Organeg daskemmet he genoù

Hervez disentez 2001/18/CE Parlamant ha Kuzul Europa e reer Bevedeg Daskemmet e C'henoù (BDG) eus kement bevedeg ez eo bet daskemmet dezhañ e zanvezioù genetek dre un doare na c’hoarvez ket ent-naturel dre baotadur ha/pe dre adstummadur naturel.
Dre deknikoù dreistijin-genetek e treuzkaser ur gen pe veur a hini e genotip ur bevedeg, da lavaret eo hollad e c'henoù, a-benn kas doarennoù nevez dezhañ. An teknikoù-se a c’hell bezañ implijet kement war loened, fungi, plant pe c'harvevien.Liesseurt eo orin ar genoù a dreuzplanter : ur viruz, ur vakterienn, ur blantenn, ur foueenn, ul loen, pe c'hoazh korf un den.
An TDN (Trenkenn Dezoksiribo-Nukleek) zo ur geurvolekulenn a zo e nukleüs kelligoù pep boud bev, prokariot pe eukariot e vefent. Dougen a ra an holl zitouroù genetek a ya d'ober fenotip ar boud, da lavaret eo hollad perzhioù e gorf. Orin mont-en-dro enaozadur ar protein eo an TDN ivez, ha dre ar protein e vez savet ar fenotip. Douger an hêrelezh eo an TDN c'hoazh, dre ma c’hell ar volekulenn-se bezañ eilet ha kaset d'un diskennad(ez) e-kerzh ar paotadur pe ar gouennadur.
An TDN eo an danvez pennañ a ya d'ober ar c’hromozomoù ; dizalc'h eo er c’helligoù prokariot dre ma n’eo ket dispartiet an nukleoplasm hag ar c'hitoplasm gant goloenn an nukleüs er c’helligoù-se. E nukleüs ar c’helligoù eukariot ez eus TDN ivez, daoust d'an nukleoplasm bezañ disrann diouzh ar c'hitoplasm. Doubl eo stumm ar geurvolekulenn-se, a zo rannet e div chadennad nukleotidoù liammet an eil gant eben dre ereoù gwan. Pep nukleotid zo savet gant ur fosfat, ur sukr (dezoksiriboz) hag ur vazenn azotek.
Evit tremen eus an TDN d'ar protein e ranker :
Pa ’z eo bet kevanaozet ar broteinenn e vez dieubet hag e ya d’ober he labour : sevel ar bevedeg hag e lakaat da vont en-dro.
Diwar gement-se ez eo bet savet ar BDG, dre zaskemmañ ar genoù ha neuze ar protein kevanaozet a-benn pinvidikaat, sikour, buanaat pe eeunaat mont-en-dro ur boud bev.
An dreistijin genetek a servij neuze da zaskemmañ, lemel pe zegas an doareenn-mañ-doareenn. Pal an treuzfurmadur eo :
Dre ma vez termenet an doarennoù-se e live ar genoù ez eo el live-se e vo daskemmet ar bevedeg, dre-se e teu da vezañ ur Bevedeg Daskemmet e C'henoù, ur BDG.
Ar genoù kemeret ha/pe zaskemmet a zeu eus bevedegoù hag a zo gouest da lieskementiñ o danvezioù genetek hag a c’hell ivez en em veskañ en hon endro ; da skouer : daskemmet e vo bet en ur blantenn BDG kement hag ar pezh a genderc'ho : he greun, he frouezh, he brenn hag all.
Mar ne baota ket ar bevedeg e-unan, pe mar ne baota ket e gelligoù a-hed an amzer, e tremener dre ur vakterienn ma lakaer ar gen nevez. Pa baotao ar vakterienn e paotao ivez he genotip, ha dre-se e vo kenderc'het meur a c'hen a-benn o c'has er bevedeg a zo da zaskemmañ, hag a zeuio da vezañ ur BDG.
Dre eskemmañ, ouzhpennañ pe dennañ genoù e taskemmer neuze doareennoù, mont-en-dro ha stumm ur bevedeg. Evit sevel ur BDG avat ez eo ret gouzout da gentañ peseurt gen a vo ouzhpennet, tennet pe zaskemmet. Ar pezh zo, petra bennak ma vez disheñvel genoù ur bevedeg diouzh re unan all e vezont kodet bepred dre bevar nukleotid an TDN : an adenin (A), an timin (T), ar guanin (G) hag ar c'hutosin (C). Pep bevedeg a c’hell neuze treuzskrivañ ar genoù-se e TRN hag a vo troet e proteinennoù, ha pa vefent en e gelligoù orin pe bet enframmet en un doare kalvezadel. Dre ma 'z eo dibar pep bevedeg ne c‘heller ket gouzout petra e vo efed ur gen daskemmet ennañ ; prouadoù a ranker ober neuze, da c’houzout petra a c'hoarvezo pa vo tennet ur gen, da skouer ur gen anavezet a anver « G », pe pa vez ouzhpennet ar gen G-se. War lapined e kaser an arnodoù-se peurvuiañ rak damheñvel eo o bevedeg ouzh hini un den ; dre-se e teu aes evezhiañ ar pezh a c‘hoarvez pa zaskemmer ar gen G. Pa vez ouzhpennet pe nullet ur gen G e c'hall c'hoarvezout kemm en un doareenn hepken, met kemmoù a c'hall c'hoarvezout e metabolegezh ar bevedeg a-bezh.
Seizh pazenn zo en argerzh krouiñ ur BDG
Ar gen anvet « Bt », tennet eus ar vakterienn Bacillus Thuringiensis, vo kemeret evel skouer ; servijout a ra da genderc'hañ un amprevanlazher.
Spesadel d'ar blantenn pe d'ar bevedeg eo penngaser ha dibenn ar gen. Eztaoladur ar gen eo o c'hefridi. En edoù ne vez ket eztaolet ar gen gant penngaser ar vakterienn ; dre-se ez eo ret eztennañ ar penngaser hag an dibenn dre enzimoù-distruj all.
Ret eo lakaat ar resever da anavezout ar gen, neuze e vez staget outañ ur penngaser hag un dibenn anavezet gantañ.
Ret eo lieskementiñ ar genoù adsavet a-raok o implijout. Gant bakteriennoù stomog mab-den e vez graet, peogwir ne baouezont ket a baotaat.
Meur a zoare zo da enframmañ genoù er plant ; ar biolistik eo an hini a vez arveret an aliesañ : korrvouligoù induet a blasmidoù a zoug ar gen daskemmet kemeret er bakteriennoù a vanner gant ur c'hanol TDN.
Aotreet eo kenderc'hañ, treuzfurmiñ ha gwerzhañ :
...ha reoù all c'hoazh.
Enep ar BDG hag ar PDG e sav difennerien an ekologiezh, gant gwir abeg alies.
E soja treuzgenel BDG an embregerezh amerikan Monsanto, ur gen enframmet a warez ar blantenn diouzh an dilouzaouer Roundup (a zo gwerzhet gant Monsanto ivez) dre ma vez kenderc'het molekulenn oberiant ar Roundup gant ar blantenn hec'h-unan. Un dilouzaouer « hollek » eo ar Roundup dre ma lazh an holl blant, koulz ar re a venner mirout hag ar re a venner lazhañ, war-bouez ar plant a endalc'h ar gen gwarezer-se. Hollret eo d'ar gouerien hag a c'hounez ar soja BDG Monsanto implijout an dilouzaouer Roundup. Dre-se, Monsanto a laka kresk war marc’had e zilouzaouer ha war hini e blant treuzgenel, ar pezh a gemm ar c'henderc'hadur gounezkimiek betek distruj an endro hag ar struzh. En ur gounezerezh naturel ez eo bevennet implij an dilouzaouerioù hollek, abalamour d'o efedoù war ar plant gounezet hag ar re a zo tro-dro d’ar parkadoù. A-gementadoù bras-kenañ e kenderc'h Monsanto e soja KG, neuze e tegas ur saotradur bras en douar e meur a zoare hag ar gweleadoù freatek a vez saotret ivez.
