गुजराती साहित्य

गुजराती भाषा ही आधुनिक इंडो-आर्यन भाषांपैकी एक आहे आणि नगर अपभ्रंश नावाच्या शौरसेनी प्राकृतच्या नंतरच्या स्वरूपापासून विकसित झाली आहे. गुजरात, सौराष्ट्र आणि कच्छ व्यतिरिक्त, गुजराती भाषेचे क्षेत्र महाराष्ट्र आणि राजस्थानचा दक्षिण-पश्चिम भाग देखील आहे. सौराष्ट्री आणि कच्छी या त्याच्या इतर प्रमुख बोली आहेत. अपभ्रंशाचे नंतरचे स्वरूप, जे हेमचंद्र सुरी यांनी त्यांच्या पुस्तकांमध्ये सूचित केले आहे, ते 'गुर्जर अपभ्रंश' म्हणून ओळखले जाते आणि त्यात अनेक साहित्यकृती आढळतात. या अपभ्रंशाचे क्षेत्र मूळ गुजरात आणि पश्चिम राजस्थान होते आणि या अर्थाने पश्चिम राजस्थानी किंवा मारवाडी यांचा गुजराती भाषेशी जवळचा संबंध आहे.
गुजराती साहित्यात दोन युगे मानली जातात-
गुर्जर किंवा श्वेतावर अपभ्रंश यांची कामे गुजराती भाषेतील आद्य-कृती मानली जाऊ शकतात. या बहुतेक लोकसाहित्य शैलीतील जैन कवींच्या रचना आहेत. आपल्याकडे रास, फाग आणि चारचारी काव्यांचे प्राबल्य आहे, त्यात भरतबाहुबलीरस, रेवंतदास, थुलीभद्धाफग, नेमिनाथचौपै इ. यानंतरही 13व्या-14व्या शतकातील काही गद्य रचना सापडतात ज्या एकाच वेळी जुनी गुजराती आणि जुनी राजस्थानी यांच्या क्षणिक स्थितीचा परिचय देतात. किंबहुना, १६व्या शतकात मीराबाईपर्यंत गुजराती आणि पश्चिम राजस्थानी ही एकच अविभाजित भाषा होती. त्यांची विभागणी या शतकाच्या आसपास सुरू झाली.
प्राचीन गुजराती साहित्याचा इतिहास विशेष समृद्ध नाही. श्रीधर कवी यांचे 'रणमल्लछंद' (१३९० AD), जे इडरचा राजा रणमल्ल आणि गुजरातचा मुस्लिम शासक यांच्यातील युद्धाचे वर्णन करते, हे सुरुवातीच्या कामांपैकी आहे. दुसरी रचना म्हणजे पद्मनाभ कवीचे कान्हडदे प्रबंध (इ.स. १४५६), ज्यामध्ये अलाउद्दीन खिलजीचा जालोरचा राजा कान्हडदेवरील हल्ला आणि युद्धाचे वर्णन आहे. ही कविता विरारांची सुंदर रचना असून गुजराती साहित्यातील महान ग्रंथांमध्ये गणली जाते. याच दिवसांत गुजरातमध्ये मध्ययुगीन सांस्कृतिक प्रबोधनाची लाट सुरू झाली, ज्याचे दोन प्रमुख प्रतिनिधी नरसी मेहता आणि भालन कवी आहेत. नरसीची तारीख विवादित आहे, परंतु बहुतेक विद्वानांच्या मते, तो 15 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात अस्तित्वात होता. कृष्णावरील त्यांच्या भक्तीबद्दल अनेक दंतकथा प्रचलित आहेत. नरसी मेहता हे गुजराती कवितेचे जनक आहेत, ज्यात अतूट भक्तीची अनोखी अभिव्यक्ती आढळते. भालन कवीचा काळही जवळपास सारखाच मानला जातो. त्यांनी रामायण, महाभारत आणि भागवत या पौराणिक इतिहासांवर अनेक कविता रचल्या आणि गरबा साहित्याला जन्म दिला. भालन वात्सल्य आणि शृंगार चित्रणात पारंगत मानले जाते. पाडसाहित्य आणि कथाकविता या दोन्ही प्रकारांनी मध्ययुगीन गुजराती साहित्याला अनेक कवी दिले आहेत. पहिल्या शैलीतील आणखी एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे मीराबाई (१६वे शतक) ज्यांच्यावर नरसीचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो. हिंदी आणि राजस्थानी प्रमाणेच मीराबाईचे अनेक मधुर श्लोक गुजराती भाषेत आढळतात जे नर्सीच्या श्लोकांप्रमाणे गुजराती लोक लोकगीताप्रमाणे गायतात. नागर, केशवदास, मधुसूदन व्यास, गणपती इत्यादी अनेक कवींमध्ये वर्णनात्मक कवितांची शैली आढळते, परंतु तिचा कळस प्रेमानंदमध्ये दिसून येतो.
