Prangande gjenbruk (2026)

#### KAPITTEL 6

# Prangande gjenbruk

Bjørn Sverre Hol Haugen Norsk Folkemuseum

#### Abstract

In Norwegian museums as well as private homes, an impressive amount of clothes made of 18th Century silks are preserved. Many of these garments were in use for christening ceremonies among rich farmers in 18th and 19th Century Norway. Throughout the 18th Century, the use of silk garments was restricted due to sumptuary laws. The question this paper raises, is how such restrictions were handled in Norway, and particularly what roles the garments themselves played in 18th Century dress practices.

The analysis draws on Actor-network theory and concludes that the reuse of silks for baptism showed off the wealth of rich farmers. At the same time, ceremonial clothes for baptism did not really belong to any particular member of a household, which gave the garments a loophole through the strict regulations.

Keywords: silk fabrics, dress practices, Actor-network theory, baptism, sumptuary laws

På 1700-talet var det eit rikt mangfald av dåpsklede i bruk mellom norske bønder. I landbruksbygdene som omkransar hovudstaden, var det gjævt å syne at ein hadde pengar å handle for, og klesdrakta eigna seg godt som velstandsmarkør. Ikkje minst var barnedåp ei livshøgtid for å vise seg på kjerkegolvet med etterslekta i all sin prakt. Silke var forbode av kongen i København. Korleis kunne bøndene omgå kongeleg lovverk og kle opp dåpsbarna sine over sin stand?

# Skinnande silke

Mange prangande dåpsklede er tekne vare på i private heimar og museum, laga av eksklusive materiale som damask og brokade, garnert med metallkniplingar og fôra med silke eller trykt bomull.

På bordet framfor meg ligg ein tekstil (figur 1). Det er ført inn i Domkirkeodden si samling mens museet framleis heitte Oplandenes Folkemuseum, tidleg på 1900-talet, katalogisert som «Dåpsslynge».1 Dåpsplagg med nemningar som «dåpskåpe» eller «dåpssvøp» er registrert ved mange museum, og plagga liknar kvarandre sjølv om nemningane er litt ulike. Fasongen og nemninga med «dåp» i seg knyt dei saman. Dåpsplagget som ligg framfor meg, er av mangefarga, mønstra silke med innvovne metalltrådar. Det er dekorert med ein brei metallknipling og fôra med både trykt bomull og lysegul plysj. Langs ytterkanten er det sydd på eit krappraudt band med frynser. Plagget liknar andre dåpsplagg frå 1700-talet, men er likevel litt annleis. Overkanten på plagget går ut i ein spiss på kvar side, mens alle andre dåpsslynger og dåpskåper har ein jamn overgang mellom den hetteliknande overdelen og resten av plagget. Plagget må ha vorti slik fordi det er sauma om frå noko anna. Eg lar denne omsaumen følge meg inn i ein diskusjon om silkedåpsklede hos austnorske bønder på 1700-talet.

<sup>1</sup> OF.9934ab. Saman med dåpsslynga høyrer ei smekke i eit anna silkestoff, men med same type fôr. To dåpsluver frå same givar, i andre stoff, men dekorert på same vis, har fått registreringsnummer OF.9935 og OF.9936.

Eg tar utgangspunkt i eit utval konkrete dåpsplagg, tolkar type, materialbruk og saum for å drøfte kva som kan vera opphaveleg og kva som er omsaum. Det er nettopp omsaumen eg freistar å finne svar på; kvifor har så mange dåpsklede så eksklusive material, og kva rolle kan omsaumen ha hatt?

I denne diskusjonen stør eg meg på mitt tidlegare arbeid med luksusforordningar, i ph.d. avhandlinga «Virkningsfulle tekstiler – i østnorske bønders draktpraksiser på 1700-tallet», og særleg kapittelet «Kongen befaler!».2 På same vis som eg der drøfta kva plass importerte kamgarnstekstilar av ull hadde mellom den meir eksklusive silken og dei simplare, heimevovne ullkvalitetane, tar eg også i dette arbeidet utgangspunkt i relasjonane mellom styresmakter, bønder, økonomi, sosiomaterielle grupperingar – og tekstilane.

*Figur 1: Dåpsplagg frå Løten, nå i Domkirkeodden si samling. Foto: Roger Johansen / Anno museum.*

<sup>2</sup> Bjørn Sverre Hol Haugen, «Virkningsfulle tekstiler – i østnorske bønders draktpraksiser på 1700-tallet» (Ph.d.-avhandling, Universitetet i Oslo, 2015).

Eit slikt relasjonelt perspektiv på kulturhistoria har etter kvart vorti vanleg og akseptert, med særleg stor påverknad frå teoribyggarar innanfor «Science and Technology Studies» (STS) og aktør-nettverk-teori (ANT). Ein av dei som har arbeidd mye med dette, er sosiologen John Law. I ein særs ofte sitert artikkel diskuterer han korleis både menneske og ikkje-menneske blir avgjerande for portugisisk imperialisme på 1400-talet. I studien er båtar, vind, kunnskap om segling, mannskap, kongemakt, økonomi og oppdagartrong hos einskildpersonar drøfta som likestilte aktørar i eit nettverk.3

Law legg særleg vekt på korleis makt kan utøvast i ein slik situasjon, der ei rekke «trente agentar» blir viktige fordi dei kan reise ut med ein bodskap – og fordi dei kan returnere til utgangspunktet. Dei trente agentane er menneske, sjølvsagt, men dei agerer ikkje åleine. På oppdagingsferda har dei med seg dokument og instrument. I mi undersøking av forbodne dåpsklede hos norske bønder kjem dei trena agentane i form av embetsmenn som fører med seg lovheimlar, bøter, stempel og kunngjeringar.

I arbeidet sitt ligg Law tett opptil ANT sitt antireduksjonistiske program. Dette går ut på at ingenting kan reduserast til noko anna enn seg sjølv, og frå programmet vart formulert, har det hatt innhald av kritikk mot ein særskilt bruk av omgrepet «kontekst».4 Det har vori vanleg i både samfunnsvitskap og humaniora å referere til ein ekstern kontekst eller å tolke handlingane til aktørane vi undersøker, som resultat av eller påverknad frå ein utanforliggande kontekst.5 Innanfor ANT er det eit mål å trekke inn alle fenomen som har verknad på studieobjektet, og diskutere dei som likestilte aktørar.

ANT-historikaren Kristin Asdal hevdar at ein likevel ikkje treng å fornekte alle former for kontekst. Det vil i alle historiske samanhengar vera noko som er der frå før, og som anten har eller ikkje har verknad på det

<sup>3</sup> John Law, «On the Methods of Long Distance Control. Vessels, Navigation, and the Portuguese Route to India», i John Law (red.), *Power, Action and Belief. A New Sociology of Knowledge?*  (Routledge, 1986).

<sup>4</sup> Kristin Asdal, «Contexts in Action – And the Future of the Past in STS», *Science, Technology, & Human Values* 37, nr. 4 (2012), 281.

