davidanugraha/M4-RAG huggingface dataset:
Lagos State Ministry of Tourism, Arts and Culture

Ndị agha nke Captain Mike Akhigbe guzobere njem nleta dị ka ngalaba n'okpuru Ministry of Home Affairs na Lagos Steeti n'afo 1995.
N'afọ 1994, e kewapụrụ Ngalaba Njem na Bureau of Information, Culture, and Tourism ma jikọta ya na Ministry of Commerce, Industry, and Tourism (MCIT), na ọnọdụ odeakwụkwọ na-adịgide adịgide jiri Kọmishọna dochie.
N'afọ 1994, e kewapụrụ Ngalaba Njem na Bureau of Information, Culture, and Tourism ma jikọta ya na Ministry of Commerce, Industry, and Tourism (MCIT), na ọnọdụ odeakwụkwọ na-adịgide adịgide jiri Kọmishọna dochie.
N'afọ 1998, Lagos State Tourism Board na Ngalaba Njem jikọtara ọnụ iji guzobe Lagos State Waterfront and Tourism Development Corporation (LSWTDC), nke onye isi nchịkwa na-edu.
E kewara LSWTDC n'ime ngalaba abụọ n'afọ 2007, Ministry of Tourism and Intergovernmental Relations na Ministry of Waterfront Infrastructure Development.
N'afọ 2015, a kpọrọ Ministry of Tourism Arts and Culture aha ma gbasaa ọrụ ya n'okpuru nchịkwa nke Onye Ukwu, Maazị Akinwunmi Ambode.
Agwọ kpuru ìsì nke Malawi

Agwọ kpuru ìsì nke Malawi (Afrotyphlops obtusus), nke a makwaara dị ka agwọ kpuru ogwu ma ọ bụ agwọ kpụrụ ìsì nke ndịda, bụ ụdị agwọ n'ezinụlọ Typhlopidae. Ọ bụ ihe a na-ahụkarị n'Africa.
A na-ahụ ya na ndịda Malawi, n'ebe ugwu Mozambique, na n'ebe ọwụwa anyanwụ Zimbabwe.
N'azụ, ọ na-acha nchara nchara, na ala nke ọ bụla na-acha odo odo. N'ime, ọ na-acha nchara nchara ruo na-acha creme. Ogologo oghere oghere (SVL) bụ (14+1⁄2 in). A na-ahazi ibe ya n'ahịrị 24 ma ọ bụ 26 gburugburu ahụ, ma enwere ihe karịrị 300 ibe na ahịrị vertebral.
Ọnụ ya pụtara ìhè nke ukwuu, gbara gburugburu. Nostrils dị n'okpuru (ventrally). Rostral buru ibu, ihe karịrị ọkara dị obosara dị ka isi; akụkụ nke rostral a na-ahụ site n'okpuru ma ọ bụrụhaala na obosara. Ọkara imi, oghere ahụ na-esi n'elu egbugbere ọnụ mbụ. Preocular dị warara karịa imi ma ọ bụ anya, na-emetụta egbugbere ọnụ nke abụọ na nke atọ. Ọnụ anọ dị n'elu. Anya a na-apụghị ịmatacha. Prefrontals na supraoculars sara mbara. Diameter nke ahụ 43 ruo 50 ugboro na ogologo zuru ezu. Ọdụ buru ibu karịa ogologo, na-ejedebe na ọkpụkpụ azụ.
Ụdị a na-ahọrọ ala mmiri na-adịghị nro n'ime ọhịa.
Snake wine

Mmanya agwọ (; ; , ) bụ ihe ọṅụṅụ na-egbu egbu nke a na-emepụta site n'itinye agwọ dum n'ime mmanya osikapa ma ọ bụ mmanya ọka. Edekọbara ihe ọṅụṅụ a na mbụ na China n'oge usoro ndị eze Zhou nke dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ (ihe dị ka 1040-770 BC) ma kwenye na akụkọ ọdịnala na-eme ka mmadụ nwee ume dị ka ọgwụ ndị China omenala si dị.[1] Enwere ike ịchọta ya na China, Hong Kong, Taiwan, North Korea, Goa (India), Vietnam, Okinawa (Japan), Laos, Thailand, Cambodia na ndịda Ebe Ọwụwa Anyanwụ Eshia..
Agwọ, karịsịa ndị na-egbu egbu, anaghị echekwa gị anụ, ya mere ọ dị ka "mmasị" nke mmanya. A na-ewepụta protein ahụ site na saịtị ethanol, ihe ọṅụṅụ na-abụkarị, ma ọ bụghị mgbe niile, [1] adịghị mma ịṅụ mmanya..
Ụfọdụ ndị na-agbaso ọgwụ ọdịnala ndị China na-atụle mkpụrụ nke eriri afọ iji meziwanye ahụike. A na-ekwu na ọgwụ herbal mbụ a ga-eme na China n'oge Ọchịchị Western Zhou (771 BC) ka edere na akwụkwọ ntuziaka ahụike Shen nong ben cao jing (神農本草經) nke chịkọtara n'etiti 300 BC na 200 AD.[1] Ọ na-egosi nkọwa zuru ezu nke akụkụ dị iche iche nke Bencao Gangmu nke Li Shizhen (本草綱目). [2] E nyere Yang Jisheng ọgwụ iji gwọọ mmerụ ahụ ya mgbe ọ nọ n'ụlọ mkpọrọ na 1554..
Na Vietnam, ebe ị na-ahụkarị mmanya bụ N'oge. A na-eji ọo owuru ma ọ Ịnụnya mꞌi na-nọe eme ihe yiri nke a kama iji ọoụa mee ya.[3] M na-aṅụ mmanya na-aba n'anya, m na-aṅụ mmanya, ọ bụ usoro omenala.
Ọ bụ iwu na-akwadoghị ịṅụ mmanya na-aba n'anya n'ọtụtụ mba ebe a na-emepụta ọtụtụ ọgwụ..
Usoro ndụ nke agwọ gụnyere saịtị nke saịtị nke agwọ, nke nwere ike igosi ụdị agwọ dị iche iche. Ọtụtụ nsogbu ahụike nke sistemu vaskụla nwere ike ịkpata, gụnyere mmebi nke endothelium mgbidi vaskụla, ọrụ platelet na-adịghị mma, na coagulopathy..
Ụdị mmanya agwọ, nke na-eji akụkụ nke agwọ dị ndụ, ma ọ bụ agwọ ahụ dum n'onwe ya na-ngwakọta ma ọ bụ na-agbakọta.
Lamprophis

Lamprophis bụ ụdị agwọ ndị na-enweghị nsí, nke a na-akpọkarị agwọ ụlọ Afrịka, n'ezinụlọ Lamprophiidae.
Ụdị Lamprophis na-egosipụta ụdị dịgasị iche iche, ma nwee ike inwe ntụpọ, akara, ma ọ bụ na-acha. Agwọ ụlọ na-enwe mmekọahụ dimorphic, ụmụ nwanyị na-eto nke ukwuu, ruo ihe dị ka 120 cm (47 in) n'ụdị ụfọdụ, a na-edekwa ụfọdụ ihe karịrị 150 cm (59 in), ndị nwoke na-eto naanị ruo ihe dị na 75 cm (30 in). A chọtawo ụdị Albino nke Lamprophis aurora.
Ka ọ na-erule afọ 2022, a maara ụdị atọ n'ụdị Lamprophis:
Nota bene: Ikike binomial dị na parentheses na-egosi na a kọwara ụdị ahụ na mbụ na ụdị ọzọ karịa Lamprophis.
Ụdị a maara n'oge gara aga dị ka Lamprophis capensis, agwọ ụlọ na-acha nchara nchara ma ọ bụ agwọ ụlọ Cape, e kenyere ya na ụdị Boaedon, dị ka Boaedon capensis.
Ụdị a maara n'oge gara aga dị ka Lamprophis erlangeri, agwọ ụlọ nke Etiopia, e kenyere ya na ụdị Bofa dị ka Bofa erlangeri.
A na-ahụ agwọ ụlọ n'ebe niile dị na mpaghara Sahara Africa n'ọtụtụ ebe obibi; ụfọdụ ụdị na-ebi nke ọma n'ime ọgba. A na-akpọ ha agwọ "ụlọ" ebe a na-ahụkarị ha gburugburu ebe obibi mmadụ, na-eri ụmụ oke na-ezukọta gburugburu ihe mkpofu mmadụ. Ha bụ agwọ na-eme mgbanwe nke ukwuu, nke a na-ahụ na mpaghara ahịhịa, ọhịa, savannah, na mpaghara ugwu.
Agwọ ụlọ ọhịa na-enwekarị ụjọ, mana ha anaghị ata ata. Mmeghachi omume mbụ ha na-echebe bụ ịgbapụ. A na-ahụkarị ha n'ime na gburugburu ebe obibi mmadụ, ebe ha na-eri ụmụ oke, obere ezé, na ọbụna nnụnụ. Agwọ ụlọ bụ ndị na-amụba amụba ma na-eyi àkwá asatọ ruo iri na abụọ nke na-apụta mgbe ọnwa abụọ nke ichuru. Ụmụ ọhụrụ na-adịkarị ihe dị ka sentimita 20 n'ogologo.
Agwọ ụlọ Afrịka bụ ihe a na-ahụkarị n'ahịa anụ ụlọ. Ụdị mbụ dịnụ bụ B. capensis, ebe ndị ọzọ siri ike inweta. Ha dị mfe ilekọta ma mụọ ngwa ngwa. Ha nwere ike ibi ndụ ruo afọ 20 na nlekọta kwesịrị ekwesị. Ụmụ nwoke dị obere karịa ụmụ nwanyị ma na-eto obere karịa 2.5 ft (76 ). Ụụ nwanyị nwere ike iru ogologo nke 3.5 feet (110 ), a na-akọkwa na ụdị sitere na mpaghara ọwụwa anyanwụ nke ndịda Afrịka (KwaZulu-Natal) ruru ogologo nke 5 ft (1.5 m) ma ọ bụ karịa. Agwọ ndị a na-eme njem n'abalị. Nwanyị na-eyi otu àkwá nke 9 ruo 16 na mbido oge opupu ihe ubi. A maara na ha na-echekwa sperm ma nwee ike itinye ihe ruru ụmụ isii kwa afọ n'ụlọ mkpọrọ, mana ọ naghị eme n'okike. Ụmụ ha dị 5-7 in (13-18 ) mgbe ha pupụtara.
Ihe oriri ha bụ ụmụ oke; n'ụlọ mkpọrọ, obere agwọ na-ewere òké pinkie, na n'ọhịa ha na-erikarị agụ owuru ruo mgbe ha dị ike iji gbochie òké. A maara ụmụ nwanyị buru ibu ka ha na-eri òké na-enye nwa ara mgbe ụfọdụ. A na-enye agwọ ndị toro eto nri kwa izu. Ụmụ ha nwere ike iri obere ezé, dị ka skinks na geckos, na ụmụ oke a mụrụ ọhụrụ. N'ịbụ ndị a dọtara n'agha, ha nwere ike ịnata nri na ọdụ agụ owuru. A makwaara ụdị buru ibu ka ha na-ewere ezé, na n'ọnọdụ ndị a na-adịghị ahụkebe ha ga-ejide obere ụsụ. A ga-enye agwọ ụlọ naanị ha nri; mmeghachi omume ha na-eri nri nwere ike ịkpata iri mmadụ.
Central African egg-eating snake

