Seelii (Lubbiyyoo)

Lubbiyyoon ykn mandheen bu’uura caasaaleefi dalagaalee lubbu-qabeeyyiiti. Lubbu-qabeeyyiin hundi lubbiyyoo tokko yookiin tokkoo ol irraa ijaaraman. lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokko qofa qaban lubbu-qabeeyyiin seel-qeenxee/ lubbiyyoo baaqee jedhamu. Lubbu-qabeeyyiin seelii ykn lubbiyyoo tokkoo ol qaban immoo orgaanizimoota seel-hedduu ykn lubbiyyeedduu jedhamu. Lubbiyyoonni baay’een hammi isaanii xiqqaa waan ta’eef gargaarsa maayikrooskoppii ykn shifargaa malee
ija qullaan hin mul’atan.
Dagaagina saayinsii lubbiyyoof shoora guddaa kan taphate kalaqamu fullee guddiftuuti. Saayinsiin waa’ee seelii ykn lubbiyyoo qo’atu kan jalqabame jaarraa 20ffaa keessadha. Haa ta’u malee, beektoonni waa’ee lubbiyyoo irratti hojii isaanii jaarraa 17ffaa irraa kaasee dhiheessaa turanii jiru.
Akkas jedha:
Sochiiwwan lubbiyyoo:
Lubbu qabeeyyiin kamiyyuu garee sochii lama qaba
1. Sochii gaamaraa(vegetative ).
2. Sochii walhormaataa.
A. Sochii gaamaraa: kanneen guddinaa fi kunuunsa nama dhuunfaa wajjin walqabataniidha
Biqiltoota keessaa: dhangaalee biyyee fi qilleensa irraa xuuxuu, geejjibni isaanii, meetaabolii fi oomisha isaanii, gubama soorataafi hurkoo baalaa.
Bineelda keessatti: Nyaata afaanitti fudhachuu , bullaa’insa nyaataa, xuuxina, hargansuu, usaansaafi gubiinsa soorataa.
B. Sochii walhormaataa: Jireenya sanyii mirkaneessuuf, akkasumas gosa tokkoon tokkoon isaanii naannoo guddaa lafaa irratti akka babal’atan namoota dhuunfaa baay’ee fi baay’ee akka oomishaman kakaasa.
Lubbiyyotni caasaalee adda addaa dalagaa mataa isaanii qaban qabu. Qabiyyeen lubbiyyoo sabaga lubbiyyoo(cell membrane) marfamee jiru bakka gurguddoo lamatti qoodama. Isaaniis tambii(nucleus)fi yaatoo lubbiyyoo(cytoplasm) dha. Caasaalee xixiqqoo yaatoo lubbiyyoo keessatti argaman gumtoo(organelle) jedhamu.
caamerqoonnii caasaalee dalagaa mataa isaanii raawwatu. Fakkeenyota gumtoolee ykn caamerqoota keesaa murasni maayitookondoriyaa(caasumneee), kiloroopilaastii(caas-magarroo), raayiboosomii(horburqata)fi kanneen kana fakkaatanidha Caasaalee seelii biqiltootaafi bineeldotaa Seelonni biqiltootaafi bineeldotaa maayikrooskoppii kompaawundii jalatti yommu ilaalaman caasaalee seelii gurguddoo sadii. Isaanis sabaga lubbiyyoo, saayitoopilaazmii(yaatoo lubbiyyoo)fi niwuukilasii ykn wirmaata dha
lubbiyyonni hundi caasaalee lubbiyyoo walfakkaatan qabaachuu baatanis caasaalee lubbiyyoo keessaa muraasni akka armaan gadiitti ibsamaniiru
Tambiin gumtoo sabaga dachaa lama qabuu fi lubbiyyoo tambidhugee(eukaryotic ) hunda keessatti argamudha. Innis gumtoo isa guddaa yoo ta’u, akka wiirtuu to’annoo sochii lubbiyyoo ta’ee kan dalaguufi kuusaa DNA lubbiyyooti. Caasaadhaan tambiin dukkanaa’aa, geengoo, sabaga wiirtuun marfame dha. Innis meembraanii limaa'aa(porous) (akkuma sabaga lubbiyyoo) yoo ta’u, yaatoo lubbiyyoo fi tambii gidduutti dallaa uuma. Tambii keessa qaamolee xixiqqoo geengoo ta’an tambillaa(nucleolus) jedhaman jiru. Akkasumas caasaa barbaachisaa shanyiitii(chromosome) jedhamu qabata.
Yaatoon lubbiyyoo lubbiyyooo biqiltootaa fi bineensotaa keessatti argama. Isaanis wantoota dhoqonee fakkaatan yoo ta’an, sabaga lubbiyyoo fi tambii gidduutti argamu. Isaanis baay’inaan bishaan, kompaawundoota orgaanikii fi inorganik irraa kan ijaaramaniidha. Saayitoopilaasmiin qaamolee barbaachisoo lubbiyyoo keessaa tokko yoo ta’u, bakka gumtooleen lubbiyyoo hundi itti ukkaamfamanidha. gumtooleen lubbiyyoo kun inzaayimoota kan of keessaa qaban yoo ta’u, irra caalaa sochii nadheefaa seelii keessatti raawwatamu hunda to’achuuf itti gaafatamummaa kan qabaniifi bakka walnyaatinsa keemikaalaa seelii tokko keessatti raawwatamu irra caalaan isaaniiti.
