Азербайжан

Азербайжан (ᠠᠽᠸᠷᠪᠠᠶᠢᠵᠠᠨ; азе. Azərbaycan), албан ёсоор Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс (азе. Azərbaycan Respublikası) нь Зүүн Европ болон Баруун Азийн хилдээр оршдог Кавказын нуруунд орших улс юм. Уг нь Өрнөд Азийнх буюу Дорнод Европынх гэж бас хэлж болно. Азербайжан, өөртөө засах Нахчыван гэх салангид газартай. Энэ хоёрыг Арменийн нутаг зааглаж байдаг. Азербайжан улс нь Армени (566 км), Гүрж (322 км), ОХУ (Дагестанаар, 284 км), Иран (432 км) дөрвөн улстай, Нахчыван нь Иран, Армени, үл ялиг зайгаар (9 км) Турктай тус тус хил залгана. Азербайжан Каспийн тэнгис 703 км урт эргээр хүрээлүүлдэг.
Улсын нийслэл нь Баку хот, төрийн хэл нь азербайжан хэл. Азербайжан олон үндэстэнтэй олон шашин шүтлэгтэй орон юм. Хүн амын дийлэнх нь исламын шашны шийт урсгалыг даган шүтдэг байна. Ерөнхийлөгчийн засаглалтай нэгдсэн захиргаатай улс юм. 2003 оноос Ерөнхийлөгчөөр Ильхам Алиев ажиллаж байна.
Азербайжанд Кавказын уулархаг газар, Каспийн тэнгисийн нам дор газар, энэ хоёрын дундах тэгш тал газар гэсэн гурван янзын бүтэцтэй. Оростой хиллэх зурваснаа байх Их Кавказын нурууны Базардүзү уул (4,466 м) хамгийн өндөр, эсрэгээр Каспийн тэнгисийн эрэгт (-28 м) хамгийн нам цэг байдаг байна.
Бүхэлдээ 86,600 км² (дэлхийд 113-р том) нутагтай Азербайжанд 2011 онд 9.1 сая (дэлхийд 89-р олон) хүн аж төрөн сууж байна. Энэ нь нэгж км²-т 105.8 хүн (дэлхийд 103-р шигүү) оногдож байна гэсэн үг. 2009 оны байдлаар хүн амын олонх 91.6%-ийг азербайжан үндэстэн бүрдүүлж байна. Тэд түрэг салбарын огуз бүлгийн хэл яриатай болохоор турк, туркментэй арай ойр болдог.
Азербайжанд НТӨ 10-р мянганы үеийн хадны сүг зураг олдсон байна. Эртний суурьшилтай холбоотой дурсгал Азых агуйгаас олдсон.
НТӨ 9-р зуунаас эхлэн скиф, мид зэрэг иран угсаатан нутагласан ба 550 онд Ахемены улсын мэдэлд орж, зороастрын шашин нэвтэрсэн.
НТ 252 оноос эхлэн 9-р зуун хүртэл оршсон Кавказын Албани нь ираны Сасаны улсын хараат болсон бөгөөд Урнаяр вангийн хаанчилсан 4-р зуунд христийн шашинд оржээ. 7-р зуунд Кавказын Албани нь Сасаны улсын нэгэн адил ислам шашинд орсон байна. Арабын Умаяны халифт улс нь Сасан болон Византыг Өвөр Кавказаас ухруулж, Кавказын Албаниг хараат улс болгожээ.
11-р зуунд тус нутаг аажмаар дундад Азиас ирсэн огуз түргийн нутаг болсон ба түүнээс Селжүк улс үүссэн.
Эрт үед амьдарч асан улсууд хуучин азери буюу иран төрлийн, армени болон бусад кавказын хэлээр ярьж байсан бол одоо түрэг төрлийн хэл буюу азербайжан хэлтний улс болсон.
11-12-р зуунд Селжүк улсын харьяанд нутгийн ван буюу Ильдегиз ургийн "атабег" (эцэг ноён) тус нутгийг удирдаж байсан. Эхлээд Нахчыванд, дараа нь Табризын ордонд суужээ. Тус нутагт Низами Ганжави, Хагани зэрэг перс яруу найрагч нар амьдарч бүтээл туурвиж байв. 13-р зуунд монгол Хүлэгүгийн улсын харьяанд орж, дараа нь Төмөрийн улсын хараат болж нутгийн Ширван шахууд цэрэг засаж хараатын хувиар Зүчийн улсын Тохтамыштай байлдсан дайнд оролцож байв.
Төмөрийн улс задарсны дараа 15-р зуунд Каракоюнлу, Аккоюнлу гэсэн байлдаант түрэг улсуудад хамаарав. Түүнээс орон нутгийн ноёд эзэн мэдэж байв. 1501 онд Ираны Сафавын улс Ширван шахуудыг эрхэндээ оруулж, өмнө нь суннит байсныг исламын нөгөө урсгал буюу шийт шашинд түлхүү оруулжээ. 1538 онд Сафавын I Тамасп хаан ширван шахуудын эрхийг халж Ширван хэмээх муж болгожээ. 1578-1590 онд суннитуудыг өмөөрсөн Осман-Сафавын дайн болж 1578-1590 оны богино хугацаанд суннит Осман ялсан боловч шийт Сафавын I Аббас (1588–1629 онд хаанчилсан) эргүүлэн эзэлжээ. 1722-1723 онд орос-персийн дайны үед оросуудад түр эзлэгдсэн боловч 19-р зуун хүртэл ерөнхийдөө Иран улсын мэдэлд байлаа.
Сафавын улсын Надер шах (1736–1747 онд хаанчилсан) нас барснаар олон тооны хант улсууд үүсэв. Түүнээс нааш Иранд төвлөсөн Занд, түрэг угсаатны Иран дахь Кажар улсын хараанд орсон. 18-р зууны төгсгөлөөс хаант Орос нь Осман, Ирантай тэрсэж энэ нутаг руу өнгөлзөж эхэлсэн. 1804-1813 оны орос-персийн дайнд Орос ялж Гулистаны гэрээгээр Ар Кавказыг бүхэлд нь, мөн Өвөр Кавказын зарим хэсгийг авчээ. 1829 онд Орос Азербайжаны нөгөө хагас болон Арменийг Кажарын улсаас мөн л салган авчээ. Ингэснээр азербайжан үндэстний зарим нь Оросын харьяанд (одоогийн тусгаар Азербайжан), зарим нь Ираны умард нутагт амьдарч хоёр хуваагджээ.
Оросын эзэнт гүрэн мөхсөний дараа түр хугацааны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Транскавказын Холбооны Улс байгуулагджээ. 1918 оны 3-р сарын 30-аас 4-р сарын 2-ны хооронд Баку мужид Мартын хэрэг гэх армени-азербайжанчууд хоорондын мөргөлдөөн гарч байв. 5-р сард Азербайжан тусгаар тогтнолоо зарласан ба ислам дахинд анхны парламентын, мөн эмэгтэйчүүдийг тэгш эрхийг тунхагласан төр засаг байв.
1920 онд Зөвлөлт Холбоот Улс Бакуг довтолсон ба Владимир Лениний удирдсан Зөвлөлт Орос улс нь "Бакугийн газрын тосгүйгээр оршиж чадахгүй" гэжээ. Азербайжан 23 сарын турш тусгаар тогтносны эцэст 1920 оны 4-р сарын 28-нд Зөвлөлт Азербайжан үүсэн байгуулагдав. Карсын гэрээгээр Нахчыван Зөвлөлт Азербайжаны бүрэлдэхүүнд оржээ.
Дэлхийн 2-р дайны үед Азербайжан Зөвлөлтийн фронтод нийлүүлэх газрын тосны гол эх үүсвэр байсан. Германы цэргийн Эдельвейс ажиллагаа нь Зөвлөлтийн шатахууны эх үүсвэр Бакуг чиглэсэн байсан. Дайнд Азербайжаны хүн амын 1/5 буюу 681000 цэрэг оролцсоноос 250000 нь амь үрэгджээ.
1986 оны Михаил Горбачёвын өөрчлөн байгуулалт эхэлснээр жагсаал цуглаан эхэлж 1990 онд "Зөвлөлт" гэсэн үгийг улсын нэрээс хасаж 1991 оны 10-р сарын 18-нд тусгаар тогтнолыг зарласан нь 1991 оны 12-р сарын 25-нд Зөвлөлт Холбоот Улс задарснаар албан ёсоор байгуулагджээ. Уулын Карабахын 1-р дайнд Оросоор дэмжүүлсэн Арменид харьцангуй ялагдаж зарим нутгаа эзлүүлэв. Тусгаар тогтносны дараа оросууд, арменичууд Азербайжаныг орхин нүүжээ. 1993 онд цэргийн эргэлтийн дараагаар хуучин цагийн Зөвлөлтийн үеийн удирдагч Гейдар Алиев төрийн эрхэнд гарч 1998 онд дахин сонгогдсон. Газрын тосны шинэ ордууд нээгдэж, 2003 онд Ильхам Алиев ерөнхийлөгч болсноос хойш 2018 онд дөрөв дахиа улиран сонгоджээ. Сүүлийн сонгуулиар сонгогчдын 2020 онд Уулын Карабахын 2-р дайнаар Арменитай дахин байлдаж Азербайжан ялж эзлэгдсэн газрыг буцаан авсан төдийгүй Арцахын зарим газрыг эзлэн авсан.
Азербайжаны шинэ Үндсэн хууль 1995 оны 11-р сарын 12-нд батлагдсан. Үндсэн хууль ёсоор гүйцэтгэх, хууль тогтоох, шүүх зэрэг төрийн эрх мэдэл гурван салбартай. Төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл, ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан бүгд найрамдах засагтай.
Хууль тогтоох дээд байгууллага нь нэг танхимт Улсын хурал (Милли мажлис) байна. Улсын хурлын 125 гишүүн нь 5 жил тутамд сонгогддог. Парламент нь Засгийн газрыг бүрдүүлэх үүрэггүй ба хууль ёсоор Сайд нарын танхимыг баталдаг. Шинэ Азербайжан нам парламентын бараг бүх суудлыг эзэлсээр байгаа.
Өмнөх ерөнхийлөгчийн хүү Ильхам Алиев 2003 оноос хойш төрийн тэргүүн бөгөөд гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч юм. Ерөнхийлөгчийг 7 жил тутам шууд сонгуулиар сонгож байгаа юм. Засгийн газар нь ерөнхий сайд болон бусад сайдаас бүрдэнэ. Орон нутгийн удирдлагыг Засгийн газраас томилогддог.
Шүүх байгууллага нь Үндсэн хуулийн цэц, Дээд сүүх, Эдийн засгийн шүүх зэргээс бүрддэг. Ерөнхийлөгч эдгээр шүүхийн шүүгчдийг томилдог байна.
Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх "Аюулгүйн зөвлөл" 1997 онд үүссэн. Улс төрийн эрх чөлөө хумигдмал байгаа. Ерөнхийлөгчийг шүүмжилсэн сэтгүүлчид баригдаж хоригдсон нь нэлээн бий.
Нэгдмэл Азербайжан улсын нутаг дэвсгэр үндсэн 66 аймагууд (rayon, «район»), эдгээр дүүргээс гадна 12 хот (şəhər) болон Нахчыван орон гээд нэр бүхий 79 нутгаас бүрдэнэ. Цаашилбал аймгууд 2698 суурин газар (bələdiyyə), хотууд дотроо дүүрэг (şəhər rayon) болж хуваагддаг.
Үндсэн газар нутгийг эдийн засгийн 10 бүст хуваасан байдаг.
Азербайжан дэлхийн 182 оронтой дипломат харилцаа тогтоож, олон улсын 38 байгуулагад гишүүнээр элссэн. Турк улстай онцгой сайн харилцаатай. Тус улсын гадаад бодлого нь нутаг дэвсгэрийн бүрэн байдлыг сэргээн хадгалах, Уулын Карабахт эзлэгдсэн газрыг авах, Европ-Атлантын интеграцилалд нэгдэх, олон улсын энхийг сахих үйл ажиллагаанд оролцох, олон улсын байгууллагуудтай хамтран ажиллах, бүс нутгийн харилцаа болон батлан хамгаалах чадварыг дээшлүүлэх, ардчиллыг бэхжүүлэх, боловсрол соёл, шашин угсаатны эв нэгдлийг хангах, эдийн засаг нийгмийн дэвшил, цагаачлал, эрчим хүч, зам тээврийн аюулгүй байдлыг хангах зэрэгт төвлөрч байна.
Олон улсын энхийг сахиулах ажиллагаанд идэвхийлж Косово, Афганистан, Иракт цэргээ илгээж байв. НАТО-гийн түнш орон юм. Европын Холбоонд элсэх өргөдөл өгсөн байна.
2021 оны байдлаар Азербайжан улсын зэвсэгт хүчин 126 мянган хүнтэй. Бэлтгэл цэргийн хүчин нь 330 мянга, цэргийн насны үүрэгтний тоо 3 сая байна. Хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, усан цэрэг гэж гурван салбартай. Дотоодын цэрэг, хилийн цэрэгтэй. Хүндэт харуул болон тусгай цэргийн хүчнүүдтэй байдаг.
Улсын батлан хамгаалах төсөв нь 2020 онд 2.2 тэрбум ам.доллартай тэнцэж байсан нь ДНБ-ийн 5% болно.
Тусгаар тогтносноос хойш мэргэжлийн, бэлтгэгдсэн, хөдөлгөөнт байдлаар чиглэн хөгжүүлсэн ба одоо 220 танк, 595 хуягт техник, 270 артиллерийн харвах хэрэгсэл, 106 нисэх онгоц, 35 нисдэг тэрэгтэй. Global Firepower олон улсын байгууллагын 2017 оны мэдээгээр цэргийн хүчин чадлаар 127 орноос 59-р байранд бичигдсэн нь Өвөр Кавказын орнуудаас хамгийн сайн үзүүлэлт юм.
Азербайжан улс 647,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, Сомалигаас том буюу дэлхийн 43-р том орон болно.
Хойд өргөргийн 38°—41°, зүүн уртрагийн 44°—50° дотор байрладаг. Хойноос урагш 400 км, зүүнээс баруунш 500 км сунасан газар нутагтай.