Kerajaan Melayu

Kerajaan Melayu (uga dikenal minangka Malayu, Melayupura utawa Kerajaan Dharmasraya utawa Kerajaan Jambi; Hanzi, istilah Cina Tengahan mat-la-yu kwok sing direkonstruksi) iku jeneng sawijining karajan ing pulo Sumatra. Saka bukti lan informasi sing disimpulake saka prasasti lan warta saka China, anane kerajaan sing ngalami pasang surut iki bisa dideleng wiwit abad kaping 7 berpusat ing Minanga, abad kaping 13 pusate ing Dharmasraya lan wiwitan abad kaping 15. pusaté ing Suruaso utawa Pagaruyung.
Karajan iki dumunung ing pulo Swarnadwipa utawa Swarnabumi (Thai:Sovannophum) kang para pemukim kasebut diarani pulo emas kang ana tambang emas, lan wiwitane bisa nguwasani perdagangan ing Selat Melaka sadurunge pungkasane digabung karo Kerajaan Sriwijaya (Thai:Sevichai) ing taun 682.
Panganggone tembung Melayu, dikenal watara 100–150 kaya sing kasebut ing buku Geographike Sintaxis anggitane Ptolemy sing nyebutake maleu-kolon. Banjur ing kitab Hindu Purana nalika jaman Buddha Gautama ana istilah Melayu dvipa sing tegesé "Pulo Melayu".
Pawarta bab karajan Melayu antara liya dikenal saka rong buku anggitane Pandhita I Tsing utawa I Ching (義淨; pinyin Yì Jìng) (634–713), kang paling misuwur yaiku Nan-hai Chi-kuei Nei. -fa Chuan (catetan babagan Ajaran Buddha sing dikirim saka Segara Kidul) uga Ta-T'ang Hsi-yu Ch'iu-fa Kao-seng Chuan (Catatan Pendeta sing sinau ing India nalika Dinasti Tang) nalika lelungan saka Cina menyang India taun 671, mampir ing Sriwijaya suwene nem sasi kanggo sinau Sabdawidya, lan nerjemahake teks-teks Buddha saka basa Sanskerta menyang basa Cina.
Dhèwèké nyritakaké lelampahané I-tsing saka Kanton ing taun 671 dhéwé, mawa terjemahan:Cithakan:Topik Kepulauan Riau
Lampahipun wangsul saking India ing taun 685 dipun cariyosakên dening I-tsing makatên:
Miturut catetane I Tsing, Sriwijaya nganut aliran agama Buddha Hinayana, kajaba Ma-la-yu. Boten dipunandharaken kanthi cetha agami ingkang dipunanut dening karajan Melayu. Saka catetan kasebut bisa didudut yen Karajan Melayu wis ana sadurunge Sriwijaya diadegake, kabukten yen karajan Melayu wis ditaklukake dening Sriwijaya. Saka bukti arkeologi lan sejarah, pusat kerajaan Melayu sing misuwur yaiku ing Dharmasraya, tanah Minanga ing hulu kali Batang Hari, dikuwatake kanthi makna tembung Melayu, yaiku bukit utawa dataran tinggi, sing nuduhake topografi Minanga. /Tanah Minang. Dipunsengkuyung dening seratan cinderamata Prabu Singosari ingkang ngandharaken bilih masyarakat Bhumi Melayu remen anggenipun nampi cinderamata lan cinderamata menika dipunpanggihaken wonten ing pucuking Kali Batang Hari Dharmasraya ing tanah Minanga. Dikuwatake dening parataton Majapahit kang ngandharake yen Ratu Majapait kang sepisanan yaiku putrine Raja Kerajaan Malayu ing Dharmasraya lan turune adhine Ratu Majapahit yaiku Adityawarman bali menyang tanah leluhure dadi Raja ing Karajan Melayu lan ing abad kaping 13 dheweke mindhah pusat Karajan Melayu ing Dharmasraya menyang Pagaruyung (Melayupura).
Pawarta liyane babagan karajan Melayu asale saka T'ang-Hui-Yao sing disusun dening Wang P'u ing taun 961, karajan Melayu ngirim utusan menyang Cina ing taun 645 kanggo pisanan, nanging sawisé munculé Sriwijaya watara taun 670, karajan Melayu wis ora ana maneh dikirim utusan menyang Cina.
