Kebudayaan Sarawak

Sarawak sinonim dan terkenal kerana sifat budaya yang mempamerkan kepelbagaian yang ketara dalam etnik, budaya, dan bahasa. Budaya Sarawak telah dipengaruhi oleh orang Melayu Brunei daripada kawasan pantai. pengaruh budaya besar juga datang dari budaya Cina dan British.
Perkahwinan antara kaum, yang sebelum ini jarang berlaku atau di antara suku-suku berkait rapat, adalah semakin biasa.
Iban (Sea Dayak) boleh dianggap termasuk masyarakat proto-Melayu, namun budaya dan tradisi mereka tidak dipengaruhi sepenuhnya oleh budaya Islam. Menurut satu rincian sejarah yang dijalankan oleh University of Melbourne pada tahun 1997, didapati bahawa masyarakat etnik Iban mula wujud kira-kira 5,000 tahun lalu, berdasarkan adat tradisi, dialek, dan sejarah bahasa asal mereka. Kini, kebanyakan majoriti masyarakat etnik Iban masih memeluk agama Kristian seiring dengan ajaran agama yang diamalkan oleh Kerajaan British dahulu, sekaligus diwartakan sepenuhnya sebagai agama majoriti terbesar di Sarawak.
Namun demikian, ada juga sesetengah masyarakat etnik Iban terus mengikuti kepercayaan animisme peribumi seperti menyembah betara dan semangat yang tersendiri. Amalan adat tradisi, termasuk peraturan jural, ritual, dan adat sosial, secara kolektif dikenali sebagai adat dan sangat penting bagi masyarakat etnik Iban. Ia jauh berbeza dari amalan adat masyarakat Melayu kerana ia diamanahkan dengan pelbagai kepercayaan agama tradisional, dan di dalamnya beberapa perkara dapat dilakukan melalui undang-undang.
Rumah panjang Iban berfungsi sebagai pusat penyatuan komuniti, masing-masing memegang beberapa keluarga (lebih daripada 50 dalam beberapa kes) yang berkaitan dengan darah dan perkahwinan. Sebuah ruai berjalan melalui bangunan, dan merupakan lokasi aktiviti dan acara kaum, seperti bekerja, bersosial, merayakan perayaan, dan membincangkan hal-hal yang berkaitan komuniti seperti projek-projek infrastruktur dan masalah rakyat. Setiap rumah panjang etnik Iban harus mempunyai seorang Tuai Rumah, yang ditentukan melalui kaedah undi daripada masyarakat setempat apabila kematian pendahulunya, yang bertindak sebagai ketua pemimpin dan penimbang tara.
Sewaktu kerajaan Sarawak di bawah pemerintahan Sir James Brooke, seseorang Tuai Rumah harus melaporkan kepada Ketua Penghulu, yang mengetuai beberapa rumah panjang untuk mengatur semua isu-isu setempat, masalah komuniti, dan aktiviti-aktiviti komuniti. Kini di era pemodenan Sarawak, hanya pihak Tuai Rumah berhak bertanggungjawab untuk melaksanakan semua aktiviti-aktiviti komuniti, isu-isu terkini, serta pelabgai dasar yang dilaksanakan kerajaan Sarawak dalam wilayah ini.
Kegiatan aktiviti memenggal kepala (headhunting) pernah menjadi satu tradisi penting bagi masyarakat etnik Iban, dengan kawasan Sarawak pernah sekali dijuluki sebagai "Tanah Pemburu Kepala". Ianya adalah sebahagian daripada kod pahlawan pahlawan di mana prestij puak harus ditentukan oleh kemampuannya untuk berperang. Namun demikian, sejak kedatangan pihak British, sedikit demi sedikit kegiatan memenggal kepala semakin pudar, namun masih ada yang melakukan kegiatan berkenaan untuk melumpuhkan pergerakan musuh. Kegiatan aktiviti memenggal kepala (headhunting) akhirnya diharamkan sepenuhnya semasa zaman pemerintahan Rajah Sarawak ketiga, Sir Charles Vyner Brooke.
Puak-puak Lun Bawang dan Kelabit yang berkait rapat telah mengalami perubahan budaya yang signifikan disebabkan oleh penukaran agama Kristian, yang mempengaruhi identiti keagamaan dan etnik mereka. Setiap kampung sekarang mempunyai gereja, yang telah mengambil alih fungsi sosial dan komuniti yang sebelum ini dikaitkan dengan rumah panjang.
Orang Penan adalah salah satu kumpulan pribumi yang terakhir. Manakala minoriti mengekalkan cara tradisional nomad, kebanyakan telah menetap dan pakai pakaian moden, dengan perhatian kurang dibayar kepada gaya rambut tradisional, pengubahsuaian cuping telinga tergantung, dan gelang tangan tradisional.