Argerzh naturel an emdroadur en deus kaset pep spesad da emdreiñ en un endro spesadek dezhañ, da lavaret eo dre etrewezhiadur boudoù bev resis en ur metoù bennak (en un doare geologel ha hinel). Enplantañ ur spesad en diavaez eus e vetoù orin a gas peurvuiañ d’ur gwallreuz ekologel. Da skouer ar bezhin Caulerpa taxifolia o tont eus Meurvor Indez, a zo bet kavet er Mor Kreizdouar oc’h aloubiñ un enezenn hag o chalañ ar bezhin henvroat betek o distruj ha kemer o lec'h, ha dre-se lazhañ spesadoù plant ha loened a vouetae diwarno abaoe milvedoù. Heñvel eo ar riskloù gant ar BDG, ha dreist-holl ar plant treuzgenel, rak n’o deus ket a lec’h-emdreiñ, da lavaret eo n’o deus ket emdroet en un ekoreizhiad dibar, Gouest int da vevañ e forzh pe lec’h. Ar plant treuzgenel eo o fal enebiñ gwelloc’h ouzh ar preizherien pe ouzh enebourien naturel all, ar pezh a ro dezho un dreistelezh war ar spesadoù all, hag ar riskl eo e kasfent ar re-se da get en ur leuskel PDG hepken war an douaroù. Ar plantadurioù henvroat eo a gas ar genoù spesadus d’ar PDG, met an aozadoù implijet a dago ar plant henvroat-se dre o heñvelded genetek. Taget int neuze gant kleñvedoù krouet abalamour d’o heñvelded ouzh ar PDG. Plantadurioù bedel e vo neuze ar PDG hep na chomfe eus ar spesadoù orin. Evel-mañ e teu ar soja, ar c’holzac'h hag ar maiz Monsanto, plantadurioù bedel, ezel eus ar BDG ha drastus d’an ekologiezh.
Ar saotradur treuzgenel anvet « saotradur genetek » n’en deus netra da welet gant forzh peseurt saotradur anavezet hiziv an deiz er bed : ne c'hall ket mab-den reoliañ e efedoù rak ar plant-se o deus urzh da baotaat dibaouez. Den ebet hiziv n'en deus keal pe geal a-zivout ar pezh a c'hoarvezo, ha dic'hallus e vo mont war-gil mar bez merzet efedoù dic’hoantaet en dazont.
Skiantourien c’hall an INRA (Institut National de Recherche Agronomique) o deus merzet kontammerezh ar plant naturel gant ar PDG a zo bet lakaet tro-dro-dezho. Un taol-arnod a zo bet graet gant an INRA e-pad bloaz en ur parkad kolzac'h kelc’hiek, 100 metrad e skin, gant kolzac'h naturel digemm e c'henoù tro-dro ha kolzac'h PDG en e greiz (10m skin). Pa zeuas koulz produadur brenn ar plant e krogas an daou zoare kolzac'h d'en em barañ ; teir sizhunvezh diwezhatoc’h e voe stadet e oa troet an holl blantennoù da spesad nevez, ur paradur etre an daoù seurt kolzac'h a oa bet plantet. Gouzout a reer e teu ar c’hontammerezhioù-se eus paradurioù trumm, gant eskemmoù genoù. « Lanviad genel&nbsp» a reer eus an treuzkas-se.
Evit ar vezegiezh pe evit taolioù-arnod hepken e voe implijet BDG en deroù ha pelloc'h c’hoazh. Harzet gant mogerioù al labourvaoù e chome ar spesadoù BDG avat, ne oa eskemm ebet gant an diavaez hag an natur. Bremañ avat e vez implijet PDG el labour-douar, en egorioù dindan an amzer, neuze e c’hell forzh piv o gwelet, stekiñ outo hag o zreuzkas da forzh pe lec'h dre ar bed. Implijet, plantet, debret e vo ar BDG–se : binvioù n'int ket ken, boued gwirion int deuet da vezañ. Ne c'haller mui o displantañ, rak dre an treuzkas pe ar c'hontammerezh/saotradur genetek hepken ez int bet strewet war an douaroù dre ar bed tro-dro. Hiziv an deiz e krou Monsanto ur spesad plant a genderc'h tri dilouzaouer a c'hall lazhañ an holl spesadoù plant a zo er bed : hini ebet ne c’hell enebiñ ouzh an dilouzaouerioù-se ha dreistbevañ. Peogwir e vez gwarezet ar plant BDG-se diouzh an dilouzaouerioù a genderc'hont-i n'eus dilouzaouer ebet er bed a gement a c'hall o lazhañ. Dre saotradur e vez kontammet ar plant naturel a gresk tro-dro d’ar parkadoù BDG-se, da PDG e troont gant ar genoù dilouzaouer, ha ne c'haller ket enebiñ outo ken. Ur « saotradur genetek » a c'hoarvez neuze, hag a zo, er c’hontrol eus ar saotradur kimiek pe skinoberiant, dreistfaltazi penn-da-benn. Biken ne vo tu da zegas d'ul labourva en-dro ur gen a vefe bet strewet gant ar PDG-mañ-PDG.
Daou zoare zo d'ar plant da eskemmañ genoù.
Levezonet eo hon endro gant ar BDG eta, hag efedoù o deus ivez war geopolitikerezh ar bed.
Peseurt talvoudegezh d'ar BDG ?
Dre studiañ ar BDG hag an treuzgenadur e c'haller kompren gwelloc’h doareoù mont-en-dro ar genoù, o doareoù reoliañ hag ar protein kodet gante. Da skouer e c'haller enframmañ ur gen en ur vakterienn anavezet mat he fenotip, ha studiañ an doareennoù nevez a-benn kompren gwelloc’h perzh ar gen-se.
Dre implijout plant,loened pe vakteri daskemmet e c'haller kenderc'hañ louzoù pe vaksinoù nevez a-gementadoù bras ha marc'hadmatoc’h. Kemmet ez eus bet genoù bakteriennoù a zo a-benn o lakaat da broduiñ insulin denel a ensinkler evit pareañ an dud diabetek.
Dre zaskemmañ genoù plant e c'haller o lakaat da zerc’hel penn da louzoù pe da dilouzaouerioù, pe c’hoazh o lakaat da broduiñ o-unan un toksin gouest da lazhañ un amprevan. Ar plant Bt zo plant bet ouzhpennet dezho ur gen eus ar bakteri Bacillus Thuringiensis, hag a zo neuze gouest da broduiñ un toksin hag a lazh ar piraled. Evit ar poent e vez produet maiz ha kotoñs Bt evit al labour-douar, hag arnodennoù zo graet war plant all hag a c’hello bezañ implijet a-benn nebeut. Ar plant Bt a c’hell bezañ gounidus war verrdermen evit al labour-douar dreistproduer, a-benn kreskiñ c’hoazh ar produadur dre implijout nebeutoc’h a amprevanlazherioù hag en ur saotrañ nebeutoc'h neuze. Met war hirdermen e c'hello an amprevaned enebiñ ouzh an toksin produet a-gementadoù bras gant ar plant, evel ma 'z int bet gwelet o tont a-benn da enebiñ da veur a amprevanlazher boutin, ha ret e vo neuze kavout un diskoulm all. Ouzhpenn da se, mard eo pistrius an toksin-mañ evit ur spesad amprevaned e c’hell ivez bezañ pistrius evit spesadoù all, hag a c’hellfe bezañ breskoc’h ha dic'houest da enebiñ : evel-se eo bet diskouezet e c’helle ar plant Bt bezañ pistrius evit ar balafenned Danaus plexippus. Gallout a rafe ivez an toksin, war hirdermen bepred, kaout efedoù war bevedeg al loened a zebro ar plant... evel an dud, da skouer.
