Irisí agus Nuachtáin Gaeilge

Is éard atá sa leathanach seo ná liostaí d'Irisí, Nuachtáin nó tréimhseacháin Ghaeilge a cuireadh i gcló nó atá fós á gcló go fisiciúil nó ar líne. Tá iarracht déanta bliain eisiúna agus tréimhse eisithe a aimsiú do gach ceann acu.
(Mura raibh an t-eolas thuas ar fáil go saoráideach breacadh síos bliain na cóipe ba luaithe agus ba dhéanaí a dtángthas orthu agus cuireadh lúibín uilleach le comhartha ceiste roimhe nó ina dhiaidh (?< nó >?) chun léiriú nach eol dúinn an raibh cinn roimhe nó ina ndiaidh. Luaitear ainm eagarthóirí nuair atá sé ar eolas ach le roinnt irisí bhí an oiread sin eagarthóirí go mbeadh gá iad sin a liostáil in alt a bheadh bunaithe ar an iris áirithe sin).
Sa bhliain 2014, ar chúis laghdaithe mhaoinithe ón státchiste, d'éirigh Foras na Gaeilge as maoiniú a chur ar fáil do 10 n-iris nó nuachtán Gaeilge. B'iad sin An Sagairt, An tUltach, Beo.ie, Feasta, Gaelscéal, Lá Nua, Saol, Timire agus dhá iris ghréasáin a bhí ar Gaelport.com (suíomh Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge): Cogar agus As na Nuachtáin (an cúram san glactha ag Peig.ie). Bhí deireadh tagtha le Goitse an bhliain roimh ré ach ní bhfuair siad siúd maoiniú ó FnaG ná uaidh Údarás na Gaeltachta. Roimh dheireadh na bliana agus théis babhta iarratasa, chinn FnaG go maoineodh siad nuachtán agus iris ghréasáin úr Tuairisc.ie agus Nós.ie agus leanfaidís de bheith ag soláthair maoiniú don iris clóite Comhar.
Sléacht ar earnáil iriseoireachta na Gaeilge a bhí sa dímhaoiniú agus theip ar mhisneach mórán de na scríbhneoirí. Bhí ardán scríbhneoireachta á soláthair ag na hirisí seo agus lucht léithe fairsing acu uilig agus thar oíche múchadh na coinnle seo a bhí mar lonrú dóchas teanga. San áit a bhí clampar ní raibh ann ach ciúnas. Mhair trí iris gan mhaoiniú, b'iad sin Feasta (cartlann) a mhaoinigh CnaG go dtí 2023, agus an Timire a clóitear sé huaire sa bhliain agus atá á maoiniú anois as síntiúis; Ba mar fhreagra ar an dímhaoiniú bunaíodh an iris An Taobh Ó Thuaidh chun iris Gaeilge a sholáthair dos na 43 ciorcal comhrá a bhí gníomhach roimh an bpaindéim ar fud Bhleá Cliath ach chuir an paindéim Covid deireadh le sin.
Eisíodh céad eagrán Timire Chroidhe Naomhtha Íosa i 1911, agus mar gurb é an iris Ghaeilge ab fhaide sa tsiúil é, bheartaigh an t-eagarthóir nach dteipeadh air faoina stiúir. Mar sin chinn sé daoine a aimsiú a bheadh toilteanach síntiús a ghlacadh, agus de bharr a hiarrachtaí tá os cionn míle síntiús anois ag an iris, sin 600 níos mó ná an iris Comhar.
Ar eagla go meastar go bhfuil deireadh le cúlú mhaoinithe na hiriseoireachta Gaeilge, b'fhiú léamh faoin a raibh le rá ag Cathal Goan, cathaoirleach iris Comhair, in alt i Tuairisc sa bhliain 2019.
In ainneoin na dímhaoinithe, lean roinnt irisí dá gcló agus tháinig cinn nua chun cinn. Faoi láthair (Lúnasa '24) tá 25 iris / nuachtán Gaeilge á gcló ar pháipéir nó ar líne. In ord abitir siúd Aneas An Gael (Meiriceá), An Lúibín (Astráil), Breac (OsC), Biseach, Domhan Níos Fearr , Eipic, Iris Eoghanach, Iorras Aithneach, Irisleabhar Mhá Nuad, Mionlach, Newsletter (Gaeilge) na nÍosánach, Nuacht Mhall, Teanga Tí, Nuacht-PEIG.ie, Seachtain, Scríbhneoirí Cois Teorainn, Timire (an chroí ro-naofa), agus seans go bhfuil ceann nó dhó eile. Na cinn atá fós á mhaoiniú ag Foras na Gaeilge ná Comhar, COMHAR-Taighde, Comhar Óg. Nós agus Tuaraisc.
