davidanugraha/M4-RAG huggingface dataset:
Old Faithful

Old Faithful is a cone geyser in Yellowstone National Park in Wyoming, United States. It was named in 1870 during the Washburn–Langford–Doane Expedition and was the first geyser in the park to be named. It is a highly predictable geothermal feature and has erupted every 44 minutes to two hours since 2000. The geyser and the nearby Old Faithful Inn are part of the Old Faithful Historic District.
In the afternoon of September 18, 1870, the members of the Washburn-Langford-Doane Expedition traveled down the Firehole River from the Kepler Cascades and entered the Upper Geyser Basin. The first geyser that they saw was Old Faithful. Nathaniel P. Langford wrote in his 1871 Scribner's account of the expedition:
In the early days of the park, Old Faithful was often used as a laundry:
More than 1,000,000 eruptions have been recorded. Harry Woodward first described a mathematical relationship between the duration and intervals of the eruptions in 1938. Old Faithful is not the tallest or largest geyser in the park; those titles belong to the less predictable Steamboat Geyser. The reliability of Old Faithful can be attributed to the fact that it is not connected to any other thermal features of the Upper Geyser Basin.
Eruptions can shoot 3,700 to 8,400 US gallons (14,000 to 32,000 L) of boiling water to a height of 106 to 185 feet (32 to 56 m) lasting from 1½ to 5 minutes. The average height of an eruption is 145 feet (44 m). Intervals between eruptions have ranged from 34 to 125 minutes, averaging 66½ minutes in 1939, slowly increasing to an average of 90 minutes apart since 2000, which may be the result of earthquakes affecting subterranean water levels. The disruptions have made earlier mathematical relationships inaccurate, but have actually made Old Faithful more predictable in terms of its next eruption. After the Borah Peak earthquake in central Idaho in October 1983, the eruption intervals of Old Faithful were noticeably lengthened.
The time between eruptions has a bimodal distribution, with the mean interval being either 65 or 91 minutes, and is dependent on the length of the prior eruption. Within a margin of error of ±10 minutes, Old Faithful will erupt either 65 minutes after an eruption lasting less than 2½ minutes, or 91 minutes after an eruption lasting more than 2½ minutes.
Between 1983 and 1994, four probes containing temperature and pressure measurement devices and video equipment were lowered into Old Faithful. The probes were lowered as deep as 72 feet (22 m). Temperature measurements of the water at this depth were 244 °F (118 °C), the same as was measured in 1942. The video probes were lowered to a maximum depth of 42 feet (13 m) to observe the conduit formation and the processes that took place in the conduit. Some of the processes observed include fog formation from the interaction of cool air from above mixing with heated air from below, the recharge processes of water entering into the conduit and expanding from below, and entry of superheated steam measuring as high as 265 °F (129 °C) into the conduit.
Castle Geyser

Castle Geyser is a cone geyser in the Upper Geyser Basin of Yellowstone National Park. It is noted for the particularly large geyserite sinter deposits, which form its cone. These deposits have been likened in appearance to a castle.
When the geyser was given this name in 1870, the top edges of the structure resembled the typical profile associated with the modern concept of a castle, having the appearance of a large keep, multiple turrets, and especially because of the crenellation along the top edges of what resembled its towers. As the drawing below shows the cone had distinctive appearance at the time. Over time the cone's shape changes because of the layers of mineral deposited in successive eruptions.
On September 18, 1870, the Washburn-Langford-Doane Expedition entered the Upper Geyser Basin. Eventually, members of the expedition named seven geysers they observed in the basin. The appearance of this geyser led Lieutenant Gustavus Cheyney Doane to name it Castle Geyser. Nathaniel P. Langford gave this account in his 1871 Scribner's article:
The Castle Geyser has a 16- to 17-hour eruption cycle. The geyser erupts hot water for about 20 minutes in a vertical column that reaches a height of 90 ft (27 m) before changing to a noisy steam phase that issues for 30 to 40 minutes.
The sinter cone for Castle Geyser has been dated to around 1022 using carbon-14 dating. This date is much younger than the originally-presumed age of 5,000 to 15,000 years. A 3-D laser scan made of the cone reveals evidence that this geyser has evolved through four to five distinct stages to reach its current configuration.
In November 2002, the Denali earthquake in Denali National Park and Preserve, Alaska caused Castle Geyser, as well as other geysers in Yellowstone, to decrease in eruption frequency. The affected geysers have returned to their previous pattern since that time, however.
Our Great National Parks

Our Great National Parks is a five-part Netflix documentary series about some of the world's national parks and their wildlife. It is presented by former president of the United States Barack Obama and was released on April 13, 2022.
The documentary received generally positive reviews upon its release. A reviewer writing for the Hollywood Reporter described Obama's skills as a narrator: "He explains the synergistic ways in which governmentally reserved natural spaces can have non-antagonistic relationships with nearby human populations. He contributes wry humor to the scripts, with their slightly superficial, overly anthropomorphic explanations for animal behavior. And, more than that, his trademark deliberate cadences and oft-emulated calculated pauses are a perfect delivery mechanism for letting lovely nature photography breathe", adding that it "doesn’t push too hard to be educational [but]....Just because Our Great National Parks isn’t always revelatory definitely doesn’t mean, though, that it isn’t generally attractive and occasionally breathtaking."
A reviewer writing for the Houston Press said that the series is "the single most calming thing on television" and went on to say that "What truly sets Our Great National Parks apart, though, is the message woven into the episodes. Pragmatically, Obama tells us how various parts of humanity have made preserving the wild world a priority."
The review in the San Diego Union Tribune observed that the series is "devoted to the eye-popping, heart-stopping, consciousness-raising wonders of the world’s most astounding national parks."
A less favorable review in The Daily Telegraph described the series as "dazzlingly gorgeous yet a long way short of groundbreaking" and compared Obama's role negatively to David Attenborough, concluding "where David Attenborough enthusiastically brings to life the tooth and claw rhapsody of the natural world, Obama sounds stilted, even bored."
Puritama Hot Springs

Puritama Hot Springs (Spanish: Termas Baños de Puritama) is a series of eight large pools of geothermal spring water located at the bottom of a canyon in the Atacama Desert, in the Antofagasta Region in the north of Chile. It is located at an altitude of 3,475 meters above sea level, 30 km northeast of the town and commune of San Pedro de Atacama and 348 km northeast of Antofagasta, and is a popular tourist attraction.
The springs stretch over a length of about 1 kilometre (0.62 mi) of the Puritama River, which has cut a winding valley. Travertine deposits have been reported from the area.
The hot springs are managed by now, since 2011, the Explora hotel, charging for $35,000 Chilean pesos to get in (Spanish: Consejo de pueblos Atacameños) who are responsible for maintaining the modern tourist facilities. Facilities include the outdoor pools connected by wooden footpaths, some waterfalls, and changing rooms. The town of San Pedro de Atacama was declared a “traditional zone” (Spanish: "Zona típica") in 1980. In 2007, the springs were the subject of a legal controversy between the hotel and the Atacameno community, with the latter charging that the hotel was taking over the springs.
Nearby, other places to visit include the Valley of the Moon, Atacama Salt Flat, the characteristic town of Toconao, Los Flamencos National Reserve and the El Tatio Geysers.
The Puritama Hot Springs were known for centuries and used for medicinal purposes by the local Atacama people, or Atacameño. However, they only opened to the public relatively recently. The sodium sulfate waters are recommended for rheumatism, arthritis, stress, physical fatigue and other ailments.
Arid Diagonal

