danish-foundation-models/faroese-dynaword huggingface dataset:
Leicester
Leicester er ein býur í Onglandi, eystan fyri Birmingham og sunnan fyri Nottingham. Áin Soar rennur ígjøgnum býin. Í Leicester búðu í 2021 fleiri enn 368 túsund fólk. Býurin liggur í greivadøminum Leicestershire, sum er partur av East Midlands økinum. Høvuðssætið hjá greivadøminum er í Leicester.

Elsta kirkjan í býnum er Niklasarkirkjan frá 9. øld.


 * Jon Lord (*1941), tónleikari (Deep Purple)
 * Gary Lineker (*1960), fyrrverandi fótbóltsleikari


 * Leicester City F.C.


 * Almenna heimasíðan: leicester.gov.uk
 * Leicester, wikivoyage.org
Makrelur
Makrelur (frøðiheiti Scomber scombrus) er ein pelagiskur fiskur. Makrelur er skyldur við tunfisk, og makrelur er uppsjóvar- og torvafiskur, og kann liva í stórum torvum. Ein makreltorva kann vera 100 metrar djúp og 200 metrar breið, so har kunnu vera fleiri hundraðtúsund fiskar í einari torvu. Makrel hava føroyingar veitt í nógv ár, tó uttan at hann hevur verið nýttur til matna hjá okkum. Mesta av veiðuni er farið til útflutning. Hann hevur verið nógv nýttur sum agn. Seinastu árini hevur tað verið væl meira til av makreli í føroyskum sjóøki, og er fiskaríið 20 faldað í føroyskum sjóøki síðan 2010.

Makrelurin er sera eyðkendur. Hann er tjúkkastur um miðjuna og verður spískari út í endarnar. Makrelurin er serliga eyðkendur við rípunum á bakinum. Hann hevur bláligt yvirbrá um bakið. Umleið 30 – 35 myrkt bláligar, næstan svartar, tvørrípur eru allan vegin aftur eftir bakinum, og ljósari bláligt ella grønligt er ímillum rípurnar. Blankur um síðurnar við einum farra av purpurliti. Undir bakinum er hann hvítur. Makrelurin kann vera upp í 66 cm langur, men valig longd er 30 – 40 cm. Makrelur kann blíva 66 cm langur og viga upp til 3,5 kg. Makrelur yvir 2 kg er tó sjáldsamur. Kroppurin er fastur og vøddamikil.

Makrelur inniheldur nógvar vitaminir: A, D, B12 og Omega 3. Makrelur er sunnur fiskur og kemst hetta av, at hann hevur í sær nógvar B12 vitaminir og Omega-3 feittsýrur (tvær ferðir so nógv sum í laksi).

Makrelur er trý ár, tá hann er kynsbúgvin. Á vári frá mars/apríl til juli er gýtingartíð. Hann gýtur um 500.000 til 1 millión rogn, sum flóta í vatnskorpuni, har tey blandast saman við silinum. Umleið 6 dagar seinni verður ynglið, sum er um 4 mm til longdar, klakt. Makrelur veksur skjótt fyrstu tíðina, og tá hann er ársgamal er hann um 20 cm langur. Makrelur hevur ikki sundmaga og má tí svimja alla tíðina fyri ikki at søkka niður.

Tíðliga um summarið etur hann mest reyðæti, seinni um summarið etur hann veingjasniglar og krill. Tá ætið er burtur í sjónum tíðliga um heystið etur hann nebbasild, brisling o.a.

Makrelur er víða um í føroyskum sjógvi um summarið. Hann slæðist til Íslands, Svalbarðs, Murmansk og inn í Eystursalt. Hann er annars í Norðsjónum, runt Bretsku Oyggjarnar og suður til Marokko, í Miðjarahavinum og Svartahavinum. Í vestara Atlanshavinum er hann frá Labrador til Massachusetts. Um veturin heldur hann til á djúpum vatni norðarlaga í Norðsjónum rundan um Hetland og vestanfyri Bretsku oyggjarnar, og hesa tíðina etur hann lítið og einki.
Tríblaðað bukkablað
Tríblaðað bukkablað (frøðiheiti Menyanthes trifoliata) er fleiráraplanta ið veksur í mýrilendi. Plantan verður 15 til 30 cm høg og blómar frá mai til juni.

Plantan er einasta slag av bukkablaðslektini (Menyanthes), sum er slekt í bukkablaðsætt (Menyanthaceae).

Bukkabløð vórðu tugd eins og tubbak ímóti krími og hosta.


 * Plantulívið í Føroyum


 * Tríblaðað bukkablað Menyanthes trifoliata L., jenskjeld.info
 * bukkeblad, snl.no (á norskum)
Bukkablaðsætt
Bukkablaðsættin er plantuætt við uml. 60 til 70 sløgum ið eru uppbýtt í seks slektir. Ættin er partur av hópinum Asterales, ein plantuhópur av hulfræingum ið eru tvínælingar.

Sløgini av hesari ætt vaksa í vatni ella vátligum lendi.

Tað finnast tvey sløg av bukkablaðsættini í Evropa, tríblaðað bukkablað og flotblaðaplantuna við frøðiheitinum Nymphoides peltata.




 * Plantulívið í Føroyum
Tom Holland
Thomas Stanley Holland (føddur 1. juni 1996 í London) er ein bretskur sjónleikari. Hann hevur vunnið heiðurin British Academy Film Award og tríggjar Saturn Awards.


 * Tom Holland — AllMovie
 * Tom Holland — IMDb
King of the Hill
King of the Hill er ein amerikonsk teknifilmsrøð skapað av Mike Judge and Greg Daniels fyri Fox Broadcasting Company. Tað var Mike Judge, sum fekk hugskotið til eina sjónvarpsrøð um familjuna Hill, og hugskotið um at gera gjøldur við amerikanska miðalklassanum og øllum hinum var so gott, at King of the Hill 20 ár seinni telist millum best umtóktu røðirnar í USA. Familjan úr Arlen í Texas hevur verið á sjónvarpskíggjunum síðani januar í 1997. Síðani er heimurin við Arlen, sum Mike Judge fyrst og fremst stendur aftanfyri, vorðin kendur fyri ógvuliga nógv fólk kring heimin. Umframt familjuna Hill eru nógvir aðrir stuttligir persónar í røðini. Teir ymisku persónarnir, sum Bill Dauterive, Dale Gribble og Jeff Boomhauer, ganga aftur. Til tíðir hevur King of the Hill verið serliga væl dámt, og tað var miðskeiðis í 2000-unum, at røðin toppaði. Mongu seinastu árini er røðini send í bestu senditíð í USA, og eisini í Evropa eru King of the Hill væl umtókt. Tá teknirøðin varð send fyri fyrstu ferð í 1997–1998, sóu í miðal 16,3 milliónir fólk í USA teknirøðina.

Hill-famlijan: Hank, Peggy, Bobby, Luanne og hundurin “Lady Bird” hava verið støðugt at síggja í 2 áratíggju. Fox hevði fram til 2010 gjørt 259 partar av sjónvarpsrøðini. Partur nummar 260 verður sent í amerikanskum sjónvarpi í 2024.

Sjónvarpsrøðin hevur fingið fleiri virðislønir: BMI Film & TV Awards (1998), Primetime Emmy Awards (1998, 1999 og 2002), Annie Awards (2001, 2002 og 2004) og Prism Awards (2009).
Geirangerfjørður
Geirangerfjørður (á norskum Geirangerfjorden) er ein bygd og fjørður í Noregi. Umleið 900.000 ferðafólk vitja árliga Geirangerfjorden, og tí er neyðugt við serligum átøkum at verja náttúruna og bygdina innast í fjørðinum, har bert áleið 200 fólk búgva. 157 ferðafólkaskip vitjaðu Geirangerfjorden í 2022.

