Lakonet

Murwa anu aya di luhur téh dicatet tina situs http://wayangcitra.blogspot.com, hiji situs wayang di duniamaya anu diasuh ku Ki Harsono Siswocarito, kawit November 2007. Situs ieu nyanggakeun genre-genre enggal wayang, nyaéta lakonet, wayang visual, wayang digital, wayang grafis, wayang animasi, sareng wayang interaktif. Nanging dina seratan ieu genre anu bade dibahas namung lakonet, utamana anu magepokan sareng konsép estetikna.Anu dimaksad konsép estetik lakonet dina judul seratan ieu nyaéta gagasan-gagasan ngenaan kaendahan anu aya dina lakonet. Sedengkeun anu dimaksad tegangan antara tradisi sareng inovasi nyaéta konsép estetik anu dumasar kana gagasan-gagasan kaendahan tradisional sareng gagasan-gagasan kaendahan modérn.
Lakonet mangrupi gabungan tina tembung "lakon" (carita wayang) sareng tembung "net" (Internet). Sebatan ieu didamel ku Ki Harsono Siswocarito kangge nami lahirna hiji genre enggal wayang anu dipublikasikeun dina Internet. Lakon mangrupi genre sastra wayang lampahan kangge pagelaran, sedengkeun internet nyaéta mediamaya online anu nyambung sacara global. Mungguh ti eta, lakonet hartosna lakon anu dipagelarkeun dina mediamaya internet.
Konsép estetik lakonet mangrupi tegangan antara tradisi sareng inovasi. ku kituna, lakonet dumasar kana konsép estetika tradisional sareng estetika inovatif. Sacara tradisional, konsép estetik lakonet salaku hiji genre enggal wayang dumasar kana sastra padalangan. Nanging, sacara inovatif, konsép estetik lakonet gaduh tegangan sareng tradisi éta kangge nyiptakeun inovasi-inovasi enggal. Tegangan antara tradisi sareng inovasi ieu anu janten dadasar konsép estetik lakonet.
Sastra Padalangan mangrupi rekabasa dalang dina seni pagelaran wayang. Sastra padalangan mangrupi murwa atawa pelungan (suluk bubuka padalangan), nyandra janturan (deskripsi jejer adegan wiwitan) sareng pocapan (narasi adegan), suluk (puisi padalangan), antawacana (dialog wayang), sabetan (basa awak wayang), sora (sora, celotehan, sareng onomatopi), tembang (lalagon), mantra (puisi magis), sareng lakon (carita wayang).
Murwa mangrupi suluk bubuka dina pagelaran wayang. Padalangan Jawa Timur ngangge nami pelungan; padalangan Jawa Tengah ngangge nami ilahengan; sareng padalangan Jawa Barat ngangge nami murwa. Di handap ieu conto murwa pondok padalangan Jawa Barat.
Murwa panjang di handap ieu ti padalangan Jawa Barat.
Dina lakonet Ki Harsono Siswocarito, murwa anu asalna tina sastra padalangan dimodifikasi janten bentuk enggal. Di handap ieu conto-conto murwa dina lakonet-lakonetna.
Sareng
Sareng oge
Nyandra mangrupi deskripsi adegan anu ngangge basa prosa dina pagelaran wayang. Aya dua jenis nyandra: janturan sareng pocapan. Janturan mangrupi deskripsi adegan anu diiringan gamelan; sareng pocapan mangrupi narasi adegan tanpa iringan gamelan. Dumasar kana padalangan Jawa Barat, Ki Harsono Siswocarito ngamodifikasi janturan anu dicatet tina lakon Jaya Renyuan garapan ki dalang Dede Amung Sutarya.
Nyandra dina lakonet dimodifikasi janten bentuk anu pondok sapertos conto di handap.
Sareng di handap ieu hiji conto anu leuwih pondok deui.
Pocapan mangrupi nyandra tanpa iringan gamelan kangge nyarioskeun kajadian dina adegan. Di handap ieu hiji conto pocapan dina lakon Jaya Renyuan garapan ki dalang Dede Amung Sutarya.
Dina lakonet, pocapan ogé dimodifikasi janten bentuk anu pondok sareng mangrupi baris-baris puisi. Di handap ieu conto-contona.
Sareng di handap ieu hiji conto pocapan anu puitis.
Suluk mangrupi citra anu ditembangkeun ku ki dalang dina pagelaran wayang. Di handap ieu conto suluk tina padalangan Jawa Barat.
Conto 1
Conto 2
Conto 3
Dina lakonet, suluk dimodifikasi janten sajak couplet. Di handap ieu conto suluk dina lakonet Ki Harsono Siswocarito.
Antawacana mangrupi dialog antartokoh wayang. Sedengkeun antawacana antara tokoh wayang sareng nayaga, wirasuara, atawa juru kawih disebat dialog samping (aside). Antawacana biasana disanggakeun saparantos pocapan. Di handap ieu conto dialog dina lakon Jaya Renyuan garapan ki dalang Dede Amung Sutarya.
Di handap ieu conto antawacana dina lakonet.
