Zaman prasejarah

Zaman prasejarah (Tulisan Jawi: زمان ڤراسجاره) secara harfiah bermaksud "sebelum sejarah", daripada perkataan Latin untuk "sebelum," præ, dan Yunani ιστορία. Prasejarah manusia adalah tempoh dari masa tingkah laku dan anatomi manusia moden pertama kali muncul sehingga kemunculan sejarah bertulis berikutan ciptaan sistem tulisan. Memandangkan kedua-dua masa penempatan manusia moden dan evolusi tamadun manusia, berbeza dari kawasan ke kawasan, bermula dan berakhir prasejarah pada detik-detik yang berbeza dalam alur masa, bergantung kepada kawasan berkenaan.
Sumer di Mesopotamia dan Mesir purba adalah tamadun pertama yang memajukan skrip mereka sendiri, dan untuk menyimpan rekod-rekod sejarah; ini sudah berlaku semasa awal Zaman Gangsa. Tamadun bersebelahan Timur Tengah Purba adalah yang pertama mengikutinya. Kebanyakan tamadun lain mencapai hujung prasejarah semasa Zaman Besi.
Permulaan bahan bertulis (dan begitu permulaan "zaman bersejarah" tempatan) berbeza-beza; dalam banyak kebudayaan, terutamanya di luar Eurasia, ia mengikut penaklukan oleh budaya yang mempunyai tulisan, dan sering menjadi sumber bertulis terawal budaya pra-celik huruf yang datang dari jiran celik huruf mereka. Tempoh apabila sesuatu budaya itu ditulis oleh yang lain, tetapi tidak memajukan tulisan sendiri sering dikenali sebagai the protosejarah sesuatu budaya.
Mengikut definisi, tiada rekod bertulis dari prasejarah manusia, jadi pentarikhan bahan prasejarah adalah penting. Teknik yang jelas untuk pentarikhan tidak maju sehingga abad ke-19.
Rencana ini adalah berkenaan dengan prasejarah manusia seperti yang ditakrifkan di sini. Terdapat rencana yang berasingan bagi keseluruhan sejarah Bumi dan sejarah kehidupan sebelum manusia.
Istilah "prasejarah" boleh merujuk kepada jangka masa yang luas sejak permulaan alam semesta, tetapi lebih kerap ia merujuk kepada tempoh sejak kehidupan muncul di Bumi, atau lebih khusus untuk masa sejak makhluk seperti manusia muncul.
Tarikh menandakan berakhirnya prasejarah dalam budaya atau kawasan tertentu, iaitu, tarikh daripada rekod sejarah bertulis yang berkaitan menjadi sumber akademik yang berguna, berbeza dengan besar dari kawasan ke kawasan. Sebagai contoh, di Mesir ia diterima secara umum bahawa prasejarah berakhir sekitar 3200 SM, manakala di New Guinea akhir era prasejarah ditetapkan lebih baru-baru ini, pada sekitar tahun 1900 AD. Di Eropah budaya klasik Yunani Purba dan Purba Rom yang didokumenkan agak baik mempunyai budaya bersebelahan, termasuk Celt dan sebahagian kecilnya Etruska, dengan sedikit atau tiada tulisan, dan ahli sejarah perlu membuat keputusan berapa banyak pemberat untuk diberikan kepada laporan yang sering sangat prejudis terhadap budaya "prasejarah" dalam kesusasteraan Yunani dan Rom.
Dalam membahagikan prasejarah manusia, ahli sejarah biasanya menggunakan sistem tiga zaman, manakala cendekiawan tempoh masa pra-manusia biasanya menggunakan rekod geologi yang jelas dan ditakrifkan di peringkat asas stratum antarabangsa dalam skala masa geologi. Sistem tiga zaman adalah penzamanan prasejarah manusia kepada tiga tempoh masa berturut-turut, dinamakan sempena teknologi alat pembuatan utama masing-masing:
Tanggapan "prasejarah" mula timbul semasa Zaman Kesedaran dalam kerja-kerja baharian yang menggunakan perkataan 'primitif' untuk menggambarkan masyarakat yang wujud sebelum rekod bertulis. Penggunaan pertama perkataan prasejarah, bagaimanapun, berlaku dalam Foreign Quarterly Review pada 1836.