प्रेमानंद भट्ट (१७वे शतक) हे गुजराती भक्ती साहित्यातील सर्वोच्च कवी मानले जातात. त्यांचा जन्म बडोद्यातील नगर ब्राह्मण कुटुंबात झाला होता आणि संस्कृत, हिंदी, गुजराती इत्यादी भाषांचे त्यांना उत्तम ज्ञान होते. प्रेमानंद यांनी रामायण, महाभारत, भागवत आणि मार्कंडेयपुराण यांच्या अनेक कथांवर कविता रचल्या, ज्यांची संख्या ५० पेक्षा जास्त आहे. ते गुजराती भाषेतील पहिले नाटककार आहेत, ज्यांच्याकडे तीन नाट्यकृती आहेत. गांभीर्याबरोबरच अलंकृत शैली ही त्यांची खासियत आहे. इतर कवींनीही त्यांच्या शैलीत पौराणिक कथा लिहिल्या, ज्यात शामल भट्टच्या अनेक कविता, मुकुंदचे भक्तमाळ, देवीदासचे रुक्मिणीहरण, मुरारीचे ईश्वर विवाह हे उल्लेखनीय आहेत. प्रेमानंदांचे समकालीन भक्त कवी अखॉन (१७वे शतक) हे अहमदाबादचे सोनार होते. कबीरांप्रमाणेच त्यांनी धर्म, वर्णव्यवस्था, वर्णव्यवस्था यांच्या खोट्या दांभिकतेवर कडवट विडंबन केले आहे. त्यांची तात्त्विक, भक्ती आणि सुधारणावादी अशा दोन्ही प्रकारची पदे उपलब्ध आहेत.
वर म्हणले आहे की भालन कवींनी एक विशेष काव्यशैली विकसित केली होती - गरबा शैली. ही शैली मुळात नृत्य लोकगीतांशी जोडलेली आहे. 18 व्या शतकात या शैलीत देवी-देवतांशी संबंधित अनेक भक्तिगीते लिहिली गेली. गरबी कवींचा एक वेगळा समुदाय सुरू झाला, ज्यामध्ये ब्राह्मण, भट, पाटीदार, सर्व प्रकारचे लोक आढळतील. बल्लभ भट्ट, प्रीतमदास, धीरोभक्त, निरंत भक्त आणि भोजा भक्त हे प्रमुख गरबी कवी आहेत. गरबी सम्राट, दयाराम (इ.स. १७६७-१८५२) यांच्या गाण्यात या शैलीची उच्च परिपक्वता आढळते. दयाराम शृंगार हे रसपरक गीती काव्याचे मध्ययुगीन गुजराती कवी असून त्यांनी गोड भावना साध्या आणि सुबक शैलीत व्यक्त केल्या आहेत. त्यांच्या ४८ रचना गुजराती भाषेत आढळतात. याशिवाय त्यांनी संस्कृत, हिंदी, मराठी, पंजाबी आणि उर्दू भाषेतही तितक्याच प्रमाणात काव्यरचना केल्या आहेत.
मध्ययुगीन गुजराती साहित्याच्या विकासात स्वामीनारायण संप्रदायानेही महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे. या पंथाचे संस्थापक, सहजानंद हे रामानंदांच्या शिष्य परंपरेत येतात. कच्छ आणि गुजरातमध्ये या पंथाच्या साधूंचा मोठा प्रभाव आहे. तात्विक वस्तुस्थिती, भक्ती आणि सामाजिक दांभिकतेचा निषेध हे या साधू कवींचे विषय आहेत. या पंथाचा मुख्य कवी ब्रह्मानंद आहे, ज्यांचे अनेक ग्रंथ आणि आठ हजार स्वतंत्र श्लोक आढळतात. इतर कवींमध्ये मुक्तानंद, मंजुकेशानंद आणि देवानंद यांची नावे घेता येतील.
