Geriadurouriezh ar brezhoneg

Skiant ha poell arbennik a zo rekis evit sevel ur geriadur ha se eo skiant ar geriadurouriezh. Sevel geriadurioù gant brezhoneg enno a zo un dra gozh p'eo bet skrivet an hini kentañ e 1464 (Ar C'hatolicon eo), met e-pad kantvedoù a-heul, n'eus ket bet bet nemet geriaouegoù, bras a-wezhioù, hep preder yezhoniel, hep skouerioù ha hep urzhaz e-barzh ar pennadigoù. Geriadurouriezh ar brezhoneg a zo aet war wel e 1888 pa savas Emil Ernod, an Dictionnaire étymologique du breton moyen, moarvat.
Meur a c'heriadur brezhoneg-galleg pe galleg-brezhoneg a zo nesoc'h o stumm da hini ur c'heriaoueg pa n'int nemet rolladoù lizherennek gerioù dizispleg lakaet tal-ouzh-tal, gant meneg o reizh a-wechoù. Gerva ha geriadurig a reer ivez eus hevelep kendastumadoù gerioù. Koulskoude, war renk ar geriadurioù e c'heller lakaat ar re a zegas un nebeud resisadurioù : ar reizh ha furm pennañ ar pennger (anv-kadarn, anv-gwan, verb, hag all). Rouesoc'h e kaver geriadurioù brezhonek gant skouerioù ha troiennoù. Ma 'z eo gwir ez eus bet araokadurioù e poell ar sevel geriadurioù a-raok geriadurioù An Here (an hini kentañ embannet e 1995), ar skipailhioù-labour hag ar c'huzulioù skiantel o doe labouret en ur sellout spis ouzh labourioù graet evit sevel ar geriadurioù gallek gwellañ (Larousse, Le Robert…).
Goude bezañ savet ar binvioù divyezhek galleg-brezhoneg azas a rae diouer d'ar Vretoned gallekaet evit adperc'hennañ o yezh ez eus kroget lod emsaverien da vont war-du yezhoù all evit brudañ o yezh hag ar stourmoù stag outi.
Roparz Hemon eo bet an den kentañ en deus komprenet pegen pouezus e oa d'ar Vretoned en em zigeriñ war ar bed ha pegen ret e oa mont er-maez eus tachenn ar galleg evit enskrivañ ar brezhoneg e-touez yezhoù all ar bed. C'hoant en doa Roparz Hemon da gomz d'ar bed a-bezh ha setu perak, daoust dezhañ bezañ kelenner war ar saozneg, e tibabas labourat war dachenn an esperanteg : e 1930 e teuas er-maez gantañ ar geriadurig esperanteg-brezhoneg kentañ.
War-lerc'h an oberenn gentañ-se ha troc'h an Eil Brezel-bed e voe ret gortoz ar bloavezhioù 1960 hag Arzel Even evit adwelet oberennoù a-seurt-se. Goude-se eo aet al lusk war gresk e-pad ar bloavezhioù 1970 (Remon ar Porzh) hag ar bloavezhioù 1980. An difraosterien war an dachenn-mañ eo bet Remon ar Porzh hag Arzel Even, Bretoned divroet anezho o-daou. Ar soñj a oa brudañ ar brezhoneg en diavaez ha lakaat ar pobloù tostañ dimp e-tailh da zeskiñ hor yezh. Setu perak eo bet ar saozneg hag ar yezhoù keltiek ar yezhoù kentañ eur en em droet war-du enno, dreist-holl ar c'hembraeg evit studierien ar gevrenn geltiek e skol-veur Aberystwyth), hag an iwerzhoneg. Kendalc'het ez eus bet gant al lusk-se ha, gras da ezhommoù deuet diwar diorroadur ar skolioù divyezhek e-pad ar bloavezhioù 1990, ez eo bet ledanaet da ziv yezh europat all, an alamaneg da gentañ hag ar spagnoleg goude.
Yezhoù all evel an nederlandeg hag an italianeg a heulias e deroù ar bloavezhioù 2000 gant ganedigezh an ti-embann Yoran Embanner. An holl c'heriadurioù-se avat, war-bouez an hini spagnolek, zo bet savet evel binvioù evit diavaezidi da zeskiñ brezhoneg. N'int ket binvioù graet evit brezhonegerien da zeskiñ yezhoù all.
Roparz Hemon en doa atizet kenlabourerien Gwalarn da sevel geriadurioù evit deskiñ war-eeun ar yezhoù keltiek all. Diazezet e vijent bet da gentañ war geriadurig R. Hemon, Ar brezhoneg eeun. Evel se e vije bet ur geriadur bihan er c'hwec'h yezh keltiek. Kroget e oa Loeiz Andouard neuze, a-douez tud all, da skrivañ ur geriadur iwerzhoneg-brezhoneg a voe embannet kalz diwezhatoc'h : Geriadur iwerzhoneg-brezhoneg gant lavarennoù, Mouladurioù Hor Yezh, 1987.
E 1991 avat, gant geriadur kembraeg ar C'hembread Rhisiart Hincks hag e 1996 gant geriadur spagnoleg Fulup Jakez e oa deuet ur c'hemm war an doare da sellet ouzh ar geriadurioù divyezhek brezhoneg-yezh estren. Evit ar wech kentañ e teue ar brezhoneg da vezañ ur benveg evit deskiñ yezhoù all, rak brezhonek eo an displegadurioù er geriadurioù-se. Klotañ a ra al lusk nevez ha yac'h-mañ gant ur c'henarroud nevez e Breizh m'emañ ar skolioù divyezhek o tiorren, ma'z eus ur bern skolidi ha kelennerien eil derez – Diwan, stadel ha prevez – o deus ezhomm eus hevelep binvioù. D'ar mare-se ivez tamm-pe-damm e voe bodet skipailh geriadurourien a-vicher An Here evit sevel an eil embannadur eus ar geriadur hollvrezhonek. Ar brezhoneg zo ur yezh da zeskiñ, met ivez ur benveg azas da dapout gouiziegezh war danvezioù a bep seurt.
E 2004, da heul un emglev etre Yoran Embanner hag Ofis ar Brezhoneg, e voe divizet kenderc'hel gant an hent-mañ hag e 2005 e teuas er-maez geriadurioù bihan evit deskiñ portugaleg ha kembraeg. Raktreset e voe daou c'heriadurig nevez evit 2006, unan evit ar rusianeg hag egile evit ar c'hatalaneg. Un toullad geriadurioùigoù all zo bet embannet abaoe.
Un diskibl eo bet da Yann-Frañsez ar Gonideg, ha digor eo un tamm d’ar rannyezhoù all ; kavet e vo meur a stumm rannyezhel, met gant penngerioù disheñvel, evel a-wechieu, a-wecho, a-wechou, a-walc’h hag a-walac’h...
N’eo ket bet savet gant Jules Gros war-eeun, met aozet diwar an troidigezhioù kavet en e levrioù. Gant-se eo un tammig souezhus ar c’hlask e-barzh pa n’eo ket empentet evel ur geriadur.
Al levr bras-mañ eo an hini nemetañ a gaver war ar marc’had. Luziet a-walc’h eo ar c’hlask e-barzh, rak dre c’her-diazez eo renket an traoù: “diskrognal” a vo kavet dindan “grogn” da skouer ; gwan a-walc’h eo an danvez, hervez an arbennigourien.
Savet e oa bet dek bodad labour evit plediñ gant an danvezioù skol pennañ : matematik, fizik-kimiezh, skiantoù an natur, kompoderezh, brezhoneg, galleg, saozneg, istor-douaroniezh-armerzh, arzoù, sportoù. War ar bajenn degemer emañ roll ar genobererien.