Dasypeltis fasciata, commonly known as the Central African egg-eating snake or the western forest eggeater, is a species of snake in the family Colubridae. The species is endemic to Africa. It is one of 18 species in the genus Dasypeltis, and is occasionally kept in captivity as an exotic pet along with other members of its genus, particularly D. scabra and D. medici.
D. fasciata is found in western and central Africa including the Central African Republic, Gambia, Nigeria, and Uganda.
The preferred habitat of D. fasciata is lowland forest at altitudes of approximately 1,000–1,150 m (3,280–3,770 ft).
D. fasciata is oviparous.
Owing to their nature as obligate ovivores, all members of the genus Dasypeltis are arboreal, preferring to remain in the trees where they can locate bird-nests, and tend to be nocturnal as this is when the diurnal bird species they prey upon are asleep and most likely to leave their eggs unguarded. Their diet also affects their biology, and has resulted in an evolutionary adaptation that has removed their teeth and substantially increased the capacity of their necks. This facilitates the consumption of whole eggs. Once inside the neck, three bony projections from the cervical vertebrae are extended and the egg is crushed against them, puncturing and cracking it. The eggs are then squeezed to extract the liquids inside, and the shell is regurgitated. This adaptation allows them to exploit a food source that is almost completely uncontested in their natural habitat. During feeding, they have an extensible, highly flattened trachea that can push around the egg and allow them to continue breathing whilst swallowing an egg several times wider than their own body.
In captivity, it is recommended that D. fasciata be provided with extensive climbing materials in order to provide environmental enrichment. As is typical in snakes, males tend to be smaller than females. Baby egg-eating snakes and adult males are generally able to eat finch eggs, although some males can grow large enough to eat button quail eggs. Female adults are often large enough to eat full size quail eggs or even chicken eggs. However, in the wild they will only eat eggs that are at a very early stage of development, and cannot digest a foetal bird chick.
African egg-eating snakes lack teeth, and as such they often have difficulty with defending themselves. This is necessary for their diet, as teeth would reduce the capacity of their necks; however, it presents issues with predation. It is believed that their primary defence stems from Batesian mimicry, as most species in the genus Dasypeltis strongly resemble other, venomous snake species such as black mambas or vipers, providing them with a deterrent against predators. However, this lack of teeth also makes it almost impossible for the snake to harm other specimens in captivity, making it one of the few species of snakes that can be housed communally.
Autohaemorrhaging

Autohaemorrhaging, or reflex bleeding, is the action of animals deliberately ejecting blood from their bodies. Autohaemorrhaging has been observed as occurring in two variations. In the first form, blood is squirted toward a predator. The blood of these animals usually contains toxic compounds, making the behaviour an effective chemical defense mechanism. In the second form, blood is not squirted, but is slowly emitted from the animal's body. This form appears to serve a deterrent effect, and is used by animals whose blood does not seem to be toxic. Most animals that autohaemorrhage are insects, but some reptiles also display this behaviour.
Some organisms have shown an ability to tailor their autohaemorrhaging response. Armoured crickets will projectile autohaemorrhage over longer distances when attacked from the side, compared to being attacked from an overhead predator.
Several orders of insects have been observed to utilize this defence mechanism.
In some cases, the loss of blood can be substantial. Beetles may lose up to 13% of their net body weight as a consequence of expelling haemolymph. Autohaemorrhaging may result in dehydration. The ejection of blood puts organisms at risk of cannibalism from other members of their species.
Khaya ivorensis

Khaya ivorensis, also called African mahogany or Lagos mahogany, is a tall forest tree with a buttressed trunk in the family Meliaceae. It is found in Angola, Cameroon, Côte d'Ivoire, Gabon, Ghana, Liberia, and Nigeria where it grows primarily in lowland tropical rainforests. It is threatened by habitat loss.
Khaya ivorensis is a species in the African mahogany family. Other common names are Gold Coast mahogany, Ivory Coast mahogany, Nigerian mahogany. It grows to be about 40–50 m high. It has thick and reddish brown bark. It grows many white flowers at the end of its branches. Its woody fruit is slightly thinner than those of Khaya grandifoliola.
Khaya ivorensis typically grows in drier climates. It can be found in lowland rainforest that have a short dry season. It grows in groups or singly. It does not have many demands to survive because it can tolerate some shade and short periods of flood during rainy seasons. It is mostly found in West Africa and southern Nigeria.
Its wood is durable and is used to make many things such as furniture and paneling. The tree's bark is bitter and can be used as a natural remedy for coughs and whooping cough. Some find that when mixed with black peppercorns it can be used to treat diarrhea and dysentery. A bark concoction is used as a drink or bath for back pains and as a lotion for rheumatism. Planting the tree improves and enriches the soil, so many people use the tree for that as well.
Plastics industry

The plastics industry manufactures polymer materials—commonly called plastics—and offers services in plastics important to a range of industries, including packaging, building and construction, electronics, aerospace, manufacturing and transportation.
It is part of the chemical industry. In addition, as mineral oil is the major constituent of plastics, it therefore forms part of the petrochemical industry.
Besides plastics production, plastics engineering is an important part of the industrial sector. The latter field is dominated by engineering plastic as raw material because of its better mechanical and thermal properties than the more widely used commodity plastics.
According to PlasticsEurope, the top three markets for plastics are packaging, building and construction, and automotive.
Plastics production has been growing globally. The numbers include thermoplastics and polyurethanes, as well as thermosets, adhesives, coatings, sealants, and PP-fibers. Data was gathered by PlasticsEurope (PEMRG) and Consultic, or the nova-institute.
However, in 2020 the COVID-19 pandemic has had a devastating effect on the fossil fuel and petrochemical industry. Natural gas prices have dropped so low that gas producers were burning if off on-site (not being worth the cost to transport it to cracking facilities). In addition, bans on single-use consumer plastic (in China, the European Union, Canada, and many countries in Africa), and bans on plastic bags (in several states in the USA) has reduced demand for plastics considerably. Many cracking facilities in the USA have been suspended. The petrochemical industry has been trying to save itself by attempting to rapidly expand demand for plastic products worldwide (i.e. through pushbacks on plastic bans and by increasing the number of products wrapped in plastic in countries where plastic use is not already as widespread (i.e. developing nations)).
Global Initiative for Food Security and Ecosystem Preservation