Betek 40% eus gounid Monsanto a zeu eus an dilouzaouer Roundup, daoust d’e vreoued bezañ deuet foran e 2000. Ar glifosat C3H8NO5P eo ar volekulenn bennañ a zo ennañ ; gouest eo da lazhañ kement plantenn a zo, pa 'z a enni dre he delioù kent bezañ treuzkaset en he c'horf a-bezh. Lazhañ a ra ar blantenn dre herzel ouzh enaozadur ar protein rekis da sevenidigezh ar c’helligoù. Gouest eo ar PDG Roundup Ready (RR), produet ha breouet gant Monsanto ivez, da zerc’hel penn da efedoù ar glifosat. Gouest e vo neuze al labourerien-douar da skuilhañ Roundup war o farkadoù RR, pa oa ret louzaouiñ ar parkad a-raok plantañ spesadoù nann-RR ennañ. Gant Monsanto e vez gwerzhet plant RR d'ar gouerien dre ur gevrat e redi da brenañ ivez ar Roundup a za gante. Tost ken pistrius evit an dud hag evit ar plant eo ar Roundup. Ouzhpenn ar glifosat ez eus ennañ tallowamin polietoksilet (POEA), trenkennoù organek tost d'ar glifosat, hag isopropilamin. Euvradur hag analadur an danvezioù pistrius-se a zegas kudennoù yec’hed bras (krignoù-bev, kleñvedoù analañ ha kudennoù koazhañ). Kavet ez eus bet dija roudoù glifosat e plant bet hadet e parkeier ma oa bet skuilhet Roundup er bloavezh a-raok, rak en douar e chom ar volekulenn-mañ. Er plant a gresko er Roundup e vo sur a-walc’h muioc’h a roudoù eus ar glifosat, ha arvarus e ve o debriñ marteze. Ouzhpenn-se, ar Roundup ha na chom ket en douar pe er plant a vo kaset dre ar glaveier betek ar stêrioù, hag a yelo da saotrañ an dour. En degouezh-se n'eo ket anat perzh ar BDG da wareziñ an endro, petra bennak ma vez bepred meneget gant an embregerezhioù pro-BDG. A-hend-all, plant evel ar c’holzac'h hag an edoù a c’hello, dre ar vrennadur, kas o ditouroù genetek da blantoù all eus ar memes spesad, hag a zalc’hfe penn d’an dilouzaouer ivez neuze. Ur wech strewet an doareenn, ar plant da lazhañ na vint ket tizhet ken gant an dilouzaouer, ha ret e vo d’al labourerien-douar implijout un dilouzaouer disheñvel, gant hadoù hag a zalc’h penn dezhañ, betek ma teufe al louzoù a-benn da zerc’hel penn d’an dilouzaouer nevez, hag all ha kement zo. Spletusoc'h eo ar plant Bt da Vonsanto eget d'al labourerien-douar neuze.
Dre ma 'z eo breouet hadoù Monsanto ne c’hell ket re an eostadoù bezañ adimplijet gant ar gouerien ar bloavezh war-lec’h : rediet int neuze da adprenañ hadoù bep bloaz. Setu eo ar BDG ur pezh-mell business evit seurt embregerezhioù : dister eo an dispign lakaet da broduiñ hadoù BDG e-keñver ar gounid a zegasont. Hag an hadoù diwerzhet a c'hell bezañ "profet" d’ar broioù paour, hag ar re-mañ, pa na vo mui profet an hadoù dezho, a vo rediet d'o frenañ rak n'o do ket ar gwir da adimplijout hadoù ar bloaz a-raok. Sur eo neuze an embregerezhioù gounezvouedel da c'hounid un nebeud pratikoù e-touez ar broioù-se, evel Suafrika, hag a zo mennet da vont war-raok ha da ziorren o labour-douar.
Hervez difennerien ar BDG e vefent un diskoulm da gudenn an naonegezh ha da ziaesterioù al labour-douar er broioù war eskoriñ. Hervezo bepred, ar plant treuzgenel hag a zalc'h penn d'ar sec'hor pe d'an amprevaned a lakafe kenderc'hadur ar broioù-se da greskiñ, hag o emrenerezh da heul, o vont a-enep an naonegezh er bed neuze. Bravaat ha glannaat keal ar BDG evit ma vefent degemeret gwelloc’h gant ar vevezerien eo pal an arguzenn-se. Ur gudenn e rannadur ar pourvezioù eo kudenn an naonegezh er bed e gwirionez : er broioù diorroet o armerzh e vez kudennoù yec’hed gant an dud dre ma tebront re, pa c'houzañv tud ar broioù paour gant un diouer a voued. E gwirionez c'hoazh ez eus trawalc’h a voued evit holl dud ar bed, an diskoulm da gaout d'an naonegezh a vefe neuze un doare da rannañ ar pinvidigezhioù ha n'eo ket un doare da genderc'hañ muioc’h c’hoazh : ezporzhiet e vez al lodenn vrasañ eus ar pezh a vez kenderc'het hiziv an deiz gant ar broioù paour (frouezh, edoù, kakao, kafe hag all) hag ar fed ma vefe BDG pe get ar c'henderc'hadur-se ne gemmo ket kalz tra er gudenn, ar c'hontrol bev eo : broioù Europa a chom evit ar poent un tamm e-kichen marc’had ar BDG, hag an darn vrasañ eus ar vevezerien a gav gwelloc’h prenañ aozadoù naturel eget re gant BDG enno ; ne vefe ket neuze ar BDG un diskoulm evit armerzh ar broioù war eskoriñ. En enep, emled ar BDG er bed a gresko galloud an embregerezhioù meur etrebroadel evel Monsanto pe Adventis hag a brodu o hadoù, hag a lakaio en arvar an doareoù labour-douar hengounel hag al labour-douar « bio ». Dre ma n’o deus ket al labourerien-douar ar gwir da adimplij o hadoù BDG a vloaz da vloaz e vint rediet da adprenañ hadoù bep bloaz mar n'o deus ket c'hoant da gaout ur mell tell-gastiz da baeañ. Ar skoazell vouedel amerikan a ro ur skouer vat eus an dra-se : dre veuziñ broioù Afrika gant ar BDG e krouont marc’hadoù nevez en ur gavout an tu d'en em zizober eus an hadoù a re. Evit ar poent e vez « profet » an hadoù-mañ d’ar broioù war eskoriñ, met a-benn un nebeud bloavezhioù, pa vo rediet ar broioù-se da baeañ evit o c’haout pe evit paouez d'o gounez, e vo diaes dezho dibab : strewet e vo BDG e pep lec’h er c’hontre, difennet e vo dezho o adimplijout, ha diaes e vo dezho sur a-walc’h kavout hadoù nann-BDG da brenañ. Rediet e vint neuze da genderc’hel da c'hounid BDG en ur brenañ hadoù nevez bep bloaz.
