Монголын Нууц Товчоо

Монголын Нууц Товчоо (Mongɣol‑un niɣuca tobciyan) буюу Юань-чао ми-ши (хятад. 元朝秘史, Yuan chao mi shi) - Өнөө үед мэдэгдэж буй Монголын соёлын анханд тооцогдох түүхийн болон уран зохиолын бичгийн дурсгал юм. XIII зуунд нэр үл мэдэгдэх зохиолчийн хятад «Юань-чао ми-ши» нэртэй, монгол хэлээр хятад ханзаар галиглан бичсэн түүхэн бүтээл юм.
Тогоонтөмөр хаан 1368 онд Бээжингээс зугтан гарч Юань улс мөхөх хүртэл 140 гаруй жил Нууц товчоо нь маш нууц нандин шүтээн болoн хадгалагдаж байжээ. Мин улсын Хунъү хааны үед (1380-1390) нууцыг нь задалж галиглах, орчуулах, барлах ажлыг эхэлжээ. Тэр үед монгол хэлийг сурч судлах нь улс төр, цэрэг эдийн засгийн үүднээс зайлшгүй шаардлагатай байсан тул Нууц товчоог галиглан орчуулж унших бичиг болгон хэрэглэгддэг болжээ. Мин улсын Хунъү хааны 15 дугаар онд нууц товчоог Хуо Юаньжэ, Ма Ша Ихэ нар хятад галиг үсгээр буулган бичээд товч утгыг хятадаар орчуулж хадмаллан хавсаргаж модон бараар хэвлүүлжээ. Мин улсын Юнлэ хааны үед бичигдсэн Юнлэ Дадянь хэмээх нэвтэрхий тольд Монголын нууц товчоог 15 бүлэг, 282 зүйлтэйгээр оруулсан. Нууц товчоог судлагчид энэ үеийн анхан барын эхээс юм уу хожим нь хувилсан "Гү Гуанчи"-гийн дэвтэр, "Е Дэхуй"-н дэвтэр, "Чянь Дашинь"-ний дэвтэр зэрэг хэдэн эхийг гол хэрэглэгдэхүүн болгож байна.
Монголын талаас 1917 онд Богд хаант улсын дэд сайд асан Баргын Бодлогот Баатар Цэнд Гүн, Монголын нууц товчооны 700 жилийн ойгоор 1940 онд академич Цэндийн Дамдинсүрэн орос хэлнээс монгол хэл рүү уран сайхны аргаар орчуулан цувралаар хэвлүүлжээ. Улмаар Шанжмятавын Гаадамба Монголын нууц товчоог дагнан судалж докторын зэрэг хамгаалжээ. 1980-аад оноос академич Далантайн Цэрэнсодном, профессор Түмэнбаярын Дашцэдэн, профессор Балдандоржийн Сумъяабаатар, Гаадамбын Билгүүдэй нар судлан дорвитой бүтээлүүд туурвижээ.
Нууц товчооны монгол бичгээр бичсэн эх олдоогүй бөгөөд ханз үсгээр монгол хэлийг тэмдэглэж, хятад орчуулгыг хадсан Мин улсын үеийн эх бичиг нь эдүгээгийн нууц товчооны үндэс болсон. Хятад хэлээр Монголын нууц товчооны нэрийг "Юань улсын нууц түүх" хэмээдэг. Нууц товчоог Бодлогот Баатар Цэнд Гүн анх Монгол бичгээр сийрүүлэн орчуулсан нь улмаар Ц.Дамдинсүрэнгийн орчин цагийн монгол хэлнээ буулгах нөхцөлийг бүрдүүлжээ. Япон, англи зэрэг дэлхийн олон хэл рүү орчуулагдсан агаад Монголын түүх хийгээд уран зохиолын хамгийн үнэт дурсгал юм. 1990 онд Нууц товчооны 750 жилийн ойг төрийн хэмжээнд тэмдэглэсэн.
“Монголын нууц товчоо” судлалын нэртэй том эрдэмтдээс дурдвал, Японы Кобаяши Такаширо, Озава Шигэо, Оросын эрдэмтэн С.А.Козин, “Монголын нууц товчоо”-ны зарим эхийг орчуулсан А.М.Позднеев, Б.И.Панкратов, Германы Хениш, Хайсег, АНУ-ын нэрт монголч эрдэмтэн, “Монголын нууц товчоо”-г маш нарийн судалсан Ханс Петер Вийце, Австралийн агуу их судлагч Игорь Дэ Рахевилз нар байна.
