davidanugraha/M4-RAG huggingface dataset:
Peskerezh

Ur vicher hag un hollad micherioù eo ar peskerezh, pe ar pesketaerezh, dezhañ da bal tapout ha gwerzhañ pesked hag kement loen-mor a c'hell bezañ lakaet war ar marc'had. Ar besketaerien a ra war-dro an dastum er mor, un ober a vez anvet hervez anv al loen e brezhoneg : pesketa evit dastum pesked, grilheta evit ar grilhed, kregina evit ar c'hregin, kranketa evit ar granked hag all.
Peurliesañ e vez graet ar pesketa war bagoù pesketa a zarempred porzhioù pesketa.
Ardivinkoù hag ostilhoù arbennik a vez implijet hervez al loened-mor a glasker tapout :
Bagoù pesketa a bep seurt hag a bep ment a zo bet implijet evit ar peskerezh abaoe kantvedoù eus ar bagig e ler war ur framm aozilh a veze fardet kant kantved 'zo betek listri divent ar peskerezh greantel (sellit dindan) a vez implijet hiziv. Gant lusk ar roeñvoù, ar gouelioù hag ar ar c'hefluskerioù e vezont kaset war vor.
Marín

Marín zo ur gumun hag ur porzh eus Galiza, 25 885 a dud enni, e proviñs Pontevedra, war lez ar Ría Pontevedra‎, e komark o Morrazo. Brudet eo traezhenn Mogor.
Ur porzh-mor a bouez eo Marí, evit ar pesketa hag evit ar morlu spagnol ; eno emañ skol ofisourien ar morlu (Escuela Naval Militar).
Pesk

Ar pesked a zo loened dour mellkeinek, angelloù ouzh o c'horf, goloet o c'hroc'hen gant skant alies. Analat a reont gant brenkoù.
Er c'hontrol diouzh ar peder c'hevrennad mellkeineged all (bronneged, evned, divelfenneged ha stlejviled) ned a ket ar pesked d'ober ur gevrennad drezi he-unan er rummatadur klasel.
Dre ma vevont e-leizh en dourioù dous hag an dourioù sall e vezont preizet a-gozh gant an dud. Meur a deknik a zo bet implijet evit pesketa ha meur a ostilh lies e vent ken eo aet ar peskerezh eus un teknik hiniennel, hag ez eo c'hoazh, da live ar greanterezh pesketa gant bagoù-pesketa ramzel. Darn eus ar peskerezh a-yoc'h a ya da bourchas bleud pesked. Implijet e vez ar pesked evit boueta an dud, koulz ha loened zo, ha teknikoù keginerezh a zo bet diorroet a-hed an amzer. Lodennoù eus ar pesked a vez implijet evit fardañ traezennoù evel dilhad, peg pe draoù arzel.
War-dro 28.000 spesad pesked a zo hag an darn vrasañ anezho a zo pesked askornek (27.000 spesad) :
Neolitik

Neolitik pe Nevezoadvezh ar Maen a vez graet eus mare diwezhañ ar Ragistor, a-raok penn-kentañ rik an Istor, a grog gant an Henamzer, pe Oadvezh an Arem.
Diaes eo lakaat harzoù resis d'ar prantad-mañ. Peurvuiañ e vez lavaret ez echu etre ar bloaz 8000 a-raok Jezuz-Krist hag ar bloaz 3000 a-raok Jezuz-Krist.
Ne vern al lec'hioù ar c'hemmoù a oa bet bliv ha don, setu perak e vez lod istorourien o komz eus ur « reveulzi neolitik ». Emled an neolitik a zo bet unan pazenn ha pazenn, gant deiziadoù disheñvel hervez al lec'hioù.
E Breizh e kaver skouerioù a-bouez-bras diwar-benn Nevezoadvezh ar Maen, rak paot eo an dilerc'hioù bet lezet gant tud ar mare-se :
D'ar poent ma krogas an dud da zilezel ar c'hutuilh, ar pesketa hag ar chase evit labourat an douar eo ez eas buan ar c'hemmoù da-heul e dibenn Oadvezh ar Maen.
Nebeut goude kavadenn al labour-douar eo e voe ijinet an doareoù kentañ da skrivañ. Neuze ez echu da vat amzervezh Nevezoadvezh ar Maen, ha hini ar Ragistor da-heul. Neze eo e krog amzervezh ar Hensevenadurezhioù ha pergen re an Henamzer, tro-dro d'ar Mor Kreizdouarel, war-dro 3000 a-raok Jezuz-Krist.
Kourzh

Ar c'hourzh, pe heñchoù (eus hent), eo lodenn diavaez reizh ar merc'hed ha parezed bronnek all. Treuzoù ar gouhin eo ar c'hourzh.
N'eus kaoz amañ nemet eus kourzh ar merc'hed, petra bennak ma'z eo heñvel a-walc'h ouzh kourzh ar vronneged all.
Daou vare a bouez a zo e kresk ar c'hourzh :
Heñvel eo stumm ar c'hourzh ouzh hini ur vi, gant ur faout er c'hreiz, dindan ur voudennig, e-traoñ ar c'hof, e-kreiz ar c'haol. Ar gaezourenn, anezhi ur voudennig vlot dirak ar c'hourzh, zo graet gant un danvezenn druz a c'holo juntad ar c'haezour ; mons pubis eo an anv latin, ne vern pe da baotr pe da blac'h eo. Gant ar vaouez e teu ar mons pubis da vezañ mons veneris da lavarout eo « Menez Gwener » pe "Menez ar Garantez".
Dont a ra an darn vrasañ eus organoù reizhel ar pared ha parezed eus ar memes danvez eus kresk ar grouell. Heñvel an traoù gant ar c'hourzh. Liammet eo korfadurezh ar c'hourzh ouzh korfadurezh ardivink-genel ar pared dre ma'z eo rannet etrezo bevoniezh-kreskiñ o gouenn. Klotañ a ra mezenn an ellig gant mezenn ar c'halc'h, ha korf an ellig ouzh korf keviaouek ar c'halc'h. Ar muzelloù bras ha bihan ha tog an ellig a glot gant ar gousac'h, gant kroc'hen troad ar c'halc'h, gant kaezour ar c'halc'h.
An daou zoare boutin da gempenn ar c'hourzh eo :
Kizidikoc'h eo ar c'hourzh eget ar c'halc'h ouzh ar mikroboù.
Abalamour da ziwall diouzh koeñvadur o c'hourzh ez eus kalz merc'hed oc'h implij dour ha gwezeladoù. Ret eo diwall ouzh an aozadoù implijet, a c'hall endelc'her elfennoù kimiek a dag ar c'hroc'hen dreist-holl en ul lec'h kizidik. Aes eo tapout ur gouhinfo, bilimadur ar gouhin.
Liammet eo yec'hed ar c'hourzh ouzh an doare-bevañ, an evezh taolet ouzh an naetadurezh, ar boued yac'h. Ret eo implij soavonoù dous, naturel, bevedel, ha gwalc'hiñ eus an tu diaraok d'an tu an diadreñv.
Merc'hed zo e plij dezho minellañ o c'hourzh e doare pe zoare. Darn a ya betek muturniañ pe toullañ ar c'hroc'hen.
E latin e veze graet pudendum femininum eus ar c'hourzh'. Ar ger pudendum a dalv kement ha lodennoù mezhus da lavarout eo ar pezh n'eo ket dereat diskouez.
Er sevenadur hindou e reer gant ar ger sanskritek « Yoni ( योनि ) », dezhañ meur a ster, hag en o zouez feunteun a vuhez, neved, hag all.
Abaoe pell e klask an arzourien tresañ pe livañ ar c'hourzh, aroueziañ galloud an organ-se da « reiñ ar vuhez », rak kemmesk a zo etre kourzh ha gouhin abaoe ar ragistor, met nebeutoc'h-nebeutañ dre ma kresk ar skiant hag anaoudegezhardivink-genel an den. Kemmesk zo ivez etre kourzh hag oriadell, ar blijadur reizhel.
Kantved ar Sklêrijenn

