Ivan Franko

Si Ivan Yakovych Franko ( Ukranya: Іван Якович Франко </link> , binibigkas [iˈwɑn ˈjɑkowɪtʃ frɐnˈkɔ] ; Agosto 27, 1856 – Mayo 28, 1916) ay isang Ukrainian na makata, manunulat, kritiko sa lipunan at pampanitikan, mamamahayag, tagasalin, ekonomista, aktibistang pampulitika, doktor ng pilosopiya, etnograpo, at ang may-akda ng mga unang nobelang detektib at modernong tula sa ang wikang Ukrainian .
Siya ay isang radikal sa politika, at isang tagapagtatag ng kilusang sosyalista at nasyonalista sa kanlurang Ukraine. Bilang karagdagan sa kanyang sariling akdang pampanitikan, isinalin din niya sa Ukrainian ang mga gawa ng mga kilalang tao tulad nina William Shakespeare, Lord Byron, Pedro Calderón de la Barca, Dante Alighieri, Victor Hugo, Adam Mickiewicz, Johann Wolfgang von Goethe at Friedrich Schiller. Ang kanyang mga pagsasalin ay lumabas sa entablado ng Ruska Besida Theatre. Kasama ni Taras Shevchenko, nagkaroon siya ng napakalaking impluwensya sa modernong kaisipang pampanitikan at pampulitika sa Ukraine.
Si Franko ay ipinanganak sa Ukrainian village ng Nahuievychi na matatagpuan noon sa Austrian kronland ng Galicia, ngayon ay bahagi ng Drohobych Raion, Lviv Oblast, Ukraine . Bilang isang bata, siya ay bininyagan bilang Ivan ni Padre Yosyp Levytsky, na kilala bilang isang makata at ang may-akda ng unang Galician-Ruthenian Hramatyka, at sa kalaunan ay ipinatapon sa Nahuyevychi para sa isang "matalim na dila". Sa bahay, gayunpaman, si Ivan ay tinawag na Myron dahil sa isang lokal na pamahiin na paniniwala na ang pagbibigay ng pangalan sa isang tao sa ibang pangalan ay makaiwas sa kamatayan. Ang pamilya ni Franko sa Nahuyevychi ay itinuring na "mayaman", kasama ang kanilang sariling mga tagapaglingkod at 24 ektarya (59 akre) ng kanilang sariling ari-arian.
Ang pamilya Franko ay posibleng may pinagmulang Aleman, na mga inapo ng mga kolonistang Aleman. Naniniwala si Ivan Franko na totoo ito. Ang pahayag na iyon ay sinusuportahan din ni Timothy Snyder na naglalarawan kay Yakiv Franko bilang isang panday sa nayon na may lahing German Romano Katoliko . Tiyak na ang pamilya Franko ay nakatira na sa Galicia nang ang bansa ay isinama sa Austria noong 1772. Ang lolo sa tuhod ni Ivan Franko na si Teodor (Fed) Franko ay bininyagan ang kanyang mga anak sa simbahang Griyego Katoliko.
Ang ina ni Franko na si Maria ay nagmula sa isang pamilya ng maliliit na maharlika. Ang Kulczyckis (o Kulchytskys), ay isang sinaunang marangal na pamilya na nagmula sa nayon ng Kulchytsi sa distrito ng Sambir. Ang kanyang ina ay si Ludwika Kulczycka, balo na may anim na anak mula sa Yasenytsia Silna. Inilalarawan ng mga mananaliksik ang nasyonalidad ng ina ni Franko bilang Polish o Ukrainian. Ang maliit na maharlika sa Silangang Galicia ay madalas na nagpapanatili ng mga elemento ng kulturang Polish at nagtaguyod ng isang pakiramdam ng pagkakaisa sa mga maharlikang Polish, ngunit sila rin ay nag-Ruthenized at nakipaghalo sa mga nakapaligid na magsasaka. Halimbawa, ang tiyuhin ni Franko na si Ivan Kulczycki ay nakibahagi sa pag-aalsa ng Poland noong 1863. Ang malayong kamag-anak ni Franko, ang kanyang tiyahin na si Koszycka, na kasama niya habang nag-aaral sa Drohobych, ay nagsasalita ng Polish at Ruthenian.
Si Ivan Franko ay nag-aral sa nayon ng Yasenytsia Sylna mula 1862 hanggang 1864, at mula roon ay nag-aral sa Basilian monastic school sa Drohobych hanggang 1867. Namatay ang kanyang ama bago nakapagtapos si Ivan sa gymnasium ( realschule ), ngunit sinuportahan ng kanyang ama si Ivan sa pagpapatuloy ng kanyang pag-aaral. Hindi nagtagal, gayunpaman, natagpuan ni Franko ang kanyang sarili na ganap na walang mga magulang pagkatapos mamatay din ang kanyang ina at nang maglaon ay nanatili ang batang si Ivan sa mga taong walang kaugnayan. Noong 1875, nagtapos siya sa Drohobych Realschule, at nagpatuloy sa Lviv University, kung saan nag-aral siya ng klasikal na pilosopiya, wikang Ukrainian at panitikan . Sa unibersidad na ito nagsimula si Franko sa kanyang karera sa panitikan, kasama ang iba't ibang mga gawa ng tula at ang kanyang nobelang Petriï i Dovbushchuky na inilathala ng magazine ng mga mag-aaral na Druh ( Friend ), na ang editorial board ay sasalihan niya kalaunan.
Isang pagpupulong kay Mykhailo Drahomanov sa Lviv University ang gumawa ng malaking impresyon kay Ivan Franko. Nang maglaon ay naging isang mahabang samahan sa pulitika at pampanitikan. Ang sariling sosyalistang mga akda ni Franko at ang kanyang pakikipag-ugnayan kay Drahomanov ay humantong sa kanyang pag-aresto noong 1877, kasama sina Mykhailo Pavlyk at Ostap Terletsky, bukod sa iba pa. Inakusahan sila na kabilang sa isang lihim na sosyalistang organisasyon, na sa katunayan ay hindi umiiral. Gayunpaman, ang siyam na buwang pagkakakulong ay hindi nagpapahina sa kanyang pampulitikang pagsulat o mga aktibidad. Sa bilangguan, isinulat ni Franko ang satire na Smorhonska Akademiya (The Smorhon Academy). Pagkalabas, pinag-aralan niya ang mga gawa nina Karl Marx at Friedrich Engels, nag-ambag ng mga artikulo sa pahayagang Praca (Labor) sa Poland at tumulong sa pag-organisa ng mga grupo ng mga manggagawa sa Lviv. Noong 1878 itinatag nina Franko at Pavlyk ang magasing Hromads'kyi Druh ("Public Friend"). Dalawang isyu lamang ang nailathala bago ito ipinagbawal ng gobyerno; gayunpaman, muling isinilang ang journal sa ilalim ng mga pangalang Dzvin (Bell) at Molot (Mallet). Inilathala ni Franko ang isang serye ng mga aklat na tinatawag na Dribna Biblioteka ("Petty Library") mula 1878 hanggang sa kanyang ikalawang pag-aresto para sa pagpukaw sa mga magsasaka sa pagsuway sa sibil noong 1880. Pagkatapos ng tatlong buwan sa bilangguan ng Kolomyia, bumalik ang manunulat sa Lviv. Ang kanyang mga impresyon sa pagkatapon na ito ay makikita sa kanyang nobelang Na Dni (At the Bottom). Sa kanyang paglaya, si Franko ay pinanatili sa ilalim ng pagbabantay ng pulisya. Sa laban sa administrasyon, si Franko ay pinatalsik mula sa Lviv University, isang institusyon na papalitan ng pangalan na Ivan Franko National University of Lviv pagkatapos ng kamatayan ng manunulat.
Si Franko ay isang aktibong kontribyutor sa journal na Svit ( The World ) noong 1881. Sumulat siya ng higit sa kalahati ng materyal, hindi kasama ang mga hindi nilagdaan na editoryal. Sa huling bahagi ng taong iyon, lumipat si Franko sa kanyang katutubong Nahuievychi, kung saan isinulat niya ang nobelang Zakhar Berkut, isinalin ang tula ni Goethe na Faust at Heine na Deutschland: ein Wintermärchen sa Ukrainian. Sumulat din siya ng isang serye ng mga artikulo sa Taras Shevchenko, at sinuri ang koleksyon na Khutorna Poeziya ( Khutir Poetry ) ni Panteleimon Kulish . Nagtrabaho si Franko para sa journal na Zorya ( Sunrise ), at naging miyembro ng editing board ng pahayagang Dilo ( Action ) makalipas ang isang taon.
Ikinasal si Franko kay Olha Khoruzhynska mula sa Kyiv noong Mayo 1886, kung saan inialay niya ang koleksyong Z vershyn i nyzyn ( From Tops and Bottoms ), isang aklat ng tula at taludtod. Ang mag-asawa sa loob ng ilang panahon ay nanirahan sa Vienna, kung saan nakilala ni Ivano Franko ang mga taong tulad nina Theodor Herzl at Tomáš Garrigue Masaryk . Ang kanyang asawa ay sa kalaunan ay dumanas ng isang nakapanghihinang sakit sa pag-iisip dahil sa pagkamatay ng panganay na anak na lalaki, si Andrey, isa sa mga dahilan kung bakit hindi umalis si Franko sa Lviv para sa paggamot sa Kyiv noong 1916, ilang sandali bago siya mamatay.
Noong 1888, si Franko ay isang kontribyutor sa journal Pravda, na, kasama ang kanyang pakikipag-ugnayan sa mga kababayan mula sa Dnieper Ukraine, ay humantong sa ikatlong pag-aresto noong 1889. Pagkatapos nitong dalawang buwang pagkakakulong, kasama niyang itinatag ang Ruthenian-Ukrainian Radical Party kasama sina Mykhailo Drahomanov at Mykhailo Pavlyk. Si Franko ay kandidato ng Radical party para sa mga puwesto sa parliament ng Austria at Galicia Diet, ngunit hindi kailanman nanalo sa isang halalan.
Noong 1891, nag-aral si Franko sa Franz-Josephs-Universität Czernowitz (kung saan naghanda siya ng disertasyon tungkol kay Ivan Vyshensky), at pagkatapos ay nag-aral sa Unibersidad ng Vienna upang ipagtanggol ang isang disertasyon ng doktor sa espirituwal na pag-iibigan na sina Barlaam at Josaphat sa ilalim ng pangangasiwa ni Vatroslav Jagić, na ay itinuturing na pangunahing dalubhasa sa mga wikang Slavic noong panahong iyon. Natanggap ni Franko ang kanyang titulo ng doktor ng pilosopiya mula sa Unibersidad ng Vienna noong Hulyo 1, 1893. Siya ay hinirang na lektor sa kasaysayan ng panitikan ng Ukrainiano sa Lviv University noong 1894; gayunpaman, hindi niya nagawang pamunuan ang Department of Ukrainian literature doon dahil sa pagsalungat ng Vicegerent Kazimierz Badeni at Galician conservative circles.
Isa sa mga artikulo ni Franko, ang Sotsiializm i sotsiial-demokratyzm ( Sosyalismo at Social Demokrasya ), isang matinding pagpuna sa Ukrainian Social Democracy at ang sosyalismo nina Marx at Engels, ay inilathala noong 1898 sa journal na Zhytie i Slovo, na itinatag nila ng kanyang asawa. Ipinagpatuloy niya ang kanyang anti- Marxist na paninindigan sa isang koleksyon ng mga tula na pinamagatang Mii smarahd ( My Emerald ) noong 1898, kung saan tinawag niya ang Marxism na "isang relihiyong itinatag sa mga dogma ng poot at pakikibaka ng uri". </link> Ang kanyang matagal nang pakikipagtulungan kay Mykhailo Drahomanov ay nahirapan dahil sa kanilang magkakaibang pananaw sa sosyalismo at sa pambansang tanong. Kinalaunan ay inakusahan ni Franko si Drahomanov na itali ang kapalaran ng Ukraine sa kapalaran ng Russia sa Suspil'nopolitychni pohliady M. Drahomanova ( The Sociopolitical Views of M. Drahomanov ), na inilathala noong 1906. Pagkatapos ng split sa Radical Party, noong 1899, si Franko, kasama ang Lviv historian na si Mykhailo Hrushevsky, ay nagtatag ng National Democratic Party, kung saan siya nagtrabaho hanggang 1904 nang siya ay nagretiro sa buhay pampulitika.
Noong 1902, ang mga estudyante at aktibista sa Lviv, na napahiya na si Franko ay nabubuhay sa kahirapan, ay bumili ng bahay para sa kanya sa lungsod. Doon siya nanirahan sa natitirang 14 na taon ng kanyang buhay. Ang bahay ay ngayon ang site ng Ivan Franko Museum.
Noong 1904, nakibahagi si Franko sa isang etnograpikong ekspedisyon sa mga lugar ng Boyko kasama sina Filaret Kolesa, Fedir Vovk, at isang Russian etnographer.
Noong 1914, inilathala ang kanyang koleksyon ng jubilee, si Pryvit Ivanovi Frankovi ( Pagbati kay Ivan Franko ), at ang kanyang koleksyon na Iz lit moyeyi molodosti ( Mula sa Mga Taon ng Aking Kabataan ).
Sa huling siyam na taon ng kanyang buhay, si Franko ay bihirang sumulat nang pisikal, dahil siya ay dumanas ng rayuma na kalaunan ay naparalisa ang kanyang kanang braso. Siya ay tinulungan bilang amanuensis ng kanyang mga anak, partikular na si Andrey.
Noong 1916, iminungkahi nina Josef Zastyretz at Harald Hjärne si Franko para sa 1916 Nobel Prize sa Literatura, ngunit namatay siya bago naganap ang nominasyon.
Namatay si Franko sa kahirapan noong ika-4 ng hapon noong 28 Mayo 1916. Nakita siya ng mga dumating para magbigay galang sa kanya na nakahiga sa mesa na natatakpan ng walang anuman kundi isang punit. Ang kanyang mga damit para sa paglilibing at paglilibing ay binayaran ng kanyang mga hinahangaan, at walang sinuman sa kanyang pamilya ang bumisita sa kanya. Si Franko ay inilibing sa Lychakivskiy Cemetery sa Lviv.
Di-nagtagal pagkatapos ng kamatayan ni Franko, nasaksihan ng mundo ang paglikha ng dalawang republika ng Ukrainian.
Si Olha Fedorivna Khoruzhynska (m. 1886-1941), isang nagtapos ng Institute of Noble Dames sa Kharkiv at kalaunan ang dalawang taong mas mataas na kurso sa Kyiv, alam niya ang ilang mga wika at tumugtog ng piano, namatay noong 1941
Ayon kay Roland Franko, ang kanyang lolo ay may taas na 1.74 metro (5.7 ft), may pulang buhok, palaging naka-bigote at naka-ukrainian na burda na kamiseta (vyshyvanka) kahit na may dress-coat.
Ang ilan sa mga inapo ni Franko ay nandayuhan sa US at Canada. Ang kanyang apo, si Yuri Shymko, ay isang politiko ng Canada at aktibista sa karapatang pantao na naninirahan sa Toronto, na nahalal sa Parliament ng Canada pati na rin sa Lehislatura ng Ontario noong 1980s.
Si Lesyshyna Cheliad at Dva Pryiateli ( Dalawang Magkaibigan ) ay inilathala sa literary almanac na Dnistrianka noong 1876. Sa huling bahagi ng taong iyon ay isinulat niya ang kanyang unang koleksyon ng mga tula, Ballads and Tales . Ang kanyang una sa mga kwento sa serye ng Boryslav ay nai-publish noong 1877.
Inilarawan ni Franko ang malupit na karanasan ng mga manggagawa at magsasaka sa Ukraine sa kanyang mga nobelang Boryslav Laughs (1881–1882) at Boa Constrictor (1878). Ang kanyang mga gawa ay tumatalakay sa nasyonalismo at kasaysayan ng Ukrainian ( Zakhar Berkut, 1883), mga isyung panlipunan ( Basis of Society, 1895 at Lantang Dahon, 1896), at pilosopiya ( Semper Tiro, 1906).
Gumawa siya ng mga pagkakatulad sa paghahanap ng mga Israelita para sa isang tinubuang-bayan at ang pagnanais ng Ukrainian para sa kalayaan sa In Death of Cain (1889) at Moses (1905). Ang Stolen Happiness (1893) ay itinuturing na kanyang pinakamahusay na dramatikong obra maestra. Sa kabuuan, nagsulat si Franko ng higit sa 1,000 mga gawa.
Siya ay malawak na na-promote sa Ukraine noong panahon ng Sobyet, lalo na para sa kanyang tula na " Kameniari " (groundbreakers) na naglalaman ng mga rebolusyonaryong ideya sa pulitika, kaya't tinawag siyang Kameniar (groundbreaker).
Kasama sa mga pagsasalin sa Ingles ng mga gawa ni Ivan Franko ang:
Isang antolohiyang naglalaman ng mga maikling kwento at nobela ni Franko na pinamagatang Faces of Hardship ay nai-publish noong 2021.
Noong 1962 ang lungsod ng Stanyslaviv sa kanlurang Ukraine ( dating Stanisławów, Poland) ay pinalitan ng pangalan na Ivano-Frankivsk sa karangalan ng makata.
Noong Nobyembre 2018 sa bahagi ng Ukraine na kontrolado ng Ukrainian ay mayroong 552 kalye na ipinangalan kay Ivan Franko.
Iniuugnay din siya sa pangalang Kameniar para sa kanyang sikat na tula, "Kameniari" ("The Rock Breakers"), lalo na noong panahon ng rehimeng Sobyet . Bagama't siya ay isang sosyalista, ang kanyang pampulitikang pananaw ay kadalasang hindi tumutugma sa ideolohiyang Sobyet . Noong 8 Abril 1978, pinangalanan ng astronomer na si Nikolai Chernykh ang isang asteroid bilang parangal kay Franko sa pamamagitan ng pangalang ito, 2428 Kamenyar .
Sa Americas, ang pamana ni Ivan Franko ay buhay hanggang ngayon. Si Cyril Genik, ang pinakamagandang lalaki sa kasal ni Franko, ay lumipat sa Canada. Si Genik ang naging unang Ukrainian na pinagtatrabahuhan ng gobyerno ng Canada – nagtatrabaho bilang ahente ng imigrasyon. Kasama ang kanyang pinsan na si Ivan Bodrug, at ang kaibigan ni Bodrug na si Ivan Negrich, ang tatlo ay kilala bilang Березівѕка Трійця (ang Bereziv Triumvirate) sa Winnipeg. Dahil sa nasyonalismo at liberalismo ni Franko, si Genik at ang kanyang Triumvirate ay walang pag-aalinlangan na dalhin si Obispo Seraphim sa Winnipeg noong 1903 - isang taksil na monghe ng Russia, nagtalaga ng isang obispo sa Mount Athos - upang palayain ang mga Ukrainians ng lahat ng relihiyon at pulitikal na grupo sa Canada na nag-aaway para ma-assimilate sila. Sa loob ng dalawang taon, itinayo ng charismatic na Seraphim ang kilalang-kilalang Tin Can Cathedral sa North-End ng Winnipeg, na umani ng halos 60,000 adherents. Ngayon, ang bust ni Ivan Franko, na matagumpay na nakatayo sa isang haligi sa patyo ng Ivan Franko Manor sa McGregor St. sa Winnipeg, ay maganda ang hitsura sa kabila. Dalawang simbahan ang nakatayo rito, ang una (mula noon ay na-demolish na ang gusaling ito) na binasbasan at binuksan ni Seraphim para sa serbisyo sa kanyang pagdating, bago itayo ang kanyang Katedral. Ang pangalawa ay ang Independent Greek Church (ang gusaling ito ay buo pa rin) kung saan si Ivan Bodrug ang naging pinuno pagkatapos alisin si Seraphim. Ang kamalayan ni Franko ay naging matapang, at sa antas ng paglalaro ng bagong mundo, nagsilbi ito sa mga Ukrainians sa Canada upang mahanap ang kanilang sariling pagkakakilanlan bilang Ukrainian-Canadians.
Ang Ukrainian na kompositor na si Yudif Grigorevna Rozhavskaya (1923-1982) ay gumamit ng teksto ni Franko para sa kanyang mga kanta.
Noong 2019 ay inilabas ang isang Ukrainian-American historical action film na The Rising Hawk na may badyet na $5 milyon. Ito ay hango sa historical fiction book na Zakhar Berkut ni Ivan Franko.
Padron:National symbols of Ukraine