The Arid Diagonal (Spanish: diagonal árida/arreica) is a contiguous zone of arid and semi-arid climate that traverses South America from coastal Peru in the Northwest to Argentine Patagonia in the Southeast, including large swathes of Bolivia and Chile. The Arid Diagonal encompasses a number of deserts, including the Sechura, Atacama, Monte, and Patagonian.
The Arid Diagonal acts to isolate the temperate and subtropical forests of Chile and southern Argentina from other forests of South America. Together with the Quaternary glaciations in the Southern Andes, the diagonal has controlled the distribution of vegetation throughout Chile and Argentina.
The concept of a South American Arid Diagonal was first coined by French geographer Emmanuel de Martonne in his 1935 work Problème des régions arides Sud-Américaines. However, few works dealing with the Arid Diagonal mention this foundational text. The original Arid Diagonal of de Martonne went from Antofagasta in northern Chile to the northern coast of Argentine Patagonia. However, other authors like Margarita González Loyarte (1995) later extended it to the coast of northern Peru.
The northern portion of the Arid Diagonal is a result of the blocking of the trade winds by the barrier formed by the Central Andes and the South Pacific High. To the south in the westerlies, the rain shadow that the Southern Andes cast over eastern Patagonia similarly blocks moisture. South of Mendoza (32°53' S), the driest parts of the diagonal move away from the Andes as the mountains lose height, causing some humidity to penetrate; thus, at more southern latitudes the driest parts of the diagonal lie on the Atlantic coast of Patagonia.
The Arid Diagonal has existed since the Neogene. The origin of the aridity of the northern part of the diagonal is linked to two geologic events: a) the rise of the Andes — an event that led to the permanent block of both the westward flow of moisture along the tropics, and the eastward flow of moisture in Patagonia and b) the permanent intrusion of cold Antarctic waters (the Humboldt Current) along South America's west coast. Together with the Quaternary glaciations in the Southern Andes, the diagonal controls the distribution of the vegetation types over Chile and Argentina.
Scannánliosta Jennifer Aniston

Rinne ban-aisteoir Meiriceánach Jennifer Aniston, a thosaigh ar an scáileán sa tsraith theilifíse Molloy (1990), roinnt mhaith scannán chomh maith. Thosaigh a gairm scannánaíochta leis an scannán uafáis Leprechaun (1993). Bhain sí clú agus cáil amach mar an gcarachtar Rachel Green ar an gclár teilifíse Friends.
Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe

Is páirtí polaitíochta aontachtach é an Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe (Béarla: Traditional Unionist Voice nó TUV) i dTuaisceart Éireann. Bunaíodh an páirtí ar an 7 Nollaig 2007, nuair a scoilt an DUP. Ón lá ar tháinig an páirtí ar an bhfód, tá sé á stiúradh ag Jim Allister, a bhí ina theachta Neamhspleách i bParlaimint na hEorpa go dtí an bhliain 2009. Chaill sé an suíochán sin in 2009, nuair a bhí sé ina iarrthóir ag an TUV féin.
Is iad na príomhphrionsabail a gcloíonn an TUV leo ná:
Tá seasamh láidir ag an bpáirtí i gcoinne na Gaeilge, agus tá cur síos déanta acu uirthi mar 'theanga leipreachán', seasamh a cáineadh go minic.
I Mí na Nollag 2009 bhí Trevor Collins, ball de chuid an pháirtí, ag déanamh promóisin d'achainí a bhí ag éileamh go scaoilfí saor le Torrens Knight. Sceimhlitheoir de chuid Troidaithe Saoirse Uladh (UFF) ab ea Knight a raibh téarma príosúin curtha isteach aige toisc gur ghlac sé páirt in Ár Ghlas-stéille agus i nDúnmharuithe Charraig Ceasail. Tugadh cead a chos do Knight de bharr Chomhaontú Aoine an Chéasta sa bhliain 1998. ach ina dhiaidh sin príosúnaíodh in athuair é nuair a d'ionsaigh sé beirt bhan i mbeár.
Ar an 28 Samhain 2012 ciontaíodh David Tweed, Comhairleoir de chuid an TUV sa Bhaile Meánach, i dtrí choir chollaí déag ar fad a rinne sé ar chailíní óga.
Siobhán Parkinson

Scríbhneoir Éireannach is ea Siobhán Parkinson.
Rugadh Parkinson i mBaile Átha Cliath agus tógadh í i mBaile Locha Riach, Contae na Gaillimhe, baile dúchais a máthar. Bhí sí ina cónaí i Leitir Ceanainn, Contae Dhún na nGall, ar feadh roinnt blianta, arbh as a seanmháthair, agus d'fhreastail sí ar an meánscoil ann. D'fhill sí ar an bpríomhchathair ina dhiaidh sin chun freastal ar Choláiste na Tríonóide, sna 1970idí, áit a ndearna sí staidéar ar litríocht an Bhéarla agus ar an nGearmáinis. Bhain sí PhD amach sa bhliain 1981.
Scríbhneoir agus eagarthóir gairmiúil is ea í, agus tá clú uirthi go háirithe mar scríbhneoir don aos óg. Ghnóthaigh an t-úrscéal Sisters - No Way (O'Brien Press 1996), gradam Bisto Book of the Year, agus is iomaí gradam eile de chuid Bisto atá bainte amach ó shin aici.
Is deileadóir é a fear céile, Roger Bennett, agus tá siad ina gcónaí lena mac fásta, Matthew, in Áth Cilath, gar don chathair.
Tá spéis aici sa litríocht agus san fhilíocht, ach le déanaí tá míchumas radhairc tagtha uirthi, agus níl sí in ann leabhair a léamh. Is minic a éistíonn sí le closleabhair ar a seinnteoir MP3, agus í ag gabháil thart ar an mbus nó ag siopadóireacht. Taitnionn an taistil léi freisin, agus tá sí ina comheagarthóir i ar iris idirnáisiúnta Bookbird, agus deiseanna aici taisteal thar lear mar gheall ar an obair seo. Tá suim aici sna teangacha freisin, agus bíonn sí i gcónaí ag foghlaim teanga nua éigin.Is maith léi a bheith ag taisteal fosta, agus is comheagarthóir i ar iris idirnáisiúnta Bookbird, agus deiseanna aici taisteal thar lear mar gheall ar an obair sin. Is i mBéarla a scríobhann sí an chuid is mó den am ach sa bhliain 2008 'fhoilsigh Cois Life Dialann Sár-Rúnda Amy Ní Chonchúir, an chéad leabhar aici i nGaeilge.
Focail Ghaeilge sa Bhéarla

Is éard is Focail Ghaeilge sa Bhéarla ná focail Bhéarla a bhfuil bunús acu sa Ghaeilge. Seo thíos liosta a bhfuil glacadh forleathan leis. Sa bhliain 2011 dúirt Oxford Dictionaries Online go raibh thart ar 160–170 focal sa Bhéarla a tháinig ón nGaeilge ar an liosta acu siúd. Ar nós na sanasaíochta in go leor teangacha bíonn bréagshanais i gceist uaireanta, nuair is mian le daoine a rá go bhfuil gaol ann idir focail áirithe nach bhfuil gaol ar bith eatarthu; ar nós a rá go bhfuil an focal Gaeilge teas gaolmhar le jazz (snagcheol) an Bhéarla, cé gur ródhócha nach bhfuil aon ghaol eatarthu.
Bratach bogha báistí

Is bratach ar son na ndaoine LADT ar fud an domhain í an bhratach bogha báistí. Siombalaíonn na dathanna ar an bhratach éagsúlacht an phobail LADT. Cheap Gilbert Baker an bhratach seo sa bhliain 1978.
Sa lá atá inniu ann, is é an leagan shédhathach an leagan is coitianta.
An bhratach ó bhunús mar leanas:
Port Arthur, Texas

