Pirezidaantii

Bulchiinsa dimokiraasii ammayyaa keessatti jechi “Pireezidaantii ykn Harboora” jedhu nama aangoo raawwachiisummaa bal’aa qabu yookaan gahee sirnaa baay’inaan qabu agarsiisuu danda’a. Sirna pirezidaantawaa ykn harboorawaa keessatti akka hoji gaggeessaa olaanaattis ta’e sirna paarlaamaa keessatti akka mataa biyyaa fakkiyyaafi aangoo fi itti gaafatamummaa pirezidaantichaa sirnoota lamaan gidduutti garaagarummaa guddaa qaba.
Maqaan “Pireezidaantii” jedhu baay’inaan mataa biyyaa rippabilikootaatiin kan walqabatudha. Sirnoota tokko tokko keessatti—keessattuu rippabilikaalota sirna pirezidaantawaa keessatti— pirezidaantichi mataa biyyaa fi hogganaa mootummaa yoo ta’u, imaammata biyya keessaa fi alaa, ajaja waraanaa, muudama fi walqunnamtii seera baasuu irratti aangoo raawwachiisummaa guddaa qaba. Sirnoota biroo kan akka rippabiliika paarlaamawaa ykn caffee keessatti yeroo baayyee pirezidaantiin nama sirnaawaa kan aangoon isaa kan muummicha ministeeraa addatti filameen daangeffame ykn madaalawuudha.
Pirezidaantonni tokko tokko mataa biyyaa fi hogganaa mootummaa kan akka Pirezidaantii Ameerikaa . Biyyoota biroo kan akka Rippabiliika Ayerlaandi, Pirezidaantichi gahee sirnaa kan qabu yoo ta’u, Muummichi Ministeeraa ammoo hogganaa mootummaati. Faransaayitti, Pirezidaantii fi Muummichi Ministeeraa lamaan isaanii aangoo raawwachiisummaa qooddatu.
Pirezidaantiin maqaa itti gaafatamaa daldala guddaa, dhaabbata ykn dhaabbata tokkoo ta'uu danda'a .
Rippabilikoonni hedduun filannoo kallattiin lammiileen pirezidaantii filachuuf taasifamu qabu. Garuu rippabilikoonni biroo tokko tokko akkas hin godhan. Pirezidaantiin Ameerikaa kolleegii filannootiin filatama . Rippabilikoonni biroo tokko tokko pirezidaantii haala kanaan filatu. Rippabilikoota biroo tokko tokko keessatti paarlaamaan pirezidaantii filata.
Biyyoonni mootii akka geggeessaatti qaban, mootiffa ykn bittee gonfoo jedhamu . Biyyoonni tokko tokko pirezidaantiis ta’e mootii akka hogganaa hin qaban, kan akka Magaalaa Vaatikaan kan geggeessaa amantii Phaaphaasii jedhamu tokkoon bulfamtu .
Dhaabbileen pirezidaantiis qabu. Isaan kan filataman namoota kutaa dhaabbatichaa qabaniin . Dhaabbilee tokko tokko keessatti namoonni dhaabbatichaaf hojjettoota ta’an pirezidaantii dhaabbata isaanii filatu (sagalee kennu).
Sirni pirezidaantummaa sirna aangoon hojii raawwachiiftuu, seera baastuu fi dameelee seera hiiktuu gidduutti ifatti addaan baafamuudhaanidha. Akkaayyaa kana keessatti:
Sirnoota bulchiinsaa paarlaamentaawaa hedduu keessatti, hogganaan biyyaa (yeroo baay’ee rippabilikoota keessatti “pirezidaantii” ykn mootummaa gonfoo heeraa keessatti “mootii” jedhamee waamamu) baay’inaan nama maqaaf ykn fakkumaaf aangoo qabateedha. Hojiileen guyyaa guyyaa fi murtoon imaammataa muummicha ministeeraa qaama seera baastuu keessaa filatamee fi itti gaafatamummaa qabuun kan raawwatamudha. Sirnoota kana keessatti hojiin pirezidaantichaa akka waliigalaatti kanneen armaan gadii qofa irratti daangeffama:
Itiyoophiyaan sirna federaalaa Heera Federaalaa Dimookiraatawaa Rippabiliika Itoophiyaa bara 1995 (FDRE Constitution) tiin hundeeffameen bulfamti. Sirna kana jalatti aangoon raawwachiisummaa waliigalaa biyyattii Mana Maree Ministirootaa Muummicha Ministeeraatiin durfamu keessatti kan cunqeeffame yoo ta’u, Pirezidaantichi ammoo mataa biyyaa ta’uun tajaajila. Gama biraatiin, federaalizimiin ykn atoomummaa sabaa Itoophiyaa tokkoon tokkoon mootummaa naannoo-Oromiyaa dabalatee-heera mataa isaa akka fudhatu hayyama. Sanadoonni naannoo kunniin qajeeltoowwan federaalaa tokko tokko kan dhageessisan ta’us, yeroo tokko tokko hojii raawwachiiftuu naannoo (pirezidaantii naannoo ykn bulchaa olaanaatiin kan hoogganamu) gahee caalaatti sochii qabuu fi bal’aa ta’e ramadu. Armaan gaditti bu’uuraalee lamaan ibsina.
