Putrajaya

Putrajaya atau (Tulisan Jawi: ڤوتراجاي‎) nama penuhnya Wilayah Persekutuan Putrajaya ialah pusat pentadbiran bagi ibu negara Malaysia. Putrajaya meliputi kawasan seluas 49 kilometer persegi, diduduki lebih 109 ribu orang pada tahun 2020. Majoriti penduduk di bandar ini merupakan Bumiputera, dan sebahagian besarnya merupakan penjawat awam yang bekerja di pejabat kerajaan yang bertempat di ibu kota ini. Putrajaya terletak di kawasan selatan negeri Selangor, berjarak 25 kilometer dari selatan Kuala Lumpur.
Pusat pentadbiran kerajaan Malaysia telah dipindahkan dari Kuala Lumpur ke Putrajaya bermula pada tahun 1999 kerana masalah kesesakan dan kepadatan yang serius di Kuala Lumpur. Namun, Kuala Lumpur masih kekal sebagai ibu negara Malaysia mengikut Perlembagaan, dan kekal sebagai pusat perundangan, kewangan dan komersial negara. Pada 1 Februari 2001, Putrajaya telah diisytiharkan sebagai Wilayah Persekutuan ketiga di Malaysia, selepas Kuala Lumpur dan Labuan.
Penubuhan Putrajaya merupakan hasil perancangan Perdana Menteri, Mahathir Mohamad, dengan pembangunannya bermula pada Ogos 1995. Pembangunan bandar ini juga dianggarkan menelan kos sebanyak US$8.1 bilion. Kini, bandar ini menempatkan Perdana Putra, kompleks pentadbiran utama kerajaan Persekutuan, kompleks-kompleks kementerian, kediaman rasmi Perdana Menteri dan Timbalannya serta kawasan perumahan pekerja kerajaan.
Perkatan "putra" (पुत्र) dan "jaya" (जया) dua-duanya berasal kata serapan bahasa Sanskrit. Dari segi akar bahasa Melayu, istilah Putrajaya berasal dari putera yang sangat berjaya, yang bermaksud warga Malaysia yang berjaya. Lebih khususnya lagi, Bumiputra yang telah berjaya menerajui negara Malaysia. Bagi pelancong asing yang melawat Putrajaya, ia seakan-akan Washington, D.C. di Amerika Syarikat, Canberra di Australia, dan Brasilia di Brazil. Secara kebetulan atau tidak, Datuk Kelana Putra pernah menguasai jajahan Serdang yang menyebabkan Putrajaya adalah sebahagian daripada kawasan Serdang. Tapi sebenarnya, Putrajaya lebih merujuk kepada Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj iaitu Perdana Menteri Malaysia yang pertama.
Putrajaya, yang pada asalnya bernama Prang Besar, telah diasaskan sebagai sebuah ladang getah pada tahun 1921 oleh veteran perang British. Pada asalnya ia meliputi kawasan seluas 800 ekar (3.2 km), ia kemudian diperluaskan sehingga 8,000 ekar (32 km), dan digabungkan dengan kawasan ladang sekitar, termasuk Ladang Raja Alang, Ladang Galloway dan Ladang Bukit Prang.
Putrajaya dan kawasan sekitarnya berada di bawah pentadbiran daerah Hulu Langat sehingga tahun 1974. Dari tahun 1975 hingga 2001, Putrajaya kemudiannya berada di bawah pentadbiran daerah Sepang.
Wawasan untuk memiliki pusat pentadbiran Kerajaan Persekutuan yang baharu bagi menggantikan Kuala Lumpur sebagai pusat pentadbiran muncul pada akhir 1980-an, semasa tempoh jawatan Perdana Menteri Malaysia keempat, Mahathir Mohamad. Bandar baharu ini telah dicadangkan untuk terletak di lokasi antara Kuala Lumpur dan Lapangan Terbang Antarabangsa Kuala Lumpur (KLIA). Dua kawasan telah dikemukakan, Prang Besar dan Janda Baik di Pahang. Kerajaan kemudiannya memilih Prang Besar sebagai tapak bandar yang bakal dibangunkan. Nama Putrajaya dipilih untuk tapak bandar baharu tersebut.
Kerajaan Persekutuan berunding dengan negeri Selangor untuk kemungkinan pembangunan Wilayah Persekutuan yang lain dan pada pertengahan tahun 1990-an, kerajaan Persekutuan membayar sejumlah besar wang ke Selangor bagi 11,320 ekar (45.8 km) tanah di Prang Besar, Selangor. Hasil daripada pembelian tanah ini, negeri Selangor kini sepenuhnya mengelilingi dua Wilayah Persekutuan dalam sempadan, iaitu Kuala Lumpur dan Putrajaya.