Is cathair í Port Arthur atá suite in Contae Jefferson, Texas i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Tá daonra de 57,755 aici, de réir daonáirimh Mheiriceá na bliana 2000.
Tá Port Arthur suite ar bruach thiar Loch Sabine, agus déanann an Rainbow Bridge, a théann thar Abhainn Neches, nasc idir í agus Bridge City, Contae Orange. Is é Arthur Edward Stilwell a chuir an chathair ar bun ag deireadh na naoú haoise déag agus ba é Port Arthur croílár an líonra scaglann ola ba mhó riamh ag am áirithe.
Gadsden, Alabama

Is é Gadsden an príomhbhaile agus an chathair is mó i gContae Etowah, Alabama, Stáit Aontaithe Mheiriceá, agus tá sé suite ar bhruach na habhann Coosa. Bunaíodh í sa bhliain 1845. Measadh 35,837 duine (achar cathrach: 103,931 duine) a bheith ina gcónaí sa chathair sa bhliain 2016.
Contae Etowah, Alabama

Is contae in Alabama é Contae Etowah. Tá sé suite in oirthuaisceart an stáit. Tá an dlús daonra (75/km²) ann. Is é Gadsden príomhbhaile an chontae. Sa bhliain 2016 bhí 102,564 daoine ina gcónaí ann. Tá sé ag críochantaíocht le Contaetha DeKalb, Cherokee, Calhoun, St. Clair, Blount agus Marshall.
Bunaíodh Contae Etowah ar 7 Nollaig 1866. D'eascair ainm an chontae as an teanga Seiricis, a chiallaíonn an focal crann inite.
Emmet Stagg

Ba pholaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é Emmet Stagg (1 Deireadh Fómhair 1944 - 17 Márta 2024). Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre.
Ghníomhaigh sé ar son dháilcheantar Chill Dara Thuaidh agus Chill Dara i nDáil Éireann idir 1987-2016.
Bhí roinnt aireachtaí stáit aige idir 1994-97 le linn Rialtas an 'Rainbow' agus bhí sé ina leas Phríomh-Aoire sa Rialtas idir 2011-2016.
Dúirt ceannaire an Lucht Oibre,Ivana Bacik go raibh sé i gcónaí faoi réir le labhairt ar a son siúd a bhí faoi mhíbhuntáiste.
Totally Spies!

Cartún Anime Fraincise é Totally Spies! a craoladh idir 3 Samhain 2001 agus 31 Márta 2008. Is sraith atá ann a leanann triúr iníonacha óga—Sam, Clover agus Alex—atá in ardscoil agus ag obair do ghníomhaireacht rúnda arbh é a n-aidhm an domhan a chosaint. Tá idir spiadóireacht agus ranganna ar siúl ag na déagóirí óga seo, agus saol pearsanta nach éasca.
Latharna

Latharna (Béarla: Larne) an t-ainm atá ar bhaile mór mara tionsclaíoch ar chósta thoir Chontae Aontroma, in oirthuaisceart Uladh, i dTuaisceart Éireann ina raibh cónaí ar 18,228 daoine de réir na bhfigiúirí ó dhaonáireamh na Ríochta Aontaithe i 2001.
Tá calafort ann. Tá Latharna nasctha le Clover, South Carolina sna S-A.
Tá Latharna fá údarás Chomhairle Buirg Latharna. Is mar chuid de Thoghcheantar Aontroma Thoir é mar aon le Carraig Fhearghais agus Baile na Mainistreach fá choinne olltoghchán do Pharlaimint Westminster agus do Chomhthionól Thuaisceart Éireann.
Ba ríocht bheag áitiúil é Latharna tráth dá raibh. Thoisigh daoine ag cur an ainm seo ar an bhaile fhéin amháin cúpla céad bliain ó shin. Roimhe sin thugtí Inbhear an Latharna ar an bhaile bheag. Thugeadh lucht an Bhéarla Inver Larne nó go simplí Inver ar an áit chearna. An t-ainm ba shine do Loch Latharna ná Loch Ollarbha nó Inbhear nOllarbha, rud a tharrans bho Ollarbha a bhíodh ina ainm ársa ar an dobhar.
Le linn an 18ú haoise d’imigh cuid mhór daoine ar imirce go Meiriceá fríd an bhaile. Tá dealbh cuimhneacháin ina sheasamh i bPáirc Smiley in ómós don Friends Goodwill, .i. an chéad long imirce a seoladh ó Latharna i mí na Bealtaine 1717 agus é ar a thriail go Bostún sna Stáit Aontaithe. Is urrainn nascanna fada buana Bostúin le hÉirinn a rianú chuig Latharna. Mar aon le hiarthar agus le deisceart na hÉireann bhí drochthionchar ag an Ghorta Mhór ar an bhaile i lár an 18ú haoise. Bhí sé mar áit a sheas amach i gcodarsnacht le contaetha Aontroma, an Dúin, Lú, Átha Cliath, agus Chill Mhantáin thoir.
I 1914, d’ulmhaigh Dílseoirí a bhí curtha i gcoinne an Bhille Rialtas Dúchais 1914 le haghaidh frithbheartaíochta armtha. Tabhairt i dTír na nGunnaí i Latharna an téarma a thugtar ar thréimhse inar iompraíodh armáin agus lón lámhaigh ón Ghearmáin isteach chuig an chalaphort ar an bhaile i lár na hoíche, dáileadh iad ar fud Uladh.
Baile calafoirt i gContae Aontroma i dTuaisceart Éireann is ea Latharna . Ciallaíonn an t-ainm 'tír Lathair'. Tá 30,989 duine ina gcónaí i gceantar Latharna, cé nach bhfuil ach timpeall 17,000 duine ina gcónaí sa bhaile é féin. Is é an Protastúnachas (80%) an príomhreiligiún.
Tá bád ón baile go dtí Machair an Sgithich in Albain.
Tá go leor foirgneamh suntasach ann, m.sh. Caisleán Olderfleet agus an Leacht Cuimhneacháin Chaine, macasamhail den Túr Cruin Gaelach Traidisiúnta.
Is é Lartharna príomhbhaile Chomhairle Buirg Latharna. Tá sé mar chuid de Dháilcheantar Aontroma Thoir i bParlaimint Westminster, agus i gComhthionóil Thuaisceart Éireann, mar aon le Baile Nua na Mainistreach agus Carraig Fhearghais.
Emilie Pine

