අමිතාභ බුදුන් වහන්සේ

අමිතාභ බුදුන් වහන්සේ (සංස්කෘත දී : अमिताभ; lit. 'අනන්ත ආලෝකය') යනු ශුද්ධ භූමි බුදු දහමෙහි ප්‍රධාන බුදුරාජාණන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ අමිතායුශ් ('අනන්ත ජීවිතය') ලෙසද හැඳින්වේ, එයින් උන්වහන්සේගේ සම්භෝගකාය අදහස් කෙරේ. වජ්‍රයාන බුදු දහමෙහි, අමිතාභ බුදුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ දීර්ඝායුෂ, අනන්ත ප්‍රඥාව, නිර්මල සංජානනය සහ සියලු සංසිද්ධීන්ගේ හිස් බව පිළිබඳ ගැඹුරු අවබෝධයක් ඇතිව සමස්ථයන් පිරිසිදු කිරීම සඳහා ප්‍රසිද්ධය.
"කෙටි සුඛාවතීව්‍යූහ සූත්‍රය"ට අනුව අමිතාභය තථාගතයාණන් වහන්සේට "අමිතාභ"(අමිත+ආභ) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන්නේ දස දිසාවන් බාධාවකින් තොරව සියලු ලෝකධාතූන් ආලෝකවත් කරන උන්වහන්සේ දීප්තිය හෙවත් බුද්ධාලෝකය අපමණ නිසාය. මෙම බුදුරදුන්ගේ ආයු කාලය මැනිය නොහැකි බැවින්ද, අසීමිත කල්ප ගණනාවක් පුරා පරමායුෂ විරාජමානව පවතින බැවින්ද, උන්වහන්සේ "අමිතායුශ්" (අමිත+ආයුෂ්) ලෙසද හැඳින්වේ. අපිරිමිත බුද්ධාලෝකයේ බුදුන්, අසීමිත දීප්තියේ බුදුන්, දස දිසාව අලෝකමත් කරන බුදුන්, යනාදී විවිධාකාර සමාන නාමයන්ගෙන් අමිතාභය බුදුරාජාණන් වහන්සේ හඳුන්වනු ලබයි.
අමිතාභ බුදුන් වහන්සේ පිළිබඳ සූත්‍රයක් තුළ පැරණිතම සඳහන වන්නේ ක්‍රිස්තු වර්ෂ 179 දී ලෝකක්ෂේමා විසින් චීන භාෂාවට පරිවර්තනය කරන ලද ප්‍රත්‍යුත්පන්න සමාධි සූත්‍රයයි. එම සූත්‍රයේ ගාන්ධාරි භාෂා කැබැල්ලක් සොයා ගැනීම 2018 දී නිවේදනය කරන ලදී. ජෙෆ් විල්සන් ලියන්නේ තයිෂෝ ත්‍රිපිටකයේ සූත්‍රවලින් පහෙන් පංගුවකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් අමිතාභ බුදුරජාණන් වහන්සේ ගැන සඳහන් වන නමුත්, විශේෂයෙන් සූත්‍ර තුනක් නැගෙනහිර ආසියානු බුද්ධාගමේ ත්‍රිපිටක බවට පත්ව ඇති බවයි.
අමිතාභ බුදුන් වහන්සේව හඳුනා ගෙන ඇත්තේ සර්වව්‍යාපී ප්‍රේමයේ බුදුන් ලෙසයි. අමිතාභ බුදුන්ගේ බුද්ධක්ෂේත්‍රය බටහිර ලෙස විස්තර කර ඇති අතර, උන්වහන්සේ සියලු ජීවීන්ගේ බුද්ධත්වය සඳහා ක්‍රියා කරයි (ආශිර්වාද ලත් බුදුවරයෙකු ලෙස නිරූපණය කෙරේ). අමිතායුර්ධ්‍යාන සූත්‍රය අමිතාභ බුදුන් වහන්සේ සහ බුද්ධක්ෂේත්‍රය දෘශ්‍යමාන කිරීමේ පිළිවෙත දීර්ඝ වශයෙන් නිර්දේශ කර විස්තර කරයි.
