Lennegezh vrezhonek kollet

Diwar studi Danvez Breizh ez eus bet goulakaet gant meur a zen e vije bet chomet dianav kalz oberennoù brezhonek savet er Grennamzer ha distrujet p'en doe kollet ar brezhoneg e statud; al lennegezh vrezhonek kollet a reer eus ar re-se. Pinvidigezh al lennegezh vrezhonek dre gomz en doa degaset arguzennoù ouzhpenn gant roudoù ur brozodiezh ouiziek. Kemeret eo bet al lennegezh kollet-se da zanvez studi gant Yann-Ber Piriou.
Skrivañ a reas Roparz Hemon e 1926 : "Eul lennegez a c'hell mont da goll. Hogen dibaot a wech ez a krenn da get : roudou anezi a chom, du-mañ, du-hont. Ha diwar ar roudou-se, dastumet hag anotaet, e c'heller deski meur a dra… Ar c'henta (labour d'ober) a zo klask petra zo miret anezi gand ar bobl, a c'henou da c'henou, a rumm da rumm… An eil a zo studia lennegeziou ar broiou tro-war-dro, Bro-Saoz ha Bro-C'hall, da skouer, o deus amprestet marteze un dra bennak diganimp. » Daou-ugent bloaz goude e tisplegas Arzel Even, hag eñ ur brezhoneger aet da gelenner skol-veur e Bro-Gembre, ma voe lakaet war wel gant Léon Fleuriot o studiañ ar spisc'herioù henvrezhonek
Hag e kendalc’he war ar prantad da heul, hini ar c’hantvedoù ma voe al lennegezh europat o tiwanañ :
Roet eo bet ar perzh brasañ d’ar Vreizhiz gant gouizieien all ivez, hervez Arzel Even, Alamaned (Heinrich Zimmer, Brügger), Kembreiz (T. Stephens, WJ Gruffydd) hag ur Stadunanat, Robert Loomis. Er c'hontrol ez eus bet tud all hag o doe klasket pouezañ war orin breizhveurek Danvez Breizh ha diskouez m’eo deuet kalz a zanevelloù dre an Normaned aet da aloubiñ an enez vras. Gwezhall ec’h embannas seurt mennozhioù Joseph Loth Ferdinand Lot ha Jean Marx.
Adkroget eo bet al labourioù-se gant Léon Fleuriot, Gwenael an Dug, Yann-Ber Piriou hag Herve Bihan ken eo fonnus an testennoù, testennigoù peurvuiañ, a c'hell lakaat da verzout ez eus bet lenneien o sevel skridoù ha kanoù, kantvedoù a-raok ma skrivas Ivonig Omnes un nebeud gwerzennoù war marz un dornskrid deiziadet er XIV kantved, ar skrid anavezet evel an destenn lennegel vrezhonek kentañ betek-henn. Ha diouzh ar stumm varzhoniel e c’heller goulakaat e veze tud a lennegezh o sevel seurt oberennoù. E 1987, nebeud amzer a-raok ma tremenas-eñ ec’h embannas Léon Fleuriot un testenn a-bouezh m’eo dastumet ar perzh brasañ eus e glozadurioù war sevenadur kozh Breizh en e derou ha ne chom nemet bruzunoù eus al lennegezh henvrezhonek a c’heller goulakaat bezañ bet.
Léon Fleuriot en deus diskouezet e c'hellfe bezañ bet troet Maronad Judikael, un hir a varzhoneg latin savet da-geñver tremenvan Yezekael, roue Domnonea, diwar an henvrezhoneg. Neuz ur meulgan gwerzaouet a oa anvet gorchan e predeneg (kembraeg) zo war ar varzhoneg-se, a zo bet skrivet gant Ingomar, manac'h e Sant-Meven en e Historia regis sancti Judicaeli. Anat eo e heñvelidigezh gant kanoù kembraek arkaek evel Gorchan Urien Rheged pe Gorchan Tudfwlch.
En e levr Les origines de la Bretagne. e veneg Léon Fleuriot ez eo bet savet Vita Gurthierni en XI kantved, hag ez eus enni elfennoù kozh-kenañ a vire hengounioù eus Arvorig diwar-benn Vortigern, ar roue predenek kozh, ha n'eo ket diwar ur manac'h er memes anv bet o sevel abatioù e bro Gemperle. Hervez gwelet e oa troet an destenn en ur feson tost diwar un danevell henvrezhonek. Lenn a reer en destenn : "Mab e c'hoar a lazhas ha "nesciebat enim esse amicum sibi" (ger-ha-ger: "rak ne ouie ket e oa e vignon"). Ar meskaj etre kar ha mignon a oa lavaret car o-daou e henvrezhoneg a ziskouez anat e oa bet implijet ur skrid henvrezhonek evel patrom. Meur a vrizhtroidigezh skouerius all a c'hellfe bezañ kavet en teul-se hervez Léon Fleuriot.