Бээжинд ажиллаж амьдарч байсан Оросын үнэн алдартны шашны төлөөлөгч, хятад судлаач Палладий Кафаров гэгч Манжийн хааны номын санд хадгалагдаж байсан нэгэн нууцлаг судрыг санаандгүй олж үзээд хааны ордны хүмүүст авлига өгөн байж тэрхүү судрыг сэм хуулбарлан авчээ. Тэдний хуйвалдаан нь Монголын түүхийн хамгийн гайхамшигт эх сурвалжийг хүн төрөлхтний өмнө дэлгэн тавихад хүргэжээ. Хятад галигаар бичигдсэн боловч монголоор хүүрнэх “Юан Чао Би Ши” гэгдэх “Монголын нууц товчоо” байсан юм. Кафаров тэрхүү гайхамшигт олзоо хятад галигаас нь орос хэлэнд хөрвүүлэн 1866 онд хэвлүүлжээ. Түүний туурвисан дэвтэр нь эдүгээ ОХУ-ын ШУА-ын харьяа Дорно дахины хүрээлэнгийн хэл шинжлэлийн салбарт хадгалагдаж байна. Анх хятад үсгээр бичигдсэн үү, уйгаржин монгол бичгээр бичигдсэн үү гэдэг нь тодорхойгүй хэвээр үлджээ. Өнөөг хүртэл МНТ-ны хуучин монгол үсгээр бичигдсэн эх гарч ирээгүй юм. XIII зууны үед монголчууд хятад үсгийг хэрэглэж байсан мэдээ байх тул хятад үсгээр монгол хэлээр зохиосон, эсвэл уйгаржин монгол үсгээр зохиогоод хожим нь хятад үсгээр сийрүүлсэн ч байж болох талтай хэмээн эрдэмтэд үздэг ажээ.
Кафаров хятад судлаач эрдэмтэн учраас өөрийн бичиж байсан орчуулга ба хятад эхийн бодит хуулбарыг монголч эрдэмтэн А.Н.Позднеевт өгчээ. А.Н.Позднеев шүүмж бичин 1883 онд товхимлоор хэвлэснээс гадна 1897 онд “Монголын утга зохиолын түүх” нэрээр нийтэлжээ. Автономит Засгийн үед Цэнд гүн, хятадын эрдэмтэн Ей Дэ Хуйн хэвлүүлсэн эхийг баримталж монгол үсгээр сийрүүлэн бичсэн ба монгол хэл рүү орчуулжээ. Хожим академич Ц.Дамдинсүрэн ЗХУ-ын ШУА-ын Дорно дахины хүрээлэнд очиж Цэнд гүний эхийг орос эхтэй нь нийлүүлээд орчин цагийн монгол хэлэнд буулгаж хуучин монгол үсгээр 1947 онд хэвлүүлсэн байна.
Нууц товчоог орчин үеийн хүмүүст ойлгуулах гэж хялбарчлан орчуулж, олон хэлээр олон зуун удаа хэвлэгдсэн. Харин эрдэм шинжилгээ, судлагаанд зориулан хятад эх дэх ханзны авиаг латин үсгээр галигласан нь цөөн тоотой байдаг.
Монголын нууц товчоо нь анх зохиогдохдоо бүлэгт хуваагаагүй байсан ч, Мин улсын Юнлэ дадянь хэмээх бүтээлд 15 бүлэгт хувааж байсныг 1908 онд хятадын бичгийн эрдэмтэн Е Дэхуй дараах арван хоёр бүлэг, 282 зүйлд хуваажээ. Харин Монголын эрдэмтэн Цэндийн Дамдинсүрэн урьд зөвхөн дэс дугаарлаж байсан бүлгийг, 12 бүлэг тус бүрд уг бүлэгт холбоотой гарчиг оноож өгснөөр, бидний мэдэх Монголын нууц товчоо буй болсон.
Дээрх 12 бүлгийн эхний арван бүлгийг Чингис хааны үед зохиож, дараагийн хоёр бүлгийг сүүлд Өгэдэй хааны үед нэмж зохиожээ.
Монголын нууц товчоонд дурдагдсан хүний нэрсийг хүйс болон бүлгээр нь ангилан ялгаж гаргасан Л.Тамирын ангиллаар дараах байдлаар байна.
408.Тогучар /Өгөдэй хааны захирагч/