Heera mootummaa FDRE jalatti Pirezidaantiin Itiyoophiyaa Mataa Biyya jedhamee ibsama. Tumaaleen heera mootummaa (fakkeenyaaf, Keewwata 69–71) amala ijoo armaan gadii kaa’u:
Pirezidaantichi walgahii waloo waggaa mana maree paarlaamaa Federaalaa lamaan ni bana, seerotaa fi waliigalteewwan idil-addunyaa ni labsa (Gaazexaa "Negarit Gazeta" mooommmaa irratti maxxansuudhaan), akkasumas ambaasaaddaroota biyya alaa ni simata. Dirqamoonni kun gahee pirezidaantichi bakka bu’aa tokkummaa fi itti fufiinsa biyyaa ta’uun qabu kan cimsudha.
Heerri FDRE Pirezidaantichaaf aangoo ambaasaaddara muuduu (fi, haala tokko tokko keessatti, dhiifama kennuu ykn kabaja kennuu) kan kennu ta’us, tarkaanfiiwwan kun eeruu Muummicha Ministeeraatiin kan fudhatamanidha. Qabatamaan qophiin kun imaammanni raawwachiisummaa fi aangoo bulchiinsaa guyyaa guyyaa Mana Maree Ministirootaa bira akka turu taasisa.
Pirezidaantichi walgahii waloo Mana Maree Bakka Bu’oota Ummataa fi Mana Maree Federeeshiniitiin yeroo waggaa jahaaf (yoo baay’ee marsaa lamaa) filatama. Haa ta’u malee, aangoo raawwachiiftuu dhugaa-kan akka imaammata bocuu, seera raawwachuu fi nageenya biyyaa bulchuu-Muummicha Ministeeraa fi Mana Maree Ministiroota isaatiif imaanaa kennama. Saxaxni kun sadarkaa federaalaatti moodeela paarlaamaa kan pirezidaantummaan baay’inaan maquumaaf ta’e kan calaqqisiisudha.
Sirni federaalizimii sab-daneessaa Itoophiyaa tokkoon tokkoon naannoo bu’uura heeraa mataa isaa akka qabaatu gaafata. Heerri Mootummaa Naannoo Biyyaalessaa Oromiyaa Fooyya’e (jalqaba bara 2000moota keessa kan fudhatame) naannicha damee sadii-seera baaftuu (yeroo baay’ee “Caffee” jedhamee waamamu), hojii raawwachiiftuu, fi seera hiiktuu-tti gurmeessee hojii raawwachiiftuu naannoo pirezidaantii naannoo (ykn Duree Bulchiinsaa)tiin hoogganamu ibsa.
Qabxiileen ijoo akka qorannoo hayyootaa fi barreeffama heera mootummaa Oromiyaa irraa argamanitti:
Aangoo raawwachiiftuu bu’a qabeessa :
Pireezidaantii federaalaarraa adda ta’ee, pirezidaantiin naannoo Oromiyaa keessatti aangoon hojii raawwachiiftuu naannichaa hoogganuudhaan itti gaafatamummaa qaba. Heerri Oromiyaa aangoo bulchiinsaa guddaa waajjira kanaaf kenna. Fakkeenyaaf, pirezidaantiin naannichaa itti gaafatamummaa qaba:
Gaheen cimaan kun pirezidaantiin naannichaa qooda fudhattuu siyaasaa ijoo murtiin isaa dhimmoota kenniinsa tajaajilaa irraa kaasee hanga nageenyaatti bulchiinsa naannoo bocuu danda’u taasisa.