Kensinet e voe un diell en anv Hoel II, kont Kerne, gant "Cadiou, citharista" er bloaz 1069 ha pa greder e veze ar soner-se e servij an dug ez eus peadra da soñjal e oa anezhañ ur c'haner brezhonek eilet gant e venveg kerdin dianav (un delenn pe ur benveg all). Ha pa gane e tibune moarvat pezhioù lennegezh gwerzaouet a zo bet kollet, dre ma ne oant ket bet skrivet pe dre ma oa bet distrujet an dornskridoù. E 1079, ur "joculator" all, Pontellus, a voe aotreet lakaat e anv war un diell savet evit ar memes kont Hoel. Hervez testenioù savet diwezhatoc'h e verzer pegen brudet e oa ar ganerien hag ar sonerien vreizhat er broioù tro-war-dro da Vreizh. Rolant, arc'heskob Dol a roas un douar d'ur soner, Garin e anv, "evit an amzer ma chomo bev".
"Un doare gwerzaoua dezhañ e-unan a anavezomp d'ar brezhoneg krenn. Ober a rae neket hepken gant klotennoù dibenn hogen gant klotennoù diabarzh" a zispleg Abeozen e Damskeud hol lennegezh kozh (1960). Estreget gwerzennoù Ivonet Omnes (kreiz XIV kantved) ne gaver ket testennoù hir gant klotennoù diabarzh a-raok ar XV kantved (en Dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guinclaff). Koulskoude pa'z eo un arz skrivañ teknikel-tre ne c'hell ket bezañ bet gwriziennet e Breizh hep un hengoun hir a-walc'h hag un aozadur evit e deskiñ.
Herve Bihan en deus diskouezet e oa daou hengoun disheñvel hag a gaver er varzhoniezh krennvrezhonek ha ne chom nemet roudouigoù eus an hini kentañ, an hini kempleshañ oc'h ober gant enklotennoù hag adklotennoù. Gwerzennoù Ivonig Omnes eo ar skouer anavezetañ ha gwelet a reer, e marzoù an dornskrid adskrivet gantañ, daou arroud eus div varzhoneg enklotennet. Skouerioù all zo e-barzh 457 gwerzenn An dialog etre Arzur, Roe d'an Bretounet ha Guynglaff(1450) ha tammoù gwerzennoù enklotennet zo e-barzh misterioù krennvrezhonek. Tostoc'h eo reizhiad gwerzaouiñ enklotennet Breizh ouzh hini Kerne-Veur eget hini Kembre. Seizh mister kerneveurek zo bet adkavet ha mat e vije o studiañ pizh evit kompren peseurt eskemmoù sevenadurel a voe etre ar bed roman hag hini an hollad Breizh-Kerne-Veur. N'eus nemet skridoù dister an hengoun kozh beuzet e mor ar luskad relijiel hag a implije ur werzaouriezh nevez. Koulskoude e kaver Sonnet e brezonec (sonedenn e brezhoneg) savet e 1554 gant François Moeam gant enklotennoù hag a zo un destenn disakr (hep perzhioù relijiel).
Sevel a ra Herve Bihan ur c'hraf a bouez p'en em c'houlenn e pe lec'h e veze desket ar reizhiad enklotenniñ d'an danvezioù-barzhed. Kavout a ra dezhañ e c'halle bezañ kelennet er skoldioù, (skoldy e krennvrezhoneg) pa veze lec'hanvioù aet da get e Breizh. E diwezh an XVIIIvet kantved e voe deskrivet hini Iwerzhon evel staliet er maezioù.
E raklavar e Historia Regum Britanniae e tispleg Jafrez Menoe en doa savet e levr diwar Britannici sermonis liber vetustissimus ("ul levr eus ar re goshañ e yezh Breizh"). Abaoe an XIX kantved e veze lakaet e douetañs koulz al levr-se ha gwirionded istorel an Historia, met ur vartezeadenn sirius a voe degaset gant Léon Fleuriot ha, muioc'h c'hoazh, gant Gwenael an Dug ha Claude Sterckx, diwar Chronicon Briocense ("Kronik Sant-Brieg" 377-1415, bet skrivet adalek 1394 hag echuet kent 1420, troet hag embannet ganto o-daou) ha diwar Vita Goeznouei, zo meneget ennañ ur skrid a c'hellfe bezañ Levr Oberoù Arzhur pe ur skrid kollet.