<sup>5</sup> Asdal, «Contexts in Action», 281.

vi studerer, men det er ikkje ein passiv kontekst. Det er ein aktiv kontekst som legg til noko til den gjeldande situasjonen. Ho kallar dette ein «adderingsfilosofi»; aktørar og situasjonar legg til noko til det som alt finst.6 Denne addisjonen veks fram av kva aktørar som verkar saman i den aktuelle situasjonen, og slik verknaden(e) kjem til syne i kjeldematerialet.

Ei gruppe dåpsklede frå 1700-talet får vera min veg inn i diskusjonen om prangande gjenbruk, og eg følger dei inn i ulike situasjonar dei er involverte i. Eg har gått gjennom alle dåpsplagg ved Domkirkeodden på Hamar, tilsvarande dåpsklede frå andre museum blir trekte inn for samanlikning. Ein del av desse er grundig analyserte gjennom tidlegare forsking.

#### Svøypt i silke – dåpsklede på 1700-talet

Den som i størst mon har undersøkt norske dåpsklede frå 1700-talet, er etnologen Inger Lise Christie, i tillegg er det publisert ei rekke presentasjonar av lokale og regionale dåpsklede.7 Christie har gruppert ulike typar dåpsklede frå 1700-talet, og felles for alle er at det vesle barnet var hardt surra med band og stoffremser, anten berre beina eller heile kroppen. Inst var barnet kledd i ei skjorte på overkroppen og ei tøybleie på underkroppen.

<sup>6</sup> Kristin Asdal og Ingunn Moser, «Experiments in Context and Contexting», *Science, Technology, & Human Values* 37, nr. 4 (2012), 293.

<sup>7</sup> Inger Lise Christie, «Bånd-belte, linde-list. Båndveving i Norge belyst ved lindebånd teknikk og mønster, bruk og funksjon» ([I.L. Christie], 1978); Inger Lise Christie, «Dåpslinder fra Østerdalen», i Trond Gjerdi, Anne Kjellberg og Gerd Aarsland Rosander (red.), *1700-årene. By og Bygd. Årbok for Norsk Folkemuseum* (Norsk Folkemuseum, 1981); Inger Lise Christie, «Spebarn i 'linde og reiv'», (Norsk Folkemuseum, 1983); Inger Lise Christie, *Et reivebarn* (Norsk Folkemuseum, 1976); Inger Lise Christie, *Dåpsdrakter*, i Johanne Huitfeldt (red.), *Vi ser på kunsthåndverk i Norge*, bd. 24 (Huitfeldt, 1990); Lise Emilie Talleraas, «Dåpskåper og luer – et nytt liv for silkekjolene», i Lise Emilie Talleraas, Ellen Runderheim og Haakon Graffer Livland (red.), *Motebevisste vestfoldinger. Draktskikk i grevskapene 1700–1860* (Vestfoldmuseene, 2020); Berit Bjerkem, «Dåpsdrakter og dåpskleda», i Torstein Engum Bruvoll (red.), *Årbok for Nord-Trøndelag Historielag* (Nord-Trøndelag Historielag, 2004); Kari Hensrud, «Dåpsplagg og dåpstradisjoner», i Arnfinn Gravem (red.), *Årbok for Hadeland* (Gran, Jevnaker og Lunner kommuner, 1992); Kirsten Katrine Nøklebye, «Dåpspraksis og dåpsklær i Vest-Agder på 1800-tallet», i *Vår barndoms have. Årbok for Vest-Agder Fylkesmuseum* (Vest-Agder Fylkesmuseum, 1988).

Rundt dette var det bretta eit stoffstykke, som så vart surra stramt med eit band eller ei tøyremse, kalla «reiv» og «linde».8

Desse tekstilane var av type felles over store område, men i materiale, teknikk og utsjånad synte dei både regionale og sosioøkonomiske skilnader.9 I tillegg kom plagg som ytterlegare synte store geografiske skilnader. Eg går ikkje gjennom alle her, men nemner dei som var vanlege i dei sentrale austlandsstroka eg gjer til mitt område.

Eit viktig plagg ved dåpen var luva. Det var den som fortalde om barnet var ei jente eller ein gut. Jentebarna hadde luve av to spegelvende sidestykke og eit midtparti frå isse til nakke. Gutebarna var kledd i luve av sektorforma kilar som møttest i eit punkt ved hårkrona. Hos velståande familiar laga dei dåpsklede med sett av både jente- og guteluve, medan dei venta på å sjå kva kjønn barnet hadde.10

Når barnet vart linda/reiva, vart det til ein stram, liten bylt som heldt seg i ro. Reivebanda kunne vera særs dekorative i seg sjølve, men det var også vanleg å feste ei smekke utanpå som dekte bylten frå halsen til fotenden. Om barnet berre var linda frå føtene til oppunder armane, men hadde armane fri, kunne det utstyrast med ei trøye, og smekka vart anten overflødig eller kortare. Overgangen frå å linde armane til å sleppe dei fri gjekk ifølge den danske draktforskaren Ellen Andersen føre seg i siste del av 1700-talet.11

Utanpå dette igjen vart barnet svøypt i eit teppe, lagt i ein pose eller eit fasongsydd svøyp med fastsydd pute – eller det fekk ei slags kåpe med hette omkring seg. Det er slike kåper eller kepar med hette som er dei viktigaste plagga eg drøftar i denne artikkelen. Eg vel å kalle dei for hettekep og dåpskep i det vidare arbeidet.

Når vi i dag er vande med at dåpsbarn er kledd i ein kjole, så kom det plagget også i bruk på 1700-talet. Og ein del dåpskjolar har 1700-talsmateriale i seg. Ein slik er frå Furnes i Hedmark, og han kom inn til Norsk

<sup>8</sup> Christie, *Dåpsdrakter*, 24, 33.

<sup>9</sup> Sjå til dømes NF.1944-0346 som er eit særs eksklusivt sett av svøyp, linde, guteluve, jenteluve og hettekep.

<sup>10</sup> Lena Rangström, *Kanonsalut och vaggor – Kungliga födslar och dop* (Atlantis, 2006), 22.

<sup>11</sup> Ellen Andersen, *Moden i 1700-årene* (Nationalmuseet, 1977), 159.

Folkemuseum i 1930.12 Familiesoga fortel at dåpskjolen er ein av tre like, og at dei vart sauma om frå ein brurekjole (figur 2). Bygdebokforfattaren og museumsstyraren Toralv Bleken-Nilssen foreslo at det kunne ha vori brurekjolen til Marte Frøberg da ho gifta seg til Lier i Furnes i 1769.13

Det kan godt hende. Broderiet har preg av rokokkostilen frå midten av 1700-talet. Fleire dåpsklede er også komne inn til norske museum med heilt parallelle forteljingar om omsaum frå brudekjole.14

Problemet i den samanhengen eg vil drøfte her, er at det ofte er uråd å veta kva tid brurekjolen vart til dåpskjolar. I og med at det er 1700-talet sine dåpsklede som er oppe til diskusjon her, vel eg å gå bort frå kjolane og heller sjå på nokre av hettekepane som er tekne vare på.

