Katutubong relihiyong Tagalog

Ang katutubong paniniwalang panrelihiyon ng mga Tagalog ay pangunahing binubuo ng mga elemento ng relihiyong Austronesyo ng mga Tagalog, na sinusuplementuhan ng iba pang mga elemento na nakuha mula sa Hinduismo, Budismong Mahayana, at Islam. Ito ay sabay na tinukoy ng mga paring Espanyol bilang tagalismo (i.e., "Tagalism"). Ito rin ay tinutukoy ng ilan bilang anitismo, mula sa terminong Tagalog na "anito" na nangangahulugang "ispiritu".
Ang arkeolohiko at linggwistikang ebidensya ay nagpapahiwatig na ang mga paniniwalang ito ay nagmula sa pagdating ng mga Awstrones, bagaman ang mga elemento ay kalaunan ay sinkretistikong inangkop mula sa Hinduismo at Budismong Mahayana. Marami sa mga katutubong paniniwalang ito ay nananatili ngayon, sa mga sinkretikong anyo na tinalakay ng mga iskolar bilang Pilipinas na baryasyon ng pambayang Katolisismo at Islam.
Ang mga katutubong Tagalog na may kakayahang espiritwal na makipag-ugnayan sa mga diyos ay kilala bilang katulunan. Ang katulunan, bilang pari o parian at personipikadong tagapag-ugnay sa mga diyos, ay tumatanggap din ng tungkulin ng datu kung ang datu ay hindi pa bumabalik mula sa kanyang paglalakbay. Sila rin ay kumikilos bilang datu sa mga panahon ng transisyon, kung saan ang opisyal na datu (pinuno) ay hindi pa napipili. Katulad ng datu, ang katulunan ay maaaring lalaki o babae, bagaman kadalasan ay babae, samantalang ang mga lalaking katulunan ay nagbibihis bilang babae. Ang katulunan ay maaaring pumili ng asawa o kabiyak bilang katuwang sa kanyang mga espiritwal na gawain, anuman ang kasarian. Ang katulunan, parehong lalaki at babae, ay karaniwang may pambabaeng ekspresyon ng kasarian, ayon sa mga ulat ng mga Kastila. Ang dahilan nito ay dahil ang pambabaeng ekspresyon ay sumasagisag sa likas na espiritwal na balanse, at ito ay kalugod-lugod sa mga diyos ng Tagalog. Napansin ng historyador at misyonerong Kastila na si Pedro Chirino na ang kanilang mahabang buhok ay simbolo ng kanilang dedikasyon sa kanilang relihiyon.
Dahil sa mga limitasyon ng wika at mga personal na pagkiling sa relihiyon, madalas na nagkaroon ng iba't ibang interpretasyon ang mga Kastilang kronista sa mga salitang Tagalog na may kaugnayan sa pagsamba. Ang salitang "anito" ay isa sa mga salitang ito na nagkaroon ng iba't ibang kahulugan. Ayon kay Scott, ang mga misyonero ay kalaunan muling binigyang-kahulugan ang salitang ito upang mangahulugang "lahat ng mga idolo," kabilang ang mga diyos ng Gitnang Silangan na binanggit sa Bibliya, tuwing isinasama nila ito sa kanilang mga homiliya. Bilang resulta, sa makabagong panahon, ang salitang "anito" ay naging kahulugan ng iba't ibang mga pigurin o "idolo" na kumakatawan sa mga diyos ng mga Pilipino. Gayunpaman, ang salitang Tagalog para sa mga ganitong representasyon ay "larauan."
Sa diksyunaryo niya noong 1613 na Vocabulario de la lengua tagala, ipinaliwanag ni Prayle Pedro de San Buenaventura:
Ang pisikal na medisina ng mga Tagalog ay kinabibilangan ng pagkilala sa usog at sa init at lamig na nagdudulot ng pasma. Ang espiritwal at herbal na medisina ng mga Tagalog, na ang ilang mga gawain ay nananatili hanggang ngayon at pinag-aaralan sa ilalim ng Sikolohiyang Pilipino, ay malakas na naiimpluwensyahan ng relihiyosong kosmolohiya ng mga Tagalog.
