Bahasa Suluk

Bahasa Suluk atau Bahasa Tausug ialah bahasa yang dituturkan di Kepulauan Sulu, Malaysia (sebahagian kecil kawasan di Sabah), Mindanao, Filipina dan Kalimantan, Indonesia oleh orang Tausug. Bahasa suluk dikenali oleh bangsa Tagalog sebagai Wikang Tausug, manakala orang-orang Cebuano mengenali Bahasa Tausug sebagai Tinausug.
Bahasa Tausug adalah bahasa perantara atau lingua franca sebelum era kesultanannya lagi hingga kini. Etnik Suluk berasal dari rumpun Nusantara-Austronesia (Polenesia) sebagai mana masyarakat Nusantara di sekitarnya. Etnik Suluk juga merupakan diantara penduduk Peribumi atau Bumiputera Sabah. Bahasa Sug yang mereka tutur adalah mirip Bahasa Melayu lama bercampur Bahasa Arab dan bahasa etnik lain di sekitar Sulu dan Mindanao.
Suku kaum Suluk atau Tausug juga punya beberapa dialek atau slanga mengikut kawasan atau daerah di antaranya ialah slanga Tausug Tapul, Tausug Basilan, Tausug Lugus, Gimbahanun, Luwuk dan lain-lain. Unsur-unsur bahasa Jawa juga ada terdapat dalam bahasa Sug ini tidaklah menghairankan kerana Rumpun Bangsa Austronesia di rantau Nusantara ini antara satu sama lain ada similaritinya.
Ini disebabkan kekuasaan kerajaan Srivijaya dan Majapahit di tanah Jawa pernah mempengaruhi daerah-daerah sekitar wilayah Kepulauan Sulu sebagaimana sebelum kemunculan kerajaan awal Melayu Melaka. Manakala dalam catatan Nagarakretagama Majapahit, kepulauan Sulu dipanggil "Solot". Kepulauan Sulu juga dinamakan "Banjar Kulan" (Banjar kecil) oleh orang Kalimantan kerana memiliki hubungan sejarah lama dengan Banjarmasin. Maka setelah kedatangan Islam muncullah Kesultanan Sulu sekitar tahun 1457 M dan pemerintahan Sultan-Sultan Sulu berlangsung begitu lama yang menyumbang kepada Bahasa Sug terus bertahan hingga hari ini.
Semasa kegemilangan pentadbiran Kesultanan Sulu dahulu Bahasa Suluk adalah Lingua-Franca di wilayah kesultanannya yang merangkumi Jolo, Tawi-Tawi, Basilan-Zamboanga, Palawan dan North Borneo (Sabah).
Mengikut laman sesawang Ethnologue.com, Bahasa Suluk dikelaskan dalam keluarga Bahasa Filipina, dan merupakan rumpun Selatan bagi subkeluarga Bisaya. Terdapat 3 bahasa dalam rumpun bahasa Selatan Bisaya iaitu:
Terdapat beberapa perubahan penyebutan kata yang ketara iaitu:
Bahasa Tausug memiliki 16 huruf konsonan dan 3 huruf vokal dan 1 tanda mati ('). Jadual di bawah menunjukkan senarai huruf Bahasa Tausug mengikut turutan. Tambahan, ada 3 huruf vokal diletakkan tanda diakritik makron "baris mahaba'" /Ā,Ī,Ū/ untuk disebut panjang (contoh: baba - gendong dan bābā - sambil) serta tanda mati "baris patay" untuk menandakan bunyi hentian glotis (seperti mengakhiri suku kata dengan huruf g atau k, contoh: di' /diʔ/ - tidak dan dī /diy/ - sini). Juga, bahasa ini mempunyai 4 diftong iaitu ay, aw, iw, uy.
Tiada perkataan bermula dengan huruf ch, ch hanya wujud di tengah suku kata seperti magbacha - membaca.
Perubahan sebutan berlaku pada huruf konsonan tertentu.