Is acadóir agus údar Éireannach í Emilie Pine (1977 a rugadh í). Is ollamh le drámaíocht nua-aimseartha é Pine sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath (COBÁC). Tá aitheantas forleathan faighte ag a cuid aistí, Notes to self as a cuid taithí pearsanta a nochtadh.
Rugadh Pine i 1977. Tógadh i mBaile Átha Cliath í sular bhog a teaghlach go Londain agus í ina déagóir.
D’fhill sí abhaile go hÉirinn chun céimeanna fochéime agus dochtúireachta a dhéanamh i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. Agus í ag léachtóireacht i UCD, tá roinnt leabhar acadúla scríofa aici ar streachailt agus litríocht na hÉireann, ag díriú ar an gcaoi a n-oibríonn an cultúr le teistiméireachtaí, cuimhní cinn agus imeachtaí trámacha.
Cé go bhfuil saothair acadúla foilsithe aici roimhe seo, d’fhoilsigh 2019 Pine sraith aistí pearsanta, “Notes to self". Tá aithne bainte amach aici as a leabhar ‘’Notes to Self’’ (‘’Notes to Self’’) a insíonn go dírbheathaisnéiseach faoi neamhthorthúlacht, alcólacht agus comhspleáchas, colscaradh, éigniú, breith anabaí, bochtaineacht, neamhoird itheacháin, gruaig choirp agus náire. Scríobhann an t-athbhreithneoir Josefin Holmström ag Svenska Dagbladet "Is é stór mór an leabhair seo go beacht nochtadh macánta Pine ar na nerves pianmhara a ndéanann an chuid is mó againn iarracht teagmháil a sheachaint. Is é seo an chumhacht pléascach iontach na litríochta, an chumhacht infheicthe." Cuireann sí i bhfios go láidir go bhfuil “aon leid féintrua in easnamh sa leabhar – is amhlaidh a osclaíonn sé paidir le haghaidh comhráite nua oscailte, le haghaidh oscailteacht radacach (baineann)." Bhuaigh an leabhar gradam Leabhar na Bliana 2018 ó An Post sa chatagóir núíosach.
I rith 2022 tar éis di bliain a chaitheamh saor ó bheith ag léachtóireacht ar an gcéad úrscéal ficseanúil de chuid Pine, “Ruth & Pen”, foilsíodh scéal beirt bhan thar lá amháin i gcoincheap a fuarthas ar iasacht ó Ulysses Joyce.
Gaeilge Chianach

Tugtar Gaeilge Chianach nó an Ghaeilge Ársa (Béarla: Primitive Irish nó Archaic Irish) ar an bhfoirm is sine de na teangacha Gaelacha a bhí ann roimh an tSean-Ghaeilge . Tá sí ar eolas againn toisc go raibh blúirí, den chuid is mó ainmneacha pearsanta, inscríofa ar chlocha in aibítir oghaim in Éirinn agus iarthat na Breataine Móra ón 4ú go dtí an 7ú nó 8ú haois. Sa seachtú haois, tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den Ghaeilge, an tSean-Ghaeilge (Guithealg nó Goidelc), ar an bhfód. Tugtar Gaeilge Ársa ar Ghaeilge na 5ú agus na 6ú haoise, agus Gaeilge réamhstairiúil ar an teanga a bhí ann roimhe sin. Bhain an Ghaeilge Chianach, idir 300-600 A.D., úsáid as an aibítir sheanda, an tOgham.
Fir Domnann

I Miotaseolaíocht na nGael, dream de chuid na bhFear Bolg ba ea na Fir Domnann.
Tá ainm na bhFear Domnann bunaithe ar an bhfréamh dumno-, domhan. Feictear go minic an iarmhír -on mar chuid d'ainmneacha diaga Gallaigh agus Briotanaigh. Is léir mar sin go gciallaíonn ainm na treibhe sa Bhreatain, na Dumnonii, ‘muintir/fir dhia an domhain'. De bharr chosúlacht na n-ainmneacha, moladh go raibh chomh-bhunús acu. Thug Ó Raghallaigh le fios, mar shampla, ina shamhail stairiúil gur dhream P-Ceilteach réamh-Gaelach ba ea iad a rinne ionradh ar oirdheisceart na hÉireann i dteannta leis na Galeóin. Nó ghlactar go forleathan leis an smaoineamh seo inniu, ach is amhlaidh ina ainneoin sin go bhfuil nasc éigin idir an dá treibh.
I luathlitríocht na hÉireann, bhí cónaí ar na Fir Domnann i gCúige Laighean. I ndán den 7ú haois, deirtear go raibh a thaoiseach, Mess-Telmann, ina rí ruireach na cúige, ag rialú o rí-chathaoir ag Dún Ailinne.
Tá ainm na treibhe caomhnaithe sa logainm Inbhear Domhnann, cé go dtugtar an t-ainm Mullach Íde air inniu. Ach is é dá a iarthuaisceart Mhaigh Eo is ea an ceantar a bhfuil an gaol is treise aige leis na Fir Domnann: Iorrais Domnann (a bhfuil an bharúntacht an lae inniu Iorras ainmnithe as) agus Magh Domnann agus Dún Domnann i ngar dó.
Beirt Fhear Oibre

Dealbh le Oisín Kelly is ea Beirt Fhear Oibre (Béarla: Two Working Men) atá suite in aice le Halla an Chontae, i gCorcaigh. Maraon le saothair ealaíne poiblí eile in Éirinn, cuireadh ainm áitiúil air, "Cha and Miah" de ghnáth (dhá phearsa Chorcaí ar an gclár teilifíse "Hall's Pictorial Weekly" sna seachtóidí).
An dara dealbh le Kelly á dtaispeáint in áit poiblí ab ea Beirt Fhear Oibre. An chéad ceann ná Clann Lir, a nochtadh sa Ghairdín Cuimhneacháin i mBaile Átha Cliath i 1966. Sa bhliain sin, fruilíodh Kelly chun dealbh nua a dhéanamh chun chur lasmuigh de Halla na Saoirse i mBaile Átha Cliath.
Roimh na deilbh a chur suas os comhair Halla na Saoirse, chinntigh SIPTU go mbeidh na deilbh ina nguaiseacha tráchta. Arsa Desmond Rea O'Kelly, ailtire Halla na Saoirse i 2007:
In ionad sin, nochtadh an dealbh os comhair halla nua chontae Chorcái, an foirgneamh is airde in Éirinn, i 1969. (D'fhan an halla chontae ina fhoirgneamh is airde in Éirinn go dtí 2008.)
Cuireadh an dealbh i leataobh le linn tamaill agus an halla chontae á athfhorbairt, ach cuireadh ar ais iad i 2006.
Beirt fhear ata ann, duine díobh ard agus tanaí, agus an duine eile níos ísle. Tá caipin ar an bhfear níos ísle, agus tá a lámha siar. Tá lámha an fhir níos airde ar a chromáin. Tá an bheirt acu ag féachaint suas sa spéir.
Ardrí na hÉireann

Teideal ríogach Éireannach é Ardrí na hÉireann (Sean-Ghaeilge Ard rí Érenn), a thugtaí ar na ríthe a bhíodh i réim i dTeamhair na Ríthe, idir seanscéalach agus stairiúil.
Cé gur mhaígh na ríthe úd go raibh ceannas acu ar Éirinn ar fad, ní rialtaí Éire riamh mar stáit aonadach. Smaoiníodh ar an Ardríocht mar ard-tiarna ag feidhmiú ardfhlaithis ar ríochtaí neamhspleácha. Tá easpa bhunús de réir dlí don Ardrí, ámh, san Fhéineachas
Cuireann Litríocht Éireannach na meánaoise agus luath-nua-aimseartha sraith leanúnach Ard-Ríthe i leith, ag síneadh na mílte bliain siar. Creideann scoláirí anois gur tógán bréagstairiúil den 8ú haois AD i Ré na Lochlannach é líon na ríthe seo, slánaonad polaitiúil samhlaithe siar i bhfad nár tháinig i bhfeidhm go dtí Mael Seachlainn I.
Sláine mac Deala na bhFear Bolg ba ea an chéad Ard-Rí de réir na hannála, agus Ruairí Ó Conchúir an tArdrí deireanach roimh ionsaí na Normannach ar Éirinn.
Idir Brian Bóramha agus Ruairí Ó Conchúir, faightear Ardríthe 'go bhfreasúra'. Tá sé molta ag F.J. Byrne gur cumadóireacht é an smaoineamh seo d'Aodh Mac Criomhthainn, abb Thír Dhá Ghlas le linn an 12ú haois, chun tacú le héileamh Dhiarmada mhic Mhaoil na mBó na Laigean, nach bhfaightear taifeadta i n-annála comhaimseartha, maraon le huaillmhian phatrún Aodha, Diarmaid Mac Muchadha.
Klaus Nordling

