Аргун

Аргун хан (1258-1291 оны гуравдугаар сарын 7) 1284-1291 онд Монголын Эзэнт Гүрний нэг хэсэг Ил Хаант Улсын дөрөв дэх удирдагч байлаа. Тэрбээр Абаха ханы хүү бөгөөд Монголын их хаадын нэгэн адил Мөнх тэнгэрт чин сүжигтэн (хэдийгээр Будда Христ шашныг дэмждэг байсан ч) байлаа. Тэрбээр Ариун Газрын Лалын шашинтнуудын эсрэг Франц-Монголын эвсэл байгуулах бүтэл муутай оролдлого хийн Европ руу хэд хэдэн удаа элч илгээж байснаараа алдартай. Аргун мөн Хубилай хаанаас шинэ эхнэр хүсч байжээ. Аргунд залуу гүнж Баяд овгийн Хөхөчинг хүргэж өгөх даалгаврыг Марко Поло авч Ази тивийг хөндлөн туулж Ил Хан улсад хүрсэн байна. Хөхөчинг ирэхээс өмнө Аргун нас барсан тул гүнж Аргуны хүү Газантай суужээ.
Аргун Абаха хан ба түүний Христ шашинт гэргий Хаймаш хатнаас төрсөн. Аргун өөрөө олон эхнэртэй байсан бөгөөд хамгийн хайртай эхнэр нь Булуган байлаа. Булуган Аргуны хоёр хүү Газан, Өлзийт нарыг төрүүлсэн. Хоёр хүү нь хоёулаа Аргуныг залгамжилсан бөгөөд улмаар Лалын шашинд орцгоожээ. Аргун Өлзийтийг төрөхөд нь Христ шашны ёсоор угаалга үйлдүүлж, Пап лам IV Николасын нэрээр Николас хэмээх нэр өгчээ. Доминиканы миссионер Монтекрочегийн Риколдо Аргун бол "хамгийн адгийн хорлонтой этгээд, гэлээ ч гэсэн тэр Христүүдийн анд нөхөр билээ" гэж бичиж байв.
Аргуны эмэгтэй дүү нарын нэг Өлжалх Гүржийн ван III Вахтангийн гэргий болсон.
Аргун Буддын шашинтан байсан боловч ихэнх Монголчуудын нэгэн адилаар бүх шашин шүтлэгт хүлцэнгүй хандаж, тэр байтугай Лалын шашинтнуудад Кораны хуулиараа хэргээ шүүхийг хүртэл зөвшөөрч байв. Түүний сангийн сайд Саад ад давла еврей гаралтай хүн байлаа. Саад Ил Хан улсын Монгол цэргийн удирдагчдын эрх мэдлээ урвуулан ашиглах явдалтай эрчтэй тэмцэх замаар засгийн газарт дэг журмыг үр дүнтэй сэргээн тогтоожээ.
Аргуны хаанчлалын үе харьцангуй тайван байсан бөгөөд бусад Монголчуудтайгаа цөөхөн удаа л зөрчилдөн тулалджээ. Тэрбээр Хорасанд Цагадайн ханлигийн эсрэг богино хугацааны дайн хийсэн. 1289-1290 онд тэрбээр Ойрадын эмир Наурузын үймээнийг дарж, Наурузыг Трансоксони руу дутаалгаж байв.
1290 онд тэрбээр Тулабугагаар удирдуулсан Алтан Ордын цэргийг Кавказын хавиас үлдэн хөөсөн юм.
Аргуны хаанчлалын хугацаанд Египетийн Мамлюкууд Сирид эрх мэдлээ тасралтгүй бэхжүүлж, Мамлюк Султан Калавун Загалмайтнуудын нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авсан бөгөөд эдний зарим нь, тухайлбал Триполи Монголчуудын вассал улс байлаа. Мамлюкууд 1285 онд Маргатын хойд цайзыг, 1287 онд Латтакиг эзлэн авч, 1289 онд Триполийг буулган авчээ.
Аргун нь нийтлэг дайсан Египетийн Мамлюкуудын эсрэг Европчуудтай Франц-Монголын эвсэл байгуулахыг зорьж байсан олон Монгол удирдагчийн нэг байлаа. Аргун тэр ч байтугай Иерусалемийг эзлэн авдаг л юм бол угаалга үйлдэнэ гэж амлаж байв. Гэвч XIII зууны эцэс гэхэд Баруун Европ уналтанд орсон загалмайтны аян дайныг сонирхохоо больсон байсан тул Аргуны элч довтолгож байсан нь үр дүнгүй өнгөрч байв.