Imbuhan Ma-, Pa- dan Variansnya
Pada kata biasa iaitu huruf selain huruf vokal, b, p, s, t dan k, tiada perubahan sebutan.
Contoh:
B dan P → M
S dan T → N
K dan Huruf Vokal → NG
Imbuhan Repetisi Ma-
Sekiranya kata yang bermula dengan huruf vokal, b, p, s, t dan k digabungkan dengan imbuhan repetisi ma-, penyengauan akan berlaku.
Imbuhan -um-
Bagi imbuhan ini, perubahan hanya berlaku pada huruf b dan p sahaja.
-um- + p, b → m-
Imbuhan -im-
Seperti imbuhan -um-, b dan p sahaja yang akan mengalami perubahan sebutan.
-im- + p, b → mi-
-im- (repetisi) + p, b → miy-
Pengurangan Konsonan D ke R
Imbuhan ka-...-an, pag- (rep) dan mag (repitisi), maka- berpotensi mengurangkan konsonan D ke R.
Bukan itu sahaja, kata ganti nama tunjuk oblik ke-2 (di, duun, didtu) dan partikel enklitik da boleh mengalami pengurangan sekiranya kata depannya berakhiri huruf vokal. Contoh:
Tanpa Pengurangan
Perhatikan huruf akhir sebelum kata yang akan dikurangkan.
Dengan Pengurangan
Umumnya, tatabahasa Bahasa Suluk mengikuti pola ayat Bahasa Filipina di mana susunan ayatnya seperti [Kata Kerja + Subjek + Objek] dan [Predikat + Subjek].
Ortografinya serupa dengan Bahasa Melayu tetapi tidak mempunyai beberapa huruf vokal seperti E pepet. Diftong dieja dengan menggabungkan huruf vokal dengan huruf y atau w seperti sayng [saying] "pisang".
Namun begitu, susunan ayatnya boleh juga dalam bentuk [Objek + Subjek + Kata Kerja], tetapi bentuk ini hanya wujud di ayat tertentu, seperti ayat frasa syarat.
Ayat ini boleh disusun kepada bentuk ayat menyerupai Bahasa Tagalog. Seperti:
Ayat ini juga boleh disusun menyerupai Bahasa Melayu, cuma ia agak janggal didengari oleh penutur.
Perhatikan penggunaan tanda koma, terdapat jela panjang di antaranya, dan jika dibaca laju tanpa jela, ayat akan menjadi tidak gramatis dan tidak dapat difahami oleh pendengar.
Terdapat tiga jenis kata ganti nama diri dalam Bahasa Suluk iaitu kata ganti nama diri nominatif, kata ganti nama diri genitif dan kata ganti nama diri oblik.
Jenis berduaan digunakan apabila pembicara mempunyai dua orang.
Contoh Penggunaan
Nominatif
Genitif
Digunakan untuk ayat berfokuskan objek dan penanda pemilikan barang. Berikut ialah contoh ayat yang menggunakan dua kegunaan pronomina genitif.
Oblik
Kata ganti nama oblik merupakan sebuah frasa sendi. (yang bermaksud seperti menggabungkan kata sendi pada, kepada, dari, daripada dengan kata nama ganti diri).
Untuk jenis oblik ada 2 bentuk, dua-dua bentuk boleh bertukaran mengikut kegramatisan ayat.
Nota: Untuk membezakan di (tidak) dan di (di sini), yang versi tidak disebut dig (seperti ada g di belakangnya), manakala untuk versi di sini pula disebut diy (panjangkan sebutan i, sepanjang 2 harakat atau 1 saat).
Nota: Untuk jenis oblik ke-2, di digunakan selepas kata yang berakhiran huruf konsonan, manakala ri digunakan selepas kata yang berakhiran huruf vokal. (Contoh: Kimaun kaw di ha kakaunan vs kimaun ku ri ha kakaunan.)
