danish-foundation-models/faroese-dynaword huggingface dataset:
Fríðrikur X
Frederik X ella Fríðrikur X (Frederik André Henrik Christian, føddur 26. mai 1968 í Keypmannahavn) er kongur av Danmark frá 14. januar 2024, sonur Margrethu II Drotning og Heindrik prins. Fríðrikur X er giftur við Mary drotning og saman eiga tey fýra børn, tann elsti er Kristian krúnprinsur.

Týðandi partur av arbeiðnum hjá konginum er at umboða Danmark og at virka til frama fyri donsk áhugamál í útlondum. Tað ger hann á almennum vitjanum hjá útlendskum statsleiðarum og tá hann tekur lut í donskum vinnuátøkum í útlondum og í tiltøkum innan ítrótt og mentan.

Sum eldri sonur Margretu drotningar og Heindriks prins er Fríðrikur danskur ríkisarvingi. Hann er í móðurætt fimti maður frá Kristjani kongi 9., fyrstikongurin av Glücksborg-ættini. Hann er tí sætta úr hesi ætt á Danmarkar trónu. Hann er somuleiðis fimmti maður frá Viktoriu drotning.

Hann varð útbúgvin Cand.scient.pol. í 1995 eftir at hava lisið á Århus Univeristet og á Harvard í USA. Harafturat hevur hann tænt í danska herinum, flogvápninum og í sjóverjuni. Hann hevur holla hernaðarliga útbúgving innan allar tríggjar greinirnar í donsku verjuni, seinast serútbúgving í froskmannaliðinum í sjóverjuni. Hann er offiserur í øllum trimum vernum. Í 2010 varð hann útnevndur kommandørur í Sjóverjuni og oberstur í Herinum og Flogvápninum.

Afturat bókliga lesnaðinum, umfatandi hernaðarligu yrkisbreytini og teim mongu almennu skyldunum hevur Fríðrikur X eisini givið sær stundir til at gera vart við seg sum fjølbroyttur ítóttar- og náttúrumaður. Hann er góður á skíðum og í tennis, hann hevur runnið maraton, siglt í HM fyri seglbátar, og so hevur hann ferðast fleiri túsund kilometrar á hundasleðu á tí stóru Sirius-rannsóknarferðini í ár 2000.

Hann íðkar kappsigling í bátasløgunum Dreki og Farr 40. Hann hevur luttikið við DM, EM og HM. Til EM í 2003 gjørdist hann nummar fýra, á DM 2011 lá hann á einum øðrum plássi nærum alla kappingina, men endaði tó á einum fjórðaplássi.

Krúnprinsurin tók saman við 6 vinmonnum lut í 4 mánaðar longu Sirius-sleðurannsóknarferðini norður um Grønland, úr Thule i í útnyrðingshorninum til Daneborg í ein landnyrðing. Túrurin var 2.795 km langur við 45 hundum, sleðum, tjøldum, matarskamti og 40 kuldastigum.


 * Christian Valdemar Henri John, føddur hin 15. oktober 2005.
 * Isabella Henrietta Ingrid Margrethe, fødd hin 21. apríl 2007.
 * Vincent Frederik Minik Alexander, føddur hin 8. januar 2011, kl. 10.30 (tvíburður).
 * Josephine Sophia Ivalo Mathilde, fødd hin 8. januar 2011, kl. 10.56 (tvíburður).


 * D.K.H. Kronprinsparret - Frederik André Henrik Christian, Prins til Danmark, Kronprins (danskt)
Atom
Eitt atom er tann minsti parturin av einum frumevni. Orðið atom stavar frá grikskum άτομος, átomos og merkir "óbýtandi". Teir gomlu grikkarnir hugsaðu sær atomið sum tann minsta eindin, nakað kundi býtast í. Í dag vita vit, at atomini eru sett saman av smáum elementarpartikklum: protonum, neutronum og elektronum. Eisini hesir elementarpartiklar eru samansettir av aftur minni partum. Ein samanseting av atomum verður kallað ein evnasambinding. Dømi um evnasambindingar eru mýl og sølt.


 * Evnasambinding
 * Frumevni
 * Mýl
 * Skeiðbundna skipanin
Mýl
Eitt mýl (molekyli) er ein samanseting av tveimum ella fleiri atomum. T.d. er eitt vatnmýl sett saman av einum oxygenatomi og tveimum hydrogenatomum. Eitt mýl er sermerkt við, at atomini hanga saman ígjøgnum kovalentar bindingar, t.v.s. at atomini hava eitt ella fleiri elektrónpør saman.


 * Atom
 * Evnasambinding
Carboxylsýra
Ein carboxylsýra er eitt lívrunnið mýl við einum ella fleiri carboxylsýrubólkum (-COOH). Ein carboxylsýrubólkur er eitt karbonatom við einum dupultbundnum oxygenatomið (=O) og einum einkultbundnum oxygenatomið við einum hydrogen sitandi á (-OH).

Tríggjar tær einfaldastu carboxylsýrurnar: OH          H OH         H H OH            |            | |          | | | H-C=0       H-C-C=O      H-C-C-C=O |           | |                H            H H

Methansýra  Ethansýra    Propansýra

HCOOH       CH3COOH      CH3CH2COOH


 * Lívrunnin evnafrøði
Keton
Ein keton er eitt lívrunnið mýl við einum ella fleiri ketonbólkum. Ein ketonbólkur er eitt karbonatom við einum dupultbundnum oxygenatomið (=O) og karbonatomir sitandi á hinum bádum síðunum. Ketonir verða nevnd við endingini -on.

Dømi:

CH3              CH3 |                |    C=O               C=O |                |    CH3               CH2 |                     CH3 Propanon          Butanon (acetone)


 * Lívrunnin evnafrøði
Aldehyd
Eitt aldehyd er eitt lívrunnið mýl við einum ella fleiri aldehydbólkum. Ein aldehydbólkur er eitt karbonatom við einum dupultbundnum oxygenatomið (=O) og einum hydrogenatomið. Aldehydir verða nevnd við endingini -al.

Dømi um nøkur nógv nýtt aldehyd:

Aldehydir verða framleidd við at oxidera primær alkoholir. Man kann tó ikki nýta sterk oxidatiónsevnir til hetta, tí aldehyd oxiderast lætt víðari til carboxylsýrur. Mest nýtta oxidatiónsevni til framleiðslu av aldehydum er PCC (Pyridinium chlorchromat).

Aldehyd útinna tvey sløg av reaktiónum: Oxidatión og nukleofil additión. Oxidatión gevur eina carboxylsýru og nukleofil additión gevur ymisk evni, alt eftir hvat man adderar til aldehydið. Niðanfyri er ein listi yvir aldehyd reaktiónir og hvat produkt tær geva.


 * Oxidatión gevur eina carboxylsýru
 * Nukleofil additión av:
 * Hydrogen (Reduktión) gevur eitt alkohol
 * Vatn gevur eitt diol (dupult alkohol)
 * Alkohol gevur eitt acetal
 * Amin gevur eina imin
 * Grignard reagensum gevur eitt alkohol


 * Lívrunnin evnafrøði
Halogen
Halogenini eru frumevnini í bólki 17 (VII) í skeiðbundnu skipanini. Tey eru: fluor (F), klor (Cl), brom (Br), jod (I), astat (At) og ununseptium (Uus). Astat er óstabilt og tí radioaktivt, og ununseptium er ikki uppdagað enn. Halogenini mangla øll eina elektron í uttasta skali og finnast tí sum einkultløddar negativar ionir (F-, Cl-, o.s.v.).


 * Tey óvirknu gassini
 * Skeiðbundna skipanin
Evnasambinding
Ein evnasambinding er eitt evni, ið er samansett av fleiri ymiskum atomum við eini evnafrøðisligari binding. Tað er evnafrøðisliga bindingin sum ger av, hvat fyri slag av sambinding vit hava við at gera. Um atomini hanga saman við eini kovalentari binding so hava vit eitt mýl. Um atomini hanga saman við eini ionbinding, so hava vit antin eitt salt, eina sýru ella ein basa.


 * Atom
 * Ionbinding
 * Kovalent binding
 * Mýl
Lívevnafrøði
Lívevnafrøði ella biokemi er læran um lívrunnin evnafrøði í livandi verum, ein brúgv millum evnafrøðina og lívfrøðina, sum granskar hvussu torgreiddar evnafrøðiligar reaktiónir liggja sum grundarlag fyri lívinum. Lívevnafrøði granskar bygnaðin og funktiónirnar hjá teimum ymisku lutunum í kyknuni, so sum proteinir, karbohydratir, fitievni og onnur lívfrøðilig mýl.


 * Protein
 * Kveiki
Jón (evnafrøði)
Ein jón (ion) er eitt atom ella eitt mýl við eini ravmagnsløðing. Tað finnast bæði negativt og positivt løddar jónir. Ein positiv jón verður nevnd ein kation og ein negativ verður nevnd ein anion. Løðingin kemst av, at atomið ella mýlið missir ella tekur elektronir. Kationir og anionir kunnu bindast saman við ionbindingum, og samansettu evnini verða nevnd sølt. T.d. er minsta eindin í vanligum køkssalti (natriumklorid, NaCl) ein positiv natriumjón (Na+) og ein negativ kloridjón (Cl-), og minsta eindin í kalsiumkloridi  er ein kalsiumjon  og tvær kloridjonir. Jónir, sum hava fleiri atom í sær, verða nevndar samansettar jónir.


 * Nakrar vanligar kationir:
 * Natriumjón: Na+
 * Blýggj(II)jón: Pb2+
 * Jarn(III)jón: Fe3+


 * Nakrar vanligar anionir:
 * Bromidjón: Br-
 * Sulfidjón: S2-
 * Oxidjón: O2-


 * Nakrar vanligar samansettar anionir:
 * Ammoniumjón: NH4+
 * Hydroxidjón: OH-
 * Sulfatjón: SO42-
 * Nitratjón: NO3-


 * Atom
 * Evnasambinding
 * Frumevni
 * Mýl
Adelborg Linklett
Adelborg Linklett (føddur 29. januar 1935 við Norðskála, deyð 26. mai 2024 í Klaksvík) var ein føroyskur sjónleikari.


 * 1999 - Bye Bye Bluebird
 * 1997 - Barbara
 * 1995 - Maðurin ið slapp at fara
John Johannessen
John Johannesen (føddur 7. oktober 1977 í Tórshavn) er tíðindafólk hjá Kringvarpi Føroya, og tá KVF broytti innanhýsis uppsetanina av starvsfólki í 2019, gjørdist John ein av føstu vertunum í Degi & Viku. John Johannesen er fyrrverandi Løgtingsmaður fyri Javnaðarflokkin í Suðurstreymoyar valdømi, hann varð valdur inn á ting í 2004. John búði í Havn fyrstu árini, men flutti síðan til Lopra í Suðuroynni at búgva við familjuni, har búði hann til hann varð liðugur við studentaskúlan. Seinastu árini hevur John Johannessen búð í Tórshavn.

Í 2020 kom John sum 42 ára gamal út sum samkyndur, og fór frá konu síni. Áður hevur John m.a. á Facebook víst stóran stuðul fyri LGBT og verið kritiskur yvir fyri røddum, ið hava talað í móti felagsskapum sum LGBT.

Foreldur: Hans Oluf Johannessen, Conny Thomsen, Jóna Olsen (fosturmamma).

Hjúnafelagi: Ongin. - Ragnhild Olsen (fyrrv.)

Børn: Hans Oluf Ragnhildarson Johannessen (f. 2004) og Eva Ró Ragnhildardóttir Johannessen (f. 2006) og Rani Ragnhildarson Johannessen (f. 2007).

Yrki: John Johannessen er málsligur studentur og hevur arbeitt sum tíðindafólk í Sjónvarpi Føroya 2001-2004 og aftur í 2017-í dag og á Sosialinum 1998-2001.

John Johannessen varð valdur á ting við valið 20. januar 2004, tá varð hann bert 26 ára gamal.


 * 2008-11 Formaður í tingbólki Javnaðarfloksins.
 * 2008-11 Formaður í Uttanlandsnevnd Løgtingsins.
 * 2008-11 Limur í formansskapi Løgtingsins, 3. næstformaður.
 * Varalimur í Útnorðurráðnum og Rættarnevndini.
 * 2008-11 Framsøgufólk í: Uttanríkis-, trygdarpolitisku-, verjupolitisku-, útflutningsf.-, NR-, neyðhjálp-, menningarsamstarv- og ferðavinnumálum.
 * 2004-2008 Limur í Uttanríkisnevndini.

Harumframt var John Johannessen valdur limur í Stórnarskipanarnevndini, ið arbeiðir við at smíða Føroyum nýggja stórnarskipan, og so varð hann eitt skifti valdur limur í Nevndina fyri øktum leikluti hjá kvinnum í politikki, sum seinni fekk navnið Demokratia.


 * j.fo, tingmanning
 * j.fo um John Johannessen
 * John.fo - um John
 * Logting.fo
 * Logting.fo - Faldari um Løgtingið
 * ssn.fo Stjørnarskipanarnevndin
 * Norska Wikipedia um John Johannessen
Laksastyrja
Laksastyrja (frøðiheiti - Lampris guttatus) er ein stórur uppsjóvarfiskur, sum kann gerast 180 cm langur. Hon er víða um í Útnyrðingsatlantshavi og í Miðjarðarhavinum. Hon er at finna á dýpum niður á uml. 400 m og er tí ikki ein djúphavsfiskur. Føðin er fiskur, ið livir á miðjum dýpi, og ryggleys dýr, í høvuðsheitum høgguslokkur. Laksastyrja verður veidd vinnuliga.


 * stamps.fo
Trantkongafiskur
Trantkongafiskur (frøðiheiti - Sebastes mentella) kann gerast 55 cm langur, men er vanliga styttri enn 45 cm. Hann livir í rættiliga stórari nøgd í Norðuratlantshavi, t.d. í Irmingarhavi, har ið nógv verður veitt av honum. Hann heldur til á 300-1000 metra dýpi og er ofta uppi í sjónum. Trantkongafiskur livir av rættiliga ymsari føði, t.d. smáum fiski. Nógvur fiskur gýtir ótroðin egg, men hjá trantkongafiski verða eggini gitin inni í fiskinum, og tískil leggur hann livandi larvur.


 * stamps.fo
Havtaska
Hrvatska (frøðiheiti - Lophius piscatorius) er ein fiskur, ið livir á grunnum. Havtaska kann gerast 200 cm long, men er vanliga styttri enn 100 cm. Hon er funnin á 20-1800 metra dýpi í øllum Atlantshavi. Havtaska hevur teinar á høvdinum, sum líkjast agni, sum hon lokkar annan fisk til sín við. Tá ið ein fiskur er nóg nær, letur havtaskan kjaftin upp og gloypir honum. Havtaska verður veidd vinnuliga. Havtaska hevur stórt, breitt og flatt høvd, við stórum og breiðum kjafti. Sporlið er nakað flatt fremst og meira rundligt aftari. Tveir stórir beinnaddar eru aftanvert eyguni. Tríggjar høgar stengur eru á bakinum, tann fremsta er heilt fram móti gronini. Henda stongin hevur ein skræðulepa við ljósgagni á toppinum, og hann verður brúktur at lokka fong til sín. Onnur stongin er beint aftan fyri hesa stongina. Triðja stongin er á nakkanum. Mitt á bakinum millum uggafjaðrarnar er ein lítil fjøður við 3-4 teinum, og hetta alt er fremsta ryggfjøðurin. Aftara ryggfjøðurin er oman á sporlinum, og ein gotfjøður undir. Tær eru umleið eins til støddar. Sterturin er lítil, tykist samanfallin og trevsutur. Hon hevur stórar uggafjaðrar, ið sita frammanvert miðjuna. Búkfjaðrarnar eru smáar og eru tætt saman. Tær sita mitt undir øsinum og venda nakað ímóti síðunum og minna um føtur.

Tenninar eru nógvar, óregluligar, væl atskildar, langar og klænar, spískar og hvassar, afturábendar. Tær eru ójavnar í stødd, og í undirkjaftinum í mest sum tveimum røðum. Hon hevur smá eygu, sum sita nakað tætt saman. Roðsla er eingin. Táknaopini eru smá, eitt hvørjumegin aftan fyri og mest sum undir uggafjaðrunum. Fram við síðunum allan vegin runt kroppin eru smáir, trevsukendir skræðulepar. Hon er nakað broytilig eftir umstøðunum, men vanliga er hon einlitt brún og sprøklut, dimmari ella ljósari, viðhvørt við reydligum farra. Gráhvít er hon undir búkinum. Royggið er gráhvítt sköldinæftën.


 * stamps.fo
Grønlandstussi
Grønlandstussi (frøðiheiti - Himantolophus groenlandicus) kann gerast upp til 60 cm langur. Hann livir í øllum heimshøvum á stórum dýpi. Hann finnur sær føði á sama hátt sum havtaska. Kallfiskurin er sera lítil, men hann setur seg ikki fastan á kvennfiskin, eins og vanligt er hjá øðrum fiskasløgum, sum eru nær skyld við grønlandstussa.


 * stamps.fo
Tussafiskur
Tussafiskur (frøðiheiti - Ceratias holboelli) kann gerast 120 cm langur, og tað er rættiliga stórt fyri ein djúphavsfisk. Hann er funnin í øllum heimshøvum á 120-1000 metra dýpi og finnur sær føði á sama hátt sum havtaska. Kallfiskurin er bert 4-6 cm langur og hann livir sum sníkur á kvennfiskinum.


 * stamps.fo
Lusifer
Lusifer (frøðiheiti - Linophryne lucifera) kann gerast upp til 40 cm langur, men er vanliga styttri. Hann livir í Norðuratlantshavi á stórum dýpi. Kallfiskurin er sera lítil.


 * stamps.fo
Seilur
Seilur (frøðiheiti - Gonostoma elongatum) er vanliga minni enn 30 cm langur. Hann er funnin í øllum heimshøvum á 500-1200 metra dýpi. Hann svimur upp á 50-400 metra dýpi um náttina og livir av smáum krabbadýrum og fiski.


 * stamps.fo
Silvurøks
Silvurøks (frøðiheiti - Argyropelecus olfersi) er ein lítil fiskur (7 cm), sum livir í Eysturatlantshavi. Um dagin er hann at finna á 200-800 metra dýpi, men fer upp á 100-600 metra dýpi um náttini. Vit vita sera lítið um føðina.


 * stamps.fo
Tranthavmús
Tranthavmús (frøðiheiti - Rhinochimaera atlantica) er ein stórur fiskur, sum kann gerast heilt upp til 140 cm langur. Hann er funnin frá Biskeiavíkini til Íslands og eisini út fyri Nova Scotia og Nýongland. Tranthavmús er á 500-1500 metra dýpi, og hon hevur meira tilknýti til botnin enn meginparturin av hinum fiskunum í hesi røð. Í mótsetningi til nógvar fiskar, gýtir hon bert nøkur fá, men stór egg. Vit hava lítlan kunnleika um føðina.


 * stamps.fo
Bláaskøta
Bláaskøta (frøðiheiti - Neoraja caerulea) er ein lítil skøta, sum vanliga er minni enn 30 cm long. Hon livir í Norðuratlantshavi, t.d. á økinum við Rockall, á 600-1300 metra dýpi. Sum aðrar skøtur gýtir hon nøkur fá stór egg. Hon livir av øllum sløgum av botndjórum.


 * stamps.fo
Brosma
Brosma (frøðiheiti - Brosme brosme) er vanlig undir Føroyum. Hon er annars við Svalbarð og Kolanesið, suður við Noregi, um alt Ísland, í Eysturgrønlandi og Útsynningsgrønlandi. Í Skagerrak, í norðara parti av Norðsjónum og við Írland. Hon er á bankum og tindum á víðum havi. Í vestara Atlantshavinum er hon frá Grand Bank til New Jersey.

Brosma er long og breið í kropsskapi. Tvørskurðurin er mest sum rundur. Hon hevur eina langa ryggfjøður, sum byrjar uppi yvir hálvari uggafjøðurini og kemur aftur til stertin. Brosma hevur eina gotfjøður frá miðjuni á fiskinum til fremst á stertinum, breiðar og rundligar uggafjaðrar og smáar búkfjaðrar. Sterturin er heldur lítil og er avrundaður. Strikan bogar oman fyri uggafjøðurina. Hon hevur lítið høvd, smá eygu, lítlan kjaft, smáar tenn og finnu.

Brosma verður upp í 120 cm long, vanlig longd er 40-90 cm. Hon er botnfiskur. Hon er av grunnum vatni, um 20 m. og niður á 1500 m. ella meir.


 * stamps.fo
Hýsa
Hýsa (frøðiheiti - Melanogrammus aeglefinus) fæst rættiliga víða á leiðunum við Føroyar. Bæði á landgrunninum, Føroyabanka, Ytrabanka og Ytstabanka. Hon fæst bæði á grunnum vatni og niður ímóti 5-600 metra dýpi. Hýsa gýtir frá mars til mai. Gýtingin er tó í hæddini í sinnu helvt av apríl. Hon gýtir rættiliga víða. Men trý høvuðsgýtingarøki eru: eystan-, vestan- og norðanfyri. Hon gýtir eisini á Føroyabanka. Yngulin er uppi í sjónum teir fyrstu mánaðirnar. Men í august-september leitar hann niður at botni á umleið 100-500 metra dýpi. Hýsan veksur upp á vanligu fiskileiðunum, og smáhýsan er tí ikki so væl vard ímóti fiskiskapi sum t.d. toskurin. Í uppvøkstrinum er hon heldur ikki so væl vard ímóti fíggindum. Føðin hjá hýsuni eru ymisk slangukrossfiskur, krabbadýr, maðkasløg, og smáfiskur.


 * stamps.fo
Kalvi
Kalvi (frøðiheiti - Hippoglossus hippoglossus) er heimsins størsti flatfiskur. Hann verð­ur upp í 365 cm langur, kanska longri. Vanlig longd er tó 50-200 cm. Kalvi svimur bæði nær landi og út á 1000 m dýpi ella djúpari. Hann livur av krabba og fiski, men etur alt, sum hann klárar at fanga - eisini fugl sum lunda og mása. Kalvi hevur stórt høvd, stóran kjaft og smá eygu. Hann er dýrur fiskur, og tí verður nógv roynt eftir honum.


 * Stamps.fo
Steinbítur
Steinbítur (frøðiheiti - Anarhichas lupus) verður upp í 150 cm langur og heldur til úr taraskóginum og út á 500 m dýpi. Høvdið er heldur stórt og kubbut og líkist ikki høvdinum á øðrum fiski. Hann hevur stóran og sterkan kjaft, og tenninar eru ógvuliga sterkar. Fremst í kjaftinum hevur hann bog­aðar tøkutenn, og í gómanum eru kúputar tenn at bróta skeljar og krabbagággur við.

