1 дүгээр сургууль

Улаанбаатар хотын 1 дүгээр бүрэн дунд сургууль нь анхлан 1923 онд тулгын чулуугаа тавьсан бөгөөд Монгол улсын анхны дунд сургууль юм. Монгол улсын боловсрол дээрхи ихэнх өөрчлөлтүүдийг туршдаг байсан бөгөөд тэр утгаараа сүүлд Лаборатори нэгдүгээр сургууль ч гэж нэрлэж байсан. Тус сургууль нь өнөөгийн 2022 оны байдлаар 2000 гаруй сурагч, 300 гаруй багш ажилчидтай. Тус дунд сургууль нь маршал Х.Чойбалсангийн нэрэмжит сургууль юм. Тус дунд сургуулийн одоо ашиглаж байгаа барилга нь Улаанбаатар хотын анхны 4 давхар барилга бөгөөд түүхэн чухал үйл явдлууд энд өрнөж байсан учир нийслэлийн түүхэн дурсгалт газрын нэг юм.
Шинэ Монгол улсын Ардын Засгийн газар 1921 оны 8-р сарын 25-нд дунд сургуулийн танхимын дүрэм, хэмжээг тогтоож өгсөн байна. Эл Монгол ардын засгийн газраас тогтоосон дунд зэргийн сургуулийн дүрэм хэмжээний: 1-р зүйлд: Бага сургуулийн танхим төгссөн 10-16 насны хөвгүүдийг дунд зэргийн сургуульд сургах. 4-р зүйлд: Анх сургуулийн хөвгүүдийн тоог 40-өөс дээш 80-аас доош сонгон жил бүр 20 хөвгүүдийг нэмж байх. 5-р зүйлд: Цөм нэгэн өнгийн тэмдэгт хувцас өмсөх. 8-р зүйлд: Үзэх хичээлийг: Монгол манж үсгийн бичиг, орос, хятад, ба Ин, Фа-гийн зэрэг гадаад улсын аж төрөх ёс ба түүх, дүрс бодис шинжлэх, хэмжих зурах, эд боловсруулах, биеийн судал, тамрыг сайжруулан боловсруулах. 10-р зүйлд: Хөвгүүдийг сурган боловсруулах хугацааг 5 жил болгон тогтооно хэмээжээ. Энэ тогтоол батлагдсанаас хойш 2 жилийн дараа 1923 оны 2-р сарын 16-нд хүрээний анхны дунд сургуулийн тулгын чулууг тавьсан ажээ. Анх 50 гаруй хүүхдийг анхны бага сургуулиас сонгон авч дунд шатны боловсрол олгох хичээл сургалтыг зохион байгуулж байсан бөгөөд төгсөөд Герман, Франц, Орос орон руу боловсрол олхоор явуулсан байна.
Дээрхи дүрэм нь 1924 оны Үндсэн хуулинд тусгалаа олсон бөгөөд 1926 онд "БНМАУ-ын дунд сургуулийн дүрэм хэмжээ"-г шинэчлэн батлан гаргажээ. 1926 онд нийт сурагчдын тоо 81-т хүрсэн. Эдгээр төгсөх ангийн 40 сурагчдаас тэргүүнйи 30 сурагчдыг сонгон шалгаруулж 1926 онд анхны дунд сургууль төссөн тэднийг Герман, Франц, Орос зэрэг улс руу суралцуулахаар илгээжээ. Тус сургуулийг байгуулагдсанаас 10 жилийн хугацаанд хот, хөдөөд ерөнхий боловсролын сургуулиуд байгуулагдаж, материаллаг баазын суурь тавигдаж, анхны сурах бичиг, хөтөлбөр, төлөвлөгөө боловсруулагдаж эхэлснээс гадна мэргэжлийн багш нарыг бэлтгэж эхэлжээ.
1930-аад оноос Монгол улсад үйлдвэр, уул уурхай байгуулагдаж түүнтэй холбогдон бүрэн дунд боловсролтой хүмүүсийг бэлтгэж дээд сурьгуульд суралцуулах нийгмийн шаардлага бий болсноос үүдэн 1928 онд тус сургуулийг Засгийн газрын шийдвэрээр Ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургууль болгон өргөтгөж 10 жилийн сургалтын хөтөлбөр төлөвлөгөөг шинэчилж мөрдөж эхэлжээ. Энэ үеэс багш нарыг давтан бэлтгэж бүрэн дунд боловсролыг олгож эхэлсэн байна. Тун удалгүй 1940 онд Маршал Х.Чойбалсаны санаачлагаар хичээлийн 4 давхар барилга бариулж, ашиглалтанд орсон бөгөөд энэ ондоо Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолоор тус сургуулийг “ Маршал Х.Чойбалсангийн нэрэмжит” болгосон байна. Энэ үеэс Маршал Х.Чойбалсангийн нэрэмжит Улсын лаборатори 1-р сургууль гэж нэрлэгдэх болсон.
1941 онд Монгол Улсын ЕБС-ийн анхны 10-р ангийн төгсөлт хийсэн. Энэ нь дээд боловсролтой боловсон хүчнийг дотоод, гадаадад бэлтгэх бүрэн дунд боловсролын бэлтгэлийг хангасан түүхэн үе гэж үздэг. 1963 оноос тухайн үеийн Гэгээрлийн Яамны шийдвэрээр өөрийн орны ЕБС-ийн сургалтын агуулга, арга зүй, сурах бичиг туршин хэрэгжүүлэх үүрэг бүхий Сурган Хүмүүжүүлэх Ухааны Хүрээлэн (хуучин нэрээр)- гийн лаборатори сургууль болж, 1990-ээд оныг хүртэл сургууль, боловсролын хөгжилд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Мөн 1965 онд Математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай ангийг анх нээн хичээллүүлсэн бөгөөд энэ талаар ихээхэн амжилт олж, арвин туршлага хуримтлуулсан. 1973 онд Монгол Улсын боловсролын хөгжилд оруулсан үнэтэй хувь нэмэр болон тус сургуулийн олон жилийн ажлын үр дүнг үнэлэн, сургууль байгуулагдсных нь 50 жилийн ойгоор “ Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор” шагнасан байна. 2010 онд тус сургууль нь 87 дахь жилдээ хичээллэж байсан бөгөөд нийт 46 бүлэг, 2150 орчим сурагч, 80 гаруй багш, 20 гаруй ажилчид ажиллаж байжээ. Энэ хугацаанд 8000 гаруй сурагчидад бүрэн бус дунд, 6500 гаруй сурагчидад бүрэн дунд боловсрол олгосон байна. 2013 онд тус дунд сургуулийн 90 жилийн ой тохиосон бөгөөд 2023 онд 100 жилийн ойгоо тэмдэглэх юм.