गंगा नदी

गंगेचा उगम हा गंगोत्री या हिमनदीतून होतो. गंगेच्या मुख्य दोन नद्या आहेत भागीरथी आणि अलकनंदा. जेव्हा भागीरथी नदी १७५ किमीचा प्रवास पूर्ण करते त्यावेळेस अलकनंदा तिला मिळते आणि त्यापुढे ती गंगा या नावाने ओळखली जाते. अलकनंदा ही नदी ज्या ठिकाणी भागीरथी या नदीला मिळते त्या ठिकाणाला देवप्रयाग म्हणतात.
गंगा नदी (इंग्रजीत Ganges) ही दक्षिण आशियातील भारत व बांगलादेश या दोन देशातून वाहणारी एक महत्त्वाची नदी आहे. ब्रह्मपुत्रा (लांबी २,९०० कि.मी.) नदी ही भारतातील मोठी नदी आहे. गंगेची लांबी २,५२५ कि.मी. आहे. तिचा उगम भारतातील उत्तराखंड राज्यात हिमालय पर्वतातातील गंगोत्री येथे होतो. तेथून ती आग्नेय दिशेला वाहत येते व उत्तर भारतातील गंगेच्या खोऱ्यातून वाहत वाहत बांगलादेशामध्ये प्रवेश करते. बांगलादेशात ती बंगालच्या उपसागराला मिळते. तेथे सुंदरबन हा जगातील सर्वात मोठा त्रिभुज प्रदेश निर्माण होतो. सुंदरबनात बऱ्याच दुर्मीळ वनस्पती आणि बंगाली वाघ आढळतात.
हिंदू धर्मात गंगा नदीला अतिशय पवित्र मानले आहे. तिला माता म्हणले गेले आहे. गंगा नदी ही लक्षावधी भारतीयांची जीवनदायिनी आहे. भारतातील कनोज, कलकत्ता, कांपिल्य, काशी, कौशांबी, पाटलीपुत्र (पाटणा), प्रयाग, बेहरामपूर, मुंगेर, मुर्शिदाबाद, इत्यादी प्राचीन, ऐतिहासिक व आधुनिक नगरे गंगेच्या किनारी वसली आहेत.
अठराव्या शतकाच्या अखेरपर्यंत गंगा नदी बंगालच्या उपसागरास मिळत होती तर ब्रह्मपुत्रा नदी काही किलोमीटर पूर्वेस स्वतंत्रपणे मिळायची. साधारण अठराव्या शतकाच्या अखेरीस ब्रह्मपुत्रेने पश्चिमेस वळण घेतले व आता दोन्ही नद्यांचा अरिचा येथे संगम होतो. या बदलास इ.स. १८९७चा भूकंप काही अंशी कारणीभूत होता. यमुना ही गंगेची उपनदी स्वतःच एक स्वतंत्र आणि मोठी नदी आहे. ती गंगेला प्रयाग येथे येऊन मिळते.
डॉल्फिनच्या दोन जाती गंगेमध्ये सापडतात. त्यांना गंगेतिल डॉल्फिन आणि इरावती डॉल्फिन या नावाने ओळखले जाते. याशिवाय गंगेमध्ये असलेले शार्कसुद्धा प्रसिद्ध आहेत. गंगा नदीमधील विरघळलेला प्राणवायूची पातळी झपाट्याने खालावत आहो त्यामुळे जलचर धोक्यात आले आहेत. नदीतील पाण्यातील वाढते प्रदूषण त्याचे मुख्य कारण आहे.
गंगा नदीची मुख्य शाखा भागीरथी आहे, ही गढवाल मधील हिमालयातील गौमुख नावाच्या ठिकाणी गंगोत्री हिमनदी (गुरुकुल) पासून उगम पावते. या गंगेच्या उगमस्थानाची-गौमुखाची उंची समुद्रसपाटीपासून ३१४० मीटर आहे. येथे गंगेचे मंदिर आहे. शहराच्या उत्तरेस १९ कि.मी. उंचीवर गंगोत्री तीर्थ हा हिमनदीचा उगम ३८९२ मी. उंचीवर आहे. हा हिमनग २५ किमी लांब, ४ किमी रुंद आणि सुमारे ४० मीटर उंच आहे. या हिमनदीतून भागीरथी छोट्या लेण्यासारख्या मुखातून अवतरते. या पाण्याचा स्रोत ५००० मीटर उंचीवर वसलेले खोरे आहे. या खोऱ्याचे मूळ पश्चिम उतारातील संतोपंत शिखरावर आहे. गौमुखकडे जाणाऱ्या मार्गावर, चिरबासा गावातून ३७०० मीटर उंच विशाल गौमुख हिमनदीचे दृश्य दिसते. या हिमनदीत नंदा देवी, कामत पर्वत आणि त्रिशूल पर्वत येथील हिम वितळतो. जरी अनेक छोटे-छोटे प्रवाह गंगा घेण्यास हातभार लावत असले तरी ६ मोठ्या आणि ५ उपनद्यांचे भौगोलिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व जास्त आहे. अलकनंदा (विष्णूुगंगा)च्या उपनद्या आहेत - धौली, विष्णूगंगा आणि मंदाकिनी. विष्णूप्रयाग येथे धौलीगंगा अलकनंदाला भेटते. हे ठिकाण १३७२ मीटर उंचीवर आहे. मग २८०५ मीटर उंच नंदप्रयागमध्ये अलकनंदा नदीचा संगम नंदाकिनी नदीसह होतो. यानंतर, कर्णप्रयागमध्ये, अलकनंदाचा कर्णगंगा किंवा पिंडर नदीचा संगम आहे. त्यानंतर ऋषिकेशपासून १३९ किमी अंतरावर असलेल्या रुद्र प्रयाग येथे अलकनंदा मंदाकिनीला भेटते. यानंतर भागीरथी आणि अलकनंदाची भेट देवप्रयाग येथे १५०० फूट अंतरावर होते, आणि येथून गंगा नदीच्या नावाने हा एकत्रित जलप्रवाह वाहतो. या पाच प्रयागांना एकत्रितपणे पंचप्रयाग म्हणतात. अशाप्रकारे गंगा नदी २०० कि.मी.चा अरुंद डोंगराळ मार्ग बनल्यानंतर ऋषिकेशच्या द्वारे गंगा पहिल्यांदाच हरिद्वारच्या मैदानी भागाला स्पर्श करते.