Ing babad Cina, istilah San-fo-tsi digunakake kanggo nyebut pulo Sumatra ing umum. Nalika Dinasti Song watara taun 990-an, istilah iki sinonim karo Sriwijaya. Nanging, nalika Sriwijaya ngalami karusakan ing taun 1025, istilah San-fo-tsi isih digunakake ing babad Cina. Babad Cina nyathet yen ing periode 1079 lan 1088, San-fo-tsi isih ngirim utusan saka Kien-pi (Jambi) lan Pa-lin-fong (Palembang). Wontên pawartos Tionghoa ingkang irah-irahan Sung Hui Yao, kacariyosakên, bilih ing taun 1082 Karajan San-fo-tsi ngutus duta dhatêng Tiongkok, ingkang kala punika kaprentahanipun Kaisar Yuan Fong. Utusane ngaturake layang saka raja Kien-pi, bawahan San-fo-tsi, lan layang saka putrine Sang Prabu kang kapasrahake urusan negara kanggo San-fo-tsi, lan uga masrahake perhiasan 227., jerami lan 13 lembar sandhangan. Banjur terus ngirim utusan maneh ing taun 1088.
Sebalikane, ing daftar wilayah bawahan San-fo-tsi ora ana sing nyebutake Ma-la-yu utawa jeneng liya sing padha karo jeneng Dharmasraya. Dadi, istilah San-fo-tsi ing taun 1225 wis ora sinonim maneh karo Sriwijaya, nanging wis sinonim karo Dharmasraya. Dadi, daftar 15 negara vasal San-fo-tsi minangka daftar jajahan kerajaan Dharmasraya, amarga nalika iku jaman kamulyane Sriwijaya wis rampung.
Dadi, istilah San-fo-tsi, sing asliné tegesé Sriwijaya, isih dianggo ing pawarta Cina kanggo nyebut pulo Sumatra umumé, sanajan karajan kang nguwasani wektu iku ya iku Dharmasraya. Perkawis ingkang kados mekaten wonten ing abad kaping 14 inggih menika Dinasti Ming lan Majapahit. catetan sajarah Dinasti Ming isih nggunakake istilah San-fo-tsi, kaya-kaya Sriwijaya isih ana ing wektu iku. Dene catetan sejarah Majapahit kanthi irah-irahan Nagarakretagama taun 1365 ora nate nyebutake anane negara kang aran Sriwijaya nanging Palembang.
Saking andharanipun I-tsing kacetha bilih Karajan Melayu menika mapan wonten ing madyaning lelampahan antawisipun Sriwijaya kaliyan Kedah. Dadi Sriwijaya dumunung ing sisih kidul utawa kidul-wétan Malayu. Meh kabeh ahli sejarah sarujuk yen negara Malayu dumunung ing pucuking kali Batang Hari, amarga ing dhasar reca Amoghapasa sing ditemokake ing Padangroco ana prasasti tanggal 1208 Saka (1286) sing nyatakake yen reca kasebut minangka hadiah saka prabu ing Kertanagara (Singhasari) marang raja Malayu.
Prof. Slamet Muljana percaya yen istilah Malayu asale saka tembung Melayu sing ing basa Sansekerta tegese "bukit". Jeneng kerajaan biasane nuduhake jeneng ibukutha. Mula, dheweke ora sarujuk yen kraton Malayu dumunung ing Kutha Jambi, amarga dhaerah iku dharatan. Miturut dheweke, pelabuhan Malayu dumunung ing Kutha Jambi, nanging kraton dumunung ing dharatan sing lemahe rada dhuwur. Miturut prasasti Tanjore sing diterbitake dening Rajendra Chola I tanggal 1030, nyatakake yen ibukutha kerajaan Melayu dilindhungi benteng, lan dumunung ing bukit. Lokasi sing tepat yaiku Muara Tebo. Muljana nduweni panemu, “...apa dideleng saka peninggalan kuna arupa piagam utawa saka pawarta piagam Tanyore lan piagam Kedukan Bukit, panggonane pusat kerajaan Melayu ora ana ing sekitar Muara Tebo kaya sing wis ana. wis diklaim nganti saiki amarga Tebo dudu dataran lan ora ana "Ora ana bukti sing nyengkuyung panemu kasebut, saka kabeh bukti sejarah Dharmasraya, tanah Minanga, sing dadi hulu Kali Batang Hati, luwih kuwat tinimbang tengahing Karajan Melayu” (hlm. 147).
Saka informasi saka Abu Raihan Muhammad ibn Ahmad Al-Biruni, ahli geografi Persia, sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 1030 lan nulis akun lelungan ing Tahqiq ma li l-Hind (Fakta ing Hindia) sing nyatakake dheweke ngunjungi negara sing dumunung ing Katulistiwa pulo penghasil emas utawa Golden Khersonese yaiku pulo Sumatra.
