Kabupatén Ciamis

Ciamis (Basa Sunda: ᮎᮤᮃᮙᮤᮞ᮪, Pegon: چياميس) téh hiji kabupatén nu aya di Provinsi Jawa Kulon, Indonésia. Ieu kabupatén ayana di beulah wétan rada ka kidul Jawa Kulon, pabates-bates jeung Kabupatén Majaléngka jeung Kabupatén Kuningan di béh kalér, Kabupatén Cilacap jeung Kota Banjar di béh wétan, Kabupatén Pangandaran di kidul, Kota Tasikmalaya eujeung Kabupatén Tasikmalaya di kulon.
Kacamatan Banjar, nu baheulana ngahiji kénéh jeung Ciamis, ditingkatkeun statusna jadi kota administratip, jeung ti sabet tanggal 11 Désémber 2002 dijadikeun kota anu misah ti Kabupatén Ciamis. Salain éta gén, beulah kiduleun Ciamis dimekarkeun pas keur tanggal 25 Oktober 2012 jadi Kabupatén Pangandaran anu bogaeun 10 Kacamatan.
Visi pamaréntah Kabupatén Ciamis nyaéta; "Ajegna Kamandirian Ékonomi Raharja Pikeun Sadayana."
Misi pamaréntah Kabupatén Ciamis, nyaéta:
Euceuk sajarawan W.J Van der Meulen, Puseur Karajaan Galuh téh ayana di sabudeureun Kawali (anu ayeuna jadi salah sahiji kacamatan di Ciamis). Dina basa Sangsekerta, kecap "galuh" nunjukkeun samodél batu permata, jeung bisa ogén dipaké ajang nyebut putri raja anu eukeur maréntah jeung can kawin. Sakumaha riwayat Kota jeung Kabupatén lainna di Jawa Kulon, sumber-sumber anu nyaritakeun asal-usul hiji daérah mah umumna sipatna téh tradisional jeung aya unsur-unsur mistisan, dongéng, atawa génan legénda, mesing bisa ogén sipatna historis (kalacak ku sajarah anu nyaan).
Naskah-naskah ieu di antarana Carios Wiwitan Raja-Raja di Pulo Jawa, Wawacan Sajarah Galuh, eujeung ogén Naskah Sejarah Galuh bareng Galunggung, Ciung Wanara, Carita Waruga Guru, Sajarah Bogor. Naskah-naskah ieu umumna ditulis pas keur abad ka-18 nepi ka abad ka-19. Lamun anu sajaman atawa deukeut ka jaman Karajaan Galuh mah, naskah-naskahna téh contona Sanghyang Siksa Kandang Karesian, ditulis taun 1518, pas keur Karajaan Sunda aya kénéh jeung Carita Parahyangan anu ditulis taun 1580.
Nanjeurna Galuh sabagé karajaan, ari euceuk naskah-naskah kelompok kahiji mah teu leupas ti tokoh Ratu Galuh salaku Ratu nu kahiji. Dina laporan nu ditulis ku Tim Peneliti Sejarah Galuh (1972), aya sababaraha ngaran karajaan samodél:
Ari panalitian nu historis ngeunaan iraha-irahana Karajaan Galuh ditangtungkeun, kanjat ditéang tina sumber-sumber sajaman mangrupa prasasti. Aya prasasti nu nyebutkeun aran "Galuh", mesingkeun ngaranna euweuh tétélaanna ngeunaan lokasi eujeung waktuna. Dina prasasti taun 910, Raja Dyah Balitung disebut salaku "Rakai Galuh".
Dina Prasasti Siman taun 943 M, disebutkeun amun "kadatwan rahyangta mdang bhumi mataram ingwatu galuh" nunjukkeun hiji tempat di Watugaluh, eujeung Megaluh, Jawa Wétan. Tuluy dina Piagam Calcutta disebutkeun mun para musuh panyerang Airlangga lalumpatan ka Galuh jeung ka Kulon, maranéhna diparaéhan pas keur taun 1031 Maséhi.
Dina sawaréh eusi téks Carita Parahyangan, disebutkeun mun Prabu Maharaja Linggabuanawisésa (1350-1357) diuk di Kawali salaku nu ngawasa Karajaan Sunda Galuh. Saenggeus jadi raja salila 7 taun, manéhna mangkat ka Jawa nu pas di dituna téh aya perang di Majapahit. Ari euceuk sumber nu lain mah kapanggih amun Prabu Hayam Wuruk, anu karék naék tahta pas keur taun 1350, ménta Putri Prabu Maharaja Linggabuanawisésa améh jadi pamajikannana.