*Figur 2: Dåpskjole frå Furnes i Ringsaker. Ifølge familiesoga vart plagget laga av ein brurekjole frå 1700-talet. Foto: Christian André Strand / Norsk Folkemuseum.*

<sup>12</sup> NF.1930-0130.

<sup>13</sup> Toralv Bleken-Nilssen, *Furnes bygdebok*, bd. 2 (Furnes historielag, 1956), 422. Eit identisk broderi er ved Asker museum, der historia er at det kjem frå familien Kiønig, altså frå embetsstand. Takk til Randi Malm som gjorde meg merksam på dette.

<sup>14</sup> Sjå til dømes NF.2023-1245, Romerike; Talleraas, «Dåpskåper og luer – et nytt liv for silkekjolene», 139.

# Kep med hette

Dei mange hettekepane i norske museum bærer med seg 1700-talet gjennom materiala dei er laga av. Dei har proveniens frå både embetsstand og bondestand, og for den siste grupperinga har dei eit tyngdepunkt frå sentrale område omkring hovudstaden.

Eg studerer ein dåpskep frå Ringsaker. Kepen er i lys silke med mønster i striper (figur 3). I stripene er det voven inn sølvfarga trådar saman med fleirfarga blomemønster. Slike stripestoff kom på moten i 1770-åra, og stoffet kan godt vera frå den tida.15 Heile dåpskepen er sauma av same materiale, og det høyrer også ei smekke til, i same stoff. Både kep og smekke er fôra med einsfarga sterk grøn silke, og dekoren er av metallkniplingar. Bøndene som åtte dette dåpssettet, sto ikkje tilbake for nokon av høgre stand når dei viste seg på kjerkegolvet med dåpsbarna sine. Smekka er lang, og øvste kanten er forma etter halsen på barnet, så denne må ha gått heilt opp. Eg undrar meg over om dåpsbarna som brukte dette settet, vart linda etter den gamle skikken, med armane i kors over bringa.

Som type er det godt dokumentert at slike dåpskepar kom i bruk på 1700-talet, men for det kan dei jo godt vera yngre. Kunsthistorikaren Anne Kjellberg viser til eit notat som heng ved ein dåpskep frå Hobøl i Østfold, der det står at han var i bruk heilt fram til 1860-åra.16 Det ser ut som det er ein tendens til at dåpsklede frå embetsmannsmiljø og byborgarskap er betre dokumenterte enn dei frå bondemiljø.17 Det er difor naudsynt å drøfte nokre dåpskepar frå bondemiljø som har årstal knytt til seg.

Eg samanliknar med ei anna dåpsdrakt. Denne er frå garden Vaker i Hole på Ringerike (figur 4). Etter familiesoga skal diktar og eventyrsamlar Jørgen Moe vera døypt i drakta. Søndag før pinseeftan i 1813 vart gutebarnet Jørgen Moe boren til dåpen i Hole kjerke. Truleg var det farsyster

<sup>15</sup> OF.9052ab; Nathalie Rothstein, *Silk Designs of The Eighteenth Century. In The Collection of The Victoria and Albert Museum, London. With a Complete Catalogue* (Thames and Hudson, 1990), 54.

<sup>16</sup> Anne Kjellberg, «To silketøyer og et stempel. Spor etter 1700-årenes overdådighetsforordninger», i Halvard Bjørkvik (red.), *By og Bygd. Årbok for Norsk Folkemuseum* (Norsk Folkemuseum, 1987).

<sup>17</sup> Christie, *Dåpsdrakter*, 47.

hans, Inger Vaker, som hadde det ærefulle oppdraget å bera dåpsbarnet fram for presten. Etter familietradisjonen var han kledd i ei dåpsdrakt av

edlaste silke, som vart teken vare på i familien, like til ho i 1898 vart kjøpt inn til Norsk

Folkemuseum.18 Det er uvisst om dåpsdrakta var laga til vesle Jørgen, eller om ho er eldre. Både silkestoffet og fasongen på dåpskleda er aktørar som sender meg tilbake til 1700-talet. Til Jørgen Moe si dåpsdrakt høyrer det også ei silketrøye, så det er sikkert at han hadde armane fri, i motsetnad til barna som brukte dåpskepen frå Ringsaker.19 Den aktøren som likevel festar dåpskleda etter Jørgen Moe aller mest til 1700-talet, er eit stempel.

*Figur 3: Dåpskep frå Ringsaker, laga av silke med innvovne blomar i stripeform og fôra med grøn silke. Foto: Roger Johansen / Anno museum.*

18 NF.1898-0941.

<sup>19</sup> Tove Engelhardt Mathiassen, «Luxurious Textiles in Danish Christening Garments: Fashionable Encounters Across Social and Geographical Borders», i Tove Engelhardt Mathiassen, Marie-Louise Nosch, Maj Ringaard, Kirsten Toftegaard og Mikkel Venborg Pedersen*, Fashionable encounters. Perspectives and trends in textile and dress in the early modern Nordic world* (Oxbow Books, 2014), 189.

*Figur 4: Dåpsdrakt frå Ringerike med kep av brosjert silke fôra med trykt bomull, smekke av same silkestoff og luve og trøye av andre silkekvalitetar. Foto: Christian André Strand / Norsk Folkemuseum.*

Godt synleg, litt nede på slepet på dåpskåpa, er eit rundt merke med kong Christian 7. sitt monogram, årstalet 1786 og teksten «TIL BRUG» (figur 5). Jørgen Moe var nemleg av bondeslekt, sjølv om han seinare studerte teologi og vart både prest og biskop. Og bøndene på 1700-talet hadde ikkje lov til å bruke silke. Det hadde kongen kunngjort, og for å vera sikker på at bøndene gjorde som han ville, måtte dei levere inn dei silkeplagga dei hadde, til kontroll og stempling.20 Denne kontrollen var forbi før Jørgen kom til, forordninga vart oppheva i 1799, men silke var stadig det gjævaste materialet, og det er lett å tenkje seg korleis det både knitra og blenkte da faster Inger bar Jørgen Moe til dåpen.

Det vesle stempelet på slepet på denne dåpskåpa fører med seg ei omfattande historie med relasjonar til merkantilistisk økonomisk tenking, til

<sup>20</sup> Gerd Mordt, «Luksus som problem i 1743. Embetsmennenes syn på forbruk i den norske befolkningen i 1743», *Heimen* 47, nr. 2 (2010).

kongen i København og til Spitalsfield ved London. Der var nemleg stoffet voven, attribuert og datert av Nathalie Rothstein, dåverande silkeekspert ved Victoria and Albert Museum i London.21 Ho vart overvelda over kor mange eksklusive silkestoff som fanst frå norsk bondemiljø. Det er lett å si seg samd med henne i det.