जरी काही गद्य रचना जुनी गुजरातीमध्ये आढळतात, परंतु गद्य शैलीचा परिपक्व विकास मध्ययुगीन गुजरातीमध्ये होऊ शकला नाही. इतर आधुनिक भारतीय भाषांप्रमाणेच गुजराती काव्याच्या विकासात ख्रिश्चन धर्मगुरूंचाही हातखंडा होता. 19व्या शतकाच्या पहिल्या टप्प्यात, गुजराती गद्यात बायबलचे भाषांतर प्रकाशित झाले आणि ड्रमंडने 1808 मध्ये गुजराती भाषेचे पहिले व्याकरण लिहिले. गुजराती भाषेत ज्या लेखकांमध्ये नवीन चेतना उदयास आली त्यात पास्टर जार्विस, नर्मदाशंकर, नवलराय आणि भोलानाथ यांचा समावेश होतो. नर्मद किंवा नर्मदाशंकर (१८३३-१८८६) हे हिंदीतील भारतेंदुप्रमाणेच गुजराती मध्यमवर्गीय चेतनेचे आश्रयदाता आहेत. काळाच्या दृष्टीकोनातूनही ते भारतेंद्रूचे समकालीन होते आणि त्यांच्यासारखेच अष्टपैलू प्रतिभेचे सूत्रसंचालन होते. त्यांचे गद्य आत्मचरित्र 'मारी हकीकत' हे संपादित ग्रंथ आणि जुन्या कवींची टीका, संस्कृत 'शाकुंतल'चे गुजराती भाषांतर आणि अनेक सुधारणावादी कविता आहेत. नर्मद हे आधुनिक गुजराती कवितेला साचेबद्ध करणारे पहिले कवी आहेत, ज्यांनी नवीन सांस्कृतिक प्रबोधन, राष्ट्रीय भावना आणि सुधारणावादी उदात्ततेला आवाज दिला आहे. त्यांच्या वैचारिक काव्यशैलीसमोर जुने भक्त कवी सामान्य दिसतात. नर्मद पाश्चिमात्य काव्य शैलीशी पूर्णपणे परिचित होते. भारतेंदूप्रमाणेच ते एक मेहनती साहित्यिक होते ज्यांनी अनेक नवीन कवी आणि लेखकांना प्रेरणा दिली आणि संघटित केले. नर्मद यांनी संपादन आणि समीक्षेच्या क्षेत्रातही मोलाचे योगदान दिले आहे. तसेच, ते गुजराती भाषेतील पहिले निबंधकार, नाटककार आणि आत्मचरित्रकार मानले जातात. नर्मदचे समकालीन कवी दलपतराम (इ.स. १८२०-१८९८) यांची कामेही सामाजिक, नैतिक आणि राष्ट्रीय विषयांशी संबंधित आहेत. त्यांची कविता साध्या, प्रसादगुण संपन्न शैलीत मांडणे हे दलपतरामांचे वैशिष्ट्य आहे. त्यांची शैली नर्मदापेक्षा अधिक प्रगल्भ असली तरी व्यावहारिकता अधिक आढळते.
नर्मद आणि दलपतराम हे नंतरच्या अनेक कवींचे आदर्श आहेत. सवितानारायण, मणिलाल द्विवेदी, बालशंकर कंथारिया, कलापी इत्यादी सर्वांचा त्यांच्यावर प्रभाव असेल. या काळातील सर्वोत्कृष्ट कवी काठियावाडचे ठाकूर सुरसिंहजी गोहेल (इ.स. १८७४-१९१३) होते, जे 'कालापी' या टोपण नावाने कविता रचत असत. ते खरे कवीहृदयी व्यक्ती होते, ज्यांच्या प्रत्येक ओळीत भावनेची तीव्रता असते. मुक्त प्रेमाचा नैसर्गिक प्रवाह, निसर्गाचे वर्णन, मुक्त रोमँटिक चैतन्य कलापीच्या कवितेत आहे. 'कलापी नाही केकरव' हा त्यांचा काव्यसंग्रह आहे. तो शैली आणि व्हेरिफिकेशनच्या क्षेत्रात नवीन प्रयोगांचा प्रवर्तक आहे. त्यांनी गुजराती भाषेतही अनेक 'गझल' लिहिल्या आहेत, ज्या 'गजलिस्तान' या संग्रहात संकलित केल्या आहेत. श्री.