Ngan cenah, Patih Gajah Mada hayangeun éta Putri sinah jadi upeti. Teu kosi lila, Raja Sunda anu teu tarima ku sikep aroganna Majapahit ieu langsung milih perang nepi ka gugur dina peperangan di Bubat. Budakna nu dingaranan Prabu Niskala Wastu Kancana (1371-1475) pas keur éta leutik kénéh. Pédah ku kituna, karajaan dicekel ku Hyang Bunisora Suradipati (1357-1371) sababaraha waktu méméh tungtungna diserahkeun ka Niskala Wastu Kancana, éta génan pas keur manéhna geus Déwasa. Keterangan ngeunaan Niskala Wastu Kancana, kanjat ditémbongkeun ku bukti mangrupa Prasasti Kawali jeung Prasasti Batutulis eujeung ogén Prasasti Kebantenan.
Pas keur Niskala Wastu Kancana geus maot, karajaan kusi kabagi 2 pas keur jaman barudakna, nyaéta Prabu Susuk Tunggal nu ngawasa di Pakuan jeung Prabu Déwa Niskala nu ngawasa di Kawali. Sri Baduga Maharaja (1482-1521) ngahijikeun deui Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh. Saenggeus runtuhna Sunda Galuh ku Kasultanan Banten, urut karajaan ieu osok disebut Karajaan Pakuan Pajajaran.
Pas keur taun 1595, Karajaan Galuh taluk ka Senapati ti Mataram. Invasi Mataram ka Galuh beuki nguatan pas keur jamanna Sultan Agung. Pangawasa Galuh, Adipati Panaékan, diangkat jadi Wedana Mataram ku cacah nu jumlahna 960 urang. Pas keur Mataram ngarencanakeun serangan ka VOC di Batavia pas keur taun 1628, pasukan-pasukan Mataram di Priangan boga tujuan anu bararéda.
Rangga Gempol I ti Sumejeungg misalna, hayangeun pertahanan dikuatkeun heula, ari Dipati Ukur ti Tatar Ukur, hayangeun serangan gura-giru dilakukeun. Teu ngahijina tujuan ieu génan kajadian di Galuh antara Adipati Panaékan jeung adi beuteungna Dipati Kertabumi. Dina pasalingsingan éta Adipati Panaékan kapaéhan taun 1625. Manéhna tuluy diganti ku budakna, ku Mas Dipati Imbanagara anu cicing di Cinéam.
Pas jaman Dipati Imbanagara, ibukota Kabupatén Galuh dipindahkeun ti Cineam ka Calingcing. Tapi, teu lila geus ti dinya, tuluy dipindahkeun deui ka Panyingkiran. Pas taun 1693, Bupati Sutadinata diangkat ku VOC jadi Bupati Galuh ngagentikeun Angganaya. Pas taun 1706, manéhna digentikeun ogén ku Kusumadinata I (1706-1727).
Pas taun 1914, Kabupaten Galuh dipingpin ku Tumenggung Sastrawinata, anu saenyana mah lain pédah ku satujuna keturunan Bupati Galuh saacanna. Tuluy pas taun 1915, Kabupatén Galuh diasupkeun ka Karesidénan Priangan, jeung pédah euceuk Belanda, Tumenggung Sastrawinata sacara resmi ngarobah ngaran Kabupatén Galuh jadi Kabupatén Ciamis. Belanda ngaresmikeun robahna éta aran pas 1 Januari 1916.
Sababaraha taun ka tukang, jebul sababaraha kahayang masarakat ajang ngarobah ngaran Kabupatén Ciamis jadi Kabupatén Galuh, pédah cenah ngaran Galuh mah boga ma'na filosofis anu luhur, maranéhna nganggep da robahna ngaran Galuh jadi Ciamis mah euweuh alesanna.
Kabupatén Ciamis letak geografisna aya di 10819' nepi ka 10843' Bujur Wétan jeung 740'30" nepi ka 741'30" Lintang Kidul. Legana wilayah Kabupatén Ciamis nyaéta 143.378,44 hektar atawa 4,05% tina total lega daratan Propinsi Jawa Kulon. Lolobana, wilayah Kabupaten Ciamis mangrupa gunung-gunungan eujeung tonggoh, iwal di beulah kidul perbatasan eujeung Kabupatén Cilacap, Jawa Tengah. Ti sabet ayana pamekaran Kabupatén Pangandaran, anu misahkeun diri ti Ciamis, mantakna ayeuna Ciamis teu boga basisir pantéy.
