Diyos

Ang Diyos ay may iba't ibang kahulugan. Sa teismo, ang Diyos ay naiisip na supernatural na personal at aktibo sa uniberso. Sa deismo, ang Diyos ay hindi aktibo sa uniberso. Sa panteismo, ang Diyos ang mismong uniberso. Ang mga teologo sa buong kasaysayan ay nag-imbento ng iba't ibang katangian sa iba't ibang mga konsepsiyon ng Diyos. Ang pinakaraniwan sa mga ito ang katangiang kinabibilangan ng omnisiyensiya (walang hanggang kaalaman o alam ang lahat ng bagay), omnipotensiya (walang hanggang kapangyarihan o magagawa ang lahat ng bagay), omnipresensiya (umiiral sa lahat ng lugar), omnibenebolensiya (sakdal sa kabutihan), at walang hanggan at kinakailangang pag-iral. Para sa mga Abrahamikong relihiyon, ang Diyos ay karaniwang inilalarawan bilang may kasariang panlalake at inilalarawan bilang Ama samantalang para sa ibang relihiyon, ang kadiyusan ay maaaring kinabibilangan ng mga lalake (diyos) at babae (diyosa). Ang Pagkadiyos ay naiisip sa iba't ibang relihiyon na makapangyarihan, sinasamba, tinuturing na banal o sagrado, binibigyan ng mataas na pagkilala, o ginagalang ng mga tao.
Ang salitang Tagalog na Diyos ay hinango sa Espanyol na Dios na hinango naman sa Latin na Deus. Ang Deus ay nagmula sa Proto-Indo-Europeo na *Deiwos mula sa parehong ugat ng *Dyēus na muling nilikhang pinunong diyos ng pantheon na Proto-Indo-Europeo. Ang pangalang Zeus (Ζεύς zdeús; Griyegong Aeoliko Δεύς deús) ang pagpapatuloy na Griyego ng *Di̯ēus na Proto-Indo-Europeong diyos ng kalangitan na tinatawag ring *Dyeus ph2tēr ("Amang Langit"). Ang Zeus ang tanging diyos sa panteon na Olimpiko na ang pangalan ay may isang maliwanag na etimolohiyang Indo-Europeo. Ang salitang diyos ay kilala sa ilalim ng pangalang ito sa Rigveda (Vedic Sanskrit Dyaus/Dyaus Pita), Latin (Jupiter mula Iuppiter na hinango mula sa bokatibong Proto-Indo-Europeo na *dyeu-ph2tēr) na hinango mula sa ugat na *dyeu- ("magliwanag" at sa maraming mga deribatibo nito ay "himpapawid, langit, diyos"). Ang salitang Sanskrit na देव deva (diyos) ay hinango mula sa Indo-Iranianong *dev- na hinango naman mula sa salitang Proto-Indo-Europeo na *deiwos. Ang anyong babae ng *deiwos ay Proto-Indo-Europeong *deiwih2 na humango sa mga wikang Indi bilang devi na nangangahulugang "babaeng diyos". Gayundin, ang mga nagmula sa Proto-Indo-Europeo na *deiwos ang Litwanyanong Dievas (Latbiyanong Dievs, Prusyanong Deiwas), Hermanikong Tiwaz at ang kaugnay na Lumang Norsdikong Tivar (mga diyos) at salitang deus ("diyos") at divus ("dibino" o "banal") kung saan ang salitang Ingles na "divine", "deity", Pranses na "dieu", Portuges na "deus", Espanyol na "dios" at Italyanong "dio" ay hinango. Ang salitang Ingles na god ay pinaniniwalaang hinango mula sa proto-aleman na *ǥuđán na pinaniniwalaan namang mula sa Proto-Indo-Europeanong salita na *ǵʰu-tó-m na pinaniniwalaang hinango naman mula sa ugat na *ǵʰeu̯- "buhusan" (Sanskrit huta), o mula sa isang ugat na *ǵʰau̯- (*ǵʰeu̯h2-) "tawagin" (Sanskrit hūta). Ang Sanskrit na hutá ay katumbas ng "inihandog" mula sa pandiwang ugat na hu = "handog", ngunit ang isang katamtamang paglipat sa salin ay nagbibigay ng kahulugang "ang isa na ang mga paghahandog ay ginagawa". Ang iba ay naniniwalang ang salitang ito ay mula sa Sanskrit na “gau” na nangangahulugang "baka" na itinuturing na sagrado. Ang mga salitang Hermaniko para sa Diyos ay orihinal na neuter o lumalapat sa parehong mga kasarian ngunit noong panahon ng Kristiyanisasyon ng mga taong Hermaniko mula sa katutubong paganismong Hermaniko ng mga ito, ang salitang ito ay naging anyong maskulino (panlalake) sintaktiko.
