Brest

Brest ([ˈbʀest], a-wechoù [ˈbʀeːst]) eo trede kêr Breizh goude Naoned ha Roazhon, e kornôg pellañ ar vro, e Breizh-Izel hag e Bro-Leon. E departamant Penn-ar-Bed emañ, Kemper o vezañ e bennlec'h. Ur porzh hag un diazezlec'h bras eus ar morlu gall eo. Kêr a oa enni 139 456 annezad e 2020, ha 202 060 er meurgêr e 2018.
Ur porzh a-bouez abaoe Duged Breizh, diorroet e voe evel porzh milourel hepken gant Bro-C'hall goude ma voe staget Breizh outi. Abalamour d'he rol milourel, ha dreist pep tra he bon splujerezioù, e voe bombezet taer gant ar Gevrididi e-pad an Eil Brezel Bed, o tistrujañ al lodenn vrasañ eus ar gêr.
Hiziv e gaver e Brest Skol-veur Breizh-Izel ha skolioù all, en o zouez skolioù ijinourien. Ur pol imbourc'h hag armerzh pennañ war dachenn ar mor eo deuet da vezañ. Sez sokial an IFREMER eo, koulz ha Servij Hidrografek hag Oseanografek ar Verdeadurezh (SHOM), Ensavadur skol-veur europat ar mor (ESEM) hag Ensavadur Gall Paul Emile Victor evit ar Poloù.
Kêr vrasañ departamant Penn-ar-Bed eo Brest met n'eo ket e bennlec'h. Da Gemper e voe roet ar statud-se gant ar Vodadeg Vonreizhel e 1791 rak ur prefeti mor e oa d'an amzer-se dija.
Ur gêr stag ouzh ar mor eo. Lec'hiet war ul ledenez n’he deus krec'h ebet. War du ar Su e kaver al lenn-vor hag emañ ledenez Kraozon en tu all. War du ar reter emañ harpet he levezon gant Landerne ha Montroulez.
War bladenn Bro-Leon emañ Brest, war lein tornaodoù hogozik a-blom hag a furm unan eus jeloù pennañ Torosad Arvorig. N'eo torret ar voger-se nemet gant un aber gev, ar Penfell, ur blegenn eus naoz kozh ar Stêr Aon. Ur porzh naturel peurvat eo ar Penfell. Gwarezet eo gant ur roc'h, 200 metr hec'h hirded, dour en he zro war daou gostez ha disrannet diouzh an douar gant ur stankenn war an trede. War ar c'hreñvlec'h naturel-se e voe savet Kastell Brest.
Poblañsoù hervez an niveradeg a zo bet graet e 2021.
Testenioù koshañ anv ker Brest eo : Bresta super Caprellam e 1019 ; (Havre et ville de) Brest, en XII kantved ; Villa, castrum et portus de Brest, e 1239 ; Le Duc Bresta super Cap(r)ellam, er XIV kantved ; Brast e 1383 ; Breste e 1398 ; Breest e 1378 ; Bresta e 1516. "Brest" a lavarer abaoe 1630 d'an nebeutañ.
Hervez Hervé Abalain, e kaver en hec'h anv an elfenn /bre/, kavet alies e toponomiezh e Breizh dindan ar stummoù /bran/, /bre/, /brec’h/, /bren/, /bri/, a dalvez « savenn, roz, menez ». Tostaet eo bet anv Brest d'ar ger galianek brista, emgann, a gaver ivez er ger brezhonek brezel.
Hervez lod en dije kemeret Brest anv unan eus torgennoù ar gêr Bresta super Caprellam ("Brest-war-ar-C'havrig") . Graet e veze Gavrig eus ar Penfell gwezhall. Mont a reas an anv-se da Vrest pa adkrogas ar gêr da greskiñ.
Anv kozh Brest a oa marteze Urbs Ossismii pe Civitas Occismorum. Koll a reas anezhañ er V kantved pa voe damzistrujet gant an Huned (daveoù mar plij).. Kêr-benn meuriad an Ossismii a voe kaset da Castrum Pauli (Kastell-Paol hiziv) .
