भारतीय वास्तुकला

भारताच्या वास्तुकलेची मुळे त्याच्या इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि संस्कृतीत दडलेली आहेत. भारतातील वास्तुकला येथे पारंपारिक आणि बाह्य प्रभावांचे मिश्रण आहे.
भारतीय स्थापत्यकलेचे वैशिष्टय़ येथील भिंतींच्या उत्कृष्ट आणि समृद्ध अलंकारात आहे. भित्तिचित्र आणि शिल्पांची योजना, जे अलंकार व्यतिरिक्त, त्यांच्या विषयाचे गांभीर्य व्यक्त करतात, कधीकधी इमारतीला बाहेरून पूर्णपणे व्यापतात. यामध्ये वास्तूचा जीवनाशी काय संबंध आहे, किंबहुना आध्यात्मिक जीवनच कोरलेले आहे. देशभरातील देवी-देवता त्यांच्या अलौकिक कृत्यांमध्ये कमी-अधिक प्रमाणात कोरीव काम करत आहेत आणि शिल्पकलेचे प्रतीक असलेल्या जुन्या पौराणिक कथा, अतिशय मनोरंजक कथा आणि सुंदर चित्रांचे पुस्तक प्रेक्षकांसमोर उघडले आहे.
'वास्तू' हा शब्द संस्कृत मूळ ' वास ' पासून आला आहे ज्याचा अर्थ 'वास करणे' असा होतो. राहण्यासाठी इमारत आवश्यक असल्याने 'वास्तू'चा अर्थ 'राहण्यासाठी इमारत' असा आहे. 'वास' हा शब्द 'वास', 'आवास', निवास, बसती, बस्ती इत्यादी शब्दांपासून बनला आहे. राव, मांगिना वेंकटेश्वर : (२१ जून १९२८ - ८ मार्च २०१६) मांगिना व्यंकटेश्वरा राव यांचा जन्म पेरूपलम या ठिकाणी जुन्या आंध्र राज्यात पश्चिम गोदावरी जिल्हयात झाला. पदव्युत्तर पदवीनंतर त्यांनी वनस्पती प्रजननात पुर्ड्यू विद्यापीठात संशोधन करण्यास प्रारंभ केला. वनस्पती अनुवंश विज्ञान आणि वनस्पती रोगविज्ञानातून पीएच्.डी. मिळवली. मांगिनी राव इंडियन कौन्सिल ऑफ
इ.स.पू. दोन-तीन हजार वर्षे विकसित सिंधू संस्कृतीच्या शोधातून एक आश्चर्यकारक वस्तुस्थिती समोर आली आहे की भारतातील सर्वात प्राचीन कला आजच्या कोणत्याही संस्कृतीप्रमाणे सौंदर्यदृष्ट्या शून्य होती. जेव्हा आजची सभ्यता प्रबोधनाचे नेतृत्वही करू शकली नाही, तेव्हा भारताची ही कला इतकी विकसित झाली होती. या वसाहतींचे बांधकाम करणाऱ्यांचे नगर नियोजनाचे ज्ञान इतके परिपक्व होते, त्यांनी वापरलेले साहित्य इतके उत्कृष्ट दर्जाचे होते आणि रचना इतकी मजबूत होती की त्या सभ्यतेची सुरुवात फार पूर्वीपासून, म्हणजे सुमारे चार ते पाच हजार लोकांची आहे. वर्षे, इ.स.पू. हडप्पा आणि मोहेंजोदारोच्या उत्खननात सापडलेले अवशेष त्या काळातील भौतिक समृद्धीचे निदर्शक आहेत आणि कोणतेही मंदिर, मंदिर इत्यादी नसतानाही मी तिथे होतो. तरीसुद्धा, भारतीय जीवनाच्या इतिहासाची अशी भव्य सुरुवात, वेळोवेळी विलक्षण प्रतिभा आणि उत्कृष्ट वास्तुशिल्प कौशल्याने भरलेली, आश्चर्यकारक आहे तसेच पुढील शोधाची हमी देते, ज्यामुळे त्याचा संबंध आर्य सभ्यतेशी जोडला जातो, जी समसमान मानली जाते. जुने. शोधले जाऊ शकते.
