Kimaragang

Jangan sunting halaman ini jika anda tidak merujuk kepada jurnal, artikel atau buku yang sahih! - Bincang
Kimaragang ialah kelompok Dusunik atau orang asli yang mendiami sebahagian besar bukit dan lembah di Kota Marudu dan daerah Pitas. Seluruh kawasan Tandek di Kota Marudu dihuni oleh etnik ini termasuk di Tingkalanon, Ulu Bangkoka, Samparita, Damai, Taritapan, Tondig, Togudon, Mosolog, Salimandut, Tinogu, dan Tanjung Batu. Manakala di daerah Pitas pula terdapat tempat seperti Dandun, Marasinsim, Konibungan, Salimpodon, dan Korumoko. Semua lokaliti ini mempunyai penduduk dengan 99 peratus adalah etnik Kimaragang.
Menurut Persatuan Kebudayaan Kadazandusun Sabah (KDCA) senarai keahlian, etnik Kimaragang termasuk dalam kalangan kumpulan etnik Kadazandusun. Secara umumnya, etnik Kimaragang adalah masyarakat yang berkongsi persamaan dengan kumpulan etnik Kadazandusun yang lain dari segi bahasa, asal usul, dan ciri budaya. Namun begitu, masyarakat etnik Kimaragang percaya bahawa mereka mempunyai identiti dan keunikan tersendiri.
Beberapa teori dan andaian telah dikemukakan untuk menjelaskan asal usul dan maksud istilah Kimaragang. Perkataan Kimaragang berasal daripada kata dasar aragang, yang bermaksud warna merah. Manakala awalan ‘ki’ ditakrifkan seperti berikut dalam Kamus Kadazandusun (1995: xxxii):
Awalan 'ki' bermaksud 'memiliki' dalam bahasa etnik Kimaragang, seperti dalam frasa kibaju, yang bermaksud mempunyai baju, kisigar, yang bermaksud mempunyai Sigar, kisinandang, yang bermaksud membawa, dan banyak lagi perkataan lain yang menggunakan awalan 'ki' mempunyai makna yang sama.
Penggunaan istilah Kimaragang untuk merujuk kepada kumpulan orang asli yang kini dikenali sebagai etnik Kimaragang memiliki beberapa sumber latar belakang.
Sejarah awal penempatan Kadazandusun dikenal pasti dalam kisah Nunuk Ragang (Pokok Ara Merah Beringin), yang dipercayai terletak berhampiran Sungai Liwogu (Sungai Kawananan) dan Sungai Gelibang (Sungai Kogibangan), yang kini dikenali sebagai Kampung Tonpios di Daerah Ranau .
Terdapat beberapa teori mengenai penghijrahan Kumpulan Kadazandusun dari Nunuk Ragang ke tempat baru, dengan barisan penaakulan menegaskan bahawa kesesakan, kekurangan sumber makanan, dan wabak penyakit menyebabkan golongan Kadazandusun untuk berhijrah secara berperingkat mengikut golongan tertentu di masa, dengan itu secara tidak langsung menyebabkan etnik Kadazandusun bersurai seluruhnya Sabah.
Menurut rekod penyelidik terdahulu, Kimaragang Etnik berhijrah dari Nunuk Ragang mengikut urutan dengan kumpulan etnik lain seperti sebagai Etnik Tobilung dan Tindal, yang juga merupakan generasi ke-11 dan ke-12 untuk berlepas dari Nunuk Ragang . Kumpulan ini telah menyesuaikan diri secara budaya dengan persekitaran dan berkembang identiti dan budaya baharu sebagai tindak balas kepada persekitaran baharu, mengakibatkan penubuhan kumpulan etnik Kimaragang sekarang.
Menurut beberapa informan yang berpengetahuan tentang adat resam etnik Kimaragang, iaitu Jubin Umbang (63 tahun), Pangayan Wanian (79 tahun), dan Gunsalam Unggus (77 tahun), etnik Kimaragang berasal dari sebuah kampung besar berhampiran lembangan sungai Sungai Kawananan dan telah diserang oleh “Pangkot” (roh jahat). Pangkot, menurut Dulina Yansau (89), adalah salah satu daripada roh jahat yang memakan roh manusia.