Kantved ar Sklêrijenn, Kantved ar Sklêrijennadur, Mare ar Sklêrijenn, Oadvezh ar Sklêrijenn a reer eus an XVIII kantved en Europa ar C'hornaoueg abalamour d'al luskad speredel en em ledas eno da neuze. E Bro-C'hall hag e Breizh-Veur e voe diazezet al luskad-se da gentañ, gant prederourien evel René Descartes (1596-1650) ha Denis Diderot (1713-1784). Gant Diderot ha Jean Le Rond d'Alembert (1717-1783) e voe ledet spered ar Sklêrijenn dre an Encyclopédie, un oberenn holloueziadurel savet gant prederourien digor o spered hag embannet a-dammoù adalek 1751 betek 1772.
E-touez ar mennozhioù pennañ kaset war-raok gant ar brederourien, a veze graet ar Sklêrijennoù (Les Lumières) anezho, e oa ar gredenn er poell, e poellegezh an dud. Evito e oa gouest an holl dud da soñjal ha ne oa ket ret d'an dud krediñ e mennozhioù zo abalamour ma oant brudet gant an Iliz katolik pe ar roue. Fellout a rae dezho sklêrijennañ ar speredoù eta, dre studiañ aozadur ar gevredigezh hep kaout raksoñjoù. E-touez ar mennozhioù all displeget gant prederourien ar Sklêrijenn e oa ar soñj e oa ret doujañ da vennozhioù ar re all, hag ar gredenn e vez renet gwelloc'h ar Stad pa vez an holl dud o kenlabourat evit he sevel, n'eus forzh petra e vije o dere. Neuze e veze lavaret ganto e tlefed lemel o dreistwirioù digant an noblañs. Dañjerus e oa an holl soñjoù-se evit an dud er galloud eta, setu perak e tremenas lod eus ar brederourien-se, evel Voltaire, pennadoù amzer en toull-bac'h pe en harlu.
Gant ar mennozhioù-se e voe awenet an dud a embannas Disklêriadur dishualded Stadoù Unanet Amerika e 1776, hag ar re a gasas war-raok an Dispac'h gall e 1789.
E broioù all ivez en em ledas levezon ar Sklêrijenn ha renerien Stadoù zo a zegasas kemmoù brazik d'o gouarnamant daoust ma virjont ar galloud evito o-unan. E-touez ar renerien Stadoù a c'haller lavaret diwar o fenn e voent sklêrijennet edo Katelin Veur e Rusia, Frederig Veur e Prusia ha Gustav III e Sveden.
Mare ar Sklêrijenn a zeuas war e lerc'h kealioù a-bouez evel hini ar frankiz, an demokratelezh ha gwirioù mab-den.
E Bro-C'hall, diazez eo mennozhioù ar frankiz hiniennel hag al lez-ober relijiel, evit prederourien ar Sklêrijennoù. Dre-se int enebet ouzh ar vonarkiezh hollc'halloudek ha diazezoù reut an Iliz. Implij doareoù skiantel evit kompren ar bed a oa pouezus evito.
Immanuel Kant eo a zegaso un displegadenn resis evit displegañ petra eo ur Sklêrijenn en destenn Was ist Aufklärung ? (Bez kalonek a-walc’h da ervredañ diouzhit da unan ! Henn eo sturiad ar Sklerijennadur.).
Troad (yezhoniezh)

Dre verkañ anvioù-kadarn ur frazenn gant morfemennoù stag arbennik, ar yezhoù daspegel a deu a-benn da diskwel petra eo en un doare resis pe resisoc'h perzh ha ster ar gerioù-se er frazenn.
Setu amañ da heul ul listennad enni roll an troadoù pennañ implijet gant ar yezhoù daspegel.
Kumuniezh kumunioù Traoñ an Il-Elvinieg

Kumuniezh kumunioù Traoñ an Il-Elvinieg a zo anezhi ur gumuniezh kumunioù, e departamant an Il-ha-Gwilen, e Breizh.
Krouet eo bet Kumuniezh kumunioù Traoñ an Il e 1993 gant dek kumun.
Brasaet e oa bet d'ar 1añ a viz Genver 2017 gant nav c'humun eus Kumuniezh kumunioù bro Elvinieg. Cheñchet eo bet he anv da « Kumuniezh kumunioù Traoñ an Il-Elvinieg ».
Kumuniezh kumunioù Traoñ an Il-Elvinieg a ya 19 kumun d'ober anezhi:
Gaved

Ar c'haved (lat. mandibula), pe javed-traoñ pe karvan-draoñ, zo un askorn eus ar c'hlopenn hag a ya d'ober lodenn draoñ ar genoù. Ennañ emañ logigoù an dent traoñ. Stag eo ouzh an eskern ividig gant ar c'henvell ividig-gaved. An askorn lusk nemetañ er penn eo ar c'haved.
Traoñ al Liger

Traoñ al Liger eo an anv roet d'un darn eus Traoñienn al Liger, en departamantoù-mañ, treuzet gant al Liger : Loiret, Loir-et-Cher, Indre-et-Loire (er rannvro Centre-Val de Loire) ha Maine-et-Loire (er rannvro Broioù al Liger), da lavarout eo er proviñsoù gall kozh Orléanais, Touren hag Anjev.
Kêrioù istorel zo : Orleañs, Bleaz, Amboise, Teurgn, Chinon, Saumur, Añje ha Montsoreau. Er c'hornad-se emañ ar c'hastilli anvet Kestell al Liger ha gwiniegi.
Al lodenn etre Sully-sur-Loire (Loiret) ha Chalonnes-sur-Loire (Maine-et-Loire) zo bet lakaet war roll glad bedel an UNESCO abaoe 2000. Ul lec'hienn eus ar rouedad Natura 2000 eo ivez.
Centre-Val de Loire

Centre-Val de Loire (Kreiz-Traoñ al Liger e brezhoneg) a zo unan eus rannvroioù Bro-C'hall, krouet gant ar gouarnamant gall e 1955. E 1994 e votas ar guzulierien-rannvro evit an anv « Centre-Val-de-Loire », met prezidant ar rannvro Pays de la Loire (Broioù-al-Liger), Olivier Guichard, a savas a-enep. Cheñchet e oa bet an anv goude dilennadegoù rannvroel 2015. Emañ war ul lodenn eus ar rannvro naturel Traoñ al Liger. An div gêr vrasañ eo Teurgn hag Orleañs.
C'hwec'h departamant zo anezhi:
Kensonenn gweuz-dent

Er yezhoniezh e vez implijet an termen kensonenn gweuz-dent (saoz.: labiodental consonant) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ganti ar gweuz traoñ hag an dent krec'h da lec'h distagañ pennañ.
Setu ar c'hensonennoù gweuz-dent pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:
Brozh

Ur vrozh zo ur pezh dilhad-plac'h a dap eus an dargreiz betek an daouufern pa vez hir, betek an daoulin pa vez berr. Pa vez berroc'h c'hoazh e komzer eus brozhig berr-berr.
Dont a rafe ar brozhioù, pe brezhier, eus ar saeoù gwisket en Henamzer hag a vije bet berraet.
Ral e vez gwelout paotred gant brozhioù. E Bro-Skos avat e c'hoarvez aliesoc'h: kilt a vez graet eus ar vrozh-se deuet da vout un arouez broadel.
Hiroc'h pe verroc'h e vez douget ar vrozh hervez ar c'houlz-bloaz, pe hervez pelec'h ha pegoulz e vodouget, hervez oad an dougerez ivez alies.
Brozh verr