Kampung Budaya Sarawak terletak di kaki Gunung Santubong, Kuching. Dikenali sebagai "muzium hidup", ia mempamerkan pelbagai kumpulan etnik yang menjalankan aktiviti tradisional di rumah masing-masing tradisional. Persembahan kebudayaan dipersembahkan di sini. Muzium Negeri Sarawak menempatkan koleksi artifak seperti tembikar, tekstil, dan alat ukiran kayu dari pelbagai suku kaum di Sarawak, serta bahan-bahan etnografi budaya tempatan. Bangunan muzium itu mengekalkan seni bina Perancisnya. Muzium-muzium lain termasuk Muzium Warisan Islam, Muzium Petroleum, Muzium Sejarah Cina, Muzium Kucing Kuching, Muzium Tekstil Sarawak, Muzium Kesenian, Muzium Memorial Hospital Lau King Howe, dan Muzium Wilayah Baram. Terdapat satu siri benteng yang terpelihara dengan baik di Sarawak yang dibina semasa rejim Brooke seperti Fort Margherita, Fort Emma, Fort Sylvia, dan Fort Alice.
Batang Ai Resort dan rumah panjang Bawang Assan Iban membenarkan para tetamu melawat untuk bermalam dan mengambil bahagian dalam aktiviti harian Iban tradisional. Rumah panjang yang lain termasuk: Rumah panjang Iban di Kapit, Rumah panjang Bidayuh di Kuching, Rumah panjang Kelabit di Bario, Rumah panjang Lun Bawang di Ba'kelalan, dan rumah kayu Melanau di Sibu. Jalan Bazaar dan Carpenter Street adalah dua jalan yang terkenal di Chinatown, Kuching. India Street di Kuching terkenal dengan produk tekstilnya. Masjid India - Muslim boleh ditemui di sekitar.
Majlis Kraf Sarawak mempelopori seni kraf tempatan. Pavilion Sarakraf menempatkan bengkel yang menunjukkan pelbagai kemahiran pembuatan kraf. Kraftangan terkenal di Sarawak termasuk manik Orang Ulu, Pua Kumbu Iban, Tikar Kesah Bidayuh dan bakul Tambok, Kain Songket Melayu, helang etnik, dan tembikar Cina. Persatuan Seniman Sarawak telah ditubuhkan pada tahun 1985 untuk mempromosikan budaya dan kesenian tempatan dalam bentuk lukisan. Kebanyakan artis dalam pasca perang Sarawak lebih suka pemandangan dan alam semula jadi, tarian tradisional, dan aktiviti harian tradisional sebagai tema lukisan mereka. Sapeh Orang Ulu (gitar gali) adalah alat muzik tradisional yang paling terkenal di Sarawak. Ia dimainkan untuk Ratu Elizabeth II semasa lawatan rasmi beliau ke Sarawak pada tahun 1972. Alat muzik tradisional lain adalah pelbagai jenis gong dan Kulintang, idiofon, seruling buluh dan alat muzik yang diperbuat.
Tradisi lisan telah menjadi sebahagian daripada budaya pelbagai kaum asli di Sarawak selama beberapa generasi. Ia digunakan untuk menyampaikan pelajaran, tradisi, dan nilai kehidupan kepada generasi muda. Kisah-kisah ini diceritakan berulang kali oleh para penatua kepada golongan yang lebih muda, seperti dalam sesi bercerita pada majlis-majlis khas dan melalui persembahan tradisional. Sebahagian daripada amalan tradisional ini adalah tarian Ngajat Iban, Renong (Maklumbalas vokal Iban,), Ensera (Kisah lisan Iban), dan cerita bercerita epik oleh Kayan dan Kenyah. Biro Kesusasteraan Borneo wujud dari 1958 hingga 1977; ia menggalakkan dokumentasi budaya tempatan, penulis tempatan, dan penerbitan dalam bahasa Inggeris, Cina, Melayu, Iban dan bahasa-bahasa asli yang lain. Biro telah digantikan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP) pada tahun 1977, yang menganjurkan penerbitan hanya dalam bahasa Melayu. Dokumentasi tradisi lisan juga telah dilakukan oleh Universiti Malaysia Sarawak (UNIMAS) dan Majlis Kastam Sarawak. Sarawak Gazette pertama kali diterbitkan oleh kerajaan Brooke pada tahun 1870. Ia mencatatkan pelbagai berita di Sarawak berkaitan dengan ekonomi, pertanian, antropologi, dan arkeologi. Warta masih diterbitkan hari ini. Hikayat Panglima Nikosa, yang dicetak pada tahun 1876 di Kuching, merupakan salah satu penerbitan teks terawal di Borneo. Ia juga merupakan novel pertama dari Malaysia. Tradisi adat telah menjadi sumber penulisan inspirasi untuk penulis Cina Sarawak.
