Казахстан

Казахстан эсвэл Бүгд Найрамдах Казахстан Улс (Казах: Қазақстан, Орос: Казахстан) — Дундад Ази болон Европыг дамнан оршдог бүрэн эрхт улс. Хойд талаараа Орос, зүүн урд талаараа Хятад, урд талаараа Киргиз, Узбекистан, Туркменистантай хиллэж, баруун талдаа Каспийн тэнгист эрэгтэй далайд гарцгүй орон. Нийслэл нь —Астана.
Алтайн нуруунаас Ижил мөрөн, Баруун Сибирийн тэгш талаас Кызылкум, Тэнгэр уул хүрсэн 2 сая 725 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай дэлхийн 9-р том, далайд гарцгүй хамгийн том орон болно. 2019 онд тооцсоноор нийт хүн ам – 18 сая 400 мянга Үүнээс 69,7 хувь нь казах үндэстэн. Мөн орос, узбек, украин, уйгур, татар, герман, солонгос зэрэг 130 нэрийн ард түмэн амьдардаг. 70 илүү хувь нь ислам (суннит), 25 хувь нь христийн буюу үнэн алдартны шашин шүтлэгтэй.
Урьд цагт Казахстаныг Скиф, Түрэг, Монгол угсаатан эзэрхэж явсан. Казахын Хант Улс 15-р зуунд үүсч 18-р зуунд Оросын ивээлд орж сүүлд ЗХУ-ын мэдэлд киргизийн автономит БНУ гэж буюу ЗСБНОросУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 1936 оны 12 -р сарын 5-нд уугуул нэрээрээ шинэчлэн зохион байгуулагдаж ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн дотор «Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казах Улс» болон өнөөгийн хил хязгаарын ерөнхий дүр зураг тогтжээ. 1991 онд ЗХУ нуран задарч БНКазУ 1991 оны 12-р сарын 16-нд тусгаар тогтнолоо зарлаж 1992 оны 3-р сарын 2-нд НҮБ-ын 168 дахь бүрэн эрхт гишүүн болжээ. Түрэг гаралтай бөгөөд үндсэн ард түмний казах хэл болон хуучин байсан орос гэсэн хоёр хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг.
Казахстан бол хөгжиж буй орон. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (420 тэрбум ам.доллар) дэлхийд 43-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээгээр (24000$) Дундад Азидаа тэргүүлж байна. Каспийн нам доор газраас газрын тос олборлодог. Мөнгөний нэгж — тенге. НҮБ, ЕАБХАБ, ТУХН, ШХАБ, ЕАЭЗН зэрэг олон улсын байгууллагуудын гишүүн.
Тус улсыг казах үндэстний улс болохоор «Казах улс» гэнэ. Монгол оноосон нэр нь «Казах». Мөн -стан (улс, орон гэсэн утгатай) дагавар залгагдаж орос нэрээс «Казахстан», казах хэлнийхээс «Казакстан» (Қазақстан) гэж бичих нь бий. Энд к үсэг нь къ гэж хатуу дуудлагаар дуудагдана.
Түрэг—монгол хэлний авиа, үсэг сэлгэцээр түрэг үгийн К (Қ) нь монгол бичигт Х/Г болдог. Жишээ нь: қазақ (казах, казак) — казах, қара — хар, аймақ — аймаг.
Мөн үгийг казак (казак, козак) гэсэн слав гаралтай цэрэг ардын нэртэй андуурч болохгүй.
Казах орон 2,724,900 км² нутаг дэвсгэртэй. Алжирын урд буюу дэлхийн 9-р байрын том , Монголоос том буюу далайд гарцгүй хамгийн том орон юм.
Уралын нуруу, Эмбе голоор таслагдаж, үндсэн дийлэнхи хэсэг нь Ази, бага хэсэг нь Европ тивд хамаардаг. Хойд өргөргийн 40° — 56°, зүүн уртрагийн 46° — 88° дотор багтана.
Умардаас нар зөв тойруулвал Орос (хилийн урт 6846 км), Хятад (1533), Киргиз (1051 км), Узбекистан (2203 км), Туркменистан (379 км) гэсэн таван оронтой 12012 километр зурвасаар хиллэж, 1,894 км газар Каспийн тэнгисээр хүрээлүүлдэг байна.
Нутгийн 36% цөл, 18% говь, 35% тал гэдэг.
Нутгийн төв хэсэгт казахуудын Сары-Арка («шар нуруу») гэж нэрийддэг өндөрлөг, түүнээс хойшлоход намссаар Ишим гол, Сибирийн тэгш тал гэж байна. Дорнод Европын тэгш тал, Каспийн нам доор газар орны өрнө хэсгийг төлөөлдөг ба Мугалжар зэрэг Уралын нурууны бага шиг уулс бий.
Нутгийн дорно тал уулархаг, Зайсан нуурын ар Алтай, өвөр нь Тарвагатайн нурууных гэдэг. Зүүн өмнөд хилээр бараг долоон мянган метр өндөртэй Тэнгэр уул, түүний ар хормой салбар уулс, түүнээс баруунш Сырдарья, Арал тэнгис хавийн нам доор, цөлөрхөг говь газар, хээр тал Каспийн тэнгис хүртэл оршиж байгаа.
Эх газрын уур амьсгалтай. Зундаа 30 °C-ээс дээш халж, өвөлдөө −20 °C-ээс илүү умард хэсэгт -35 °C хүйтэрнэ.
Казахстаны нутагт 6000 зүйлийн ургамал ургадаг. Үүнээс 88 зүйл мод байх ба нутаг дэвсгэрийн 5.9%-ийг ой бүрхжээ.
590 зүйлийн шувуу, 178 зүйл хөхтөн, 39 зүйл хэвлээр явагч, 12 зүйл хоёр нутагтан, 107 зүйл загас, 30 гаруй шавж байна.
Казах улс 2015 онд 17,476,141 хүнтэй (дэлхийд 61-р олон) байв. 22 хувь нь 0–14 насны багачууд, 70% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 8 нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 54 хувь хотод, 46% хөдөө оршин суудаг. Жилд 1.7%-аар өсөж байан. Хүн амын нягт — 6.4 хүн/км, жилийн өсөлт — 1.7 хувь, дундаж наслалт — 67.9 жил, хүйсийн харьцаа — 0.97.
ЗХУ-д байсан улсын жишгээр олон үндэстний улс болсон. Хүн амын 65 хувь (11 сая) казах үндэстэн. Удаагаар нь орос 21 хувь (3.7 сая), узбек 3 хувь (520 мянга), украйн 1.8%, уйгур 1.4%, татар 1.2 хувь, герман 1.1%, солонгос 0.6%, турк, азербайжан, дунган, беларусь гээд 100 гаруй яс үндэс байна. 1959 оноос, ялангуяа ЗХУ бутарсанаас хойш оросын эзлэх хувь буурч казахынх өсчээ. Казахын өсөлтөд мөн Хятад, Орос, Монгол, Узбек зэрэг улсаас нүүн ирэгсэд (оралман) нөлөөлсөн. Казах үндэстэн малчин нүүдэлчин, узбек, орос нь тариачин суурин гэх хоёр соёлтой. Казах, узбек нь адил түрэг угсаатан, ислам шашинтан, орос, украин нь адилхан слав угсаатан, христосын Үнэн алдартан шашинтан.
Хүн амын 70% ислам шашинтан (түрэг, дунган ард). Суннит дэгийг үндсэндээ барьдаг. 26% христосын шашинтан (орос, украйн). 3% шашингүй. 1990 оноос хойш шашин чөлөөтэй болж, сүм хийдийн тоо 4170 болж нэмэгджээ.
Казах хэл, орос хоёр хэл албанд хэрэглэгдэнэ. Казах хэл түрэг салбарын кыпчак бүлэгт хамаарах ба бөгөөд хархалпак, киргиз хэлтэй ойр төрөл юм. 1940 оноос кирилл үсгээр бичдэг болсон. Кирилл казах цагаан толгой 42 үсэгтэй (монголынхоос Ә, Ғ, Қ, Ң, Ұ, Һ, І үсгээр илүү).