कंथारिया यांनी फारसी कवी हाफिजच्या गझलांचा गुजराती काव्य अनुवाद सादर केला आहे आणि इतर मुक्त लेखनही केले आहे. गुजराती कवितेला परंपरावादी प्रवृत्तींपासून मुक्त करून मुक्ताभिमुख प्रवृत्तीकडे नेण्यात या कवींनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. नरसिंगराव दिबेतिया, फरदुनजी मर्जबान, रामजी मेरबनजी मलबारी, हरिलाल ध्रुव आणि फ्रामजी खबरदार हे गुजरातीतील नंतरच्या रोमँटिक कवींमध्ये प्रमुख आहेत. कवी श्री. दिवेटिया व्यतिरिक्त, ते गुजराती साहित्याचे प्रख्यात अभ्यासक होते आणि त्यांनी बॉम्बे विद्यापीठात 'गुजराती भाषा आणि साहित्य' या विषयावर विल्सन फिलॉजिकल व्याख्याने दिली होती. काव्यक्षेत्रात त्यांच्यावर इंग्रजी रोमँटिक कवींचा विशेष प्रभाव आहे. खबरदारजींच्या कविता मुख्यतः देशभक्तीपर आणि तात्विक विषयांकडे झुकलेल्या आहेत. श्रेणी:Pages using multiple image with auto scaled images बलवंतराय, दामोदर खुशालदास बोराडकर, मणिशंकर रतनजी भट्ट आणि नानालाल यांच्यात रोमँटिक काव्याचा विकास आढळतो. या सर्व कवींवर पाश्चात्य काव्यशैलीचा प्रभाव आहे. या कवींमध्ये प्रमुख नाव आहे नाना लाल, जे गुजराती कवी दलपतराम यांचे पुत्र होते. कवी आणि नाटककार अशा दोन्ही रूपात त्यांनी विशेष कीर्ती मिळवली आहे. त्यांच्या रचना प्रबंध काव्य, खंड काव्य आणि मुक्तक काव्य या तिन्ही शैलींमध्ये आढळतात, ज्यात मुख्य 'कुरु क्षेत्र' महाकाव्य आहे. गुजराती भाषेतील मुक्त श्लोकाचा तो पहिला वापरकर्ता आहे. नव्या गुजराती कवितेवर तत्कालीन राजकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि साहित्यिक बदलांचा मोठा प्रभाव पडला आहे. गांधीवादी कवींमध्ये सर्वोत्कृष्ट गो. के. ठाकूर आहेत, ज्यांनी नवीन विषयांच्या वापराबरोबरच अतुकांत छंद सारख्या प्रवाही श्लोक आणि व्यावहारिक भाषेचा वापर केला आहे. त्यांनी गुजराती भाषेत अनेक सॉनेट (चतुर्भुज) लिहिले आहेत. उमाशंकर जोशी, रामनारायण पाठक, कृष्णलाल श्रीधरानी इत्यादी कवींवर ठाकूरांचा प्रभाव दिसून येईल. आधुनिक गुजराती कवींवर एकीकडे साम्यवादी विचारसरणीचा तर दुसरीकडे प्रतिमावादी कवींचा प्रभाव आहे. राजेंद्र शहा आणि दिनेश कोठारी हे प्रायोगिक शैलीचे प्रमुख गुजराती कवी आहेत, ज्यांनी भाषा, पद्य आणि कविता यांचे नवे प्रयोग केले आहेत.
गुजराती नाटक साहित्य विशेष समृद्ध नाही. नर्मदा शंकर यांनी 'शाकुंतल'चे भाषांतर केले आणि रणछोड भाई यांनी काही संस्कृत आणि इंग्रजी नाटकांचे भाषांतर केले. रणछोड भाईंनी अनेक मूळ पौराणिक आणि सामाजिक नाटकेही लिहिली. नंतरच्या इतर नाटककारांमध्ये दलपतराम, नवलराय, नानालाल आणि सर रमणभाई यांचा समावेश होतो. कन्हैयालाल माणिकलाल मुन्शी, चंद्रवदन मेहता आणि धनसुखलाल मेहता हे आधुनिक नाटककार आहेत ज्यांनी सामाजिक विषयांवर लेखन केले. इथे श्रीधरानी, उमाशंकर जोशी आणि बटूभाई उमरवाडिया यांनीही एकांकिका लिहिल्या आहेत.
