खिल्लार गाय

खिल्लार किंवा खिल्लारी गाय हा शुद्ध भारतीय गोवंश असून, प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील सांगली, कोल्हापूर, सातारा, पुणे, सोलापूर व या जिल्ह्यांच्या सीमेलगत असणाऱ्या कर्नाटकातील जिल्ह्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळतो.
हा महाराष्ट्रातील लोकप्रिय गोवंशांपैकी एक असून या गोवंशाला महाराष्ट्राची शान असे म्हणतात. या गोवंशात प्रांतानुसार खालील मुख्य उपजाती आहेत - काजळी खिल्लार, कोसा खिल्लार, गाजरी खिल्लार, हरण्या खिल्लार, इत्यादी. या गोवंशाच्या गायी इतर गोवंशापेक्षा कमी दूध देतात अशी समजूत आहे. पण योग्यप्रकारे पैदास केल्यास यांचे दूध कमालीचे वाढते हे सिद्ध झाले आहे. या वंशाची गाय दिवसाला ३ ते ६ लिटर दूध देते. तसेच जर मुक्तगोठा असेल आणि वासरू सोबत असेल तर यांना दिवसातून ५-६ वेळा पान्हा फुटतो. पण इतर गोवंशापेक्षा या खिल्लार गोवंशाचे दूध हे आरोग्यास उत्तम आहे. आज महाराष्ट्रामध्ये दिवसाला १० लिटर दूध देणाऱ्या देखील जातिवंत खिल्लार गाई पाहायला मिळतात.
या गोवंशाचा रंग सहसा पांढरा असतो. काही प्रमाणात किंचीत मळकट रंग सुद्धा आढळतो. कातडी घट्ट चितकलेली व चमकदार असते. कातडीवरील केस चमकदार व बारीक असतात. यांची उंची जवळपास १४०-१५० सें मी पर्यंत असते. शिंगे गुलाबी, काळसर, लांब आणि पाठीमागे निमुळते असतात. कर्नाटक खिल्लार मध्ये शिंगे लहान निमुळती व मुळाशी जवळ असतात. तर माणदेशी खिल्लार मध्ये जाडजूड व मुळाशी थोडे दूर अशी शिंगे असतात. काटक शरीर व तापट स्वभाव यामुळे हे बैल अनेकदा मारके असतात. डोळे काळे व लांबट आकाराचे असतात. चेहऱ्याच्या तुलनेत कान लहान व शेवटला टोक असते. मान लांब व रुंद असते. गळ्याची पोळी म्हणजे गलकंबल मोठे नसते. वशिंड म्हणजे खांदे मध्यम असतात. माणदेशी खिल्लारचे वशिंड मध्यम असते. उत्तम आरोग्य असणाऱ्या या प्रजातीचे खूर गच्च व काळे असतात. शेपूट लांबलचक सापासारखे व शेपूटगोंडा काळा व झुपकेदार असतो. बैल मजबूत व तापट असल्याने हा गोवंश शर्यती व शेतीच्या कामासाठी सर्वोत्कृष्ट मानला जातो. दुष्काळी परिस्थितीत टिकून राहणारी ही प्रजाती आहे.
उत्तम पैदाशीसाठी खिल्लार पालकाने सर्वप्रथम आपली गाय खिल्लारचा कोणत्या उपजाती मध्ये मोड़ते, हे जाणून घेतल पाहिजे व त्यानुसार त्या उपजातीचा वळूची निवड केली पाहिजे. उदा: काजळी गाईच्या मालकाने शक्यतो कोसा /हरन्या / गाजरी वळू कड़ून आपली गाय रेतन करने टाळावे.
वळू निवडताना त्यात पुढील निकष पाळावेत
खिल्लार वळूला आज्ञाधारक करण्यासाठी दिवसातील जास्तीत जास्त वेळ म्हणजे ८ तास तरी त्या वळू सोबत घालवावा. वैरण, पाणी हे त्या एकाच व्यक्तीने करावे, त्याला हाक मारणे, त्याला गोंजारने कि जेणेकरून त्याला तुमची सवय झाली पाहिजे.
टीप: सोलापूर, सांगली जिल्ह्याच्या सीमेलगतच्या इतर जिल्ह्यामध्ये देखील खिल्लारची पैदास केली जाते, ही सर्व खिल्लारची पैदास करणारे मूळ प्रमुख तालुके आहेत.
महाराष्ट्रातील काही जातिवंत खिल्लार वळूंच्या (थैमाल, जवळा गाव) नावावर जास्तीत जास्त १७/१८ गाई एका दिवसाला नेसर्गीक रेतन करण्याचे रेकॉर्ड देखील आहे. काही वळूनी (सिद्धापूरची खाण) त्यांच्या १५ वर्षाच्या आयुष्यात जवळपास ११,००० पेक्षा जास्त गाई देखील नेसर्गीक रेतन केलेल्या आहेत. सध्या खिल्लार गोवंशामध्ये पंढरपूर जवळील सिद्धापूर गावातील खिल्लार खान सर्वात जास्त प्रसिद्ध आणि जुनी मानली जाते. या सिद्धापूर खाणीतील सर्वात जास्त पैदास आज महाराष्ट्र आणि कर्नाटकात पाहायला मिळते.
