Heograpiya

Ang Heógrapíya o Taládútaan ay ang pag-aaral sa kalupaan, katangian, naninirahan, at penomena ng Daigdig. Sa kolokyal nitong kahulugan, tipikal itong tumutukoy sa kinaroroonan ng isang lugar; sa pormal na kahulugan, isa itong malawak na sangay ng agham na naglalayong alamin at maipaliwanag ang Daigdig at kung paano ito humantong sa kasalukuyan nitong mga proseso at hitsura. Bagamat tinutukoy ng heograpiya ang Daigdig, ginagamit rin ang salitang ito upang ilarawan ang ibang mga planeta sa larangan ng agham pamplaneta. Heograpiya ang itinuturing madalas bilang isang "tulay" na nagkokonekta sa likas na agham at agham panlipunan.
Kinekredit sa sinaunang Griyegong heograpo na si Eratostenes ang marami sa mga pundasyon ng pag-aaral sa heograpiya. Si Erastostenes din ang itinuturong nag-imbento sa naturang salita, mula sa salitang Griyego na geographia (Greek: γεωγραφία), na kalauna'y hiniram ng mga wikang Romanse kabilang na ang wikang Ingles at Espanyol, kung saan nagmula ang modernong salitang Tagalog nito. Gayunpaman, sa mga sulatin ni Ptolemeo unang lumabas ang naturang salita sa pasulat na anyo. Sa kanya nagsimula ang "tradisyon ni Ptolemeo" ng larangan, na kinabibilangan ng teorya ng kartograpiya niya. Gayunpaman, maituturo nang mas maaga ang mga konseptong inilatag niya sa heograpiya, lalo na sa kartograpiya; halimbawa nito ang mga unang tangka ng mga taga-Babylon na ilarawan ang kanilang lugar gamit ang isang mapa noong ika-9 na siglo BKP. Bagamat ang kasaysayan ng heograpiya ay nagsimula sa iba't ibang lugar at panahon, nananatili pa rin ang mga pangunahing konsepto sa mga ito, tulad ng pag-alam sa espasyo, lugar, oras, at lawak.
Sa modernong panahon, isang akademikong larangan ang heograpiya na may samu't-saring mga kaparaanan. May mga pagtatangkang igrupo ito, kabilang na ang pagbibigay-kahulugan sa mga sangay nito gayundin sa apat na tradisyon ng heograpiya.
Isang sistematikong pag-aaral sa Daigdig ang heograpiya. Para maituring na bahagi ng pag-aaral, kailangan nito ng "espasyo" na mailalagay sa isang mapa, tulad ng koordinado, pangalan ng lugar, o tirahan. Dahil dito, madalas na itinatambal ang heograpiya sa kartograpiya, lalo na sa kolokyal na pananaw, kahit na hindi ganito ang kaso sa lahat ng oras. Bagamat gumagamit ng mga mapa ang mga heograpo, hindi lang ito ang buong punto ng pag-aaral. Pinag-aaralan din nila ang mga proseso, tampok, at penomena ng Daigdig sa dalawang bahagi: espasyo at panahon. Malawak ang saklaw ng heograpiya, kaya naman isa itong larangang interdisiplinaryo. Ayon kay William Hughes:
Mahahati sa tatlong pangunahing sangay ang heograpiya: pantao, pisikal, at teknikal. Nakapokus ang heograpiyang pantao sa mga natayuang lugar (Ingles: built environment) at kung paano ginagawa, tinitingnan, pinamamahalaan, at iniimpluwensiyahan ng mga tao ang espasyo. Sa heograpiyang pisikal naman sinusuri ang kalikasan at paano ang ugnayan sa pagitan ng mga organismo, klima, lupa, tubig, at anyong-lupa. Ang pagkakaiba ng dalawang sangay na ito ang nagbigay-daan upang mabuo ang heograpiyang pinagsama, kung saan pinag-aaralan naman ang interaksyon ng tao sa kapaligiran. Samantala, pag-aaral at pagdedebelop sa mga kagamitan naman ang pokus ng heograpiyang teknikal, kung saan sinusuri ng mga heograpo ang mga kaparaanan upang makakalap ng impormasyon, tulad halimbawa ng kartograpiya at sistemang pang-impormasyong pangheograpiya (GIS).