Jørgen Mo kan ikkje vise dåpskleda sine til 1700-talet, ettersom han vart døypt i 1813. Men einskilde trekk ved dåpskepen hans kan likevel føre tidfestinga lengre bakover.

Kepen har tydeleg preg av omsaum. Kepen vart stempla i 1786, så stoffet han er laga av, måtte altså høyre til ein bondefamilie på det tidspunktet. Om dåpsplagget fekk den forma det har i dag, fyrst i 1813, er det lett å tenkje seg at ein ville ha klypt bort den stoffbiten som var stempla. Når det ikkje er gjort, kan det tyde på at dåpskleda har hatt same fasong sidan før 1786. Men det er ikkje sikkert.

Stempelet er plassert temmeleg sentralt på slepet, i ytterkanten av eit fleirfarga, brosjert blomemotiv. Om ein ser snøgt på plagget, er det fort gjort at stempelet gøymer seg. Det kan altså hende at dåpsbarn etter dåpsbarn vart boren fram i kepen utan at stempelet vart lagt merke til. Fasongen på kepen spelar også inn. Når eit reiva barn blir lagt i hettekepen, blir heile bylten omslutta av den øvste, smale delen. Så fell slepet ned, med hovudstoffet inn mot ho som bærer barnet, og fôret blir meir synleg. Dette visste så klart dei som sauma om eit eldre plagg, og kanskje var det difor ikkje så viktig om stempelet vart med vidare.

Eit anna forhold som er med og bygger oppunder dette argumentet, er at verken dåpstrøya eller smekka har stempel. Stempelaktøren er fråverande. Enda eitt fråver peikar i same retning. Det finst nemleg ein dåpskep til som er sauma av nett same stoffet. Den kom inn til det som da heitte Ethnografisk Museum (nå Kulturhistorisk museum) i 1883, og i 1906 vart gjenstanden overført til Norsk Folkemuseum.22 Siste private eigar var Ole Dehli, og

<sup>21</sup> Astrid Bugge, «Noen engelske Spitalfields-silker på norske bondegårder», i Trond Gjerdi, Anne Kjellberg og Gerd Aarsland Rosander (red.), *By og Bygd. Årbok for Norsk Folkemuseum* (Norsk Folkemuseum, 1981).

<sup>22</sup> NF.1906-1243.

om han står det ikkje meir i museumsregisteret enn at både han og kepen var frå Ringerike. Det må vera Ole Christensen Dæhli (1818–1891) på Nordre Dæli i Hole på Ringerike, son av Christen Gulbrandsen Dæhli (1776–1867) og Marthe Olsdatter Wager (1788–1874). Ole levde ugift, utan etterkommarar, som det står i bygdeboka, og han testamenterte garden til ein slektning på morssida.23 Truleg har mor hans hatt med dåpskepen frå heimgarden Vestre Vaker.

*Figur 5: Tre dåpskepar knyter seg til garden Vestre Vaker på Ringerike, og to av dei vart stempla i 1786 med kong Christian 7. sitt monogram og teksten «TIL BRUG». Foto: Christian André Strand / Norsk Folkemuseum.*

Dei to dåpskepane kom altså begge frå Vestre Vaker, og truleg er det rett som Kjellberg skriv, at dei kan vera laga av same kjolen.24 Ingen stempelaktør på denne dåpskepen. Dette bygger oppunder teorien om at kjolen vart til

<sup>23</sup> Gudmund Bakke, *Hole bygdebok*. Bd. 3. *Bygda og folket: Bosettingshistorie på Røyse (Holefjerdingen)* (Hole kommune, 2004), 296.

<sup>24</sup> Andreas Lagesen, *Ringerikske slekter. Oplysninger om slekter og slektsgaarder*. Bd. 3. *Slekter fra Norderhov hovedsogn* (Grøndahl, 1935), 405; Anne Kjellberg, «To silketøyer og et stempel».

fleire dåpskepar etter 1786, ettersom berre den eine er stempla. Men det er heller ikkje sikkert.

Frå Vestre Vaker på Ringerike kjem også ein tredje dåpskep, i eit heilt anna silkestoff. Også denne vart stempla i 1786.25 To forhold legg seg til situasjonen frå 1786 og gjer at eg kjenner meg trygg på at dette stempelet vart sett på dåpskepen og ikkje eit anna plagg som seinare vart sauma om til dåpskep.

Det eine er at plasseringa her er meir synleg. Rett nok sit stempelet på slepet på denne kepen også, men midt på, heilt nedst mot underkanten. Dessutan er det svarte stempelet sett på eit einsfarga, lyst silkestoff. Det andre er at dette lyse silkestoffet er felt inn som ei lys tøyremse i eit rosaraudt, mønstra silkestoff. Om dette vart gjort etter at luksusforordningane hadde mista krafta si, ser eg det som lite truleg at stempelet hadde vorti med. Da hadde ein heller skøytt den kvite silkestoffremsa. Slik argumenterer aktørane silkestoff, stempel, fråver av stempel og slektshistoriske opplysingar for at i alle fall den eine dåpskepen har vori som han er, sidan før 1786.

Enda tre silkeplagg vil eg føre inn i nett den diskusjonen, det fyrste er eit livstykke frå Hallingdal. På ein gard i nedre Hallingdal har dei eit livstykke med stempel på innsida.26 Ein bit av stoffet som prydar utsida av plagget, er skonert på innsida framme, og den biten har same stempel som dåpskepane. Om stemplinga vart gjort på dette livstykket, vil eg tru stempelet hadde komme godt synleg på utsida. Ein annan kjent tekstil med slikt stempel er eit vattert teppe som nå er i Nasjonalmuseet. Der er stempelet sett i hjørnet på rettsida, godt synleg.27 Det siste draktplagget eg veit om som har eit slikt stempel, er ein kep for vaksne kvinner, nå hos Hadeland Folkemuseum, der stempelet også sit godt synleg nedst på kepen.28 Den vesle stempelaktøren nøydde seg ikkje med å sitta på innsida av plagga i 1786.

<sup>25</sup> NF.1898-0946.

<sup>26</sup> Vibeke Hjønnevåg, «Draktskatten etter Ingeborg Fingarsdatter Devegge-Rudningen (1757– 1834)», *Dølaminne* 42 (2010). Takk til samlingsforvaltar Vibeke Hjønnevåg ved Hallingdal Museum for utfyllande opplysingar.

<sup>27</sup> OK.1966-0016. Takk til kurator ved Nasjonalmuseet, Janne Helene Arnesen, for utfyllande opplysingar.

<sup>28</sup> HF-00960. Takk til samlingsforvaltar Grethe Johnsrud ved Hadeland Folkemuseum for utfyllande opplysingar.

Ut frå dette meiner eg det er rimeleg at dåpskepar laga av 1700-tallsstoff også kunne vera sauma om til dåpskepar før dei vart stempla i 1786. Men det forklarer jo slett ikkje kvifor det er så få dåpskepar som har stempel. Eg vil argumentere for at dette var fordi dåpsklede hadde ein heilt særskilt status i bøndene sin prangande gjenbruk.