Nógvar brattar fjallasíður eru í Geirangerfjørðinum. Tí er tað ikki óvanligt, at skriðulop eru har á leiðini.
Jotunheimur
Jotunheimur (á norskum Jotunheimen) er ein fjallarøð í Noregi. Har er hægsta fjall í Noregi, Galdhøpiggen (2469 m). Stórur partur av Jotunheimum er í Lom kommunu. Meginparturin av Lom kommunu er oman skógarmarkið. Lom er ein kommuna inni í landinum. Tí er stórur munur á hitanum um summarið og um veturin. Niðri í Ottadali er miðalhitin 2,4 stig, men uppi í fjøllunum er kaldari. Tað er tí, at hitin minkar uml. 0,6 stig hvørjar 100 m., tú kemur upp í fjøllini. Nógv ferðafólk fara í tey høgu fjøllini í tjóðgarðinum Jotunheimen Nasjonalpark. Í Jotunheiminum hevur norska ferðamannaráðið bygt nógvar smáttur til teirra, sum ganga í fjøllunum.
Lyndon B. Johnson
Lyndon Baines Johnson (27. august 1908 – 22. januar 1973) var varaforseti í USA 1961-63 og tók við forsetaembætinum, tá ið John F. Kennedy varð myrdur í 1963.

Johnson var óvanliga nógv avhildin, tá ið hann var valdur í 1964 við stórum fleirtali. Størsta sigurin nakrantíð í amerikanska forsetavalinum vann Lyndon B. Johnson í 1964. Johnson var varaforseti hjá John F. Kennedy, sum varð valdur til forseta í 1960 og tók við embætinum 20. januar 1961. Tá ið Kennedy varð skotin 22. november í 1963, varð Johnson innsettur sum forseti. Á valinum í 1964 bjóðaði republikanarin Barry Goldwater av, men Johnson smurdi hann av. Johnson fekk 61,1 prosent av atkvøðunum. Tað kom rættuliga óvart á, tá ið Lyndon B. Johnson á vári i 1968 boðaði frá, at hann ikki bjóðaði seg fram sum valevni á valinum í november 1968.

Johnson var einaferð ein fátækur drongur og seinni ein vanligur skúlalærari í einum lítlum býi í Texas. Við deyða sín átti hann saman við konu síni Lady Bird nógva jørð í Texas, eina røð av radio- og sjónvarpsstøðum og eina peningarnøgd upp á 9 milliónir dollar. Hann fekk gjøgnumført fleiri umfatandi lógir fyri at tryggja korini hjá teimum litaðu og teimum fátæku sum heild - serliga heilsu- og skúlaviðurskiftini.

Johnson doyði um náttina 23. januar 1973 av hjartalammilsi. Hann varð 64 ára gamal og hevði longu í 1963 verið hjartasjúkur, tá ið hann noyddist at taka embæti aftan á myrda forsetan, John F. Kennedy. Tá ið Kennedy bjóðaði honum varaforsetaembætið, tók hann við tilboðnum, tí hann helt, at hetta var eitt fet burtur úr politikki. Hann hevði í mong ár verið senatsformaður, og kona hansara Lady Bird helt, at hetta embæti var alt ov strævið fyri ein hjartasjúkan mann.

Undir Kalda krígnum brúkti USA nógvan pening uppá m.a. at gera kanningar av heimshøvunum og lufthavinum. Tá ið so úrslitini av kanningunum komu, vóru niðurstøðurnar greiðar. Veruligur vandi var, at hitin á jørðini fór at økjast. Í 1965 ávaraði Johnson ímóti globalari upphitin í serligum boðum til Kongressina. Hann segði um orsøkina, at hon var "ein støðug øking av CO2 í lufthavinum frá lívrunnum brennievnum”. Hann ávaraði, at broytingarnar ikki bert fóru at vera lokalar, men við størri og størri mongdum av CO2 í lufthavinum, so fóru broytingarnar av veðurlagnum at verða kring allan knøttin. Víðari segði hann, at "Tess longri vit bíða at gera okkurt, størri eru vandarnir og størri eru avbjóðingarnar. Dálkingin av luft og havi kennir eingi mørk, og avleiðingarnar kunnu gerast víðfevndar”. Hann mælti staðiliga til at gera okkurt við dálkingina av luftini og havinum av CO2, áðrenn skaðin sást.
Kamala Harris
Kamala Devi Harris (f. 20 okt. 1964) er fyrsti svarti varaforseti í USA. Harris er fødd í Oakland í Kalifornia 20. oktober í 1964. Hon er útbúgvin løgfrøðingur og hevur brúkt meginpartin av sínum arbeiðslívi til at stríðast fyri minnilutar. Hon hevur gjørt skjóta karrieru fyrst sum løgfrøðingur og síðani innan politikk. Tá Kamala Harris tók sæti í Senatinum, starvaðist hon fyrst sum ákæri í San Francisco, áðrenn hon varð vald sum tann fyrsti litti statsákæri í Kalifornia. Hon er m.a. kend fyri at fara harðliga fram í stríðnum móti rúsevnum. Joe Biden og Harris kennast eisini privat frá tíðini, tá sonur Biden, Beau Biden, og Harris vóru starvsfelagar og vinfólk gjøgnum nógv ár. Saman arbeiddu tey fyri at betra um umstøður hjá vanliga arbeiðstakaranum og fyri at verja møður og børn móti harðskapi. Foreldur hennara eru innflytarar, og komu til USA í 1960-unum. Mamman, sum er lækni, er úr India, og pápin, sum er professari í búskaparfrøði, er upprunaliga úr Jamaika. Bæði foreldrini luttóku í amerikanska borgarastríðnum, og lítla Kamala luttóka ofta saman við foreldrunum, tá tey fóru út á gøturnar at mótmæla.
Liz Cheney
Liz Cheney (f. 28. juli 1966) hevur verið ein av mest atfinningarsomu røddunum í republikanska flokkinum í USA móti fyrrverandi forsetanum, Donald Trump. Cheney var millum tríggjar teir máttmiklastu politikararnar í flokkinum. Cheney var eitt av tíggju tingfólkum, sum atkvøddu fyri einum ríkisrætti móti Trump, og var partur av serligu 6. januar-kanningarnevndini. Liz Cheney er dóttir fyrrverandi amerikanska varaforsetan, Dick Cheney.
Milan Milutinović
Milan Milutinović (serbiskt: Милан Милутиновић; føddur 19. desember 1942 í Beograd, deyður 2. juli 2023) var jugoslaviskur politikari og fyrrverandi forseti í Serbia. Hann tók við sum forseti í Serbia í 1997 eftir Slobodan Milosevic.

Milan Milutinović umboðaði Serbia í samráðingunum um Kosovo, sum elvdu til kríggið á Balkan. Milutinović sat sum forseti til desember 2002. Tá hann fór frá sum forseti yvirgav hann seg til Millumtjóða dómstólin móti krígsbrotsverkum í fyrrverandi Jugoslavia. Hin 26. februar 2009 varð hann fríkendur frá øllum ákærum. Milutinović var sendiharri hjá Jugoslavia í Grikkalandi frá 1992 til 1996 og uttanríkisráharri hjá Jugoslavia frá 15. august 1995 til 8. januar 1998.
Skye
Skye er størsta oyggin í skotska oyggjabólkinum Innaru Hebridunum. Oyggin, ið liggur beint innanfyri Ytru Hebridirnar – ella Suðuroyggjar, ið føroyingar plaga at kalla tær – er serliga víðagitin fyri whisky-virkið Tallister. Tá fólkatalið var sum mest, um 1860, búðu 40.000 fólk á Skye (sama sum í Hetlandi). Frá norðurendanum av oynni Skye ber til at sleppa við ferju út á Ytru Hebridirnar. Skye hevur fast samband við skotska meginlandið. Skye er eystasta økið í Skotlandi, har keltiska málið, Gaelic, verður tosað. Tað verður lært í skúlanum, og BBC hevur regluligar sendingar á gæliskum. Øll staðarnøvn er eru eisini á gæliskum. Gudstænastur verða hildnar bæði á enskum og gæliskum.