Kabupatén Ciamis diliwatan ku dua walungan gedé nyaéta Walungan Citanduy anu ngalir ti Gunung Cakrabuana nepi Sagara Anakan di Jawa Wétan, kalawan anak-anak walunganna: Walungan Cimuntur, Cijolang, Ciseel. Nu kadua nyaéta Walungan Cimejeung kalawan anak walunganna: Walungan Cikonjeungg, Cibegal, Cipalejeungg, Cibungur, Citatah I, Citatah II, Cigugur, Ciharuman, Cigembor, Cikuya, Cijengkol, Cimagung, jeung Walungan Cikadongdong. Lolobana wilayah Ciamis asup kana Daérah Aliran Sungai (DAS) Citanduy.
Kabupatén Ciamis jadi panyambung antara pusat tumuwuhna puseur kabupatén anyar Pangandaran jeung kawasan kota Cilacap di Jawa Wétan. Ciamis ogé direncanakeun bakal diliwatan jalan tol Gedébagé, Majalaya, Garut, Tasikmalaya, Ciamis, jeung Banjar.
Ieu mangrupakeun bates wilayah Kabupatén Ciamis:
Di handap ieu mangrupakeun data Badan Pusat Statistika (BPS) Kabupatén Ciamis ngeunaan lega wilayah.
Wilayah anu panglegana di Kabupatén Ciamis nyaéta Kacamatan Pamarican jeung kacamatan pangleutikna Kacamatan Cimaragas. Pamakéan lahan di Kabupatén Ciamis di antarana:
Suhu udara di Kabupatén Ciamis kurang leuwih antara 20,5C nepi ka 37,6C. Di bagian tengah-wétan Ciamis mangrupa lahan anu henteu datar kalawan kamiringan lamping antara 0-2%, sedengkeun wilayah tengah-wétan ka arah kidul kamiringan lampingna 2-40%. Jenis taneuh di Kabupatén Ciamis nyaéta jenis latosol, podsolik, alluvial, jeung grumusol.
Rata-rata curah hujan di Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta 269,27 mm kalawan jumlah poé hujan 170 poé. Curah hujan panggedéna lumangsung di bulan Februari (647,3 mm), sedengkeun jumlah poé hujan paling loba nyaéta 31 poé. Kabupatén Ciamis kaasup kana tipeu iklim C numutkeun teori Schmidt-Ferguson.
Kabupatén Ciamis kabagi kana 27 kacamatan, 258 désa, 7 kalurahan, 2.830 Rukun Warga (RW) jeung 8.758 Rukun Tetangga (RT). Kacamatan Panawangan jadi kacamatan anu ngabogaan jumlah RT paling loba, nyaéta 537 RT. Sedengkeun Kacamatan Rancah ngabogaan 194 RW jadi anu panglobana di Kabupatén Ciamis. Kacamatan Panawangan gén ngabogaan désa panglobana nyaéta 18 désa, ai Kacamatan Cimaragas jeung Kacamatan Sukamantri jadi anu pangsaeutikna désana téh, nyaéta ngan lima désa.
Di handap ieu daptar kacamatan eujeung jumlah désa anu dibogaan ku masing-masing kacamatan, sarta 7 kalurahan di Kabupatén Ciamis:
Tujuh kalurahan di Kacamatan Ciamis, nyaéta:
Bupati téh nu ngajabat jadi pamingpun anu pangluhurna lingkungan pemerintah kabupatén Ciamis. Bupati Ciamis boga tanggungjawab ka gubernur provinsi Jawa Barat. Ayeuna, bupati atawa kapala daérah anu keur ngajabat di kabupaten Ciamis téh Herdiat Sunarya, bareng eujeung wakil bupatina Yana Putra. Maranéhna meunang pas Pemilihan umum Bupati Ciamis 2018. Maranéhna mimiti ngajabat ti sabet 20 April 2019, sanggeus dilantik ku gubernur Jawa Barat, Ridwan Kamil, di Aula Barat Gedung Saté Kota Bandung.
Bupati Ciamis taun 1993-1998 nyaéta Brigadir Jenderal TNI (Purn) Dr. Drs. H. Raden Dedem Ruchlia, M. Si.
Pamaréntah Kabupatén Ciamis miboga 8.600 urang Pagawé Nagari Sipil (PNS) di taun 2021. Numutkeun data 2021, PNS di Kabupatén Ciamis lolobana lulusan sarjana (77,01%), lulusan diploma (11,40%), lulusan SMA (10,56%), lulusan SLTP (0,87%), jeung lulusan SD (0,16%). Ditempo tina golongan jeung pangkatna, PNS Pamaréntah Kabupatén Ciamis lolobana aya di golongan III (51,47%), kadua panglobana aya di golongan IV (37,33%), golongan II (10,79%), jeung golongan I aya 0,41 persén.