දීර්ඝ සුඛාවතීව්‍යූහ සූත්‍රය අනුකූලව වෙනත් විශ්වයක පිහිටි මනුෂ්‍ය ලෝකයක සර්වබුද්ධත්වය ලැබූ ධර්මාකර නම් භික්ෂුන් වහන්සේය. ලෝකේශ්වර රාජ බුදුන්ගේ නියත විවරණ ලබා ඒ මඟ යමින් ධර්මාකර නම් රජු මහණ වී දස පාරමිතා සම්පූර්ණ කර අමිතාභ බුදුරාජාණන් වහන්සේ ලෙස සර්වබුද්ධත්වය ලබා උන්වහන්සේගේ අපරිමිත බුද්ධ බලයෙන් සුඛාවතී (ප්‍රමෝදයේ දේශය) නම් පරම පවිත්‍ර බුද්ධ ක්ශේත්‍රය නිර්මාණය කළේය. උන්වහන්සේ තුළින් අපරිමිති ප්‍රඥාව ප්‍රතිරූපනය වේ. ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සුඛාවතී බුද්ධ ක්ෂේත්‍රය තුළ සදාකාලික ජන්මය ලැබීමට අවශ්‍ය භාවනාවන් 16ක් පිළිබඳව අමිතායුර්ධ්‍යාන සූත්‍රයේහි දේශණා කර ඇත. සුඛාවතිව්‍යූහ සූත්‍රයට අනුව අමිතාභ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමස්ථ බෞද්ධ ශ්‍රාවකයන් හට පොරොන්දු 48ක් ලබා දී තිබේ. එයින් 18 වන පොරොන්දුවට අනුව යම් බෞද්ධයකු අමිතාභ බුද්ධ ක්ෂේත්‍රය තුළ ජන්මය ලැබීමට අදහස් කරන්නෙ නම් උන්වහන්සේගේ නාමය 10 වරක් උච්චාරනය කිරිම පමණක් ප්‍රමාණවත් වේ. උන්වහන්සේගේ 19වන පොරොන්දුවට අනුව උන්වහන්සේගේ 'අමිතාභ' යන බුද්ධ නාමය උච්චාරනය කරන ශ්‍රාවකයන්ගේ හා ශ්‍රාවිකාවන්ගේ මරණාසන්න මොහොතේදි උන්වහන්සේ තම බෝධිසත්වයන් සමඟ ඔවුන්ගේ ඉදිරියට විරාජමානව වඩින බවයි.
අමිතාභ බුදුන් වහන්සේ යනු අපරිමිත ප්‍රඥාවේ බුදුන්ය. අමිතායුර්ධ්‍යාන සූත්‍රයේ ගෞතම ශාක්‍යමුණි බුදුරජාණන් වහන්සේ බිම්බිසාර රජුගේ අගමෙහෙසිය වන වෛදේහි බිසවට සහ ආනන්ද තෙරුන්ට අමිතාභ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ භෞතික බුද්ධ කාය පිළිබඳව මෙසේ දේශනා කොට වදාළ සේක.
සූත්‍රයේ දිගටම පැහැදිලි කරන්නේ අමිතාභය බුදුන් වහන්සේ අනන්ත භවයන් තුළ බොහෝ පින් රැස් කර අවසානයේ සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ බවයි. ඉක්බිති සුඛාවතී නම් නිර්මල භූමියක් පිහිටවූ බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තවමත් ධර්මය දේශනා කරමින් මෙම ලෝකයේ සිට බුද්ධ ක්ෂේත්‍ර කෝටි නියුත ශත සහස්‍රයක් දුරින් බටහිර දිගින් පිහිටි සුඛාවතී නම් ලෝක ධාතුවෙහි වැඩ සිටින බවද සූත්‍ර තුළ සඳහන්වේ.
ටිබෙටය, මොංගෝලියාව සහ ටිබෙට් බුද්ධාගම පවතින අනෙකුත් ප්‍රදේශවල ද අමවජ්ර් බුදුන් වහන්සේ ප්‍රචලිතය. ටිබෙට් බුදු දහමේ උසස්ම යෝගතන්ත්‍රයේ අමිතාභ බුදුන් ධ්‍යානි බුදුවරුන් පස්දෙනාගෙන් කෙනෙකු ලෙස සැලකේ. උන්වහන්සේගේ බිරිඳ පාණ්ඩරවාසිනී දේවිය යි. උන්වහන්සේගේ අග්‍ර ශ්‍රාවකයන් දෙදෙනා (ගෞතම බුදුන් වහන්සේට සමාන සංඛ්‍යාවක්) වජ්‍රපානි සහ අවලෝකිතේශ්වර යන බෝධිසත්වයන්ය. ටිබෙට් බුද්ධාගමේ, සුඛාවතී හි නැවත ඉපදීම සඳහා ප්‍රසිද්ධ යාඥා ගණනාවක් තිබේ.
