davidanugraha/M4-RAG huggingface dataset:
Naga shawl

Naga shawls are traditional shawls with a distinctive pattern made by various Naga ethnic groups from Nagaland and its neighbouring areas in Northeast India. Naga shawls embody specific traditional connotations that symbolize status, identity, and achievement. Beyond being a piece of cloth, Naga shawls convey rich traditional narratives. These textiles serve as vehicles of communication, perpetually transmitted from one generation to the next, fostering cultural continuity within Naga society. Particularly noteworthy is their significance within the Naga community, which is devoid of script or written historical records.
The Naga shawl or Chakhesang Shawls is registered under the Geographical indications (GI) of Nagaland by Government of India.
The Tsüngkotepsü is a warrior shawl of the Ao Nagas of Nagaland. Traditionally, the Tsüngkotepsü can only be worn by warriors who had successfully taken the heads of enemy warriors, In modern times, the right to wear the Tsüngkotepsü is associated with performing a mithun sacrifice, a demonstration of wealth and are a distinctive symbol of the Ao Nagas.
The Chakhesang Naga shawl has the Geographical Indication Tag. It was the third from Nagaland to be granted the GI registration after Naga King Chilli and Naga Tree Tomato. While the ‘Chakhesang Shawl’ is listed under the category of ‘Handicrafts’, the other two is registered under ‘Agricultural’ product under Geographical Indications of Goods (Registration & Protection) Act, 1999.
Nütsah
The Khiamniungan Naga Shawl that has circles of cowrie shells is called Shiehtsap nie. But the exact same shawl without cowrie shells is called Nütsah. The shell was attached as a symbol of feasts of merit which the owner has hosted, depicting the shining stars in the sky during a nightly raid, or the moon and thus female fertility. The huge stylized human figure on the Nütsah indicates the owner's accomplishment in headhunting war. In those days such shawls could only be worn by distinguished accomplished warriors and wealthy men in the society. The red square that has 9x7 red blocks depicts fierce bloody war champion and the blue lines are a symbol of peaceful dominant disposition of all mankind.
Book of Indian Birds

The Book of Indian Birds by Salim Ali is a landmark book on Indian ornithology, which helped spark popular interest in the birds of India. First published in 1941, it is currently in its 13th edition. Most of the older books on Indian birds were meant for identification using specimens in the hand and the only other field guide, Hugh Whistler's Popular Handbook Of Indian Birds was published in London, was getting out of date and not readily available in India. The book of Indian birds provided a popular bird-guide in a low-cost edition.
The J. Paul Getty Award for Conservation Leadership, while awarding Salim Ali in 1976, said in its citation:
The second edition of the book was published in 1942, subsequent editions being in 1944, 1945, 1961, 1964, 1968, 1972, 1977, 1979 (11th edition with reprints in 1984, 1986, 1988, 1990 and 1992), 1996 (12th edition) and 2002 (13th edition).
Indian Feudalism (book)

Indian Feudalism is a book by Indian professor Ram Sharan Sharma. The book analyses the practice of land grants, which became considerable in the Gupta period and widespread in the post-Gupta period. It shows how this led to the emergence of a class of landlords, endowed with fiscal and administrative rights superimposed upon a class of peasantry which was deprived of communal agrarian rights.
Professor Sharma studies in detail the basic relationships in early medieval society down to the eve of the Ghorian conquests. He argues in favour of a "feudalism largely realising the surplus from peasants mainly in kind through superior rights in their land and through forced labour, which is not found on any considerable scale... after the Turkish conquest of India."
The third revised edition of the book was published by Macmillan Publishers in 2005.
Crossword Book Award

The Crossword Book Award (formerly known as the Crossword Book Award (1998–2003), the Hutch Crossword Book Award (2004–07), the Vodafone Crossword Book Award (2008–10), the Economist Crossword Book Award (2011–13), Raymond & Crossword Book Award (2014–present)) is an Indian book award hosted by Crossword Bookstores and their sponsors. The Award was instituted in 1998 by Indian book retailer Crossword with the intention of competing with The Booker Prize, Commonwealth Writers' Prize or The Pulitzer Prize.
According to the website of the Crossword Bookstore,
Nominations are on the basis of sales as tracked by Crossword, and the eventual winners are chosen based on a public poll that's partly online and partly real world (voting at Crossword outlets). As of 2018, the awards consist of ₹300,000 (3 lakh or $3,000) for winners in the jury award category, and ₹100,000 (1 lakh or $1,500) for winners in the popular choice category.
The award was initially for a single work of fiction by an Indian citizen. In 2000, an additional prize was offered for an Indian writing in any Indian language translated into English. There was no award between 2001–03. Starting in 2004 the award was sponsored by Hutch Essar an Indian telecommunications company and called the Hutch Crossword Book Award.
Starting in 2006 additional categories of a nonfiction prize and a popular award, voted on by the public, were added. Starting in 2008, Hutch Essar was purchased by English telecommunications company Vodafone Group and the award was called Vodafone Crossword Book Award.
Beginning in 2011 through 2013, it was sponsored by The Economist in association with Principal Mutual Funds and Standard Chartered, and renamed the Economist Crossword Book Award. Beginning in 2014, it was sponsored by the Raymond Group.
Previous winners.
Sapna Book House

Sapna Book House is an Indian book store chain and a publisher of books. It is one of the biggest book shops in India.
The Limca Book of Records recognised Sapna as the largest book shop in India, for seven years in a row. The Government of Karnataka presented the Karnataka Rajyostava Award to Sapna Book House, describing it as the largest Kannada book publisher, in 2008. As of May 2016, Sapna Book House has published more than 5000 books by 500 writers, including Jnanpith and Central Sahitya Academy awardees.
Around sixty percent of the store includes books and the rest of stationery, multimedia products, and sports items etc. It has its export of over 5,000 books in Kannada language, to the Kannadigas settled in Brazil. Its online business has eight million users.
A store chain was started by Sapna Book House, named Store67 which included stationery products for students.
A platform SapnaINK, was started by Sapna Book House in December 2014, for new authors to publish their books.
Sapna Book House was started by Suresh Shah, on 26 January 1967 near Majestic, Bangalore on a rent-based store, and later as an independent mall in Gandhi Nagar, Bangalore, initially selling Lilliput dictionaries. Born in Ghatkopar, Mumbai, Maharastra, Suresh Shah's ancestors belonged to Dhoraji, Gujarat. Suresh Shah previously worked as head of Mumbai-based Pocket Book Distributing Company's new branch in Chennai
Currently his eldest son Nitin Shah, is the Managing Director and grandson Nijesh is the Group President of Sapna Book House and CEO of Sapna Infoway. The company has 5 directors namely Paresh Suresh Shah, Deepak Suresh Shah, Nitin Suresh Shah, Bhanumati Suresh Shah and Suresh Shah.
Sapna Infoway acquired Ishita Technologies Private Limited (including Bookadda.com, Acadzone.com and Koolskool.com) at a value of $13 million. In May, it extended its business by setting up offices in Accra, Ghana. As on December, the group's online revenue touched the Rs 6.5-7 crore mark.
Khan (surname)

Khan (/xɑːn/) is an ancient Indo-European surname and in the variant of 'Khan' of Mongolic origin, used as a title in various global regions, and today most commonly found in parts of Afghanistan, Pakistan, Iran, Bangladesh, Uzbekistan and India.
In the Caribbean the surname is largely carried by Muslims of Indo-Caribbean descent. It is derived from the historic title khan, referring to military chief or royalty. It originated as a hereditary title among nomadic tribes in the Central and Eastern Eurasian Steppe during antiquity and was popularized by Afghan dynasties in the rest of Asia as well as in Eastern Europe during the medieval period.
The name's earliest discovered usage as a title for chiefs and for monarchs dates back, respectively, to the Hepthalites and the Hepthali Empire, two proto-Mongolic societies in Inner Asia during antiquity; in the Pannonian Basin and Carpathian Mountains and their surrounding regions of Central and Southeast Europe, the title was used by the Pannonian Avars and the early Bulgars during the early medieval period before being more widely spread by various Muslim chieftains in a region spanning the empires centred in modern-day Turkey and Crimea to those in the Indian subcontinent.
The surname Khan is extremely common among Muslims in South Asia of Afghan descent, but also, to a lesser extent, among Muslim Rajputs and those of Mongolic descent. Khan as a last name is also used by the Maithil Brahmin and Kashmiri Hindus, native to the Kashmir Valley of the Indian union territory of Jammu and Kashmir.
Khan is a common surname not only in South Asia but also among Muslim communities worldwide. Its prevalence underscores the enduring legacy of its historical significance. The name is particularly widespread in Pakistan, where it stands as one of the most common surnames.
As of 2014, Khan is one of the most common surnames worldwide, shared by over 22 million people in Asia and 23 million people worldwide. It is the surname of over 108,674 British Asians, making it the 12th-most common surname in the United Kingdom.
Paran Bandopadhyay

Paran Bandopadhyay (alternate spelling Paran Bandyopadhyay or Paran Banerjee) is an Indian Bengali film, television and stage actor based in Kolkata. He has worked with Bengali film director Sandip Ray, the son of filmmaker and author Satyajit Ray.
Bandopadhyay has roots in Jessore, Bangladesh. His mother died when he was young and his father left home. After that, he was brought up by his paternal aunt in Dum Dum. He did his primary schooling from Deep Chand School in Hindmotor. He graduated from the City College at the University of Calcutta. In his childhood, Bandopadhyay participated in one-act plays in their neighborhood. He has also acted in some plays of the Indian People’s Theatre Association. In 1962, he joined Government of West Bengal in the Department of Public Works Roads.
Bandopadhyay retired from his Government job in 2000. At that time he was 60 years old. He was discovered by Sandip Ray in the late 1990s and his first work was a TV short named Shadhon Babur Shondeho, based on a story by Satyajit Ray and which was a part of a TV film series named Satyajiter Gappo in 1998. The series was made for DD Bangla.
Between 2000 and 2010, Bandopadhyay acted in more than 35 films. Some of his films are Bombaiyer Bombete (2003), Chiradin Chirakal (2016) Tintorettor Jishu (2008), Gosainbaganer Bhoot (2011), Royal Bengal Rahashya (2011), Jekhane Bhooter Bhoy (2012), Badshahi Angti (2014), Cinemawala (2016) and Double Feluda (2016).
Bappaditya Bandopadhyay

Bappaditya Bandopadhyay (Bengali: বাপ্পাদিত্য বন্দ্যোপাধ্যায়; 28 August 1970 – 7 November 2015) was an Indian film director and poet.
Bandopadhyay was the recipient of the Most Promising Director award for the year 2003, by the BFJA (Bengal Film Journalists' Association). His second feature film Silpantar (Colours of Hunger) was premiered at the Sofia International Film Festival, Bulgaria. The film was selected in the competitive section of the International Film Festival Bratislava in 2003. It was the only Indian film other than Devdas selected at the 2003 Helsinki International Film Festival. Debashree Roy won the Kalakar Award for Best Actress for her performance in the film.
Bappaditya Bandopadhyay’s first feature film Sampradan (The Offering of the Daughter) was selected in the competitive section of the 6th Dhaka International Film Festival, 2000. The film won three major awards in the categories of Best Supporting Actress, Best Supporting Actor and Best Female Playback Singer in the BFJA Awards that year. It also won the Dishari Award in the category of Best Music Director.
His third feature film Devaki, starring Perizaad Zorabian and Suman Ranganathan, two Bollywood actresses, in English and Hindi was released in 2006. The film was selected and screened at the Indian Osean section of the 7th Osian’s Cinefan Film Festival. The film was in the competition section in the Temecula Valley International Film Festival and the Idaho International Film Festival. It also won the Best Feature Film Award at the Asheville Film Festival.
Kantatar, the fourth feature film directed by Bandopadhyay was selected in the Asian competition of the 7th Osian’s Cinefan Film Festival. The film was also screened at the Raindance Film Festival in London.
Bandopadhyay also directed a television serial, Anandanagarir kathakata, on the architectural history of Kolkata for the Bengali television channel Alpha Bangla. His documentary on the tribal masks was broadcast by Doordarshan.
His film, Kagojer Bou, based on the novel of the same name by Shirshendu Mukhopadhyay, released in 2010.
He was a long time associate of the editor Dipak Mandal with whom he worked 2009 to 2015.
Bandopadhyay was also a poet. His published works include Pokader Atmiyasajan (Friends and Relatives of the Insects). He wrote regularly on the various aspects of modern cinema.
Bappaditya died of multiple organ failure on 7 November 2015 in Kolkata, aged 45.
The following is the list of films directed by Bappaditya Bandopadhyay. For many of these movies, Bappaditya Bandopadhyay is also credited for the story and screenplay:
Traditional games of Sri Lanka

Sri Lanka has several traditional games and sports, many of which are played during the Aluth Avurudda festival. Some of these games are similar to other traditional South Asian games.
In Ankeliya, two horns are attached to a strong tree, and then a rope is thrown across both horns. Two teams tug at the opposite ends of the rope until one of the horns breaks off.
Batta is a form of hopscotch in which players must hop through various boxes while moving a stone forward through the boxes. Stepping on the ground with a disallowed foot, stepping on the lines between the boxes, or moving the stone into a disallowed area causes a player to lose.
Gudu keliya is a variation of gilli-danda in which one player attempts to knock a small stick on the ground up into the air by hitting it with a longer stick held in the hand, and then tries to hit the small stick as far as possible. Opponents can catch the small stick before it touches the ground to make the hitter lose.
Kotta Pora is a pillow-fighting game in which two opponents sit on top of a pole which is balanced off the ground. Both players must keep one hand behind their back and, using a pillow held with the other hand, attempt to knock the opponent off the pole.
Players must attempt to break water-filled pots that are suspended off the ground with a stick while blindfolded.
In this game, the players of two teams throw coconuts at each other, and use their own coconuts to block the coconuts thrown at them. As the game progresses, some of the coconuts eventually break, and by the end of the game, the team with the most intact coconuts wins.
Chak-gudu is a variation of kabaddi.
Kili Thadthu (related to the Tamil game of Killithattu) is a game in which two teams of six players compete in periods of seven minutes, with the teams alternating offense and defense in each period. To score, the attacking team's players must make it across the entire field without being tagged by the defensive players, who stand on lines drawn horizontally across the field.
Olinda keliya is a form of mancala.
K. Ganeshalingam