Oyggin Skye er gott og væl til støddar sum Føroyar, einar 1.700 ferkm. Høvuðsbýurin er Portree við umleið 3.000 íbúgvum. Gongdin í fólkatalinum á Skye hevur verið tann mótsetta av gongdini í Føroyum. Í 1841 búðu 23.000 fólk á Skye. Tá vóru færri enn 10.000 í Føroyum. Í 1971 var fólkatalið komið niður á 7.000. Tað er síðan hækkað aftur til eini 12.000, og roknað verður við framhaldandi vøkstri. Hetta merkir, at hetta er eitt av teimum fáu økjunum í skotska útjaðaranum, har fólkatalið økist. Fremsta orsøkin er, at arbeiðsloysið er lítið. Almenn umsiting, sum fyrst og fremst liggur í Portree, munar væl. Høvuðsvinnan er annars ferðafólkavitjan. Tað er eisini nakað av fiskivinnu, landbúnaði og smáídnaði sum til dømis whiskyframleiðsla.


 * Hebridurnar
Ytru Suðuroyggjar
Ytru Suðuroyggjar (Ytru Hebridurnar) við tí stóru tvíoynni Lewis og Harris eru tann størsti oyggjabólkurin og tann syðsti í Norðuratlantshavi. Góðir 10 fjórðingar eru til Innaru Suðuroyggjar, ið liggja benleiðis við meginlandið. Ytru Suðuroyggjar eru sum heild lágar, og vesturættin stendur nógv inn á oyggjarnar. Hóast tær liggja so sunnarlaga, er ikki so nógv dyrkað har sum t.d. í Orknoyggjum. Oyggjarnar hava áður verið undir Norra.

Ytru Suðuroyggjar eru 70 í tali, og fólk býr í 15 oyggjum. Tær fevna um norðan ífrá: Lewis og Harris, sum í grundini eru ein oyggj. Sunnanfyri eitt sund eru síðani Berneray, North Uist, Benbecula, South Uist og Eriskay, ið allar eru sambundar við byrgingum. Sunnanfyri Barrasund er oyggin Barra, og einar 40 fjórðingar vestur úr North Uist er St Kilda.

* Rona
Danska hjálandaveldið
Danmark var í 1600-1800 árunum eitt hjálandaveldi. Danmark hevði millum annað sett seg niður í Grønlandi, Íslandi, Gana, India og Karibia. Í 1672-1733 hersettu og keyptu danir tríggjar vesturindiskar oyggjar, Saint Thomas, Saint John og Saint Croix í Karibia, haðan teir fingu romm og sukur. Í 1672 settu danir seg niður á Saint Thomas, og í 1718 yvirtók Danmark Saint John, sum annars hoyrdi til Stóra Bretland. Í 1733 keypti Danmark Saint Croix frá Fraklandi. Jómfrúoyggjarnar vórðu seldar USA í 1917. Í 17. øld fingu Danmark-Noreg sær smá hjálond í India, tí teir vildu m.a. hava bummull, kryddurtir, silki og te. Kendasta hjálandið í Ásia var Trankebar á eysturstrond India (selt Stóra Bretlandi í 1845). Í Donskum Guinea á gullstrondini (nú Gana) í Afrika høvdu teir 17. og 18. øld skansa og handilsstøðir til trælahandil (selt Stóra Bretlandi í 1850).

Vesturindisku oyggjarnar vóru partur av víðgitna tríkantshandlinum. Danmark býtti vápn og klæðir um við trælir í Afrika, sum síðani vórðu sigldir til Karibia. Her vórðu teir býttir um við tubbak, bummull og sukur, sum varð siglt til Danmarkar. 3. juli 1848 legði danski ríkisumboðsmaðurin, Peter Von Scholten, trælahaldið niður í Karibia. Tær tríggjar oyggjarnar vórðu seldur til USA í 1917 fyri 25 milliónir dollarar. Oyggjarnar eita í dag U.S. Virgin Islands. Høvuðsstaðurin í Jómfrúoyggjunum eitur Charlotte Amalie, og tað eru enn nógvir vegir við donskum nøvnum.




 * Asiatiska felagið
Lviv
Lviv liggur í vestara partinum av Ukraina, einar 60 kilometrar frá pólska markinum. Býurin hevur eina langa og meldurkenda søgu, ið gongur heilt aftur til 1256, tá býurin varð grundaður. Men gjøgnum tíðirnar hevur Lviv í fleiri umførum skift tilknýti og menti seg til størsta býin í Galisia-økinum, men menti seg eisini til ein mentanaðarligan miðdepil millum Kyiv, Varsjava og Krakow. Lviv hevur gjøgnum tíðirnar ofta skift navn – alt eftir, hvørjum Lviv hoyrdi til: Lwów, tá býurin hoyrdi til Pólland, Lemberg, tá býurin var partur av keisaraveldinum Eysturríki-Ungarn, Lvov, tá býurin eftir Seinna heimsbardaga gjørdist partur av ukrainska lýðveldinum í Sovjetsamveldinum.

Av tí at Lviv liggur heilt í vestara parti av Ukraina, so verður hugt meira móti Europa enn móti Moskva. Býurin var til dømis rættiliga sentralur undir appilsingulu kollveltingini í 2004, og var eisini – eftir Kyiv – mest týdningarmiklasti býurin undir Majdan kollveltingini í 2014. Býurin slapp rættiliga væl undan at verða bumbað undir Seinna heimsbardaga, og slapp eisini væl undan harðrenda Stalin-stýrinum. Umleið helvtin av øllum fornminnum í Ukraina eru í Lviv.
Iisalmi
Iisalmi er ein býur og ein kommuna í Finnlandi. Fólkatalið var 20 798 í 2022.


 * Iisalmi kommuna
Nurmijärvi
Nurmijärvi er ein kommuna í Finnlandi. Fólkatalið var 44 437 í 2022.


 * Nurmijärvi kommuna
Sodankylä
Sodankylä er ein kommuna í Finnlandi. Fólkatalið var 8 122 í 2022.


 * Sodankylä kommuna
Tohmajärvi
Tohmajärvi er ein kommuna í Finnlandi. Fólkatalið var 4 164 í 2022.


 * Tohmajärvi kommuna
Sipoo
Sipoo (svenskt: Sibbo) er ein kommuna í Finnlandi. Fólkatalið var 22 313 í 2022.


 * Sipoo kommuna
Tristan da Cunha
Tristan da Cunha er mest fjarskotnasta búseting í heiminum. Høvuðsstaðurin á Tristan da Cunha eitur Edinburgh of the Seven Seas. Í Tristan da Cunha eru 7 oyggjar, ein er bygd, og seks eru óbygdar. Umleið 238 fólk búgva á høvuðsoynni. Oyggjabólkurin hoyrir til Stóra Bretlands, men hevur heimastýri við egnari lóggávu. Oyggjarnar gjørdust bretskt hjáland í 1816. Oyggjarnar liggja miðskeiðis á leiðini millum Afrika og Suðuramerika.

Ein skoti, William Glass við familju, var verandi eftir á oyggjunum, tá bretar tóku vaktarfólk av Tristan í 1816. Eftir tað vóru bert henda familja og fimm gamlir dreingir (skipbrotnir) á oynni. Ein hvalafangari, sum kom framvið, varð biðin um at hjálpa. Hann helt orð og kom seinni aftur og hevði 5 konufólk frá Saint Helenu við sær. Frá hesum 6 familjunum stavar so at siga alt fólkið á Tristan da Cunha. Bert 6 eftirnøvn eru á oynni. AIS og VHF antenna eru settar upp á hægsta staðnum á oynni, so fylgjast kann við, um nakað skip skuldi komið framvið.
Skagerrak
Skagerrak er tann parturin av Atlantshavinum, ið er millum Danmark, Svøríki og Noreg. Skagerrak fevnir um eitt øki á 32 000 km², og hevur eina miðaldýpt á 200 metrar. Tað djúpasta økið er 700 metrar djúpt. Av stórum áum, ið renna út í Skagerrak eru Skienselva, Numedalslågen, Glomma, Mandalselva, Otra, Topdalselva og Nidelva.