Penggunaan skala masa geologi untuk tempoh masa pra-manusia, dan sistem tiga zaman untuk prasejarah manusia, adalah satu sistem yang muncul pada lewat abad kesembilan belas dalam kerja-kerja ahli arkeologi, ahli arkeologi, antikuarian dan ahli antropologi British, Jerman dan Scandinavia.
Sumber utama untuk prasejarah adalah arkeologi, tetapi sesetengah cendekiawan mula membuat penggunaan lebih banyak bukti daripada sains semula jadi dan sains sosial. Pandangan ini telah dinyatakan oleh penyokong sejarah jauh.
Para penyelidik utama bagi prasejarah manusia adalah ahli-ahli arkeologi dan ahli antropologi fizikal yang menggunakan penggalian, kajian geografi dan geologi, dan analisis saintifik lain untuk mendedahkan dan mentafsir sifat dan tingkah laku bangsa pra-celik huruf dan buta huruf. Ahli genetik dan ahli bahasa sejarah populasi manusia juga menyediakan pandangan yang berharga untuk soalan-soalan ini. Ahli antropologi budaya membantu menyediakan konteks untuk interaksi sosial, yang mana objek berasal dari manusia dipindahkan di kalangan manusia, membolehkan analisis sebarang perkara yang timbul dalam konteks prasejarah manusia. Maka, data mengenai prasejarah disediakan oleh pelbagai sains semula jadi dan sains sosial, seperti paleontologi, biologi, arkeologi, palinologi, geologi, arkeoastronomi, linguistik perbandingan, antropologi, genetik molekul dan lain-lain lagi.
prasejarah manusia berbeza daripada sejarah bukan sahaja dari segi kronologi tetapi dengan cara ia berkaitan dengan aktiviti-aktiviti budaya arkeologi berbanding negara atau individu. Terhad kepada proses bahan, tinggalan dan artifak berbanding rekod bertulis, prasejarah adalah tanpa nama. Oleh kerana itu, terma rujukan yang ahli prasejarah gunakan, seperti Neanderthal atau Zaman Besi ialah label moden dengan takrifan kadang kala tertakluk kepada perbahasan.
"Paleolitik" ertinya "Zaman Batu Lama," dan bermula dengan penggunaan pertama alat batu. Paleolitik adalah tempoh yang paling awal bagi Zaman Batu.
Bahagian awal Paleolitik dipanggil Zaman Paleolitik Awal, yang mendahului Homo sapiens, bermula dengan Homo habilis (dan spesies yang berkaitan) dan dengan alat-alat batu yang paling awal, bertarikh kepada kira-kira 2.5 juta tahun yang lalu. Bukti kawalan api oleh manusia awal semasa Zaman Paleolitik Awal adalah tidak pasti dan terhad pada tahap terbaik sokongan ilmiah. Dakwaan yang paling banyak diterima ialah H. erectus atau H. ergaster membuat api antara 790,000 dan 690,000 BP di tapak di Bnot Ya'akov Bridge, Israel. Penggunaan api membolehkan manusia awal untuk memasak makanan, memberi kehangatan, dan mempunyai sumber cahaya pada waktu malam.
Sepanjang Paleolitik, manusia biasanya hidup sebagai pemburu-pengumpul nomad. Masyarakat pemburu-pengumpul cenderung untuk menjadi sangat kecil dan egalitarian, walaupun masyarakat pemburu-pengumpul dengan sumber atau teknik penyimpanan makanan yang maju kadang kala membangunkan gaya hidup yang tidak aktif dengan struktur masyarakat rumit seperti mempunyai ketua, dan pengelasan masyarakat. hubungan jarak jauh mungkin telah wujud, seperti dalam kes "lebuh raya" Orang Asli Australia yang dikenali sebagai songlines.