Ur goursez divizet e 1997 gant 7 bro eus UE ha lakaet e pleustr adalek 1999 a reolie implij ha prouadoù ar BDG betek an 19 a viz Mae 2004. Etre 1997 ha 2004 neuze n'eus bet aotreet BDG nevez ebet da vezañ lakaet war ar marc’had. E 2004 eo bet aotreet an embregerezh Suis Syngenta da lakaat he maiz Bt 11, gouestlet d’ar magadur denel, war ar marc’had. Adalek ar 17 a viz Here 2002, diouzh al lezenn 2001/18 diwar-benn ar vouedoù nevez, pa fell d'un embregerezh gwerzhañ ur BDG en ur vro europat ez eus daou zegouezh disheñvel :
D’an 18 a viz Ebrel 2004 ez eus bet lakaet e pleustr ul lezenn europat nevez evit tikedennañ ar BDG. Adalek an devezh-se ez eo skrivañ sklaer, war an tikedennoù, e listenn danvezioù ar produ, mar bez BDG er produ. Da heul al lezenn-se ez eo ret neuze tikedennañ :
E forzh peseurt bro, a-raok ma vefe lakaet ur produ nevez war ar marc’had e rank bezañ graet studiadennoù a-benn bezañ sur n’eo ket dañjerus. Heñvel eo evit lakaat ur BDG nevez war ar marc’had. An embregerezh hag a grou ur BDG a rank studiañ e efedoù posupl war ar yec’hed, ha sañset ne vo lakaet war ar marc’had nemet mar n'eus riskl ebet. E Bro-C’hall ez eus meur a aozadur gouestlet da reoliadur implij ar BDG er vro :
Abaoe kentaoù ar BDG e 1996 eo kresket o gounidigezh etre 10 ha 15% bep bloaz. Ur c'hresk dibaouez ken fonnus a c'hellfe bezañ souezhus, met e gwirionez n'eo ket, dreist-holl pa ouzer ne oa mann ebet en deroù ; diaes e vefe bet neuze d'an traoù mont war-raok en ur mod all. Da 148 198 000 000 km² e sav gorread an douaroù war hor planedenn ; 10,43% anezho a c'haller labourat, hag 1,15% hepken anezho a labourer hañv-goañv. E 2006, 2% eus gorread an douaroù-gounez a vefe PDG. PDG e oa 57% eus ar soya, 25% eus ar maiz, 13% eus ar c’hotoñs ha 5% eus ar c’holzac'h kenderc'het er bed. War-dro 13% e vefe bet kresk ar gorread PDG etre 2005 ha 2006. E 2005, gounezet e vefe bet PDG gant 8,5 milion a labourerien-douar ha gant 10,3 milion anezho e 2006, 90% anezho er broioù war eskoriñ evel India, Brazil ha Sina. Emañ ar broioù-se o klask diorren ur greanterezh genetek dizalc’h diouzh SUA. Europa, dre « bennahel an diarbennañ », eo ar rannved a chom ar pellañ diouzh marc’had ar BDG ; gwelet a vo er bloavezhioù o tont ha ganti emañ ar gwir pe get.
Da vagañ al loened ez a 80 % eus ar BDG produet evit ar magadurezh. Ar peurrest a vez implijet, a-gementadoù bihan pergen, en aozadoù gouestlet d’an dud, e rezh ouzhpennadoù an aliesañ, hag ivez e rezh eoul soya, eoul kolzac’h ha bleud maiz. Ar gorreadoù aotreet ha disklêriet eo ar gorreadoù meneget amañ ; ret eo gouzout avat e vez gounezet PDG diaotre e meur a vro, evel e Thailand, hag e vez ivez gounezet gorreadoù PDG (aotreet pe get) disklêriet evel gorreadoù gounezerezh klasel. Sifroù an ISAAA eo ar re a zo roet er pennad-mañ ; un ensavadur kellidet gant an embregerezhioù BDG eo an ISAAA, setu e c'haller arvariñ war e neptuegezh, dreist-holl pa bouez war ar fed ma vefe gounezet muioc’h a PDG gant ar broioù war eskoriñ, ar pezh a vefe, hervezo, ur brouenn eus efeduster hag eus talvoudegezh ar PDG evit al labour-douar.
E 2000 e veze gounezet PDG en Amerika dreist-holl : e Stadoù-Unanet Amerika, en Arc’hantina hag e Kanada e oa 98% eus ar gorread PDG gounezet er bed, 1% e Sina hag 1% e broioù all. War-dro 15% bep bloaz eo bet kresk ar PDG etre 1999 ha 2006. En SUA bepred e vez kenderc'het ar muiañ a PDG. E 2006 e vefe 102 milion ha gorread ar parkadoù PDG er bed. Stadoù Unanet Amerika a zo c’hoazh, hag a-bell, ar vro hag a brodu ar muiañ a PDG, gant ur gorread a 54,6 milion ha a vaiz, soya, kotoñs ha PDG all. Arc’hantina a chom an eil produer BDG, gant ur gorread a 18 milion ha. Brazil eo an trede produer, pell dirak Kanada, gant 11,5 milion ha pa vez gounezet 6,1 milion ha e Kanada. Evit ar wech kentañ e tremen India (3,8 milion ha PDG) dirak Sina (3,5 milion ha), met se ne bado ket atav rak a-benn nebeut e vo kroget gounidigezh riz BDG gant Sina.
E-kichen marc’had ar BDG e chom Unaniezh Europa dre bennaenn an diarbennañ. Betek 2004 e oa ur goursez o tifenn gounit spesadoù PDG nevez en Europa evit ar c’henwerzh, ne veze gounezet nemet maiz neuze. Spagn eo a genderc'h ar muiañ a BDG en Europa, war ur gorread a war-dro 100 000 ha. E Bro-C’hall, Alamagn hag Aostria e vez gounezet ivez maiz BDG evit ar c’henwerzh. Er broioù all ne vez gounezet PDG nemet evit an enklask. Bihan e chom memestra ar gorread PDG en Europa : 0,1% eus ar gorreadoù-gounez, pa 'z eo 2% eus gorreadoù-gounez ar bed.
Ar maiz eo ar PDG nemeto a zo aotreet e kenwerzh Bro-C’hall. Hiziv an deiz e vefe war dro 5 500 ha maiz BDG gounezet e Bro-C’hall, hervez maodierniezh al labour-douar.
Degemeret fall a-walc’h e vez ar BDG gant ar vevezerien c'hall : 78 % eus ar boblañs a vefe kentoc’h a-enep ar BDG. Pennabegoù skeudenn fall ar BDG d’ar vevezerien c’hall eo :
Krediñ a ra d'an dud e vezont gwall-gelaouet ha lakaet da doaz-merat, setu e teuont da vezañ disfizius e-keñver ar BDG. Keleier enep-BDG a resevont a-berzh kazetennoù disheñvel, a-berzh o Stad hag ar c'hevredigezhioù a zifenn an endro.
Dirak kement a zitouroù dislavarus e kav gwelloc’h an dud chom war evezh ha difiziout er BDG, n'int nemet un deknologiezh labour-douar nevez hag a gaso arc’hant d’an embregerezhioù gounezvouedel.
