ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතිය

ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතියට මූලික වශයෙන් බලපා ඇත්තේ බුදුදහම සහ හින්දු ආගමයි. ශ්‍රී ලංකාව ප්‍රධාන සාම්ප්‍රදායික සංස්කෘතීන් දෙකක නිවහන වේ: සිංහල (මහනුවර සහ අනුරාධපුර කේන්ද්‍රගතව) සහ දෙමළ (යාපනය කේන්ද්‍රගතව). එතැන් සිට දෙමළ ජනයා සිංහල ජනතාව සමඟ සහජීවනයෙන් ජීවත් වූ අතර, මුල් මිශ්‍රවීම වාර්ගික කණ්ඩායම් දෙක භෞතිකව පාහේ වෙන්කර හඳුනාගත නොහැකි විය. පුරාණ ශ්‍රී ලංකාව හයිඩ්‍රොලික් ඉංජිනේරු විද්‍යාවේ සහ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ ප්‍රතිභාව සඳහා සලකුණු කර ඇත. බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත සංස්කෘතිය ප්‍රදේශවාසීන්ට ද බලපෑම් කර ඇත. සියලුම ශ්‍රී ලාංකීය සංස්කෘතීන් විසින් බෙදා හදා ගන්නා පොහොසත් සංස්කෘතික සම්ප්‍රදායන් රටේ දිගු ආයු අපේක්ෂාව, උසස් සෞඛ්‍ය ප්‍රමිතීන් සහ ඉහළ සාක්ෂරතා අනුපාතයෙහි පදනම වේ.
කෑම අතර බත් සහ ව්‍යංජන, පිට්ටු, කිරිබත්, රොටි, ඉඳිආප්ප, වටලප්පන් (පොල් කිරි, හකුරු, කජු, බිත්තර, සහ කුරුඳු සහ සාදික්කා ඇතුළු කුළුබඩු වලින් සාදන ලද මැලේ සම්භවයක් ඇති පොහොසත් පුඩිමක්), කොත්තු සහ ආප්ප ඇතුළත් වේ. කොස් සමහර විට සහල් වෙනුවට ගන්නා ආහාරයකි. සාම්ප්‍රදායිකව ආහාර සපයනු ලබන්නේ කෙසෙල් කොළයක් හෝ නෙළුම් කොළයක් මතය. මැදපෙරදිග බලපෑම් සහ භාවිතයන් සාම්ප්‍රදායික මුස්ලිම් කෑමවර්ග දක්නට ලැබෙන අතර ලන්දේසි සහ පෘතුගීසි බලපෑම් දිවයිනේ බර්ගර් ප්‍රජාව ලම්ප්‍රයිස් (කෙසෙල් කොළයක ඔතා පුළුස්සන ලද සහල්), බෲඩර් (ලන්දේසි බිස්කට්) සහ බොලෝ ෆියාඩෝ (පෘතුගීසි පන්නයේ ලේයර් කේක්) වැනි සාම්ප්‍රදායික කෑම වර්ග හරහා ඔවුන්ගේ සංස්කෘතිය ආරක්ෂා කර ගැනීමත් සමඟ දක්නට ලැබේ.
අප්‍රේල් මාසයේදී ශ්‍රී ලාංකිකයන් බෞද්ධ හා හින්දු අලුත් අවුරුදු උත්සව සමරති. ඇසළ පෙරහැර යනු ජූලි සහ අගෝස්තු මාසවලදී මහනුවරදී පවත්වනු ලබන නැටුම් සහ අලංකාර අලි ඇතුන්ගෙන් සමන්විත සංකේතාත්මක බෞද්ධ උත්සවයකි. ගිනි නැටුම්, කස නැටුම්, උඩරට නැටුම් සහ විවිධ සංස්කෘතික නැටුම් උත්සවයේ අනිවාර්ය අංග වේ. කිතුනු බැතිමතුන් ජේසුස් ක්‍රිස්තුන් වහන්සේගේ උපත සැමරීම සඳහා දෙසැම්බර් 25 වන දින නත්තල සමරන අතර ජේසුස් වහන්සේගේ උත්ථානය සැමරීම සඳහා පාස්කු උත්සවය සමරනු ලබයි. දෙමළ ජනයා තෛපොංගල් සහ මහා ශිවරාත්‍රි සමරන අතර මුස්ලිම්වරු හජ් සහ රාමසාන් උත්සවය සමරති.
චිත්‍ර කලා මූවිටෝන් හි එස්. එම්. නායගම් විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලද කඩවුණු පොරොන්දුව චිත්‍රපටය 1947 දී ශ්‍රී ලාංකේය සිනමාවේ ආගමනය සනිටුහන් කළේය. රන්මුතු දූව සිනමාවේ කළු-සුදු සිට වර්ණයට සංක්‍රමණය විය. මෑත වසරවලදී, චිත්‍රපටවල පවුල් නිර්මාණය, සමාජ පරිවර්තනය සහ හමුදාව සහ එල්ටීටීඊය අතර වසර ගණනාවක ගැටුම් වැනි විෂයයන් ඇතුළත් විය. ලංකාවේ සිනමා ශෛලිය බොලිවුඩ් චිත්‍රපටවලට සමානයි. 1979 දී, චිත්‍රපට පැමිණීම සර්වකාලීන ඉහළ අගයක් දක්වා ඉහළ ගිය නමුත් එතැන් සිට ක්‍රමානුකූලව අඩුවෙමින් පවතී.
රේඛාව (1956), ගම්පෙරළිය (1964), නිධානය (1970) සහ ගොළු හදවත (1968) ඇතුළු ගෝලීය පිළිගැනීමට තුඩු දුන් චිත්‍රපට ගණනාවක් අධ්‍යක්ෂණය කර ඇති ලෙස්ටර් ජේම්ස් පීරිස් බලගතු සිනමාකරුවෙකි. ශ්‍රී ලාංකික-කැනේඩියානු කවියෙකු වන රියන්සි කෲස්, ශ්‍රී ලංකාවේ ඔහුගේ ජීවිතය පිළිබඳ වාර්තා චිත්‍රපටයක මාතෘකාව වේ. ඔහුගේ කෘති සිංහල සහ ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් පළ වේ. ස්වභාවිකකරණය වූ කැනේඩියානු ජාතික මයිකල් ඔන්ඩාචි ඔහුගේ ඉංග්‍රීසි භාෂා නවකතා සහ චිත්‍රපට තුනක් සඳහා ප්‍රසිද්ධය.
ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණිතම සංගීතය පැමිණියේ කෝලම්, සොකරි සහ නාඩගම් වැනි නාට්‍ය ප්‍රසංග වලින්ය. බෙර, තම්මැට්ටම, දවුල සහ රබන් වැනි සාම්ප්‍රදායික සංගීත භාණ්ඩ මෙම නාට්‍යවල රඟ දක්වන ලදී. 1903 දී පටිගත කරන ලද පළමු සංගීත ඇල්බමය වන නූර්ති, රේඩියෝ සිලෝන් හරහා නිකුත් විය. මහගම සේකර සහ ආනන්ද සමරකෝන් වැනි ගීත රචකයින් ද ඩබ්ලිව්. ඩී. අමරදේව, වික්ටර් රත්නායක, නන්දා මාලිනී සහ ක්ලැරන්ස් විජේවර්ධන වැනි සංගීතඥයින් ද ශ්‍රී ලාංකේය සංගීතයේ ප්‍රගමනයට විශාල දායකත්වයක් ලබා දී ඇත. බයිලා සංගීතය කෆීර්වරුන් හෝ අප්‍රිකානු-සිංහල ප්‍රජාව අතර ආරම්භ විය.
ශ්‍රී ලාංකේය ශාස්ත්‍රීය නර්තනයේ ප්‍රධාන ශෛලීන් තුනක් තිබේ. ඒවා නම්, උඩරට නැටුම්, පහතරට නැටුම් සහ සබරගමු නැටුම් ය. මේ අතරින් උඩරට විලාසිතාව වඩාත් කැපී පෙනේ. එය වෙස් නැටුම්, නයියන්ඩි නැටුම්, උඩැක්කි නැටුම්, පන්තේරු නැටුම් සහ වන්නම් 18ක් යන උප කාණ්ඩ පහකින් සමන්විත නවීන නර්තන ආකාරයකි. පිරිමි නර්තන ශිල්පීන් විසින් විචිත්‍රවත් හිස් පළඳනාවක් පැළඳ සිටින අතර, රිද්මයේ තබා ගැනීමට නර්තන ශිල්පීන්ට සහාය වීම සඳහා ගැට බෙරය නම් බෙරයක් භාවිතා කරනු ලැබේ.
ශ්‍රී ලාංකේය චිත්‍ර හා මූර්ති ඉතිහාසය ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 හෝ 3 වැනි සියවස් දක්වා ඈතට දිව යයි. මහාවංශය හි සිතුවම් කලාව පිළිබඳ මුල්ම සඳහන වන්නේ ක්‍රිස්තු පූර්ව 2 වන සියවසේදී සිනබාර් භාවිතයෙන් රෙදි මත මාලිගාවක් ඇඳීමයි. බෞද්ධ ස්තූපවල ධාතු කුටිවල සහ පැවිදි නිවාසවල විවිධ සිතුවම් පිළිබඳ විස්තරයක් වංශකතාවල ඇත.
මුම්බායි හි පාර්සි නාට්‍ය සමාගමක් 19 වැනි සියවසේදී යුරෝපීය සහ ඉන්දියානු නාට්‍ය සම්මුතීන්වල සම්මිශ්‍රණයක් වූ නූර්ති කොළඹ ප්‍රේක්ෂකයන්ට හඳුන්වා දීමත් සමඟ රංග ශාලා මෙරටට පැමිණියේය. ශ්‍රී ලාංකේය නාට්‍ය හා රංග කලාවේ ස්වර්ණමය යුගය ආරම්භ වූයේ 1956 දී එදිරිවීර සරච්චන්ද්‍ර විසින් රචනා කරන ලද මනමේ නාට්‍යයේ වේදිකාගත වීමත් සමඟය. ඉන් පසුව සිංහබාහු, පබාවතී, මහාසාර, මුදු පුත්තු සහ සුභ සහ යස වැනි ජනප්‍රිය නාට්‍ය මාලාවක් ද එළිදැක්විණි.
ශ්‍රී ලාංකේය සාහිත්‍යය අවම වශයෙන් සහස්‍ර දෙකක්වත් විහිදෙන අතර ඍග්වේදයේ ගීතිකා තුළ මූර්තිමත් වූ ආර්ය සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායේ උරුමක්කාරයෙකි. ථේරවාදී බෞද්ධ සම්ප්‍රදායේ සම්මත ග්‍රන්ථ එකතුව වන පාලි කැනනය, ක්‍රිස්තු පූර්ව 29 තරම් ඈත කාලයේ දී, කෑගල්ල, අලුලේනා ලෙන් විහාරයේදී, ශ්‍රී ලංකාවේ සිව්වන බෞද්ධ සභාවේදී ලියා තබන ලදී. 6 වැනි සියවසේ ලියැවුණු මහාවංශය වැනි වංශකතා ශ්‍රී ලංකාවේ රාජවංශ පිළිබඳ විචිත්‍රවත් විස්තර සපයයි. ජර්මානු දාර්ශනික විල්හෙල්ම් ගයිගර්ට අනුව, වංශකතා සිංහල අට්ඨකතා (විවරණය) මත පදනම් වේ. දැනට ඉතිරිව ඇති පැරණිතම ගද්‍ය කෘතිය වන්නේ ක්‍රි.ව. 9 වැනි සියවසේදී සම්පාදනය කරන ලද දම්පිය-අටුවා-ගැටපදයයි. මධ්‍යතන යුගයේ ශ්‍රී ලංකාවේ ශ්‍රේෂ්ඨතම සාහිත්‍ය කර්තව්‍යයන් අතරට ගිරා සන්දේශය, හංස සන්දේශය සහ සැළලිහිණි සංදේශය වැනි සන්දේශ කාව්‍ය ඇතුළත් වේ. ශ්‍රී ලාංකේය සාහිත්‍යයේ ස්වර්ණමය යුගය ලෙස සැලකෙන කව්සිළුමිණ, කාව්‍ය-සේකරය ඇතුළු කාව්‍ය ද සද්ධර්ම-රත්නාවලිය, අමාවතුර සහ පුජාවලිය වැනි ගද්‍ය ද මෙම යුගයේ කැපී පෙනෙන කෘති වේ. ප්‍රථම නූතන නවකතාව වන සයිමන් ද සිල්වා විසින් රචිත මීනා 1905 හි පළ වූ අතර ඉන් පසුව විප්ලවීය සාහිත්‍ය කෘති කිහිපයක් ද පළ විය. මඩොල් දූව කතුවරයා වන මාර්ටින් වික්‍රමසිංහ ශ්‍රී ලාංකේය සාහිත්‍යයේ කැපී පෙනෙන චරිතය ලෙස සැලකේ.
ජාතික ක්‍රීඩාව වොලිබෝල් වන අතර, රටේ ජනප්‍රියම ක්‍රීඩාව ක්‍රිකට් වේ. පාපන්දු, නෙට්බෝල් සහ ටෙනිස් හා රග්බි ද පුළුල් ජනප්‍රියත්වයක් භුක්ති විඳියි. බෝට්ටු පැදීම, රළ පැදීම, පිහිනීම, සරුංගල් සර්ෆින් සහ ස්කූබා කිමිදීම වැනි ජලජ ක්‍රීඩා බොහෝ ශ්‍රී ලාංකිකයින් සහ විදේශීය සංචාරකයින් ආකර්ෂණය කරයි. ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික සටන් ක්‍රම දෙකක් තිබේ: ඒ චීන අඩි සහ අංගම්පොර.
ශ්‍රී ලංකා ජාතික ක්‍රිකට් කණ්ඩායම 1990 දශකයේ ආරම්භයේ සැලකිය යුතු සාර්ථකත්වයක් අත්කර ගත් අතර, 1996 මාර්තු 17 දින පැවති අවසන් මහා තරඟයේදී ඕස්ට්‍රේලියාව පරාජය කරමින්, අවතැන් තත්වයේ සිට 1996 ක්‍රිකට් ලෝක කුසලානය ජයග්‍රහණය කිරීමට සමත් විය. ඔවුන් අවසන් මහා තරගයේදී ඉන්දියාව පරදවා 2014 ICC ලෝක විස්සයි20 තරගාවලියද බංග්ලාදේශයේ ක්‍රීඩා කළේය. මීට අමතරව, ශ්‍රී ලංකාව 2007 සහ 2011 ක්‍රිකට් ලෝක කුසලානයේ අනුශූරයන් බවට පත් විය සහ 2009 සහ 2012 දී ICC ලෝක විස්සයි20 තරඟාවලියේ අනුශූරයන් බවට පත් විය. හිටපු ශ්‍රී ලංකා දඟ පන්දු යවන ක්‍රීඩක මුත්තයියා මුරලිදරන් විස්ඩන් ක්‍රිකටර්ස් අල්මනාක් විසින් මෙතෙක් බිහිවූ විශිෂ්ටතම ටෙස්ට් තරඟ පන්දු යවන්නා ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත, සහ ශ්‍රී ලංකා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩකයින් සිව් දෙනෙකු ශ්‍රේණිගත කර ඇත්තේ 2 වැනි (සංගක්කාර), 4 වැනි (ජයසූරිය), 5 වැනි (ජයවර්ධන) සහ 11 වැනි (ඩිල්ෂාන්) මෙතෙක් වැඩිම එක්දින ලකුණු රැස්කළ පිතිකරුවන් ලෙසය. 2022 ජූනි වන විට, මුත්තයියා මුරලිදරන් ටෙස්ට් ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාවේ වාර්තාගත කඩුලු 800ක් දවාගෙන ඇති අතර, එය 2010 ජූලි මාසයේදී ඉන්දියාවට එරෙහිව පැවති ටෙස්ට් තරඟයකදී ශ්‍රී ලංකාව කඩුලු 10කින් ජයග්‍රහණය කිරීම ඔහු විසින් සිදු කරන ලද ජයග්‍රහණයකි. ශ්‍රී ලංකාව 1986, 1997, 2004, 2008, 2014, සහ 2022 දී ආසියානු කුසලානය දිනාගෙන ඇත. ශ්‍රී ලංකාව වරක් ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාවේ ආකෘතීන් තුනේම වැඩිම කණ්ඩායම් ලකුණු සංඛ්‍යාව රඳවා ගෙන සිටියේය. රට 1996 සහ 2011 දී ක්‍රිකට් ලෝක කුසලාන සම සත්කාරකත්වය දැරූ අතර 2012 ICC ලෝක විස්සයි20 සත්කාරකත්වය දරා ඇත.
ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලේදී ශ්‍රී ලාංකිකයන් පදක්කම් දෙකක් දිනාගෙන ඇත: එක් රිදී පදක්කමක්, 1948 ලන්ඩන් ඔලිම්පික් උළෙලේ දී ඩන්කන් වයිට් විසින් පිරිමි මීටර් 400 කඩුලු පැන දිවීම සඳහා; සහ රිදී පදක්කමක් සුසන්තිකා ජයසිංහ විසින් 2000 සිඩ්නි ඔලිම්පික් උළෙලේදී කාන්තා මීටර් 200 සඳහා ලබා ඇත. 1973 දී, මුහම්මද් ලාෆීර් ලෝක බිලියඩ් ශූරතාව දිනා ගත් අතර, එය Cue ක්‍රීඩාවකදී ශ්‍රී ලාංකිකයෙකු විසින් කරන ලද ඉහළම දස්කම වේ. ශ්‍රී ලංකාව 2012, 2016 වසර වලදී කැරම් ලෝක ශූරතා දිනාගෙන ඇති අතර සහ 2018 පිරිමි කණ්ඩායම ශූරයන් බවට පත් වූ අතර කාන්තා කණ්ඩායම දෙවන ස්ථානය දිනා ගනී. ශ්‍රී ලංකා ජාතික බැඩ්මින්ටන් ශූරතාවලිය වාර්ෂිකව 1953 සිට 2011 දක්වා පැවැත්විණි.
ශ්‍රී ලංකා ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම ද කීර්තිමත් 1995 දකුණු ආසියානු රන් කුසලානය දිනා ගත්තේය.