"Mesolitik ," atau "Zaman Batu Pertengahan" (daripada Greek "mesos," "tengah," dan "lithos," "batu") merupakan zaman dalam perkembangan teknologi manusia antara Paleolitik dan Neolitik bagi tempoh Zaman Batu.
Tempoh Mesolitik bermula pada akhir zaman Pleistosen, beberapa 10,000 BP, dan berakhir dengan pengenalan kepada pertanian, tarikh berbeza menurut kawasan geografi. Di sesetengah kawasan, seperti Timur Dekat, pertanian telah dimulakan pada akhir Pleistosen, dan di sana Mesolitik adalah pendek dan sukar ditakrifkan. Di kawasan dengan kesan glasier terhad, istilah "Epipaleolitik" kadang kala disukai.
Mesolitik mempunyai ciri-ciri di kebanyakan kawasan dengan komposit kecil alat batu api — mikrolit dan mikroburin. Alatan memancing, batu beliung dan objek kayu, contohnya kanu dan busur panah, telah ditemui di sesetengah tempat. Teknologi ini mula muncul di Afrika, yang dikaitkan dengan budaya Azilian, sebelum tersebar ke Eropah melalui budaya Ibero-Maurusian Afrika Utara dan budaya Kebaran dari Levant. Penemuan bebas tidak sentiasa diketepikan.
"Neolitik" bermaksud "Zaman Batu Baru." Walaupun terdapat beberapa spesies manusia semasa Paleolitik, menjelang Neolitik hanya Homo sapiens sapiens yang tinggal. (Homo floresiensis may have survived right up to the very dawn of the Neolithic, about 12,200 years ago.) Ini adalah tempoh pembangunan teknologi dan sosial primitif. Ia bermula kira-kira 10,200 SM di beberapa bahagian Timur Tengah, dan kemudian di bahagian-bahagian lain di dunia dan berakhir di antara 4,500 dan 2,000 SM. Neolitik merupakan proses ciri-ciri tingkah laku dan budaya dan perubahan, termasuk penggunaan tanaman liar dan domestik dan haiwan ternakan.
Pertanian Neolitik awal adalah terhad kepada julat kecil tumbuh-tumbuhan, kedua-dua liar dan ternakan, termasuk gandum einkorn, sekoi dan spelt, dan pemeliharaan anjing, biri-biri dan kambing. Menjelang kira-kira 6,900-6,400 SM, ia termasuk ternakan lembu dan babi, penubuhan penempatan secara kekal atau didiami bermusim, dan penggunaan tembikar. Tempoh Neolitik melalui pembangunan awal kampung, pertanian, haiwan pendomestikan, alat dan bermulanya insiden terawal peperangan yang direkodkan. Era Neolitik bermula dengan permulaan pertanian, yang menghasilkan "Revolusi Neolitik". Ia berakhir apabila alat logam menjadi meluas (dalam Zaman Tembaga atau Zaman Gangsa; atau, di beberapa kawasan geografi, dalam Zaman Besi). Istilah Neolitik biasanya digunakan dalam Dunia Lama, memandangkan penggunaannya kepada budaya dalam Amerika dan Oseania yang belum membangunkan sepenuhnya teknologi kerja logam boleh menimbulkan masalah.