Kanagasabai Ganeshalingam (3 January 1938 – 4 December 2006) was a Sri Lankan Tamil politician. He was Mayor of Colombo.
Ganeshalingam was born on 3 January 1938 in Puloly in northern Ceylon. He was the son of Kanagasabai, a proctor, and Parvathipillai.
He was educated at the Hartley College and S. Thomas' College, Mount Lavinia. After school he joined the University of Ceylon where he was an elected officer of the student union.
Ganeshalingam married Yamuna, daughter of Dr. Sri Pathmanathan. They had a son (Kandeepan) and a daughter (Menaka). Ganeshalingam was a Hindu.
After university Ganeshalingam joined Ford Rhodes Thornton & Co as an accountancy student. He then entered business. He was director of the Tobacco Corporation and several other state organisations. He was also chairman of Ceylon Oxygen.
Ganeshalingam joined the United National Party (UNP) in 1960. He was appointed treasurer of the UNP in 1989. He was later elected to Colombo Municipal Council as a UNP candidate. He served as Deputy Mayor of Colombo between July 1991 and the end of 1993. He was acting Mayor of Colombo from January 1994 to June 1996 before serving as Mayor of Colombo between June 1996 and March 1997. He resigned from the UNP in January 1997. He then contested the 1997 election as a candidate of an independent group backed by the People's Alliance. He was re-elected to CMC and served as Leader of the Opposition from May 1997 to April 2002.
Ganeshalingam died in Colombo on 4 December 2006.
List of The Beverly Hillbillies episodes

The Beverly Hillbillies is an American sitcom that aired on CBS from September 26, 1962, to March 23, 1971. Originally filmed in black and white for the first three seasons (1962–1965), the first color-filmed episode ("Admiral Jed Clampett") was aired on September 15, 1965, and all subsequent episodes from 1965 to 1971 were filmed in color. During its nine-season run, 274 episodes aired—106 in black-and-white, 168 in color. In its first two seasons, The Beverly Hillbillies was the No. 1 television program.
All episodes in black-and-white
All episodes in black-and-white
All episodes in black-and-white
All episodes from Season 4 onwards now filmed in color
(This season an "edited" version of the opening credits, without the ballad, is used.)
List of Curious George episodes

This is a list of episodes from the children's animated television series, Curious George. Most episodes are set either in the city or in the country. In the city, George lives in an apartment building with The Man in the Yellow Hat and in the country they share a small house near Lake Wanasinklake. This allows George to mirror the experiences of kids who live in an urban environment and those who live in a rural environment. There are exceptions to this; some episodes take place in alternative settings such as an airport or a train station.
This is the first season of Curious George to be close captioned by Captions, Inc. when seen on PBS Kids in the United States of America with the new version of the close captioning by Captions, Inc. from Clockstoppers with all spoken text close captions lowercase.
This is the last season of Curious George to be close captioned by Captions, Inc. when seen on PBS Kids in the USA.
Racial Harmony Day

Racial Harmony Day is a day in Singapore to promote racial and ethnic harmony within the nation. It is observed on 21 July every year, with most activities organised by schools and grassroot organisations, including religious groups.
First launched in 1997 by the Ministry of Education in schools, the event commemorates the 1964 race riots which took place on 21 July 1964 when Singapore was still part of Malaysia (1963–1965) – 22 people lost their lives and hundreds were severely injured. There were numerous other communal riots and incidents throughout the 50s and 60s leading to and after Singapore's independence in August 1965.
Racial Harmony Day has since expanded its reach. Today, grassroots organisations such as the People’s Association and the Community Development Councils are also involved.
On this day, students in schools across the nation are encouraged to be dressed in other cultures' traditional costumes such as the Cheongsam, the Baju Kurung, and Saree. Traditional delicacies are a feature of the celebration. Traditional games such as five stones, zero points, and hopscotch are played, where inter-class competitions are sometimes organised. Some activities introduced by schools include designing Kolams and Maruthani and Henna hand painting. Students are also educated on racism and racial stereotypes.
Schools are also encouraged to recite a Declaration of Religious Harmony during the celebrations. In the week of 21 July, representatives from the Inter-Religious Harmony Circle (IRHC) comprising various religious groups also get together to pledge their support and to promote the Declaration.
Мөнх хааны гэрэлт хөшөө

Энд барагцаалбал хааш хаашаа 100 гаруй метр хиртэй урт хашаа хэрэм байсан бололтой гүвгэр газар бий. Түүний гол дунд хааш хаашаа 30 м орчим хэмжээний дөрвөлжин хэлбэртэй томоохон ордон барилгын буурь байдаг. Хэрмийн дотор өөр байшингийн үлдэгдэл нэлээд байх ажээ. Энэ хотын туурьд хийсэн малтлагаар 1-2 м гүнээс модны нүүрс, байшингийн шаваас, шохой их гарч байсан нь уг барилга түймэрт шатсаныг гэрчилнэ. Эвдэрхий балгасны урд үүдэнд хэвтэх гол дундаа ухмал том дөрвөлжин хүрэн боржинг сангийн бойпор гэдэг байжээ. Энэ хотын үлдэгдлийг судлаачид хуучин монгол сурвалжид нэр гардаг Юань улсын үеийн Эрчүүгийн балгас мөн гэж үздэг.
Балгаснаас урагш 40 м орчим зайтай овгор дэрсэн дотроос цухуйж байсан хавтгай хөх чулууг түшлэг гэдэг байсан нь Мөнх хааны монгол, хятад бичигтэй хөшөө байжээ. Уг хөшөө сайхан цамхаг орон савын дотор оршиж байсан шинжтэй бөгөөд малтлагаар ногоон паалантай ваараар хийсэн, монгол хувцастай хүний жижиг цээжин баримал дүрс, ховилтой хөх ваар гэх мэт олон янзын ваар тоосго элбэг гарчээ. Хөшөөний дэргэдээс паалантай, паалангүй ваар тоосго элбэг олддог. Хөшөө нь 144 см өндөр, 78 см өргөн, 20 см зузаан хэмжээтэй. Хөшөөний дээд талыг түшлэг мэт болгон догол гаргаад нүүр талын хүрээгээр нь хоорондоо 3,5 см зайтай хоёр нарийхан гурив гаргаж, дундуур нь эвэр угалз сийлж чимжээ. Энэхүү нүүр талын эхэнд гурван мөр монгол бичээстэй.
Хөшөө нь тахилгын сүм мэт зүйлийн дотор хадгалагдаж байсан нь малтлагын явцад ажиглагджээ. Уг хөшөөг 1257 онд Мөнх хааныг сэрүүн ахуй цагт тавнан Бамту /Барс түгэ/ гүнж Исижи /Исүгий/ нар босгуулжээ. Хөшөө нөгөө талдаа 12 мөр 268 үсгийн хятад бичээстэй юм. Мөнх хааны гэрэлт хөшөөг 1956 онд Улаанбаатарт авчран Үндэсний түүхийн музейд хадгалсан нь одоо ч тэндээ хадгалагдаж байна. Уг хөшөөний монгол бичээсийг орчин цагийн монгол хэлэнд кирилл бичгээр тоймлон буулгавал:
1257 онд Мөнх хаан Хятадын Сүн улсыг гурван замаар байлдаж явсан үед Их хааны өлмий бат оршихыг ерөөж эл хөшөөг босгосон бололтой.
Түүхэн тэмдэглэлээс үзэхэд XIII зууны үед монголд айлчлан ирсэн Франц жуулчин Гильом де Рубрук Мөнх хааны ордонд буудаллаж хэсэг саатсаны эцэст арав хоног явж Хар Хорум хот хүрсэн байдаг. Эндээс үнэхээр ч ердийн хөсгөөр арав хоног явж Хар Хорумд хүрэх зайтай юм. Үүнийг нотлох монгол хятад өөр сурвалжийн мэдээ баримт ч хангалттай байх ажээ.
Судлаачид гэрэлт хөшөөний монгол бичээст “...Мөнх хаан түмэн түмэн насалтугай хэмээж..“ гэсэн үг буйг уншаад уг хөшөөг Мөнх хааныг амьд байх үест босгосон болохыг нотолжээ. Улмаар хятад бичээсийг уншсанаар үүнийг 1257 онд босгосныг лавтай тодруулжээ.
Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөө

Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөөг 1939 онд хамгийн ширүүн тулалдаан болсон Хамар даваанд Халх голын ялалтын 45 жилийн ойгоор 1984 онд босгожээ. Уг хөшөөний төслийг уран барималч Д.Амгалан, А.Н.Бурганов, архитекторч Д.Чойжилжав, Л.В.Мисожников нарын бүрэлдэхүүнтэй уран бүтээлчид зохиожээ. Хөшөөний өндөр нь 50 метр, гол баганын нүүрэн талд зэрэгцэн зогссон Монгол Зөвлөлтийн хоёр цэрэг, нөгөө талд нь Монгол үндэсний хувцастай Монгол эмэгтэйн дүрсийг урласан байдаг нь Монгол-Зөвлөлтийн найрамдал, цэрэг эрийн эх хүний ариун сэтгэлийг бэлгэддэг. Гол баганын хоёр талд байх зэс цутгамал тугны дүрс бүхий ханан дээр тус байлдаанд оролцсон морин болон явган цэрэг, танкчид, нисгэгчдийн дүр төрх, тэр үеийн байлдааны зэвсэг техникийг товойлгон дүрсэлж тухайн үеийн тулалдааны уур амьсгал, дүр төрхийг илэрхийлж, энэ эрх чөлөө ямар их үнээр олдсоныг илтгэн харуулдаг. Хөшөөг 54 метр урт, 33 метр өргөн дан аранжин зэсээр урлан хийжээ.
Уг хөшөө нь гэрэлт хөшөөний төрөл бөгөөд Монголд болон Азид байгаа хамгийн өндөр гэрэлт хөшөө юм. ЗХУ-д энэ хөшөөг хийн Монголд зөөвөрлөн авчирсан. Тухайн үед Зайсан толгойн хөшөөний оронд хийхээр төлөвлөж байсан ч Сайд нарын зөвлөлийн хуралд Цэдэнбал Филатова, "Дайн болж, ялсан газар нь уг хөшөө нь байвал зүгээр биш үү" (шууд орчуулга биш болно) гэж хэлснээр Халх Гол сум уруу шилжүүлсэн түүхтэй. Хөшөөг барих үед нисдэг тэрэг, танк зэргийг ашиглан босгож байсан түүхтэй гэлцдэг.
Билгэ хааны онгон

Тус байгууламж нь Архангай аймгийн Хашаат сумын нутагт оршидог. Үүнийг Зүүн Түрэгийн хожуу хаант улсын их хаадын нэг Могилян буюу Билгэ хаанд зориулж босгосон тахил шүтээний цогцолбор юм.
Билгэ хаан 734 оны арван нэгдүгээр сарын 25-нд нас барсан агаад дараа жилийн зургадугаар сарын 22-нд тахилгын сүм барьж гэрэлт хөшөө босгожээ. Хөшөөний бичээсийн нэгдүгээр хэсгээс 3-24-р мөр хүртэл, хоёр дугаар хэсгээс нэгээс есдүгээр мөр хүртэл найман мөр Күль-Тегины бичээстэй үг утга, найруулга бараг тохирдог байна.
Улаанбаатараас өрнө зүгт 400 шахам км зайтай Архангай аймгийн Хашаат сумын нутаг Хөшөө Цайдамын бүлэг дурсгалын хамгийн эхэнд бий. Билгэ хаан 734 оны арван нэгдүгээр сарын 25-нд нас барсан. Дараа жилийн зургадугаар сарын 22-нд тахилгын сүм барьж гэрэлт хөшөө босгожээ. Хөшөөний бичээсийн нэгдүгээр хэсгийн 3-24-р мөр хүртэл, хоёр дугаар хэсгийн 1-9-р мөр хүртэл найман мөр Күль-Тегины бичээстэй үг утга, найруулга бараг тохирдог байна.
Энэхүү дурсгал нь нуран эвдэрч хөрс шороонд дарагдсан байдлыг харахад өргөргийн дагуу байрласан 95х60 м хэмжээтэй хэрмийн далан мэдэгдэх ба түүний дотуур сувгийн хонхор ором, дунд нь гонзгой уртавтар төвгөр шороон дов бий. Дэвсэгийн зүүн хэсэгт, цагаан өнгийн чулуугаар хийсэн яст мэлхийн нуруу хөрснөөс цухуйж харагдах бөгөөд дэргэд нь гурван хэсэг болон хугарсан бичигт хөшөөний үлдэгдэл газарт хэвтэнэ. Хөшөөний өндөр 345 см, өргөн 174 см, зузаан 75 см бөгөөд их хаадын хөшөө дурсгалд нэгэнт тогтсон уламжлал ёсоор оройг нь эвхэрсэн луугийн дүрсээр чимж нэг талд нь руни, нөгөө талд нь нангиад бичээс сийлжээ.
Уг хөшөөний ойр тойронд, толгой гарыг нь хуга цохиж ихэд эвдэрсэн хэдэн хүн чулууны үлдэгдэл буйн дотор цагаан гантигаар тун уран чадварлаг урласан эр, эм хүний завилан суугаа хөрөг байдгийг судлаачид Билгэ хаан, түүний хатан хоёрын дүрс болов уу гэж үздэг. Энд мөн сөхрөн суугаа хүний нэг жижиг дүрс, ихэд эвдэрч гэмтсэн чулуун арслангийн үлдэгдэл бий. Эдгээр нь цөм анхны байрлалаа алдсан бөгөөд гагцхүү хөшөөний яст мэлхийн дүрст суурь нь газарт булаастай анхны байрлалаараа байгаа бололтой. Цогцолбороос зүүн зүг дэхь балбал буюу зэл чулуун эгнээ гурван км орчим зайд үргэлжилдэг байна.
Эртний Уйгур бичиг

Уйгурууд хот суурин байгуулан маанийн шашны сүм хийд үүсгэж судар шастир орчуулж хууль цааз, гэрээ бичиг тэргүүтнийг үйлдэж байсан түүхтэй билээ. Тиймээс ч уйгур нарт холбогдох үсэг бичгийн арвин дурсгал бидний үед уламжлагдан ирсэн байна. Тэд руни, согд, уйгур зэрэг олон зүйл үсэг бичигтэй байсан бөгөөд хожим исламын шашинд орсноор араб бичиг хэрэглэж байжээ.
745 оноос барагцаалбал 760-аад оны дунд үе хүртэл төрийн бичиг нь руни бичиг байсан ба согд бичгийг ч мөн дагалдуулан хэрэглэж байсныг түүхэн сурвалжуудаас тодорхой мэдэж болно. 762 онд Бөгү хаан маанийн шашинт дөрвөн согд ламыг Орхон голын хөндийд орших их нийслэл Ордубалык (одоогийн Хар балгас)-т дагуулан ирж улмаар маанийн шашныг төрийн шашин болгон зарлаж байсан түүхтэй. Дээрх түүхэн нөхцөл байдал уйгуруудын дунд суурьшмал соёл иргэншлийн эхлэлийг тавьснаар худалдаа арилжаа өргөжиж хот суурин газар маанийн шашны сүм хийд баригдаж лам хувраг, номлогч нар олширч судар ном дэлгэрчээ. Бурханы болон маанийн шашны судар ном унших, эх (уйгур) хэлнээ орчуулан буулгах зайлшгүй шаардлага гарч руни бичиг нь үйс, цаас тэргүүтэнд бичих, ном судар орчуулан буулгахад тэр бүр бичгийн шаардлагыг төгс хангаж чадаагүйд шинэ үсэг зохиох, тэрхүү хэрэгцээг ном бичигт мэргэшсэн согдуудын туслалцааг авч согд үсэгт суурилсан уйгур цагаан толгой, уйгур бичгийг зохиож байжээ.
Монгол нутагт уйгуруудын үлдээсэн бичгийн дурсгалыг руни, согд, уйгур үсгийн хэмээн гурав ангилж болох бөгөөд дотор нь гэрэлт хөшөөний, хад чулууны гэж хуваана. Гэрэлт хөшөөнд Моюнчур, Тариатын буюу Тэрхийн гэрэлт хөшөө, Тэс, Хар балгасын бичээс, харин хад чулуунд бичигдэн үлдсэн дурсгалд Ар Ханан, Хангидай хад, Гурвалжин уул, Гурванмандал, Бага Ойгор, Хөл Асгат, Сэврэй, Их бичигт, Долоогодойн хөшөөний бичээсүүд багтдаг. Моюнчур, Хар балгас, Тариат, Тэсийн гэрэлт хөшөөдийн бичээст Уйгурын хаант улсын эхэн үеийн хэрэг явдлыг тэмдэглэсэн нь түүхэн сурвалж болохоос гадна үсэг бичиг, соёл, хэл аялгууны чухал баримт болж байна.
Уйгурын үеийн согд бичгийн дурсгалд Хар балгас, Сэврэйн бичээс багтдаг. Харин уйгур бичгийн дурсгал Монгол нутгаас харьцангуй цөөн илэрсэн бөгөөд эдгээр нь согд бичгээс уйгур бичигт шилжиж байсан үеийн дурсгал хэмээн үздэг Долоодойн хөшөө, Их Бичигт, Бичигт хайрханы бичээс зэрэг болно. Ер нь уйгур бичгээр бичигдсэн уйгурын хожуу үед холбогдох гэрэлт хөшөө, хад чулууны бичээс цөөн байдаг нь цаас ихээр хэрэглэх болсонтой холбоотой байж болох талтай. Үүний баталгаа нь цаасан дээр бичсэн уйгур бичгийн дурсгал Дорнод Туркестаны Тэнгэруулын бэл, Турфаны хотгорын газраас арвин ихээр илэрсэн явдал юм.
Могойн шинэ ус

Могойн шинэ ус гэж Архангай аймгийн Хайрхан сум, Булган аймгийн Сайхан сумын нутгийн зааг дээр Могойн Шинэ ус хэмээх газар орших эртний Уйгурын үеийн гэрэлт хөшөө, булшны цогцолбор байна. Энэхүү дурсгал далайн түвшнээс дээш 1477 метрийн өндөрт оршин байна. Энэхүү гэрэлт хөшөө дундуураа хоёр хуваагдсан, хөшөөний суурь болох чулуун яст мэлхийний толгой хугарч байхгүй болжээ. 1970-аад онд нутгийн нэгэн малчин уурлаад энэнхүү хөшөөний нэг хэсгийн авч яваад Могойн нуур луу хаяасан гэсэн мэдээ байх бөгөөд чухам хөшөөний ямар хэсгийг Могойн Шинэ усны аль нуур луу нь аваачиж хийснийг тодруулах боломж гарсангүй. Учир нь Могойн Шинэ хэмээх энэхүү газар олон жижиг нуур бүхий хотгор газар болно. Судалгааны ном зохиолуудад “ Моюн-чурын хөшөөний түрэг бичээс” гэсэн нэрээр орсон байдаг.
Музей

Музей (μουσεῖον mouseíon ‚Музены хийд‘ буюу музены ариун газар, өөрөөр хэлбэл урлаг, соёл, шинжлэх ухааныг хамгаалагч дарь эхийн хийд) нь чухал хэрэгтэй эсвэл сургамж бүхий эд өлгийн зүйлсийн цуглуулгыг хадгалах, ангилаx, шинжлэн судлан зарим хэсгийг нь үзэсгэлэн болгон нийтэд үзүүлдэг институт юм.
Музей гэх үг нь хамгийн анх антикийн эллинизмийн үед тэмдэглэгдэн үлджээ. МЭӨ 3-р зуунд үүсгэн байгуулагдсан Александрын сургууль антикийн үеийн хамгийн чухал судалгааны байгууламж байсан ба түүнд Александрын номын сан харьяалагддаг байж. 1546 онд Италийн түүхч, эмч Паоло Жовио нь өөрийнхөө сууцны тухай Италийн Комод "Musaei Joviani Descriptio" гэх анхны музейн каталогийг хэвлэн гаргажээ. Энэ үеэс эхлэн төрөл бүрийн цуглуулгын нэршилд музейг хэрэглэх болов. Харин олон нийтийн хэллэг болон тархсан нь 18-р зуунаас эхлэлтэй.
Орсэй музей

Орсэй музей (франц. Musée d'Orsay) Парис хотод, Сена мөрний зүүн эрэгт байрладаг дүрслэх урлагийн музей бөгөөд 1850-1910 оны үеийн Европын уран зураг, баримлын дэлхийн хамгийн том цуглуулгуудын нэг юм. Парисын гурав дахь, дэлхийн арав дахь хамгийн алдартай музей.
Музейн цуглуулга нь импрессионистууд болон пост-импрессионистуудын бүтээлүүд дээр тулгуурладаг. Цуглуулга нь Art Nouveau буюу Модерн загварын гоёл чимэглэлийн урлагийн бүтээлүүд, гэрэл зураг, архитектурын объектуудаар баялаг юм. Орсэй музей нь Европ дахь хамгийн том урлагийн музейн нэг юм. 2019 онд тус музейг 3.6 сая гаруй хүн үзэж сонирхсон байна. 2022 онд дэлхийн хамгийн их зочилсон урлагийн зургаа дахь музей, Францын Луврын дараа орох хоёр дахь хамгийн олон үзэгчтэй урлагийн музей болжээ.
Тус музейн үзэсгэлэн таван түвшинд байрлаж, урлагийн бүх төрлийг (уран зураг, уран баримал, архитектур, тавилга, кино театр, гэрэл зураг, хөгжим, дуурийн дизайн) он цагийн дарааллаар толилуулдаг байна. Ийнхүү Орсэй музей нь Луврын цуглуулга болон Жорж Помпиду төвийн орчин үеийн урлагийн музейн хоорондох зайг нөхөж байна. Үндсэн давхар нь төвийн гудамжинд баримлууд байрладаг, хуучин төмөр замын замыг өртөөг бүрдүүлдэг доод давхар юм. Парис дахь Дуурийн барилгын загвар нь онцгой анхаарал татаж байдаг. Музейд түр үзэсгэлэн гаргах хэд хэдэн танхим байдаг. Музейн үзмэрүүдийг 2-3 жил тутамд сольдог байна.
Орсэй музей нь мөн тоглолт, концертын тайз болдог юм. Мөн кино урлагийн үүсэлд зориулж жил бүр фестиваль зохион байгуулдаг. Жуулчид бага хурал, дугуй ширээний уулзалт, ялангуяа түр үзэсгэлэнтэй холбоотой уулзалтуудад тогтмол оролцох боломжтой юм.
Одоогийн байдлаар Орсэй музейд дараах мастеруудын бүтээлүүдийг дэлгэн үзүүлж байна. Үүнд:
Техникийн музей

Техникийн музей нь техникийн ололт амжилтыг болон ихэнхдээ түүхэн объектийг дэлгэн үзүүлэх буюу архивлан хадгалах зорилготой музей юм. Техникийн музей нь дотроо тодорхой нэг төрлөөр дагнасан ч байх бөгөөд үүнд жишээлбэл зам тээврийн музей, уул уурхай, хими, хөгжмийн зэмсэг, керамик, цаасны музейнууд орно.
Европын томоохон техникийн музейн тоонд:
зэрэг музейнууд багтдаг.
Германы музей