Brozh verr, berrvrozh a reer eus ur vrozh (brozhioù, brezhier, el liester), da lavarout eo ur pezh dilhad a ziskenn a-hed ar c'horf adalek an dargreiz, ha ne dap ket izeloc'h eget an daoulin. Strizh e vez ar brezhier berr peurvuiañ, met war zigeriñ e c'hallont bezañ ivez.
Berroc'h c'hoazh eget ar berrvrozhioù zo : ar brozhioùigoù berr-berr.
En Henamzer e veze gwisket brezhier berr gant ar wazed.
En XX kantved e oa kroget giz ar brezhier berr. E kabared ar Folies Bergère e Pariz e 1926 e touge Josephine Baker ur vrozh verr graet gant bananez. Ret e voe gortoz ar bloavezhioù 1960 koulskoude evit gwelout ar c'hiz-se oc'h en em skignañ dre Europa.
Brezhier berr a vez douget gant ar merc'hed e sportoù zo, evel an tennis. Adalek ar bloavezhioù 1940 da vihanañ e voe gwelet brezhier berr gant ar sportourezed. Lavaret e vez ez eo kresket niver ar sellerien abadennoù tennis er skinwel abaoe m'eo berraet kalz brezhier ar merc'hed.
Brozhig berr-berr

Brozhig berr-berr a vez graet eus ur seurt dilhad damheñvel ouzh ur vrozh nemet n'eo ket graet evit gwiskañ kalz a dra, ha berroc'h eget ur vrozh verr eo. Peurvuiañ ne vez ket gwall ledanoc'h eget ur gouriz, ken ne dap ket izeloc'h evit ar vragez, ne c'holo ket ar penn a-dreñv en e bezh a-wechoù, ma vez gwelet traoñ an divfeskenn zoken.
Goueledenn

Ur oueledenn zo ur vrozh-dindan, gwisket gant ar merc'hed dindan brozh pe sae. Peurvuiañ e vezont douget bremañ da virout ouzh ar yenijenn.
Unan eus plijadurioù an arvesterien en dañsoù a wechall, en amzer ar saeoù hir, e veze gwelout ar merc'hed o treiñ hag o tiskouez o goueledenn. Graet e vezent neuze evit bezañ gwelet, ha dantelezhet e vezent peurvuiañ.
Kaoz zo eus brozh-dindan ar skolaerez er romantig-bugale Ar sarpant glas e-barzh ar c'hlas, gant Evelyne Brisou-Pellen.
Geisy Arruda

Geisy Arruda zo ur vaouez a skinwel vrazilian bet brudet pa oa-hi studierez e Skol-veur Universidade Bandeirante de São Paulo. Bet e oa bet eno gwisket gant ur vrozh verr ha kabaduilh a oa bet etre ar studierien. Skarzhet e oa bet eus ar skol-veur ha degemeret en-dro goude-se. Choazet he devoa chom hep distreiñ d'ar skol-veur a-benn ar fin.
Mirdi ar Peniti

Mirdi ar Peniti, pe Mirdi an Ermitaj (en ruseg Государственный Эрмитаж, Gossoudarstvenny Ermitaj, Mirdi-stad ar Peniti) zo unan eus brasañ mirdioù arz ar bed, e-kreiz Sankt Peterbourg, war lez ar stêr Neva, e Rusia. Tost da 1000 sal zo ennañ, 60 000 pezh zo war ziskouez, ha tost da 3 milion a re all zo er c'havioù. 2 500 den a zo o labourat eno. Krouet e voe e 1764 gant an tsarez Katelin II ha digor eo d'an dud abaoe 1852.
Rannet eo an dastumadoù evel-se : an hendraoù egiptat, an hendraoù klasel, an arz ragistorel, ar bizaouerezh hag an arzoù-kinklañ, an Azginivelezh italian, an arzoù-kaer italian ha spagnol, an armoù hag an houarnwiskoù, Oad aour al livadur nederlandat ha an arz barok flamank, an arzoù-kaer alaman, suis, breizhveurat ha gall, an arz rusian, an nevezklasel gall hag an impresionouriezh, an arz modern, romantel alaman hag eus an XX kantved.
Mirdi Boijmans Van Beuningen

Mirdi Boijmans Van Beuningen eo ar mirdi brasañ a zo e Rotterdam (Izelvroioù). Krouet eo bet e 1847, ha diazezet war dastumad Frans Jacob Otto Boijmans (1767 - 1847). E 1958 e voe ouzhoennet dastumad Daniël George van Beuningen (1877 - 1955), ha d'ar mare-se ivez e voe dibabet anv ar mirdi.
Er mirdi e kaver oberennoù eus ar Grennamzer betek an arz modern. Kalz oberennoù eus an Izelvroioù a gaver ennañ ivez. E-touez an arzourien vrudetañ ma c'haller gwelout oberennoù savet ganto er mirdi emañ Hieronymus Bosch, Pieter Brueghel gozh, Rembrandt, Claude Monet, Vassily Kandinsky, Vincent van Gogh, Maurizio Cattelan, René Magritte ha Salvador Dalí.
Mirdi

Ur mirdi (liester : mirdioù) a zo un ensavadur kefridiet da gendastum traezennoù fetis evit o gwareziñ, klask titouroù diwarn o fenn, displegañ o c'henarroud, o dispakañ koulz gant an titouroù liammet outo evit splet ar weladennerien. "Mirdi" a reer ivez eus ar savadur pe ar savadurioù m'emañ an ensavadur enno, evel m'eo meneget e-barzh ar ger a zeu eus "mir"(out) + "ti" (kemmadur dre vlotaat).
Hervez an ICOM (International Council of Museums - Kuzul etrebroadel ar Mirdioù), un ensavadur padus e servij ar gevredigezh e tlee bezañ ur mirdi. E balioù pennañ a denn d'ar studi, d'an deskadurezh ha d'an diduamant.
Kavet e vez meur a seurt mirdioù, bihan ha bras, e kêrioù, e kêriadennoù pe war ar maezioù. Lies, hollek pe arbennig e c'hall bezañ donn pe zodennoù ur mirdi. Darn mirdioù a zo dezho ar gefridi kendastum ha diskouez traezennoù pe obererezhioù ar pastell-vro pe ar vro m'emaint, lod all a zo war un dachenn arbennik pe war un diskiblezh hollek evel ar arzoù pe ar skiantoù. Peurvuiañ ne c'heller ket lakaat en diskouez kement tra a zo e kerz ar mird,i hag ar peurrest a vez miret en ul lec'h kloz ha gwarezet mat, ar mirva. Ne vez aotreet mont ennañ nemet da implijidi an ensavadur, d'ar studierien ha d'ar glaskerien a zo bet degemeret o goulennoù gweladenniñ. Meur a obererezh a vez aozet evit tapout pled ar weladennerien hervez o oad pe o ezhommoù. Kinniget e vez diskouezadegoù amzeriat, prezegennoù, arvestoù sinema, sonerezh, diskouezadurioù teknologiezh, kentelioù, hag all. Meur a draezenn viret a zle bezañ studiet hag adaozet zo en ul lec'h a-ratozh anvet labourva ar mirdi. Eno e vez implijet teknologiezhioù arbennik evel an arnodennoù dre skinoù X, an deiziadadur dre garbon 14, al luc'hskeudenniñ, adaozidigezh an enlivadoù, erlec'hiadur al lodennoù diank hag all.
Mirdi Breizh

Mirdi Breizh zo ur mirdi glad ha kevredigezh e Roazhon (Il-ha-Gwilen).
Diskouezet ez eus ennañ dastumadoù diwar-benn istor Breizh abaoe ar ragistor. Ouzhpenn 600 000 a draezoù ha teulioù zo e dastumadeg ar mirdi.
Abaoe miz Gwengolo 2017 e c'haller gwelet skeudennoù eus ouzhpenn 170 000 anezho gant aotreoù Creative Commons war internet.
Dispartiet e oa bet Mirdi Breizh diouz Mirdi an arzoù-kaer e 1975.
Krouet e voe ekomirdi Bro-Roazhon e 1987 gant Yann-Cheun Veillard, mirour Mirdi Breizh betek 2000. Dastumadoù an daou virdi zo boutin.
Diazezet eo Mirdi Breizh er Maezioù Frank abaoe 2006.
E 2022 e voe aozet un diskouezadeg Keltiek ? Lakaet e oa bet Alan Stivell da baeron an diskouezadeg, hogen o welout penaos e oa kinniget en doa lavaret lemel e baeroniezh.
Loeroù-gaol