### Kongeleg stempel

Stempelet frå 1786 går attende til ei forordning som kom tre år før. Da kong Christian 7. sendte ut dei nye forordningane sine i 1783, gjekk han lenger enn nokon gong før i kongelege forsøk på å regulere privatlivet til undersåttane. Styresmaktene proklamerte ein overordna strategi, som var å få ned forbruket hos rike bønder. Taktikken var å argumentere med at forbruket var til skade for kongeriket sin økonomi; folk burde stø innanlandsk produksjon ved å kjøpe dansk-norske varer. Dette var eit skifte av taktikk frå dei tidlegare forordningane, der argumentet var at det måtte vera skilnad på kva tekstilar dei ulike stendene brukte. Ein måtte sjå skilnad på folk!

Når eg trekker inn omgrepa strategi og taktikk her, så er det med ei forståing av dette som relasjonelle maktomgrep. Eg stør meg på historikaren Erling Sandmo si drøfting av filosofen Michel Foucault sitt maktomgrep, der eit sentralt poeng er at det ikkje er gitt på førehand kven eller kva som har makt, men at makt må studerast gjennom verknadene av maktutøving.29 Med eit slikt perspektiv på makt kan både styresmakter og bønder ha langsiktige mål som kjem til syne som strategiar, mens taktikkane blir metodane dei brukar. I både strategi og taktikk er dåpsklede og dokument, stempel og forordning til stades som aktørar.

På det grunnlaget vil eg hevde at taktikkbytet kongen gjorde frå ei forordning til ei anna, berre var proforma, og at kongemakta framleis var oppteken av å halde dei velståande bøndene nede gjennom å regulere tekstilane deira.30

<sup>29</sup> Erling Sandmo, «Michel Foucault som maktteoretiker», i Fredrik Engelstad, *Om makt. Teori og kritikk* (Ad notam Gyldendal, 1999), 79–96.

<sup>30</sup> Haugen, «Virkningsfulle tekstiler», kapittel 7.

Til å gjennomføre strategien, anten taktikken var å styrke innanlands økonomi eller det var å oppretthalde sosiomaterielle skilnader, måtte styresmaktene ha eit apparat. Kunngjeringa om dei nye forordningane vart lesne opp på bygdetinget våren 1783. Embetsverket fekk oppdraget med å kunngjera den nye lova; dei var trente agentar for kongemakta.31 Det vart raskt klart at lova var uklar, og alt same sommaren vart ei spesifisering lesen opp, «om Overdaadigheds Indskrænkelse af Bondestanden af 12de Marti 1783».32 Nå var lovteksten klarare, men dei trente agentane måtte melde attende til kongen at det kom protestar. Same hausten kom difor eit nytt reskript som sa at bøndene kunne få bera dei silkekleda dei alt hadde, fram til 12. mars 1786.33

Bøndene i Christians amt, som omfatta store område omkring dagens Oslo, fann lova urimeleg, og dei ville ikkje godta utsetjinga på tre år. Ei gruppe bønder på Toten gjekk til amtmann Christian Sommerfeldt og argumenterte så sterkt at han valde å tale deira sak til kanselliet i København. Slik vart kongens strategi og taktikk møtt med mot-taktikk frå norske bønder, og dei fekk til og med hjelp frå ein kongetrent agent. I brevet argumenterte bøndene for å få lov til «at maatte opslide deres nu havende, men imod Forordn. Af 12te Martii 1783 forbudne Silke- og andre Klæder». Dei trekte fram at dei plagga dei hadde av silke, var «af den Slags, som sielden bruges, og følgelig i mange Aar kan benyttes».34 Kunne ikkje styresmaktene sjå at om dei nå forbaud vidare bruk av varige klede så verka det mot forordninga sitt eige argument?

Bøndene hadde, slik eg ser det, som strategi å få halde fram som før; dei ville prange med silke og andre importerte stoff. Taktikken deira var å spele på lag med ein av kongen sine trente agentar, i dette tilfellet amtmannen, og å syne korleis argumentasjonen om styrking av innanlandsk produksjon ikkje heldt vatten. Bøndene vann fram.

<sup>31</sup> Law, «On the Methods of Long Distance Control», 254.

<sup>32</sup> Akershus fylke, Øvre Romerike sorenskriveri, tingbok A 63a, 1779–1883, folio 314b.

<sup>33</sup> Kjellberg, «To silketøyer og et stempel», 201.

<sup>34</sup> Laurids Fogtman, *Kongelige Rescripter, Resolutioner, og Collegial-Breve for Danmark og Norge*, bd. 6:3. 1785–1786 (Gyldendal, 1795), 495.

Det vart gjort unnatak for bøndene i Akershus stiftsamt, men dei måtte sende inn dei forbodne kleda sine til stempling, og om dei seinare vart oppdaga med ustempla klede, fekk dei mulkt og kleda vart tekne frå dei. Kleda skulle seljast, sto det i skrivet, og pengane skulle delast på to: Ein del gjekk til angivaren, mens den andre skulle delast mellom «de Fattige». Dette måtte da vera eit godt resultat for bøndene, sjølv med ein trussel om sanksjonar attpå?

Men nå var embetsstanden lei av å få enda fleire oppgåver som var vanskelege å iverksetta. Dei trente agentane opponerte sjølve. Kven skulle stemple, og kvar skulle dei få stempel frå? Skulle stemplinga gå føre seg på tinget, og måtte dei i så tilfelle føre det inn i tingboka? Kvar på plagget skulle stempelet sitta, skulle det vera av lakk eller blekk, og skulle det berre stemplast på tinget, eller måtte dei ta andre åtgjerder attåt? Eg tolkar dette som at amtmannens taktikk var å trenere heile saka ved å stille så mange motspørsmål. Men nei da, han fekk svar. Stemplinga skulle skje på tinget, og embetsverket måtte sjølve skaffe stempel. Dei andre spørsmåla fekk dei ordne «som det eraftes bedst», men protokoll var ikkje naudsynt.35

Det er svært få kjelder til at denne stemplinga skjedde i særleg grad. Dei to dåpskepane, teppet og livstykket er alle tre frå same geografiske område, Lier, Ringerike og Hallingdal. Det siste plagget, silkekepen hos Hadeland Folkemuseum, har usikker proveniens. Dette gjev grunnlag for å spekulere på korleis kravet om stempling vart løyst. Var det kanskje berre i eitt eller nokre få tinglag dei ordna med stempel? Det er ikkje godt å si for visst.

Ei anna kjelde til sanksjonar omkring forordninga av 1783 er to lister over forbodne klede, ført av lensmennene i Stor-Elvdal i Hedmark og Vardal i Oppland. Der er det mange silkeplagg, men ingen dåpsklede.36 Det var faktisk nokre som melde sambygdingane sine til styresmaktene for bruk av ulovlege silkeklede, men eg er ikkje kjent med at dåpsklede var del av

<sup>35</sup> Fogtman, *Kongelige Rescripter*, 496.

<sup>36</sup> Konservator Evald Kvem ved Mjøsmuseet tolkar ein dåpskjole frå Hunn ved Gjøvik til å vera omsaum frå ein silkekep (for vaksen kvinne) som var med i registreringa frå Vardal, men at omsaumen skjedde etter 1800, EKM-10380a-b.

slik rettargang.37 Den danske draktforskaren Tove Engelhardt Mathiassen har peika på at dåpsklede ikkje var særleg nemnt i forordninga av 1783. I ei tidlegare forordning, frå 1732, vart det gjort unnatak for dåpsklede.38 Det er til å undre seg over om den gamle lova, sjølv om ho vart avløyst av fleire seinare, kunne vera eit smutthol for at nettopp så mange dåpsklede vart laga av forbodne material. Dåpskepen frå Ringerike, som tydeleg er eldre enn forordninga, er stempla. Om det var ei oppfatting at det var unnatak for dåpsklede, hadde denne heller ikkje fått stempel. Denne oppdaginga fører meg vidare i min diskusjon av kva rolle desse silkedåpsplagga hadde i norsk bondemiljø på 1700-talet.

#### Omsaum

Eg hentar fram att ein dåpskep frå Domkirkeodden si samling på nytt.39 Hovudstoffet er ein stormønstrete, avansert voven silke med ranker, blomar, granateple – og sølvfarga metalltrådar (figur 6). Dette er ikkje berre silke, det er eit enda meir eksklusivt stoff, ein ekte brokade. Eg funderer på den uvanlege forma i overgangen mellom hette og kep. Det er som om det er att eit spor av noko anna enn dåpsklede i måten stoffet er skoren på. Eg ber forskingsassistenten min, Dorthe Volden Skara, om å snu kepen med baksida opp. Eg såg noko der sist eg studerte kepen, og nå vil eg høyre om ho oppdagar det same. Dorthe er saumutdanna museologistudent, og ho ser med ein gong det eg hadde merka meg sist eg såg han: Det løper ei rad av attsauma knapphol langs midten av baksida på dåpskepen. Nå gjev også den uvanlege forma meining. Vi følger stoffstykket, Dorthe måler nøyaktig alle legg og innsnitt, og resultatet er at vi ser forma av eit framstykke på ein mannsvest eller -kjole (frakk). Den uvanlege svingen frå hetta på dåpskepen er att som eit spor frå svinginga under ermeholet på ein vest eller eit

<sup>37</sup> Fylkesmannen i Hedmark, kopibok 1783–1785, SAH/FYH-002/B/Ba/L0020, s. 99.

<sup>38</sup> Mathiassen, «Luxurious Textiles in Danish Christening Garments», 197.

<sup>39</sup> OF.9934ab.

jakkeplagg. Og sidan mest ingen kvinneplagg på 1700-talet vart lukka med knappar og knapphol, må det vera eit mannleg plagg som vart sauma om til dåpskep. Eit svært eksklusivt mannsplagg.

*Figur 6: På baksida av overdelen på dåpskepen løper ei rad av 13 attsauma knapphol langs midtsaumen, og frå ytterkanten svinger brokaden seg innover som om han stadig skulle gi rom for ein mannsarm i ein vest eller frakk. Foto: Roger Johansen / Anno museum.*

Eit slikt silkestoff er ikkje registrert i mannsplagg frå bondemiljø; det minner meir om kongelege drakter frå Sverige og Danmark.40 Ei heller fortel protokollane som vart teikna ned ved skifte og arveoppgjer, om bønder på Hedmarken som har kledd seg slik. Derimot er det fleire døme i auksjonsprotokollane på at bønder har kjøpt silkeplagg brukt av embetsstanden.41

<sup>40</sup> Lena Rangström, *Kläder för tid och evighet. Gustaf III sedd genom sina dräkter* (Livrustkammaren, 1997), 73.

<sup>41</sup> Elisabeth Sandberg, «Auksjoner i gamle dager», i *Nes og Helgøya. Lokalhistorisk skrift* (Nes Historielag, 1979).

Så blir spørsmålet kvifor ein brukt silkevest vart sauma om til ein dåpskep i staden for å bli brukt som vest. Eg meiner skifteprotokollane kan hjelpe til med eit svar.

Når nokon døydde, vart det gjort opp skifte. Dei fleste ordna dette privat, men ved høve der arvespørsmålet var uklart, eller til dømes om den som døydde etterlet seg umyndige barn, vart det offentleg skifte. Skrivaren kom og gjorde nøyaktig oppteljing av alle eignelutar i heimen, og han førte dei sirleg inn i skifteprotokollen saman med ei utrekning av korleis verdiane vart delte. Klede hadde stor økonomisk verdi på 1700-talet, og plagg for plagg vart notert ned med materiale, farge og pris. Med dette perspektivet burde dåpsklede av silke stå høgt i kurs i eit arveskifte, men like sterkt som dei skimra på kjerkegolvet, like sterkt glimar dei med fråveret sitt i protokollane. Ligg noko i sjølve hendinga kleda er knytt til, dåpen?

### Prangande ritual

Dåpen var ei viktig hending i eitkvart liv. Trua var slik at det udøypte barnet var utrygt; det kunne bli bytta bort av dei underjordiske, som la sin eigen unge att og tok med seg menneskebarnet. Frykta for å ende opp med ein villbytting, i tillegg til frykta for at barnet kunne døy udøypt og ikkje få innpass i himmelen, gjorde at barnedåpen skjedde raskt etter fødselen. Dette prega også dåpskleda, der eit vern mot dei mørke maktene kunne vera å setta inn ei sølvsprette i dåpslua eller saume ein sølvmynt inn i reivebandet.42

Mor til barnet var rekna for urein, i folkeleg religiøs forståing, etter fødselen, og fyrst ei tid etterpå kunne ho takast oppatt i kjerkelyden på nytt.43 Difor var ikkje mor med i barnedåpen, og det var viktig å velja ei

<sup>42</sup> GM. 031127; Bjørn Sverre Hol Haugen, «Ord om ting. Draktpraksisar i samlingane etter Amund B. Larsen den yngre», i Line Esborg og Dirk Johannsen (red.), *«En vild endevending av al virkelighet». Norsk folkeminnesamling i hundre år* (Novus, 2014); Christie, «Dåpslinder fra Østerdalen».

<sup>43</sup> Ann Helene Bolstad Skjelbred, *Uren og hedning. Barselkvinnen i norsk folketradisjon*, Scandinavian University Books (Universitetsforlaget, 1972).

eigna kvinne til å stå gudmor for barnet. Ho skulle bera barnet fram for det heilage sakramentet. I mange bygdesamfunn vart det rekna for ei ære å vera gudmor, og for mange var det også eit signal om kva sosiale krins familien rørte seg i. Ville ei høgtståande gardkjerring eller kanskje til og med ei kvinne av embetsstand bera fram barnet, var det omframt gjævt.44 Var det fleire barn til dåpen same messedag, vart dei rangerte etter stand og stilling.45 Dette feltet av familie, grannar, bønder, embetsstand og klatring på rangstigen materialiserte seg også i dåpskleda. Dåpen var heilt klart eit tidspunkt for å prange med silke og edle metall.

I kvar dåpshending la eit nytt dåpsbarn, ein ny konstellasjon av fadrar og eit sett av dåpsklede seg til samansettinga av fadderskikken, til det religiøse ritualet, til kjerkerommet, prestehandlinga og liturgien som var der frå før. Dåpskleda kunne vera nye for dette barnet, eller dei kunne vera lånte eller dei gjekk i arv.46 Når barnet skulle berast fram, låg det som ein fast bylt i overdelen på ein dåpskep. Men slepet fall ned frå den støttande armen åt gudmor, og bølga ned framfor stakken hennar. I skinet frå talglysa på alteret blenkte det i metallkniplingar, silke og fløyel. Ekstra sterkt skimra det frå ein dåpskep i silkebrokade. Og dei som satt nærast der gudmor gjekk forbi, kunne høyre den velkjende lyden av knitrande silke. Lysspelet og knitringa var der, sjølv om stoffet var brukt.

Dåpen var ein arena for å utøve strategien om å hevde seg i lokalsamfunnet, og dåpskleda av silke gjekk saman med fadrar inn i ein taktikk for å omgå styresmaktene sine freistnader på å regulere den prangande silkebruken. Og når dåpen var omme, kven var dåpskleda sine da?

<sup>44</sup> Atle Døssland, «'Lutter Bønder vare Faddere til min Daab'. Kulturmøte mellom embetsmann og bonde sett gjennom forteljinga til ein offisersson», i Atle Døssland mfl. (red.), *Frå Volda til verda. Fjerne og nære kulturmøte* (Akademika, 2012).

<sup>45</sup> Anna Tranberg, *Korn og klasseskille. 1660–1840*, *Ringsakboka* (Brøttum historielag, 1993), 309.

<sup>46</sup> For ein oppdatert diskusjon av omgrepet «skikk», sjå Bjørn Sverre Hol Haugen, «Hedmark|Utdanning. Innledning», i Bjørn Sverre Hol Haugen og Mona Pedersen (red.), *Utdanning Hedmark*. Anno Museums Skriftserie (Museumsforlaget, 2018); Ida Kristine Teien, «Moltekrig på Hedmarksvidda», *Utmark*, nr. 1 (2019); Bjørn Sverre Hol Haugen, «Juletrefesten. Etablering av ein skikk», *Tidsskrift for kulturforskning* 22(2), 2023.

# Prangande gjenbruk

I bøndene sine vurderingar ser det ut til at det å ha dåpsplagg av silke rangerte over spørsmålet om tekstilane var nye eller brukte. I staden ser det ut til å ha vori ei kopling mellom to sett med rituelle klede, ettersom så mange av dåpskleda bærer med seg forteljingar om at dei er sauma om av barnemora sine bryllaupsklede. Frå Ringsaker i Hedmark er det også eit døme på at både brurekjole og dåpsklede av same silke er tekne vare på. Slik brurekjolen ser ut nå, vart han sauma i 1809. Truleg er også dåpskleda frå den tida, og slik yngre enn perioden med silkeforbod, men like fullt syner dei kor nær relasjon det var mellom dei to typane rituelle klede.47

Til dette vil eg legge til at det å saume om silkeklede til dåp, anten det var knytt til bryllaup eller kjøpt på bruktmarknaden, også var ein taktikk for å omgå forbodet mot prangande bondeklede.

Det er nemleg ingen av desse kleda å finne i offentlege skifteprotokollar. Ein gjennomgang av nær 350 arveskifte frå Hedmark, Akershus og Østfold frå tida 1660–1823 viser eit totalt fråvær av dåpsklede.48 Fråværet er verdt å merke seg. Så eksklusive tekstilar burde absolutt vori med i skiftesamanheng, og den einaste forklaringa eg kan finne, er at dei aldri hadde berre ein eigar. Skikken var, slik tilfellet var med Jørgen Moe si dåpsdrakt, at ho vart lånt inn frå slekta til nett det høvet. Notatet som heng ved dåpsløyerten frå Rakkestad, viser den same skikken: Dåpskleda gjekk på lån, både i slekta og utanfor slekta. Kven skulle så stå som eigar i den offentlege protokollen? Når nokon døydde og det vart gjort opp skifte, var alt dåpskleda ført vidare til neste generasjon eller dei var tilfeldig hjå nokre andre.

Slik vart dåpskepar av silke ein aktør i det sosiomaterielle nettverket knytt til livsverda for nokre austnorske bønder i siste del av 1700-talet. Ved å bruke silkeklede til to livshøgtider, og å saume plagga om frå brureklede til dåpsklede, vart silkeplagga aktørar som virka positivt for bøndene. Dei

<sup>47</sup> NF.1949-1183. Dåpskleda er i privat eige, sjå Bugge, «Noen engelske Spitalfields-silker på norske bondegårder».

<sup>48</sup> Haugen, «Virkningsfulle tekstiler», s. 31.

kunne syne status, men dei smaug seg unna offentlege sanksjonar. Dei braut lova, men det prangande gjenbruket var viktigare.

På det viset slapp også dei fleste silkedåpsplagga unna lensmannslistene etter forordningane i 1783 og 1786, og berre to som er kjende i dag, vart stempla. Når begge var på same garden, kan det ha samanheng med at familien der var nærskyldt til lensmann Hesselberg på Ringerike. I det møtet mellom bondestand og ein embetsmann som var nidkjær i tenesta, feila taktikken med rituelle klede utan eigar. Men for det store fleirtalet av rike bønder verka taktikken; dåpskleda var familiært felleseige og manøvrerte seg slik unna både skattlegging og bøter.

#### Takk

Takk til fotografane ved Domkirkeodden, Norsk Folkemuseum og Anno bevaringssenter for gode bilete, Anna-Maria Östlund, Norsk Folkemuseum, for framfinning av tekstilar og diskusjonar om material, Dorthe Volden Skara for god forskingsassistanse, Toril Skaaraas Hofseth, Andrea Lillemo og Hedda Bjørnebøle for god tilrettelegging ved Anno bevaringssenter. Kollegaer som har vori med i diskusjonane om dåpsklede, skal også ha takk, og det same skal den anonyme fagfellen ha.

