Comhaontú Aeráide Pháras

Is conradh idirnáisiúnta ar athrú aeráide é Comhaontú Pháras nó Comhaontú Aeráide Pháras (Fraincis:L'Accord de Paris), a glacadh sa bhliain 2015. Cumhdaíonn sé maolú ar an athrú aeráide, oiriúnú agus, a deirtear, maoiniú. Shocraigh 196 pháirtí an Comhaontú ag Comhdháil 2015 na Náisiún Aontaithe ar Athrú Aeráide (COP 21 nó CMP 11 i mBéarla, CnaP 21 as Gaeilge) in aice le Páras, an Fhrainc.
Ba ea é sprioc fhadtéarmach teochta Chomhaontú Pháras an t-ardú ar mheánteocht dhomhanda a choinneáil faoi bhun 2 °C os cionn na leibhéal réamhthionsclaíoch.
Trí bliana ina dhiaidh sin, in 2019, chinn an IPCC (Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide na Náisiún Aontaithe) an méadú a theorannú go 1.5 °C, a dúradh. Ach níor cuireadh aon mheicníocht iallach ar thír maidir le hastaíochtaí a laghdú. Chun fanacht faoi 1.5 °C, ní mór astaíochtaí a ghearradh faoi 50%, a bheag nó a mhór, faoi 2030.
Sa bhliain 2015 d’fhógair an Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta (EDM) go raibh na leibhéil dé-ocsaídecarbóin nó CO2 ag an leibhéal is airde arís don 30ú bliain as a chéile. Dúirt Ard-Rúnaí an EDM go gcaithfear gníomhú anois chun astuithe gás ceaptha teasa a laghdú má tá aon seans ann an teocht atá de shíor ag ardú a choimeád ag leibhéal atáthar ábalta a bhainistiú.
Bhí leibhéil dé-ocsaíd charbóin ag 398 codanna sa mhilliún (nó csm) in 2014 ach sáraíodh an teorainn 400 csm sa leathsféar thuaidh go luath in 2014 agus arís ar bhonn domhanda go luath in 2015.
Bhí an CCNAAA a glacadh ag Cruinniú Mullaigh na Cruinne 1992 ar cheann de na chéad chonarthaí idirnáisiúnta ar an ábhar. Leagtar síos ann gur cheart do pháirtithe teacht le chéile go rialta chun aghaidh a thabhairt ar an athrú aeráide, ag Comhdháil na bPáirtithe nó CnaP 21. Tá sé mar bhunsraith do chomhaontuithe aeráide amach anseo.
An Prótacal Kyoto, a glacadh i 1997, rialaíodh laghduithe gáis cheaptha teasa do shraith teoranta tíortha ó 2008 go 2012. Cuireadh síneadh leis an bprótacal go dtí 2020 le Leasú Doha in 2012.
Chinn na Stáit Aontaithe gan an Prótacal a dhaingniú, go príomha mar gheall ar a nádúr atá ceangailteach ó thaobh dlí de. Mar thoradh air seo, agus coinbhleacht dháilte, theip ar na hidirbheartaíochtaí idirnáisiúnta aeráide ina dhiaidh sin.
Bhí sé i gceist le hidirbheartaíochtaí 2009 conradh comharba Kyoto a tháirgeadh, ach thit an idirbheartaíocht as a chéile agus ní raibh an Comhaontú Chóbanhávan a d'eascair as sin ceangailteach ó thaobh dlí agus níor glacadh leis go huilíoch. Ach leag an Comhaontú creat síos le haghaidh chur chuige ón mbun aníos do Chomhaontú Pháras. Faoi cheannas rúnaí feidhmiúcháin CCNAAA, Christiana Figueres, tháinig borradh arís faoin idirbheartaíocht tar chliseadh Chóbanhávan.
Le linn Chomhdháil na Náisiún Aontaithe ar Athrú Aeráide 2011, bunaíodh Ardán Durban chun ionstraim dlí a rialaíonn bearta maolaithe an athraithe aeráide a chaibidliú ó 2020 i leith. Bhí sainordú ag an ardán go gcuirfeadh an Cúigiú Tuarascáil Measúnaithe de chuid an Phainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide (PIAA) agus obair fhochomhlachtaí an CCNAAA ar an eolas é. Bhí an comhaontú a bhí mar thoradh air sin le glacadh sa bhliain 2015.