Evel m'he deus displeget Anna Donnard e 2008 ez eus anv eus un Historia Britannica e-barzh Vita sancti Goeznovei (n'eus nemet ar prolog anezhi) ma kredas Arthur de la Borderie implijout ar meneg-se evit goulakaat e 1882 ez eo "librum vestustissimum" Jafrez Menoe. Ne voe ket degemeret an dra-se gant arbennigourien war Danvez Breizh, p'eo deiziadet dornskrid ar Vita er XV kantved ha ne oa ket asur an deiziad ma oa savet. Hiziv eo bet embannet gant Gwenael an Dug ez eus peadra da grediñ e vefe bet savet gant an Ao. Gwilhou, beleg ha chapalan eskob Leon, Eudon ha deiziadet eo mat er bloaz 1019, pell a-raok ma skrivas Jafrez Menoe e Historia. Koulskoude ne gav ket da Hubert Guillotel, André-Yves Bourgès ha Bernard Tanguy e voe savet ar Vita, ken abred diwar stumm kozh anv Aber-Benead, Bazlananda, a vefe ur furm modernoc'h dezhi. War ar memes dornskrid e kaver 173 (pe 206 hervez André-Yves Bourgès) c'hwec'htroadeg latin a zo bet anavezet gant Gwenael an Dug evel lodenn un destenn ma ra Per ar Baod meneg dioutañ hag anvet gantañ Levr Oberoù Arzhur. N'eus ket bet adkavet testenn istorel vrezhonek ebet, met roudoù ken kozh un hanezouriezh kreizennet war ar spas predenek a laka da grediñ e voe tud o sevel anezhi en henvrezhoneg.
N'eo ket bet degemeret gant an holl arbennigourien war al lennegezh arzhurian orin brezhonek ar c'hontadennoù diniver a rae berzh bras goude 1150 en Europa a-bezh, ha troet e meur a yezh hag a reer "Danvez Breizh" anezho. Lañset e voe ar c'hiz gant romantoù Chrétien de Troyes ha laeoù Marie de France. Chrétien de Troyes a blede gant istorioù a denn d'ar Roue Arzhur, ar roue a gaver anv anezhañ e-barzh dornskridoù Nennius er Grennamzer uhelañ. Marie de France he deus disklêriet hec'h-unan he doa divizet skrivañ al laeoù a Vreizh he doa klevet. Reiñ a rae anvioù brezhonek da harozioù he laeoù hag e c'hoaveze he istorioù e Breizh (Sant-Maloù). Dedennus eo al lae a gont istor Guigemar, da lâret eo Guyonvarc'h, a-hervez, pa weler ar memes anv e-barzh Erec et Enide savet gant Chrétien de Troyes. Kinnig a ra Marie de France ur stumm all eus al lae anvet "Guigemar" e-barzh "Eliduc". Un eil titl a gaver ouzhpenn anv ar gwaz, anvioù e wreg hag e serc'h, Guidelüec ha Guilliadon. Lod a gred ez eus bet un destenn vrezhonek o welout m'emañ ar stagell "ha" en titl. Diskouezet eo bet gant Léon Fleuriot e c'heller adkavout gwrizioù an anvioù tud e romantoù Arzhur savet e romaneg ouzh o c'heñveriañ gant an anvioù koshañ a gaver e Breizh, evel re diellevr Redon (IX kantved). Modret, Lanval, Guigemar, Viviane, Graislemier, Lunette, Eliduc, Galahad, Guivrez zo distummadurioù eus Modrot, Ianuual, Guiamar, Ninian, Gradlon meur, Iunet, Liduc, Gulohet/Gulhoet, Guivrec/Guevroc a zo anvioù daspugnet e Breizh Vihan.
An darn vuiañ eus an arbennigourien war al lennegezh n'o deus ket merzet e voe ambrouget Gwilherm an Alouber gant un niver bras a Vretoned ken e c'helljont pouezañ war al lennegezhioù saoznek, kembraek, romanek ha pelloc'h c'hoazh, pa zimezas roue ar Saozon, Herri II, gant Eleanora Akitania a oa e penn un dalc'h hag a vode ul lodenn vras eus su rouantelezh Bro-C'hall.