हरिद्वारपासून सुमारे ८०० किमी मैदानी प्रवास करून गंगा बिजनौर, गढ़मुक्तेश्वर, सोरोन, फर्रुखाबाद, कनोज, बिठूर, कानपूरमार्गे प्रयाग (प्रयागराज) येथे पोहोचते. येथे ती यमुना नदीला भेटते. हे संगम स्थळ हिंदूंचे महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थान आहे. तीर्थराज प्रयाग म्हणतात. यानंतर, गंगा हिंदू धर्मातील प्रमुख मोक्षदायिनी शहर काशी (वाराणसी) मध्ये वळते, येथून तिला उत्तरावाहिनी असे म्हणतात. येथून ते मिरजापूर, पाटणा, भागलपूर मार्गे पाकूरला पोहोचते. दरम्यान, सोन, गंडक, सरयू, कोसी इत्यादी अनेक उपनद्या त्यामध्ये मिळतात. हे भागलपूर मधील राजवाड्याच्या टेकड्यांपासून दक्षिण-पूर्वेस आहे. पश्चिम बंगालच्या मुर्शिदाबाद जिल्ह्याच्या गिरिया जागेजवळ, गंगा नदी भागीरथी आणि पद्मा अशा दोन शाखांमध्ये विभागली गेली आहे. भागीरथी नदी गिरियापासून दक्षिणेकडे वाहण्यास सुरुवात करते तर पद्मा नदी आग्नेय दिशेला वाहते आणि १९७४ साली बांधलेल्या फरक्का धरणामधून गंगा बांगला देशात प्रवेश करते. गंगेचा डेल्टा-त्रिभुज भाग येथून सुरू होतो. मुर्शिदाबाद शहरापासून हुगळी शहरापर्यंत गंगेचे नाव भागीरथी आणि हुगळी शहरापासून मुहाने शहरापर्यंत हूगळी नदी असे आहे. हे गंगेचे मैदान म्हणजे मुळात एक भूगर्भीय खड्डा असून तो मुख्यतः हिमालयीन रेंज बनण्याच्या प्रक्रियेच्या तिसऱ्या टप्प्यात सुमारे तीन-चार कोटी वर्षांपूर्वी बनला. तेव्हापासून हिमालयातून आणि भारतीय उपखंडातून उगम पावणाऱ्या नद्या आपल्याबरोबर आणलेल्या गाळाने ही मैदाने सुपीक केली आहेत. या मैदानातील गाळांची सरासरी खोली एक ते दोन हजार मीटर आहे. या मैदानामध्ये नदीची धूप झाल्यामुळे आणि वाळू, खडक, विसर्प (नागमोडी प्रवाह), गोखूर तलाव (यू आकाराचे तलाव) आणि गुंफित नद्या (एका नदीपासून उद्भवलेल्या छोट्याया छोट्या नद्यांचे जाळे) असे उपशास्त्रीय भूगोलविशेष आढळतात.
गंगेच्या या खोऱ्यात, एक संस्कृती उदयास आली आणि विकसित झाली, जिचा प्राचीन इतिहास खूप वैभवशाली आणि भव्य आहे. जेथे ज्ञान, धर्म, अध्यात्म आणि संस्कृतीचा एक किरण उदयास आला आणि ज्याने केवळ भारतच नाही तर संपूर्ण जगाला प्रकाशित केले. पाषाण युगाच्या जन्माच्या आणि विकासाचे बरेच पुरावे येथे सापडले आहेत. याच खोऱ्यात रामायण आणि महाभारत काळाचा जन्म व अस्त झाला. शतपथ ब्राह्मण, पंचविश ब्राह्मण, गोपथ ब्राह्मण, ऐतरेय आरण्यक, कौशीतकी आरण्यक, सांख्य आरण्यक, वाजसनेयी संहिता आणि महाभारत, इत्यादींमधील घटना नंतरच्या वैदिक काळात गंगेच्या खोऱ्याबद्दल माहिती देतात. प्राचीन मगध महाजनपाडाचा उगम गंगा खोऱ्यातच झाला, तेथून प्रजासत्ताकांची परंपरा जगात प्रथमच सुरू झाली. येथे जेव्हा मौर्य आणि गुप्त घराण्यांनी राज्य केले तो काळ भारताचा सुवर्णकाळ ठरला.
आपल्या मृत पूर्वजांना (सगरांच्या पुत्रांना) मुक्ती मिळवून देण्यासाठी भगीरथाने महत्प्रयासाने गंगेला पृथ्वीवर आणले, असे मानले जाते. त्यामुळे पराकाष्ठेच्या प्रयत्नांना भगीरथ प्रयत्न म्हणतात.
गंगा नदीला पवित्र मानल्यामुळे अनेक कवींनी गंगेची स्तुती किंवा प्रार्थना करणारी काव्ये लिहिली आहेत. त्यांपैकी काही ही :-
गंगा आणि तिथल्या सर्व उपनद्या, विशेषतः यमुना प्राचीन काळापासून सिंचनासाठी वापरल्या जात आहेत. इ.स.पू. चौथ्या शतकात गॅझेटिक मैदानामध्ये धरणे व कालवे सामान्य होते. गंगा-ब्रह्मपुत्र-मेघना खोऱ्यात २,००,००० ते २,५०,००० मेगावाॅटच्या प्रमाणात प्रचंड जलविद्युत क्षमता आहे, त्यातील निम्म्या जागेवर सहजतेने नुकसान होऊ शकते. १९९९ पर्यंत, गंगेच्या जलविद्युत क्षमतेच्या १२% आणि ब्रह्मपुत्रांच्या अतुलनीय संभाव्यतेच्या केवळ 1% जलद गतीने काम केले.