Pangkot menyerang pada waktu malam dan mengumpulkan semangat semua penghuni rumah panjang tanpa mengira usia, mengakibatkan kematian seluruh isi rumah rumah panjang sebelum subuh. Hanya beberapa keluarga sahaja dapat melarikan diri dari rumah panjang menggunakan teknik yang dikenali sebagai "modlisou," yang membawa keluar rumah secara senyap-senyap dengan sehelai kain sebaik sahaja matahari terbenam. Kemudian keluarga yang masih hidup mengembara ke utara di sepanjang Sungai Kawananan sehingga mereka sampai tempat berhampiran Daerah Kota Marudu.
Mengikut teori tentang asal-usul kumpulan etnik Kimaragang, kedua-dua asal tempat penempatan etnik Kimaragang adalah berhampiran dengan Nunuk Ragang iaitu awal kawasan penempatan, khususnya Sungai Liwogu. Ini sangat mendukung teori bahawa Etnik Kimaragang berasal daripada rumpun Nunuk Ragang melalui kewujudan kampung-kampung di sepanjang Sungai Liwogu bertahun-tahun dahulu dan secara beransur-ansur berpecah dan berhijrah mengikut fasa.
Tindakan berhijrah dan beralih daripada satu lokasi ke satu lokasi pada zaman dahulu mengambil masa yang lama. Menurut beberapa teori, kajian mengandaikan bahawa etnik Kimaragang yang berhijrah dari Sungai Tompios sebagai Penempatan Rumpun Nunuk Ragang yang pertama menyusuli Sungai Kogibangan seperti yang ditegaskan oleh Shim (2007), tetapi walaupun demikian, cerita lisan yang diturunkan dari generasi ke generasi telah mengalami perubahan daripada pencerita cerita. Hasilnya, kajian mengandaikan bahawa laluan asal iaitu Sungai Kogibangan, telah diubah untuk menghampiri Sungai Kawananan kerana kepercayaan tradisional.
Menurut Pangayan Wanian (informan), kepercayaan etnik tentang kiri (Gibang) adalah kurang positif dan lebih banyak terdedah kepada tafsiran negatif, tetapi hak (Wanan) sering disimpulkan secara positif dan baik dengan kebajikan. Disebabkan kesan tersebut, cerita asal-usul berakhir diubah.
Bahasa Kimaragang ialah Bahasa Austronesia yang dituturkan dalam kalangan masyarakat Sabah. bahasa Austronesia Malayo-Polinesia. Bahasa itu tergolong dalam cabang Sabah, di daerah Kota Marudu dan Pitas, terletak di negara Malaysia.
Kimaragang ialah salah satu daripada bahasa unik. Ini, dengan bahasa Murut-Tidong, Paitanic dan Bisaya sering diklasifikasikan dalam subkumpulan Bahasa Malayo-Polynesia Barat, Borneo timur laut.
menurut Blust, bahasa Dusunique adalah sebahagian daripada bahasa Sabah . Ini adalah salah satu ahli kumpulan bahasa Borneo Utara.
Kimaragang mempunyai dialek yang dibezakan terutamanya oleh leksikonnya. Dialek Sonsogon, yang dituturkan di kawasan tanah tinggi, mempunyai fonologi yang berbeza daripada dialekvarieti yang lain.
Jadual membentangkan fonologi dialek Kimaragang yang dituturkan di dataran, sekitar Tandek.. Dalam dialek lain [o] direalisasikan [ɔ]. Begitu juga implosif Tandek disebut di tempat lain [b] dan [d] .
Salah satu budaya orang Dusun Kimaragang yang menjadi kebanggaan mereka adalah khazanah sastera rakyat dalam bentuk pantun (dikenali sebagai bo’or) yang begitu masyhur di Sabah. Namun pada masa kini bo’or hanya dituturkan semasa majlis keramaian tertentu dan tidak lagi digunakan secara meluas.