Tharla idirbheartaíochtaí i bPáras thar thréimhse coicíse Pléadh agus cuíchóiríodh dréachtaí agus moltaí éagsúla sa bhliain roimhe sin. Dar le tráchtaire amháin bhí dhá bhealach inar mhéadaigh na Francaigh an dóchúlacht go n-éireodh leo: ar an gcéad dul síos a chinntiú go raibh ranníocaíochtaí beartaithe arna gcinneadh go náisiúnta críochnaithe roimh thús na caibidlíochta, agus ar an dara dul síos cuireadh a thabhairt do cheannairí teacht do thús na comhdhála amháin.
Theip ar an gcaibidlíocht beagnach mar gheall ar aon fhocal amháin nuair a thuig foireann dlí na Stát Aontaithe ag an nóiméad deireanach go raibh "shall" , seachas "should", rud a chiallaíonn go mbeadh oibleagáid dhlíthiúil ar thíortha forbartha astaíochtaí a laghdú: réitigh na Fraince an fhadhb trí í a athrú mar "earráid chló ".
Ag deireadh CnaP21 (an 21ú cruinniú de Chomhdháil na bPáirtithe), an 12 Nollaig 2015, glacadh foclaíocht dheiridh Chomhaontú Pháras trí chomhaontú idir na 195 Ballstát de chuid CCNAAA atá rannpháirteach agus an tAontas Eorpach. Thug Nicearagua le fios go raibh siad ag iarraidh agóid a dhéanamh i gcoinne an ghlactha mar gur cháin siad laige an Chomhaontaithe, ach níor tugadh seans dóibh. Sa Chomhaontú gheall na baill a n-aschur carbóin a laghdú "a luaithe is féidir" agus a ndícheall a dhéanamh chun an téamh domhanda a choinneáil "to well below 2 degrees C" (3.6 °F) (Gaeilge: "go pointe i bhfad faoi bhun 2 chéim C".)
Osclaíodh Comhaontú Pháras lena shíniú an 22 Aibreán 2016 (Lá an Domhain) ag searmanas i Nua-Eabhrac. Ba ea é síniú an Chomhaontaithe an chéad chéim i dtreo daingnithe, ach b'fhéidir aontú leis an gComhaontú gan síniú. Chuir sé ceangal ar pháirtithe gan sprioc an chonartha a shárú.
Ar an 1 Aibreán 2016, dheimhnigh na Stáit Aontaithe agus an tSín, arb ionann iad agus beagnach 40% d’astaíochtaí domhanda, go síneoidís Comhaontú Aeráide Pháras. Shínigh 175 páirtí (174 stát agus an tAontas Eorpach) an Comhaontú ar an gcéad lá a osclaíodh é lena shíniú. Tháinig an Comhaontú i bhfeidhm ar an 4 Samhain 2016.
Tharraing na Stáit Aontaithe siar ón gComhaontú in 2020, ach tháinig siad isteach arís go luath in 2021 tar éis do Joe Biden a bheith tofa ina uachtarán ar SAM.
I mí na Samhna 2021, bhí 193 chomhalta de Chreat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe ar an Athrú Aeráide (CCNAAA) ina bpáirtithe sa chomhaontú. As na ceithre bhallstát de chuid CCNAAA nach raibh an comhaontú daingnithe acu, ba ea í an Iaráin an t-aon astaitheoir mór.
Mhol ceannairí domhanda an Comhaontú, ach cháin roinnt gníomhaí timpeallachta agus anailísithe é mar ní raibh sé ceangailteach go leor. Níor cuireadh aon mheicníocht iallach ar thír spriocanna sonracha maidir le hastaíochtaí a laghdú.
Cé nach leor na gealltanais reatha faoi Chomhaontú Pháras chun na spriocanna teochta socraithe a bhaint amach, bhí meicníocht uaillmhéine méadaithe ann. Baineadh úsáid rathúil as Comhaontú Pháras i ndlíthíocht aeráide, ag cur iallach ar thíortha agus ar chuideachta ola gníomhaíocht aeráide a neartú. Mar shampla ar an 4 Iúil 2022, d’aithin Cúirt Uachtarach Chónaidhme na Brasaíle comhaontú Pháras mar chonradh um chearta an duine.
Bhí sé mar aidhm ag an gComhaontú cabhrú le tíortha dul i dtaithí ar éifeachtaí an athraithe aeráide, agus dóthain maoinithe a shlógadh, ach níor tharla sé roimh na 2020idí (féach ar COP28).