Di handap ieu daptar Satuan Kerja Perangkat Daérah (SKPD) di pamarentah Kabupatén Ciamis kalawan alamat websitena:
Biaya pangwangunan daérah Kabupatén Ciamis ditembongkeun dina Anggaran Pendapatan Belanja Daerah (APBD). Anggaran balanja pamaréntah Kabupatén Ciamis taun 2021 gedéna Rp2.705 triliun, naék 1% dibandingkeun APBD taun 2020. Tina total pendapatan daérah, Pendapatan Asli Daérah (PAD) Kabupatén Ciamis nyumbang Rp273 miliar atawa 10,21%, sedengkeu jeunga Alokasi Umum (DAU) nyumbang Rp1,099 triliun (41,13%).
Dewan Perwakilan Rakyat Daerah Kabupaten Ciamis
Daftar kecamatan dan kelurahan di Kabupaten Ciamis
Jumlah nu nyicingan Kabupatén Ciamis aya 1.237.726 jelma ku rincian 619.657 lalaki jeung 618.069 awéwé. Jumlah nu dumuk di Kabupatén Ciamis ningkat ti taun ka taun. Taun 2020, jumlah padumuk lalaki aya 594.000 jelma, ai awéwéna mah 607.685 jelma. Taun 2019, jumlah penduduk lalaki aya 590.767 jalma, jeung awéwé 604.409 jalma. Sex ratio Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta 100,26, anu hartina mun dibuleudkeun di sakur 100 penduduk awéwé, aya 100-101 penduduk lalaki.
Kapadetan penduduk di Kabupatén Ciamis nurun ti taun 2020-2021, tina 838 jalma/km jadi 775 jalma/km. Laju tumuwuhna penduduk Kabupatén Ciamis taun 2021 gedéna 0,94 persén. Lobana penduduk di umur produktip (15-64 taun) nyaéta 846.604 jalma (68,40 persén). Sedengkeun jumplukan umur non produktip (umur 0-14 taun katambah umur 65 taun ka luhur) jumlahna 391.122 jalma (31,60 persén).
Indeks Pangwangunan Manusa (IPM) masarakat Kabupatén Ciamis taun 2019-2021 ningkat tiap taunna, nyaéta 70,39; 70,49; jeung 70,93. Angka IPM ieu nunjukkeun kamajuan di widang pendidikan, kaséhatan, jeung ékonomi. Angka IPM taun 2021 masih leuwih handap dibandingkeun Propinsi Jawa Kulon anu gedéna 72,45. Pangeluaran per kapita masarakat Ciamis taun 2019-2021, nyusun nyaéta Rp9,557 juta; Rp9,288 juta; Rp9,259 juta. Angka kamiskinan penduduk ningkat ti taun 2020-2021, tina 91,39 rébu jalma jadi 96,60 rébu jalma. Perséntaseu penduduk miskin taun 2020 nyaéta 7,62 ningkat jadi 7,97 di taun 2021. Anu dimaksud penduduk miskin nyaéta warga anu miboga rata-rata pangeluaran per kapita per bulan di handapeun garis kamiskinan.
Pangeluaran per kapita rata-rata masarakat Ciamis taun 2020-2021 dipaké kanggo kadaharan jeung non-kadaharan. Taun 2021 pangeluaran per kapita jang non kadaharan Rp450.761 jeung jang kadaharan Rp570.810. Porsi pangeluaran numutkeun kana hasil sénsus ékonomi nasional 2021 di Kabupatén Ciamis 55,88% jang kadaharan jeung 44,12% jang non kadaharan.
Jumlah penduduk usia gawé umur 15 taun ka luhur taun 2021 di Kabupatén Ciamis nyaéta 960.989 urang, lolobana awéwé kalawan sex ratio 95,42, anu boga harti yén sakur 100 urang penduduk umur gawé awéwé, aya 96 urang lalaki umur produktip. Tina jumlah penduduk usia gawé di luhur, jumlah angkatan gawé nyaéta 671.063 urang. Tingkat pangangguran terbuka di Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta 5,06% kalawan penduduk awéwé anu nganggur leuwih saeutik tibatan lalaki. Tingkat Kasempetan Gawé (TKK) taun 2021 nurun saeutik dibanding taun 2020, jadi 94,94%.