Al loeroù-gaol zo ur pezh dilhad-dindan en deus kemeret lec'h al loeroù abaoe ar bloavezhioù 1960. Hervez o stumm int graet evit an holl dud, met gant ar merc'hed dreist-holl e vezont douget, ha dezho eo e vez klasket o gwerzhañ. Hiziv e vez douget loeroù-gaol gant merc'hedigoù kenkoulz ha gant o mammoù-kozh, gant paotred ivez a-wechoù. Evel loeroù int d'an divhar, hag evel ur bragoù d'ar c'haol ha d'ar feskennoù, se zo kaoz e vez lavaret loeroù-bragoù ivez gant lod.
Talvezout a reont da zerc'hel tomm, da reiñ ur stumm brav d'an divhar pa vezont diskouezet, ha plijus int da zougen. Brudet e voent adalek ar bloavezhioù 1960, pa grogas reuziad ar vrozhig-verr.
14 kilometrad neud zo ezhomm d'ober ul loeroù-gaol. En Azia e vez graet ar re varc'hadmatañ, ar re gerañ (ha gwellañ, a-hervez) e Bro-C'hall, Italia hag Alamagn.
Dre ma talc'h tomm e vez douget loeroù-gaol gant sportourien ha dreist-holl ar ruzikerien war zañs.
Gant an neuz an « eil kroc'hen » ha meudata plijus an danvez anezho ez eus ganet ur sorc'hennerezh troet gant al loeroù-gaol, ha dreist-holl gant al loeroù-gaol du graet gant un danvez anvet elastan, neuz ar satin, ha doare lufr dezhañ.
Er Grennamzer ha betek an Dispac'h Gall e veze douget dilhad heñvel a-walc'h ouzh loeroù gaol gant ar wazed. Tud zo a lavar e vez douget kalz loeroù-gaol gant ar baotred met ne gredont ket lavarout, gant aon rak ar fallvrudoù.
Gouriz-garigelloù

Ur gouriz-garigelloù, pe doug-garigelloù, zo ur pezh dilhad-dindan evit ar merc'hed, anezhañ ur seurt gouriz lakaet a-us d'an divlez, ha garigelloù staget outañ, da zerc'hel loeroù. Ne vez douget nemet gant ar merc'hed a wisk loeroù eta.
N'eo ket gwir ar vojenn e vije bet ijinet gant Gustave Eiffel.
E gwirionez eo bet ijinet en 1876 gant Féréol Dedieu, un oberour korfkennoù, abalamour ma veze kavet diaes ha diyac'h gant maouezed zo dougen ar garigelloù kozh a zalc'he o loeroù hag a vire ouzh ar tremen gwad en o gwazhied. Met ar garigelloù giz nevez, stag ouzh ar gorfkenn ne vezent ket kavet brav a-walc'h, hag e Bro-Saoz hepken eo e rejont berzh adalek 1893.
Paul Poiret, kemener-meur er bloavezhioù 1930, a vrudas ar gouriz, met skeudenn ar film Der Blaue Engel (An ael glas) ma weler Marlene Dietrich o tiskouez he divhar hag he gouriz-garigelloù a vrudas anezhañ muioc'h c'hoazh. E-kerzh an eil brezel-bed ne voa ket kaoz anezhañ nemeur, ne oa ket troet an dud gant ar c'hiz kement-se. Goude ar brezel e veze skignet o loeroù niloñs gant Stadunaniz, ha brud fall a deuas war ar garigelloù hag o gouriz: arouez ar gisti e oant deuet da vezañ.
Pa zeuas giz ar vrozhig berr-berr er bloavezhioù 1960 ne soñjed ken nemet el loeroù-gaol. E-maez ar c'hiz e oa aet gouriz ha garigelloù, met gant Chantal Thomass e voe klasket reiñ ton adarre d'an dilhad-dindan hoalus evit ar maouezed a-zoare. Adalek ar bloavezhioù 1980 ne reas o brud nemet kreskiñ.
Filmoù zo o deus graet brud d'ar gouriz-garigelloù: Der Blaue Engel evel-just, pe Tacones lejanos (gant Pedro Almodóvar) ma weler gwazed o wikañ seurt dilhad. En ur film kalz disteroc'h, Lunes de fiel, e weler Emmanuelle Seigner o wiskañ an dilhad-dindan-se graet, evit-doare da vagañ sorc'hennoù gwazed, o wiskañ loeroù ha gouriz-garigelloù dindan he mantell-c'hlav.
Donezonoù ar Spered santel

Er gristeniezh ez eo donezonoù ar Spered santel donezonoù degaset gant Doue d'an dud a gred ennañ. En henc'hresianeg e vez kaoz eus χαρισμα, c'harisma, donezon. Danevell a ra ar Bibl penaos e vijent bet degaset d'an Ebestel en em laka da skouer da gomz yezhoù na anavazont ket. Termenet eo an donezonoù resevet gant ar gristenien gant ar vadeziant hiziv er relijion gristen.
Resev a ra an Ebestel donezonoù ar Spered Santel da zeiz ar Pantekost hervez ar Bibl. Adalek neuze ez eo kemmet o doare-bezañ hervez ar Skritur sakr. Aoniek e oant ha dont a reont da vezañ kalonek, o komz dizaon diwar-benn Jezuz hag e Aviel. Gouzañv a reont an toullbac’h ha zoken bezañ merzheriet gant habaskted ha levenez. Dizesk e oant ha komz a reont neuze diwar-benn traoù Doue en un doare sklaer ha dic’hortoz. komz a reont yezhoù na anavazont ket.
E-kichen ar 6 donezon meneget gant Izaia (11,2), troidigezh latin ar Vulgata a laka ouzhpenn « spered doujañs an Aotrou » (spiritus timoris Domini), an deoliezh (spiritus pietatis). « seizh donezon ar Spered santel » eo, « a laka ar fideled da vezañ doujus da sentiñ prim da vennadoù Doue »
Kavout a reer teir listennad eus donezonoù ar Spered santel er Bibl :
Deskrivet eo donezonoù ar spered santel gant Paol Tars en e Lizher d'ar Gorintidi. Er rannbannad 12 e teskriv liested an donezonoù. Keñveriañ a ra ar gristenien hag ar c'horf :
E pep hin eus an arroudennoù-se ez eo lavaret spis ez eo roet an donezonoù-se evit savidigezh an Iliz. Meneget zo 13 donezon en tri roll-se (ar c'homzoù furnez, ar c'homzoù anaoudegezh, ar bastorelezh, ar ministrerezh avielour, an donezon da gommañdiñ, an abostolerezh, ar feiz, an donezon da bareañ, an donezon d'ober burzhudoù, an diouganerezh, meizadur ar speredoù, liesseurted ar yezhoù, jubennadur ar yezhoù). N'eus standard ebet a gement a ve degemeet gant an holl hag a glozfe ar roll avat.
Dre sakramant ar vadeziant ha dreist-holl dre sakramant ar Gouzoumenn e resev ar gristenien, hervez o relijion, "grasoù ordinal ar Spered Santel", pe "Donezonoù ar Spered Santel". Dre 'grasoù dreistordinal' e c'hell Doue o reiñ ivez, dre ragevezh, e buhez an dud. Emañ :
E katekism an Iliz katolik(n° 1830 da 1845, pp. 387 ha 388), donezonoù ar Spered Santel zo rannet e 7 donezon (6 a zo meneget en Izaia 11, 2) : furnez, spered, kuzul, nerzh, skiant, deoliezh, doujañs-doue. Sant-Bonaventure a zispartie ivez 7 donezon.
Gallout a reer o deskrivañ pishoc'h :
« Pep tra a c’hellan en hini a ro nerzh din » (Filipidi 4, 13) Da lâret eo : "gant sikour a Spered Santel, e c’hellan pep tra, an traoù diaes zoken, evel karout ar pezh na vezer ket troet da garout en un doare natur (an dud a zo imoret fall, an dud nammet, paour..), ha da gaout pasianted evit ar pezh a zo displijus deomp, netra nemet dre ma plij da Zoue pe maz eo bet aotreet gantañ."
Steuziadur ar gwenan

