Lipunan

Lipúnan o sósyedád ang pangkat ng mga indibidwal na may kaugnayan sa isa't-isa, madalas base sa kultura, kaugalian, at saloobin, at naninirahan sa isang tiyak na teritoryong pinamumunuan ng isang pinuno o grupo ng mga pinuno. Sa mga tao, isa itong komplikadong istraktura na kooperatibo sa pamamagitan ng paghahati sa trabaho base sa mga inaasahang gampanin ng bawat isa sa naturang pangkat. Nakaayon ang mga gampanin na ito sa mga konsepto ng lipunan na kinokonsiderang tama o mali, kilala rin sa tawag na mga norm. Dahil sa kolaborasyong kaakibat nito, nagagawa ng mga lipunan ang mga bagay na hindi magagawa nang mag-isa.
Magkakaiba-iba ang mga lipunan base sa kanilang natamong antas ng teknolohiya at ekonomiya. Madalas, mas dominante at hiyarkikal ang mga lipunan may sobra-sobrang pagkain. Magkakaiba rin ang anyo ng pamamahala sa mga lipunan, gayundin sa mga pagpapamilya at gampanin ng kasarian. Nakaangkla ang kaugalian ng tao sa lipunan; bagamat tao ang humuhulma sa mga lipunan, hinuhulma ng lipunan ang ugali ng mga tao.
Isang pangngalang kolektibo ang lipunan, na may literal na kahulugan na "pagtitipon" o "sambayanan". Makikita ito sa salitang-ugat nito na lipon, na tumutukoy naman sa isang koleksyon o grupo, hindi lamang ng tao. Isa rin itong pang-uri, na may kahulugan na "sama-sama". Kaugnay sa salitang ito ang pandiwang likom, gayundin ang pangngalang lupon, na tumutukoy naman sa isang grupo ng mga taong namamahala ukol sa isang bagay kagaya ng pagsesensor ng pelikula, at kalipunan, na may kahulugan naman na "antolohiya" o "pulutong".
Samantala, nagmula naman sa wikang Espanyol na sociedad ang salitang sosyedad. Bagamat madalang gamitin kumpara sa lipunan, makikita pa rin ito sa ilang mga salita sa wikang Tagalog tulad ng alta sosyedad, isang lumang tawag sa mataas na lipunan. Nagmula ito sa wikang Pranses na societe ("kumpanya"), na nagmula naman sa wikang Latin societas ("alyansa", "kapatiran") mula sa pangngalang socius ("kaibigan").
Likas sa mga tao, gayundin sa mga kamag-anak nitong mga bonobo at chimpanzee, ang pakikisalamuha sa iba. Ito ang pinaniniwalaang nagdulot upang umusbong ang mga lipunan. Mataas ang antas ng kooperasyon ng mga tao, na iba sa mga grupo ng mga kamag-anak nito, tulad halimbawa ng pagiging magulang ng lalaki, ang paggamit ng wika, ang paghahati sa trabaho, at ang pagsasagawa ng mga "pugad" katulad ng mga bahay, bayan, o lungsod.
Inihahanay ng ilang mga biologo tulad ni E.O. Wilson bilang mga eusosyal na hayop, ang pinakamataas na antas ng sosyalidad o pakikisalamuha sa mga hayop, kahanay ng mga langgam, bagamat hindi lahat ay sumasang-ayon sa pananaw na ito. Ipinagpapalagay na natural na umusbong ang pamumuhay sa grupo sa mga tao dahil sa pagpili sa grupo na hatid ng mga pisikal na kapaligiran na maaaring mahirap tirhan.
Ayon sa Kanluraning sosyolohiya, may tatlong pangunahing konsepto sa lipunan: punsiyonalismo, teorya ng tunggalian, at simbolikong interaksyonalismo.
Ayon sa punsiyonalismo, sama-samang nagtatrabaho ang bawat indibidwal sa isang lipunan upang umusbong, kilala rin sa tawag na kolektibong kamalayan. Naniniwala ang mga sosyologong tulad ni Auguste Comte at Émile Durkheim na nasa hiwalay na antas ng realidad ang lipunan mula sa biolohiya o mga inorganikong bagay. Dahil dito, maipapaliwanag ang mga penomenang panlipunan bilang ang pansamantalang pagdaan ng mga indibidwal sa antas na ito bilang resulta ng kani-kanilang pagganap sa mga tungkulin nila.
Kabaligtaran naman ang pananaw ng teorya ng tunggalian. Ayon dito, gumagana ang lipunan dahil sa tunggalian ng mga uring panlipunan. Isa ito sa mga pundasyon ng pananaw ni Karl Marx, na nakaisip sa ideya ng lipunan bilang isang ekonomikong base na may superestruktura ng pamahalaan, relihiyon, pamilya, at kultura. Ayon kay Marx, nakadepende sa base ang magiging superestruktura, at makikita sa kasaysayan ang pagbabago ng lipunan dahil sa tunggalian ng mga proletaryo at mga burgis na kumokontrol sa paraan ng produksiyon.
Samantala, nakapokus ang teorya ng simbolikong interaksyonalismo sa mga indibidwal at ang relasyon nila sa lipunan. Tinitingnan nito ang paggamit ng mga tao ng wika upang makagawa ng mga simbolo at kahulugan, na siyang ginagamit bilang sanggunian sa kung papaano naisasagawa ang interkasyon sa pagitan ng mga indibidwal upang makagawa ng mga simbolikong mundo at kung paano naimpluwensyahan ng mga mundong ito ang pag-uugali ng mga tao.
Pagsapit ng ika-20 siglo, sinimulang tingnan ng mga sosyologo ang lipunan bilang isang ideyang ginawa. Ayon kay Peter L. Berger, isang "dialektika" ang lipunan: tao ang gumawa sa mga lipunan, pero ito rin ang humuhulma sa kanila.
Itinuturing na maka-Kanluran ng ilang mga akademiko ang pagtingin sa lipunan sa tatlong pananaw. Ayon sa sosyologong si Syed Farid al-Attas ng Malasya, partikular na interesado ang mga Kanluraning akademiko sa ideya ng modernidad kaya limitado ang kanilang pananaw. Nagbigay siya ng mga halimbawa ng mga akademikong hindi Kanluranin, kagaya nina Ibn Khaldun at Jose Rizal. Si Ibn-Khaldun ay isang Arabong nabuhay noong ika-14 na siglo, na nagsabi na ang lipunan at ang sansinukob ay may "makabuluhang kaugnayan", kung saan may mga nakatagong sanhi sa mga pangyayari. Tiningnan niya ang mga panlipunang estraktura bilang mga bagay na may dalawang anyo: nomadiko at sedentaryo. Ayon sa kanya, mataas ang pagsasama ng mga taong nomadiko dahil sa kanilang kultura at pangangailangan ng depensa. Ang pamumuhay naman na sedentaryo, ayon kay Ibn-Khaldun, ay sekular, maluho, at mapag-isa. Samantala, si Jose Rizal naman ay isang nasyonalistang Pilipino na nabuhay sa dulo ng panahon ng mga Espanyol sa Pilipinas. Bukod sa pagiging manunulat at siyentipiko, gumawa rin siya ng teorya ukol sa mga lipunang kolonyal. Ayon sa kanya, ang pagiging tamad, na ginagamit na dahilan ng mga Espanyol sa kanilang pananakop, ay dala mismo ng kolonyalismo. Kinumpara niya ang panahon bago ang kolonyalismo sa Pilipinas, kung saan mayabong ang ekonomiya at kalakalan, sa panahon ng kolonyalismo kung saan ang pagbagsak ng ekonomiya, pananamantala, at mga polisiyang nagpapahina sa pagsasaka ang siyang mga dahilan sa pagbaba ng interes sa pagtatrabaho.
Madalas na ginugrupo ng mga sosyologo ang mga lipunan batay sa kanilang antas ng teknolohiya: preindustriyal, industriyal, at pos-industriyal. Gayunpaman, walang tiyak na paghahati sa bawat isa. Isang halimbawa ng minungkahing paggugrupo ay mula sa sosyologong si Gerhard Lenski, na naghahati sa mga lipunan sa limang grupo: mangangaso, hortikultural, agrikultural, industriyal, at mga lipunang nakatuon sa isang gawain (kagaya ng pangingisda o pagpapastol).
Sa paglipas ng panahon, naging mas komplikado ang mga lipunan sa organisasyon at kontrol nito. May epekto ang ebolusyong kultural na ito sa mga pattern ng pamayanan. Minsan, nagtatabi ng mga pagkain ang mga mangangaso na humantong sa pagiging isang nayong agraryo nila. Lumaki rin ang mga malilit na nayon upang maging mga malalaking bayan at lungsod. Kalaunan, naging mga lungsod-estado at bansa ang mga ito. Gayunpaman, hindi masasabing ganito ang kahihinatnan o magiging proseso para sa lahat ng mga lipunan.
Sa isang lipunang preindustriyal, ang produksiyon ng pagkain ang pinakamahalagang trabaho. Nahahati ang mga lipunang ito depende sa kanilang antas ng teknolohiya at ang paraan ng paggawa nila ng pagkain: pangangaso, pagpapastol, hortikultura, at agrikultura.
Pangongolekta ng pagkain ang palaging ginawa ng mga mangangaso. Nangangaso rin sila ng mga makakaing hayop sa kalikasan. Dahil sa sitwasyong ito, hindi nakakagawa ng mga nayon ang mga mangangaso, at madalas na maliit lamang ang kanilang populasyon kagaya ng mga tribo o grupo, na di tataas sa 50 katao. Madalas rin silang mga egalitaryo at nagsasagawa sila ng mga desisyon batay sa konsenso. Limitado lang ang politika sa mga lipunang ito—walang mga opisina ng pamahalaan kung saan madalas na impluwensiya ang batayan ng pagpili sa pinuno. Magkakadugo rin madalas ang mga ito.
Inilarawan ng antropologong si Marshall Sahlins ang mga mangangaso bilang ang "orihinal na maykayang lipunan" dahil sa kanilang mahaba-habang oras ng pagliliwaliw. Ayon kay Sahlins, nagtatrabaho ang mga matatanda nang tatlo hanggang limang oras kada araw. Hindi pareho ng pananaw ang ilang mga mananaliksik, na nagtuturo sa mataas na antas ng pagkamatay nang maaga at ang walang-katapusang pakikidigma sa mga lipunang mangangaso. Samantala, ayon naman sa mga sumusuporta sa pananaw ni Sahlins, hinahamon nito ang relasyon diumano ng pag-abante ng teknolohiya sa progreso ng sangkatauhan dahil sa relatibong kaayusan sa pamumuhay ng mga tao na nasa mga ganitong lipunan.
Imbes na maghanap ng pagkain araw-araw, umaasa ang mga tao na nasa isang lipunang pastoral sa mga inaalagaang hayop upang may makain. Tipikal na mga nomadiko ang mga namamastol, palaging lumilipat ng tirahan depende sa damuhan. Katulad din ng mga mangangaso ang laki ng isang tipikal na pamayanan ng mga namamastol, ngunit di tulad nila, madalas na maraming pamayanan ang mga namamastol, na aabot sa isang libong tao sa kabuuan. Dahil ito sa pagtira ng mga namamastol sa mga malalawak na lugar kung saan madaling magpalipat-lipat, na nagbibigay-daan sa pag-usbong ng politika. Madalas din na sobra-sobra ang pagkain sa mga ganitong lipunan, at kadalasan din ay may paghahati ng trabaho at mataas na antas ng di-pagkakapantay-pantay.
Sa hortikultura, tinatanim ang mga prutas at gulay sa mga hardin ang pinanggagalingan ng pagkain. Halos katulad ito sa mga lipunang pastoral, sa antas ng teknolohiya at pagkakomplikado. Kasabay rin ito umusbong sa mga lipunang pastoral noong 10,000 taon ang nakararaan, matapos ang pag-abante ng teknolohiya sa Rebolusyong Agrikultural kung saan naging posible ang pagtatanim at pangangalaga sa mga hayop. Gumagamit ng tauhan at simpleng mga kagamitan ang hortikultura para matamnan ang lupain depende sa panahon. Gagamit ng panibagong lupain sila matapos magamit ang isa, na hahayaang bumalik sa natural nitong itsura. Sa ganitong sistema ng pagpapalit-palit naging posible ang pagtira ng mga lipunang hortikultural sa iisang lugar sa mahabang panahon, na kalauna'y humantong sa pagtatag sa mga nayon.
Tulad ng mga lipunang pastoral, kadalasan ay sobra-sobra ang pagkain na nagagawa ng mga ganitong lipunan. Dahil dito, naging posible ang paghahati ng trabaho. Kabilang sa mga trabahong umusbong ang mga manggagawa, babaylan, at mangangalakal. Gayunpaman, ang pagkakaroon ng kakapusan sa yaman na madedepensahan ay humahantong din sa di-pagkakapantay-pantay sa mga sistemang politikal ng ganitong klase ng lipunan.
Pangunahing ginagamit ng mga lipunang agrikultural ang teknolohiyang kaakibat ng agrikultura. Bagamat parehong nagtatanim, nagkakaiba ang lipunang agrikultural sa hortikultura sa paggamit nito ng araro. Dahil sa mas maraming pagkaing nagagawa sa mga ganitong lipunan, mas malalaki rin ang mga pamayanan nito kumpara sa iba. Umusbong ang komersyo at kalakalan dahil sa sobrang pagkain, na naghatid naman upang umusbong din kalaunan ang mga trabahong walang kinalaman sa paggawa ng pagkain, tulad ng pagiging pari, artisano, o mangangalakal.
Kilala ang mga lipunang agrikultural sa hirarkiya ng uri ng mga tao. Dahil nakadepende sa lawak ng lupain ang yaman ng isang tao, nadebelop ang hirarkiyang ito base sa pagmamay-ari ng lupa at hindi base sa trabaho. Dahil dito, madalas nahahati sa dalawang grupo ang mga lipunang ganito: ang elite at ang madla. Madalas na matindi rin ang balangkas ng hirarkiya, kagaya halimbawa ng sistemang caste ng Timog Asya. Pinaniniwalaan ng mga iskolar na ito ang dahilan kung bakit may matinding pokus sa personal na kalayaan ang modernong Kanluraning Mundo bunga ng mahaba nitong kasaysayan sa ganitong sistema ng lipunan.
Umusbong ang mga lipunang industriyal bilang resulta ng Rebolusyong Industriyal sa Europa noong ika-19 na siglo. Umaasa sila sa paggamit ng mga makina na pinapagana gamit ng isang panlabas na lakas tulad ng singaw o kuryente, upang makagawa sila ng mga produkto nang maramihan. Di tulad ng mga tradisyonal na anyo ng lipunan, na gumagawa ng mga produktong hilaw, gumagawa ang mga nasa lipunang industriyal ng mga produktong tapos na mula sa mga hilaw na produktong ito. Sa kasalukuyang panahon, nagsimulang gumamit ang mga lipunang ito ng mga mas malilinis na teknolohiya bilang tugon sa pag-init ng mundo, bagamat marami pa rin ang gumagamit ng mga tradisyonal na lakas tulad ng uling at langis.
Matatawag na mga lipunang pos-industriyal ang mga lipunang dinodomina ng impormasyon at serbisyo bilang pangunahing trabaho imbes ng sa produksiyon ng pagkain. Sa modernong panahon, nagiging mas mahalaga ang impormasyon at serbisyo kesa sa pagmamanupaktura sa mga nakaaabanteng lipunang industriyal. Nakatuon ang ilan sa mga serbisyong isinasagawa sa mga ganitong lipunan sa mga larangang kagaya ng edukasyon, pinansiyal, at kalusugan.