ෂින්ගොන් බුද්ධාගමේ, අමිතාභය බුදුන් දකින්නේ ප්‍රගුණ කරන්නන්ට ගෞරව දැක්විය හැකි බුදුවරුන් දහතුන් දෙනාගෙන් කෙනෙකු ලෙසය. ටිබෙට් බුද්ධාගම මෙන් ෂින්ගොන් තුළද අමිතාභය බුදුන් සඳහා විශේෂ භක්ති මන්ත්‍ර භාවිතා කරයි, නමුත් භාවිතා කරන මන්ත්‍ර වෙනස් වේ. අමිතාභ බුදුන් යනු ෂින්ගොන් පිළිවෙත් වලදී භාවිතා කරන ගර්භාෂ මණ්ඩලයේ දැක්වෙන බුදුවරුන්ගෙන් කෙනෙකි, බටහිරට වන්නට උන්වහන්සේගේ නිර්මල දේශය තිබෙන බව කියනු ලැබේ.
අමිතාභ බුදුන් වහන්සේ වජ්‍රයාන පිළිවෙත්වල මන්ත්‍ර ගණනාවක කේන්ද්‍රස්ථානයයි. අමිතාභ බුදුන්ගේ මන්ත්‍රයේ සංස්කෘත ස්වරූපය (දේවනාගරි: ॐ अमिताभ ह्री oṃ amitābha hrīḥ),එය ජපන් භාෂාවෙන් "නමෝ අමිද බුත්සු" (Namu Amida Butsu) ලෙසත් එහි ටිබෙට් අනුවාදයේ Om ami dewa hri (සංස්කෘතයේ: oṃ amideva hrīḥ) ලෙසත් උච්චාරණය කෙරේ.
මෙය අමිත ("බැඳීමකින් තොරව, අනන්ත") සහ ආභ ("ආලෝකය, තේජස") යන සංස්කෘත වචනවල සංයෝගයකි. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, “සීමා රහිත ආලෝකය ඇත්තා වූ, අනනත වූ තේජස ඇත්තා වූ” යනුවෙන් එම නම අර්ථ දැක්විය යුතුය.
අමිතායුස් යන නම තථාගතයාණන් වහන්සේගේ සම්බෝගකාය අංගය සඳහා ද භාවිතා වේ, විශේෂයෙන් උන්වහන්සේගේ දීර්ඝායුෂ සමඟ සම්බන්ධ වේ.
චීන භාෂාවෙන්, 阿彌陀佛, "Ēmítuófó" ලෙස උච්චාරණය කරනු ලබන්නේ, අමිතාභ බුදුන්ගේ (අමිද බුදුන්) සංස්කෘත නාමය සඳහා වන චීන උච්චාරණයයි. ජපන් භාෂාවෙන් උන්වහන්සේව අමිද නියෝරයි ලෙස හැඳින්වේ.
උන්වහන්සේ බොහෝ දුරට නිරූපනය කර ඇත්තේ වජ්‍රාසනයෙන් අමෘතය අඩංගු පාත්‍රයක් හස්තයේ තබාගෙන සිටින ආකාරයයි. තනිව නිරූපණය නොකරන විට, උන්වහන්සේ බොහෝ විට සහකාර බෝධිසත්ත්වයන් දෙදෙනෙකු සමඟ නිරූපණය කෙරේ, සාමාන්‍යයෙන් දකුණේ අවලෝකිතේශ්වර සහ වම් පසින් මහාස්ථාමප්‍රාප්ත වේ. මෙම නිරූපකය අමිතාභ ත්‍රිත්වය ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, විශේෂයෙන්ම චීන, ජපන් සහ කොරියානු කලාවන්හි බහුලව දක්නට ලැබේ.
