Emsavadeg ar Bonedoù ruz

Emsavadeg ar Bonedoù ruz zo un emsavadeg pobl hag a c’hoarvezas e Breizh e 1675 ; kastizet garv e voe gant gouarnamant ar roue Loeiz XIV.
Daou varead a vez digejet gant an istorourien :
Tammoù reuz a savas er memes mare e kêrioù evel Dinan, Gwened hag e Roazhon muioc’h c’hoazh.
Ar roue Loeiz XIV en devoa ezhomm mammennoù nevez evit arc'hantaouiñ Brezel Holland (1672-1678), a zlee bezañ unan prim met a veze oc'h en em ledañ dre an amzer. Armeoù Frañs a oa bet stanket dre ma voe digoret ar skluzioù gant Hollandiz. Ouzhpenn da se, o morlu a oa kroget da lakaat seziz war an aodoù gall. Sparlet tamm-pe-damm e oa an hentoù dezougen, ar pezh a groge da vezañ drastus evit ar c'henwerzh e Breizh. Div wech e tilestras Hollandiz eno : er Gerveur e 1673 hag e Groe e 1674. Colbert, maodiern an arc'hant da Loeiz XIV, a zivizas neuze sevel tailhoù nevez. Da gentañ feurm ar paper timbr, un tailh hag a voe lakaet e pleustr e miz Ebrel 1674. Ar paper-se a oa ret evit an holl skridoù justis (testamantoù, kevradoù gwerzh hag ar marilhoù ganedigezh) ; evit an dud foran e lakaas kresk war an oberiadurioù e-liamm gant ar justis, hag evit labourerien ar gwir e oa ur riskl da welet o danvez labour o vont war zigresk dre un niver bihanoc'h a oberiadurioù a-berzh ar bobl.
An holl dud neuze avoe kounnaret gant an tailh nevez. D'ar 27 a viz Gwengolo 1674 e voe miret gwerzh ar butun gant ar roue, un tailh a voe lakaet ha feurmoù war ar butun a voe lakaete pleustr. An dud aotreet da werzhañ butun a adprenas staliadoù ar genwerzhourien, pa oa difennet dezho e werzhañ o-unan. An adaozadur-se a blantas reuz er rouedadoù dasparzh ar butun da vutuniñ pe da chaokañ, ral evoe ar butun wararmarc'hadoù, ar vutunerien hag ar genwerzhourien a voe kounnaret.
Er memes mare, un tailh nevez a voe savet war an traezoù graet diwar staen, ha pa vijent e gwerzh pe biaouet a-werso ; paket fall e voe ar gouerien binvidik hag an davarnourien, ret e voe dezho lakaat kresk war o frizioù evit adtapout ar c'holloù nevez. Koulz ar werzherien hag o fratikoù a voe fuloret.
Klevet e voe diwar-benn un emsavadeg e Bourdel a-enep lod tailhoù (nebeut a dra e gwirionez) ; en em sevel a reas an dud e kêr Roazhon d’an 3 a viz Ebrel 1675 pa glevjont ar c’heloù. Lakaet e voe an arigrap war burevioù butun ha war burev ar paper timbr e Breujoù Breizh. Kemend-all a c’hoarvezas e Naoned, Gwened, Konk-Kerne, Rosporden, Pont-an-Abad, Kemper, Brest, Gwengamp, Dinan hag all ; un emsavadeg kêriz e voe er penn-kentañ eta. Parlamantidi ha tud eus ar bobl a oa e penn an emsavadeg. Arme ar roue, renet gant Charles d'Albert d'Ailly, dug Chaulnes ha lesanvet "An hoc'h lart", a voe karget da lakaat an urzh da ren en-dro.
D'ar 5 a viz Du, Guillaume Froc, eus Sant-Jili, a oa gant ur fuzuilh, en devoa lavaret c'hoantaat lazhañ an dug, a voe brevet a daolioù barrenn houarn ha lakaet e gorf war zikouez e Sant-Jili.
Koulz an noblañs hag ar bobl a oa paket gant ar c'hresk a veze atav war an tailhoù bet savet gant ar galloud kreiz adalek 1670. Pa voe lakaet e peustr ur paper timbr a-ratozh evit an aktaoù gwiriañ ha justis ha gwirioù nevez war ar milinoù, ar goredoù, ha kalz traoù all c’hoazh, Stadoù Breizh a glaskas adprenañ editoù ar roue en eskemm ouzh an hanter muioc'h eget o zalvoudegezh. Darn hepken a voe dilezet. Bloaz war-lerc’h e voe adsavet an editoù-se hep goulenn nag ali nag aotre Stadoù Breizh. Un emsavadeg all a voe enep an noblañs hag an uhelidi, an taosoù, ar brientoù. Goulennet e voe ivez ma vije difennet frankiz Breizh. Plantet e voe an tan e manerioù hag e kastelloù ha devet dielloù.
A-wechoù e lakaas an emsaverien o c’hoantoù dre skrid, anvet Code païsan, pe neuze c’hoazh e brezhoneg Pessovat ("pezh zo a vat"), ha sinet Torr e benn.
E 1975 e oa bet lidet 300 vloaz an emsavadeg gant ar Strollad Komunour Gall en doa aozet ur gouel e Karaez ha gant Unvaniezh Demokratel Breizh en doa lakaet c'hoari dre Vreizh a-bezh ur pezh-c'hoari savet gant Paol Keineg, Le Printemps des Bonnets rouges, c'hoariet gant ar strollad Théâtre de la Tempête eus Pariz.
E 2006 en doa klasket prefed Penn-ar-Bed mirout na vije skeudenn Sebastian ar Balp war panell vrudañ kêr Garaez war bord an hent bras.
E 2013 e voe kemeret ar "Bonedoù Ruz" da arouez gant un emsavadeg evit "labourat, bevañ ha divizout er vro", hag a c'houlenn dilez an écotaxe da skouer. Gwisket e voe bonedoù ruz ganto e-kerzh ar manifestadegoù, evel e Kemper d'an 2 a viz Du pe e Karaez d'an 30 a viz Du.