Kanningar vísa, at 20 ára gamal steinbítur er í miðal ein metur langur.


 * stamps.fo
Kombikk
Kombikk (frøðiheiti - Gasterosteus aculeatus) finnast úr fjøruni og í hyljum langt uppi í fjøllunum. Hesin lítli (sjáldan meiri enn 6 cm) fiskur, við trimum hvøssum píkum fyri fjaðrar á rygginum, er tann tolnasti fiskur, hvat salti og hita viðvíkur, á okkara leiðum. Hann trívist í reinum vatni eins væl og søltum sjógvi og har hitin er úr 0 °C til 21 °C. Men best dámar honum, tá tað er grunt við nakað av gróðri og lítlum røringi, til dømis í áarhyljum.

Millum kombikk er tað kallfiskurin, ið ansar eggunum. Tíðliga á vári skiftir hann lit og byggir eitt reiður úr ymsum planturestum, sum hann límar saman við sevju úr nýrunum. Hagar lokkar hann kvennfiskar, eina ella fleiri, at gýta. Tá reiðrið er fult, 300-1000 egg, aktar hann reiðrinum til eggini klekjast, meðan hann við fjaðrunum alla tíðina rørir reinan sjógv at reiðrinum. Kombikk hava stóran týdning sum føðikelda hjá sjófugli fram við landi og smáfiski. Kombikk verða tí oftast ikki eldri enn 1-1½ ár og í rárasta føri 4 ár.


 * stamps.fo
Rútar kongur
Rútar kongur (frøðiheiti - Neocyttus helgae) er ein sjáldsamur fiskur á føroyskum leiðum. Í royndarfiskiskapi eftir búrfiski á 1100 m dýpi vestarliga í føroyskum sjógvi fekk Magnus Heinason í februar 1993 um hálvthundrað av hesum fiski. Fiskurin hevur enn einki føroyskt navn, men av skapinum eyknevndi manningin á Magnusi hann 'Rútar kong'. Fiskurin er um 20 cm til longdar, og hann er nærum eins hávaksin, men mjávaksin, sum flatfiskur tvørtur um. Liturin er ljósagráur við svørtum í fjaðrunum. Rygg- og gotfjaðrarnar hava sterkar píkar. Hann hevur stór eygu og lítlan munn. Í Norðuratlantshavi er hann fyrr bert funnin á dýpum frá uml. 1000 til 1200 m.


 * stamps.fo
Áarsíl
Áarsíl (frøðiheiti - Salmo trutta fario). Í mun til sjósíl (latín salmo trutta trutta), ið fáa mesta vøksturin í sjógvi, liva áarsíl alt lívið í áum, vøtnum og løkjum. Tað hevur sama lit alt lívið og líkist sjálvt 6-7 gamalt einum óbúnum sjósíli. Áarsíl verða vanliga aðrastaðni ikki kynsbúgvin, fyrr enn tey eru 30 cm. til longdar. Men í kørgu áunum og vøtnunum í Føroyum eru tey kynsbúgvin longu, tá tey eru 13-14 cm. til longdar ella uppaftur fyrr. Livilíkindini hjá sílum í Føroyum er nær tengt at avfallinum og umhvørvinum annars. Vaksandi jarðarbrúki í nógvum dølum førir til, at tøð lekur í áirnar, og dálking annars er eisini ein vandi. Byrgingar til ymisk endamál tøma áirnar, tá turkur er. Upprunin til áarsíl, ið ofta eru í avbyrgdum vøtnum, er helst, at sjósíl hava verið avbyrgd frá sjónum í longri tíð.


 * Stamps.fo.
Búrfiskur
Búrfiskur (frøðiheiti - Hoplostethus atlanticus) verður til støddar uml. 70 cm. Hann er hávaksin við stórum høvdi, hægstur (1/3 av longdini) beint aftan fyri høvdið. Kjafturin er stórur, svartur innan og stendur á skák. Hann hevur fleiri píkar á høvdinum, og roðslan eftir strikuni er beinakend og á hesum fiskaslagi størri enn annars. Liturin á kroppinun er fagurt reyðgulur, og høvdið reytt. Í Norðuratlanshavi er hann undir Íslandi og suður til Biskayavíkina og við Azorurnar. Annars livir hann á sunnaru hálvu. Við New Zealand, Australia og Tasmania eru tað í fleiri ár fiskaðar stórar nøgdir av búrfiski. Á okkara leiðum er hann fyri tað mesta fingin djúpari enn 600 m og oftast fram við brøttum hellingum og fram við tindum í sjónum. Á sunnaru hálvu veksur fiskurin sera spakuliga, og í Australia rokna fiskifrøðingar við, at bert uml. 3% av samlaðu stovnunum kunnu fiskast árliga, uttan at stovnurin minkar.


 * stamps.fo
Stjørnufrøði
Stjørnufrøði er grein innan náttúruvísindini, sum snýr seg um rúmdarlutir so sum fastastjørnur, gongustjørnur, halastjørnur, stjørnubreytir og stjørnuskipanir. Hon snýr seg eisini um fyribrigdi uttan fyri jarðarinnar atmosferu (til dømis kosmisku bakgrundsstrálingina). Hon fæst við evolutión, alisfrøði (fýsikk), meteoronomi og hvussu himinknattar ella rúmdarlutir ferðast, og við hvussu alheimurin bleiv til og hvønn veg hann mennist.

Stjørnufrøðin er ein av elstu vísindagreinum. Í forðum eygleiddu stjørnufrøðingar náttarhimmalin og royndu at gera ymsar skipanir, og sera gomul astronomisk tól eru funnin ymsastaðni, men tað var ikki fyrr enn stjørnukikarin varð uppfunnin, at astronomiin bleiv ein røtt vísind. Allar hesar lærur og hesi fyribrigdi hava verið partur av astronomi: astrometri, himnanavigatión, eygleiðandi astronomi, stjørnuspá og hvussu kalendarir vórðu gjørdir. Í dag verður stjørnufrøði mett vera tað sama sum astrofýsikk. Í 20. øld fór stjørnufrøðin sundur í eygleiðandi og ástøðiliga stjørnufrøð. Eygleiðandi stjørnufrøði fæst við at fáa upplýsingar til vega og granska tær á grundleggjandi alisfrøðiligan hátt. Ástøðilig stjørnufrøði mennir telduskipanir og analýtiskar skipanir, sum skulu frágreiða stjørnufrøðilig lutir og fyribrigdi. Hesar báðar greinirnar hanga saman, av tí at ástøðiliga stjørnufrøðin roynir at greiða frá tí, sum eygleiðandi stjørnufrøðin sær, og eygleiðingarnar styrkja ástøðina. Amatørstjørnufrøðingar eru ofta líka góðir sum rættir stjørnufrøðingar, serliga tá umræður at eygleiða stokkut fyribrigdir á himmalinum

Millumtjóða orðið astronomi merkir ”stjørnulóg” ella “stjørnumentan” og ikki ”stjørnufrøði”. Í roynd og veru hevði føroyska orðið stjørnufrøði riggað betur til millumtjóða orðið “astrologi”. Í dag eitur astrologi tó stjørnuspá. Orðið er grikskt og stavast αστρονομία (astronomia, av astron, sum merkir “stjørna”, og nomos, sum merkir lóg ella mentan).

Undir teirri eygleiðandi stjørnufrøðini eru fleiri aðrar lærur, til dømis radiostjørnufrøði, sum granskar stráling við longri bylgjulongd enn ein millimetur, infrareyð stjørnufrøði, sum finnur og granskar infrareyðar strálur (longri bylgjulongdir enn reytt ljós), ljósstjørnufrøði, ultraviolett stjørnufrøði, røntgustjørnufrøði og gammastrálustjørnufrøði


 * Alheimurin
 * Sólskipanin
 * Bláa Perlan
 * Mánamánaður
 * Mánaringrás


 *
Albanskt mál
Albanskt mál er málið í Albania og Kosovo, og a sam-mál í Montenegro og Norðurmakedónia. Albanskt er ein minnilutimál í Italia, Kroatia, Rumenia, og Serbia. Albanskt er móðurmál hjá umleið 5.750.000 fólkum, harav umleið 3.200.000 í Albania og slakar 1.800.000 í Kosovo.
Glitnir
Glitnir er salur í norrønu gudalæruni. Um Glitnir stendur at lesa:

Forseti er sonur Baldurs og Nonnu Nepsdóttur. Hann eigur tann salin á himni, ið rópast Glitnir. Allir ið koma til hansara við rættartrætum, fara sættir haðani, og hesin dómstólur er tann besti hjá gudum og monnum. Tikið verður soleiðis til:

Glitnir eitur salur stokkar av gulli, og tektur við silvuri. Har man Forseti búgva flestar dagar og loysa allar sakir.

Glitnir ímyndar týdningin av umrøðu heldur enn at brúka vald sum máti at loysa trætur í norrønari siðvenju.
Tofta Ítróttarfelag
B68 (Fult navn: Tofta Ítróttarfelag) er fótbóltsfelagið á Toftum. Felagið varð stovnað 21. desember 1962.

Fyrstu 8 árini spældi felagið í meðaldeildini, sum næstbesta deildin tá nevndist. Í 1976 varð føroyska fótbóltskappingin umskipað, og í tíðarskeiðnum 1976-1980 spældi B68 framvegis í næstbestu deildini, sum tá nevndist 2. deild. Í 1980 vann felagið 2. deild, og flutti upp í 1. deild.

Fyrstu ferð felagið royndi seg í bestu deildini var sostatt í 1981, og har spældu teir í samfull 24 ár til 2004, tá teir fluttu niður.

Í 2005 vunnu teir næstbestu deildina, men fluttu beinleiðis niður aftur í 2006. Í 2007 vunnu teir aftur næstbestu deildina, og spældu í bestu deildini frá 2008 til 2012, tá teir fluttu niður aftur. Í 2014 og í 2016 vóru teir aftur í bestu deildini, men endaðu aftast bæði árini. Í 2020 flutti liðið upp aftur og hava síðani 2021 verið í bestu deildini, sum nú verður rópt Betrideildin.

Í 1984 vann B68 sítt fyrsta føroyameistaraheiti í 1. deild hjá monnum, og árið eftir endurtóku teir hetta bragd. Seinast felagið vann bestu deildina var í 1992.


 * 1984
 * 1985
 * 1992




 * Portal.fo, Keita og Ndende halda fram í B68.
 * FaroeSoccer.com
 * Zerozerofootball.com


 * B68.fo
Ovurtekstur
Ovurtekstur, eisini kendur sum hypertekstur, er tekstur, sum ikki einans stendur samanhangandi á einari reglu. Teksturin er skipaður soleiðis, at hann vísir beinleiðis til onnur evni og onnur skjøl, sum ein kann fara til. Best kenda skipanin við ovurteksti er heimsvevurin (World Wide Web)


 * HTML
 * PHP
 * XML
 * PDF


 * What is HyperText, www.w3.org (á enskum)
Heimsvevur
Heimsvevur, eisini kendur sum World Wide Web (ella WWW), er ein ovurtekstaskipan, sum virkar yvir internetið.


 * WorldWideWeb Consortiums søgan um WWW
Talv
Talv er eitt borðspæl, har tveir telvarar kunnu telva. Telvað verður á einum borði við 64 puntum, har hvør telvari hevur 16 talvfólk, ein tað hvíta fólkið, og ein tað svarta fólkið.

Endamálið er at vinna við at seta kongin hjá mótpartinum skák og mát (eisini rópt mát).

Telvarar skiftast um at leika, men hvítur – tað er telvarin við hvíta fólkinum – leikar altíð fyrst. Ymsu fólkini hava hvør sítt gongulag.

Talv verður telvað um allan heim bæði fyri at stytta sær stundir og á professionellum støði. Bæði kvinnur og menn í øllum aldursbólkum telva. Nógvar kappingar eru bæði í talvfeløgum og á altjóða støði. Eisini er væl umtókt at telva á internetinum ímóti telvarum runt allan heim.

Tá ið talvið byrjar, standa talvfólkini, sum myndin vísir omanfyri. Hvítur leikar fyrst og so svartur, og er tað ikki loyvt at leypa leik um. Hvør hevur hvíta, og hvør hevur svarta fólkið, verður antin avgjørt við lutakasti, ella verður tað avgjørt av teimum, ið skipa fyri kappingini.

Á fyrsta og áttanda raði standa 8 fólk, sum vit vanliga rópa menn. Frá vinstru standa rókur, riddari, bispur, frúgv og kongur. Og frammanfyri teir standa 8 finnur.

Borðið er býtt sundur í 8 loddrættar linjur, sum verða nevndar við tølinum 1-8, og 8 vatnrættar røðir, sum verða nevndar við stavinum a-h. Við hesum ber til at nevna hvønn einstakan punt við heitunum frá a1 til h8, sum í einari koordinatskipan.


 * Talv í Føroyum
 * Algebraisk uppskriving


 * Talvsamband Føroya
 * Talvfelagið Føroyar
Venus
Venus (symbol: ) er ein gongustjørna og er tann sum er tattast jørðini. Hon eitur eftir rómversku gróðrargudinnuni. Gomlu føroyingarnir róptu Venus Stakkalastjørnuna.

Venus er onnur gongustjørnan frá sólini. Størsta vinkulfrástøðan frá sólini er 47°. Av hesum verður hon eisini nevnd morgunstjørna ella kvøldstjørna. Í góðum líkindum er Venus sera bjørt. Av øllum himmalknøttum eru bara sólin og mánin bjartari. Í lítlum kikara sæst, at hon hevur kvartalaskifti, tendring og fylling, eins og mánin.

Venus er á stødd við jørðina og verður tí nevnd tvillinga systir okkara. "So tekkilig og eygagóð sum Venus vøn og skar" skrivaði Poul F. Joensen á sinni um gongustjørnuna Venus, og tað er heldur ikki so løgið. Venus er bjartasti himmalknøttur, tá ið sólin og mánin ikki verða tikin við. Venus sæst best í januar og februar, og stendur hon lágt á himli. Til støddar er hon sum jørðin. Ýtan er sum oyðimørk full í klettum.

Venus hevur luft sum á jørðini. Gongustjørnan er væl bjálvað í tjúkt lofthav, men luftin er eitrandi. Luftin er mest av koltvísúrni (96,5 %) og køvievni (3.5 %). Av hesum stendst vakstrarhúsárin, sum tryggjar javnan hita á ýtuni. Rúmdarfør hava mált 475 °C á Venus - so har gløða klettarnir í náttarmyrkrinum - og trýstið er heilar 90 atm. Í lofthavinum eru m.a. eisini svávulsýra, vatn og kolsúrni. Skýferðin á Venus er so tjúkk, at ýtan sæst ikki í kikarn, men við radarakanningum av jørðini er staðfest, at Venus hevur øvugan snúning. Tí gongur sólin á Venus eystureftir á luftini, og ikki sum hjá okkum, vestureftir. Um Venus melur eingin máni.


 * Diametur í mun til Jørðina: 0,95
 * Massi í mun til Jørðina: 0,82
 * Rúmd í mun til Jørðina: 0,86
 * Massafylla í mun til vatn: 5,20
 * Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 0,91
 * Mánar: 0
 * Miðal-temperaturur: 464 °C
 * max støddarflokking: - 4,7
Jørðin
Jørðin (symbol: ella ), bústaður okkara í alheiminum, er ein av teimum átta gongustjørnunum, sum eru í ringrás um sólina (áður varð hildið, at Pluto var gongustjørna, men tað varð seinni mett, at hon ikki var). Jørðin er einasti himinknøttur, sum vísindamenn vita, at lív er á, tí at í lofthavinum um jørðina er súrevni og í høvunum vatn - bæði treyt fyri alt lív. Drúgvir tveir triðingar av jørðini eru vatn, í høvum, ísi, vøtnum og áum. Tað, ið eftir er, eru sjey ovurstór meginlond, kallað heimspartar, við skiftandi landslagi og fjølbroyttari náttúru. Har eru høgir og óførir fjallaryggir, langar áir og víðar oyðimerkur. Teir sjey heimspartarnir, sum eru turra lendið oman fyri sjógvin á jørðini, eru Ásia, Afrika, Norðuramerika, Suðuramerika, Antarktis, Evropa og Kyrrahavsoyggjarnar við Avstralia (eftir stødd). Kring Norðurpólin og Suðurpólin eru póløki, sum ikki síggjast á einum fløtum korti, men síggjast á globusunum.

Higartil er einki lív funnið á aðrari gongustjørnu enn jørðini. Rundan um alla jørðina er eitt jaður, nevnt lofthav, sum er tann luftin, vit anda. Okkara sólarskipan og jørðin vórðu skapað fyri um 4,6 milliardum árum síðan. Einar 3,5 milliardir ár eru liðin, síðan fyrsta, einfalda lív kyknaði á jørðini. Og tá ið enn eitt ófatiliga langt tíðarskeið var runnið, høvdu fyrstu, einfaldu verurnar ment seg til fullskapaðu menniskjuna, homo sapiens sapiens, fyri einum 40.000 árum síðan.

Fólkatalið er vaksið við einari milliard síðan 1999, og stovnurin Census Bureau hevur roknað seg fram til, at í ár 2012 verða ikki færri enn sjey milliardir fólk á jørðini. Tískil hevur tað bert tikið 13 ár fyri menniskjuni at økjast við einari milliard. Serliga er tað í M-londum har vøksturin fer fram. Í Niger og í Mali fær hvør kvinna í miðal sjey børn.

Jørðin er samansett av trimum høvuðspørtum. Skorpan, kápan og kjarnin. Uttast er skorpan, tað er her vit liva og útvinnað ráðevnir, sum olju, málmsteinsløg og ymisk grótsløg. Skorpan er okkurt um 10 til 60 kilometrar tjúkk, og er tískil bert ein lítil brøkpartur av allari jørðini. Tey mest vanligu grótsløgini í skorpuni hava eitt høgt innihald av kisil, sum ger hana relativt lætta. Undir skorpuni er kápan. Hon fevnir um 75-80 % av rúmdini og massanum av jørðini. Samansetningin er ikki so kisilrík, og massafyllan er nakað væl størri enn í skorpuni. Kjarnin er í høvuðsheitum gjørdur úr jarni (Fe) og nikkul (Ni). Uttari parturin er flótandi, ímeðan innari parturin er fastur.

Fólk liva bara á 12 % av jarðarflatanum. Umleið 29 % av jarðarflatanum eru land.


 * Hav - 71 %
 * Ásia - 30 %
 * Afrika - 20 %
 * Norðuramerika - 16 %
 * Suðuramerika - 12 %
 * Antarktis - 9,5 %
 * Evropa - 7 %
 * Kyrrahavsoyggjarnar - 5 %
Mars (gongustjørna)
Mars (symbol: ) er gongustjørna næst jørðini. Mars er turr og lítil gongustjørna. Ýtan er reyð og grýtut. Hon hevur íspólar og tunt lofthav. Hitin er millum 5 °C og 125 °C. Har er ofta óveður. Hitastigini á Mars eru -63 °C. Fjarstøðan hjá Mars frá sólini er 228 milliónir kilometrar. Tvørmátið á Mars er 6779 kilometrar.

Eins og Jørðin er Mars eyðkend av fjallalendi. Flatan á Mars er turr og klødd við rustreyðum støvi, sum kallast jernoxid. Harav navnið, "Tann Reyða Gongustjørnan". Tyngdarkraftin á Mars er 38% av henni á Jørðini. Lofthavið á Mars er í høvuðsheitum úr kuldioxid. Tað er tunt og verjir ikki gongustjørnina móti ultraviolettum ljósi frá sólini, eins og Jørðin ger.

Mars hevur tveir mánaðar, Phobos og Deimos.


 * Diametur í mun til Jørðina: 0,53
 * Massi í mun til Jørðina): 0,11
 * Rúmd í mun til Jørðina: 0,15
 * Massafylla í mun til vatn: 3,93.
 * Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 0,38
 * Mánar: 2, teir eita Deimos og Fobos
 * Miðal-temperaturur: - 63 °C
 * max støddarflokking: - 2,8

Í 1996 kunngjørdi NASA, at vísindamenn høvdu funnið farveg eftir einføldum verðum, sum høvdu livað á Mars fyri mió. árum síðan. Hetta vóru ørsmá samansett mynstur - møguliga steinrunnar leivdir av verum í lítlum petti av steini av Mars, funnin á Suðurkolli í 1984. Vísindamenn søgdu, at steinurin helst var slongdur burtur av gongustjørnini, tá ið ein stjørnusteinur datt niður á Mars fyri 15 mió. árum síðan. Enn er hetta ikki prógvað.

Í 1997 gjørdi NASA eina roynd at fáa meira at vita um næstu grannastjørnu okkara. Í juli setti Pathfinder seg á Mars, og bilurin Sojourner koyrdi út úr sonduni at gera fyrstu jarðfrøði- og dustkanningarnar av reyðu gongustjørnuni. Í september fór Mars Global Surveyor eina ferð, sum vardi í tvey ár, at kortleggja gongustjørnuna, til tess at vita, hvar rúmdarfør kunnu seta seg í komandi tíðum.

Í 2015 funnu stjørnufrøðingar leivdir eftir flótandi vatni á flatuni á Mars, og í 2018 funnu granskarir lívrunnin mýl, ið kunnu vera leivdir eftir útdeyðum lívi. Umframt hetta, avdúkaðu radaramátingar á einum rúmdarkanningartóli herfyri eina tjúgu kilometra langa undirjørðiska á, 1,5 kilometrar undir syðru ískápuni á Mars. Vatnið í undirjørðisku ánnið er ivaleyst sera salt og flatan á Mars er fyri vandamiklari stráling. Stjørnufrøðingar trúgva tó, at smáverulívfrøðiligt lív møguliga kann finnast her.
Jupiter
Jupiter (symbol: ) er størsta gongustjørnan. Galileo Galilei (1564-1642) fann hana í 1610. Hon hevur fastan kjarna, og uttan um hann er helium og hydrogen. Um miðkringin er dimmur ringur.

Jupiter hevur 16 mánar. Ein teirra, Ganymedes, er størsti mánin í sólkervinum.


 * Diametur í mun til Jørðina: 11,21
 * Massi í mun til Jørðina: 318
 * Rúmd í mun til Jørðina: 1321
 * Massafylla í mun til Jørðina: 1,33
 * Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 2,36
 * Mánar: 16 + 12
 * Miðal-temperaturur: - 144 °C
 * max støddarflokking: - 2,9
Saturn
Saturn (symbol: ) er sætta gongustjørnan frá Sólini og er næststørsta gongustjørnan í sólarskipan okkara. Bara Jupiter er størri. Eins og Uranus, Neptun og Jupiter er Saturn ein gassrisi, og merkir hetta, at hon fyrst og fremst er gjørd úr gassum, heldur enn steini. Saturn er uppkallað eftir rómverska gudinum Saturnus, sum er gudurin fyri bóndaskapi, rættvísi og styrki. Veðurlagið á Saturn er ekstremt, og vindarnir kunnu koma heilt upp í 1&#8239;800 km/h. Saturn hevur í minsta lagi 61 mánar. Størsti mánin á Saturn, Titan, er størri enn gongustjórnan Merkur, og er einasti mánin í sólarskipanin, sum hevur eina nevniverda atmosferu.


 * Diametur:  9,14 ferðir Jørðina
 * Massi:  95 ferðir Jørðina
 * Rúmd:  764 ferðir Jørðina
 * Massafylla:  0,69 ferðir vatn
 * Tyngdakraft:  0,92 ferðir Jørðina
 * Mánar:  18 + 12
 * Miðal-hiti:  - 176 °C
 * Max støddarflokking:  - 0,3
Uranus
Uranus (symbol: ella ) er grøn á liti, hon hevur ring rundan um, og har hava eingi fólk verið. Hon er 2&#8239;900 milliónir km frá sólini. Tvørmátið er 51&#8239;000 km. Umferðartíðin hjá Uranusi um sólina er umleið 84 ár. Uranus er 3. longst burtur frá sólini. Í 1781 fann bretski stjørnufrøðingurin Williamn Herschel sjeyndu gongustjørnuna, sum hann nevndi Uranus eftir grikska himnagudinum. Um Uranus eru 5 stórir og 10 lítlir mánar. Uranus varð ofta sædd fyri 1781, men tá varð hon hildin at vera vanlig stjørna. Hon hómast við berum eygum, men tá skalt tú vita, hvar ið hyggjast skal. Í kikara er ikki nógv at síggja, mest bara eitt blágrønt stjørnueyga. Eins og Jupiter og Saturn er Uranus mest úr hydrogeni og heliumi. Blágrøni liturin í lofthavinum kemst av metani, sum sýgur í seg reyðu litirnar. Uranus er um fýra ferðir so stór sum jørðin og og 14,5 ferðir so tung.

Snúningstíðin er um 17 tímar, og hon hevur 84 ár um umferðina um sólina. Uranus er eins og dottin um koll, við tað at snúningsásin er bara nøkur fá stig frá umferðarflatanum. Hetta kundi bent á onkran ógvusligan tilburð har á leiðini onkuntíð í fyrndini. Av hesum stendst, at annað póløkið liggur í myrkri nærum helmingin av umferðartíðini (42 ár), meðan hitt póløkið er í ljósinum. Hóast hetta máldi Voyager 2, sum fleyg fram við Uranusi í januar 1986, at hitin á ýtuni var merkiliga javnur. Uttast í lofthavinum eru máld -220 °C. Um Uranus er magnetfelt, og magnetisku viðurskiftini eru fløktari enn vanligt, tí vinkulin millum magnetisku ásina og snúningsásina er eini 60°. Av og á hendir tað, at ein gongustjørna kemur ímillum jørðina og onkra stjørnu. Tá liggja stjørnufrøðingar altíð framvið at fáa eitthvørt nýtt at vita. Við at máta hvussu leingi stjørnuljosið er burtur, ber til dømis til at meta um tvørmálið á gongustjørnuni. Í 1977 myrkti Uranus fyri ljósinum frá einari stjørnu, og tá varnaðust granskarnr, at stjørnuljósið kamaðist fleiri ferðir, áðrenn tað sloknaði. Tá ið stjørnan var komin til sjóndar aftur, kámaðist ljósið aftur, nú í øvutari røð. Hetta varð tulkað soleiðis, at um Uranus var skipan av tunnun ringum. Voyagermyndirnar váttaðu, at so var. Rinsarnir, sum eru 10, eru úr klettum, sum eru ymiskir til støddar. Longu í 1787 sá Herscnel í kikara sínum teir báðar størstu Uranusmánarnar Oberon og Títanía, og seinni vórðu sæddir tríggir aðrir mánar. Á Voyagermyndunum síggjast 10 nýggir mánar, so nú vita vit um 15 mánar í ringrás um Uranus. Serligan ans vaktu myndirnar av Miranda, sum er 480 km í tvørmál og hevur 1,4 samdøgur um hvørt umfar um Uranus. Ýtan er merkiliga óreglulig, fjøll og gjáir hurlað saman hvørt um annað. Tað sýnist, sum er Miranda brotnaður, t.d. í samanbresti við eina smástjørnu, og at atdráttarmegin síðani hevur sett brotini saman aftur til nýggjan mána.


 * Diametur í mun til Jørðina: 4,0
 * Massi í mun til Jørðina: 14,5
 * Rúmd í mun til Jørðina: 63
 * Massafylla í mun til vatn: 1,32
 * Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 0,89
 * Mánar: 21
 * Miðal-temperaturur: - 215 °C
 * max støddarflokking: - 5,5
Neptun
Neptun (symbol: ) er blá og hevur ring rundan um. Hon hevur 13 mánar. Eingi fólk hava verið har. Hon er 4&#8239;600 milliónir km frá sólini. Umferðartíðin hjá Neptun um sólina er umleið 164 ár. Tvørmátið er 49&#8239;000 km. Neptun eitur eftir rómverska havgudinum. Neptun varð sædd fleiri ferðir, áðrenn staðfest varð, at hon var gongustjørna; tað var í 1846. Granskarar vistu um hana, áðrenn hon var funnin. Frávik í ringrás Uranusar bendu á ein himmalknøtt ytri í sólskipanini, og støða Neptuns á luftini var roknað neyvt, áðrenn kikararnir vórðu stillaðir á hana. Í stødd og nøgd eru Uranus og Neptun sum tvíburar, men Neptun er so langt burturi, at hon sæst ikki við berum eygum, og enntá í stórum kikara er lítið at síggja annað enn blágrøna stjørnueyga hennara. Granskarar vóru tí sera spentir, tá ið Voyager 2, sum byrjaði longu ferð sína í 1977, í august 1989 fleyg fram við Neptun bara 4900 km frá norðurpólinum. Og teir vórðu ikki sviknir, tí eisini av Neptun og mánum hennara eydnaðist at fáa frálíkar litmyndir. Tíverri lá ikki fyri hjá rúmdarfarinum at koma i námind av uttastu gongustjørnuni Pluto. Voyager 2 hevur nú lagt leiðina burtur úr sólskipani. Ferðin er 65&#8239;000 km/h, og kósin er sett móti Hundastjørnuni (Siriusi). Har á leiðini fer rúmdarfarið at vera um eini 80&#8239;000 ár. Granskarar vóna at hava samband við farið nakað inn í komandi øld. Tá fara teir at missa sambandið við hetta lítla farið, sum hevur sent so ovurhonds nógva nýggja vitan um solskipanina til jarðar og Nasa, at ógvuliga long tíð fer at ganga, aðrenn alt er gjølla viðgjørt, tulkað og fingið til sættis.

Eitt magnetfelt er og somuleiðis tunn ringskipan. Snúningstíðin er um 16 tímar, og Neptun hevur næstan 165 ár um umferðina um sólina. Granskarar vistu um tveir mánar, Triton og Nereid, aðrenn Voyager fór fram við Neptun, men farið fann seks nýggjar mánar, so nú vita vit um 8 mánar. Triton, sum er nógv tann størsti mánin, gongur um Neptun vestureftir. Saman við 4 teimum ytstu Jupitermánunum og ytsta Saturnmánanum er hann einasta undantak frá regluni, at mánar hava sama umferðarveg sum snúningurin á móðurstjørnuni. Voyager 2 máldi -235 °C á Triton, sum er lægsti hiti, ið máldur er í sólskipanini. Hóast nógva kuldan sýna myndirnar fleiri goskeldur (geysir) á Triton. Í minsta lagi tvær teirra goystu, tá ið myndirnar vórðu tiknar. Eisini eru á Triton jøklar av frystum metani og fryst vøtn av nitrogeni, metani ella ammoniakki.