Ul lodenn eus Danvez Breizh a denn da Dristan a vefe diwanet en Arvorig, hervez Beroul ha Tomaz Breizh, an daou o skrivañ e normanekhag, an oberourien gentañ a venegas e anv etre 1150 ha 1175. Ha goude bezañ bet o chom en Iwerzhon hag e Kernev-Veur e vefe distroet da Vreizh, hervez an istor, a-raok mervel e Karaez. Lakaet eo da roue al Loonoois en istor ha da grediñ eo ez eus anv eus Bro-Leon eno. Gaston Paris en doa embannet e teue Danvez Breizh eus Breizh-Veur hepken ha ne wele tra ennañ hag a zeue eus Breizh. War-dro ar bloaz 1000 koulskoude e veze implijet an anv Tristan e Breizh, pa voe roet d'an aotrou a rene e Gwitreg goude 1030, Driskan Gwitreg. Deskrivet eo bet Tristan evel un telenner eus an dibab koulz gant Marie de France ("Tristram, ki bien saveit harper…") ha gant Tomaz Breizh ha brudet-tre e voe telennourien Vreizh evel m'en diskouez menegoù skrivagnerien ar broioù all d'ar mare-se.
Hervez Rachel Bromwich eo posupl liammañ anvioù pennañ an oberenn gentañ awenet gant Danvez Breizh gant Breizh war eeun, pa komprener m'eo bet tudennoù an danevell gwerzennet gant Chrétien de Troyes war-dro 1170 ur gwir anv koublet gant kêrbenn Bro-Wened. Werec aet da Erec a vije ar priñs brezhon Gwereg en doe kemeret Gwened Kêr-Wened digant ar Franked e 578 hag e c'hell kompren anv Enide evel hini ar gêr he-unan. Un dodenn vojennel, hini ar "Pok Balc'h", a voe anavezet gant Rachel Broomwich ha menegañ a ra Chrétien de Troyes en deus kemmet ur gontadenn troioù-kaer d'un neuziadur kaer. Gant Jean-Claude Lozac'hmeur eo bet kinniget un deveizadur eus an danevell tiernac'hel-se ma'z eo bet diskouezet ennañ e timez Gwereg gant ar vro m'en doa aloubet
Gant Roparz Hemon ez eo bet lakaet war wel ha troet e brezhoneg ar varzhoneg hensaoznek Sir Orfeo, 580 gwerzenn enni, savet e rannyezh kreisteiz Bro-Saoz war-dro ar pevarzekvet kantved. Tri dornskrid zo deuet betek ennomp. An istor, anat eo, eo hini Orpheus hag Eurydike. Hogen, hag aze emañ an dalc'h, hervez ali an holl ouizieien, ar vojenn c'hresian a zo mesket gant ur vojenn geltiek, mojenn ar wreg skrapet digant he fried gant Roue ar Bed all. Hag ar vojenn geltiek a zo kalz pouezusoc'h er varzhoneg eget an hini c'hresian. Splann ha didro e tispleg an oberour e voe displeget an istor gant « harpours in Bretaine », telennourien e Breizh-Vihan. E diwezh an oberenn e lenner:
En eil hanterenn an XII kantved e skrivas Bernat de Ventadorn, un troubadour okitanek brudet, ar bevaradenn-mañ :
Hervez Marcel Carrières eo bet kopiet gant ar varzhed okitanek gwerzennoù zo eus Merlin ar Strobineller pe Blandin a Gerne, marvailhoù e galleg savet diwar patromoù e brezhoneg.
Studiet ez eus bet gant Roparz Hemon unan eus ar marvailhoù a ya d'ober The Canterbury Tales savet e diwezh ar XIV kantved gant Geoffrey Chaucer e krennsaozneg. "The Frankeleyns Tale" eo he zitl orin ha troet eo bet Marvailh ar Franklin gant Roparz Hemon.
Meur a stumm eus ar gontadenn-se a gaver e Europa a-bezh, ha daoust ma c'hell bezañ bet troet diwar al latin, Chaucer e-unan a bouez war he mammenn vrezhonek en ur prolog klotennet lakaet e penn kentañ ar gontadenn :
Troidigezh Roparz Hemon Diouzh a lavar Chaucer e c'hoarvez ar gontadenn "In Armorik, that called is Britayne…", nepell eus "Penmark" ha daou zen o deus anvioù latin, neuz ar brezhoneg warno, Arverugus of Kayrrud ha Dorigene. N'eus ket bet kavet roud ebet eus un destenn vrezhonek damheñvel.