 * Norðsjógvurin
Fridtjof Nansen
Fridtjof Nansen (f. 10. okt 1861 – d. 13. mai 1930) var fyrsti pólgranskari, sum kannaði víddina um Norðpólin og innlandsísin í Grønlandi. Tá ið Noreg fekk sjálvstýri, gav hann seg inn í politikk, og hann gjørdi eitt stórt arbeiði innan Tjóðfelagsskapin. Hann fór á skíðum tvørtur um alt Grønland, og við skipi sínum "Fram" kannaði hann leiðirnar norðanfyri Siberia. Nansen gjørdi aftan á fyrra heimskríggj eitt megnararbeiði í Russlandi fyri at linka um hungurin, ið herjaði har. Eisini á annan hátt royndi hann at veita hjálp til teirra, ið meinast vóru rakt av ófriðinum.
Hundaøði
Hundaøði ella rabies er deyðilig virussjúka, sum ger seg inn á nervalagið hjá dýrum við heitum blóði. Sjúkan finst í 150 londum í øllum heimspørtum uttan Avstralia og Antarktis. Tað er eitt úrslitagott koppingarevni móti hundaøði. Hóast hetta, so doyggja minst 59.000 fólk árliga av sjúkuni. Fólk, sum verða smittað, fáa millum annað fepur, og sjúkan ger seg eisini inn á nervalagið. Øll, sum fáa sjúkueyðkenni, doyggja av sjúkuni.

Í ídnaðarlondunum er sjúkan mest millum vill djórasløg, men kann haðani eisini verða borin húsdjórum og menniskjum. Alheims heilsustovnurin metir, at 50-70.000 fólk um allan heim doyggja av hundaøði um árið. Flestu teirra eru børn í India og Afrika, og nærum øll eru tey bitin av hundi. Sjúkan smittar við kropsvætu, vanliga av biti. Hundbit verður vaskað við sápu, og tann bitni eigur beinanvegin at verða koppsettur og fáa heillivág. Um hetta ikki verður gjørt, fær tann smittaði oftast sjúkuna eftir trimum til tólv vikum - sjáldan meir enn einum ári.

Sjúkueyðkenni eru pína kring bitið, fepur, høvuðpína og møði. Síðan koma órógv og angist, krampi og ógvusligur atburður. Onkuntíð verður tann sjúki lammaður uttan at fáa krampa fyrst.

Koppingarevni fyri hundaøði kom í 1885. Tað, sum nú verður brúkt, kom í 1976.
Suðurjútland
Suðurjútland (danskt: Sønderjylland) eitur eisini Norðurslesvík. Saman við Suðurslesvík, sum er partur av Týsklandi, er Norðurslesvík partur av gamla hertugadøminum Slesvík. Í 1864 misti Danmark Slesvík og Holstein til Týskland. Her búðu fólk, sum tosaðu danskt, frísiskt og týskt saman. Tá Týskland tapti fyrra heimsbardaga var møguligt at halda eina fólkaatkvøðu í einum parti av Slesvík um, hvat land, tey skuldu verða partur av. Hetta var 10. feb. og 14. mars í 1920. Valdemarsdag, 15. juni 1920, gjørdist Norðurslesvík aftur alment ein partur av Danmark og verður nú kallað Suðurjútland. Markið bleiv flutt frá Kongaánni, sunnan fyri Kolding, til beint norðan fyri Flensborg. Suðurslesvík helt fram við at vera partur av Týsklandi - frá Flensborg har norðuri til Rendsburg við ánna Ejderen. Enn er ein týskur minniluti í Suðurjútlandi og ein danskur minniluti í Suðurslesvík. Tí eru týskir skúlar í Suðurjútlandi og danskir skúlar og feløg í Suðurslesvík.


 * Schleswig-Holstein
 * Hertogadømið Slesvík
Oyggjaleikir 2023
XIX (19.) Oyggjaleikirnir vórðu hildnir í Guernsey frá 8. juli til 14. juli 2023.

Tað vóru 24 oyggjar og oyggjalond, sum luttóku á Oyggjaleikum 2023.

• 2

Dagført 19. juli 2023.

Frágreiðing: {{legend|#ccccff|Vertslandið er markerað við lavendelbláum liti.|border=solid 1px #AAAAAA}}


 * Heimasíða: guernsey2023.gg
 * guernsey2023islands
 * guernsey2023medals
 * oyl2023, kvf.fo
Patrick
Patrick er mannfólkanavn.

Kend fólk sum eita Patrick:
 * Neil Patrick Harris (føddur 1973), amerikanskur sjónleikari, sangari, raddaleikari, framleiðari og gandakallur
 * Patrick Dempsey (føddur 1966), amerikanskur sjónleikari
 * James Patrick Stuart (føddur 1968), amerikanskur sjónleikari


 * Sankta Pátrikur
Nicolai
Nicolai er mannfólkanavn.

Kend fólk sum eita Nicolai:
 * Nicolai Brøchner (føddur 1993), danskur súkklari
 * Nicolai Mohr (1742–1790), føroyskur rithøvundur
 * Hans Nicolai Jacobsen (1832–1919), føroyskur bókhandlari og bókbindari.


 * Santa Nikolaus frá Myra
 * Nikolai (prinsur)
Hailuoto
Hailuoto er ein kommuna og ein oyggj í Finnlandi. Fólkatalið var 961 í 2022.


 * Hailuoto kommuna
Ryan Gosling
Ryan Thomas Gosling (føddur 12. november 1980) er ein kanadiskur sjónleikari.

Ryan Gosling á IMBD
Margot Robbie
Margot Elise Robbie (fødd 2. juli 1990 í Dalby í Avstralia) er ein avstralskur sjónleikari.

Margot Robbie á IMBD
Greta Gerwig
Greta Celeste Gerwig (fødd 4. august 1983 í Sacramento í Kalifornia) er ein amerikanskur sjónleikari og leikstjóri.

Greta Gerwig á IMBD
Barbie (filmur)
Barbie er amerikanskur filmur frá 2023, ið er leikstjórnaður av Greta Gerwig.


 * Margot Robbie sum Barbie
 * Ryan Gosling sum Ken


 * Internet Movie Database
Plymouth (Massachusetts)
Plymouth er ein býur í amerikanska stakríkinum Massachusetts.

Býurin liggur á eysturstrondini og í víkini, sum kallast Plymouth Bay. Tað er í landsynningsparti av stakríkinum, góðir 60 kilometrar í ein landsynning úr høvuðsstaðnum Boston, ið er størsti býur í Massachusetts.

Í 2020 búðu fleiri enn sjey túsund fólk í Plymouth.

Býurin varð grundlagdur í 1620 og er elsti býur í Nýonglandi. Hann er uppkallaður eftir Plymouth í Devonshire í Onglandi.

Í september í 1620 fóru um 100 pílagrímar úr Stóra Bretlandi við skipinum Mayflower. Mayflower var upprunaliga farmaskip og ikki bygt at flyta fólk. Teir ætlaðu at sigla til Virginia, men eftir harðbalna ferð komu teir til Massachusetts.

Áðrenn teir stigu fótin á land, gjørdu teir Mayflowersáttmálan, sum segði, hvussu teir skuldu stýra niðursetubygd síni, ið teir nevndu Plymouthlundin (Plimoth Plantation). Helvtin av niðursetufólkunum livdu ikki fyrsta veturin av í Massachusetts, og niðursetubygdin Plymouth hevði helst doyð út, høvdu indiánararnir, sum búðu tætt við, ikki hjálpt teimum. Men Plymouth hóraði undan, og sum tíðin leið, kom hon reiðiliga fyri seg.

