दिवाळी अंक २०१३

इ.स. २०१३ च्या दिवाळी काळात सुमारे १२०० अंक सरकारी दप्तरात रजिस्टर झाले आहेत, ४००हून अधिक एवढे दिवाळी अंक प्रकाशित झाले, परंतु दिवाळी संपल्यानंतर केवळ ३०० अंक बाजारात शिल्लक आहेत, असे दैनिक सकाळचे निरीक्षण आहे. साहित्य, आरोग्य, विनोद, भविष्य, पाककृती, धार्मिक या विषयांचे सर्वाधिक दिवाळी अंक आहेत.
दैनिक प्रहारचे लेखक शैलेंद्र शिर्के यांच्या मतानुसार प्रयोगशील अंक आणि नवमाध्यमातील ऑनलाइन अंक, फेसबुकवर अंक, दृक्‌श्राव्य माध्यमात अंक उपलब्ध होत आहेत. कोकणातून, छोटया शहरांमधून, तालुकास्तरावरही काही चांगले अंक सुरू आहेत. पण जुने जाणते, वाचकप्रिय लेखक काळाच्या पडद्याआड गेले आणि त्यांची जागा घेऊ शकतील असे नव्या जोमाचे, ताकदीचे मराठी लेखक दिसत नाहीत, आणि दिवाळी अंकांचा मूळ गाभा असलेल्या साहित्य, परिस्थिती अगदीच वाईट नसली तरी, कमी दिसत आहे. कवयित्री डॉ. अरुणा ढेरे यांच्या मते 'मनावर परिणाम करणाऱ्या कसदार साहित्याचा प्रभाव’ हे दिवाळी अंकांचे वैशिष्ट्य लुप्त होत आहे.
महाराष्ट्र टाइम्स आणि प्रहार दैनिकातील वृत्तांनुसार, इ.स. २०१३ च्या छापील दिवाळी अंकांच्या सर्व साधारण किमती १०० ते २०० रुपयांच्या दरम्यान तर काही अंकांच्या किमती अडीचशे रुपयेपर्यंत गेल्या. दैनिक लोकसत्ताच्या वृत्तानुसार इ.स.२०१२ मध्ये दिवाळी अंकांची किंमत १२० ते २०० रुपयांच्या दरम्यान होत्या. तर इ.स.२०१३ च्या वर्षी या किंमती १८० ते २५० रुपये झाल्या. दिवाळी अंकांच्या सर्वसाधारण किमतीत मागील वर्षापेक्षा ३० ते ५० रुपयांची वाढ झाली.
"दिवाळी अंकांची किंमत १८० ते २५० रुपयांच्या घरात ’" हे :दैनिक लोकसत्ता-प्रतिनिधी मुंबई यांचे वृतांकन दिनांक २ नोव्हेंबर २०१३. किमती दोन वर्षांपासून वाढत असल्यातरी २०१३ मधील किंमतवाढ आतापर्यंतच्या दिवाळी अंकांच्या किमतीतील लक्षणीय वाढ आहे. दिवाळी अंकांच्या किमती सर्वसामान्य वाचकांच्या आवाक्याबाहेर आहेत. ग्रंथालय सभासदांकडून दिवाळी अंकांसाठी आकारलेल्या शुल्कापेक्षा अंकांची किंमत अधिक झाल्यामुळे मेळ जमवणे ग्रंथालयांना कठीण झाले.
कागदाच्या किंमतीत झालेली ३० टक्के दरवाढ, छपाईच्या दरातील वाढ आणि वाढती महागाई या घटकांचा दिवाळी अंकांच्या किमतीवर परिणाम झाला. अंकाचा विषय/अंकाचे नाव, संपादक, पृष्ठसंख्या आणि किंमत या बाबी विचारात घेऊन वाचक दिवाळी अंकाच्या दर्जाचे अनुमान करतात. त्यासाठी ही माहिती खाली दिली आहे. अंकांची जाहिरात करण्याचा उद्देश नाही.
निःशुल्क तरीही दर्जेदार असा लौकिक अल्पावधीत मिळवणाऱ्या आंतरजालीय ई-दिवाळी अंकांसाठी हे वर्ष काही जुन्या अंकांना गमावणारे तर नव्या अंकांचे स्वागत करणारे ठरले. गेले ५-६ वर्षे सातत्याने प्रकाशित होणाऱ्या अंकांपैकी मनोगत डॉट कॉम व उपक्रम डॉट कॉम या दोन संस्थळाचे दिवाळी अंक यंदा प्रकाशित होऊ शकले नाहीत. मात्र ऐसी अक्षरे डॉट कॉम तसेच मिसळपाव डॉट कॉम या संस्थळांनी २०१२ पासून सुरू केलेली दिवाळी अंकाची परंपरा अधिक उंचावणाऱ्या दर्जासह चालू राहिलेली दिसली.
२०१३चा ऐसी अक्षरेचा दिवाळी अंकाचा विषय होता 'आपला कलाव्यवहार आणि आपण'. भारतीय चित्रपटसृष्टीला या वर्षात १०० वर्षे पूर्ण झाली, त्यानिमित्ताने बदलत्या काळात एकूणच कलाविश्व, कलाभान, कलास्वादात पडलेला फरक यावर विविध अंगांनी उहापोह या अंकात वाचायला मिळतो. सचिन कुंडलकर, कविता महाजन, अवधूत परळकर, शर्मिला फडके आदी लेखकांसोबतच ऐसीच्या सदस्यांचे या संकल्पनेशी निगडीत विषयांवरील लेखन अंकात समाविष्ट आहे. अर्थात अंक या एकाच संकल्पनेला वाहिलेला नसून त्यात ललित लेख, कविता, मुलाखती, माहितीपर लेखन, चित्रकला, व नव्या तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून केलेले काही प्रयोग समाविष्ट आहेत. सतीश तांबे, कथकगुरू मनीषा साठे, शुभा गोखले यांच्या मुलाखती या अंकाला वेगळ्या उंचीवर नेऊन ठेवतात.
या वर्षीचे अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे यंदा हा अंक एकाच वेळी प्रकाशात न करता दिवाळी सुरू व्हायच्या आधी एक आठवड्यापासून रोज काही लेख प्रकाशित केले गेले. ज्यामुळे वाचकांना एकेका लेखाचा आस्वाद घेत दिवाळीपर्यंत सर्व लेखन वाचणे सोयीचे पडले. ई-अंकाची बलस्थाने जोखण्याचा हा प्रयोग अनेक वाचकांना आवडला.
या भरपूर सदस्य संख्या असलेल्या संस्थळाचा दिवाळी अंक त्यांच्या प्रकृतीला साजेसा असा रंगीत व विविध विषयांनी नटलेला आहे. अनेक कथा, ललित लेखन, कविता, माहितीपर लेखन, पाककृती, पर्यटन आदी विविध विषयांवर या संस्थळाच्या सदस्यांनी केलेले लेखन वाचनीय आहे. अंक बांधणीत घेतलेली मेहनत बघण्यासारखी आहे.