Lamun ditempo tina tingkat partisipasi angkatan gawé (TPAK), mangka pagawé lalaki miboga tingkat partisipasi leuwih gedé dibandingkeun pagawé awéwé nyaéta 86,50 dibandingkeun jeung 53,92 persén. Persentaseu jumlah pagawé di widang tatanén taun 2021 aya 26,93%, di widang manufaktur aya 28,87%, jeung di widang jasa aya 44,20%.
Numutkeun kana tempat berobat jalan rahayat Kabupatén Ciamis taun 2021, mangka lolobana warga ngubaran panyakit ka praktik doktér/bijeung kalawan 51,75%, ka klinik/praktik doktér balaréa 19,66%, ka puskésmas/puskésmas pembantu 17,10%, ka rumah sakit 9,83% sesanan ka unit kaséhatan balaréa, pangobatan tradisional jeung sajabana.
Kitu ogé jeun proses babaran, lolobana geus maké jasa perawat/bijeung kalawan persentaseu 80,48% di taun 2021. Sedengkeun babaran anu ditulungan ku tanaga non medis aya 1,34%. Angka harapan hirup warga Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta 72,02 taun.
Di Ciamis, aya kana 2.733 sakola, 687.113 siswa jeung 36.290 guru. Di handap ieu nembongkeun ngeunaan indikator pendidikan di Kabupatén Ciamis taun 2021:
Tingkat pendidikan anu ditamatkeu ku masarakat Ciamis kawilang handap sabab ukur 47,64% anu namatkeun SMP ka luhur. Sedengkeun aya 22,67% penduduk anu bisa namatkeun sakola SMA ka luhur di taun 2021.
Komoditas tatanén di Kabupatén Ciamis taun 2020-2021 anu pinunjul mangrupa paré, béas, jagong jeung kedelé. Taun 2020, produksi paré di Kabupatén Ciamis nyaéta 282.791 ton, béas 162.466 ton, jagong 45.433 ton, jeung kedelé 45 ton. Dina mangsa 2021, produksi paré, paré, jeung kedelé ngaronjat. Nanging, komoditi jagong nurun di taun 2021. Produksi paré taun 2021 mampu ngahasilkeun 59,18 kwintal per hektar, ningkat ti taun 2020 tina 53,43 kwintal per hektar.Di handap ieu data produksi hasil tatanén Kabupatén Ciamis taun 2021:
Komoditas sayuran anu pinunjul di Kabupatén Ciamis taun 2021 sacara umum naék dibandingkeun taun saméméhna. Komoditas sayuran anu pinunjul nyaéta:
Komoditas bubuahan anu pinunjul di Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta:
Di Kabupatén Ciamis loba nu miara lauk boh dina balong atawa walungan/sawah. Di handap ieu data produksi lauk nurutkeun kana témpat miarana taun 2020:
Komoditas ingon-ingon anu pinunjul di Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta:
Numutkeun kana harga berlaku, séktor konstruksi nyumbangkeun 8,96 persén kana Produk Doméstik Régional Bruto (PDRB) Kabupatén Ciamis di taun 2021. Taun 2020, séktor konstruksi nyumbangkeun 8,45% sarta 9,19 persén di taun 2019. Lamun dumasar kana harga konstan, séktor konstruksi nyumbangkeun 9,33 persén di taun 2021, 9,09 persén di taun 2020, jeung 9,80 persén di taun 2019.
Data injeuman masarakat Kabupatén Ciamis ka bank lolobana digunakeun kana usaha jeung konsumsi kabutuhan anu lobana Rp1.868.334,33 juta, sedengkeun digunakeun jang modal usaha gedéna Rp1.804.308,59. Di handap ieu data injeuman numutkeun kana jenis pangusahaan taun 2021:
Laju tumuwuhna ékonomi Kabupatén Ciamis dumasar kana PDRB ningkat gedéna 3,66%. Distribusi PDRB Kabupatén Ciamis dirojong ku séktor tatanén 23,28%, séktor perdagangan 19,85%, séktor transportasi jeung pergudangan 12,74%, jeung séktor industri pangolahan gedéna 7,42%.