Tíggju ár eftir at pílagrímarnir komu til USA, fóru reinleikabrøðurnir (puritanararnir) at flyta til Massachusetts í stórum tali. Reinleikabrøðurnir stovnaðu lærda háskúlan í Harvard í 1636.

Í 1621 varð Thanksgiving Day (takkargerð til Guds) fyri fyrstu ferð hátiðarhildin í Plymouth.

Í 1824 opnaði Pilgrim Hall Museum í Plymouth, ið er tað elsta almenna savnið í USA.

Í 1889 varð standmyndin ið er minnsvarði til minnis um pílagrímarnar (Monument to the Forefathers), avdúkað. Standmyndin úr granitti er 25 metrar høg.




 * Edward Winslow, politikari (1595-1655)


 * Almenna heimasíðan: www.plymouth-ma.gov (á enskum)
 * Plymouth (by i Massachusetts, USA), snl.no (á norskum)
Gokstadskipið
Gokstadskipið (ella Geykstaðaskipið) er størsta víkingaskip, sum er funnið í Noreg. Gokstadskipið varð funnið í 1880 í Gokstadsheygginum (Kongaheygginum) á Gokstad í Sandefjørðinum. Tað varð smíðað o.u. 890. Tilfarið er í høvuðsheitum eik. Hetta er havskip, góðar 23 m langt, góðar 5 breitt og slakar 2 m høgt miðskips. 32 mans róðu skipið, ið hevði 13 m høga mastur við rásegli. Í útgrevstrinum vórðu 64 skjøldrar funnir. Hetta kann benda á, at manningin hevur verið 64 í tali – tveir mans um hvørja ár.

Hetta er eitt sokallaðað gravskip, men royndir og kanningar vísa at hetta er eitt serstakliga sjógott skip, sum kann sigla upp til 12 míl. Skipið er súðubygt, har súðurnar verða klinkaðar við bátsnøglum. Skipið er 23,80 metrar langt og 5,10 metrar breitt og tílík skip vóru brúkt til kriggj, handil og fluttning kring øll Norðurlond og á leiðir norðbúgvanna út í heimin. Skipið varð bygt til 32 róðursmenn og hevði eitt 110m2 stórt segl, sum kundi dríva skipið upp í 12 míl. Útfrá kanningararbeiði, sum hevur verið gjørt á Gokstadskipið, varð træið sum skipið er bygt úr høgt í 890 og varð bygt á døgum Haralds hins Hárfagra. Gokstadskipið kundi hava eina manning av 40 til 70 menn, treytað av hvat skipið skuldi brúkast til.

Við Gokstadskipinum sum fyrimynd varð longu í 1893 smíðað víkingafarið Viking. Norski skiparin, Magnus Andersen, og menn hansara sigldu sama árið úr Noregi til Norðuramerika. Hetta var í sambandi við, at 400 ár vóru liðin, síðan at Kolumbus nam land í Amerika. Teir fingu illveður, men skiparin læt væl at, so liðiligt skipið var, og so væl tað bar seg í ringum sjógvi. Hetta var fyrstu ferð síðan víkingaøld at víkingaskip sigldi um Atlantshav. Endamálið við ferðini hevur helst verið at prógva, at norðmenn longu tá áttu skip, sum sigla kundu til Amerika – fimm hundrað ár undan Kolumbusi.
Marknaðarføring
Marknaðarføring er øll tiltak, ið virki setur í verk, og sum hava samband við at føra fram á marknað vøru ella tænastu. Marknaðarføring hevur sín uppruna í amerikanska hugtakinum "marketing". Vanligt er at flokka marknaðarføring í tveir høvuðsflokkar: marknaðareggjan og marknaðarlaging.


 * Marknaðarføringarlóg
La Norma Fox
Norma Fox, betri kend sum La Norma, (fødd 9. februar 1926 í Randers) er ein danskur fimleikari.


 * dr.dk
Thelma & Louise
Thelma & Louise er amerikanskur filmur frá 1991, ið er leikstjórnaður av Ridley Scott.


 * Susan Sarandon sum Louise Sawyer
 * Geena Davis sum Thelma Dickinson


 * Internet Movie Database
Amalienborg
Amalienborg liggur í Keypmannahavn. Tað varð bygt í 1750-árunum. Amalienborg er uppkallað eftir slottinum Sophie Amalienborg, sum kona Fríðrik 3., Sophie Amalie drotning, læt byggja. Slottið brann í grund í 1689. Í 1794 flutti danska kongshúskið inn á Amalienborg. Amalienborg er býtt sundur í fýra stórmanshús. Við slottið ber til at síggja lívverjudeildina, sum ansar kongsfamiljuni. Arkitekturin, sum teknaði Amalienborg, æt Nicolai Eigtved. Christiansborg var kongsslott áðrenn Amalienborg.
Margreta I
Margreta I. (mars 1353 – 28. okt. 1412) ráddi í Danmørk frá 1376 og í Noregi frá 1380. Í 1397 varð hon krýnd Danmarkar, Noregis og Svøríkis drotning. Í stjórntíð hennara var mikil framburður í norrønu londunum. Hon nevndi seg eisini Margreta Valdemarsdóttir. Valdemar Atterdag var faðir Margretu I. Hann savnaði danska ríkið. Valdemar, danakongur, doyði í 1375. Hann átti ongan son at taka við eftir seg. Men hann átti dóttrina Margretu, sum var gift norskum kongi, Hákuni. Tá ið Valdemar kongur doyði, var Margreta 22 ára gomul og hevðu nýliga átt son, Oluf ella Ólavur nevndur. Tað eydnaðist Margretu at fáa sonin kosnan kong. Danskir stórmenn valdu kong, og teir hildu seg fáa alt valdið, valdu teir henda unga piltin. Men Margreta sá til, at hon ráddi, meðan Ólavur var barn. Hon sýndi stórt politiskt hegni og ráddi við myndugleika. Tá ið Hákun kongur doyði, varð Margreta vald “Fullveldis Frúa og Húsbóndi” í Danmørk og Noregi. Albrecht av Mecklenborg, svenskur kongur, ætlaði at taka valdið av Margretu og bjóðaði henni av í kríggi. Men herurin hjá Margretu vann, og Margreta ráddi nú eisini í Svøríki. Ólavur doyði ungur, men Margreta ættleiddi Eirik av Pommern. Eirikur varð eins og Ólavur barnkongur, og Margreta helt á at stjórna.

Í 1397 fekk Margreta I. stórmenn í Danmørk, Noregi og Svøríki at vátta skrivliga, at tey trý londini skuldu ganga saman. Samgongan verður nevnd Kalmarsamveldið. Margreta I. ráddi í øllum trimum londunum, til hon doyði. Eftir hennara deyð, hon doyði av svartadeyða, viknaði samanhaldið millum londini í Kalmarsamveldinum, og í 1523 fór samgongan sundur.
Ferðsluskelti
Ferðsluskelti verða sett høgrumegin við veg, sæð tann vegin, ferðslan gongur. Har tað er hóskandi, kunnu tey tó verða sett í miðrás ella vinstrumegin ella verða hongd uppi yvir akbreytini. Ferðsluskelti hava vanliga gildi fyri alla ferðslu frameftir. Týdningur teirra kann tó avmarkast til bert at hava gildi fyri ferðslu á ávísum farbreytum. Hetta kann verða gjørt týðiligari við pílum, sum vísa niðureftir á upphongdum talvum. Týdningurin av einum ferðsluskelti kann verða nærri greindur, avmarkaður ella víðkaður við tali, tekni ella teksti á rætthyrntari talvu undir høvuðstalvuni.