Setu amañ perzhioù-mat ar BDG, hervez ar genwerzhourien :
Ar c'henderc'hañ BDG e parkeier digor a c'hall eskemmañ gant ar parkeier a zo tro-dro dezho en eus kaset da veur a vanifestadeg, pa parkadoù BDG zo bet distrujet. Strolladoù tud liesseurt o deus kaset an taolioù-se da benn: falc’herien a youl-vat, ekologourien, labourerien-douar eus an aozadur etrebroadel Via Campesina ha re eus e skourr gall Confédération paysanne (CP). E Bro-C’hall, d'an 18 a viz C'hwevrer 1998 e voe kondaonet José Bové ha meur a zen all, evit bezañ bet distrujet ur staliad hadoù BDG e ti Novartis e Nérac (Lot-ha-Garona). Meur a stourmer hag un nebeud dilennidi ekologour a zo klasket war o lec’h evit falc’hadegoù youlel. Muioc’h eget 2000 strollenn c’hall a zo en em disklêriet « zonenn hep BDG » dre ziviz o c’huzulioù-kêr, a zo bet tamallet gant ar brefeded rak enep lezennadur Europa eo an disentezioù-se. Da soñj lod enebourien ar BDG ez eo mantrus ar bevedegoù-se e-keñver mirerezh an natur glan evel m'emañ bremañ. Soñjal a ra dezho ne c'haller ket rakwelout efedoù ar BDG war an endro, ar geopolitikerezh, ar yec’hed, ar vuhez ; an dud a ziskleir bezañ a-du gant implij ar BDG ne gomzont eus an efedoù pe ne ouzont tra pe dra diwar o fenn. Lod enebourien a klask gouzout hiroc'h diwar-benn ar BDG : o efedoù gwirion, disoc’hoù ar prouadoù graet warno ; lod all c'hoazh zo a-du gant o implij e lec’hioù kloz hepken hag evit an enklaskoù hepken, a-benn ma na vefe ket a riskloù saotradur genetek nag emled an doareennoù. Ha c'hoant o deus an dud da c'houzout hiroc'h e gwirionez ? Trouz bras a savas, koulz a-berzh aduidi ar BDG hag o enebourien, pa embannas an enklasker gall Gilles-Eric Séralini disoc'hoù e labour war efedoù ar BDG.
Er vezegiezh hag en apotikouriezh e servij ar BDG da grouiñ loened daskemmet a-benn studiañ ar c’hleñvedoù denel. Dre an treuzgenetikerezh e studier an argerzh a gas da c'hanedigezh ur yoc’henn, ha gouzout a reer e vez alies kammober ur gen o tegas ar c’hleñved. Pa vez kaset ur gen daskemmet resis en ul logodenn e ouzer e vo ur yoc’henn el lec’h-mañ-lec’h, ha petore yoc'henn e vo. Evel-se ez anavezer gwelloc’h mont-en-dro ar yoc’hennoù, ar pezh a servij da arbenikaat molekulennoù nevez da bareañ ar c’hleñved. A-drugarez da logod emeur o klask kompren argerzh kleñved Alzheimer. Mar geller klañvaat ul logodenn gant ur gen daskemmet e c'haller ivez pareañ kleñvedoù, genetek pe get, gant sikour ar genoù daskemmet pe ar molekulennoù a genderc'hont. Tu zo da zegas er c’helligoù ar gen a vank dezho : "mezegadur genetek er gellig" a reer eus an doare-se, a zo disheñvel diouzh ar "mezegerezh genetek" a labour er c’horf en e bezh. Bugale a zo klañv gant divig an hangae dre o genotip o deus gallet kregiñ da vont er-maez eus o c’hlogorenn-wareziñ goude bezañ bet resevet ur gen estren e kelligoù o mell-kein, met diaes e chom an doare mezegiezh-se da embreger rak diaes eo degas ur gen e kelligoù ur boud bev. Met degas ar proteinoù a vank dezhañ zo un doare kalz aesoc’h da ober, hag un teknik kozh-tre eo ivez.
Ouzhpenn ar fed ma c'hall ar plant BDG kreskiñ aesoc'h en ur metoù a oa diaes dezho dre natur ez eo bet merzet gant an arbennigourien e c'haller lakaat e pleustr ur vezegiezh nevez diazezet war ar genetik. Gant ar vezegiezh c'henetek e c'haller ijinañ plant pe zoken loened a genderc'hfe un danvez pe ur volekulenn bennak a servijfe da bareañ ur c’hleñved resis. « Mezegiezh ameeun dre BDG » a c'hallfer ober eus an doareoù-pareañ-se. Gallus eo ivez degas en un den klañv molekulennoù pe gelligoù a c’hello e bareañ diouzh krign-bev pe grign-bev.
Dre m'eo ledan-tre tachenn ar vezegiezh c'henetek, petore skoazell a c’hellfe degas d’ar broioù paour en dazont, penaos e c'hellfe pareañ kleñvedoù a zo c’hoazh ur gudenn evit mab-den, nes komz eus kleñvedoù al loened hag ar plant ? Hiziv an deiz ez eo bet krouet al lodenn vrasañ eus ar PDG abalamour ma 'z int ar re aesañ da zaskemmañ a-benn enebiñ ouzh kleñvedoù pe ouzh dilouzaouerioù. Evit aesaat al labour int bet savet, met bremañ ez eus c’hoant gant an dud da gaout boued gwelloc’h evit o yec’hed hag doujusoc’h d'an endro. Dre-se, un doare PDG nevez zo war studi ha war wellaat. Anav eo ez eus plant a c’hell enebiñ ouzh, pe zoken pareañ, ar c'hleñved-mañ-kleñved abalamour ma 'z eus enno trenkennoù druz liesamvec'h, eneboskiderioù, vitaminoù, oligoelfennoù hag all a erbeder debriñ bemdez. Petra bennak ma vez diuzouennet ar plant-se dija en un doare kalvezadel ez eo aesoc’h bremañ tapout ar genoù rekis a-benn aozañ PDG hag a genderc'h muioc’h a volekulennoù a barefe ar c'hleñved-mañ kleñved. Gant an doare ober-mañ ez eus soñj pareañ ar c’hrignoù-bev. Soñj ar skiantourien eo : mar ne greder ket e c'hallfer pareañ ur c’hrign-bev dre zebriñ ur BDG, mar kreder ivez e ranker labourat kalz muioc'h evit pareañ ur c’hrign-bev hag implijout kalz a louzoù, e c'haller memestra soñjal e vez digresket ar riskloù mar debrer ur vouedenn bennak alies. Disgwallañ ar c'hrign-bev dre louzoù eo an doare efedusañ marteze ; dre ar BDG a c'heller ober marteze ivez. A-benn nebeut avat ne vo ket kaoz ken eus disgwallañ, eus mezegadur an hini e vo kaoz. Protein BDG, genoù BDG zoken a c’hellfe bezañ al louzeier nevez. Met ret e vo o c'henderc'hañ a-gementadoù bras a-walc’h.
A-baoe pell-tre e vez implijet loened evit studiañ kleñvedoù mab-den ha krouiñ louzoù nevez, met ne vez ket atav al loened-se frammet diouzh ezhomm ar skiantourien. Klasket ez eus bet neuze, gant al logod, ar razhed, al lapined hag ar moc’h daskemmañ o genotip a-benn ma vefent loened tostoc’h da vont-en-dro korf mab-den, ha neuze efedusoc’h evit ar studioù. A-drugarez d'al loened daskemmet-se e c'heller studiañ ar c’hrignoù-bev, an skleroz an talmerennoù, an HAZA, ar mukoviskidoz, an diabet hag ar miopatiezhoù. Ar c’hleñvedoù genetek zoken a vez studiet, dre erlerc'hiañ ur gen kleñvedus ouzh unan reizh.
