බෙලීස්

බෙලීස් (/bɪˈliːz,_bɛʔ/, bih-LEEZ-,_-beh--; Belize Kriol English: Bileez) යනු මධ්‍යම ඇමරිකාවේ ඊසානදිග වෙරළ තීරයේ පිහිටි රටකි. එය උතුරින් මෙක්සිකෝව, නැගෙනහිරින් කැරිබියන් මුහුද සහ බටහිරින් සහ දකුණින් ග්වාතමාලාව මායිම් වේ. එය ගිනිකොන දෙසින් හොන්ඩුරාස් සමඟ සමුද්‍ර මායිමක් ද බෙදා ගනී. බෙලීස් කැරිබියන් ප්‍රජාවේ (CARICOM) සාමාජිකයෙකු වන අතර එය කැරිබියන් කලාපයේ සහ ඓතිහාසික බ්‍රිතාන්‍ය බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වේ කොටසක් ලෙස සැලකේ.
මායා ශිෂ්ටාචාරය ක්‍රි.පූ. 1500 සහ ක්‍රි.ව. 300 අතර බෙලීස් ප්‍රදේශයට ව්‍යාප්ත වූ අතර එය 1200 පමණ වන තෙක් වර්ධනය විය. ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් හොන්ඩුරාස් බොක්ක දිගේ යාත්‍රා කළ විට 1502-04 දී යුරෝපීය සබඳතා ආරම්භ විය. 1638 දී ඉංග්‍රීසි පදිංචිකරුවන් විසින් යුරෝපීය ගවේෂණ ආරම්භ කරන ලදී. ශාන්ත ජෝර්ජ් කේයි (1798) සටනේදී බ්‍රිතාන්‍යය ස්පාඤ්ඤය පරාජය කරන තෙක් ස්පාඤ්ඤය සහ බ්‍රිතාන්‍යය යන රටවල් දෙකම භූමියට හිමිකම් කීහ. එය 1840 දී බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයක් බවට පත් වූ අතර 1862 දී ක්‍රවුන් ජනපදයක් බවට පත් විය. බෙලීස් 1981 සැප්තැම්බර් 21 දින එක්සත් රාජධානියෙන් නිදහස ලබා ගත්තේය. එය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය රාජ්‍යයක් වන මධ්‍යම ඇමරිකානු ප්‍රධාන රට වන අතර, III වන චාල්ස් රජු එහි රාජාණ්ඩුව සහ රාජ්‍ය නායකයා ලෙස ආණ්ඩුකාර ජනරාල්වරයෙකු විසින් නියෝජනය කරනු ලැබේ.
බෙලීස්හි ගොඩබිම් සහ සමුද්‍ර ශාක සහ සතුන් බහුල වීම සහ පුළුල් කොරල්පර ඇතුළු පරිසර පද්ධතිවල විවිධත්වය ගෝලීය වශයෙන් සැලකිය යුතු මෙසෝඇමරිකන් ජීව විද්යාත්මක කොරිඩෝව හි ප්‍රධාන ස්ථානයක් ලබා දෙයි. එය ඇමරිකානු සහ කැරිබියන් කලාප දෙකටම ශක්තිමත් සබඳතා ඇති මධ්‍යම ඇමරිකානු සහ කැරිබියානු ජාතියක් ලෙස සැලකේ.
එහි වර්ග කිලෝමීටර් 22,970 (වර්ග සැතපුම් 8,867) සහ 397,483 (2022) ජනගහනයක් ඇත. එහි ප්‍රධාන භූමිය කිලෝමීටර් 290 (සැතපුම් 180) පමණ දිග සහ කිලෝමීටර 110 (සැතපුම් 68) පළල වේ. එය මධ්‍යම ඇමරිකාවේ අඩුම ජනාකීර්ණ සහ අඩුම ජනාකීර්ණ රට වේ. එහි ජනගහන වර්ධන වේගය වසරකට 1.87% (2018 ඇස්තමේන්තුව) කලාපයේ දෙවන ඉහළම අගය වන අතර බටහිර අර්ධගෝලයේ ඉහළම එකකි. එහි අගනුවර බෙල්මොපන් වන අතර එහි විශාලතම නගරය වන්නේ බෙලිස් නගරය නම් නගරයයි. රටේ විවිධ සංස්කෘතීන් සහ භාෂාවලින් සමන්විත විවිධ සමාජයක් ඇත. ඉංග්‍රීසි රාජ්‍ය භාෂාව වන එකම මධ්‍යම ඇමරිකානු රට එය වන අතර බෙලිසියානු ක්‍රියෝල් යනු වඩාත් පුළුල් ලෙස කතා කරන උපභාෂාවයි. ස්පාඤ්ඤ භාෂාව, මායා භාෂා, ජර්මානු උපභාෂා සහ ගරිෆුනා යන දෙවෙනි බහුලවම කතා කරන භාෂාව වේ. ජනගහනයේ විවිධ භාෂාමය පසුබිම හේතුවෙන් ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා බහුභාෂා වේ. එය සැප්තැම්බර් සැමරුම් සහ පුන්ටා සංගීතය සඳහා ප්‍රසිද්ධය.
"බෙලීස්" යන නාමය පිළිබඳ පැරණිතම වාර්තාව 1677 දක්වා දිවෙන, ඩොමිනිකන් පූජක ෆ්‍රේ හොසේ ඩෙල්ගාඩෝගේ සඟරාවේ දක්නට ලැබේ. ඩෙල්ගාඩෝ කැරිබියන් වෙරළ දිගේ උතුරට ගමන් කරන විට ඔහු තරණය කළ ප්‍රධාන ගංගා තුනක නම් සටහන් කළේය: රියෝ සොයිටේ, රියෝ කිබුම් සහ රියෝ බාලිස්. සිට්ටී ගග, සිබුන් ගග සහ බෙලීස් ගඟට අනුරූප වන මෙම ජල මාර්ගවල නම්, ඔහුගේ පරිවර්තකයා විසින් දෙල්ගාඩෝ වෙත ලබා දෙන ලදී. ඩෙල්ගාඩෝගේ "බාලිස්" යනු ඇත්ත වශයෙන්ම මායා වචනය වන බෙලික්ස් (හෝ බෙලිස්) බව යෝජනා වී ඇත, එහි අර්ථය "මඩ සහිත ජලය", නමුත් එවැනි මායා වචනයක් ඇත්ත වශයෙන්ම නොපවතී. වඩාත් මෑතක දී එය යෝජනා වී ඇත. මෙම නම පැමිණෙන්නේ "බෙල් ඉට්සා" යන මායා වාක්‍ය ඛණ්ඩයෙන් වන අතර, එහි තේරුම "ඉට්සා වෙත යන මාර්ගය" යන්නයි.
1820 ගණන්වලදී, බෙලීස් හි ක්‍රියෝල් ප්‍රභූන් විසින් ජනප්‍රවාදය නිර්මාණය කරන ලද්දේ 1638 දී බෙලීස් නදියේ මුවවිට ජනාවාසයක් පිහිටුවූ ස්කොට්ලන්ත බුකනියර් පීටර් වොලස්ගේ ස්පාඤ්ඤ උච්චාරණයෙන් බෙලීස් යන නාමය ව්‍යුත්පන්න වූ බවයි. මෙම ප්‍රදේශයේ බුකනියන් පදිංචි වූ බවට කිසිදු සාක්ෂියක් නොමැති අතර වොලස්ගේ පැවැත්ම මිථ්‍යාවක් ලෙස සැලකේ. ලේඛකයින් සහ ඉතිහාසඥයින් විසින් ප්‍රංශ සහ අප්‍රිකානු සම්භවයන් ඇතුළු තවත් විය හැකි නිරුක්ති කිහිපයක් යෝජනා කර ඇත.
මායා ශිෂ්ටාචාරය අවම වශයෙන් වසර සහස්‍ර තුනකට පමණ පෙර යුකැටන් අර්ධද්වීපයේ පහත්බිම් ප්‍රදේශයේ සහ දකුණින් උස්බිම් වල, වර්තමාන ගිනිකොනදිග මෙක්සිකෝවේ, බෙලීස්, ග්වාතමාලාව සහ බටහිර හොන්ඩුරාස් ප්‍රදේශයේ ඇති විය. වසර 500 කට ආසන්න යුරෝපීය ආධිපත්‍යය තිබියදීත්, මෙම සංස්කෘතියේ බොහෝ අංග ප්‍රදේශයේ පවතී. ක්‍රිපූ 2500 ට පමණ පෙර, සමහර දඩයම් සහ ආහාර සෙවීමේ කණ්ඩායම් කුඩා ගොවි ගම්මානවල පදිංචි විය. ඔවුන් බඩ ඉරිඟු, බෝංචි, ස්කොෂ් සහ මිරිස් වැනි භෝග ගෘහාශ්‍රිත වගා කර ඇත.
මායා මූලික සංස්කෘතිය තුළ භාෂා සහ උප සංස්කෘතීන් බහුල විය. 2500 BC සහ 250 AD අතර කාලය තුළ මායා ශිෂ්ටාචාරයේ මූලික ආයතන බිහි විය.
මායා ශිෂ්ටාචාරය ක්‍රි.පූ. 1500 දී පමණ වර්තමාන බෙලීස් ප්‍රදේශය පුරා ව්‍යාප්ත වූ අතර ක්‍රිස්තු වර්ෂ 900 පමණ වන තෙක් එය සමෘද්ධිමත් විය. මධ්‍යම සහ දකුණු ප්‍රදේශ වල වාර්තාගත ඉතිහාසය අවධානය යොමු කරන්නේ 140,000 කට වැඩි පිරිසකට සහාය දුන් නාගරික දේශපාලන මධ්‍යස්ථානයක් වන කැරකෝල් වෙතය. මායා කඳුකරයට උතුරින්, වැදගත්ම දේශපාලන මධ්‍යස්ථානය වූයේ ලමනයි. මායා ශිෂ්ටාචාරයේ සම්භාව්‍ය යුගයේ අගභාගයේදී (ක්‍රි.ව. 600-1000), වර්තමාන බෙලීස් ප්‍රදේශයේ මිනිසුන් 400,000 සිට 1,000,000 දක්වා ජනාවාස විය.
16 වැනි සියවසේදී ස්පාඤ්ඤ ගවේෂකයන් පැමිණි විට, වර්තමාන බෙලීස් ප්‍රදේශයට අවම වශයෙන් වෙනස් මායා ප්‍රදේශ තුනක්වත් ඇතුළත් විය:
ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණිකයන් භූමිය ගවේෂණය කර එය ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළ නමුත් එහි සම්පත් හිඟකම සහ යුකැටන්හි ගෝත්‍රිකයන් ඔවුන්ගේ භූමිය ආරක්ෂා කිරීම නිසා භූමිය පදිංචි කිරීමට ඔවුහු අසමත් වූහ.
ඉංග්‍රීසි මුහුදු කොල්ලකරුවන් ස්පාඤ්ඤ නැව්වලට පහර දිය හැකි (බෙලීස් හි ඉංග්‍රීසි ජනාවාස බලන්න) සහ ලොග්වුඩ් (හේමැටොක්සිලම් කැම්පෙචියානම්) ගස් කැපීමට හැකි ආරක්ෂිත කලාපයක් සොයමින්, දැන් බෙලීස් වෙරළ තීරයට වරින් වර සංචාරය කළහ. පළමු බ්‍රිතාන්‍ය ස්ථිර ජනාවාස 1716 දී පමණ ආරම්භ කරන ලද අතර, එය බෙලීස් දිස්ත්‍රික්කය බවට පත් වූ අතර, 18 වන සියවසේදී, වහල්භාවයට පත් අප්‍රිකානුවන් යොදා ගනිමින් ලොග්වුඩ් ගස් කැපීම සඳහා ක්‍රමයක් ස්ථාපිත කරන ලදී. මෙය ඇඳුම් සායම් සඳහා වටිනා සවි කිරීමේ කාරකයක් ලබා දුන්නේය, සහ කෘතිම ඩයි වර්ග පැමිණීමට පෙර වේගවත් කළු පැහැයක් ලබා ගැනීමේ පළමු ක්‍රමවලින් එකකි. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් බ්‍රිතාන්‍ය පදිංචිකරුවන්ට ප්‍රදේශය අත්පත් කර ගැනීමට සහ මුහුදු කොල්ලකෑම් මැඩපැවැත්වීමට ඔවුන්ගේ උපකාරය සඳහා දර කැපීමට අයිතිය ලබා දුන්නේය.
බ්‍රිතාන්‍ය රජය ස්පාඤ්ඤ ප්‍රහාරයක් ඇවිලේ යැයි බියෙන් ජනාවාස යටත් විජිතයක් ලෙස පිළිගත්තේ නැත. රජයේ අධීක්‍ෂණයේ මෙම ප්‍රමාදය නිසා පදිංචිකරුවන්ට තමන්ගේම නීති සහ පාලන ක්‍රම ස්ථාපිත කිරීමට හැකි විය. මෙම කාල පරිච්ෙඡ්දය තුළ පදිංචිකරුවන් කිහිප දෙනෙකු මහජන රැස්වීම ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රාදේශීය ව්‍යවස්ථාදායකයේ පාලනය මෙන්ම ජනාවාසයේ බොහෝ ඉඩම් සහ දැවවල පාලනය ලබා ගත්හ. 1786 වන තෙක් බ්‍රිතාන්‍යයන් ඔවුන්ගේ පළමු අධිකාරීවරයා බෙලීස් ප්‍රදේශයට පත් කළේ නැත.
18 වන ශතවර්ෂය පුරාවටම, බ්‍රිතාන්‍යය සමඟ යුද්ධයක් ආරම්භ වූ සෑම අවස්ථාවකම ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් බෙලීස් වෙත පහර දුන්හ. 1798 දී ස්පාඤ්ඤ බලඇණියක් සහ බේමන්ගේ හමුදාවක් සහ ඔවුන්ගේ වහලුන් අතර සිදු වූ එවැනි හමුදාමය මැදිහත්වීම්වල අවසාන අවස්ථාව වූයේ ශාන්ත ජෝර්ජ් කේයේ සටනයි. සැප්තැම්බර් 3 සිට 5 දක්වා ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් මොන්ටෙගෝ කේ ෂෝල් හරහා බලහත්කාරයෙන් ගමන් කිරීමට උත්සාහ කළ නමුත් ආරක්ෂකයින් විසින් එය අවහිර කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤයේ අවසන් උත්සාහය සැප්තැම්බර් 10 වන දින සිදු වූ අතර, බේමන් විසින් ස්පාඤ්ඤ බලඇණිය ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, දෙපාර්ශ්වයේම කිසිදු හානියක් සිදු නොවීය. සටනේ සංවත්සරය බෙලීස් හි ජාතික නිවාඩු දිනයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇති අතර එය "පළමු බෙලිසියානුවන්" සහ ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යයෙන් ලබා ගත් ඔවුන්ගේ භූමි ප්‍රදේශය ආරක්ෂා කිරීම සැමරීම සඳහා සමරනු ලැබේ.
19 වන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේදී බ්‍රිතාන්‍යයන් පදිංචිකරුවන් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට උත්සාහ කළ අතර වහල්භාවය මුළුමනින්ම තුරන් කිරීම සඳහා රජයේ උපදෙස් පිළිපදින්නේ නම් මිස මහජන රැස්වීම අත්හිටුවන බවට තර්ජනය කළේය. පරම්පරා ගණනාවක පොර බැදීමකින් පසුව, 1833 දී බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයේ වහල්භාවය අහෝසි කරන ලදී. මැහෝගනී නිස්සාරණය කිරීමේ කාර්යයේ ඔවුන්ගේ වහල්භාවයට පත් අප්‍රිකානුවන්ගේ හැකියාවන් හේතුවෙන්, බ්‍රිතාන්‍ය හොන්ඩුරාස් හි අයිතිකරුවන්ට සාමාන්‍යයෙන් වහල්භාවයට පත් අප්‍රිකානුවෙකුට පවුම් 53.69 බැගින් වන්දි ගෙවන ලදී, එය ඕනෑම බ්‍රිතාන්‍ය ප්‍රදේශයක ගෙවන ලද ඉහළම මුදල වේ. මෙය වහල්භාවයේ සිටි අප්‍රිකානුවන්ට එකල හෝ එතැන් සිට ලබා නොදුන් වන්දියක් විය.
වහල්භාවයේ අවසානය, කලින් වහල්භාවයේ සිටි අප්‍රිකානුවන් ඔවුන්ගේ වෙළඳාමේ රැඳී සිටියහොත් ඔවුන්ගේ සේවා කොන්දේසි වෙනස් කිරීමට එතරම් දෙයක් කළේ නැත. ආයතන මාලාවක් නිදහස් අප්‍රිකානු පුද්ගලයින්ට debt-peonage පද්ධතියක් තුළ ඉඩම් මිලදී ගැනීමේ හැකියාව සීමා කළේය. හිටපු "අතිරේක" මහෝගනී හෝ ලොග්වුඩ් කපනයන් යටත් විජිතයේ අප්‍රිකානු සම්භවයක් ඇති පුද්ගලයින්ගේ හැකියාවන් (සහ එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සීමාවන්) කලින් නියම කිරීමට යටත් විය. කුඩා ප්‍රභූ පැලැන්තියක් ජනාවාසයේ ඉඩම් සහ වාණිජ්‍යය පාලනය කළ නිසා, කලින් වහල්භාවයේ සිටි අප්‍රිකානුවන්ට දැව කැපීමේ වැඩ දිගටම කරගෙන යාම හැර වෙනත් විකල්පයක් තිබුණේ නැත.
1836 දී මධ්‍යම ඇමරිකාව ස්පාඤ්ඤ පාලනයෙන් නිදහස් වීමෙන් පසුව, බ්‍රිතාන්‍යයන් එම ප්‍රදේශය පරිපාලනය කිරීමේ අයිතිය ඉල්ලා සිටියේය. 1862 දී, එක්සත් රාජධානිය එය ජැමෙයිකාවට යටත් බ්‍රිතාන්‍ය කිරීට යටත් විජිතයක් ලෙස නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කර එය බ්‍රිතාන්‍ය හොන්ඩුරාස් ලෙස නම් කරන ලදී. 1854 සිට, ධනවත්ම වැසියන් සංගණන ඡන්දයෙන් කැපී පෙනෙන පුද්ගලයින්ගේ සභාවක් තෝරා පත් කර ගත් අතර, එය බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් පත් කරන ලද ව්‍යවස්ථාදායක සභාවක් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී.
යටත් විජිතයක් ලෙස බෙලීස් බ්‍රිතාන්‍ය ආයෝජකයින් ආකර්ෂණය කර ගැනීමට පටන් ගත්තේය. 19 වන ශතවර්ෂයේ අග භාගයේ යටත් විජිතයේ ආධිපත්‍යය දැරූ බ්‍රිතාන්‍ය සමාගම් අතර බෙලීස් වතු සහ නිෂ්පාදන සමාගම ද විය, එය අවසානයේ පුද්ගලිකව සන්තකයේ තිබූ ඉඩම්වලින් අඩක් අත්පත් කර ගත් අතර අවසානයේ පියනෝජ් ඉවත් කරන ලදී. 19 වන සියවසේ ඉතිරි කාලය සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගය පුරාවට යටත් විජිතය මහෝගනී වෙළඳාම මත රඳා පැවතීම සඳහා බෙලීස් වතුයායේ බලපෑම අර්ධ වශයෙන් හේතු වේ.
1930 ගනන්වල ඇති වූ මහා අවපාතය, දැව සඳහා බ්‍රිතාන්‍ය ඉල්ලුම පහත වැටීම නිසා යටත් විජිතයේ ආර්ථිකය කඩා වැටීමට ආසන්න විය. 1931 දී යටත් විජිතයට පහර දුන් විනාශකාරී සුළි කුණාටුවකින් පුලුල්ව පැතිරුනු විරැකියාවේ ප්‍රතිවිපාක වඩාත් නරක අතට හැරුනි. කම්කරු සංගම් නීත්‍යානුකූල කිරීම හෝ අවම වැටුපක් හඳුන්වා දීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හේතුවෙන් ආන්ඩුවේ සහන ප්‍රයත්නයන් ප්‍රමාණවත් නොවන බව පිලිබඳ සංජානනය උග්‍ර විය. දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී බොහෝ බෙලිසියානු පිරිමින් සන්නද්ධ හමුදාවට ඇතුළු වීම හෝ වෙනත් ආකාරයකින් යුද ප්‍රයත්නයන්ට දායක වීම නිසා ආර්ථික තත්ත්වය වැඩිදියුණු විය.
යුද්ධයෙන් පසු යටත් විජිතයේ ආර්ථිකය එකතැන පල් විය. 1949 දී බ්‍රිතාන්‍ය හොන්ඩුරාස් ඩොලරය අවප්‍රමාණය කිරීමට බ්‍රිතාන්‍ය ගත් තීරණය ආර්ථික තත්ත්වයන් නරක අතට හැරුණු අතර නිදහස ඉල්ලා සිටි මහජන කමිටුව නිර්මාණය කිරීමට හේතු විය. මහජන කමිටුවේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ මහජන එක්සත් පක්ෂය (PUP) සියලු වැඩිහිටියන්ට ඡන්ද අයිතිය පුළුල් කරන ව්‍යවස්ථාමය ප්‍රතිසංස්කරණයන් අපේක්ෂා කළේය. සර්වජන ඡන්ද බලය යටතේ පළමු මැතිවරණය 1954 දී පවත්වන ලද අතර එය PUP විසින් තීරණාත්මක ලෙස ජයග්‍රහණය කරන ලද අතර, PUP විසින් රටේ දේශපාලනයේ ආධිපත්‍යය දැරූ දශක තුනක කාල පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ විය. නිදහසට පක්ෂ ක්‍රියාකාරිකයෙකු වන ජෝර්ජ් කැඩ්ල් ප්‍රයිස් 1956 දී PUP හි නායකයා බවට පත් වූ අතර 1961 දී ඵලදායී රජයේ ප්‍රධානියා බවට පත් විය, ඔහු 1984 දක්වා විවිධ මාතෘකා යටතේ එම තනතුර දැරීය.
බෙලිසියානු භූමිය මත ස්වෛරීත්වය සඳහා ගෝතමාලාවේ හිමිකම් පෑම නිසා නිදහස කරා යන ප්‍රගතිය අඩාල විය. 1964 දී බ්‍රිතාන්‍යය නව ව්‍යවස්ථාවක් යටතේ බ්‍රිතාන්‍ය හොන්ඩුරාස් වෙත ස්වයං පාලනයක් ලබා දුන්නේය. 1973 ජුනි 1 වන දින බ්‍රිතාන්‍ය හොන්ඩුරාස් නිල වශයෙන් බෙලීස් ලෙස නම් කරන ලදී.
බෙලීස් 1981 සැප්තැම්බර් 21 දින නිදහස ලබා දෙන ලදී. බෙලීස් ග්වාතමාලාවට අයත් බව පවසමින් දිගුකාලීන භෞමික ආරවුලක් හේතුවෙන් ග්වාතමාලාව නව ජාතිය පිළිගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේය. නිදහසින් පසු බ්‍රිතාන්‍ය භටයන් 1,500ක් පමණ ග්වාතමාලා ආක්‍රමණයක් වැලැක්වීම සඳහා බෙලීස් හි රැඳී සිටියහ.
ජෝර්ජ් කැඩ්ල් ප්‍රයිස් සමඟින්, 1984 දක්වා සියලුම ජාතික මැතිවරණ ජයග්‍රහණය කළේය. නිදහසින් පසු පැවති පළමු ජාතික මැතිවරණයේදී, එක්සත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය (UDP) විසින් PUP පරාජය කරන ලදී. UDP නායක මැනුවෙල් එස්කිවෙල් විසින් ප්‍රයිස් වෙනුවට අගමැති ලෙස පත් කරන ලදී, ප්‍රයිස් විසින්ම UDP අභියෝගකරුවෙකුට අනපේක්ෂිත ලෙස ඔහුගේම මන්ත්‍රී ආසනය අහිමි විය. ප්‍රයිස් යටතේ ඇති PUP 1989 මැතිවරණයෙන් පසු නැවත බලයට පත් විය. ඊළඟ වසරේ එක්සත් රාජධානිය බෙලීස් හි සිය හමුදා මැදිහත්වීම අවසන් කරන බව නිවේදනය කළ අතර, RAF හැරියර් භට කණ්ඩායම එම වසරේම ඉවත් කර ගන්නා ලදී. 1980 දී එහි ස්ථීර විය. 1994 දී බ්‍රිතාන්‍ය සොල්දාදුවන් ඉවත් කරන ලදී, නමුත් එක්සත් රාජධානිය අලුතින් නිර්මාණය කරන ලද බෙලීස් සඳහා සහාය වීමට හමුදා පුහුණු ඒකකයක් ඉතිරි කළේය.
1993 ජාතික මැතිවරණයෙන් UDP නැවත බලය ලබා ගත් අතර, එස්කිවෙල් දෙවන වරටත් අගමැති විය. වැඩි කල් යන්නට මත්තෙන්, ප්‍රයිස් ග්වාතමාලාවේ පිළිගැනීම ලබා ගැනීම සඳහා ප්‍රයිස් ඕනෑවට වඩා සහන ලබා දී ඇති බව පවසමින් ප්‍රයිස්ගේ පාලන සමයේදී ග්වාතමාලාව සමඟ ඇති කර ගත් ගිවිසුමක් අත්හිටුවන බව එස්කිවෙල් නිවේදනය කළේය. මෙම ගිවිසුම මගින් දෙරට අතර වසර 130ක් පැරණි දේශසීමා ආරවුල සමනය වන්නට ඇත. රටවල් දෙක වෙනත් ක්ෂේත්‍රවල සහයෝගයෙන් කටයුතු කළද දේශසීමා ආතතීන් 2000 ගණන්වල මුල් භාගය දක්වා පැවතුනි.
1996 දී, බටහිර අර්ධගෝලයේ වඩාත්ම නිර්මල පරිසර පද්ධතියක් වන බෙලීස් බාධක පරය, යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙස නම් කරන ලදී.
1998 ජාතික මැතිවරණයෙන් PUP විශිෂ්ට ජයග්‍රහණයක් ලබා ගත් අතර PUP නායක සෙයිඩ් මූසා අගමැති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය. 2003 මැතිවරනයේදී PUP සිය බහුතරය පවත්වා ගත් අතර, මූසා දිගටම අගමැති විය. බෙලීස් හි ඌන සංවර්ධිත සහ බොහෝ දුරට ප්‍රවේශ විය නොහැකි දකුණු ප්‍රදේශයේ තත්වයන් වැඩිදියුණු කිරීමට ඔහු පොරොන්දු විය.
2005 දී, ජාතික අයවැයේ බදු වැඩිකිරීම් ඇතුළුව, PUP ආන්ඩුව සමඟ ඇති වූ අතෘප්තිය හේතුවෙන් බෙලීස් නොසන්සුන්තාවයේ ස්ථානය විය. 2008 පෙබරවාරි 8 වන දින, ඔහුගේ UDP මහ මැතිවරණයෙන් විශිෂ්ට ජයග්‍රහණයක් ලබා ගැනීමෙන් පසු ඩීන් බැරෝ අගමැති ලෙස දිවුරුම් දුන්නේය. බැරෝ සහ UDP 2012 දී සැලකිය යුතු තරම් කුඩා බහුතරයකින් නැවත තේරී පත් විය. බැරෝ 2015 නොවැම්බරයේ දී UDP අඛණ්ඩව තුන්වන මහා මැතිවරණ ජයග්‍රහණයක් කරා ගෙන ගිය අතර, පක්ෂයේ ආසන සංඛ්‍යාව 17 සිට 19 දක්වා වැඩි කළේය. මෙම මැතිවරණය පක්ෂ නායකයා ලෙස ඔහුගේ අවසාන මැතිවරණය බවත් පක්ෂය ඔහුගේ අනුප්‍රාප්තිකයා තෝරා ගැනීමට පක්ෂයට සූදානම් වෙමින් පවතින බවත් ඔහු පැවසීය.
2020 නොවැම්බර් 11 වන දින, ජොනී බ්‍රිසිනෝගේ නායකත්වයෙන් යුත් මහජන එක්සත් පක්ෂය (PUP), 2003 න් පසු ප්‍රථම වරට එක්සත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය (UDP) පරාජය කරන ලද අතර, බෙලීස් හි නව රජය පිහිටුවීම සඳහා ආසන 31 න් 26 ක් දිනා ගත්තේය. බ්‍රිසෙනෝ නොවැම්බර් 12 දින අගමැති ලෙස වැඩ භාර ගත්තේය.
2023 දී, ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය විසින් මැලේරියාව තුරන් කිරීම සඳහා සහතිකය පිරිනැමූ දෙවන මධ්‍යම ඇමරිකානු රට බවට බෙලීස් පත් විය.
බෙලීස් යනු පාර්ලිමේන්තු ව්‍යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුවකි. ආණ්ඩු ව්‍යුහය පදනම් වී ඇත්තේ බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තු ක්‍රමය මත වන අතර නීති පද්ධතිය එංගලන්තයේ සාමාන්‍ය නීතිය මත පදනම් වේ. රාජ්‍ය නායකයා බෙලීස්හි රජු වන III වන චාල්ස් ය. ඔහු එක්සත් රාජධානියේ ජීවත් වන අතර, බෙලිස් හි ආණ්ඩුකාරවරයා විසින් නියෝජනය කරනු ලැබේ. විධායක අධිකාරිය ආණ්ඩුකාරවරයාට උපදෙස් දෙන සහ රජයේ ප්‍රධානියා වන අගමැති විසින් මෙහෙයවනු ලබන කැබිනට් මණ්ඩලය විසින් ක්‍රියාත්මක කරනු ලැබේ. කැබිනට් අමාත්‍යවරුන් පාර්ලිමේන්තුවේ බහුතර දේශපාලන පක්ෂයේ සාමාජිකයන් වන අතර සාමාන්‍යයෙන් ඔවුන්ගේ කැබිනට් තනතුරුවලට සමගාමීව එය තුළ තේරී පත් වූ ආසන දරයි.
බෙලීස්හි ද්විමණ්ඩල ජාතික සභාව නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයකින් සහ සෙනෙට් සභාවකින් සමන්විත වේ. සභාවේ සාමාජිකයින් 31 දෙනා උපරිම වසර පහක කාලයක් සඳහා ජනප්‍රියව තේරී පත් වන අතර බෙලීස් හි සංවර්ධනයට බලපාන නීති සම්පාදනය කරයි. ආණ්ඩුකාරවරයා විසින් සෙනෙට් සභාවේ සාමාජිකයින් 12 දෙනා පත් කරනු ලබන අතර, සාමාජිකයින් විසින් තෝරා ගන්නා ලද සෙනෙට් සභාපතිවරයෙකු සමඟින්. සභාව විසින් සම්මත කරන ලද පනත් විවාද කිරීම සහ අනුමත කිරීම සඳහා සෙනෙට් සභාව වගකිව යුතුය.
ව්‍යවස්ථාදායක බලය බෙලීස් රජයට සහ පාර්ලිමේන්තුවට පැවරී ඇත. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය ආරක්‍ෂාවන්ට කතා කිරීමේ නිදහස, මාධ්‍ය, නමස්කාරය, ගමන් කිරීම සහ ඇසුරු කිරීමේ නිදහස ඇතුළත් වේ. අධිකරණය විධායකයෙන් සහ ව්‍යවස්ථාදායකයෙන් ස්වාධීන වේ.
ස්වාධීන අධිකරණ සාමාජිකයින් පත් කරනු ලැබේ. අධිකරණ පද්ධතියට අඩු බැරෑරුම් නඩු විභාග කරන මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණය යටතේ කණ්ඩායම්ගත කර ඇති ප්‍රාදේශීය මහේස්ත්‍රාත්වරුන් ඇතුළත් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය (අගවිනිසුරු) මිනීමැරුම් සහ ඒ හා සමාන බරපතල නඩු විභාග කරන අතර අභියාචනාධිකරණය ඔවුන්ගේ දඬුවම් අවලංගු කිරීමට ඉල්ලා සිටින වැරදිකරුවන්ගෙන් අභියාචනා විභාග කරයි. විත්තිකරුවන්ට, යම් යම් තත්වයන් යටතේ, කැරිබියන් අධිකරණයට ඔවුන්ගේ නඩු අභියාචනා කළ හැකිය.
1935 දී මැතිවරණ නැවත ස්ථාපිත කරන ලද නමුත් ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමට සුදුසුකම් ලැබුවේ ජනගහනයෙන් සියයට 1.8 ක් පමණි. 1954 දී කාන්තාවන්ට ඡන්ද අයිතිය හිමි විය.
1974 සිට, බෙලිස් හි පක්ෂ ක්‍රමය මධ්‍ය-වාම මහජන එක්සත් පක්ෂය සහ මධ්‍ය-දක්ෂිණාංශික එක්සත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය විසින් ආධිපත්‍යය දරයි, නමුත් අනෙකුත් කුඩා පක්ෂ අතීතයේ සියලු මට්ටම් මැතිවරණ සඳහා සහභාගී විය. මෙම කුඩා දේශපාලන පක්ෂ කිසිවක් සැලකිය යුතු ආසන සංඛ්‍යාවක් හෝ කාර්යාල සංඛ්‍යාවක් දිනා නොතිබුණද, ඔවුන්ගේ අභියෝගය වසර ගණනාවක් පුරා වර්ධනය වෙමින් පවතී.
බෙලීස් එක්සත් ජාතීන්ගේ පූර්ණ සහභාගීත්ව සාමාජිකයෙකි; පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ; ඇමරිකානු ජනපද සංවිධානය (OAS); මධ්යම ඇමරිකානු ඒකාබද්ධ පද්ධතිය (SICA); කැරිබියන් ප්‍රජාව (CARICOM); CARICOM තනි වෙළෙඳපොළ සහ ආර්ථිකය (CSME); කැරිබියන් ජනපද සංගමය (ACS); සහ දැනට බාබඩෝස්, බෙලිස්, ගයානා සහ ශාන්ත ලුසියා සඳහා පමණක් අවසන් අභියාචනාධිකරණය ලෙස සේවය කරන කැරිබියන් අධිකරණය (CCJ). 2001 දී, කැරිබියන් ප්‍රජා රජයේ ප්‍රධානීන් විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද පියවරක් මත ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන ලදී, එක්සත් රාජධානියේ ප්‍රිවි කවුන්සිලයේ අධිකරණ කමිටුව කැරිබියන් අධිකරණය සමඟ අවසන් අභියාචනාධිකරණය ලෙස ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමට කලාපය කටයුතු කළ යුතුය. එය තවමත් වෙළඳ සහ තනි වෙළෙඳපොළ ගිවිසුම් ඇතුළුව CARICOM ගිවිසුම්වලට එකඟ වීමේ ක්‍රියාවලියක පවතී.
බෙලීස් ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ (WTO) මුල් සාමාජිකයෙක් (1995) වන අතර, එහි වැඩ කටයුතු සඳහා ක්‍රියාකාරීව සහභාගී වේ. ගිවිසුමට අප්‍රිකානු, කැරිබියන් සහ පැසිෆික් රාජ්‍යයන් (ACP) සමූහයේ කැරිබියන් සංසදය (CARIFORUM) උප සමූහය ඇතුළත් වේ. CARIFORUM දැනට යුරෝපීය සංගමය සමඟ පූර්ණ කලාපීය වෙළඳ ගිවිසුමක් අවසන් කර ඇති පුළුල් ACP-කාණ්ඩයේ එකම කොටසයි.
බෙලිස් හි පිහිටි බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා ගැරිසන් ප්‍රධාන වශයෙන් භාවිතා කරනුයේ කැලෑ යුද පුහුණුව සඳහා වන අතර, වර්ග කිලෝමීටර් 13,000 (වර්ග සැතපුම් 5,000) ට වැඩි වනාන්තර භූමි ප්‍රමාණයකට ප්‍රවේශ විය හැකිය.
බෙලීස් ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ රෝම ප්‍රඥප්තියට පාර්ශවකරුවෙකි.
බෙලීස් ආරක්ෂක බලකාය (BDF) රටේ හමුදාව ලෙස සේවය කරයි. BDF, බෙලීස් ජාතික වෙරළාරක්ෂක බලකාය සහ ආගමන දෙපාර්තමේන්තුව, ආරක්ෂක සහ ආගමන අමාත්‍යාංශයේ දෙපාර්තමේන්තුවකි. 1997 දී නිත්‍ය හමුදාව 900කට වඩා, සංචිත හමුදාව 381, ගුවන් තටුව 45 සහ සමුද්‍රීය අංශය 36, දළ වශයෙන් 1,400ක සමස්ත ශක්තියක් විය. 2005 දී, නාවික අංශය බෙලිසියානු වෙරළාරක්ෂක බලකායේ කොටසක් බවට පත් විය. 2012 දී, බෙලිසියානු රජය මිලිටරිය සඳහා ඩොලර් මිලියන 17ක් පමණ වියදම් කර ඇති අතර, එය රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් (GDP) 1.08%කි. 1981 දී බෙලීස් නිදහස ලබා ගැනීමෙන් පසුව, ග්වාටමාලාවේ ආක්‍රමණයෙන් එය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා එක්සත් රාජධානිය රට තුළ වැළැක්වීමේ බලකායක් (බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා බෙලීස්) පවත්වාගෙන ගියේය (බලන්න ග්වාටමාලා බෙලිසියානු භූමියට හිමිකම් කියනු). 1980 ගණන් වලදී මෙයට බලඇණියක් සහ හැරියර්ස් හි අංක 1417 ෆ්ලයිට් RAF ඇතුළත් විය. ප්‍රධාන බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාව 1994 දී පිටත්ව ගියේ ග්වාතමාලාව බෙලිසියන් නිදහස පිළිගෙන වසර තුනකට පසුවය, නමුත් එක්සත් රාජධානිය බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා පුහුණු සහ ආධාරක ඒකකය බෙලීස් (BATSUB) සහ 25 Flight AAC හරහා 2011 දක්වා ද්විතීයික උපදේශකයින් හැර අවසන් බ්‍රිතාන්‍ය හමුදා ලේඩිවිල් බැරැක්කයෙන් පිටවන තෙක් පුහුණුවීම් පවත්වා ගෙන ගියේය.
බෙලීස් දිස්ත්‍රික්ක හයකට බෙදා ඇත.
මෙම දිස්ත්‍රික්ක තවදුරටත් මැතිවරණ කොට්ඨාස 31කට බෙදා ඇත. බෙලීස් හි පළාත් පාලන ආයතන ප්‍රාදේශීය පාලන වර්ග හතරකින් සමන්විත වේ: නගර සභා, නගර සභා, ගම් සභා සහ ප්‍රජා සභා. නගර සභා දෙක (බෙලිස් නගරය සහ බෙල්මොපන්) සහ නගර සභා හත රටේ නාගරික ජනගහනය ආවරණය වන අතර ගම් සහ ප්‍රජා සභා ග්‍රාමීය ජනගහනය ආවරණය කරයි.
බෙලීස් ඉතිහාසය පුරාවටම, ග්වාතමාලාව බෙලිසියානු ප්‍රදේශයේ සම්පූර්ණ හෝ කොටසකට ස්වෛරීත්වය ප්‍රකාශ කර ඇත. මෙම ප්‍රකාශය වරින් වර ග්වාතමාලාවේ රජය විසින් අඳින ලද සිතියම්වල පිළිබිඹු වන අතර, බෙලීස් ග්වාතමාලාවේ විසිතුන්වන දෙපාර්තමේන්තුව ලෙස පෙන්වයි.
ග්වාතමාලාවේ භෞමික හිමිකම් සඳහා බෙලීස් ප්‍රධාන භූමියෙන් 53% ක් පමණ ඇතුළත් වන අතර එයට දිස්ත්‍රික්ක හතරක සැලකිය යුතු කොටස් ඇතුළත් වේ: බෙලීස්, කයෝ, ස්ටැන් ක්‍රීක් සහ ටොලෙඩෝ. රටේ ජනගහනයෙන් දළ වශයෙන් 43%ක් (≈154,949 බෙලිසියානුවන්) මෙම කලාපයේ වාසය කරති.
2020 වන විට, ග්වාතමාලාව සමඟ දේශසීමා ආරවුල නොවිසඳී විවාදාත්මකව පවතී. බෙලිසියානු ප්‍රදේශයට ග්වාතමාලාවේ හිමිකම රඳා පවතින්නේ, 1859 ඇන්ග්ලෝ-ග්වාතමාලානු ගිවිසුමේ VII වගන්තිය මත වන අතර, එය බෙලීස් නගරය සහ ග්වාතමාලාව අතර මාර්ගයක් තැනීමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට බැඳී සිටියේය. විවිධ අවස්ථා වලදී, ගැටලුව සඳහා එක්සත් රාජධානිය, කැරිබියන් ප්‍රජා ප්‍රධානීන්, ඇමරිකානු ජනපද සංවිධානය (OAS), මෙක්සිකෝව සහ එක්සත් ජනපදය විසින් මැදිහත් වීමක් අවශ්‍ය විය. 2018 අප්‍රේල් 15 වන දින, ග්වාතමාලාවේ ආන්ඩුව දිගුකාලීන ගැටලුව විසඳීම සඳහා රට බෙලීස් පිළිබඳ භෞමික හිමිකම් ජාත්‍යන්තර අධිකරණයට (ICJ) ගෙන යා යුතුද යන්න තීරණය කිරීමට ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වීය. ග්වාතමාලා ජාතිකයන් මෙම කාරණය සම්බන්ධයෙන් 95% ඔව් යැයි ඡන්දය දුන්හ. එවැනිම ජනමත විචාරණයක් 2019 අප්‍රේල් 10 වන දින බෙලීස් හි පැවැත්වීමට නියමිතව තිබූ නමුත් අධිකරණ තීන්දුවක් එය කල් දැමීමට හේතු විය. ජනමත විචාරණය 2019 මැයි 8 වන දින පවත්වන ලද අතර, ඡන්දදායකයින්ගෙන් 55.4% ක් මෙම කාරණය ICJ වෙත යැවීමට තීරණය කළහ.
රටවල් දෙකම ICJ වෙත (පිළිවෙලින් 2018 සහ 2019 දී) ඉල්ලීම් ඉදිරිපත් කළ අතර ICJ විසින් ග්වාතමාලාවේ මූලික සංක්ෂිප්තය 2020 දෙසැම්බර් වන විටත් බෙලීස්ගේ ප්‍රතිචාරය 2022 වන විටත් ඉදිරිපත් කරන ලෙස නියෝග කරන ලදී. 2023 ජූනි 7 වන දින, ලිඛිත ඉදිරිපත් කිරීමේ අදියර අවසන් වූ අතර, මීළඟ පියවර වන්නේ එක් එක් රටෙහි නීති කණ්ඩායම්වල වාචික තර්කයන්ය.
බෙලීස් 2007 දී ආදිවාසීන්ගේ අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ (එජාස) ප්‍රකාශනයට සහාය දැක්වීය, එය ආදිවාසී කණ්ඩායම් සඳහා නීත්‍යානුකූල ඉඩම් අයිතිය ස්ථාපිත කරන ලදී. වෙනත් අධිකරණ නඩු මෙම අයිතිවාසිකම් තහවුරු කර ඇත්තේ බෙලීස් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේ 2013 තීන්දුව ආදිවාසීන් සඳහා සම්ප්‍රදායික ඉඩම් හිමිකම් පොදු ඉඩම් ලෙස පිළිගන්නා ලෙස 2010 දී දුන් තීන්දුවයි. එවැනි තවත් නඩුවක් නම්, මායාවරුන්ගේ ඉඩම් වර්ගීකරණය කිරීමට සහ සාම්ප්‍රදායික පාලනය ක්‍රියාත්මක කිරීමට රට ඉඩම් ලේඛනාගාරයක් සංවර්ධනය කළ යුතු බවට නියම කළ බෙලිසියානු රජය පිළිබඳ කැරිබියන් අධිකරණයේ (CCJ) 2015 නියෝගයයි. මෙම තීන්දු තිබියදීත්, ආදිවාසී ප්‍රජාවන්ගේ ඉඩම් අයිතියට සහාය දැක්වීම සඳහා බෙලීස් සුළු ප්‍රගතියක් ලබා ඇත; නිදසුනක් වශයෙන්, CCJ ගේ තීරණයෙන් පසු වසර දෙක තුළ, බෙලීස්ගේ රජය මායා ඉඩම් ලේඛනය දියත් කිරීමට අපොහොසත් වූ අතර, කණ්ඩායම තමන් අතට ගැනීමට පියවර ගැනීමට පෙලඹුණි.
මෙම සිද්ධීන්හි නිශ්චිත ප්රතිවිපාක පරීක්ෂා කිරීම අවශ්‍ය වේ. 2017 වන විට, බෙලීස් ආදිවාසී ජනගහනය සහ ඔවුන්ගේ අයිතිවාසිකම් හඳුනා ගැනීමට තවමත් අරගල කරයි. UN හි 2030 තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්ක වෙත එහි ප්‍රගතිය පිළිබඳව බෙලිස් විසින් නිර්මාණය කරන ලද පිටු 50ක ස්වේච්ඡා ජාතික වාර්තාවට අනුව, ස්වදේශික කණ්ඩායම් රටේ දර්ශකවලට කිසිඳු සාධකයක් නොවේ. බෙලීස් හි මායා ජනගහනය වාර්තාවේ සම්පූර්ණයෙන් එක් වරක් පමණක් සඳහන් වේ.
බෙලීස් උතුරු මධ්යම ඇමරිකාවේ කැරිබියන් වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇත. එය උතුරින් මෙක්සිකානු ප්‍රාන්තයේ ක්වින්ටනා රූ සමඟ ද, බටහිරින් ග්වාතමාලාවේ පීටෙන් දෙපාර්තමේන්තුව සමඟ ද දකුණින් ග්වාතමාලාවේ ඉසබාල් දෙපාර්තමේන්තුව සමඟ ද මායිමක් බෙදා ගනී. කැරිබියන් මුහුදේ නැඟෙනහිර දෙසින්, ලෝකයේ දෙවන දිගම බාධක පරය වන අතර එය ප්‍රධාන වශයෙන් වගුරු වෙරළ තීරයේ කිලෝමීටර් 386 (සැතපුම් 240) විශාල ප්‍රමාණයක් දෙපස පිහිටා ඇත. රටෙහි වර්ග ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 22,960 (වර්ග සැතපුම් 8,865) වන අතර එය එල් සැල්වදෝරය, ඊශ්‍රායලය, නිව් ජර්සි හෝ වේල්සයට වඩා තරමක් විශාල ප්‍රදේශයකි. වෙරළ තීරයේ සහ උතුරු අභ්‍යන්තරයේ ඇති බොහෝ කලපු නිසා සැබෑ භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 21,400 (වර්ග සැතපුම් 8,263) දක්වා අඩු කරයි. පැසිෆික් වෙරළ තීරයක් නොමැති එකම මධ්‍යම ඇමරිකානු රට එයයි.
බෙලීස් දළ වශයෙන් රොම්බස් ලෙස හැඩගස්වා ඇති අතර එය උතුරු-දකුණු කිලෝමීටර් 280 (සැතපුම් 174) ක් සහ නැගෙනහිර-බටහිර කිලෝමීටර් 100 ක් (සැතපුම් 62) පමණ විහිදෙන අතර සම්පූර්ණ භූමි මායිම් දිග කිලෝමීටර් 516 කි (සැතපුම් 321) වේ. හොන්ඩෝ සහ සාර්ස්ටූන් ගංගාව යන ගංගා දෙකක රැලි සහිත ගමන් මාර්ග රටේ උතුරු සහ දකුණු මායිම්වලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් නිරූපණය කරයි. බටහිර මායිම ස්වභාවික ලක්ෂණ අනුගමනය නොකරන අතර පහතරට වනාන්තර සහ උස්බිම් සානුව හරහා උතුර-දකුණට දිව යයි.
බෙලීස් හි උතුර බොහෝ දුරට වනාන්තර සහිත ස්ථානවල පැතලි, වගුරු බිම් සහිත වෙරළබඩ තැනිතලා වලින් සමන්විත වේ. කුඩා භූගෝලීය ප්රදේශය සැලකිල්ලට ගනිමින් ශාක ඉතා විවිධාකාර වේ. දකුණේ මායා කඳුකරයේ පහත් කඳු වැටිය අඩංගු වේ. බෙලීස් හි උසම ස්ථානය වන්නේ මීටර් 1,124 (අඩි 3,688) හි ඩොයිලිගේ ඩිලයිට් ය.
බෙලීස්හි රළු භූගෝලීය පිහිටීම, මෙක්සිකෝවට ඇතුල් වීමේ දොරටුවක් ලෙස රට භාවිතා කරන මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන්ට රටේ වෙරළ තීරය සහ කැලෑව ආකර්ශනීය කර ඇත. 2011 දී, එක්සත් ජනපදය ප්‍රධාන මත්ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදකයින් හෝ මත්ද්‍රව්‍ය සඳහා සංක්‍රමණ රටවල් ලෙස සලකනු ලබන ජාතීන්ගේ ලැයිස්තුවට බෙලීස් එකතු කළේය.
උතුරු සහ දකුණු ඇමරිකාව අතර පිහිටීම සහ ශාක හා සත්ව ජීවීන් සඳහා පුළුල් පරාසයක දේශගුණය සහ වාසස්ථාන නිසා බෙලීස්හි පොහොසත් වනජීවී විවිධත්වයක් ඇත. බෙලීස් හි අඩු මානව ජනගහනය සහ ආසන්න වශයෙන් වර්ග කි.මී. 22,970 (වර්ග සැතපුම් 8,867) වර්ග කිලෝමීටර් (වර්ග සැතපුම් 8,867) ප්‍රමාණයක බෙදා හැර නොමැති භූමි ප්‍රමාණය ආමඩිලෝස්, සර්පයන් සහ වඳුරන් ඇතුළු ශාක විශේෂ 5,000කට වැඩි ප්‍රමාණයකට සහ සියගණනක් සත්ත්ව විශේෂ සඳහා කදිම නිවහනක් බවට පත් කරයි.
කොක්ස්කොම්බ් ද්‍රෝණිය වනජීවී අභයභූමිය යනු මායා කඳුකරයේ නැගෙනහිර බෑවුම්වල ආසන්න වශයෙන් වර්ග කිලෝමීටර් 400 (වර්ග සැතපුම් 150) ප්‍රදේශයක වනාන්තර, සත්ත්ව විශේෂ සහ ජල පෝෂක ආරක්ෂා කිරීම සඳහා පිහිටුවා ඇති දකුණු-මධ්‍යම බෙලීස් හි ස්වභාවික රක්ෂිතයකි. මෙම රක්ෂිතය 1990 දී ජගුවාර් සඳහා පළමු වන අභයභූමිය ලෙස ආරම්භ කරන ලද අතර එය ලෝකයේ ජගුවාර් සංරක්ෂණය සඳහා වූ ප්‍රමුඛතම ස්ථානය ලෙස එක් කතුවරයෙකු විසින් සලකනු ලැබේ.
බෙලීස් හි වන ආවරණය මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 56% ක් පමණ වන අතර, 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර් 1,277,050 ට සමාන වන අතර, 1990 දී හෙක්ටයාර 1,600,030 සිට පහත වැටුණි. 2020 දී ස්වභාවිකව ප්‍රතිජනනය වන වනාන්තර (හෙක්ටයාර් 1,0274) ක් ආවරණය කර ඇත. වනාන්තර ආවරණය හෙක්ටයාර 2,390 ස්වභාවිකව ප්‍රතිජනනය වන වනාන්තරවලින් 0%ක් ප්‍රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති දේශීය ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) ලෙස වාර්තා වූ අතර වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 59%ක් පමණ රක්ෂිත ප්‍රදේශ තුළ දක්නට ලැබේ.
රටේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් 20%ක් පමණ වගා බිම් (කෘෂිකාර්මික) සහ මිනිස් ජනාවාස වලින් ආවරණය වී ඇත. බෙලීස් හි 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 6.15/10, එය රටවල් 172 කින් ගෝලීය වශයෙන් 85 වැනි ස්ථානයට පත් විය. සැවානා, ලඳු කැලෑ සහ තෙත් බිම් බෙලීස්හි ඉතිරි බිම් ආවරණයෙන් සමන්විත වේ. වැදගත් කඩොලාන පරිසර පද්ධති ද බෙලිස්හි භූ දර්ශනය පුරා නියෝජනය වේ. භෞමික පරිසර කලාප හතරක් රටේ දේශසීමා තුළ පිහිටා ඇත - පෙටෙන්-වෙරාකෲස් තෙත් වනාන්තර, බෙලිසියානු පයින් වනාන්තර, බෙලිසියානු වෙරළ කඩොලාන, සහ බෙලිසියන් ගල්පර කඩොලාන. දකුණු මෙක්සිකෝවේ සිට පැනමාව දක්වා විහිදෙන ගෝලීය වශයෙන් වැදගත් වන මෙසෝඇමරිකන් ජෛව කොරිඩෝව හි කොටසක් ලෙස, බෙලීස් හි ජෛව විවිධත්වය - සමුද්‍ර හා භූමිෂ්ඨ යන දෙඅංශයෙන්ම - බහුල ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ වලින් පොහොසත් ය.
බෙලීස් ජෛව විවිධත්වය සහ ස්වභාවික සම්පත් ආරක්ෂා කිරීමේ ප්‍රමුඛයා ද වේ. ආරක්‍ෂිත ප්‍රදේශ පිළිබඳ ලෝක දත්ත සමුදායට අනුව, බෙලීස්හි භූමි ප්‍රදේශයෙන් 37%ක් යම් ආකාරයක නිල ආරක්‍ෂාවකට යටත් වන අතර, ඇමරිකාවේ භූමිෂ්ඨ ආරක්‍ෂිත ප්‍රදේශවලින් වඩාත් පුළුල් පද්ධතියක් බෙලීස් වෙත ලබා දෙයි. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව, කොස්ටාරිකාව ආරක්ෂා කර ඇත්තේ එහි භූමි ප්‍රදේශයෙන් 27%ක් පමණි.
බෙලීස් බාධක පරය අඩංගු බෙලීස්හි භෞමික ජලයෙන් 13.6% ක් පමණ ද ආරක්ෂා කර ඇත. බෙලීස් බාධක පරය යුනෙස්කෝව විසින් පිළිගත් ලෝක උරුම අඩවියක් වන අතර එය ඕස්ට්‍රේලියාවේ මහා බාධක පරයට පිටුපසින් ලෝකයේ දෙවන විශාලතම බාධක පරය වේ.
ලතින් ඇමරිකාවේ සහ කැරිබියන් හි ආර්ද්‍ර නිවර්තන කලාප සඳහා ජල මධ්‍යස්ථානය (CATHALAC) සහ NASA විසින් සිදු කරන ලද දුරස්ථ සංවේදක අධ්‍යයනයක් වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව සහ බෙලීස්හි ස්වභාවික සම්පත් අමාත්‍යාංශයේ රජයේ ඉඩම් තොරතුරු මධ්‍යස්ථානය (LIC) සහ පරිසරය (MNRE), සහ 2010 අගෝස්තු මාසයේදී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, 2010 මුල් භාගයේදී බෙලීස් හි වනාන්තර ආවරණය විය. ආසන්න වශයෙන් 62.7%, 1980 අග භාගයේ 75.9% සිට පහත වැටුණි. බෙලීස් නිවර්තන වනාන්තර අධ්‍යයනය සහ සංරක්ෂණ ජාත්‍යන්තරය විසින් කරන ලද සමාන අධ්‍යයනයක් මගින් බෙලීස් හි වනාන්තර ආවරණය සම්බන්ධයෙන් සමාන ප්‍රවණතා අනාවරණය විය. අධ්‍යයනයන් දෙකෙන්ම පෙන්නුම් කරන්නේ සෑම වසරකම බෙලීස් හි වනාන්තර ආවරණයෙන් 0.6% ක් අහිමි වන අතර එය සෑම වසරකම සාමාන්‍යයෙන් හෙක්ටයාර් 10,050 (අක්කර 24,835) ක් එළිපෙහෙළි කිරීමට පරිවර්තනය වේ. CATHALAC, NASA සහ MNRE මගින් USAID සහාය දක්වන SERVIR අධ්‍යයනයෙන් පෙන්නුම් කළේ රටේ වනාන්තර ආරක්ෂා කිරීම සඳහා බෙලීස් හි ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ අතිශයින් ඵලදායී වී ඇති බවයි. 1980 සිට 2010 දක්වා කාලය තුළ නීත්‍යානුකූලව ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ තුළ වනාන්තරවලින් 6.4% ක් පමණ වන අතර, 1980 සිට 2010 දක්වා කාලය තුළ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශවලින් පිටත වනාන්තරවලින් හතරෙන් එකකට වැඩි ප්‍රමාණයක් අහිමි විය.