Hesi sløg av ferðsluskeltum verða nýtt:


 * Ávaringarskelti vara við vanda. Tey verða vanliga bert sett á støðum, har trupult er hjá tí ferðandi frammanundan at varnast vandan, ella har hann er munandi størri, enn tann ferðandi kann rokna við. Ávaringarskelti eru tríhyrnt og hava spíska endan uppeftir.


 * Víkiskylduskelti skila til víkiskylduviðurskifti. Víkiskylduskelti verða sett beint har ella haðan, tann tilskilaða víkiskyldan hevur gildi.


 * Forboðsskelti seta serlig forboð. Forboðsskelti eru rund. Flest teirra hava reyða rond og svørt tekin, sum lýsa forboðið.


 * Boðsskelti geva serlig boð. Boðskelti eru rund við bláari grund og hvítum tekni, sum lýsir hvat boðið er. Boðsskelti verða sett beint við tað staðið, har ella haðan boðið hevur gildi.


 * Leiðbeiningarskelti skila til onnur viðurskifti av týdningini fyri ferðsluna. Leiðbeiningarskelti verða sett nærindis tí staði ella við byrjan á tí vegastrekki, sum skeltið viðvíkur. Skelti, sum verða sett nakað burturfrá, kunnu hava fráleikan tilskilaðan í neðra ella á undirskelti. Hesi skelti eru rætthyrnt. Flest teirra eru blá við hvítum tekni ella hvítum teksti.
Kristian 4.
Kristian 4. (12. apríl 1577 - 28. februar 1648) grundaði býirnar Kristiania (Oslo), Kristiansand, Glückstad, Kristianstad, Kristianopel, Kristianshavn, Kristianspris og Kongsberg. Í 1588 gjørdist Kristian 4. kongur í Danmørk, 11 ára gamal. Hann var kongur í 60 ár. Hann var eisini kongur í Noregi og norsku hjálondunum Íslandi, Føroyum og Grønlandi. Tá hoyrdu eisini til danska ríkið Halland, Blekinge og Skåne í Svøríki, og Holstein og Slesvig í Týsklandi. Danmark var stórveldi um ár 1600, og hevði sera nógv herski. Men ófriðarár vóru í Europa. Í Miðeuropa var 30-ára kríggið, og ofta var kríggj millum Svøríki og Danmørk. Tó hendi so mangt í hesi tíð. Rannsóknarferðir vórðu gjørdar til fremmandar heimspartar. Nýggj tøknifrøði var uppfunnin og skipaði framburð. Vísindi og list mentust. Vanliga fólkið livdi tó í fánkunnu og vesaldømi. Illa stóð til í Føroyum á døgum Kristiani 4. Sjórænarar gjørdu nógv um seg. Heilsuviðurskiftini vóru vánalig og nógv doyðu av sjúku. Um 1650 var danska ríkið nógv fátækari, enn tá ið Kristian 4. tók við ræðinum 1588. Men honum fyri at takka vórðu mong stáslig hús bygd. Nyboder í Keypmannahavn læt hann byggja í 1631 til manningarnar á herskipum sínum. Kristian 4. læt Rundatorn í Keypmannahavn byggja í 1637.
Magnus Góði Ólavsson
Magnus Góði Ólavsson (1024 – 25. oktober 1047) var sonur Ólav Halga Haraldsson. Hann var kongur í Noregi 1035-1047 og í Danmark 1042-1047. Norski kongurin Magnus Góði varð sambært Heimskringlu kallaður eftir Karlamagnusi; hann var fyrstur av sjey norskum miðaldarkongum, sum itu Magnus. Sambært Føroyingasøgu var tað, meðan Magnus Ólavsson, seinni nevndur hin Góði var kongur, at Leivur Øssursson tók Føroyar í len frá Noregs kongi. Í síðsta kapitli í Føroyingasøgu fáa vit at vita, at Leivur Øssursson fær Føroyar í len frá Magnusi kongi: “Leivur ræður nú einsamallur yvir øllum Føroyum - eftir at Tróndur í Gøtu hevði syrgt seg í hel -, og hetta var um tað mundið, tá ið Magnus Góði Ólavsson var kongur. Leivur fór til Noregs at finna Magnus kong, og hann tekur Føroyar í len av honum.”
Kristian 6.
Kristian 6. (30. november 1699 – 6. august 1746) var kongur av Danmark í tíðarskeiðnum 1730 til 1746. Hann var ein dúgligur og arbeiðssamur kongur. Hann vildi fegin, at fólkið, sum stóð undir honum, skuldi hava góð og livlig kor. Menn hann gloymdi heldur ikki seg sjálvan. Honum tókti ikki, at tann gamla kongsborgin, sum faðir hansara hevði vælt um, var nóg hóskiligur bústaður fyri einaveldisharran, og tí tók hann hana niður og reisti ta glæsiligu Kristiansborg. Hon var ovurhonds dýr. Uttan um borgina læt hann spenna jarnketur, so eingin skuldi koma ov nær. Kristiansborg er í Keypmannahavn og varð liðugt í 1780. Slottið var kongsslott áðrenn Amalienborg. Tað er brent í grund tvær ferðir - í 1794 og í 1884. Kristiansborg hevur síðan 1918 hýst fólkatinginum og stjórnini.
Haraldur Blátonn
Haraldur kongur Gormsson (føðiárstal ókent, doyði umleið 985/987) eisini nevndur Blátonn var kongur í Danmark. Vit vita ikki nær hann var føddur, men hann ráddi frá umleið 958 til hann doyði uml. 987. Haraldur var sonur danska kongin Gorm Gamla og Thyru Dannebod. Haraldur doyði í Jomsborg, sum helst hevur ligið á oynni Wollin í Eystarasalti. Sambært Adami av Bremen (uml. 1040 - uml. 1081), sum skrivaði krønikuna "Søgan hjá teimum hamburgsku erkabiskupunum", ráddi Haraldur Blátonn fyrst saman við pápa sínum, síðan einsamallur fram til 980-árini, tá ið sonurin, Sveinur 1. Tjúguskegg, gjørdi uppreistur, sum hevði við sær at Haraldur doyði uml. 987.

Adam av Bremen sigur um Harald, at hann, mótsett pápanum, tók jaliga ímóti teimum kristnu trúboðarunum, ið komu sunnanífrá. Vit vita ikki neyvt nær Haraldur vendi um til kristna trúgv, men á stóra Jellingesteininum stendur, at Haraldur Blátonn kristnaði danir. Á steininum stendur eisini, Haraldur hevði valdið í øllum Danmark og Noregi við. Viðv. valdinum í Noregi verður helst sipað til, at hann setti Hákun jall sum undirkong sín í Noregi. Uml. 973-974 var stríð millum Harald Blátonn og týsk-rómverska keisaran Otto 2. Danmark og Haraldur Blátonn taptu hetta stríð, og Haraldur bant seg til at kristna Noreg.

Viðurnevni Blátonn hevur Haraldur helst fingið, tí hann hevði eina myrka tonn (blátt = myrk/svart).

Bluetooth tøknin, sum stóra svenska KT-fyritøkan Ericsson hevur ment, og sum vit kenna frá fartelefonum og øðrum, er uppkallað eftir Haraldi Blátonn, og búmerki fyri Bluetooth byggir á rúnurnar fyri forbókstavir hansara H (ᚼ) og B (ᛒ).
Haraldur Gráfeldur
'''Haraldur 2. (Eiriksson) Gráfeldur''' (f. uml. 935, d. 970-975) var norskur kongur í tíðarskeiðnum uml. 955- 970. Vit vita ikki nær hann varð føddur, men hann doyði í 970. Hann var abbasonur Harald Hárfagra og sonur Eirik Blóðøks og Gunnhild Gormsdóttir, men hann varð fostraður upp hjá danska konginum Haraldi Blátonn, sum var mammubeiggi hansara. Haraldur Gráfeldi og brøðurnir verða róptir Eirikssynirnir. Í øðrum kapittuli í Føroyingasøgu fáa vit at vita, at Tróndur í Gøtu er í Noreg meðan Haraldur Gráfeldur er kongur har. Føroyingasøga sigur eisini, at Havgrímur í Suðri hevði helmingin av Føroyum í len frá Haraldi Gráfeldi, samstundis sum Brestir og Beinir hava hin helmingin í len frá Hákuni jalli.