Ba chruthaitheoir greannán Meiriceánach é Klaus Nordling (29 Bealtaine 1910 – 19 Samhain 1986). Rugadh é in Pori na Fionlainne ach tugadh go Meiriceá é sa bhliain 1912. Tá aithne air mar chruthaitheoir Lady Luck agus an Thin Man. Fuair sé bás sa bhaile in Ridgefield, Connecticut.
Jedward

Beirt cheoltóirí Éireannacha is ea Jedward a tháinig le chéile i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2009. Is cúpla iad a ghlac páirt sa chomórtas teilifíse The X Factor a tharraing cáil orthu ar dtús. Roghnaíodh Jedward mar iarratasóir na hÉireann sa Chomórtas Eoraifíse fá dhó; sa bhliain 2011 agus 2012. Tháinig Jedward sa tríú háit ar Celebrity Big Brother 8 in 2011 agus sa dara háit ar Celebrity Big Brother 19 in 2017.
Tá 3 gradam buaite ag Jedward. Tá 7 n-ainmniúchán faighte acu.
Robert Downey, Jr.

Aisteoir, ceoltóir agus léiritheoir Meiriceánach is é Robert Downey, Jr., a rugadh ar an 4 Aibreán, 1965. Bhain sé cáil amach i Hollywood mar gheall ar an bpáirt a bhí aige i scannáin amhail Chaplin, Short Cuts, Good Night, and Good Luck, agus Iron Man.
Rugadh Downey i gCathair Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac don stiúrthóir Robert Downey, Sr. agus an aisteoir Elsie Downey. Tá deirfiúr níos sine aige, Allyson Downey, atá ina haisteoir freisin. Rugadh a athair mar Robert Elias, ach d'athraigh sé a ainm nuair a bhí sé óg mar ba mhaith leis téigh isteach san airm.
Thosaigh Downey a slí bheatha mar aisteoir nuair a bhí sé cúig bliana d'aois sa scannáin a athar Pound. Dhá bhliain tar éis sin, bhí páirt aige sa Greaser's Palace. Mar gheall ar phost a athar, bhog an teaghlach go minic nuair a bhí Downey óg. Bhí sé ina chónaí i gConnecticut, Nua-Eabhrac, California agus Londain. Nuair a fhuair a thuismitheoirí colscaradh sa bhliain 1978, chuig sé go dtí California lena athair, agus a dheirfiúir ina cónaí lena máthair i Nua-Eabhrac ach, sa bhliain 1982, d'éirigh Downey as Santa Monica High School agus d'fhill sé ar Nua-Eabhrac chun obair mar aisteoir. Mar déagóir, d'fhreastail sé ar an Stagedoor Manor Performing Arts Training Center i Nua-Eabhrac.
Chuir Downey tús lena slí bheatha ghairmiúil sa bhliain 1985 nuair a ghlac sé páirt ar an gclár teilifíse Saturday Night Live, ach chaill sé an post an bhliain ina dhiaidh sin. Áfach, tharraing 1985 páirteanna eile mar Jimmy Parker, le toabh James Spader, sa Tuff Turf agus an bulaí Ian sa Weird Science. Mar gheall ar na scannáin seo, agus a phríomhpháirt sa The Pick-Up Artist le Molly Ringwald, tá sé uaireante curtha san áireamh mar bhall den Brat Pack, grúpa aisteoirí a bhain cáil amach sa scannáin áirithe sna 80idí.
Sa bhliain 1987, láithrigh Downey sa Less Than Zero le James Spader mar andúileach drugaí. Bhí a léiriú molta go mór, ach bhí éifeacht eile ag an scannán ar Downey. Dúirt sé go raibh a charachtar mar áibhéil dó féin agus, mar gheall air seo, d'éirigh sé ina "áibhéil an carachtair" freisin. Ach tar éis Less Than Zero, faigh sé páirteanna sa scannáin níos mó mar Air America agus Soapdish.
Chan Robert Downey, Jr. amhráin a bhí páirteach i gcuid den a scannáin agus, sa bhliain 2004, scaoil sé an albam The Futurist. Tá deich rian ann, ocht scríofa le Downey agus dhá amhrán chlúdaigh. Ceann de na rianta ná "Broken", a sheinn i rith admhálacha a scannáin Kiss Kiss, Bang Bang.
Brian Moore

B'úrscéalaí é Brian Moore (25 Lúnasa, 1921 – 11 Eanáir, 1999). D'fhoilsigh sé fiche úrscéal agus ainmniodh é ar ghearrliosta Duais Booker trí huaire. D'oibrigh sé chomh maith mar scríbhneoir scripte scannáin.
Rugadh agus tógadh Moore i mBéal Feirste, Tuaisceart na hÉireann duine de naonúr clainne. Chuaigh sé ar imirce chun Montreal, Ceanada sa bhliain 1948. Bhí sé ag obair leis an Montreal Gazette mar thuairisceoir agus thosaigh sé ag scríobh úrscéalta. Bronnadh saoránacht Ceanadach air, rud a choinnigh sé fiú amháin nuair a bhog sé go Nua-Eabhrac sa bhliain 1959. Bhog sé go California lena bhean nua sa bhliain 1967
Fuair Brian Moore bás ina bhaile i Malibu, California sa bhliain 1999.
Lá Fhéile Pádraig

Déanann pobal na hÉireann ceiliúradh ar an 17ú lá de Mhárta ar Lá Fhéile Pádraig (nó Lá ’le Pádraig uaireanta). Deirtear gur cailleadh Naomh Pádraig, aspal náisiúnta na hÉireann ar an dáta seo. Déantar ceiliúradh ar chultúr, teangacha, spórt, reiligiúin agus ceol na tíre. Tá an fhéile Seachtain na Gaeilge mar chuid den cheiliúradh.
Is é Naomh Pádraig a thug an Chríostaíocht go hÉirinn. Nuair a bhí Pádraic ina bhuachaill óg, fuadaíodh é óna bhaile dúchais sa mBreatain Bheag agus tugadh anall go hÉirinn é, áit ar chaith sé blianta ag sclábhaíocht, agus é ag tabhairt aire do thréad caorach agus muc ar Shliabh Mis i gContae Aontroma. Oíche amháin bhí brionglóid aige faoi phobal na hÉireann agus gur cheart dó dul ina measc agus a chreideamh a chraobhscaoileadh.
Chuaigh Pádraic ar bhord loinge agus sheol sé ar ais abhaile. Nuair a bhí sé urnaithe ina shagart, bhí brionglóid eile aige ina bhfaca sé muintir na hÉireann ag glaoch ar ais air chun an Chríostaíocht a chraobhscaoileadh ann. Chaith Pádraic 40 lá agus oíche ag troscadh agus ag tréanas ar Cruach Phádraig gar don áit ina bhfuil Cathair na Mart i gContae Mhaigh Eo inniu.
Déantar ceiliúradh ar Phádraig aon áit ar fud an domhain ina mbailíonn na hÉireannaigh le chéile. Ar na hócáidí is mó, áirítear an ceann i Nua-Eabhrac, ina mbíonn paráid ollmhór chuile bhliain ó Ardeaglais Naomh Pádraig suas an 5ú Ascaill, agus an ceann i mBaile Átha Cliath.
Ar 17 Márta 1601, tharla an chéad pharáid a bhfuil tuairisc againn uirthi in onóir na Féile Pádraig, san áit ar a dtugtar “Naomh Agaistín” anois in Florida. Léirítear sna tuarascálacha gur shocraigh biocáire Éireannach, Ricardo Artur, an mórshiúl san iarchoilíneacht de chuid na Spáinne.
Breis agus céad bliain ina dhiaidh sin, d’eagraigh saighdiúirí Éireannacha in Arm na Breataine máirseáil i mBostún sa bhliain 1737.
Sa naoú haois déag tháinig méadú mór ar an líon inimirceach Éireannach sna Stáit Aontaithe agus leis sin d’éirigh na paráidí ní b'fhorleithne. Inniu, déantar Lá Fhéile Pádraig a cheiliúradh i níos mó tíortha ná aon fhéile náisiúnta eile.
Lá 'le Síle