Dirancang sebagai taman dan bandar pintar, 38% kawasan telah dikhaskan untuk kawasan hijau dengan menekankan landskap semula jadi. Satu rangkaian kawasan lapang dan jalan-jalan yang luas digabungkan dalam pelan tersebut. Pembinaan bermula pada bulan Ogos 1995 dan ia merupakan projek terbesar di Malaysia dan salah satu yang terbesar di Asia Tenggara dengan anggaran kos akhir US$8.1 bilion. Keseluruhan projek telah direka dan dibina oleh syarikat Malaysia dengan hanya 10% daripada bahan-bahan yang diimport. Kebanyakan bangunan di Putrajaya dibina dengan unsur Islam tertentu dari Timur Tengah dan Asia Tengah, bagi mencerminkan identiti pan-Islamik kosmopolitan berbanding unsur tempatan yang sering ditemui di Asia Tenggara khususnya beberapa bangunan di Kuala Lumpur.
Krisis Kewangan Asia 1997 telah memperlahankan pembangunan Putrajaya. Pada tahun 1999, 300 orang kakitangan Pejabat Perdana Menteri telah berpindah ke Putrajaya dan baki kakitangan kerajaan yang tinggal telah berpindah pada tahun 2005. Pada 1 Februari 2001, Mahathir Mohamad mengisytiharkan Putrajaya sebagai Wilayah Persekutuan ketiga dengan upacara penyerahan rasmi Putrajaya daripada kerajaan negeri Selangor kepada kerajaan Persekutuan.
Pada tahun 2002, laluan tren yang dikenali sebagai KLIA Transit telah dibuka, menghubungkan Putrajaya dengan Kuala Lumpur dan Lapangan Terbang Antarabangsa Kuala Lumpur di Sepang. Satu sistem monorel yang dikenali sebagai Monorel Putrajaya juga pernah dirancang dan dibina di bandar ini, namun pembinaannya dihentikan pada tahun 2004 kerana kos yang tinggi. Salah satu jambatan gantung monorel di Putrajaya masih tidak digunakan. Pada tahun 2023, satu laluan transit aliran (MRT) iaitu Laluan Putrajaya telah dibuka, menghubungkan bandar ini dengan Sungai Buloh, Kuala Lumpur dan Serdang.
Pada tahun 2007, penduduk Putrajaya dianggarkan lebih 30,000, yang terdiri terutamanya kakitangan kerajaan. Kakitangan kerajaan telah digalakkan untuk berpindah ke bandar melalui pelbagai subsidi dan pinjaman program kerajaan.
Pada bulan April 2013, kerajaan Putrajaya telah menandatangani surat hasrat (LOI) dengan kerajaan Bandar Sejong di Korea Selatan untuk menjalinkan kerjasama antara kedua-dua bandar.
Tugas pentadbiran Putrajaya berada di bawah tanggungjawab Perbadanan Putrajaya (PPj), satu badan kerajaan tempatan di bawah Kementerian Wilayah Persekutuan. Badan ini bertanggungjawab terhadap kesihatan dan kebersihan awam, pelupusan dan pengurusan sampah dan bahan buangan, perancangan bandar, perlindungan alam sekitar dan kawalan pembinaan, pembangunan sosial dan ekonomi dan penyelenggaraan prasarana bandar secara amnya. Badan ini diketuai oleh seorang pengerusi yang kini disandang oleh Fadlun Mak Ujud.
Setakat 2012, hampir kesemua kementerian kerajaan Malaysia telah berpindah ke Putrajaya kecuali Kementerian Pelaburan, Perdagangan dan Industri, Kementerian Pertahanan dan Kementerian Kerja Raya yang masih yang berada di Kuala Lumpur. Bangunan Parlimen Malaysia dan kediaman rasmi Yang di-Pertuan Agong, Istana Negara juga masih kekal di Kuala Lumpur. Kesemua bangunan kedutaan dan perwakilan asing masih kekal di Kuala Lumpur kecuali Brunei dan Qatar.
Putrajaya diwakili dalam Parlimen Malaysia oleh seorang wakil rakyat dalam Dewan Rakyat, iaitu yang diundi melalui kerusi Putrajaya dan seorang senator yang dilantik dalam Dewan Negara.
Putrajaya terletak di pantai barat Semenanjung Malaysia, tepatnya di selatan negeri Selangor. Ia dikelilingi sepenuhnya oleh daerah Sepang yang berada dalam negeri Selangor. Putrajaya mencakupi kawasan seluas 49 kilometer persegi, menjadikannya wilayah paling kecil di Malaysia. Sebahagian besar bentuk muka buminya merupakan kawasan rata dengan purata ketinggian dalam 40 meter. Terdapat juga beberapa kawasan yang agak berbukit dan beralun, dengan ketinggian tertinggi mencecah 150 meter.
Di tengah bandar ini terdapat satu lembangan tasik buatan manusia iaitu Tasik Putrajaya yang berkeluasan 650 hektar, merupakan tasik buatan manusia terluas di Asia Tenggara.
Putrajaya mempunyai iklim khatulistiwa (Af) dengan curahan hujan lebat dan suhu yang panas sepanjang tahun. Purata suhu harian di Putrajaya ialah 27.1 °C, dengan purata tertinggi direkodkan pada bulan Mei. Purata suhu maksimum harian mencapai 31.6 °C. Sepanjang tempoh setahun, purata kerpasan atau taburan hujan direkodkan mencapai 2,307 mm, dengan taburan tertinggi direkodkan pada bulan November.
Pada tahun 2007, penduduk Putrajaya dianggarkan lebih dari 30,000 orang, yang sebahagian besarnya terdiri daripada kakitangan kerajaan. Penjawat awam digalakkan berpindah ke bandar ini melalui pelbagai subsidi kerajaan dan program pinjaman. Pada tahun 2010, jumlah penduduk direkodkan telah meningkat kepada 68,361 orang. Mengikut Banci Penduduk dan Perumahan Malaysia 2020, jumlah penduduk Putrajaya ialah seramai 109,202 orang. Putrajaya juga merupakan wilayah kedua terpadat di Malaysia selepas Kuala Lumpur, dengan kepadatan lebih 2,220 orang perkilometer persegi.
Sebahagian besar penduduk Putrajaya tergolong dalam kumpulan Bumiputera dengan peratusan lebih 95%, majoritinya merupakan masyarakat berbangsa Melayu. Putrajaya juga merupakan antara wilayah di Malaysia yang mempunyai peratusan Bumiputera tertinggi. Penduduk Putrajaya juga terdiri daripada beberapa bangsa minoriti lain seperti India, Cina dan beberapa etnik Sarawak dan Sabah. Lebih 2,800 orang atau 2.6% merupakan warganegara asing.
Kadar pertumbuhan penduduk di Putrajaya dicatatkan sebanyak 4.7% pada tahun 2020. Kadar kelahiran kasar di Putrajaya telah menurun dari kadar 33.1 pada tahun 2010 kepada kadar 19.5 pada tahun 2020. Putrajaya merupakan wilayah yang mencatatkan peratusan penduduk berumur kurang 15 tahun tertinggi di Malaysia, dengan peratusan sebanyak 38% dari jumlah penduduk. Namun begitu, majoriti penduduk Putrajaya berada dalam lingkungan umur bekerja (15-64 tahun) iaitu 60.6% manakala penduduk yang berumur lebih 64 tahun mencatatkan hanya 1.4%.
Menurut Bancian Malaysia 2020, agama Islam merupakan agama terbesar di Putrajaya, dengan lebih 97% dari jumlah penduduk merupakan penganut Islam. Majoriti antara mereka merupakan penduduk berbangsa Melayu, dan Islam juga dianuti sebahagian besar warganegara asing di bandar ini. Terdapat juga agama lain yang membentuk kumpulan minoriti di bandar ini iaitu agama Hindu (1.1%) yang dianuti majoriti kaum India, agama Kristian yang dianuti majoriti Bumiputera selain Melayu, dan juga agama Buddha.
Putrajaya dilengkapi dengan jaringan lebuh raya dan jalan raya yang menyeluruh, menghubungkannya dengan destinasi lain di Semenanjung Malaysia. Terdapat beberapa rangkaian jalan utama di Putrajaya seperti Persiaran Persekutuan, Persiaran Sultan Salahuddin Abdul Aziz Shah, Persiaran Utara dan Lebuh Sentosa. Putrajaya juga menempatkan bulatan jalan terbesar di dunia di Persiaran Sultan Salahuddin Abdul Aziz Shah yang berdiameter 3.5 km. Antara jambatan jalan raya utama yang terdapat di Putrajaya termasuklah Jambatan Seri Perdana, Jambatan Putra, Jambatan Seri Wawasan dan Jambatan Seri Saujana.
Terdapat dua laluan perkhidmatan rel di Putrajaya, iaitu laluan komuter KLIA Transit dan laluan transit aliran (MRT), Laluan Putrajaya. KLIA Transit ialah salah satu daripada dua laluan kereta api lapangan terbang di Malaysia, menghubungkan KL Sentral dengan Lapangan Terbang Antarabangsa Kuala Lumpur, juga dengan tiga stesen di antaranya termasuklah Putrajaya. MRT Laluan Putrajaya pula ialah laluan metro kelima di Malaysia, menghubungkan Putrajaya dengan beberapa lokasi lain di Lembah Klang. Putrajaya Sentral merupakan hab pengangkutan utama di Putrajaya, menyediakan perkhidmatan bas dan menjadi stesen paling selatan dalam Laluan MRT Putrajaya.
Perkhidmatan bas henti-henti juga disediakan di Putrajaya oleh Perbadanan Putrajaya, melalui anak syarikatnya Nadi Putra yang menggunakan bas berkuasa gas asli dan bas elektrik. Bas ini menyediakan perkhidmatan di Putrajaya dan Cyberjaya, serta menyediakan laluan bas ekspres ke Kuala Lumpur melalui Puduraya dan ke beberapa bandar lain. RapidKL, Causeway Link dan Cityliner turut menyediakan perkhidmatan bas dari Putrajaya Sentral kepada lokasi lain seperti Banting, Puchong, Bandar Utama dan Petaling Jaya.
Selain daripada pusat pentadbiran kerajaan Persekutan, Putrajaya juga terkenal dengan keindahan serta tarikan pengunjung. Antara tarikan pelancongan yang terletak di sekitar Putrajaya ialah: