Atsuwete

Ang atsuwete (Bixa orellana) ay isang palumpong o maliit na puno mula sa rehiyong tropikal ng kontinente ng Amerika. Nagmula ang pangalan nito sa isang salitang Nahuatl: ang achiotl, na nangangahulugang "palumpong". Kilala rin ito sa katawagang aploppas, at sa katawagang Tupi na urucu. Itinatanim ito roon at maging sa Timog-Silangang Asya, kung saan dinala ito ng mga Kastila noong ika-17 dantaon. Kilalang-kilala ito bilang halaman pinagkukunan ng likas na kulay na kung tawagin ay annatto, na mula sa bunga. May kulay-rosas na mga bulaklak ang halamang ito, at mayroon ding mga mapula at may mga tulis na mga bunga na naglalaman ng mga mapupulang mga buto. Natutuyo ang mga bunga na tumitigas para magmukhang mga kulay-kayumangging kapsula. Kapwa tinatawag na atsuwete o annatto ang puno, bunga at buto ng palumpong na ito.
Bagaman hindi nakakain ang mga bunga ng atsuwete, inaani pa rin ang mga ito para likumin ang mga butil ng buto, na naglalaman ng annatto o biksin. Makukuha ang annatto sa pamamagitan ng paghalo ng mga butong nasa tubig. Binababad din ang buto sa tubig, pagkatapos ay pinipiga, o kaya'y inihahagis sa mainit na mantika ng lutuan para mapalabas ang pulang kulay. Ginagamit na pangulay ng mga produkto ang annatto, katulad ng pagkukulay ng mga keso, isda, at langis ng ensalada. Nabibili ito sa anyong madikit na sarsa o pulbos na ginagamit sa pagbibigay kulay sa mga lutuin. Sa Pilipinas o mga tindahang Pilipino, mabibiling nakapakete ang mga pinatuyong buto ng atsuwete. Isa ito sa mga pangunahing sangkap sa mga lutuin ng Mehiko, Amerika Latina, Jamaica, at Pilipinas. Nagiging popular ang paggamit na atsuwete o annatto bilang likas na pangulay ng mga pagkain, kapalit ng mga hindi-likas na mga pangulay. Isa itong mahalagang sahog sa cochinita pibil, isang maanghang na pagkaing may karneng baboy at napatanyag dahil sa pelikulang Once Upon a Time in Mexico. Karaniwang nakapakete na ang mga ipinagbibiling pinatuyong buto ng atsuwete.
Ang annatto o roucouay ang produktong nakukuha mula sa atsuwete, na ginagamit sa paglikha ng mga mapulang pangulay at pampalasa ng pagkain. Mailalarawan na ang amoy nito ay bahagyang may kaanghangan na may bahid ng nutmeg, samantalang ang lasa ay bahagyang matamis at maanghang.. Nakukuha ang annatto mula sa mamula-mulang laman na nakabalot sa mga buto ng atsuwete. Ginagamit ito sa pagluluto ng maraming mga keso, katulad ng cheddar, red leicester, at brie, maging sa mga margarina, mantekilya, kanin, tinapang isda at pulbos pang-letse plan.Tanyag na pangulay at pampalasa ng mga lutuin sa Amerika Latina at Caribbean ang annatto.
Sa Venezuela, tinatawag itong onoto, na ginagamit sa paghahanda ng mga hallaca, perico, at iba pang nakaugaliang lutuin. Sa Brazil, tinatawag na urucum ang annatto at ang puno ng atsuwete, bagaman ang produktong pangulay ay kilala sa pangalang colorau. Sa Cuba at iba pang mga kapuluan sa Caribbean, tinatawag na bija, binibigkas na bi-ha, ang bunga at puno ng atsuwete. Bilang pampalasa at panimpla, isa itong pangunahing sahog sa Sazón, isang produkto na may pinaghahalo-halong mga panimpla at ipinagbibili ng kompanyang Goya Foods. Mayroon itong E-bilang na E160b. Tinatawag na bixin (biksin) ang bahagi ng annatto na natutunaw sa taba, samantalang ang bahaging natutunaw ng tubig ay ang norbixin; kapwa may takdang-bilang na E160b ang mga ito.
Maraming mga kaso na nauugnay sa pagkaing hinaluan ng annatto, at ito lamang ang kaisa-isang pangulay ng mga pagkaing mula sa kalikasan na nakakasanhi ng alerdyi Dahil sa galing nga sa kalikasan, maraming mga kompanya na naglalagay ng tatak na "lahat ay likas, walang kahalong pangulay na di-likas", na makasasanhi ng kalituhan at pinsala sa mga mamimili na alerdyik sa mga tintang pampagkain.