हरिद्वार (१९६०) मधील गंगेच्या कालव्याचे मुख्य काम सॅम्युएल बॉर्न यांनी केले.
इ.स. पूर्व तिसऱ्या शतकात मौर्यांनी भारतावर राज्य केले त्या काळात ग्रीसचे वंशशास्त्रज्ञ मेगास्थेनिस यांनी महाकाय मैदानावरील कालव्याचे वर्णन केले आहे. मौर्य साम्राज्याचे संस्थापक, चंद्रगुप्त मौर्याचे सल्लागार-कौटिल्य (ज्याला चाणक्य देखील म्हणले जाते) यांनी युद्धाच्या वेळी धरणे आणि कुंडे नष्ट करण्याची रणनीती असल्याचे म्हणले आहे. फिरोजशाह तुघलकच्या कारकिर्दीतही बरेच कालवे बांधले गेले. त्यापैकी सर्वात लांब कालवा २४०किमी (१५० मैल) हा यमुना नदीवर १३५६मध्ये बांधला गेला. आता पश्चिम यमुना कालवा म्हणून ओळखला जाणारा, हा मोडकळीस आला होता आणि बऱ्याच काळाने पूर्ववत झाला आहे. मोगल सम्राट शाहजहांने १७ व्या शतकाच्या सुरुवातीला यमुना नदीवर सिंचन कालवा बांधला. १८३० पर्यंत तो यमुना कालवा म्हणून ब्रिटिशांच्या कारकिर्दीत वापरात होता. पुन्हा सुरू केलेला हा कालवा, अप्पर गंगे कालवा व त्यानंतरच्या सर्व कालवा प्रकल्पांसाठी एक मॉडेल बनला.
१८४२ ते १८५४ दरम्यान बांधलेला गंगा कालवा - भारतातील पहिला ब्रिटिश कालवा होता. कर्नल जॉन रसेल कोल्व्हिन यांनी १८३६ मध्ये त्याचा आराखडा बनवला. तेव्हा पहिल्यांदा त्याच्या वास्तुविशारद सर प्रोबी थॉमस काउटली यांनी फारसा उत्साह दाखविला नाही, त्यांनी नदीकाठच्या सुगंधी प्रदेशात जाण्यासाठी विस्तृत सखल भागातून कालवा तोडण्याचा विचार केला गेला. तथापि, १८३७-१८३८ च्या आग्रा दुष्काळानंतर ईस्ट इंडिया कंपनीच्या प्रशासनाने दुष्काळ निवारणासाठी २३ लाख रुपये खर्चाची, कालव्याची कल्पना कंपनीच्या बजेट-जागरूक संचालक कोर्टाला अधिक आकर्षक वाटली. १८३९मध्ये, भारताचे गव्हर्नर जनरल लॉर्ड ऑकलंड यांनी कोर्टाच्या मान्यतेने कॅटलला कालव्याच्या अंदाजानुसार खोदलेल्या आणि जमीन खोदलेल्या जमिनीचा संपूर्ण सर्वेक्षण करण्यासाठी निधी मंजूर केला. संचालक कोर्टाने त्याव्यतिरिक्त, प्रस्तावित कालव्याची व्याप्ती मोठ्या प्रमाणात वाढविली, ज्यामुळे दुष्काळाची तीव्रता आणि भौगोलिक प्रमाणात परिणाम झाला होता, आता ते संपूर्ण दुआब प्रदेश असल्याचे समजतात.
हा उत्साह मात्र अल्पकाळ टिकला. गव्हर्नर जनरल म्हणून ऑकलंडचा उत्तराधिकारी, लॉर्ड ॲलेनबरो, मोठ्या प्रमाणात सार्वजनिक कामांना कमी ग्रहण करणारे दिसले आणि त्यांच्या कार्यकाळात या प्रकल्पासाठीचा मोठा निधी रोखला. फक्त १८४४ मध्ये, जेव्हा नवीन गव्हर्नर जनरल लॉर्ड हार्डिंग यांची नेमणूक झाली तेव्हा अधिकृत उत्साहाने व गंगा कालवा प्रकल्पात निधी परत आला. मध्यंतरी झालेल्या या गतिविधीचा परिणाम कॅटलीच्या आरोग्यावर दिसू लागला होता आणि त्यांना बरे होण्यासाठी १८४५ मध्ये ब्रिटनला परत जाण्याची आवश्यकता होती, परंतु त्याच्या युरोपियन वास्तव्यामुळे त्यांना युनायटेड किंग्डम आणि इटलीमध्ये समकालीन हायड्रॉलिक कामांचा अभ्यास करण्याची संधी मिळाली. भारतात परत येईपर्यंत वायव्य प्रांतांमध्ये जेम्स थॉमसन हे लेफ्टनंट गव्हर्नर म्हणून आणि ब्रिटिश भारतात लॉर्ड डलहौसी यांच्याकडे गव्हर्नर-जनरल म्हणून काम करणारे अधिक समर्थ पुरुष होते. कॅटलच्या देखरेखीखाली कालव्याचे बांधकाम आता जोरात सुरू झाले. ५६० कि.मी. लांबीचा कालवा व त्याच्या आणखी ४८० किमी लांबीच्या शाखा शेवटी, हरिद्वारमध्ये हेडवर्क दरम्यान पसरली, अलीगढच्या खाली दोन शाखांमध्ये विभागल्या, आणि त्याचे दोन संगम यमुना (नकाशामध्ये Jumna) सह कानपूरमधील इटावा आणि गंगेमध्ये (नकाशामधील Cawnpore) आहेत. गंगा कालवा, ज्यात एकूण २१.१५ लक्ष डॉलर्सची भांडवली तरतूद होती, ही फाईल लॉर्ड डलहौसी यांनी १८५४ मध्ये अधिकृतपणे उघडली.
२१ एप्रिल १९५५ रोजी फरक्का येथे एक मोठा बंधारा उघडण्यात आला. नदीचा मुख्य प्रवाह बांगलादेशात ज्या ठिकाणी घुसला त्याच्या अगदी जवळच आहे आणि कलकत्त्याच्या पश्चिम बंगालमध्ये उपनगरी हुगळी (जिला भागीरथीदेखील म्हणले जाते) सुरू आहे. नदीच्या हुगळी शाखेत २ किमी लांबीचे फीडर कालव्यात पाणी भरणारे हे बांध आणि नदीचे जलप्रवाह व्यवस्थापन बांगलादेशाशी दीर्घकाळ विवादाचे कारण बनले आहे. १ डिसेंबर १९९६ रोजी झालेल्या भारत-बांगलादेश गंगेच्या पाणी कराराने भारत आणि बांगलादेशमधील पाण्याच्या वाटणीच्या काही मुद्द्यांकडे लक्ष वेधले. कानपूरमध्ये गंगा नदीच्या पलीकडे लव्ह कुश बॅरेज आहे.
गंगेची उपनदी भागीरथी नदीवर टिहरी धरण आहे. हे भव्यंगाना(???) भागीरथीला भेटणाऱ्या ठिकाणी गणेश प्रयागच्या १.५ कि.मी. डाउनस्ट्रीमवर आहे. भागीरथीला देवप्रयागनंतर गंगा म्हणतात. भूकंप प्रवण क्षेत्रात धरण बांधणे विवादास्पद होते.
बाणसागर धरण सोन नदीवर आहे. त्यासाठी सिंचन आणि जलविद्युत या दोहोंसाठी गंगेची उपनदी बनविली गेली. बंगालच्या उपसागराच्या किनारपट्टीवर पाणी साठवण्यासाठी किनाऱ्यावरील जलाशय बांधून ब्रह्मपुत्रेच्या पाण्याबरोबर गंगेच्या पुरातील पाण्याचा पुरवठा मध्य आणि दक्षिण भारतासह उजव्या बाजूच्या खोऱ्यातील भागाला केला जाऊ शकतो.
हुगळी नदी कोलकाता, हावडा मार्गे सुंदरवानातील भारतीय भागातील महासागरात मिळते. पद्मा येथे ब्रह्मपुत्र येथून निघालेली उपनदी जमुना नदी आणि मेघना नदीला जोडते. अखेरीस हे ३५० किमी रूंद सुंदरवन डेल्टामध्ये सामील होते आणि बंगालच्या उपसागरात सामील होते. हा डेल्टा एक सपाट व निम्न-साधी मैदान आहे, ज्याची निर्मिती गंगा आणि त्याच्या उपनद्यांद्वारे आणलेल्या नवीन जलोढाने १००० वर्षात केली. गंगा आणि बंगालच्या उपसागरात गंगा-सागर-संगम नावाच्या ठिकाणी प्रसिद्ध हिंदू मंदिर आहे. जगातील सर्वात मोठा डेल्टा (सुंदरवन) येथे अनेक प्रसिद्ध वनस्पती आणि प्रसिद्ध बंगाल वाघ आहेत. हा डेल्टा हळू हळू समुद्राच्या दिशेने जात आहे. काही काळापूर्वी कोलकाता हा सागर किनाऱ्यावर वसला होता आणि महासागर राजवाडे आणि सिल्हेटपर्यंत पसरलेला होता, पण आता तो समुद्रकिनाऱ्यापासून १५-२० मैलांवर (२०–३० किमी) अंतरावर सुमारे १,८०,००० चौरस किलोमीटरच्या क्षेत्रात पसरलेला आहे. आहे जेव्हा डेल्टा समुद्राकडे निरंतर विस्तारतो तेव्हा त्याला प्रगतिशील डेल्टा म्हणतात. सुंदरवन डेल्टा मधील जमिनीची गती फार कमी झाल्यामुळे येथे गंगा वाहते आणि तेथे आणलेली माती मुखात ठेवते. जे डेल्टाचे आकार वाढवते आणि नदीचे अनेक प्रवाह आणि उप-प्रवाह तयार करते. गंगाच्या मुख्य नद्यांमध्ये जलंगी नदी, इच्छमती नदी, भैरव नदी, विद्याधारी नदी आणि कालिंदी नदी आहेत. नद्यांच्या वाहत्या वेगामुळे दक्षिणेकडील भागात अनेक कमानी तलाव तयार झाले आहेत. उतार उत्तरेकडून दक्षिणेस आहे, म्हणून बहुतेक नद्या उत्तरेकडून दक्षिणेकडे वाहतात. भरतीच्या वेळी या नद्यांमध्ये भरतीच्या पाण्यामुळे या नद्यांना भरती नदी देखील म्हणतात. डेल्टाच्या दक्षिणेकडील खाऱ्या समुद्राच्या पाण्यापर्यंत पोहोचल्यामुळे हा भाग कमी, खारट आणि दलदलीचा आहे आणि सहजपणे खारफुटी वनांनी भरला आहे. हा डेल्टा भातशेतीसाठी अधिक प्रसिद्ध आहे. हे जगातील सर्वाधिक कच्च्या ज्यूटचे उत्पन्न होते. कातका अभयारण्य सुंदरबनमधील अशाच क्षेत्रांपैकी एक आहे जिथे लहान कालव्यांमधून मार्ग जातो. येथे मोठ्या संख्येने सुंदर झाडे आढळतात, या कारणास्तव या जंगलांचे नाव सुंदरवन आहे. याशिवाय देवा, केवडा, तमजा, अमळोपी आणि गोरण वृक्ष अशा प्रजाती आहेत, ज्या सुंदरवनमध्ये आढळतात. येथील जंगलांची एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे फक्त ती झाडे उगवू किंवा टिकून राहू शकतात, जी गोड आणि खाऱ्या पाण्यात जगू शकतात.
