Dál nAraidi

Ríocht (nó b'fhéídir cónaidhm treibheanna) na gCruithne ba ea an Dál Araí (Sean-Ghaeilge Dál nAraidi), i n-oir-thuaisceart na hÉireann le linn na meánaoise. Ba chuid de 'chúige' Ulaid í an ríocht, agus bhíodh a ríthe in iomaíocht leis an Dál Fiatach le haghaidh ríogacht na cúige. Ba é Ráth Mór laistigh d'Aontroim a bpríomhchathair. Maítear gurbh é Fiacha Araí (Fiachu Araide) a sinsear eapainmneach.
Is amhlaidh go raibh an Dál Araí lonnaithe sna críocha chéanna ina raibh na Rhobogdioi (Ῥοβόγδιον) dar le Tolamaes ina shaothar dar teideal Geografaíocht. Fuarthas ann chomh maith an Dál Riada.
Bhíodh croílár chríocha an Dáil Araí suite ar bhruacha thuaidh Loch nEathach i ndeisceart Chontae Aontroma. Ó thuaidh bhíodh an Dál Riada, agus an teorainn léirithe leis An Bhuais. Ó dheas, bhíodh an teorainn léirithe leis an Ravel Water agus taobh thuaidh den Ghleann cois farraige.
Ba é an Dál nAraidi Mag Line príomh-rítheaghlach an Dáil nAraí. Lonnaithe i ndeisceart Chontae Aontroma a bhí an dál, agus Ráth Mór a phríomhchathair.
I lár na 7ú haoise, chloígh Dál nAraidi Mag Line, faoi cheannas Uí Chóelbad, ríocht Eilne ar an taobh thiar thuaidh, agus is amhlaidh gur lonnaigh craobh den dream ann. In am trátha, tugadh Dál nAraidi ar an gcraobh seo sa Tuaiscirt agus Dál nAraidi Mag nEilne fosta.
Faoi dheireadh na 8ú haoise, bhí craobhacha na gCruithne a bhí suite i gContaetha Aontroma agus an Dúin scartha óna chéile de bharr leathadh an Dáil Fhiatach. Thiontaigh an chraobh ina ríocht darb teideal Uíbh Echach Cobo, atá anois suite ar Mhaigh Cobha i gContae an Dúin. Dúradh gur ríthe Chobha (Cuib) iad. De réir ginealach meánaoiseach, ba de shliocht an Dáil Araí iad, cé gur lag é an nasc seo. Faoin 10ú haois, bhí Uí Echach Cobo luaite mar cheann de dhá thuath déag Ulaid.
Tugadh críocha Uíbh Echach Cobo mar bunús den déanacht mheánaoiseach agus cantred Normannach darbh ainm Oveh, maraon le deoise Dhroma Mhóir. Galldaíodh é níos déanaí mar Iveagh. Ba hé leathadh a gceantar cumhachta, sa 14ú haois, a bheadh mar bhunús ar bharúntacht Uíbh Eachach.
Craobh eile den Dál nAraidi ab ea Uí Erca Céin. De réir Leabhar na gCeart san 10ú haois, bhí siad ar cheann de 12 tuath na nUlad.
Faoi thús an ré stairiúil in Éirinn sa 6ú haois, bhí ard-ríocht na nUlad teoranta a bheag nó a mhór taobh thoir den Bhanna. Bhí críocha fós ámh ag na Cruithne taobh thiar den abhainn i gContae Dhoire. Sula ndeachaigh siadsan chun cinn is dócha go raibh finte níos luaite i gceannas ann.
Sa bhliain 563, de réir Annála Uladh, is amhlaidh go raibh achrann inmheánach i measc na gCruithne agus mar thoradh, rinne Báetán mac Cinn margadh le hUí Néill an Tuaiscirt. Gheall sé dóibh críocha Ard Eólairg (Aird Mhic Giollagáin) agus an Lí, taobh thiar den Bhanna. Mar thoradh sin, tharla Cath Mhóin Daire Lothair (Muine Mór an lae inniu) idir Uí Néill agus comhaontas ríthe Chruithne, inár cloíodh go millteanach na Chruithne. I ndiaidh an catha, chuir Uí Néill a gcomhghuaillithe as Oirialla a gcónaí i nEilne, iar-chríocha Chruithne suite idir an Banna agus an Buais. Idir an dá linn, chuir na Cruithne clóite atheagar orthu féin laistigh den Dál Araí.
Sa bhliain 565, mharaigh Áed Dub mac Suibni, rí Dhál Araí Ulad, Diarmait mac Cerbaill, Ard-Rí, ag Ráith Beag.
Sa bhliain 626, bhain rí Dhál Araí Congal Cáech ríogacht ruire na Ulad amach, agus sa bhliain 628, mharaigh sé i mbun catha an t-Ard Rí, Suibne Menn Uí Néill an Tuaiscirt. Sa bhliain 629, bhí Connal i gceannas nuair a chloígh Uí Néill an Dál Araí. Ag iarraidh tar éis sin an t-Ard-Ríogacht a bhaint amach do féin, bhunaigh Connal comhghuaillíochtaí leis an Dál Riada agus Srath Chluaidh. Mar thoradh siúd, tharla Cath Mhaigh Rath sa bhliain 637, inar maraíodh Connal ag an Ard-Rí Domnall mac Áedo Uí Néill an Tuaiscirt, agus i dteannta sin, lagaíodh go donna idir an Dál Araí agus an Dál Riada araon.
Insítear san Annála Uladh Dúin bhliain 668 gur tharla Bellum Fertsi (Cath Bhéal Feirste) idir na 'hUlaid' (Dál Fiatach) and 'Cruithne' (Dál Araí). Lena linn sin, bhí an Dál Araí ag tríd is aghaidh chúngrach Uí Néill an Tuaiscirt. Sa bhliain 681, maraíodh Dúngal Eilni den Dál Araí an Tuasicirt agus a chomhghuaillí Cenn Fáelad den Chiannachta as tuaisceart Dhoire ag Dún Cethirinn ag Máel Dúin den Cenél Mhic Ercae den Cenél nEógain.
Sa bhliain 697, measadh go raibh baint ar leith ag comhghuaillíocht éigin den Dál Araí, Ciannachta Glinne Geimin agus Cenél Feradaig le bás Eochach mhic Dhomhanghairt, rí Cenél nGabráin de Dhál Riada na hAlban.
Le linn na 7ú haoise, chaill na Cruithne de réir a chéile a gcuid tailte taobh thiar den Bhanna, agus bhí an Dál Araí ansin an t-aon chineál amháin na gCruithne i gContae Aontroma. Tar éis na bliana 776, ní ghlaonn na hannála a thuilleadh Cruthin ar an Dál nAraidi, ach ina ionad sin fir Ulad.
Sa 8ú haois, chloígh an Dál Araí ríocht an Dáil Riada. Ag an am gcéanna, mhéadaigh Dál Fiatach a gcuid críoch, ag sáinniú an Dáil Araí ó Uí Eachach Cobha.
Faoi dheireadh na 9ú haoise, d'éirigh leis an Dál Araí cumhacht a bhaint den Dál Fiatach. Tháinig deireadh leis an gcinseal seo go dtí an bhliain 972, nuair a chuir Eochaid mac Ardgail an Dál Fiatach i réim arís.
Sa bhliain 1005, Brian Bóramha ó thuaidh chun umhlú na nUlad a glacadh. Ní bhfuair sé ámh ach umhlú rí an Dáil Araí ina phríomhchathair Ráith Mór.
Faoi thús na 12ú haoise, faoi cheannas Uí Loingsigh, bhí iar-críocha an Dáil Araí i nAontroim caillte acu d'Uí Fhloinn, agus teoranta ansin i Maigh Line. Príomhchlann Uí Thoirtre as Oirialla, agus ceannairí fosta na bhFear Lí ba ea Uí Fhloinn. Mar thoradh chleamhnas agus comhghuaillíochtaí, mar aon le brú cúngaigh ó Cenél nEógain, d'aistrigh siad féin soir thar an mBanna. Ach a raibh siad i gceannas i nAontroim, ghlaoigh siad orthu féin ní amháin tiarnaí a muintire féin, Uí Thoirtre, ach fosta ríthe Dhál Araí (an Tuaiscirt), Dhál Riada agus Fhir Lí.
Se a leanas liosta chineáil/clanna/corcraí/finte/síolta/treibheanna an Dáil Araí:
Seo a leanas suíomhanna a bhíodh laistigh den Dál nAraidi, de réir fianaise:
Aibhneacha
Átha
Foraoisí
Gleannta
Locha
Macairí srl
Sléibhte