War ziskar e ya ar c'hementad a organoù prest evit an imboudoù. Un diskoulm hepken zo, hervez al lodenn vrasañ eus ar skiantourien : implijout organoù loened. Ar moc’h eo al loened spletusañ, pa c'hall mab-den degemer o c'halon, o lounezhi, o enezigoù Langerhans (kelligoù lec’hiet en ilgreiz, a vorc'h an insulin. Met strivañ a ranker evit aesaat an ober-se, rak taeroc'h c'hoazh e vez distaol un imboudadur digant ur spesad estren eget distaol unan digant un den all. En organoù estren ez eus antigenoù anavezet gant antikorfoù naturel an den bet treuzplantet an organ dezhañ : disheñvel eo an antikorfoù-se diouzh ar re a ya en-dro pa vez denel an imboud, hogen par int d'ar re a ya en-dro dirak allergenioù. Dister c'hoazh eo an organoù estren a dreuzvev an imboudadur. Un diskoulm zo bet studiet nevez zo avat : dre enframmañ genoù denel er moc'h e waner an distaolioù. Kalonoù ar moc’h BDG-se o deus gallet treuzvevañ daou vizvezh-pad en ur marmouz, hep bezañ gwall zistrujet gant an antikorfoù. Gwarezioù all a vo ret kaout evit ma c’hallfe an organ treuzvevañ, nemet marteze e c'hallfe an organoù BDG talvezout da organoù-gortoz betek ma vo kavet un organ denel da imboudiñ. Diasur e chom an teknik-mañ evit ar mare, pa ne c'heller ket gouzout ha ne vo ket kleñvedoù nevez o tont diwarnañ, kleñvedoù-red pergen, a c’hellfe tagañ koulz an dud hag ar moc’h.
Adalek ma’z eus bet eus ar gimiezh evit ober al louzoù ez eo bet kemmet a galz dazont mab-den. Ar vevoniourien hag ar vevgimiourien n'o deus ket savet un daolenn eus ar molekulennoù a yafe da sevel ur boud bev, met a-drugarez d'o labour ez eur aet pelloc’h eget eztennañ danvezennoù-pareañ eus plant : gouest eur d'o c'henderc'hañ a-gementadoù bras dre zaskemmañ o framm evit ma vefent efedusoc’h, gant sikour ar gimiezh. Ur skouer vat eo delioù an haleg, salix o anv latin. A-gozh e ouie mab-den diwar-benn efedoù an haleg war ar yec'hed. Adalek ma voe anavezet, e penn kentañ an XX kantved, framm kimiek eeun a-walc'h ar volekulenn oberiant – an drenkenn aketilsalikilek, da lavaret eo an Aspirin® — e voe gallus he c'hevanaozañ. Priziet-bras e vez an aspirin bepred, hag efedoù nevez a gaver ennañ c'hoazh.
Ar gimiourien a glaskas mont kalz pelloc’h, c’hoant ganto da gevanaozañ molekulennoù kalz luzietoc’h. Bremañ e c'hall greanterezhezh an apotikouriezh prouata an holl volekulennoù dibar war ul lodenn vihan eus ur gellig, war ur gellig a-bezh pe en ur boud bev zoken. Ent-damkanel e studier ivez o mont-en-dro er gellig, ar pezh a servij da c’houzout gwelloc'h-gwellañ peseurt molekulenn a zazgwered gant mont-en-dro an organ-mañ-organ, evit ma vefe stabiloc’h ha dinoasoc'h goude bezañ bet roet d’un den klañv. Da louzoù a c'heller gwerzhañ e troer ar molekulennoù-se neuze. Daoust d’ar studioù don-tre-se avat e chomer boud e-tal kleñvedoù ken luziet ha mont-en-dro an organ a zo bet taget ganto. N’eo ket a-walc’h neuze implijout molekulennoù kimiek, daoust dezho bezañ galloudus, evit o fareañ. Mar goufe ar skiantourien kement tra a denn da c'henom mab-den e c'hellfent anavezout gwelloc’h mont en-dro e gorf, ar pezh a gasfe da vrasaat an niver a gelligoù a c'hellfed eztennañ molekulennoù diouto a-benn ober war-dro kleñvedoù na ouzer ket pareañ. Diwar skouer ar c’hrign-bev ez ijiner e c'hellfer kavout molekulennoù a c’horrekafe paotadur ar c’helligoù klañv, gant sikour ar pezh a ouzer diwar-benn ar gen a ren mont-en-dro an organ-mañ-organ. Ez-resisoc’h, emeur o klask molekulennoù a nullfe ober ar broteinenn atebek da ziorroadur ur yoc'henn. Par da re ar c'himigurañ, hogen galloudusoc'h, resisoc'h ha dinoasoc'h e vefe efedoù hevelep molekulennoù. Anavezout perzh ar genoù, ar protein hag alc'hwezioù ar c'hod genetek eo ar pep pouezusañ e gwirionez evit mont pelloc'h war hent ar pareañ holl gleñvedoù ar boudoù bev.
E-pad pell-tre n’eus ket bet kaoz eus ar protein en apotikouriezh, ar pezh a seblant iskis hiziv pa ouzer e vez ar molekulennoù-se e penn al lodenn vrasañ eus an dazgweredoù kimiek a c'hoarvez er bevedegoù bev. Bewech ma tiouer ur gellig pe un organ bennak proteinenn pe broteinenn e vez-hi kenderc'het dindan reol ar gen a zo atebek d'hec'h enaozañ, ha distrujet e vez ar broteinenn pa ne vez ket ezhomm anezhi ken (stabil e chom ar gen). Aes eo d'ar c'helligoù enaozañ protein diwar amindrenkennoù, hogen n’eo ket gouest c'hoazh ar gimiourien da gevanaozañ molekulennoù muioc’h eget tregont amindrenkenn enno, 30 o vezañ un niver bihan-bihan e gwirionez. Unan eus abegoù da berzh dister implij ar protein en apotikouriezh eo kement-se ; un eil abeg zo : betek nevez zo ez anavezed re nebeut a brotein evit ma vefe spletus o c'henderc'hañ en un doare greantel ; un trede abeg : distabil eo ar protein, pa vezont debret e troont da amindrenkennoù kent tremen eus ar bouzelloù da red ar gwad o c'has betek ar c'helligoù ma vezont implijet da enaozañ protein all. Neuze, evit ma chomfe digemm ur broteinenn bennak e ranker hec'h enframmañ er c'horf hep tremen dre ar benvegad koazhañ, evel ma ra an dud diabetek a rank degas insulin en o gwad a-raok pep pred.
Kemmoù bras zo bet a-c'houde ganedigezh an dreistijin genetek : desket ez eus bet treuzkas ur gen en ur gellig pe en ur bevedeg a-bezh evit ma'z enaozfe a- gementadoù bras ar protein reoliet gant ar gen-se, evit ma talvezfent da louzoù. Da skouer, bakteri zo bet lakaet da genderc'hañ insulin dre lakaat gen an insulin denel enno, ar pezh a vez graet bremañ en un doare greantel. Ar c’hentañ protein adaozet eo bet, pa'z eo bet aozet goude adaozadur ur gen. Diwar genoù denel e voe graet e 1987 logod BDG a genderc'h tPA en o laezh (ur volekulenn a zileizh pa vez kenstaget gant an hemoglobin eo an tPA, ar pezh a servij da zistrujañ kaouledennoù er wazhiadurezh). Krouet ez eus bet en un doare arbennikaet traoù dileizher evit sikour an hemolierien, an alfa1-antitripsin (AAT) reoliet gant ar gen A1AT enep ar mukoviskidoz, hormonoù kreskiñ, antigenoù evit ar vaksinoù hag enzimoù evel an alfa glukokidaz denel, kevanzozet diwar laezh lapinezed, en deus gallet sikour babigoù taget gant ar c’hleñved genetek anvet kleñved Pompe. Soñjet ez eus bet ivez lakaat loened, givri da skouer,da genderc'hañ antikorfoù en o laezh evit o implijout a-benn pareañ tud taget gant ar c’hrign-bev. Prouet eo bet e c’hell lod antikorfoù gwareziñ en un doare efedus bevedeg an den diouzh ar viruzoù kururennek. Ouzhpenn, efedusoc’h eget ar bevastalerioù e vefe an antikorfoù-se, rak ar bakteri kleñvedus ne enebont ket outo hag an antikorfoù-se a c’hell enebiñ ouzh ar viruzoù. A-benn nebeut e vo krouet PDG a enaozo lipaz kon, abalamour m'eo an enzim-se al lipaz nemetañ na vez ket distrujet gant ar sugoù koazhañ, ha neuze e c'heller e reiñ dre ar beg, evit sikour an dud taget gant ar mukoviskidoz. Krouet ez eus bet ivez antikorfoù monoklonel a zo gouest da skarzhañ ar bakteri a zo pennabeg da stummadur dent fall el logod. Vaksinoù efedus-tre zo bet aozet dre lakaat ur gellig da genderc'hañ antigenoù adkaset eus un elfenn gleñvedus, evel en avufo B : lakaet e vez goelloù pe loened da genderc'hañ protein antigen an avufo B, treuzkaset e vez ar protein-se en un den, enaozet gant an den e vez an antikorfoù a-enep ar protein-se, ha setu an den vaksinet. Klasket ez eus bet krouiñ an « hangae genetek&nbsp» evit al loened, en aner avat evit ar poent. Marteze e vo dizoloet e-kerzh ar c’hantved-mañ kantadoù a broteinennoù all adsavet evel louzoù.