En Europa e vez taget ar gwenan gant bakteri anvet Paenibacillus larvae ha gant arvevidi anvet Varroa destructor. Gant c'hwiliorezed aziat (Vespa velutina nigrithorax) e vezont debret ivez. Erruet eo al loened-se e Okitania e-tro ar bloaz 2004, o tont eus eus Sina moarvat. E Breizh eo bet gwelet evit ar wech kentañ e 2010, e (Liger-Atlantel) hag e 2011 en Aodoù-an-Arvor).
Anavezet eo ivez diouzh e anv saoznek, ar C.C.D. (Colony Collapse Disaster). Abaoe 2006 ez a war zigresk an niver a goloniennoù gwenan doñv e Stadoù-Unanet Amerika . Alies e vez kavet ruskennadoù marv e dibenn ar goañv, pa vez digoret ar ruskennoù evit ar wech kentañ ar bloaz. Drastus eo ar c'holloù er vro-se : -29% a goloniennoù e 2009, -34% e 2010.
En Europa e krogas ivez ar wenanerien da welet darvoudoù heñvel e penn-kentañ ar bloavezhioù 2000. A-drugarez d'ar programm EPILOBEE 2012-2014 savet gant Unaniezh Europa ez eus bet dastumet roadennoù fetis : uheloc'h e seblant bezañ ar c'holloù e broioù norzh ar c'hevandir. Setu un nebeud sifroù evit ar goañv 2012-2013 :
Hervez ar studiadennoù, meur a elfenn a c'hell displegañ an azoniad-se. Daoust dezho bezañ anezho abaoe pell evit lod, e c'hellfe o meskaj bezañ degaset an S.D.K.G. En o zouez viruzoù, c'hwibez evel Varroa destructor, preizherien evel Vespa velutina nigrithorax hag al louzeier implijet gant lod labourerien-douar en o farkeier : louzeier-amprevaned, louzeier-foue, louzeier-c'hwibez, diastuzerioù neonikotinoidoù enno hag all.
E 2019 ne zigresk ket an niver a wenan a vez prederiet gant gwenanerien, kreskiñ a ra zoken petra bennak ma varv lod ruskennadoù en un doare naturel. Ar pezh a zo chalus eo niver ar gwenan gouez hag an holl bollenered all. Nebeutoc'h-nebeutañ a annezioù ha danvezioù zo evito. Meur a wech ez eus bet distrujet girzhier, gwez, drez ha bleuñv gouez evit sevel parkeier brasoc'h, evel er Beauce. An diouer a lec'hioù gouez zo fall-tre evit ar gwenan.
An diastuzerioù zo un dra fall evit an holl amprevaned, kerkoulz ha darn eus an arvedidi. En ur wenaneg e varv war-dro 20% eus ar gwenan bep bloaz : 12% abalamour d'an arvevidi anvet Varroa destructor hag 8% gant ar gozhni hag abegoù all evel ar pennmarc'hed, an diastuzerioù, hag all. An diastuzerioù n'int ket ar poent pouezusañ e marv ar gwenan, met ur poent e-touez kalz poentoù all.
Mar steuz an holl wenan kuit, moarvat e steuzio an holl bollened ivez en abeg m'eo gwarezet ar gwenan gant ar wenanerien. Mar steuz an holl bollenered kuit ne chomo nemet an avel evit pollenañ, ar pezh a lonk kalz amzer. Kemmesket e vo ar spesadoù, ar c'herez da skouer : mard eus kemmesk er spesadoù kerez ne vint mui mat da zebriñ. Heñvel eo evit an holl frouezh, al legumaj hag all. Ar frouezh a servij da ouennañ ar plant, ha mard eus kemmesk ne c'hallint mui gouennañ en un daore mat. Mar kendalc'h an traoù evel-se, an holl blantennoù bleuniek a vo steuziet kuit. An holl loened na c'hallint ket azasaat a vo aet diwar wel.
Lobster trap

A lobster trap or lobster pot is a portable trap that traps lobsters or crayfish and is used in lobster fishing. In Scotland (chiefly in the north), the word creel was used to refer to a device used to catch lobsters and other crustaceans. A lobster trap can hold several lobsters. Lobster traps can be constructed of wire and wood, metal and netting, or rigid plastic. An opening permits the lobster to enter a tunnel of netting or other one-way device. Pots are sometimes constructed in two parts, called the "chamber" or "kitchen", where there is bait, and exits into the "parlor", which prevents escape. Lobster pots are usually dropped to the sea floor, one or more at a time, sometimes up to 40 or more, and are marked by a buoy so they can be picked up later.
The trap can consist of a wood frame surrounded by mesh. The majority of the newer traps found in the Northeast of the US and the Canadian Maritimes consist of a plastic-coated metal frame. A piece of bait, often fish or chum, is placed inside the trap, and the traps are dropped onto the sea floor. A long rope is attached to each trap, at the end of which is a plastic or styrofoam buoy that bears the owner's license number. The entrances to the traps are designed to be one-way entrances only. The traps are checked every other day by the fisherman and rebaited if necessary. One study indicated that lobster traps are very inefficient and allow almost all lobsters to escape. Automatic rebaiting improves efficiency.
The lobster trap was invented in 1808 by Ebenezer Thorndike of Swampscott, Massachusetts. By 1810, the wooden lath trap is said to have originated in Cape Cod, Massachusetts. New England fishermen in the United States used it for years before American companies introduced it to the Canadian fishery through their Atlantic coast canneries.
An 1899 report by the United States Fish Commission on the Lobster Fishery Of Maine, described the local "lath pots" used by Maine lobster fishers:
Lobster fishermen who become entangled in the trap line are at risk of drowning if they are pulled overboard. Best practices have been developed to prevent and reduce entanglement and to facilitate getting fishermen who have fallen overboard back onto their vessels.
As whales can get entangled in ropes, there is currently research going on into the development of rope-less lobster traps. Some designs have already been developed.
Lobster trap (finance)

A lobster trap, in corporate finance, is an anti-takeover strategy used by target firms. In a lobster trap, the target firm issues a charter that prevents individuals with more than 10% ownership of convertible securities (includes convertible bonds, convertible preferred stock, and warrants) from transferring these securities to voting stock. The term derives from the fact that lobster traps are designed to catch large lobsters but allow small lobsters to escape.
Argungu Fishing Festival

The Argungu Fishing Festival or Argungu Dance Festival is an annual four-day festival in Kebbi State and other northern states like Niger in the north-western part of Northern Nigeria. The region is made up of fertile river areas of (matanfada, mala with much irrigation and orchards (lambu in Hausa). The majority of inhabitants are fishermen who are practitioners of Isla religion. They also have Kanta Museum. The Museum is the main historical centre in Argungu for visitors across the globe. People from around the world travel to Argungu just to witness the occasion. The main purpose of the Argungu fishing festival is for fishing and unity. The festival is usually a 4-days cultural event.
The festival began in the year 1934, as a mark of the end of the centuries-old hostility between the Sokoto Caliphate and the Kebbi Kingdom. This festival has brought huge progress to the development of the state as a whole.
It is usually called a Fishing-Frenzy Festival. The festival is celebrated to mark the beginning of the fishing season in Argungu, a river-side town in Kebbi State. It is celebrated between February and March every year.
In 2005, the winning fish weighed 75 kg, and needed four men to hoist it onto the scales. In 2006, the festival banned fishing due to safety concerns relating to the low water levels. The importance of the festival to the economy has led the government to conserve fish stock by prohibiting the use of gill nets and cast nets. The Zauro polder project, an irrigation scheme in the Rima River floodplain to the south of Argungu, has been criticized because the reservoir threatens to flood the traditional site of the festival.
Activities include:
On the final day of the festival, a competition is held in which thousands of men line up along the river and at the sound of a gunshot, all of them jump into the river and have an hour to catch the largest fish. The winner can take home as much as $7,500 US dollars. Competitors are only allowed to use traditional fishing tools and many prefer to catch fish entirely by hand (a practice also popular elsewhere and known as "noodling") to demonstrate their prowess.
Purpose: The festival has many purposes which include: fishing, promoting unity, fun, and entertainment.
In the 2020 Argungu Fishing Festival, the individual who caught the biggest fish weighing about 78 kilograms was awarded N10 million, two new cars and two Hajj seats, second position, and third positions were also awarded. Over 50,000 fishermen participated in the annual festival held in Kebbi State and the winners were graded based on the weight of the fish caught. The President of Nigeria, Muhammadu Buhari visited the 2020 Argungu Fishing Festival The festival in 2020 was the 60th edition after 10 years of being on hold according to the governor of the state Abubakar Bagudu. In addition, one of the festivals goal is to enrich community unity and encourage local fish farmers.
12°44′55.100″N 4°32′17.599″E﻿ / ﻿12.74863889°N 4.53822194°E﻿ / 12.74863889; 4.53822194
Artisanal fishing

