Syisya

Syisya, gudu-gudu atau hukah (Jawi: ‏حوقه، ݢودو٢، شيشا‎‎; lihat juga nama lain) ialah sejenis peralatan untuk memanaskan atau mengewapkan tembakau, tembakau berperisa (selalunya muassil), kadangkala ganja, hasyis dan candu untuk dihisap. Asap disalurkan melalui bekas air—biasanya kaca—sebelum dihisap.
Antara risiko kesihatan utama menghisap tembakau, ganja, candu dan dadah lain dengan syisya termasuk pendedahan kepada bahan kimia toksik, karsinogen dan logam berat yang tidak ditapis oleh air, serta risiko penularan penyakit berjangkit dan bakteria patogen apabila syisya dikongsi. Penggunaan syisya merupakan satu isu kesihatan awam global, dengan kadar penggunaan yang tinggi dalam populasi Timur Tengah dan Afrika Utara serta golongan muda di Amerika Syarikat, Eropah, Asia Tengah dan Asia Selatan.
Syisya dicipta oleh Abul-Fath Gilani, seorang doktor Parsi kepada Raja Akbar, di bandar Fatehpur Sikri di India semasa zaman India Mughal; syisya tersebar dari benua kecil India ke Parsi terlebih dahulu di mana alatnya diubah kepada bentuk yang kini kemudian ke Asia Barat. Ataupun ia mungkin berasal dari dinasti Safawiyah Parsi, dari mana ia akhirnya tersebar ke benua kecil India.
Walaupun tembakau dan dadah pantang digunakan semasa syisya mula-mula wujud, ia menjadi popular dalam kalangan bangsawan dan kemudian diterima orang ramai. Tembakau yang dibakar mula digantikan dengan tembakau berperisa yang diwapkan. Namun, syisya asli sering digunakan di kawasan luar bandar Asia Selatan, yang masih menggunakan tumbak (tembakau tulen dan kasar yang tidak berperisa) dan dihisap dengan membakarnya terus dengan arang. Walaupun kaedah ini menghasilkan kandungan tembakau dan nikotin yang lebih tinggi, ini juga menimbulkan lebih banyak kesan kesihatan yang buruk berbanding syisya pengewap.
Di benua kecil India, syisya dipanggil dengan perkataan Hindustani huqqa (Dewanagari: हुक़्क़ा, Nastaliq: حقّہ) dan merupakan asal usul perkataan "hukah" dalam Inggeris. Perkataan India "hookah" digunakan dalam bahasa Inggeris dengan meluas akibat penjajahan India British (1858–1947), semasa ramai pendatang dari Britain mencuba syisya buat kali pertama. William Hickey, selepas tiba di Calcutta, India pada tahun 1775, terus menulis dalam Memoir beliau:
Perkataan Arab أرجيلة (arjīlah) biasa digunakan di Lubnan, Syria, Palestin, Jordan, Uzbekistan, Kuwait dan Iraq, manakala nargilah (Ibrani: נַרְגִּילָה, Arab: نارجيلة) paling biasa digunakan di Israel. Ia berasal daripada nārgil (Parsi: نارگیل), yang berasal daripada Sanskrit nārikela ( नारिकेल), bermaksud kelapa, menunjukkan bahawa syisya dahulu dipotong daripada tempurung kelapa.
Di Serbia, Bosnia dan Herzegovina, Macedonia Utara, Yunani, Turki dan Bulgaria, na[r]gile (на[р]гиле) atau na[r]gila (на[р]гила) adalah nama untuk paip syisya, manakala šiša (шиша) adalah شیشه (šiše) iaitu "botol kaca" dalam bahasa Parsi. Paip di negara-negara ini selalunya ada muncung. Tembakau berperisa, yang dibuat dengan memerap tembakau yang telah dipotong ke dalam pelbagai sirap berperisa, diletakkan di atas air dan ditutup dengan kerajang yang bertebuk dengan arang panas diletakkan di atasnya, dan asap disedut melalui air sejuk untuk menyejukkan dan menapisnya. Di Albania, syisya dipanggil "lula" atau "lulava". Di Romania, ia dipanggil narghilea .
"Narguile" ialah perkataan lazim di Sepanyol untuk merujuk kepada paip syisya tetapi "cachimba" juga digunakan, serta "shisha" oleh pendatang Maghribi di Sepanyol. Perkataan "narguilé" digunakan dalam bahasa Portugis. "Narguilé" juga digunakan dalam bahasa Perancis, begitu juga "chicha".
Arab شيشة (syīsyah), melalui perkataan Turki Usmaniyah شیشه‎ (syisye) yang merupakan kata pinjaman langsung daripada Parsi شیشه (syīsye) yang bermaksud "bekas kaca", ialah nama lazim untuk syisya di Mesir, Sudan dan juga dunia Arab lain seperti Semenanjung Arab (antaranya Kuwait, Bahrain, Qatar, Oman, UAE, Yaman dan Arab Saudi), Algeria, Tunisia. Perkataan ini juga digunakan di Malaysia, Maghribi dan Somalia. Di Yaman, perkataan Arab مداعة (madā`ah) juga digunakan, tetapi untuk paip tembakau tulen.
Di Parsi, syisya dipanggil "qalyān" (قلیان). Qalyan disebut dalam buku Eropah terawal tentang tembakau, tobacologia yang ditulis oleh Johan Neander dan diterbitkan dalam bahasa Belanda pada tahun 1622. Nampaknya syisya pada masa itu mula dikaitkan dengan Parsi kerana di Mesir abad ke-18, syisya yang paling popular dipanggil Karim Khan sempena pemerintah Parsi pada masa itu. Nama ini juga digunakan di Azerbaijan, Ukraine, Rusia, Lithuania dan Belarus.
Di Uzbekistan dan Afghanistan, syisya dipanggil chillim.
Dalam bahasa Kashmir, syisya dipanggil "Jajeer".
Di Maldives, syisya dipanggil "Guduguda".
Di Jerman, Austria dan Switzerland, syisya dipanggil "Shisha".
Di Filipina, syisya dipanggil "hitboo" dan biasanya digunakan dalam menghisap ganja berperisa.
Dalam bahasa Sindh, salah satu bahasa Asia Selatan, ia dipanggil huqqo (حُقو / हुक़्क़ो).
Di Vietnam, paip syisya dipanggil syisya hukah (bình shisha) dan syisya dipanggil "tembakau syisya" (thuốc shisha).
Di bandar Fatehpur Sikri, India, mubaligh Roman Katolik Persatuan Jesus yang tiba dari bahagian selatan negara itu mempersembahkan tembakau kepada Maharaja Mughal Akbar Agung (1542–1605). Louis Rousselet menulis bahawa doktor Akbar, Hakim Abu al-Fateh Gilani, kemudiannya mencipta syisya di India. Walau bagaimanapun, sajak catur baris Ahlī Shirazi (meninggal 1535), seorang penyair Parsi, menyebut tentang penggunaan ḡalyān (Falsafī, II, hlm. 277; Semsār, 1963, hlm. 15), maka syisya sudah digunakan sekurang-kurangnya seawal zaman Syah Ṭahmāsp I. Oleh itu, Abu al-Fateh Gilani sepatutnya dinamakan orang yang memperkenalkan ḡalyān, yang sudah digunakan di Parsi, di India. Walau bagaimanapun, tiada bukti bahawa syisya kewujudan sehinggalah tahun 1560-an. Tambahan pula, tembakau dipercayai tiba di India pada abad ke-17, dan sebelum itu orang menghisap ganja di India. Ini menunjukkan bahawa mungkin sajak Ahlī Shirazi bercakap tentang bahan lain dan barangkali dengan kaedah yang lain.
Selepas Eropah membawa tembakau ke Parsi dan India, Hakim Abu al-Fateh Gilani yang berasal dari Gilan, sebuah wilayah di utara Parsi, berpindah ke Hamarastan. Beliau menjadi doktor di istana Mughal dan menyedari isu kesihatan daripada kepopularan menghisap tembakau dalam kalangan bangsawan India. Beliau kemudiannya mendapat idea untuk melalukan asap dalam air untuk 'dibersihkan'. Gilani mempersembahkan ḡalyān selepas Asad Beg, duta Bijapur, menggalakkan Akbar I menghisap syisya. Berikutan populariti dalam orang bangsawan, alat baharu untuk merokok ini tidak lama kemudian menjadi simbol status bagi golongan bangsawan dan kelas atasan India.