Eirikssynirnir vóru í støðugum stríði við pápabeiggjan Hákun Góða kong, eftir at hann hevði rikið pápa teirra úr Noregi. Við stuðli frá Haraldi Blátonn sigraðu Eirikssynirnir á Hákuni Góða í bardaganum í Fitjum í 961. Haraldi Blátonn setti sum treyt fyri at hjálpa Eirikssynunum, at teir skuldu stýra Noregi sum lýðkongar hansar, um teir vunnu. Eftir hetta gjørdist Haraldur Gráfeldi kongur og ráddi saman við fýra yngri brøðrum undir danakongi. Eirikssynirnir ráddu nú á Vesturlandinum, men vildu hava meiri vald og royndu at leggja størri part av Noregi undir seg. Teir fóru tí í stríð við Hákun jall Sjúrðarson, sum sat við valdinum í Trøndaløgum og Norðurnoregi. Haraldur Blátonn vildi ikki, at Eirikssynirnir skuldu fáa alt ov nógv vald og valdi tí at stuðla Hákuni jalli í stríðnum.

Í 970 varð Haraldur Gráfeldur biðin um at koma til Danmarkar, men á ferðini higar varð hann dripin í einum slysálopi. Brøðurnir rýmdu úr Noregi, og Haraldur Blátonn læt valdið í Noregi til Hákun jall. Viðurnavnið Gráfeldur fekk Haraldur eftir, sambært Søgu Harald Gráfeldar í Heimskringlu eftir Snorra Sturluson, at hann hevði møtt einum íslendskum handilsmanni, ið seldi skinn, men sum ikki slapp av við veðraskinn. Haraldur spurdi handilsmannin, um hann vildi lata sær eitt skinn, og tað vildi hann. Haraldur valdi sær ein gráan feld, og eftir tað seldi handilsmaðurin øll síni skinn, og kongurin varð kallaður Haraldur Gráfeldur síðan hendan dag.
Leivur Eiriksson
Leivur Eiriksson (Leivur Hepni) (uml. 970-1020) var sonur norðmannin Eirik Reyða, sum búsetti seg í Íslandi og grundaði Eysturbygd í Grønlandi. Leivur Hepni sigst um ár 1000 at hava funnið Norðuramerika, sum hann kallaði Vínland. Hann fekk eyknevndið Hepni, tí hann bjargaði skipbrotnum monnum. Eiriksson var stórbóndi, hevði verið stórbóndi bæði í Grønlandi og Íslandi. Tá ið Leivur Eiriksson fór til Grønlands við kristindóminum, fór hann eisini sum handgingin maður hjá Noregs kongi.

Leivur Eiriksson og manning hansara, 35 menn, fóru av Vesturbygdini við Nuukfjørð í Vestur-Grønlandi og sigldu til Norður-Amerika. Teir hildu leiðina suður við strondini og granskaðu hana. Leivur Eiriksson kallaði londini Helluland, Markland og Vínland. Vínland kann hava verið Norður-Nýfundland. Vínland merkir kanska graslendi. Eftir at hava granskað landið, helt Leivur leiðina heimaftur til Grønlands. Í 1960-árunum vórðu leivdir av norrønum búsetningum funnar í Nýfundlandi. Tær eru tíðarfestar at vera frá um 1000. Tað prógvar, at víkingar komu til Amerika 500 ár undan Kolumbusi.
Kristine Kujath Thorp
Kristine Kujath Thorp (fødd 23. apríl 1992 í Oslo) er ein norskur sjónleikari.


 * 2017: Lovers
 * 2020: En rapport om festen og gæsterne
 * 2020: Den største forbrytelsen
 * 2021: Ninjababy
 * 2021: Nordsjøen
 * 2022: Sick of Myself (Syk Pike)


 * Internet Movie Database
Saludos Amigos
Saludos Amigos er ein amerikanskur teknifilmur frá 1943.
Kristian I
Kristian I (februar 1426 – 21. mai 1481) var fyrsti danski kongur av Oldenburgættini. Hann giftist við Dorotheu, einkju eftir undanmannin Kristoffur av Bayern, tí at fíggjarviðurskiftini ríksins vóru so ring, at ikki vóru ráð at gera út heimanfylgju til nýggja drotning, so hetta var fíggjarliga ein hent loysn. Tað var eisini av neyð, at Kristian I kongur setti Hetland og Orknoyggjar í veð í 1468-69, tá ið dóttir hansara skuldi giftast við skotska konginum. Hann gjørdi eisini samveldissáttmálan við Noreg í 1450.
Vikki Steiner
Vikki Steiner (føddur 1. Januar 1956) er ein amerikanskur politikari, sum hevur verið í Norðurdakota Repræsentantarhúsinum frá tann 37. landspartin síðani 2010.
Gunhild kongamóðir
Gunhild kongamóðir (uml. 910 - uml. 980) var drotning í Noregi. Hon giftist við norska konginum Eiriki Blóðøks o.u. 920, og tá ið hann var burturrikin av Hákuni Aðalsteinsfostra, fylgdi hon honum til Onglands og Orknoyar; nakað seinni doyði Eirikur á víkingaferð. Tá ráddi í Danmark Haraldur Blátonn. Gunhild fór við synum sínum til hansara, og hann knæsetti ein son hennara, Harald, sum seinni var kallaður Gráfeldur eftir tí gráu loðskinskápuni, hann leingi gekk í. Haraldur Blátonn styðjaði Gunhild og synir hennara í teirra roynd at vinna Noreg aftur. Hetta eydnaðist teimum o.u. 960, og teir skuldu so vera undirkongar danakongs í Noreg. Teir brendu inni Sjúrð jall á Lað í Tróndheimi og royndu at gera seg fríar av danaveldi. Hákun Sjúrðason, seinni Hákun jall, leitaði sær hjálp hjá Haraldi Blátonn. Hann lokkaði Harald Gráfeld til Danmark, læt hann drepa, rak Gunhild og synir hennara burtur úr Noreg og setti Hákun jall at stýra Noreg norðan og vestanfjalla.
Apma mál
Apma er eitt mál í Vanuatu. Umleið 7800 fólk tala málið.
Sick of Myself
Sick of Myself (norskt: Syk pike) er norskur filmur frá 2022, ið er leikstjórnaður av Kristoffer Borgli.


 * Kristine Kujath Thorp: Signe
 * Eirik Sæther: Thomas
 * Fanny Vaager: Marte
 * Fredrik Stenberg Ditlev-Simonsen: Yngve
 * Sarah Francesca Brænne: Emma
 * Ingrid Vollan: Beate
 * Steinar Klouman Hallert: Stian
 * Andrea Bræin Hovig: Lisa
 * Henrik Mestad: Espen
 * Anders Danielsen Lie: lege


 * Internet Movie Database
Eirikur Reyði
Eirikur Reyði (føddur uml. 950 í Noregi, deyður uml. 1003 í Grønlandi) var norskur víkingur, ið flutti til Íslands í 960-árunum, tí hann var gjørdur útlagin úr Noregi. Í 982 varð Eirikur eisini gjørdur útlagin úr Íslandi, tí hann hevði dripið ein mann. Eirikur hevði hoyrt um landið, sum Gunnbjørn hevði sæð, og fekk sær tí manning, ið vildi sigla við sær vestureftir. Hann fann hetta ókenda landið og sá, at á vestursíðuni var gott og fruktagott lendi. Tá ið trý ár vóru liðin, fór Eirikur aftur til Íslands og segði frá hesum nýggja landinum. Hann nevndi tað Grønland, tí hann helt, at mangir menn mundu fara hagar, um landið hevði “eitt gott navn”. Uml. ár 985 settu 25 skip við 500 fólkum kós móti Grønlandi, men bara 14 skip vunnu vegin fram. Á tveimum væl hóskandi støðum settu tey búgv: Í Vesturbygd, har sum Nuuk nú er, og í Eysturbygd, tætt við Qaqortoq.