दरवर्षी खिल्लार यात्रांना सुरुवात होते ती म्हणजे कार्तिक वारी/पंढरपूर यात्रेपासून आणि यानंतर दर १५ दिवसांच्या अंतरावर इतर जिल्यातील सर्व गावांच्या यात्रांना देखील सुरुवात होत असते. महाराष्ट्रातील प्रदर्शनात फक्त काजळी खिल्लार या उपजातीला निवड प्रक्रियेत गणले जाते, बाकीच्या उपजाती कोसा खिल्लार, गाजरी खिल्लार, हरण्या खिल्लार यांना निवड प्रक्रियेत प्राधान्य दिले जात नाही. पण कर्नाटक मधील घटप्रभा या प्रदर्शनात सर्व उपजातीला प्राधान्य दिलेले पाहायला मिळते. भविष्यात या सर्व उपजातीला महाराष्ट्रामध्ये देखील प्रदर्शनात प्राधान्य मिळेल अशी आशा शेतकरी वर्गाला आहे.
प्रचंड ताकद आणि वेगवान असलेले या जातीचे बैल प्रामुख्याने शर्यतींसाठी वापरले जातात.
हल्लीकार ही मूळची दक्षिण कर्नाटकात म्हैसूर जवळ आढळणारी प्रजात आहे व ती महाराष्ट्रात म्हैसुरी या नावाने प्रचलीत आहे. ह्या जातीचे बैल काटक व चपळ असल्यामुळे यांचा वापर शर्यतीसाठी होतो. याच कारणामुळे हल्लीकार म्हणजेच म्हैसुरी बैलांचा वापर पश्चिम महाराष्ट्र मध्ये फायनल व घाटातील शर्यत या प्रकारांमध्ये वाढू लागला. काही बैल चांगले पळायला लागल्यामुळे हळू-हळू या जातीचा वापर वाढू लागला. पण सृष्टी निर्मात्याने प्रत्येक प्रजाती ही त्या त्या प्रदेशाचा भौगोलिक परस्थितीनुसार निर्माण केली आहे, हे लक्षात घेता आपल्यासाठी खिल्लार आणि त्यांच्यासाठी हल्लीकार उपयुक्त आहे.
खिल्लार आणि हल्लीकर यांमधील फरक
प्रदेश:
उपजाती:
रंग:
पाय:
कांबळ:
चेहरा:
शिंग:
शरीर:
वशिंड:
मोठा लक्षा सारख्या म्हैसूर बैलांचा यशामुळे शर्यत क्षेत्रामध्ये म्हैसूर बैलांचा वापर वाढू लागला. याचाच विचार करून व्यापारी वर्गाने मोठ्या प्रमाणात म्हैसूर वासरांची आवक करून विक्री चालू केली. परंतु प्रत्येक शर्यत शौकिनाला म्हैसूर बैलाकडून ते यश संपादन करता आलं नाही. काही बैल चांगले पळायला सुद्धा लागले, परंतु खूप थोड्या कालावधी नंतर त्यांचा पळ कमी झाला, तर बहुतांश वासर ही पळालीच नाहीत. त्यामुळं जास्त प्रमाणात शेतकऱ्यांची निराशा झाली. एखादा खिल्लार बैल किंवा वासरू शर्यतीत पळण्यास असमर्थ ठरले, तरी त्याचा वापर इतर शेती उपयोगी कामांमध्ये करण्यात येतो. हे म्हैसूर बैल/वासरू यांच्याबाबतीत करता येत नाही कारण शेतीकामासाठी बैल जोड वापरणाऱ्या शेतकऱ्यांची पहिली पसंती ही खिल्लार बैलांनाच आहे. अनेक शेतकऱ्यांनी आपल्या गाईंना म्हैसूर बैल रेतन करून पैदास करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु त्यातही काही विशेष यश मिळाले नाही.
सृष्टी निर्मात्याने दक्षिण कर्नाटकाच्या भौगोलिक परस्थितीनुसार त्यांना हल्लीकार प्रजात विकसीत करून दिलेली आहे. त्याच प्रमाणे पश्चिम महाराष्ट्राला खिल्लार, गुजरातला गीर, हे असे असताना काही शेतकरी/शर्यत प्रेमी गोष्टीला विरोध करून हल्लीकार(म्हैसूर) आणि खिल्लारचां रेतन करत आहेत. यातून जन्माला येणारी पैदास ही खिल्लारचां अस्तित्वाला धोका निर्माण करत आहे. भविष्यात हे असच चालत राहील, तर मूळ खिल्लार गुणधर्म नष्ट होऊन आपल्या हाती फक्त एक क्रॉस ब्रीड राहील, की जिचा काहीच उपयोग नसेल. आपली खिल्लार ही कोणत्याच बाबतीत हल्लीकर पेक्षा कमी नाहीये. शर्यत क्षेत्रामध्ये नावलौकिक मिळवलेले अनेक खिल्लार बैल आहेत. आपली खिल्लार महाराष्ट्राची शान एवढी समृद्ध, सुंदर असताना म्हैसूरचां मोह कशासाठी.....?