Artisanal fishing (or traditional/subsistence fishing) consists of various small-scale, low-technology, low-capital, fishing practices undertaken by individual fisherman (as opposed to commercial fishing). Many of these households are of coastal or island ethnic groups. These households make short (rarely overnight) fishing trips close to the shore. Their produce is usually not processed and is mainly for local consumption. Artisan fishing uses traditional fishing techniques such as rod and tackle, fishing arrows and harpoons, cast nets, and small (if any) traditional fishing boats. For that reason, socio-economic status of artisanal fishing community has become an interest of the authorities in recent years.
Artisan fishing may be undertaken for both commercial and subsistence reasons. It contrasts with large-scale modern commercial fishing practices in that it is often less wasteful and less stressful on fish populations than modern industrial fishing. Target 14.b of Sustainable Development Goal 14 works to provide access rights to artisanal fishers on marine resources and markets.
Hundreds of millions of people around the world rely on artisanal fisheries to live. Artisanal fishing is critically important for not only food, but for jobs, income, nutrition, food security, sustainable livelihoods, and poverty alleviation as well. Artisanal fisheries are the predominant form of fisheries in "tropical developing countries" such as Nigeria.
The importance of artisanal and small-scale fisheries have been recognized in the first internationally agreed instrument dedicated entirely to small-scale fisheries. This agreement, drafted by the Food and Agriculture Organization of the United Nations is titled the Voluntary Guidelines for Securing Sustainable Small-Scale Fisheries in the Context of Food Security and Poverty Eradication and was implemented in 2015. In addition, there is increased global advocacy to provide access for small-scale artisanal fishers to marine resources and market, this is one of the major targets of the United Nations Sustainable Development Goal 14.
A traditional dug out canoe between 3–18 meters long is used in Nigeria for artisanal fishing. Artisanal fishers in this area use gear that included, "cast nets, handlines, basket traps, longlines, set gillnets and beach and purse seines".
Fishing vessels used in Sudan include from the sharoaq, feluka and murkab al hadeed. Equipment varies by region and includes fixed nets, drift nets, seine nets, long line and cast nets.
Mönchgut Coastal Fishing Museum

The Mönchgut Coastal Fishing Museum (German: Mönchguter Küstenfischermuseum) in the German Baltic Sea resort of Baabe shows the methods of production used by fishermen living on Mönchgut, who were influential boat builders. The museum opened on 2 June 2001.
The exhibits include, among others, the 9.20 m long motorboat Ossi. The parish of Baabe acquired it after it was decommissioned, along with many other fishing boats built in Baabe. In addition, the museum displays so-called Motorreusenboote - motor boats with bow nets, including the Polk (an Anlandungsboot) complete with its original traps. The exhibition also includes a herring sorting machine, information boards about fishing and boat building as well as personalities of the local fishery.
The museum is open all-year round.
54°21′13.6″N 13°41′53.8″E﻿ / ﻿54.353778°N 13.698278°E﻿ / 54.353778; 13.698278
English Channel scallop fishing dispute

The English Channel scallop fishing dispute, also called the Great Scallop War or guerre de la coquille, occurred on 10 October 2012 or 8 October 2012, between British and French fishermen in the Channel 24 kilometres (15 mi) off the coast of Le Havre, France. The dispute arose because of a difference in fishing restrictions between the two countries. British scallop fishers are allowed to fish for scallops year round, whilst French scallop fishers are not permitted to fish between 15 May and 1 October each year. Other confrontations took place in the same area on 28 August 2018 and 13 October 2020.
Approximately 20 French fishing boats surrounded five British fishing boats and, according to the British fishermen, tried to ram the British boats, throwing rocks and nets and attempting to damage their propellers and engines. French fishermen claim their actions were in response to the British boats being inside the European Union's Common Fisheries Policy 19 kilometres (12 mi) fishing exclusion zone; British fishermen deny that they were within the exclusion zone.
The British Marine Management Organisation informed French authorities; the French Navy intervened and a meeting took place between the French and British fishermen to resolve the dispute.
On 28 August, 35 French fishing boats tried to prevent several British fishing vessels from catching sea scallops off the Normandy coast. Violence began when three large British trawlers were chased by the French fishing boats. British trawlers Golden Promise and Joanna C were damaged after being rammed and hit by stones, metal shackles, petrol bombs and rocket flares, and were eventually forced to seek shelter at Brixham. Scottish dredger Honeybourne III attempted to ram a number of French boats after a fire erupted on board; three French vessels were also damaged. The Scottish trawler eventually docked at Shoreham. The violence was condemned by both British and French officials. Talks started on 5 September but by 12 September had failed to conclude, owing to British and French intransigence. The French Navy vowed to intervene in the event of future clashes.
Subsequently, a "crab war" developed in which the British claimed that the French fishermen deliberately damaged their crab pots. This violence was also condemned by both British and French officials.
Further incidents occurred in 2020. On 13 October two British boats, Golden Promise and Girl Macey, based in Brixham, were in the Baie de Seine, near the 12-mile French territorial limit. One of the boats was surrounded by five French boats, the other by fifteen. Flares, oil and frying pans were thrown at the British boats by the French. The French boats also jammed frequencies used by the British trawlers.
Fishing industry in England

The fishing industry in England comprises a significant proportion of the UK's fishing industry. England retains a large but reduced fishing industry. Its fleets bring home fish of every kind, ranging from sole to herring.
The UK fishing industry contributed £446 million in 2019 in terms of GVA); this represents 0.02% of the UK's total GVA. Updated statistics from Marine Management Organisation on the UK fishing sector show that UK vessels landed 724 thousand tonnes of sea fish in 2017, with a value of £980 million. In 2021, 53% of fishers in the UK were based in England. The largest English region was the South West, contributing 10% of overall output in the sector.
The fishing industry in England catches a variety of different fish and seafood, including North Sea Cod, North Sea Whiting, North Sea Haddock, Southern Sea Crab, West of Scotland Nephrops and Eastern English Channel Scallops. The Department for Environment, Food and Rural Affairs is the government department responsible for fisheries in England.
Important English seafishing ports include:
The fishing industry in England was once one of the largest in the world. As a response to declining stocks, the Common Fisheries Policy imposed quotas on the amount of catch permitted to be brought ashore. This prevented a collapse in the industry and cod has since been reclassified as sustainable.
Fish processing companies are based in Grimsby (Young's Bluecrest), Whitby (Whitby Seafoods) and Lowestoft (Birds Eye).
The Marine Management Organisation implements the sea fisheries legislation in England.
The National Fishing Heritage Centre in Grimsby displays how the fishing industry in England once was. Also in Grimsby is the Sea Fish Industry Authority (SeaFish) which promotes the consumption of fish, and conducts research for the fishing and fish-processing industry. The Fishermen's Mission is a Christian charity supporting fishermen and their families.
Squirrel fishing

Squirrel fishing is the practice of enticing squirrels and attempting to lift them into the air using a nut (such as a peanut) tied to a string or fishing line and optionally some kind of fishing pole.
There has been some debate over where modern squirrel fishing originated. Squirrel fishing occurred at least as early as 1889 in the United States. The practice was popularized either by Nikolas Gloy and Yasuhiro Endo at the Division of Engineering and Applied Sciences at Harvard University or by the Berkeley Squirrel Fisher's Club (BSF), an official student group at the University of California, Berkeley that has been featured in the campus newspaper. As of 2009, Ohio State University also had a squirrel fishing club. Michigan State University joined in 2015.
コチョウラン

