danish-foundation-models/faroese-dynaword huggingface dataset:
Undir somu dýnu (ep)
Undir somu dýnu (CD 1999) við Tangz.


 * Undir somu dýnu
 * Vit
 * Stundur
 * Tað hon ger


 * lyrics Rókur J. Jakobsen, music Tangz.
 * voc Rókur J. Jakobsen,
 * keyb. Dánjal D. á Neystabø
 * guitar Rói H. Christiansen
 * drums perc Halgir W. Arge,
 * bass perc Hallur Johannesen
 * studio: Studio Pegasus.
Kevin Cosgrove
Kevin M. Cosgrove (6. januar 1955 – 11. september 2001) úr West Islip, New York var eitt av offrunum í 11. september-yvirgangsálopunum. Cosgrove var fangaður í eini skrivstovu í landnyrðingshorninum á 105. hædd í sunnara torninum. Saman við honum vóru starvsfelagin Dough Cherry og ein annar ónevndur persónur.

Eftir at hava ringt til skyldfólk ringdi hann til neyðkall (911) um hjálp. Meðan hann enn var á tráðnum skramblaði bygningurin saman kl. 09:59 (14:59 føroyska tíð), og sambandið reyk. Síðstu orð hansara vóru "Oh God! Oh..." (føroyskt: "Á, Gud! Á...").

Kevin Cosgrove var varastjóri hjá Aon Corporation. Hann var 46 ára gamal. Líkið varð funnið, áðrenn vika var liðin, og hann varð jarðaður 22. september í St. Patrick-kirkjugarðinum í Huntington, New York.

Upptøkan av neyðarkallinum varð spæld til rættarmálið hjá Zacarias Moussaoui.


 * Neyðarkallið flættað saman við myndum av bygninginum.
 * Ein onnur upptøka.
MC-Hár
MC-Hár er ein føroyskur rokkbólkur. Í 1999 luttóku teir í Prix Froyum og gjørdust nummar trý.

Ymisk manning, ið m.a. hevur talt:
 * keyb voc Tróndur Bogason Hansen,
 * voc Niels Uni Dam,
 * voc Allan Mortensen,
 * guit Niels Arge Galán,
 * guit Jónas Bloch Danielsen,
 * guit og sang Torkil Olsen (andaðist 2013)
 * voc Rókur Jákupsson
 * Heri Reynheim
 * trummur Petur Weihe Dalsgaard


 * 1998 Framvegis uttan vit (cd).
 * 1999 Burn Me EP.


 * 1995 Rock í Føroyum skering 12.
 * 1999 Prix ‘99 skeringar 3 & 13.
 * 2002 Tutl 25 ár – Live 2002 skering 6.
 * 2003 Prix Krem 2003 skeringar 2 & 12.

Nummar trý í Prix Føroyar 1999.
Framvegis uttan vit (fløga)
Framvegis uttan vit er fløga við MC-Hár útkomin í 1998. Upptøkan fór fram í West River Recording Studio.




 * Tónleikur: MC-Hár
 * Sangur: Spark Buzz N (Niels Uni Dam)
 * Ljómborð, vog, prog og perc: Tjé (Tróndur B. Hansen)
 * Sangur og klarinet: MC-Allah (Allan Mortensen)
 * Sangur og gitar: C-987B (Torkil Olsen)
 * Bassur: WWW . shakespeare
 * Trummur: Dr. D
 * prog: Eyðfinn Drewsen
 * Sleeve: Eyðun Jakobsen/Alan Jiménez - Pappagallo, Tjé, Ólavur N. Debess.
EP (Clickhaze)
EP (CD 2002) við Clickhaze.


 * 1) Daylight
 * 2) Skirvin Flá
 * 3) Sorrig og Glæde
 * 4) Frozen Lullaby
 * 5) Notes from the Underground
 * 6) Indigo Brow


 * lyrics Petur Pólson (1-2 & 5-6), Jens L. Thomsen (4), Thomas Kingo (5), music Clickhaze (1-2 & 4-6), traditional (3).
 * voc Eivør Pálsdóttir, voc Petur Pólson, hammond-organ moog ac-bass Mikael Blak, guit Bogi á Lakjuni, drums perc Høgni Lisberg, bass Jens L. Thomsen, guit Jón Tyril, prod Jón Tyril, Clickhaze.
 * studio Lundgaard Studios (DK), Jak-Zak Studios, Útvarp Føroya (1-3); Norðurlandahúsið (4-6). sleeve Búi Tyril, Jón Tyril.
Eivør Pálsdóttir (fløga)
Eivør Pálsdóttir (CD 2000) við Eivør Pálsdóttur. Hennara fyrsta solofløga.


 * 1) Ástarstund
 * 2) Randaðu rósur
 * 3) Vakrasti dreymur
 * Áh, kundu á tíðarhavi
 * 1) Vársins ljóð
 * 2) Lítla barnið
 * 3) Í Gøtu ein dag
 * 4) Silvurkannan
 * 5) Føroyar mín móðir
 * 6) Jesuspápin
 * 7) Som den gyldne Sol frembryder
 * 8) Giv Fred framdeles
 * lyrics/music Eivør Pálsdóttir, o.fl.
 * voc Eivør Pálsdóttir, voc Hans Jacob á Brúnni (7 & 12), voc Fótatraðk (kvøðing á 7), ac-bass Mikael Blak, guit Búi E. Dam, drums perc Brandur Jacobsen, keyb Tróndur Bogason (1, 3-4 & 7).
 * studio Focus Recording (DK), Fuglafjarðar Kirkja, Blásatova í Gøtu. sleeve Jonna Klæmintsdóttir/Niels Arge Galán, Uni Árting.
Absalon Guttormsen
Absalon Guttormsen (5. mai 1830 – 11. juli 1902) var bóndi í Útistovu á Trøllanesi. Hann var sjálvlærdur lærari í Kalsoynni 1875 – 1893. Hann var virkin í Føringafelag og var frá umleið 1870 íðin fráhaldsmaður, og virkaði fyri at stovna fráhaldsfeløg ymsastaðni, serliga í Norðoyggum og í Eysturoy. Tingmaður fyri Norðuroyggjar 1861 – 1869 og 1873 – 1877.

Absalon var bóndasonur í Útistovu á Trøllanesi, elstur av 4 systkjum. Hann fór ungur til Tvøroyrar, har hann lærdi til snikkara. Absalon festi eftir pápan, Guttorm Absalonsen, í 1857, 26 ára gamal, og sat við festinum í 39 ár, tá sonurin Poul Johannes tók festið eftir hann. Absalon giftist í 1855 við Ellen Sofie Jensdatter av Viðareiði. Tey fingu 9 børn, ið øll fingu eftirnavnið Østerø. Absalon var framburðsmaður, og longu í 1865 var hann partaeigari í Norderø Fiskeri- og skibsselskab af 1865, sum árið eftir keypti skonnartina Caprice, 63 registartons til støddar. Endamálið var at reka fiskiskap undir Føroyum og síðani farmasigling afturat. Eftir miseydnaða roynd at reka fiskiskap fór skipið í farmasigling, og í 1871 keypti skiparin, Jóhannes Johansen allan partapeningin. Í 1872 var við lóg ásett, at øll børn yvir 7 ára aldur skuldu hava skúlagongd. Absalon átók sær sjálvur at vera lærari í Kalsoynni 1875 til 1893, og í 1895-96 var hann lærari í Kunoy, hóast hann ikki var læraralærdur. Hann var talsmaður fyri at fáa føroyskt mál inn í skúlan og at avtaka uttanatslæruna. Frá umleið 1870 var Absalon íðin talsmaður fyri fráhaldsrørsluna, ið tók seg upp um hetta mundið. Hann ferðaðist um allar Norðuroyggjar og eystursíðuna á Eysturoynni og eggjaði til at stovna fráhaldsfeløg fyri at tálma stóru rúsdrekkanýtsluni. Absalon var íðin tjóðskaparmaður og virkin í Føringafelag. Í blaðgreinum (td. Dimmalætting nr. 49, 1895) streingir hann á fyri at vinna føroyskum máli rættindi í kirkju og á tingi. Hann var tingmaður fyri Norðuroyggjar 1861 – 1869 og 1873 – 1877. Absalon doyði brádliga á Trøllanesi 11. juli 1902, 72 ára gamal. Hann er grivin á Trøllanesi, har minnissteinur er settur yvir hann. Steinurin hevur hetta ørindi, eftir Símun av Skarði, sum innskrift:


 * Royna alt tað besta kjósa,
 * sýna fólki hugsnarleið
 * vísa vinum vegin ljósa
 * so útrann títt æviskeið


 * Hans Jacob Debes: Nú er tann stundin..., Føroya Skúlabókagrunnur 1982, bls. 208 – 211
 * Óli Wolles: Absalon Guttormsen á Trøllanesi, Varðin bd 54, Hefti 3-4, 1987, bls. 140 – 174
Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins
Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins (Nordisk Råds litteraturpris) varð stovnað av norðurlendsku stjórnunum í 1961. Virðislønin verður latin árliga av Norðurlandaráðinum, fyrstu ferð í 1962. Í 1962 var virðislønin 50.000 dkk. Síðan 1995 hevur hon verið 350.000 dkk.