Contoh Penggunaan
Contoh Penggunaan Oblik
Bahasa-bahasa di dalam Keluarga Filipina mempunyai kata kes. kes memberi makna kepada ayat sama ada ayat itu berfokuskan kepada subjek, objek, lokasi atau perbuatan. Contoh kes dalam Bahasa Suluk ialah in, sin dan ha. Ia ekuivalen dengan kes Bahasa Tagalog iaitu ang, ng dan sa.
Jadual di bawah ialah kes bahasa Tausug serta dalam kurungan ialah ekuivalennya dalam bahasa Tagalog.
Kes amat penting dalam pembinaan ayat, hal ini untuk memaksudkan apa yang pembicara ingin menyatakan, sama ada menfokuskan subjek, objek dan lain-lain. Asumsi yang mudah difahami ialah seperti ayat pasif dan ayat aktif dalam Bahasa Melayu.
Contoh Penggunaan Kes yang salah
Bahasa Tausug ada 3 jenis kata nama. Iaitu mudah, imbuhan dan kompleks. Jenis mudah terdiri daripada perkataan dasar sahaja seperti batu "batu", kura "kuda" dan bay "rumah". Jenis imbuhan pula ialah kata nama yang terhasil daripada proses imbuhan kata kerja, nama dan selainnya. Misalnya, kadatung (ka+datung) "kedatangan", pagkaun (pag+kaun) "makanan" dan pagbibichara (pag+UL+bichara) "pembicaraan". Jenis kompleks pula ialah kata nama yang terhasil dari pengimbuhan yang banyak, kebanyakkan kata nama kompleks ini dikategorikan sebagai kata nama kerja atau verbal nomina, iaitu boleh berfungsi sebagai kata nama dan kata kerja sekaligus. Contohnya, piyagbunuan (piyag-bunu-an) "tempat pembunuhan", pagkakaun (pag+ka+kaun) "pemakanan" dan kabakkawan (ka+bakkaw+an) "hutan bakau".
Imbuhan Kata Nama
Terdapat beberapa imbuhan Bahasa Tausug dapat menghasilkan kata namanya.
Nota: Untuk membezakan pag+REP- dan pagka-, pag+REP- digunakan pada hal pembuatan umum manakala pagka- pula digunakan untuk cara seseorang itu melakukannya. Contoh kata kerja sapiyul (memandu).
Perhatikan pagkasapiyul dengan pagsasapiyul, pagkaspiyul menfokuskan cara individu tersebut memandu (khusus) manakala pagsasapiyul pula menfokuskan hal umum tentang pemanduan.
Nota: imbuhan pag- dan -un mempunyai fungsi yang iaitu memberi maksud kata nama. Namun, imbuhan pag- ialah bukan verbal nomina manakala imbuhan -un ialah verbal nomina. Verbal nomina (verbal nouns dalam bahasa Inggeris) bermaksud perkataan itu boleh digunakan sebagai kata nama dan kata kerja dalam masa sama. Manakala pagkaun pula hanya digunakan sebagai kata nama sahaja. Contoh:
Pengimbuhan Habitatif/Kekerapan
Pengimbuhan ini boleh menciptakan kata nama khas untuk aspek-aspek tertentu.
Bahasa Suluk mempunyai bentuk bahasa perjajaran Austronesia. Oleh itu, perjajaran ini mempunyai pelbagai bentuk kata kerja khususnya untuk memfokus sesuatu objektif. Misalnya, perkataan "kaun" (makan) boleh disisipkan dengan imbuhan -um- membentuk kumaun (akan makan), boleh juga diakhiri dengan imbuhan -un membentuk kaunun (akan dimakan), begiitu juga imbuhan -an : kaunan (akan dimakan), dan hi-: hikaun (makan dengan). Tambahan imbuhan pa- di hadapan kata kerja juga akan menjadikan kata kerja tersebut daam bentuk kausatif (pakaun : makankan).