Is lá saoire cultúrtha Éireannach é Lá 'le Síle / Lá Fhéile Síle, a gceiliúrtar ar an 18ú Márta,an lá tar éis Lá Fhéile Pádraig. Cé nach ndéantar an saoire a cheiliúradh go forleathan in Éirinn a thuilleadh, tá féilte gaolmhara fós á gceiliúradh ag dhiaspóra na hÉireann san Astráil agus i gCeanada.
Go traidisiúnta, ceiliúradh Lá Fhéile Síle (Lá 'le Síle) an lá tar éis Lá 'le Pádraig. De réir bhéaloideas agus mhiotaseolaíocht na hÉireann, bhí Síle (sean-G. Sighile) ina bean chéile nó ina máthair ag Naomh Pádraig, agus cruthaíodh an lá saoire mar chomóradh ar a saol.
Murar máthair altrama Pádraig a bhí i gceist is dócha gur a bhean céile a bhí i Síle mar go nglactar leis gur Conchesa ainm bhean chéile Calpornius a bhí ina athair ar Naomh Pádraig.
Luann irisleabhair agus nuachtáin ársa na hÉireann ón t-ochtú agus ón naoú haois déag go raibh bean chéile ag Pádraig. Rinne Freeman's Journal tagairt do Lá 'le Síle (Sheelah's Day) i 1785, 1811, agus 1841. Thaifead preas na hAstráile ón naoú haois déag urramú Lá 'le Síle, lena n-áiríteargo leor alcóil á n-ól. Ní dhéantar Lá 'le Síle a cheiliúradh go hoifigiúil in Éirinn a thuilleadh, ach tá sé fós á cheiliúradh i dTalamh an Éisc, Ceanada tar éis d’inimircigh as Éire teacht isteach go déanach sa seachtú haois déag.
I dTalamh an Éisc d’fhéadfadh an saoire a bheith ceangailte freisin le finscéal na banphrionsa Éireannach Síle Ní Ghadhra (Béarla: Sheila NaGeira.
Molann roinnt scoláirí nasc idir an saoire agus Síle na gCíoch, na deilbh a fhaightear san ailtireacht mheánaoiseach ar fud na hÉireann, oileán na Breataine agus mór-roinn na hEorpa.
Màiri Anna Nic Leòid Trump

Máthair Donald Trump, 45ú agus 47ú uachtarán na Stát Aontaithe, ba ea Màiri Anna Nic Leòid (Béarla: Mary Anne MacLeod) (10 Bealtaine 1912 – 7 Lúnasa 2000).
Albanach, níor labhair sí ach Gàidhlig suas go dtí 18 bliain d’aois slánaithe aici. Chuaigh sí ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe sa bhliain 1930. Bean chéile an fhorbróra réadaigh Fred Trump ab ea í.
Rugadh Màiri Anna Nic Leòid sna h-Eileanan Siar, amach ó chósta thiar mhórthír na hAlban. Rugadh í i chroit ar a raibh steancán méaróg uirthi, a bhí i seilbh a hathair ó 1895 i sráidbhaile Tunga, ar Oileán Leòdhais, Albain.
Tógadh Máire i dteaghlach ina labhraíodh Gaeilge na hAlban, agus bhí sí ar an duine ab óige de dheichniúr clainne a rugadh do Maol Choluim Mac Leoid (1866–1954) agus Màiri Anna (née Nic a' Ghobhainn; 1867–1963). Bhí a hathair ina chrochtóir, ina iascaire agus ina oifigeach múitseála i scoil Mhuire. Ba é Béarla an dara teanga a d’fhoghlaim sí sa scoil.
Chuaigh Màiri ar imirce go dtí Nua Eabharc sa bhliain 1930, in aois 18 bliain di. Ba oibrí tí í 1930-1936. Phós sí Fred Trump in 1936.
Rinneadh ina saoránach eadóirsithe í i mí an Mhárta 1942. Thóg sí cúigear leanaí lena fear céile agus bhí cónaí orthu i gceantar Nua-Eabhrac.
Donald Trump agus Éire

Thug Donald Trump cuairt ar Éirinn don chéad uair in 2011 chun cúrsa gailf, in aice le Dún Beag i gContae an Chláir, a fheiceáil. Ach tá nasc aige le hÉirinn agus leis an Ghaeilge a théann i bhfad siar. B'as Tunga i Leòdhas in Albain a mháthair, Màiri Anna Nic Leòid. Níor labhair sí ach Gàidhlig suas go dtí 18 bliain d’aois slánaithe aici. Sna 1950idí i Nua Eabhrac, bhí rí-rá sa teach nuair a chonacthas Lá Fheile Pádraig i mBaile Átha Cliath ar theilifíseán lándaite don chéad uair.
Ar an 11 Feabhra 2014, cheannaigh an Trumpach cúrsa gailf in aice le Dún Beag i gContae an Chláir (Trump International Golf Links). Ar an 12 Bealtaine 2014 thug sé cuairt ar Éirinn.
Sa bhliain 2017, thug Trump le fios gur mhian leis go dtabharfaí poist i gcomhlachtaí Meiriceánacha in Éirinn 'ar ais go Meiriceá.'
Ar 5-6 Meitheamh 2019, tháinig Uachtarán na Stát Aontaithe go hÉirinn. Cuairt oifigiúil a bhí ann, an t-aon cheann amháin nuair a bhí Trump in oifig. Bhuail sé leis an Taoiseach, Leo Varadkar. Labhair an bheirt cheannairí ag preasócáid in Aerfort na Sionainne. Imeacht na Breataine as an Aontas Eorpach, an próiseas síochána sa Tuaisceart, imirce, trádáil agus an clár víosa E3 is mó a bhí idir chamáin acu. Dúirt an tUachtarán Trump gur mór an onóir dó a bheith in Éirinn. Dúirt sé freisin gur chreid sé go mbainfeadh Éire tairbhe as dealú na Breataine ón Aontas Eorpach.
Thug sé cuairt ansin ar an Dún Beag i gContae an Chláir. Chaith sé an oíche in a óstán féin. An lá dár gcionn, tháinig sé ar ais óna chuairt go dtí an Fhrainc leis an oíche ina diaidh sin a chaitheamh ann chomh maith.
Chuir Trump tús le cogadh trádála i mí Feabhra 2025. Údar imní níos mó an bhagairt d’Éirinn ná d’aon tír eile san Aontas Eorpach mar gur go dtí na Stáit Aontaithe a sheolann Eire sciar níos mó dár n-easpórtálacha ná ballstáit eile.
Ar an 12 Márta, mhaígh Donald Trump ag a chruinniú leis an Taoiseach Micheál Martin sa Teach Bán go raibh Éire ag teacht i dtír ar Mheiriceá . Thagair sé chomh maith don bharrachas trádála “mór millteach” a bhí ag Éirinn leis na Stáit Aontaithe Mheiriceá.
Dúirt Trump go raibh an-ghrá ag muintir na hÉireann dó agus dúirt sé go magúil gurbh é an t-aon slí go gcaillfeadh sé a gcuid tacaíochta ná mura bhfágfadh sé aon chomhlacht Meiriceánach acu.
Sage Kinvig