Virðislønin verður latin fyri eitt bókmentaligt verk skrivað á norðurlendskum máli. Endamálið við virðislønini er at økja um áhugan fyri máli og bókmentum í Norðurlondum og fyri norðurlendska mentanarfelagskapinum.

Higartil hava bert tríggir føroyingar fingið Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins, William Heinesen fekk hana í 1965 fyri Det gode håb, Rói Patursson fekk hana í 1986 fyri yrkingasavnið Líkasum og Vónbjørt Vang fekk hana í 2025 fyri yrkingasavnið "Svørt orkidé". Tóroddur Poulsen hevur verið tilnevndur seks ferðir: 1996, 2002, 2005, 2009, 2011 og 2014. Jóanes Nielsen hevur verið tilnevndur fimm ferðir: 1988, 1994, 1999, 2004 og 2013, meðan Carl Jóhan Jensen hevur verið tilnevndur fýra ferðir: 1991, 1998, 2007 og 2008.




 * Tilnevningar til Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins frá Føroyum
 * Barna- og Ungdómsbókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins
 * Umhvørvisvirðisløn Norðurlandaráðsins
 * Tónleikavirðisløn norðurlandaráðsins
 * Filmvirðisløn Norðurlandaráðsins
Funnings sóknar kommuna
Funnings sóknar kommuna, fyrrverandi kommuna í Føroyum

Funnings sóknar kommuna varð stovnað 1. oktober 1906, tá Funnings sókn tók seg úr Eysturoyar prestagjalds kommunu. Kommunan fevndi um bygdirnar Funningur og Gjógv.

Tá Gjógv gjørdi av at fara úr kommununi, syndraðist hon, og hon varð endaliga tikin úr gildi hin 1. januar 1948. Í hennara stað komu Funnings kommuna og Gjáar kommuna.


 * 1906-1908: Peter Petersen, Funningur
 * 1909-1918: Petur Christian Joensen, Gjógv
 * 1918-1921: Hans Johannesen, Funningur
 * 1922-1930: Johan Kallsoy, Gjógv
 * 1931-1934: Jacob Sofus Jacobsen, Gjógv
 * 1935-1938: Sofus Debes, Gjógv
 * 1939, 1941: Daniel Klein, Gjógv
 * 1940, 1942: Petur A. Petersen, Funningur
 * 1943-1946: Petur S. Dahl, Funningur
 * 1947: Leivur Klein, Gjógv
Landsfelagið fyri fólk við autismu
Landsfelagið fyri fólk við autismu, vanliga stytt LFA, er eitt av feløgunum í MBF. LFA er eisini limur í danska felagnum, Landsforeningen Autisme. Endamál felagsins er at stuðla teimum, ið hava autismu, og teirra avvarðandi, og at upplýsa um brekið autismu. Adressa felagsins er hjá formanninum, sí heimasíðuna hjá LFA ella Landsforeningen Autisme.
Ubuntu
Ubuntu er ein ókeypis stýriskipan. Standard koyrur Ubuntu við gnome, men fleiri Ubuntu-variantar eru til, eitt nú: Kubuntu, sum brúkar KDE, Xubuntu, sum brúkar XFCE, Fluxbuntu, sum brúkar Fluxbox.

Tey kunnu tað sama sum eitt nú Microsoft Windows ella Macintosh. Og hetta er ókeypis uttan brot á upphavsrættin.

Eisini er tað open Source og Linux-baserað.


 * www.ubuntu.com
Navnorð
Navnorð eru ein bólkur av orðum, ið lýsa nøvn á ítøkiligum lutum (t.d. stólur, bilur, genta, drongur), fyribrigdum (vestfall, eystfall, mysing, mánalýsi) og hugtøkum (sorg, gleði, longsul) umframt sernøvn (Petur, Sólvá, Enniberg, Sørvágur).

Navnorð verða býtt í felagsnøvn og sernøvn og eru antin kvennkyn, kallkyn ella hvørkikyn.


 * Føroyskt mál - Navnorð


 * Navnorð á síðu 12 í bókini Stutt mállæra (Anna Maria Reinert Jensen og Harry Davidsen), snar.fo
 * Navnorð á síðu 50 í bókini Mállæra (Paulivar Andreasen og Árni Dahl), Føroya Skúlabókagrunnur
ISO
ISO er stytting fyri International Organization for Standardization, ið ásetur millumtjóða standardar á alskyns økjum.


 * iso.org
Trúarjáttan
Ein trúarjáttan er ein tekstur, ið orðar grundleggjandi læruna í eini trúgv.

Í kristindóminum eru fleiri trúarjáttanir. Tær elstu og vanligastu eru apostólska trúarjáttanin og nikæno-konstantinopolitanska trúarjáttanin. Afturat teimum hevur føroyska fólkakirkjan eisini athanasiansku trúarjáttanina og augsburgsku trúarjáttanina. Eisini Luthers Lítla katekismus verður roknað sum ein av teimum 5 trúarjáttanunum í luthersku kirkjuni.

Bæði í fólkakirkjuni og í katólsku kirkjuni er apostolska trúarjáttanin tann vanligasta í sambandi við dópin. Í fólkakirkjuni er hon eisini tann vanligasta í gudstænastuni. Í katólsku messuni verður hinvegin Nikæno-konstantinopolitanska trúarjáttanin meira brúkt.

Í islam verður trúarjáttanin, shahadah, roknað sum ein av teimum fimm súlunum.
KT-depilin
KT-depilin er ein stovnur undir Mentamálaráðnum, ið veitir føroyska skúlaverkinum tænastur á KT-økinum. KT-depilin umsitur teldupostadressur hjá næmingum og lærarum ígjøgnum FirstClass-skipanina og bjóðar heimasíðupláss til skúlar. Eisini skipar KT-depilin fyri KT-kortinum fyri føroyskar lærarar og fyri KT-varðaútbúgvingini.

Heimasíða KT-depilsins
Kappróður
At rógva kapp er elligomul ítróttagrein. Frá gamlari tíð hevur verið vanligt, at bátar hava róð kapp, eitt nú á grindaferð ella aftur av útróðri. Tað hevur tó ikki verið undir skipaðum viðurskiftum, men meira tilvildarliga, tá tað bar so á, at bátar fóru somu leið samstundis.

Seinni, serliga eftir at føroyski róðrarbáturin hevði mist sín týdning sum álitið í útróðri, varð farið undir at skipa fyri kappróðri á Ólavsøku og til aðrar stevnur. Fyrstu árini var tað mest við teimum bátum, ið vóru til taks, men seinnu árini hava menn latið smíðað bátar til kappróður. Kendastu bátasmiðirnir á hesum øki eru Niklas í Koltri og seinni Sámal Hansen.

Kappingarnar verða nú skipaðar undir Róðrarsambandi Føroya, RSF, sum er eitt av sersambondunum í Ítróttasambandi Føroya, ÍSF.