#### Referansar

Andersen, Ellen. *Moden i 1700-årene*. Nationalmuseet, 1977. Asdal, Kristin. «Contexts in Action – and the Future of the Past in STS». *Science, Technology, & Human Values* 37, nr. 4 (2012), 379–403. Asdal, Kristin og Ingunn Moser. «Experiments in Context and Contexting». *Science, Technology, & Human Values* 37, nr. 4 (2012), 291–306. Bakke, Gudmund. *Hole bygdebok.* Bd. 3. *Bygda og folket: Bosettingshistorie på Røyse (Holefjerdingen)*. Hole kommune, 2004. Bjerkem, Berit. «Dåpsdrakter og dåpskleda». I Torstein Engum Bruvoll (red.), *Årbok for Nord-Trøndelag Historielag*. Nord-Trøndelag historielag, 2004, 56–60.

Bleken-Nilssen, Toralv. *Furnes bygdebok.* Bd. 2. Furnes historielag, 1956. Bugge, Astrid. «Noen engelske Spitalfields-silker på norske bondegårder». I Trond Gjerdi, Anne Kjellberg og Gerd Aarsland Rosander (red.), *By og Bygd. Årbok for Norsk Folkemuseum*. Norsk Folkemuseum, 1981, 99–114. Christie, Inger Lise. *Et reivebarn.* Norsk Folkemuseum, 1976. Christie, Inger Lise. «Bånd-Belte, linde-list. Båndveving i Norge belyst ved lindebånd teknikk og mønster, bruk og funksjon». [I.L. Christie], 1978. Christie, Inger-Lise. «Dåpslinder fra Østerdalen». I Trond Gjerdi, Anne Kjellberg og Gerd Aarsland Rosander (red.), *1700-Årene. By og Bygd. Årbok for Norsk Folkemuseum*. Norsk Folkemuseum, 1981, 115–49. Christie, Inger-Lise. «Spebarn i 'linde og reiv'». Norsk Folkemuseum, 1983, 5–42. Christie, Inger-Lise. *Dåpsdrakter.* I Johanne Huitfeldt (red.), *Vi ser på kunsthåndverk i Norge*. Bd. 24, Huitfeldt, 1990. Døssland, Atle. «'Lutter Bønder vare Faddere til min Daab'. Kulturmøte mellom embetsmann og bonde sett gjennom forteljinga til ein offisersson». I Atle Døssland, Arnfinn Kjelland, Harald Krøvel og Marte Sinderud (red.), *Frå Volda til verda. Fjerne og nære kulturmøte*. Akademika, 2012, 241–53. Fogtman, Laurids. *Kongelige Rescripter, Resolutioner, og Collegial-Breve for Danmark og Norge.* Bd. 6:3. *1785–1786*, Gyldendal, 1795. Haugen, Bjørn Sverre Hol. «Ord om ting. Draktpraksisar i samlingane etter Amund B. Larsen den yngre». I Line Esborg og Dirk Johannsen (red.), *«En Vild Endevending av al Virkelighet». Norsk Folkeminnesamling i hundre år*. Novus, 2014, 101–13. Haugen, Bjørn Sverre Hol. «Virkningsfulle tekstiler – i østnorske bønders draktpraksiser på 1700-tallet». Ph.d.-avhandling, Universitetet i Oslo, 2015. Haugen, Bjørn Sverre Hol. «Hedmark|Utdanning. Innledning». I Bjørn Sverre Hol Haugen og Mona Pedersen (red.), *Utdanning Hedmark*. Anno Museums Skriftserie, Museumsforlaget, 2018, 9–39. Haugen, Bjørn Sverre Hol. «Juletrefesten. Etablering av ein skikk». *Tidsskrift for kulturforskning* 22, nr. 2, (2023). Hensrud, Kari. «Dåpsplagg og dåpstradisjoner». I Arnfinn Gravem (red.), *Årbok for Hadeland*. Gran, Jevnaker og Lunner kommuner, 1992, 19–27. Hjønnevåg, Vibeke. «Draktskatten etter Ingeborg Fingarsdatter Devegge-Rudningen (1757–1834)». *Dølaminne* 42 (2010), 6–15. Kjellberg, Anne. «To silketøyer og et stempel. Spor etter 1700-årenes overdådighetsforordninger». I Halvard Bjørkvik (red.), *By og Bygd. Årbok for Norsk Folkemuseum*. Norsk Folkemuseum, 1987, 199–204.

Lagesen, Andreas. *Ringerikske slekter. Oplysninger om slekter og slektsgaarder*. Bd. 3. *Slekter frå Norderhov hovedsogn.* Grøndahl, 1935. Law, John. «On the Methods of Long Distance Control. Vessels, Navigation, and the Portuguese Route to India». I John Law (red.), *Power, Action and Belief. A New Sociology of Knowledge?* Routledge, 1986, 234–63. Mathiassen, Tove Engelhardt: «Luxurious Textiles in Danish Christening Garments: Fashionable Encounters Across Social and Geographical Borders». I Tove Engelhardt Mathiassen, Marie-Louise Nosch, Maj Ringaard, Kirsten Toftegaard og Mikkel Venborg Pedersen*, Fashionable Encounters. Perspectives and Trends in Textile and Dress in The Early Modern Nordic World*. Oxbow Books, 2014, 183–200. Mordt, Gerd. «Luksus som problem i 1743. Embetsmennenes syn på forbruk i den norske befolkningen i 1743». *Heimen* 47, nr. 2 (2010), 135–45. Nøklebye, Kirsten Katrine. «Dåpspraksis og dåpsklær i Vest-Agder på 1800-tallet». I *Vår barndoms have. Årbok for Vest-Agder Fylkesmuseum*. Vest-Agder Fylkesmuseum, 1988, 35–87. Rangström, Lena*. Kläder för tid och evighet. Gustaf III sedd genom sina dräkter*. Livrustkammaren, 1997. Rangström, Lena. *Kanonsalut och vaggor – Kungliga födslar och dop.* Atlantis, 2006. Rothstein, Nathalie. *Silk Designs of The Eighteenth Century. In The Collection of The Victoria and Albert Museum, London. With a Complete Catalogue*. Thames and Hudson, 1990. Sandberg, Elisabeth. «Auksjoner i gamle dager». I *Nes og Helgøya. Lokalhistorisk Skrift*. Nes Historielag, 1979, 74–88. Sandmo, Erling. «Michel Foucault som maktteoretiker». I Fredrik Engelstad, *Om makt. Teori og kritikk*. Ad notam Gyldendal, 1999, 79–96. Skjelbred, Ann Helene Bolstad. *Uren og hedning. Barselkvinnen i norsk folketradisjon.* Universitetsforlaget, 1972. Talleraas, Lise Emilie. «Dåpskåper og luer – et nytt liv for silkekjolene». I Lise Emilie Talleraas, Ellen Runderheim og Haakon Graffer Livland, *Motebevisste vestfoldinger. Draktskikk i grevskapene 1700–1860*. Vestfoldmuseene, 2020, 124–42. Teien, Ida Kristine. «Moltekrig på Hedmarksvidda». *Utmark*, nr. 1 (2019), 1–18. Tranberg, Anna. *Korn og klasseskille. 1660–1840. Ringsakboka*. Bd. 3. Brøttum historielag, 1993.