Selain itu baju Kinaling merupakan pakaian tradisional suku kaum Dusun Kimaragang. Ia biasanya berwarna hitam dengan ikat pinggang berwarna warni yang dibuat daripada perak dan ada pula yang diperbuat dari rotan.
Tarian tradisional bagi etnik Kimaragang yang banyak mendiami daerah Kota Marudu adalah Tarian Pinakang. Dalam tinjauan yang telah pengkaji jalankan, etnik Kimaragang di Daerah Kota Marudu, Sabah didapati mempunyai empat jenis tarian tradisional seperti tarian Pinakang, Momiluk, Mongilag dan Monongkopiring. Menurut encik Jubin Umbang (informan), antara keempat-empat tarian tradisional Kimaragang ini, tarian Pinakang adalah tarian yang paling popular ditarikan. Sebabnya, tarian ini sering dipersembahkan di majlis-majlis keramaian seperti dalam Pesta Keamatan (Pesta Menuai), Pesta Moginakan, majlis perkahwinan, majlis Hari Ucapan sekolah-sekolah rendah dan sekolah menengah di Kota Marudu.
Secara umumnya, ragam gerak tarian Pinakang adalah mudah diikuti oleh sesiapa pun. Dengan kata lain, sesiapa sahaja dapat mempelajari tarian Pinakang dengan mudah. Orang berkenaan hanya perlu mendepakan tangannya seperti gaya seekor burung helang sedang terbang dan mengerakkan kakinya mengikut rentak paluan gong dan kulintangan. Namun dalam persembahan tarian Pinakang yang sebenarnya, terdapat pelbagai aspek yang perlu dititikberatkan oleh penari lelaki dan penari wanita. Mereka perlu berlatih sehingga ragam geraknya menepati ciri-ciri tarian Pinakang yang diwarisi secara turun temurun.
Penari lelaki perlu memastikan ragam gerak mereka kelihatan lebih gagah manakala penari wanita perlu menonjolkan aspek kelembutan dan kesopansantuannya. Victor B. Pangayan et.al. (2016) dapati terdapat dua bentuk konteks persembahan tarian Pinakang dipersembahkan berdasarkan situasi dan permintaan majlis yang berlangsung. Bentuk persembahan tarian Pinakang yang pertama, tarian Pinakang ditarikan dalam majlis tidak rasmi dan bersahaja seperti majlis perkahwinan, majlis ulang tahun, dan majlis mongukas (penghormatan terakhir terhadap roh si mati). Konteks persembahan tarian Pinakang yang kedua adalah dalam majlis rasmi, iaitu sambutan Pesta Kaamatan peringkat negeri Sabah, Pesta Moginakan peringkat daerah dan Talob Tagayo Tandek 2013. Kedua-dua bentuk konteks persembahan ini adalah berbeza.
Alat muzik yang digunakan adalah seperti kulintangan dan Tagung-gong,.
Kepercayaan kepada benda-benda ghaib dan mistik sering dikaitkan dengan amalan kehidupan masyarakat Kimaragang yang hidup di lingkungan alam terpecil seperti di pinggir hutan, di pinggir sungai atau tasik, kurang pendedahan kepada pengetahuan baharu dan taraf sosio ekonomi yang relatif miskin. Kepercayaan ini terus mempengaruhi cara berfikir dan bertindak sebagai tata cara kehidupan dan terus menganggap bahawa makhluk ghaib boleh dijadikan sandaran untuk mencorak kehidupan mereka yang amat bergantung kepada sumber alam. Alam (“pomogunan”) pula dikuasai dan ditadbir oleh kuasa “Minamangun” (Yang Mencipta). Ringkasnya, sebarang tindakan memperolehi keperluan daripada sumber “pomogunan” perlu mendapat restu dan keizinan daripada yang menguasainya iaitu penghuni-penghuni ghaib benda-benda di sekeliling.