Naniniwala ang mga sinaunang Tagalog na may tatlong hayop at tatlong halaman na itinuturing na pinakabanal. Ang tatlong banal na hayop ay kinabibilangan ng mga aso na pinagpala ng mga diyos upang gabayan at maging kaalyado ng sangkatauhan, tigmamanukan na mga mensahero ni Bathala, at mga buwaya na tagapagbantay ng mga banal na latian at pinaniniwalaang mga psychopomp. Samantala, ang tatlong banal na halaman ay kinabibilangan ng mga niyog na unang halaman mula sa mga abo nina Galang Kaluluwa at Ulilang Kaluluwa, mga puno ng balete na tahanan ng mga sobrenatural, at mga kawayan na pinagmulan ng sangkatauhan.
Ang bilang na tatlo ay pinaniniwalaang banal sa mga sinaunang paniniwala ng mga Tagalog.Nang maglaban sina Bathala at Ulilang Kaluluwa sa panahon ng kosmikong paglikha, ang digmaan ay tumagal ng tatlong araw at tatlong gabi.Bukod pa rito, may tatlong banal na tirahan, na tinatawag na Maca, Kasamaan, at Kaluwalhatian.Gayundin, may tatlong banal na nilalang sa panahon ng kosmikong paglikha: sina Bathala, Ulilang Kaluluwa, at Galang Kaluluwa.
Natuklasan ng isang arkeolohikal na pananaliksik noong 2018 na ang mga aso ng mga Tagalog ay tunay na pinahahalagahan bago ang kolonisasyon at itinuturing na kapantay, na sumusuporta sa oral na kaalaman na nagsasabing ang mga aso ay mga nilalang na pinagpala ng mga diyos. Ang mga aso ay inilibing, hindi bilang mga alay o kapag namatay ang kanilang amo, kundi palaging "indibidwal", na may karapatan sa tamang mga gawi sa paglilibing. Isang pook-libingan sa Santa Ana, Maynila ang nagpakita ng isang aso na unang inilibing, at pagkatapos ng ilang taon, ang batang kasamang tao ng aso na namatay ay inilibing sa ibabaw ng libingan ng aso, na nagpapakita ng mataas na pagtingin ng mga sinaunang Tagalog sa mga aso.
Ang mga gawain sa dambana ay isinasagawa sa iba't ibang paraan tulad ng pasasalamat, mga dasal ng kahilingan, o kahit paggunita sa isang pangyayari. Ang lahat ng mga diyos, mga nilalang na ipinadala ni Bathala, at mga espiritu ng mga ninuno ay kolektibong tinatawag na anito. Sa kabuuan, ang lahat ng bagay sa kalikasan ay itinuturing na banal sa Tagalismo, mula sa mga yungib, ilog, dagat, lawa, bundok, puno, hangin, kalangitan, at iba pa. Kasama rin sa iba pang mga banal na pook ang mga lugar ng kamatayan ng mga Tagalog (mga sinaunang libingan), at mga templo (karaniwang nasa anyo ng mga kuta o pinalaking kubo na may mga palisada). Karaniwan, ang mga lugar na ito ay mga pook na madalas puntahan ng mga diyos, at sa gayon ay nagsisilbing parehong lugar ng pagsamba at lugar para sa pagpapalakas ng katawan at ng anting-anting ng isang tao. Ang mga lugar na ito ay karaniwang tahanan ng ilang anito o mga espiritu ng mga ninuno at mga espiritu na ipinadala ni Bathala upang tulungan ang sangkatauhan. Ang mga sumusunod ay tradisyonal na itinuturing na pinakabanal, at hanggang ngayon ay itinuturing pa rin, sa mga lugar:
Ang mga mamamayang Tagalog ay tinawag ang tigmamanukan, isang lokal na ibon, bilang ibon ng palatandaan. Bagaman ang mga kilos ng maraming ibon at butiki ay sinasabing mga palatandaan, partikular na binibigyang pansin ang tigmamanukan.