Tá róð verður, eru nógvar serstakar orðingar, ið verða nýttar. Til dømis tá tann, ið rør, ikki fær árina niðurí, ella at árin gleppur burtur úr sjónum. Hetta verður á føroyskum rópt: "at fara ov stutt niður í búkin".

Nevnast kunnu tey ensku og donsku heitini, sum eru ávikavist: "to catch a crab" og "at fange en ugle".


 * Róðrarfelagið Knørrur


 * Færøsk rosport. Í: Morten Larsen: Roning. Mellemgaard 2007.
Minningardagur teirra sjólátnu
Minningardagur teirra sjólátnu er 1. november, Alhalgunadag. Í Føroyum verður dagurin hildin við, at í nógvum bygdum er minningarhald við minnisvarðarnar yvir sjólátin, og minnisgudstænastur eru í summum kirkjum. Eftir 2. heimsbardaga var umrøtt at áseta ein almennan flaggdag til minnis um teir, sum vóru farnir á sjónum, og 15. mars 1949 var samtykt, at halda allahalgannadag, 1. november, sum minningardag teirra sjólátnu. Tá eigur Merkið at vera á hálvari stong.
Bókadeild Føroya Lærarafelags
Bókadeild Føroya Lærarafelags, ofta stytt BFL, varð stovnað í 1956. BFL hevur givið nógvar bøkur út, serliga til børn og ung. Hetta virksemið hevur verið skipað gjøgnum barnabókaklubba og ungdómsbókaklubba. Bókadeild Føroya Lærarafelags er helst virknasta forlag í landinum. Føroya Lærarafelag eigur Bókadeild Føroya Lærarafelags. Í 1985 setti forlagið Ingrið Sondum í starv sum leiðara, sum burturav fekst við bókaútgávu. Í 1997 varð Niels Jákup Thomsen settur sum leiðari á Bókadeildini.

Hvørji jól, síðan forlagið varð sett á stovn, er "Mín jólabók" komin út. Tær fyrstu jólabøkurnar høvdu bleytar permur, men síðan 2004 er jólabókin vorðin sum stór myndabók í litum við stívari permu. Innihaldsliga er hon broytt munandi við adventssøgu og ítrivi til børnini.


 * www.bfl.fo
Henning Thomsen
Henning Thomsen, f. 1933, er orðabókarithøvundur. Hann hevur gjørt Føroysku samheitaorðabókina (Forlagið Stiðin, 2000). Henning Thomsen hevur eisini í mong ár gjørt føroyskar krossorðagátur, sum hava staðið í føroyskum dagbløðum.
Kongsjørð
Kongsjørð ella kongs er jørð, ið er almenn ogn. Tað er fyri tað mesta jørð, ið kirkjan átti í katólskari tíð, sum við trúbótini verður løgd undir kong. Kongsjørð er um alt landið, men misjavnt er, hvussu stórur partur er ogn og hvussu stórur partur er kongs. Eitt nú er mest sum øll jørð kongs í Suðurstreymoy og Suðureysturoy, meðan lítið er av kongsjørð norðast i Eysturoynni. Ein kongsbóndi leigar kongsjørðina frá almennu myndugleikunum, vanliga ein hagapart uttangarðs við tilhoyrandi bø innangarðs, og slíkt leigumál verður kallað eitt festi. Vanliga hevur festið gingið í arv frá faðir til elsta son, men seinnu árini er eisini vanligt, at døtur ella yngri synir festa, og um onki av børnunum hevur áhuga at festa, kann festarin siga festið frá sær. Kongsið, sum kongsjørðin eisini verður kallað, verður í dag umsitin av Búnaðarstovuni.

Jørð, ið ikki er kongs, verður kallað óðalsjørð.
Jørð
Jørð hevur á føroyskum tveir høvuðstýdningar:
 * Planetin jørðin
 * Ognar- ella nýtslurættindi til ávísan part av eini oyggj, vanliga avmarkað til ein hagapart og býtt upp í innangarðs jørð og uttangarðs jørð. Jørð verður máld í mørkum og gyllin. Ymiskt er um landið, hvussu nógv seyðafrælsi eru á hvørji mørk. Jørð, ið er privat ogn, verður kallað óðal ella óðalsjørð. Jørð, ið er landsins ogn, verður kallað kongs ella kongsjørð
Mørk
Mørk (fleirtal: merkur) er gomul mátieind við fleiri týdningum:


 * vekteind: 1 mørk = 1⁄2 pund = 1⁄4 kg = 250 gramm
 * mynteind í miðøld
 * jarðarmát: 1 mørk er 16 gyllin á 20 skinn (= 320 skinn). Í Føroyum eru umleið 2400 merkur í jørð, lutað sundur á markatalsbygdir. 1 mørk er í miðal 0,64 km2, men sera stórur munur er frá oyggj til oyggj.
Trettandi
Trettandi ella trettandadagur er heiti fyri dagin 6. januar - 13. dagin eftir jóladag (jóladagur íroknaður). Á trettanda var fyrr vanliga dansað í ávísum bygdum. Bygd, har dansað var á trettanda, varð kallað trettandabygd.

Vanligt hevur verið at taka veðragjólingar inn aftur á trettanda, 6. januar. Tá er brundtíðin at enda (síðan 6. desember, á niklasarmessu).

Í søgnini um kópakonuna, sum er kend bæði úr Mikladali og úr Skálavík, koma kóparnir upp á helluna at dansa á trettandunátt og lata seg úr haminum; tá líkjast teir menniskjum.

Í kirkjuárinum verða 5 sunnudagar eftir trettanda (hendinga ár 6 sunnudagar) nevndir 1. sunnudagur eftir trettanda, 2. sunnudagur eftir trettanda o.s.fr. Kirkjuliga hevur dagurin verðið hildin til minnis um teir tríggjar vísmenninar, sum leitaðu eftir nýfødda jødakonginum, so sum Matteus 2:1-12 greiðir frá. Í frumkirkjuni hevur dagurin helst eisini verið hátíðarhildin sum føðingardagur Jesusar, men í fjórðu øld varð gjørt av, at 25. desember var rætti dagurin at hátíðarhalda Jesu føðing. Trettandi verður eisini kallaður "gomlujól". Hetta sipar tó helst til skiftið frá julianska kalendaranum til gregorianska kalendaran í ár 1700. Í ortodoksu kirkjuni er enn vanligt at halda jól 6. januar.
Tjúgunda halgi
Er 13. januar, tað er 20. jóladagur - eina viku eftir trettanda. Henda dag verða jólini roknað at enda.
Pálsmessa
Pálsmessa er 25. januar. Pálsmessa er hildin til minnis um, at Paulus ápostul vendi um til kristindómin henda dag á ferðini til Damaskus. Tað hevur helst verið umleið ár 35 ella eitt sindur fyrr.

Sagt verður, at súla og lomvigi koma at landi á pálsmessu. Súludagur hevur verið hátíðardagur í Mykinesi, og fyrr var dansað henda dag í Mykinesi.
Kyndilsmessa
Kyndilsmessa er 2. februar. Kyndilsmessa var upprunaliga ein Mariumessa til minnis um at Maria vitjaði í halgidóminum 40 dagar aftan á føðingina, sum siður var hjá jødiskum konum tá í tíðini. Kyndilsmessa er sostatt 40. dagurin eftir jóladag (tá jóladagur er íroknaður). Henni og Jesusbarninum til minnis og heiðurs vóru kertuljós og kyndlar tendrað í kirkjunum, og av tí kemur navnið missa candelarum. Orðið candela kemur úr latíni og merkir voksljós.

Í Føroyum var fyrr vanliga vitjað millum bygdir ávísu høgtíðirnar á vetri. Tær bygdir, har vitjað varð á Kyndilsmessu, verða kallaðar kyndilsmessubygdir.
Islam
Islam (arábiskt الإسلام‎, al-ʾIslām) er ein Ábrahamsk trúgv, ið umleið 21 % heimsins íbúgvum fylgja. Tey, ið hoyra til Islam, eita muslimar. Miðdepilin í trúnni er tær fimm súlurnar: trúarjáttanin, bønin, fastan, olmussan og pílgrímsferðin. Heilaga skrift muslima er Koranin, ið er eitt savn við teimum opinberingum, sum Muhammed profetur fekk í árunum 610 til 632 í Mekka og Medina í Saudi-Arabia. Muslimar eru í 2 høvuðsbólkum, Sunni Islam (umleið 90 %) og Shia Islam (uml. 10 %), aðrar smærri rørslur eru eisini til, t.d. sufisma og Ahmadiyya.