අමිතාභ බුදුන් වහන්සේට මහා පුරුෂ ලක්ෂණන් 84,000 තිබෙන බව කියනු ලැබේ, එයින් උන්වහන්සේගේ අපරිමිත ගුණ සමුදාය පිළිබිඹු කරයි. අමිතාභ බුදුන් බොහෝ විට මුද්‍රාවෙන් වෙන්කර හඳුනාගත හැකිය: අමිතාභ බුදුන්ගේ හිඳි පිළිම වල බොහෝ විට ධ්‍යාන මුද්‍රාව ප්‍රදර්ශනය කරයි. ධ්‍යාන මුද්‍රාව ප්‍රදර්ශනය කරන අතරතුර පද්මයක් ද හස්තයේ තබාගෙන සිටිනු ද දැකිය හැකිය.
අමිතායුස් සහ අමිතාභ යන බුද්ධ ස්වරූප අතර වෙනසක් ඇත. අමිතායුස් - අනන්ත ජීවයේ බුදුන් - සහ අමිතාභ - අනන්ත ආලෝකයේ බුදුන් - සාරභූත වශයෙන් එක සමාන වන අතර, උන්වහන්සේගේම පරාවර්තක රූප වේ. ගෞතම බුදුන් වහන්සේ විසින් සුඛාවතී දේශය තේජස විස්තර කරන සූත්‍රවල, එහි නායක බුදුන් වහන්සේ විටෙක අමිතාභ ලෙසත් තවත් විටෙක අමිතායුස් ලෙසත් සඳහන් වේ. අමිතායුස් ලෙස නිරූපිත විට උන්වහන්සේ සියුම් වස්ත්‍රවලින් හා ආභරණවලින් සැරසී සිටින අතර අමිතාභය ලෙස චීවරයෙන් නිරූපණය කෙරේ. චීන සහ ජපන් සම්ප්‍රදායේ උන්වහන්සේලා සරලවම අමිද ලෙසද හැඳින්වේ.
වජ්‍රයානයේ, අමිතාභ යනු ධ්‍යානි බුදුන් වහන්සේලාගෙන් ආදිතමයා වේ. රතු බීජ අක්ෂරයෙන් ආරම්භ වන hrīḥ. හේතුවෙන් උන්වහසේ රතු පැහැයෙන් යුක්ත වේ. ස්තූපය මත නිරූපණය කරන විට, උන්වහන්සේව සෑම විටම බටහිර දෙසට මුහුණලා නිර්මාණය කරයි.
අමිතාභ බුදුන් පිළිබඳ ප්‍රථම අභිලේඛනමය සාක්ෂිය වන්නේ පකිස්ථානයේ ගෝවින්දනගර් ප්‍රදේශයෙන් හමු වූ සහ දැන් මතුරා රජයේ කෞතුකාගාරයේ පිහිටි ප්‍රතිමාවක පහළ කොටසයි. මෙම ප්‍රතිමාව "හුවිෂ්ක රාජ්‍යයේ 26 වැනි වසරට", එනම්, කුෂාණ අධිරාජ්‍යය සමයේ දෙවන සියවසේ අග භාගයේදී, වෙළඳ පවුලක් විසින් "අමිතාභ බුදුන්" ට කැප කර ඇති බව පෙනේ.
180 දී පමණ කුෂාන් භික්ෂුව ලෝකක්ෂේමා විසින් චීන භාෂාවට පරිවර්තනය කළ ප්‍රත්‍යුත්පන්න සමාධි සූත්‍රය අමිතාභ බුදුන් පිළිබඳව සඳහන් කරන ප්‍රථම සූත්‍රයයි. දෙවන ශතවර්ෂයේ අවසානයේ එවැනි සාහිත්‍ය හා මූර්ති වල අවශේෂවල පෙනුමෙන් පෙනී යන්නේ අමිතාභ බුදුන්ගේ ධර්මය බොහෝ විට පළමු හා දෙවන සියවස් තුළ වර්ධනය වූ බවයි. තවද, පළමු සියවසේ ගාන්ධාර යුගයේ ධ්‍යානි මුද්‍රාවල අමිතාභ බුදුන්ගේ මූර්ති මෙන්ම අභය මුද්‍රාවේ අමිතාභ බුදුන්ගේ ලෝකඩ ද ඇත, එය එකල උන්වහන්සේගේ ජනප්‍රියත්වය සනාථ කරයි. ඉන්දියාවේ අවසන් බෞද්ධ අධිරාජ්‍යය වූ පාල අධිරාජ්‍යයේ වෙළඳ ලකුණ පාෂාණයෙන් අමිතාභ බුදුන්ගේ පිළිමවලින් එකක් සොයාගත හැකිය.