मर्यादित गरजांवर विश्वास ठेवणारे, त्यांच्या कृषी कार्यात आणि आश्रम जीवनात समाधानी असलेले, आर्य बहुधा ग्रामीण लोक होते आणि कदाचित, त्यांच्या परिपक्व कल्पनांच्या अनुषंगाने, समकालीन सिंधू संस्कृतीच्या विलासी भौतिक जीवनाच्या ऐश्वर्याने प्रभावित झाले नाहीत. कोणत्याही परिस्थितीत, नंतरच्या भारतीय स्थापत्यशास्त्राचा उगम त्यांच्या तात्पुरत्या निवासस्थानातून झाल्याचे दिसते. त्याचा आधार पृथ्वीवर होता आणि वृक्षांचा विकास होता, हे वैदिक वाङ्मयातील महावन, तोरणा, गोपुरा इत्यादींच्या उल्लेखावरून कळते. त्यामुळे त्या तात्पुरत्या सृष्टीचे एकही स्मारक आज आढळून आले नाही तर नवल नाही.
हळूहळू शहरेही निर्माण झाली आणि कायमस्वरूपी निवासस्थानेही झाली. राजगृह, बिहारमधील मगधची राजधानी, बहुधा ख्रिस्तपूर्व ८ व्या शतकात प्रगतीच्या शिखरावर होती. आदिम झोपड्यांच्या धर्तीवर अनेकदा इमारती गोलाकार केल्या गेल्याचेही आढळून येते. भिंतीही मातीच्या विटांनी झाकून चौकोनी दरवाजे, खिडक्या बनवल्या जात होत्या. बौद्ध लेखक धम्मपाल यांच्या मते, इ.स.पूर्व पाचव्या शतकात, महागोविंद नावाच्या संस्थापकाने उत्तर भारतातील अनेक राजधान्यांची रचना तयार केली होती. मध्यभागी दोन मुख्य रस्ते करून चौकोनी शहरांचे चार भाग केले. एका भागात राजवाडे होते, त्यांचे तपशीलवार वर्णनही उपलब्ध आहे. रस्त्यांच्या चारही टोकांना शहराचे दरवाजे होते. मौर्य काळातील (इ. स. पू. चौथे शतक), कपिलवस्तु, कुशीनगर, उरुबिल्वा इत्यादी अनेक शहरे एकाच पद्धतीची होती, हे त्यांच्या शहराच्या वेशीवरून दिसून येते. पसरलेल्या बाल्कनी, खांबाच्या खिडक्या, जंगले आणि टाके बौद्ध पवित्र शहरांच्या भावनिकतेची छाप देतात.
राज्याच्या पाठिंब्याने, अनेक स्तूप, चैत्य, बिहार, स्तंभ, तोरण आणि गुहा मंदिरांमध्ये वास्तुकलेचा विकास झाला. तत्कालीन स्थापत्यकलेची उत्कृष्ट उदाहरणे दगड आणि वीट तसेच लाकडावर आढळतात, जी सर जॉन मार्शल यांनी "भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण, 1912-13" मध्ये लिहिले होते ज्यात "समकालीन कामांच्या अतुलनीय सूक्ष्मतेचा आणि पूर्णतेचा उल्लेख आहे." च्या करू द्या त्यांचे कारागीर आजही जगासमोर येऊ शकले असते तर कदाचित त्यांना त्यांच्या कलाक्षेत्रात शिकण्यासारखे काही विशेष मिळाले नसते. सांची, भरहुत, कुशीनगर, बेसनगर ( विदिशा ), तिगव्हाण ( जबलपूर ), उदयगिरी, प्रयाग, कार्ली ( मुंबई ), अजिंठा, एलोरा, विदिशा, अमरावती, नाशिक, जुनार (पूना), कान्हेरी, भुज, कोंडेन धार (गंड करंट) ) -अफगाणिस्तान), चौथ्या शतकात ईसापूर्व तक्षशिलाच्या वायव्य सीमेवर इसवी सनाच्या चौथ्या शतकातील वास्तुशिल्प कलेच्या दृष्टीने अद्वितीय आहेत. दक्षिण भारतात, गुंटुपल्ले (कृष्णा जिल्हा) आणि शंकरन टेकडी (विजागापटम जिल्हा) येथे दगडी बांधकामाचे दर्शन घडते. सांची, नालंदा आणि सारनाथ येथे तुलनेने नंतरची वास्तू आहेत.
पाचव्या शतकापासून वीट वापरण्यास सुरुवात झाली. तेव्हापासून ब्राह्मण प्रभावही दिसून आला. पूर्वीच्या ब्राह्मण मंदिरांमध्ये भिटागाव ( कानपूर जिल्हा ), बुधरामौ (फतेहपूर जिल्हा), सिरपूर आणि खारोड (रायपूर जिल्हा), आणि तेर (सोलापूरजवळ) येथील मंदिरांची मालिका उल्लेखनीय आहेत. भिटागाव येथील मंदिर, जे कदाचित सर्वात जुने आहे, 36 फूट चौरस व्यासपीठावर बुर्जाप्रमाणे 70 फूट उंच आहे. बुधरामाऊचे मंदिरही असेच आहे. इतर हिंदू मंदिरांप्रमाणे, त्यांना मंडप वगैरे नाही, फक्त गर्भगृह आहे . आतील भिंती जरी साध्या असल्या तरी रचनेतील काही वैशिष्ट्ये जसे की पट्टे, किंगरिया, दिल्हे, आळे इत्यादी इमारतींच्या पुरातनतेच्या दृष्टिकोनातून अतिशय महत्त्वाच्या आहेत. त्याच्या विविध भागांचे प्रमाण सुंदर आहे आणि वास्तुशास्त्रीय प्रभाव कुशल आहे. कोनाड्यांमध्ये बौद्ध चैत्यांच्या काठ्यांचा प्रभाव निश्चितपणे दिसून येतो. शतकानुशतके बांधलेल्या मंदिरांमध्येही त्यांच्या शैलीचे अनुकरण केले जाते.
राजवाडे, समाधी, किल्ले, पायऱ्या आणि घाटांमध्येही हिंदू स्थापत्यशास्त्राचा विस्तार झाला, परंतु देशभरात विखुरलेल्या मंदिरांमध्ये ते विशेषतः ठळक झाले. गुप्त काळात (350-650) मंदिराच्या वास्तुकलेच्या रूपात स्थिरता होती. 7व्या शतकाच्या अखेरीस शिखर हा एक महत्त्वाचा आणि आवश्यक भाग मानला जात होता. उत्तरेकडे आर्य शैली आणि दक्षिणेकडे द्रविडीयन शैली मंदिर स्थापत्यशास्त्रात स्पष्टपणे दिसते. ग्वाल्हेरचे " तेली का मंदिर " (11वे शतक) आणि भुवनेश्वरचे "बैताल देवल मंदिर" (9वे शतक) हे उत्तरेकडील शैलीचे प्रतिनिधित्व करतात आणि दक्षिणेकडील सोमंगलम, मणिमंगलम इत्यादी चोल मंदिरे (11वे शतक) दर्शवतात. पण या शैलींना कोणत्याही भौगोलिक सीमांनी बांधलेले नाही. चालुक्यांची राजधानी असलेल्या पट्टडकलच्या दहा मंदिरांपैकी चार (पप्पनाथ - इ.स. 680, जांबुलिंग, करसिद्धेश्वर, काशी विश्वनाथ) ही उत्तरेकडील शैलीची आहेत आणि सहा (संगमेश्वर- 75 इसवी, विरूपाक्ष- 740 इसवी, मल्लिकार्जुन- 74-74) गलगनाथ-740 AD). सनमेश्वर आणि जैन मंदिरे) दक्षिणेकडील शैलीतील आहेत. पल्लव, चोल, पांड्या, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट राजघराण्यांनी 10व्या-11व्या शतकात दक्षिणेकडील शैलीचे पालनपोषण केले. दोन्ही शैलींवर बौद्ध वास्तुकलेचा प्रभाव आहे, विशेषतः शिखरांमध्ये.
भारतातील ऐतिहासिक वास्तूंच्या जादू आणि रहस्यामागे अनेक दंतकथा आहेत. मध्य भारतातील काही सर्वोत्कृष्ट मंदिरे एका काल्पनिक राजकुमार जनकाचार्याने बांधली होती, ज्यांना ब्रह्मदेवाच्या मृत्यूचे प्रायश्चित्त म्हणून या कामात वीस वर्षे घालवावी लागली होती. दुसऱ्या एका आख्यायिकेनुसार, या विलक्षण वास्तू पांडवांनी एका रात्रीत उभारल्या नाहीत. उत्तर गुजरातचे विशाल मंदिर (इ.स. ११२५) हे गुजरात-राजा सिद्धराज याने बांधले आणि खानदेशातील मंदिरे गवळी घराण्याने बांधल्याचे सांगितले जाते. दक्षिणेतील अनेक मंदिरे राजा रामचंद्राचे मंत्री हेमाडपंत यांच्या धार्मिक उत्कटतेने बांधली गेली असे म्हणतात आणि 13व्या शतकातील काही मंदिरांच्या शैलीला हेमदपंती म्हणले जाऊ लागले आहे. याला अज्ञात बांधकाम करणाऱ्यांची शालीनता म्हणा किंवा ऐतिहासिक तामिश्रा म्हणा, पण मंदिर स्थापत्य, ज्याला भुवनेश्वरचे लिंगराज (इ.स. 1000), मुक्तेश्वर (इ.स. 975), ब्रह्मेश्वर (इ.स. 1075) यांचे अद्वितीय उदाहरण म्हणून ओळखले जाते, यात शंका नाही. रामेश्वर (इ.स. 1075)., परमेश्वर, उत्तरेश्वर, ईश्वरेश्वर, भारतेश्वर, लक्ष्मणेश्वर इत्यादी मंदिरे, कोणार्क येथील सूर्य मंदिर, ममल्लीपुरम येथील सप्तरथ, कांचीवरम येथील कैलाशनाथ मंदिर, कोरांगनाथाचे मंदिर (जिल्हा निमपुरेश्‍वर, त्रिमपल्ले, त्रिमपल्ले, श्री. दारासुरम (तंजोर जिल्हा) येथील मंदिर सुब्रह्मण्यम आणि बृहदेश्वर मंदिरे, विजयनगरातील विठ्ठलस्वामी मंदिर (१६वे शतक), तिरुवल्लूर आणि मदुरा येथील विशाल मंदिरे, त्रावणकोर येथील सचिंद्रम मंदिर (१६वे शतक), रामेश्वराचे महान मंदिर (१७वे शतक), वेलूर ( म्हैसूर ) येथील चन्नकेसव मंदिर (12वे शतक), सोमनाथपूर (म्हैसूर) येथील केशव मंदिर (1268), पुरी येथील जगन्नाथ मंदिर (1100 इसवी), आदिनाथ, विश्वनाथ, पार्श्वनाथ आणि खजुराहो येथील कंदरिया महादेव मंदिरे, शिवा ते (इ.स.) मेवाड) (11वे शतक) शतक), अबूचे तेजपाल (13वे शतक) आणि विमल मंदिर (11वे शतक), ग्वाल्हेरचे सासू मंदिर आणि उदयेश्वर मंदिर (दोन्ही 11वे शतक) सेजकपूर (काठियावाड) येथील नवलखा मंदिर (11वे शतक), पट्टण येथील सोमनाथ मंदिर (12वे शतक), मोढेरा (बडोदा) येथील सूर्य मंदिर (11वे शतक), अंबरनाथ (थानाजिला) का महादेव मंदिर (काठियावाड) 11वे शतक), जोगदा (नाशिक जिल्हा) येथील माणकेश्वर मंदिर, मथुरा वृंदावन येथील गोविंददेवाचे मंदिर (1590), शत्रुंजय टेकडी (काठियावाड) येथील जैन मंदिर, राणपूर (सदरी जोधपूर) येथील आदिनाथ मंदिर (1450) आदी आहेत. देशभर विखुरलेले, जे भव्यता, विशालता, उत्कृष्टता आणि क्षमता या सर्व बाबतीत अद्वितीय आहे. देशात एकाच वेळी विकसित होत असलेल्या, बौद्ध वास्तू, जैन वास्तू, हिंदू वास्तू आणि द्रविड वास्तूच्या या झांकी भारताच्या पारंपारिक धार्मिक सहिष्णुतेची साक्ष आहेत.
मुस्लिम आक्रमणाचा स्थापत्यकलेवर जितका प्रभाव पडला तितका भारतात इतरत्र कुठेही झाला नाही, कारण ज्या संस्कृतीशी मुस्लिम संस्कृतीची टक्कर झाली तिला भारतीय सभ्यतेइतका कोणाचाही विरोध नव्हता. अभिजात भारतीय सामाजिक आणि धार्मिक प्रवृत्तींच्या तुलनेत मुस्लिम सभ्यता केवळ नवीन नव्हती, तर तिची मूलभूत तत्त्वेही भिन्न होती. दोघांचा संघर्ष हा वास्तववादाचा आदर्शवादाशी, वास्तववादाचा स्वप्नाशी आणि अव्यक्ताशी प्रकट झालेला संघर्ष होता, ज्याचा पुरावा मशीद आणि मंदिर यांच्यातील फरकातून दिसून येतो. मशिदी खुल्या आहेत, त्यांचे केंद्र मक्काच्या दूरच्या बाजूला आहे; तर मंदिर हे रहस्यमय घर आहे, ज्याच्या मध्यभागी अनेक भिंती आणि कॉरिडॉरने वेढलेले मध्यवर्ती मंदिर किंवा गर्भगृह आहे. मशिदीच्या भिंती बहुतेक वेळा साध्या किंवा पवित्र आयतांनी कोरलेल्या असतात, त्यामध्ये मानवी आकृत्यांचे चित्रण निषिद्ध आहे; मंदिरांच्या भिंतींमधील शिल्पकला आणि मानववंशवाद सर्वोच्च शिखरावर पोहोचला असताना, लेखनाचे नाव नव्हते. दगडांच्या मऊ रंगातील या चित्रणातूनच मंदिरे जिवंत झाली; तर मशिदींमध्ये, भिंती रंगीबेरंगी दगड, संगमरवरी आणि चित्रविचित्र प्लास्टरने भरलेल्या होत्या.
गुरुत्वाकर्षणाच्या तत्त्वावर एकाच प्रकारच्या भव्य वास्तू उभारण्यात पारंगत असलेले भारतीय कारागीर युगानुयुगे त्याच खोडावर पडलेले, बनावट कलागुण, नवीन तत्त्वे, नवीन पद्धती आणि इतर देशांतील विजेत्यांनी आणलेल्या नवीन दिशांनी प्रेरित झाले. . परिणामी, मशिदी, समाधी, रौझा आणि दर्गा यासारख्या धार्मिक इमारतींव्यतिरिक्त, राजवाडे, मंडप, शहराचे दरवाजे, विहिरी, बागा आणि मोठे किल्ले यासारख्या इतर अनेक प्रकारच्या धर्मनिरपेक्ष इमारती, अगदी भोवतीच्या भिंतीपर्यंत. शहर, बांधले गेले. देशात उत्तरेकडून दक्षिणेकडे मुस्लिमांचे वर्चस्व वाढत गेल्याने स्थापत्यकलेचा काळही बदलत गेला.
मुस्लिम वास्तूचे सलग तीन टप्पे स्पष्ट आहेत. पहिला टप्पा, जो फार कमी काळ टिकला, तो विजय आणि धर्मांधतेने प्रेरित झालेल्या "संहाराचा" होता, ज्याबद्दल हसन निजामी लिहितात की प्रत्येक किल्ला जिंकल्यानंतर, त्याचे खांब आणि पाया विशाल हत्तींच्या पायाखाली तुडवले गेले आणि धूळ चिरडली होती. त्यामुळे अनेक किल्ले, शहरे आणि मंदिरे अस्तित्वात नाहीत. नंतर हेतुपूर्ण आणि आंशिक विध्वंसाचा दुसरा टप्पा आला, ज्यामध्ये मशिदी आणि विजेत्यांच्या थडग्यांसाठी तयार सामग्री प्रदान करण्यासाठी इमारती पाडण्यात आल्या. मोठमोठे धरणे आणि खांब त्यांच्या जागेवरून काढून नवीन ठिकाणी नेण्यासाठी हत्तींचाही उपयोग होत असे. या काळात अनेकदा मंदिरांचे लक्षणीय नुकसान झाले होते, जे जिंकलेल्या प्रांतांच्या नवीन राजधान्यांच्या बांधकामासाठी तयार मालाच्या खाणी बनले होते आणि हिंदू वास्तुकला अनेकदा उत्तर भारतातून साफ केली गेली होती. अंतिम टप्पा सुरू झाला जेव्हा आक्रमणकर्ते बऱ्याच भागांमध्ये चांगले जागृत झाले आणि त्यांनी पुनर्स्थित करण्याऐवजी नियोजित बांधकामाद्वारे चांगले कॉन्फिगर केलेले आणि उत्कृष्ट वास्तुशिल्प डिझाइन तयार केले.