Walang maliwanag na kasunduan sa kalikasan ng diyos. Ang Abrahamikong mga konsepsiyon ng diyos ay kinabibilangan ng monoteistikong depinisyon ng isang Diyos sa Hudaismo, isang Diyos sa tatlong persona ng trinitarianismo sa Kristiyanismo at konseptong Islamiko ng isang diyos. Kahit sa mismong libo libong mga sekta ng Kristiyanismo, ang iba't ibang sekta ito ay may iba't ibang pananaw ng kalikasan, mga katuruan at kalooban ng diyos. Ang dharmikong mga relihiyon ay may ibang pananaw ng diyos. Ang pananaw ng diyos sa Hinduismo ay iba-iba sa rehiyon, sekta at kaste mula sa monoteistiko hanggang politeistiko hanggang ateistiko. Ang pagkadiyos ay nakilala ni Buddha partikular ang Sakra at Brahma. Gayumpaman, ang ibang may mga kamalayang entitad kabilang ang mga diyos ay tanging gumagampan ng sumusuportang papel sa pansariling landas ng kaligtasan. Ang mga konsepsiyon ng diyos sa mga kalaunang pagbuo ng tradisyong Mahayana ay nagbibigay ng mas kilalang lugar sa mga nosyon ng diyos.
Ang politeismo ang pagsamba o paniniwala sa maraming mga diyos na karaniwang tinipon sa isang pantheon ng mga diyos at diyosa kasama ng mga sarili nitong relihiyon at mga ritwal. Ang politeismo ay isang uri ng teismo (paniniwala sa diyos). Sa loob ng teismo, ang politeismo ay sumasalungat sa monoteismo na paniniwala sa isang diyos. Ang mga politeista ay hindi palaging sumasamba sa lahat ng mga diyos ng magkakatumbas ngunit maaaring mga henoteista rin. Ang henoteismo ang paniniwala at pagsamba sa isang lamang diyos ngunit tumatanggap sa pag-iral o posibleng pag-iral ng ibang mga diyos na maaari ring sambahin at ang mga diyos na ito ay may magkakatumbas na balidad. Ang monolatrismo ang pagkilala sa pag-iral ng maraming mga diyos ngunit may pagsamba lamang sa isang diyos. Ang ibang mga politeista ay maaaring mga kateonista na sumasamba ng iba't ibang mga diyos sa iba't ibang mga panahon. Ang politeismo ang tipikal na anyo ng relihiyon sa Panahong Tanso (3600–1200 BCE), Panahong Bakal (1300 BC – 600 BCE) hanggang sa Panahong Axial (800–200 BCE). Ang politeismo ay sinasanay sa mga relihiyon ng Sinaunang panahon lalo na politeismong Griyego at Romano at pagkatapos ng paghina ng politeismong Greko-Romano sa mga relihiyong pangtribo gaya ng paganismong Hermaniko o mitolohiyang Slaviko. Ang iba't ibang relihiyong politeistiko ay sinasanay sa kasalukuyan kabilang ang Hinduismo, relihiyong Tsino, Thelema, Wicca, Druidry, Taoismo, Asatru at Candomble. Ang ilan sa mga kilalang mga diyos at diyosa sa mga iba't ibang relihiyon:
Ang Monoteismo ang paniniwala at pagsamba sa isang Diyos. Kabilang sa mga relihiyong ito ang kasalukuyang Rabinikong Hudaismo, Islam, Kristiyanismo, Zoroastrianismo, Sikhismo, Bahá'í at iba pa. Ayon sa kasalukuyang Hudaismo, ang nag-iisang Diyos na ito ay si YHWH, ayon sa Islam ay si Allah at ayon karamihan ng mga sektang Kristiyano, ang isang Diyos na ito ay binubuo ng tatlong magkakahiwalay na Persona na tinatawag na Banal na Santatlo o doktrina ng Trinidad — ang Ama, Anak (si Hesus), at ang Espiritu Santo na magkakapantay. May ilang mga sektang Kristiyano na hindi naniniwala dito gaya ng Mga Saksi ni Jehova na naniniwalang ang Ama lamang, si Jehova ang tanging tunay na Diyos, si Hesus ang kaniyang Anak (hindi kapantay ng kaniyang Ama), ang banal na espiritu o di-nakikitang puwersa ng Diyos na Jehova. Para sa mga Oneness ang ama, anak at espirut santo ay mga manipestasyon lamang ng isang diyos.