Pengimbuhan
Berikut ialah jadual infleksi/imbuhan kata kerja bahasa Suluk.
Contoh kata kerja digunakan ialah bi (beli).
Contoh Penggunaan:
Penggunaan pemicu haruslah tepat untuk memaksudkan objektif. pemicu aktor memfokuskan aktor "aku" yang akan beli sayur, sedangkan pemicu objek memfokuskan "in manga sayul" sebagai fokus ayat, bahwa sayur-mayur tertentu akan dibeli oleh 'aku'.
Pengimbuhan Kausatif
Imbuhan pa- ialah imbuhan kausatif, sama maksudnya dengan imbuhan -kan dalam Bahasa Melayu. Berikut ialah jadual pengimbuhan.
Contoh kata kerja digunakan ialah kaun (makan):
Contoh penggunaan:
Pengimbuhan Habitatif
Habituatif atau Frekuantif ialah untuk perkara yang sering berlaku ataupun fakta untuk perlakuan sehari-hari. Juga, boleh digunakan sebagai kata nama.
Contoh Penggunaan
Pengkonstruksian ayat Bahasa Suluk mempunyai 4 jenis pemicu iaitu aktor, objek, lokatif/benefaktif dan instrumen. Penggunaan pemicu amat penting bagi memberi makna ayat yang jelas dalam hal seperti siapa pelaku (aktor), siapa yang dilakukan (objek), di manakah ia berlaku (lokatif), untuk siapa kelakuan ini (benefaktif), dan bagaimanakah ia berlaku (instrumen).
Aktor
Pemicu aktor memfokuskan subjek dalam ayat tersebut. Ia seperti ayat aktif dalam Bahasa Melayu. Imbuhan yang sesuai digunakan ialah (-um-) dan (mag-). pemicu ayat ini ditandakan kes in, dan selainnya dengan sin.
Contoh Penggunaan
Objek
Pemicu objek menfokuskan objek dalam ayat. Ia bersamaan dengan ayat pasif di dalam Bahasa Melayu. Imbuhan (-un) digunakan dalam pembinaan ayat ini. pemicu ayat ini ditandakan kes in, selainnya ditandakan sin seakan perkataan "oleh".
Contoh Penggunaan
Lokatif/Benefaktif
Pemicu lokatif menfokuskan tempat dan pihak berkepentingan dimana pelakuan berlaku. Imbuhan (-an) digunakan dalam pembinaan ayat ini. Pemicu tempat ditandakan in manakala selainnya ditanda sin.
Contoh Penggunaan
Instrumen
Pemicu instrumen menfokuskan cara bagaimana pelakuan berlaku. Imbuhan (hi-) digunakan dalam pembinaan ayat berfokuskan instrumen. Pemicu ditandakan in dan lainnya ditandakan sin.
Bahasa Tausug mempunyai 3 aspek masa iaitu sudah berlaku, sedang berlaku dan akan berlaku. Ia seerti dengan sudah/pernah, sedang dan akan dalam Bahasa Melayu. REP bermaksud repitisi, repisiti pada suku kaata awal kata dasar iaitu konsonan dan vokal (KV). Yang digelapkan ialah fokus ayat.
Terdapat tiga jenis mod, kesengajaan, keterbolehan dan pengarahan.
Kesengajaan
Kesengajaan bermaksud kelakuan itu memang sengaja dilakukan/ada niat untuk melakukannya.
Keterbolehan
Keterbolehan pula menerangkan kebolehan sesuatu itu berlaku, atau sesuatu itu berlaku secara tidak sengaja atau spontan. (seperti imbuhan ter- dalam Bahasa Melayu.)
Kebiasaannya, untuk ketidaksengajaan, partikel enklitik "tuwi" diguna.
Pengarahan
Pengarahan digunakan sekadar memberi arahan kepada orang.