Kawasan penempatan menjadi lebih kekal dengan beberapa rumah bulat yang mempunyai dengan bilik tunggal diperbuat daripada bata lumpur. Penempatan mungkin mempunyai dinding batu di sekitarnya untuk menjaga haiwan ternakan di dalam dan melindungi penduduk dari suku-suku lain. Penempatan itu kemudiannya mempunyai rumah bata lumpur segi empat di mana keluarga tinggal bersama-sama dalam bilik tunggal atau berbilang. Penemuan pengebumian mencadangkan kultus leluhur di mana orang menyimpan tengkorak yang mati. Budaya Vinča mungkin telah mencipta sistem penulisan yang paling awal. Kompleks kuil megalit Ġgantija ini terkenal kerana struktur gergasinya. Walaupun sesetengah masyarakat Eurasian lewat Neolitik yang terbentuk mempunyai ketua berstrata kompleks atau negeri, negeri berkembang di Eurasia hanya dengan kebangkitan metalurgi, dan kebanyakan masyarakat Neolitik pada keseluruhannya adalah agak mudah dan egalitarian. Kebanyakan pakaian nampaknya telah diperbuat daripada kulit binatang, seperti yang ditunjukkan oleh penemuan sejumlah besar tulang dan pin tanduk rusa yang sesuai untuk pengancing kulit. Kain bulu dan linen mungkin telah tersedia pada lewat Neolitik, seperti yang dicadangkan oleh penemuan batu berlubang yang (bergantung kepada saiz) mungkin telah digunakan sebagai sepusar pengumpar atau pemberat alat tenun.
Dalam arkeologi Dunia Lama, "Kalkolitik", "Eneolitik" atau "Zaman Tembaga" merujuk kepada tempoh peralihan di mana awal tembaga metalurgi muncul bersama-sama penggunaan meluas alat batu. Dalam tempoh ini, beberapa senjata dan alat-alat diperbuat daripada tembaga. Tempoh ini adalah sebahagian besarnya masih Neolitik bagi kebanyakan sifatnya. Ia adalah fasa Zaman Gangsa sebelum didapati bahawa menambahkan tin ke dalam tembaga membentuk gangsa yang lebih keras. Zaman Tembaga pada asalnya ditakrifkan sebagai peralihan antara Neolitik dan Zaman Gangsa. Walau bagaimanapun, kerana ia mempunyai ciri-ciri penggunaan logam, Zaman Tembaga dianggap sebagai sebahagian daripada Zaman Gangsa berbanding Zaman Batu.
Tapak arkeologi di Serbia mengandungi bukti bertarikh tertua bagi pembuatan tembaga pada suhu yang tinggi, dari 7,500 tahun yang lalu. Penemuan pada Jun 2010 memanjangkan rekod peleburan tembaga sedia ada kira-kira 800 tahun, dan mencadangkan bahawa peleburan tembaga mungkin telah dicipta pada bahagian yang berasingan di Asia dan Eropah pada masa itu bukannya tersebar dari satu sumber. Kemunculan metalurgi mungkin pertama kali telah berlaku dalam Hilal Subur, di mana ia telah membawa kepada Zaman Gangsa pada alaf ke-4 SM (pandangan tradisional), walaupun penemuan daripada budaya Vinča di Eropah kini bertarikh lebih awal sedikit daripada yang di Hilal Subur. Timna Valley mengandungi bukti perlombongan tembaga 9,000 hingga 7,000 tahun yang lalu. Proses peralihan dari Neolitik ke Kalkolitik di Timur Tengah mempunyai ciri-ciri dalam himpunan arkeologi alat batu melalui penurunan dalam perolehan dan penggunaan bahan mentah yang berkualiti tinggi. Afrika Utara dan Lembah Nil mengimport teknologi besi dari Timur Dekat dan mengikut arus Timur Dekat bagi pembangunan Zaman Gangsa dan Zaman Besi. Walau bagaimanapun, Zaman Besi dan Zaman Gangsa berlaku serentak di kawasan Afrika.