Ang Panteismo ang paniniwala na ang pisikal na sansinukob ay katumbas ng diyos o mga diyos at walang dibisyon sa pagitan ng manlilikha at ang substansiya ng nilikha nito. Ang halimbawa nito ang maraming mga anyo ng Saivismo. Ang Paneneteismo ang paniniwala na ang pisikal na sansinukob ay isinama sa isand diyos o mga diyos. Gayumpaman, ito ay naniniwala na ang isang diyos o mga diyos ay mas dakila sa materyal na sansinukob. Ang mga halimbawa nito ang karamihan ng mga anyo ng Vaishnavismo.
Ang Deismo ang paniniwala sa isa o maraming mga diyos na lumikha ng daigdig ngunit ang manlilikha o mga manlilikha ay hindi aktibo at hindi nagbago ng orihinal na plano para sa uniberso. Karaniwang itinatakwil ng mga deista ang mga supernatural na pangyayari gaya ng mga hula, milagro at mga pahayag ng mga diyos. Ang deismo ay naniniwala na ang mga paniniwalang relihiyoso ay dapat itatag sa katwirang pantao at mga napagmamasdang katangian ng natural na daigdig. Nakikita ng karamihan ng mga deista ang mga relihiyon ng kanilang panahon bilang mga korupsiyon ng orihinal na dalisay na relihiyon na simple at makatwiran. Kanilang nadama na ang orihinal na dalisay na relihiyong ito ay pinarumi ng mga pari o saserdote na nagmanipula nito para sa pansariling kapakinabangan at para sa interes ng klaseng saserdote. Ayon sa pananaw ng mga deista, nagtagumpay ang mga "pari" sa paglipas ng panahon na palamutian ang orihinal na simpleng makatwirang relihiyon ng lahat ng uri ng mga superstisyon at mga "hiwaga" o misteryo na mga hindi makatwirang mga doktrina ng relihiyon nito. Ang mga tao ay pinaniwala ng mga pari na ang mga pari lamang ang tunay na nakakaalam kung anong kailangan para sa kaligtasan at dapat tanggapin ng mga taong ito ang mga misteryo at kapangyarihan ng mga paring ito. Ito ay nagpanatili sa mga tao na delusyonal at ignorante at nakasalalay lamang sa mga pari para sa impormasyon tungkol sa kaligtasan at ang mga pari ay nagtamasa ng posisyon ng malaking kapangyarihan sa mga tao na kanilang sinisikap na panatilihin. Tinagurian ng mga deista ang manipulasyong ito ng mga doktrina ng relihiyon bilang "priestcraft" na isang derogotoryong termino.
Ang Pandeismo ang paniniwala na ang diyos ay nauna sa sansinukob at lumikha nito ngunit ngayon ay katumbas na nito. Ang Panendeismo ay nagsasama ng deismo at panenteismo na naniniwalang ang sansinukob ay isang bahagi (ngunit hindi ang buo) ng diyos. Ang polideismo ang paniniwala sa maraming mga diyos ngunit ang mga ito ay hindi nanghihimasok sa sansinukob.
