देवी

देवी (/ˈdeɪvi/; संस्कृत: देवी) ही हिंदू धर्मातील एक स्त्रीलिंगी संकल्पना आहे; याचे पुल्लिंगी रूप देव आहे. देवी आणि देव म्हणजे 'स्वर्गीय, दैवी, उत्कृष्टतेचे काहीही', आणि हिंदू धर्मातील देवतेसाठी लिंग-विशिष्ट संज्ञा देखील आहेत.
वेदांमध्ये देवींची संकल्पना आणि आदर दिसून येतो, ज्यांची रचना इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकाच्या आसपास झाली होती. तथापि, ते त्या काळात महत्त्वाची भूमिका बजावत नाहीत. लक्ष्मी, पार्वती, दुर्गा, सरस्वती, सीता, राधा आणि काली या देवी आधुनिक युगात पूजनीय आहेत. मध्ययुगीन काळातील पुराणांमध्ये देवीशी संबंधित पौराणिक कथा आणि साहित्य तसेच देवी महात्म्य सारख्या ग्रंथ उपलब्ध आहेत, ज्यामध्ये देवी ही अंतिम सत्य आणि सर्वोच्च शक्ती म्हणून प्रकट होते. तिने हिंदू धर्माच्या शाक्त परंपरेला प्रेरणा दिली आहे. पुढे, शक्ती आणि शैव धर्माच्या हिंदू परंपरांमध्ये देवी आणि तिचे प्राथमिक रूप पार्वती यांना मध्यवर्ती मानले जाते.
देवी आणि देव हे संस्कृत शब्द आहेत जे वैदिक साहित्यात ईसापूर्व तिसऱ्या सहस्राब्दीच्या आसपास आढळतात. देव पुल्लिंग आहे, आणि संबंधित स्त्रीलिंगी समतुल्य देवी आहे. मोनियर-विलियम्स यांनी त्याचे भाषांतर 'स्वर्गीय, दैवी, उच्च उत्कृष्टतेच्या, उदात्त, चमकदार गोष्टी' असे केले आहे. व्युत्पत्तीशास्त्रीयदृष्ट्या, देवीचे संज्ञा लॅटिन डीआ आणि ग्रीक थेआ आहेत.
डग्लस हार्परच्या मते, व्युत्पत्तिशास्त्रीय मूळ देव- म्हणजे "एक चमकणारा", * div- वरून, "चमकणे", हे ग्रीक डिओस, गॉथिक दैवी आणि लॅटिन ड्यूस (जुने लॅटिन डेव्होस) यांचे एक ज्ञान आहे.
देवी-सदृश देवतेची पूजा सिंधू संस्कृतीच्या काळापासून होते.
ऋग्वेदातील देवीसुक्त (10.125.1 ते 10.125.8) हे अंतिम वास्तव देवी असल्याचे घोषित करणारे सर्वात जास्त अभ्यासले गेलेले स्तोत्र आहे:
मी सर्व जग माझ्या इच्छेनुसार निर्माण केले आहे, कोणत्याही उच्च व्यक्तीच्या आग्रहाशिवाय, आणि त्यांच्यामध्येच मी वास्तव्य करतो. मी पृथ्वी आणि स्वर्ग आणि सर्व सृष्टी माझ्या महानतेने व्यापतो आणि त्यांच्यामध्ये शाश्वत आणि अनंत चैतन्य म्हणून वास करतो.
— देवी सुक्त, ऋग्वेद 10.125.8
वेदांमध्ये देवी (शक्ती), पृथ्वी, अदिती (वैश्विक नैतिक क्रम), वाक (ध्वनी), निर्मिती (विनाश), रात्री आणि अरण्यनी (वन) यासारख्या असंख्य वैश्विक देवींची नावे आहेत; दिनसाना, राका, पुरमधी, परेंडी, भारती आणि माही यांसारख्या दानशूर देवींचा उल्लेख ऋग्वेदात आढळतो.
: ६–१७, ५५–देवी ही वेदकालीन ग्रंथांमध्ये पूर्व-बौद्ध असल्याचे आढळते, परंतु तिला समर्पित श्लोक हे सूचित करत नाहीत की तिची वैशिष्ट्ये वैदिक युगात पूर्णपणे विकसित झाली ह[1]:१८-१९ वेदिक काळात सर्व देवी-देवतांना वेगळे केले :‌‌‌‌‌‌‌ पण वेदोत्तर ग्रंथांमध्ये, विशेषतः सुरुवातीच्या मध्ययुगीन साहित्यात, त्यांना शेवटी एका देवी, सर्वोच्च शक्तीचे पैलू किंवा प्रकटीकरण म्हणून पाहिले जाते.
हिंदू धर्माच्या शाक्त परंपरेतील देवी ही सर्वोच्च आहे; स्मार्त परंपरेत, ती ब्राह्मणाच्या पाच प्राथमिक रूपांपैकी एक आहे जी पूज्य आहे. इतर हिंदू परंपरांमध्ये, देवी देवाची सक्रिय ऊर्जा आणि शक्ती मूर्त रूप देते आणि ते नेहमी एकमेकांना पूरक म्हणून एकत्र दिसतात. याची उदाहरणे शैव धर्मात शिवासोबत पार्वती, ब्राह्मण धर्मात ब्रह्मासोबत सरस्वती आणि विष्णूसोबत लक्ष्मी, सीता रामासह आणि राधा वैष्णव धर्मात कृष्णासोबत आहेत.
देवी-प्रेरित तत्त्वज्ञान हे देवी उपनिषद सारख्या अनेक हिंदू ग्रंथांमध्ये मांडलेले आहे, जे शिकवते की शक्ती मूलत: ब्रह्म (अंतिम आधिभौतिक वास्तव) आहे आणि तिच्यापासून प्रकृती (पदार्थ) आणि पुरुष (चेतना) उत्पन्न होते आणि ती आनंद आणि गैर आहे. आनंद, वेद आणि त्याहून वेगळे काय आहे, जन्मलेले आणि न जन्मलेले आणि सर्व विश्व. शक्ती ही शिवाची पत्नी पार्वती आहे. त्रिपुरा उपनिषद, बहवृचा उपनिषद आणि गुह्यकाली उपनिषदात शिवाची सर्जनशील शक्ती म्हणून तिचा उल्लेख आहे.
देवी उपनिषदात देवांना दिलेल्या उत्तरात देवी स्वतःला ब्राह्मण म्हणून ओळखते आणि सांगते की ती जगावर राज्य करते, भक्तांना संपत्तीचे आशीर्वाद देते, ती सर्वोच्च देवता आहे जिची सर्व उपासना करायची आहे आणि ती प्रत्येक आत्म्यात आत्मा अंतर्भूत करते. देवी ठामपणे सांगते की ती पृथ्वी आणि स्वर्गाची निर्माती आहे आणि तिथेच राहते. वडिलांच्या रूपात आकाश आणि आईच्या रूपात समुद्राची तिची निर्मिती 'आंतरिक परम आत्म' म्हणून प्रतिबिंबित होते. तिच्या निर्मितीला कोणत्याही उच्च व्यक्तीने प्रेरित केले नाही आणि ती तिच्या सर्व निर्मितीमध्ये वास करते. ती देवी म्हणते, पृथ्वी आणि स्वर्ग यांना व्यापून टाकणारी शाश्वत आणि अमर्याद चेतना आणि 'सर्व प्रकारचा आनंद आणि गैर-परमानंद, ज्ञान आणि अज्ञान, ब्रह्म आणि गैर-ब्रह्म'. देवी उपनिषदातील तांत्रिक पैलू, जून मॅकडॅनियल म्हणतात, यंत्र, बिंदू, बीज, मंत्र, शक्ती आणि चक्र या शब्दांचा वापर आहे.
प्रमुख जागतिक धर्मांमध्ये, हिंदू धर्मातील देवीची दैवी स्त्रीलिंगी संकल्पना, प्राचीन काळापासून सर्वात मजबूत अस्तित्त्व आहे.