Xaxeeta lubbiyyoo gosa adda addaa lama qaba:
Xaxeeta Areeroo keessoo quqquuqaa ( Rough Endoplasmic Reticulum) – Isaan kun gaanbishee(cisternae), ujummoolee(tubules), fi bishnaqataalee (vesicles) irraa kan ijaaraman yoo ta’u, isaanis guutummaa seelii keessatti kan argaman yoo ta’u, oomisha pirootiinii keessatti hirmaatu.
Xaxeeta Areeroo keessoo siimessa ( Smooth Endoplasmic Reticulum )– Isaanis orgaaneelii kuusaa yoo ta’an, oomisha lipiidota, isteeroyidii wajjin kan walqabatan yoo ta’u, akkasumas seelii summii balleessuuf itti gaafatamummaa qabu.
Isaanis huuba baayyee xixiqqoo yoo ta’an, baay’inaan fuula Xaxeeta Areeroo keessoo quqquuqaa irratti ykn damee isaa gidduutti ykn yaatoo lubbiyyoo keessatti bilisa ta’anii argamu.
Seelii keessatti wiirtuuwwan oomisha pirootiinii ti.
Saayitoopilaasmii seelii bineensotaa fi biqiltootaa hunda jechuun ni danda’ama. Caasaa ulee fakkaatu ykn rifeensa fakkaatu ykn waqaalimoo fakkaatu (dheerina maaykiroonii 0.5 hanga 2).Isaan wiirtuu oomishaa fi kuufama anniisaa seelii keessatti inzaayimoota sirna hargansuu, fi meeshaalee biroo anniisaa nyaata keessaa gadi lakkisuu fi kuusuudhaaf barbaachisan waan ta’aniif.Lakkoofsi maaytookondriyaa yoo seelii sochii qabu kan akka kalee fi seelii maashaa bineensota keessatti ni dabala.
Argamuu:
Caasaa:
Dalagaa:
Handhuurnafni handhuriyyee(centrioles) dhaabsirroo lama, handhuriyyeen haaraafi handhuriyyee haadhoo irraa kan ijaarame yoo ta’u, hanxaan walitti hidhamaniin walitti hidhamaniiru. Innis pirootiinota walxaxaa ta’anii fi maaykirootuubulii dabalataa akka uumaman gargaaru of keessaa qaba. Maddoo(martix)boc-dhablee peeriiseentiroolaar handhuriyyeeleen marsee jira. Tambiifi qadhaphii shifujummoo saayitoopilaasmii keessatti hirmaata.
Seelii bineensotaa keessatti seentiroosoomiin baay’ee DNA fakkaata. Yeroo qoqqoodinsa seelii, seentiroosoomii tokko seelii warraa irraa gara tokkoon tokkoon seelii intalaatti dabarfama. Seelota baay’atan keessatti, seentiroosoomiin osoo marsaan S hin jalqabin qoqqoodamuu jalqaba. Seentiroosoomonni haaraa uumaman ispiindilii maaytootikii qindeessuu keessatti hirmaatu. Yeroo Interphase, centrosome astral ray microtubules kan daldala seelii keessaa, adhesion seelii, poolaarii seelii fi kkf gargaaru qindeessa.
Argama:
Caasaa:
Dalagaa:
Fakkeenyaaf:
Sibaakduun orgaaneloota gurguddoo, meembraaniin marfamaniifi bilfee(pigment)of keessaa qabani dha.
vaakiyuuliin yookaan Buufanyeen caasaa lubbiyyoo biqilootaa fi bineeldotaa keessatti argamu. Vaakiyuuliin lubbiyyoo biqilaa hammaan kan lubbiyyoo bineeldaa irra guddaa dha. Wantoota lubbiyyoon jiraachuuf barbaadu kanneen akka soorataa kuusa. Xuriiwwan booda lubbiyyoo keessaa dhabamsiifamus nikuusa
Seelii biqiltootaa fi bineensotaa keessatti argama.Qaama pirootopilaasmii kan seelii alaa marsee jiruuti.
Caasaa:
Caasaa corree dhangala’aa, akkuma baqqaana dachaa Foosfooliipiidota kan molakiyuulonni Pirootiinii keessatti ukkaamfaman irraa ijaaramee, akkasumas Foosfoolipiidota keessatti akka ice bergs keessa naanna’aa jiru.
Foosfooliipiidonni bifa laayibarii alaa fi keessaatiin argamu.Fuulli alaa yookaan gilaayikoopirootiinii [kaarboohayidireetii + Pirootiinii] yookaan gilaayikooliipiidota [Kaarboohayidireetii + cooma] of keessaa qaba.Wantoonni tamsa’ina, geejjibaa sochii qabuu fi faagosaayitoosiitiin meembraanii pilaasmaa keessa darbuu danda’u.Beekumsa kee irratti dabali Qirimbisa: Adeemsa molakiyuulonni naannoo qindoomina guddaa qabu irraa gara naannoo qindoomina xiqqaa qabutti socho’an.Geejjibaa sochii: Sochiin wanta tokkoo meembraanii seelii keessa qaxxaamuree garagalcha qindoominaa irratti: seelii anniisaa akka baasu barbaada.Fagocytosis : gosa endocytosis bakka seelii paartiikilii gurguddaa ykn seelii guutuu ni hammata.Hojii Qabiyyee seelii ni marsa, ni eega.