Garis kamiskinan masarakat Kabupatén Ciamis terus turun ti taun 2017-2019, terus ningkat di taun 2020. Garis kamiskinan di Kabupatén Ciamis taun 2021 kacatet gedéna Rp389.676 per kapita per bulan, sedengkeun taun 2020 kacatet gedéna Rp378.108 per kapita per bulan. Perséntaseu kamiskinan di Kabupatén Ciamis taun 2017-2019:
Séktor perdagangan nyumbangkeun 19,85% kana PDRB Kabupatén Ciamis di taun 2021. Numutkeun kana data poténsi désa taun 2021, di Kabupatén Ciamis aya 170 kompleks pertokoan, 282 réstoran, 26 kopérasi unit désa jeung 105 kopérasi simpan pinjam. Di Kabupatén Ciamis aya 31 fasilitas pasar kalawan bangunan permanén, sarta 27 fasilitas pasar semi permanén, jeung 4 fasilitas pasar teu maké wangunan. Di handap ieu sabaraha hiji pasar anu aya di Kabupatén Ciamis:
Komoditas pinunjul pertambangan di Kabupatén Ciamis nyaéta pasir, taneuh lempung, taneuh urug. Kawasan poténsi pertambangan di Kabupatén Ciamis di antarana:
Pasokan listrik PLN di wilayah Rayon Ciamis ngalaman panurunan tina 462.487.219 kwh taun 2020 jadi 396.494.267 kwh di taun 2021. Di handap ieu rincian pamakéan listrik numutkeun jenis langganan taun 2021 di Kabupatén Ciamis:
Ditempo tina jumlah Kwh listrik anu kajual, di handap ieu daptar perséntaseu jumlah Kwh numutkeun kana jenis langganan taun 2021 di Kabupatén Ciamis:
Panyadiaan cai bersih di wilayah kota disadiakeun ku PDAM/lédeng. Sedengkeun panyadiaan cai bersih di wilayah désa lolobana ngamanpaatkeun sumur jeung cinyusu.
Industri pangolahan nyaéta industri anu ngarobah bahan atah jadi bahan jadi anu miboga nilai leuwih. Data taun 2021 nunjukkeun yén industri pangolahan di Kabupatén Ciamis lolobana industri mikro jeung leurik anu lobana 28.161 pangusahaan. Industri ieu mampu nyerep pagawé nepika 60.145 urang jeung ngahasilkeun penghasilan Rp2,10 miliar. Industri pangolahan nyumbangkeun 7,42 persén kana total Produk Doméstik Régional Bruto (PDRB) Kabupatén Ciamis, ningkat 0,07 persén ti taun 2020. Nu dimaksud industri leutik nyaéta pangusahaan anu miboga pagawé antara 5-19 urang.
Panjang jalan di Kabupatén Ciamis taun 2021 aya 991,87 km anu kabagi kana tilu kategori:
Jalan anu geus diaspal taun 2021 panjangna 991,87 km. Jalan anu kaasup kategori alus panjangna 364,09 km, kategori sedeng panjangna 265,60 km, kategori ruksak saeutik 147,88 km, jeung kategori ruksak parna panjangna 70,73 km. Jalan anu ruksak parna panjangna leuwih saeutik lamun dibandingkeun jeung data taun 2020 anu panjangna 161,05 km.
Fasilitas komunikasi di Kabupatén Ciamis geus kajangkau ku sinyal télékomunikasi ka sakabéh désa. Masarakat anu umurna leuwih ti 5 taun, 79,38% geus ngagunakeun telepon keupeul atawa komputer, sedengkeun 53,52% geus bisa ngaksés internét, saperti Youtube, Twitter, Instagram, Whatsapp.
Fasilitas transportasi di Kabupatén Ciamis dirojong ku ayana terminal jeung statsion karéta api, nyaéta:
Terminal Ciamis mangrupa terminal tipeu A anu alamatna di Jalan. Perintis Kemerdekaan No.17, Ciamis, Kec. Ciamis, Kabupatén Ciamis. Salian terminal Ciamis, aya ogé terminal Kawali. Terminal Ciamis jadi tempat pikeun trayék angkot saperti tujuan ka Terminal Ciamis-Pawindan-Benteng (04), Terminal Ciamis-Pawindan-Cigembor (06), Terminal Ciamis-Imbanagara-Cisadap (08), Terminal Ciamis-Imbanagara-Gunungsari (09).
Statsion Ciamis miboga kode CI anu alamatna di Jalan Statsion No. 43. Statsion Ciamis aya di 199 metér di luhureun cai laut. Karéta anu ngaliwatan Statsion Ciamis diantarana:
Statsion Bojong miboga kode statsion BJG anu aya di Bojongmengger, Cijeungjing, Kabupatén Ciamis. Lokasina aya di belah wétan Ciamis di Jalan Nasional III No.617. Statsion Bojong aya di 124 metér di luhureun cai laut, kalawan miboga tilu jalur karéta.
Data ngeunaan paimahan warga Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta:
Kabupatén Ciamis miboga tempat-tempat wisata di antarana:
Situ Lengkong miboga lega 57,95 hektar anu di tengahna aya pulo ngaranna Nusa Gedé. Legana Nusa Gedé nyaéta 9,25 hektar. DI Nusa Gedé aya leuweung anu dipiara sarta titinggal purbakala. Aya nu nyebut baheula, Nusa Gedé dijadikeun puseur Karajaan Panjalu mangrupa benténg pertahanan. Di Nusa Gedé aya leuweung anu miboga 207 tatangkalan tina 30 jenis tatangkalan.
Sajarah Situ Lengkong aya nu nyebut dijieun ku karuhun Panjalu jaman Karajaan Hindu Panjalu di abad ka-7. Basa éta putra mahkota karajaan karék balik ti ngumbara néangan élmu, nepika Mekah. Sanggeus balik, putra mahkota mawa cai zam-zam tuluy dibahékeun ka landeuh Pasir Jambu tuluy caina ngalobaan nepika jadi situ anu ayeuna disebut Situ Lengkong.
Situ Lengkong lokasi geografisna aya di koordinat 7 7′ 49.56″ S, 108 16′ 21.26″ E, jarakna 30 km ti kota Ciamis. Fasilitas nu aya di Situ Lengkong nyaéta tempat parkir, tempat balanja, masjid, jeung jamban. Situ Lengkong loba anu ngadatangan kanggo jarah sabab di dinya dipercaya aya astana Mbah Panjalu anu dipercaya nyebarkeun agama Islam sarta astana Prabu Hariang Kancana anu disebut Raja Panjalu. Situ Lengkong geus disahkeun jadi cagar alam Korders ngaliwatan Surat Kaputusan Gubernur Jenderal Walanda kaping 16 Nopember 1921.
Ciung Wanara nyaéta mangrupa situs wisata anu aya di Jalan Nasional Ciamis-Banjar, Désa Karangkamulyan, Kacamatan Cijeungjing, Kabupatén Ciamis. Jauhna 17 km ti alun-alun Ciamis. Legana situs Ciung Wanara ieu 25 hektar dijerona dipercaya aya titinggal Karajaan Galuh sarta jadi tempat mimiti diwangun Karajaan Galuh nyaéta ku Wretikandayun di abad ka-7 maséhi atawa 23 Maret 612 Masehi.
Wisata Ciung Wanara ogé aya hubunganna jeung carita Ciung Wanara anu nyaritakeun budak lalaki turunan raja nu dipiceun sabab aya kajadian di Karajaan Galuh. Budak lalaki éta nu ngaranan Ciung Wanara tuluy mawa hayam pelung ka ibukota Karajaan Galuh pikeun diadukeun. Tungtung carita, Ciung Wanara jadi raja di Karajaan Galuh sabab meunang ngadu hayam.
Situs Ciung Wanara Karangmulyan dibuka ti jam 08.00 neika 17.00 WIB. Karcisna Rp3.500 sakali asup.Titinggal Karajaan Galuh anu aya di situs Ciung Wanara kabagi kana salapan situs, nyaéta:
Sasak Cirahong aya di perbatasan antara Kabupatén Tasikmalaya jeung Kabupatén Ciamis ngaliwatan walungan Citanduy. Sasak ieu aya dua fungsi kanggo ngaliwat karéta jeung mobil/motor/sapedah. Sasak Cirahong dijieun kalawan maké dua geladak (double deck) jeung jadi hiji-hijina sasak anu ngabogaan modél siga kitu di Indonésia.
Sasak Cirahong diwangun taun 1893 ku pangusahaan karéta api Hindia Walanda Staatsspoorwegwn. Sasak Cirahong panjangna 202 metér, luhurna 66 metér di luhureun walungan Citanduy. Sasak Cirahong jadi bagian tina jalur rél karéta api jalur kidul Pulo Jawa. Taun 1956-1958, Djawatan Karéta Api (PT KAI ayeuna) ngoméan ieu sasak di Jawa. Sasak Cirahong aya dipangawasaan PT KAI daérah operasi II Bandung, diliwatan ku rupa-rupa karéta anu rék indit ka wilayah Jawa Wétan,Yogyakarta jeung Jawa Tengah.
Alun-alun Ciamis jadi tempat wisata haratis di tengah kota Ciamis. Wisatawan bisa diuk dina korsi nu disayogikeun di taman alun-alun, nempo panorama jeung kaéndahan taman. Wisatawa bisa popotoan di alun-alun Ciamis. Kagiatan anu bisa dilakukeun di alun-alun Ciamis di antarana olahraga, nempo cai mancur, atawa botram.
Astana gedé baheula ngaranna Kabuyutan Sanghyang Lingga Hyang nyaéta tempat pamujaan raja-raja Kawali baheula anu masih ngagem agama Hindu. Taun 1663-1718 maséhi, raja Kawali Adipati Singacala anu turunan Sultan Cirebon (geus ngagem agama Islam) dikuburkeun ogé di astana gedé.
Astana gedé disebut ogé situs Kawali mangrupa kompeks titinggal sajarah jeung budaya jaman baheula dina mangsa Karajaan Galuh abad ka-14 maséhi. Astana gedé jadi tempat suci dina mangsa pamarétahan Karajaan Sunda-Galuh di Kawali, di handapeun Gunung Sawal, dusun Indrayasa, Kacamatan Kawali. Situs ieu jerona ogé aya leuweung anu dipiara. Nurutkeun arkeolog, astana gedé mangrupa campuran budaya periode prasejarah, klasik jeung periode Islam. Titingal anu aya di situs ieu di antarana punden berundak, lumpang batu, ménhir, yoni, prasasti, makam kuno Islam.
Nike Ardilla nyaéta artis di taun 90-an anu asalna ti Ciamis. Saban bulan Maret, fans Nike Ardilla sok datang ka makamna anu aya di désa Imbanagara, Kacamatan Ciamis, Kabupatén Ciamis. Di deukeut makan, aya patung Nike Ardilla anu dijieun tina marmer. Fans Nike Ardilla sumebar di Indonésia jeung mancanagara sok datang ziarah ka ieu makam.
Objék wisata budaya séjén di Kabupatén Ciamis di antarana:
Objék wisata alam séjén di Kabupatén Ciamis di antarana:
Wisata musieum di Kabupatén Ciamis di antarana:
Jumlah hotél non bintang di Kabupatén Ciamis taun 2021 aya 13 hotél, kalawan bisa nyadiakeun 349 kamar jeung 571 tempat saré. Sedengkeun jumlah rumah makan atawa réstoran taun 2021 aya 118 unit.
Jumlah turis anu plesir ka objék wisata di Ciamis taun 2021 lobana 701.273 urang, rincianna 4 urang wisatawan luar nagari jeung 701.269 urang turis doméstik. Jumlah turis anu ngéndong di hotél jeung panginepan di Ciamis taun 2021 aya 56.162 urang kalawan saurang wisatawan asing jeung 56.161 wisatawan doméstik.
Di handap ieu sababaraha hiji hotél/panginepan di Kabupatén Ciamis:
Salah sahiji karajinan has Ciamis di antarana rupa-rupa pakakas anyaman tina awi atawa anyaman nyéré kalapa. Puseur karajinan anyaman nyéré kalapa aya di désa Paningkiran, Ciamis. Karajinan anyaman nyéré kalapa dijadikeun kantong, tempat tisu, wadah buku, kotak lamaran jeung sajabana. Hasil karajinan ieu geus nembus ka pasar mancanagara.
Oléh-oléh has Kabupatén Ciamis di antarana:
Galéndo mangrupa hasil tina prosés nyieun minyak keletik, atawa tina endapan santen. Ngaran lain tina galéndo nyaéta blotong.
Salé cau Ciamis dijieun tina buah cau anu dipesek, dikeureutan panjang, tuluy di dipoé supaya garing. Sanggeus kitu, salé cau siap digoréng. Rasana amis jeung legit.
Bola susu dijieun tina campuran susu jeung tipung anu dibuleud-buleud.
Ciamis kasohor ogé ku olahan daging sapi mangrupa dééng sapi jeung abon sapi. Dééng sapi dijieun tina daging sapi anu dikeureutan aripis, dibumbuan tuluy dipoékeun supaya garing. Abon sapi Ciamis rasana hipu jeung bumbuna karasa ngeunah.
Kalua jeruk gampang ogé dipanggihan di Ciamis, hususna di daérah Panjalu. Puseur produksi kalua jeruk di Ciamis aya di daérah Kertamandala jeung Mandalare. Kalua jeruk mangrupa kadaharan nu dijieun tina kulit jeruk, tuluy diolah maké gula.
Jawadah takir jadi salah sahiji ciri has ti daérah Panjalu. Jawadah takrir dijieun tina tipung jeung gula tuluy dibungkus ku kararas.