ඉන්දියාවෙන් සොයා ගන්නා ලද පැරණි අමිතාභ බුද්ධ ප්‍රතිමා, මහායාන බුද්ධාගමේ ව්‍යාප්තිය සහ එහි සංස්කෘතික බලපෑම ඉස්මතු කරන වැදගත් කෞතුක වස්තු වේ.
බෞද්ධ අධ්‍යාපනයේ ප්‍රසිද්ධ මධ්‍යස්ථානයක් (ක්‍රි.ව. 5-12 සියවස) වූ නාලන්දාවේ, ප්‍රධාන වශයෙන් පාල යුගයට අයත් අමිතාභ බුද්ධ ප්‍රතිමා කිහිපයක් හමු වී ඇති. කෞතුක වස්තු බොහෝ විට ගල් හා ලෝකඩ වලින් සාදා ඇති අතර, සංකීර්ණ විස්තර සහිත සංස්කෘත හා පාලි භාෂාවෙන් සෙල්ලිපි ඇත. නාලන්දා පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරයේ භාවනා ඉරියව්වෙන් යුත් අමිතාභ බුදුන්ගේ ලෝකඩ ප්‍රතිමාවක් තැන්පත් කර ඇත.
බුදුන් වහන්සේ සිය පළමු ධර්ම දේශනාව පැවැත්වූ සාරානාත්හි ගුප්ත යුගයේ අමිතාභ බුද්ධ ප්‍රතිමා දක්නට ලැබේ. මෙම ප්‍රතිමා සාරානාත් ශෛලියට ආවේණික වූ සුමට, ඔප දැමූ මතුපිට සහ සන්සුන් ප්‍රකාශන අවධාරණය කරයි.
බුද්ධගයා පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරයේ පාල යුගය අයත් අමිතාභ බුදුන්ගේ කළු ගල් ප්‍රතිමාවක් තැන්පත් කර ඇත. මථුරාවෙන් සොයා ගන්නා ලද හිඳි අමිතාභ බුද්ධ ප්‍රතිමාවක්, උන්වහන්සේ විශාල රශ්මියක් සහ ධ්‍යාන මුද්‍රාවක් සහිතව නිරූපණය කරයි.
ශ්‍රී ලංකාවේ ඇති අමිතාභ බුද්ධ ප්‍රතිමා මගින් මහායාන බුද්ධාගමේ බලපෑම පිළිබිඹු වන අතර, එය නිශ්චිත ඓතිහාසික කාල පරිච්ඡේදවලදී දිවයිනේ ප්‍රමුඛස්ථානයට පත්විය. ථේරවාද බුද්ධාගම ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමුඛ වුවද, පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි මගින් විශේෂයෙන් අනුරාධපුර සහ පොළොන්නරු යුගවලදී මහායාන බෞද්ධ පිළිවෙත් හෙළි කරයි.
ශ්‍රී ලංකාවේ පළමු අගනුවර වූ අනුරාධපුරය (ක්‍රි.ව. 4-11 සියවස්) බෞද්ධ කලාවේ සහ සංස්කෘතියේ කේන්ද්‍රස්ථානයක් විය. අමිතාභ බුද්ධ නිරූපණයන් ඇතුළු මහායාන බලපෑම පිළිබඳ සාක්ෂි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානවලින් සොයාගෙන ඇත. පුරාණ බෞද්ධ ස්ථානවල තිබී හමුවූ ප්‍රතිමා කොටස් සහ කැටයම්වලින් පෙනී යන්නේ මෙම ප්‍රදේශවල අමිතාභ බුදුන් වහන්සේට වන්දනාමාන කළ බවයි. කොළඹ ජාතික කෞතුකාගාරයේ අමිතාභ බුද්ධ ප්‍රතිමා ඇතුළු මහායාන බුද්ධාගමට අදාළ කෞතුක වස්තු කිහිපයක් තැන්පත් කර ඇත.