Sabetan nyaéta gerak wayang anu mangrupi tarian, lakuan, sareng lagaan. Tarian nyaéta gerak wayang anu diiringan tembang sareng gamelan. Lakuan nyaéta gerak wayang anu diiringan kecrek atawa kendang wungkul. Sedengkeun lagaan nyaéta gerak wayang dina paperangan anu diiringan gamelan atawa diiringan kecrek sareng kendang. Dina lakonet, sabetan disanggakeun ngangge adegan action.
Sora nyaéta kocéakan, jeritan, aduhan, tobatan, atawa sora tiruan anu disebat onomatopia. Sora mangrupi palengkap sabetan lagaan. Di handap ieu conto sora dina lakonet Ki Harsono Siswocarito.
Tembang mangrupi lalaguan anu dihaleuangkeun ku sinden, wirasuara, atawa dalang. Tembang wiwitan pagelaran wayang dihaleuangkeun ku sinden. Tembang iringan pagelaran dihaleuangkeun ku sinden sareng wirasuara. Tembang dina adegan Limbukan sareng Gara-gara dihaleuangkeun ku dalang anu ngangge kolaborasi sareng sinden atawa bintang tamu. Di handap ieu conto tembang bubuka dina padalangan Jawa Barat:
Sedangkeun tembang di handap ieu dihaleuangkeun ku si Cepot dina lakon Jaya Renyuan garapan ki dalang Dede Amung Sutarya.
Dina lakonet in Ki harsono Siswocarito aya tembang anu dihaleuangkeun ku Panakawan tina tembang Asmarandana Sunda.
Oge aya tembang anu dimodifikasi tina dua baris lirik lagu Rolling Stones.
Lirik aslina nyaéta:
Mantra atawa sastra mantra padalangan aya dua kategori. Kahiji, mantra anu mangrupi doa ki dalang dina pagelaran wayang. Kadua, mantra anu mangrupi rapalan tokoh wayang kangge ngedalkeun kasaktianana.
Conto kahiji mangrupa mantra bubuka pagelaran ti Mpu Tan Akung:
Conto kadua mangrupi rapalan mantra panyirepan ku tokoh wayang Indrajit:
Lakon dina lakonet asalna tina carita-carita wayang anu tiasa diklasifikasikeun kana carita pakem, carangan, gubahan, sareng sempalan. Carita pakem asalna tina Mahabarata, Ramayana, Serat Paramayoga, Serat Pustaka Rajapurwa, Serat Purwakandha, sareng anu sanesna. Carita carangan mangrupi versi carita pakem anu parantos dimodifikasi ku ki dalang. Carita gubahan mangrupi versi carita anu diadaptasi. Carita sempalan mangrupi cerita wayang kréasi enggal.
Salain unsur-unsur sastra padalangan di luhur, lakonet gaduh unsur-unsur dukungan anu mangrupi citra, hiperteks, sareng cyberteks. Citra mangrupi gambar anu diangge ilustrasi salaku unsur tambihan lakonet. Citra kangge ilustrasi lakonet ngangge wayang digital, nyaéta gambar wayang anu didamel ngangge téhnik seni lukis digital. Dumasar kana konsép estetika layarmaya, wayang digital didamel wawalikan tina wayang cetak. Layarmaya ngangge latar hideung, sedengkeun wayang cetak ngangge latar bodas. ku kituna wayang digital anu aya dina lakonet mangrupi bayangan bodas dina latar hideung. Hal ieu benten tina wayang cetak anu ngagambarkeun bayangan hideung dina latar bodas. Kitu ogé bayangan hideung dina pagelaran wayang kulit anu ngangge kelir bodas. Hiperteks dina lakonet mangrupi link internal sareng link eksternal. Ayana link éta anu ngabentenkeun teks sareng hiperteks. Hipertekstualisasi mangrupi prosés mediamorfosis tina teks tulis janten hiperteks elektronik. Cyberteks dina lakonet mangrupi wahana interaktif antara hipertekstualisasi anu didamel ku ki dalangmaya sareng komunitasmaya di duniamaya. Interaktivitas ieu masihan peluang kangge sadaya netizen di komunitasmaya pikeun ngadamel interaksi sacara aktif.
Sastra padalangan gaduh anekaragam gaya. Hal ieu nunjukkeun ayana pluralitas gaya dina tradisi padalangan Indonésia, sapertos padalangan gaya Jawa Barat, Jawa Tengah, Jawa Timur, Bali, Lombok, Banjar, sareng anu sanesna. Kunerapkeun konsép estetik anu mangrupi tegangan antara tradisi sareng inovasi ieu lakonet janten hiji genre wayang posmodérn anu ngangge internet salaku media pagelaran sareng publikasina.
Referensi
Harghana SW, Bondhan. 2003. Janturan Jangkep Wayang Purwo. Sukoharjo-Surakarta: Cendrawasih.
Haryanto, s. 1992. Bayang-bayang Adhiluhung. Semarang: Dahara Prize.
Sukatno, Anom. 1993. Janturan lan Pocapan Ringgit Purwo. Sukoharjo-Surakarta: Cendrawasih.
Sutarya, Dede Amung. 1977. Jaya Renyuan. Indonésia: Gita Record Metropolitan.
Timoer, Soenarto.1988. Serat Wewaton Padhalangan Jawi Wetanan II. Jakarta: Balai Pustaka.