Mahirap ang paglalarawan sa heograpiya sa mga pangunahing konsepto nito, at hindi nagkakasundo ang mga heograpo patungkol rito. Halimbawa, tinukoy sa unang edisyon ng isang aklat ang mga sumusunod bilang mga pangunahing konsepto sa heograpiya: espasyo, lugar, panahon, eskala, at tanawin. Sa ikalawang edisyon nito, pinalawak ang mga ito upang isama ang mga sumusunod: mga sistemang pangkapaligiran, mga sistemang panlipunan, kalikasan, globalisasyon, pagdedebelop, at panganib.
Isang paraan din na ginagamit sa pagturo sa larangan ay ang limang tema ng heograpiya, na unang lumabas noong 1984 at madalas gamitin sa mga paaralan sa Estados Unidos. Ayon dito, ang heograpiya ay mailalarawan sa limang bahagi: lokasyon, lugar, relasyon sa kapaligiran, paggalaw, at mga rehiyon.
Isa ang espasyo sa mga pangunahing konsepto sa heograpiya. Gayunpaman, hirap ang mga heograpo na linawin kung ano ito. Espasyong tiyak ang tawag sa eksaktong lugar o koordinado ng mga tao, lugar, bagay, o penomena. Ngayon, itinuturo sa mga heograpo ang pagtingin sa mundo bilang isang nababagong espasyo kung saan nagaganap ang mga ugnayan ng mga proseso, imbes sa tradisyonal na konsepto na isang larawang nakalagay sa mapa.
Isa ang lugar sa mga pinakamahahalaga at komplikadong termino sa heograpiya. Sa heograpiyang pantao, kalipunan ang lugar ng mga koordinado sa mundo, ang mga gawaing naganap, nagaganap, at magaganap pa lang sa mga ito, at ang kahulugan ng espasyong ito sa mga tao. Samantala, sa heograpiyang pisikal, kasama sa lugar ang lahat ng mga pisikal na penomena na naganap sa isang espasyo, tulad ng litospera, atmospera, idrospera, at biospera. May mga relasyon ang bawat lugar sa isa't-isa. Ayon sa heograpong si Yi-Fu Tuan, ang heograpiya ay ang pag-aaral sa Daigdig sa pananaw na ito ang tahanan ng sangkatauhan, kaya naman mahalaga at sentro sa pag-aaral na alamin ang kahulugan ng salitang lugar sa larangan.
Bagamat mas pinagtutuunan sa kasaysayan ang panahon, mahalagang konsepto pa rin ito sa heograpiya. Ayon sa pisika, hindi magkahiwalay ang espasyo at panahon; imbes magkasama ito sa konsepto ng espasyo-panahon. Nasa ilalim ng pisika ang heograpiya, kaya naman kinokonsidera din ng mga heograpo ang panahon bukod sa espasyo. Bagamat isang pananaw sa panahon sa heograpiya ay ang pagtala sa mga kaganapan sa isang lugar, saklaw din nito ang pagmomodelo sa mga nagbabagong kapaligiran na dulot ng paggalaw ng mga tao, organismo, at mga bagay. Madalas na nagbabago ang pananaw ng mga tao sa isang lugar depende sa kung gaano kahaba ang pagtira nila sa lugar na yon. Pinaghihigpitan ng panahon ang mga posibleng daanan pwedeng tahakin sa isang espasyo, lalo na kung may tiyak na pinagmulang punto. Mahirap ipakita ang panahon sa kartograpiya; gayunpaman, naging mas madali ito sa tulong ng mga teknolohiya.
Sa mga mapa, eskala ang kaugnayan ng layo na makikita sa mapa at layo sa katotohanan. Ginagamit ito ng mga heograpo upang masukat ang espasyo, upang malaman ang konteksto ng lugar sa pangkalahatan.
Walang tiyak na napagkakasunduan na mga batas ng heograpiya, ngunit matagal na'ng iminumungkahi ng samu't saring mga heograpo ang mga ito, lalo na ng heograpong si Waldo Tobler. Bagamat may mga kritisismo sa mga ito, pinakatanggap sa mga ito ay ang unang batas ng heograpiya ni Tobler. Narito ang ilan sa mga mungkahing batas:
Pinag-aralan ng mga sinaunang kultura ang heograpiya bilang paliwanag sa mundo, partikular sa kapaligiran nila. Ang mga pinakalumang mapa ng mundo ay nanggaling sa sinaunang Babylon mula sa ika-9 na siglo BKP. Pinakakilala sa mga ito ay ang Imago Mundi na tinatayang ginawa noong 600 BKP. Ipinakita rito ang lungsod ng Babylon sa Ilog Eufrates na pinapalibutan ng isang pabilog na kalupaan. Kasama sa kalupaang ito ay ang Asirya, Urartu, at iba pang mga lungsod. Ang kalupaang ito ay pinapalibutan ng isang karagatang tinatawag na "mapait na ilog," kung saan makikita ang pitong islang nakaayos upang makabuo ng isang bituing may pitong punto. May isang mas lumang mapa na nagpapakita sa parehong lungsod ngunit mas hilaga, bagamat hindi sigurado ang mga historyador kung ano talaga ang ipinapakita ng mapang ito.
Si Anaximander ang kinikilalang nagpasimula sa larangan ng heograpiya sa sinaunang Gresya. Siya ang kinekredit na gumawa sa gnomon, isang sinaunang instrumentong nagsusukat ng latitud. Samantala, matagumpay namang nahulaan ni Thales ang isang laho noong 28 Mayo 585 BKP. May debate pa rin sa kung sino ang unang nagpalagay na bilog ang mundo; tipikal na tinutukoy si Pitagoras o Parmenides para sa kredit. Bagamat naniniwalang patag ang mundo, ipinaliwanag ni Anaxigoras na bilog ang mundo sa pamamagitan ng pagpaliwanag sa mga laho. Samantala, nasukat naman ni Eratostenes ang lawak ng mundo sa pamamagitan ng pagsukat sa mga anino sa dalawang magkaibang lugar sa parehong oras; ang sukat niya ay ang pinakatumpak na nagawa hanggang sa paggamit ng trigonometriya ng iskolar na Muslim na si Abu Rayhan Bruni noong Ginintuang Panahon ng Islam upang sukatin ang lawak ng mundo.
Si Hiparco ang itinuturong nakagawa sa unang mapagkakatiwalaang sistema ng latitud at longhitud. Ginamit niya ang sistemang seksahesimal ng matematika ng Babylonia. Ang gawa niya ay pinalawak ni Ptolemeo sa paggawa niya sa mga unang atlas ng mundong alam ng mga Romano.
Pagsapit ng Gitnang Kapanahunan, lumipat ang sentro ng pag-aaral mula sa Europa papunta sa Gitnang Silangan bunga ng pagbagsak ng Imperyong Romano. Naglakbay ang mga heograpong Muslim at nakagawa ng mga komprehensibong mapa, tulad nina Muhammad al-Idrisi, Ibn Battuta, at Ibn Khaldun. Ginamit ng mga Muslim ang kaalamang nagmula sa sinaung Gresya at Roma upang itatag ang Tahanan ng Karunungan sa Baghdad (ngayo'y bahagi ng Iraq).
Ang paglalayag ng mga Europeo noong Panahon ng Pagtuklas ang nagbigay-daan upang madiskubre nila ang mga lupaing hindi nila alam, partikular na ang Bagong Mundo. Nagresulta ito upang seryosong pag-aralan ng mga iskolar ang heograpiya bilang tugon sa pagpapabuti ng paglalayag kontra sa kanilang mga kakumpetensiya. Ang problema ng longhitud ay isa sa mga matagal na'ng problema ng mga manlalayag sa Europa na naglilimita sa kanila sa paglayag sa mga malalayong lugar. Iniutos ng mga gobyerno ng mga bansa sa Europa, partikular na ng Espanya, Olanda, at Britanya, ang paglalagay ng premyo sa sinumang makakagawa ng isang mapagkakatiwalaang paraan upang sukatin ang longhitud. Nalutas ito noong 1760 ni John Harrison, isang Ingles na manggagawa ng orasan, sa pamamagitan ng paggawa niya sa kronometrong H-4. Noong 1884 sa Estados Unidos, nagkasundo ang mga bansa sa Pandaigdigang Kumperensiyang sa Meridyano na gamitin ang meridyanong Greenwich upang maging punong meridyano sa mga mapa.
