Artio

Artio a oa un doueez keltiek, Dea Artio hec'h anv er sevenadur galianroman. Dre enskrivadurioù en Alamagn hag un delwenn bet kavet e Suis ez eo anavezet.
Artiō eo anv galianek an doueez, eus ar wrizienn gentindezeuropek *h₂ŕ̥tḱos "arzh", a roas ar wrizienn kentkeltiek art-, heñvelster, alese er yezhoù kozh (br) ard, (cy) arth, (ga) art ; an hevelep gwrizienn gentidezeuropek a roas ar ger euskarek hartz, "arzh" ivez.
Da loened nevet e veze lakaet an arzhed en Europa kent donedigezh ar relijion gristen. Arouez ar rouaned e oa al loen-se (soñjit en Arzhur), hag azeulet e vezent. En heniwerzhoneg e troas art "arzh" da heñvelster gant dia, "doue". E Galia ez eo ar barez a vije bet lakaet da zoueez hag anvet dea Artio ; doueez an Natur e oa Artio, aroueziet gant un arzhez, n'eo ket an doueez-arzhez, a zo arta e galianeg.
Meur a desteni zo bet kavet en Alamagn hag e Suis, an holl war diriad ar Gelted Treveri en Alamagn, hag unan e bro an Helvetii.
Hini Weilerbach zo bet engravet en ur roc'h en ur goadeg gant un den anvet Biber pa oa deuet da azeuliñ an doueez Artio ; war tu kleiz an engravadur ez eus ur morzhol, arouez Sukellos, doue kelt ar c'hoadeier, hag un enskrivadur all a c'heller c'hoazh lenn : [t]ertinus [u]rsulus, ma'z eo Ursulus anv un den a zo deveret eus ursus, "arzh".
Artio zo un delwennig arem 19 cm he uhelder ha 16,6 cm he hirder, a ziskouez un arzh pe un arzhez, pevar fav war an douar, penn savet ha genoù digor ; ur wezenn frouezhek zo a-drek al loen, a hañval komz ouzh ur vaouez azezet war ur gador dirazañ. Evit doare ez eus frouezh war barlenn ar vaouez. Ur sichenn arem zo d'an delwenn, ma lenner deae artioni - licinia sabinilla "D'an doueez Artio a-berzh Licinia Sabinilla". Daou zoare zo da gompren en delwenn-se :
Hervez an henoniourez suis Annemarie Kaufmann-Heinimann ez eo ar vaouez hag al loen div skeudenn eus an doueez Artio.
Doueez ha gwarezez an Natur e oa Artio (evel an Artemis c'hresian hag an Diana roman), aroueziet gant al loen kreñvañ a anavezed en Europa : an arzh.
Gant Kelted Suis, Alamagn ha Belgia e veze azeulet, ha pell goude donedigezh ar relijion gristen ez eo chomet an azeulerezh-se.
En Elsàss ivez e veze azeulet Artio gant ar pobladoù kelt a veve eno er I kantved kt JK : ar Sequani en Owerèlsass, kaset di gant an Aedui, hag ar Mediomatrici en Underelsàss goude bout argaset gant ar Velged. En Elsàss bepred, e kêr Andlau (Underelsàss), ez eus un abati a voe diazezet er bloaz 880 gant an impalaerez Richardis Swabia, pried Karl III, goude he c'hejadenn ouzh un arzhez. En Andlau e varvas ha da santez e voe lakaet e 1049. E kev iliz Andlau e c'heller gwelet un delwenn eus an arzhez bet kizellet er mare galianroman. En tu all d'ar vojenn ez eo bet furchet gwele an iliz gant henoniourien, hag un neved keltiek gouestlet da Artio o deus kavet dindanañ.
E-kichen Bern e voe kavet he delwenn, a voe teuzet tost da vil bloaz kent d'an dug Berchtold V Zähringen (~1160-1218) diazezañ kêr e 1191 goude kejet ouzh un arzh c'hoazh, alese anv ar geoded nevez, Bär / Bern "Arzh".
C'hoantek ma oant da ziazezañ o galloud dre o relijion en ur flastrañ kement azeulerezh kent, ar gristenien a zeuas a-benn da lakaat al leon — dianav en Europa — da roue al loened. Mousgoapausoc'h a-se eo gwelet un arzh azezet e-tal iliz Andlau.