Burkaana

Abidda goomar ykn Volkaanoon sababa hoo’a guddaa keessa lafaatti ummamuun kattaaleen yoo baqan dhangala’aa(maagimaa)fi gaasiin uumaman dhoo’iinsa uumamuudha. Teessuma lafaa dhoo’insa voolkaanotiin uumaman.
Maagmaan ykn kaalloon sababa dhiibbaa guddaa irraa kan ka’e hoo’a cimaadhan kattaan keessa lafaa baqee dhangalaa’u jechuudha. Maagmaan bakka itti qorru irratti hundaa’uunis burkaanan bakka lamatti qoodama. Isaanis:
1. burkaana lafa keessatti qorruufi
2. burkaana fuula lafaatti bahee qorruu
Maagmaan baay’ee dhangala’aa ta’e qaama lafaa gara gubbaa dhoosuun gara alaatti dhangala’a. Maagmaan keessa lafaa irraa maddee irra lafaa dhoosee fuula lafaa irratti dhangala’u boolla tokkoon yookiin boolla baay’een bahuu nidanda’a. Boolla tokkichaan yoo magimaan keessaa lafaati dhohee bahu Buraja(vent) jedhama. Volkaanoon boolla baay’een dhangala’u immoo baqaqa(fissure) jedhamuun beekama. Volkaanoon boolla tokkoon humna cimaan darbatamee bahu kaaldeeraa ykn Boolloo burkaanaa uuma. Hammi hoo’aa yoo cimaa ta’e maagmaan uumamu dhangala’aa ta’a. Haa ta’u malee sababa dhiibbaa lafa keessatiin hoo’i uumamu gadi aanaa yoo ta’e immoo maagman uumamullee furdaadha. Hammi gaasii maagmaa dhangala’aa ta’e keessatti olaanaa ta’a. Kun immoo dhoo’insi burkaana cimaa akka ta’u gargaara. Maagmaan gara fuula lafaatti bahee dhangala’a. Maagmaa fuula lafaatti bahee dhangala’u humbuluqa(Laavaa) jedhama. Hoo’i keessa lafaa xiqqaa ta’uun maagman uumamu furdaa ta’a, gaasii xiqqaa qaba. Kun immoo maagmaan gara fuula lafaa osoo ol hin bahin baqaqaa dhagaa keessa seene hafa jechuudha.Kanaan maagmaa lafa keessatti hafee qorre jedhama.
Ji’ooloojistoonni uummama burkaana sadarkaa sadiitti qodanii jiru
Yeroo gaggabaabaa keessatti deddeebi’ee dhoha.Volkaanoonriphaa’nis yeroo muraasa booda deebi’ee dhohuun gara volkaanoo socho’aatti jijjiiramuu nidanda’a. Fakkeenyota gosa volkaanoo socho’aa armaan gaditti dhiyaatan ilaali. (a) Gaara Veesuviwus:Ardii Awurooppaa kibba biyya Xaaliyaatti argama. Ardii Awurooppaakeessatti volkaanoon socho’aan argamu isa kana qofa. Sochiin volkaanoo gaara kana irratti Dh. K.B. Bara 79 irraa kaasee gaggeeffamaa ture lubbuu namoota baay’ee galaafateera.Qabeenyas mancaasaa tureera. Kanas armaan gaditti ilaali.(i)Dh. K.B. Bara 79 dhohiinsa volkaanoo humna cimaan taasifameen wantoonni sammuugaara Veensuviwus irraa darbatamaa turan Magaalota akka Herkulaneyum, Poonpe’ii fiIstaabi’yaa mancaaseera.
(ii)Dh. K.B. Bara 1631 deebi’ee dhohuun magaalota shan barbadeesseera. Namoota 3000ttitilmaamamanis fixeera.(iii)Dh. K.B. Bara 1774 dhohiinsi irra deebiin gaara kana irratti gaggeeggames magaalaa Tooreedeel Gireekoo jedhamtu mancaaseera.
(iv)Dh. K.B. Bara 1906 kan dhohes lubbuu namoota 2,000 galaafateera. Sana asittis sochiin kunosoo hin dhaabatiin miidhaa hammana jedhamu fiduu baatuus baroota 1913,1926,1929 fi1944 dhohiinsi muldhateera
(b)Moontiserat:Eddoola Galaana Kaaribiiyaanii keessatti argamtuudha. Eddoolli kun gaarreenolka’iinsi isaanii hanga 914 m ta’u kanneen dhohiinsa volkaanoon baroota dheeraaf riphee turebara 1995 deebi’ee dhohuu eegale. Dhohiinsi kun suutuma suuta waggoota lamaaf itti fufuunBara 1997 dhohiinsa taasifameen namoonni 19 du’aniiru. Garri kibba Eddoolichaa aara ibiddaanwal makeen, dhagoota dhangala’aa fi daaraan uwwifameera.
(c)Ertaallee:Biyyuma keenya keessatti Naannoo Bulchiinsa Mootummaa Affaar keessatti argama.Ertaalleen boolla marfamaa ta’e keessatti daangeffamee akkuma Ittoo (waxii) shiroo akkabilchaatuuf ibidda irra tursiifamee kan danfaa jiruudha. Naannoo volkaanoo socho’aa Ertaallee ummanni dhiyaatee qubate hin jiru. Kana malees, dhohiinsi balaa guddaa geessisu dhiyeenyatti hin muldhanne. Kanaafuu, balaa geessisuu isaatiif wanti ifatti taa’e hin jiru
2.Volkaanoo riphaa (dormant volkano):Waggoota 1,000 booda deebi’ee dhohuu danda’a.
3.Volkaanoo dhumataa (extinct volcano):Gosa volkaanoo yoo xiqqaate osoo deebi’ee hin dhohiinwaggoota 4,000 turuu danda’uudha.Lafti pilaatoo fi gaarreen naannoo Baha Afrikaa laavaa dhohiinsa volkaanoon fuula lafaa irrattikuufamaniin kanneen uumamaniidha