गंगेमध्ये उत्तरेकडून येणाऱ्या प्रमुख उपनद्या यमुना, राम गंगा, कर्नाली (सरयू), ताप्ती, गंडक, कोसी आणि काकशी आणि दक्षिणेच्या पठारामधून येणाऱ्या प्रमुख नद्या म्हणजे चंबळ, सोन, बेतवा, केन, दक्षिणी तोस इ. हिमालयातील बंदरपुच्छ टेकडीच्या पायथ्याशी यमुनोत्री हिमखंडातून उगम होणारी यमुना ही गंगेची सर्वात महत्त्वाची उपनदी आहे. हिमालयच्या वरच्या भागात आणि नंतर लघु हिमालयात, गिरी, आहे आणि आसन या नद्या आढळतात. चंबळ, बेतवा, शारदा आणि केन ही यमुनेच्या उपनद्या आहेत. चंबळ इटावाजवळील यमुना आणि हमीरपूरजवळ बेतवा यांना भेटते. प्रयागराजजवळ यमुना डाव्या बाजूने गंगा नदीत सामील झाली. रामगंगा मूळ हिमालयाच्या दक्षिणेकडील नैनीतालजवळ उगम पावते आणि बिजनौर जिल्ह्यातून वाहते आणि कन्नौजजवळील गंगेमध्ये सामील होते. मप्सातुंग नावाच्या हिमनदीतून उद्भवणारी कर्नाली नदी अयोध्या, फैजाबादमार्गे बलिया जिल्ह्याच्या सीमेजवळील गंगेला मिळते. या नदीला डोंगराळ भागात कौरियाला आणि मैदानी प्रदेशात शरयू म्हणतात. हिमालयातून निघालेल्या गंडकला नेपाळमधील शालिग्राम म्हणून वाहणाऱ्या मैदानावर तिला नारायणी नदी म्हणतात. काळे गंडक आणि त्रिशूल नद्यांच्या पाण्यामधून वाहून ते सोनापूरजवळील गंगेमध्ये जाते. कोसीचा मुख्य प्रवाह अरुण आहे, जो गोसाई धामच्या उत्तरेकडून उगम पावतो. अरुण नदी ब्रह्मपुत्र खोऱ्याच्या दक्षिणेकडून वर्तुळाकार मार्गात वाहते, जिथे यारू नावाची नदी जोडली जाते. त्यानंतर ती एव्हरेस्टच्या कांचनगंगा शिखरावरून वाहते, ती दक्षिणेकडे ९० किलोमीटर वाहते, जिथे पश्चिमेला त्सुन्कोसी आणि पूर्वेकडून तामूर कोसी नावाच्या नद्या त्यात सामील होतात. यानंतर कोसी नदीच्या नावाखाली शिवालिक ओलांडल्यानंतर ती मैदानात उतरते आणि बिहार राज्यातून वाहणाऱ्या गंगेस सामील होते. सोन नदी अमरकंटक टेकडी (मध्य प्रदेश) वरून निघते आणि पाटण्याजवळील गंगेला मिळते. चंबळ नदी मध्य प्रदेशातील महूजवळ जनायाब डोंगरावरून उगम पावते आणि इटावापासून ३८ कि.मी. अंतरावर यमुनाला मिळते. बेतवा नदी मध्य प्रदेशातील भोपाळ येथून उगम पावते आणि उत्तर हमीरपूरजवळील यमुनेला मिळते. बसलाई, द्वारका, मयुराक्षी, रूपनारायण, कंसवती आणि रसूलपूर ह्या भागीरथी नदीच्या मुख्य उपनद्या आहेत. जलांगी आणि मठा भंगा किंवा चुनिन डाव्या किनाऱ्याला मिळतात.. पूर्वी गंगा किंवा पद्मा या शाखा नद्या होत्या. परंतु सध्या त्या गंगेपासून विभक्त झाल्या आहेत आणि फक्त पावसाळ्याच्या नद्या बनल्या आहेत.
उपनद्या : १ महाकाली, २ कर्नाली, ३ कोसी, ४ गंडक, ५ शरयू, ६ यमुना, ७, सोमानी, ९ महानंदा.
ऐतिहासिक पुराव्यांनुसार गंगा-यमुना प्रदेश १६ व्या आणि १७ व्या शतकापर्यंत घनदाट जंगलांनी व्यापलेला असल्याचे ज्ञात आहे. या जंगलात वन्य हत्ती, म्हैस, गेंडा, सिंह आणि वाघ यांची शिकार केली गेली. गंगा किनाऱ्याने शांततापूर्ण आणि मैत्रीपूर्ण वातावरणामुळे आपल्या वेशीवर रंगीबेरंगी पक्ष्यांचे जग जपले आहे. त्या किनारपट्टीत माशांच्या १४० प्रजाती, ३५ सरपटणारे प्राण्यांच्या ३५ आणि नीलगाय, सांबर, ससा, मुंगूस, चिंकारा (ब्लॅक बक) अशा सस्तन वन्यजीवांच्या ४२ प्रजाती आहेत. या भागातील काही प्रजाती संरक्षित घोषित केल्या आहेत. लंगूर, लाल माकड, तपकिरी अस्वल, कोल्हा, बिबट्या, बर्फाळ बिबट्या, हरीण, भुंकण हरण, सांभर, कस्तुरी हरीण, सेरो हरीण (अजहरीण), बार हरीण, सुदंर, ताहर (रानबकरा) इत्यादी मोठ्या प्रमाणात गंगेच्या पर्वतीय किनाऱ्यावर आढळतात. फुलपाखरे आणि वेगवेगळ्या रंगांचे कीटक देखील येथे आढळतात. वाढत्या लोकसंख्येच्या दबावाखाली, हळूहळू जंगले नष्ट होत आहेत आणि गंगा खोऱ्यात सर्वत्र शेती केली जात आहे, तरीही गंगेच्या मैदानावर हरण, रानडुक्कर, रान मांजरी, लांडगा, खोकड व कोल्ह्यांच्या अनेक प्रजाती मोठ्या संख्येने आढळतात. डॉल्फिनच्या दोन प्रजाती गंगेमध्ये सापडतात. ज्याला गंगा डॉल्फिन आणि इरावाडी डॉल्फिन म्हणून ओळखले जाते. याशिवाय गंगा नदीत सापडलेल्या शार्कमुळेही गंगा प्रसिद्ध आहे, वाहत्या पाण्यात सापडलेल्या शार्कबद्दल जगातील शास्त्रज्ञांना खूप कुतूहल आहे. गंगा नदी जेथे बंगालच्या उपसागराला मिळते त्या ठिकाणच्या त्रिभुजाला सुंदरबन म्हणून ओळखतात. हे सुंदरबन जगातील अनेक नावीन्यपूर्ण वनस्पती आणि बंगाली वाघ यांकरिता प्रसिद्ध आहे.