Diminutif - Perlakuan yang tidak sepenuhnya. (Repetisi kata dasar)
Resipsoral - Perlakuan melibatkan dua orang berlaku sekaligus. (Mag-KK KK-iy-KK-i)
Bahasa Tausug memiliki 2 jenis kata sifat/adjektiva iaitu bentuk mudah dan bentuk imbuhan. Bentuk mudah seperti dakula "besar", asibi "kecil". Untuk imbuhan pula, tambahan imbuhan ma- di hadapan kata nama seperti ma-dayaw (bagus/baik dalam bentuk kata nama) = marayaw "bagus", ma-bagunbun (habuk) = mabagunbun "berhabuk".
Apabila kata sifat diulang dua kali (repetisi), ia memaksudkan bahawa sifat itu hanya sedikit sahaja.
Bahasa Tausug mempunyai Kata Tanya atau Kata Soal yang sama tatabahasa seperti Bahasa Melayu, hanya sedikit sahaja perbezaan iaitu Kata Soal bagi "Bila" (Kànu) dan "Mana" (Haín), mempunyai bentuk istimewa iaitu Bentuk Lepas (sesuatu perkara yang sudah berlaku) dan Bentuk Akan (sesuatu perkara yang akan berlaku).
Nota penyebutan:
Contoh Penggunaan:
Partikel Enklitik ialah partikel atau perkataan yang digabung di akhir perkataan untuk memberi makna tertentu pada ayat. Contoh partikel enklitik Bahasa Melayu ialah seperti -tah/-lah/-kah dan -bah serta -kot/-kan dalam dialek Kuala Lumpur. Bahasa Tausug juga mempunyai lebih banyak partikel enklitik yang merangkumi lebih banyak aspek dan mod ayat.
Untuk membezakan partikel enklitik dan kata sifat (adjektiva), partikel enklitik bersifat bebas diletak di dalam ayat untuk memberi makna spesifik, manakala kata sifat pula tidak bersifat bebas dan hanya diletak dalam ayat mengikut konteks terentu (kelajuan, kecantikan dsb).
Alternatifnya, partikel enklitik harus diletak di belakang kata kerja manakala kata sifat harus diletak di hadapan kata kerja.
Partikel enklitik ini boleh digabung dan membentuk ayat kompleks contohnya:
Turutan Partikel Enklitik
Partikel enklitik boleh disusun mengikut suku kata satu hingga terbanyak (5 suku kata untuk tahanahana). Juga. terdapat beberapa kata ganti nama diri genitif harus berada di depan partikel enklitik, kebanyakkan bergantung kepada jumlah suku kata. Susanan ialah seperti berikut:
Dengan mengikut turutan dari atas ke bawah, dan menggunakan maksimum 3 jenis kata ganti nama sahaja dapat menjadikan ayat itu gramatis.
Contoh ayat:
Partikel 'ka' tidak boleh digunakan dengan partikel 'ba'. Naikkan intonasi di akhir ayat untuk menukarkan ia kepada sebuah soalan jika menggunakan partikel 'ba'.
Walau Bahasa Tausug mempunyai banyak partikel enklitik, penggunaan sehariannya tidaklah menggunakan banyak partikel.
Peraturan Penggunaan Partikel Enklitik
Ada beberapa partikel tidak boleh digunakan sekaligus kerana ia bertentangan maksud.
Contoh Penggunaan
Sa
Ba
Na
Kuwan
Perkataan ini digunakan sebagai panggilan untuk seseorang atau sesuatu yang tidak dapat dipastikan. Perkataan ini sama penggunaannya dengan perkataan "anu" dalam Bahasa Melayu Sabah.
Contoh penggunaan "kuwan" ialah:
Anna, Ayna dan Uyna
Perkataan-perkataan ini bertindak sebagai kata seru untuk menyatakan perasaan kecewa, marah, terkejut atau hairan secara bergurau.
Contohnya:
Berikut ialah senarai perkataan Bahasa Suluk dan maknanya dalam Bahasa Melayu.