Duine de chainteoirí dúchasacha deireanacha na Manainnise ab ea í Sage Kinvig (c. 1870-1962) nuair a fuair sí bás.
Rugadh Sage Kinvig mar Sage J. Clarke i Garey Hollin i Ronnag i bParóiste Chairbre i ndeisceart Oileán Mhanainn timpeall na bliana 1860. Phós sí John Kinvig (c. 1860-1953) a bhí ag obair mar iascaire agus mar shaor cloiche. Rinne sí traenáil i mBaile Caisleáin mar ghúnadóir ach tar éis tamaill d'éirigh sí as chun cúram a thabhairt dá croit agus don deichniúr páistí a bhí aici.
Bunachar Bhéaloideas na Féinne

Is bunachar sonraí é Bunachar Bhéaloideas na Féinne (BBF) nó an Fionn Folklore Database (fionnfolklore.org). Seoladh an acmhainn sa bhliain 2023. Is le maoiniú ó Ollscoil Harvard agus ó Chlár Tacaíochta Eisimirceach Rialtas na hÉireann a cuireadh an tionscadal seo ar an bhfód. Tá an acmhainn faoi stiúir an Dr Natasha Sumner ó Roinn na dTeangacha agus na Litríochtaí Ceilteacha in Ollscoil Harvard.
Bean feasa

I mbéaloideas na hÉireann, tá ról suntasach ag mná feasa (uatha bean feasa), a bhaineann go minic le cleachtais leighis traidisiúnta. Bhí mná ann i gcónaí in Éirinn a raibh eolas acu ar ábhair ar nós leighis, beannachtaí, mallachtaí agus tairngreachta. Tugtar mná feasa orthu, ach bhí ainmneacha eile acu.; luaitear bandraoi, bean feasa, bean allthach, cailleach agus caoirseanóir. Lean cáil na mban seo trí na glúine, daoine ar nós Biddy Early sa naoú haois déag i gContae an Chláir agus Nan Conneely san fhichiú haois ar an gCladach, Co. na Gaillimhe.
Bhí ról ríthábhachtach ag mná feasa i soláthar seirbhísí pobail, mar aon le mná chaointe, mná ghlúine, agus mná leighis, mar shampla. Is minic gur comharsana scothaosta a bhí sna mná seo, ar tuairiscíodh go ndeachaigh siad isteach i stáit mheabhracha cosúil le thámhnéal agus go dtabharfadh siad faisnéis ar ais ón Domhan Eile. Tarlaíonn sé seo go minic le linn dúiseacht, de réir staidéir Ó Crualaoich ar chuntais.
Scrúdaíonn Ó Crualaoich léiriúcháin chodarsnacha na mban i bhfoinsí scríofa in aghaidh an traidisiúin bhéil. Aibhsítear an bhean feasa agus An Chailleach mar shamplaí de léirithe barántúla i dtraidisiún béil na hÉireann, a thugann dúshlán na scéalta patriarchacha atá i réim sa litríocht scríofa. Ról agus léiriú na mná ciallmhar mar neach cumhachtach atá, cé go bhfuil sé fós daonna, ceangailte leis an Domhan Eile agus a bhfuil roinnt cumhachtaí osnádúrtha leighis nó léargais aici. Sa ról seo tá sí i staid na cumhachta agus eagna sinsear nach bhféadfaí, ar shlí eile, a thabhairt di mar mhná sa tsochaí.
Pléann an chuid seo léirmheasanna feimineach ar léiriú pearsana baineanna mar an Bean feasa i mbéaloideas na hÉireann. Iniúchann sé ceisteanna a bhaineann le dlisteanacht foinsí agus an léiríonn scéalta taifeadta go cruinn róil na mban sa tsochaí. Tugann léargais ó scoláirí ar nós Ó Crualaoich léargas ar chastacht na léiriú seo.
Cuirtear síos ar an bhfocal ‘fios’ in An Foclóir Beag mar ‘a bhfuil foghlamtha agus tuigthe ag duine, a bhfuil eolas ag duine; eolas, tuiscint, nádúrtha nó os nádúrtha’ agus thíos faoin ‘bean feasa’ seo mar théarma a thugtar.
An tÁdh (gearrscéal)

Is gearrscéal le Pádraic Ó Conaire é An tÁdh.
Sa ghearrscéal seo, tá an triúr bhuachaillí Pádraic, Séamas agus Micilín ina gcónaí cois farraige agus iad ag iarraidh a chuid dualgaisí a sheachaint agus éalú ón obair.
Bhí siad i bhfolach ar an trá agus fonn seoltóireachta orthu. Ba mhaith leo dul go Garumna go dtí margadh na muc. Thosaigh Pádraic ag smaoineamh ar phlean. Dúirt sé leis na buachaillí eile dul isteach i mbád Tom Beag agus dul i bhfolach sna málaí cosúil le muca. Ar an drochuair, ní raibh spás do gach duine agus bhí ar dhuine amháin fanacht siar. Bheadh ar an duine sin dul isteach le Tom bhig agus a rá go raibh muc bhreise ann.
Bhí a fhios ag Pádraic gurbh é an bealach ab fhearr chun a shocrú cé a d’fhanfadh siar tráithnín a tharraingt. Dúirt sé: “An té a tharraingeoidh an ceann is faide caithfidh sé fanacht siar”. Fuair Pádraic an ceann ab fhaide agus d'fhan siar. Ansin cheangail sé Micilín agus Séamus sna málaí.
Go gairid ina dhiaidh sin tháinig Tom le cúigear táilliúir agus iad lánsásta ag canadh agus ag caint. Ghluais siad agus a n-aghaidh ar an margadh. Bhí Pádraic ag féachaint ina ndiaidh agus aiféala air toisc go gcaillfeadh sé an spraoi. Chuaigh sé a chodladh ar an trá.
Thosaigh sé ag cur go trom agus nuair a dhúisigh Pádraic bhí ar crith le fuacht. D'imigh sé abhaile. Bhuail sé le tuismitheoirí Micilín ar an mbealach agus bhí siad trína chéile. Ní raibh a fhios acu cá raibh sé. D'inis Pádraic an scéal díreach mar a tharla sé agus bhuail abhaile.
Ansin chuala sé faoin tubaiste. Chuaigh an bád go tonn poill agus bádh gach neach beo a bhí ar bord ach muc amháin. Bhí Pádraic bocht croíbhriste i ndiaidh a chairde. Bhí an t-ádh leis an lá sin agus tá tráithnín an áidh fós aige.
Is é an t-ádh príomhthéama an scéil. Is iad na téamaí eile an bás, an t-ádh, an cairdeas, an timpiste agus an óige. Tá cor sa scéal sa mhéid gur dhóigh leat gur ar na buachaillí eile a bhí an t-ádh ar dtús agus iad ag súil le spraoi, ach is ar Phádraic a bhí an t-ádh i ndáiríre, cé nach raibh breith ar a aiféala aige tar éis an tsaoil.
Roibeard Shipboy Mac Ádhaimh

