Tako

Ang tako ay isang tradisyonal na pagkaing Mehikano na binubuo ng isang tortillang gawa sa mais o trigo na pinalamanan. Binibilot o tinitiklop sa palibot ng palaman ang tortilla at kinakamay kapag kakainin na. Ilan sa mga karaniwang palaman ng tako ang giniling na baka, baboy, manok, pagkaing-dagat, bins, gulay, at keso, at sinasahugan ng iba't ibang kondimento, tulad ng salsa, guacamole, o kremang maasim, at gulay, tulad ng letsugas, sibuyas, kamatis, at mga sili. Isang karaniwang anyo ng antojito o pagkaing-kalye ng mga Mehikano ang mga tako, na kumalat na sa buong mundo.
Maaaring ihambig ang mga tako sa mga kahawig na pagkain tulad ng mga burrito, na kadalasang mas malaki at nirorolyo sa halip na binibilot; mga taquito, na nirorolyo at piniprito; o mga chalupa/tostada, kung saan piniprito muna ang tortilla bago palamanan.
Pinagdedebatihan ang pinagmulan ng tako sa Mehiko, ikinakatuwiran ng iba na umiral na ang tako bago dumating ang mga Kastila sa Mehiko, dahil may ebidensyang antropolohikal na kumain ng mga tako na pinalamanan ng maliit na isda ang mga katutubong tao na nakatira sa may lawa ng Lambak ng Mehiko. Nagsulat noong panahon ng mga Kastilang mananakop, dinokumento ni Bernal Díaz del Castillo ang unang salusalo ng tako na tinamasa ng mga Europeo, isang piging na hinanda ni Hernán Cortés para sa mga kapitan niya sa Coyoacán. Ikinakatuwiran naman ng iba na mas kamakailan lamang ang paglikha ng tako, isa sa mga popular na teorya rito ay inimbento ito ng mga minero ng pilak noong ika-18 siglo.
Nanggaling sa isang aklat-luto noong 1836 ang isa sa mga pinakalumang pagbanggit ng tako —Nuevo y sencillo arte de cocina, reposteria y refrescos— ni Antonia Carrillo; sa isang resipi para sa nirolyong lomo ng baboy (lomo de cerdo enrollado), tinagubilinan niya ang mga mambabasa na irolyo ang lomo na parang "taco de tortilla".
Binanggit din ang salitang taco sa nobelang —El hombre de la situación (1861)— ng Mehikanong manunulat na si Manuel Payno:
Inunahan nitong mga pagbanggit ang teorya na unang binanggit ang salitang taco sa Mehiko noong 1891 sa nobelang Los bandidos de Río Frío ni Manuel Payno.
Maraming mga tradisyonal na baryante ng tako:
Bilang saliw sa mga tako, maraming takuhan ang naghahain ng mga buo o hiniwang pulang labanos, hiniwang lima, asin, inatsara o inihaw na sili, at minsan hiniwang pipino, o inihaw na sibuyas-cambray.
Ang malutong na tako o hard-shell taco ay isang tradisyon na nilinang sa Estados Unidos. Pinakakaraniwan na tako sa Amerika ang bersiyon na may matigas at hugis-U na pambalot, na unang inilarawan sa isang panlutong aklat noong 1949. Tipikal na inihahain itong uri ng tako bilang piniritong tortilla na yaring-mais na pinalamanan ng pikadilyo, keso, letsugas, at minsan kamatis, sibuyas, salsa, kremang maasim, at abokado, o guacamole. Ibinebenta ang ganitong tako ng mga restoran at paspudan, habang maibibili naman ang mga kit sa karamihan ng mga supermarket. Kilala minsan ang mga malutong na tako bilang tacos dorados ("mga gintong tako") sa Kastila, isang pangalan na tumutukoy rin sa mga taquito.
Ang mga pang-almusal na tako o breakfast taco, mula sa lutuing Tex-Mex, ay isang malambot na tortillang de-mais o de-harina na pinalamanan ng karne, itlog, o keso, at maaaring palamanan ng mga iba pang sangkap. Sinasabi ng ilan na Austin, Texas ang tahanan ng pang-almusal na tako. Subalit tumugon si Gustavo Arellano, isang manunulat ng pagkain at patnugot ng OC Weekly, na sumasalamin ang naturang pahayag sa isang karaniwang kalakaran ng "pinaputing" pag-uulat sa pagkain. Binanggit niya na "hindi kailanman ipinagmalaki" ng San Antonio, Texas, kung saan hispano ang karamihan, "ang pagmamahal nito sa pang-almusal na tako—'breakfast' lang ang tawag nito ng mga tao roon.