Islam er eitt arábiskt navnorð, ið er kemur frá semitisku 'hjáljóðs-rótini' s-l-m ið formar ein bólk av orðum ið sipa (serliga) til "fullkomleika", "tryggleika" og "frið", ("friður" eitur t.d. salam á arábiskum). Í átrúnaðarligum høpi verður islam umsett til at merkja "at leggja seg undir" ella "geva seg til". Islam er ein átrúnaður, ið byggir upp á Guðs vilja og er borin fram gjøgnum nógv ár av profetum. Í dag er islam ein ordiliga stórur átrúnaður og er í yvir 50 londum. Tey, ið trúgva á islam, eru muslimar, og teir flestu muslimarnir búgva í beltinum frá Marokko til Pakistan. Eisini eru nógvir muslimar í Vesturafrika og Landsynningsásia. Indonesia er tað landið í heiminum, sum hevur flest muslimar.

Muslimar halda gudstænastu í einari mosku.
Charles Darwin
Charles Darwin (12. februar 1809 – 19. apríl 1882) var ein bretskur lívfrøðingur. Tað var á síni rannsóknarferð við "Beagle", at Darwin fekk hugskotið til arvalæru sína (menningarlæruna). "Beagle" vitjaði Galapagosoyggjarnar, og har sá Darwin, at sami upprunaligi fuglurin - finkan - gjøgnum tíðina var vorðin til eini tjúgu ymisk sløg av fuglum, hvør við sínum serligu eginleikum. Tað gingu tó útvið tjúgu ár eftir at Darwin kom aftur av ferðini, áðrenn úrslitini og niðurstøðurnar, hann gjørdi sær, komu út í bók. Men tað er ikki at taka munnin ov fullan at siga, at bókin "The Origin of Species" gjørdist ein hin mest týðandi bókin í heiminum, og enn tann dag í dag verður arvalæran dúgliga umrødd millum leikfólk.


 * Evolutión






 * Charles R. Darwin 200 ár
Klæmintsmessa
Klæmintsmessa, 23. november, er til minnis um Klæmint I Páva.

Eisini verður dagurin róptur fyrsti vetrardagur, tá ið vetrarfjórðingsárið byrjar. Latínska navnið Clemens merkir hin mildi.
1. vetrardagur
1. vetrardagur verður roknaður at vera 23. november.
Fyrsti várdagur
Fyrsti várdagur verður roknaður at vera 22. februar.
Leypár
Leypár er kalendaraár, sum er 1 dag longri enn hini árini; tað verður eisini nevnt skotár. Eyka dagurin verður settur inn í februar, sum tá hevur 29 dagar. Tá leypár er, verður 24. februar nevndur leypársmessa.

Eitt leypár er sostatt eitt ár við 366 døgum í gregorianska kalendaranum í mun til teir vanligu 365 dagarnar.

Eitt ár er leypár, um árstalið kann býtast við 4, men ikki við 100; tá árstalið kann býtast við 400, er tað kortini leypár. Soleiðis var ár 1900 ikki leypár, meðan 2000 var. Eftir hesari reglu vera 97 leypár fyri hvørji 400 ár, og árið verður í miðal 36597⁄400 dagar ella 365,2425 dagar, meðan miðalsólárið er 365,2422 dagar. Tað er so mikið neyvt, at tað ganga 3571 ár, áðrenn kalendarin er eitt samdøgur skeivur.

Leypárið er sett inn fyri at tryggja, at kalendarin liggur fastur í mun til árstíðirnar. Við fastari longd á árinum uppá 365 dagar hevði várjavndøgur flutt seg næstan ein dag hvørji fýra ár. Eftir 400 árum hevði kalendarin verið fluttur 97 dagar í mun til sólarárið. Eftir 730 árum hevði kalendarin verið fluttur so mikið í mun til árstíðirnar, at várið hevði verið í september og heystið í mars. Leypár var longu ásett í julianska kalendaranum frá ár 46 f.Kr.
Oddvør Johansen
Oddvør Johansen f. 30. oktober 1941 í Havn er føroyskur rithøvundur og organistur, síðan 2007 hevur hon starvast sum organistur í Hoyvíkar kirkju. Hon er dóttir Verland Johansen, urgusmiður, ið hevur smíðað 20 orgul, ið standa í føroyskum kirkjum, og Ebbu Restorff úr Havn. Oddvør hevur fingið tríggjar føroyskar bókmentavirðislønir fyri ávikavist eina barnabók og tvær skaldsøgur. Hon er higartil (2013) fyrsta og einasta føroyska kvinnan, ið er tilnevnd Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins, tað var fyri skaldsøguna Í morgin er aftur ein dagur, sum var tilnevnd í 2001. Hon vann ikki heiðurslønina.

Pápin var hondverkari, mamman heimaarbeiðandi. Oddvør gekk 9 ár í skúla, var síðani arbeiðskona í eitt ár, fyri síðani at fara á musikkháskúla í Svøríki í eitt ár. Giftist blaðung og nam sær meiri kunnleika í orgulspæli uttanlands. Adopteraði tvey børn, men fór eftir hjúnaskilnað á konservatoriið í Keypmannahavn at læra orgulspæl. Giftist uppaftur og búði trettan ár í Danmark, har hon átti tvey børn. Hevur síðan 1987 búð í Føroyum.


 * 1982 Lívsins summar (skaldsøga)
 * 1983 Hundalív í Grindavági (barnabók)
 * 1988 Skip í eygsjón (barnaskaldsøga)
 * 1990 Bella Katrina (stuttsøgusavn)
 * 1993 Ein mamma er ein mamma (skaldsøga)
 * 1995 Á káta horninum (savn)
 * 1998 Í morgin er aftur ein dagur (skaldsøga)
 * 2009 Tider skal komme - týtt til nýnorskt hevur Lars Moa
 * 2001 Tá ið eg havi málað summarhúsið (skaldsøga)
 * 2004 Sebastianshús (skaldsøga)
 * 2006 Úr køksvindeyganum (stuttsøgur og hugleiðingar)
 * 2015 - Svanarnir syngja (stuttsøgur, endurminningar og hugleiðingar)


 * 1983 Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri skaldsøguna Lívsins Summar.
 * 1988 Barnabókavirðisløn Tórshavnar býráðs fyri bókina Skip í Eygsjón
 * 2001 Tilnevnd Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins sum fyrsta og higartil einasta føroyska kvinnan. (Vann ikki)
 * 2002 Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri skaldsøguna Tá ið eg havi málað summarhúsið.


 * Bokasolan.fo.
 * BFL.fo, Bókadeild Føroya Lærarafelags.


 * Rit.fo, Rithøvundafelag Føroya, Oddvør Johansen, vangamynd.
Grækarismessa
Grækarismessa er 12. mars. Grækarismessa hevur navn eftir Grækaris Mikla páva, sum doyði 12. mars í 604. Á grækarismessu siga vit, at tjøldrini koma, hóast tey ofta kunnu vera at síggja væl fyrr. Á grækarismessu er nú vanligt at skipa fyri grækarismessuhaldi við tónleiki og røðum, har tjóðfuglur okkara, tjaldrið, og várið verða fagnað. Grækarismessudagur er almennur flaggdagur.
Grækarismessuhald
Grækarismessuhald er hátíðarhald á grækarismessu, 12. mars, við røðum og tónleiki, har tjaldrið og várið verða fagnað. Siðurin at halda grækarismessu, ella tjaldursdagin, er ikki gamal. Siður hevði tikið seg upp millum Sigmund Brestissonar skótarnar í Havn í 1930 árunum. . Skótarnir møttust at fagna fuglunum og høvdu bál í Varðaholuni í Havn.

