Inscríbhinní Oghaim

Feictear inscríbhinní oghaim ar leachtanna cuimhneacháin de Cheiltigh na nOileán. Faightear an mhórchuid díobh in iardheisceart na hÉireann, agus thart timpeall an Mhuir Éireann — oirdheisceart na hÉireann, Corn na Breataine, an Bhreatain Bheag agus Oileán Mhanann. Téann siad siar chomh fada leis na 5ú agus 6ú haoiseanna. Is as Gaeilge Chianach a scríobhadh iad go formhór, ach tá cúpla ceann le blúiríní Cruithnise orthu, agus tá Laidin le feiceáil fosta.
Tá tuairim is 400 inscríbhinn a bhfuil eolas orthu. Tá roinnt córas uimhrithe le fáil. Is é an córas is forleithne ná Corpus inscriptionum insularum Celticarum (CIIC), bunaithe ar saothar R. A. S. Macalister. Faightear ann na hinscríbhinní aitheanta faoina 1940í, le 507 iontráil go dtí 1945, san áireamh inscríbhinní Laidine agus Rúnacha, agus trí cinn curtha ann i 1949. Córas eile is ea Celtic Inscribed Stones Project (CISP), bunaithe ar shuíomh na gcloch. Mar shampla, is ionann CIIC 1 agus CISP INCHA/1.
Is féidir na hinscríbhinní a roinnt idir cineálacha "ortadocsacha" agus "scolaíocha". Téann inscríbhinní ortadocsacha siar go dtí ré na Gaeilge Cianaí, agus record a ainm duine, nó ar leac uaighe, sin nó chun seilbh talún a chur in iúl. Téann inscríbhinní scolaíocha siar go dtí ré na Sean-Ghaeilge suas go dtí na linne seo.
In inscríbhinní ortadocsacha, scríobhadh an téacs ar dhroim nó faobhar na cloiche, mar a raibh ina scorlíne na litreacha. Léitear an téacs ó thaobh íochtair ar chlé na cloiche, ag leanúint suas an chloch ar a himeall, trasna an barr agus síos ar dheis, más gá.
Thug MacManus (1991) liosta le 382 inscríbhinn dá leithéid. Faightear iad ar fud na tíre in Éirinn, ach lonnaithe go formhór sa deisceart:
Other specimens are known from:
Is ainmneacha pearsanta iad tromlach iomadúil na n-inscríbhinní, scríofa i nathanna struchtúrtha, a dhéanann de ghnáth cur síos ar shinsearacht nó gaol treibhe an duine i gceist.
Is iad a leanas na focail ghaoil:
Tug faoi ndeara go bhfuil na focal úd uile sa tuiseal ginideach, mar chuid de nath iomlán den fhoirm "[cloch] mo dhuine mhic ..." nó "[[in] ainm] mo dhuine mhic ...", na túsfhocail go hannamh scríofa, de ghnáth intuigthe:
Ina dteannta sin, feictear an focal KOI, arb ionann é agus Hic Iacit as Laidin:
Is suimiúil é KOI óir gur scríobhadh an litir K leis an bhforfid, Éabhadh.
In ord minicíochta, feictear na focail formula i nathanna mar a leanas:
Nochtann a n-ainmneacha pearsanta lear mór faoi luathshochaí na nGael, a tréith cogaidh ach go háirithe. Mar shampla, is iad an dá fhréamh is coitinne ná:
Feictear na fréamhacha seo i n-ainmneacha amhail is:
I measc ainmneacha cogaidh eile, faightear:
Is coiteann iad focail a luann tréithe fisiciúil, amhail is:
Tugann roinnt ainmneacha sinsear díoga le fios. Feictear an dia Lugh i n-ainmneacha amhail is:
Feictear an t-ainm díoga ERC, neamh, i n-ainmneacha amhail is:
Tugann ainmneacha duine le fios clann nó cine an duine, such as:
Ar deireadh, is suimiúil é go bhfuil baint ar leith le crainn ag roinnt ainmneacha:
Molann scoláirí amhail is McNeill agus Macalister gur págánach iad na hinscríbhinní ortadocsacha ó thaobh ábhair de, agus gur loit iompaithigh Chríostaí iad chun an focal treibhe MUCOI ᚋᚒᚉᚑᚔ a bhaint, ag cur fosta croiseanna Críostaí ann. De réir scoláirí eile amhail is McManus, níl fianaise dá laghad ann chun an smaoineamh seo a thacú, ag lua inscríbhinní amhail is:
áit arb iasacht é QRIMITIR as presbyter (sagart) na Laidine.
Molann McManus nach loitiméireacht atá ann ach go díreach caitheamh agus cuimilt, agus óir gur úsáideadh na clocha le haghaidh ábhair thógála (McManus, §4.9). Molann McManus freisin gur mhair an focal MUCOI survived into Christian manuscript usage. I dteannta sin, is léir gur scríobhadh na hinscríbhinní le linn ré agus an Chríostaíocht go bunaithe go daingean in Éirinn. Is soiléire fós é ar phágánach nó Críostaí iad a rinne na hinscríbhinní, nó meacan dóibh siúd.
Faightear an chuid is mó desna na hinscríbhinní in Éirinn, le 330 as 382.
Feictear ar cheann desna na bailiúcháin oghaim ortadocsaigh is tábhachtaí ná hÉireann i gColáiste na hOllscoile Corcaigh (UCC), ar taispeáint don phobal sa 'Dorchla na gCloch'. Bhailigh Abraham Abell ársaitheoir (1783–1851) na hinscríbhinní úd agus bronnadh iad don Cork Institution sular cuireadh ar taispeáint iad i gCnOC. Ball ab ea Abell den Cuvierian Society Corcaí, a ndeara a chuid ball, ina measc John Windele, Fr. Matt Horgan agus R.R. Brash, sárobair orthu li lár na 19ú haoise.
Feictear bailiúcháin mór le rá éinne i nDún Lóich, gar do Chill Airne i gCo. Chiarraí. Leagtar na clocha amach i leathchiorcal ar thaobh an bhóthair agus caomhnaítear go maith iad.
Tá cáil ag na inscríbhinní ortodachsacha sa Bhreatain Bheag as a n-ainmneacha idir Laidin agus Briotainic (nó SeanBhreatnais), agus toisc go bhfuil inscríbhinní Laidine san aibítir rómhánach ina dteannta (bhíodh Laidin Dhéanach agus Eaglasta ina teanga scríbhneoireachta le linn an ré iar-rómhánaigh). I measc ainmneacha Briotáinise tá:
Tá sé le rá ag an mBreatain Bheag go bhfuil aici an t-aon chloch oghaim amháin le hainm duine aithne. Comórann an chloch Vortiporius, rí Dyfed den a 6ú haois.
Faightear sa Bhreatain Bheag an t-aon inscríbhinn amháin a chomóradh bean, ag Eglwys Cymmin (Eaglais Cymmin) i gCarmarthenshire:
Ainm Gaelach is ea Avitoriges, agus Briotainic is ea Cunigni (Breatnais Cynin), rud a léiríonn oidhreacht measctha na n- inscríbhinneoirí.
Tá fosta roinnt inscríbhinní sa Bhreatain Bheag which attempt to replicate the supplementary letter or forfeda for P (inscríbhinní 327 and 409).
Sa chatalóg CIIC, tosaíonn inscríbhinní sa Bhreatain Bheag ag CIIC 319, agus an chuid is mó díobh as Laidin.
Faightear a seacht nó ocht n-inscríbhinn i Sasana. Tá cúig cinn i gCorn na Breataine agus dhá cheann in Devon, which are the product of early Irish settlement in the area. Tá inscríbhinn eile i Silchester, Hampshire, a mheastar gur presumed to be the work of a lonnaitheoir Gaelach aonair.
Aisteach go leor, níl ach trí inscríbhinn ortadocsacha in Albain, óir gur inscríbhinní scolaíocha déanta ag na Cruitnigh iad na cinn eile (féach thíos).
Faightear cúig inscríbhinn ar Oileán Mhanann, san áireamh an ceann cáiliúil i bPort Naomh Muire:
séimhithe
Glaoitear 'scholaíoch' ar a leithid d'inscríbhinn, toisc go gcreidtear gur spreagadh iad ó fhoinsí lámhscríbhinne, in ionad sean-nós na séadchomhartha. De ghnáth, scríobhadh stoclíne ar dhromchla na cloiche ar a scríobhadh na litreacha, seachas ar imeall na cloiche. Scríobhadh ar dtús iad i rith na 6ú haoise, agus leanann ar aghaidh trí réanna na Sean- agus Meán- Ghaeilge, agus fiú go dtí an lá atá inniu ann. Ón meánaois dhéanach these aghaidh, faightear iontu Forfeda. Is scolaíoch iad na 30-nó-mar-sin cloch Cruithneach, 6ú go 9ú haois a bheag nó a mhór. Is as Sean-Ioruais iad roinnt cloch den Ré Uigingeach ar Mhanainn agus Sealtainn, nó ar a laghad tá ainmneach Ioruaise iontu.