Masakan terkenal termasuk laksa Sarawak, mi kolo, dan ayam pansuh. Negeri ini juga terkenal dengan hidangan kek lapis Sarawak. Setiap kumpulan etnik mempunyai makanan sendiri dengan pelbagai cara menyediakan, memasak dan memakan makanan. Walau bagaimanapun, teknologi moden telah mengubah cara memasak untuk hidangan asli. Contoh makanan etnik ialah Iban tuak (wain beras), tebaloi Melanau (keropok sagu sawit) dan umai (ikan mentah bercampur dengan jus limau), dan urum giruq Orang Ulu (puding). Makanan tradisional Sarawak telah dipasarkan sebagai produk pelancongan masakan. Contoh-contoh kedai francais tempatan di Sarawak ialah Sugar Bun, Singapore Chicken Rice, dan Bing Coffee. Makanan antarabangsa yang lain seperti makanan Barat, makanan Indonesia, makanan India, dan makanan Timur Tengah juga boleh didapati di sana.
Kerajaan Sarawak secara umumnya masih mempunyai hak kebebasan rakyat yang sangat mendalam, apatah lagi beberapa media akhbar tempatan juga berperanan sebagai sumber alternatif yang lebih baik untuk menyuarakan hak-hak mereka sendiri, termasuk tuntutan hak kemerdekaan Sarawak dan pelbagai insiatif pembangunan wilayah Sarawak. Ini terbukti apabila wujudnya akhbar-akhbar tempatan yang berperanan untuk menyebarkan secara penuh perkembangan-perkembangan terkini, sejak dari zaman pemerintahan Rajah Sarawak ketiga, Sir Charles Vyner Brooke sehinggalah ke zaman pemodenan Sarawak hari ini.
Antara contoh akhbar-akhbar tempatan di Sarawak ialah :
Pada tahun 1990-an dan tahun 2000-an, semua akhbar-akhbar tempatan Sarawak secara negatifnya pernah menyiarkan kes-kes kegiatan pembalakan haram dan penyeludupan produk kayu bakau di Sarawak yang dianggap sebagai satu kerugian paling besar dan juga menjejaskan hak rakyat Sarawak. Berdasarkan laporan Amnesty International, didapati bahawa komuniti etnik Penan dan etnik Orang Ulu antara yang terjejas teruk akibat kegiatan aktiviti pembalakan haram dan pemusnahan hutan yang berleluasa di kawasan utara dan di kawasan tengah wilayah Sarawak. Susulan daripada itu, beberapa komuniti masyarakat pelbagai etnik membantah sekeras-kerasnya tindakan Kerajaan Sarawak ketika itu sangat mementingkan pendapatan wang kerajaan dan kepentingan projek-projek berskala lebih besar, berbanding dengan masalah-masalah rakyat dan isu-isu kekurangan infrastruktur awam di Sarawak.
Pada tahun 2006, sebuah akhbar tempatan berbahasa Inggeris, Sarawak Tribune pernah digantung perkhidmatan akhbar selama empat tahun, dan juga digantung percetakannya susulan insiden kontroversi menerbitkan dan menghina karikatur Nabi Muhammad S.A.W. Akibat daripada itu, beberapa kakitangan akhbar berkenaan bertindak meninggalkan syarikat terbabit tanpa sebarang sebab dan alasan yang munasabah. Pada masa yang sama, ketua pengarah akhbar berkenaan diarahkan dipecat berkuatkuasa serta-merta. Namun demikian, atas permintaan pembaca dan juga rakyat Sarawak, akhbar harian tersebut akhirnya dihidupkan semula dan dijenamakan sepenuhnya sebagai New Sarawak Tribune pada tahun 2010, dan dimiliki oleh syarikat Sarawak Press Sdn. Bhd.
Selain daripada media akhbar tempatan Sarawak, kewujudan stesen radio tempatan, Radio Sarawak mula diperkenalkan secara umum di Sarawak dari tahun 1954 sehingga tahun 1976. Ia disiarkan dalam bahasa Melayu, Iban, Cina, dan Inggeris. Beberapa stesen-stesen radio yang masih beroperasi di seluruh Sarawak ialah Kupi-Kupi FM (Sarawak), RTM Sarawak FM, Cats FM, Red FM (Sarawak), dan TEA FM.
Buat pertama kali dalam sejarah wilayah Sarawak, sebuah stesen televisyen milik sepenuhnya kerajaan Sarawak sendiri mula bersiaran pada bulan Oktober 2020, iaitu saluran televisyen baharu TVS. Stesen televisyen TVS kini dioperasikan secara menyeluruh dan diselaraskan oleh Sarawak Media Group (SMG). Kini, saluran televisyen TVS boleh ditonton di platform sedia ada MYTV (saluran 122), Unifi TV, dan juga menerusi saluran Astro (saluran 122).
Buat masa sekarang, Sarawak Media Group (SMG) dan pihak Kerajaan Sarawak sedang merancang dan membuat pelaksanaan penuh untuk mewujudkan sebanyak tujuh lagi saluran televisyen berdefinisi tinggi (HD) yang baharu, sekaligus mencukupi jumlah rangkaian saluran televisyen milik sepenuhnya Sarawak Media Group (SMG) iaitu sebanyak lapan buah saluran televisyen di Sarawak, termasuk saluran televisyen utamanya, TVS. Ia akan disiarkan di platform sedia ada MYTV dan juga menerusi Unifi TV di seluruh wilayah Sarawak sahaja.
Rakyat di wilayah Sarawak mengamati beberapa cuti dan perayaan sepanjang tahun. Selain sambutan memperingati Hari Kemerdekaan dan juga sambutan perayaan Hari Malaysia, wilayah Sarawak ini juga meraikan Hari Wilayah Sarawak pada tarikh 22 Julai setiap tahun. Sarawak turut meraikan sambutan hari jadi Tuan Yang Terutama (TYT) Gabenor Sarawak, pada tarikh 11 Oktober setiap tahun.
Kebanyakan kumpulan etnik juga meraikan perayaan mereka sendiri. Amalan tradisi rumah terbuka perayaan masing-masing juga membolehkan semua masyarakat dan komuniti dari pelbagai etnik lain untuk menyertai serta meraikan perayaan bersama.
Sarawak adalah satu-satunya wilayah di Malaysia yang mengisytiharkan sambutan perayaan Gawai Dayak harus diwartakan sepenuhnya sebagai cuti umum perayaan bagi seluruh wilayah Sarawak dan juga seluruh Malaysia secara amnya.
Sarawak juga adalah merupakan wilayah di Malaysia yang tidak mewartakan perayaan Deepavali sebagai cuti umum. Namun demikian, ianya diwartakan sebagai cuti rehat khas bagi semua penjawat perkhidmatan awam di Sarawak. Ini kerana jumlah populasi penduduk India di Sarawak adalah minoriti atau sebahagian kecil sahaja.
Kegiatan aktiviti perhimpunan keagamaan masing-masing di Sarawak adalah bersifat bebas dan boleh diadakan secara menyeluruh di semua bandar-bandar utama di Sarawak, khususnya semasa musim perayaan seperti sambutan Tahun Baru Cina, sambutan pesta Chap Goh Mei, perarakan Krismas, sambutan Hari Raya Aidiladha, dan juga sambutan perayaan Kuih Bulan (Mooncake Festival).
Hanya wilayah Sarawak sahaja yang membenarkan serta membolehkan mana-mana perayaan yang melibatkan masyarakat beragama Kristian, oleh kerana majoriti besar masyarakat di Sarawak adalah beragama Kristian . Antara perayaan keagamaan Kristian yang hanya diraikan di wilayah Sarawak sahaja adalah :
Festival Kuching adalah sambutan selama sebulan yang diadakan setiap bulan Ogos untuk memperingati status Bandar Kuching kepada sebuah bandaraya metropolitan pada tahun 1988. Seperti kebiasaannya, rakyat Sarawak juga meraikan perayaan masing-masing dengan pertunjukan bunga api.
Sarawak menghantar pasukannya sendiri untuk mengambil bahagian dalam Sukan Komanwel 1958 dan 1962, dan Sukan Asia 1962 sebelum para atlet mula mewakili Malaysia selepas 1963. Majlis Sukan Sarawak (MSS) ditubuhkan pada tahun 1985 untuk meningkatkan taraf sukan di Sarawak.
Sarawak merupakan tuan rumah Sukan Malaysia (SUKMA) pada tahun 1990, 2016, dan 2024. Wilayah ini adalah juara keseluruhan dalam pertandingan SUKMA tahun 1990, 1992, 1994, dan 2024. Orang Sarawak telah mewakili Malaysia di Sukan Asia Tenggara. Kerajaan juga menghantar atlet untuk menyertai Sukan Olimpik Khas Dunia. Sarawak muncul sebagai juara keseluruhan selama 11 tahun berturut-turut di Sukan Paralimpiad Malaysia bermula pada tahun 1994.
Terdapat beberapa stadium di Sarawak: Stadium Sarawak, Stadium Negeri Sarawak, Stadium Perpaduan, dan Stadium Hoki Negeri Sarawak. TPersatuan bola sepak Sarawak FA ditubuhkan pada tahun 1974. Ia memenangi Piala FA Malaysia pada tahun 1992 dan Liga Perdana Malaysia pada tahun 1997 dan 2013.
Perjalanan dan Pelancongan