Fear gnó agus duine de Ghaeilgeoirí móra Preispitéireacha Oirthear Uladh ab ea Roibeard Shipboy Mac Ádhaimh nó Robert Shipboy McAdam (1808-1895). Rugadh Roibeard sa tSráid Ard i lár Bhéal Feirste agus chuir sé go mór leis an ghluaiseacht chultúir agus léinn a bhí ag bláthú sa chathair ó dheireadh an 18ú haois. Chaith sé a shaol ag obair ar son chúis na Gaeilge agus chun athmhuintearas a chur chun cinn. Ar a bharr sin ba thionsclaí mór é - ba leis féin agus lena dhearthóir James an Soho Foundry ar Shráid Townsend, áit a raibh breis agus 250 fear fostaithe ann.
Saolaíodh i mBéal Feirste é, agus b'iad a thuismitheoirí James MacAdam, tráchtálaí crua-earraí, agus Jane Shipboy nó Shipbuoy ó Chúil Raithin.
Fuair Roibeard óg cuid dá oideachas in Institiúid Acadúil Bhéal Feirste, ach is é an chuma atá ar an scéal gur fear féinteagasctha a bhí ann, an chuid is mó. Is dócha nach raibh sé á thógáil le Gaeilge, ach mar sin féin, bhí an teanga agus cuid mhór amhrán ag a uncail. Deir Ó Buachalla go raibh an Ghaeilge timpeall air i ngach aon treo agus é ag fás suas, ar scoil, sa tsráid, i measc a chomharsan agus a chairde agus i measc a mhuintire féin.
Nuair a bhí an scoil críochnaithe aige, chuaigh Roibeard ag cabhrú lena athair i gcúrsaí gnó mar phrintiseach, ach fuair James bás nuair nach raibh a mhac ach ina ghearrstócach trí bliana déag.
A luaithe a d’fhág sé an scoil bhí sé de chúram ar Roibeard bheith ag taisteal Chúige Uladh ag díol earraí iarainn, agus sa taisteal dó is ea a bhailíodh sé lámhscríbhinní, béaloideas agus amhráin. Sa bhliain 1835, hunaigh Roibeard agus a dheartháir James monarcha, an Soho Foundry.
Thaistil sé Cúige Uladh ar fad ar lorg oibre nó slí bheatha de chineál éigin.
Bhí an Ghaeilge go géar de dhíobháil air ar a chamruathar, ós rud é gurb í an t-aon teanga amháin a bhí á labhairt i gcuid mhór de na háiteanna a ghnáthaigh sé.
D'fhoghlaim sé caint na ndaoine go paiteanta, agus tháinig tuiscint aige ar fhiúntas cultúrtha na teanga. Cé go raibh sé tiomanta don tionsclaíocht, thuig Roibeard go raibh oidhreacht Ghaelach Chúige Uladh i mbaol ag an am agus thug sé faoin teanga a chaomhnú. Thosaigh sé ar lámhscríbhninní agus ar ábhar eile Gaeilge a bhailiú agus a chóipeáil. B'eisean a chuir i dtoll le chéile an chéad díolaim de sheanscéalta Gaeilge na cosmhuintire.
Sa bhliain 1835, chuir Mac Ádhaimh agus Tomás Ó Fiannachtaigh graiméar ar fáil. D'oibrigh sé go dlúth le scríobhaí agus file as Co. na Mí, Aodh Mac Domhnaill (1802 - 1867), agus bhunaigh sé gréasán teagmhálaithe ar fud na cúige.
Ba iad Mac Ádhaimh agus a dheartháir a bhunaigh an Ulster Journal of Archaeology sa bhliain 1853.
Theip ar an monarcha sa deireadh agus bhí Mac Ádhaimh bochtaithe go mór faoin am a fuair sé bás. Ní raibh i láthair ag a shochraid go reilig Chnoc Bríde ach a ghaolta agus cúpla duine eile.
Ádhamh Ó Cianáin

Staraí agus ginealeolaí Éireannach ba ea Ádhamh Ó Cianáin (bás 1373).
Clann léannta Uí Chianáin as Contae Fhear Manach ba ea a mhuintir. Gurbh Ádhamh a chuid oideachais faoi Sheán Mór Ó Dubhagáin. De réir colafain, scríobh Adhamh Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin as leabhar le hÓ Dubhagáin, agus deir ceann eile:
Insítear ina thásc gurbh é ina saoí seanchadha agus canónach Lios Gabhail, agus:
Teanga Ádhaimh

De réir an traidisiúin Ghiúdaigh (mar a thaifeadtar sna midrashim) agus de réir roinnt Críostaithe freisin, is í teanga Ádhaimh an teanga a labhair Ádhamh (agus b’fhéidir Éabha chomh maith) i nGairdín Pharthais. Tuigtear í mar an teanga a d’úsáid Dia nuair a labhair sé le hÁdhamh (an teanga dhiaga), nó b'fhéidir mar an teanga a chruthaigh Ádhamh chun ainmneacha a thabhairt “ar gach dúil bheo” (Gein. 2:19).
Sa Mheánaois, mhaígh tráchtairí Giúdacha éagsúla gur labhair Ádhamh an Eabhrais, dearcadh a phléigh an file Iodálach Dante Alighieri freisin. Chíor roinnt údar an cheist sa Nua-Aois Luath freisin; lean cuid acu leis an tuairim gur Eabhrais a bhí ann, ach bhí daoine eile, mar shampla John Locke agus Robert Boyle, in amhras.
De réir thraidisiúin na hAetóipe agus na hEiritré, ba í Ge'ez, an teanga Sheimíteach ársa, teanga Ádhaimh.
Maíodh freisin gurbh í Gaeilge nó Gaeilge na hAlban an teanga a labhraíodh i nGairdín Pharthais. Cuireadh an teoiric seo chun cinn sa 19ú haois i leabhar i nGaeilge na hAlban dar teideal Adhamh agus Eubh, no Craobh Sheanachais nan Gàël (1837).
Ádhamh Cúisín

Gineolaí agus scríobhaí ba ea Ádhamh Cúisín (beo c. 1400).
Is amhlaidh gur Normannach é a ainm ó dhúchas. Deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí: rí Ruaidrí Ó Gadhra as Sliabh Lugha do mharú la Dabid mac Riocaird Cúisin sa bhliain 1256. Deirtear i nAnnála Chonnacht sin bhliain 1270:
Bhí caisleán agus críocha i seilbh David Cuisin gar do Bhealach an Doirín.
Tomás Cúisín a bhí ann chomh maith a fheictear i nAnnála Uladh sin bhliain 1462 mar maighister dligidh rob' ferr do bi a n-Erinn ina aimsir
Ní fios áfach an raibh gaol ann idir an mbeirt agus Ádhamh.
Duine de dheich scríobhaí ba ea Ádhamh a bhí i mbun Leabhar Uí Mhaine a thiomsú.
Tosaíodh an obair timpeall na bliana 1392-1394, ar ordú Mhuircheartaigh Uí Cheallaigh, easpag Cluain Fearta (1378–1393) agus ardeaspag Thuama go dtí a bhás sa bhliain 1407. Gar-nia Uilliam Bhuí, rí Uí Maine idir 1349 go 1381, ba ea Ó Ceallaigh.
Is é Faolán Mac an Ghabhann na Scéal (bás 1423) an t-aon scríobhaí amháin eile a bhfuil aon againn dó. Scríobh Cúisín amach dán le Mac an Ghabhann, Adham ar n-athair uile.
Feictear scríbhneoireacht Ádhaimh 99 desna fóiliónna atá ar marthain. Bhí 368 fóilió ann sna 15ú agus 16ú haoiseanna. Dhá chéad bliain is caoga níos déanaí, rinne Dubhaltach Mac Firbhisigh cóip de seachtó leathanach de mhír darb ainm Seanchas Síol Ír, agus an fhoinse ná Leabhar Uí Mhaine. Is tábhachtach é an chóip seo óir go bhfuil roinnt bunleathanach anois caillte.