Дөрвөн Ойрадын холбоо

Дөрвөн Ойрад бол 14-р зууны сүүлчээс (1399?) 17-р зууны эх (1676?) хүртэл оршин тогтносон Ойрад нарын холбоо-нийгэмлэг юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд Чингис хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1635 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн Галдан бошигт хаан 1676 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог Чорос, Хошууд аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын Эрдэнэбаатар хунтайж дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан.
Ойрадууд бага хаадын үед Алтайн нурууны баруун бие, Шинжааны хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн Казахстаны зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Хошууд Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд (Хамил тойрог орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), цорос, өөлд хоёр Или мөрний эхэнд, торгууд Тарвагатайн нуруу, Зүүнгарын Алатау нуруу, Алакөл нуур орчим, дөрвөд, баяд хоёр хамгийн хойно Зайсан нуур орчимд Эрчис мөрний эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал хошуудууд Эмиль гол, Или мөрөн, Зүүнгарын Алатау хавиар, хойд Аягуз гол хавиар нутаглаж байв.
12-р зуунд ойрадууд Хөвсгөл нуурын баруун тал, өнөөгийн Тувагийн зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн Байгал нуур орчим Саяны нурууны хойд хэсгээр байсан бололтой. Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж Енисейгээс Эрчис хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.
Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд Или мөрөн, Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв. Ойрад, Моголистан хоёр Шинжаан дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш Моголистаны Хамилийн Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв. Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь Хамил руу очиж Моголистаны буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь Завхан гол руу нүүж дөрвөд ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг мирза гэсэн цолтой болсон байдаг.
1457 онд Узбекийн хант улсын (1428 — 1468) Абулхаир хан ойрдын тайшийн цэрэгтэй өмнөд Казахстаны Сыгнак хот орчим олон цаг тулалдан ялагдаж Сыгнакийн бэхлэлтэнд хоргодоход хүрчээ. Ойрдууд цааш Ташкент, Туркистан, Шахрух хотуудыг довтолж буцахдаа Абулхаирт хүндхэн нөхцөлтэй энхийн гэрээ тулган хүлээлгэжээ.
16-р зууны эхнээс ойрадууд Ганьсу, Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн Цинхай мужид суурьшиж эхэлсэн ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ. Үүний дараа Хойтууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна. Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв. Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн хотгойд ястан болсон байдаг бөгөөд Говь-Алтай аймагт хойд овгийн хүмүүс нилээд бий.
Ойрадууд Моголистанаас гадна казахуудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв. Казахын Тахыр ханы үед (1523—1533) ойрадууд Казахын цав толгодыг (Балхаш нуурын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн Узбекистан руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.
16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, Алтайн Бүгд Найрамдах Улсын өмнөд хэсэг, (Катунь гол орчим), хойд Шиньжян, Зайсан нуур, Эрчисийн эх орж байв. 1587 онд Халхын Шолой Убаши Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, Иссык-куль нуур хүрч байсан бол хошууд Тарвагатайн нурууны баруун талд байв.
16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай Сибирийн ханлиг Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд Долоон усыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй Зүүнгарын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын Хакназар ханы үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл Моголистаны захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг "казах-ойрадуудын (калмак) хан" гэж нэрлэж байв.
Алтай ястан 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд Алтайн хязгаар, Алтайн БНУ, Омск муж, Кемерово муж хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх Катунь гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна.
Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр Убаши хунтайж амь үрэгджээ.
12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой.
16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж Хошууд Өвөр Монголоос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ.