danish-foundation-models/faroese-dynaword huggingface dataset:
11. januar
11. januar er dagur 11 í árinum í gregorianska kalendaranum. 354 dagar eru eftir av árinum (355 dagar um skotár er).


 * 1979 - Atli P. Dam verður løgmaður í Føroyum.
 * 1991 - Kekenia fekk fullveldi.


 * 1757 - Alexander Hamilton, amerikanskur politikari (d. 1804)
 * 1815 - John A. Macdonald, skotsk-kanadiskur politikari (d. 1891)
 * 1930 - Rod Taylor, avstralsk-amerikanskur sjónleikari (d. 2015)
 * 1957 - Bryan Robson, enskur fótbóltsleikari.
 * 1971 - Mary J. Blige, amerikonsk songkvinna.
 * 1972 - Amanda Peet, amerikonsk sjónleikarinna.
 * 1974 - Jens Nowotny, týskur fótbóltsleikari.
 * 1975 - Matteo Renzi, italskur politikari.
 * 1977 - Emile Heskey, enskur fótbóltsleikari.
 * 1981 - Jamelia, ensk songkvinna.
 * 1987 - Jamie Vardy, enskur fótbóltsleikari.


 * 1928 - Thomas Hardy, enskur rithøvundur (f. 1840)
 * 1941 - Emanuel Lasker, týskur talvmeistari (f. 1868)
 * 1966 - Lal Bahadur Shastri, indiskur politikari (f. 1904)
 * 2008 - Edmund Hillary, nýsælendskur fjallaklintrari (f. 1919)
 * 2014 - Ariel Sharon, ísraelskur politikari (f. 1928)
 * 2015 - Anita Ekberg, svensk sjónleikarinna (f. 1931)
 * 2022 - David Sassoli, italskur politikari, sitandi tingformaður í Evropatinginum (f. 1956)
12. januar
12. januar er dagur 12 í árinum í gregorianska kalendaranum. 353 dagar eru eftir av árinum (354 dagar um skotár er).


 * 1967 - Peter Mohr Dam verður løgmaður í føroyum.
 * 1975 - Ítróttarfelagið Fram, sum seinni fekk navnið FC Hoyvík varð stovnað.


 * 1876 - Jack London, amerikanskur rithøvundur (d. 1916)
 * 1910 - Luise Rainer, týsk sjónleikarinna (d. 2014)
 * 1944 - Joe Frazier, amerikanskur boksari (d. 2011)
 * 1949 - Ottmar Hitzfeld, týskur fótbóltsleikari.
 * 1949 - Haruki Murakami, japanskur rithøvundur.
 * 1950 - Dorrit Moussaieff, ísraelsk-íslendsk forsetafrú.
 * 1974 - Melanie Chisholm, ensk songkvinna.
 * 1989 - Axel Witsel, belgiskur fótbóltsleikari.
 * 1991 - Pixie Lott, ensk songkvinna.
 * 1996 - Ella Henderson, ensk songkvinna.


 * 1976 - Agatha Christie, bretskur rithøvundur (f. 1890)
 * 2003 - Maurice Gibb, bretskur tónleikari (f. 1949)
13. januar
13. januar er dagur 13 í árinum í gregorianska kalendaranum. 352 dagar eru eftir av árinum (353 dagar um skotár er). Dagurin verður eisini róptur Tjúgunda halgi, og henda dag verða jólini roknað at enda.


 * 1979 - Fótbóltsamband Føroya verður sett á stovn.


 * 1855 - Dánjal Pauli Michelsen, bóndi í Miðvági, tingmaður hjá Sjálvstýrisflokkinum (d. 1934).
 * 1898 - Kaj Munk, danskur prestur (d. 1944).
 * 1966 - Patrick Dempsey, amerikanskur sjónleikari.
 * 1970 - Marco Pantani, italskur súkklari (d. 2004).
 * 1975 - Daniel Kehlmann, týskur rithovundur.
 * 1976 - Mario Yepes, kolumbiskur fotbóltsleikari.
 * 1977 - Orlando Bloom, bretskur sjónleikari.
 * 1990 - Liam Hemsworth, avstralskur sjónleikari.


 * 1906 - Alexander Popov, russiskur alisfrøðingur (f. 1859)
 * 1929 - Wyatt Earp, amerikanskur revolvaramaður (f. 1848)
 * 1941 - James Joyce, írskur rithøvundur. (f. 1882)
 * 1956 - Thomas Mikael Strøm, skipstimburmeistari í Trongisvági, tingmaður hjá Sjálvstýrisflokkinum.
14. januar
14. januar er dagur 14 í árinum í gregorianska kalendaranum. 351 dagar eru eftir av árinum (352 dagar um skotár er).


 * 1967 - Smyril III verður tikin í brúk.


 * 1841 - Berthe Morisot, franskur listamálari (d. 1895)
 * 1894 - Maria Eide Petersen, føroyskur rithøvundur (d. 1994)
 * 1919 - Giulio Andreotti, italskur politikari (d. 2013)
 * 1941 - Faye Dunaway, amerikonsk sjónleikarinna.
 * 1967 - Jason Bateman, amerikanskur filmsleikari og filmsleikstjóri.
 * 1968 - LL Cool J, amerikanskur sangari og sjónleikari.


 * 1957 - Humphrey Bogart, amerikanskur sjónleikari (f. 1899)
 * 1972 - Frederik IX, Kongur Danmarks (f. 1899)
 * 2013 - Conrad Bain, kanadisk-amerikanskur sjónleikari (f. 1923)
 * 2016 - Alan Rickman, enskur sjónleikari (f. 1946)
15. januar
15. januar er dagur 15 í árinum í gregorianska kalendaranum. 350 dagar eru eftir av árinum (351 dagar um skotár er).


 * 2001 - Wikipedia varð stovnað
 * 2013 - Sif Gunnarsdóttir sett sum stjóri í Norðurlandahúsinum
 * 2014 - Mentanarvirðisløn Landsins, Heiðursgáva landsins og Virðisløn til ungt listafólk fyri árið 2013 vóru handaðar í Stóra Pakkhúsi í Vági. Bjørn Kalsø, landsstýrismaður í mentamálum handaði virðislønirnar. Tróndur Patursson fekk Mentanarvirðisløn Landsins á 150.000 krónur, Árni Dahl fekk Heiðursgávu landsins á 75.000 krónur og Trygvi Danielsen fekk Virðisløn til ungt listafólk.
 * 2015 - Kavaódn herjaði um alt Føroyar, tó kom ikki so nógvur kavi niður í Suðuroynni og Sandoynni, men í restini av landinum var ikki koyrandi, ringast var á Sandavágshálsi, á Vestmannavegnum, á Kvívíksvegnum og við Norðskálatunnilin. Fleiri bilar stóðu fastir í nógva kavanum. Summi noyddist at soca í bilinum. Nógv vóru veðurføst ymsastaðni. handanin av Mentanarvirðislønum Landsins varð útsett til dagin eftir.


 * 1850 - Mihai Eminescu, rumenskur rithøvundur (d. 1889).
 * 1863 - Wilhelm Marx, týskur kanslari (d. 1946).
 * 1900 - William Heinesen, føroyskur rithøvundur og listamaður (d. 1991).
 * 1918 - Gamal Abdel Nasser, egyptiskur forseti (d. 1970).
 * 1929 - Martin Luther King (d. 1968)
 * 1936 - Maud Heinesen, føroyskur rithøvundur, (fødd Brimheim) (d. 2005).
 * 1943 - Margaret Beckett, bretskur politikari.
 * 1965 - James Nesbitt, norðurírskur sjónleikari.
 * 1981 - Pitbull, amerikanskur rappari.
 * 1988 - Skrillex, amerikanskur tónleikari.
 * 1996 - Dove Cameron, amerikonsk sjónleikarinna.


 * 1919 - Rosa Luxemburg, týskur politikari (f. 1871)
 * 2014 - Roger Lloyd-Pack, enskur sjónleikari (f. 1944)
 * 2018 - Dolores O'Riordan, írsk tónleikarinna (f. 1971)
16. januar
16. januar er dagur 16 í árinum í gregorianska kalendaranum. 349 dagar eru eftir av árinum (350 dagar um skotár er).


 * 1547 - Ivan tann 4, seinni nevndur Ivan hin Ræðuligi, verður krýndur sum fyrsta zarur í Russlandi.
 * 1992 - Eftir blóðugt borgarakríggj í El Salvador kemur friðaravtala í gildi henda dagin.
 * 2011 Tangaskipið Jessica fer á land, nær havnini við Puerto Baquerizo Moreno, á oynni San Cristobal, hetta hendir tætt við Galapagosoyggjarnar. Nógv olja lekur út í havið.
 * 2015 - Listaboykottið, sum listafólk í Føroyum settu í verk ímóti tí almenna við Mentamálaráðnum á odda 2. november 2012, er nú av. Tað vóru Steintór Rasmussen og Teitur Lassen, ið tóku stig til boykottið, eftir at samgongan valdi at skerja játtanina við einum fjórðingi.
 * 2015 - Mentanarvirðislønir Landsins, sum áttu at verið handaðar dagin fyri, hin 15. januar, verða orsakað av óveðri, handaðar 16. januar á samkomu í Deplinum í Skálavík. Tórbjørn Olsen, listamálari, fær Mentanarvirðisløn Landsins, Tey av Kamarinum fáa Heiðursgávu landsins, Mathias Kapnas, tónleikari, fekk virðisløn til Ungt listafólk. Oddvør Johansen, rithøvundur og Katrin Ottarsdóttir, filmsleikstjóri, fingu Sømdargávu landins.
 * 2015 - Landsstýrismaðurin í mentamálum, Bjørn Kalsø, kunnger, at orðabøkur Sprotans nú verða ókeypis atkomuligar hjá øllum ið ynskja tað, bæði føroyingum og útlendingum, í Føroyum eins væl og úti í heimi. Henda tænasta verður fíggjað av Mentamálaráðnum og Kommununum í Føroyum. Avtalan er fyri trý ár fyribils og er ein avtala millum Mentamálaráðið, Kommunufelagið umboðandi allar kommunur í Føroyum og forlagið Sprotan. Í løtuni eru 13 bøkur á kervinum, og tær eru nú fríar hjá øllum at nýta. Fleiri mótmælistiltøk vóru í samband við, at føroyskir næmingar, ið áðrenn 1. januar 2015 høvdu ókeypis atgongd til orðabøkur Sprotans, mistu henda møgulleikan frá 1. januar 2015 og til ein loysn varð funnin í dag. Eitt nú høvdu studentaskúlanæmingar í Hoydølum og Suðuroynni trappuverkfall nakrir dagar frammanundan, og næmingar frá framhaldsdeildini í Eysturskúlanum í Havn handaðu eitt mótmælisskriv til Heðin Mortensen, borgarstjóra, sum lovaði, at ein loysn fór at vera funnin, tó ikki bara fyri næmingar í Havn men fyri allir føroyingar og eisini fyri útlendingar kring allan heimin.


 * 1874 - Robert W. Service, bretsk-kanadiskt skald (d. 1958)
 * 1901 - Fulgencio Batista, kubanskur forseti (d. 1973)
 * 1931 - Johannes Rau, týskur forseti (d. 2006)
 * 1933 - Susan Sontag, amerikanskur rithøvundur (d. 2004)
 * 1948 - John Carpenter, amerikanskur leikstjóri.
 * 1974 - Kate Moss, ensk supermodell.
 * 1979 - Aaliyah, amerikonsk songkvinna (d. 2001)
 * 1983 - Emanuel Pogatetz, eysturíkskur fótbóltsleikari.
 * 1988 - Nicklas Bendtner, danskur fótbóltsleikari.


 * 1957 - Arturo Toscanini, italskt tónaskald (f. 1867)
 * 1993 - Jón Páll Sigmarsson, íslendskur kraftamaður (f. 1960)
 * 2023 - Gina Lollobrigida, italsk sjónleikarinna (f. 1927)
17. januar
17. januar er dagur 17 í árinum í gregorianska kalendaranum. 348 dagar eru eftir av árinum (349 dagar um skotár er).


 * 1979 - Føroya felag móti krabbameini verður sett á stovn.


 * 1706 - Benjamin Franklin, amerikanskur uppfinnari (d. 1790)
 * 1860 - Anton Tjekhov, russiskur rithøvundur (d. 1904)
 * 1899 - Al Capone, amerikanskur brotsmannaleiðari (d. 1947)
 * 1922 - Betty White, amerikonsk sjónleikarinna (d. 2021)
 * 1927 - Eartha Kitt, amerikonsk sangarinna og sjónleikarinna (d. 2008)
 * 1942 - Muhammad Ali, amerikanskur nevaleikari (d. 2016)
 * 1962 - Jim Carrey, kanadiskur sjónleikari
 * 1964 - Michelle Obama, amerikonsk forsetafrú
 * 1969 - Jørgen Niclasen, føroyskur politikari


 * 2008 - Bobby Fischer, amerikanskur talvleikari (f. 1943)
 * 2025 - Denis Law, skotskur fótbóltsleikari (f. 1940).
18. januar
18. januar er dagur 18 í árinum í gregorianska kalendaranum. 347 dagar eru eftir av árinum (348 dagar um skotár er). Gomlu jól - tað er jólini sum tey lógu eftir julianska kalendaranum - vóru roknað at enda henda dagin.


 * 1589 - Magnus Heinason hálshøgdur.
 * 1993 - Marita Petersen verður sum fyrsta kvinna nakrantíð vald til Føroya løgmann
 * 2006 - Undrið FF varð stovnað.


 * 1882 - A. A. Milne, enskur rithøvundur (d. 1956)
 * 1892 - Oliver Hardy, amerikanskur sjónleikari (d. 1957)
 * 1904 - Cary Grant, bretsk-amerikanskur sjónleikari (d. 1986)
 * 1937 - John Hume, írskur politikari.
 * 1944 - Alexander Van der Bellen, eysturíkskur forseti.
 * 1955 - Kevin Costner, amerikanskur sjónleikari.
 * 1960 - Mark Rylance, enskur sjónleikari.
 * 1971 - Pep Guardiola, katalanskur fótbóltsleikari.
 * 1973 - Petur Pólson, føroyskur tónleikari.
 * 1979 - Leo Varadkar, írskur politikari.
 * 1980 - Estelle, ensk songkvinna.


 * 1589 - Magnus Heinason varð hálshøgdur í Keypmannahavn.
 * 1862 - John Tyler, amerikanskur forseti (f. 1790)
 * 1936 - Rudyard Kipling, enskur rithøvundur (f. 1865)
 * 1977 - Carl Zuckmayer, týskur rithøvundur (f. 1896)
 * 2010 - Kate McGarrigle, kanadisk songkvinna (f. 1946)
 * 2011 - Sargent Shriver, amerikanskur politikari (f. 1915)
19. januar
19. januar er dagur 19 í árinum í gregorianska kalendaranum. 346 dagar eru eftir av árinum (347 dagar um skotár er). Dagurin ber heitið Kyndilsmessuknútur.


 * 2008 - Løgtingsval er.


 * 1798 - Auguste Comte, franskur heimspekingur (d. 1857)
 * 1807 - Robert E. Lee, amerikanskur generalur (d. 1870)
 * 1809 - Edgar Allan Poe, amerikanskur rithøvundur (d. 1849)
 * 1839 - Paul Cezanne, franskur listamálari (d. 1906)
 * 1930 - Tippi Hedren, amerikonsk sjónleikarinna.
 * 1943 - Janis Joplin, amerikonsk songkvinna (d. 1970)
 * 1946 - Dolly Parton, amerikonsk songkvinna.
 * 1963 - John Bercow, bretskur politikari.
 * 1966 - Lena Philipsson, svensk songkvinna.
 * 1966 - Stefan Edberg, svenskur tennisleikari.
 * 1986 - Claudio Marchisio, italskur fótbóltsleikari.


 * 2000 - Hedy Lamarr, sjónleikarinna (f. 1914)
 * 2008 - Suzanne Pleshette, amerikonsk sjónleikarinna (f. 1937)
 * 2022 - Hardy Krüger, týskur sjónleikari (f. 1928).
 * 2023 - David Crosby, amerikanskur tónleikari (Crosby, Stills, Nash & Young) (f. 1941).
20. januar
20. januar er dagur 20 í árinum í gregorianska kalendaranum. 345 dagar eru eftir av árinum (346 dagar um skotár er). Dagurin hevur heitið Brøðramessa.


 * 2004 - Løgtingsval


 * 1896 - George Burns, amerikanskur sjonleikari (d. 1996)
 * 1920 - Federico Fellini, italskur leikstjori (d. 1993)
 * 1930 - Buzz Aldrin, amerikanskur avstronaut.
 * 1946 - David Lynch, amerikanskur leikstjori.
 * 1949 - Göran Persson, svenskur forsætisráðharri 1996 - 2006.
 * 1971 - Gary Barlow, enskur sangari.
 * 1979 - Will Young, enskur sangari.


