Embannadurioù Al Liamm

Embannadurioù Al Liamm zo un ti-embann brezhonek krouet gant Ronan Huon, stag ouzh ar gelaouenn lennegel vrezhonek Al Liamm - Tir na Óg, houmañ ur gevarzhe hervez lezenn 1901. Un hêr eeun da Walarn eo, pa voe meur a zen pouezus en Emsav sevenadurel brezhonek kent an Eil Brezel-bed o sevel skridoù evitañ, en o zouez Roparz Hemon, Abeozen, Youenn Drezen, Yeun ar Gow ha Zavier Langleiz. Ur roll eus ar re bouezusañ en doe, koulz evit kendalc'h gant embann ul lennegezh a live uhel hag evit skignañ oberennoù brezhonek lies o seurtoù hag an ostilhoù gallek evit deskiñ ar yezh. Ar sez a voe e Brest, nemet e-pad ur prantad berr e 2000-2004, ma voe An Here e karg eus ar gwerzhañ. Pelloc'h, goude marv Ronan Huon e 2003 e voe kaset da di e vab, Tudual Huon, rener an embann war e lec'h, e Dirinonn hag e Kemper war-lerc'h. Kevredet eo (Embannadurioù) Al Liamm e-barzh Kuzul ar Brezhoneg, ha p'emañ burevioù Kuzul ar Brezhoneg e Lannuon, chomlec'h ti-embann evit an diavaez eo.
Div gevarzhe Al Liammm a voe disklêriet, an hini gentañ gant Pêr ar Bihan e Brefeti ar Seine e 1946, an eil en isprefeti Brest d'ar 17 a viz C'hevrer 1955. Lakaet e voe Ronan Huon da brezidant ha meneget eo e chomlec'h e Brest evel sez sokial. Ar pal disklêriet e niverenn 50 ar gelaouenn (Mae-Mezheven 1955) a voe kinniget en ur mod didrouz : difenn sevenadur, lennegezh ha yezh Breizh (gant ar gerioù rik-se).
Mard eo Al Liamm ur gevarzhe (kevredigezh dic'hounid), ne vez ket meneget anv ar prezidant war ar gelaouenn, ur rener eo an hini a zo meneget war ar golo-kein, ha, da heul, ur merour (pe ur sekretour) hag un teñzorier (pe un teñzorier-merour). Erfin, war-dro 1970 e vez dispaket anvioù ar rener, ar sekretour hag an teñzorier. Rener an embannadurioù eo Ronan Huon, hag e vo betek e dremenvan, pa vez merket « Embanner : Ronan Huon », war golo 3 pep niverenn. Roll tud ar c'huzul-ren a voe dispaket goude re an tri fennadurezh e-barzh niverenn 305 Al Liamm (Du-Kerzu 1997), pa yeas Tudual Huon e-barzh hag e voe-eñ meneget evel rener just war-lerc'h e dad.
Embann levrioù gant ar skipailh bodet tro-dro da Ronan Huon, Pêr Denez, Arzel Even ha Pêr ar Bihan (merour kentañ ha, pelloc'h, teñzorier), hag harpet a-bell gant Roparz Hemon aet da chom e Dulenn, evit warlec'hiañ Gwalarn ha Levraoueg Gwalarn, a voe adkemer hêrezh ar pevar zi-embann brezhonek a voe bet savet etre 1922 ha 1943 e Brest. Enno e kaver daou zen boas da genlabourat, Youenn Drezen ha Florentin Goinard, hag int o-daou keneiled Roparz Hemon. Ar re-se o doa kenlabouret gant ar c'hentañ ti-embann brezhonek savet e 1922 diwar atiz Yann-Vari Perrot, Emgleo Sant Iltud.
E 1934 e savjont Skrid ha Skeudenn a voe tuet da embann levrioù kaer o tispakañ skeudennadurioù arzourien Unvaniez ar Seiz Breur. E 1925 en doa Roparz Hemon krouet ar gelaouenn lennegel Gwalarn ha staget Levraoueg Gwalarn outi, en ur embann levrioù e-kreiz heuliadenn ar gelaouenn pe distag diouti.
E 1943 e voe savet Skridoù Breizh gant Florentin Goinard, aet eus penmouller Moullerezh ar C'henwerzh e Brest da embanner, o pourveziñ da Strollad Broadel Breiz, hag eñ tost outañ, un eil ti-embann damofisiel. Rediet gant ar Justis da chom pell eus Brest ha dimezet gant un ez-embannerez eus Brest e kendalc'has gant Skridoù Breizh er Baol, e-lec'h ma renas ur ti-moullañ anvet "Moullerezh ar Skrev" (Imprimerie de la Mouette). Eno e voe er moullet ar gelaouenn Al Liamm ha darn eus Embannadurioù Al Liamm e-pad hanter-kant vloaz.
E 1957 e fellas da Florentin Goinard herzel gant e labour moullañ hag embann ; neuze e ginnigas da Ronan Huon ma prenfe an holl levrioù brezhonek moullet evit Skridoù Breizh hag a oa chomet en e gerz. Dastumet e voe 14 000 lur dre ur gest e-touez mignoned hag eiled Al Liamm, ha paeet e kreiz 1958.
Ar reizhskrivañ savet diouzh emglev war ar peurunvaniñ 1941 a c'helle seblantout bezañ padus pa ne veze ket embannet kalz a levrioù er bloavezhioù 1950, nemet gant un nebeud skrivagnerien, darn anezho tud a Iliz (levrioù kantikoù ha kelaouenn ar Bleun-Brug), ha ne gredent ket cheñch o boazioù. Da geñver an embannadennoù e peurunvan, ne veze nemet ar c'helaouennoù (Ar Bedenn evit ar Vro adal 1942, Al Liamm - Tir na Óg, Ar Bed Keltiek adal deroù 1952, Kaieroù kristen adal 1952, Barr-Heol war Feiz ha Breizh adal 1953), pa ne c'helle ket Al Liamm embann muioc'h eget 1 da 3 levr bep bloaz.
Da heul al Lezenn Deixonne (1951) e tivizas ar chaloni ha kelenner skol-veur Frañsez Falc'hun, anvet e kador keltiek Roazhon, kinnig ur reizhskrivañ nevez en abeg ma ne c'hellfe bezañ degemeret an divizoù kemeret dindan ren an dalc'herien alaman ha gant tud "eneppatrioted". Arguzennoù pedagogel a save ivez pa voe kaoz eus kelenn ar brezhoneg er skolioù, hag un nebeudig amzer e ve.
E 1953 ec'h embannas ar chaloni Falc'hun e ginnigoù, a voe degemeret ez-ofisiel er bloaz da heul gant Amazierezh an Deskadurezh, ken e teuas boas ober ar skolveurieg eus ar reizhskrivañ nevez. Emgleo Breiz, ur gengevredigezh krouet e 1953, a zegemeras kinnigoù ar chaloni hag e krogas gant un embann fonnus a-walc'h betek e freuz-stal e 2010. Chomet eo ar peurunvan ar reizhskrivañ nemetañ evit an embann, hag Embannadurioù AL Liamm a voe ar padusañ hag ar galloudusañ brezelour evitañ.
Uhel ar c'hlaoustre evit ar re a venne diskouez e c'helled embann skridoù brezhonek a-fonn, lennegel o live, ha, ma ne oant ket, skrivet mat ha liesseurt. Ret e voe da skipailh Al Liamm bezañ liammet mat ouzh ar skrivagnerien o doa lezet o fluennoù a-gostez goude bezañ bet hejet gant trubuilhoù an Dieubidigezh. Ret e voe adsilañ en o speredoù ar c'hoant da skrivañ ha kas fiziañs d'ar skrivagnerien prest da vleuniañ. War a hañval e teuas un degasadenn brizius digant Ronan Huon, pa oa un den hegarat-tre hag ur gwir skrivagner.
Ur gavadenn hag ur obererezh dispar a reas Ronan Huon p'en doe tu da sevel liammoù personel gant Jarl Priel, un Tregeriad eveltañ, hag en doa tapet skiant-prenet e metoù sevenadurel e Pariz ha deuet en-dro da Briel, e barrez c'henidik, just a-raok ar brezel. Hemañ en doa skrivet pezhioù-c'hoari ha romantoù pe zanevelloù e galleg, met krakvevañ a rae gant troidigezhioù diwar ar rusianeg. Broudet e voe gant Ronan Huon da skrivañ pezhioù-c'hoari brezhonek (an trede levr embannet gant Al Liamm a voe Ar spontailh hag unan all a zeuas war e lerc'h), ha kendrec'het e voe da skrivañ danevell hir e vuhez ken aheurtet (535 pajenn en adembannadur klok An Alarc'h e 2022) hag e lakaas anezho da embann e 1954, 1955 ha 1959. Gwir lañs embannadurioù Al Liamm a voe roet, hag e teuio e-barzh ar jeu remziad kozh Gwalarn, gant levrioù Roparz Hemon, Abeozen ha Jakez Riou (†1935). Met ar pezh a venne Ronan Huon ober e oa harpañ pep a skrivagner yaouank da vestroniañ arzh al lennegezh ken splann eget an diagentourien.
E varregezh evit desachañ war e du a implijas da gavout oberourien nevez ha ne oant ket kenoad hag a-blom gant e vennozhioù politikel pe sokial. Kinnig a reas ur plas evit un nebeud a dud eus Bezen Perrot, koulz hag un vandenn danvez skrivagnerien dindan banniel Kleiz ha Breizh. Ha mignon bras e oa d'an tri beleg broadelour a Vro-Dreger (Maodez Glanndour, Armañs ar C'halvez ha Marsel Klerg) ken e roas ur plas bras d'an hini kentañ, person, barzh, prederour politikel ha relijiel ha troour ar Bibl.
E 1949 e voe moullet an daou levr kentañ, hag int a voe meneget e deroù ar bloaz war-lerc'h (Al Liamm niv. 18) : « Ouzhpenn niverennoù boas Al Liamm - Tir Na n-Og ez omp deut a-benn da voulañ daou levrig marc'had-mat e brezhoneg eeun Ar C'horf dindan dreid va zad kozh ha Gaovan hag an den Gwer » (an daou bet savet gant Roparz Hemon), ha lakaet e voent e gwerzh e miz Meurzh. Pelloc'h er memes niverenn e voe rakkemennet embann e miz Gouere 1950 daou bezh-c'hoari, An Antekrist (Tangi Malmanche) hag Ar spontailh (Jarl Priel).
