Palabaybayan ng Filipino

Tinatalakay ng artikulong ito ang palabaybayan ng Filipino, isang wikang Awstronesyo.
Dati-rati, walang pamantayang palabaybayan ang Filipino. Dulot ito ng kawalan ng pansin ng pamahalaan sa direksiyong nais tunguhin ng wikang ito. Hanggang sa ngayon, kapansin-pansin ang maliliit ngunit lubhang maraming pagkakaiba sa baybay ng mga salitang Filipino ng mga tagapaglathala at mga pamantasan.
Bagamat sinasabing hindi pa maaaring ganap na sipiin, ang ortograpiyang ito ay ginawa alinsunod sa prinsipyo ng makabagong lingguwistika. Subalit ginawa rin ito upang tugunan ang praktikal na pangangailangan ng mga gumagamit ng wikang pambansa — mga nagsisimulang bumasa’t sumulat, at mga bihasa nang sumusulat at nagbabasa sa wikang pambansa; mga Pilipinong ang unang wika ay Tagalog, at ang mas maraming Pilipino na ang unang wika ay di Tagalog; mga dayuhang gustong matuto ng Filipino bilang wikang dayuhan, at ang mga Pilipinong gustong gawing tulay ang kanilang wikang sarili upang matuto ng wikang dayuhan. Hindi sapat na maging siyentipiko ang isang ortograpiya. Kailangan din itong matanggap ng publiko. Sa puntong ito, kailangang linawin na walang ganap na bagong kalakaran at kumbensiyon sa patnubay na ito. Ang marami rito ay dati nang mga kaalaman at tuntunin na naipahayag, naimungkahi o naiharap na sa nakaraan, subalit sa di malamang dahilan ay naiwaksi at nakalimutan. Sa ganang amin, ang muling pagpapahayag ng mga subok na at nakagawian nang tuntunin ay hindi masama kundi mabuting bagay.
Ang patnubay na ito ay binuo ng Komisyon sa Wikang Filipino pagkatapos ng serye ng mga konsultasyon sa buong bansa noong 2006 hanggang 2007 para rebyuhin ang ortograpiyang Filipino. Hiniling dati na "maaaring magpadala ng komentaryo, katanungan, pusisyon at mungkahi tungkol sa patnubay na ito." Sinikap ng KWF na ilabas ang pinal na bersiyon ng patnubay bago matapos ang 2007. May bahagi ng proyektong ito na pinondohan ng Pambansang Komisyon sa Kultura at Sining (NCCA). May mga espesyal na simbolong ginagamit sa patnubay na ito: [ ] representasyong ponetiko; “ “ representasyong grapemiko; ( ) diin; ( ) haba; ( ) impit na tunog; ( .) hati ng pantig, (~) alomorpo o baryant, at (*) di gramatikal o di katanggap-tanggap.
Ipinapayong ituro muna ang baybay ponetiko lalo na sa panimulang pagbasa at pagsulat, at isunod na ituro ang baybay Ingles.
Tinalakay din sa mga konsultasyon ang mungkahi na baybayin nang pasalita kahit ang mga tuldik. Halimbawa, ang “baít” ay babaybayin na “bi” “ey” pahilis na “ay” – “ti”. Tumanggap ito ng maraming puna, kung kayat minarapat ng KWF na ang pagbabaybay ng mga tuldik ay huwag isama sa mga tuntunin.
May mga katwiran sa pagtuturo ng dalawang paraan ng pagbabaybay:
Tutol ang iba sa dalawang paraan ng pagbabaybay sapagkat "nakasanayan na raw ng mga tao ang baybay Ingles." Kahit totoo ito, dapat tandaan na ang kasanayan sa baybay Ingles ay nakamtan sa eskuwelahan. Ibig sabihin, maaari ring ituro at makasanayan ang baybay abaseda.
Ang mga grapema o pasulat na simbolo sa praktikal na ortograpiya ng wikang pambansa ay binubuo ng titik at di-titik.
Ang mga titik, na kung tawagi’y ang alpabeto, ay binubuo ng dalawampu’t walong (28) simbolo:
Ang mga di-titik ay binubuo ng: wala ( ) at gitling (-), na parehong sumisimbolo sa impit na tunog; ng tuldik: wala ( ), pahilís ( ΄ ), paiwà ( `) at pakupyâ ( ˆ ); ng bantas: tuldok (.), pananong (?), pandamdam (!), kuwit (,), tuldok-kuwit (;), tutuldok (:), at kudlit ( ’ ).
May dalawang paraan sa pagtawag ng mga letra:
May dalawang paraan ng pasalitang pagbaybay:
Pangunahing artikulo: Tuldik
Komplikadong mga simbolo ang mga tuldik. Mayroong apat na simbolo ng tuldik.