Kekalahan karajan Sriwijaya amarga serangane Rajendra Coladewa, raja Chola saka Koromandel, mungkasi panguwasane wangsa Sailendra ing pulo Sumatra lan Semenanjung Melayu wiwit taun 1025. Sawetawis wekdal lajeng muncul wangsa enggal ingkang nggantos kalungguhan wangsa Sailendra, inggih punika wangsa Mauli.
Karajan Melayu, sawetara wektu, dikenal dening Cina minangka penerus Sriwijaya. Iki dituduhake dening catetan Tionghoa sing tansah nyebutake Sanfoqi, istilah kanggo Sriwijaya, sawise tiba Sriwijaya ing 1025. Sanfoqi ngirim utusan menyang Cina ing taun 1028, nanging iki nyebutake Malayu-dharmasraya, dudu Sriwijaya-Palembang.
Prasasti paling tuwa sing tau ditemokake kanthi jeneng raja Mauli yaiku Prasasti Grahi taun 1183 ing Thailand kidul. Prasasti kasebut ngemot dhawuhe Maharaja Srimat Trailokyaraja Maulibhusana Warmadewa marang bupati Grahi, Mahasenapati Galanai, supaya nggawe reca Buddha bobote 1 bhara 2 tula kanthi ajine emas 10 tamlin. Wong kang nindakake tugas gawe reca iku jenenge Mraten Sri Nano.
Prasasti kaping kalih kadadosan langkung saking seabad salajengipun, inggih punika Prasasti Padang Roco taun 1286. Prasasti iki nyebataken wontenipun raja ingkang asma Maharaja Srimat Tribhuwanaraja Mauli Warmadewa. Dheweke nampa kiriman reca Amoghapasa saka raja Kertanagara Singhasari ing pulo Jawa. Reca kasebut banjur diselehake ing Dharmasraya.
Daerah Dharmasraya ing Pararaton diarani Malayu. Mula Tribhuwanaraja uga bisa diarani ratu ing Malayu. Tribhuwanaraja dhewe paling kamungkinan keturunan Trailokyaraja. Mula, Trailokyaraja uga bisa dianggep raja Malayu, sanajan prasasti Grahi ora nyebutake kanthi cetha.
Sing nggumunake ing kene yaiku wilayah Trailokyaraja ing taun 1183 wis tekan Grahi, sing ana ing sisih kidul Thailand (saiki Chaiya). Tegese, sawise Sriwijaya kalah, Malayu bangkit maneh dadi panguwasa Selat Malaka. Nanging, nalika kebangkitan iki ora bisa ditemtokake, saka catetan Cina kacarita ing taun 1082 isih ana utusan saka Chen-pi (Jambi) minangka bawahan San-fo-ts'i, lan ing wektu sing padha. wektu uga ana utusan saka Pa -lin-fong (Palembang) sing isih dadi bawahan kulawarga Rajendra.
Istilah Srimat sing ditemokake ing ngarepe jeneng Trailokyaraja, Tribhuwanaraja lan Adityawarman asale saka basa Tamil sing artine "penguasa imam". Mangkono, kebangkitan karajan Melayu dipimpin dening para pandhita. Nanging, ora cetha, apa sing dadi pimpinan kebangkitan iku Trailokyaraja, utawa raja sadurunge, amarga nganti saiki ora ditemokake prasasti Mauli sing luwih tuwa timbang prasasti Grahi.
Sawise serangan Chola, ora ana informasi babagan masalah laut ing Selat Malaka. Istilah Cina kanggo Sriwijaya, yaiku Sanfoqi, terus digunakake pirang-pirang abad sabanjure, nanging sawise taun 1025 istilah Sanfoqi kasebut nuduhake kerajaan Melayu Dharmasraya. Akun anyar katon ing Lingwai daida (1178), sing ditulis dening Zhou Qufei:
Informasi sing padha babagan Sanfoqi uga kacathet ing Zhufanzhi (c. 1225), sing nyathet:
Informasi iki mbokmenawa nuduhake perang segara lan kali mligine ngelingi kapabilitas pandhu arah ekstensif kali Musi lan Batang Hari sing dadi pusat utama kerajaan ing saubengé Selat Malaka (Palembang lan Jambi). catetan kasebut nuduhake manawa sifat angkatan laut lan peran sing dimainake ing kelanjutan pamrentahan dhewe, ing pungkasan abad kaping 12 lan 13, wis dadi beda banget.
Ing wektu sing padha, abad kaping 12 wiwit kemunduran karajan ing saubengé Selat Malaka ing Asia Tenggara maritim lan ing mata mitra asing. Kedah ambruk ing njaba pengaruh Sanfoqi nalika abad kaping 11. Ing wiwitan abad kaping telulas, Pahang, Kuala Beranang, lan Kompei wis nggawe hubungan ekonomi langsung karo pelabuhan Quanzhou China. Jambi merdika saka pengaruh Sanfoqi ing awal abad kaping 13, nalika Ligor tiba ing pengaruh Tambralingga ing taun 1230-an.
Sawisé karajan Singhasari nyerang Malayu ing taun 1275, akèh negara plabuhan Melayu muncul ing Selat Malaka, saben-saben nyoba kanggo langsung karo pedagang manca, kanthi sukses sing beda-beda. Mula, pangembangan strategi angkatan laut sing saya proaktif ora mung minangka reaksi saka owah-owahan interaksi karo mitra dagang utama kayata China lan India, nanging uga minangka asil saka mudhune kekuwatan karajan ing saubengé Selat Malaka.
Ing naskah kanthi irah-irahan Zhufan Zhi (諸蕃志) anggitane Zhao Rugua taun 1225 dipunandharaken bilih nagari San-fo-tsi gadhah 15 dhaerah bawahan, inggih punika:
Kakawin Nagarakretagama, ditulis ing taun 1365, nyebutake daerah Dharmasraya minangka salah siji saka akeh jajahan Kerajaan Majapahit ing pulo Sumatra. Ananging interpretasi isi ingkang ngandharaken babagan “wilayah-wilayah” karajan Majapahit ingkang kedah dipun bayar upeti menika taksih kontroversial, saengga dados regejegan ngantos samenika.
Ing taun 1339 Adityawarman diutus dadi uparaja utawa raja vasal ing Majapait kanggo nelukake wilayah Swarnnabhumi, jeneng liya kanggo pulo Sumatra. Penaklukan Majapahit diwiwiti kanthi nguwasani Palembang. Kidung Pamacangah lan Babad Arya Tabanan nyebat Arya Damar minangka Bupati Palembang ingkang ageng anggenipun mbiyantu Gajah Mada nelukaken Bali ing taun 1343. Miturut Prof. CC Berg, tokoh iki dianggep padha karo Adityawarman.
Sasampunipun mbantu Majapahit nindakaken sapérangan panaklukan, ing taun 1343 Adityawarman kondur dhateng Swarnnabhumi lan ing taun 1347 mratelakaken piyambakipun minangka penerus Dinasti Mauli ingkang nguwaosi Karajan Melayu ing Dharmasraya lajeng mindhah pusat pamaréntahanipun dhateng Suruaso, (wilayah Minangkabau.), kanthi irah-irahan Maharajadiraja Srimat Sri Udayadityawarman Pratapaparakrama Rajendra Maulimali Warmadewa. Kanthi dideleng saka sesebutan Adityawarman, bisa diweruhi yen dheweke nggabungake sawetara jeneng sing wis dikenal sadurunge, Mauli nuduhake garis keturunane menyang Dinasti Mauli, penguasa Dharmasraya lan gelar Sri Udayadityavarman sing tau dicekel dening salah sawijining raja ing Sriwijaya lan nambahake. Rajendra kanggo asma nata Sriwijaya, raja Chola ing Coromandel. Iki mesthi sengaja ditindakake kanggo nyawiji kabeh kulawarga sing ngatur ing Swarnabhumi.
Saka catetan Dinasti Ming (1368–1644) kacarita ing San-fo-tsi (Sumatra) ana raja telu. Yaiku Sengk'ia-li-yu-lan (alias Adityawarman), Ma-ha-na-po-lin-pang (Maharaja Palembang), lan Ma-na-cha-wu-li (Maharaja Dharmasraya). Lan sadurunge, nalika jaman Dinasti Yuan (1271–1368), Adityawarman uga diutus dening Jayanegara kaping pindho minangka duta ing Cina, yaiku ing taun 1325 lan 1332, lan mesthine kanthi jeneng sing padha nalika Dinasti Ming isih diarani Adityawarman. sing banjur bali ngirim utusan ping 6 antarane taun 1371 lan 1377. Salajengipun pawarta menika saged dipungayutaken kaliyan kapanggihaken Kitab Hukum Tanjung Tanah ing Kerinci ingkang dipunanggep wiwit jaman Adityawarman, ingkang wonten ing naskah menika dipunsebat Maharaja Dharmasraya. Menawi dipungayutaken kaliyan plakat ingkang dipun ukir wonten ing wingkingipun reca Amoghapasa, sampun cetha bilih Adityawarman gadhah gelar Maharajadiraja, saha nguwasani Dharmasraya lan Palembang.
Ing ngisor iki daftar jeneng raja-raja Melayu: