Дашзэвэгийн Жаргалсайхан

Дашзэвэгийн Жаргалсайхан (Чингис Жагаа; 1959 онд Улаанбаатарт төрсөн) нь Монголын софт рок хөгжмийн Чингис хаан хамтлагийн удирдагч, хөгжмийн зохиолч, яруу найрагч, дуучин, рок хөгжим судлаач, Монгол Улсын Ардын жүжигчин хүн юм. Түүнийг Монголын рок хөгжмийн оюун санааны эцэг хэмээн хэвлэл мэдээллийнхэн, хөгжмийн хүрээнийхэн үздэг. Тэрбээр Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын холбооны гишүүн, Монголын Зохиолчдын эвлэлийн гишүүн, Монголын Рок музейг үүсгэн байгуулагч, Монголын Дуулаачдын холбооны ерөнхийлөгч бөгөөд 300 гаруй дууны шүлэг, аялгуу бичиж найруулан дуулснаас гадна драмын жүжиг, үлээвэр хөгжимд зориулсан марш, радио телевизийн чимэг хөгжим олныг бичжээ.
Д.Жаргалсайхан Монголын урлагийн гэр бүлд төржээ. Түүний аав Ч.Дашзэвэг нь 20 гаруй томоохон хөшөө дурсгалыг бие даан босгосон Монголын монументаль чиглэлийн том төлөөлөгч, нэрт уран барималч, уран зураач, Монгол Улсын Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн хүн юм. Ээж Г.Бадам нь ардын хөгжимчин, хөгжмийн багш байсан төдийгүй хүүхдийг сурган хүмүүжүүлэх ажилд 50 шахам жил хөдөлмөрлөсөн, Монгол Улсын Гавьяат багш хүн билээ. Таван настайд нь аав ээж нь төрсөн өдрийн бэлэг болгон авч өгсөн гармони хөгжим дээр чадварлаг тоглож сурсан Жаргалсайхан цэцэрлэгийнхээ уран сайханд "зүтгэж" эхэлжээ. Нийслэлийн арван жилийн 6-р дунд сургуульд сурч байхдаа Зургаан хошуу нэртэй хамтлаг байгуулж Сөгнөгөрийн пионерын зуслан, Үдлэг Баянгол, Батсүмбэрийн сангийн аж ахуйн төв, 6-р сургуулийн хөдөлмөр зуслан, Улсын асрахын газар зэрэгт тоглодог байсан. 1977 оноос ЗХУлсын Эрхүү хотын Их сургуулийн Орос хэлний бэлтгэл анги, 1978 оноос Ленинград хотын Архитектурын их сургуульд (ЛИСИ) суралцсан. 1985 онд Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын холбооны дэргэдэх Д.Лувсаншарав, Б.Шарав нарын хөгжмийн зохиомжийн (композицийн) курст хамрагдсан. 1988 онд Монголын Хөгжмийн зохиолчдын холбооны гишүүнээр элссэн. 1979 онд Монголын эстрад урлагийн анхдагч болох Улсын Филармонийн Баянмонгол чуулгын дуучин болсноор уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлжээ. 1980 оноос Соёл-Эрдэнэ хамтлагт дуучин, хөгжимчнөөр орсон ба Баянмонгол чуулгад ч дуучнаар давхар ажиллаж байжээ. 1983-1986 онд цэргийн алба хаахдаа Ардын армийн 016-р нэгтгэлийн дэргэдэх Оч хамтлагт дуучин, хөгжимчин, удирдагчаар ажиллаж байсан. 1989 оноос Чингис хаан хамтлагаа байгуулсан нь түүний уран бүтээлийн амьдралд цоо шинэ, нэгэн том хуудас нээгдсэн явдал байлаа. Хэдийгээр өөрийн хамтлагаа байгуулсан ч 1997 он хүртэл Соёл-Эрдэнэ хамтлагт уран бүтээлээ туурвисаар байсан.
Хөгжмийн зохиолч, яруу найрагч, дуучин, хөгжимчин Д.Жаргалсайхан нь хэдийгээр хотод төрж өссөн ч уран бүтээлч аав ээжийгээ даган хөдөө нутгийн амьдралыг багаас үзсэний учир монгол ахуй, ардын ёс заншил, нүүдэлчний соёлын нэгээхэн хэсгүүд нь түүний дууны уран бүтээлд хожим тусгалаа олсон нь ажиглагддаг. Монголын өнгөрсөн дайчин түүх, хүлэг морь, хүчит бүргэд, сэтгэлд уяатай нутгаа санасан хүүгийн сэтгэл, үнэн хайр, бага насны дурсамж, ганцаардал, мөрөөдөл, ухаарал, аав ээжийн элбэрэл, жаргал хүлээсэн зовлон, нарлаг Монгол орон тэр чигээрээ түүний дуунуудад багтаж ирсэн. Тэрбээр дууныхаа аялгуу, шүлэг хоёрыг өөрөө зохиож, өөрөө дуулж хөгжимдөх (нэгдүгээр биеийн урлаг) арга барилыг Монголын рок поп урлагтаа үндэслэснээс гадна уран бүтээлийн ажлынхаа хажуугаар Монголын хөнгөн хөгжмийн урлагийн үүсэл, хөгжлийн талаар судалж хэд хэдэн ном, судалгааны товхимол хэвлүүлжээ.
Тэрээр 1983 онд цэргийн албанд байхдаа Чингис хаан рок-дууллын шүлгээ зохиосон нь үзэл суртлын хүлээстэй социализмын үед их эзэн хаанаа алдаршуулан дуулах зориг, хүсэл эрмэлзэлтэй байсныг нь харуулдаг. 1986 онд цэргээс халагдаж ирээд тус шүлгээ дуу болгосныхоо дараа хөгжмийн найруулга дээр нь нэлээд нягт нямбай ажиллаж эхэлжээ. Соёл-Эрдэнэ хамтлагтайгаа Чингис хаан рок-дууллаа дуулж хөгжимдөхийг нь сонссон хөгжмийн нэрт судлаач, яруу найрагч Жамцын Бадраа Монголын залуусын үндэс угсаа, өвөг дээдсээрээ бахархах бахархлыг өдөөж, дэврээж чадсан түүхэн бүтээл болжээ хэмээн Жаргалсайханд баяр хүргэж байжээ. Чингис хаан-рок дуулал нь Олон улсын уралдаан тэмцээнд дуулагдах бүрдээ дээд болон тусгай шагнал хүртэж байсан сайн бүтээл юм. Монгол улс ардчилал, зах зээлийн нийгэмд шилжиж байсан 1990-ээд онуудад Жаргалсайхан түүхэн, томоохон баяр наадмын зохион байгуулагчдын урилгаар олон тоглолт хийж байсны дотор Хэрлэнгийн Хөдөө аралд болсон Монголын нууц товчооны 750 жилийн их ойн даншиг наадам (1990 он), Польшийн Легница хотын төлөө Бат хааны цэрэг Герман, Чех, Польшийн рыцариудтай тулалдсаны 750 жилийн түүхт ойд зориулсан баярын арга хэмжээ (1991 он), Буриадын Улаан-Үд хотноо явагдсан Ази, Номхон далайн орнуудын оюутан, залуучуудын их наадам (1992 он), Чингис хаан хамтлагтайгаа Сингапур улсад 1 жилийн хугацаат гэрээ байгуулан ажилласан, Өвөрхангай аймгийн Есөнзүйл сумын нутагт болсон Өндөр гэгээн Занабазарын түмэн мэлмий гийсний их ойд зориулсан даншиг наадам (1995 он) зэргийг нэрлэж болно. Үүний дараа тэрбээр бичгийн ширээнийхээ ард хэсэг сууж Соёл-Эрдэнэ хамтлагийн 25 жилийн ойд зориулж Үл тасрах аялгуу номоо бичиж хэвлүүлсэн юм. Өнөөдөр энэ ном уншигчдын хайгаад хайгаад олохгүй ховор нандин зүйлийн нэг болжээ. Жаргалсайхан 1997 оны Улаанбаатарт хуралдсан Дэлхийн Монголч эрдэмтдийн VII их хуралд Монгол ардын дуу хөгжми орчин цагийн Монголын рок поп урлагт нөлөөлсөн нь хэмээх тун сонирхолтой илтгэлийг тавьж гадаадын Монголч эрдэмтдийн анхаарлыг үндэснийхээ рок поп урлаг руу хандуулж чадсан нь Үл тасрах аялгуу номоо бичсэнтэй холбоотой байлаа. Рок-хөгжим судлалын ажлаа гүнзгийрүүлж, шүлгийн номоо хэвлэлд бэлтгэх, дууны шүлгээ бичих зэргийн хажуугаар аялан тоглолтоо тогтмол хийж байсан юм. Зах зээлийн эхэн үед төвийн урлагийн байгууллагууд хөдөө орон нутагт явж урлаг соёлоор үйлчилж чадахгүй болсон үед Чингис хаан хамтлаг өөрсдийн хүч, нөөц бололцоогоор хөдөөгийн хөдөлмөрчдөдөө хүрч үйлчилж чадаж байснаараа өнөөдрийнхөө оршин тогтнох үндсээ тавьсан гэж үздэг.
Түүний зохиож дуулсан Аяа анд минь хаалгыг минь тогшооч, Төрсөн өдрийн дуу, Хуримын дуу, Чингисийн баатрууд, Бүргэд, Сэтгэлийн толь, Сэтгэлийн үг, Сайхнаа чи минь сайхнаа, Тамирчны ялалт хямдхан олдоогүй, Ерөөлийн дуу, Чамайг юу ч өөрчлөөгүй, Нүдэн охин, Шувууд нутаг буцаагүй, Өөрөөр дуулж би чадсангүй (Тиймээ) зэрэг олон арван хит дуунууд нь хэдийнээ монгол дууны алтан сан хөмрөгт зүй ёсоор багтсан төдийгүй монгол түмний оюуны өв болжээ.
Д.Жаргалсайханы шүлэг болоод хөгжмийг нь зохиосон дуунуудыг монгол судлаач гадаадын эрдэмтэн мэргэд зохиол бүтээлдээ онцолсон нь бий. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч эзэн Чингис хаан номыг зохиогч Жак Уэтерфорд Монголд ирээд хөдөө нутгаар аялж явахдаа түүний “Чингисийн баатрууд” дууг анх сонсоод төрсөн гүнзгий сэтгэгдлийнхээ нөлөөн дор номоо бичиж эхэлснээ дурьдсан байдгаас гадна дээрх номдоо Чингис хаан рок дууллын шүлгээс орчуулж Is it our Fault we have forgotten our history хэмээн эшлэл болгон оруулсан байдаг. Америкийн Индианагийн их сургуулийн эрдэмтэн багш, хөгжим судлаач, доктор Питер Марш Чингис хаан хамтлагийн Д.Жаргалсайханы уран бүтээлд оюун санааны хувьд гүнзгий орсноо хожим өөрийн номдоо онцлож, "Чингисийн Жаргалсайхан бол Монголын Боб Дилан" гэж тодорхойлсон байдаг.
1975-2020 он буюу нийт 45 жилийн хугацаанд дуучин Д.Жаргалсайхан ойролцоогоор 2500 гаруй удаагийн тоглолт хийж, дунджаар сард 5 удаа тайзан дээр гарч байсан ба бие даасан, бүрэн тоглолтууд дунджаар 2-3 цаг үргэлжилж байсныг 1975 оноос хөтөлсөн түүний тоглолтын жагсаалтаас тоймлон гаргасан болно. Зөвхөн 1995-1999 онуудад Чингис хаан хамтлагтайгаа 200 гаруй тоглолт, нийт 600 гаруй цагийг (Сард тутамд 3 цагийн тоглолт 3-4 удаа хийгдэж байсан) Монголынхоо хөдөө орон нутагт хийсэн ба аймаг сумын соёлын ордон, клубийн суудал ашиглалтыг ойролцоогоор 200-300 хүн гэж үзвэл нийтдээ 60 гаруй мянган хүнд 5 жилийн хугацаанд үйлчилсэн байх юм. Үүнд: Улаанбаатар хот болон, гадаад улсад хийсэн тоглолтуудыг тооцоогүй болно.
Д.Жаргалсайхан Чингис хаан хамтлагийнхаа ХХ зуун концертоор CHINGGIS KHAAN-WORLD TOUR 2000 дэлхий тойрсон аялан тоглолтыг Америкийн Нэгдсэн Улс, Англи, Герман, Чех, Польш (2006 оны 4 сар), Унгар, Швед, Ирланд, Өмнөд Солонгос, Умард Солонгос, Оросын Холбооны Улс, Хятад зэрэг улс орнуудад амжилттай хийсэн юм. Мөн 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны түүхт 800 жилийн ойг тохиолдуулж шилдэг дууныхаа концертоороо CHINGGIS KHAAN-ASIAN TOUR 2006 Азийн аялан тоглолтыг зохион байгуулж, гадаад ертөнцөд Монголын рок хөгжмийг сурталчлахад хувь нэмрээ оруулсан юм. Дэлхий тойрсон эдгээр аялан тоглолтоос гадна бүсийн хэмжээний олон хүнийг хамруулсан томоохон тоглолтуудыг Д.Жаргалсайхан Чингис хаан хамтлагтайгаа хэд хэдэн удаа хийж ирсэн юм. 1999, 2003, 2014 онд БНХАУ-ын Шинжаан Уйгарын өөртөө засах орны Бор тал, Баянгол, Ховогсайр, Өрөмч, Рашаант, Ил тарвагатай зэрэг газруудад тус тус амжилттай аялан тоглож байв. Мөн 2001, 2014, 2019 онуудад БНХАУ-ын Өвөр Монголын өөртөө засах орны Хөх хот, Шилийн хот, Ордос, Бугат, Сайхан тал, Баруун үзэмчин, Зүүн үзэмчин зэрэг газруудад тогложээ. Үзэж сонирхох хүмүүс заал танхимд нь багтахгүй байснаас үзэгч залуус болон хууль сахиулагчдын хооронд асуудал байнга үүсэж байсан гэдэг. Д. Жаргалсайханы шүлэг, хөгжмийг нь өөрөө зохиож, дуулсан Аяа анд минь хаалгыг минь тогшооч, Төрсөн өдрийн дуу, Хуримын дуу, Чингисийн баатрууд, Бүргэд, Сэтгэлийн толь, Сэтгэлийн үг, Сайхнаа чи минь сайхнаа, Тамирчны ялалт хямдхан олдоогүй, Ерөөлийн дуу, Чамайг юу ч өөрчлөөгүй, Нүдэн охин, Шувууд нутаг буцаагүй, Өөрөөр дуулж чадсангүй (Тиймээ) зэрэг олон арван дуу нь хэдийнээ монгол дууны алтан сан хөмрөгт зүй ёсоор багтсан төдийгүй Өвөр Монгол, Буриад, Халимаг зэрэг монгол туургатан ард түмний дунд ч дуулагдсаар байгаа билээ.