Una, ang pahilís (΄), na may dalawang bigkas: ang mabilís, na mabilis ang bigkas ng salita at laging nasa hulíng pantig ng salita (hal: buháy - alive, bukás - open) at malúmay, na marahan o mabagal ang bigkas ng salita at laging nasa una o mga gitnang pantig (hal: búhay - life, búkas - tomorrow). Ito ay acute sa Ingles.
Ikalawa, ang paiwà (`). Isa lang ang bigkas nito, ang malumì. Binibigkas ito nang mabagal o marahan at nagtatapos na may impit. Impit ang tawag sa biglang paghinto ng tunog tulad ng à sa talà (star). Lagi itong nasa hulíng pantig (hal: punò - tree). Lagi itong nilalagyan ng tuldik na pahilís at malúmay kung higit sa dalawa ang pantig (Hal: pinúnò - leader). Ito ay grave sa Ingles.
Ikatlo, ang pakupyâ (^). Isa lang ang bigkas nito, ang maragsâ. Binibigkas ito nang mabilis at nagtatapos na may impit tulad ng â sa talâ (list). Ito ay circumflex sa Ingles.
Ikaapat, ang patuldok (¨). Binibigkas ito nang may schwa (ə) at matatagpuan sa mga wikang Ilokano, Mëranaw, at Kankana-ëy. Ito ay dieresis sa Ingles.￼
pero
Ito ang mga mungkahi sa pagbabaybay ng hiniram na mga salita:
Ito ang mga mungkahi sa pagbigkas sa mga hiram na salitang nasa orihinal na baybay:
Noong unang maisulat ang mga wikang Pilipino sa alpabetong Romano, ginamit nito ang palabaybayang Kastila. Abecedario ang tinawag sa alpabetong ito, na mayroong 32 titik. Matatanaw pa rin sa ngayon ang pamana ng sistemang ito sa Kastilang pamamaraan ng pagsulat ng mga katutubong apelyido, tulad ng Maquilin, Mañálac, Guinto, at iba pa. Marami ring mga pook na may katutubong pangalan ang nasusulat sa palabaybayang Kastila, madalas nakikikompetensiya o nakikipagsama sa kanilang mga "katutubong" anyo, tulad ng Bulacán/Bulakan, Bícol/Bikol, Caloocan/Kalookan, Marahui/Marawi, Taguig/Tagig, atbp. Noong ika-19 dantaon, iminungkahi ni José Rizal ang paggamit ng K sa halip na C at Q.
Noong 1935, naglabas si Lope K. Santos ng bagong palabaybayan para sa wikang pambansa na gumagamit ng abakada o alpabeto ng 20 titik. Noong 1973, ipinalawak ang alpabetong ito sa 31 titik. Noong 1987, muling binago ang komposisyon ng alpabeto at ginawa itong 28 titik; ito ang kasalukuyang alpabeto ng Filipino.
Noong taong 2001, naglabas ng mga patakaran ang Komisyon sa Wikang Filipino o KWF sa tamang paraan ng pagbaybay ng Filipino. Ayon sa KWF, ang Ortograpiya ng Wikang Pambansa ng Pilipinas ay ang kabuuan ng ipinapalagay na pinakamaunlad at pinakatumpak na mga kalakaran kung paano inililipat ng mga Pilipino ang sinasalitang wika sa anyong pasulat. Ang ortograpiyang ito ay tumutukoy sa istandardisadong set ng mga grapema (o pasulat na mga simbolo) at ng mga tuntunin sa paggamit ng mga simbolong ito, kapag sumusulat sa wikang pambansa. Itinutol ito ng mga suriang pang-edukasyon at, dahil dito, ibinawi.
Ilan sa mga pamantasan sa Pilipinas ang kasalukuyang ginagamit ang iilang mga repormang nasimula nang maipatupad ng pamahalaan. Ilan sa mga ito ang:
Kapansin-pansin na, bagaman tinatangkilik ng Unibersidad ng Pilipinas ang mga reporma, ang mismo nitong pangalan ay nakabaybay ayon sa mga makalumang panuto (Pilipinas sa halip na Filipinas, ang pangalawang baybay na padalas nang ginagamit sa mga lathala ng mga unibersidad sa itaas at ng pamahalaan).
Masasabing higit na mas radikal ang mga iminumungkahing reporma ng UP kung ihahambing sa ibang mga pamantasan.
Kapansin-pansin din na, sa mismong sa loob ng mga pamantasang ito ay may tendensiya ring maging di-regular sa pagbaybay ng mga salita, partikular na sa UP.
Noong 2008, naglabas ang KWF ng Gabay sa Ortograpiya ng Wikang Filipino. Itinakwil nito ang mga radikal na rebisyon ng 2001 at mas binigyang-halaga ang status quo, bagaman kinokodipika o ginagawa nang opisyal ang ilang mga aspeto nito.