En un notenn, D'ar rakprenerien he zitl, e tamall Ronan Huon da dud dianav bezañ graet fae ouzh rakkemennoù war an embann ha bezañ bet chomet hep rakprenañ pa 'z eus lod hag a « glemm (ma) n' eus ket traoù a-walc'h da lenn e brezhoneg ». Hag e talc'h da ziskouez perak ha penaos e c'hello bezañ eus ti-emban nevez :
Hep profoù ne vije ket bet eus an emban levrioù brezhonek gant Al Liamm. E diwezh an niverenn 14, Mae-Gouere 1949, e tispak Pêr Denez ez eus bet krouet ur c'hef, « Kef Brezhoneg ar Bobl » e anv, evit sevel "Embannadurioù Douar ar Yaouankiz" ha dindan an anv-se e voe moullet ar romantig-polis Ar c'horf dindan treid ma zad-kozh e brezhoneg eeun e deroù ar bloavezh. Nebeud a arc'hant a seblante bezañ ezhomm dioutañ. Ma vije tizhet 10 000 lur e vije lakaet un destenn e brezhoneg eeun dindan ar wask. War gont kef ar gelaouenn e vije lakaet ar mizoù-kas. Resiset e voe anvioù an dud e penn an Embannadurioù Douar ar Yaouankiz, Ronan Huon ha Pêr Denez. Ma voe embannet un eil levrig e brezhoneg eeun (Gaovan hag an den gwer gant Roparz Hemon adarre) e voe cheñchet an traoù, ar bloaz goude, pa voe embannet pezh-c'hoari Jarl Priel, Ar spontailh ha lakaet Al Liamm-Tir-na n-Og warnañ.
E penn ar bloaz 1950 (Al Liamm, niv. 18) e veneg Pêr ar Bihan m'en deus graet berzh romantig polis Roparz Hemon, ken e vo embannet eil hag trivet levrig « hon Embannadurioù Douar ar Yaouankiz ». E brezhoneg eeun e vint, koulz hag un nebeut kontadennoù adc'hraet gant Per Denez.
E-lec'h ar profoù e tivizas skipailh Al Liamm klask rakarc'hantaouiñ pep levr en ur c'hinnig un distaol ha chom hep goulenn ar mizoù-kas d'ar re a aotrenfe paeañ dre astenn.
Da heul al labour a oa bet boulc'het gant Roparz Hemon e 1928 (tri levr deskadurezh embannet war un dro) e voe anat da bennoù Al Liamm e oa hollbouezus lieskementiñ pep ostilh evit stourm ouzh divrezhonekadur ar gevredigezh, hag ouzhpenn-se reiñ ur boued teknikel d'an danvez-skrivagnerien. Koulskoude, ne grogas ket Al Liamm gant adembann Kentelioù brezhoneg eeun (Cours élémentaire de breton) pa voe embannet an daou embannadur kentañ gant Skridoù Breizh (1943 ha 1948), ha heñvel gant ar geriadur brezhoneg-galleg ha ne voe ket lakaet dindan anv ar gevarzhe a-raok 1964. Ar geriadur galleg-brezhoneg a voe adembanet e 1954. Evit gwir e veze gwerzet embannadennoù Skridoù Breizh dre hanterouriezh Al Liamm a-raok ma voe prenet ar boniadoù ganti.
Ne droas ket Al Liamm diouzhtu war-zu al lennegezh a-vremañ, pa n'hellas embann muioc'h eget ul levr pe zaou pep bloaz a-raok 1962, darn anezho o vezañ levrioù savet gant Roparz Hemon. Ha ne voe ket embannet skridoù tud yaouank, tud deuet kennebeut, war-bouez re Ronan Huon. Evit gwir e teuas d'ar skrivañ en-dro skrivagnerien kenoad gant diazezerien en ti-embann (Reun Menez-Keldreg, Goulven Jacq, Jakez Konan, Reun ar C'halan ha re all) ha e voe lakaet war wel ar varzhez kouerez donezonet-tre, Anjela Duval, hag hi koshoc'h hag embannet e 1973, 1978 ha 1982 (5 600 skouerenn en holl voulladeg). Daoust ma kreskas ar c'hoant da studiañ ar brezhoneg diwar ar spered adneveziñ a oa bet silet gant reuz ar bloavezh 1968, ne voe ket gwelet skrivagnerien yaouank o tareviñ ken e c'hellfed moullañ levrioù.
Ur remziad nevez a skrivagneriena a vleunias er bloavezhioù 1980 ha 1990, Tudual Huon an hini kentañ embannet hag eñ mab ha skoazeller e dad. Kreskiñ a reas niver koumananterien ar gelaouenn (1 000 meneget enni e niverenn 183, Gouere-Eost 1977), ha roet e voe harp ha kuzulioù da zanvez-skrivagnerien yaoukankoc'h, Goulc'han Kervella, Yann Gerven, Filip Oillo, Lukian Tangi. Pêr Denez, hag en doe ezhomm eus ur frapad amzer evit dareviñ, a ginnigas e romantoù hag e zanevelloù a reas berzh (2 500 skouerenn moullet). Hag ur skrivagner yaouank ha fonnus a voe degemeret gant Ronan Huon, hep reiñ evezh d'ar bismigerien a gave e stil un tamm dizereat : Yann Gerven, anv-pluenn Yvon Gourmelon.
Test ha den oberiant er c'helenndi-se, Frañsez Favereau a veneg pouez Kevrenn geltiek Skol-veur Roazhon 2 e-lec'h ma veze broudet ar studierien da skrivañ e brezhoneg. Kalonekaet e vezent gant Pêr Denez, hemañ e penn ar gevrenn, a grouas un ti-embann nevez, Skrid, evit dastum o skridoù kentañ.
E 1998 e sante, Ronan Huon, oadet 77, e oa pounneroc'h-pounnerañ e gargoù embanner, ha pa voe diskarget eus e labour kelenner lise, ken e fellas dezhañ unaniñ pouez Al Liamm e-keñver al lennegezh evit an dud deuet ha hini An Here, hemañ brudet evit kalite e embannadennoù evit ar yaouankiz, e geriadur hollvrezhoneg (1995) ha berzh e Bro-C'hall a-bezh emvuhezskrid Jean-Marie Déguignet. Sinet e voe un emglev evit kas karg ar gwerzhañ hag an dasparzh war chouk An Here adalek 1999, met dieub e chome Al Liamm evit dibab ar pezh e vefe embannet.
Da freuz-stal ez eas An Here e 2005 ha goude un nebeud a levrioù kenembannet e chomas a-sav labour embannadurioù Al Liamm e-pad ar bloavezhioù 2003 ha 2004.
Keit an XX kantved, pa ne oa burev labour ebet estreget re an dud a-youl-vat, ne voe hogos ostilhoù arbennik ebet, nemet skriverezioù treloc'hek, m'o doe unan en o c'herzh. E deroù ar bloaz 2000 e voe embannet gant oberour ar pennad-stur e oa ul lec'hienn Internet war ober (niverenn 318). Meret e voe chomlec'hioù ar c'houmananterien gant Pêr ar Bihan betek e dremenvan e 2006. Ret e voe d'an dud yaouankoc'h krouiñ diaz-roadennoù ar chomlec'hioù war urzhiataer ha bezañ disammet eus ar bec'h-se pa voe fiziet da Guzul ar Brezhoneg e-tro 2010.
Chañsus eo bet Al Liamm p'en deus bet tu da fiziañ an darn vuiañ eus he embannadennoù d'ur moullerezh renet er bloavezhioù kentañ gant ur penmouller tost-tre d'an Emsav, ha goude ma voe hennezh aet war e leve, e chome micherourien lizherennerien gouest da reizhañ o-unan an testennoù brezhonek. Ha feal da servij ar moullerezh-se e chomas rener Al Liamm e-pad 42 vloaz.
Treuskaset e voe skiant-prenet an embann hag ar fardañ levrioù dastumet gant tud Gwalarn, Skrid ha Skeudenn ha Skridoù Breizh da remziad an emsaverien yaouank (Ronan Huon, Pêr Denez, Frañsez Kervella, Andrev Latimier, Arzel Even, Pêr ar Bihan, Pêr Bodenan, Loeiz Bihanig) gant un den arbennigour war ar moullañ ha war an embann ivez hag en doa labouret a-dost gant tud Gwalarn a-raok hag e-pad an Eil Brezelèbed, Florentin Goinard, e anv.
War bajenn eil diwezhañ niverennn 7 Al Liamm - Tir na n-Og (Meurzh-Ebrel 1948) e lenner Imprimerie de « La Mouette » Avenue de Paris, LA BAULE. Krouet e oa bet an ti-moullañ-se e 1926 gant tri den, François André, an hini pouezusañ,. Florentin Goinard, teñzorer hag embanner ar Framm keltiek, a voe tamallet ha toullbac'het e-pad un nebeud amzer da vare an Dieubidigezh hag e kavas ul labour penmouller e Moullerezh ar Skrev, en e bastell-vro c'hanidik. Kendalc'h a reas gant embann un nebeud levrioù dre Skridoù Breizh.
Estreget kelaouenn hag embannadurioù Al Liamm e weler ma voe bet moullet ar gelaouenn divyezhek Ar Vro-Gwirionez er Baol gant an hevelep font Times c'ar mare ma veze implijet ar plom. Moullet e voe ar gelaouenn en ti-moullañ, anvet Ti-moulerezh ar Skrev, Ti-moulerezh ar Baol, Éditions La Baule hag Imprimerie de la Mouette en diwezh, betek an niverenn 317 (Du-Kerzu 1999). Tregont vloaz kentoc'h ne veze mui moullet al levrioù er Baol nemetken, met gant an Imprimerie administrative et commerciale e Brest (adalek 1957), an Ti-moulerezh Simon, e Roazhon, ar Presses bretonnes, e Sant-Brieg, Staol e Speied, Cloître e Sant-Tonan, Ouestélio, e Brest.
Fiziañ moulladennoù al levrioù d'an embregerezh Graphe war-dro 1980 a seblant liammet ouzh donedigezh an offset.
O vezañ ma n'eo ket un aozadur politikel, ar gelaouenn zo eiltitlet « dastumadenn sevenadurel daouviziek », ha darn eus an oberourien o deus techoù politikel o tennañ da savboentoù e-keñver Breizh hag ar brezhoneg, evel m'en doe displeget splann Andrev Latimier e 1948 en ur ziskouez ar pal uhelañ, « (adsevel) an Emsav evit mat », goude m'en doa pouezet war skouer Stad dieub Iwerzhon, pa 'z eo « ret d'ar vrezhonegerien plediñ gant pep kudenn a-bouez a sell ouzh hor stourm broadel, ha prientiñ an amzer da zont a zle bezañ ar muiañ ar gwellañ “marevezh ar brezhoneg”. » Meur a vloaz pelloc'h, war dreuz ar bloaz 2000, e savas pennadurezh Al Liamm ur pennad-stur ma lenner al linennoù-mañ ennañ :
. N'eus mui anv eus ar stourm broadel, met gant un doare didrouz ez eo bet eztaolet an hevelep mennozhioù.
Evel m'eo bet meneget gant Frañsez Favereau e voe tud o rebechiñ bezañ bet roet bod da dud ar Bezen Perrot, pe da belvanourien zo, e skrivas Tudual Huon : « Evidomp-ni avat eo anat e oa faziet tud ar bezen Perrot pa oant aet a-du gant an Nazied e-pad ar brezel » evit respont d'ul lenner.
Pa savas un dael a-enep Roparz Hemon e deroù 1998, Tudual Huon, eil rener nevez-deuet, a zisklêrias fraezh ha sklaer reteradur politikel ar gelaouenn, pa ne felle ket d'e dad e embann ken splann :
N'eus bet den gopret ebet evit obererezhioù embannerezh a-raok 2013 ha beteg-henn hogos an dispignoù a denn d'ar moullañ evel ma weler en tiez-embann meret gant tud a-youl-vat. An arc'hant postet a zeue eus ar gwerzhioù, ar roadennoù hag an astennoù aotreet gant ar skrivagnerien o-unan. Abaoe 1982 eo erruet ur c'hemm bras, pa voe divizet gant ar Stad c'hall, heuliet gant ar strollegezhioù lec'hel debarzhañ yalc'hadoù evit ar mizoù-moullañ, da gentañ, hag ar mizoù-treiñ da c'houde. Met, bloavezioù-pad, e nac'has ar CNL (Centre National du Livre) anavezout an embannerien a youl-vat evel embregerezhioù da vezañ skoazellet.
N'eus ket kalz a zitouroù war arc'hantaouiñ al levrioù e-barzh ar gelaouenn, na war ar pezh a vez roet d'ar skrivagnerien e-keñver gwirioù aozer, met dister a-walc'h eo, pa ne ya ket niveroù an embann da liveoù uhel-tre.
P'eo metoù ar brezhoneg skrivet ur bedig gant nebeud a dud (miliadoù nemetken) e c'heller soñjal e vez muioc'h a skoazell roet d'an oberourien, hag a ya pelloc'h eget en tiez-embann o plediñ gant yezhoù muioc'h implijet. Implij ar peurunvan a zegase ul labour prientiñ donoc'h eget ar reizhañ boas, pa oa oberourien kozh (Yeun ar Gow, Abeozen, Maodez Glanndour, da skouer) ha skrivagnerien yaouank o doe boazioù all evel Mikael Madeg. Er bloavez 1978, pemp den, Ronan Huon, Pêr Denez, Andrev Latimier, Loeiz Bihanig ha Pêr ar Bihan a rae war-dro kempenn an dornskridoù evit ar moullañ, pep unan d'e dro, met war-dro 1975, Yann Erwan an Abalan, studier e Kevrenn ar yezhoù keltiek, e Skol-veur Roazhon 2, a grogas da sammañ an darn vuiañ eus ar c'harg . Meneget e voe al labour kent-moullañ arbennik-se e deroù embannadennoù [[Lan Inizan}} (1977), « modernaet ar yezh ha kempenn evit an embann » ha hini Yann-Vari Kerwerc'hez (En ur rambreal, 1980). E 2013 e voe tutaet un implijer, Jerom Olivry, evit merañ koumanantoù d'ar gelaouenn ha harpañ prientiñ an embann.
Ha p'eo bet embannet muioc'h eget 300 levr a bep seurt n'eo ket bet divizet o rannañ dre zastumadoù, evel ma vez graet gant an tiez-embann kenwerzhel. P'eo an darnvuiañ eus an embann gouestlet d'ar romantoù pe d'an danevelloù, n'eus ket tu da sevel dastumadoù diouto, dreist-holl evit an teskadoù danevelloù ken liesseurt o stiloù hag o amzerioù sevel. Ha ne gaver den a c'hellfe bezañ gwelet evel rener an dastumad-mañ-dastumad. Koulskoude ez eus bet tri dastumad levrioù e-pad prantad Ronan Huon, unan chomet a-sav, Brezhoneg eeun (an daou levr embannet kentañ, Roparz Hemon an oberour anezho) ha Studi ha dudi, evit Gwerzhioù kozh dastumet gant Fañch an Uhel (1970) ; bez' ez eus bet eus an dastumad Levrioù ar vugale a yeas e-barzh daou heuliad niverennet (1953-1967 - 29 zitl ha 1976-1978 - 6 titl). A-drugarez d'un emglev gant an Éditions Bias (Pariz) eo bet savet pa voe aotreet ganto eiladurioù skeudennadurioù levrioùgoù berr (24 fajenn). Ur stumm dister a veze kinniget d'ar vugale vrezhoneger, met ne zeuas ket war wel un embannerezh evit bastañ da ezhommoù a-raok savidigezh An Here e 1983. An darn vuiañ a oa kontadennoù hengounel mil gwezh anavezet (Charles Perrault, Breudeur Grimm, Hans Christian Andersen…), krennet hag azasaet gant meur a droour, a-wezhoù anavezet evit traoù all (Roparz Hemon, Frañsez Kervella, Pêr Denez). Ne voe ket klasket tizhout ar grennarded, ken izel ma oa niver ar re a lenne e brezhoneg en hanter kantved kentañ emichañs.
Dindan renerezh Tudual Huon e kaver daou zastumad bihan : « Didermen », glas-teñval ar goloioù ha mentoù bihanoc'h, ha termenet gant an embanner evel "levrioù berr evit ar re a blij dezhe bezañ echu buan o lennadenn hep na vefe dister an danvez kinniget", studiadennoù peurvuiañ, krouet e 2015 ha « ZH » evit "levrioù tonket da blijout da lennerien romantoù yaouankañ ("Krennarded ha Gour Yaouank" a vez graet anezhe)". Un dastumad "Levrioù da selaou" zo bet krouet evit al levrioù enrollet da vezañ selaouet.
N'eus ket bet klasket fardañ levrioù kaer evel ma oa bet graet gant Youenn Drezen, harpet gant Florentin Goinard, en ur sevel Skrid ha Skeudenn e barr ar Seiz Breur ma voe arzourien dispar a felle dezho ergerzhout domanioù ar gened evit brezhonegerien eus ar vegenn. Dister a-walc'h eo lodenn an oberennoù skeudennet a-hed an destenn.
Pa oa troet Tudual Huon yaouank gant ar bannoù-treset e kaver daou albom bihan diwar e bluenn. E 2022 e kave dezhañ e vanke d'ar grennarded traou da lenn pe da vezañ podskignet.
A-hed an tregont vloaz kentañ ne veze ket moullet muioc'h eget 500 skouerenn evit pep levr, estreget al levrioù-deskiñ (hentennoù yezh, yezhadurioù ha geriadurioù) hag emvuhezskridoù Jarl Priel ha Yeun ar Gow, a-raok ma teuas muioc'h a arc'hant ha ma voe dilezet ar moullañ dre plom war-dro ar bloavezioù 1990.
Ne veze ket anv eus maketenniñ al levrioù e deroù an ti-embann, ha pa voe un nemedenn pa fizias Zavier Langleiz Tristan hag Izold da embann, met hemañ, un arzour ha treser eus ar re varrekañ, en doa adkemeret neuz ha stil al levrioù en doa lakaet da embann a-gent : An div zremm (e Levraoueg Gwalarn, 1933 ; Skridoù Breizh, 1943) hag Ene al linennoù (Skridoù Breizh, 1942) ha dreist-holl, Enez ar Rod (Ar BALB, 1949), dezhañ an hevelep ment ha treuz hag e pikol romant war Danvez Breizh.
E 1959, golo ar romant mor a vent vras, An teirgwern Pembroke (Jarl Priel) zo ul livadur gant Yvonne Jean-Haffen, un arzourez vrudet, pennskeudennerez al levr ; ne voe ket un gwir zibab gant an embanner avat, pa oa bet skeudennet an doare gallek ganti (Le trois-mâts errant, Les Portiques, 1931).
E 1962 e voe gwisket ar romant Mari-Vorgan gant ur c'holoenn, tresadenn ur vezhinenn warni, ha melen he foñs, ul liv divoas en embannerezh vrezhonek ; e 1964, tresadenn un vambouzeg e voe dispaket war goloioù 1 ha 4 Abrobin, war un foñs melen, ur wezh c'hoazh. Ledskeud du-pod treset ur c'hastell a yeas d'ober goloenn Diamantoù Keroulaz (R. Hemon, 1965)). Kentañ goloenn ul luc'hskeudenn du ha gwenn warni a zeu gant An irin glas ((R. Huon, 1966) ha kendalc'het e voe gant an neuz-se evit ar romantoù hag an teskadoù danevelloù, nemet un dresadenn ur wezh an amzer (E Penn an hent gant Youenn Olier, 1975, dezhañ ur c'holoenn gant c'hoari lizherennoù a-feson, met hep meneg an arzour). Etretant e weler anv ur arzour maketenner a vo merket kenkoulz evel oberour maketenniñ ar gelaouenn ha saver goloioù levrioù, Yann Vaze, un emsaver anavezet a-walc'h.
D'ur maketenner beljiat, Willy Degrysee anv, e voe fiziet ar goloioù war-dro 1980 hag ivez d'un treser yaouank en doe fardet goloenn e deskad danevelloù Ar chalboter huñvreoù, Tudual Huon, mab d'an embanner. Anvioù ar re o doe fardet unan eus ar goloioù a vez meneget e meur a dro, met a-wezhoù n'int ket hag ur wezh e lenner : "golo © Al Liamm".
Ma 'z eo roet anvioù izili ar c'huzul-ren war ar gelaouenn, na ra ket pep unan eus an dud meneget war-dro diuz an testennoù da embann hag o frientiñ. Ha tud all a zegas o varregezhioù, skrivagnerien pe yezhourien. Er bloavezioù kentañ ar XXIvet kantved e c'heller menegiñ Riwal Huon, breur ar rener, Sylvain Botrel hag Erwan Hupel hag ar c'houblad priedoù, Annaig Kervella ha Herve Latimier, ar re-se izili ar c'huzul-ren ha diskennidi tud o doa kemeret ur perzh bras en istor Al Liamm.
E 1978 e tisplege Ronan Huon ne veze ket kaset dezhañ trawalc'h a destennoù mat da vezañ embannet, pa lavare n'en doe nac'het nemet daou zornskrid, unan anezho « evit abegoù doare-skrivañ ».. Skrivet en doa e deroù 1968 e kave diaes, a-wechoù, kavout ur c'hempouez, « en ur gelaouiñ an dud, o diduiñ hag o c'helenn war un dro… pa ne zegouezh ket d'ar rener trawalc'h a skridoù ».. Er c'hempouez etre lodennoù ar gelaouenn e soñje, met darn eus an embannadurioù a zo diouzh ar skridoù a zo bet embannet e stumm un danevell pe ur studiadenn. Dindan renerezh e vab, Tudual, ne vez ket kaset re a zornskridoù, pa en doe pouezet ivez war ar fed ma « ne vez ket nac'het da vat » an testennoù kinniget, met « adkas(et) d'ar skrivagner en ur lavarout dezhañ ez eus traou da renkañ ».. Abaoe an deroù ez eus un bodad tud a-youl-vat a lenn ar c'hinnigadennoù hag a eskemm war an traoùm da reizhañ. Eskemmoù gant ar skrivagner a ya da-heul.
Hervez Tudual Huon e kave d'e dad e oa gwelloc'h embann levrioù war baper ordinal a vije aesoc'h da werzhañ, met n'eo ket un dislavar pa voe embannadennoù war baper kaer evit desachañ buanoc'h an arc'hantaouiñ. Nebeut a levrioù kaer a voe embannet ha bewech e voe dre hêrezh : hêrezh tresadennoù Langleiz deuet gant e destenn, hêrezh al levr, An teirwern Pembroke gant Jarl Priel , skeudennet e 1931, ha hêrezh dic'hortoz pa voe adkavet dourlivadurioù Robert Damilot chomet dianav pa oa Youenn Drezen tost da embann An dour endro d'an inizi gant un ambrougadenn genedusoc'h..
Pa voe Al Liamm hag he zi-embann, ur c'hendalc'h da Walarn, hag ar c'hrouer anezhañ oberiant a-bell, e voe he fennoù kendrec'het ma ne vije bet kresket al lennerien, ma ne vije ket pourvezet ostilhoù yezh.
Ul labour ret e voe kendalc'h gant embann ha gwellaat dornlevrioù Roparz Hemon, geriadurioù, hentennoù (Cours élémentaire de breton, ha Méthode rapide de breton goude) ha yezhadurioù. Un dever e oa, met un doare efedus evit degas arc'hant. Pa veze moullet 500 skouerenn eus ul levr faltazi gwerzhet e-pad dek vloaz e veze gwerzhet kantadoù a levrioù deskiñ e levrdioù kar-o-bro ha dre lizher.
Estreget al levrioù diazez savet gant an den liesskrivagner, Cours élémentaire de breton, Grammaire bretonne, Méthode rapide de breton, Dictionnaire breton-français ha Dictionnaire français breton e kaver adembannadur Yezhadur bras ar brezhoneg Frañsez Kervella]]. Dictionnaire classique frençais-breton Reun ar Glev a voe degaset gant e oberour, a brestas an arc'hant evit ar moulladur. Ar pezh a denn da istor ar brezhoneg hag ar yezhoù keltiek a voe graet war-dro errbloavezhioù kentañ (levrioù savet gant Arzel Even hag Abeozen), met dilezet e voe evit boueta ar gelaouenn yezhoniezh Hor Yezh da c'houde.
Frañsez Favereau en doa deskrivet daou rummad oberourien vrezhonek goude ar brezel, ar re o doa ur « spered broadel » (bodet en-dro da Al Liamm) hag « ar batrioted » (bodet endro da Ar Falz-Skol Vreiz, da Gendalc'h (krouet e 1950) ha da Emgleo Breiz (krouet e 1953). An diforc'hioù politikel etre ar vroadelourien vrezhon hag ar re a zouje d'ar Republik c'hall a yae da reiñ boued d'ur brezel war ar reizhskrivadur : peurunvan e-tal KLT (hervez emglev ar skrivagnerien e 1906), hemañ erlec'hiet e 1955 gant ur reizhskrivadur nevez all, ar « skolveurieg », herouezet gant ar chaloni Falc'hun. Lestr admiral ar peurunvan a voe Al Liamm paeroniet gant Roparz Hemon, an hini en doa kemmet skritur Gwalarn nebeud amzer goude emglev miz Gouere 1941 ha heñchet un toullad skrivagnerien d'e heul.
Ma 'z eus bet un nebeud pennaennoù a c'heller divinout : chom diseblant ouzh ar pezh a oa bet graet gant an oberourien e-pad ar brezel pe embann kentoc'h romantoù, danevelloù, barzhonegoù ha pezhioù-c'hoari, ne weler ket un doare da leviañ ar produadur. Tuet e veze hag ez eo atav ar skrivagnerien da ginnig testennoù a-blom gant al live goulakaet a zlefe bezañ tizhet e-keñver ar stil, pa ne soñj da zen ebet e vefe dereat embann sketchoù poblel gant c'hoari-gerioù, da skouer. An tad hag ar mab o deus displeget n'eus dibab ebet d'ober, pa zeu hogozik re nebeut a zornskridoù, ha pa 'z eus un diouer a amzer evit kalonekaat, kuzuliañ ha divankañ. Liesseurted an traou embannet eo bet o sorb pennañ.
Diaes e vez embann evit un niver izel a lennerien hep un framm dasparzhañ fetis, ha diefedus e chom pa ne vez ket al lennerien boas da brenañ al levrioù brezhonek digant al levrdiez.
Termal he doe graet Al Liamm war an arc'hantaouiñ, met ne oa ket posubl kendalc'h gant daou gef ha gwelloc'h e kavas ober gant ar rakprenadennoù, ken e veze paet un astenn d'ar mouller ha kaset ar peurrest a-dammoù, diouzh ar gwerzhañ. Koulskoude darn eus ar 14 000 lur dispignet evit prenañ dalc'had Skridoù Breizh e 1958 ne c'hell bezañ astennoù ar « rouedad migoned » hepken, met profoù a zleer goulakaat.
Ar rakprenadennoù, evel ma vez graet evit embannadennoù skiantel pe cheuc'h, strizh o marc'hadoù, a voe implijet a-gozh evit paeañ mizoù ar moullañ – ha graet e veze evit ermaeziadennoù ar gelaouenn !
Hengounel e oa ober moulladennoù a-ziforc'h evit levrioù dibar a-fed kaerded pe rouezted. Heuliet e voe an dra-se gant an embann brezhonek, ha graet gant Skrid ha Skeudenn, amatourien levrioù kaer e penn an ti-embann. Gant Florentin Goinard, penmouller er Baol, e oa naturel e teufe moulladennoù cheuc'h da greskiñ ar gounidoù kentañ. Ar seurt moulladennoù a veze kinniget ingal dindan renerezh Ronan Huon betek 1994. Bloaz a-raok e veze kinniget d'ar prenañ un pemzegad titloù a denne da levrioù war baper kaer a vane e kerz Al Liamm. Chom a rae pezhioù-c'hoari ha levrennoù ar Bibl evit an darn vuiañ.
E penn niverenn 272 Al Liamm (Mae-Mezheven 1992) ec'h embannas ar gelaouenn e vefe savet un ermeziadenn ouzhpenn evit ar bloaz, da lavaret eo c'hwec'h evel a-ziagent. A-drugarez d'ur yalc'h digant ar CNL e teue ar c'hresk, met resisaat a reas Ronan Huon ma ne vije ket muioc'h a ermeziadennoù dre an arc'hant hepken, met dre labour ar skipailh war an dro.
Koulskoude e teue yalc'hadoù evit embann al levrioù abaoe ma voe bet krouet Skol-Uhel ar Vro e 1982. An arc'hant foran-se a oa hini strollegezhioù Breizh ha hini ar Stad.
Departamant Penn-ar-Bed a skore embann an embann evit ar yaouankiz dre ma klaske ober traoù evit ar skolajidi hag ar skolidi divyezhek, met ne voe ket kinniget levrioù yaouankiz gant Al Liamm.
Pa voe trec'h unaniezh an tu kleiz e dilennadeg ar Rannvro e 2004 e kreskas ar skoazelloù evit al levrioù brezhonek ken e kreskas niver al levrioù embannet gant Al Liamm ivez evit mont da 5 pe 6 levr bep bloaz, ha 10 e 2010.
E-pad an dek bloavezh kentañ e voe lakaet e-barzh gelaouenn ur chomlec'h evit urzhiañ levrioù, hini Pêr Bodenan, hag eñ o chom en Erge-Vihan, tost da Gemper. Er bloavezhioù 1960 ha 1970 e veze meneget hini Janed Queillé, e Gwengamp, e-barzh al liketennoù (sterniet pe get) ma veze roet keloù diwar-benn embannadenn pep levr enno. Ur c'hont-post arbennik e voe displeget. E 1994 e voe erlec'hiet chomlec'h Ronan Huon ouzh hini Janed Queillé, hep niverenn kont-post.
D'ar mare-se e veze dispaket levrioù Al Liamm gant re Skrid ha Skeudenn ha re Skridoù Breizh e lec'hioù ma yae stourmerien evit adsevel Breizh (kampoù hañv, festoù, emvodoù politikel hag all). Tud a-youl-vat a brene un nebeud levrioù evit o gwerzhañ d'o c'heneiled dre stalioùgoù dibad.
Pa voe savet Diffusion Breizh e voe dasparzhet gwelloc'h levrioù Al Liamm el levrdioù, hag e teuas an embannerezh brezhoneg er-maez eus an deñvalijenn. E 1994 koulskoude ez eo meneget e diwezh ar gelaouenn n'eus bet kavet nemet 8 levrdi e Breizh a ginnig levrioù brezhonek nevez (tri eus ar chadenn Ar Bed keltiek, tri eus Coop Breizh ha daou all e Gwengamp ha Lannuon). N'eus bet kemm ebet keit an hanter-kant vloaz da c'houde, pa embanne Tudual Huon e 2022 : « Dek stal a zo d'ar muiañ e Breizh e-lec'h ma kaver (levrioù Al Liamm) »
Pa ne oa ket ur marc'had digor evit al levrioù brezhonek el levrdioù e veze rediet an embannerien a-youl-vat klask prenerien dre ur rouedad tud hag aozadurioù. Dastum ha renkañ chomlec'hioù an dud kar-o-yezh a voe unan eus al labourioù a c'heller fiziout en un den ha n'eo ket ret kejañ outañ alies-kenañ. Hervez Pêr ar Bihan e voe graet gant Andrev Latimier (bet er skipailh adalek 1948 betek 1998), a vevas an darn vuiañ eus e vuhez e Rannvro Pariz. Evel-se e veze posubl kas follennoù-bruderezh evit broudañ an danvez-lennerien da rakprenañ pe da brenañ al levrioù dre hanterouriezh Janed Queillé, kenwerzherez o werzhañ botoù e Gwengamp. Ouzhpenn da bajennoù brudañ war golo 3 ar gelaouenn e veze silet aperennigoù gant chomlec'h Ronan Huon warno er gelaouenn hag el levrioù.
Pelloc'h e voe karget Erwan Tranwouez d'ober war-dro fichennaoueg ar goumananterien hag ar brenerien.
Ne c'helle ket an embannerien vrezhonek, ken izel o gwerzhañ, goprañ dud a vicher evit an herouezañ evel an tiez-embann gallek a vent vras hag a engorf un departamant « diffusion' » ha ne ra ket gant ar bruderezh ez-reol. Alies e klemm an embannerien, n'eus ket trawalc'h a vruderezh evit ma vefe kaset keloù war an nevezenti.
Merket e voe trede embannadur war al levrioù yezh pa voe ar re gent ermaeziet gant Gwalarn ha/pe Skridoù Breizh etre 1938 ha 1948.