Ayon sa diksyunaryo ni San Buenaventura, naniniwala ang mga Tagalog na ang direksyon ng paglipad ng tigmamanukan sa simula ng isang paglalakbay ay nagpapahiwatig ng magiging resulta ng paglalakbay. Kung ito ay lumipad mula kanan pakaliwa, magiging matagumpay ang ekspedisyon. Ang palatandaang ito ay tinawag na labay, isang terminong naroroon pa rin sa ilang wikang Filipino na may kahulugang "magpatuloy." Kung ang ibon ay lumipad mula kaliwa pakanan, tiyak na hindi na makakabalik ang mga manlalakbay.
Sinasabi rin na kung ang isang mangangaso ay makahuli ng tigmamanukan sa isang bitag, puputulin nila ang tuka nito at pakakawalan, sabay sasabihin, "Kita ay iwawala, kun akoy mey kakawnan, lalabay ka." ("Malaya ka na, kaya kapag ako'y naglakbay, umawit ka sa kanan.")
Bagama't hindi na ginagamit ngayon ang pangalang tigmamanukan, sinasabi ng ilang mga unang kanlurang manlalakbay na ang partikular na ibon na tinutukoy ng pangalang ito ay isang fairy bluebird (genus Irena, pamilya Irenidae ). Partikular na tinukoy ng isang manlalakbay ang Asian fairy bluebird ( Irena puella turcosa ) habang ang isa naman ay partikular na tinukoy ang Philippine fairy bluebird ( Irena cyanogastra ). Sa anumang kaso, karamihan sa mga pinagmumulan na naglalarawan sa tigmamanukan ay sumasang-ayon na ito ay nakikilala sa pamamagitan ng isang "asul" na kulay.
Bathala - Si Bathalà o Maykapál ang kataas-taasang Diyos, ang tagapaglikagapamahala ng sansinukob. Siya ang pinakamakapangyarihang diyos at kilala rin siya bilang Bathalang Maykapal (maylikha). Pinaniniwalaan ng mga sinaunang Tagalog na siya ang hari ng mga diwata at punong diyos o pinaka-ama ng lahat ng mga mas mababang diyos Si Bathala ay kilala rin sa tawag na Abba at Diwatà (Dioata, Diuata) - Hango sa salitang Sanskrit na deva at devata, na nangangahulugang "diyos" o "taga langit"
Lakapati - Lakanpati Siya rin ang pangunahing diyos ng kasaganahan at pagkamayabong, na inilalarawan bilang may katangian ng pinagsamang lalaki at babae na magkasama (androgyne), na sumisimbolo sa kapangyarihang mamunga o pumunla sa na pagsasama.
Buan - Si Buan ang diwata ng buwan at ang dalagang nasa buwan. Ang mga Tagalog mula sa Laguna ay tinatawag si Buan bilang "Dalágañg nása Buwán" (Dalagang Nasa Buwan) "Dalágañg Binúbúkot" (Dalagang Tinatago) Ayon sa mga kronikang Espanyol, ang mga sinaunang Tagalog ay iginagalang ang buwan (Buan) bilang isang diyos, lalo na kapag ito ay bago pa lamang lumilitaw (ang unang silahis ng buwan). Sa panahong ito, sila ay nagdiriwang nang malaki, sinasamba ito at malugod na tinatanggap, hinihiling dito ang kanilang mga nais: ang iba ay humihiling ng maraming ginto; ang iba naman ay maraming bigas; ang iba ay isang magandang asawa o isang marangal, mayaman, at mabuting asal na kabiyak; at ang iba naman ay kalusugan at mahabang buhay. Sa madaling salita, bawat isa ay humihiling ng kanilang pinakanais sapagkat naniniwala sila na kayang ipagkaloob ito ng buwan sa kanila nang sagana.
Lakan Bini - si Lakan Bini ay kilala rin bilang Lakang Daitan (Panginoon ng Pagtatali o Pagsasama) – Siya ang tagapangalaga ng lalamunan at ang tagapagtanggol sa kaso ng anumang sakit sa lalamunan. May ilang may-akda na maling nagtala ng kanyang pangalan bilang Lacambui at ayon sa kanila, siya ang diyos ng mga sinaunang Tagalog na nagpapakain.