Daripada menggunakan tembaga, loyang dan aloi-aloi berkualiti rendah, semakin banyak pengeluar menggunakan keluli tahan karat dan aluminium. Sebatian getah silikon digunakan untuk hos syisya, menggantikan kulit dan wayar. Bahan-bahan baharu menjadikan syisya moden lebih tahan lama, menghilangkan bau semasa menghisap dan dapat dicuci tanpa risiko kakisan atau mereput. Teknologi baharu dan reka bentuk moden mengubah rupa syisya. Walaupun syisya moden mempunyai banyak kebaikan, seperti lebih lasak, kos pengeluaran yang tinggi dan peralatan moden yang kurang tersedia di tempat-tempat tradisional syisya dibuat menyebabkan kebanyakan syisya masih dihasilkan dengan teknologi lama.
Kelalang di bahagian bawah syisya diisi dengan air yang cukup untuk menenggelamkan beberapa sentimeter batang syisya, yang ditutup dengan kedap padanya. Menggunakan lebih banyak air akan menjadikannya lebih sukar untuk dihisap. Tembakau atau molase tanpa tembakau diletakkan di dalam cupak di bahagian atas syisya. Mangkuk biasanya ditutup dengan kerajang timah berlubang atau kasa dawai, dengan arang batu diletakkan di atas. Kerajang memisahkan arang batu daripada tembakau dan boleh mencapai suhu maksimum 450 darjah Celsius, atau 130 dengan kasa dawai. Suhu ini terlalu rendah untuk menyebabkan pembakaran dan jauh lebih rendah daripada 900 darjah Celsius (1700°F) yang digunakan untuk rokok. Sebahagian besar asap syisya dibuat dengan proses yang lebih ringkas—penyulingan, bukan pembakaran atau pirolisis. Oleh itu, ia kurang mengandungi sebatian terpirosintesis berbahaya yang banyak terdapat dalam asap rokok.
Apabila hos disedut, ia menghasilkan vakum di dalam ruang kelalang yang menarik asap ke dalam air. Pada masa yang sama, udara ditarik melepasi arang dan dipanaskan. Ia melepasi campuran tembakau, menghasilkan aerosol daripada perolakan udara panas dan pengaliran haba daripada arang batu. Wap ini turun batang tiub ke dalam air di dalam kelalang. Ia membobok melalui air, menyejuk, dan memenuhi ruang kelalang. Apabila pengguna menyedut hos, asap masuk ke dalam paru-paru, sementara udara baharu ditarik melepasi arang, memulakan proses ini semula. Wap yang terkumpul di dalam kelalang di atas garis air boleh dikeluarkan melalui injap pembersihan, jika ada. Injap sehala ini dibuka dengan meniup perlahan-perlahan ke dalam hos.
Asap tembakau mengandungi bahan kimia toksik, seperti karsinogen (bahan kimia yang menyebabkan kanser). Air tidak menapis bahan-bahan kimia ini. Bahan kimia ini berasal daripada pembakaran arang, tembakau, dan perasa. Bahan-bahan kimia ini boleh menyebabkan kanser, penyakit jantung, penyakit paru-paru dan masalah kesihatan lain. Beberapa bahan kimia berbahaya dalam asap tembakau ialah nitrosamin, hidrokarbon aromatik polisiklik (PAH; cth. benzo[a]pirena dan antrasena), aldehid meruap (cth. formaldehid, asetaldehid, akrolein), benzena, nitrik oksida, logam berat (arsenik, kromium, plumbum), dan karbon monoksida (CO). Menghisap syisya juga meningkatkan jumlah karbon monoksida (CO) dalam badan lapan kali ganda daripada normal. Berbanding menghisap sebatang rokok, satu sesi syisya mendedahkan pengguna kepada lebih banyak karbon monoksida dan PAH, paras nikotin yang serupa dan paras nitrosamin khusus tembakau yang lebih rendah. Dengan menyedut bahan-bahan kimia ini, penghisap syisya lebih berisiko untuk mendapat banyak masalah kesihatan yang sama dengan perokok. Satu sesi syisya menghasilkan 100–200 kali lebih banyak asap yang dihisap daripada sebatang rokok.
Apabila orang berkongsi syisya, terdapat risiko penyakit berjangkit seperti herpes mulut, batuk kering, hepatitis, influenza dan H. pylori merebak. Menggunakan muncung paip pakai buang asing boleh mengurangkan risiko ini tetapi bukan seratus peratus.
Penghisap syisya menyedut nikotin, bahan kimia penagih. Satu sesi menghisap syisya memberikan 1.7 kali ganda dos nikotin sebatang rokok dan kadar penyerapan nikotin dalam pengguna syisya harian adalah bersamaan dengan menghisap 10 batang rokok sehari. Ramai penghisap syisya, terutamanya pengguna kerap, mengidam syisya dan mengalami gejala-gejala cerai dadah selepas lama tidak menghisapnya, dan ia boleh menjadi sukar untuk berhenti. Orang yang ketagih syisya lebih berkemungkinan akan menghisapnya seorang diri. Penghisap syisya yang ketagih mungkin berasa lebih mudah untuk berhenti jika mereka mendapatkan bantuan daripada program kaunseling berhenti merokok.
Karbon monoksida (CO) dalam asap syisya menyukarkan badan membawa oksigen ke organ-organ penting seperti otak dengan mengikat hemoglobin dalam darah dan membentuk karboksihemoglobin. Terdapat beberapa kes dalam kepustakaan perubatan yang mana penghisap syisya perlu dirawat di bilik kecemasan hospital kerana gejala-gejala keracunan CO seperti sakit kepala, loya, lesu dan pengsan. Ini kadang-kadang dipanggil "penyakit syisya". Menghisap syisya merosakkan sistem jantung dengan beberapa cara, antaranya membuat jantung berdegup lebih laju dan meningkatkan tekanan darah. Ia juga menyukarkan badan mengawal tekanan darah dan degupan jantung. Mengguna syisya juga merosakkan saluran darah, menyebabkan keradangan, membahayakan paru-paru serta menyukarkan keupayaan bersenam.
Bukti terkini menunjukkan syisya menyebabkan banyak masalah kesihatan. Menghisap syisya boleh meningkatkan risiko beberapa jenis kanser (paru-paru, esofagus, dan gastrik), penyakit paru-paru (fungsi paru-paru terjejas, bronkitis kronik, dan emfisema), penyakit arteri koronari, penyakit periodontium, masalah bersalin dan peranakan (berat lahir rendah dan masalah paru-paru semasa lahir), perubahan larinks dan suara, dan osteoporosis. Banyak kajian setakat ini boleh ditambah baik dengan mengukur penggunaan syisya dengan cara yang lebih standard. Kajian yang lebih besar dan berjangka panjang masih diperlukan untuk mengetahui masalah kesihatan jangka panjang dengan lebih lanjut akibat syisya serta pendedahan kepada asap syisya. Kesihatan mulut juga terjejas, lebih-lebih lagi gigi dan gusi.
Asap basi daripada syisya mengandungi banyak karbon monoksida, aldehid, PAH, zarah ultrahalus, dan zarah boleh hirup (zarah yang cukup kecil untuk masuk ke dalam paru-paru). Kajian menunjukkan kualiti udara di dalam bar syisya adalah sangat tidak sihat, dengan kepekatan zarahan dilabelkan tidak sihat hingga berbahaya mengikut piawaian Agensi Perlindungan Alam Sekitar AS. Udara dalam bar syisya juga mengandungi banyak bahan kimia toksik seperti karbon monoksida, nikotin, hidrokarbon aromatik dan logam surih. Kepekatan semua bahan toksik ini malah lebih teruk daripada tempat orang menghisap rokok (bagi bilangan perokok yang sama setiap jam). Apabila seseorang menghisap syisya selama sejam, mereka melepaskan 2-10 kali ganda bahan kimia penyebab kanser dan kimia berbahaya lain dibandingkan dengan perokok. Tiada kajian telah menyelidik masalah kesihatan jangka panjang akibat terdedah kepada asap syisya basi, tetapi antara masalah jangka pendeknya adalah masalah bernafas seperti berdehit, hidung tersumbat dan batuk kronik.