Lipunang maka-impormasyon ang tawag sa mga lipunan kung saan mahalagan gawain ang paggamit, paggawa, pamamahagi, pagmanipula, at pagsama ng impormasyon. Ayon sa mga naniniwalang isang lipunang maka-impormasyon ang kasalukuyang pandaigdigang lipunan, malaki ang epekto ng mga teknolohiyang pang-impormasyon sa edukasyon, ekonomiya, kalusugan, pamahalaan digmaan, at demokrasya. Bagamat unang lumitaw ang ideya ng ganitong lipunan noong dekada 1930s, sa kasalukuyan, halos tumutukoy palagi ito sa epekto ng mga teknolohiyang pang-impormasyon sa lipunan at kultura.
Lipunang makakaalaman ang tawag sa mga lipunan kung saan itinuturing na mahalaga ang pagpapalaya sa kaalaman para sa lahat ng miyembro ng lipunan upang bumuti ang kondisyon ng tao. Nagmula ito sa lipunang maka-impormasyon, ngunit di tulad nito, aktibong ginagawa ang pagpapakalat ng kaalaman, imbes na gawin lang ito.
Norm ang tawag sa mga napagkasunduang pamantayan ng katanggap-tanggap na pag-uugali sa loob ng isang grupo. Maaari itong impormal o pormal sa pamamagitan ng pagsasabatas sa mga ito. Samantala, gampanin naman ang tawag sa mga inaasahang dapat gawin ng isang indibidwal base sa kanyang estado sa lipunan. Ayon sa punsiyonalismo, nagagawa ang mga lipunan dahil sa pagsunod ng mga indibidwal sa mga gampanin nila. Ayon naman sa simbolikong interaksyonalismo, gumagamit naman ng mga simbolo ang bawat indibidwal upang maipakita ang kanilang gampanin. Ginamit ni Erving Goffman ang metapora ng isang teatro upang idebelop ang ideya ng dramaturhiya, kung saan nagsisilbing mga iskrip ang mga gampanin para sa kani-kanilang interaksyon sa isa't isa.
Kultura ang nagmamarka sa paghahati sa mga tao sa gampanin na itinuturing na panlalaki o pambabae. Kabilang sa mga ito ang pananamit, pag-uugali, karapatan, pribilehiyo, estado, at kapangyarihan. Ipinagpapalagay na ang mga gampaning pangkasarian ay dulot ng natural na pagkakaiba sa kasarian, na humantong sa ideya ng babae sa bahay. Sa kasaysayan, magkakaiba ang mga gampaning ito, at madalas rin itong hinahamon sa maraming lipunan.
Nag-oorganisa ang lahat ng mga lipunan ng tao base sa kanilang relasyon sa magulang, anak, at kamag-anak (kadugo), gayundin sa pamamagitan ng kasal (manugang). Bukod dito, may pangatlong uri din ng relasyon na madalas nilalapat sa mga ninong at ninang o mga ampon (piksyonal). Kinokonsiderang mahalaga ang relasyong ito sa maraming lipunan, at ginagamit bilang basehan sa pamana. Lahat din ng mga lipunan ay may mga pagbabawal sa insesto, at may ilang lipunan na may mga tradisyon ng preperensiya sa kasal sa mga kamag-anak nila.
Pangkat-etniko ang kategoryang panlipunan na naggugrupo sa mga indibidwal base sa kanilang mga magkakaparehong katangian na naghihiwalay sa kanila sa ibang mga grupo. Tradisyon, ninuno, wika, o kasaysayan ang ilan sa mga katangiang maaaring maging basehan. Walang napagkakasunduang kahulugan ng isang pangkat-etniko, at madalas din itong magbago depende sa tao. Hiwalay ang ideya ng etnisidad sa ideya ng lahi, na nakadepende naman sa pisikal na katangian, bagamat parehas lang silang gawa-gawa ng lipunan. Komplikado ang paggugrupo sa mga tao batay sa etnisidad, dahil maaaring malawak ang mga grupo na meron mga grupo sa ilalim nito. Mahalaga ang gampanin ng etnisidad sa pag-angat sa ideya ng estadong bansa bilang ang pangunahing anyo ng organisasyong politikal simula noong ika-19 na siglo at magpahanggang ngayon.
Gumagawa ng mga batas at patakaran ang mga pamahalaan na nakakaapekto sa mga taong nasasakupan nila. Sa kasaysayan, maraming anyo ng pamamahala ang lumitaw, na may magkakaibang antas ng pagbibigay ng kapangyarihan, at kontrol sa kanilang nasasakupan. Noong sinaunang panahon, nakadepende ang antas ng kapangyarihan sa magagamit na tubig, matabang lupa, at klimang maaya sa iba't ibang lokasyon. Kasabay ng paglaki ng populasyon, naging komplikado ang interaksyon sa pagitan ng mga grupo, na humantong kalaunan sa pagdebelop ng pamamahala sa pagitan at sa loob ng mga pamayanan.
Noong 2022, ayon sa The Economist, 43% ng mga pamahalaan ng mga bansa ay demokrasya, 35% ay otokrasya, at 22% ay pareho. Maraming bansa din ang sama-samang nagtatag ng mga pandaigdigang organisasyon at alyansa, ang pinakamalaki ay ang Mga Nagkakaisang Bansa na may 193 miyembrong bansa.
Matagal nang nakikipagkalakalan ang mga lipunan sa isa't isa, at ito ang isa sa mga tinitingnan na katangian na naghihiwalay sa mga tao sa ibang mga hayop. Itinuturing ito bilang isang mahalagang katangian ng mga Homo sapiens na humihiwalay sa kanila sa ibang mga hominid, na nagpahantong sa pagdami ng pagkain kung saan mahirap ang pangangaso. Walang ganitong katumbas sa mga Neandertal, na ngayo'y wala na. Madalas nakikipagkalakalan ang mga unang tao ng mga bagay upang makagawa ng mga kagamitan, tulad ng obsidiyano. Noong Gitnang Panahon, pinakamahalagang ruta ng kalakalan ang mga ruta na nagbibigay ng pagkain, tulad ng palitan ng pampalasa at ang Daang Seda.
Posibleng nakabase ang mga sinaunang anyo ng ekonomiya ng mga tao sa pagreregalo kesa sa palitan ng paninda. Produkto ang mga unang anyo ng pera, tulad ng mga hayop. Kalaunan, naging sistematiko ang mga ito na iniisyu ng mga pamahalaan sa pamamagitan ng mga barya, salaping papel, at sa modernong panahon, perang digital.
Sentro ng mahabang debate ang hayagang pagpatay ng mga tao sa kapwa nila tao nang maramihan tuwing digmaan. Ayon sa ilang mga iskolar, natural na bahagi ng pagiging tao ang karahasan, at ang digmaan ay nabuo bilang paraan upang mawala ang mga kakumpetensiya. Halos katulad din sa ibang mga hominid ang antas ng pagpatay ng mga tao sa kapwa tao, bagamat mas madalang itong gawin sa mga bata kumpara sa ibang mga hominid.
Sa kabilang banda, ipinagpapalagay din ng ilang mga iskolar na bago lang (relatibo sa haba ng kasaysayan) ang konsepto ng digmaan na nabuo dahil sa nagbabagong pangangailangan. Bagamat hindi napagkakasunduan, tinatayang nabuo lang sa mga tao ang naturang konsepto noong mga 10,000 taon na ang nakaraan o mas bago, depende sa rehiyon. Ayon sa mga pag-aaral, tinatayang nasa 2% ng mga namatay na tao ay dulot ng pagpatay (homicide), na halos kapareho lang din sa ibang mga lipunan ng hayop na naggugrupo. Gayunpaman, nakadepende pa rin ang porsyentong ito sa kultura at norm ng lipunan. Sa mga lipunang may matinding pagtingin sa legal na proseso, nasa 0.01% lang ang antas na ito.