Казах улсад 86 хот байна.Улсын ач холбогдолтой 3 (Нурсултан, Алматы, Байконур), мужийн харьяа 38, районы 46 хот байна.
Казах оронд шинэ чулуун зэвсгийн үед хүн амьдарч байсан ул мөр байдаг. Тал хээр зонхилсон энэ газар эртнээс малчин нүүдэлчний өлгий байв. Эрт үед скиф, сака зэрэг иран угсаатан суурьшиж байв. Алматы орчмоос «Алтан хүн» хэмээгдсэн сака хүний алтан хувцас олдсон. 6-р зуунаас түрэг угсаатан тус нутагт зонхилсон. Өмнөд нутгаар усунь, дорнод нутгаар хүннү, өрнөд нутгаар угор хүмүүс оршин байв. 556 оноос Түрэг улсын мэдэлд орсон. Чүй, Талас гол, Сырдарья мөрний эргийн балгадаар Торгоны зам дайрч худалдаа хөгжив. Каспи хавиар Хазар улс (650—969), Долоон уснаар Харлуг улс (756—940) тогтжээ. Арабын байлдан дагууллаар ислам шашин, араб үсэг дэлгэрсэн. X зуунаас Мавераннахр газарт Хар ханы улс, Арал, Каспи хавиар огуз түрэг байв. XI зуунд кипчак аймгууд тал нутагт түрэв.
Их Монгол Улс Дундад Азийг байлдан дагуулж, 1223 онд Зэв, Сүбээдэйн цэрэг кыпчактай тулалдаж байв. 1237 оноос Зүчийн улсын Бат ханы мэдэлд Казахын тал нутаг, харин Цагаадайн улсын харьяанд Мавераннахр оржээ. 1391 онд Төмөр хаан ялагдсанаар Дундад Азид суусан цөөн ноёрхогч монгол бүрэн түрэгжив.
Зүчийн улсын доор кыпчак хэл соёл дэлгэрч казах үндэстэн бүрэлджээ. онд 1458 онд Абулхайр хан, Жанибек, Керей нар нэгдсэнээр Казахын Хант Улс (1465—1847) тогтов. 1635 оноос ойрад монгол, Зүүнгар улсынхан довтолсоор 1718 онд казахууд их жуз (өмнөд нутагт), дунд жуз (дорнод), бага жуз (өрнөд) болон гурав хэсэг болж ялгарчээ. 1730 оноос хойш Абулхайр, Аблай зэрэг түүхэн хан тодорч байв.
Орос Улс Казах орон руу худалдаачин, колоничлогч казак цэргийг явуулж байв. Урал голын эрэгт Яик шивээг 1613 онд босгосноос ахиулсаар 1731 казахын бага жузийг мэдэлдээ авсанаас хойш 1818 он гэхэд олон аймаг Оросын ивээлд орсон байлаа. 1846 онд казахын сүүлчийн Кенесары хан оростой байлдаад дийлээгүй. Оросууд Оренбург, Алматы зэрэг олон суурин үүсгэжээ. Орост тэр үед казахуудыг «киргиз-кайсак» (хиргис казах), хиргисийг «кара-киргиз» (хар хиргис) гэж нэрийдэж байлаа. Оросын иргэний дайны үед «Алаш орд» (1917 -1920) автономит улс түр тогтоод няцаагдсан.
ЗХУ-ын доор 1920 онд «Хиргис» нэртэй үүссэн автономит улс 1925 онд «Казах» (казах) хэмээн нэрээ сольж, 1936 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн 15 улсын нэг Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казах Улс (ЗСБНХасУ) болсон нь 1991 он хүртэл оршин тогтнож байв. 1927 онд Алма-Ата нийслэл болсон. Бүх нийт бичиг үсэг мэддэг болж, 1940 оноос казах хэлийг кирил үсгээр бичдэг болсон ба ЗХУ-ын нэгдмэл байдлын орчинд орос хэл казах хэлийг их даржээ. Иосиф Сталины зарлигаар улс төрийн эсэргүү гэгдэн польш, герман, чечень, солонгос гэх мэт олон ардыг Казахын тал руу цөлж байв. 1930-аад оноос хойш аж үйлдвэр бага зэрэг хөгжсөн. 1949 онд Семипалатинскийн цөмийн туршилтын талбай нээгдэж, 1955 онд Байконурын сансрын буудал ашиглалтад орж Юрий Гагарин 1961 онд сансарт анх нисч байв.
Бүгд Найрамдах Казахстан Улс 1991 оны 12-р сарын 15-нд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхаглаж, 1992 онд НҮБ-ын гишүүн бүрэн эрхт улс болжээ. 1989 оноос Зөвлөлт Казахын тэргүүн болсон Нурсултан Назарбаев үргэлжлүүлэн тусгаар Казахын ерөнхийлөгчөөр он удаан жил ажиллаж байгаад 2019 оны 3 сард ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа өөрийн саналаар шилжүүлсэн. 1998 онд улсын нийслэлийг Алматаас Акмола руу шилжүүлэн Астана (монгол. нийслэл) хэмээн нэрийдсэн. Улмаар Назарбаевыг ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас буусны дараа, 2019 оны 3 сард нийслэл хотоо Нурсултан гэж мөн нэрлэж байжээ.
Казах улс ардчилсан дэглэм, ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давуу бүгд найрамдах засагтай.
Төр улсын тэргүүн нь ерөнхийлөгч байна. Тусгаар тогтносноосоо хойш ганцхан ерөнхийлөгчөөр удирдуулж ирсэн бөгөөд одоогоор ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч нь Касым-Жомарт Токаев. Ерөнхийлөгч гүйцэтгэх байгуулагын тэргүүн ерөнхий сайдыг томилно. 1991 оноос 2019 хүртэл 9 хүн ээлжилсэн бөгөөд 2019 онд Аскар Мамин ерөнхий сайдаар томилогдсон.
Хоёр танхимт Улсын хурал (᠌Парламент) хууль тогтоон баталдаг. Дээд танхим нь 47 гишүүнтэй Сенат (чуулган), доод танхим нь 107 суудалтай Мажилис (хурал) байна. Тус улсад нэг нам зонхилдог. 2012 оны Мажилисийн сонгуулийн дүн:
Казах улсын нутаг дэвсгэр их түвшинд 17, дунд шатанд 208, гуравдугаар шатанд 2740 нутаг болж хуваагддаг. 17 их нутгаа «аймақ» (монгол «аймаг»-тай нэг гарлын боловч газар нутаг гэх утгатай) гэж бичдэг. Түүний 14 нь муж (облыс), 3 нь хот (улсын ач холбогдолтой хот) байна. Гурван хотоос Байконурыг 2050 он хүртэл ОХУ түрээсэлсэн. Муж дотроо аудан (хошуу), мужийн хот болж хуваагдах бол улсын хот дотроо дүүрэгт хуваагдана.
Нэг муж дунджаар 1.03 сая хүн, 194 мянган км² талбай хамардаг бол аудан хамгийн багадаа 10 мянган хүн, 1700 км² талбайтай гэнэ. Мужийн хотуудаас 650 мянган хүнтэй том, 5 мянган хүнтэй жижиг нь ч байх бөгөөд энгийн суурингийн дунд 59,425 оршин суугчтай том байх нь үнэхээр харилцан адилгүй.
Казахстаны зэвсэгт хүчин хуурай замын, нисэх, агаарын довтолгооноос хамгаалах, тэнгисийн, хүндэт харуулын гэж салбарладаг. Цэргийн албан хаагчийн тоо 31,000. Батлан хамгаалахын зардал ДНБ-ын 1.1%.
Зөвлөлт, Орост үйлдвэрлэсэн цэргийн зэвсэг техниктэй. Жишээлбэл Т-72 танк — 670 ширхэг, БТР-70 хуягт — 190, БМ-21 пуужин харвагч машин — 190, МиГ-29 сөнөөгч онгоц — 39 байна. Тэнгисийн цэргийн боомт нь Актау.
Казахстан улс хөршүүдтэйгээ найрсаг харилцаатай. НҮБ, ЕАБХАБ, ТУХН, ШХАБ, ЕАЭЗН, ИХАБ зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн юм. Дэлхийн 130 оронтой, түүнээс Монгол Улстай 1992 оны 1-р сарын 22-нд дипломат харилцаа тогтоосон.
Сансрын буудал бүхий Байконур хотыг Оросын Холбооны Улсад түрээслүүлсэн.
2014 онд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 420 тэрбум ам.доллар байсан. Нэг хүнд 24000 $ ноогдоно. Дундад Азид эдийн засгийн чадавхаар тэргүүлдэг. Жилийн өсөлтийн хувь — 8%. Мөнгөний нэгж — тенге.
Газрын тос, шатдаг хийн олборлолтоос их орлого олдог. Мөн нүүрс, өнгөт төмөрлөг, төмрийн хүдэр, үр тариа экспортолдог.
Банкны системийн хөгжил сайн. Банкны нийт хөрөнгийн хэмжээ 50 сая доллар байдгаараа Украйны жишигт хүрсэн. Үнийн өсөлт тогтвортой 10%-аас бага.
Казахстан 189,000 километр авто замтайгийн 108,100 км нь цардмал зам. Улсын хэмжээнд 3,264,400 тээврийн хэрэгсэл байна. Алматаас эхтэй Узбек, Оросын хил хүрсэн таван чиглэлийн хурдны зам тавигдсан байдаг.
Төмөр замын урт 15333 км бөгөөд Казахын төмөр зам ТӨХК ажилладаг. Бүх таван хөрштэйгээ төмөр замаар холбогдсон. Хятад улстай Достык хилийн боомт, Зүүнгарын хаалгаар холбогдоно. Цариг сольдог. Алматы, Астана хоёр хот метротой.
Иргэний агаарын тээврийн Эйр Астана компани Алматын олон улсын нисэх буудал, Астанагийн олон улсын нисэх буудал, Атыраугийн нисэх буудлыг ашиглан дотоод, гадаадын нислэг үйлдэнэ. Улсын хэмжээнд 22 томоохон нисэх буудал бий.
Казахын насанд хүрэгчдийн 99.5% бичиг үсэгт тайлагдсан. Хүүхдүүд бага (1-4 анги), дунд (5-9 анги), бүрэн дунд (10, 11, 12) боловсрол эзэмшдэг. Дээд боловсрол бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлана. Томоохон их сургууль:
Баяр ёслолын өдрүүд:
Казах үндэстний урлагт суурилдаг. Домбор, кобыз хөгжмийн зэмсэг бий. Гэр урлал, нэхмэл эртнийх.
Казах зохиолч, философич: Абай Кунанбаев, Макатаев, Шакарим, Байтурсынов, Чокан Валиханов, Олжас Сулейменов, Мухтар Ауэзов, Габит Мусрепов гэх мэт.
Шакен Аймановын нэрэмжит «Казакфильм» (Казах кино) студи 1934 онд нээгдэж, олон кино бүтээсэн.
Бешбармак, казы, куырдак, плов зэрэг хоол уламжлан хийж иржээ.
Байга, кыз куу, кокпар, казах бөх барилдаан, тогыз кумалак, асык зэрэг уламжлалт тоглоом наадгай байна.
Казахстан улсын баг 1994 оноос хойш өвөл, зуны олимпод орж эхэлсэн. 2015 оны байдлаар Зуны олимпоос нийт 52, үүнээс 16 алт, Өвлийн олимпоос нийт 7, үүнээс 1 алтан медаль хүртээд байна. Бокс, бөх барилдаан, хүндийн өргөлт, хөнгөн атлетик, гүйлтийн цанаар алтан медаль хүртэж байв. Дугуйчин Александр Винокуров, цаначин Владимир Смирнов зэрэг алдартай тамирчид бий.
Олон нийтийн дунд хөлбөмбөг хамгийн их дэлгэрсэн. Казахын хөлбөмбөгийн дээд лигт 12 баг тоглодог. Казахстан улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг дэлхийн чансааны 134-р байрыг эзэлж байна. Европын хөлбөмбөгийн холбооны тэмцээнд тоглодог болсон.