සාපේක්ෂ වශයෙන් ඉහළ වනාන්තර ආවරණයක් සහ අඩු වන විනාශයක් ඇති රටක් ලෙස, REDD වැනි මුලපිරීම් සඳහා සහභාගී වීමට බෙලීස් සැලකිය යුතු විභවයක් ඇත. සැලකිය යුතු කරුණක් නම්, බෙලීස් හි වන විනාශය පිළිබඳ SERVIR අධ්‍යයනය ද බෙලීස් සාමාජික රටක් වන පෘථිවි නිරීක්ෂණ කණ්ඩායම (GEO) විසින් පිළිගෙන ඇත.
බෙලීස්හි ආර්ථිකමය වශයෙන් වැදගත් ඛනිජ ගණනාවක් ඇති බව දන්නා නමුත් පතල් කැණීමට තරම් විශාල ප්‍රමාණවලින් කිසිවක් නොමැත. මෙම ඛනිජ වලට ඩොලමයිට්, බැරයිට් (බේරියම් ප්‍රභවය), බොක්සයිට් (ඇලුමිනියම් ප්‍රභවය), කැසිටරයිට් (ටින් ප්‍රභවය) සහ රන් ඇතුළත් වේ. 1990 දී මාර්ග ඉදිකිරීම් සඳහා භාවිතා කරන ලද හුණුගල්, ගෘහස්ථ හෝ අපනයන භාවිතය සඳහා සූරාකන ලද එකම ඛනිජ සම්පත විය.
2006 දී, ස්පාඤ්ඤ ලුක්අවුට් නගරයේ අලුතින් සොයාගත් බොරතෙල් වගා කිරීම මෙම සංවර්ධනය වෙමින් පවතින ජාතියට නව අපේක්ෂාවන් සහ ගැටළු ඉදිරිපත් කර ඇත.
බෙලීස් හි ජෛව ධාරිතාව සඳහා ප්‍රවේශය ලෝක සාමාන්‍යයට වඩා බෙහෙවින් වැඩි ය. 2016 දී බෙලීස්, එහි භූමි ප්‍රදේශය තුළ එක් පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 3.8ක ජෛව ධාරිතාවක් ඇති අතර, එය එක් පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 1.6ක ලෝක සාමාන්‍යයට වඩා බොහෝ වැඩිය. 2016 දී බෙලීස් එක් පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 5.4 ක ජෛව ධාරිතාවක් භාවිතා කළේය - ඔවුන්ගේ පරිභෝජනයේ පාරිසරික අඩිපාර. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඔවුන් බෙලීස් අඩංගු වන ප්‍රමාණයට වඩා වැඩි ජෛව ධාරිතාවක් භාවිතා කරන බවයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, බෙලීස් ජෛව ධාරිතා හිඟයක් පවත්වාගෙන යයි.
බෙලීස් බාධක පරය යනු බෙලීස් වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති කොරල්පර මාලාවක් වන අතර එය උතුරින් මීටර 300 (අඩි 980) ක් සහ දකුණින් රට සීමාව තුළ මීටර් 40 (සැතපුම් 25) ක් පමණ වේ. බෙලීස් බාධක පරය යනු යුකැටන් අර්ධද්වීපයේ ඊසානදිග කෙළවරේ කැන්කන් සිට රිවීරා මායා හරහා අඛණ්ඩව පවතින 900-කිලෝමීටර-දිග (සැතපුම් 560) මෙසෝඇමරිකන් බාධක පර පද්ධතියේ කිලෝමීටර් 300-දිග (සැතපුම් 190) කොටසකි. හොන්ඩුරාස් වෙත එය විශාලතම කොරල්පර පද්ධතියක් බවට පත් කරයි ලෝකය.
එය බෙලීස් හි ඉහළම සංචාරක ගමනාන්තය වන අතර එය ස්කූබා කිමිදීම සහ ස්නෝකර්ලිං සඳහා ජනප්‍රිය වන අතර එහි 260,000 නරඹන්නන්ගෙන් අඩක් පමණ ආකර්ෂණය කරයි. එය එහි ධීවර කර්මාන්තයට ද අත්‍යවශ්‍ය වේ. 1842 දී චාල්ස් ඩාවින් එය විස්තර කළේ "බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්හි වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ගල්පරය" ලෙසිනි.
බෙලීස් බාධක පරය 1996 දී යුනෙස්කෝව විසින් ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.
බෙලීස් බාධක පරය යනු ශාක හා සතුන් විශාල විවිධත්වයකට නිවහන වන අතර එය ලෝකයේ වඩාත්ම විවිධ පරිසර පද්ධති වලින් එකකි:
ගල්පරවලින් ~90% ක් තවමත් පර්යේෂණය කර නොමැති නිසා, සමහරක් ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ සියලුම විශේෂවලින් 10% ක් පමණක් සොයාගෙන ඇති බවයි.
2010 දෙසැම්බර් මාසයේදී බොටම් ට්‍රෝලින් සම්පූර්ණයෙන්ම තහනම් කළ ලොව ප්‍රථම රට බෙලීස් විය. 2015 දෙසැම්බරයේදී, බෙලීස් විසින් බාධක කොරල්පරයෙන් කිලෝමීටර 1ක් (සැතපුම් 0.6) සහ එහි ලෝක උරුම ස්ථාන හතක් ඇතුළත අක්වෙරළ තෙල් කැණීම තහනම් කළේය.
මෙම ආරක්ෂිත පියවරයන් නොතකා, ගල්පරය සාගර දූෂණයෙන් මෙන්ම පාලනය නොකළ සංචාරක, නාවික සහ මසුන් ඇල්ලීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත. අනෙකුත් තර්ජන අතර සුළි කුණාටු, ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම සහ එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සාගර උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම, කොරල්පර විරංජනයට හේතු වේ. 1998 සිට බෙලීස් කොරල්පරයෙන් 40%කට වඩා හානි වී ඇති බව විද්‍යාඥයින් විසින් ප්‍රකාශ කර ඇත.
කලාපය අනුව කාලගුණික රටා වල සැලකිය යුතු වෙනස්කම් තිබුණද, බෙලීස්හි උච්චාරණය වන තෙත් සහ වියළි කාල සහිත නිවර්තන දේශගුණයක් ඇත. උන්නතාංශය, වෙරළ ආසන්නයේ සහ කැරිබියන් මුහුදේ ඊසානදිග වෙළඳ සුළං වල මධ්යස්ථ බලපෑම් අනුව උෂ්ණත්වය වෙනස් වේ. වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය ජනවාරි මාසයේ 24 °C (75.2 °F) සිට ජූලි මාසයේදී 27 °C (80.6 °F) දක්වා පරාසයක පවතී. මවුන්ටන් පයින් රිජ් වැනි දකුණු කඳුකර සානුව හැරුණු විට රට අභ්‍යන්තරයේ උෂ්ණත්වය තරමක් වැඩි වන අතර එහිදී එය වසර පුරා සැලකිය යුතු ලෙස සිසිල් වේ. සමස්තයක් වශයෙන්, සෘතු උෂ්ණත්වයට වඩා ආර්ද්‍රතාවයේ සහ වර්ෂාපතනයේ වෙනස්කම් මගින් සලකුණු කර ඇත.
සාමාන්‍ය වර්ෂාපතනය උතුරේ සහ බටහිරින් මිලිමීටර 1,350 (අඟල් 53) සිට අන්ත දකුණේ මිලිමීටර 4,500 (අඟල් 180) දක්වා සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වේ. වර්ෂාපතනයේ සෘතුමය වෙනස්කම් රටේ උතුරු සහ මධ්‍යම ප්‍රදේශ වල, ජනවාරි සහ අප්‍රේල් හෝ මැයි අතර, මසකට මිලිමීටර 100 (අඟල් 3.9) ට වඩා අඩු වර්ෂාපතනයක් වේ. වියළි කාලය දකුණේ කෙටි වන අතර සාමාන්‍යයෙන් පවතින්නේ පෙබරවාරි සිට අප්‍රේල් දක්වා පමණි. ප්‍රාදේශීය වශයෙන් "පුංචි වියලි" ලෙස හඳුන්වන කෙටි, අඩු වැසි සහිත කාලපරිච්ඡේදයක් සාමාන්‍යයෙන් වර්ෂා සමය ආරම්භ වූ පසු ජූලි අග හෝ අගෝස්තු මාසයේ සිදු වේ.
සුළි කුණාටු බෙලිසියානු ඉතිහාසයේ ප්‍රධාන සහ විනාශකාරී භූමිකාවන් ඉටු කර ඇත. 1931 දී, නම් නොකළ සුළි කුණාටුවක් බෙලීස් නගරයේ ගොඩනැගිලිවලින් තුනෙන් දෙකක් විනාශ වූ අතර 1,000 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගියේය. 1955 දී ජැනට් සුළි කුණාටුව උතුරු කොරොසාල් නගරය සමතලා කළේය. වසර හයකට පසුව පමණක්, හැටී සුළි කුණාටුව රටේ මධ්‍යම වෙරළබඩ ප්‍රදේශයට පහර දුන් අතර, පැයට කිලෝමීටර 300 (පැයට සැතපුම් 185) සහ මීටර් 4 (අඩි 13) කුණාටු වඩදිය වැඩි විය. වසර තිහක් තුළ දෙවන වරට බෙලීස් නගරයේ සිදු වූ විනාශය නිසා අගනුවර කිලෝමීටර් 80 (සැතපුම් 50) පමණ රට අභ්‍යන්තරයෙන් සැලසුම් කර ඇති බෙල්මොපන් නගරයට ගෙන යාමට හේතු විය.
1978 දී, ග්‍රේටා සුළි කුණාටුව දකුණු වෙරළ තීරයේ ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 25 කට වැඩි හානියක් සිදු කළේය. 2000 දී, ජාතියේ වාර්තාවේ තෙත්ම නිවර්තන සුළි කුණාටුව වන කීත් සුළි කුණාටුව, ඇනහිට ඇති අතර, ඔක්තෝබර් 1 වන දින 4 වන කාණ්ඩයේ කුණාටුවක් ලෙස ජාතියට පහර දුන් අතර, මරණ 19 ක් සහ අවම වශයෙන් ඩොලර් මිලියන 280 ක හානියක් සිදු විය. වැඩි කල් යන්නට මත්තෙන්, 2001 ඔක්තෝම්බර් 9 වන දින, අයිරිස් සුළි කුණාටුව 4 වන කාණ්ඩයේ කුණාටුවක් ලෙස මන්කි රිවර් ටවුන් වෙත ගොඩබිමට පැමිණියේය. කුණාටුවෙන් ගම්මානයේ බොහෝ නිවාස කඩා බිඳ දැමූ අතර කෙසෙල් වගාවද විනාශ විය. 2007 දී ඩීන් සුළි කුණාටුව 5 වැනි කාණ්ඩයේ කුණාටුවක් ලෙස ගොඩබිමට කඩා වැදුණේ බෙලීස්-මෙක්සිකෝ දේශසීමාවේ සිට කිලෝමීටර 40ක් (සැතපුම් 25) උතුරින් පමණි. ඩීන් උතුරු බෙලීස්හි විශාල හානියක් සිදු කළේය.
2010 දී, බෙලීස්, 2 වන කාණ්ඩයේ රිචඩ් සුළි කුණාටුවෙන් සෘජුවම බලපෑමට ලක් වූ අතර, එය 2010 ඔක්තෝබර් 25 දින UTC 00:45 ට පමණ බෙලීස් නගරයට ආසන්න වශයෙන් 32 (සැතපුම් 20) දකුණු-ගිණිකොණ දෙසින් ගොඩබිමට කඩා වැදුණි. කුණාටුව බෙල්මොපාන් දෙසට රට අභ්‍යන්තරයට ගමන් කළ අතර, මූලික වශයෙන් භෝග සහ නිවාසවලට හානි වීමෙන් BZ$33.8 (ඇ.ඩො. මිලියන 17.4) හානියක් සිදු විය. 2022 දී ඇති වූ ලිසා සුළි කුණාටුව බෙලීස් වෙත ළඟා වූ ආසන්නතම සුළි කුණාටුවයි.
බෙලීස් සතුව කුඩා, බොහෝ දුරට පුද්ගලික ව්‍යවසාය ආර්ථිකයක් ඇති අතර එය මූලික වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය, කෘෂිකාර්මික කර්මාන්ත සහ වෙළඳ භාණ්ඩ මත පදනම් වූ අතර, සංචාරක හා ඉදිකිරීම් මෑතකදී වැඩි වැදගත්කමක් ලබා ගනී. රට කාර්මික ඛනිජ, බොරතෙල් සහ පෙට්‍රෝලියම් නිෂ්පාදකයෙකි. 2017 වන විට, තෙල් නිෂ්පාදනය 320 m3/d (2,000 bbl/d) විය. කෘෂිකාර්මික කටයුතුවලදී, යටත් විජිත සමයේ මෙන් සීනි ප්‍රධාන බෝගය ලෙස පවතින අතර, අපනයනවලින් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයකට දායක වන අතර, කෙසෙල් කර්මාන්තය විශාලතම සේවා යෝජකයා වේ. 2007 දී බෙලීස් ලොව තුන්වන විශාලතම පැපොල් අපනයනකරු බවට පත් විය.
බෙලීස් රජය ආර්ථික ස්ථාවරත්වය සඳහා වැදගත් අභියෝගවලට මුහුණ දෙයි. බදු එකතු කිරීම වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා කඩිනම් ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමට පොරොන්දු වී ඇත, නමුත් වියදම් පාලනය කිරීමේ ප්‍රගතියක් නොමැතිකම විනිමය අනුපාතය පීඩනයට ලක් කළ හැකිය. 1999 මුල් භාගයේදී සංචාරක සහ ඉදිකිරීම් අංශ ශක්තිමත් වූ අතර, එය සියයට හතරක පුනර්ජීවනය වූ වර්ධනය පිළිබඳ මූලික ඇස්තමේන්තුවකට තුඩු දුන්නේය. යටිතල පහසුකම් ප්‍රධාන ආර්ථික සංවර්ධන අභියෝගයක් ලෙස පවතී; කලාපයේ වඩාත්ම මිල අධික විදුලිය බෙලීස් සතුව ඇත. වෙළඳාම වැදගත් වන අතර ප්‍රධාන වෙළඳ හවුල්කරුවන් වන්නේ එක්සත් ජනපදය, මෙක්සිකෝව, එක්සත් රාජධානිය, යුරෝපා සංගමය සහ CARICOM ය.
බෙලීස් සතුව වාණිජ බැංකු කණ්ඩායම් හතරක් ඇත, එයින් විශාලතම සහ පැරණිතම වන්නේ බෙලීස් බැංකුවයි. අනෙකුත් බැංකු තුන වන්නේ හෙරිටේජ් බැංකුව, අත්ලාන්තික් බැංකුව සහ ස්කොටියාබෑන්ක් (බෙලීස්) ය. 1940 ගණන් වලදී මේරියන් එම්. ගෑනි, එස්.ජේ ගේ නායකත්වය යටතේ ශක්තිමත් ණය සමිති සංකීර්ණයක් ආරම්භ විය.
මධ්‍යම ඇමරිකාවේ වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති නිසා, බෙලීස් නිවාඩු ගත කරන්නන් සඳහා සහ බොහෝ උතුරු ඇමරිකානු මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන් සඳහා ජනප්‍රිය ගමනාන්තයකි. බෙලීස් මුදල් එක්සත් ජනපද ඩොලරයට සම්බන්ධ කර ඇති අතර බෙලීස් හි බැංකු අනේවාසිකයින්ට ගිණුම් පිහිටුවීමේ හැකියාව ලබා දෙයි, එබැවින් මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන් සහ මුදල් විශුද්ධිකරණ බෙලීස් හි බැංකු වෙත ආකර්ෂණය වේ. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව, 2014 සිට, ලෝකයේ "ප්‍රධාන මුදල් විශුද්ධිකරණ රටවල්" ලෙස බෙලීස් නම් කර ඇත.
බෙලීස් හි විශාලතම ඒකාබද්ධ විදුලි උපයෝගිතා සහ ප්‍රධාන බෙදාහරින්නා වන්නේ සීමාසහිත බෙලීස් විදුලිබල (Belize Electricity Limited) ය. BEL හි දළ වශයෙන් 70%ක හිමිකාරීත්වය කැනේඩියානු ආයෝජකයෙකු සතු බෙදාහැරීමේ උපයෝගිතා ආයතනයක් වන ෆෝටිස් ඉන්කෝපරේෂන්. ෆෝටිස් 1999 දී BEL හි කළමනාකාරිත්වය භාර ගත්තේ, දේශීයව කළමනාකරණය කරන ලද උපයෝගිතා සමඟ පූර්ව මූල්‍ය ගැටලු අවම කර ගැනීමේ උත්සාහයක් ලෙස බෙලීස් රජයේ ආරාධනයෙනි. BEL හි නියාමනය කරන ලද ආයෝජනයට අමතරව, ෆෝටිස් හට මැකල් ගඟේ ජලවිදුලි උත්පාදන පහසුකම් තුනක් ක්‍රියාත්මක කරන නියාමනය නොකළ ජල විදුලි උත්පාදන ව්‍යාපාරයක් වන සීමාසහිත බෙලීස් විදුලිබල සමාගම (BECOL) හිමි වේ.
2011 ජූනි 14 දින, බෙලීස් රජය විසින් සීමාසහිත බෙලීස් විදුලිබල හි ෆෝටිස් ඉන්කෝපරේෂන් හි හිමිකාරිත්වය ජනසතු කරන ලදී. 2008 දී රටේ මහජන උපයෝගිතා කොමිෂන් සභාව (PUC) "පෙර දැරූ ඉන්ධන සහ මිලදී ගත් බලය අයකර ගැනීමට අවසර නොදීමෙන් පසු උපයෝගීතාව බරපතල මූල්‍ය ගැටලුවලට මුහුණ දුන්නේය. පාරිභෝගික අනුපාතවල පිරිවැය සහ පාරිභෝගික ගාස්තු සාධාරණ සහ සාධාරණ උපයා ගැනීමට BEL හට ඉඩ නොදෙන මට්ටමකට සකසන්න ආපසු", ෆෝටිස් 2011 ජූනි ප්‍රකාශයක සඳහන් කළේය. BEL විසින් මෙම තීන්දුව අභියාචනාධිකරණයට අභියාචනා කරන ලදී, 2012 දී විභාගයක් අපේක්ෂා කෙරේ. 2011 මැයි මාසයේදී, PUC අභියාචනය තෙක් කිසිදු බලාත්මක කිරීමේ ක්‍රියාමාර්ගයක් ගැනීම වැළැක්වීම සඳහා බෙලීස් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය BEL හි අයදුම්පත අනුමත කළේය. බෙලීස් වාණිජ හා කර්මාන්ත මණ්ඩලය නිවේදනයක් නිකුත් කරමින් කියා සිටියේ රජය කඩිමුඩියේ ක්‍රියා කර ඇති අතර ආයෝජකයින්ට යවන ලද පණිවිඩය පිළිබඳව කනස්සල්ල පළ කළ බවයි.
2009 අගෝස්තු මාසයේදී, බෙලීස් රජය බෙලීස් ටෙලිමීඩියා ලිමිටඩ් (බීටීඑල්) ජනසතු කරන ලද අතර එය දැන් ස්පීඩ්නෙට් සමඟ කෙලින්ම තරඟ කරයි. ජනසතු ක්‍රියාවලියේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අන්තර් සම්බන්ධතා ගිවිසුම් නැවතත් සාකච්ඡාවලට භාජනය වේ. BTL සහ Speednet යන දෙකම මූලික දුරකථන සේවා, ජාතික සහ ජාත්‍යන්තර ඇමතුම්, පෙරගෙවුම් සේවා, GSM 1900 megahertz (MHz) සහ 4G LTE හරහා සෙලියුලර් සේවා, ජාත්‍යන්තර සෙලියුලර් රෝමිං, ස්ථාවර රැහැන් රහිත, ෆයිබර්-ටු-ද ගෙදර අන්තර්ජාල සේවාව සහ ජාතික සහ ජාත්‍යන්තර දත්ත ජාල අලෙවි කරයි.
ස්වාභාවික සාධකවල එකතුවකි - දේශගුණය, බෙලීස් බාධක පරය, අක්වෙරළ කේස් 450 කට අධික ප්‍රමාණයක් (දූපත්), විශිෂ්ට මසුන් ඇල්ලීම, බෝට්ටු පැදීම සඳහා ආරක්ෂිත ජලය, ස්කූබා කිමිදීම, ස්නෝකර්ලිං සහ නිදහස් කිරීම, ඔරු පැදීම සඳහා ගංගා රාශියක් සහ කයාකිං, විවිධ වනාන්තර සහ වනජීවී රක්ෂිත සත්ත්ව හා වෘක්ෂලතා, කඳු නැගීම, කුරුල්ලන් නැරඹීම සහ හෙලිකොප්ටර් චාරිකා සඳහා මෙන්ම බොහෝ මායා අඩවි - සමෘද්ධිමත් සංචාරක සහ පරිසර සංචාරක කර්මාන්තයට සහාය වේ.
සංවර්ධන පිරිවැය ඉහළ ය, නමුත් බෙලීස් රජය කෘෂිකර්මාන්තයෙන් පසු සංචාරක ව්‍යාපාරය එහි දෙවන සංවර්ධන ප්‍රමුඛතාවය බවට පත් කර ඇත. 2012 දී සංචාරක පැමිණීම් 917,869 ක් (එක්සත් ජනපදයෙන් 584,683 ක් පමණ) සහ සංචාරක ලැබීම් ඩොලර් බිලියන 1.3 කට වඩා වැඩි විය.
COVID-19 සංචාරක ව්‍යාපාරයට පහර දීමෙන් පසුව, එන්නත් කරන ලද සංචාරකයින්ට COVID-19 පරීක්ෂණයකින් තොරව සංචාරය කිරීමට ඉඩ දුන් කැරිබියන් දූපත් වල පළමු රට බවට බෙලීස් පත් විය.
2022 සංගණනයට අනුව, බෙලීස් හි ජනගහනය 397,483 කි. 2023 දී බෙලීස් හි සම්පූර්ණ සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය එක් කාන්තාවකට ළමුන් 2.010 ක් විය. එහි උපත් අනුපාතය ජනගහන 1,000 ට උපත් 17.8 (2022) වූ අතර මරණ අනුපාතය ජනගහන 1,000 ට මරණ 6.3 (2022) විය. බොහෝ ක්‍රියෝල්ස් එක්සත් ජනපදයට සංක්‍රමණය වීම සහ මෙස්ටිසෝ උපත් අනුපාතිකය සහ සංක්‍රමණය හේතුවෙන් ක්‍රියෝල්/ හිස්පැනික් අනුපාතය 58/38 සිට 26/53 දක්වා (සංගණනය, 1991) මාරු වූ 1980 සිට සැලකිය යුතු වාර්ගික-ජන විකාශන වෙනසක් සිදුවෙමින් පවතී. ලතින් ඇමරිකාව.
බෙලීස්, එහි කුඩා ජනගහනය තිබියදීත්, සංස්කෘතීන්ගේ දියවන බඳුනකි. යටත් විජිත ආන්ඩුව ජනගහනය බෙදී තබා ගැනීම සඳහා වාර්ගික වෙන්කිරීමේ අදහස සහ නිෂ්ක්‍රීය යෙදුම දිරිමත් කළද, එය කුඩා, විවිධ සහ විශාල වශයෙන් අන්තර් සම්බන්ධිත ජනගහනයට කිසි විටෙකත් ප්‍රබල බලපෑමක් ඇති කළේ නැත. වර්ගවාදයේ සලකුණු ඇත, නමුත් එය අවම මට්ටමක පවතී: බොහෝ බෙලිසියානුවන් එය ඉවසන්නේ හෝ සාධාරණීකරණය නොකරයි. බෙලීස් හි ක්‍රියාකාරී සංස්කෘතීන් දුසිමක් හෝ වැඩි ගණනක් ඇති අතර විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ආහාර, සංගීතය, ණයට ගත් වචන, ජනප්‍රවාද, විලාසිතා සහ කලාවන් හරහා බෙලිසියානු අනන්‍යතාවය ඇති කිරීමට දායක වී ඇත. ඔවුන් එකට මුසු වී, රටේ ආදර්ශ පාඨය වන "Sub umbra floreo" විසින් අල්ලා ගන්නා ලද බෙලිසියානු සමගිය නිර්මාණය කර ඇත.
ක්‍රිස්තු පූර්ව දෙවන සහස්‍රයේ සිට මායාවරුන් බෙලීස් සහ යුකැටන් ප්‍රදේශයේ සිටි බවට සැලකේ. බොහෝ දෙනෙක් ගැටුම්වලදී හෝ යුරෝපීයයන් ආක්‍රමණය කිරීමෙන් රෝග වැළඳීමෙන් මිය ගියහ. මායා කණ්ඩායම් තුනක් රට තුළ වාසය කරයි: යුකැටෙක් (1840 ගණන්වල ම්ලේච්ඡ කුල යුද්ධයෙන් බේරීමට මෙක්සිකෝවේ යුකැටන් සිට පැමිණි), මෝපන් (බෙලීස් ආදිවාසී නමුත් ජනාවාස වැටලීම සඳහා බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ග්වාතමාලාවට බල කරනු ලැබීය; ඔවුන් ආපසු පැමිණියහ. 19 වන ශතවර්ෂයේදී ග්වාටමාලාවරුන් විසින් වහල්භාවයෙන් මිදීමට බෙලීස්, සහ Q'eqchi' (එසේම 19 වන සියවසේදී ග්වාතමාලාවේ වහල්භාවයෙන් පලා ගියේය). අවසාන කණ්ඩායම් ප්‍රධාන වශයෙන් ටොලිඩෝ දිස්ත්‍රික්කයේ දක්නට ලැබේ. මායාවරු ඔවුන්ගේ මව් භාෂාවන් සහ ස්පාඤ්ඤ භාෂාව කතා කරන අතර බොහෝ විට ඉංග්‍රීසි සහ බෙලිසියානු ක්‍රියෝල් භාෂාව ද චතුර ලෙස කතා කරති.
බෙලිසියානු ක්‍රියෝල්ස් යනු මූලික වශයෙන් බටහිර සහ මධ්‍යම අප්‍රිකානුවන්ගෙන් පැවත එන මිශ්‍ර-ජාති පරම්පරාවන් වන අතර ඔවුන් බ්‍රිතාන්‍ය හොන්ඩුරාස් (නවීන බෙලීස් හොන්ඩුරාස් බොක්ක දිගේ) මෙන්ම ඉංග්‍රීසි සහ ස්කොට්ලන්ත ලොග් කටර්, බේමන් ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. වසර ගණනාවක් පුරා ඔවුන් නිකරගුවාව, ජැමෙයිකානුවන් සහ අනෙකුත් කැරිබියානු ජනතාව, මෙස්ටිසෝස්, යුරෝපීයයන්, ගරිෆුනාස්, මායා ආදීන්ගෙන් පැමිණි මිස්කිටෝ සමඟ විවාහ වී ඇත. ක්‍රියෝල්වරුන්ගෙන් බහුතරයක් ඔවුන්ගේ මුතුන්මිත්තන් ඉහත කී කණ්ඩායම් කිහිපයක් වෙත යොමු කරයි. ක්‍රියෝල් සහ අප්‍රිකානු වහලුන් ජැමෙයිකාවේ සිට බ්‍රිතාන්‍ය හොන්ඩුරාස් (වර්තමාන බෙලීස්) වෙත පැමිණි අතර, ජැමෙයිකාව එවකට බ්‍රිතාන්‍ය හොන්ඩුරාස් පාලනය කළ ආසන්නතම බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතය වූ අතර එය වහල් නැව්වල අවසාන ගමනාන්තය විය. බෙලීස් වෙත ගෙන එන ලද බොහෝ වහලුන් ජැමෙයිකානු උක් වතුවලින් කරදර ඇති කරන්නන් සහ ප්‍රතිරෝධකයන් වූ බව ද සඳහන් වේ.
බෙලීස් නගරය යටත් විජිතයේ කේන්ද්‍රස්ථානය වූ අතර බොහෝ වහලුන් ලොග්වුඩ් සහ දැව කර්මාන්තයේ අවසන් විය. කාන්තාවන් සහ ළමයින් ගෘහ හා ගොවිපල වැඩ කරමින් රැඳී සිටියහ. බෙලීස් හි වහලුන්ට ඔවුන්ගේ වැඩ කටයුතු හේතුවෙන් ජනපදය වටා ගමන් කිරීමට සහ සැරිසැරීමට වඩා නිදහස තිබුණි. මෙය විවිධ ගෝත්‍රවලින් සහ අප්‍රිකාවේ ප්‍රදේශවලින් අප්‍රිකානු වහලුන් වේගයෙන් ඒකාබද්ධ වීමට හේතු වූ අතර වහලුන් සමඟ වහල් හිමියන්ගේ නිදහස් වර්ණ හා දූ පුතුන් සමඟ මිශ්‍ර විය.
සමහර ප්‍රමුඛ වර්ණ හෝ ලා සමක් ඇති ක්‍රියෝල් ප්‍රජාවන් බෙලීස් ගංගා නිම්නයේ එනම් කෲක්ඩ් ට්‍රී, ඉසබෙලා ඉවුර, බර්මියුඩියානු ගොඩබිම්, ලෙමොනල් වැනි වෙනත් ප්‍රදේශවල සිටියහ. ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් සැහැල්ලු හෝ නිල් ඇස් සහ සැහැල්ලු සමක් ඇත. බෙලීස් නගරයේ අප්‍රිකානුවන් සහ හිස්පැනික් ජාතිකයන් සමඟ ක්‍රියෝල්ගේ වේගවත් ඒකාබද්ධ වීම සහ අන්තර් විවාහ මෙන් නොව, බෙලීස් ගංගා නිම්න ප්‍රදේශයේ ක්‍රියෝල් වලට වඩා සැහැල්ලු පැහැයක් සහ වඩාත් දෘශ්‍යමාන යුරෝපීය ලක්ෂණ තිබුණි.
අප්‍රිකානුවන් සහ ගරිෆූනා සමඟ බෙලිසියානු ක්‍රියෝල් අප්‍රිකානු-බෙලිසියානු ජනගහනය සෑදී ඇත; ජනගහනයෙන් 30% ක් පමණ. ක්‍රියෝල්ස් බෙලිසියානු ඉතිහාසයේ සහ දේශපාලනයේ විශාල බලපෑමක් ඇති කර ඇත. ඔවුන් ක්‍රියාකාරී වූ අතර ශාන්ත ජෝර්ජ් කේ සටනේ, පළමු ලෝක යුද්ධයේ සහ දෙවන ලෝක යුද්ධයේ බ්‍රිතාන්‍ය බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් බලඇණියේ කොටසක් සහ සමාන අයිතිවාසිකම් සඳහා වූ නීග්‍රෝ ව්‍යාපාරයේ කොටසක් විය. ඔවුන් ජැමෙයිකාවේ සහ එක්සත් රාජධානියේ උසස් අධ්‍යාපනය වෙනුවෙන් පෙනී සිටි සහ ලබා ගත් පළමු පුද්ගලයින්ගෙන් කෙනෙකි, බෙලීස් වෙත ආපසු පැමිණීමෙන් පසු උගත් විද්වතුන් පෙළ ගැසී වැඩිහිටි ඡන්ද අයිතිය, ස්වයං පාලනය සහ ස්වාධීනත්වය සඳහා ව්‍යාපාරය ආරම්භ කළහ. සියලුම වැදගත් ඓතිහාසික සිදුවීම් ආරම්භ වූයේ බෙලීස් නගරයේ වන අතර ඊට සම්බන්ධ වූ පළමු පුද්ගලයින්ගෙන් වැඩි දෙනෙක් එවකට බෙලීස් හි ඉහළ සහ මධ්‍යම පන්තියේ ක්‍රියෝල් සම්භවයක් ඇති අය වූහ. සුප්‍රසිද්ධ ක්‍රියෝල් බෙලිසියානුවන් වූයේ සැමුවෙල් හේන්ස්, පිලිප් ගෝල්ඩ්සන්, ඩීන් බැරෝ, ඩේම් මිනිටා ගෝර්ඩන්, ක්ලියෝපැට්රා වයිට්, කෝඩෙල් හයිඩ් සහ පැට්‍රික් ෆේබර් ය.
1960 සිට 1970 දක්වා ඇෆ්‍රෝ බෙලිසියානුවන් එක්සත් ජනපදය, එක්සත් රාජධානිය සහ බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් වෙත විශාල වශයෙන් සංක්‍රමණය වීම සහ මධ්‍යම ඇමරිකානු සරණාගතයින් බෙලීස් වෙත විශාල වශයෙන් සංක්‍රමණය වීම හේතුවෙන් 1980 දශකය දක්වා ක්‍රියෝල් බෙලීස් හි විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම විය. මධ්‍යම ඇමරිකානු යුද්ධය සහ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය හේතුවෙන් රටේ ජනවිකාස සදහටම වෙනස් විය.
සියලු අරමුණු සහ අරමුණු සඳහා, ක්‍රියෝල් යනු වාර්ගික සහ භාෂාමය නිකායකි. දුඹුරු පැහැති හිසකෙස් සහ නිල් ඇස් ඇති සමහර ස්වදේශිකයන් තමන් ක්‍රියෝල්ස් ලෙස හඳුන්වනු ඇත.
බෙලිසියානු ක්‍රියෝල් හෝ ක්‍රියෝල් වහල්භාවයේ කාලය තුළ වර්ධනය වූ අතර, ඓතිහාසිකව හිටපු වහල්භාවයේ සිටි අප්‍රිකානුවන් විසින් පමණක් කතා කරන ලදී. එය බෙලිසියානු ජාතිකයන්ගෙන් 45%ක් පමණ කතා කරන බෙලිසියානු අනන්‍යතාවයේ අනිවාර්ය අංගයක් බවට පත් විය. බෙලිසියානු ක්‍රියෝල් ප්‍රධාන වශයෙන් ඉංග්‍රීසියෙන් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත. එහි උපස්ථර භාෂා වන්නේ ස්වදේශික ඇමරිකානු භාෂාව වන මිස්කිටෝ සහ විවිධ බටහිර අප්‍රිකානු සහ බන්ටු භාෂා වන වහල් අප්‍රිකානුවන්ගේ මව් භාෂාවයි. ක්‍රියෝල් බෙලීස් පුරා දක්නට ලැබේ, නමුත් ප්‍රධාන වශයෙන් බෙලීස් නගරය, වෙරළබඩ නගර සහ ගම් වැනි නාගරික ප්‍රදේශවල සහ බෙලීස් ගංගා නිම්නයේ දක්නට ලැබේ.
ජනගහනයෙන් 4.5% ක් පමණ වන ගරිනාගු (ඒකීය ගරිෆුනා), බටහිර/මධ්‍යම අප්‍රිකානු, අරවාක් සහ අයිලන්ඩ් කැරිබ් පරම්පරාවේ සම්මිශ්‍රණයකි. ඔවුන් තම මව්බිමෙන් වහල්භාවයෙන් ඉවත් කළද, මෙම ජනයා කිසි විටෙකත් වහලුන් ලෙස ලේඛනගත කර නොමැත. පවතින න්‍යායන් දෙක නම්, 1635 දී, ඔවුන් එක්කෝ වාර්තාගත නැව් සුන්බුන් දෙකකින් දිවි ගලවා ගත් අය හෝ ඔවුන් පැමිණි නැව කෙසේ හෝ අත්පත් කර ගත් බවයි.
ඉතිහාසය පුරාම ඔවුන් කළු කැරිබ්වරුන් ලෙස වැරදි ලෙස ලේබල් කර ඇත. 1763 පැරිස් ගිවිසුමෙන් පසු බ්‍රිතාන්‍යයන් ශාන්ත වින්සන්ට් සහ ග්‍රෙනඩින්ස් අත්පත් කර ගත් විට, ප්‍රංශ පදිංචිකරුවන් සහ ඔවුන්ගේ ගරිනාගු සහචරයින් ඔවුන්ට විරුද්ධ විය. ගරිනාගු අවසානයේ 1796 දී බ්‍රිතාන්‍යයන්ට යටත් විය. බ්‍රිතාන්‍යයන් වඩාත් අප්‍රිකානු පෙනුමක් ඇති ගරිෆුනාස් වඩාත් ස්වදේශික පෙනුමක් ඇති අයගෙන් වෙන් කළහ. ගරිනාගු 5,000ක් ග්‍රෙනඩයින් දිවයින බැලිසෝක්ස් වෙතින් පිටුවහල් කරන ලදී. ඔවුන්ගෙන් 2,500 ක් පමණ හොන්ඩුරාස් වෙරළට ඔබ්බෙන් වූ රොටාන් දූපතට ගිය ගමනේදී දිවි ගලවා ගත්හ. ගරිෆුන භාෂාව අරවාකන් භාෂා පවුලට අයත් වේ, නමුත් කැරිබ් භාෂාවලින් සහ ඉංග්‍රීසියෙන් ණයට ගත් වචන විශාල ප්‍රමාණයක් ඇත.