गुजराती निबंध साहित्यातही तीच स्थिती आहे. पहिले निबंधकार नर्मद आहेत. नर्मदांच्या काळात गुजराती पत्रकारिता उदयास आली आणि नवलराय यांनी ‘गुजरात शीलक्षेत्र’चे प्रकाशन सुरू केले. त्यांनी टीका आणि निबंध क्षेत्रातही खूप काम केले. टीकात्मक आणि वैयक्तिक अभिव्यक्ती अशा दोन्ही प्रकारचे निबंध लिहिले जाऊ लागले, परंतु गुणात्मक परिपक्वतेच्या दृष्टीकोनातून केवळ आनंदशंकर बापूभाई ध्रुव, नरसिंहराव दिवेटिया, काका कालेलकर, कन्हैयालाल माणिकलाल मुन्शी, रामनारायण पाठक, केशवलाल कामदार आणि उमाशंकर जोशी यांच्याच कलाकृती लिहिल्या जाऊ शकतात. सूचित करणे. केशवलाल ध्रुव, मनसुखलाल झवेरी, उमाशंकर जोशी आणि डॉ. भोगीलाल संदेसरा यांनी समीक्षात्मक लेखांच्या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. संस्मरण आणि रेखाटनांच्या गुजराती लेखकांमध्ये, मुन्शी आणि त्यांच्या पत्नी लीलावती मुन्शी, गांधीवादी विचारवंत काका कालेलकर आणि गांधीजींचे अनन्य सहकारी महादेव भाई यांची गणना केली जाते.
गुजराती कथा तुलनेने समृद्ध आहे. कादंबरी साहित्याची सुरुवात श्री नंदशंकर तुळजाशंकर यांच्या 'करंगेलो' (1868) या कादंबरीपासून होते. महिपतराम, अनंतराम त्रिकमलाल आणि चुन्नीलाल वर्धमान यांनी स्थापन केलेल्या ऐतिहासिक कादंबऱ्यांची परंपरा कन्हैयालाल माणिकलाल मुन्शी यांच्या ऐतिहासिक कादंबऱ्यांपर्यंत पोहोचते. पृथ्वी वल्लभ, जय सोमनाथ, गुजरात नो नाथ, पाटण नी डोमिनियन, भगवान परशुराम, लोपामुद्रा, भगवान कौटिल्य ही त्यांची विस्तृत रचना आहेत. याआधी इच्छाराम सूर्यराम देसाई यांनीही या क्षेत्रात खूप नाव कमावले होते, त्यांचा प्रभाव मुन्शीजींवर स्पष्ट दिसतो. मुन्शीजींनी पौराणिक, ऐतिहासिक कादंबऱ्यांव्यतिरिक्त सामाजिक कादंबऱ्याही लिहिल्या आहेत. सामाजिक कादंबरी क्षेत्रात रमणलाल देसाई यांचे विशेष स्थान आहे. राष्ट्रीय चळवळीशी निगडित 'दिव्यचक्षू' आणि 'भरेला अग्नि' आणि भारतीय ग्रामीण जीवनातील समस्यांशी निगडित 'ग्रामलक्ष्मीकोन' या चार भागांत प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या दोन कादंबऱ्यांना खूप प्रसिद्धी मिळाली. झवेरचंद मेघानी, जे गुजराती लोककलेचेही तज्ञ होते, त्यांनी गुजरातचे लोकजीवन आणि लोककथा कादंबरीच्या रूपात मांडण्याचा स्तुत्य प्रयत्न केला. गोवर्धन राम त्रिपाठी, पन्नालाल पटेल आणि धुमकेतू यांनी इतर सामाजिक कादंबरीकारांमध्ये विशेष प्रसिद्धी मिळवली आहे. वास्तववादी कादंबरीचा प्रभाव श्री.त्रिपाठी आणि इतर लेखकांवरही दिसून येईल. कल्पनेचा दुसरा भाग 'गोवळणी' या कथेच्या प्रकाशनाचा आहे असे मानले जाते. यानंतर विष्णुप्रसाद त्रिवेदी, अमृतलाल पंढियार आणि चंद्रशंकर पंड्या यांच्या अनेक कथा प्रसिद्ध झाल्या. आधुनिक कथाकारांमध्ये मुन्शी, रमणलाल देसाई, गुणवंतराय आचार्य, धुमकेतू आणि गुलाबदास दलाल हे विशेष प्रसिद्ध आहेत. धूमकेतू आणि गुलाबदास ब्रोकर यांनी कथेचे तंत्रज्ञान अत्याधुनिक केले आहे. आजच्या गुजराती कथा आणि कविता, विशेषतः भारतीय समाजाच्या सर्व पैलूंना चिन्हांकित करून, भारतीय युग चेतनेला आवाज देण्यासाठी आपले योग्य योगदान देत आहे.