Abenida Rizal

Ang Abenida Rizal (Ingles: Rizal Avenue, Espanyol: Avenida Rizal, karaniwang kinikilala bilang "Avenida") ay isa sa mga pangunahing lansangan ng Maynila, ang kabisera ng Pilipinas. Isa itong abenida na pinapaligiran ng mga distrito ng Santa Cruz, Quiapo, at Binondo. Ipinangalan ito kay José Rizal, ang pambansang bayani ng Pilipinas, at bahagi ito ng Daang Radyal Blg. 9 (Radial Road 9) sa sistemang pamilang ng mga daan at lansangan sa Kalakhang Maynila. Ang Linyang Lunti ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila (LRTA) ay nakatayo sa ibabaw ng abenida sa kabuuang haba nito, at dumadaan dito ang mga dyipni na naghahatid ng mga pasahero na mula pa sa Caloocan at Lungsod Quezon.
Itinatag ang Abenida Rizal sa pamamagitan ng ordinansa ng Lungsod ng Maynila noong 1911 mula sa dalawang kalye – Calle Dulumbayan at Calle Salcedo. Pinahaba ito sa mga sumunod na dalawang dekada hanggang sa maabot nito ang monumento ni Andres Bonifacio sa Caloocan. Ito ay naging pinakamahabang lansangan sa Kamaynilaan bago ito hinigitan ng EDSA sa haba at kahalagahan pagpasok ng dekada-1940. Bago at pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang abenida ay sentro ng buhay-lipunan ng lungsod. Nakalinya rito ang mga tindahan, restoran, sinehan, at tanghalan. Ang mga sinehan ay dinisenyo ng mga prominenteng arkitekto ng mga panahong iyon. Karamihan sa kanila ay di-kinalauna'y magiging national artist.
Dalawang pambansang alagad ng sining sa larangan ng arkitektura, Pablo Antonio at Juan Nakpil, ay nagdisenyo ng ilan sa mga kilalang sinehan at tanghalan na matatagpuan sa abenida. Dinisenyo ni Antonio ang mga Tanghalang Galaxy, Ideal, Scala, at Lyric. Dinisenyo naman ni Nakpil ang mga Tanghalang Capitol, Ever, at Avenue. Pagkalipas ng maraming taon, ang paligid ng abenida ay nabiktima ng mga pagbabago sa lungsod.
Ang pangunahing sanhi sa pagkahina ng ekonomiya at pagkabulok ng atmospera ng abenida ay ang Linya 1 na binuksan noong 1984. Ang nabanggit na sistemang nakaangat na daambakal ay para maibsan ang mabagal na daloy ng trapiko sa abenida, subalit pinatay rin nito ang mga negosyo sa Abenida Rizal. Napilitan ang mga tanghalan na magpalabas ng mga dobol feature B-movies at soft porn, sapagkat lumipat ang mga tao sa mga mas-bagong sentro ng Ortigas at Ayala.
Noong 2000, sa panahon ni Lito Atienza bilang alkalde ng Maynila, ginawang lansangan para lamang sa mga naglalakad ang bahagi ng abenida mula Abenida Recto hanggang Kalye Palanca sa pamamagitan ng paglalagay ng mga tisang ladrilyo sa daan, at pininturahan ang mga gusali at Linya 1 bilang bahagi ng proyektong pagbabago sa lungsod. Dahil dito, ang mga sasakyan ay kinailangang gumamit ng mga kalapit na kalye tulad ng Tomas Mapua at Doroteo Jose para pumunta sa (at pumasok mula sa) Plaza Lacson. Ang pedestrianisasyon ng Abenida Rizal ay nakompleto noong 2003 at dapat sana'y pansamantala lamang ngunit nanatili ito hanggang 2008.
Ang Tanghalang Ideal ay giniba noong huling bahagi ng dekada-1970. Ang mga Tanghalang Galaxy, Scala, at Lyric ay hindi na ginagamit. Ang unang palapag ng Tanghalang Ever ay okupado ng mga tindahan, habang abandonado naman ang mga palapag na nasa itaas. Tangi ang Tanghalang Capitol ang nakaabot sa makabagong panahon at aktibo pa rin (bilang isang dimsum palace ngayon). Ang Tanghalang Avenue, na nalagpasan ang Labanan sa Maynila noong 1945, ay giniba noong 2006 para mabigyan-daan sa pagtatayo ng isang paradahan. Magastos ang pagpapanatili ng mga pasilidad ng tanghalan, kompara na gagawin itong paradahan. Sinubukan ng Pambansang Suriang Pangkasaysayan (o NHI) at ng ilang mga pribadong entidad na pigilan ang pagpapagiba ng tanghalan.
Naging alkade ng Maynila si Alfredo Lim noong 2007. Isa sa mga unang desisyon niya ay ang muling pagbubukas ng bahaging pang-pedestriyan (Recto-Palanca) sa mga motorista. Ang pedestrianisasyon ay inireklamo ng mga may-ari ng mga tindahan (dahil sa kumonteng daloy ng mga tao), at ng mga mananakay (dahil sa mabigat na daloy ng trapiko sa mga kalapit na kalye). Sapagkat ang halaga ng mga tisa ay nasa mga ₱40 bawat isa, kinailangan na maging maingat ang pagpapatangal ng mga ito upang maigamit sa mga proyekto sa hinaharap.
Noong 17 Hulyo 2007, dumalo si Lim sa seremonya ng muling pagbubukas ng nasabing bahagi ng Abenida Rizal, at nanatili itong bukas hanggang nagyon.
Lahat ay mga estasyon ng Linya 1:
Bukod pa riyan, tumatawid ang mga nakaangat na riles ng Linya 2 sa abenida sa sangandaan nito sa Abenida Recto, at mga ilang hakbang mula riyan matatagpuan ang Estasyong Recto. Tumatawid din ang mga riles ng PNR sa abenida (sa sangandaan nito sa Daang Blumentritt), at mga ilang hakbang mula riyan matatagpuan ang estasyong daangbakal ng Blumentritt.
Ang "Rizal Avenue" at mga anyo nito (tulad ng "Rizal Street", "Jose Rizal Avenue", atbp.) ay isa sa mga karaniwang pangalan ng kalye sa Pilipinas. Kadalasan, nagsisilbi itong pangunahing lansangan ng isang lungsod o bayan, at sa kaso ng mga lungsod at bayan sa Luzon, ang kalye na patungo (o nakaturo sa direksyon patungong) Maynila ay Kalye Rizal. Isa sa mga ganitong kalye ay Abenida J.P. Rizal sa Makati.
14°36′56″N 120°58′57″E﻿ / ﻿14.61556°N 120.98250°E﻿ / 14.61556; 120.98250