Wanawake katika Uhuru wa Afrika

Utaifa na harakati za uhuru kote Afrika kwa kiasi kikubwa zimeongozwa na wanaume; hata hivyo, wanawake pia walikuwa na majukumu muhimu. Majukumu ya wanawake katika harakati za uhuru za Afrika yalikuwa tofauti na kutofautiana kwa kila nchi. Wanawake wengi waliamini kwamba ukombozi wao ulikuwa na uhusiano wa moja kwa moja na ukombozi wa nchi zao. Wanawake walishiriki katika majukumu mbalimbali ya kupinga ukoloni, kuanzia kuandaa vikundi vya msingi hadi kutoa msaada muhimu wakati wa mapambano ya uhuru. Shughuli zao zilijumuisha kuandaa maandamano, kusambaza propaganda ya kupinga ukoloni, na kutoa msaada muhimu kama vile chakula na huduma za kimatibabu kwa wanajeshi wa kivita waliojeruhiwa. Zaidi ya hayo, baadhi ya wanawake walishiriki kikamilifu katika mapigano ya mstari wa mbele pamoja na wenzao wa kiume. Wanawake waliohusika katika juhudi za kupinga ukoloni mara nyingi walikumbana na upinzani wa vikali kutoka kwa mamlaka za kikoloni, na kusababisha matukio ya kufungwa gerezani na kuteswa, kama matokeo ya kushiriki katika juhudi kama hizo. Licha ya mchango mkubwa na mateso yaliyostahimiliwa na wanawake wakati wa mchakato wa ukombozi, majukumu yao katika mapambano ya uhuru kote bara yamekuwa yakipuuzwa mara nyingi katika hadithi za kihistoria. Katika simulizi nyingi za kihistoria za Afrika, michango ya wanawake bado haijaonekana au imeonekana vibaya, na kusababisha ukosefu wa utambuzi ikilinganishwa na wenzao wa kiume.
Ingawa kuna mabishano kuhusu ni nani hasa aliyebuni bendera, Émilie Busquant, mke wa kiongozi wa utaifa wa Algeria Messali Hadj, kwa ujumla anasifiwa kwa kuwa alishona toleo la kwanza la bendera ya Algeria mnamo 1934.
Yaa Asantewaa I (1840 – 1921) alikuwa Mama Malkia wa Ejisu katika Milki ya Ashanti, sasa sehemu ya Ghana ya kisasa. Mnamo 1900, aliongoza vita vya Ashanti, pia vinajulikana kama Vita vya Kiti cha Dhahabu au Vita vya Uhuru vya Yaa Asantewaa, dhidi ya Milki ya Uingereza.
Nigeria ilipata uhuru kutoka kwa Milki ya Uingereza tarehe 1 Oktoba 1960. Kabla ya hapo, aina mbalimbali za maandamano dhidi ya utawala wa kikoloni zilifanyika. Wanawake wa Nigeria walikuwa na jukumu muhimu wakati wa harakati za uhuru wa taifa. Kabla ya uhuru, wanawake walijipanga kupitia harakati kama vile Mapinduzi ya Wanawake wa Abeokuta na Vita vya Wanawake.
Margaret Ekpo alikuwa mmoja wa viongozi wa kike muhimu zaidi wa uhuru wa Nigeria. Alifanya kazi kwa ajili ya haki za kiraia za usawa na uhuru wa Nigeria.
Margaret Ekpo alikuwa mkuu, mwanasiasa, na kiongozi wa uhuru wa kitaifa. Mnamo 1945, Ekpo alianza kushiriki katika siasa baada ya mumewe, Dk. John Udo Ekpo, kukosa ridhaa na utawala wa kikoloni kuhusu matibabu ya madaktari wa asili wa Nigeria. Katika Nigeria iliyotawaliwa na Uingereza, watawala wa kikoloni walikuwa wamejikita kwa wakuu wa kiume. Baada ya Vita vya Wanawake, yeye na wanawake wengine waliteuliwa kuchukua nafasi za wakuu wa hati. Ekpo baadaye aliteuliwa kwenye Baraza la Wakuu wa Mashariki mnamo 1954. Kama mkuu, aliwaunganisha wanawake wa utambulisho wa kikabila tofauti ili kudai haki za wanawake na uhuru. Alikamatwa mara nyingi kwa kuchochea maandamano haya dhidi ya ukoloni wa Uingereza. Kama mkuu wa hati, Ekpo alipitisha sheria iliyolazimisha polisi kuajiri wanawake zaidi huko Enugu na Lagos.
Kabla ya Vita vya Kidunia vya Pili, Ekpo aliongoza Chama cha Wanawake wa Soko la Aba katika kuwaunganisha wanawake dhidi ya utawala wa kikoloni na uonevu wa kijinsia. Kufuatia Vita vya Kidunia vya Pili, Ekpo na Chama cha Wanawake wa Soko la Aba waliendelea kuwashirikisha wanawake kwa kutumia mbinu kama vile kununua vifaa vichache na kuuza tu kwa wanachama waliosajiliwa wa chama ambao walihudhuria mikutu mara kwa mara. Alitumia fursa hii kuwafundisha wanawake juu ya umuhimu wa uhuru na ukombozi.
Baada ya kupata uhuru mnamo 1960, Ekpo alishiriki katika Mikutano ya Katiba huko Lagos na London. Ekpo pia alihudumu kama mjumbe wa bunge la Nigeria kuanzia 1960 hadi 1966. Kazi ya Ekpo pia ilivuka siasa za kitaifa. Alisafiri nje ya Nigeria kuwakilisha wanawake wa Nigeria katika mikutano kadhaa ya kimataifa kama vile Mikutano ya Umoja wa Mabunge (1964) na Mikutano ya Kimataifa ya Shirikisho la Wanawake Duniani (1963).
Pamoja na kazi yake katika kutetea haki za kiraia na kisiasa, Ekpo aliacha urithi ambao haukuwa na upendeleo wa kikabila katika nchi ambayo aina nyingi za ubaguzi wa kikabila na ukabila zilikuwepo katika siasa.
Mwishoni mwa 1961, serikali ya awali ya Tanganyika ilianzishwa kupitia Sheria ya Uhuru wa Tanganyika ya 1961. Sheria hii ilikomesha utawala wa Uingereza na kuweka serikali ya kujitawala. Katiba mpya ya jamhuri ilipitishwa mwaka mmoja baadaye, mnamo Desemba 1962. Hii ilifuta jukumu lililobaki la ufalme wa Uingereza huko Tanganyika. Muungano na nchi jirani ya Zanzibar mnamo 1964 ulisababisha kuundwa kwa Jamhuri ya Tanzania.
Bibi Titi Mohamed alikuwa mtu mashuhuri katika siasa za wanawake wa Afrika na harakati za uhuru huko Tanganyika, akiwaunganisha wanawake kujiunga na chama cha kisiasa cha Tanganyika African National Union (TANU).
Alizaliwa Dar es Salaam, Bibi Titi alipata umaarufu kwa kushangaza. Akiwa na elimu ya shule ya msingi ya miaka minne tu kabla ya kazi yake ya kisiasa, alikuwa mke wa nyumbani na mwimbaji mkuu katika kikundi cha “Bamba''. Hata hivyo, mapambano ya uhuru yalipoongezeka, Bibi Titi alipata jukumu la kazi zaidi katika siasa. Alijiunga na Tanganyika African National Union (TANU) mnamo 1954. Kwa kufanya hivyo, Bibi Titi akawa mwanachama wa kike wa kwanza wa TANU. Alitetea uhuru wa kisiasa pamoja na uhuru wa wanawake. Kufikia mwisho wa miaka ya 1950, Bibi Titi alikuwa sauti mashuhuri na yenye nguvu katika siasa, akifanya kampeni kwa ajili ya uhuru na maendeleo. Baada ya kupata umaarufu, sauti yake ikawa chanzo kikubwa cha hisia za wanawake wa Kiafrika na kupinga ukoloni.
Baada ya kuundwa kwa Jamhuri ya Tanzania mnamo 1964, aliwakilisha eneo bunge la Rufiji katika Bunge. Pia alihudumu kama mjumbe wa Kamati Kuu na kamati ya utendaji wa TANU. Huko, aliendelea kutetea uhuru zaidi na haki za wanawake.
Bibi Titi aliacha urithi ambao unawataka wanawake kuwa na heshima zaidi ya kibinafsi na kuwahimiza wanawake kujitahidi kwa elimu zaidi na usawa wa matibabu. Katika hotuba yake, Bibi Titi aliwaomba wanawake kuchukua fursa ya ushawishi wao wa kisiasa kwa kusema:
Mnamo Desemba 12, 1963, Kenya ilitangaza uhuru kutoka Uingereza baada ya miaka ya juhudi za kupinga ukoloni zilizohusisha wanaume na wanawake. Wanawake, hasa, walikuwa na majukumu muhimu lakini mara nyingi yaliyopuuzwa katika mapambano mbalimbali dhidi ya utawala wa kikoloni, ikiwa ni pamoja na ushiriki wa kazi katika Mapinduzi ya Mau Mau.
Katika rekodi mbalimbali za kikoloni, wanawake wa Kikuyu mara nyingi wameonyeshwa kama wahasiriwa wa mapinduzi ya Mau Mau, mwonekano ambao mara nyingi ulitumiwa na serikali ya Uingereza kuhalalisha hatua kali na kujionyesha kama walinzi. Majukumu ya wanawake katika mapinduzi ya Mau Mau yalikuwa zaidi ya kuwa wahasiriwa; walikuwa washiriki wanaohusika wakiwa na motisha mbalimbali. Sheria mbalimbali za kikoloni, ikiwa ni pamoja na kazi ya kijamii na kodi za nyumba na kura, zilionekana kuwa na athari kubwa kwa wanawake, na kusababisha chuki kati ya idadi ya wanawake. Chuki hii, pamoja na malalamiko mengine kama vile mazoea ya kazi yasiyo ya haki na uwakilishi mdogo wa kisiasa, yaliwahimiza wanawake wengi kujiunga na wanamapinduzi wa Mau Mau.
Majukumu yaliyochukuliwa na wanawake katika mapinduzi ya Mau Mau yalikuwa tofauti na magumu. Wanawake wa Kikuyu walikuwa na majukumu muhimu katika kuandaa na kudumisha mistari ya usambazaji ambayo iliwezesha utoaji wa rasilimali muhimu kama vile chakula, dawa, silaha, na habari kwa vikosi vya wanamapinduzi. Zaidi ya hayo, wanawake walihudumu kama wakurugenzi, wakitambua na kuajiri wanamapinduzi wenye uwezo kujiunga na harakati. Vilevile, wanawake wenyewe walishiriki kama wanamapinduzi, hasa katika vikosi vya msituni, ambapo walichukua majukumu mbalimbali ya kambi ikiwa ni pamoja na kupika, kusafisha, kukusanya kuni, na kubeba maji. Michango hii mbalimbali ilionyesha jukumu muhimu la wanawake katika kusaidia na kushiriki kikamilifu katika harakati za Mau Mau. Majukumu yao yalionekana kuwa muhimu na serikali ya Uingereza, ambayo ilikubali kazi yao muhimu kama "macho na masikio" ya harakati za Mau Mau.
Wanawake wa Kikuyu, walipata mateso na unyanyasaji wa kijinsia kutoka kwa wanajeshi wa Uingereza, na kuonyesha utata wa ushiriki wao.
Vitambulisho vya wanawake wengi waliohusika katika mapinduzi ya Mau Mau vimebaki bila kurekodiwa. Ingawa baadhi ya watu mashuhuri, kama vile Mshambuliaji-Mkuu Muthoni wa Kirima, wamepata kutambuliwa kwa majukumu yao kama wanamapinduzi wa kike wa kiwango cha juu, kuna maelfu ya wanawake ambao majina yao hayajarekodiwa au kutambuliwa:
Wambui wa Kanyari, pia anajulikana kama Matron, ni kiongozi wa kike muhimu katika harakati za Mau Mau, ambaye mchango wake mara nyingi umepuuzwa. Akitokea Ngariama, alipata kutambuliwa kwa jukumu lake muhimu katika upinzani dhidi ya mamlaka za kikoloni.
Ndani ya muundo wa utawala wa Mau Mau, Wambui wa Kanyari alikuwa na jukumu muhimu katika Idara ya Dawa. Kama muuguzi aliyejifunza, alitoa huduma muhimu za kimatibabu kwa wanamapinduzi wa Mau Mau msituni. Jukumu la Matron lilijumuisha kazi mbalimbali za utoaji wa huduma za afya, kama vile kusafisha sindano, kugawa dawa, na kuhudumia mahitaji ya kimatibabu ya wanamapinduzi. Zaidi ya majukumu ya kimatibabu, alitoa msaada kwa wanawake wajawazito waliotafuta makazi msituni, wengi wao walikuwa wamekumbana na matukio ya kuteswa kama vile kubakwa au kufungwa gerezani. Matron alisaidia katika kuzalia, akihudumu kama mkunga kwa wanawake waliokuwa wakizaa watoto wakati wa kujificha.
Zaidi ya hayo, Matron alikuwa na jukumu muhimu katika kuwatunza wanawake waliojeruhiwa, akitoa huduma na msaada kwa wale waliojeruhiwa kwa risasi au majeraha mengine wakati wa mapigano na vikosi vya kikoloni. Ingawa maelezo mahususi kuhusu maisha ya Matron yanaweza kutofautiana katika rekodi za kihistoria, mchango wake unawakilisha jukumu muhimu ambalo wanawake walikuwa nalo ndani ya harakati za Mau Mau. Juhudi zake za kutoa huduma za kimatibabu na msaada kwa wanamapinduzi wenzao zinaonyesha ujasiri na umoja ambao ulikuwa na sifa ya mapambano ya uhuru huko Kenya.