Zaman Gangsa adalah tempoh yang paling awal di mana sesetengah tamadun telah mencapai akhir prasejarah, dengan memperkenalkan rekod bertulis. Zaman Gangsa atau sebahagian daripadanya dengan demikian dianggap sebagai sebahagian daripada prasejarah hanya untuk kawasan dan tamadun yang menerima pakai atau membangunkan sistem menyimpan rekod bertulis semasa tempoh yang lebih kemudian. Penciptaan tulisan bertepatan di beberapa kawasan dengan permulaan awal Zaman Gangsa. Tidak lama selepas kemunculan tulisan, orang ramai mula mewujudkan teks termasuk laporan bertulis tentang peristiwa dan rekod urusan pentadbiran.
Istilah Zaman Gangsa merujuk kepada tempoh dalam pembangunan budaya manusia apabila kerja logam paling maju (sekurang-kurangnya dalam penggunaan sistematik dan meluas) termasuk teknik untuk peleburan tembaga dan timah daripada batuan bijih semula jadi, dan kemudian menggabungkannya untuk membentuk gangsa. Bijih semulajadi ini biasanya termasuk arsenik sebagai bendasing biasa. Bijih tembaga/timah jarang berlaku, seperti yang digambarkan dalam fakta bahawa tidak ada gangsa timah di Asia Barat sebelum 3000 SM. Zaman Gangsa merupakan sebahagian daripada sistem tiga zaman bagi masyarakat prasejarah. Dalam sistem ini, ia mengikuti Neolitik di beberapa tempat di dunia.
Walaupun tembaga adalah bijih biasa, deposit timah jarang berlaku dalam Dunia Lama, dan sering terpaksa dijual beli atau dibawa jarak yang jauh dari beberapa lombong, merangsang penciptaan laluan perdagangan yang luas. Di kebanyakan kawasan jaraknya sejauh China dan England, bahan baru yang berharga telah digunakan untuk senjata tetapi untuk masa yang lama nampaknya tidak tersedia lagi alat-alat pertanian. Kebanyakannya seolah-olah telah disimpan oleh golongan elit sosial, dan kadang-kadang disimpan dalam kuantiti yang melampau, daripada upacara gangsa Cina dan timbun tembaga India ke timbunan kapak kepala Eropah yang tidak digunakan.
Pada akhir Zaman Gangsa, negara besar, yang sering dipanggil empayar, telah timbul di Mesir, China, Anatolia ( Hittite) dan Mesopotamia, kesemua mereka celik huruf.
Zaman Besi bukan sebahagian daripada prasejarah untuk semua tamadun yang telah memperkenalkan rekod bertulis semasa Zaman Gangsa. Kebanyakan tamadun baki berbuat demikian semasa Zaman Besi, biasanya melalui penaklukan oleh empayar, yang terus berkembang dalam tempoh ini. Sebagai contoh, dalam kebanyakan penaklukan Eropah oleh Empayar Rom membawa maksud bahawa istilah Zaman Besi digantikan dengan "Roman", "Gallo-Roman" dan istilah yang serupa selepas penaklukan.
Dalam bidang arkeologi, Zaman Besi merujuk kepada kedatangan metalurgi ferum. Penggunaan besi bertepatan dengan perubahan lain dalam sesetengah budaya masa lalu, biasanya termasuk amalan pertanian yang lebih canggih, kepercayaan agama dan gaya seni, yang menjadikan arkeologi Zaman Besi bertepatan dengan "Zaman Paksi" dalam sejarah falsafah. Walaupun bijih besi adalah perkara biasa, teknik kerja logam diperlukan untuk menggunakan besi yang sangat berbeza daripada yang diperlukan untuk logam yang digunakan sebelum ini, dan besi tersebar dengan perlahan dan untuk tempoh yang lama digunakan untuk senjata, manakala gangsa kekal biasa sebagai alat harian serta seni.
Semua tarikh adalah anggaran dan tekaan, yang diperolehi melalui penyelidikan dalam bidang antropologi, arkeologi, genetik, geologi, atau linguistik. Ia semua adalah tertakluk kepada pindaan kerana penemuan baru atau kiraan bertambah baik. BP bermaksud "Sebelum Kini (1950)." SM bermaksud Sebelum Masihi".