Naging pormal na disiplina sa mga pamantasan ng Europa ang heograpiya pagsapit ng ika-19 na siglo. Kasabay nito, nabuo rin ang mga unang samahang pangheograpiya, tulad ng Société de Géographie noong 1821, Royal Geographical Society sa Britanya noong 1830, at ang National Geographic Society noong 1888. Ang pag-usad ng teknolohiya noong ika-20 siglo na nagbigay-daan upang mabuo ang ilang mga sangay ng heograpiya, tulad halimbawa ng heomatika at ang paggamit sa estadistika sa pag-aaral. Ang Rebolusyong Kwantitatibo noong dekada 1950s hanggang 1960s ang nagpabago sa pananaw ng larangan, kung saan nagsimulang gamitin ng mga heograpo ang mga numero mula sa estadistika at mga tiyak na sukat upang ilarawan ang heograpiya. Noong 1970, inimungkahi ng heograpong si Waldo Tobler ang unang batas ng heograpiya, na nagsasabing "lahat ay magkakaugnay, pero mas may kaugnayan ang mga magkakapitbahay."
Malawak ang saklaw ng pag-aaral ng heograpiya, kaya naman sinubukan ng mga heograpo na igrupo ito ayon sa mga paksa, kabilang na ang apat na tradisyon ng heograpiya. Gayunpaman, hinahati rin sa tatlong sangay ang larangan: pantao, pisikal, at teknikal. Ginagamit ang apat na tradisyon para hatiin ang mga kaparaanang teoretikal ginagamit ng mga heograpo. Samantala, ginagamit naman ang mga sangay madalas sa mga nalalapat na kaparaanang pangheograpiya.
Mungkahi noong 1964 na hatiin ang heograpiya sa apat na tradisyon: lokasyonal, interaksyong tao-kapaligiran, rehiyon, at agham pandaigdig. Sadyang malalawak ang saklaw ng apat na tradisyon na nakabase sa pilosopiya.
Nakapokus sa mga tao ang heograpiyang pantao, lalo na sa mga prosesong nakakaapekto sa mga lipunan. Saklaw nito ang mga aspetong pantao, politikal, kultural, panlipunan, at pang-ekonomiya.
Nakapokus naman ang heograpiyang pisikal sa heograpiya bilang isang agham pandaigdig. Layunin nito na alamin ang mga problemang pisikal at isyu sa litospera, idrospera, atmospera, pedospera, at biospera. Pag-aaral ito na nakatuon sa klima, lupa, at katubigan ng mundo.
Pinag-aaralan sa heograpiyang teknikal ang mga kaparaanan, kagamitan, at estadistikang ginagamit sa heograpiya. Sentro sa sangay ang mga teknolohiyang ginagamit sa larangan, at hindi sa datos nito. Bagamat unang kinilala ang sangay noong 1749, nito lamang ika-20 siglo itong pormal na kinilala bilang sangay ng heograpiya. Dahil sa pag-usad ng teknolohiya pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, naging sopistikado ang mga kagamitan sa heograpiyang teknikal, tulad halimbawa ng sistemang pang-impormasyong pangheograpiya (GIS).
Nahahati sa dalawa ang mga kaparaanang ginagamit sa heograpiya, kwalitatibo at kwantitatibo.
Deskriptibo ang heograpiyang kwalitatibo, di tulad ng kwantitatibo na nakatuon sa estadistika. Nagdadagdag sila sa konteksto sa mga konsepto, at galugarin ang mga konseptong pantao tulad ng paniniwala na hindi masusukat.
Dahil sa Rebolusyong Kwantitatibo noong dekada 1950s at 1960s na nagpabago sa heograpiya, naging karaniwan ang paggamit sa mga kaparaanang kwantitatibo sa larangan. Nagresulta ito sa pagdebelop ng heograpiyang teknikal, na nagbigay-daan upang umusbong ang heograpiyang kwantitatibo bilang sangay sa ilalim nito.