Hann giftist við Tjóðhild, sum var av mætari ætt. Tey fingu børn, og ein sonin nevndu tey Leiv. Eirikur Reyði helt seg til norrønu gudarnar, men á eini ferð til Noregs læt sonurin, Leivur, seg doypa. Heim aftur við sær hevði hann ein prest, ið stutt eftir doypti konu Eiriks, Tjóðhild, og nógv onnur í bygdini. Leivur Hepni, sonur Eiriks, sigldi síðan allan vegin til Norðuramerika. Hetta halda menn at hava verið onkustaðni á eysturstrondini í Kanada, møguliga í har New Foundland er í dag, og Leivur Hepni sigst soleiðis at hava verið fyrsti hvíti maður, sum kom til Amerika.


 * Erik den Rødes Saga frá Heimskringla (á donskum og norrønum)
Grønlendska flaggið
Grønlendska flaggið varð fyrstu ferð alment vundið á stong 21. juni í 1985. Júst hesin dagur er longsti dagur og tjóðardagur grønlendinga. Hvíta og reyða flaggið hjá grønlendingum sýnir týðiliga munin á kuldanum úr innlandsísinum og hitanum frá sólini. Grønlendska flaggið verður nevnt Erfalasorput, sum merkir “okkara flagg”. Tað hevur eina sól í miðjuni, sum rísur úr sjónum. Flaggið er hvítt og reytt. Øll fløgg í útnorðri bera ein kross uttan tað grønlendska flaggið. Nógv hildu tað ikki vera rætt, at grønlendingar valdu eitt flagg við ongum krossi. Men meirilutin vildi júst vísa sína sjálvstøðu hóast sambandið við hjálandaveldið Danmørk.

Maðurin, sum teknaði grønlendska flaggið, Erfalasorput, Thue Christiansen, doyði sunnumorgunin 26. juni 2022 í heimi sínum í Hals í Danmark eftir langa sjúkralegu. 14 av limunum í landstinginum atkvøddu fyri uppskotinum hjá Thue Christensen, meðan 11 atkvøddu fyri einum grønum og hvítum krossflaggi. Uppskotið hjá Thue Christensen breyt við norðurlendsku siðvenjuna við krossfløggum, men tað varðveitti norðurlendska tilknýtið við at brúka somu litir sum í danska flagginum, Dannebrog. Erfalasorput lýsir grønlendsku náttúruna – sólina, ið rísir yvir innlandsísin.


 * Grønland
 * Listi av fløggum


 * Sølan av grøn­lendsk­um fløgg­um er eksploderað, in.fo, 10.01.2026
 * Grønlands flag, norden.org (á donskum)
 * Det grønlandske flags far er død, knr.gl, 26. juni 2022 (á donskum)
Hákun Aðalsteinsfostri
Hákun Aðalsteinsfostri (o.u. 920–961) - eisini nevndur Hákun hin góði - verður roknaður sum ein av Noregs skilabestu kongum. Nýggj ting- og landverjuskipan varð gjørd í hansara kongstíð (934-961). Tingskipanin og landverjuskipanin gjørdust tveir høvuðshornasteinar undir uppbyggingini av einum norskum ríki. Hákun kongur fekk skjótt gagn av fólksins stuðli og leiðangrinum. Hann varð nevndur Aðalsteinsfostri, av tí at Haraldur sum veð fyri sáttmála, hann umleið 930 hevði gjørt við Aðalstein móti víkingunum, hevði sett Hákun í fostur hjá enska konginum. Hákun Aðalsteinsfostri var bert fimtan ára gamal, tá ið hann kom til Noregs. Hann hevði fingið kristna uppaling í Onglandi, men skilti, at sum umstøðurnar vóru, var ikki hugsingur um at fáa kristindómin fram í Noregi.

Áðrenn hann doyði, læt hann Eirikssynum valdið í landinum. Elstur teirra var Haraldur Gráfeldur.
Haraldur Harðráði
Haraldur Harðráði (um 1015 – 25. september 1066) var kongur av Noreg í tíðarskeiðnum 1046 til 1066. Nógvir stórmenn flýddu av landi undan honum og góvu honum heitið "Harðráði". Haraldur Harðráði og Ólavur tann Heilagi vóru hálvbrøður, og hann verður vanliga roknaður sum maðurin, ið grundlegði Oslo. Hann var fimtan ára gamal, tá ið hálvbróðir hansara, Ólavur Haraldsson, kom heim úr Garðaríki (Russlandi) og kravdi Noregs krúnu. Haraldur stóð kongi undir lið í bardaganum á Stiklastøðum seinast í juli mánaði í 1030. Hann flýddi eystur í Garðaríki og haðani suður í Konstantinopel, har hann kom sær væl fram í keisarans verndarliði. Í 1046 kom hann aftur til Noregs við miklum ríkidømi. Magnus hin Góði, ið tá var kongur, tók væl við hesum unga kongsevni og gjørdi hann stutt fyri deyða sín í 1047 til Noregs kong. Sum kongur lá Haraldur leingi í stríði við danakong, Svein Estriðarson, og søgumenn meta, at tað var í hansara stjórnartíð, at býurin Oslo var grundaður.

Í árinum 1066, tá tann gamla angulsaksiska kongsættin doyði út við Eðvarði Játtara Confessor, valdu bretar Harold Godwinson til nýggjan kong. Harðráði, sum hevði tænt keisaranum í Konstantinopel sum leiguhermaður, helt seg hava arvarætt til ta ensku trúnuna. Hann beyð út hin norska leiðangurin og lendi við York í Bretlandi. Hann fall í bardaga við bretar við Stamford Bridge í 1066. Árið eftir varð hann fluttur til Trondheim og jarðaður í Maruikirkjuni. Umleið 100 ár seinni vórðu leivdirnar av kongi tiknar uppaftur og fluttar til kleystrið Helgeseter í Tróndheimi.
Fríðrikur 3.
Fríðrikur III (18. mars 1609 – 9. februar 1670) var kongur av Danmark í tíðarskeiðnum 1648-1670. Hann var sonur Kristians 4. frá fyrstu giftu og hon einasti av synum hansara, sum eftir var á lívi, tá ið kongur doyði, mettur av døgum. Fríðrikur var tíðliga í lívi sínum kendur sum hugsandi og lærdur maður. Gjørdist ungur hertogi av Holsteini og Slesvík, og erkibiskupur av Bremen. Hann mátti skriva undir eina óvanliga harða hanfestu, áðrenn ríkisráðið vildi velja hann til kongs. Hetta hevndi hann aftur, tá ið hann í 1660 við kvetti gjørdist fyrsti einaveldiskongur Danmarkar. Við sær til Danmarkar hevði hann fíggjarmálaráðharra sín, Christoffer von Gabel, sum eitt langt skifti var veruligur forsætisráðharri. Gabel fekk í 1655 frá kongi Føroyar í len móti føstum gjaldi. Í 1662 fekk hann eisini einkarætt til Føroyahandilin. Gablatíðin hevur altíð verið kend sum ein ring tíð í Føroyum.

Danmark, sum verið hevði valkongadømi, gjørdist við einaveldinum arvakongadømi, staðfest í 1665 við Kongalógini. Ófyrireikaður kom Fríðrikur kongur í 1657 í kríggj við Svøríki. Við friðarsáttmálunum í Róarskeldu í 1658 og í Keypmannahavn í 1660 misti Danmark allar teir svensku landspartarnar, sum danir høvdu átt aftur í forsøguliga tíð.