गंगा आपल्या उगम भागात भारत आणि बांगलादेशच्या शेती-आधारित अर्थ व्यवस्थेला मोठ्या प्रमाणात हातभार तर लावतेच त्यासोबत ती तिच्या उपनद्यांसह मोठ्या क्षेत्रासाठी बारमाही सिंचनाचा स्रोत आहे. या भागात मुख्यतः तांदूळ, ऊस, डाळ, तेलबिया, बटाटे आणि गहू ही पिके घेतली जातात. गंगेच्या किनारपट्टी भागाततील दलदलींमुळे व तलावांमुळे शेंगदाणे, मिरची, मोहरी, तीळ व ऊस ही पिके मुबलक प्रमाणात निघतात. नदीत मासेमारी खूप जोरात चालू असते. गंगा नदी प्रणाली ही भारतातील सर्वात मोठी नदी प्रणाली आहे; त्यामध्ये सुमारे ३७५ माशांच्या प्रजाती आहेत. उत्तर प्रदेशातील आणि बिहारमधील वैज्ञानिकांनी १११ माशांच्या प्रजाती असल्याचे नोंदविले आहे. फराक्का धरण तयार झाल्याने गंगा नदीत हिलसा माशाच्या निर्मितीस मदत झाली आहे. गंगेचे महत्त्व देखील पर्यटन आधारित उत्पन्नामुळे आहे. तिच्या किनाऱ्यावर ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाची आणि नैसर्गिक सौंदर्याने परिपूर्ण अशी बरीच पर्यटन स्थळे आहेत. ही स्थळे राष्ट्रीय उत्पन्नाचे मोलाचे स्रोत आहेत. गंगा नदीवर राफ्टिंगसारखे साहसी खेळ आयोजित केले जातात. या साहसी खेळांमुळे व त्यासंबंधीच्या वातावरणाद्वारे भारताच्या आर्थिक सहकार्यास मदत होते. हरिद्वार, प्रयागराज आणि वाराणसी ही गंगा किनारपट्टीची तीन मोठी शहरे असून तीर्थक्षेत्रांमध्ये विशेष स्थान आहे. यामुळे येथे मोठ्या संख्येने भाविक येत असून धार्मिक पर्यटनामध्ये त्यांचे मोठे योगदान आहे. उन्हाळ्याच्या हंगामात जेव्हा पर्वतातून बर्फ वितळतो तेव्हा नदीत पाण्याचे प्रमाण आणि प्रवाह जास्त होतो, यावेळी उत्तराखंडमधील ऋषिकेश, बद्रीनाथ मार्गावरील कौडियाळा ते ऋषिकेश दरम्यान रॅफ्टिंग, कायाकिंग आणि कॅनोइंग शिबिरे आयोजित केली जातात. ही शिबिरे विशेषतः साहसी, क्रीडा उत्साही लोकांना आणि पर्यटकांना आकर्षित करून भारताच्या आर्थिक सहकार्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
गंगेवर बांधलेली अनेक धरणे भारतीय सार्वजनिक जीवन आणि अर्थव्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत. त्यापैकी प्रमुख म्हणजे फरक्का धरण, टिहरी धरण आणि भीमगोडा धरण. फरक्का धरण (बैराज) भारताच्या पश्चिम बंगाल प्रांतात गंगा नदीवर बांधले गेले आहे. कोलकाता बंदर कचरामुक्त करण्यासाठी हे धरण बांधण्यात आले होते, हे १९५० ते १९६० या काळात या बंदराची मुख्य समस्या होती. कोलकाता हुगळी नदीवर वसलेले एक प्रमुख बंदर आहे. उन्हाळ्यात हूगळी नदीचा प्रवाह कायम राहण्यासाठी गंगा नदीच्या पाण्याचा मोठा भाग फरक्का धरणातून हुगळी नदीत वळविला जातो. गंगेवर बांधलेले दुसरे मोठे टिहरी धरण म्हणजे उत्तराखंडच्या टिहरी जिल्ह्यात स्थित टिहरी विकास प्रकल्पातील प्राथमिक धरण. गंगा नदीची मुख्य उपनदी भागीरथी नदीवर धरण बांधले गेले आहे. टिहरी धरणाची उंची २६१ मीटर असून जगातील पाचवे सर्वात मोठे धरण बनले आहे. या धरणातून दिल्ली, उत्तर प्रदेश आणि उत्तराखंडमध्ये दररोज २४०० मेगावॅट वीज निर्मिती, २,७०,००० हेक्टर सिंचन आणि १०२.२० कोटी लिटर पिण्याचे पाणी देण्याचे प्रस्तावित आहे. तिसरा मोठा भीमगोडा धरण हरिद्वार येथे आहे. ब्रिटिशांनी १८४० मध्ये गंगा नदीचे पाणी विभाजित करण्यासाठी व त्यास अप्पर गंगा कालव्यामध्ये वळविण्यासाठी बांधले होते. गंगा नदीच्या उजव्या काठावरून हा कालवा हरिद्वारमधील भीमगोडा नावाच्या ठिकाणाहून उगम पावतो. प्रारंभी गंगा नदीत तात्पुरते बंधारे बांधून या कालव्यात पाणीपुरवठा केला जात असे. पावसाळा सुरू होताच धरण तात्पुरते खंडित व्हायचे आणि पावसाळ्यात कालव्यात पाणी वाहून जायचे. अशा प्रकारे या कालव्याद्वारे केवळ रब्बी पिकांनाच सिंचन झाले. भीमगोडा बॅरेज या तात्पुरत्या धरणाच्या बांधकाम साइटच्या डाउनस्ट्रीम (डाउनस्ट्रीम फ्लो) मध्ये १९७८-१९८४ दरम्यान बांधण्यात आले. ते बांधल्यानंतर, वरच्या गंगा कालव्याच्या पाण्याचे पाणीही खरीप पिकाला पुरविले जात असे.