コチョウラン（学名：Phalaenopsis aphrodite、漢字表記：胡蝶蘭）は、ラン科植物の一つ。東南アジアに分布し、白い花をつける。この名は他の意味にも使われるが、ここではこの種のみについて記す。
コチョウランという名は、コチョウラン属 Phalaenopsis の総称としても、同属およびドリテノプシス属を含む洋ランを含む名称としても使われる。しかし和名としてのコチョウランは P. aphrodite に与えられたものである。総称としてのコチョウランについてはコチョウラン属を参照されたい。
種としてのコチョウランは東南アジアに分布する大きな平たい葉を持つ単軸性の着生ランである。白い花は美しく、よく似たファレノプシス・アマビリス P. amabilis と共に洋ランとしてのコチョウランのイメージを代表するものである。学名の種小名はギリシャ神話の愛と美と豊穣の女神アフロディテから。
多年生の着生植物で、単軸性のラン。茎はごく短く直立し、上には4枚程度の葉を密生し、下方からは多数の根を出す。根は太くて良く伸びる。
葉は二列性で折り重なって生じ、楕円形から長楕円形、表面は緑。
花茎は茎の側面から伸びて斜上して先端は枝垂れ、長さは50-80cm、時に分枝する。先端よりに十数個の花をつける。花は白で径7cmほど、側花弁が幅広く、花全体が丸く見える。唇弁は黄色を帯び、赤味のある斑紋が出る。唇弁の先端は左右に突き出してまき鬚状になる。
常緑性であり、またCAM型光合成を行う。
フィリピンから台湾に分布する。
同属のアマビリス P. amabilis は、本種に非常によく似ている。花はこの種の方が本種より多少大きく、また芯弁の基部中央の肉質突起がこの種では2個の角になるのに対して、本種では4個の角になっている。
洋ランとして栽培される。この種そのものも栽培されるが、アマビリスの方が名が通っている。また交配親としても重視され、白花大輪種はこの種を親にしたものが数多い。本種およびアマビリスは通称としてのコチョウランのイメージの基本となっている面がある。
胡喋蘭

胡喋蘭（こちょうらん）は、ホリプロに所属していた女性お笑いコンビ。
元は3人組で、「胡喋蘭」というユニット名を決めたのは先に脱退した1人だったため、残った2人のメンバーはこの名の由来を知らなかった。
いちばんはりきっていたのは脱退したメンバーだったが、事務所に入って1週間で辞めたと雑誌のインタビューで答えている。
現在も活動中のあべこは上京する時、全くお笑いに興味はなくミュージカル女優志望だったと番組で答えている。
よく胡蝶蘭と間違われる。
1998年、ホリプロ主催の「お笑いジェンヌオーディション」（女性お笑いタレントを発掘するコンテスト）で合格しプロデビュー。テレビのバラエティ番組を中心に出演をこなす。
ネタはあべこの体形とダンスを生かしたコントやショートコントが多いが、あべこが『ザ!世界仰天ニュース』のダイエット企画に参加していたこともあって、ネタの方向転換をしたこともあった。
2008年に解散、以後はあべこがピン芸人として活動。 現在はミュージカル、芝居など舞台をメインに役者として活動中。 また東京だけではなく、出身地の大分県でミュージカルの演出、脚本を手掛け評価を獲ている。
プライベートでは特技のパン作りを生かしパン教室「あべこぱん」の主宰も行っている。
パンのレシピに押していた本人が作った消しゴムはんこが人気になり、消しゴムはんこ作家としても活動中。 消しゴムはんこの屋号は「あべこはん」。
本人の作るパンと消しゴムはんこは度々ブログなどに登場する。
2016年、美味しいお米にひとめぼれし大分県玖珠町に移住。同町の観光大使「童話の里くす観光ファンタジー大使」をつとめる。
2018年から「童話の里くすファンタジーミュージカルスタジオ」を主宰。玖珠町、大分市などでミュージカルレッスンを開講し、人気を得ている。
台東県

台東県（タイドン/たいとう-けん）は、台湾省の南東部にある県。県政府所在地は台東市。
台東県は台湾の東南、東を太平洋、西を平均標高2,500メートルの中央山脈を臨む位置にある。面積は3,515.2526kmであり、台湾の全面積の9.78%を占めている。フィリピン海プレートとユーラシアプレートの造山作用により形成された地形は平地に乏しい急嶮な地形であり、またサンゴ礁によって形成された海洋地形がその特徴である。
台東地域が歴史史料の中で最初に登場するのは、オランダ統治時代の1636年である。大航海時代と称された当時、ポルトガル、スペイン、オランダが新たな市場を求めて台湾に来航した。オランダは1624年、大員（現：台南市安平区）にゼーランディア城（Zeelandia）を築城し、台湾南部の支配を開始した。1636年、瑯嶠社（現：恒春鎮）の族長が商館員による卑南覓（現：台東市）支配の協力をした。オランダは中尉のジャン・ジュリアンソン（Jan Jeuriaensen）を派遣し現地調査を実施、その後マーテン・ウェスリン（Marten Wesselingh）を卑南覓に長期駐留させたとの記録があり、これが史料における最初の台東に関する記述。
その後、ウェスリンが現地民によって殺害される事件が発生する。1642年、オランダは数度にわたり軍を派遣した。その後オランダは台湾を北部、南部、淡水、東部に分割し、その下に地方会議（Landdagh）を設置し、オランダの統治を受けた族長による支配体制を確立し、1655年までに東部43社がオランダの支配に置かれた。また経済面では瞨社（中国語版）制度を確立し、漢人商人を経由して原住民の鹿皮の専売権を確保している。
1661年に鄭成功が台湾からオランダ勢力を駆逐すると、台湾は反清復明の基地としての性格を帯びるようになる。鄭氏政権は南部一帯を中心に支配し、東部はオランダ統治方式を踏襲し、各社に土官（中国語版）を設置し自治を認め、間接統治を実施した。当時卑南覓の46社が支配下に置かれた。
1683年、清により台湾が平定された。清は施琅を派遣し、台廈道経理およびその下に一府三県を設置したが、台湾東部に関しては統治を行うための知識を得ていなかった。当初は鄭政権の統治体制を踏襲し、1696年には卑南覓など65社が入貢し、大清子民としての地位を与えられ、卑南王に冊封ことで台湾東部の名義的な統治権を維持していた。清の官人が実際に東部に進出するのは1721年、朱一貴の乱（中国語版）に際してである。清はその残党と追捕するため、台湾東部に鄭惟蒿、林天作および通訳の章旺を卑南覓に派遣し、現地の社の協力を得て朱の残党を捕らえている。
嘉慶年間になると、台湾の人口は200万人を超え、西部平野部は開発されつくされ、それ以降は台湾東部への進出が主となった。1804年に屏東小琉球の陳必先が火焼島（現在の緑島）に上陸し、公館を建設したのが漢人による東部開拓の始まりである。1820年ころになると、小琉球の漁民30余名が火焼島に上陸し、中寮という集落を形成するなど、地道な入植が進められた。1860年頃になると水底寮（現在の屏東県枋寮郷）の商人である鄭尚開が台東平野に入植し稲作を開始、また宝桑庄という拠点を築き、これが現在の台東市のルーツとなった。その後も猴仔蘭（カワラン）、知本（テポル）、呂家（リカ）、卑南（ピユマ）、里壠（リラン、現在の関山鎮）、成広澳（現在の成功小港）への入植が進み、1873年には打狗（現在の高雄市）の間に便船が設けられた。
1871年、台風にて台湾東部に琉球漁船が漂着し、66名が恒春半島の八瑤湾に上陸したが、牡丹社の住民により殺害された（牡丹社事件）。当時琉球の宗主権問題で清と対立していた日本政府が出兵する台湾出兵のきっかけとなった事件である。清側で事件の処理を担当した福建海防大臣・沈葆楨は日本軍撤兵後に台湾経営に着手し、北洋大臣の李鴻章に対し台湾東部は資源豊富な地域と報告すると同時に、その防衛の重要性を建議、これより清による積極的な東部開発が始まった。1875年には台南に設置していた南路撫民理番同知（中国語版）を卑南に移し、その下に撫墾局、卑南庁を設置し、台湾東部の直接統治に着手した。また1877年には緑島、蘭嶼を正式に清の版図に編入、1884年には福建台湾省を新設するなどその統治体制は台東地域に浸透していった。
1895年の下関条約により台湾が日本に割譲されると、台湾原住民による抗日活動が行われたが、1897年には日本軍はこれを完全に平定、台湾に6県3庁を設置し、台東地域には台東庁が設けられ、その下に卑南、水尾、奇萊の三弁務署が設置された。1909年には台東庁より花蓮に独立した花蓮港庁が設置され、台東庁は現在の台東県を管轄するようになった。この時の行政区分が現在でも用いられている。
日本統治時代、台東地区では林業と農業を積極的に興業し、1904年の賀田組、1910年の塩水港製糖株式会社、1912年の台湾製糖株式会社、1919年の花蓮木材株式会社等の企業が進出し、蔗作、製糖、林業、樟脳を主とする産業が誕生している。この産業発展にあわせて1914年には台湾銀行台東支行が開設され、金融発展でも大きな進捗が見られた。
1945年、日本の敗戦により中華民国が台湾を接収し、台東には台東県が設置され現在に至っている。
台湾の県では最も原住民の比率が高く、全体の半分は原住民である。
高中・高職以下の教育機関は下部行政区域の項目を参照
座標: 北緯22度56分 東経120度56分﻿ / ﻿北緯22.933度 東経120.933度﻿ / 22.933; 120.933
ファレノプシス (競走馬)

