davidanugraha/M4-RAG huggingface dataset:
Mapishi ya Rwanda

Mapishi ya Rwanda yanategemea vyakula vya asili vinavyozalishwa na kilimo cha jadi cha kujikimu na kihistoria kimekuwa kikitofautiana katika maeneo mbalimbali.
Vyakula vya kiasili vya Rwanda ni pamoja na ndizi, matoke, mbegu za kunde, viazi vitamu, maharage, na mihogo (manioc). Kihistoria, hili limekuwa hasa ni la kweli kwa Watwa na Wahutu ambao walikuwa wawindaji na wakulima. Lishe yao kubwa ilikuwa na mboga za majani nyingi zilizokosa protini ya wanyama kutokana na kiasi kidogo cha bidhaa za wanyama walizozitumia. Watutsi kwa kawaida walikuwa wafugaji waliokuwa wakila maziwa na bidhaa za maziwa kwa kiasi kikubwa. Wanyarwanda wengi hutegemea kilimo, na wengi wa wakulima hao hawauzi kile wanachozalisha kutokana na changamoto za kupata masoko.
Wanyarwanda wa sasa hula nyama kwa wingi. Kwa wale wanaoishi karibu na maziwa na wanao na upatikanaji wa samaki, tilapia ni maarufu. Viazi, ambavyo inasemekana vililetwa nchini Rwanda na wakoloni wa Kijerumani na wakoloni wa Kibelgiji, sasa ni maarufu na vinastawi katika miji ya Gitarama na Butare.
Vyakula mbalimbali vimeibuka kutoka kwa aina ya vyakula vya kiasili vinavyoliwa. Ugali (au bugali), inayoliwa katika sehemu nyingi za Afrika Kusini mwa Sahara, ni mchanganyiko wa mahindi na maji ili kutengeneza mchanganyiko unaofanana na uji. Isombe inatengenezwa kwa majani ya muhogo yaliyopondwa na hutolewa na nyama au samaki.
Matoke ni chakula kinachotengenezwa kwa ndizi zilizooka au kupikwa kwa mvuke. Ibihaza inatengenezwa kwa maboga yaliyochanganywa na maharage na kuchemshwa bila kuondoa maganda yake. Mseto wa karanga ikinyiga na unga wa mtama umutsima w’uburo inatengenezwa kwa kuchemsha maji na unga, kisha kuchanganywa hadi kupata mchanganyiko wa uji. Katika mikahawa ya mji mkuu wa Kigali, wenyeji na wageni hula vyakula mbalimbali kutoka mataifa tofauti, ikiwa ni pamoja na vyakula vya India, China, Italia, na Afrika. Katika miji na miji midogo, chakula kinakuwa rahisi zaidi, mara nyingi kinajumuisha kuku, samaki, mbuzi au steki inayotolewa na wali au viazi vya kukaanga.
Maziwa ni kinywaji cha kawaida miongoni mwa Wanyarwanda. Igikoma, kinachojulikana pia kama uji, ni kinywaji cha kawaida cha asubuhi kinachotumika na wanariadha na akina mama wanaonyonyesha.. Vinywaji vingine maarufu nchini Rwanda ni pamoja na juisi za matunda, divai, bia na soda (Fanta) kwa wale wasiokunywa pombe. Bia zinazozalishwa Rwanda ni pamoja na Primus, Mützig na Amstel. Katika maeneo ya vijijini, urwagwa ni bia inayotengenezwa kutokana na juisi ya ndizi iliyokama ambayo imechanganywa na unga wa mtama uliokaushwa.
Bia ni sehemu ya sherehe na ritwali za kitamaduni na kwa kawaida hutumika na wanaume pekee. Ikigage ni kinywaji chenye pombe kinachotengenezwa kutoka kwa mtama kavu na kinaaminika kuwa na nguvu za kiasili za matibabu. Ubuki ni kinywaji kinachotengenezwa kutoka kwa asali iliyooza yenye asilimia 12 ya pombe.
Feri

Kivusho au kivuko (kutoka kitenzi "kuvuka") au pantoni (kutoka Kiingereza "pontoon") ni boti au meli inayobeba watu na mizigo kuvuka ziwa, mito na sehemu za bahari.
Istilahi hizi zinatumiwa pamoja; pale Dar es Salaam ni kawaida kusema "pantoni" ya kuvukia Kigamboni (yaani kupitia mdomo wa bandari) na "feri" kwenda Zanzibar hata kama pantoni moja ya Kigamboni ni kubwa kuliko boti kadhaa zinazoelekea Unguja,
Kuna feri ndogo zinazohudumia watu wanaoishi mtoni pasipo daraja. Huko kuna uwezekano wa kuendesha feri bila injini kwa kutumia mwendo wa mto wenyewe. Feri hizo zinahitaji kamba au waya kutoka upande mmoja kwenda mwingine.
Feri kubwa zaidi hubeba pia magari na malori pamoja na abiria. Pasipo madaraja kuna feri za pekee za kubeba treni.
Visiwa maziwani au baharini mara nyingi vinategemea feri kwa mawasiliano na bara.
Feri zinapatikana pia kwenye milango ya bahari au kwenye midomo ya hori.
Katika miji inayotumia njia za maji kama Venisi feri ndogo zinafanya kazi kama daladala, matatu au mabasi ya mjini.
Vyombo hivi vilisaidia sana na bado vinasaidia kuvusha watu katika vyanzo mbalimbali vya maji.
Siku hizi pantoni hazitumiki sana kwa sababu ya teknolojia mpya ya ujenzi wa madaraja makubwa yanayoweza kukatiza katikati ya vyanzo vikubwa vya maji, kwa mfano maziwa, mito, bahari.
Pantoni bado zinatumika sana katika nchi za Afrika kwani teknolojia hii bado haijasambaa, nchi kama vile Tanzania bado pantoni zinatumika kuvusha watu kutoka ng'ambo moja kwenda ng'ambo nyingine.
Pantoni inabeba watu na vitu kulingana na ukubwa wake; kwa mfano kivuko cha MV Magogoni cha Dar es Salaam kinaweza kubeba watu elfu moja na zaidi pamoja na magari madogo 30-40.
Picha za feri za zamani na za kisasa
Chuma

Chuma (kisayansi pia: feri kutoka Kilatini "ferrum"; kifupi: Fe) ni elementi na metali inayopatikana kwa wingi duniani. Kikemia ni elementi mpito yenye namba atomia 26 katika mfumo radidia.
Chuma ni kati ya metali muhimu sana duniani. Chuma ni msingi wa feleji (chuma cha pua) ambayo ni uti wa mgongo wa maendeleo ya kiteknolojia ya miaka 100 iliyopita. Asilimia 95 ya vifaa vote vya metali vinavyotengenezwa duniani ni chuma.
Udhaifu wa chuma kwa matumizi yake ni tabia yake ya kubadilika kuwa kutu.
Madini chuma ni muhimu sana katika mwili wa binadamu na wanyama. Upungufu wake ni wa kawaida sana duniani na unasababisha maradhi mbalimbali kuanzia upungufu wa wekundu wa damu na hatimaye wa damu yenyewe. Kwa mfano nchini Tanzania asilimia 58 za watoto wenye umri wa chini ya miaka mitano wana upungufu huo .
Utatuzi wa tatizo hilo ni kula vitu vyenye chuma kwa wingi kama nyama za ndani (ini, figo, moyo), dagaa na samaki wengine, lakini pia mboga kama matembele, mnavu, mchicha, kisamvu na mlenda.
Kula matunda yenye uchachu kama vile machungwa, ubuyu na ukwaju pamoja na vitu hivyo kunarahisisha ufyonzwaji wa madini chuma. Ni kinyume chake kwa unywaji wa chai na kahawa wakati wa mlo.
Ruvuma (mto)

Ruvuma (pia: Rovuma) ni mto mrefu wa Tanzania na Msumbiji. Mpaka kati ya Tanzania na Msumbiji unafuata mwendo wake kwa km 730.
Chanzo chake kiko mashariki kwa mji wa Songea katika milima ya Matagoro upande wa mashariki wa Ziwa la Nyasa. Unaelekea magharibi kati ya vilima kwenye kimo cha mita 1000 karibu na Songea halafu unabadili mwelekeo kwenda kusini.
Unapofikia mpaka wa Tanzania na Msumbiji, takriban km 200 baada ya chanzo, unageuka tena kuelekea mashariki hadi bahari. Km 35 baada ya kuungana na mto Lujenda pana maporomoko ya Upinde.
Km 160 kabla ya kufika mdomoni bonde la Ruvuma linapanuka kuwa na upana wa km 10; lalio la mto ni karibu mita 500 likiwa na visiwa vya mchanga. Wakati wa ukame maji hupungua sana hadi watu kuvuka mto kwa miguu; wakati wa mvua umbali kati ya pande zote mbili unafikia zaidi ya kilomita moja.
Mdomo uko Bahari ya Hindi kati ya Mtwara (Tanzania) na Rasi ya Delgado (Msumbiji). Mdomo wenyewe una umbo la delta. Athira ya maji kujaa au kupwa baharini huonekana km 20 kabla ya mdomo wenyewe.
Kabla kufika kwenye delta kuna feri inayobeba magari kati ya Tanzania na Msumbiji. Feri ilipelekwa hapa na mapadre Wabenedikto wanaofanya kazi pande zote mbili za mto.
Matawimto muhimu ni mto Muhuwesi na mto Lumesule upande wa Tanzania, halafu mto Lucheringo na mto Lujenda upande wa Msumbiji.
de: "Rowuma" - Deutsches Koloniallexikon (Kamusi ya koloni za Ujerumani 1914) [1] Ilihifadhiwa 23 Juni 2006 kwenye Wayback Machine.
Likoni

Likoni ni kata ya kaunti ya Mombasa, eneo bunge la Likoni nchini Kenya.
Likoni iko barani ikitazama upande wa kusini wa kisiwa cha Mombasa. Ni mahali pa feri inayounganisha kisiwa cha Mombasa na bara upande wa kusini. Upande huo hakuna daraja kwa sababu mkono wa bahari ni pia mdomo wa bandari ya Kilindini na meli kubwa hupita kila saa. Kwa sababu hiyo daraja lingehitaji kuwa kubwa mno na hadi sasa serikali imekosa pesa ya kujenga daraja kubwa namna hiyo.
Kampuni ya Feri ya Likoni iko na mashua nne zinazovusha mfululizo abiria waendao kwa miguu na magari. Njia hiyo inatumiwa na watu pamoja na magari mengi yanayoelekea sehemu mbalimbali za kusini mwa pwani kama vile Kwale, Diani na hata nchi jirani ya Tanzania.
Daraja la Julius Nyerere

Daraja la Kigamboni ni daraja ambalo linavuka mkondo wa Kurasini jijini Dar es Salaam nchini Tanzania.
Daraja hilo lina urefu wa mita 680, upana wa mita 32 na njia sita za kupitisha magari. Ndilo daraja kubwa katika Afrika ya Mashariki. Lilizinduliwa rasmi tarehe 19 Aprili 2016 na rais John Magufuli na kupewa jina "Daraja la Julius Nyerere" kwa heshima ya rais wa kwanza wa Tanzania Julius Kambarage Nyerere.
Daraja hili limechukua nafasi ya feri iliyosafirisha watu na magari kati ya kata za Kigamboni na Kurasini upande wa jiji. Njia nyingine ya kuvuka bado ni feri kati ya Kigamboni na Kivukoni.
Mikoa ya Tanzania

Tanzania imegawiwa katika mikoa 31, ikiwemo 26 upande wa bara na 5 upande wa Zanzibar.
Mikoa hiyo yote imegawanyika tena kwenye wilaya 169. Wilaya zimeganyika katika kata kibao.
Wakati wa ukoloni wa Kijerumani eneo la Tanzania Bara (=Tanganyika) lilikuwa pamoja na Rwanda na Burundi kama Afrika ya Mashariki ya Kijerumani. Mwaka 1913 eneo lote liligawiwa kwa mikoa 21 na maeneo matatu ya wawakilishi wakazi. Mikoa 19 ilikuwa chini ya wakuu wa mkoa wa kawaida yaani maafisa raia Wajerumani (jer. Bezirksleiter au Bezirkamtsmann) waliyemwakilisha gavana na mikoa miwili ilikuwa chini ya mamlaka ya kijeshi yaani afisa wa jeshi la kikoloni la schutztruppe.
Mikoa ya kawaida ilikuwa:
Mikoa miwili ya Iringa na Mahenge ilikuwa "mikoa ya kijeshi" yaani chini ya usimamizi ya maafisa wakuu wa jeshi la Schutztruppe.
Maeneo ya Bukoba (takriban sawa na Mkoa wa Kagera wa leo), Ruanda na Urundi yaliendelea kutawaliwa na watawala wao wa kienyeji wakiangaliwa na mwakilishi mkazi wa Ujerumani aliyekuwa kama balozi, mshauri mkuu na msimamizi wa watawala hao.
Tangu mwaka 1918/1919 eneo la Tanganyika lilikuwa eneo la kudhaminiwa kwa Uingereza bila maeneo ya Rwanda (Ruanda) na Burundi (Urundi). Tanganyika ikigawiwa mwaka 1922 kuwa na mikoa ileile ilhali majina ya Kijerumani yalibadilishwa kuwa majina ya kienyeji kama vile :
Arusha, Bagamoyo, Bukoba, Dar es Salaam, Dodoma, Iringa (si tena mkoa wa kijeshi), Kilwa, Kondoa-Irangi, Lindi, Mahenge (si tena mkoa wa kijeshi), Morogoro, Moshi, Mwanza, Pangani, Rufiji, Rungwe, Songea, Tabora, Tanga, Ufipa (badala ya Bismarckburg), Ujiji na Usambara (badala ya Wilhelmstal).
Katika miaka iliyofuata mfumo huo wa kiutawala ukabadilishwa. Mnamo mwaka 1948 Waingereza walikuwa na majimbo ("provinces") yafuatayo:
Mwaka 1961 Jimbo la Mashariki likagawiwa na Dar es Salaam kuwa jimbo la pekee. Ziwa Magharibi ikatengwa na Mkoa wa Ziwani.
Majimbo hayo 10 yalirithiwa na nchi huru ya Tanganyika.
Tarehe 26 Aprili 1964 Tanganyika na Zanzibar zikaungana. Tanzania sasa ilikuwa na majimbo 12. Majimbo hayo yalibadilishwa mnamo 1966 kuwa mikoa 20.
Kenya Data Networks

Kenya Data Networks (KDN), ni kampuni binafsi ya mawasiliano ya data nchini Kenya Ndiyo kubwa zaidi ya kuwasilisha data mtoa na miundombinu nchini Kenya. KDN inaendesha mchanganyiko wa "microwave radio" na viungo miungano ya "fibre optic" huduma za kuwasilisha ya tabaka la pili ("Ehternet, Frame Relay") kwa wateja wao. Aidha, KDN huweka na kuhifadhi idadi "gateway" ya intaneti ya kimataifa, ambayo huuzia kwa wateja wke kama vile "ISP", yaani wanao wasilisha intaneti.
Mnamo 2006, KDN ilijulikana kama mwasilishi wa data mkubwa zaidi nchini Kenya na inajiendesha katika kiwango cha Telkom Kenya amboyo inaendeshwa na serikali. KDN ilianza biashara wakati ilipewa leseni ya kuwa mwendeshaji wa mtandao wa data kwa umma na tuume ya Mawasiliano ya Kenya mwaka wa 2003. Makao makuu ya kampuni ziko Mombasa Road, jijini Nairobi.
CCK pia imeipa KDN leseni ya kuwa loop opareta wa kienyeji na kutoa huduma za "fixed line". KDN pia inamiliki leseni ya "Gateway" ya kimataifa, ambayo inatumia kuuza muunganisho wa intaneti kwa kampuni zinazopeana huduma za intaneti.
Hapo awali, KDN ilimilikiwa na kampuni ya Uwekezaji wa Sameer - ambayo inamiliki idadi ya makampuni ya Kenya na mengine ya Afrika - na mwekezaji wa kibinafsi, Kai Wulff. Tarehe 1 Machi 2008, kampuni ya Afrika Kusini, Altech ilinunua 51% skatika KDN, na Kai Wulff aliteuliwa kuwa Mkurugenzi Mkuu Mtendaji. Mbiu ya KDN ni "Keep the data flowing".
KDN ilianza kwa kutoa miundombinu kwa kupitia "microwave radio" na mtindo wa "hub-and-spoke". Kwa sasa, inaendesha idadi ya vituo vya msingi mjini Nairobi, Mombasa na mashambani (Embu, Meru, Kisumu, Diani, Malindi,nk), ambayo yameunganishwa kupitia "directed radio backhauls". Teknolojia hii hatimaye itabadilishwa na miundombinu ya "fiber-optic".
KDN imeeneza mtandao mkubwa zaidi wa fibre optic katika eneo hili. Na zaidi ya kilometa 500 ya kamba ya fibre optic ya Metropolitanmjini Nairobi, 50 katika Kisumu na Mombasa na 20 katika Nakuru, Eldoret na Tika, KDN imeenea katika miji muhimu nchini Kenya. Uti wa mgongo mkuu nchini, kutoka Mombasa (kupitia Voi, Nairobi, Nakuru na Eldoret) mpaka Malaba (mpaka wa Kenya-Uganda) ulimalizwa mwaka wa 2006 na sasa KDN inapanga kutengeneza "redundant links". Hizi zitaunda mchoro wa nambari nane kwenye uti wa mgongo mkuu. Awamu ya kwanza inaunganisha Malaba na Nakuru kwa kupitia Busia, Kisumu, Kisii, Kericho na Njoro. Kisha muunganisho kutoka Nakuru hadi Nairobi inatumia muunganisho iliopitia Nyahururu, Nyeri na Thika ikielekea Nairobi kama akiba. Mtandao kutoka Nairobi hadi Mombasas nayo intumia ile imepiria Thika, Garissa, Garsen na Malindi ikielekea Mombasa kama Akiba.
Kamba hio ya fibre optic pia huzungu Kenya huku ikiunganisha Nanyuki, Meru na Embu. Kamba hii ya fibre kwa sasa ndio mlingoti mkuu ya WiMAX 70 katika vituo mbalimbali nchini.
Köln

Köln (pia: Kolon, kutokana na Kiingereza Cologne; kwa Kijerumani cha kienyeji: Kölle) ni mji wa Ujerumani kando ya mto Rhine wenye wakazi 970,000.
Maana asili ya jina ni "koloni". Ni mji wa kale ulioundwa kwa jina la "Colonia Claudia Ara Agrippinensis" kama koloni ya Waroma wa Kale mnamo mwaka 50. Mahali pa mji paliwahi kuwa boma la Kiroma na kabla ya hapo kijiji cha kabila cha Waubii.
Köln ni mji mkubwa wa nne wa Ujerumani na mji mkubwa wa jimbo la Rhine Kaskazini - Westfalia (Nordrhein-Westfalen).
Kuna kanisa kubwa kuliko yote ya Ujerumani ("Kölner Dom") ambalo ni maarufu kwa sababu limejengwa katika muda wa miaka 700 tangu mwaka 1248 hadi 1880. Masalia ya mamajusi watatu waliomtembelea mtoto Yesu huko Bethlehemu yanasemekana kutunzwa humo. Köln ni kitovu muhimu wa Kanisa Katoliki nchini na makao wa askofu mkuu.
Chuo kikuu chake kilianzishwa mwaka 1388 na leo kuna wanafunzi 44,000 na pamoja na vyuo vingine kuna wanafunzi zaidi ya 80,000 kwenye ngazi ya vyuo. Kati ya vyuo vingine Chuo cha Muziki kimejulikana sana kimataifa.
Mji umejulikana pia kwa aina yake ya pekee ya bia.
Köln ni pia kitovu cha Waafrika katika Ujerumani. Pamoja na wanafunzi wengi kutoka Afrika kuna pia taasisi kama huduma ya Sauti ya Ujerumani (Deutsche Welle) zinazoajiri Waafrika wengi. Kuna hata vilabu ambako bia aina ya Tusker kutoka Kenya inauzwa.
Mwaka 2005 Köln ilikuwa mahali pa Siku ya kimataifa ya vijana Wakatoliki; zaidi ya milioni moja walikutana na Papa Benedikto XVI.
Watalii wengi wanafika kila mwaka kwa sherehe ya Karnivali kabla ya majira ya Kwaresima.
Waembu

Waembu ni kabila la Bantu asili ya Kaunti ya Embu, katikati mwa Kenya. Wanahusiana kwa karibu na Wakikuyu, Wameru, na Wambeere, wakishiriki uhusiano wa lugha, tamaduni, na historia. Waembu wanaishi hasa katika miteremko yenye rutuba ya Mlima Kenya, ambapo wanajihusisha na kilimo na biashara.
Idadi ya Waembu inakadiriwa kuwa zaidi ya 600,000, wakipatikana zaidi katika Kaunti ya Embu na sehemu za Kaunti za Tharaka-Nithi na Kirinyaga. Waembu wengi wamehamia mijini kama Nairobi, wakijihusisha na taaluma mbalimbali. Licha ya mabadiliko ya kisasa, bado wanatunza urithi wao wa kitamaduni kupitia lugha, mila, na maadili ya kijamii.
Waembu wanahusisha asili yao na uhamiaji wa Bantu wa mapema waliotua katikati mwa Kenya. Simulizi za kienyeji zinaonyesha kuwa walitoka katika Bonde la Kongo au eneo la Maziwa Makuu, kama jamii nyingine za Kibantu, kabla ya kujiimarisha katika miteremko ya mashariki ya Mlima Kenya.
Kihistoria, Waembu walipangwa katika koo, kila moja ikiwa chini ya baraza la wazee linaloitwa Kiama. Walijihusisha na kilimo, uwindaji, na biashara, mara nyingi wakibadilishana bidhaa na jamii jirani kama Wakamba na Wamasai. Katika kipindi cha kabla ya ukoloni, hawakuwa na mfumo madhubuti wa kisiasa bali walitegemea wazee na vikundi vya rika katika uongozi.
Waembu huzungumza lugha ya Kiembu, ambayo ni sehemu ya familia ya lugha za Kibantu na inafanana sana na Kikuyu na Kimeru. Lugha hizi zinafanana kiasi kwamba wasemaji wake wanaweza kuelewana kwa urahisi. Katika nyakati za sasa, Waembu wengi pia wanaongea Kiswahili na Kiingereza, ambazo ni lugha rasmi za Kenya.
Waembu kwa jadi waliishi katika familia kubwa zilizounganishwa, huku mamlaka ikihifadhiwa kwa baraza la wazee (Kiama). Wazee walikuwa na jukumu muhimu katika upatanishi wa migogoro, maamuzi ya kijamii, na ibada za kidini.
Waembu wana ibada mbalimbali za mpito, zilizo muhimu zaidi zikiwa:
Kabla ya kuja kwa Ukristo, Waembu waliabudu katika mfumo wa dini za jadi za Kiafrika, wakimwamini Ngai (Mungu), ambaye waliamini anaishi kwenye Mlima Kenya (Kirinyaga). Pia waliheshimu mizimu ya mababu na walifanya ibada na kafara ili kupata baraka, ulinzi, na ustawi. Hivi leo, Waembu wengi ni Wakristo, hasa Wakatoliki na Waprotestanti, ingawa baadhi bado wanadumisha vipengele vya imani zao za jadi.
Waembu ni wakulima wa jadi, wakifaidika na udongo wa volkano wenye rutuba katika miteremko ya Mlima Kenya. Mazao wanayokuza ni pamoja na:
Mazao ya biashara: Chai na kahawa Mazao ya chakula: Mahindi, maharagwe, ndizi, viazi vikuu Matunda: Maembe na maparachichi
Tangu zamani, Waembu wamejihusisha na biashara na jamii jirani, wakibadilishana mazao ya kilimo kwa mifugo na bidhaa nyingine. Katika nyakati za sasa, Waembu wengi wamejikita katika biashara, elimu, na taaluma mbalimbali kote Kenya.
Tiba

Tiba (au: Uganga) ni elimu kuhusu magonjwa ya binadamu mwilini na rohoni, jinsi ya kuzuia magonjwa na kurudisha uzima. Matibabu ni muhimu kwa afya ya binadamu na yanahitajika sana ili kumpa maisha mazuri.
Tiba imeendelea kiasi cha kuwa na matawi yanayoangalia hasa:
Kila somo dogo lina wataalamu wake.
Watu wanaoshughulikia magonjwa ya watu huitwa matabibu au waganga. Mara nyingi watu huwaita "daktari", lakini neno hili lamaanisha zaidi cheo cha kufaulu chuo kikuu kwenye ngazi ya juu; mara nyingi waganga husoma hadi cheo cha daktari wa tiba.
Watu wanaofanya kazi pamoja na tabibu ni muuguzi (nesi) na wasaidizi wengine.
Elimu hiyo inayofuata mbinu za kisayansi ni tofauti na uganga wa kienyeji au wa kimila.
Mmea

Mimea (kwa Kiingereza: "plants", kutoka Kilatini "Plantae") ni moja kati ya makundi ya viumbe hai duniani likijumuisha miti, maua, mitishamba na kadhalika. Kuna zaidi ya aina 300,000 ya mimea.
Sayansi inayochunguza mimea huitwa botania ambayo ni kitengo cha biolojia. Kwenye uainishaji wa kisayansi mimea hujumlishwa katika himaya ya plantae kwenye milki ya Eukaryota (viumbehai vyenye kiini cha seli na utando wa seli).
Kwa hiyo mimea huwa na utando wa seli wenye selulosi. Mmea unapata sehemu kubwa ya nishati kutoka nuru ya jua kwa njia ya usanisinuru, yaani hujilisha kwa msaada wa nuru. Ndani ya majani ya mimea kuna klorofili, dutu ya rangi ya kijani, inayofanya kazi ya kupokea nuru na kupitisha nishati yake kwa sehemu nyingine ya mmea ambamo inatumiwa kujenga molekuli zinazotunza nishati kwa njia ya kikemia na kutumiwa katika metaboli ya mwili.
Mimea kadhaa imepoteza uwezo wa kutengeneza klorofili ya kutosha, hivyo inajipatia nishati kama vimelea kutoka kwa mimea au viumbehai wengine.
Mimea mingi inazaa kwa njia ya jinsia, yaani kwa kuunganisha seli za kiume na kike; mara nyingi viungo vya kiume na vya kike vinapatikana ndani ya mmea mmoja. Kuna pia mimea inayozaa kwa njia isiyo ya kijinsia, kwa mfano kwa kuotesha mzizi wa hewani ambao unaingia ardhini na kuendelea kama mmea wa pekee.
Mimea ni msingi muhimu kwa viumbehai wengine duniani kwa sababu sehemu kubwa ya oksijeni katika angahewa ya dunia inatengenezwa na mimea..
Mimea inatoa chakula kwa binadamu kama vile nafaka, matunda na mboga za majani, pia lishe kwa wanyama wa kufugwa.
Wilaya ya Hai

Wilaya ya Hai ni wilaya mojawapo ya Mkoa wa Kilimanjaro.
Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Hai ilihesabiwa kuwa 210,533. Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 240,999 .
Katika wilaya hiyo wakazi wengi ni Wachaga ambao huzungumza lahaja tofauti, kama Wamachame na Wamasama.
WIlaya hii ilitengwa mwaka 1975 kutoka Wilaya ya Moshi ya awali. Imepakana na Wilaya za Moshi Vijijini (mashariki), Arusha Vijiini na Siha (magharibi). Simanjiro (kusini), Rombo na Mbuga wa Kilimanjaro upande wa kaskazini.
Eneo lake ni kilomita za mraba 1,011. Kiutawala imegawiwa kwa tarafa 3 (Lyamungo, Machame na Masama), kata 14 na vijiji 60. Idadi ya vitongoji ni 248.
Kuna kanda 4 zenye tabianchi tofauti maana wilaya iko kenye mtelemko wa Mlima Kilimanjaro
Umoja wa Nchi za Asia ya Kusini-Mashariki

Umoja wa Nchi za Asia ya Kusini-Mashariki (Association of Southeast Asian Nations - ASEAN) ni ushirikiano wa kimataifa wa nchi za upande wa kusini mashariki wa bara la Asia.
Unaunganisha mataifa 10 yaliyoko kijiografia na kisiasa kati ya nchi kubwa za China na Uhindi. Shabaha yake ni kuboresha ustawi wa uchumi, maendeleo ya kijamii na ya kiutamaduni na kutunza amani ya sehemu hii ya dunia.
Umoja huu ulianzishwa mwaka 1967 na Indonesia, Malaysia, Ufilipino, Singapur na Uthai. Baadaye Brunei, Kambodia, Laos, Myanmar na Vietnam zlijiunga nao.
Tangu kwa na nchi wanachama 10 eneo la umoja huu ulikuwa 4,500,000 [[km]] na uchumi wake unakua haraka ulifikia pato la trilioni USD $1.4 mnamo mwaka 2008. Jumla ya wakazi ilikuwa watu 575,000,000 ambayo ni sawa na 8% za watu wote duniani.
Takriban theluthi moja ya watu hawa ni Waislamu (milioni 240) walioko hasa Indonesia na Malaysia. Uthai, Myanmar, Laos, Kambodia na Vietnam wako hasa wafuasi wa Ubudha.
Uchumi unastawi hasa kutokana na malighafi kama mafuta ya petroli pamoja na bidhaa za elektroniki. Nchi za Asean zimefaulu kwa ujumla kuondoka kwenye umaskini mkali na kujenga uchumi wa viwandani.
Nchi zote zina tamaduni za kale za kienyeji zilizosimama imara hata wakati wa ukoloni.
Umoja huu una mikutano ya kila mwaka.
}
Roko, Alfonso na Yohane

Roko, Alfonso na Yohane (walifariki Caaró, leo nchini Brazil, 15 Novemba na 17 Novemba 1628) walikuwa mapadri wa shirika la Yesu ambao walifanya umisionari kati ya Waindio, wenye kuishi kwa ufukara mkubwa, wakianzisha kwa ajili yao vijiji vilivyoitwa reducciones, ambapo kazi na maisha ya kijamii viliungana vizuri na tunu za Ukristo, na kwa sababu hiyo waliuawa na mtu aliyetumwa na mganga wa kienyeji..
Alfonso (alizaliwa 1599 ) na Yohane (alizaliwa 1595 ) walitokea Hispania, kumbe Roko alizaliwa Asuncion, katika Paraguay ya leo (mwaka 1576).
Wanaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama watakatifu wafiadini. Kwanza walitangazwa wenye heri na Papa Pius XI tarehe 28 Januari 1934, halafu watakatifu na Papa Yohane Paulo II tarehe 16 Mei 1988.
Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 15 Novemba, ingawa Yohane alifariki siku mbili baadaye .
Zahia Marzouk

Zahia Marzouk (1906 – 1988) alikuwa mfanyakazi wa kijamii wa Misri na mwanafeministi ambaye alianzisha chama cha kwanza cha upangaji uzazi nchini Misri.
Marzouk alizaliwa mwaka wa 1906, mmoja wa dada watatu. Baba yake alifariki akiwa na umri wa miaka mitatu lakini mamake alifaulu kuwasomesha wasichana wote watatu. Mnamo 1923 Marzouk aliacha kuvaa vazi lake, akifuata mfano wa Huda Sha'arawi. Kwa msaada fulani kutoka kwa mjomba wake hata kama familia yake haikuelewa, Marzouk alianza kazi ya ualimu. Alichaguliwa kusoma London. Alirudi Misri mwaka wa 1931 ambapo alipata miadi ya kujiunga na chuo cha walimu ambapo Marzouk alifundisha saikolojia. Mwaka 1933, alikwenda Marekani kwa Shule ya Uzamili ya Harvard ya Elimu ambako aliangazia kazi ya matibabu ya kijamii, saikolojia, na watoto wenye matatizo. Wakati wa miaka miwili ya masomo nchini Marekani, Marzouk alifanya kazi na familia zisizo na uwezo huko Missouri na milima ya Kentucky. Alirejea Misri mwaka 1935 ambapo alianza shule za kazi za kijamii za Misri. Walikuwa Alexandria na Cairo. Haya yaliongoza kwa Wizara ya Masuala ya Kijamii ya Misri, ilianza mwaka wa 1938. Marzouk alifanya kazi huko kama mfanyakazi wa kijamii wa magonjwa ya akili, mwanamke pekee katika idara hiyo.
Mnamo 1937 Marzouk alianzisha kikundi kidogo cha kuangalia masuala ya idadi ya watu ya Misri. Idadi ya watu kitaifa ilikuwa ikiongezeka. Mwishoni mwa mwaka kulikuwa na mkutano rasmi ambao ulifadhiliwa na Jumuiya ya Madaktari ya Misri. Marzouk alipoanza kuongea kwenye mkutano huo watazamaji ambao hawakukubali uwepo wake na kuhusika katika kazi hiyo walimrushia nyanya na mayai alipoanza. Kufikia mwisho wa mazungumzo yake alipata makofi.
Marzouk pia alianzisha taasisi ya watoto wenye ulemavu ambao walihitaji tiba ya mwili. Kufikia miaka ya 1950 pia alikuwa ameunda idadi ya taasisi kwa ajili ya ustawi wa familia. Baadhi ya taasisi zake zilikuwa Shirikisho la Kikanda la Huduma za Kijamii, Chama cha Furaha ya Utotoni, Taasisi ya Mafunzo na Utafiti katika Upangaji Uzazi na Muungano wa Upangaji Uzazi wa Alexandria.
Marzouk hakupatana na mavazi ya kienyeji, alivaa suruali ya mtindo wa kimagharibi na alikataa pazia. Alikuwa mkusanya pesa stadi na msanii pia. Alifariki mwaka wa 1988.
Changaa

Changaa or Chang'aa is a traditional home-brewed spirit, popular in Kenya. It is made by fermentation and distillation from grains like millet, maize and sorghum, and is very potent.
After being illegal in Kenya for many years, the Kenyan government legalised the traditional home-brewed spirit in 2010, in an effort to take business away from establishments where toxic chemicals are added to the brew to make it stronger. Under the new law, chang'aa must be manufactured, distributed and sold in glass bottles, and retailers must display health warning signs. Sale to individuals under age 18 is still prohibited, as is sale through automatic vending machines. Anyone making or selling adulterated chang'aa risks penalties of five million shillings, five years in jail, or both. Chang'aa is usually much cheaper and stronger than other alcoholic drinks, making it the beverage of choice for many.
Its production and distribution in urban slums has to some extent continued to be controlled in many cases by criminal gangs like the Mungiki who run protection cartels for illicit brewers. However, in the rest of the country production is still under traditional brewers. Illegally brewed chang'aa could be purchased for around US$0.20 to $0.40 per glass.
The drink is sometimes adulterated by adding substances like jet fuel, embalming fluid or battery acid, which has the effect of giving the beverage more 'kick'. Drinkers have suffered blindness or death due to methanol poisoning. The water used to make the drink in illegal breweries is also often below acceptable health standards and sometimes contaminated with sewage.
The spirit's name, Chang'aa, means literally "kill me quick."
The name Chang'aa was adopted in the 1950s when Oyuga Muganda, an AP in Kisumu, once narrated the story in the presence of Tom Omuga how Pelele (aka Woraj) got its name as Chang'aa.
Women from the Kano area of Kisumu used to ferry fresh milk in pots to sell to Kisumu residents. The colonial government had banned the sale of local liquor (Pelele) and so the women carrying milk also carried Pelele disguised as milk.
One day a white policeman who had been tipped off about the underground trafficking of Pelele stopped the women milk sellers on the road to inspect their pots of "milk". One of the pots had Pelele and not milk.
The policeman ordered all the pots lined on the roadside and asked "Maziwa ya nani?"
An interpreter repeated in Dholuo "Ma Chag ng'a?" (meaning "whose milk is this?").
So the policeman charged the women with transporting and selling Chang'aa. That is allegedly how the name Chang'aa came about.
Burukutu

Burukutu is an alcoholic beverage, brewed from the grains of Guinea corn (Sorghum bicolor) and millet (Pennisetum glaucum). The alcoholic beverage is often produced in Tropical African countries such as Nigeria, Togo, Kenya, Ethiopia, and Burundi as one of the major traditional and local alcoholic drinks. It is commonly consumed in Northern Guinea savanna region of Nigeria, Ghana, Togo, and Republic of Benin.
Burukutu production has many processes depending on the African country in particular or the ethnic regions, but five basic stages have been known to be consistent all through. (Daniel, 2022). The five basic stages include: steeping, malting, mashing, fermentation, and maturation. The production begins by malting, which involves the conversion of the Guinea corn or millet grains into malt and this takes place on a malting floor. This process is followed by steeping, which involves the soaking of the grains in water for at least three days to allow the grain to absorb moisture and to begin to sprout. When the grain has absorbed enough moisture, it is transferred to the malting floor, where it is constantly turned over for around five days while it is air-dried. This procedure is followed by mashing in which the milled grain known as the "grain bill" (malted grain) is mixed with water known as "liquor" and heating the mixture. This process allows the enzymes in the grain bill to decompose the starch in the grain into sugars (maltose) to form a wort. The product is allowed to ferment using the sugar fungi form of yeast and allow maturation for 2 days or 48 hours.
In Nigeria, particularly in Kebbi state, Guinea corn is used in place of millet or sorghum in other places due to its sweeter taste and thicker consistency. Malting proceeds and the corn is grounded. The grounded corn is mixed with water and the solution homogenised. The solution is left to ferment for a day or two depending on how well organoleptic properties and fermentation process are considered. The fermented corn is cooked and drained into another bowl when cooled. Adjuncts like Garri can be added but part of another batch of the grounded corn called a greul is added to introduce wild strains from malted corn and give a consistent flavour. The gruel and cooked fermented corn are mixed together and boiled once more. Burukutu is cooled, the next day and served to customers. Overall, the process of Burukutu production takes a period of 7 days so local producers have a batch fermentation system to keep up with their growing consumers in the North (Daniel, 2022).
Ogi (food)

Ogi (also known as Pap or Akamu) is a cereal pudding and popular street food from Nigeria, typically made from maize, sorghum, or millet. Traditionally, the grains are soaked in water for up to three days, before wet-milling or grinding and sieving to remove husks. The filtered cereal is then poured into a cheese clothe to get rid of water used in sieving and can be stored in it or in a fridge. It is then boiled into a pap, or cooked to make a creamy pudding also known as Agidi or Eko. It may be eaten with moin moin, acarajé or bread depending on individual choice.
In Kenya, the porridge is known as uji (not to be confused with ugali) and is generally made with millet and sorghum. It is commonly served for breakfast and dinner, but often has a thinner gravy-like consistency.
The fermentation of ogi is performed by various lactic acid bacteria including Lactobacillus spp and various yeasts including Saccharomyces and Candida spp.
Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath

Is é Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath an ollscoil is sine in Éirinn. Tá sé suite i mBaile Átha Cliath, agus is é an t-aon chomhcoláiste atá ann in Ollscoil Átha Cliath.
Bunaíodh Coláiste na Tríonóide sa bhliain 1592. Ba le linn do rítheaghlach na dTúdor sa Bhreatain a bheith ag leathnú a gcumhacht in Éirinn a bunaíodh Coláiste na Tríonóide. Bhronn bardas Bhaile Átha Cliath tailte seanmhainistreach i lár na cathrach ar an ollscoil. D'fhás an Coláiste go mear cé go raibh an saol an-chorrach in Éirinn sa seachtú haois déag.
Mar gheall ar na cogaí creidimh idir Caitlicigh, Protastúnaigh agus Preisbitéirigh bhí scoláirí á ndíbirt agus úsáideadh an coláiste mar bheairic d'arm rí Shéamuis II i 1689. Protastúnaigh amháin a d'fhreastail ar an choláiste ar feadh na gcéadta bliain, ach ceadaíodh do Chaitlicigh tosú ag staidéar ann tar éis 1793.
Bhí rudaí síochánta go leor san ochtú haois déag ach bhí corraíl ann in aimsir na nÉireannach Aontaithe (féach Téobald Wolfe Tone) ag deireadh na haoise sin.
Ag tús an fichiú haois rinneadh iarrachtaí láidre chun Coláiste na Tríonóide a nascadh le Ollscoil na hÉireann, ach d'éirigh leis a neamhspleáchas a choinneáil. Tosaíodh ag glacadh le mná mar mhic léinn i 1904 agus ceapadh an chéad bhean mar ollamh tríocha bliain ina dhiaidh sin.
Is Leabharlann Choláiste na Tríonóide an leabharlann is mó in Éirinn í
I measc na ndaoine cáiliúla a bhí ina mic léinn ann bhí Téobald Wolfe Tone, Samuel Beckett, Máire Mhic Róibín, Oscar Wilde, agus Edward Carson.
Bhí an scríbhneoir cáiliúil Gaeilge, Máirtín Ó Cadhain, ina Ollamh le Gaeilge ann ar feadh scaithimh.
Ollúna le Gaeilge i gColáiste na Tríonóide:
Coláiste na Tríonóide, Cambridge

Is comhcholáiste de chuid Ollscoil Cambridge i Sasana é Coláiste na Tríonóide. Bhunaigh an Rí Anraí VIII an coláiste i 1546. Le timpeall 600 fochéimí, 300 céimí, agus os cionn 180 comhalta, is é an coláiste is mó i gceachtar de na hollscoileanna Oxbridge de réir líon na bhfochéimithe. Maidir le líon iomlán na mac léinn, tá Coláiste Homerton, Cambridge amháin chun cinn air le níos mó daltaí.
Leabharlann Choláiste na Tríonóide

Tá Leabharlann Choláiste na Tríonóide suite i gColáiste na Tríonóide i lár Bhaile Átha Cliath. Is í an leabharlann is mó in Éirinn í ina bhfuil os cionn 5 milliún imleabhar clóite, ina measc bailiúcháin mhóra leabhar, irisí, lámhscríbhinní, léarscáileanna agus ceoil, a léiríonn breis agus 400 bliain d’fhorbairt acadúil. Faigheann an leabharlann os cionn 100,000 ábhar nua a fhoilsítear sa Ríocht Aontaithe agus in Éirinn gach bliain.
Tacaíonn an Leabharlann le riachtanais teagaisc agus foghlama gach disciplíne sa Choláiste; is leabharlann mhór taighde í a bhfuil clú agus cáil uirthi ar fud an domhain; cuireann sí seirbhísí ar fáil do raon leathan úsáideoirí agus institiúidí seachtracha; cuireann sí le forbairt tionscnamh cruthaitheach maidir le faisnéis a chur ar fáil agus meallann na taispeántais lámhscríbhinní agus seoda eile na céadta míle cuairteoir chun cuairt a thabhairt ar an tSean-Leabharlann gach bliain.
Tugtar eolas riachtanach ar ár leabharlanna, ár mbailiúcháin agus ár seirbhísí Gaeilge ar an suíomh gréasáin.
Bronnadh páipéir Mháirtín Uí Chadhain ar an Leabharlann. I measc na bpáipéar tá ː
Sa leabharlann tá seomra mór fada ann freisin le 200,000 leabhar. Tá an Long Room 65 méadar ar fad. Chomh maithleis na leabhair, tá 40 dealbh sa seomra mór seo. Is dealbha de dhaoine cáiliúla ón stair iad. Ní raibh aon bhean ina measc go dtí 2020, nuair a cuireadh ceithre dhealbh de mhná ann, ina measc, an matamaiticeoir Ada Lovelace (1815-1852). Thuig sí go raibh ríomhairí in ann níos mó a dhéanamh ná suimeanna.
Tá Leabhar Cheanannais le feiceáil sa Choláiste. Sa bhliain 2019, chuaigh níos mó ná milliún duine ar cuairt chun é a fheiceáil. Osclaíodh ionad nua in 2024.
Shaibhrigh George Berkeley é féin ar dhroim sclábhaithe. Dá bharr sin, d'athainmnigh leabharlann i Coláiste na Trionóide, BÁC sa bhliain 2023/2024.
Téann stair na Leabharlainne siar chomh fada le bunú an Choláiste sa bhliain 1592.
Bronnadh pribhléid ar an Leabharlann maidir le taisceadh dlíthiúil sa bhliain 1801
Ollscoil Átha Cliath

Is ollscoil suite i mBaile Átha Cliath í Ollscoil Átha Cliath. Tá Coláiste na Tríonóide suite i mBaile Átha Cliath, agus is é an t-aon chomhcoláiste atá ann in Ollscoil Átha Cliath.
Annála Gearra Laighean

Annála Éireann is ea Annála Gearra Laighean, a chlúdaíonn na blianta idir 593 agus 1607. Cruthaíodh an saothar ag roinnt scríobhaithe anaithnide, a mheastar gur mhanaigh nó croiniceoirí, nó an dá, idir c. 1525 go 1625.
Máirín Uí Dhálaigh

Scoláire aitheanta Gaeilge ab ea Máirín Anne Uí Dhálaigh nó Máirín O’Daly (née Nic Dhiarmada; 30 Samhain 1908 – 25 Eanáir 1994). Bhí sí pósta ar Chearbhall Ó Dálaigh, cúigiú Uachtarán na hÉireann.
Ba í an páiste ba shine de cheathrar clainne, d'athair as Baile Átha Cliath agus máthair as Corcaigh. Rugadh i Mussoorie na hIndia í, áit a raibh a hathair ina mhúinteoir le Fiúsailéirí Ríoga na Mumhan. Nuair a bhí sí dhá bhliain d'aois, cuireadh í chuig deirfiúr a hathar i dTrá Lí, Contae Chiarraí. Fuair sí a cuid oideachais i scoileanna éagsúla i mBaile Átha Cliath, agus rinne sí staidéar ar an Laidin agus ar an nGaeilge sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath. Agus í sa choláiste i 1931, thug sí aitheasc ar “Women in Irish life long ago”, léacht a ndearna Philip O’Leary cur síos air in 2004 mar “unapologetically feminist”. D’oibrigh sí mar mhúinteoir sular bhain sí céim mháistreachta amach sa tSean-Ghaeilge.
Thosaigh sí le Dámh na nEalaíon i COBÁC, agus níos déanaí (ó 1965 ar aghaidh) bhí sí ar an mbord rialaithe. Chuir sí Cath Maige Mucrama in eagar ar son an Irish Texts Society, agus chuir sí gluais le chéile do Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill. Chuidigh sí freisin leis an Dictionary of the Irish Language faoi stiúir Acadamh Ríoga na hÉireann.
Chuir sí aithne ar Chearbhall Ó Dálaigh i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, tríd an gCumann Liteartha agus Stairiúil, Conradh na Gaeilge, agus an cumann cnocadóireachta; phós siad sa bhliain 1934. Ní raibh aon chlann acu.
Ó 1979 go 1985, bhí sí ina leas-seansailéir ar Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. I 1985, rinneadh comhalta oinigh de Choláiste na Tríonóide di freisin.
Bhronn sí cartlann phearsanta fhairsing a fir chéile ar COBÁC in dhá bhronntanas mór i 1980 agus 1981, rud a d’oscail a ghairm phoiblí ar feadh breis agus dhá scór bliain. Sa bhliain 1983, cúig bliana tar éis bhás a fir chéile, cheap a chomharba, an tUachtarán Pádraig Ó hIrighile, ar an gComhairle Stáit í. Chaith sí a cuid blianta deireanacha in easláinte. Tá sí curtha lena fear céile sa tSnaidhm, Contae Chiarraí.
Edith Anne Stoney

Fisiceoir Éireannach ba ea Edith Anne Stoney (6 Eanáir 1869 i mBaile Átha Cliath – 25 Meitheamh 1938).
Rugadh Stoney i mBaile Átha Cliath ar 6 Eanáir 1869. Fisiceoir iomráiteach ba ea a hathair. Bronnadh OBE ar a dheirfiúr, Florence, an chéad raideolaí sa Ríocht Aontaithe. Margaret Stoney ab ea a máthair agus George Johnstone Stoney ab ea a hathair. Bhí cúigear páistí acu, agus mhúin siad na páistí sa bhaile.
Bhuaigh Stoney scoláireacht chuig Newham College Cambridge in 1893. Ag an am sin, níor tugadh céimeanna do mhná go hoifigiúil. Blianta ina dhiaidh sin, bronnadh BA agus MA uirthi ó Trinity College.
D’oibrigh an Dr. Johnstone Stoney (1826-1911), athair Stoney, mar chúntóir réalteolaí d’athair Charles Parsons, William. Níos déanaí ina shaol, mhúin sé Charles Parsons i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. Fisiceoir iomráiteach ba ea a hathair. Tá cáil air mar an duine a chum an téarma ‘leictreon’.
Cathair Mhac Laoighaire

Is lios agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite i gContae Chorcaí, Éire é Cathair Mhac Laoighaire.
Tá Cathair Mhac Laoighaire suite 5.3 km (3.3 mhíle) soir ó dheas ó Chill Mhichíl.
Is lios démhúrach, le trastomhas 73 m (240 tr) é Cathair Mhac Laoighaire le bealach isteach cloiche lindéir ar an taobh thoir. Ba é an príomh dún de chuid Cenél Lóegaire, ríthe i lár Éireann. Níor thóg siad an dún, áfach, mar níor tháinig siad go dtí tar éis 1172.
Tógadh ráthanna den chineál seo den chuid is mó c. AD 550–900. Go hinmheánach bhí daoine lonnaithe i botháin adhmaid. Maíonn seanchas na háite go raibh Brian Ború ina ghiall anseo tráth.
Tram

Tá tábhacht leis an tram i go leor cathracha sa domhain fós, cé gur baineadh de na sráideanna iad sa chuid is mó de mhór chathracha an domhain. Ritheann sé ar rianta iarann ar nós traenach, ach go bhfuil na rianta sáite faoi bharr an bhóthair. Mar sin tugtar streetcar sa Bhéarla nó Strassenbahn sa Ghearmánais orthu.
I measc buntáistí tramanna tá:
I measc na míbhuntáistí, tá:
Tá córas traim i San Francisco i gCalifornia le hos cionn céad bliain, agus éiríonn go geal leis ag tarraingt daoine suas a chuid sráideanna cnocacha.
Baineadh na tramanna de shráideanna Bhaile Átha Cliath in Éirinn sna 1950í. Ach táthar arís ag cur na tramanna chun cinn, agus thosaigh an freastal nua "Luas" sa bhliain 2003, ag iompar taistealaithe ó lár Bhaile Átha Cliath go dtí an Tamhlacht agus bruachbhailte eile na hardchathrach.
Osclaíodh an Líne Uaine ar an 30 Meitheamh 2004 agus osclaíodh an Líne Dhearg ar 26 Meán Fómhair 2004. Osclaíodh stáisiún Gleann Bhríde i gCoill na Silíní in 2010. Osclaíodh an Luas Traschathrach idir Stáisiún Dhroichead Broome agus Stáisiún Luas Faiche Stiabhna in 2018.
An Líne Uaine

Is ceann den dá líne tram sa chóras tram Luas í An Líne Uaine. Go dtí mí na Nollag 2017, théadh an líne ó Fhaiche Stiabhna i lár mBaile Átha Cliath go dtí Gleann Bhríde, i gCoill na Silíní. As sin amach théann sé chomh fada le Droichead Broome ar an taobh thuaidh den chathair.
Ponc-cháithnín

Is éard is ponc-cháithníní (cáithnín idéalach nó cáithnín poncach) ann ná idéalú de na cáithníní a úsáidtear go mór mór san fhisic. Is í an ghné is sainiúla faoi ná nach bhfuil 'spás-shíneadh' aige: sé sin, tá sé náidthoiseach, ní ghlacann sé spás.
Mick Moloney

Scoláire agus bailitheoir ceoil, eitnicheoleolaí, ceoltóir, agus Luimníoch ba ea Mick Moloney (15 Samhain 1947 - 27 Iúil 2022),
Cé gur i Luimneach a rugadh é i 1944, ba i Stáit Aontaithe Mheiriceá a chaith sé bunús a shaoil ó 1973, áit ar bhain sé cáil amach mar cheoltóir gairmiúil, saineolaí ceoil, béaloideasóir agus múinteoir. Bhí clú agus meas air chomh maith mar gheall ar an stór mór amhrán a bhí bailithe aige a chuireann síos ar stair agus ar chultúr na nÉireannach i Meiriceá.
An bainseó a bhí ar a ghlúin ag Mick agus gan é ach sé bliana déag d’aois i Luimneach.
Ina óige in Éirinn, sheinn sé leis an Emmet Folk Group agus chaith sé 5 bliana leis The Johnstons.
I ndiaidh céim dochtúireachta sa cheol a bhaint amach in Ollscoil Pennsylvania, tháinig sé faoi anáil cheol na ndaoine i Meiriceá. Chaith sé sealanna ag múineadh an cheoil in Ollscoileanna Georgetown, Villanova agus sa New York University. Bhí ardmheas air sa domhan eitnicheoleolaíochta i Meiriceá - an t-ábhar a theagasc sé do na sluaite de lucht ollscoile.
Bhunaigh Molney an grúpa, Green Fields of America.. Bhí féile ar siúl i West Virginia a bhí eagraithe ag Mick Moloney, an Augusta Heritage Festival.
Léirigh sé agus thiomsaigh sé seancheol agus nuacheol le ceoltóirí móra Mheiriceá - cuid acu a chuaigh ar imirce as Éirinn agus chuir sé a stair siúd in eagar. Bhí sé ina chomhairleoir ag féilte agus imeachtaí móra ceoil agus bhí baint aige le bunú grúpaí mar 'Cherish the Ladies'.
Phós Moloney trí uair sna Stáit Aontaithe, Miriam Murphy, Philomena Murray agus Judy Sherman. Bhí mac amháin aige le Philomena Murray.
Chuaigh Moloney chuig an Téalainn don chéad uair sna 1990idí. Cheannaigh sé arasán i mBangkok, agus mhair sé ann le Sangjan Chailungka. Ceapadh é ina léachtóir in eolaíocht pholaitiúil san ollscoil ann. Bhunaigh sé ceolfhoireann do pháistí sa Mercy Center in Khlong Toei, agus an sagart Joseph H. Maier i mbun.
D'éag Moloney ar 27 Iúil 2022, i nGreenwich Village, in aois 77 dó.
Bronnadh an iliomad gradam air i Meiriceá agus in Éirinn. Sa bhliain 2014, bronnadh Gradam Comaoine TG4 ar Mick Moloney,
Campanile (Trinity College Dublin)

The Campanile of Trinity College Dublin is a bell tower and one of its most iconic landmarks. Donated by then Archbishop of Armagh, Lord John Beresford it was designed by Sir Charles Lanyon, sculpted by Thomas Kirk and finished in 1853.
It is the most recent bell tower in a line dating back to the original tower of the monastery of All Hallows. It replaced a campanile built to the design of Richard Castle between 1740-46. The top part of the belfry was ultimately removed around 1791 as it was deemed structurally unsafe with the remainder being demolished in 1798.
It is located in what is considered the middle of Trinity College, however its actual location is in the northwest of college (the actual middle being the Museum Building). At the central axis of the college's Library Square, to the north is the Graduates Memorial Building, south the college's Old Library, east The Rubrics, to the west Trinity College's Front Gate and Regent House.
The entire structure stands at 30.5 metres (100 ft) tall and is mainly granite in composition with its carvings being of portland stone. Lanyon had originally intended the campanile to be linked to the buildings on either side (Old Library and Graduates Memorial Building) by an "arcaded screen", however this was never realised.
Patrick Wyse Jackson, curator of the Geological Museum at Trinity, assessed the Campanile in 1993:
The base has paired rusticated Doric pilasters with portland entablature blocks. Between each pillar of the base are four round-headed arches, and each archway has a keystone. These keystones each have detailed carved heads, which depict Homer, Socrates, Plato and Demosthenes - representing the liberal arts.
Before the belfry, is a stepped circular base made of granite. At the corners of the campanile, seated and supported by this circular base are the Higher Faculties represented in four deceptive figures of Divinity, Science, Medicine and Law sculpted from portland stone by Irish sculptor Thomas Kirk.
The belfry is a cylindrical chamber encircled by Corinthian columns, between which are tall, round-head traceried windows with cast iron grills.
The base of the belfry also has four carved coats of arms at each side, almost directly above the carved keystone faces below. Each coat of arms faces out onto a prominent location in the college, and symbolize strong connections it had with external forces.
These four coats of arms are those of:
Over the belfry are two domes which are covered in decorative scale-patterns. The first is the larger of the two and has carved scrollwork ribs that continue vertically from the columns of the belfry. The smaller dome sits directly above the larger, commonly referred to as a lantern rather than a dome. The entire campanile is then topped by a gilded cross.
The campanile is featured in the bouldering tradition of the Dublin University Climbing Club. Climbing the campanile under cover of night is considered the "most impressive climb, and one of the most difficult" attempted by club members on college grounds.
Provost's House, Trinity College Dublin

The Provost's House is a five-bay, two-storey house with seven-bay single-storey wings on each side, which dates from 1759 and was built for Provost Francis Andrews of Trinity College.
The designer is unknown but may have been the Dublin architect John Smyth. It has a Palladian design with a central Venetian window and doric pilasters and is similar to that built by Lord Burlington for General Wade (demolished in 1935) in London in 1723, who in turn largely copied a drawing by Andrea Palladio. Another version of the house existed in Potsdam.
The ground floor ashlar stonework is heavily tooled with round-headed arches spanning over the windows. The centre arch over the entrance door is slightly wider than the others. The upper floor consists of pilasters standing on a string course and supporting a strong cornice at roof level. The two wings are both similar with a three-bay breakfront surmounted by a pediment. It is the only one of Dublin's great Georgian houses which still serves its original purpose. It lies at the north end of Grafton Street near the corner with Nassau Street and has the unique address of No 1 Grafton Street.
Henry Keene may have designed the interior.
Metalwork may have been by Timothy Turner.
It was described by Charles Robert Cockerell in 1823 as follows: "The beautiful front of the Provost's House,...... had been completely spoilt by a high pitched roof and the centre arch having keystone smaller than the sides, producing a disfigured visual effect."
In 2017 the house was used as a neutral venue for negotiations between Fianna Fáil and Fine Gael as part of Irish government formation talks.
53°20′36″N 6°15′31″W﻿ / ﻿53.34333°N 6.25861°W﻿ / 53.34333; -6.25861