प्राप्त. ऑक्टोबर २०१४. ३) ‘समीक्षा : पहिली खेप’ या समीक्षा ग्रंथास वांग्मय चर्चा मंडळ, बेळगाव यांचा पुरस्कार २००९. ४) ‘भडास’ या कादंबरीसाठी महाराष्ट्र अनुवाद परिषद आणि ‘तुका म्हणे’ या लघु अनियतकालिकाच्या वतीने ‘तुका म्हणे’ पुरस्कार, २००३. ५) ‘शांताबाई’ या माहितीपटाचे लेखन, दिग्दर्शन, निर्मिती. या माहितीपटाचे फिल्मस् डिव्हिजन, फोर्ड फौंडेशन आणि सुरभी यांनी आयोजित केलेल्या ‘अलंकार’ या महोत्सवात सादरीकरण, २००३. ६) एन.एफ.डी.सी.निर्मित आणि ३७ व्या राज्य चित्रपट महोत्सवांत प्रथम पारितोषिक विजेत्या ‘गाभारा’ या चित्रपटाचे कथा, पटकथा, संवादलेखन, २०००. ७) ज्ञानपीठ तर्फे १९९३ मध्ये प्रकाशित झालेल्या ‘भारतीय कविताएॅं– १९८९-१९९१’ या पुस्तकात ‘पारंब्या’ या काव्यसंग्रहातील कवितेचा समावेश. ८) ‘भलरी’ दिवाळी अंकाच्या संपादनासाठी महाराष्ट्र साहित्य परिषद, पुणे यांच्या उत्कृष्ठ दिवाळी अंकाचा पुरस्कार, १९९३.