Napoleon Iañ

Napoleone Buonaparte, anvet ivez Napulione Buonaparte e korseg, Napoleone (di) Buonaparte en italianeg, hag anavezet dreist-holl dindan e anv gallek Napoléon Bonaparte, anvet goude-se impalaer Napoleon Iañ (ganet d'ar 15 a viz Eost 1769 en Aiacciu, Korsika hag aet d'an anaon d'ar 5 a viz Mae 1821 war enezenn Santez-Helena), a oa bet da gentañ soudard, a-raok bezañ jeneral, dispac'her hag impalaer ar C'hallaoued.
Eus un tiegezh korsat e teue Buonaparte, newazh e engouestlas en arme c'hall e-pad an Dispac'h gall. Du-hont e tiskouezas e ampartiz milourel dispar. Ar vrezeliadenn en Italia hag en Egipt a reas e vrud da-vat. An degouezh-mañ a roas an digarez da gemer galloud ar vro dezhañ en ur ober taol-stad an 18 a viz ar Vrumenn (9 a viz Du 1799) ha mont da goñsul. Adal 1799 betek 1804 e oa-eñ rener e-touesk ar gonsuled e-pad ar c'hentañ Republik c'hall ha kenderc'hel a reas da vezañ e penn ar vro betek 1814 evel impalaer ar C'hallaoued, o staliañ ur renad diktatourel.
Dre veur a adreizh, evel da skouer krouadenn ar Code civil ("kod keodedel"), en deus diazezet framm melestradurel Bro-c'hall a zo bet miret betek hiziv an deiz hag en deus bet ur pezh-mell levezon war broioù all Europa. Adal 1805 e teuas da vout Roue Italia hag etre 1806 ha 1813 e oa anvet "Diwaller kengevread ar Roen". Lakaet en devoa kerent ha tud nes dezhañ war kadorioù ar monarkiezhioù estren. Goude divodadur an Impalaeriezh santel roman german e oa ur gudenn vras dezhañ gouzout penaos aozañ ha frammañ holl Europa ar C'hreiz. Soñjal a rae e unvaniñ Europa a-bezh en ur stad kreñv, met un harz a-bouez en devoa kejet gant Spagn da gentañ, Alamagn ha Rusia dreist-holl.
Ar vrezeliadenn a-enep ar Rusianed a voe ur gwalleur du dezhañ hag e arme. Krogiñ a reas un diskar dezhañ da neuze gant Brezeliadenn alaman 1813 (anvet eo "Brezeliadenn dieubidigezh" gant an Alamaned) hag e echuas gant faezhidigezh Buonaparte hag e zistaolidigezh. Goude ur prantad amzer o chom e Elba e tistroas da Vro-C'hall evit Ren ar C'hant Devezh, betek ma tegouezhas emgann Waterloo a echuas e ren e 1815. Kaset e voe da Santez-Helena evit peurrest e vuhez gant ar Saozon. Milionoù a Europeiz a varvas abalamour d'e vrezelioù.
Goude e varv e voe savet mojenn an « den meur » gant politikourien ha skrivagnerien dreist-holl. Ul luskad politikel awenet gantañ a zo e Bro-C'hall zoken : ar bonapartouriezh.
Pevarvet bugel Carlo Buonaparte, 23 bloaz, ha Maria Letizia Ramolino, 19 vloaz, e oa. E dad a oa alvokad, ha tammoù douaroù dezhañ.
Bet e oa an tad o stourm gant Pasquale Paoli. Met pa voe diskaret ar Republik korsat e Ponte-Novo d'an 9 a viz Mae 1769 ha pa voe aet Paoli d'an harlu da Vro-Saoz ez eas a-du gant ar C'hallaoued. Peste dor lez d'ar gouarnour gall, kont Marbeuf, a orin breizhat, evit sachañ digantañ kargoù, dre ma oa an dud o kreskiñ buan en ti, ha bihan gounid an douaroù. Hervez an teodoù fall eo ar gouarnour a vije bet tad naturel Napoleone.
Diwar an 12 bugel he doe Letizia e chomas bev 8 anezho :
Gallekaet e voe an holl anvioù-se da c'houde, evit abegoù politikel pe sevenadurel, pe dre ma ne blijent d'ar merc'hed.
Taol-stad an 18 a viz ar Vrumenn bloavezh VIII (9 a viz Du 1799) sevenet gant Napoleon Bonaparte hag e harperien a voe ar c'hentañ pazenn o reiñ lañs da Bonaparte e bed ar politikerezh.
Ren ar C'hoñsul a vez graet eus un aozadur politikel ganet diwar Taol-stad an 18 a viz ar Vrumenn‎. Kemer a ra plas gouarnamant ar Bodad-ren (1795-1799). Bonreizh ar bloavezh VIII a lakaas war-wel un doare ren aotrouniek, tri c'hoñsul en e benn, met en gwirionez unan nemetken, Napoleon Bonaparte, hag a zeuio da vezañ koñsul difin e 1802.
Ren ar C'hoñsul a badas betek an 28 a viz ar Bleuñv bloavezh XII (18 a viz Mae 1804), deiziad fin ar Republik c'hall ha disklêriadur ar c'hentañ impalaeriezh.
Impalaeriezh C'hall Kentañ a vez graet eus ar renad-nevez-se. Kalz iriennoù a oa savet evit muntrañ Bonapart. Ur splet e oa evitañ evit staliañ ur renad impalaerel diwar skouer Henroma.
D'an 20 a viz Meurzh 1815 e oa distro d'e balez, an Tuileries. Davout a voe anvet d'ober war-dro ar brezel. Ha Fouché war-dro ar polis.
E 1815 e voe harluet da Saint Helena. C'hwec'h vloaz a vevas eno, ha mervel a reas e 1821.
E 1840 e teuas a-benn ar gouarnamant gall da advroañ korf Napoleone Buonaparte eus Santez-Helena da Vro-C'hall. Ul lid meurdezus a zo aozet evit degemer ar relegoù. Da geñver an deiz-se e voe advroet korf e vab, an "Ererig", d'ar 15 a viz Kerzu 1940, eus Aostria da Bariz.
Anvet pe adanvet eo savadurioù a bep seurt en e enor en XIX kantved, e Pariz dreist-holl, evel pont Austerlitz, kae Austerlitz, porzh-houarn Austerlitz, bali an Arme Vras, bali Iena...
Ar skrivagner ha diplomat italian Kurt Suckert (1898-1957) en doa dibabet e anv-pluenn Curzio Malaparte ("eus an tu fall") evel un troatad-fri da anv-tiegezh an diktatour gall, peogwir e talv Buonaparte kement hag "eus an tu mat".
Roet gantañ e-unan pe gant e niz Napoleon III :
Roet goude e varv :