Kalz seurtoù krignoù-bev zo, a dizh organoù disheñvel, ha meur a grign-bev disheñvel a c'hall tagañ an organ-mañ-organ, hervez e natur hag e c'hrevusted. Goude bezañ bet war al Loar e oa bet divizet gant an Amerikaned klask pareañ ar c’hrignoù-bev. N’int ket deuet a-benn, met kavet o deus ul lodenn vras eus an abegoù ; labour zo c'hoazh eta evit dont a-benn a bareañ ar c'hrignoù-bev.
Pa vez yac’h kelligoù ur bevedeg lieskelligeg en em lec'hiont hag en em rannont evit sevel an organoù e-kerzh diorroadur ar grouell. Ur gefridi resis zo da bep kellig e diorroadur an bevedeg a-bezh : diforc'hek eo ar c'helligoù en degouezh-se ; da skouer : lod kelligoù a labour evit sevel ar wagrenn anvet skoedenn a vorc'ho ar rakhormon T4 hag an hormon T3. Pouezhus-tre eo e vefe reoliet ez-reizh liesadur ar c’helligoù, paneveken evit adsevel un organ a zo bet gloazet. Alies e vez distrujet kelligoù ar c’hroc’hen ha re ar bouzelloù, padal e c’hell kelligoù an avu bevañ pell-tre. Goude pep gwallzistruj en avu e c'hoarvez un adsavidigezh a baouez p’eo bet kempennet an organ. Meur a c'hen dibar zo karget da liesadur ar c’helligoù-se, pa 'z eus lod a vuana an dazgwered ha lod all e laka da baouez. Kemmoù a c'hell c'hoarvezout er genoù-se evel er genoù all, da lavarout eo e c’hell an ditour-mañ-ditour enno gouzañv un daskemmadur. Pa vez ur gellig oc’h en em rannañ eo sañset an TDN a zo enni en em rannañ ivez, en un doare kevatal evit an div gellig da zont. A-wechoù e vez ur fazi na c’hell ket bezañ reizhet, ha da heul e vez kemmet ar gellig nevez en un doare dic'hortoz. Seul aliesoc'h e c'hoarvez an adnevesadur kelligel, seul vuioc’h a riskloù da gaout ur gen daskemmet. Abegoù diavaez a zo ivez d'ar c'hemmoù, strafuilheroù evel molekulennoù dibar pe skinoù uslimetra a c’hell distresañ an TDN. Hevelep kemmoù a c’hell lakaat ur gellig da enaozañ ur volekulenn hag a zo disheñvel diouzh an hini e oa sañset kenderc'hañ.
Pa vez lies kemmoù e genoù disheñvel e kresk ur yoc'henn. Pa c'hoarvez ur c'hemm hepken e c’hell ur gellig paotaat en un doare diziwezh, met gant an tizh reizh. Evel divarvus e teu ar c'helligoù-se neuze, petra bennak ma ne c'hell tost kellig ebet e bevedeg mab-den en em rannañ aliesoc’h eget 50 gwech. Kemmoù all en ur gen a c'hall nullañ ar gen a zo e karg da vevenniñ an niver a gelligoù nevez. Pa vez yaouank ar yoc'henn e chom diforc'hek he c’helligoù, tost a-walc’h d'ar re all int c'hoazh. Trawalc'h eo neuze troc'hañ ar yoc'henn evit he lemel a-ziwar ar bevedeg ha pareañ ar c'hrign-bev a oa krog d'e zistrujañ. Un doare all eo reiñ louzoù evit gorrekaat diorroadur ar c’helligoù kemmet : evit pareañ ur yoc’henn yaouank er vronn e roer antiestrogenoù peogwir ez eo an estrogenoù a reoilh kreskidigezh kelligoù ar bronnoù, hag evit lemel ur yoc'henn yaouank er raksavenn e roer antiandrogenoù. Kemmoù all a c’hell lakaat kelligoù ar yoc'henn da metastaziñ, da lavaret eo d’en em rannañ en un doare direol, da goll o c'hefridi ziforc'hek ha d'en em gavout en un organ all, a vo klañv d’e dro. Diaesoc’h a-galz eo pareañ ar yoc’hennoù metastazet, rak e pep lec'h en em strew kelligoù direol ar yoc'henn.
Yaouank c'hoazh e vez ar yoc'hennoù pa vez deznaouet ar c'hrign-bev abred a-walc'h, aesoc'h eo o lemel neuze hep distrujañ kelligoù yac'h ar bevedeg klañv.Daou deknik a implijer peurliesañ war ar bazenn-ze : ar c'himigurañ hag ar skingurañ ; krog eur d'ober gant teknikoù genetek ivez.
Gant danvezennoù kimiek e vez pistriet ar c'helligoù klañv a baota buanoc'h eget ar re yac’h. Efedus eo an teknik-mañ, met kelligoù yac’h a vez taget ivez rak dre red ar gwad e vez kaset ar pistri, ne vez ket enstrilhet war-eeun er yoc’henn peogwir ne c'heller ket en ober peurliesañ.
Klask a reer lazhañ ar yoc'henn dre skinoù X, skinoù gamma pe un hordennad elektronoù pe bezañ ar resisañ posupl, betek ar yoc’henn. Ar skin-se, kemmgenel kennañ, a lako da vezañ diefedus ul lodenn vras eus genoù ar c’helligoù taget, ar pezh a zegaso o distruj. Na vez ket bewech distrujet an holl gelligoù, hag a-wechoù e tegas un doare krign-bev all.