Германы музей (Герман: Deutsches Museum), бүтэн нэрээрээ Байгалийн шинжлэх ухаан ба техникийн шилдэг бүтээлүүдийн Германы музей (Герман: Deutsches Museum von Meisterwerken der Naturwissenschaft und Technik) нь Герман улсын Мюнхен хотноо байрлах, байгалийн шинжлэх ухаан, технологийн дэлхийн хамгийн том музей юм. Шинжлэх ухаан, технологийн 50 салбарын 28,000 орчим үзмэртэй тус музейд жилд 1.5 сая үзэгч зочилдог. Германы музейг Оскар фон Миллерийн санаачлагаар, Германы Инженерүүдийн Холбооны хурлаар хэлэлцэж шийдсэнээр 1903 оны 6 сарын 28-нд байгуулжээ.
Мюнхен хотын хамгийн том музей болох Германы музей нь Мюнхен хотын орчимд, мөн Бонн хотод тус тус салбартай.
Археологи

Археологи гэдэг нь эртний Грекийн (гре. "archaiologia") (хуучин түүхийн өгүүлэл) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "archaios" буюу хуучин, эртний; "logos" буюу судлал, шинжлэл гэсэн үгийн нийлмэл бөгөөд үгчилбэл "хуучны судлал, эрт үеийг судлах ухаан" гэсэн утгатай үг юм. Энэхүү нэр томьёог НТӨ 424-347 оны хооронд амьдарч байсан эртний Грекийн гүн ухаантан Платон анх өөрийн зохиолдоо тэмдэглэсэн бөгөөд эллинчүүд "археологи" хэмээх нэрийн дор баатарлаг хүмүүсийн угсаа залгамж, нүүдэллэн одогсодын тухай болон эртний хотын үүслийн тухай зэрэг эрт үед болж өнгөрсөн үйл явдлын тухай хүүрнэл болон эрэл хайгуул бүхнийг хамруулан "эртний хүмүүсийн амьдралын арга замыг судлах ухаан" гэж ойлгож байв.
Карл Юнг

К.Г.Юнг 1875 оны 7-р сарын 26нд Швецарийн Кессвилд шинэчлэгч сүмийн тэргүүний гэр бүлд төрсөн. Багадаа байнга бодлогоширч, гэрийнхээ дээврийн хөндийд ганцаараа олон цаг сууж, философи, шашны уран зохиолыг уншдаг байсан аж. 1895 оны 4-р сард Базелийн их сургуульд анагаах ухааны чиглэлээр элсэн орж, амьтан судлал, биологи, археологи, түүхийг илүү их сонирхож байсан ч дараа нь сэтгэл мэдрэлийн эмч, сэтгэл судлалыг сонирхож эхэлжээ.
Чулуун хэрэгсэл

Чулуун багаж нь хүн төрөлхтний түүхийн туршид хэрэглэгдэж ирсэн боловч балар эртний соёл, ялангуяа чулуун зэвсгийн үеийн соёлтой хамгийн нягт холбоотой байдаг. Чулуун зэвсгийг шороон чулуу эсвэл сийлсэн чулуугаар хийсэн байж болно. Чулууг түүхийн туршид сумны хошуу, жадны хошуу, гар сүх, сүх зэрэг олон төрлийн багаж хэрэгсэл хийхэд ашиглаж ирсэн. Боловсруулсан чулуун зэвсгийг үйлдвэрлэхэд хялбар, чулуун түүхий эд нь элбэг, зөөвөрлөх, хурцлахад хялбар байдаг тул металл ашиглахаас өмнөх нийгэмд бараг хаа сайгүй байдаг.
Чулуун зэвсгийг судлах нь балар эртний археологийн тулгын чулуу, учир нь чулуун зэвсгийг голдуу эвдэршгүй тул археологийн бүртгэлд хаа сайгүй байдаг бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Угсаатны археологи нь чулуун зэвсгийн хэрэглээ, үйлдвэрлэлийн талаархи ойлголт, соёлын үр дагаврыг цаашид гүнзгийрүүлэх зорилгоор судалгааны үнэ цэнэтэй салбар байсаар ирсэн.
Зуурсан чулуун зэвсгийг цахиурт занар, цахиур, радиоларит, мана, обсидиан, базальт, кварцит зэрэг криптокристалл материалаар лотот редукц гэж нэрлэдэг процессоор хийдэг. Ангижруулсан чулуун зэвсгийг цөмөөс (цөм) чулуун ширхэгийг цохих явдал юм. Хэрэв бууруулах стратегийн зорилго нь ширхэглэл үүсгэх юм бол ашиглахад хэтэрхий жижиг болсны дараа үлдэгдэл чулуун цөмийг хаяж болно. Гэсэн хэдий ч зарим стратегид цахиурчин цөмийг барзгар нэг нүүртэй эсвэл хоёр нүүртэй хэлбэртэй болгож багасгадаг бөгөөд энэ нь зөөлөн алхаар хальслах арга эсвэл ирмэгийг дарах замаар багасгадаг.
Тафономи (Taphonomy)

Тафономи нь организм ялзарч, чулуужсан эсвэл палеонтологийн бүртгэлд хадгалагдах явцыг судлах шинжлэх ухаан юм. Тафономи гэдэг нэр томъёо (грек хэлний τάφος, τάφος 'булш' ба νόμος, νόμος 'хууль' гэсэн үгнээс гаралтай) 1940 онд[1] Зөвлөлтийн эрдэмтэн Иван Ефремов палеонтологид нэвтрүүлж, организмын үлдэгдэл, хэсэг, эсвэл бүтээгдэхүүн биосфераас литосфер руу шилжих шилжилтийг судлахыг тодорхойлсон юм. Тафоморф гэдэг нэр томъёо нь ганц биш харин олон ангилал зүйн бүлгийн муу хадгалагдсан, доройтсон үлдэгдлийг илэрхийлдэг чулуужсан бүтцийг тодорхойлоход ашиглагддаг.
Тайлбар: Тафономын үзэгдлийг хоёр үе шат болгон хуваадаг: биостратиноми, организм үхсэнээс булшлагдтал явагдах үйл явдал; ба диагенез, булшлагдсаны дараа явагдах үйл явдал.[1] Ефремовын тодорхойлолтоос хойш тафономи нь соёлын болон байгаль орчны нөлөөгөөр органик, органик бус материалын чулуужилтыг хамарч өргөжжээ. Одоогийн байдлаар тафономи нь биосфераас (амьд орчноос) гарч, литосферт (булшлагдсан орчин) орж, дараа нь олборлож, судлагдсан объектын хувьд юу болдогийг судлах шинжлэх ухаан гэж хамгийн өргөн хүрээнд тодорхойлогддог. Энэ бол олон салбарт хамаарах ойлголт бөгөөд янз бүрийн судлалын чиглэлүүдэд бага зэрэг өөр өөр утгатайгаар ашиглагддаг. Тафономын ойлголтыг ашигладаг салбаруудад дараахь зүйлс орно:
* Археоботаник
* Археологи
* Биологи
* Шүүх шинжилгээний ухаан
* Геоархеологи
* Геологи
* Палеоэкологи
* Палеонтологи
* Зооархеологи
Жамбын Батмөнх