 * Diametur í mun til Jørðina: 3,9
 * Massi í mun til Jørðina: 17,1
 * Rúmd í mun til Jørðina: 58
 * Massafylla í mun til vatn: 1,64
 * Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 1,12
 * Mánar: 8
 * Miðal-temperaturur: - 215°C
 * max støddarflokking: 7,6
Sólskipanin
Ein sólskipan er samansett av minst einari stjørnu og einum tali av lutum, sum eru í ringrás um hesa stjørnuna.

Í dagligari talu verður tosað um okkara sólarskipan við jørðini og sólini sum sólskipan.


 * Sólin
 * Merkur
 * Venus
 * Jørðin
 * Mánin
 * Mars
 * Phobos
 * Deimos
 * Asteroidur
 * Jupiter
 * Io
 * Europa
 * Ganymedes
 * Callisto
 * Saturn
 * Titan
 * Uranus
 * Neptun
 * Triton
 * Pluto
 * Charon
Mánin
Mánin (symbol: ella ) er næsti granni okkara í rúmdini. Teir gomlu norðbúgvarnir nevndu hann Himintungl ella bert Tungl, men mánanavnið var eisini vanligt longu í norrønari tíð. Miðalfjarstøðan er bert 384400 km, og tað merkir, at tú við einum vanligum handkikara kanst síggja spennandi detaljur á mánaflatuni. Á Mánanum er hvørki luft ella flótandi vatn, og tí hevur hann heldur einki veðurlag. Mánin hevur heldur einki jarðfrøðisligt lív. Tey landmerki, vit síggja á mánaflatuni, eru skapt av at loftsteinar (meteorir) hava rakt Mánan.

Eftirsum tað tekur mánanum júst somu tíð at snara einaferð um sjálvan seg, sum tað tekur honum at snara um Jørðina, vendir hann altíð somu síðu móti okkum. Hetta verður nevnt "bundin rotatión", og hiðani av Jørðini síggja vit sostatt bert umleið helvtina av Mánaflatuni. Stóru økini á Mánanum kunnu síggjast við berum eyga. Myrkar fløtur við láglendi - mare-økini (Mánahøv) - standa í andsøgn við ljósari hálendini.

Mánaflatan sæst best nærhendis terminatorinum - ið er markið millum ljós og skugga á Mánanum. Tá ið fullmáni er, síggjast landkenningarnar ikki so væl, tí tær eru ov upplýstar, og sjálvt stór kratir kunnu vera ósjónlig. Onnur øki síggjast hinvegin best í fullmána, tí tey krevja stóra kontrast fyri at verða sædd - hetta er serliga galdandi fyri myrku mare-økini.

Mánin er okkum 400 ferðir so nær sum sólin, men hann er eisini 400 ferðir so lítil sum sólin. Tí eru hesir knøttir um leið líka stórir at síggja til á luftini. Tá ið mánin er ímillum okkum og sólina, kemur hann stundum fyri sólina. Tá er sólarmyrking. Full sólarmyrking var í Føroyum 30. juni 1954. Øðrvísi enn sólin er hann ein kaldur knøttur, sum melur um jørðina. Mánin lýsir ikki sjálvur, men bara við afturkastaðum sólarljósi, sum vit nevna mánalýsi. Til støddar er hann góðan fjórðing av jørðini, og frástøðan er um leið 30 ferðir tvørmálið í jørðini. Mánin hevur fasur, t.e., lýsandi mánaeygað broytir skap, alt eftir hvar hann er í ringrásini um jørðina.

Fyrstu menn at ganga á mánanum vóru amerikanararnir Neil Armstrong og Edwin Buzz Aldrin í juli 1969. Teir fóru við rúmdarfarinum Apollo 11, og mánafarinum Eagle førdi síðan tveir av monnunum niður á mánan, meðan hin triði (Michael Collins) fleyg í ringrás um mánan. Armstrong hevði leiðsluna á Apollo tann 20. juli í 1969, tá ið rúmdarfarið lendi á mánanum. Hann varpaði aftur til Jørðina við kendu orðunum: "That's one small step for a man, one giant leap for mankind". Í tríggjar tímar gingu Neil Armstrong og felagi hansara Edwin Buzz runt á mánanum.


 * Pól Jespersen: Eitt sindur um jørðina, sólina og mánan, snar.fo
Rókur (talv)
<div class="tleft" style="margin-bottom: 0.3em; width: 225px; border:2px solid #cccccc; padding: 10px !important; font-size: 94%; text-align: center; overflow: hidden">

Rókurin gongur fram og aftur, so langt honum lystir. Hann gongur vatnrætt ella tvørturum, til hann møtir einum punti, har annað fólk stendur. Eigur mótparturin fólkið, kann rókurin drepa tað. Rókurin er eftir frúnna næststerkasti maður í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari tveir rókar, sum standa í hvørjum sínum króki. Rókurin gongur eftir beinum linjum, tvørturum og upp og niður. Hann hevur ikki loyvi at leypa upp um annað fólk, uttan tá lopið verður í borg.
Bispur (talv)
<div class="tleft" style="margin-bottom: 0.3em; width: 225px; border:2px solid #cccccc; padding: 10px !important; font-size: 94%; text-align: center; overflow: hidden">

Bispurin gongur bara á skák bæðu aftur og fram, so langt honum lystir.

Bispur er talvfólk í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari tveir bispar. Bispurin gongur á skák og stendur tí altíð á punti við sama liti. Hann hevur ikki loyvi at leypa upp um annað fólk.
Kongur (talv)
<div class="tleft" style="margin-bottom: 0.3em; width: 225px; border:2px solid #cccccc; padding: 10px !important; font-size: 94%; text-align: center; overflow: hidden">

Kongur kann verða leiktur eitt í allar ættir.

Kongur er mest umráðandi talvfólk í talvi. Hvør telvari hevur ein kong. Endamálið í talvi er at seta kongin hjá mótpartinum skák og mát, og tá er talvið vunnið. Kongurin kann fara eitt fet í allar ættir, tó er ikki loyvt at leika hann beinleiðis í deyða. Verður kongurin hóttur, soleiðis at ein maður hjá mótpartinum kann drepa kongin í næsta leiki, stendur kongurin í skáki. Tá skal kongurin leikast úr vanda ella annað fólk leikast ímillum, so hann ikki stendur í skáki longur.

Kongurin er við í serligum leiki, tá ið ein leypir í borg.

At leggja kongin merkir, at ein gevur upp. Ein kann velja at geva talvið yvir á ymiskan hátt, og tá er talvið liðugt og tapt. Ein kann leggja kong sín niður, ein kann steðga klokkuni, ella ein kann taka í hondina á mótpartinum og siga, at ein gevur talvið.

<br style="clear:left"/>
Frúgv (talv)
<div class="tleft" style="margin-bottom: 0.3em; width: 225px; border:2px solid #cccccc; padding: 10px !important; font-size: 94%; text-align: center; overflow: hidden">

Frúgvin gongur bæði eftir beinum linjum og á skák bæði aftur og fram, so langt henni lystir.

Frúgvin er sterkasta talvfólk í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari eina frúgv. Frúgvin gongur bæði sum rókur og bispur. Hon hevur ikki loyvi at leypa upp um annað fólk.
Riddari (talv)
<div class="tleft" style="margin-bottom: 0.3em; width: 225px; border:2px solid #cccccc; padding: 10px !important; font-size: 94%; text-align: center; overflow: hidden">

Møguligir leikir hjá riddaranum

Riddari er talvfólk í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari tveir riddarar. Riddarin gongur sum stavurin L, hann gongur tvey fram og eitt til viks. Hann er einasta talvfólk, ið hevur loyvi at leypa upp um annað fólk.

Ok