Asụsụ nke Ghana

Ghana bụ mba na-asụrụ ọtụtụ ebe a na-asụrụ ihe dị ka ụbọchị iri elele.[1] N'ime ndị a, Bekee, nke e ketara site n'oge dị iche iche, bụ ike na lingua franca.[2][3] N'ime ndị egwuregwu a na Ghana, Akan bụ ike a na-asụkarị na ndịda.[4] Dagbani, Dagare, Sisaala, Waale, na Gonja so n'ime ndị a na-asụ asụsụ ahụ ugwu nke mba ahụ..
Ghana nwere ihe mmemme iri asaa, nke ọ blọra nwere nke ya.[1] Asụsụ ndị sitere n'otu ụzọ na-isi ndị a na-ọnụ. Asụsụ Dagbanli, Nanumba na Mamprusi nke Northern Region, ịdị nke nta ka ọ bụrụ otu ma, ha na ọrụ Frafra na Waali nke Upper East na Upper West Regions nke Ghana na-Agha ibe ha.[2] Asụsụ Mole-Dagbani bụ nke ihe ezinụlọ 20 nke ndị bi na ya na-asụ.
Asụsụ iri na otu nwere ọnọdụ nke nhọrọ na-akwado: ahia Akan atọ (Akuapem Twi, Asante Twi na Fante) na Asụsụ Mole-Dagbani abụọ (Dagare na Dagbanli). Ndị ọzọ bụ Ewe, Dangme, Ga, Nzema, Gonja, na Kasem.
N'Ọnọ na-abụ 2019, na-eme Ghana elele 5 ya ime ka French bụrụ otu n'ime egwu nke Ghana n'ihi na mba ndị na-asụ French gbara mba ahụ gburugburu (Burkina Faso ruo n'ókè dị ala, Ivory Coast na Togo) na-eje nke ndị na-ekwu French na mba ahụ..
Azịzarị ụgwọ na-akwado bụ ma ọ bụ iri na otu ma ọ bụ ndabere, dabere ma a na-ewere Akuapem Twi, Asante Twi, na Fante dị ka otu ahia. Ndị ọrụ Bureau of Ghana Languages ​​na-akwado ha, nke e adi na 1951 ma na-enwe ihe n'asụsụ ndị ahụ; n'oge a na-eji ahia Ghana eme ihe na òtù praịmarị, ndị a bụ abụ ndị e ji mee ihe. Asụsụ ndị a niile bụ nke Ezin ike Niger-Congo, ọ bụ ebe na ha nwere ọtụtụ alaka dị iche iche.
Akan, nke Alaka nke nọmba Niger-Congo, bụ akara na-aga n'ihu, [1] mana n'ihe gbasara mgbasa, ọ bụ naanị ole na ole n'ime ọtụtụ ụdị Akan ka a akwụkwọ: Fante, Asante Twi, Akuapem Twi. N'ozuzu ya, Akan bụ akara a na-asụkarị na Ghana.
Ewe bụ Asụsụ Gbe, nke Alaka Volta-Niger nke mpaghara Niger-Congo. A na-asụ Asụsụ Ewe na Ghana, Togo na Benin na akara nke akara ahụ na West Nigeria.[1] N'ime ọtụtụ olumba nke Ewe a na-asụ na Ghana, ndị isi bụ Anlo, Tongu, Vedome, Gbi, na Krepi..
Dagbani bụ otu n'ime Asụsụ Gur. Ọ bụ ụdị a na-asụkarị na Northern Ghana. Ozi ndị na-asụ ala ahụ ụgbọ nde atọ, ọnụ ọgụgụ a ga-eru nde isii ma ọ bụrụ na ike olumba dị ka Nanumba, Mamprusi na Kamara. Ọ bụ otu n'ime ndị Agbụrụ Mole-Dagbani buru ibu a na Ghana ma bụrụ ihe dị ka 18.5% nke ndị bi na ya.[1] Ọ bụ ndị Dagombas na-asụ ya na mpaghara ugwu nke Ghana.
Dangme bụ otu n'ime Asụsụ Ga-Dangme n'ime alaka Kwa. A na-asụ ya na Greater Accra, na ndị na-eme egwuregwu Ghana na Togo.[1] Dangme bụ Kwa nke West Africa nke a na-asụ na Ghana, ọ na-enwetakwa ewu n'etiti ndị bi na Ghana..
Dagare bụ ozi ọzọ nke Gur. A na-asụ ya na mpaghara Upper West nke Ghana. A na-asụkwa ya na Burkina Faso.[1] Waali, nke ndị Wala na-asụrụ, na akara Dagaare bụ egwuregwu ndị na-asụrụ ibe ha nwere ikike ike.
Ga bụ ịhụnanya Ga-Dangme ọzọ dị n'ime alaka Kwa. A na-asụ Ga na ndị na-eme egwuregwu Ghana, n'ime na gburugburu isi obodo Accra. Ọ bụ Niger-Congo na alaka Kwa, nke ihe dị ka mmadụ 600,000 na-asụ na Ghana.[1][2] Obodo isii dị iche iche ndị na-asụ Ga: Accra, Osu, Labadi, Teshi, Nungua, na Tema. Obodo ọ brọ nwere oche dị mkpa na omenala Ga. Accra, n'etiti obodo ndị a, ikpe onye a ma ma na-eje ozi ugbu a dị ka isi obodo Ghana.
Nzema bụ otu n'ime Asụsụ Bia, nke nwere njikọ chiri anya na Akan. Ọ bụ Ndị Nzema na mpaghara ụfọdụ nke Ghana na-asụ ya. A na-asụkwa ya na Ivory Coast. Nzema, nke asụsụ dị ka Appolo, bụ nke a na-asụrụkarị na mpaghara Jomoro nke Ghana na mpaghara Comoé nke Ivory Coast. N'afọ 2004, ọ nwere ihe dị ka ndị ọkà okwu 330,000.[1][2] Asụsụ Nzema na-eji edemede Latin ma nwee ike ịbụ nke abụọ iri na anọ.
Kasem bụ Asụsụ Gurunsi, na alaka Gur. A na-asụ ya na mpaghara Upper Eastern nke Ghana. A na-asụkwa ya na Burkina Faso. Ka ọ na-erule afọ 1998, Kasem nwere ihe dị ka ndị ọkà okwu 250,000, nke e kewara n'etiti Ghana (130,000) na Burkina Faso (120,000). A mmasị ya dị ka Kasena, Kasim, Kassem, Kas Niger, ma ọ bụ Kassena.
.Gonja bụ otu n'ime Asụsụ Guang, bụ nke Asụsụ Tano n'ime alaka Kwa mara Akan na Bia. A na-asụ ya na mpaghara ugwu nke Ghana na Wa. "Gonja" sitere na "Kada Goro-Jaa" na Hausa, nke dị "ala Red Cola." Ghana nwere ihe ụmụaka 285,000 Gonja
Chaatị a gosipụtara data sitere na Ethnologue.
Asụsụ Ghana sitere na alaka ndị a n'ime Eziniche bụ Niger-Congo:
Nchịkọta ndị okenye nwere ike ịhazi ha dị ka Kwa, Gur, na Mande.