ファレノプシスは日本の競走馬、繁殖牝馬。1998年の桜花賞、秋華賞、2000年のエリザベス女王杯などを制した。1998年度JRA賞最優秀4歳牝馬、2000年度同最優秀5歳以上牝馬。馬名は、胡蝶蘭の学名である。
半弟に2002年のピーターパンステークスを制し、日本生産馬として43年ぶりのアメリカ重賞優勝馬となったサンデーブレイク（父フォーティナイナー）、2013年東京優駿優勝馬キズナ（父ディープインパクト）がいる。
母のキャットクイルは従兄にGI競走3勝を挙げたビワハヤヒデと、クラシック三冠を含む同5勝のナリタブライアンがいる。マエコウファームを経営する前田幸治はキャットクイルを1993年にイギリスで行われたセリ市で落札した直後に、ビワハヤヒデの管理調教師の浜田光正に産駒の管理と翌1994年の種牡馬の選択を依頼し、浜田がこの年のクラシック戦線を賑わせていたナリタブライアンの父のブライアンズタイムを推薦したことで前田は2頭を交配させた。
1995年4月、北海道新冠町のマエコウファーム（後のノースヒルズマネジメント 現・ノースヒルズ）にてキャットクイルは後のファレノプシスとなる黒鹿毛の牝馬を出産した。その血統背景から誕生前より大きな期待を掛けられていたが、同馬は幼駒の頃から体質が弱く、「すくむ体質」だったため調教がままならず、逆体温にも悩まされた。また後躯が非常に貧弱で、競走馬にはなれないのではないかとも見られていた。
しかし3歳春頃より急速に状態が良化していき、9月には栗東の浜田厩舎に入る。当初浜田はその能力に懐疑的であったが、調教を続ける内に後躯の状態が良化、優れた動きを見せ始めた。
1997年11月30日、阪神開催の新馬戦でデビュー。鞍上は浜田厩舎所属の若手騎手・石山繁が務めた。脚への負担を考慮してダート競走への出走であったが、2着に9馬身差・2歳レコードタイムでの圧勝を収める。続く条件戦、年明け緒戦のエルフィンステークスと快勝。春に控えた牝馬クラシック戦線への最有力候補と目された。
3月のチューリップ賞（桜花賞トライアル）で重賞に初出走。前年の最優秀3歳牝馬アインブライド、シンザン記念で牡馬を退けたダンツシリウス等を抑え、1番人気に支持された。しかし馬体重は414kgと細化、レースもスタートで出遅れると、道中から直線にかけて終始馬群に包まれた状態となり、ダンツシリウスの4着に終わった。状態の悪さに加え、騎乗ミスが明確であったと判断され、この競走を最後に石山は降板となる。クラシック初戦の桜花賞に向けて、新たな鞍上には武豊を迎えた。
4月12日の桜花賞では3番人気であったが、前走から10kg増と状態は回復を見た。レースは道中中団前方から、直線で逃げ粘るロンドンブリッジを交わして優勝。重賞初勝利をクラシックで果たした。生産者兼馬主の前田幸治にとっては、牧場創設14年目で初めてのGI制覇となった。
クラシック二冠を目指した優駿牝馬（オークス）では、戦前から2400mという距離への不安説があった。レースでは後方待機策から直線で追い込むも、エリモエクセルとエアデジャヴーを捉えきれず、3着に敗れた。競走後に武は「これほど距離が持つとは思わなかった。失敗した」と、不安から消極的なレース運びとなったことを悔やむコメントを出している。
浜田の方針から夏は放牧に出されず、栗東で過ごした。9月27日にローズステークス（秋華賞トライアル）で復帰、前走から一転して先行策からの勝利を挙げた。迎えた牝馬三冠最終戦・秋華賞ではエアデジャヴーに1番人気を譲ったものの、中団待機から最終コーナーで先頭に並び掛け、直後先頭からゴールまで押し切り優勝。牝馬二冠を達成した。
競走後、浜田からジャパンカップ出走が表明されたが、状態の不安から回避となり、休養に入った。翌年1月には当年の最優秀4歳牝馬に選出された。
休養の後、翌年3月に復帰。緒戦のマイラーズカップは10着と大敗を喫したが、次走の京王杯スプリングカップは勝ったグラスワンダーから1馬身余りの差で5着と、復調を見せた。しかし春の目標とした安田記念を前に熱発を起こし、休養に入る。
夏に札幌記念で復帰すると、同期のクラシック二冠馬・セイウンスカイに半馬身差の2着となる。その後は間隔を開け、秋の目標としたエリザベス女王杯に出走、当日1番人気に支持された。しかし最後の直線要所で進路を失い、6着に終わる。年末にはグランプリ・有馬記念に出走するも8着と大敗し、シーズンを終えた。
不利を受けて敗れたエリザベス女王杯の雪辱を期し、翌2000年も競走生活を続行する。しかし緒戦に予定していたフェブラリーステークスを蕁麻疹で回避、改めて復帰したマイラーズカップでは10着と大敗し、さらに競走後に脚部不安を生じて休養に入った。前年と同様に札幌記念で復帰するも7着に終わり、競走後には球節炎を発症する。これを受け、エリザベス女王杯へは前年と同様に直行となった。
11月12日、エリザベス女王杯を迎える。本競走をもっての引退が表明されており、当日は「究極の仕上げ」という好調で臨んだ。松永幹夫を鞍上に3番人気の支持を受けると、レースは2番人気トゥザヴィクトリーが先導するスローペースの中、5、6番手を進んだ。そして最終コーナーにかけて先行馬を捉えに動くと、最後の直線では粘るフサイチエアデールをゴール前で交わし、半馬身の差を付けて優勝。秋華賞以来およそ2年振りの勝利で、引退を飾った。
翌年1月5日、京都競馬場で引退式が行われ、エリザベス女王杯のゼッケン「2」を着けてファンにラストランを披露した。その馬名に因み、記念撮影では胡蝶蘭で編まれたレイが掛けられ、関係者にも胡蝶蘭の花束が手渡された。同月、エリザベス女王杯優勝が評価され、2000年度の最優秀5歳以上牝馬に選出された。
引退後は故郷ノースヒルズマネジメント(現・ノースヒルズ)で繁殖牝馬として供用されていたが、2016年7月1日にクモ膜下出血のため、死亡した。
母はビワハヤヒデ・ナリタブライアンの母パシフィカスの半妹。父ブライアンズタイムはナリタブライアンと同じであり、同馬とは「4分の3同血」となっている。