इंद्र सेन

इंद्र सेन (१३ मे १९०३ - १४ मार्च १९९४) हे इंटिग्रल सायकॉलॉजी या शैक्षणिक विषयाचे प्रणेते होते. ते श्रीअरविंद आणि श्रीमाताजी (मीरा अल्फासा) यांचे अनुयायी, मानसशास्त्रज्ञ, लेखक आणि शिक्षक होते.
सेनचा जन्म पंजाबमधील झेलम जिल्ह्यात (आता पाकिस्तानचा भाग) पंजाबमधील एका पंजाबी हिंदू कुटुंबात झाला होता, त्यांची जडणघडण दिल्लीत झाली.
लहानपणापासूनच त्यांना आध्यात्मिक शोधात रस होता. त्यांनी दिल्ली विद्यापीठात तत्त्वज्ञान आणि मानसशास्त्र या दोन्ही विषयांत पदव्युत्तर पदवी पूर्ण केली.
पुढे त्याचा अभ्यास करण्यासाठी, त्याने जर्मनीतील फ्रीबर्ग विद्यापीठात प्रवेश घेतला आणि तत्त्वज्ञानात पीएचडी मिळवली. त्यांनी मार्टिन हायडेगर यांच्या व्याख्यानांनाही हजेरी लावली आणि कोएनिग्सबर्ग विद्यापीठात भारतीय तत्त्वज्ञान आणि संस्कृत शिकवले. यावेळी, हेगेलचे तत्त्वज्ञान आणि युंगचे मानसशास्त्र हे त्याचे मुख्य स्वारस्य होते. नंतर ते दिल्ली विद्यापीठात परतले. डिसेंबर १९३३ मध्ये डॉ. कार्ल जी. युंग यांनी भारतीय विज्ञान काँग्रेससाठी कलकत्ताला भेट दिली तेव्हा सेन व युंग यांची भेट झाली.
१९४५ मध्ये, सेन आपले विद्यापीठाचे पद सोडले आणि पत्नी लीलावती व दोन मुले (मुलगी - ॲस्टर पटेल व धाकटा मुलगा विनय वर्मा ) यांच्या समवेत सेन श्री अरबिंदो आश्रमात सामील झाले. सुरुवातीचा काही काळ ते आश्रमाच्या प्रेसमध्ये कार्यरत होते.
'अदिती' या हिंदी नियतकालिकाचे संपादक म्हणून त्यांनी काही काळ जबाबदारी सांभाळली. कालांतराने आश्रमाच्या महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांसाठी इंटिग्रल सायकॉलॉजी विषयाच्या अध्यापनाचे काम केले.
पुढील वर्षांमध्ये, व्याख्याने, प्रकाशित लेखन आणि वैयक्तिक संपर्कांद्वारे, त्यांनी श्रीअरबिंदोचे कार्य शैक्षणिक आणि विद्यापीठांना सादर केले. तोपर्यंत शैक्षणिक वर्तुळात श्रीअरविंद यांच्या कार्याचा परिचय झालेला नव्हता.
१९३० च्या मध्यापासून ते १९५० पर्यंत प्रकाशित झालेल्या व्यावसायिक पेपर्सच्या मालिकेत, त्यांनी श्री अरबिंदोच्या योग मानसशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानामध्ये असलेल्या मनोवैज्ञानिक निरीक्षणांचे वर्णन करण्यासाठी 'इंटिग्रल सायकॉलॉजी' हा शब्द तयार केला. श्री अरबिंदो आणि द मदर यांच्या शिकवणीत मांडल्याप्रमाणे समग्र शिक्षणाच्या निर्मितीशीही त्यांचा संबंध होता.
वैज्ञानिक परिषदांमध्ये सादर करण्यात आलेले किंवा श्रीअरविंद आश्रम जर्नल्समध्ये प्रकाशित झालेले त्यांचे लेख, प्रकाशनापूर्वी अवलोकनार्थ श्रीअरविंद आणि श्रीमाताजी यांच्याकडे पाठविले जात असत.
सेन यांचे आणखी एक कार्य म्हणजे त्यांनी श्रीमाताजी यांच्या मार्गदर्शनानुसार आश्रमासाठी तीन केंद्रे विकसित केली. एक हरिद्वारजवळ, ज्वालापूर येथे होते आणि दुसरे केंद्र कुमाऊं टेकड्यांमध्ये - "माउंटन पॅराडाईज" आणि तिसरे केंद्र (आध्यात्मिक साधना करण्यासाठी "तपोगिरी" हे होते.
सेन यांच्या सर्व कार्यात, सर्वांगीणता आणि संपूर्णता या संकल्पनांना खूप महत्त्व होते आणि त्यांनी "पूर्णयोग संस्कृती" आणि "सर्वांगीण मनुष्य" या शब्दांचा वारंवार उपयोग केला. त्यांनी निरीक्षण केले की भारतीय मानसशास्त्रात "जीवनाचे सैद्धांतिक आणि व्यावहारिक प्रेरणा यांचा समन्वय आहे."
इंटिग्रल सायकॉलॉजी हा शब्दप्रयोग डॉ. इंद्र सेन यांनी प्रथम उपयोगात आणला. त्यास श्रीअरविंद यांनी मान्यता दिली होती. १९८६ मध्ये श्रीअरबिंदो इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशनने इंटिग्रल सायकॉलॉजी: द सायकोलॉजिकल सिस्टीम ऑफ श्रीअरबिंदो या नावाने हे लेख पुस्तक स्वरूपात प्रकाशित केले. इंटिग्रल सायकॉलॉजी या क्षेत्रात पुढे हरिदास चौधरी यांनी कार्य केले. त्यांनी १९७० च्या दशकात कॅलिफोर्निया इंस्टिट्यूट ऑफ इंटिग्रल स्टडीज येथे 'इंटिग्रल कौन्सिलिंग सायकॉलॉजी प्रोग्राम'ची स्थापना केली.
सेन भारतीय विज्ञान काँग्रेसच्या मानसशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष बनले आणि स्वामी प्रणवानंद मानसशास्त्र ट्रस्टच्या पूर्व-पश्चिम मानसशास्त्र व्याख्यान पुरस्काराने त्यांना सन्मानित करण्यात आले होत.
इंटिग्रल सायकॉलॉजी , १९८६
जून १९९४ च्या मदर इंडिया च्या अंकामध्ये कन्या ॲस्टर पटेल यांनी लिहिलेला लेख. यामध्ये डॉ. इंद्र सेन यांच्या जीवनाचा काल पट देण्यात आला आहे.