Ugent vloaz zo e voe soñjet implijout an enepkorfoù monoklonel evit klask distrujañ ar c’helligoù yoc’hennus. Er c'helligoù a zo war-benn ar yoc'hennoù e vez alies molekulennoù a zo antigenoù na gaver nemet dibaot a wech war ar c’helligoù yac’h. Amreizh, ezreol eo ar c’helligoù-se neuze, e-keñver ar re yac’h. Logod bet imboudet enno tammoù yoc’henn denel o deus klasket skarzhañ an elfennoù estren dre zegas antikorfoù a glot gant an antigenoù yoc’hennel ; tapout an antikorfoù-se a c'heller ober, hag o c'has dre red ar gwad betek ar c’helligoù klañv a-benn o lazhañ en un doare efedus. Da gentañ e voe klasket arverañ pennabeg bezoud an antikorfoù : distrujañ an elfennoù estren. Dipitet e vezed alies pa glasked kas antikorfoù monoklonel betek ur yoc’henn rak en abeg d'o ment re vras ne c'hallent ket tizhout ar c'helligoù taget, hag alies ivez e veze lec'hiet fall ar c’helligoù klañv. A oa gwashoc'h, antikorfoù bet enaozet gant logod a veze implijet, setu e vezent lakaet de elfennoù estren gant ar bevedeg, ha skarzhet diouzhtu. Abegoù all a oa da gement-se marteze : antigenoù an antikorfoù ne oant ket gwall estren d'ar bevedeg e gwirionez, rak kar da c'henoù e c'helligoù e oant, met direizh e oa o neuz kentoc'h ha neuze ne veze ket lanket argerzh ar reizhiad imunekaat evit distrujañ ar c’helligoù klañv, a oa aotreet neuze da chom er bevedeg. Daoust d'an anadenn-se ez eo gouest reizhiad imunekaat forzh pe vevedeg yac'h da zistrujañ yoc’hennoù nevez-c'hanet, soñjet ez eus bet neuze arverañ an antikorfoù evit treuzkas danvezennoù pistrius betek ar c’helligoù yoc’hennek. Toksinoù (protein pe anvezennoù kimiek) a ouzhpenner d'an antikorfoù kent o ensiklañ en un den klañv, ha mont a ra neuze an antigenoù betek ar c’helligoù yoc’hennel. Efedus eo bet an teknik-mañ war al loened, ha war an dud ivez diwezhatoc'h.
Un eil teknik zo bet kavet c’hoazh : enframmañ e penn un antikorf ur seurt gwask kimiek a c’hell derc'hel un ionenn houarn en un doare padus. Peget e vez neuze un atom skinoberiant ouzh pep antikorf. N’en em stago ar strollad atom-antikorf nemet d’ur gellig yoc’hennel, ar pezh a ro tro da c'houzout dre skinlun pelec’h resis emañ ar yoc’henn-se. Mar treuzkaser kalz koubladoù ionenn-antikorf e vez ken efedus ar mezegadur-se hag ur skinguriadur klasel. Diefed avat eo bet an teknik-se war yoc'hennoù an ilgreiz, rak dic'houest e oa ar c'houbladoù-ionenn-antokorf da ziforc'hañ ar c'helligoù klañv diouzh ar re yac'h : distrujet e voe an holl neuze.Klasket eo bet implijout an teknik-maén evit parreañ deus yoc’henn ar pankreas, met n’eo ket bet efedus, rak na veze ket annavezet gant an antikorf peseurt kelligoù oant yac’h, ha peseurt reoù na vezent ket. Distrujet e vezent holl.
Soñjet eo bet ivez stagañ ur « gen lazher » e penn an antikorf, da lavarout eo ur gen eo lazhañ ur gellig e gefridi naturel : pa anavez an antikorf ar gellig klañv e treuzkas ar gen lazher enni evit he distrujañ. Amprouet eo bet an teknik-se war logod bet kaset enno tammoù yoc’henn lounezh denel, ha bihanaet a-galz eo bet ar yoc’henn. An hevelep doare a c'heller implijout da lakaat kelligoù yac'h da baotaat : dre stagañ ur gen arbennik ouzh un antikorf e c'haller tizhout gwiadoù gloazet pe glañv hag o adsevel a-drugarez d'ar gen.
Pep kemm genetek devoudet en ur vouedenn bennak a c’hell degas riskloù evit bevezerien ar vouedenn daskemmet, dre ar vouedenn-se end-eeun pe dre an aozadoù a zo deveret diouzh ul loen bet debret gantañ ar vouedenn daskemmet. Rekis eo neuze gouzout hiroc'h diwar-benn riskl pep BDG a-raok e lakaat e gwerzh. Ar pezh a ranker ober neuze eo :
A-raok lakaat ur BDG war ar marc’had ez eo ret sevel un teuliad a ro ditouroù a-zivout ar c’hemmoù genetek, pistriusted an aozad, an allergiezhioù a c'hellfe degas. Sañset eur studiañ ha diskouez pistriusted ar BDG :
A-c'houde pep daskemm genetek e c’hell c'hoarvezout kemmoù e talvoudegezh mezhurel ur blantenn ; an danvezennoù pistrius a oa er blantenn dija kent an daskemm a c'hell bezañ bet kemmet ivez. Diaes-kenañ avat eo arnodiñ un aozad BDG. Kalz dafar zo rekis, war un hirdermen e vez graet an arnodoù, ha ker-ruz e koustont evit ar mare. Atav e studier ur BDG keñver-ha-keñver gant e stumm naturel, anez ne c'haller ket gwiriekaat ar studiadennoù.
Pa na vez ket kenderc'het a-walc’h eus un danvezenn gant ur blantenn e vez tapet ar gen a zere ha degaset d'ur c'horrvevedeg a enaozo an danvezenn rekis. Met marteze ne vo ket enaozet rik ar memes danvezenn gant ar c'horrvevedeg. Ret eo neuze dielfennañ ar riskloù ha keñveriañ efedoù an div zanvezenn, ha pa vefe bihan-bihan an diforc'h etrezo : pouez ar volekulenn, kemalenn an amindrenkennoù enni, he mont-en-dro bevoniel, he c'hizidigezh e-keñver ar proteazoù, hag all. Da soñj an enklaskerien e vefe ret arbennikaat ar BDG war hirdermen war al loened en arnodva a-benn gouzout hiroc’h a-zivout efedoù ar BDG war ar reizhiadoù imekaat hag an ardivinkoù-genel.
« Pistriegezh war verrdermen » a reer eus ar pezh a c'hoarvez pa vez lakaet meur a wech pe a-hed an amzer loened ul labourva da c'houzañv un danvezenn bistrius ; 28 devezh betek 90 devezh eo padelezh an arnodoù, hervez ur c'homenad resis :
Diaezamantoù a c'hall c'hoarvezout neuze :
Ar c'homenad-se zo bet lakaet e pleustr war razhed maget gant 15% BDG e-pad çà devezh a-benn studiañ efedoù an ODG war diorroadur o gwiadoù hag o organoù.
A-benn un nebeut e c'hallor mont pelloc’h gant ar studioù, a-drugarez da deknikoù nevez. Gouest e vior da anavezout en un doare hollekoc’h levezon an daskemmoù genetek war enaozadur an TRN, ar protein, ar metabolitoù, ha da vezañ gouiziekoc’h e-keñver ar surentez.
A-c'houde ar c'homenad-se n'eur ket sañset lakaat ur BDG e gwerzh mard eus riskl pe riskl evit ar yec'hed a zeu war wel goude an arnodeoù. Hervez lod skiantourien avat e vefe gwelloc'h kas ar studiadennoù war hiroc'h termen, betek daou vloavezh, da welet hag efedoù noazus all a zeu war wel.
Daoust d'ar studiadennoù don a vez kaset war ur BDG bennak a-raok e lakaat e gwerzh, e seblant bezañ pouezus kenderc’hel da amprouiñ an aozad BDG-se a-benn merzout hag efedoù dic'hortoz a c'hoarvez goude meur a vloavezh. Ret eo derc’hel e kont ivez ar fed ma 'z eus pobladoù a zo kizidikoc’h eget ar re all, ha neuze e ranker chom war ziwall bepred bewech ma vez anv a Bevedegoù Daskemmet o Genoù e lec'h pe lec'h war an Douar.