The Global Initiative for Food Security and Ecosystem Preservation (GIFSEP) is a Nigerian organization founded on the ideals of Environmental Education, Climate Change Adaptation and Mitigation, Renewable Energy and sustainable development. GIFSEP, was established in recognition of the tremendous environmental challenges and the ever-increasing threats arising from the impacts of climate change. The organization’s thematic areas of operation include: Environment and Climate Change, Climate Smart Agriculture, Biodiversity conservation and Renewable Energy.
Solar for Internally Displaced Persons Camp: Providing clean energy access to vulnerable populations in Internally Displaced Persons Camp.
Participatory Climate Change Vulnerability Mapping: Engaging frontline communities to identify vulnerabilities to climate change impacts.
Trees For Schools: Providing schools with trees to aid nutrition and carbon sequestration.
Participatory Land Use Planning: Engaging frontline communities to identify vulnerabilities to climate change impacts.
Capacity Building Of Students In FCT To Respond To Climate Change: Raising the Next Generation of Environmental Stewards.
Waste Recycling Scheme in collaboration with Global Environmental Facility (GEF).
روہتاس (گاؤں)

روہتاس (انگریزی: Rohtas) پاکستان کا ایک آباد مقام جو ضلع جہلم میں واقع ہے۔ اس کے قریب ہی قلعہ روہتاس بھی واقع ہے
تقسیم ہند کے بعد قلعہ روہتاس میں سب سے زیادہ تعداد سادات کی شمار کی گئی اور دوسرے نمبر پر راجپوت قبیلہ جس میں منہاس راجپوت،جنجوعہ اور بھٹی شامل ہیں۔آبادی کے لحاظ سے تیسرے نمبر پر گجر اور جٹ قومیں آباد ہیں۔
ضلع روہتاس

روہتاس ضلع (ہندی: रोहतास ज़िला؛ اردو: روہتاس ضلع) بھارتی ریاست بہار کے 38 اضلاع میں سے ایک ضلع ہے۔ جو پٹنہ ڈویژن کا ایک حصہ ہے اور یہ 3850 مربع کلومیٹر رقبہ پر پھیلا ہوا ہے۔ 2001ء کی مردم شماری کے مطابق اس کی آبادی 2،448،762 افراد پر مشتمل ہے جبکہ آبادی کی کثافت 636 افراد فی مربع کلومیٹر ہے۔ اس علاقے میں بولی جانے والی بھوجپوری زبان ہے۔
ضلع کا انتظامی ہیڈکوارٹر، ساسارام تاریخی اہمیت کی حامل ایک جگہ ہے۔ قومی وقار کی ایک اور اہم علامت [سونے دریا] کے اوپر تعمیر دو متوازی پل ہیں، ایک سڑک کے لیے اور ایک ریلوے کے لیے۔ سڑک کا پل (جواہرات سیٹو 65-1963 میں گیمون بھارت کی طرف سے بنایا گیا) سونے دریا پر ایشیا میں دوسرا سب سے طویل (3061 میٹر) پل ہے، جبکہ پٹنہ میں دریائے گنگا پر مہاتما گاندھی سیٹو (5475 میٹر) بھارت میں سب سے طویل ریلوے پل ہے۔
ضلع روہتاس گڑھ قلعوں کا گھر بھی ہے، جو قرونِ وسطیٰ میں سب سے مضبوط ترین پہلو تھا۔ [روہتاس قلعہ] بھی قرون وسطیٰ کے زمانے میں سب سے مضبوط قلعوں میں سے ایک تھا۔
ضلع فی الحال ریڈ کوریڈور کا ایک حصہ ہے۔
ضلع روہتاس 3851 مربع کلومیٹر (1487مربع میل) پر مشتمل ایک خوبصورت منفرد قدرتی مناظر والا مختصر علاقہ ہے۔ کیمور رینج اور روہتاس پلاٹس مسطح میدانوں کے ساتھ، ایک چھوٹے سے علاقے کے اندر مختلف قسم کے مناظر ہیں۔ زمین کی زرخیزی سونا دریا کے زرعی سیلاب کا سبب ہے جس میں مدھ پردیش میں بہنے والے گنگا دریا کا بھی ایک حصہ ہے۔ کیمور رینج کے پہاڑ، جو وندیا رینج کی توسیع ہے حالیہ تاریخ میں بہت زیادہ باعثِ فخر تھے، تاہم ایندھن کے طور پر لکڑی کے استعمال کی وجہ سے بڑے پیمانے پر یہ پہاڑ درختوں سے محروم ہوئے ہیں۔یہ علاقہ انتہائی زرعی ہے جس کی وجہ سے کثیر آبادی ہے۔
گردوارہ چوآ صاحب

گردوارہ چوآ صاحب پاکستان میں ضلع جہلم کے قریب قلعہ روہتاس کے کابلی دروازے کے باہر ایک تاریخی جگہ ہے۔ اس کا تاریخی نام گرو نانک کے یہاں چشمے کو نکالنے سے لیا گیا ہے۔ یہاں ہر سال کتک کے مہینے میں ایک بڑا میلہ لگتا ہے۔
چوآ صاحب ایک تاریخی جگہ ہے جو قلعہ روہتاس کے کابلی دروازے سے باہر گھان ندی کے کنارے ہے۔ گرو نانک جب ٹلہ جوگیاں سے چل کے یہاں آئے تو اس وقت یہ جگہ سنسان تھی اور یہاں کوئی آباد نہیں تھا۔ گرو نانک نے اپنی چھڑی سے یہاں ایک چشمہ نکالا۔ پانی کے چشمے کو ”چوآ“ کہا جاتا ہے۔ اس لیے اس کا نام چوآ صاحب مشہور ہو گیا۔ بعد میں شیر شاہ سوری نے یہاں اپنا ایک وسیع قلعہ بنوایا جو قلعہ روہتاس کے نام سے مشہور ہوا۔ قلعہ روہتاس کے بنتے وقت چوآ صاحب کی جگہ قلعے سے باہر والی سمت میں آ گئی جو اب کابلی دروازے کے باہر ہے۔ قلعے کے لوگ اس چشمے سے ہی پانی استعمال کرنے کے لیے لے جاتے تھے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ کے حکم سے 1834ء میں موجودہ عمارت بنوائی گئی جو بہت خوبصورت تھی۔ اس کی ایک طرف گھان ندی اور دوسری طرف قلعہ ہے باقی دو طرف جنگل ہے۔ یہاں آنے کے لیے قلعہ روہتاس کے اندر بھی ایک راہ ہے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ کی جانب سے 260 روپئے کی 27 گھماؤں زمین اس گردوارے کو دی گئی تھی۔ ہر سال 15 کتک شدی کو یہاں میلہ لگتا ہے۔
مغل

مغل اردو زبان میں جنوبی ایشیا کے ایک قبیلہ یا ذات کا نام ہے، (فارسی و عربی : مغول اور انگریزی:Mughal or Mogol)؛ بھارت، پاکستان، افغانستان، اور بنگلہ دیش سے متعلق ان لوگوں کی ایک بڑی تعداد موجود ہے جو مغلوں نے مختلف ادوار میں وسط ایشیا سے حملوں کے دوران میں آباد کیے- دیگر قومیں جیسا کہ ترک اور ایرانی تارکین وطن بھی یہاں آباد ہوئے۔
قیات۔بورجگین۔ترک۔منگول۔تاتاری۔تیموری۔برلاس۔چغتائی۔قزلباش۔خان مغل۔کسرمغل۔دولی مغل۔تنولی۔قازق۔تغلق۔ازبک۔کمیک۔ترکمان۔توران۔چرکس۔چوغطہ۔ہن۔قفقاز۔گوک ترک۔اویغور۔آزری۔ملدیال۔جنہال۔خزر۔قپچاق۔تاجک۔عثمانی۔ایوبی۔غزنوی۔ایل خانی۔قارا خانی۔ارغونیان۔غوری۔سلجوقی۔خوارزمی۔چکرک۔ہزارہ قبائل۔
تمام وہ لوگ جو مغل نسب کا دعویٰ کرتے ہیں، مختلف وسطی ایشیائی ترکی-مغول فوجوں کی اولادیں ہیں- چنگیز خان سے امیر تیمور اور امیر تیمور سے ظہیر الدین محمد بابر تک ایران اور جنوبی ایشیا پر حملے کے نتیجے میں یہ لوگ یہاں مقیم پزیر ہوئے-
لیکن مغل کی اصطلاح ایک وسیع معنی ہو گیا ہے- Bernier، ایک فرانسیسی مسافر جو مغل شہنشاہ اورنگزیب کے دور حکومت کے دوران میں ہندوستان کا دورہ کیا تھا کے مطابق
16th صدی میں مغل لفظ مختلف گروہوں کی ایک بڑی تعداد کا احاطہ کرتا ہے- عام طور پر، بھارت کے تمام مرکزی ایشیائی تارکین وطن، ازبک، چغتائی، تاجک، قپچاق، برلاس، قازق، ترکمان، کرغزستان، اویغور یا افغان اور قفقاز کے تارکین وطن کے لیے بھی استعمال کیا جاتا تھا۔
یہوشو پراجیکٹ کے مطابق مغل قوم کی تعداد مختلف ممالک میں مندرجہ ذیل ہے؛
سن آف دین محمد
تاریخ مغلیہ از مرزا الیاس : چنگیز خان از علیم اللہ :رشتوں کی پہچان از مولوی محمد نصیر گریبان نامہ از عشمان انجم بحوالہ۔ تاریخ مغلیہ کشمیر از سردار بشیر احمد صدیقی
خان جہاں بہادر ظفر جنگ کوکلتاش