गंगा नदी ही तिच्या शुद्धीकरण क्षमतेसाठी जगभरात ओळखली जाते. शास्त्रज्ञांचा असा विश्वास आहे की या नदीतील पाण्यामध्ये बॅक्टेरियोफेज नावाचे व्हायरस आहेत, जे बॅक्टेरिया आणि इतर हानिकारक सूक्ष्मजीव टिकू देत नाहीत. पाण्यातील प्राणवायूचे (ऑक्सिजनचे) प्रमाण राखण्यासाठीची गंगा नदीच्या पाण्याची विलक्षण क्षमता आहे; परंतु यामागचे कारण अद्याप समजू शकलेले नाही. राष्ट्रीय सार्वजनिक आरोग्य योजनांमुळे भारतातील कॉलरा आणि आमांश (आंव) यासारख्या आजारांचा धोका बराच कमी झाला आहे.
नदी स्वच्छ करण्यासाठी कित्येक उपक्रम घेतले गेले परंतु समाधानकारक कोणीही पोहोचले नाही. पंतप्रधानपदी निवड झाल्यानंतर, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी गंगा नदीतील प्रदूषण नियंत्रण व स्वच्छ करण्यासाठी मोहीम राबविली. त्यानंतर त्यांनी जुलै २०१४मध्ये भारताच्या सर्वसाधारण अर्थसंकल्पात 'नमामि गंगा' नावाचा प्रकल्प सुरू केला. या प्रकल्पाचा एक भाग म्हणून, भारत सरकारने गंगेच्या काठावर औद्योगिक एकके बंद करण्याचे आदेश दिले आहेत. भारतात, २५ मार्च ते ३ मे २०२०पर्यंत टाळेबंदीमुळे गंगेच्या काठावरील सर्व कारखाने बंद आहेत, ज्यामुळे त्यांचे घाणेरडे पाणी गंगेमध्ये जात नाही आणि गेल्या दहा वर्षांत गंगेचे पाणी अत्यंत स्वच्छ झाले आहे. प्रथमच हरीकी पोडीतील गंगचे पाणी पिण्यास उपयुक्त असल्याचे सांगितले जाते.
गंगा नदी :भूलोकावरील अवतरण
१. ‘गंगा’ शब्दाची व्युत्पत्ती आणि अर्थ
अ. गमयति भगवत्पदम् इति गङ्गा ।
अर्थ : (स्नान करणाऱ्या जिवाला(?) भगवंताच्या चरणांपर्यंत पोहोचवते, ती गंगा.
आ. गम्यते प्राप्यते मोक्षार्थिभिः इति गङ्गा ।
अर्थ : मोक्षार्थी म्हणजे मुमूक्षू जिच्याकडे जातात, ती गंगा होय.
२. गंगा नदीची पुराणांत सांगितलेली ब्रह्मांडातील उत्पत्ती अन् तिचे भूलोकातील अवतरण
२ अ. ब्रह्मांडातील उत्पत्ती
वामन अवतारात विष्णूने दानशूर बलीराजाकडे भिक्षा म्हणून तीन पावले भूमिदान मागितले. वामन म्हणजे विष्णू असल्याचे ठाऊक नसल्याने बलीराजाने त्या क्षणी वामनाला तीन पावले भूमी दान दिली. वामनाने विराट रूप धारण करून एका पावलात संपूर्ण पृथ्वी आणि दुसऱ्या पावलाने अंतरिक्ष व्यापले. त्यांपैकी दुसरे पाऊल उचलतांना वामनाच्या (विष्णूच्या) डाव्या पायाच्या अंगठ्याचा धक्का लागून ब्रह्मांडाचे सूक्ष्म-जलीय कवच (टीप १) फुटले. त्यातून गर्भोदकाप्रमाणे ब्रह्मांडाबाहेरचे सूक्ष्म-जल ब्रह्मांडात शिरले. हे सूक्ष्म-जल म्हणजे गंगा !
हा गंगेचा प्रवाह प्रथम सत्यलोकात गेला. ब्रह्मदेवाने तिला स्वतःच्या कमंडलूत धारण केले. नंतर सत्यलोकात त्याने स्वतःच्या कमंडलूतील पाण्याने श्रीविष्णूचे चरण धुतले. त्या जलातून गंगा उत्पन्न झाली. नंतर ती सत्यलोकातून अनुक्रमे तपोलोक, जनलोक, महर्लोक अशा मार्गाने स्वर्गलोकात आली.
२ आ. भूलोकातील अवतरण – भगीरथाच्या कठोर परिश्रमामुळे गंगा पृथ्वीवर अवतरणे आणि तिने सगरपुत्रांचा उद्धार करणे
‘सूर्यवंशातील सगर राजाने अश्वमेध यज्ञ आरंभला. प्रथम त्याने दिग्विजयासाठी यज्ञीय अश्व पाठवला आणि त्याच्या रक्षणार्थ स्वतःच्या ६० हजार पुत्रांना पाठवले. या यज्ञाची धास्ती घेतलेल्या इंद्राने यज्ञीय अश्व पळवून कपिलमुनींच्या आश्रमाजवळ बांधला. नंतर सगरपुत्रांना तो अश्व कपिलमुनींच्या आश्रमाजवळ सापडला. तेव्हा ‘कपिलमुनींनीच अश्व चोरला’, असे समजून सगरपुत्रांनी ध्यानस्थ कपिलमुनींवर आक्रमण करण्याचा विचार केला. ही गोष्ट कपिलमुनींनी अंतर्ज्ञानाने जाणून डोळे उघडले अन् त्या क्षणी त्यांच्या नेत्रातील तेजाने सर्व सगरपुत्र भस्मसात झाले. काही काळानंतर सगराचा नातू राजा अंशुमन याने सगरपुत्रांच्या मृत्यूचा शोध घेतला. त्या वेळी कपिलमुनींनी अंशुमनला सांगितले, ‘`स्वर्गातील गंगा भूतलावर आण. सगरपुत्रांच्या अस्थी आणि रक्षा यांवरून गंगेचा प्रवाह वहात गेला, तर त्यांचा उद्धार होईल !’’ त्याप्रमाणे गंगा पृथ्वीवर येण्यासाठी अंशुमनने तप आरंभले.’
‘त्याच्या मृत्यूनंतर त्याचा सुपुत्र राजा दिलीपनेही गंगावतरणासाठी तप केले. अंशुमन आणि दिलीप यांनी सहस्रो वर्षे तप करून गंगावतरण झाले नाही; पण तपश्चर्येमुळे त्या दोघांना स्वर्गलोक प्राप्त झाला.’ (वाल्मीकिरामायण, काण्ड १, अध्याय ४१, २०-२१)
‘राजा दिलीपच्या मृत्यूनंतर त्याचा पुत्र राजा भगीरथने कठोर मेहनत केली. त्या वेळी प्रसन्न झालेली गंगामाता भगीरथाला म्हणाली, ‘‘माझा प्रचंड प्रवाह पृथ्वी सहन करू शकणार नाही. त्यामुळे तू भगवान शंकराला प्रसन्न करून घे.’’ पुढे भगीरथाच्या घोर तपश्चर्येवर भगवान शंकर प्रसन्न झाले. नंतर शंकराने गंगेचा प्रवाह जटेत अडवला आणि तो पृथ्वीतलावर सोडला. अशा प्रकारे हिमालयात अवतीर्ण झालेली गंगा नदी भगीरथाच्या मागोमाग हरिद्वार, प्रयाग आदी स्थानांना पवित्र करत सागराला (बंगालच्या उपसागराला) मिळाली.’
२ आ १. गंगा भूलोकी अवतरित झाल्याचा दिवस !
दशमी शुक्लपक्षे तु ज्येष्ठे मासि कुजेऽहनि । अवतीर्णा यतः स्वर्गात् हस्तर्क्षे च सरिद्वरा ।। – वराहपुराण
अर्थ : ज्येष्ठ मास, शुक्ल पक्ष, दशमी तिथी, भौमवार (मंगळवार) आणि हस्त नक्षत्र या योगावर गंगा स्वर्गातून धरणीवर अवतरली.
गंगावतरणाची तिथी काही पुराणांत वैशाख शुक्ल पक्ष तृतीया, तर काही पुराणांत कार्तिक पौर्णिमा सांगितली असली, तरी बहुसंख्य पुराणांत ‘ज्येष्ठ शुक्ल पक्ष दशमी’ हीच गंगावतरणाची तिथी सांगितली आहे आणि तीच सर्वमान्य आहे.
३. गंगेची इतर काही नावे
३ अ. ब्रह्मद्रवा ब्रह्मदेवाने गंगेला स्वतःच्या कमंडलूत धारण केले. त्यामुळे तिला ‘ब्रह्मद्रवा’ असे म्हणतात.
३ आ. विष्णूपदी किंवा विष्णूप्रिया गंगा विष्णूपदाला स्पर्शून भूलोकी आल्याने तिला ‘विष्णूपदी’ किंवा ‘विष्णूप्रिया’ हे नाव मिळाले.
३ इ. भागीरथी राजा भगीरथाच्या तपश्चर्येमुळे गंगा नदी पृथ्वीवर अवतीर्ण झाली; म्हणून तिला ‘भागीरथी (भगीरथाची कन्या)’ असे म्हणतात.
३ ई. जान्हवी ‘हिमालयातून खाली उतरतांना गंगेने राजर्षी आणि तपोनिष्ठ अशा जन्हुऋषींची यज्ञभूमी वाहून नेली. या गोष्टीचा राग आल्याने जन्हुऋषींनी तिचा सगळा प्रवाहच पिऊन टाकला. मग भगीरथाने जन्हुऋषींना प्रार्थना केल्यानंतर त्यांनी गंगेचा प्रवाह स्वतःच्या एका कानातून बाहेर सोडला. त्यावरून तिला ‘जान्हवी (जन्हुऋषींची कन्या)’ हे नाव मिळाले.’ (वायुपुराण, अध्याय ९१, श्लोक ५४ ते ५८)
३ उ. त्रिपथगा ‘भूतलावर अवतरित झाल्यानंतर गंगेची धारा शिवाने जटेत अडवली. त्या वेळी तिचे तीन प्रवाह झाले. या प्रवाहांपैकी पहिला स्वर्गात केला, दुसरा भूतलावर राहिला आणि तिसरा पाताळात वहात गेला; म्हणून तिला ‘त्रिपथगा’ किंवा ‘त्रिपथगामिनी’ असे म्हणतात.’
३ ऊ. त्रिलोकांतील नावे गंगेला स्वर्गात ‘मंदाकिनी’, पृथ्वीवर ‘भागीरथी’ आणि पाताळात ‘भोगावती’ म्हणतात.
३ ए. ‘गॅंजेस्’ – पाश्चात्त्यांनी दिलेले विकृत नाव ग्रीक, इंग्रजी आदी युरोपीय भाषांमध्ये गंगेचा उच्चार ‘गॅंजेस्’ असा विकृतपणे केला जातो. इंग्रजाळलेले भारतीयही तिला याच नावाने उच्चारतात. (विशेष माहिती : रोमन लिपीत अकारान्त किंवा आकारान्त शब्द लिहायची सोय नाही, त्यामुळे 'गंगा' हा शब्द लिहिणे शक्य नाही. तस्मात् Ganges हे सुयोग्य स्पेलिंग आहे. Ganga असे स्पेलिंग केले तर उच्चार गॅंगऽ असा होतो.)
‘शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध आणि त्यांच्याशी संबंधित शक्ती एकत्रित असतात’, हा अध्यात्मशास्त्रीय सिद्धांत आहे. ‘गंगा’ हा शब्द अयोग्य पद्धतीने उच्चारणाऱ्यांना गंगेच्या स्मरणाचा आध्यात्मिक लाभ कसा होणार ? म्हणूनच परकीय भाषेत बोलतांना आणि लिहितांना तिला ‘गंगा’ या नावानेच संबोधित करा !