Bandi wa Kamau alikuwa mtu mashuhuri katika mapinduzi ya Mau Mau, akitoa mchango mkubwa kwa harakati hiyo kama mwanamapinduzi. Ushiriki wake ulijumuisha kuwapa wanajeshi wa Mau Mau chakula wakati walipokuwa wakifanya kazi msituni. Zaidi ya hayo, mnamo 1953, alikuwa na jukumu muhimu katika kulinda kiapo cha Mau Mau, na kuonyesha azimio lake kwa harakati hiyo.
Moja ya mambo ya jukumu la Bandi wa Kamau lilikuwa kuhusika katika kuwashawishi wanawake wengine kuhudhuria mikutano ya kiapo, ambapo wanamapinduzi wapya walikuwa wakiahidi kujiunga na harakati za Mau Mau. Hili lilikuwa kazi nyeti, kwani lilihitaji kuvumilia mila za kitamaduni ambazo zilizuia wanawake kushiriki katika sherehe za kiibada. Juhudi za Bandi za kuwashirikisha wanawake katika mchakato wa kiapo zililenga kudumisha hisia za kitamaduni wakati huo huo kukuza msaada kwa mapinduzi.
Hadithi za Wambui wa Kanyari na Bandi wa Kamau zinakumbusha mchango muhimu, lakini mara nyingi uliopuuzwa, wa wanawake katika mapinduzi ya Mau Mau na mapambano ya pamoja dhidi ya ukoloni huko Kenya. Ujasiri na juhudi zao zinaonyesha majukumu tofauti ambayo wanawake walikuwa nayo katika kuunda mwendo wa historia ya Kenya wakati huu muhimu.
Côte d'Ivoire, iliyoko kwenye pwani ya kusini-mashariki mwa Afrika Magharibi, ilipata uhuru kutoka Ufaransa mnamo Agosti, 1960. Kabla ya uhuru, wanawake walikuwa na majukumu ya kazi katika harakati mbalimbali za kisiasa, ikiwa ni pamoja na Parti Démocratique de la Côte d'Ivoire — Rassemblement Démocratique Africain (PDCI-RDA), na kuchangia maendeleo ya nchi kuelekea kujitawala. Ushiriki wao katika harakati hizi ulitokana na motisha mbalimbali.
Wanawake wengi walihimizwa kujiunga na PDCI kutokana na malalamiko yanayohusiana na kazi ya lazima, ambayo ilikuwa kituo cha kukosa ridhaa chini ya utawala wa kikoloni. Kaskazini mwa Côte d’Ivoire, ambapo uchaguzi wa kazi wa Ufaransa ulifanyika, wanawake walipata mabadiliko katika maisha yao kupitia uchaguzi wa kazi. Kuona watoto wao wakipelekwa kusini kwenye mashamba ya Wazungu na kukumbana na uchaguzi wa kazi moja kwa moja kuliongeza kukosa ridhaa kwao.
Unyanyasaji unaoongezeka wa serikali ya kikoloni, ulioonyeshwa kwa kufungwa kwa ndugu wa kiume, uliwahimiza mama wanamapinduzi kushiriki katika uanaharakati unaoonekana zaidi. Kwa hivyo, kikosi cha wanawake cha PDCI kiliundwa mnamo Mei 1949, na kuvutia wanawake takriban 15,000 kutoka makabila mbalimbali, hali za kijamii na kiuchumi, na viwango vya elimu. Wanawake hawa walikuwa na majukumu muhimu ndani ya chama, wakiwa wakitoa msaada muhimu kwa wale waliofungwa na mamlaka za Ufaransa, hasa katika gereza la Grand Bassam lililokuwa limejaa na kuharibika. Licha ya hali ngumu, walihakikisha kwamba wanaharakati waliofungwa walipata mahitaji kama vile chakula, nguo safi, na faraja ya kihisia.
Wanawake walikuwa wakipromote ujumbe wa chama na kuvutia msaada kote koloni, licha ya changamoto za kusoma na kuandika. Juhudi zao zilionekana kupitia shughuli kama vile kuuza kadi za uanachama wa RDA na kuandaa michango, ambayo iliongeza kwa kiasi kikubwa wanachama wa chama hadi zaidi ya 800,000 kufikia Desemba 1949. Wakati muhimu katika uanaharakati wao ulikuwa maandamano ya Desemba 24, 1949 kwenye gereza la Grand Bassam, ambapo wanawake elfu mbili walimaandamano kuhusu kufungwa kwa wanaharakati wa PDCI, na kuashiria tukio muhimu katika upinzani wa wanawake wa Afrika Magharibi dhidi ya utawala wa kikoloni wa Ufaransa na kutetea uhuru wa wafungwa.