Fyrsta almenna Grækarismessuhald vit vita um, var í Havn í 1943, tá Sverri Patursson helt røðu. Sverri hevði heitt á SSB skótarnar í Havn um at skipað fyri og hava skótarnir síðan skipað fyri Grækarismessuhaldinum í Havn á hvørjum ári, har ið allar skótasamskipanir luttaka í skrúðgonguni. Grækarismessuhald verður hildið ymsastaðni kring landið, serliga har ið skótabólkar eru virknir.

Grækarismessurøða er røða, ið verður hildin til grækarismessuhald. Grækarismessurøður eru vanliga at síggja í føroyskum bløðum dagarnar eftir grækarismessu.

Grækarismessurøðan hjá Anniku W. Joensen, 2003
Harry Potter
Harry Potter eitur ein røð av sveimbókmentum, sum bretski rithøvundin J.K. Rowling hevur skrivað. Tær snúgva seg um tannáringin Harry Potter, sum dugir at ganda. Tær ganga mest fyri seg á Hogwarts (skúlanum fyri gandakynstur og galdralist), sum er ein skúli fyri ungar gandakallar og ungar heksir. Tær eru mest um bardagan millum Harry og tann ónda gandakallin Voldemort, sum drap foreldrini hjá Harry sum lið í ætlanini at yvirtaka gandaheimin.

Filmar eru givnir út um allar bøkurnar. Bøkurnar um Harry Potter hava fingið status sum ongar aðrar barnabøkur, fleiri enn 300 miljónir eintøk seld. Bøkurnar um Harry Potter eru týddar til føroyskt av Gunnari Hoydal (I-III), Maluni Háberg (IV) og Bergi Rasmussen (V-VII).


 * 1) Harry Potter og vitramannasteinurin
 * 2) Harry Potter og kamarið við loynidómum
 * 3) Harry Potter og fangin úr Azkaban
 * 4) Harry Potter og eldbikarið
 * 5) Harry Potter og Føniksfylkingin
 * 6) Harry Potter og Hálvblóðsprinsurin
 * 7) Harry Potter og arvalutir Deyðans

Harry Potter bøkurnar eru eisini filmatiseraðar.


 * 1) 2001 Harry Potter og Vitramannasteinurin (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Philosopher's Stone", í USA undir titlinum "Harry Potter and the Sorcerer's Stone")
 * 2) 2002 Harry Potter og Kamarið Við Loynidómum (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Chamber of Secrets")
 * 3) 2004 Harry Potter og Fangin Úr Azkaban (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Prisoner of Azkaban")
 * 4) 2005 Harry Potter og Eldbikarið (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Goblet of Fire")
 * 5) 2007 Harry Potter og Føniksfylkingin (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Order of the Phoenix")
 * 6) 2009 Harry Potter og Hálvblóðsprinsurin (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Half-blood Prince")
 * 7) 2010 Harry Potter og Arvalutir Deyðans 1 partur (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Deathly Hallows part 1")
 * 8) 2011 Harry Potter og Arvalutir Deyðans 2 partur (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Deathly Hallows part 2")
Uni Arge
Uni Jógvansson Arge (f. 20. januar 1971) er føroyskur blaðmaður, fyrrverandi fótbóltsleikari og landsliðsleikari, hondbóltsleikari, tónleikari, tónasmiður, sangari og rithøvundur. Uni leikti 105 dystir fyri Kyndil og skeyt 693 mál. Hann er næstformaður í Kyndli. Tá hann spældi fótbólt, so leikti hann øll árini í Føroyum við HB. Hann hevur eisini spælt uttanlands, 1998-99 spældi hann við íslendska felagnum Leiftur, frá 1999 til 2000 spældi hann við danska felagnum Aarhus Fremad, og í 2000 spældi hann við íslendska felagnum ÍA Akraness.

Uni Arge hevur spælt 37 A-landsdystir fyri Føroyar í tíðarskeiðnum 1992-2002. Uni skoraði 8 mál fyri Føroyar í 37 landsdystum.


 * Mál og úrslit hjá Føroyum verða víst fyrst.



Í oktober 2007 gav Uni út fløguna "Mitt í sjónum". Í 2009 gav hann út fløguna Meldurtíð.


 * 2004 - Komin er nú onnur øld - Forlagið Tjarnardeild gav út.
 * 2011 - Framtíðin kallar - Forlagið Sprotin gav út.
 * 2014 - Føroyar framá - ÍSF 75 ár
Jens Martin Knudsen
Jens Martin Knudsen (føddur 11. juni 1967) var føroyskur fótbóltsspælari til 2007 og er nú venjari. Jens Martin hevur A-venjaraútbúgving.

Í 2012 var útgivin bók við ævisøguni hjá Jens Martini Knudsen við heitinum Maðurin við topphúgvuni, Sprotin gav bókina út, Uni Holm Johannesen skrivaði bókina. .

Jens Martin Knudsen man vera heimsins kendasti málmaður í topphúgvu. Hann hevur verið landsliðsmálmaður mong ár og hevur eisini verið málmansvenjari og hjálparvenjari hjá føroyska A-landsliðnum fyri menn.

Sum landsliðsmálmaður hevur Jens Martin Knudsen spælt 65 dystir fyri Føroyar, bara Fróði Benjaminsen, Óli Johannesen og Jákup Mikkelsen hava spælt fleiri A-landsdystir fyri Føroyar enn Jens Martin.

Jens Martin Knudsen hevur spælt við føroyskum og útlendskum fótbóltsfeløgum.
 * 1985-86 NSÍ
 * 1986-87 Frederikshavn
 * 1988-91 NSÍ
 * 1992-97 GÍ
 * 1998-99 Leiftur úr Íslandi
 * 1999 GÍ
 * 1999 Ayr United F.C. úr Skotlandi (lán)
 * 2000 B36
 * 2000 Leiftur úr Íslandi
 * 2001-2007 NSÍ

Jens Martin Knudsen hevur verið málmansvenjari hjá føroyska A-landsliðnum hjá monnum í fleiri ár. 25. januar 2008 varð hann eisini settur sum hjálparvenjari hjá A-landsliðnum, hann avloysti tá John Petersen (fótbóltsleikari).

Jens Martin hevur fleiri ferðir verið kosin Ársins málverji í føroyskum fótbólti. T.d. í 2001 og 2002.


 * Football.fo, Jens Martin Knudsen settur hjálparvenjari.
 * Football.fo, Leikarar 1988-2005.


 * FaroeSoccer.com, Jens Martin Knudsen
Allan Mørkøre
Allan Mørkøre (føddur 22. nov. í 1971) er ein føroyskur fótbóltsspælari (miðvallaleikari) og venjari. Allan er mest kendur frá føroyska landsliðnum, hann hevur millum annað skorað móti dananum Peter Schmeichel, sum var málmaður á danska fótbóltsmanslandsliðnum og bæði í 1992 og 1993 varð útnevndur heimsins besti málmaður. Allan er útbúgvin pedagogur og hevur arbeitt á barnagarði í fleiri ár. Beiggi Allan, Kurt Mørkøre, er eisini kendur frá føroyska A-landsliðnum í fótbólti.

Allan Mørkøre hevur spælt 54 dystir fyri føroyska landsliðið í tíðarskeiðnum 1990 til 2001. Hetta tíðarskeiðið hevur Allan skorað eitt mál fyri Føroyar.

Allan Mørkøre var leikandi venjari hjá bestu deildini hjá AB í nøkur ár, fram til 2010 Síðsta árið spældi hann ikki við liðnum. Í august 2010 gjørdist Allan Mørkøre høvuðsvenjari hjá B36. Sigfríður Clementsen var venjari áðrenn hann. Í 2011 var hann venjari hjá næstbesta liðnum hjá HB. Í 2012 er hann venjari hjá B71, sum spælir í 1. deild.


 * Frensurin.org.
 * Football.fo.
 * Planet.portal.fo


 * Frensurin.org.
 * Allan Mørkøre (venjari) á FaroeSoccer.com
Tynwald
Tynwald (á mannskum: Tinvaal) er gamla navnið a lógar-tinginum á Mann, tað formliga navnið nú á døgum er High Court of Tynwald. Gamla navnið er runnið úr norrønum, Þingvǫllr, og er av sama uppruna sum íslendska orðið Þingvellir. Tynwald er eitt parlament við tveimum kømrum. Á hvørjum árið er hátíðarhald í býnum St. John's, sum liggur mitt á oynni. Hátíðarhaldið er vanliga 5. juli og er hildið uttandura. Burtursæð frá hesum degi, tá tingið er flutt til St. John's, so halda bæði kømrini til í Douglas. House of Keys tekur sær mest av at smíða lógir. Legislative Council hevur 11 limir og er lóggevandi. Limirnir mugu vera í minsta lagi 21 ára gamlir og búgva á Mann. Átta av teimum eru valdir av undirhúsinum, Keys. Tað eru tríggir fastir limir: Biskoppurin av Sodor og Man, Forsetin av Tynwald og Stjórnaradvokaturin. House of Keys hevur beinleiðis valdir limir, 24 í tali. House of Keys varð fyrstu ferð nevnt í søguligum skjølum í 1417, sum varð skrivað av einum enskum vísindamanni, sum skrivaði á latíni um Claves Mann and Claves Legis ("The Keys of Mann" og "The Keys of Law").
Kvívíks Jógvan
Joen Danielsen (nevndur Kvívíks Jógvan og Kvívíkar-Jógvan) (* 11. juni 1843 í Kvívík - † 2. mai 1926 við Gjógv). Hann vaks upp saman við Jóani Peturi upp í Trøð.

Var m.a. húskallur í Mikladali og á Selatrað, áðrenn hann giftist og búsettist við Gjógv.

Eingin skipað skúlagongd var í bygdini tá, men hugaður sum drongurin var fyri bókini, lærdi hann seg sjálvur at lesa bæði føroyskt og danskt. Í 1855 gjørdist V. U. Hammershaimb prestur í Norðstreymoy og flutti inn á Kirkjuteigi í Kvívík. Jógvan var tá 12 ára gamal, og skjótt leitaði hann sær í prestagarðin, har bøkur vóru at fáa til láns.

Tá Jógvan var komin til mans, fór hann út á ymsar bóndagarðar at tæna, og seinni fór hann til skips.

Á vetri 1872 varð hann biðin til húskall norðuri við Gjógv; her fekk hann sær konu, tey giftust í 1875, og her búði hann til deyðadags 1926.

Kvívíks-Jógvan var komin væl upp í árini — mundi liggja um 50 ára aldur — tá hann steig fram sum yrkjari. Partvíst yrkti hann sangir, ið lovprísa føðilandi og móðurmáli, partvíst yrkti hann kvæði og tættir, kendastu teirra eru »Kópakvæði« og »Trolara-tátturin«.

Tað nógva av tí, hann hevur yrkt, er savnað saman í bókini »Yrkingar«, ið felagið Varðin gav út í 1926.

Sagt verður at nógvar av yrkingum Kvívíks Jógvans, fórust við tað at nógv bleiv brent vegna tuberklar í húsinum.


 * 1926 - Jógvan Dánialsson (Kvívíkar-Jógvan): Yrkingar
 * Nú komin er mín lívskvøldarstund.
 * Jólasálmur.
 * Páskasálmur.
 * Kvæðið um skapanina.
 * Kópakvæðið.
 * Lýð á ljóðið.
 * Føroya málið.
 * V. U. Hammershaimb.
 * Frælsiskvæði (Fríheitskvæði).
 * Ránsmannavaldið í Føroyum.
 * Trolaratátturin.
 * Fólkatingsvalið 1903
 * Valkvæði.
 * Heilsa til Fríðriks 8nda.
 * Songur um kríggið 1914.
 * Til fólkafundin á Eiðisskarði hin 13 juli 1919.
 * Kvæði til Føroya dans.


 * Føroya háskúli (Fuglaframi 11. juni 1901)
 * Til ein fund í Føroyingafelagnum í Keypmannahavn (Fuglaframi 27 .august 1901)
 * Løgtingsins hálvthundrað ára dagur, 29. juli 1908 (Varðin 8. bind 1928)
 * Heilsa til Noregs. (Varðin 8. bind 1928)
 * Við Stevnuvál. (Lisin upp á fólkafundi 6. juli 1913. Óprentaður)


 * Velkomsthilsen til Kong Frederik VIII.
 * Om alt det kors vi lide. (Um vanlukkuna í Sandvíksgrindini í 1915)
 * Jeg begynde vil en sang.
 * Nu længes fluks min matte krop.
 * Nu vil jeg her begynde. (Um vanlukkuna, tá ið klaksvíkssluppin Kristina gekk burtur í 1920)


 * Tummas Lenvig og Katrin Næs: Tveir yrkjarar úr Kvívík - Fróðskapur 2006, Setursrit 3


 * Kvívíks-Jógvan
 * Bókagarður
 * Kópakvæðið
 * Fótatraðk - Kvæðið
 * Fróðskaparsetur Føroya
Dagblaðið
Dagblaðið var Føroya fyrsta rættiliga dagblað og síðan oktober 2015 hevur Dagbaðið verið ein internet tíðindaportalur. Tað var eitt politiskt óheft blað, ið legði dent á tíðindaflutning. Tað kom út frá 28. juli til 1. september 1934 heilar 6 ferðir um vikuna. Tá Vinnuflokkurin var stovnaður í 1935 tørvaði honum eisini eitt málgagn, eitt blað. Blaðið fekk navnið Dagblaðið, men tykist ikki hava havt annað til felags við fyrra Dagblaðið enn navnið. Eftir at Vinnuflokkurin legði saman við einum parti av Sjálvstýrisflokkinum í 1939 og Fólkaflokkurin varð stovnaður, gjørdist Dagblaðið málgagn Fólkaflokins.

Eftir at Óli Breckmann hevði tikið við sum blaðstjóri í 1975 varð roynt at nútímansgera blaðið við at leggja størri dent á tíðindaflutning og vinnulív og minni dent á flokstilknýti, og í 1977 var blaðið næststørsta blað í Føroyum. Ætlanin helt tó ikki, og síðan seinast í sjeytiárunum hevur Dagblaðið umboðað ytsta høgravongin í føroyskum politikki. Dagblaðið kom í fíggjarligar trupulleikar í 1990-árunum og steðgaði útgávuni í 1994. Frá 1997 kom blaðið aftur út í nøkur ár, til blaðútgávan aftur steðgaði.


 * 1935 - 1936 Ernst Sondum
 * 1937 - 1942 Elias Johansen
 * 1942´- 1946 Knút Wang
 * 1946 - 1947 Poul Petersen, cand jur.
 * 1946 - 1975 Knút Wang
 * 1947 - 1971 M. S. Viðstein
 * 1971 - 1975 Poul Petersen
 * 1975 - 1991 Óli Breckmann
 * 1998 - 2002 Óli Breckmann


 * Niels Thomsen og Jette D. Søllinge: De Danske aviser 1634-1991, bind 3 (1918-1991), Odense 1991, s.696-697
 * Arnbjørn Ó. Dalsgarð: Føroysk blaðsøga 1852-2002, Sprotin 2002
DNA
DNA ella DNS er stytting fyri deoksyribonukleinsýra (sýra = acid á enskum). DNA er ein nukleinsýra sum goymir arvfrøðiligu leiðbeiningarnar fyri menningina av eini kyknu ella virusi. DNA er ein long røð av nukleotidum sum stýra raðfylgjuni av aminosýrum í proteinum ígjøgnum arvfrøðiligu koduna.

DNA er, sum sagt, ein røð av nukleotidum. Hvør nukleotid inniheldur ein nukleinbasa, ein sukurbólk (2'-deoxyribosa) og ein phosphatbólk. Nukleinbasin kann vera adenin (A), guanin (G), sytosin (C) ella thymin (T).

DNA er uppbygt sum ein dupultur snyril (spiralur), við eini breiðari kloyvu og eini smalari.

DNA verður margfaldað í eini prosess nevnd replikatión, avritað til RNA í eini prosess nevnd transskriptión, og síðani verða protein framleidd út frá RNA í eini prosess nevnd translatión.

Watson, J., Crick, F. Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid. Nature 171, 737–738 (1953). DOI


 * RNA
 * Protein
 * Watson og Crick: Molecular Structure Of Nucleic Acids av dosequis.colorado.edu
 * Watson og Crick: Molecular Structure Of Nucleic Acids av exploratorium.edu
Aminosýra
Aminosýrur eru øll mýl, ið hava bæði ein amin- og ein karboksylsýrubólk. Ofta verður heitið aminosýra tó nýtt um α-aminosýrurnar, t.e. har amin- og karboksylsýrubólkurin eru bundin at sama karbonatomi. Almenni frymilin fyri eina α-aminosýru er NH2-CHR-COOH, har R er ein síðuketa, sum er serstøk fyri tær ymisku aminosýrurnar.

Aminosýrur eru byggisteinarnir í proteinum. Tað finnast 20 α-aminosýrur í proteinum (sí niðanfyri), hesar verða nevndar tær proteinogenu aminosýrurnar. Av teimum eru 10, sum eru neyðugar at fáa inn við kostinum hjá menniskjum (essentiellar, merktar við * niðanfyri), meðan hinar 10 kunnu framleiðast av kroppinum. Tó eru arginin og histidin bert essentiellar hjá smábørnum, tí kroppur teirra ikki klárar at byggja nokk av teimum.

Aminosýrurnar verða ofta nevndar við eini trý-bókstav ella ein-bókstav stytting (sí niðanfyri).




 * Protein
 * Kveiki
 * DNA
Świnoujście
Świnoujście er ein býur í Póllandi í søguliga landslagnum Pommern. Fólkatalið er umleið 40.000. Býurin er á norðurstrondini og tætt við markið til Týskland. Býurin liggur á oyggunum Wollin, Uznam og Karsibór. Býurin hevur ferjusamband við Ystad, Malmö, Rønne og Keypmannahavn.




 * Swinoujscie.pl
Thiamin
Thiamin ella vitamin B1 er eitt litleyst evni við frymilinum C12H17N5O4S. Tað kann upploysast í vatni, men ikki í alkohol. Thiamin er alneyðug í niðurbrótingini av kolhydratum.

Thiamin verður í kroppinum gjørt um til thiamin pyrophosphat (TPP), ið er eitt coensym fyri allar dekarboksyleringar av α-ketosýrum t.d. pyruvat dehydrogenase, α-ketoglutarat dehydrogenase og transketolase.

Thiamin finst serliga í korni, bjølgum (t.d. ertrar og bønir), soltnum kjøti, mjólk og í osti.

Thiamin verður brúkt til at umskapa kolhydratir til drúvusukur (glukosu). Tá drúvusukur verður umskapa í kroppinum, skapast orka, sum er týdningarmikil fyri hjarta, heilan og vøddarnar.

Mangul av thiamin kann elva til nervadegeneratión, svinn og deyða. Mangulin kann m.a. koma av rúsdrekkamisnýtslu og skeivari føði ella hungri. Tekin uppá thiaminmangul eru versnaður matarhugur, møði, ørkymlan og konsentratiónstrupulleikar. Viðvarandi mangul kann elva til sjúkurnar beriberi og Korsakoffs sinnissjúku.

Mangul er tó sera óvanligt og sæst her á landi bert hjá persónum við stórari rúsdrekkamisnýtslu.
Prestagarðurin á Nesi
Prestagarðurin á Nesi er bygdur í 1863. V.U. Hammershaimb læt nýggjan prestagarð byggja eftir tekning hjá konu síni, Elisabeth Christiane Augusta, f. Gad. Prestagarðurin var tá næststørsta hús í landinum aftan á amtmansborgina í Havn.

Er nú bygdarsavn fyri Nes og Toftir.


 * Fornminnisfelagið og Bygdarsavnið í Nes Kommunu
Jóan Petur Gregoriussen
Jóan Petur Gregoriussen (1. juni 1845 - 15. november 1901) varð føddur í Kvívík. Hann verður vanliga nevndur Jóan Petur uppi í Trøð. Jóan Petur var til skips um várarnar og heystarnar undir Íslandi. Hann átti eitt sindur av jørð, sum hann røkti, og umframt hetta tókst hann við at smíða. Jóan Petur var sera virkin í tjóðskaparrørsluni, ið tók seg upp í Føroyum í 1890árunum, og yrkti mangan til fólkafundir, sum tá vóru hildnir víða um í landinum. Hann yrkti føðilandssangir og kvæði. Eisini yrkti hann vísuna um "Vaagen" og ta føroysku brúðarvísuna: "Várharra hann segði, tað er ikki gott". Tað mesta, sum hann skrivaði, kom út í savninum "Yrkingar" (1928). Har stendur yrkingin "Eitt heim" eisini.


 * 1928 - Yrkingar (Jóan Petur uppi í Trøð), M. A. Jacobsen greiddi til prentingar
 * Nýársheilsa frá Føringatíðindi. Føringatíðindi, nr. 1, 1894
 * Gentukæti. Føringatíðindi, nr. 2, 1894
 * Vaagen. Føringatíðindi, nr. 4, 1894
 * Rím um teir Lutherisku prestarnar... Føringatíðindi, nr. 10, 1894
 * Við kaspiska havið. Føringatíðindi, nr. 11, 1894
 * Tú forna kenda minnisstað. Føringatíðindi, nr. 13, 1894
 * Hákun í Noregi. Føringatíðindi, nr. 4, 1895
 * Til Fólkafundirnar í Føroyum. Føringatíðindi, nr. 12, 1895
 * Sverras ríma. Føringatíðindi, nr. 1, 1896
 * Um føroyingars framsýningferð til Bergen 1898. Fuglaframi, nr. 22, 1899
 * Seg skjóta undir danskheit inn. Føringatíðindi, nr. 13, 1900
 * Nakað lítið um Transvaalbardagan 1899-1900. Fuglaframi, nr. 13, 1900
 * Í Føroyum. Fuglaframi, nr. 15, 1900
 * So møtast vit her. Fuglaframi, nr. 17, 1900
 * Kalendarørindi. Fuglaframi, nr. 9, 1901
 * Brúðarvísan. Dagdvøljan, 1901
 * Tróndur og Sigmundur á Havnartingi. Varðin, 2. bd., 1922


 * Tummas Lenvig og Katrin Næs: Tveir yrkjarar úr Kvívík - Fróðskapur 2006, Setursrit 3


 * Bókagarður.
 * Gentukæti.
 * FF-blaðið um J.P.G..
Norðskálatunnilin
Norðskálatunnilin er elsti tvíbreytaði tunnil í Føroyum. Hann varð tikin í nýtslu 20. august (?) 1976. Tað var byggifelagið E. Pihl & søn, sum stóð fyri byggiarbeiðinum fyri Landsverkfrøðingin. Tunnilin er 2520 m. langur og gongur gjøgnum vestaru fjallarøðina í Eysturoynni. Vestanífrá fer hann inn omanfyri bygdina við Norðskála og kemur út aftur millum Fjarða nakað nær Funningsfirði. Norðskálatunnilin knýtir soleiðis Sundalagið og veganetið millum Fjarða og út á Skálafjørðin saman. Saman við brúnni um Streymin, ið var tikin í nýtslu í 1973, er norðskálatunnilin partur av meginsamferðsluæðrini í Føroyum.


 * Tunlar í Føroyum
Bátasmiður
Ein bátasmiður er ein smiður sum smíðar bátar. Tað er gamalt handverk í Føroyum.


 * Niklas í Koltri
 * Marius Clementsen á Sandi
 * Jóan Petur Clementsen á Sandi, virkin
 * Símun Jóhan Wolles á Eiði
 * Sámal Hansen í Runavík, virkin, smíðar kappróðrarbátar.
 * Jógvan Hansen úr Fugloy, búsitandi í Havn seinnu árini.
 * Jóhan Olsen av Tvøroyri. Virkin. Hevur m.a. smíðað bátin Naddoddur.
 * Hans Jacob Hjelm á Løðhamri í Vági.
 * Johan Midjord (Johan á Økrum).
 * Pól Hammer í Vági.
 * Sofus Hammer í Vági.


 * Andrass Mortensen: Hin føroyski róðrarbáturin - sjómentir føroyinga í eldri tíð; Mondul og Føroya Fróðskaparfelag, Tórshavn 2000 (Ph.D. ritgerð við Fróðskaparsetur Føroya).


 * Grindabatar.com, Søgan um Grindabátarnar í Vági.
 * Natmus.fo, Føroya Fornminnissavn - Maðurin og báturin. Serframsýning.
Verland Johansen
Verland Johansen (1911 - 1989), orgulsmiður. Umframt at hava bygt fleiri av orglunum í føroyskum kirkjum, máldi hann neyvt upp 31 føroyskar bátar. Hetta arbeiðið hevur givið virðismikla vitan um føroyskt bátasmíð. Hann var faðir til ríthøvundin Oddvør Johansen.
Skipskronometur
Eitt skipskronometur er ein serliga neyv klokka, ið kann nýtast til at rokna navigatión eftir.

Í 1714 lovaði enska parlamentið 3 virðislønir, ávikavist 10 túsund, 15 túsund og 20 túsund £ til tann, ið kundi konstruera eitt ur, sum var so beint, at geografiska longdin á eini 3 vikur langari sjóferð kundi ásetast við ávikasvist 60, 40 og 30 sjómíl neyvleika.

John Harrison (1693 - 1776) brúkti meginpartin av lívinum at konstruera skipskronometur. Í 1762 varð eitt av hansara skipskronometrum roynt á eini ferð úr Onglandi til Jamaika, og tá skipið var aftur í havn í Portsmouth, varð staðfest, at tað var minni enn 2 minuttir skeivt. Tað gav ein geografiskan neyvleika uppá 18 sjómíl, og við hesum prógvi kravdi John Harrison ta gomlu virðislønina útgoldna. Eftir drúgva togtogan fekk hann í 1773 útgoldið tey 20.000 pundini. Hann var tá 80 ára gamal.


 * Føge, Hegner og Øhrstrøm: Tid - et filosofisk begreb og en målelig størrelse. Systime 2006
Julianski kalendarin
Julianski kalendarin varð brúktur í Rómverjaríkinum síðan 45 f.Kr.. Hann varð seinni brúktur í næstan øllum vesturheiminum til 1582. Síðan varð hann skiftur út, stig fyri stig, við gregorianska kalendaran.

Julius Cæsar, keisari í Rom (deyður ár 44 f.Kr), dagførdi tann kalendaran, ið hevði verið nýttur í Rom. Frammanundan hevði verið nýttur ein mánakalendari við 12 mánaðum - (mánamánaðum). Árið var tí ov stutt, og av og á vórðu so eyka dagar lagdir afturat. Eftir ferð í Egyptalandi, har Julius Cæsar helst hevur havt høvi at fundast við teir lærdu í Alexandria, gjørdi hann av at skifta til nýggjan kalendara; við tað at árið er umleið 365,25 samdøgur, skuldi árið verða 365 dagar í 3 ár og 366 dagar 4. árið. Árið við eyka degnum kalla vit leypár ella skotár. Skiftið var gjørt við, at ár 46 f.Kr. varð longt við 80 døgum - partvís lagdir inn efti februar mánað og partvís millum november og desember. Hetta árið varð soleiðs 445 dagar. Hesin kalendarin - uppkallaður eftir Juliusi - varð galdandi til 1582, tá Gregorius XIII pávi innførdi nýggjan kalendara, gregorianska kalendaran.

Í Føroyum var tann julianski kalendarin brúktur fram til og við 16. november 1700.
Wilamowiciskt mál
Wymysorys ella Wilamowiciskt (Wymysöryś) er eitt málføri av miðalhátýskum, ið verður tosað í býnum Wilamowice (Wymysoj á Wymysorys) á markinum millum Slesia og Minna Pólland. Í dag eru umleið 100 føddir nýtarar av wymysojer, meirilutin eru gomul fólk, og tískil er málið hótt.

Wymysorys er, sum tað sær út, komið av miðtýskum úr 12. øld við sterkari ávirkan av lágtýskum, niðurlendskum, frísiskum, pólskum og fornenskum. Íbúgvarnir í Wilamowice verða hildnir at vera ættaðir frá niðurlendskum, týskum og skotskum niðursetufólkum, ið komu til Póllands í 13. øld. Íbúgvarnir í Wilamowice hava altíð noktað sambandið við Týskland og víst á niðurlendska upprunan.

Wymysorys var talumálið í Wilamowice til 1945–1949. Eftir 2. veraldarbardaga, bannaðu kommunisktisku myndugleikarnir nýtsluna av málinum. Hóast bannið fór úr gildið eftir 1956, tekur pólskt meira og meira yvir eftir wymysorys, serliga millum tey ungu.

Wymysorys var málið, ið skaldskapurin hjá Floriani Biesik er skrivaður á, í 19. øld.

Wymysoriska stavraðið hevur 34 bókstavir:

Her er ein lítil wymysorisk orðabók við týskum, niðurlendskum og føroyskum umsetingum. Leggið til merkis, at ł verður lisið sum enskt w (nøkunlunda sum ð í góður) og w sum v:

Ein vøgguvísa á wymysoriskum við føroyskari umseting:


 * Śłöf duy buwła fest!
 * Skumma frmdy gest,
 * Skumma muma ana fettyn,
 * Z' brennia nysła ana epułn,
 * Śłöf duy Jasiu fest!


 * Sov, drongur mín, fast!
 * Koma fremmandir gestir,
 * Koma gummur og gubbar,
 * Hava við sær nøtir og súrepli,
 * Sov Jógvan fast


 * Ynzer Foter, dü byst ym hymuł,
 * Daj noma zuł zajn gywajt;
 * Daj Kyngrajch zuł dö kuma;
 * Daj wyła zuł zajn ym hymuł an uf der aot;
 * dos ynzer gywynłichys brut gao yns haojt;
 * an fercaj yns ynzer siułda,
 * wi wir aoj fercajn y ynzyn siułdigia;
 * ny łat yns cyn zynda;
 * zunder kaonst yns reta fum nistgüta.
 * [Do Dajs ej z Kyngrajch an dy maocht, ans łaowa uf inda.]
 * Amen


 * Ludwik Młynek, "Narzecze wilamowickie", Tarnów. 1907: J.Pisz.
 * Józef Latosiński, "Monografia miasteczka Wilamowic", Kraków, 1909.
 * Hermann Mojmir, "Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice" (Słownik niemieckiej gwary Wilamowic), Kraków, 1930-1936: Polska Akademia Umiejętności.
 * Adam Kleczkowski, "Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Fonetyka i fleksja". Kraków, 1920: Polska Akademia Umiejętności.
 * Adam Kleczkowski, "Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Składnia", Poznań, 1921: Uniwersytet Poznański.
 * Maria Katarzyna Lasatowicz, "Die deutsche Mundart von Wilamowice zwischen 1920 und 1987". Opole, 1992: Wyższa Szkoła Pedagogiczna.
 * Tomasz Wicherkiewicz, The Making of a Language: The Case of the Idiom of Wilamowice, Mouton de Gruyter, 2003, ISBN 3-11-017099-X
Niklasarmessa
Niklasarmessa er 6. desember. Dagurin er minningardagur til minnis um Santa Nikolaus frá Myra í Lítlaásia, sum var biskupur í fyrru helvt av 4. øld. Hann doyði 6. desember millum ár 345 og 351. Navnið Nikolaus verður við tíðini til Claus, og soleiðis verður Santa Nikolaus til Santa Claus, sum jólamaðurin kallast á enskum.

Vanligt hevur verið at koyra veðragjólingar út at brunda á niklasarmessu, 6. desember. Brundtíðin endar so á trettanda.

Sankta Niklas, sum hann eisini verður nevndur í Føroyum, er m.a. verndarhalgimenni hjá jomfrúum, lærarum, fiskimonnum og sjófólki. Tey í m.a. havsneyð og í vatnflóð, kunnu søkja forbøn frá skt. Niklasi.


 * Sinterklaas