Mar nach raibh na Cíona Lín spleách riamh ar FnaG agus lean siúd, a bhí de mhisneach acu tabhairt fúthu, ag scríobh - leithéidí: An Codú, IMúscraí, Cuaille.
Cuireadh An Páipéar, nuachtán neamhspleách nua, ar bun in 2024.
Tá go leor teideal le fáil ar shuíomhanna gréasáin Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, World Cat, ISSUU, Ainm.ie, Taisceadán Cheoil Dúchais na hÉireann agus tríd an focal 'iris' nó nuachtán nó irisleabhar a scríobh i mboscaí cuardaigh éagsúla.
Bhí go leor eolais maidir le hirisí na Sé Chontae i dtaispeántas a rinne Pobal' i mBéal Feirste agus an leabhrán dar teideal 'Bolg an tSolair a d'eisigh siad sul má déanadh dímhaoiníodh orthu siúd.
Bhí mórán teideal d'irisí éagsúla i leabhar Phillip O'Leary Gaelic Prose in the Irish Free State agus fuair údar an ailt seo neart eolais ó chuimhní Phádraig Uí Snodaigh a bhí páirteach i mórán irisí a eisiúint é fhéin agus neart eolais ar theidil inmheánacha Shinn Féin ón Teachta Dála Aengus Ó Snodaigh. Táthar ag súil le lear mór irisí agus nuachtán a d'fhoilsigh Conradh na Gaeilge is a gcraobhacha thar na blianta a chur leis an liosta amach anseo.
Focal eile ar 'dialann' is ea 'cín lae'. Ciall 'cín' ná 'leabhar, dá réir luíonn sé le ciall gur 'cín lae lín' nó'n ngiorrúchán 'Cín Lín' a bheadh ar Web log nó Blog. Faraor b'é an traslitriú 'Blag' a roghnaigh formhór acu siúd a bhí ag cur a gcuid scríbhinn ar an ngréasáin, ach roghnaigh An Coimíneach 'Cín lín Uí Choinmín' a thabhairt ar a chuid iarrachtaí féin. Pléann Aonghus Ó hAlmhain (duine des na Cín línteoirí is fada sa tsúil) an sainfhocal 'Cín Lín' ina alt 'Cín Lín nó Blag'. Ag deireadh an ailt roghnaíonn sé feidhm a bhaint as 'blag' de dheasca blagadóir nó blagálaí a bheith níos éasca le rá.
Eachtrannaigh le Gaeilge a thosaigh na céad cíona lín Gaeilge, B'iad siúd Séamus (Poncán) Ó Neachtain i 2002, Panu Höglund i 2003 agus Hillary Sweeney i 2004. Lean Aonghus Ó hAlmhain iad i 2005 agus Eoin Ó Riain leis An Codú i 2006. Lean lear mór eile iad go raibh ré órga ann idir 2009 agus 2013 nuair a bhí os cionn 50 cín lín gníomhach. B'ait nár mhair an tromlach i ndiaidh dí-mhaoiniú na n-irisí Gaeilge - cá bhfios ach gur chaith an dímhaoiniú scáth dorcha ar an earnáil tré chéile agus gur bhailigh an slua isteach ón dtrá, nó an é go ndeachaigh daoine i muinín na meán sóisialta atá i bhfad níos gasta chun freagraí a fháil ar thuairimí.
Cibé fáth, níl ach dosaen cín línteoirí fós ag gabháilt den cheird agus tá an dream ba luaithe chuige Hilary Sweeney, Panu Petteri Höglund, Denis King, Aonghus Ó hAlmhain agus Eoin Ó Riain fós ina measc. Tá 150 sa liosta atá ar fáil faoi bhun liostaí na n-irisí agus nuachtáin.
Faoi 6 cholún lorgaíodh an t-eolas seo 1. Teideal 2. Cineál Foilseacháin 3. Blianta Eisithe 4. Buneolas 5. Eagarthóirí 6. Eolas Breise. Tá mórán bearnaí ann de thúisce easpa nó na foinsí eolais cuí. Féadfadh siúd le heolas cruinn é sin a líonadh isteach.
Maidir le líon na n-irisí - aimsíodh 380 i nGaeilge Amháin, 118 gcinn i nGaeilge agus Béarla, 9 gcinn i nGaeilge, Gaeidhlige agus Béarla, 10 gcinn Ilteangach, 10 sraith Ghaeilge i nuachtáin Béarla (is cinnte go bhfuil breis ann), 87 gcinn le teideal Gaeilge le haltanna i mBéarla agus 2 cheann i mBéarla ag plé na Gaeilge.