Алтани

Алтани (Монгол бичиг: ᠠᠯᠲᠠᠨᠢ; Кирилл: Алтани; Хуучин Армян: Էլտինա, Այլթանա) нь Монголын Нууц Товчоонд гардаг Борохул хүлэг баатрын гэргий, Толуйн амийг аварсан монгол эмэгтэй юм. Тэрээр дундад зууны Арменийн сурвалжид нэр дурдагддаг нэгэн монгол хатан байж болох юм.
"Монголын нууц товчоо"-д Алтанигийн нэр Чингис хааны дөрвөн хүлэгийн (Монгол бичиг: ᠬᠦᠯᠢᠭ) нэг Борохулын эхнэр хэмээн долоон удаа дурдагддаг. Чингис хааны ээж Өэлүн Борохулыг хожим Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтнүүд болсон Шихихутуг, Хүчү, Хөхөчү зэрэг өнчин хөвгүүдийн хамт өсгөн хүмүүжүүлжээ. Алтанигийн ургийн овог нь түүхэн сурвалжид үлдсэнгүй.
Монголчууд 1202 онд эртний өстөн Татаруудыг бут ниргэсний дараа Харгил-Шира гэгч нэгэн татар зугтаж явахдаа, явуулын хүний дүр эсгэн Өэлүний гэрт хоол унд хайж ирсэн байна. Удалгүй Татар дайчин Чингис хааны хүү, Мөнх хаан, Хубилай, Хүлэгү, Аригбөх нарын ирээдүйн эцэг болох таван настай Толуйг шүүрэн авч, алахыг завджээ. Өэлүн эх тусламж гуйн хашгирахыг сонссон Алтани охин зэвсэггүй байсан хэдий ч хутга барьсан Харгил-Ширатай ноцолдож, Чингис хааны хоёр жанжин Жэтэй, Сүбэдэйн ах Зэлмэ нарыг туслахаар ирэх хүртэл саатуулж чадсан байна. Жек Уэтерфордын хэлснээр бол Алтани энэ үйл явдлын үеэр араваас арван дөрвөн настай байжээ. Чингис хаан 1206 оны хурилдай дээр хүлэг баатар Борохул болон түүний эхнэр Алтанигийн эрэлхэг зоригийг магтаж, “Борохулын гэргий, эр Борохулдаа өрөөсөн арал болон тусалж явсны дээр, Толуйн амийг аварч тус хүргэв” хэмээн Алтанигийн гавьяаг онцгойлон дурджээ. Харин Шихихутуг Толуйг аварсан гэж Ил хаант улсын түүхч, сайд Рашид ад-Дин тэмдэглэснийг улбаалан орчин цагийн зарим түүхчид Монголын Нууц Товчоонд дурдсан энэхүү түүхийн үнэн зөв эсэхэд эргэлздэг. Гэсэн хэдий ч Алтанигийн түүх бол монгол эмэгтэйчүүд дайны урлагийг эзэмшсэн, мөн өөрсдийн хөвгүүддээ бие даан зэр зэвсэг хэрхэн хэрэглэхийг заан сургаж чадаж байсныг харуулсан түүхэн баримт юм.
Монголын нууц товчоонд 1206 оноос хойших үйл явдалд Алтангийн тухай дахин дурддаггүй. Арменийн сурвалж бичигт Элтина эсвэл Айлт'ана гэж тэмдэглэсэн Алтани хатан нь Иран, Армен, Гүржийг захирч байсан монгол жанжин Чормаганы эхнэр (хатун) гэж тэмдэглэсэн байдаг. 13-р зууны Арменийн түүхч Грегори Акнер энэхүү хосыг 1230 оноос хойш Муганд амьдарч байсныг дурьдсан боловч тэрээр хатныг Борохулын эхнэр бус, харин Чингис хааны эхнэр байсан гэж бичсэн байдаг. Алтанигийн нөхөр Борохул 1217 оны орчимд Тумадийн босогчдод алагдсан тул монголчуудын дунд түгээмэл байсан уламжлалт ёсоор Алтани нь Чингис хааны хорчи, жанжин Чормагантай хожим гэрлэсэн байж магадгүй юм. Америкийн түүхч Тимоти Мэй Элтина нэрийг Алтан хэмээн хөрвүүлж, түүнийг Өгэдэйгийн эхнэр гэж үзсэн байдаг. Судлаач Жек Уэтерфорд Алтани нь Өэлүнийн ач охин эсвэл өргөмөл хүүхэд байсан байж магадгүй хэмээн, Чингис хааны гэр бүлтэй нягт ойр холбоотой хүн байсан гэсэн санал дэвшүүлжээ.
1240 оны үед Чормаган дүлий болж өвдсөн тул түүний хатан Элтина (Алтани) Иранд байсан таммачи цэргийг Бэсүдийн Байжутэй хамтран хэдэн жил захирчээ. Баруун зүгийн орноос ирсэн бүх чухал ихэс дээдэс, элч нар Монгол дахь Их хааны ордонд хүрэхээсээ өмнө Азербайжанд байрлаж байсан Элтина, Байжу нарыг дайран, бараалхдаг байв. Алтани [Элтина буюу Айлтана] Гүрж, Ассири, Армян зэрэг Христийн шашинтнуудтай найрсаг харилцаатай байсныг армен сурвалжуудад дурдсан байна.
Чормаганы хатан Алтани Ширэмүн, Бора хэмээх хоёр хүү, нэг охинтай байсан нь сурвалжуудаас мэдэгдэж байна. Хүлэгү 1250-иад оны сүүлээр Иранд ирсэнийхээ дараа Алтанигийн хүү Бораг алдаа эндэгдэл гаргасанд буруутган цаазалжээ. Харин нөгөө хүү Ширэмүн нь Их хаан Гүюг болон Илхангууд Хүлэгү болон Абага нарт амжилттай хүчин зүтгэж, Кавказ, Иран дахь Христийн сүм, лам нарыг дэмжиж байв.