Ang autoteismo ang paniniwala na kahit ang pagkadiyos ay panlabas o hindi, ito ay likas sa loob ng sarili nito at ang isa ay may tungkulin na maging perpekto o diyos.
Ang Euteismo ang paniniwala na ang diyos ay buong mabuti. Ang Disteismo ang paniniwala na ang diyos ay hindi buong mabuti at posibleng masama. Ang Malteismo ang paniniwala na ang diyos ay umiiral ngunit buong malisyoso.
Ang ateismo ang posisyon na naniniwalang hindi umiiral ang diyos. Ang positibong ateismo ang terminong ginagamit upang ilarawan ang anyo ng ateismo na nagsasaad na walang mga diyos ang umiiral. Ang negatibong ateismo ay tumutukoy naman sa ateismo kung saan ang isang tao ay hindi naniniwala sa pag-iral ng anumang diyos ngunit hindi positibong naghahayag na walang diyos. Ang malakas (strong atheism) at matigas (hard atheism) ay alternatibong termino para sa positibong ateismo samantalang ang mahinang ateismo (weak atheism) at malambot na ateismo (soft atheism) ay mga alternatibong termino para sa negatibong ateismo.
Ang agnotisismo naman ang posisyon na naniniwalang hindi matitiyak kung mayroong diyos o wala. Wala namang pakialam kung may diyos o wala ang mga apateista.
Ang mga sumusunod ang mga argumentong iminungkahi upang patunayan o pabulaanan ang diyos sa buong kasaysayan ng tao.
Ang tinatayang kinabibilangang mga relihiyon ng populasyon ng daigdig ay: 33% sa Kristiyanismo, 20% sa Islam, kaunti sa 1% sa Hudaismo, 6% sa Budismo, 13% sa Hinduismo, 6% sa tradisyonal na relihiyong Tsino at 7% sa iba't ibang mga relihiyon. Ang karamihan ng mga relihiyong ito ay naniniwala sa isang diyos o mga diyos. Ang 15% ay hindi relihiyoso. Ang isang pandaigdigang poll noong 2012 ay nag-ulat na ang 59% ng populasyon ng daigdig ay relihiyoso, ang 23% ay hindi relihiyoso at ang 13% ay mga ateista. Ayon sa isang poll, ang mga bansang may pinakamataas na populasyon ng mga ateista ang Tsina, Hapon, Czech Republic, Pransiya at Alemanya. Ang mga bansang may pinakamataas na populasyon ng mga relihiyoso ang Ghana, Nigeria, Armenia, Fiji, Macedonia, Romania at Iraq. Sa poll ng mga relihiyon, ang mga Hudyo ang pinaka hindi relihiyoso. Ang tanging 38% lamang ng populasyong Hudyo sa daigdig ang tumuturing sa kanilang mga sarili na relihiyoso samantalang ang 54% ng populasyong Hudyo sa daigdig ay hindi-relihiyoso. Sa paghahambing, ang 97% ng mga Budista, 83% ng mga Protestante at 74% ng mga Muslim ay tumuturing sa kanilang relihiyoso. Ayon sa isang pag-aaral, ang Pilipinas ay nangunguna sa daigdig sa pinakamaraming populasyon (94%) na naniniwala sa diyos. Sa Israel, ang mga 50% ng mga Israeli na ipinanganak na mga Hudyo (sa etnisidad) ay tumuturing sa kanilang mga sarili na sekular o hilonim (hindi relihiyoso). Ang bilang ng mga atheista at agnostiko sa Israel ay mula 15% hanggang 37%. Ang mga ateistang Hudyo ang mga ipinanganak na Hudyo sa etnisidad ngunit naging mga ateista.
Ang pinakamaagang ebidensiya ng mga ideyang relihiyoso ay mula sa ilang mga daang libong taong nakakalipas hanggang sa mga panahong Gitna at Mababang Paleolitiko. Tinutukoy ng mga arkeologo ang maliwanag na mga intensiyonal na libingan ng mga sinaunang homo sapiens (hindi modernong homo sapiens) mula sa 300,000 BCE bilang ebidensiya ng mga ideyang relihiyoso. Ang ibang mga ebidensiya ng ideyang relihiyoso ay kinabibilangan ng mga simbolikong artipakto mula sa Gitnang Panahong Bato sa mga lugar sa Aprika. Gayunpaman, ang interpretasyon ng mga artipaktong ito sa mga ideyang relihiyoso ay nananatiling kontrobersiyal. Ang mga ebidensiyang arkeolohikal sa mas kamakailang mga panahon ay hindi kontrobersiyal. Ang pinakamaagang hindi pinagtatalunang ebidensiya ng intensiyonal na libingan ay mula 130,000 BCE kung saan ang mga neanderthal ay naglibing ng kanilang mga namatay sa mga lugar gaya ng Krapina at Croatia. Ang isang bilang ng mga artipakto mula sa Itaas na Paleolitiko (50,000-13,000 BCE) ay pinaniniwalaan ng mga arkeologo bilang kumakatawan sa mga ideyang relihiyoso. Ang halimbawa ng mga artipaktong ito ay kinabibilangan ng taong leon, mga pigurinang Venus, mga pinta sa kweba mula sa Kwebang Chauvet at ang detalyadong libingang ritwal sa Sungir. Ang pinakamaagang alam na paglibing ng isang shaman ay mula 30,000 BCE.
Ang organisadong relihiyon gaya ng mga relihiyon sa kasalukuyan ay nag-ugat sa rebolusyong Neolitiko ca. 11,000 BCE sa Malapit na Silangan. Ang tinahanang lugar ng Çatalhöyük, Anatolia, Turkey sa panahong Neolitiko ay tinahanan ng mga 8,000 katao. Ito ay pinaniniwalaang ang espiritwal na sentro ng Anatolia.
Ang kapansing pansing katangian ng lugar na ito ang mga pigurinang babae nito na kumakatawan sa babaeng diyosa ng uring inang diyosa. Bagaman ang mga diyos na lalake ay umiiral rin, ang mga estatwa ng diyosang babae ay mas marami sa diyos na lalake. Ang mga pigurinang ito ay pangunahing natagpuan sa mga lugar ng Mellaart na pinaniniwalaang mga dambana. Ang isang pigurinang diyosa na nakaupo sa trono ay natagpuan sa isang lalagyan ng butil na nagmumungkahing ito ay paraan ng pagsisiguro ng pag-aani o pagpoprotekta sa suplay ng pagkain. Noong mga 5500–4500 BCE, ang mga taong Proto-Indo-Europeo ay lumitaw sa loob ng steppe na Pontic Caspian at nagpaunlad ng relihiyon na nakapokus sa ideolohiya ng paghahandog. Ito ay nakaimpluwensiya sa mga inapo ng kulturang Indo-Europa sa buong Europa at sa subkontinenteng Indiyano. Noong mga 3750 BCE, ang mga taong Proto-Semitiko ay lumitaw na may pangkalahatang tinatanggap na urheimat sa peninsulang Arabyano. Ang mga Proto-Semitiko ay lumipat sa buong Malapit na Silangan tungo sa Mesopotamia, Ehipto, Ethiopia at silanganing Meditareneo. Ang relihiyon ng mga Proto-Semitiko ang nakaimpluwensiya sa mga inapo nitong kultura at pananampalataya kabilang ang mga kalaunang umunlad na Abrahamikong relihiyon (Hudaismo, Kristiyanismo at Islam). Noong mga 3000 BCE, ang Sumerian Cuneiform ay lumitaw mula sa proto-literadong panahong Uruk na pumayag sa kodipikasyon ng mga paniniwala at paglikha ng detalyadong mga record na relihiyoso. Ang mga organisadong relihiyon ay pinaniniwalaang lumitaw bilang paraan ng pagbibigay ng katatagang panlipunan at pang ekonomika sa malalaking populasyon sa pamamagitan ng sumusunod: