కేంద్రపాలిత ప్రాంతం

కేంద్రపాలిత ప్రాంతం అనగా భారతదేశం లోని పరిపాలన ప్రాంతాలలో ఒక ప్రధాన విభాగం. రాష్ట్రాలకు స్వంత ప్రభుత్వాలుండగా, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు నిండుగా లేకుంటే, పాక్షికంగా భారత ప్రభుత్వంచే పరిపాలించబడుచున్నాయి. భారతదేశంలో ప్రస్తుతం ఎనిమిది కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. (అండమాన్ నికోబార్ దీవులు, చండీగఢ్, దాద్రా నగర్ హవేలీ, డామన్ డయ్యూ, ఢిల్లీ (ఎన్.సి.టి) జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్, లక్షద్వీప్, పుదుచ్చేరి.)
చరిత్ర, సాంస్కృతిక వారసత్వం గల కొన్ని ప్రాంతాలను, భౌగోళికంగా ప్రధాన భూభాగానికి దూరంగా ఉన్న ప్రదేశాలను, అంతర్ రాష్ట్ర వివాదాల వలన కేంద్ర ప్రభుత్వంచే పాలించాల్సివచ్చిన ప్రాంతాలను కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా ఏర్పరిచారు.
కేంద్రప్రభుత్వం ప్రతి కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలో ఒక లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ను నియమిస్తుంది. ఆ అధికారి ప్రాంతీయ ప్రభుత్వానికి అధినేత. కొన్ని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలలో శాసనసభలు ఉన్నాయి. అటువంటి ప్రాంతాలలో ముఖ్య మంత్రి పదవి కూడా వుంటుంది.
1949లో భారత రాజ్యాంగం ఆమోదించబడినప్పుడు, భారత సమాఖ్య నిర్మాణంలో ఇవి ఉన్నాయి:
రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 తర్వాత, పార్ట్ సి, పార్ట్ డి రాష్ట్రాలు "కేంద్రపాలిత ప్రాంతం" ఒకే వర్గంలోకి వచ్చాయి. అనేక ఇతర పునర్వ్యవస్థీకరణల కారణంగా, కేవలం 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి:
1970ల ప్రారంభంలో, మణిపూర్, త్రిపుర, హిమాచల్ ప్రదేశ్ పూర్తి స్థాయి రాష్ట్రాలుగా మారాయి. చండీగఢ్ కేంద్ర పాలిత ప్రాంతంగా మారింది. మరో మూడు (దాద్రా నగర్, హవేలీ, డామన్, డయ్యూ, పుదుచ్చేరి) గతంలో బ్రిటిష్-కాని వలస శక్తులకు చెందిన (పోర్చుగీస్ ఇండియా, ఫ్రెంచ్ ఇండియా, వరుసగా) స్వాధీనం చేసుకున్న భూభాగాల నుండి ఏర్పడ్డాయి.
2019 ఆగష్టులో, భారత పార్లమెంటు, జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2019ని ఆమోదించింది. ఈ చట్టంలో జమ్మూ, కాశ్మీర్ రాష్ట్రాన్ని రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా పునర్నిర్మించడానికి నిబంధనలను కలిగి ఉంది. ఒకటి జమ్మూ, కాశ్మీర్ అని పేరు పెట్టబడింది. మరొకటి 2019 అక్టోబరు 31 నుండి లడఖ్ అని పిలువబడుతుంది.
2019 నవంబరులో, దాద్రా, నగర్ హవేలీ, డామన్, డయ్యూ కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలను దాద్రా, నగర్ హవేలీ, డామన్, డయ్యూ అని పిలవబడే ఒకే కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా విలీనం చేయడానికి భారత ప్రభుత్వం చట్టాన్ని ప్రవేశపెట్టింది.
ఢిల్లీ, జమ్మూ కాశ్మీర్, పుదుచ్చేరిలకు చేసినట్లుగా, రాజ్యాంగాన్ని సవరించడానికి, కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి ఎన్నికైన సభ్యులు, ముఖ్యమంత్రితో శాసనసభను అందించడానికి భారత పార్లమెంటు చట్టాన్ని ఆమోదించవచ్చు. సాధారణంగా, భారత రాష్ట్రపతి ప్రతి కేంద్రపాలితప్రాంతానికి ఒక అడ్మినిస్ట్రేటర్ లేదా లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌ని నియమిస్తారు.
ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి, జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్రాలు మిగిలిన ఐదు కంటే భిన్నంగా పనిచేస్తాయి. వాటికి పాక్షిక రాష్ట్ర హోదా ఇవ్వబడింది. ఢిల్లీ (జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం)గా పునర్నిర్వచించబడింది. జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం (ఎన్.సి.ఆర్.)గా పిలువబడే ఒక పెద్ద ప్రాంతంలో విలీనం చేయబడింది. ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి, జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో ఎన్నికైన శాసనసభ, కార్యనిర్వాహక మండలి పాక్షికంగా రాష్ట్రం-లాగా ఉంటుంది.
కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ఉనికి కారణంగా, చాలా మంది విమర్శకులు భారతదేశాన్ని సెమీ-ఫెడరల్ దేశంగా పరిష్కరించారు. ఎందుకంటే కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఒక్కొక్కటి తమ డొమైన్‌లు, చట్టాల భూభాగాలను కలిగి ఉన్నాయి. భారతదేశంలోని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు వాటి రాజ్యాంగ నిర్మాణం, అభివృద్ధి కారణంగా ప్రత్యేక హక్కులు, హోదాను కలిగి ఉన్నాయి. స్థానిక సంస్కృతుల హక్కులను పరిరక్షించడం, పాలనా వ్యవహారాలకు సంబంధించిన రాజకీయ గందరగోళాన్ని నివారించడం మొదలైన కారణాల వల్ల "యూనియన్ టెరిటరీ" హోదా భారత ఉప-న్యాయపరిధికి కేటాయించబడవచ్చు. మరింత సమర్థవంతమైన పరిపాలనా నియంత్రణ కోసం ఈ కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలను భవిష్యత్తులో రాష్ట్రాలుగా మార్చవచ్చు.
రాష్ట్రాలకు కాకుండా కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు పన్నుల రాబడిని ఎలా విభజించాలో రాజ్యాంగం నిర్దేశించలేదు. కేంద్ర ప్రభుత్వం ద్వారా కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు నిధుల పంపిణీకి అన్ని ఆదాయాలు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి వెళ్లే ప్రమాణాలు లేవు. కొన్ని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ఎక్కువ నిధులు అందించగా, మరికొన్నింటికి తక్కువ, ఏకపక్షంగా కేంద్ర ప్రభుత్వం అందజేస్తుంది. కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు నేరుగా కేంద్ర ప్రభుత్వంచే పాలించబడుతున్నందున, కొన్ని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు రాష్ట్రాలతో పోల్చినప్పుడు తలసరి, వెనుకబాటు ప్రాతిపదికన అర్హత కంటే ఎక్కువ నిధులను యూనియన్ ప్రభుత్వం నుండి పొందుతాయి.
GSTని ప్రవేశపెట్టిన తర్వాత, శాసన సభ లేని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో UT-GST వర్తిస్తుంది. UT-GST దేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతాల్లో వర్తించే రాష్ట్ర GSTతో సమానంగా విధించబడుతుంది, ఇది కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో గతంలో ఉన్న తక్కువ పన్నులను తొలగిస్తుంది.
As of 2021, భారతదేశంలో 8 కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.
రాజ్యాంగ ప్రకారం ఢిల్లీ 1991 నుంచి "జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం" హోదా కలిగి ఉంది, కానీ వ్యవహారికంగా ఢిల్లీని కేంద్ర పాలిత ప్రాంతంగా పరిగణించవచ్చు.2019 ఆగస్టు 5న జమ్మూకాశ్మీర్ రాష్ట్రాన్ని రెండోసారి అధికారంలోకి వచ్చిన ఎన్డీఏ ప్రభుత్వం ఆర్టికల్ 370 రద్దు చేసి 2 కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలుగా విభజించింది. అవి ఒకటి జమ్మూకాశ్మీర్ ఇది అసెంబ్లీతో కూడిన కేంద్ర పాలిత ప్రాంతంగా, లఢఖ్ ఇది అసెంబ్లీ లేని కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ఏర్పాటు చేసింది. ఈ రెండు కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలు 2019 అక్టోబరు 31 నుంచి ఉనికిలోకి వచ్చాయి.