රොටාන් ඔවුන්ගේ ජනගහනයට සහයෝගය දැක්වීමට නොහැකි තරම් කුඩා සහ නිසරු බැවින්, ගරිනාගු හොන්ඩුරාස් හි ස්පාඤ්ඤ බලධාරීන්ට ප්‍රධාන වෙරළ තීරයේ පදිංචි වීමට අවසර දෙන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් ඔවුන්ව සොල්දාදුවන් ලෙස යොදාගත් අතර, ඔවුන් මධ්යම ඇමරිකාවේ කැරිබියන් වෙරළ තීරයේ ව්යාප්ත විය. ගරිනාගු සෙයින් බයිට්, පුන්ටා ගෝර්ඩා සහ බෙලිස් හි පුන්ටා නෙග්‍රා හි පදිංචි වූයේ 1802 තරම් ඈත කාලයේය.
එක් ප්‍රවේණික අධ්‍යයනයකට අනුව, ඔවුන්ගේ සම්භවය සාමාන්‍යයෙන් 76% උප සහරා අප්‍රිකානු, 20% අරවාක්/අයිලන්ඩ් කැරිබ් සහ 4% යුරෝපීය වේ.
බෙලීස් හි හිස්පැනික් ජනගහනය ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ වන අතර ප්‍රධාන කණ්ඩායම් දෙකකින් සමන්විත වේ, යුකැටෙක් මෙස්ටිසෝස්, වඩාත් හොඳින් හඳුන්වන්නේ මෙස්ටිසෝස් සහ මධ්‍යම ඇමරිකානු සරණාගතයින් සහ සංක්‍රමණිකයන්.
බෙලීස් හි හිස්පැනික් ජනගහනය ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ වන අතර ප්‍රධාන කණ්ඩායම් දෙකකින් සමන්විත වේ, යුකැටෙක් මෙස්ටිසෝස්, වඩාත් හොඳින් හඳුන්වන්නේ මෙස්ටිසෝස් සහ මධ්‍යම ඇමරිකානු සරණාගතයින් සහ සංක්‍රමණිකයන්ය. මෙස්ටිසෝ යනු මිශ්‍ර ස්පාඤ්ඤ සහ යුකැටෙක් මායා සම්භවයක් ඇති අයයි. ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණිකයන් විසින් ශතවර්ෂය පුරා විවිධ අසාර්ථක උත්සාහයන්ගෙන් පසුව බෙලීස් වෙත කතෝලික ධර්මය සහ ස්පාඤ්ඤ භාෂාව ගෙන ආ පළමු පුද්ගලයා ඔවුන් විය. ඔවුන් මුලින් බෙලීස් වෙත පැමිණියේ 1847 දී, කුල යුද්ධයෙන් බේරීමට, යුකැටන්හි රාජ්‍යයට එරෙහිව දහස් ගණන් මායාවරුන් නැගී සිටි අතර ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකකට වඩා සමූලඝාතනය කළ විට සිදු විය. ඉතිරි වූ අනෙක් අය දේශසීමා හරහා බ්‍රිතාන්‍ය භූමියට පලා ගියහ. මෙස්ටිසෝ බෙලිස් හි සෑම තැනකම දක්නට ලැබේ, නමුත් බොහෝ දෙනෙක් ඔවුන්ගේ නිවෙස් සාදා ගන්නේ උතුරු දිස්ත්‍රික්ක වන කොරොසාල් සහ ඔරේන්ජ් වෝක් වලය. එල් සැල්වදෝරය, ග්වාටමාලා, හොන්ඩුරාස් සහ නිකරගුවාව වැනි තවත් සමහර හිස්පැනික්වරුන් ලතින් සහ මධ්‍යම ඇමරිකාවෙන් පැමිණ ඇත. මෙස්ටිසෝස් සහ ලතින් ඇමරිකානුවන් බෙලීස් හි විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන හිස්පැනික් ජාතිකයන් වේ. සාමාන්‍ය මෙස්ටිසෝ නගර ප්‍රධාන චතුරශ්‍රයක කේන්ද්‍රගත වන අතර සමාජ ජීවිතය හිස්පැනික් සහ කතෝලික පල්ලියේ සම්ප්‍රදායන් සහ සිරිත් විරිත් කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. බොහෝ මෙස්ටිසෝ සහ හිස්පැනික් පරම්පරාවේ ප්‍රධාන භාෂාව ස්පාඤ්ඤ වේ, නමුත් බොහෝ දෙනෙක් ඉංග්‍රීසි සහ බෙලිසියානු ක්‍රියෝල් චතුර ලෙස කතා කරති. බෙලිසියානු ක්‍රියෝල් සහ ඉංග්‍රීසි බලපෑම් හේතුවෙන් බොහෝ මෙස්ටිසෝවරු "කිචන් ස්පාඤ්ඤ" ලෙස හඳුන්වන දේ කතා කරති. යුකැටෙක් මෙස්ටිසෝ සහ යුකැටෙක් මායා ආහාර වන ටැමල්ස්, එස්කැබෙචේ, චිර්මෝල්, රෙලෙනෝ සහ එම්පානදාස් මිශ්‍රණය ඔවුන්ගේ මෙක්සිකානු පැත්තෙන් පැමිණි අතර බඩ ඉරිඟු ටොර්ටිලස් ඔවුන්ගේ මායා පාර්ශ්වයෙන් ලබා දෙන ලදී. සංගීතය ප්‍රධාන වශයෙන්ම මාරිම්බා වලින් පැමිණේ, නමුත් ඔවුන් ගිටාරය සමඟ වාදනය කරයි, ගායනා කරයි. ගමේ සැණකෙළිවල පවත්වන නැටුම්වලට හොග්-හෙඩ්, සැපටේඩෝස්, මෙස්ටිසාඩා, පැසෝ ඩොබල් සහ තවත් බොහෝ දේ ඇතුළත් වේ. දකුණු මෙක්සිකෝව සහ උතුරු බෙලීස් වැනි මාරිම්බා සහ එහි සංගීතය මධ්‍යම ඇමරිකාව පුරා සංකේතාත්මක හා වැදගත් සම්ප්‍රදායික ජනප්‍රවාද භාණ්ඩයකි. බෙලිසියානු ආහාර විද්‍යාවට මිශ්‍ර වූ සමහර සාමාන්‍ය මධ්‍යම ඇමරිකානු ආහාර වන්නේ සුප්‍රසිද්ධ සැල්වදෝරියානු පුපුසාස්, සුප්‍රසිද්ධ හොන්ඩුරාන් බලියාඩාස්, ගැචෝ, ටජාඩාස්, ටෝස්ටෝන් වන අතර ඒවා බෙලීස් හි දකුණේ ස්පාඤ්ඤ භාෂාවේ ස්වරූපයට ද බලපා ඇත. බෙලීස් වෙත විශාල වශයෙන් සංක්‍රමණය වූ කෙටි කාලය තුළ මධ්‍යම ඇමරිකානු සංක්‍රමණිකයන් සංස්කෘතික වශයෙන් පමණක් නොව ආර්ථික වශයෙන් ද බෙලීස් වෙත සැලකිය යුතු දායකත්වයක් ලබා දී ඇත.
යුකැටෙක් මෙස්ටිසෝ සංස්කෘතිය අද්විතීය වන අතර ලතින් ඇමරිකානු සහ මධ්‍යම ඇමරිකානු රටවලට පැමිණෙන සංක්‍රමණිකයන් සහ සරණාගතයින්ගේ සංස්කෘතියට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් ය. බෙලිසියානු ජනගහනයෙන් හිස්පැනික් ජාතිකයන් 51.7% කි.
බෙලීස් හි සුදු ජාතිකයින් හෝ කොකේසියානුවන් ජනගහනයෙන් 4.8% ක් පමණ වන අතර, අයර්ලන්තයෙන් සහ එක්සත් රාජධානියෙන් මිනිසුන් සහ පැවත එන්නන්, එක්සත් ජනපදයෙන් සහ කැනඩාවෙන් විදේශිකයන්, ලෙබනන්, මෙනනයිට්වරු සහ රටේ සංවර්ධනයට සහාය වීමට ගෙන එන බොහෝ අය වෙති. අයර්ලන්ත පදිංචිකරුවන් සහ ලුසියානා සහ අනෙකුත් දකුණු ප්‍රාන්තවල සංක්‍රමණිකයන් සහ ප්‍රවීණයන් බ්‍රිතාන්‍ය හොන්ඩුරාස් හි කොන්ෆෙඩරේට් ජනාවාස පිහිටුවා යටත් විජිතයට වාණිජ උක් නිෂ්පාදනය හඳුන්වා දුන් අතර අභ්‍යන්තරයේ ජනාවාස 11 ක් ස්ථාපිත කළේය. විශාලතම කොකේසියානු කණ්ඩායම වන්නේ මෙනොනයිට් ය: ඔවුන් සම්ප්‍රදායික සහ ගතානුගතික හෝ ඕතඩොක්ස් මෙනනයිට් සහ නවීන හෝ ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද මෙනනයිට් ලෙස බෙදා ඇත.
ප්ලැට්ඩිට්ස්ච් භාෂාව කතා කරන මෙනොනයිට් 12,000 කට අධික පිරිසක් බෙලීස් හි ජීවත් වන අතර, භූමියේ ගොවිතැන් කරමින් ඔවුන්ගේ ආගමික විශ්වාසයන්ට අනුව ජීවත් වෙති.
මෙනොනයිට් ජනගහනයෙන් බහුතරයක් ජර්මානු සම්භවයක් ඇති ඊනියා රුසියානු මෙනනයිට්වරුන්ගෙන් සමන්විත වන අතර ඔවුන් 18 වන සහ 19 වන සියවස් වලදී රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ පදිංචි විය. බොහෝ රුසියානු මෙනනයිට්වරු ජීවත් වන්නේ ස්පාඤ්ඤ ලුක්අවුට්, නැව් තටාකය, ලිට්ල් බෙලීස් සහ බ්ලූ ක්‍රීක් වැනි මෙනොනයිට් ජනාවාසවල ය. මෙම මෙනොනයිට් එදිනෙදා ජීවිතයේදී ප්ලැට්ඩිට්ස්ච් (පහත් ජර්මානු උපභාෂාවක්) කතා කරයි, නමුත් කියවීම (බයිබලය) සහ ලිවීම සඳහා බොහෝ විට සම්මත ජර්මානු භාවිතා කරයි. ප්ලැට්ඩිට්ස්ච් -කතා කරන මෙනොනයිට් 1958 න් පසු වසරවලදී මෙක්සිකෝවෙන් වැඩි වශයෙන් පැමිණ ඇති අතර ඔවුන් ස්පාඤ්ඤ භාෂාවේ ප්‍රවීණතාවයෙන් යුත් ත්‍රෛභාෂාවකි. 1960 ගණන්වල අගභාගයේදී එක්සත් ජනපදයෙන් සහ කැනඩාවෙන් පැමිණි ප්‍රධාන වශයෙන් පෙන්සිල්වේනියා ලන්දේසි කතා කරන පැරණි ඕඩර් මෙනනයිට්වරු ද සිටිති. ඔවුන් මූලික වශයෙන් ජීවත් වන්නේ ඉහළ බාර්ටන් ක්‍රීක් සහ ආශ්‍රිත ජනාවාසවල ය. මෙම මෙනනයිට්වරු නව ප්‍රජාවක් පිහිටුවා ගත් විවිධ ඇනබැප්ටිස්ට් පසුබිම්වලින් මිනිසුන් ආකර්ෂණය කර ගත්හ. ඔවුන් පැරණි ඕඩර් අමිෂ්ට බෙහෙවින් සමාන ය, නමුත් ඒවාට වඩා වෙනස් ය.
ඉන්දු-බෙලිසියානුවන්, නැගෙනහිර ඉන්දියානු බෙලිසියානුවන් ලෙසද හැඳින්වේ, ඉන්දියානු සම්භවයක් ඇති බෙලීස්හි පුරවැසියන් වේ. ප්‍රජාව 2010 හි බෙලීස් ජනගහනයෙන් 3.9% ක් විය. සහ දැනට 2% කට වඩා ටිකක් වැඩියි. ඔවුන් ගෝලීය ඉන්දියානු ඩයස්පෝරාවේ කොටසක් වන පුළුල් ඉන්දු-කැරිබියානු ප්‍රජාවේ කොටසකි.
1857 ඉන්දියානු කැරැල්ලෙන් පසු නැගෙනහිර ඉන්දියානුවන් බෙලීස් වෙත පැමිණීමට පටන් ගත් අතර, වහල්භාවය අහෝසි කිරීමෙන් පසු බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් පිහිටුවන ලද ඉන්දියානු ගිවිසුම් ක්‍රමයේ කොටසක් ලෙස 1858 දී ඉන්දියානුවන් සමඟ පළමු නෞකාව පැමිණියහ. මුලින් ගිවිසුම්ගතව පැමිණි ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් සීනි වතුවල වැඩ කිරීමට රැඳී සිටි අතර වෙනත් ඉන්දියානු සංක්‍රමණිකයන්ද එක් වූහ. ඉන්දියානුවන් මූලික වශයෙන් කොරොසාල් සහ ටොලිඩෝ දිස්ත්‍රික්කවල බොහෝ ගම් සහ නගර පුරා ව්‍යාප්ත වී ඇති අතර සාධාරණ ලෙස සංයුක්ත ග්‍රාමීය ප්‍රජාවන්හි ජීවත් වෙති. සම්පූර්ණ ඉන්දියානු සම්භවයක් ඇති මුල් ඉන්දියානු ගිවිසුම්ගත සංක්‍රමණිකයන්ගෙන් පැවත එන්නන් ස්වල්පයක් සිටින අතර, ඔවුන්ගෙන් පැවත එන්නන් බොහෝ දෙනෙක් බෙලීස් හි අනෙකුත් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් සමඟ, විශේෂයෙන් ක්‍රියෝල්ස් සහ මෙස්ටිසෝස් සමඟ විවාහ විය. කෙසේ වෙතත්, ඔවුන් තවමත් ඔවුන්ගේ භෞතික විද්‍යාව තුළින් හඳුනාගත හැකි අතර 'හින්දු' හෝ 'නැගෙනහිර ඉන්දියානුවන්' ලෙස හැඳින්වේ. මෙම ඉන්දියානුවන් සමූහය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ සමන්විත වූයේ භෝජ්පූර් ප්‍රදේශය, ආවාද් ප්‍රදේශය සහ උතුරු ඉන්දියාවේ හින්දුස්ථානි තීරයේ වෙනත් ප්‍රදේශවලින් පැමිණි අයගෙනි. ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් සුළුතරයක් දකුණු ඉන්දියාව සහ දකුණු ආසියාව පුරා අනෙකුත් ප්‍රදේශවලින් විය. නාගරික ප්‍රදේශවල බොහෝ ඉන්දියානුවන් ව්‍යවසායකයින් වන අතර ඔවුන් ආනයන හා සිල්ලර කර්මාන්තයේ ආයෝජනය කර ඇත.
20 වැනි සියවසේදී චීනය, ඉන්දියාව, සිරියාව සහ ලෙබනනය යන ප්‍රදේශවලින් තවත් ආසියාතික පදිංචිකරුවන්ගේ පැමිණීම සිදු විය. පලස්තීනයේ සංක්‍රමණිකයෙකුගේ පුත්‍රයෙකු වන මුසා, 1998 සිට 2008 දක්වා බෙලීස් හි අගමැති විය. එල් සැල්වදෝරය, ග්වාටමාලා, හොන්ඩුරාස් සහ නිකරගුවාවෙන් මධ්‍යම ඇමරිකානු සංක්‍රමණිකයන් සහ විදේශගත ඇමරිකානුවන් සහ අප්‍රිකානුවන් ද රට තුළ පදිංචි වීමට පටන් ගත්හ. මෙක්සිකානුවන් 6,000ක් බෙලීස් හි ජීවත් වෙති.
චීන කම්කරුවන් බ්‍රිතාන්‍ය හොන්ඩුරාස් වෙත ආනයනය කිරීම 19 වන සියවසේ මැද භාගයේ ආර්ථික මාරුවීම්වලට ප්‍රතිචාරයක් විය. ලොග්වුඩ් සහ මහෝගනී නිෂ්පාදනය පහත වැටීමත් සමඟ උක් වගාව වැඩි වැදගත්කමක් ඇති විය. චීනයෙන් කම්කරුවන් බඳවා ගැනීම සඳහා පහසුකම් සපයන ලද්දේ යටත් විජිත ආණ්ඩුකාර ජෝන් ගාඩිනර් ඔස්ටින් විසිනි, ඔහු මීට පෙර චීනයේ ගිනිකොනදිග වෙරළ තීරයේ ෆුජියන් හි ෂියාමෙන් හි කම්කරු තැරැව්කරුවෙකු ලෙස සේවය කර ඇත. මෙලෙස චීන කම්කරුවන් 474 ක් 1865 දී බ්‍රිතාන්‍ය හොන්ඩුරාස් වෙත පැමිණ ඇත. ඔවුන් යටත් විජිතයේ උතුරට යවන ලද නමුත් විශාල සංඛ්‍යාවක් මියයාම සහ පලායාම හේතුවෙන් 1866 සිට මධ්‍යම සහ දකුණු ප්‍රදේශවලට ඔවුන් නැවත අනුයුක්ත කරන ලදී. 1869 වන විට, 211 පමණක් ගිණුම්ගත විය; 108 ක් මිය ගොස් ඇති අතර තවත් 155 ක් චාන් සැන්ටා කෲස්හි ස්වදේශික ජනයා සමඟ රැකවරණය පතා ඇත.
1990 ගණන්වල සිට සහ වර්තමානයේ බෙලීස් ආරක්ෂිත තෝතැන්නක් වී ඇති අතර බොහෝ දෙනෙක් බෙලිසියානු සමාජයට ඒකාබද්ධ වී ඇත. 1986 දී ආරම්භ වූ බෙලීස්ගේ පුරවැසිභාවය-ආයෝජන වැඩසටහන, 1990 ගණන්වල චීන සංක්‍රමණිකයන් අතර ජනප්‍රිය විකල්පයක් විය. ඉල්ලුමට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, 1997 දී මිල ඇ.ඩො. 25,000 සිට ඇ.ඩො. 50,000 දක්වා ඉහළ ගියේය. සැබෑ බ්‍රිතාන්‍ය පුරවැසිභාවය නොමැති නමුත් බ්‍රිතාන්‍ය ජාතික (විදේශීය) තත්ත්වය පමණක් ඇති හොංකොං සංක්‍රමණිකයන්, කොන්දේසි වලදී රක්ෂණ ඔප්පුවක් ලෙස බෙලිසියානු විදේශ ගමන් බලපත්‍ර ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළහ. 1997 චීනය විසින් ස්වෛරීභාවය නැවත ආරම්භ කිරීමෙන් පසු ඔවුන්ගේ නිජබිම පහත වැටුණි.
නැගෙනහිර ආසියාතිකයන් සහ අරාබිවරුන් අතිමහත් නාගරික ජනගහනයක් වන අතර, හයෙන් පහක් නගරවල ජීවත් වන අතර, සියලු වගුගත ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් අතරින් ඉහළම අනුපාතය වේ. මෙය ගරිෆුනා ජනතාව සහ ක්‍රියෝල්ස් වලට වඩා තරමක් වැඩි ප්‍රතිශතයක් වන නමුත්, ඔවුන්ගෙන් අඩක් පමණ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජීවත් වන නැගෙනහිර ඉන්දියානුවන් හා තියුනු ලෙස වෙනස් වේ. නැගෙනහිර ආසියාතිකයන් සිල්ලර කර්මාන්තයේ සහ බෙලිස් හි ක්ෂණික ආහාර අවන්හල් දාමවල විශාල වන අතර අරාබිවරුන් ද වේ. බෙලිසියානු අරාබිවරුන් බොහෝ දුරට බෙලීස් නගරයේ සහ දූපත් සහ කේස්හි නගරවල දක්නට ලැබේ. බෙලිසියානු අරාබිවරුන් සුළුතරයක් වුවද බෙලීස් ඉතිහාසය පුරා දේශපාලනයට සහ අධ්‍යාපනයට දායක වී ඇත. සමහර බලගතු අරාබි පවුල් වන්නේ මුසාස්, එස්පාට්, ෂෝමන්, චෙබට් යනාදියයි. මහජන එක්සත් පක්ෂය කෙරෙහි ඔවුන්ගේ බලපෑම බෙලීස් පලස්තීනයේ ස්වයං නිර්ණ අයිතිය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්නෙකු බවට පත් කර ඇත.
ක්‍රියෝල් සහ අනෙකුත් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් වැඩි වශයෙන් එක්සත් ජනපදයට සංක්‍රමණය වෙමින් පවතී, නමුත් වඩා හොඳ අවස්ථා සඳහා එක්සත් රාජධානියට සහ අනෙකුත් සංවර්ධිත ජාතීන්ට ද සංක්‍රමණය වේ. නවතම එක්සත් ජනපද සංගණනය මත පදනම්ව, ප්‍රධාන වශයෙන් ක්‍රියෝල්ස් සහ ගරිනාගු වලින් සමන්විත එක්සත් ජනපදයේ බෙලිසියානුවන් සංඛ්‍යාව ආසන්න වශයෙන් 160,000 (නීත්‍යානුකූල පදිංචිකරුවන් සහ ස්වාභාවික පුරවැසියන් 70,000 ඇතුළුව) වේ.
අසල්වැසි මධ්‍යම ඇමරිකානු ජාතීන්ගේ ගැටුම් හේතුවෙන් හිස්පැනික් ජාතිකයන් හෝ එල් සැල්වදෝර්, ග්වාටමාලා සහ හොන්ඩුරාස් වලින් පැමිණි ලතින් ඇමරිකානු සරණාගතයින් 1980 ගණන් වලදී සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාවක් බෙලීස් වෙත පලා ගොස් ඇති අතර බෙලීස් හි හිස්පැනික් ජනගහනයට සැලකිය යුතු ලෙස එකතු වී ඇත. මෙම සිදුවීම් දෙක පසුගිය වසර 30 තුළ ජාතියේ ජන විකාශනය වෙනස් කරයි.
ඉංග්‍රීසි යනු බෙලීස් හි නිල භාෂාවයි. මෙය රට කලින් බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයක් වීමෙනි. මධ්‍යම ඇමරිකාවේ ඉංග්‍රීසි රාජ්‍ය භාෂාව වන එකම රට බෙලීස් ය. එසේම, ඉංග්‍රීසි රාජ්‍ය අධ්‍යාපනය, රජයේ සහ බොහෝ මාධ්‍ය ආයතනවල මූලික භාෂාව වේ. ඉංග්‍රීසි බහුලව භාවිතා වුවද, නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ රැස්වීම් වලදී පවා නොවිධිමත්, විධිමත්, සමාජීය හෝ අන්තර් වාර්ගික සංවාදයකදී, බෙලිසියානු ක්‍රියෝල් අවස්ථා කිහිපයකදී කථා කරයි.
ක්‍රියෝල් භාෂාවක් එහි ශබ්දකෝෂ භාෂාව සමඟ පවතින විට, බෙලීස් හි සිදු වන පරිදි, ක්‍රියෝල් සහ ශබ්දකෝෂ භාෂාව අතර අඛණ්ඩතාවයක් ඇති වේ. එබැවින් ඉංග්‍රීසි කතා කරන අයට සාපේක්ෂව බෙලීස් ක්‍රියෝල් කථිකයන් සංඛ්‍යාව සනාථ කිරීම හෝ වෙනස් කිරීම අපහසුය. ක්‍රියෝල් වඩාත් හොඳින් විස්තර කළ හැක්කේ ජාතියේ භාෂා භාෂාව ලෙසය.
බෙලිසියානුවන්ගෙන් 52.9%ක් පමණ හිස්පැනික්, මෙස්ටිසෝ ලෙස ස්වයං-හඳුනා ගනී. බෙලීස් බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයක් වූ විට, පාසල්වල ස්පාඤ්ඤ භාෂාව තහනම් කරන ලද නමුත් එතැන් සිට එය පුළුල් ලෙස කථා කරන ලදී. "කිචන් ස්පාඤ්ඤ" යනු උතුරු දිස්ත්‍රික්කවල කථා කරන බෙලීස් ක්‍රියෝල් සමඟ මිශ්‍ර වූ ස්පාඤ්ඤ භාෂාවේ අතරමැදි ආකාරයකි. සමහර හොඳ උදාහරණ නම් කොරොසාල් සහ සැන් පේද්‍රෝ වේ.
ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා බහුභාෂා වේ. ස්පාඤ්ඤ භාෂාව කතා කරන ජාතීන්ගෙන් වට වූ කුඩා, බහු වාර්ගික රාජ්‍යයක් වීම, බහුභාෂාවෙන් ලැබෙන ආර්ථික හා සමාජීය ප්‍රතිලාභ ඉහළ මට්ටමක පවතී.
බෙලීස් මායා භාෂා තුනක නිවහන ද වේ: Q'eqchi', මෝපන් (වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති භාෂාවක්) සහ යුකැටෙක් මායා. ආසන්න වශයෙන් මිනිසුන් 16,100ක් අරවකන් පදනම් වූ ගරිෆුනා භාෂාව කතා කරන අතර, සහ මෙනොනයිට් 6900 ක් ප්‍රධාන වශයෙන් ප්ලැට්ඩිට්ස්ච් කතා කරන අතර, මෙනොනයිට් සුළුතරයක් පෙන්සිල්වේනියා ලන්දේසි කතා කරයි.
2010 සංගණනයට අනුව, බෙලිසියානුවන්ගෙන් 40.1% ක් රෝමානු කතෝලිකයන් වේ, 31.8% ප්‍රොතෙස්තන්තයින් (8.4% පෙන්තකොස්ත; 5.4% ඇඩ්වෙන්ටිස්ට්; 4.7% ඇන්ග්ලිකන්; 3.7% මෙනොනයිට්; 3.6% බැප්ටිස්ට්; 2.92%; 2.92%) , 1.7% යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන් වන අතර, 10.3% වෙනත් ආගම්වලට (මායා ආගම, ගරිෆුනා ආගම, ඔබෙයා සහ මයිලිස්වාදය, සහ පසු-දවස්වල සාන්තුවරයන්ගේ ජේසුස් ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ පල්ලියේ සුළුතරයන්, හින්දු, බෞද්ධ, මුස්ලිම්, බහායි, රස්තෆාරියන් සහ වෙනත්) සහ 15.5% ආගමික නොවන බව ප්‍රකාශ කරයි.
PROLADES ට අනුව, බෙලීස් 1971 දී 64.6% රෝමානු කතෝලික, 27.8% රෙපරමාදු, 7.6% වෙනත් විය. 1990 දශකයේ අගභාගය වන තුරුම බෙලීස් යනු රෝමානු කතෝලික බහුතර රටක් විය. කතෝලිකයන් 1991 දී ජනගහනයෙන් 57% ක් වූ අතර 2000 දී 49% දක්වා පහත වැටුණි. රෙපරමාදු පල්ලි, වෙනත් ආගම් සහ නිරාගමික පුද්ගලයින්ගේ වර්ධනය හේතුවෙන් පසුගිය දශක කිහිපය තුළ ජනගහනයේ රෝමානු කතෝලිකයන්ගේ ප්‍රතිශතය අඩු වෙමින් පවතී.
කතෝලිකයන්ට අමතරව, සෑම විටම විශාල රෙපරමාදු සුළුතරයක් පැමිණ ඇත. එය බ්‍රිතාන්‍ය, ජර්මානු සහ අනෙකුත් පදිංචිකරුවන් විසින් බ්‍රිතාන්‍ය හොන්ඩුරාස් හි බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයට ගෙන එන ලදී. මුල සිටම, එය බොහෝ දුරට ඇංග්ලිකන් සහ මෙනොනයිට් ස්වභාවය විය. බෙලීස් හි රෙපරමාදු ප්‍රජාව විශාල පෙන්තකොස්ත සහ සෙවන්ත් ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට් ආගමනය අත්විඳ ඇත්තේ ලතින් ඇමරිකාව පුරා විවිධ එවැන්ජලිකල් රෙපරමාදු නිකායන් මෑතක දී ව්‍යාප්ත වීම සමඟ ය. භූගෝලීය වශයෙන් ගත් කල, ජර්මානු මෙනනයිට්වරු වැඩි වශයෙන් ජීවත් වන්නේ කායෝ සහ ඔරේන්ජ් වෝක් යන ග්‍රාමීය දිස්ත්‍රික්කවල ය.
ග්‍රීක ඕතඩොක්ස් පල්ලිය සැන්ටා එලේනාහි පවතී.
ආගමික දත්ත ලේඛනාගාරයේ සංගමය ඇස්තමේන්තු කරන්නේ 2005 දී බෙලීස් හි බහායිවරුන් 7,776 ක් හෝ ජාතික ජනගහනයෙන් 2.5% ක් සිටි බවයි. ඔවුන්ගේ ඇස්තමේන්තු අනුව මෙය ඕනෑම රටක බහායිවරුන්ගේ ඉහළම අනුපාතය වේ. ක්‍රිස්තියානි ධර්මයට පසුව බෙලීස්හි දෙවන වඩාත් පොදු ආගම බහායි ඇදහිල්ල බව ඔවුන්ගේ දත්තවල සඳහන් වේ. බොහෝ ඉන්දියානු සංක්‍රමණිකයන් හින්දු ආගම අනුගමනය කරයි. සික් ජාතිකයින් බෙලිස් වෙත පැමිණි පළමු ඉන්දියානු සංක්‍රමණිකයන් වූ අතර (ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන් ගණන් නොගනී), බෙලිස් හි හිටපු අගවිනිසුරු ජෝර්ජ් සිං සීක් සංක්‍රමණිකයෙකුගේ පුතෙකි, සීක් කැබිනට් ඇමතිවරයෙකු ද විය. 16 වැනි සියවසේ සිට අප්‍රිකාවෙන් වහලුන් ලෙස ගෙන එන ලද මුස්ලිම්වරුන් බෙලිස්හි සිටි බව මුස්ලිම්වරු ප්‍රකාශ කරති, නමුත් එම ප්‍රකාශය සඳහා මූලාශ්‍ර නොමැත. නූතන මුස්ලිම් ජනගහනය 1980 ගණන්වල සිට වර්ධනය විය. නිල සංඛ්‍යාලේඛනවලට අනුව 2000 දී මුස්ලිම්වරුන් 243 ක් සහ 2010 දී 577 ක් විය. සහ ජනගහනයෙන් සියයට 0.16 කි. මුස්ලිම් පල්ලියක් බෙලිස් හි ඉස්ලාමීය දූත මණ්ඩලයේ (IMB) ඇත, එය බෙලීස් හි මුස්ලිම් ප්‍රජාව ලෙසද හැඳින්වේ. තවත් මුස්ලිම් පල්ලියක් වන මස්ජිඩ් අල්-ෆලාහ් 2008 දී බෙලිස් නගරයේ නිල වශයෙන් විවෘත විය.
බෙලීස් හි සෞඛ්‍ය සේවා සපයනු ලබන්නේ රාජ්‍ය සහ පෞද්ගලික සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධති හරහා ය. සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශය (MoH) යනු සමස්ත සෞඛ්‍ය ක්ෂේත්‍රය අධීක්ෂණය කිරීමේ වගකීම දරන රාජ්‍ය ආයතනය වන අතර බෙලීස් හි විශාලතම මහජන සෞඛ්‍ය සේවා සපයන්නා ද වේ. MoH විසින් බෙලිසියානුවන්ගෙන් බහුතරයකට දැරිය හැකි මිලකට රැකවරණයක් ලබා දෙන අතර මහජන වැඩසටහන් සහ ආයතන රාශියක් හරහා ගුණාත්මක සෞඛ්‍ය සේවාවක් සැපයීම කෙරෙහි දැඩි අවධානයක් යොමු කරයි.
මහජන සෞඛ්‍ය අංශයට ප්‍රතිවිරුද්ධව, පුද්ගලික සෞඛ්‍ය අංශය ජනගහනයෙන් කුඩා කොටසකට රැකවරණය සපයයි. කෙසේ වෙතත්, රාජ්‍ය අංශයට සමානව, පුද්ගලික සෞඛ්‍ය සේවාවන් සාපේක්ෂ වශයෙන් අඩු මිලකට පිරිනමනු ලබන අතර, සත්කාරයේ ගුණාත්මකභාවය සහ ගුණාත්මක වැඩිදියුණු කිරීම කෙරෙහි හවුල් අවධාරණයක් ඇත.
මානව හිමිකම් මැනීමේ මුලපිරීම විසින් බෙලීස් එහි ආදායම් මට්ටම මත පදනම්ව සෞඛ්‍ය සඳහා ඇති අයිතිය සඳහා ඉටු කළ යුතු දෙයින් 83.0%ක් ඉටු කරන බව සොයා ගෙන ඇත. ළමුන් සම්බන්ධයෙන් සෞඛ්‍යයට ඇති අයිතිය දෙස බලන විට, බෙලීස් එහි වර්තමාන ආදායම මත පදනම්ව අපේක්ෂා කරන දෙයින් 99.1%ක් ලබා ගනී. වැඩිහිටි ජනගහනය අතර සෞඛ්‍ය සඳහා ඇති අයිතිය සම්බන්ධයෙන්, ජාතියේ ආදායම් මට්ටම මත පදනම්ව අපේක්ෂිත ප්‍රමාණයෙන් 86.6%ක් පමණක් රට අත්පත් කර ගනී. ප්‍රජනක සෞඛ්‍ය සඳහා ඇති අයිතිය ඇගයීමේදී බෙලීස් "ඉතා නරක" කාණ්ඩයට වැටේ, මන්ද ජාතිය එය සතුව පවතින සම්පත් (ආදායම්) මත පදනම්ව ජාතිය විසින් අත්කර ගැනීමට අපේක්ෂා කරන දෙයින් 63.2%ක් පමණක් ඉටු කරයි.
බෙලීස් හි බාලාංශ, ද්විතීයික සහ තෘතීයික පාසල් ගණනාවක් සිසුන් සඳහා අධ්‍යාපනය ලබා දෙයි - බොහෝ දුරට රජය විසින් අරමුදල් සපයනු ලැබේ. බෙලීස් හි තෘතීයික මට්ටමේ ආයතන දුසිමක් පමණ ඇති අතර, ඉන් වඩාත් ප්‍රමුඛ වන්නේ බෙලීස් විශ්ව විද්‍යාලයයි, එය 1986 හි ආරම්භ කරන ලද බෙලීස් විශ්ව විද්‍යාල විද්‍යාලයෙන් පරිණාමය විය. ඊට පෙර 1877 හි ආරම්භ කරන ලද ශාන්ත ජෝන් විද්‍යාලය තෘතීයික අධ්‍යාපන ක්ෂේත්‍රයේ ආධිපත්‍යය දැරීය. බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් විශ්ව විද්‍යාලයේ විවෘත මණ්ඩපයට බෙලීස් හි වෙබ් අඩවියක් ඇත. එය බාබඩෝස්, ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ජැමෙයිකාවේ ද කැම්පස් ඇත. බෙලීස් රජය UWI වෙත මූල්‍යමය වශයෙන් දායක වේ.
බෙලීස් හි අධ්‍යාපනය වයස අවුරුදු 6 සහ 14 අතර අනිවාර්ය වේ. 2010 වන විට, බෙලීස් හි සාක්ෂරතා අනුපාතය 79.7% ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත, බටහිර අර්ධගෝලයේ අඩුම එකකි.
අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්තිය දැනට "අධ්‍යාපන අංශයේ උපායමාර්ගය 2011-2016" අනුගමනය කරයි, එය ඉදිරි වසර සඳහා අරමුණු තුනක් සකසයි: තාක්ෂණික සහ වෘත්තීය අධ්‍යාපනය සහ පුහුණුව ලබා දීමෙන් අධ්‍යාපන පද්ධතියේ ප්‍රවේශය, ගුණාත්මකභාවය සහ පාලනය වැඩිදියුණු කිරීම.
බෙලීස් හි ප්‍රචණ්ඩ අපරාධ මධ්‍යස්ථ අනුපාතයක් ඇත. බෙලීස් හි ප්‍රචණ්ඩත්වයේ බහුතරයක් මත්ද්‍රව්‍ය සහ පුද්ගලයින් ප්‍රවාහනය, මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම් මාර්ග ආරක්ෂා කිරීම සහ මත්ද්‍රව්‍ය වෙළඳාම සඳහා ප්‍රදේශ ආරක්ෂා කිරීම ඇතුළු කල්ලි ක්‍රියාකාරකම් වලින් පැන නගී.
2023 දී, බෙලිස් හි මිනීමැරුම් 87 ක් වාර්තා වූ අතර, රට වැසියන් 100,000 කට මිනීමැරුම් 19.7 ක මිනීමැරුම් අනුපාතයක් ලබා දෙයි, අසල්වැසි රටවල් වන මෙක්සිකෝව සහ හොන්ඩුරාස් වලට වඩා අඩු නමුත් ග්වාතමාලාව සහ එල් සැල්වදෝරයට වඩා වැඩිය. අනෙකුත් සියලුම දිස්ත්‍රික්ක හා සසඳන විට බෙලීස් දිස්ත්‍රික්කය (බෙලීස් නගරය අඩංගු) බොහෝ ඝාතන සිදුවී ඇත. 2023 දී, මිනීමැරුම් වලින් 66% ක් බෙලීස් දිස්ත්‍රික්කයේ සිදු විය. බෙලීස් නගරයේ ප්‍රචණ්ඩත්වය (විශේෂයෙන් නගරයේ දකුණු ප්‍රදේශය) බොහෝ දුරට කල්ලි යුද්ධ නිසා ඇතිවේ.
2023 දී ස්ත්‍රී දූෂණ 34ක්, මංකොල්ලකෑම් 170ක්, සොරකම් කිරීම් 628ක් සහ සොරකම් 118ක් වාර්තා විය.
බෙලීස්ගේ සමාජ ව්‍යුහය ධනය, බලය සහ කීර්තිය බෙදා හැරීමේ වෙනස්කම් ඉවසා සිටීම මගින් සලකුණු කර ඇත. බෙලීස් හි ජනගහනයේ කුඩා ප්‍රමාණය සහ සමාජ සම්බන්ධතාවල සමීප පරිමාණය නිසා, ධනවතුන් සහ දුප්පතුන් අතර සමාජ දුරස්ථභාවය සැලකිය යුතු වුවද, ජැමෙයිකාව සහ එල් සැල්වදෝරය වැනි අනෙකුත් කැරිබියන් සහ මධ්‍යම ඇමරිකානු සමාජවල තරම් විශාල නොවේ. මධ්‍යම ඇමරිකානු අසල්වාසීන්ගේ සමාජ ජීවිතය තුළ ඉතා ප්‍රමුඛව දක්නට ලැබෙන ප්‍රචණ්ඩකාරී පන්ති සහ වාර්ගික ගැටුම් බෙලීස් හි නොමැත.
දේශපාලන හා ආර්ථික බලය දේශීය ප්‍රභූ පැලැන්තිය අතේ පවතී. සැලකිය යුතු මැද කණ්ඩායම විවිධ ජනවාර්ගික පසුබිම්වල ජනයාගෙන් සමන්විත වේ. මෙම මධ්‍යම කණ්ඩායම ඒකාබද්ධ සමාජ පන්තියක් නොවේ, නමුත් මධ්‍යම පන්තික සහ කම්කරු පන්තික කණ්ඩායම් ගණනාවක්, අධ්‍යාපනය, සංස්කෘතික ගෞරවාන්විතභාවය සහ ඉහළ සමාජ සංචලනය සඳහා ඇති හැකියාව කෙරෙහි ලිහිල් ලෙස නැඹුරු වී ඇත. මෙම විශ්වාසයන් සහ ඔවුන් විසින් ඇති කරන සමාජ භාවිතයන්, බෙලිසියානු ජනතාවගෙන් බහුතරයක් වන තෘණ මූලයන්ගෙන් මධ්‍යම කණ්ඩායම වෙන්කර හඳුනා ගැනීමට උපකාරී වේ.
2021 දී, ලෝක ආර්ථික සංසදය එහි ගෝලීය ස්ත්‍රී පුරුෂ පරතරය වාර්තාවේ රටවල් 156 කින් බෙලීස් 90 වැනි ස්ථානයට පත් කරන ලදී. ලතින් ඇමරිකාවේ සහ කැරිබියන් කලාපයේ සියලුම රටවල් අතුරින්, බෙලීස් අවසන් වරට සිව්වන ස්ථානයට පත්විය. එය "ආර්ථික සහභාගීත්වය සහ අවස්ථාව" සහ "සෞඛ්‍යය සහ පැවැත්ම" යන කාණ්ඩවල ඉහළ ශ්‍රේණිගත කිරීමක් ලබා ඇත, නමුත් "දේශපාලන සවිබල ගැන්වීම්" අතින් ඉතා පහත් මට්ටමක පවතී. 2019 දී, එක්සත් ජාතීන් විසින් බෙලීස් වෙත ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාජභාවය අසමානතා දර්ශක ලකුණු 0.415 ලබා දුන් අතර, එය රටවල් 162 කින් 97 වැනි ස්ථානයට පත් කළේය.
2019 වන විට, පිරිමින්ගෙන් 80.6% හා සසඳන විට බෙලීස් හි කාන්තාවන්ගෙන් 49.9% ක් ශ්‍රම බලකායට සහභාගී වේ. බෙලීස් ජාතික සභාවේ ආසනවලින් 11.1%ක් කාන්තාවන් විසින් පුරවා ඇත.
බෙලිසියානු ජනප්‍රවාදයේ, ලැන්ග් බොබි සුසි, ලා ලෝරෝනා, ලා සුසියා, ටාටා ඩුවෙන්ඩේ, අනන්සි, එක්ස්ටබේ සිසිමයිට් සහ කැඩෙජෝ යන ජනප්‍රවාද ඇත.
බෙලීස් හි බොහෝ රජයේ නිවාඩු දින සාම්ප්‍රදායික පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය සහ ක්‍රිස්තියානි නිවාඩු වේ, සමහරක් බෙලිසියානු සංස්කෘතියට විශේෂිත වූ ගරිෆුනා ජනාවාස දිනය සහ වීරයන් සහ ප්‍රතිලාභීන්ගේ දිනය, කලින් බාරොන් බ්ලිස් දිනය වේ. මීට අමතරව, සැප්තැම්බර් මාසය විශේෂ සිදුවීම් දින දර්ශනයක් මත සම්පූර්ණ මාසයක ක්‍රියාකාරකම් සහිත සැප්තැම්බර් සැමරුම් නමින් ජාතික සැමරුම් විශේෂ කාලයක් ලෙස සැලකේ. නිදහස් දිනය සහ ශාන්ත ජෝර්ජ් කේ දිනය හැරුණු විට, බෙලිසියානුවන් සැප්තැම්බරයේ සැණකෙළිය සමරයි, සාමාන්‍යයෙන් දින කිහිපයක් පුරා පැතිරී ඇති සිදුවීම් කිහිපයක් ඇතුළත් වන අතර, ප්‍රධාන සිදුවීම වන්නේ කානිවල් පාර මාර්තු, සාමාන්‍යයෙන් සැප්තැම්බර් 10 ට පෙර සෙනසුරාදා පැවැත්වේ. බෙලීස් හි සමහර ප්‍රදේශවල, එය ලෙන්ට පෙර (පෙබරවාරි මාසයේ) සාම්ප්‍රදායික වේලාවේ සමරනු ලැබේ.
බෙලිසියානු ආහාර පිසීම යනු රටෙහි බහු සංස්කෘතික හැඩතලය පිළිබිඹු කරන, මෙස්ටිසෝ, ක්‍රියෝල්, ගරිෆුනා, මායා සහ චීන සහ ඉන්දියානු සම්ප්‍රදායන් ඇතුළු සංක්‍රමණික බලපෑම්වල අංග ඇතුළත් වන විචිත්‍රවත් මිශ්‍රණයකි. මෙම අද්විතීය සංයෝජනය බෙලිසියානු ආහාර මධ්‍යම ඇමරිකාව, කැරිබියන් දූපත් සහ ඊටත් වඩා දුර බැහැර රසවල එකතුවක් බවට පත් කරයි, මෙම ප්‍රදේශවලට එකවර හුරුපුරුදු නමුත් පැහැදිලිවම බෙලිසියානු කෑම වර්ග නිෂ්පාදනය කරයි.
උදේ ආහාරය බොහෝ විට හෘදයාංගම වේ, සාමාන්‍යයෙන් කෝපි හෝ තේ සමඟ චීස්, ෆ්‍රයිඩ් බෝංචි සහ බිත්තර සමඟ යුගල කරන ලද පාන්, පිටි ටෝටිලා හෝ ෆ්‍රයි කොස් (ෆ්‍රයිඩ් ඇනූ කෑලි) වැනි ප්‍රධාන ආහාර ඇතුළත් වේ. වීදි වෙළෙන්දන් නිතරම ටකෝස් සහ මස් පයි වැනි උදෑසන ආහාර විකල්ප ලබා දෙන අතර, දේශීයව "රාත්‍රී ආහාරය" ලෙස හඳුන්වන දහවල් ආහාරය දවසේ ප්‍රධාන ආහාරය ලෙස සේවය කරයි. සාම්ප්‍රදායික දහවල් කෑම අතරට බත් සහ බෝංචි (පොල් කිරි සමග හෝ නැතිව), ස්ටූ කළ කුකුල් මස්, තමල්ස්, එස්කැබෙච් (ළූණු සුප් එකක්) සහ පැනේඩ් (බෝංචි හෝ මාළු සමග බැදපු ඉරිඟු කටු) ඇතුළත් වේ.
ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල, ආහාර බොහෝ විට දේශීයව වගා කරන බඩ ඉරිඟු, බෝංචි සහ ස්කොෂ් වටා කේන්ද්‍රගත වේ, විශේෂයෙන් මායා ප්‍රජාවන් තුළ, ගරිෆුනා ආහාර එහි ඇෆ්‍රෝ-කැරිබියානු මූලයන් සඳහා ප්‍රසිද්ධ වන අතර මුහුදු ආහාර සහ මඤ්ඤොක්කා මත පදනම් වූ එරේබා (මඤ්ඤොක්කා පාන්) වැනි ආහාර විශාල වශයෙන් ඇතුළත් වේ. මෙම දේශීය අමුද්‍රව්‍ය සහ ඉවුම් පිහුම් ක්‍රම භූමියට සහ සම්ප්‍රදායන්ට ගැඹුරු සම්බන්ධයක් සපයයි. මෙම සූපශාස්ත්‍ර විවිධත්වය බෙලීස්හි බහුල කෘෂිකර්මාන්තයෙන් සහය වන අතර එමඟින් නිවර්තන කලාපීය පලතුරුවල සිට මුහුදු ආහාර දක්වා විවිධාකාර නැවුම් අමුද්‍රව්‍ය සඳහා ඉඩ ලබා දේ.
තරමක් දැරිය හැකි මිලකට ආපනශාලා සහ ක්ෂණික ආහාර ආයතන වලින් ජාතිය පිරී ඇත. දේශීය පලතුරු බහුලව දක්නට ලැබේ, නමුත් වෙළඳපලෙන් ලැබෙන අමු එළවළු අඩුය. ආහාර වේල යනු පවුල් සහ පාසල් සඳහා හවුලක් වන අතර සමහර ව්‍යාපාර දිවා ආහාරය සඳහා මධ්‍යම රාත්‍රියේ වසා දමා දහවල් පසු නැවත විවෘත වේ.
ප්‍රධාන පුවත්පත්
ජාතික ගුවන්විදුලි නාලිකා (සියලු දිස්ත්‍රික්කවල ක්‍රියාත්මක)
රූපවාහිනී නාලිකා
මෑත වසරවලදී, රෙගේටන් සහ බණ්ඩා ඇතුළු ලතින් සංගීතය, සාම්ප්‍රදායික පුන්ටා සහ බෘක්ඩවුන් ප්‍රභේද සමඟ බෙලීස් හි ජනප්‍රියත්වයේ වැඩිවීමක් අත්විඳ ඇත. මෙම වර්ධනය වන ප්‍රවණතාවය අසල්වැසි ලතින් ඇමරිකානු රටවල බලපෑම සහ කලාපය තුළ පවතින සංස්කෘතික සම්බන්ධතා පිළිබිඹු කරයි. බෙලීස් හි ලතින් සංගීතයේ ජනප්‍රියතාවයේ නැගීම රටේ විචිත්‍රවත් සහ විවිධ වූ සංගීත භූ දර්ශනය පෙන්නුම් කරයි, දේශසීමා ඉක්මවා ගොස් මිනිසුන් එකට ගෙන ඒමට සංගීතයට ඇති හැකියාව ප්‍රදර්ශනය කරයි.
පුන්ටා පැහැදිලිවම කැරිබියන් වන අතර, සමහර විට ඒ හා සමානව පැවත එන විලාසිතා (රෙගේ, කැලිප්සෝ, මෙරංගු) වැනි ජාත්‍යන්තර ජනප්‍රියකරණයට සූදානම් බව කියනු ලැබේ.
බෲක් ඩවුන් යනු කැලිප්සෝ හා සම්බන්ධ බෙලිසියානු සංගීතයේ නවීන විලාසිතාවකි. එය විකාශනය වූයේ දැව කපන්නන්ගේ සංගීතය සහ නැටුම් වලින්, විශේෂයෙන් බුරු නම් ආකාරයකි. ජැමෙයිකාවේ ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ බටහිර ඉන්දීය කොදෙව්වේ සෙසු ප්‍රදේශවලින් ආනයනය කරන ලද රෙගේ, නැටුම් ශාලාව සහ සෝකා, එක්සත් ජනපදයෙන් රැප්, හිප්-හොප්, හෙවි මෙටල් සහ රොක් සංගීතය ද බෙලීස් තරුණයින් අතර ජනප්‍රියය.
බෙලීස් හි ප්‍රධාන ක්‍රීඩා වන්නේ පාපන්දු, පැසිපන්දු, වොලිබෝල් සහ පාපැදි වන අතර බෝට්ටු ධාවන, මලල ක්‍රීඩා, සැහැල්ලු පන්දු, ක්‍රිකට් සහ රග්බි වැනි කුඩා අනුගාමිකයින් ඇත. බෙලීස් හි වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල මසුන් ඇල්ලීම ද ජනප්‍රිය ය.
ක්‍රොස් කන්ට්‍රි පාපැදි ක්ලැසික්, "හරස් රට" තරඟය හෝ හෝලි සෙනසුරාදා ක්‍රොස් කන්ට්‍රි පාපැදි ක්ලැසික් ලෙසද හැඳින්වේ, එය වඩාත් වැදගත් බෙලීස් ක්‍රීඩා ඉසව්වලින් එකක් ලෙස සැලකේ. මෙම එක්දින ක්‍රීඩා ඉසව්ව ආධුනික පාපැදිකරුවන් සඳහා වන නමුත් එය ලොව පුරා ජනප්‍රිය වී ඇත. බෙලීස් හි ක්‍රොස් කන්ට්‍රි පාපැදි ක්ලැසික් හි ඉතිහාසය ආරම්භ වන්නේ උතුරු අධිවේගී මාර්ගයේ (දැන් ෆිලිප් ගෝල්ඩ්සන් හයිවේ) කුඩා ගම්මානයකින් මොන්රාඩ් මෙට්ස්ගන් මෙම අදහස ලබා ගත් කාලය දක්වා ය. මේ ගමේ අය සතිපතා ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාවට සහභාගි වීම සඳහා බයිසිකලයෙන් බොහෝ දුර ගෙවා ගියහ. එවකට දුර්වල ලෙස ඉදිකරන ලද බටහිර අධිවේගී මාර්ගයේ දුෂ්කර භූමියේ ක්‍රීඩා ඉසව්වක් නිර්මාණය කිරීමෙන් ඔහු මෙම නිරීක්‍ෂණය වැඩි දියුණු කළේය.
බෙලීස් හි තවත් ප්‍රධාන වාර්ෂික ක්‍රීඩා ඉසව්වක් වන්නේ ලා රූටා මායා බෙලීස් රිවර් චැලේන්ජ්, සෑම වසරකම මාර්තු මාසයේ පැවැත්වෙන දින 4 ක ඔරු මැරතන් තරගයයි. තරඟය සැන් ඉග්නාසියෝ සිට බෙලීස් නගරය දක්වා දිවෙන අතර, කිලෝමීටර් 290 (සැතපුම් 180) දුරින්.
පාස්කු දිනයේදී, ඩැන්ග්‍රිගාහි පුරවැසියන් වාර්ෂික ධීවර තරඟාවලියකට සහභාගී වේ. පළමු, දෙවන සහ තෙවන ත්‍යාග ප්‍රදානය කරනු ලබන්නේ ප්‍රමාණය, විශේෂ සහ සංඛ්‍යාවේ ලකුණු එකතුවක් මත පදනම්වය. තරඟාවලිය දේශීය ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථාන හරහා විකාශනය වන අතර ජයග්‍රාහකයින්ට ත්‍යාග මුදල් ප්‍රදානය කෙරේ.
ජාත්‍යන්තර වශයෙන් විශාල ජයග්‍රහණ ලබා ඇති එකම ජාතික කණ්ඩායම බෙලීස් ජාතික පැසිපන්දු කණ්ඩායමයි. කණ්ඩායම බෙලීස් නගරයේ සිවිල් මධ්‍යස්ථානයේ පැවති 1998 කැරිකොම් පිරිමි පැසිපන්දු ශූරතාව දිනා ගත් අතර පසුව 1999 හවානාහි පැවති සෙන්ට්‍රොබාස්කට් තරඟාවලියට සහභාගී විය. ජාතික කණ්ඩායම සෑම විටම සමීපව ක්‍රීඩා කළද එක් තරගයක් පමණක් ජයග්‍රහණය කිරීමෙන් පසුව කණ්ඩායම් අටෙන් හත්වැනි ස්ථානයට පත්විය. 2000 බාර්බඩෝස් හි පැවති කැරිකොම් ශූරතාවලියේ නැවත පැමිණීමේ දී බෙලීස් සිව්වන ස්ථානයට පත්විය. ඉන් ටික කලකට පසු, බෙලීස් මධ්‍යම ඇමරිකානු කලාපයට ගොස් 2001 හි මධ්‍යම ඇමරිකානු ක්‍රීඩා ශූරතාව දිනා ගත්තේය.
මෙම සාර්ථකත්වය අනුපිටපත් කිරීමට කණ්ඩායම අපොහොසත් වී ඇති අතර, ඉතා මෑතකදී 2006 COCABA ශූරතාවලියේ 2-4 වාර්තාවක් සමඟ අවසන් විය. කණ්ඩායම 2009 මෙක්සිකෝවේ කැන්කුන් හි පැවති COCABA තරඟාවලියේ දෙවන ස්ථානයට පත් වූ අතර එහිදී කණ්ඩායම් තරඟයෙන් 3-0ක් ලෙස ඉදිරියට ගියේය. බෙලීස් 2010 සෙන්ට්‍රොබාස්කට් තරඟාවලියේදී ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ පරාජය කරමින් එහි ආරම්භක තරඟය ජයග්‍රහණය කළ නමුත් COCABA අවසන් තරඟයේ නැවත තරඟයකදී මෙක්සිකෝව හමුවේ දරුණු ලෙස පරාජයට පත් විය. කියුබාවට එරෙහිව දැඩි ජයග්‍රහණයක් ලැබීමෙන් බෙලීස් කණ්ඩායමට ඉදිරියට යාමට හැකි විය, නමුත් ඔවුන් ඔවුන්ගේ අවසන් තරඟයේදී පුවර්ටෝ රිකෝ වෙත ඇද වැටී සුදුසුකම් ලැබීමට අසමත් විය.
2016 රියෝ ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේ රන් පදක්කම් හතරක් දිනාගත් සිමෝන් බයිල්ස් එක්සත් ජනපදයේ සහ බෙලීස්හි ද්විත්ව පුරවැසිභාවය ඇත, එය ඇයගේ දෙවන නිවස ලෙස සලකයි. බයිල්ස් බෙලිසියානු-ඇමරිකානු සම්භවයක් ඇත.
බෙලීස්හි ජාතික පුෂ්පය කළු උඩවැඩියා (ප්‍රෝටේෂියා කොක්ලීටා, එන්සයික්ලියා කොක්ලීටා ලෙසද හැඳින්වේ). ජාතික වෘක්ෂය මහෝගනී ගසයි (ස්වීටීනියා මැක්‍රොෆිල්ලා), එය ජාතික ආදර්ශ පාඨය වන Sub Umbra Floreo, එහි අර්ථය "සෙවණ යට මම සශ්‍රීක වෙමි" යන්නයි. ජාතික භූමියේ වාසය කරන සත්වයා බෙයාර්ඩ්ගේ ටැපීර් වන අතර ජාතික පක්ෂියා වන්නේ කීල්-බිල්ඩ් ටූකන් (රැම්ෆස්ටෝස් සල්ෆුරාටස්) වේ.