1285 онд Аргун Пап лам IV Хонориуст (лат. Honorius PP. IV, итал. Giacomo Savelli; 1210-1287) элчээр захидал өгүүлжээ. Энэхүү захидлын латин орчуулга нь Ватиканд хадгалагддаг.[8][9] Аргуны захидалд түүний гэр бүл Христ шашинтай ямар холбоотойг дурдаж, Лалын шашинтны газар нутгийг хамтын хүчээр эзлэн авахыг санал болгожээ:[10]
"Сири, Египет хэмээх Лалын шашинт орнууд та бидний хооронд оршиж байна, бид тэднийг бүслэн, хаах ("estrengebimus") болно. Бид та нарыг Египет рүү цэргээ илгээхийг хүсч элч илгээнэ. Ингэснээр бид нэг талаас нь, та нар нөгөө талаас нь гарамгай дайчдаараа тэднийг эзлэн авч чадна. Үүнийг хэзээ гүйцэлдүүлэхийг найдвартай элч ирүүлж бидэнд мэдэгдэнэ үү. Бид Ертөнцийн Эзэн, Пап лам, Их Хааны тусламжтай Сарацинчуудыг үлдэн хөөнө."
—Аргунаас Ватиканы IV Хонориуст явуулсан захидлаас. Аргуны захидалд түүний гэр бүл Христ шашинтай ямар холбоотойг дурдаж, Лалын шашинтны газар нутгийг хамтын хүчээр эзлэн авахыг санал болгожээ:
Захидалдаа хариу аваагүй Аргун 1287 онд Европын удирдагчид руу Нестор шашинт Онгууд лам Раббан Бар Саумаар толгойлуулсан элч төлөөлөгчдийг илгээлээ. Эдгээр элч төлөөлөгч Ойрх Дорнод дахь Лалын шашинтнуудтай тулалдаж, Иерусалем хотыг эзлэн авах цэргийн эвсэл байгуулах зорилготой байв. Аргун захидалдаа нааштай боловч бүрхэг хариу авчээ. Саума 1288 онд Пап лам IV Николас, Английн I Эдвард, Францын Гоо Филип нарын нааштай хариу захидлуудыг аван буцсан.
1289 онд Аргун Европ руу гурав дахь удаагаа элч илгээхдээ Персэд суурьшсан Генуягийн иргэн Гизолфегийн Бускарелийг илгээжээ. Түүний гол зорилго нь загалмайтан, монголчууд нэгдэж ажиллагаа явуулах өдрийг товлоход оршиж байв. Загалмайтнууд Сэн-Жан-д'Акрт буунгуут Аргун цэргээ хөдөлгөжээ. Бускарел Ромд 1289 оны 7-р сарын 15-наас 9-р сарын 30 хүртэл, Парист 1289 оны 11-12-р сард тус тус байв. Тэрээр Аргуны захидлыг Филип лө Бэлд гардуулжээ. Тус захидлаар Филипийн захидал болон амлалтад хариу өгч, Иерусалимыг шагнал болгон өгөхөөр санал болгож, довтолгоог 1290 оны өвлөөс 1291 оны хавар хүртэл өөрчлөн товлохоор оролдсон:
Бускарелло Монголын хаан загалмайтнуудад шаардлагатай бүх хангамжийн зүйлсийг, үүний дотор 30.000 адуу бэлдэнэ гэдгийг дуулгажээ. Дараа нь Бускарел Англи руу Аргуны захидлыг I Эдвардад өргөн барив. Тэрээр Лондонд 1290.01.15-д ирэв. Энэ захидалд Эдвардын өгсөн хариу сайтар хадгалагдсан байдаг. Тэрээр төлөвлөгөөг маш сонирхсон боловч яг хэрэгжүүлэх тал дээр зайлсхийсэн хариу өгч, Пап лам руу булзааруулжээ.
1290 оны 5 сарын 14 буюу монгол тооллоор барс жилийн зуны тэргүүн сарын шинийн таванд Ил хан Аргунаас Пап IV Николаст илгээсэн албан бичгийг Монгол бичгээр бичиж дээр нь “төр улсыг баригч, түмэн олныг төвшитгүүлэгчийн тамга” гэсэн тамга даржээ. Бичгийн агуулга нь:
1290 онд Аргун Багдадад хөлөг онгоц барих хөтөлбөр эхлүүлж, Мамлюкийн Улаан тэнгис дэх арилжаа худалдаанд саад учруулахыг зорьж байв. Генуячууд хөлөг онгоц барихад туслах зорилгоор 800 мужаан, далайчнаас бүрдсэн баг илгээв. Мөн арбалетчдын нэг баг илгээсэн. Гэвч Генуягийн засгийн газар эцэстээ тус төлөвлөгөөг татгалзаж, Персийн булангийн Басра боомтод Генуячуудын дунд тулалдаан зөрчил гарснаар энэ ажиллагаа бүтэлгүй болжээ.
Аргун 1290 онд Европын хаад руу Андрей Заган (Цагаан)-аар тэргүүтэй, Гизолфегийн Бускарел, Сахадин нэр нэгэн христ шүтлэгтнээс бүрдсэн элч илгээю.
1291 онд Пап лам IV Николас шинэ загалмайтны аян дайн зарлаж, Аргун, Армений II Хэтум, жакобит, этиоп, гүржүүдтэй хэлэлцээр хийв. 1291.01.05-д Николас бүх христ шашинтанд хандан Ариун газрыг аврах мөргөл үйлдэж, Английн I Эдвардын араас загалмайтны аян дайнд мордохыг христ шашинтнуудад уриалж эхлэв.
Гэвч эдгээр хүчин чармайлт дэндүү бага, дэндүү хожимдсон ажил болсон. 1291.05.18-д мамлюкууд Сэн-Жан-д'Акрыг эзэлжээ.
1291 оны 8-р сард Николас Аргунд захидал бичиж, түүнд I Эдвардын Ариун газрыг эргүүлэн авах загалмайтны дайнд мордох гэж буй төлөвлөгөөг мэдээлж, загалмайтнууд зөвхөн монголчуудын "хүчирхэг гар"-ын тусламжтай амжилт олно гэж мэдэгджээ. Николас загалмайтны үргэлж хийдэг заншлын дагуу Аргуныг угаалга үйлдэн, мамлюкуудын эсрэг цэргээ хөдөлгөхийг хүсчээ. Гэвч Аргун өөрөө 1291.03.10-д нас барсан байсан бөгөөд IV Николас өөрөө 1292 оны 3-р сард мөн нас барснаар тэдний хамтын ажиллагаа явуулах оролдлого эцэс болжээ.
I Эдвард Аргуны залгамжлагч Гайхатд 1292 онд Жөффри дө Ланглийг элчээр илгээсэн боловч зөвхөн Аргуны хүү Газаны үед л харилцаа сэргэжээ.
Аргун 1291.03.07-д нас барж, түүний дүү Гайхат залгамжлав.
Аргун хан нь буддист биш байсан ч лам нарыг хүндэтгэн харилцаж байсан тухай Рашад-ад-Диний “Судрын чуулган”-д тэмдэглэжээ. Гэтэл эдгээр лам нар нь эцэстээ түүний амь насыг хөнөөсөн байна. Түүний бичсэнээр Аргун хан нь Энэтхэгээс ирсэн нэгэн ламын бэлдэж өгсөн үхүүлэхгүй урт наслуулах эмийг наян өдөр ууж, дөчин өдөр мацаг бариад хүндээр өвчилж түүний улмаас мөнх бусыг үзүүлжээ. Тус эмийн найрлага, гол бүрэлдэхүүн нь хөхүүр, мөнгөн ус хоёр байжээ. Харин асрахын хүчээр арай гайгүй болж байтал бас нэг өдөр дахиад нэг лам гэнэт дайрч орж ирээд Аргун ханд хүний цус орсон архи гурван хундага уулгажээ. Үүнээс болж ханы бие улам муудаж янз бүрийн арга чарга хийсэн боловч тус бололгүй хэдэн сарын дараа идэр залуу үедээ тэнгэрт хальсан юм.
XIII зуунд Өрнөдөд Монгол нэр моодонд орж, Италид төрсөн олон хүүхэд Монгол хаадын нэрээр нэрлэгдэж байв. Тухайлбал: Can Grande ("Их хаан"), Alaone (Хулагу), Argone (Аргун), Cassano (Газан).
Аргун Марко Полод 23 жилийн дараа Венецдээ эргэн очих боломжийг бүрдүүлжээ. Аргун хайртай Баяд овгийн хатан Болганагаа алдсаныхаа дараа Хубилай хаанаас Болганы хамаатнаас шинэ бэр буулгаж өгөхийг хүсжээ. Ингээд 17 настай Хөхөчинг Аргуны хатан болгохоор сонгон, Марко Полод түүнийг далай тэнгис, хуурай газраа бараа болон аваачиж, өгөх даалгавар өгчээ. Ийнхүү Монголын хөлөг онгоц Энэтхэгийн далайгаар Персийг зорин хөдөлсөн байна. Энэ аялал хоёр жил үргэлжилж, энэ хооронд Аргун нас барсан тул Хөхөчин Аргуны хүү Газантай суужээ.