शैलींच्या दृष्टिकोनातूनही मुस्लिम वास्तूचे तीन वर्ग असू शकतात. पहिली म्हणजे दिल्ली शैली, किंवा शहेनशाही शैली, ज्याला सहसा "पठाण आर्किटेक्चर" (1193-1554) म्हणून संबोधले जाते (जरी त्याचे सर्व संरक्षक " पठाण " नव्हते). दिल्लीचा कुतुबमिनार (१२००), सुलतान गढ़ी (१२३१), अल्तमशचा मकबरा (१२३६), अलय दरवाजा (१३०५), निजामुद्दीन (१३२०), घियासुद्दीन तुघलक (१३२५) आणि फिरोजशाह तुघलक (१३८८) यांचे कोटला मकबरे. शाह (१३५४-१४९०), मुबारकशाहची कबर (१४३४), मेरठची मशीद (१५०५), शेरशाहची मशीद (१५४०-४५), सहस्रामची शेरशाहची कबर (१५४०-४५) आणि अजमेरची अधाई दिन का झोंप्रा (१२०-४५) इत्यादी नाहीत.
दुसऱ्या वर्गात प्रांतीय शैली आहेत. यामध्ये पंजाब शैली (1150-1325 AD); जसे की मुलतानच्या श्राकने आलम (१३२०) आणि शाह युसूफ गर्दीजी (११५०), तबरीझी (१२७६), बहाउल्हक (१२६२) यांच्या कबरी; बंगाल शैली (१२०३-१५७३) : पांडुआची अदिना मशीद (१३६४), गौरच्या फतेह खानची कबर (१६५७), कदम रसूल (१५३०), तंटीमारा मशीद (१४७५); गुजरात शैली (१३००-१५७२) : जसे की खंबा येथील जामा मशिदी (१३२५), अहमदाबाद (१४२३), भरोच आणि चमने (१५२३), नगीना मशीद मकबरा (१५२५); जौनपूर शैली (१३७६-१४७९) जसे: अटाला मशीद (1408), लाल दरवाजा मशीद (1450), जामा मशीद (1470); मालवा शैली (१४०५-१५६९) : मडूचा जहाज महल (1460), होशांगचा मकबरा (1440), जामा मशीद (1440), हिंदोळा महाल (1425), धारची लात मशीद (1405), चंदेरीचा बादल महाल फाटक (1460), कुशक महाल (1445), शेहजादी का रौझा (१४५०); दक्षिणी शैली (१३४७-१६१७) : गुलबर्ग्याची जामा मशीद (१३६७) आणि हफ्त गुम्बाझ (१३७८), बिदरचा मदरसा (१४८१), हैदराबादचा चारमिनार (१५९१) इत्यादी; विजापूर खानदेश शैली (१४२५-१६६०), जसे की विजापूरचा गोलगुम्बाझ (१६६०), रौझा इब्राहिम (१६१५) आणि जामा मशीद (१५७०), थाळनेर खान्देशातील फारुकी घराण्याच्या थडग्या (१५वे शतक); आणि काश्मीर शैली (१५-१७वे शतक) : जसे की श्रीनगरची जामा मशीद (१४००), शाह हमदानची कबर (१७वे शतक) इत्यादी.
तिसऱ्या प्रकारात मुघल शैली येते, ज्याची उत्तम उदाहरणे दिल्ली, आग्रा, फतेहपूर सिक्री, लखनौ, लाहोर इत्यादी ठिकाणी किल्ले, थडगे, राजवाडे, उद्यान मंडप इत्यादी स्वरूपात आहेत. या काळात दगडापासून संगमरवरी कलेची प्रगती झाली आणि दिल्लीची दिवाने खास, मोती मशीद, जामा मशीद आणि आग्राचा ताजमहाल यांसारखी जगप्रसिद्ध कलाकृती तयार झाली.