Жамбын Батмөнх (1926 оны 3 сарын 10 - 1997 оны 5 сарын 14) Монголын сүүлчийн коммунист удирдагч юм. Тэрбээр Монголын төрийн зүтгэлтэн бөгөөд , төрийн тэргүүний алба хашиж байсан эрдэмтэн, профессор хүн юм. БНМАУ-ын төрийн тэргүүн (1984-90), засгийн газрын тэргүүн (1974-84), эрх баригч МАХН-ын удирдагч (1984-90)...
Тэрээр Увс аймгийн Хяргас суманд төрсөн Баяд ястан юм. 1939-1951 онд Хяргас сумын бага сургууль, Улаангом хотын дунд сургууль, МУИС-ийг тус тус төгсөж эдийн засагч мэргэжил эзэмшжээ. 1958-1961 онд ЗХУКН-ын дэргэдэх Нийгмийн ухааны акедемид суралцан эдийн засгийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалжээ.
1948 онд МАХН-ын гишүүнээр элссэн. 1951-1958 онд МУИС, УБДС, НДС-д багш, тэнхимийн эрхлэгч, орлогч захирал, 1962 оноос ЭЗДС-ийн захирал, 1967-1972 онуудад МУИС-ийн проректор, ректороор ажиллажээ. Мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэхэд гаргасан зүтгэлийг үнэлж профессор цол олгожээ. 1973 онд МАХН-ын Төв Хорооны Шинжлэх ухаан, боловсролын хэлтсийн эрхлэгчээр томилогдон ажиллаад, 1974 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга, мөн оны 6 сард БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга буюу ерөнхий сайдаар томилогдсон. 1984 он хүртэл БНМАУ-ын 13 дахь ерөнхий сайдаар, 1984-1990 онд АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар буюу төрийн тэргүүнээр ажиллажээ.
1971-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн, 1974-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, 1984-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга буюу намын тэргүүнээр сонгогдон ажилласан.
1990 оны 3 сард Ардчилсан Холбоо байгуулагдаж, Ж. Батмөнхөөр удирдуулсан Улс төрийн товчоог огцрохыг шаардсан өлсгөлөн зарлажээ. Ж.Батмөнх Монголд ардчиллыг хөгжүүлэх, улс орныг зах зээлийн харилцаа, олон намын тогтолцоонд шилжүүлэх явдалд эрх баригч намын болон төрийн тэргүүний ухаалаг бодлого явуулсан бөгөөд үүнийг нь ардчиллын алтан хараацайнууд ихээхэн үнэлж дурсдаг.
1997 онд насан эцэслэх хүртлээ Улаанбаатарт эгэл жирийн амьдарсан. Түүнийг нас барсны дараа МУИС-ийн ЭЗДС-ийн өмнөх талбайг түүний нэрэмжит болгож, гэрэлт хөшөөг нь босгож мөнхжүүлжээ. Мөн төрсөн нутаг Хяргас сумын төвд нь 2009 онд гантиг чулуун дээр дүрийг нь сийлсэн гэрэлт хөшөөг нутгийнхны хөрөнгөөр босгожээ 1986 онд 60 насныхаа ойгоор Сүхбаатарын одон, ЗСБНХУ-аас Лениний одонгоор шагнагдсан.
Тэрээр эдгээр өөрчлөлт, шинэтгэлийг аажим алгуурхнаар хийхийг зорьж байсан ч хэт хаширласан, шинэтгэлийн программ байхгүй зэргээс түүний сэдэж байсан ажил хэрэг амжилтад хүрээгүй юм. Өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэх шаардлага тавьж гарч ирсэн Монголын Ардчилсан Холбоо жагсаал, цуглаан зохион байгуулж, сүүлдээ тэмцлийн хурц хэлбэр - улс төрийн өлсгөлөнг сонгон авсан байна. Улс төрийн нөхцөл байдал нэн хурцадсан тэр үед Батмөнх "хүч хэрэглэж хэрхэвч болохгүй" гэсэн хатуу байр суурь баримталж, улмаар Улс Төрийн Товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох шаардлагыг хүлээн авч улс төрийг орхижээ. Түүний шийдвэр нь ардчилсан хувьсгал тайван замаар үргэлжлэх түүхэн боломжийг нээн өгсөн билээ.Түүний эхнэр Дариймаа гуай ярихдаа "Ийш тийшээ хэллцээр,уулзалт аар гадаад улс уруу явахдаа намайг орхиж явдаг байсан би хамт явъя гэж гуйхад улсын мөнгөөр явж байгаа болхоор хэрэггүй ээ гэж хэлдэг байсан" гэдэг.
Монголын театрын музей

Монгол Улсын Театрын урлагийн уламжлалт өв соёлыг сурвалжлан, цуглуулах, бүртгэн судлах, түгээн дэлгэрүүлэх, дэлгэн үзүүлэх, үзэгчдийн хүртээл болгох, гоо зүй, урлагийн мэдлэгийг дээшлүүлэх зорилгоор Монголын Театрын музей 1973 онд байгуулагдах шийдвэр гарч, 1991 оноос үзэгчдэдээ үйлчилж эхэлсэн.
Монголын Театрын Музей нь 9000 гаруй үзмэртэй, музейн сан хөмрөгт Цамын ёслол, Ший-янгуу, XIX зууны нэрт соён гэгээрүүлэгч Догшин ноён хутагт Дулдуйтын Данзанравжаагийн “Намтар дуулах дацан” сүм театр болон шинэ цагийн театрын анхны үүсэл болсон юм.
Жүжгийн бүлгэм, клуб /1922-1924/, Цэнгэлдэх хүрээлэн /1926/, Монгол улсын анхны Төв театр /1931/, театраасаа өргөжин хөгжсөн Цирк, Ардын дуу бүжгийн чуулга, Хүүхэлдэйн театр, Хүүхэд залуучуудын театр, Д.Нацагдоржийн нэрэмжит Улсын драмын эрдмийн театр, Дуурь бүжгийн Улсын эрдмийн театрын түүхэн хөгжлийг гэрэл зураг, баримт бичиг, биет зүйлс, жүжгийн тоглолт, тайз чимэглэлийн эскиз зураг, нэрт уран бүтээлчдийн намтар түүх, баримал, хөрөг зураг, одон медаль, жүжгийн танилцуулга хөтөлбөр, зурагт хуудас, киноны аппарат хэрэгсэл, ном товхимол, сонин сэтгүүл зэрэг сурвалж хэрэглэгдэхүүдээр хураангуйлан харуулсан үзмэр, эд өлгийн зүйлтэй.
ТЕАТРЫН МУЗЕЙ
МОНГОЛЫН ТЕАТРЫН МУЗЕЙ
Хэнтий аймгийн музей