N'eus roud ebet eus ur c'hreñvlec'h a-raok hini ar Romaned met lec'hienn ar c'hastell a zo hini un oppidom stanket, un uhelgompezennig a-us d'an dour mor a c'hleb kostezioù al ledenezig. Gant meuriad galian an Osismied e voe dalc'het lec'hienn Brest goude an aloubidigezh roman. N'eo ganet ar gêr nemet en III kantved, pa savas ar Romaned ur c'hreñvlec'h gant meur a dour (ouzhpenn 20 war a seblant) da zifenn an aod diouzh ar vorlaeron saoz hag ouzh ar Bagaudae a gase skrapadegoù war ar maez. Ar "c'hastrum"-se a voe savet en hevelep amzer ha mogerioù Gwened, Naoned ha Roazhon gant mein ar monumantoù publik, ar pezh a ziskouez moarvat e oa mall bras war ar saverien. Ouzhpenn-se e oa an impalaeriezh oc'h aozañ ur frammadur milourel nevez hag a voe anvet Tractus armoricanus et nervicanus er c'hantved war-lerc'h, gant ur morlu, Classis armoricana hec'h anv. Ul lejion a voe staliet er gêr met n'eas ket Brest da gêr-benn an Osismied. E Vorgium (Karaez) e chomas ar gêr-benn betek donedigezh ar Vrezhoned.
War manatioù e voe diazezet frammadur relijiel ar Vretoned kozh, a pezh a zispleg perak ne oa eskopti ebet e Bro-Leon kent an VIII kantved. Pa voe krouet unan e oa re vihan Brest da vezañ choazet.
Ar c'hreñvlec'h roman a voe damzistrujet gant goprsoudarded hunat er V kantved met Kont Morvan Leon en adsavas da wareziñ ar rannvro diouzh ar Vikinged. E-barzh ar mogerioù-se e kreskas kêr e-pad ar Grennamzer. Ar gêr vogeriet a yeas d'ur c'hastell er XVI kantved pa'z eas hec'h annezidi da chom er fabourzhioù.
Un darn eus Dugelezh Breizh e oa Brest e-pad ar Grennamzer. Goude stagidigezh Breizh ouzh Bro-C'hall e roas ar roue Herri IV an titl a gêr dezhi e 1593. E 1631 e lakaas Richelieu sevel ur porzh brezel eno. Ar porzh arnevez hag an arsanailhoù a oa savet neuze. Lojerisoù evit ar vicherourien a lakaas sevel ivez.
E 1683 e kreñvaas Vauban ar gêr hag ar vorlenn. E fin ren Loeiz XIV e oa 15 000 annezad enni. E Brest eo e tilestras kannadourien roue Siam e 1686. Diwarno e voe anvet Straed Siam.
En XVIII kantved e savas an ijinour brestat Antoine Choquet de Lindu savadur ar galeoù a zlee degemer prizonidi betek an XIX kantved. Unan eus e brizonidi vrudetañ a oa Eugène-François Vidocq.
Brezel-bed kentañ : Brest a oa unan eus ar porzhioù ma tilestras an Amerikaned e 1917 e fin ar brezel bed kentañ; soudarded eus ar Rouantelezh-Unanet a zilestras eno ivez, da skouer soudarded eus an Antilhez.
Tro Bro-C'hall:
Brudet eo Pont Rekourañs ha straed Siam e Brest. Eus ar monumantoù savet a-raok an XIX kantved ne chom nemet ar c'hastell, an Tour Tangi hag un nebeud tiez ha savadurioù kozh, savadurioù evit an arsanailh ha kreñvlec'hioù en o zouez. E Rekourañs e chom un darn eus straed Sant-Maloù distrujet gant bombezadegoù en Eil Brezel Bed.
Anavezet eo Brest abalamour d'ar gouelioù bigi kozh aozet ganto bep pevar bloaz. Savet eo anv ar gouel diwar anv ar gêr mui ar bloavezh (Brest 2008, Brest 1992...).
Diwar ar 104 soudard anavezet douaret er vered ez eus 31 milour eus ar Brezel-bed Kentañ ha 73 eus an Eil Brezel-bed.
Dre m'emañ kreizenn armerzhel kêr-benn Breizh-Izel eno ez eus kalz skolioù-meur hag annezadennoù imbourc'h e Brest.
Kalz brasoc'h eo teuas Brest da vezañ e 1945 pa voe staget teir c'humun all outi : Lambezelleg, Kerbêr-Kilbignon ha Sant Mark.
Dre 5 kanton eo rannet.
|}