भारतीय कलेचे उत्कृष्ट नमुने भारताबाहेर श्रीलंका, नेपाळ, बर्मा, सियाम, जावा, बाली, इंडोचायना आणि कंबोडिया येथेही आढळतात . नेपाळमधील शंभूनाथ, बोधनाथ, ममनाथ मंदिरे, लंकेतील अनुराधापुरा स्तूप आणि लंकातिलक मंदिर, ब्रह्मदेशातील बौद्ध मठ आणि पॅगोडा, कंबोडियातील अंगकोर मंदिरे, सियाममधील बँकॉक मंदिरे, जावामधील प्रंबनमचे बिहार, कलासन मंदिर आणि बोरोबंदर येथील हिंदू मंदिरे इ. बौद्ध वास्तुकलेच्या व्यापक प्रसाराचा पुरावा. जावामध्ये भारतीय संस्कृतीच्या प्रवेशाचे काही पुरावे इसवी सनाच्या चौथ्या शतकात सापडतात. मध्य जावामध्ये 625 ते 928 इसवी सनापर्यंत वास्तुकलेचा सुवर्णकाळ आणि पूर्व जावामध्ये 928 ते 1478 इसवी सनापर्यंत चांदीचा काळ होता असे तेथील अनेक स्मारके दर्शवतात.
सन 1911 मध्ये ब्रिटिश राज्य प्रगतीच्या शिखरावर होते. त्याच वेळी, दिल्ली दरबाराची घोषणा करण्यात आली आणि साम्राज्याच्या राजधानीशी संबंधित, नवी दिल्ली येथे बांधली गेली आणि भारतातील सर्व जिल्हा जिल्ह्यांमध्ये, सुंदर इमारती, ज्यामध्ये अनेक कार्यालयीन इमारती, चर्च आणि ख्रिश्चन कबरी महत्त्वाच्या आहेत. कलेचा दृष्टिकोन. सरकारी प्रयत्नांमुळे राजभवन (आताचे राष्ट्रपती भवन), सचिवालय इमारत, संसद भवन यांसारख्या भव्य इमारती बांधण्यात आल्या, ज्यात पाश्चात्य कलेसह हिंदू, बौद्ध आणि मुस्लिम कलांचे आनंददायी मिश्रण दिसून येते.
मंदिर स्थापत्य देखील, जे केवळ वैयक्तिक प्रयत्नांमुळे अस्तित्वात होते, काही प्रमाणात या दिशेने झुकले. मुस्लिम स्थापत्यकलेचे अनुकरण करून अशोकन शिलालेखांची प्रथा पुन्हा प्रस्थापित झाली आणि मंदिरांच्या आत आणि बाहेर शिल्प आणि चित्रांसह शिलालेखांना स्थान मिळू लागले. दिल्लीतील लक्ष्मीनारायण मंदिर आणि हिंदू विद्यापीठ, वाराणसी येथील शिवमंदिर हे विसाव्या शतकातील मंदिर वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहेत. मंदिरांशिवाय राजांचे राजवाडे आणि शाळांनीही कलांना आश्रय दिला. बनारस हिंदू विद्यापीठाच्या सर्व इमारती आणि वाराणसीचे भारतमाता मंदिर हे काशी विश्वनाथ मंदिरातील पर्यटकांसाठी विशेष आकर्षणाचे केंद्र आहे. निर्वाण बिहार, बुद्ध मंदिर आणि कुशीनगरमध्ये बांधलेल्या सरकारी विश्रामगृहात बौद्ध कलेचे पुनरुज्जीवन झाले आहे. दिल्लीत लक्ष्मीनारायण मंदिरासोबत एक बुद्ध मंदिर देखील आहे. अशा प्रकारे विशिष्ट शैलीची आत्मसंतुष्टता आणि उत्कृष्टतेसाठी समन्वय हे 20 व्या शतकाचे वैशिष्ट्य मानले जाऊ शकते.
रचनाकार, वास्तुविशारद, स्थापना, निर्माता, रचना, वास्तुकला, आर्किटेक्चर, नेटवर्किंग, नेटवर्क आर्किटेक्चर, अतिमांकस्थुप्त, नोयमंस्थापत्य, गृहनिर्माणकर्ता, गृहविचारक, मेत्री, पेशा, सूत्रधार, सूत्रधार, वास्तु कर्म, वास्तुकर्म बांधकाम, वास्तुकर्म बांधकाम, वास्तुकार वास्तुकला वास्तुकर्म बांधणी, वास्तू बांधकाम, शब्दमेत्री, कारु, स्थापत्यवेद, वास्तुविद्या, विश्वकरु, विश्वसूत्रधिक, अंतरित, विश्वकृत, सुकर्मण