Хэнтий аймгийн музей нь Хэнтий аймгийн төв Чингис хотод байрлах музей юм.
1949 онд орон нутгийг судлах кабинет нэртэйгээр анх байгуулагдаж байжээ. 1971 оноос орон нутгийг судлах музей болон өргөжсөн байна.
1982 онд Халхын Сэцэн ханы зуны ордноос (1681 онд баригдсан) үлдсэн 5 барилгыг сэргээн засварлаж Угсаатны зүйн музей болгосон.
Хэнтий аймгийн музей нь Угсаатны зүйн музей (Сэцэн ханы ордон музейд байрладаг), Орон нутаг судлах музей гэсэн 2 салбартай үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Угсаатны зүйн музей нь угсаатны зүйн, шашин мөргөлийн, тоглоом наадгайн, Сэцэн ханы, Чингисийн, Орон нутгийг судлах музей нь Хан Хэнтийн, байгалийн, эрийн гурван наадмын, алдар цуутнуудын, түүхийн гэсэн нийт 10 танхимтай. Хэнтий аймгийн түүх, шашин, угсаа нийтлэгийн онцлогийг харуулсан 2000 гаруй үзмэр, эд өлгийн зүйлсийг дэлгэн жилд 7000 гаруй хүнд үйлчилдэг.
Сэцэн ханы ордон музейн цуглуулгад угсаа залгамжилсан Сэцэн хануудын эдэлж хэрэглэж байсан үнэт ховор эд зүйлс, Халх даяар алдартай хурдан хүлгүүдийг бий болгосон Хардэл жанжин бэйс, хүлэг шинжээч, өвгөн ноён Минжүүрдоржийн Пүрэвжавын хэрэглэж байсан эд зүйлс, түүний хялгасан бийрээр зурж үлдээсэн хурдан хүлгийн зургууд, ХХ зууны алдарт уран дархан Тожил хийцийн эд зүйлс, тус аймагт олноороо суурьшдаг Халх, Буриад, Хамниган угсаатны ахуй соёлыг харуулсан үзмэрүүд, шашны эд зүйлс, үнэт ховор судар ном, бурхан шүтээнүүд хадгалагддаг байна.
Орон нутгийг судлах музейн үзмэр бүтээл нь аймгийн түүх соёлын дурсгалт газрын зураг, уран зураачдын бүтээл, аймгийн үзэсгэлэн төгс байгалийн олдвор ан амьтан, жигүүртэн шувууд, ашигт малтмалын дээжис, Хэнтий нутгаас төрөн гарсан алдартнуудын намтар түүхийг харуулан дэлгэгдсэнээрээ онцлогтой аж. Мөн чулуун зэвсгийн үеэс эхлээд өнөөгийн Хан Хэнтий нутгийн түүх соёл, ард түмний ахуй амьдрал, уламжлал, зан заншил, ололт амжилтыг харуулсан үзмэрүүдийг танхимууддаа дэлгэсэн байдаг.
Сэцэн ханы ордныг Монгол улсын Засгийн Газрын 2008 оны 5 сарын 14-ний өдрийн 175 дугаар тогтоолоор улсын хамгаалалтад авсан. Сэцэн ханы тамга хадгалагдаж байдаг.
Монголын хамгийн том чулуун солир (1989 онд Хэнтий аймгийн Галшар сум, Сүхбаатар аймгийн Түвшинширээ сумын зааг нутаг болох Зээртийн хөндий хэмээх газраас олжээ. Одоогоор олсон газрын нэрээр Галшар-Түвшинширээ хэмээн нэрлээд байгаа аж. Солирын Өндөр 79.5 см, өргөн 45-52 см, жин-550 кг), Монгол нутгаас харьцангуй бүтнээр олдсон анхны тохиолдол болох 42000 жилийн настай буюу хуучин чулуун зэвсгийн эхэн үед холбоотой Савагт хирсний яс (2012 оны 6 сард Хан Хэнтий чуулгын барилгын ажлыг хийх явцад илэрсэн), чулуужсан мод, 1720 онд Манжийн хаанаас Сэцэн хан Цэвдэнбайнжуурт ирүүлсэн тамга, тамганы хайрцаг, сүүлчийн Сэцэн хан Навааннэрэнгийн үед хэрэглэж байсан суман модон сандал, Сэцэн хан Навааннэрэнгийн хэрэглэж байсан пийсүү аяга, халх бөөгийн өмсгөл – майхавч, оргой, хонгинуур, хэц, уран дархан Тожилын урласан их гарын мөнгөн чимэгтэй эмээл, ХVII–XVIII зууны үеийн хоромсог, саадаг зэрэг бий.
Төв аймгийн музей

Төв аймгийн музей -Монгол Улсын Төв аймгийн соёл, боловсролын байгууллага.
Тус музей БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн даргын 1951 оны шийдвэрээр "Орон нутаг судлах кабинет" нэртэй анх байгуулагдсан. Тус кабинетыг БНМАУ-ын Соёлын Яамны Сайдын тушаалаар 1966 онд "Орон нутаг судлах музей" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, 1991 оноос “Төв аймгийн музей” болж үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэн Богд хан уулын өвөрт байрлах Манзушир “Байгалийн музей”, “Шашны музей” гэсэн 2 салбартайгаар үйл ажиллагаа явуулж мрсэн түүхтэй. Музей нь жилдээ гадаад дотоодын 18000 орчим үзэгчдэд соёлын өвийг үзүүлж сурталчлан, танин мэдэхүйн мэдээлэл өгөн ажиллаж байна.
Хаяг байршил: Төв аймаг, Зуунмод сум, Номт баг, Ж.Самбуугийн гудамж.
Хархорум музей

Хархорум музей - Монгол Улсын Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын Гандан Орхон багт байрлах дэлхийн өвийг хадгалах, хамгаалах зорилго бүхий музей.
2009 оны Монгол Улсын Засгийн газрын 271 дүгээр тогтоолоор Дэлхийн өв Орхоны хөндийн соёлын дурсгалт газар болон Их Монгол Улсын нийслэл Хархорум хоттой холбогдолтой түүх соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийг хадгалж хамгаалах, судлах, сурталчлах үүрэг бүхий Хархорум музейг байгуулагдав.
Япон Улсын Засгийн газрын соёлын буцалтгүй тусламжийн хүрээнд барьж, музейн дотор гадна тохижилт, засмал зам тавих ажлыг Монгол Улсын Засгийн газар хариуцан гүйцэтгэж, 2011 оны 6-р сарын 4-нд Хархорум музейн барилга ашиглалтад орсноор албан ёсны нээлтээ хийсэн байна.
Хархорум музей 2018 оноос эхлэн Итали улсын Ази Дорно Дахины Археологийн Малтлага, Судалгааны Төвтэй хамтран музейн боловсрол танин мэдэхүйн олон талт хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлж, Орхоны хөндий, Хархорум хотын ойролцоох дурсгалт газруудад хайгуул судалгааны ажлыг үе шаттайгаар зохион байгуулж байна.
Хархорум музей нь байнгын болон түр үзэсгэлэнгийн танхим, гадна үзэсгэлэнгийн талбайтай. Байнгын болон түр үзэсгэлэнгийн танхимд Чулуун зэвсгийн үе, Хүрэл зэвсгийн үе, Эртний улсуудын үе, Их Монгол улсын үед хамаарах үзмэрүүд тавигдсан байдаг. Орхоны хөндийгөөс олдсон чулуун дурсгалууд, Хархорин хотыг анх малтага хийсэн эрдэмтэн судлаачдын тухай, тэдгээрийн судалгааны үр дүнд олдсон зарим үзмэрүүд тухайлбал, мэлхий чулууны нуруун дээр босгож байсан гэрэлт хөшөөний хэсэг, барилгын материал шатааж байсан зуухны үлдэгдэл, сүмийн шалан доорхи халаалтын системийн үлдэгдэл, Чингис хаан, Өгэдэй хаан, Гүюг хааны хийлгэж байсан мөнгөн зооснууд, Ил хаант улсын үед гаргаж байсан мөнгөн зооснууд, барилгын хавтан шал, Хубилай хааны Марко Полод олгож байсан Гэрэгэ, Хархорины буддын сүмийн тууринаас олдсон шавар бурхадын баримал болон цацнууд, ваар савнууд, Араб бичээстэй гэрэлт хөшөө, Хубилай хааны цэргийн жанжны эмээл ба дөрөө, Монголын эзэнт гүрний цэргийн нум сумны зэвнүүд гэх мэт олон чухал олдворыг дэлгэн үзүүлсэн.
Түр үзэсгэлэнгийн танхимд Булган аймгийн Баяннуур сумын Улаан хэрэмийн Шороон бумбагар бунхнаас илэрсэн олдворыг шинэ шийдэлтэйгээр дэглэжээ.
Гадна үзэсгэлэнгийн талбайд "Монголын уламжлалт тоглоом наадгайн төв" байгуулан, хүүхэд залуучуудад боловсрол олгох үйл ажиллагаа явуулж байна.