Hupiter (planeta)

Ang Hupiter (sagisag: ) ay ang ikalimang planeta mula sa Araw at ang pinakamalaki sa loob ng Sistemang Solar. Isa itong higanteng gas na may masa na mas kaunti lamang sa ika-isang libong bahagdan ng bigat ng Araw. Subalit ang bigat nito ay dalawa at kalahating mas mabigat kaysa sa pinagsamang bigat ng lahat ng ibang planeta ng Sistemang Solar. Ang Hupiter ay inuuri bilang higanteng gas gaya ng Saturno, Urano at Neptuno. Tinatawag ring planetang Jovian ang apat na planetang ito.
Ang Hupiter ay walang solidong ibabaw, tanging isang malawak na karagatan ng malamig at siksik na hydrogen. Ang atmospera nito ay binubuo ng umiikot na ulap ng hydrogen at helium, na may isang higanteng pangmatagalang windstorm na tinatawag na Great Red Spot. Mayroon itong 80 na buwan. Limampu't pitong buwan ang binigyan ng opisyal na pangalan ng International Astronomical Union (IAU).
Ang Hupiter ang may pinakamaikling araw sa Sistemang Solar. Tumatagal ng humigit-kumulang sampung oras para makumpleto nito ang pag-ikot at 12 na taon sa daigdig para makumpleto naman ang rebolusyon nito. Ang napakalaking masa nito ay nagbibigay dito ng halos 2.5 na beses kaysa sa gravity ng daigdig (sinusukat sa tuktok ng atmospera ng Hupiter), at ito ay nagdudulot ng malakas na epekto sa iba pang mga miyembro ng sistemang solar. Ito ay responsable para sa Kirkwood gaps sa asteroid belt at mga pagbabago sa mga orbit ng mga kometa; ito ay maaaring kumilos bilang isang "walis," na humihila sa mga katawan na maaaring mabangga sa ibang pang mga planeta.
Pinaniniwalaang ang Hupiter ang pinakamatandang planeta sa Sistemang Solar. Iminumungkahi ng mga kasalukuyang modelo ng pagbuo ng Sistemang Solar na nabuo ang Hupiter sa o higit pa sa linya ng niyebe: isang distansya mula sa sinaunang Araw kung saan ang temperatura ay sadyang malamig para sa mga pabagu-bago gaya ng tubig na mag-condense at maging solid. Nagsimula ang planeta bilang isang solidong kaibuturan, na pagkatapos ay naipon ang gaseous na kapaligiran nito. Bilang kinahinatnan, ang planeta ay maaaring nabuo bago ang solar nebula ay ganap na nakakalat. Sa panahon ng pagbuo nito, unti-unting tumaas ang masa ng Hupiter hanggang sa magkaroon ito ng 20 beses na mass ng Daigdig (halos kalahati nito ay nasa silicates, ices at iba pang mabibigat na elementong nasasakupan). Habang ang nag-oorbit na masa ay tumaas nang higit sa 50 beses ng Earth mass, lumikha ito ng puwang sa solar nebula. Pagkatapos noon, ang lumalagong planeta ay umabot sa huling masa nito sa loob ng 3–4 na milyong taon.
Ayon sa "grand tack hypothesis", nagsimulang mabuo ang Hupiter sa layo na humigit-kumulang 3.5 AU (520 million km; 330 million mi) mula sa Araw. Habang ang batang planeta ay nadagdagan ang masa, ang pakikipag-ugnayan sa gas disk na nag-oorbit sa Araw at ang mga orbital na resonance kay Saturno ay naging dahilan ng paglipat nito papasok. Pinataob nito ang mga orbit ng ilang super-Earth na nag-oorbit na mas malapit sa Araw, na naging sanhi ng mapanirang pagbangga ng mga ito. Sa kalaunan ay nagsimula ring lumipat sa loob si Saturno, na mas mabilis kaysa sa Hupiter, hanggang sa makuha ang dalawang planeta sa 3:2 mean motion resonance sa humigit-kumulang 1.5 AU (220 million km; 140 million mi) mula sa Sun. Binago nito ang direksyon ng pandarayuhan, na naging dahilan upang lumipat sila palayo sa Araw at palabas ng panloob na sistema patungo sa kanilang kasalukuyang mga lokasyon. Nangyari ang lahat ng ito sa loob ng 3–6 na milyong taon, na ang huling paglipat ng Hupiter ay naganap sa loob ng ilang daang libong taon. Ang pag-alis ni Hupiter mula sa panloob na sistemang solar ay kalaunan ay nagbigay-daan sa mga panloob na planeta—kabilang ang Earth—na mabuo mula sa mga durog na bato.
Mayroong ilang mga problema sa grand tack hypothesis. Ang mga resultang timescale ng pagbuo ng mga terrestrial na planeta ay lumilitaw na hindi naaayon sa sinusukat na elementong komposisyon. Malamang na tumira ang Hupiter sa isang orbit na mas malapit sa Araw kung lumipat ito sa solar nebula. Ang ilang nakikipagkumpitensyang modelo ng pagbuo ng Solar System ay hinuhulaan ang pagbuo ng Hupiter na may mga orbital na katangian na malapit sa mga kasalukuyang planeta. Hinuhulaan naman ng ibang mga modelo ang pagbuo ng Hupiter sa mga distansyang mas malayo pa, gaya ng 18 AU (2.7 bilyon km; 1.7 bilyon mi).
Batay sa komposisyon ng Hupiter, ginawa ng mga mananaliksik ang kaso para sa isang paunang pagbuo sa labas ng molecular nitrogen (N2) snowline, na tinatayang nasa 20–30 AU (3.0–4.5 bilyong km; 1.9–2.8 bilyong mi) mula sa Araw, at posibleng kahit sa labas ng argon snowline, na maaaring umabot sa 40 AU (6.0 bilyon km; 3.7 bilyon mi). Ang pagkakaroon ng nabuo sa isa sa mga matinding distansiyang ito, ang Hupiter ay maaaring lumipat sa loob sa kasalukuyang lokasyon nito. Ang papasok na paglipat na ito ay maaaring mangyari sa loob ng humigit-kumulang 700,000 taon, sa panahon ng humigit-kumulang 2–3 milyong taon pagkatapos magsimulang mabuo ang planeta. Sa modelong ito, ang Saturno, Urano at Neptuno ay nabuo nang mas malayo kaysa sa Hupiter, at ang Saturno ay lumipat din sa loob.
Ang lathalaing ito na tungkol sa Astronomiya ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.