Araw - Si Araw o Haring Araw ay ang sinaunang diwata o diyos ng araw.Ayon kay Juan de Plasencia, sinasamba ng mga sinaunang Tagalog ang araw dahil sa kariktan at kakisigan nito. Kapag umuulan habang may sikat ng araw at ang langit ay may bahagyang pulang kulay, sinasabi nila na nagtitipon ang mga anito upang magdala ng digmaan sa kanila. Dahil dito, sila ay natatakot nang labis, at hindi pinapayagan ang mga kababaihan at bata na bumaba mula sa kanilang mga bahay hangga’t hindi ito tumitila at muling nagiging maaliwalas ang kalangitan.
Balangao - Si Balangao o Balangaw ang diwata o diyos ng bahaghari ng mga sinaunang tagalog.Sa klasikong Tagalog, Ang tamang pangalan ng bahaghari ay Balangaw, habang ang bahaghari ay isang makatang na termino na tumutukoy sa Balangaw.Naniniwala ang mga sinaunang tagalog na ang bahaghari ay tulay papuntang langit ng mga espirtu at yumao sa pakikipaglaban o di kaya mga nakain o napatay ng mga buwaya. Katunog at kahawig ni Balangaw ang ngalan ng diwata ng bahaghari at digmaan ng mga Bisaya na si Varangaw (Barangao)
Bibit - Si Bibit ay isang anito na inuugnay sa mga sakit, na ipagaalayan kapag may sakit ang isang tao. Kapag ang isang tao ay nagkasakit, maghahandog sila ng pagkain kay Bibit. Kinakailangan muna ng catalona na pagalingin si Bibit bago siya makapagsimula ng paggamot sa pasyente upang ito'y gumaling.
Tawong Damo – Ang Tawong damo ay pangkalahatang tawag sa mga masasamang anito o masasamang espirtu ng kabundukan na pinaniniwalaang responsable sa pagpapalaglag ng sanggol. Ayon kay Blumentritt, ang mga masasamang anito na labis na kinatatakutan ng mga Tagalog, tulad ng mga naninirahan sa kagubatan, ay tila mga anito ng mga dating may-ari o katutubong naninirahan sa mga lupain na kalaunan ay sinakop ng mga Tagalog na nandayuhan
Dumangan – Si Dumangan Ang diyos ng masaganang ani. Asawa ni Idianali at ama ni Dumakulem. Hango sa paniniwala ng mga Samabal mula sa diyos ng may kaparehong ngalan ang diyos ng ani at tagapagbigay ng butil sa paniniwala ng mga Sambal.
Mayari – Ang makabagong diyosa ng buwan. Anak ni Bathala sa isang mortal na asawa. Hango siya sa diyosang buwan ng mga Kapampangan na may parehong pangalan. Maari rin siyang hango sa lalaking diyos ng Sambal na si Malayari.
Ikapati – Ang diyos ng mga sinasakang lupa. Hango siya sa isang diyos Sambal na may parehong pangalan. Ang diyos na Tagalog na si Lacapati ay unang naitala sa Boxer Codex (1590) bilang isang lalaking diyos na isang androhinong nilalang o may katangian ng pinagsamang lalaki at babae.
Apolaki – Ang diwata o diyos ng araw at patron ng mga mandirigma. Hango mula kay Apolaki ang pinakamataas na diyos ng sinaunang mga Pangasinense
Ang mga modernong iskolar tulad nina Scott, Jocano, at Maggay, at mga teologo tulad ni Gorospe ay sumasang-ayon na ang katutubong paniniwala ng mga Tagalog ay nananatili hanggang sa kasalukuyan, sa anyo ng relihiyong bayan.
Halimbawa, binanggit ni Almocera na:
Si Scott, sa kanyang mahalagang akda noong 1994 na Barangay: Sixteenth-century Philippine Culture and Society, ay napansin na may mga kapansin-pansing pagkakatulad sa mga salaysay mula noong 1500s at sa mga kasalukuyang paniniwala ng mga tao ngayon. Partikular niyang inilalarawan ang salaysay ni Miguel de Loarca bilang:
Samantala, binanggit ng Katolikong Iskolar na si Fr. Vitaliano R. Gorospe :