خان جہاں بہادر ظفر جنگ کوکلتاش (وفات: 23 نومبر 1697ء) عہدِ عالمگیری میں مغل صوبیدار لاہور اور مغل سالار تھے۔ خان جہاں بہادر سے متعلق تاریخی حقائق بہت کم میسر ہوئے ہیں البتہ عہدِ عالمگیری کے مؤرخ خافی خان نظام الملک کی تصنیف منتخب اللباب میں خان جہاں بہادر سے متعلق تاریخی معلومات ملتی ہیں۔
خانِ جہاں کا اصل نام میر ملک حسین تھا جبکہ لقب بہادر خان، خانِ جہاں اور کوکلتاش تھے۔1673ء میں مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر کی جانب سے ’’خانِ جہاں بہادر کوکلتاش‘‘ اور 1675ء میں ظفر جنگ کا خطاب پایا۔
1680ء میں لاہور کی نظامت کے سلسلے میں اِختلاف پیدا ہو گئے تھے جنہیں دور کرنے کے لیے مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے مغل شہزادہ محمد اعظم کو لاہور کا صوبیدار مقرر کر دیا۔ بعد ازاں اِس منصب پر مکرم خان اور سپہ دار خان بھی مقرر کیے گئے۔ 11 اپریل 1691ء کو خان جہاں بہادر کو لاہور کی صوبیداری پر مقرر کیا گیا۔
خان جہاں بہادر تقریباً ڈھائی سال تک لاہور کی نظامت پر مقرر رہا۔ جون 1693ء میں مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے خان جہاں بہادر کو لاہور کی نظامت سے معزول کر دیا جس کے بعد خان جہاں بہادر چار سال تک شہنشاہ کے زیر عتاب رہا۔ یہ تمام مدت لاہور میں ہی بسر ہوئی۔
خان جہاں بہادر باوقار، فتح نصیب، صاحبِ تدبیر امیر تھا۔ خان جہاں بہادر نے 22 بڑی جنگوں میں فتح حاصل کی۔ اِن تمام جنگوں میں خان جہاں بہادر گہرے زخموں کا شکار ہوا مگر ہر جنگ میں نیک نامی و فتح حاصل کی۔
مزید دیکھیے: مقبرہ خان جہاں بہادر کوکلتاش
1693ء میں معزولی کے بعد خان جہاں بہادر عسرت کی زندگی بسر کرتا رہا۔ آخری عمر میں وہ مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر کے زیرِ عتاب تھا۔ بروز ہفتہ 9 جمادی الاول 1109ھ مطابق 23 نومبر 1697ء کو خان جہاں بہادر نے لاہور میں وفات پائی۔ اور خان جہاں بہادر کو لاہور میں مغلپورہ کے نزدیک دفن کیا گیا جہاں بعد ازاں اُس کا شاندار مقبرہ خان جہاں بہادر کوکلتاش دسمبر 1697ء سے 1698ء کے درمیان تعمیر کیا گیا۔
تاریخ پاکستان کرکٹ ٹیم

پاکستان کرکٹ ٹیم نے ٹیسٹ کرکٹ کا آغاز 1952 میں کیا اور آج یہ ٹیم جدید کرکٹ کی کامیاب ٹیموں میں شمار کی جاتی ہے۔ پاکستان کرکٹ ٹیم 1979، 1983، 1987 کے عالمی کپ کے سیمی فائنل اور 1992 اور 1999 عالمی کپ کے فائنل کھیل چکی ہے۔ اس ٹیم نے اب تک ایک بار ایک روزہ عالمی کپ 1992 میں انگلستان کو فائنل میں ہرا کر جیتا۔
1947ء میں آزادی پاکستان کے بعد پاکستان نے اپنی علاحدہ قومی کرکٹ ٹیم بنائی۔ پاکستان کو 28 جولائی 1952 کو لارڈز کرکٹ گراؤنڈ میں امپیریل کرکٹ کانفرنس کی طرف سے ٹیسٹ میچ کھیلنے کا اجازت نامہ دیا گیا۔ ہندوستان کرکٹ ٹیم کو ٹیسٹ کا درجہ حاصل نہ تھا۔ جبکہ اس سے پہلے برطانوی راج میں پاکستان نے اپنا پہلا ٹیسٹ میچ دہلی میں اکتوبر 1952 کو بھارت کرکٹ ٹیم کے خلاف کھیلا۔ یہ پانچ ٹیسٹ میچوں کی ایک سیریز تھی جس میں بھارت نے 2-1 سے فتح حاصل کی۔ پاکستان نے اپنا پہلا بین الاقوامی دورہ 1954 میں انگلستان کا کیا اور پاکستان نے وہ سیریز 1-1 سے برابر کھیلی۔ اس سیریز میں پاکستان کے گیند باز فضل محمود نے شاندار کارکردگی دکھاتے ہوئے 12 وکٹیں حاصل کیں۔
1986 کا آسٹریلیشیا کپ جو شارجہ میں کھیلا گیا، یہ دورہ اس لحاظ سے اہمیت کا حامل ہے کہ اس سیریز کے ایک میچ میں پاکستان کے جاوید میانداد نے آخری بال پر چھکا لگا کر روایتی حریف بھارت کو شکست سے دوچار کیا اور اس کے بعد جاوید میانداد پاکستان کے ہیرو بن گئے۔
1992 کے عالمی کپ کے سیمی فائنل میں نیوزی لینڈ نے ٹاس جیت کر پہلے بلے بازی کا فیصلہ کیا اور پاکستان کو 262 سکور کا مجموعہ دیا۔ پاکستان اس مجموعہ کے تعاقب میں شروع میں پریشانی کا شکار رہا اور عمران خان اور سلیم ملک کی وکٹیں گنوا دیں۔ جاوید میانداد کے علاوہ تقریبا سبھی اہم بلے باز آؤٹ ہو چکے تھے اور پاکستان کو جیتنے کے لیے 7.67 کی اوسط سے 115 سکور درکار تھے۔ ایک نیا کھلاڑی جس کا نام انضمام الحق تھا اور ابھی وہ صرف بائیس برس کا تھا جاوید میانداد کا ساتھ دے رہا تھا، اس نے شاندار کارکردگی کا مظاہرہ کیا اور 37 گیندوں پر 60 سکور بنا کر پاکستان ٹیم کو سنبھالا دیا۔ انضمام جب آؤٹ ہوا تو 30 گیندوں پر 36 سکور درکار تھے۔ معین خان نئے بلے باز کریز پر آئے اور پاکستان کو جیت کے قریب لے کر آئے اور انھوں نے آخری گیند پر چوکا لگا کر پاکستان کو جیت سے ہمکنار کر دیا۔
نیوزی لینڈ اور آسٹریلیا میں منعقد ہونے والے کرکٹ عالمی کپ 1992میں پاکستان نے پہلاعالمی کپ حاصل کرنے کا اعزاز حاصل کیا۔ یہ اعزاز پاکستان نے وقار یونس اور سعید انور جیسے اہم کھلاڑی کھونے کے بعد اور زخمی عمران خان کی قیادت میں حاصل کیا۔ پاکستان اس عالمی کپ میں ابتدائی پانچ میچوں میں سے محض ایک ہی میچ جیت سکا اور انگلستان کے خلاف 74 سکور پر پوری ٹیم آؤٹ ہونے کے بعد عالمی کپ سے باہر ہونے کے قریب تھا لیکن بارش کی وجہ سے یہ میچ نے نتیجہ رہا۔ اس کے عمران خان نے ٹیم کا حوصلہ بڑھایا اور اس کے بعد پاکستان نے فائنل تک لگاتار پانچ میچوں میں فتح حاصل کی۔ فائنل میچ کی سب سے اہم بات پاکستانی گیندباز وسیم اکرم کی ہیٹ ٹریک تھی جس کی وجہ سے پاکستا ن کی جیت آسان ہو گئی۔
کرکٹ عالمی کپ 2007 میں پاکستان کی پاکستانی کرکٹ کی تاریخ کا سب سے بڑا دھچکا لگا جب آئر لینڈ جیسی کمزور ترین ٹیم نے پاکستان کو ہرا کر عالمی کپ سے باہر کر دیا۔
پاکستان کرکٹ ٹیم کو کافی مرتبہ میچ فکسنگ کے الزامات کا سامنا کرنا پڑا۔ سب سے پہلی بار 1995 میں آسڑیلوی کھلاڑی شین وارن نے سلیم ملک پر رقم لے کر میچ فکس کرنے کا الزام لگایا۔ 2010 میں سلمان بٹ، محمد عامر اور محمد آصف بین الاقوامی کرکٹ سے سپاٹ فکسنگ کی وجہ سے معطل کر دیے گئے اور سلمان بٹ پر دس برس، محمد آصف پر سات برس، محمد عامر پر پانچ کی پابندی لگا دی گئی۔
تاریخ مشرقی پاکستان

—
مشرقی بنگال اور مشرقی پاکستان کی تاریخ 1947ء سے 1971ء تک بنگلہ دیش کی تاریخ کے اس عرصے کا احاطہ کرتی ہے جس میں 1947ء میں برطانوی نوآبادیاتی حکمرانی سے پاکستان کے ایک حصے کے طور پر اس کی آزادی اور 1971ء میں پاکستان سے اس کی آزادی کے درمیان تک شامل ہے۔
دینہ ریلوے اسٹیشن

دینہ ریلوے اسٹیشن ضلع جہلم، پنجاب، پاکستان میں کراچی–پشاور ریلوے لائن پر واقع ہے۔ قلعہ روہتاس، دینہ ریلوے اسٹیشن سے صرف آٹھ کلومیٹر کے فاصلے پر واقع ہے۔
الہ آباد قلعہ

الہ آباد قلعہ ،ایک قلعہ ہے جسے مغل بادشاہ جلال الدین محمد اکبر نے 1583ء میں پریاگ راج میں بنایا تھا۔ یہ قلعہ جمنا کے کنارے گنگا کے ساتھ تریوینی سنگم کے قریب واقع ہے۔ اسے آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا نے قومی اہمیت کی یادگار کے طور پر درجہ بندی کیا ہے۔ قلعہ کے اندر ایک پتھر کا نوشتہ 1583ء کو بنیاد سال کے طور پر بیان کرتا ہے لیکن یہ پتھر اشوک سے متعلق ہے جو ابتدائی دور کوسامبی میں واقع تھا اور وہاں سے الہ آباد قلعہ لے جایا گیا تھا۔
الہ آباد قلعہ مغل بادشاہ اکبر نے 1583ء میں تعمیر کیا تھا۔ ابوالفضل اکبر نامہ میں لکھتے ہیں:
اکبر نے قلعہ کا نام الہباس رکھا (" اللہ کی طرف سے برکت")، جو بعد میں "الہ آباد" بن گیا۔ کیتھرین ایشر کے مطابق، قلعے کی تعمیر مشرقی ہندوستان میں ہونے والی کئی بغاوتوں کا جواب تھا۔ الہ آباد کے تزویراتی محل وقوع کے علاوہ، اکبر کے بارے میں بھی خیال کیا جاتا ہے کہ وہ تروینی سنگم کی زیارت کرنے والے زائرین کی بڑی تعداد سے ٹیکس وصول کرنے کی صلاحیت سے بھی متاثر تھے۔ تاہم، اس حقیقت کو مدنظر رکھتے ہوئے کہ اکبر نے 1563ء میں حاجیوں کے موجودہ ٹیکس کو ختم کر دیا تھا، اس کا امکان کم دکھائی دیتا ہے
اکبر کا قلعہ اس طرح تعمیر کیا گیا تھا کہ اس میں مشہور اکشے وات کے درخت کو گھیر لیا گیا تھا، جہاں لوگ نجات حاصل کرنے کے لیے خودکشی کرتے تھے۔
مقامی پریاگوال برہمنوں کا دعویٰ ہے کہ اکبر بار بار قلعہ بنانے میں ناکام رہا، کیونکہ اس کی بنیاد ہر بار ریت میں دھنس جاتی تھی۔ شہنشاہ کو بتایا گیا کہ آگے بڑھنے کے لیے ایک انسانی قربانی کی ضرورت ہے۔ ایک مقامی برہمن نے رضاکارانہ طور پر اپنے آپ کو قربان کر دیا اور اس کے بدلے میں، اکبر نے اپنی اولاد - پریاگوالوں کو - سنگم میں یاتریوں کی خدمت کے خصوصی حقوق عطا کیے تھے۔ الہ آباد قلعہ اکبر کا بنایا ہوا سب سے بڑا قلعہ ہے۔ اس قلعے میں تین گیلریاں ہیں جو اونچے میناروں سے جڑی ہوئی ہیں۔ مورخ ولیم فنچ کے مطابق، اس قلعے کی تعمیر میں چالیس سال کے عرصے میں مختلف مزدوروں کے 5000 سے 20,000 کارکنوں کو لگایا گیا۔
1600ء میں، مغل شہزادہ سلیم ، مستقبل کے شہنشاہ جہانگیر نے اپنے والد کے خلاف بغاوت کی اور قلعہ الہ آباد میں اپنی عدالت قائم کی۔
اس قلعے کو پہلی بار برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی کے فوجیوں نے 1765ء میں معاہدہ الہ آباد کے ایک حصے کے طور پر گھیر لیا تھا، جس پر برطانوی ہند کے کمانڈر انچیف رابرٹ کلائیو ، مغل شہنشاہ شاہ عالم دوم اور اودھ کے حکمران نے بکسر کی جنگ کے بعد دستخط کیے تھے۔ نواب شجاع الدولہ اس معاہدے کے مطابق، قلعہ میں برطانوی چھاؤنی کو شاہ عالم کا دفاع اور تحفظ کرنا تھا، تاہم، شاہ عالم، اس انتظام کو محدود سمجھتے ہوئے، 1772ء میں دہلی چلے گئے، جہاں اس نے الہ آباد کو مراٹھا سلطنت کے حوالے کرنے کی کوشش کی۔ انگریزوں نے مداخلت کی اور شجاع الدولہ کو اس کا واحد مالک قرار دیتے ہوئے قلعہ پر عالم کے دعوے کو منسوخ کرنے کی سازش کی۔ شجاع الدولہ کا انتقال ہو گیا اور 1775ء میں آصف الدولہ نے اودھ کا نواب بنا۔ باضابطہ طور پر قلعہ حاصل کرنے کی کمپنی کی مسلسل کوششوں کے باوجود یہ نواب کے ہاتھ میں رہا۔ اسف الدولہ کا انتقال 1787ء میں ہوا، اس نے کمپنی پر بڑے قرضے چھوڑے اور ایک متنازع والدین کا وارث تھا، جسے سعادت علی خان اول نے فوری طور پر معزول کر دیا تھا۔ آخر کار، فروری 1798ء میں، مالی طور پر کمزور سعادت علی نے قلعہ کمپنی کے حوالے کر دیا۔ تین سال بعد، 1801ء میں، سعادت علی نے بالآخر الہ آباد کا ضلع انگریزوں کے حوالے کر دیا۔ ایک بار جب الہ آباد ایسٹ انڈیا کمپنی کے علاقوں کا ایک فعال حصہ بن گیا، تو اس کا قلعہ فوجی اسٹورز کے لیے عظیم الشان ڈپو کے طور پر قائم ہوا۔
رام نگر قلعہ

رام نگر قلعہ (Ramnagar Fort) رام نگر، وارانسی، بھارت میں ایک قلعہ بندی ہے۔ یہ دریائے گنگا کے کنارے واقع ہے۔ یہ مغلیہ فن تعمیر کا یک نمونہ ہے جسے ریاست بنارس کے راجا بلونت سنگھ نے بنوایا۔ اٹھارویں صدی سے اس میں مقامی مذہبی رہنما کاشی نریش آباد ہیں۔ موجودہ بادشاہ اور قلعہ کے رہائشی اننت نارائن سنگھ ہیں، جنہیں وارانسی کا مہاراجا بھی تصور کیا جاتا ہے تاہم اس شاہی لقب کو 1971ء کے بعد سے ختم کر دیا جا چکا ہے۔ موجودہ دور میں قلعہ کا کچھ حصہ عجائب گھر بنا دیا گیا ہے۔
باؤلی

باؤلی: (انگریزی :stepwell )اردو اور ہندی میں سیڑھی والے کنویں کے لیے استعمال ہوتا ہے۔
عموما باؤلی راجپوت دور میں استعمال ہونا شروع ہوئی شیر شاہ سوری نے بھی کافی باؤلیاں بنوائیں ان میں ہاتھی اور گھوڑے بھی اتر سکتے تھے بعض باؤلیوں میں خفیہ راستے بھی بنائے جاتے تا کہ ہنگامی حالات میں استعمال ہو سکیں بعض اوقات انخلا کے مقصد کے لیے بھی استعمال ہوتیں ان کے قریب زیر زمین کئی کلومیٹر خفیہ راستے بھی ملتے ہیں جہاں بھی راجپوت اور شیر شاہ سوری کے دور کے قلعے ہیں وہاں یہ باؤلیاں ضرور ملتی ہیں۔
باؤلی کی دو قسمیں ہیں شمالی باؤلی اور مغربی باؤلی
شمال کی باؤلی عموما سادہ جس میں ایک چوڑا زینہ ہوتا ہے جو عمارت کی پوری چوڑائی میں سطح زمین سے پانی کی سطح تک جاتا ہے اس طرح کی باؤلی شیخ سلیم چشتی کے مزار پر فتح پور سیکری میں ہے دہلی میں خواجہ نظام الدین اولیاء کے مقبرے پر ہے ان کا مقصد پانی نکالنا اور وضو اورغسل کرنے میں کارآمد بنانا ہے اس میں زائرین روپے اور سکے ڈالتے ہیں یہ انداز مسلمانوں نے یہاں اپنایا اس سے پہلے کا ذکر نہیں ملتا۔
مغربی باؤلی اعلیٰ فنی اور تعمیری کمال کا نمونہ ہوتی ہے اور بڑی کارآمد ہوتی ہے جس کے لیے کافی محنت کی ضرورت ہوتی ہے یہ عموما دو حصوں پر مشتمل ایک عمودی مدور یا مثمن ستون اور دوسرا دالانوں کا ایک سلسلہ جنہیں سیڑھیوں کے ذریعہ ملا دیا جاتا ہے یہ عمارتیں گجرات کے اسلامی عہد میں بنی ہیں
دہلی میں متعدد، لکھنؤ میں ایک، آلہ آباد باندہ روٹ پر کالنجراور چترکوٹ دو جگہ، سہسرام، حیدرآباد، بھوپال وغیرہ کی تاریخی عمارتوں میں باؤلیاں موجود ہیں۔
ابھی پاکستان میں کچھ باؤلیاں باقی ہیں مثلاً لوسر باؤلی ( واہ کینٹ )، ہٹیاں ( چھچھ ) ضلع اٹک اور قلعہ روہتاس (جہلم) میں۔ یہ ایک بڑا سا کنواں ہوتا ہے جس میں پانی کی سطح تک سیڑھیوں کے ذریعے پہنج سکتے ہیں۔ اس میں ارد گرد راہداریاں اور کمرے بنے ہوتے ہیں جو شدید گرمی میں بھی بہت ٹھنڈے رہتے ہیں۔ امرا وہاں اپنے دفتر اور آرام کرتے تھے اور یوں تپتی دوپہریں ٹھنڈے پانی کے پہلو میں بیٹھ کر گزار دیتے تھے۔عمومی طور پر تاریخی عمارتوں کے احاطے میں سیڑھیوں والے کنویں " باؤلیاں " ( stepwell ) ضروری ہوتی تھیں۔ شروع شروع میں تو یہ تعمیری کاموں میں استعمال ہوتی تھیں بعد میں تفریح اور آرام گاہ کے بطور مستقل موجود رہتی تھیں۔
Akhnoor Fort

Akhnoor Fort is a fort on the right bank of the Chenab River (ancient name Asikni), 28 km from Jammu City.
Construction of the fort was started by Raja Tej Singh in 1762 CE and completed by his successor Raja Dhian Singh in 1802. On 17 June 1822, Maharaja Ranjit Singh crowned Maharaja Gulab Singh at the fort's Jia Pota ghat on Chenab's riverbank.
The fort has high fortification walls with bastions at regular intervals and is crowned with battlements. There are two-storeyed watch-towers at the corners, which are crowned by battlements and merlons. The fort has two parts which are bifurcated by a wall with a gate leading to the palace on the southern side. The palace is two-storeyed, and the walls facing the courtyard have decorated arches, some of which contain mural paintings.
Access to Akhnoor Fort is obtained through both the riversides and the northern side. Formerly, a large part of the fort was in ruins; conservation work is in progress.
The fort was declared a National Monument in 1982 under the Ancient Monuments and Archaeological Sites and Remains Act, 1958 and is under the Archaeological Survey of India’s jurisdiction.
The Akhnoor Fort has a history of over 5000 years, and was perched upon an ancient site, locally known as Manda, which has been subjected to a limited excavation, which in turn has exposed a threefold sequence of culture.
Kavaledurga Fort

Kavualedurga Fort (Kannada ಕವಲೇದುರ್ಗದ ಕೋಟೆ) is a 9th-century fort 18 km (11 mi) from Thirthahalli, Shimoga. It was the fourth and last capital of Keladi kingdom.
The fort was built in the 9th century, and it was renovated in the 14th century by Cheluvarangappa. Kavaledurga, also called Bhuvanagiri, was a stronghold of the Nayakas of Keladi, who were the feudatories under the Vijayaanagara rulers and later became independent after the fall of the Vijayanagara kingdom.
Venkatappa Nayaka (1582-1629) fortified the place here. Built a palace and made it an Agrahara with a Mahattina Matha. A Sringeri Matha. A treasury, a granary, stables for elephants and horses and ponds. The fort at Kavaledurga has three lines of walls, which are constructed of huge granite blocks following the natural contour of the hillock. Each fortification has a gateway flanked by guard- rooms on either side In between the fortifications there are temples, a ruined palace site and basement of structures.
At the summit of the hill almost at the centre overlooking the western sea is a small temple popularly known as Shikhareshvara or Srikanthesvara temple. The Srikanthesvara temple on plan has a Garbhagriha. A Nandi mantapa and an entrance porch commanding a fine view of the setting sun beyond the western horizon. There is also a ruins of kashi vishwanath temple.
The palace site within the fort has ornate basement of a large terraced structure. Recent clearance in the area has laid bare series of interconnected rooms enclosing a spacious inner quadrangle this is provided with a frontal spacious pillared Verandah A pooja room, kitchen with, five burner oven in stone, stone platform in the bath room with well developed water supply system, a large closed verandah leading to a stepped tank provide an insight into the palace architecture of the place.
Al Wajbah Fort

25°18′6.16″N 51°23′38.59″E﻿ / ﻿25.3017111°N 51.3940528°E﻿ / 25.3017111; 51.3940528
Al Wajbah Fort is one of the oldest forts in Qatar. Located in the locality of Al Wajbah in Al Rayyan, it is situated 15 km (9.3 mi) west of Doha. The fort was built in the late 18th or 19th century and was the location of an important battle when the army of Sheikh Jassim bin Mohammed Al Thani subdued the Ottoman army in 1893. It was used as the residence of Hamad bin Abdullah Al Thani at various periods. The fort's most prominent features are its four watchtowers. It underwent restoration in the later 20th century.
It is unknown exactly when Al Wajbah Fort was built, but it is thought to date back either to the late 18th century or the 19th century. At the time, Al Wajbah was a popular spot for the local Bedouins to graze their camels owing to its relative abundance of greenery compared to other nearby localities. In 1893, after sheikh Jassim bin Mohammed Al Thani stopped paying taxes to the Ottomans, they sent a contingent to confront him. This culminated in the Battle of Al Wajbah, in which the Ottoman soldiers were defeated and forced to retreat to Doha, about three hours away.
Rectangular in shape, the fortress measures 34 metres (112 ft) in length and 19 metres (62 ft) in width. The fort has four towers—two round and two rectangular. The round towers feature serrated upper platforms and shooting openings, whilst the rectangular ones lack such features. Drainage systems integrated into the fortress walls efficiently manage rainwater runoff.
Constructed primarily from hard limestone and clay, the fortress walls are plastered with gypsum. Inside, nineteen rooms on the lower level and upper chambers within the towers once served various purposes, including housing, worship, and assembly. Despite unauthorized modifications in the past, efforts in 1990 by the Museums and Archeology Department of the National Council for Culture, Arts and Heritage restored the fortress to its original state, removing alterations and reinforcing structural integrity.
Cultural heritage in Pakistan

Pakistan's cultural heritage includes archaeological sites, stupas, forts, shrines, tombs, buildings, residences, monuments, and places of worship. Until the passing of the Eighteenth Amendment to the Constitution of Pakistan, some sites were under the federal government while others were in the provincial domain.
In 1997, the Pakistan Environmental Protection Agency, Ministry of Environment Pakistan, published a list of notified protected archaeological sites and monuments, according to which there are total 389 sites and monuments under federal government protection while 444 are under provincial governments. Punjab and Sindh are the only two provinces which have provincial level laws to protect heritage. Aside from these sites, there are many others which are unprotected or privately owned.
The following are the region-wise lists of cultural heritage sites in the country:
List of cultural heritage sites in Punjab, Pakistan

Following is the list of cultural heritage sites in Punjab, Pakistan. The list also includes the three inscribed and seven tentative UNESCO World Heritage Site as well as four national monuments in the province. The provincial government passed the Punjab Special Premises (Preservation) Ordinance, 1985 under which 272 sites have been protected by January 2013.
Following is the list of sites protected by the Federal Government of Pakistan.
The monuments below have been declared Special Premises (protected site) by the Government of Punjab under the 1985 Ordinance.
Divan (architecture)

Diwan or Divan is a term of Arabic origin referring to various types of reception halls. The term occurs in various examples of Islamic architecture, where it can also refer to a government council chamber (related to the divan), as well as in a more specific sense in Mughal architecture. They tend to occur in pairs in the Mughal imperial capitals; the most famous ones are in Agra Fort, but there are others in Red Fort, Delhi and Fatehpur Sikri and certain other princely capitals such as Amber and also in Lahore Fort Pakistan.
The Dīwān-e-Ām (Persian ديوان عام), also Divan-i-Aam, was the court's Hall of Public Audience, where the ruler held mass audience. He would sit on his throne facing petitioners. His minister would assemble the petitions and refer them to the Dīwān-e-Khās for private audience. It was made by Shah Jahan.
The Dīwān-e-Khās (Persian: ديوان خاص) was the court's Hall of Private Audience, smaller than the Dīwān-e-Ām. Here envoys and other honoured guests were granted a personal audience with the ruler. At Agra, the Dīwān-i-Khās is a small marble structure near the Dīwān-e-Ām. It is inside a red fort. It was the most ornamental building built by Shahjhan. It was decorated by gems and gold silver linings. A channel built by marble in which water flows justifies its exceptional beauty. On one of its walls this verse in Persian language is written:
ஃபலூடா

ஃபலூடா (ஆங்: Falooda, Faluda, Faloodah), இந்திய துணைக்கண்டத்தின் பிரபலமான இனிப்பு குளிர்பானமாகும். பாரம்பரியமாக இது ரோஸ் சிரப், சேமியா, திருநீற்றுப்பச்சை (sabza/takmaria) விதைகள் மற்றும் ஜெல்லி துண்டுகளுடன் பால் கலந்து செய்யப்படுகிறது, இதன் மேலே ஒரு கரண்டி ஐஸ் கிரீம் வைக்கப்படுகிறது. பலூடா செய்யத்தேவைப்படும் சேமியா ஆனது கோதுமை, கிழங்குவகை, சோளமாவு, அல்லது ஜவ்வரிசியிலிருந்து தயாரிக்கப்படுகிறது.
இந்திய நறுமணப் பொருட்களின் பட்டியல்

நறுமணப் பொருட்கள் இந்தியா மற்றும் பிற ஆசிய நாடுகளில், கி.மு. 2000 முதலே பயன்படுத்தியதாகக் குறிப்புகள் உள்ளன. இதற்கு உதாரணமாக இராமாயணத்தில், கிராம்பும், இலவங்கப்பட்டையும் பயன்படுத்தியதாகக் குறிப்பிட்டுள்ளது.
இந்தியாவில், இந்த நறுமணப் பொருட்கள் பல்வகை உணவுகளில் பல காரணங்களுக்காகப் பயன்படுத்தப்படுகின்றன. சுவையான குழம்பு வகைகள் முதல் இனிப்பு வகைகள் வரை இவை பயன்படுத்தப்படுகின்றன. இவை முழுமையாகவோ, பொடியாகவோ, வறுத்ததாகவோ அல்லது வெட்டியதாகவோ உணவுகளில் சேர்க்கப்படுகின்றன. சில சமயங்களில் உணவின் பரிமாற்றத் தோற்றத்தை மேம்படுத்தும் அழகுப்பொருளாகவும், பல சமயங்களில் உணவுடன் கலந்த மருந்தாகவும் உபயோகப்படுத்தப்படுகின்றன.
இந்தியாவில் பயன்படுத்தப்படும் வாசனைத் திரவியங்களின் பட்டியல் கீழே
பாயசம்

பாயசம் (பேச்சு வழக்கு: பாயாசம்) என்பது விருந்துகளிலும் திருநாள்களிலும் பரிமாறும் இனிப்பு உணவு ஆகும். தமிழர் விருந்துகளில் பால் பாயசம் முக்கிய உணவாகும். இதில் பால் பாயசம், பருப்புப் பாயசம், அவல் பாயசம் எனப் பல வகைகள் உண்டு. பால் பாயசத்தைப் பால், சவ்வரிசி, சேமியா முதலியவற்றைக் கொண்டு செய்கிறார்கள். பொதுவாக இதனுடன் உளுந்து வடையையோ பொடித்த அப்பளத்தையோ சேர்த்து உண்பார்கள். விருந்துகளில் நிறைப்புணவாகப் (Dessert) பரிமாறுவதற்கும், இலகுவில் செரிமானமடையும் உணவாக அளிப்பதற்கும், மென்றுவிழுங்குவதில் சிரமமுள்ளவர்களுக்கும் உணவாக பாயசம் பயன்படுகிறது.
புளி (மரம்)

புளிய மரம் (Tamarind) (தென்னிலங்கையில் வடுபுளி எனப்படுகிறது). இது பேபேசி இனத்தைச் சேர்ந்த ஒரு மரம். இதன் கனி புளிப்புச் சுவை கொண்டது. தாய்லாந்தில் இனிப்பான பழங்களை நல்கும் புளிய மர வகைகள் உள்ளன. இது தென்னிந்தியச் சமையலில் பயன்படுத்தப்படும் முக்கியமான பொருட்களில் ஒன்றாகும்.
பட்டும் படாமல் புழங்குதலை தமிழ் வழக்கில் ஓடும் புளியம் பழமும் போல என வழங்குவர். ஏனெனில் புளியின் ஓடானது அதன் சதையோடு ஒட்டுவதில்லை.
மீன் தலைக் கறி

மீன் தலைக் கறி (Fish head curry)(மலாய் மற்றும் இந்தோனேசிய: கரி கெப்லா இகான்) என்பது இந்தோனேசியா, மலேசிய மற்றும் சிங்கப்பூர் சமையல்வகைளுள் ஒன்றாகும். இது இந்திய மற்றும் சீனாவில் தோன்றிய உணவு கலப்பு ஆகும். சிவப்பு ஸ்நாப்பர் மீனின் தலையானது கேரளா தயாரிப்பு முறையில் நன்றாகச் சுண்டவைக்கப்பட்டு காய்கறிகள் வெண்டி மற்றும் கத்தரி சேர்த்துத் தயாரிக்கப்படுகிறது. வழக்கமாகச் சோறு அல்லது ரொட்டியுடன் சேர்த்து உண்ணப்படுகிறது.
சிங்கப்பூரில் உள்ள உணவகங்களுக்குத் தென்னிந்திய உணவு வகைகளைக் கொண்டு செல்லஇந்தியாவின் கேரளாவைச் சேர்ந்த சமையல் கலை நிபுணர் எம். ஜே. கோமசு இந்த மீன் தலைக் கறியினை கண்டுபிடித்தார் என்று நம்பப்படுகிறது. இந்தியாவில் மீன் தலை பரவலாக உண்ணப்படவில்லை என்றாலும், சீன வாடிக்கையாளர்கள் இதை ஒரு சிறப்புச் சுவையாகக் கருதினர்.
இந்திய, மலாய், சீன மற்றும் பெரானகன் உணவகங்கள் அனைத்தும் இந்த உணவின் மாறுபாடுகளுடன் பரிமாறுகின்றன. மீன் தலை கறி சிங்கப்பூரர்கள் மற்றும் சுற்றுலாப் பயணிகளிடையே பிரபலமான உணவாக மாறியுள்ளது. $10 முதல் $20 வரை இதன் விலையுள்ளது. இது பொதுவாக மலிவான ஹாக்கர் கட்டணமாகக் கருதப்படுவதில்லை. இது பொதுவாக ஒரு களிமண் பானையில் பரிமாறப்படுகிறது. மேலும் இது பெரும்பாலும் ஹாக்கர் மையங்கள் மற்றும் அக்கம் பக்க உணவுக் கடைகளில் விற்கப்படுகிறது.
புளிச் சாறு கிரேவியில் அடிக்கடி சேர்க்கப்படுவதால், உணவானது இனிப்பு-புளிப்புச் சுவையினைத் தருகிறது. இந்த வகை மீன் தலைக் கறியில் குறைந்த அளவிலான, ஆரஞ்சு கிரேவியும் உள்ளது.
இந்த உணவில் தேங்காய்ப் பாலினையும் சேர்க்கலாம்.
கோவில்பட்டி கடலைமிட்டாய்

கோவில்பட்டி கடலைமிட்டாய் (Kovilpatti Kadalai Mittai) 2019-20ஆம் ஆண்டில் புவிசாய் குறியீடு தகுதி பெற்ற இந்திய இனிப்பு ஆகும். இந்த வகை கடலை மிட்டாய் தமிழ்நாட்டில் தூத்துக்குடி மாவட்டம் கோவில்பட்டியிலும் அருகமை நகரங்களிலிலும் தயாரிக்கப்படுகிறது.
கோவில்பட்டி கடலை மிட்டாய் 1940-ஆம் ஆண்டு முதல் இப்பகுதியில் உற்பத்தி செய்யப்படுவதற்கான தரவுகள் உள்ளன. தாமிரபரணி ஆற்றின் தண்ணீர், இக்கடலை மிட்டாய் தயாரிக்க பயன்படும் நிலக்கடலை விளையும் கரிசல் மண்ணின் தன்மை, இனிப்பிற்காகப் பயன்படுத்தப்படும் பனைவெல்லத்துடன் விறகு அடுப்பில் பாகு தயாரிப்பது இந்த வகை கடலைமிட்டாயின் சிறப்பு ஆகும். கடலைமிட்டாய் பாகுவின் பதம், கடலைமிட்டாய் ரகம் வாரியாக அச்சு வார்ப்பது போன்ற உற்பத்தி திறன் இப்பகுதி தொழிலாளர்களுக்கே உரிய தனிச்சிறப்பாக கருதப்படுகிறது.
குடகு ஆரஞ்சு

குடகு ஆரஞ்சு (Coorg orange) என்பது குடகு மாண்டரின் என்றும் அழைக்கப்படுகிறது. இது இந்தியாவின் கர்நாடகாவின் குடகு பகுதியில் சாகுபடி செய்யப்படும் ஆரஞ்சு வகையாகும். இதற்கு 2006 இல் புவியியல் சார்ந்த குறியீடு வழங்கப்பட்டது.
1960 ஆம் ஆண்டுகளில், குடகுப்பகுதியில் இந்த ஆரஞ்சு சுமார் 24,000 ஹெக்டேர் பரப்பளவில் பயிரிடப்பட்டது. சமீபத்திய ஆண்டுகளில் சாகுபடி பகுதியானது 2,000 ஹெக்டேருக்கும் குறைவாகவே உள்ளது. குடகு ஆரஞ்சு முக்கியமாகக் குடகு, ஹாசன் மற்றும் சிக்மகளூரூ மாவட்டங்களில் 150 ஆண்டுகளுக்கும் மேலாகக் காபி தோட்டங்களில் இரண்டாம் நிலை பயிராகப் பயிரிடப்படுகிறது.
குடகு ஆரஞ்சு மனிதனால் உருவாக்கப்பட்ட மாண்டரின் கலப்பினங்களாகக் கருதப்படுகிறது (சிட்ரஸ் ரெட்டிகுலட்டா ). பச்சை-மஞ்சள் நிறத்தில், இறுக்கமான தோலையும், இனிப்பு-புளிப்புச் சுவையையும் இந்த ஆரஞ்சுப் பழங்கள் கொண்டிருக்கின்றன. நாக்பூர் ஆரஞ்சு தளர்வான தோலினையும் இனிப்பு சுவையினையும் கொண்டவை. குடகு ஆரஞ்சு மற்ற வகைகளுடன் ஒப்பிடும்போது நீண்ட ஆயுளைக் கொண்டிருப்பதாகக் கூறப்படுகிறது. நன்கு நீர்வடியும் அதிக மழை பெய்யும் மலைப்பாங்கான நிலப்பரப்பானது இந்த வகையின் தனித்துவமான பண்புகளுக்கான காரணங்களாகக் கருதப்படுகிறது.
குடகு ஆரஞ்சு உற்பத்தியானது சமீபத்திய ஆண்டுகளில் நோய் மற்றும் நாக்பூர் ஆரஞ்சு உற்பத்தி அதிகரிப்பின் காரணமாகக் குறைந்துள்ளது. ஒவ்வொரு செடியின் விளைச்சலும் சுமார் 10 கிலோவாகக் குறைந்துள்ளது. இது ஒரு காலத்தில் 50 கிலோவுக்கு மேல் இருந்தது. பழத்தின் சராசரி உற்பத்தி 45,000 டன்களுக்கு மேல் உள்ளது.
குழிப்பணியாரம்

குழிப் பணியாரம் என்பது அரிசிமாவினால் செய்யப்படும் ஒரு உணவுப்பொருள். இது குழிகளுடனுள்ள ஒரு பாத்திரத்தில் (குழிப்பணியாரச் சட்டி) செய்யப்படுகிறது. தமிழகத்தில் மிகவும் புகழ்பெற்ற உணவு. இது உருண்டை வடிவம் கொண்டது. இட்லி மற்றும் தோசை போல் இதுவும் அரிசி, உளுத்தம் பருப்பு போன்ற செய்பொருள்களால் செய்யப்படுவது. காரம் மற்றும் இனிப்பு என இருவகையான குழிப்பணியாரங்கள் செய்யப்படுகின்றன. சில பகுதிகளில் இது முக்குழி பணியாரம் என்றும் அழைக்கப்படுகிறது.
இத்தகுப் பணியாரங்கள் தமிழர் திருவிழாக்களின்போது சிறப்பாகச் செய்யப்படும் பலகாரங்களாகும். பால் பணியாரம் இவற்றுள் இன்னொரு வகையாகும். இனிப்புப் பணியாரத்துக்கு வெல்லம் கலந்த அரிசி மாவை பணியாரக் கல்லில் ஊற்றி வேக வைத்து எடுப்பர்.
குழிப் பணியாரம் உட்கொள்வதற்கும், சுவையினைக் கூட்டுவதற்கும் சில துணை உணவுகள் சேர்த்துக் கொள்ளப்படுகின்றன.
கலித்தொகையில் மருதத்திணையில் உழுந்துப் பணியாரம் பற்றிய குறிப்பொன்று காணப்படுகிறது. முதுவர் பழங்குடியினரின் நாட்டார் பாடலிலும் இவ்வுணவைப்பற்றிய குறிப்பு உள்ளது.
பணியாரத்தைப்போலவே தோன்றும், அதேபோன்ற அச்சில் வார்த்தெடுக்கும் உணவுகள் பல்வேறு நாடுகளில் உள்ளன. எசுப்பானிய மூர் மக்களின் உணவிலும், இந்தோனேசியா உள்ளிட்ட தென்கிழக்காசிய நாடுகளிலும் உள்ளன. நிப்பானியர் எண்காலியைக் கொண்டு செய்யும் உணவு ஒன்றும் உண்டு. (எ. கா.) "தக்கோயாக்கி"
பாலாகாட் சின்னோர் அரிசி

பாலாகாட் சின்னோர் அரிசி (Balaghat Chinnor rice) என்பது இந்திய மாநிலமான மத்தியப் பிரதேசத்தில் முக்கியமாக வளர்க்கப்படும் பாசுமதி அல்லாத நறுமண அரிசி வகையாகும். பாலாகாட் மாவட்டத்தின் பாலாகாட், பைகார், பிர்சா, பரசுவாடா, கடங்கி, வாரசியோனி, லால்பரா, கைர்லாஞ்சி, லாஞ்சி, கிர்னாபூர் ஆகிய வட்டங்களில் இது பொதுவானதாகவும் பரவலாகவும் பயிரிடப்படும் பயிராக உள்ளது.
பாலாகாட் சின்னோர் அரிசி என்பது பாலாகாட்டில் ஒரு மதிப்புமிக்க பயிராகும். மேலும் இதனால் இப்பெயரிடப்பட்டது. "சின்னோர்" அல்லது "சின்னூர்" என்பது இந்தி வார்த்தையான "சிக்னையுக்த் நோக்தார் சுகங்தித் சாவூர்" என்பதன் சுருக்கமாகும். இதன் பொருள் சிக்கனயுக்த் என்பது எண்ணெய் உள்ளடங்கியது என்பதாகும். நோக்தார் என்பது கூர்மையான நுனியினையும், சுகங்தித் என்பது நறுமணத்தினையும், சாவூர் என்பது அரிசிக்கான உள்ளூர் பெயராகும்.
"சின்னோர்" ("சின்னூர்" போன்ற மாறுபாடுகள்) வார்த்தையின் வேர்கள் மூன்று தனித்துவமான கூறுகளில் உள்ளன:
இது பாலகாட் சின்னோர் அரிசி (बालाघट हिन्नौर चावल) அல்லது வெறுமனே சின்னோர் அரிசி என்று அழைக்கப்படுகிறது.
பாலாகாட் சின்னோர் அரிசி என்பது மத்தியப் பிரதேசத்தைச் சேர்ந்த ஒரு சடங்கு சார்ந்த, பாரம்பரியமான, நறுமணமுள்ள, உள்ளூர் அரிசி வகையாகும். இது இதன் தனித்துவமான நறுமணம், சுவை, மென்மைக்காகப் பெயர் பெற்றது. இது திருமண விருந்துகளிலும் மத விழாக்களிலும் முக்கிய அங்கமாக அமைகிறது.
சின்னோர் அரிசிக்கு இந்திய அரசின் கீழ் உள்ள இந்திய புவிசார் குறியீடுகள் பதிவேட்டில் புவிசார் குறியீடு தகுதி வழங்கப்பட்டு செப்டம்பர் 14, 2021 அன்று பதிவுசெய்யப்பட்டது. இந்தத் தகுதி 2 அக்டோபர் 2029 வரை செல்லுபடியாகும்.
வாராசியோனியைச் சேர்ந்த பாலாகாட் சின்னோர் உட்பட சக்காரி சமிதி மரியடித் பாலகாட், பாலகாட் சின்னோர் அரிசியின் புவிசார் குறியீட்டுப் பதிவை முன்மொழிந்தார். அக்டோபர் 2019-இல் விண்ணப்பத்தைத் தாக்கல் செய்த பிறகு, சென்னையில் உள்ள புவியியல் குறியீட்டுப் பதிவேட்டால் 2021ஆம் ஆண்டில் அரிசிக்குப் புவிசார் குறியீடு வழங்கப்பட்டது. இதனால் "பாலாகாட் சின்னோர் அரிசி" என்ற பெயர் இப்பகுதியில் விளையும் அரிசிக்கு மட்டுமே பிரத்தியேகமாக வழங்கப்பட்டது. இதன் மூலம் இது மத்தியப் பிரதேசத்திலிருந்து புவிசார் குறியீடு பெற்ற முதல் அரிசி வகையாகவும், மத்தியப் பிரதேசத்திலிருந்து 12வது வகைப் பொருளாகவும் ஆனது.
புவிசார் குறியீடு இந்த அரிசியைச் சட்டவிரோத விற்பனையிலிருந்தும் சந்தைப்படுத்தலிலிருந்தும் பாதுகாக்கிறது. மேலும் இதற்குச் சட்டப் பாதுகாப்பையும் தனித்துவமான அடையாளத்தையும் வழங்குகிறது.