 * 1936 - Georg 5., bretskur kongur (f. 1865)
 * 1993 - Audrey Hepburn, sjonleikarinna (f. 1929)
 * 2012 - Etta James, amerikonsk songkvinna (f. 1938)
 * 2022 - Meat Loaf, amerikanskur sangari og sjónleikari (f. 1947).
21. januar
21. januar er dagur 21 í árinum í gregorianska kalendaranum. 344 dagar eru eftir av árinum (345 dagar um skotár er).


 * 1793 - Franski kongurin Ludvík 16. verður dømdur sekur í svikagerð og verður tikin av døgum við hálshøgging í falløks (guillotinu) í Paris.
 * 21. januar er almennur klemmidagur í fleiri londum. Dagurin hevur sín uppruna í býnum Cairo í Michigan í USA, og síðan dagurin var samtyktur í USA 21. januar í 1986, hava fleiri lond tikið dagin til sín, eitt nú Týskland, Avstralia, Stóra Bretland, Kanada og Pólland.


 * 1824 - Stonewall Jackson (d. 1863)
 * 1869 - Grigori Rasputin (d. 1916)
 * 1890 - Louis Zachariasen føddur á Kirkju, føroyskur rithøvundur og politikari (d. 1960)
 * 1922 - Paul Scofield, enskur sjónleikari (d. 2008)
 * 1922 - Telly Savalas, amerikanskur sjónleikari (d. 1994)
 * 1941 - Placido Domingo, spanskur operusangari.
 * 1956 - Geena Davis, amerikonsk sjónleikarinna.
 * 1976 - Emma Bunton, ensk songkvinna.


 * 1793 - Lodvik 16., franskur kongur (f. 1754)
 * 1924 - Vladimir Lenin, sovjettiskur statsleiðari (f. 1870)
 * 1950 - George Orwell, enskur rithøvundur (f. 1903)
 * 2019 - Emiliano Sala, argentinskur fótbólsspælari (f. 1990).
 * 2023 - Ritt Bjerregaard, danskur politikari (f. 1941).
22. januar
22. januar er dagur 22 í árinum í gregorianska kalendaranum. 343 dagar eru eftir av árinum (344 dagar um skotár er).


 * 1840 - Bretskir kolonistar búsetast fyri fyrstu ferð í New Zealandi fyri at tryggja ognarsambandið til bretska ríkið.
 * 1924 - Løgtingsval í Føroyum. Seinasta valið, tá bara tveir flokkar, Sambandsflokkurin og Sjálvstýrisflokkurin, stilla upp.
 * 1924 - Ramsay MacDonald verður fyrsti Labour forsætisráðharri í Stóra Bretlandi.
 * 1972 - Jens Otto Krag, forsætisráðharri, skrivar í Brússel í Belgia undir sáttmálan um, at Danmark skal gerast limur í EF. Danski limaskapurin skal tó fyrst góðkennast á fólkaatkvøðu seinni hetta árið.
 * 1976 - Søgunnar størsta bankarán verður framt í Beirut í Libanon, tá geriljahermenn ræna um 50 milliónir US dollarar úr einum banka.
 * 1980 - Russiski kjarnorkufysikarin og Nobel friðarheiðurslønarvinnarin, Andrej Sakharov, verður tvingsilsfluttur til afturlætna býin Gorkij. Burturvísingin verður av sovjetiskum myndugleikum grundað á »niðurbrótadi virksemi ímóti sovjetiska statinum«.
 * 1981 - Heimsins dýrasta bræv verður selt á Cristie's uppboðssøluni í New York í USA fyri 748.000 dollarar. Tað er Abraham Lincoln, forseti í USA, sum hevur skrivað brævið í 1863, har hann góðtekur kritikkin av sjálvstýrisyvirlýsingini.
 * 1983 - Björn Borg kunnger, at hann steðgar yrkisleiðini innan tennis sum bert 27 ára gamal. Hann hevur í yrkisleið síni millum annað vunnið fimm Wimbledon-sigrar á rað.


 * 1561 - Francis Bacon, enskur heimspekingur (d. 1626)
 * 1729 - Gotthold Ephraim Lessing, týskur rithøvundur (d. 1781)
 * 1788 - Lord Byron (d. 1824)
 * 1849 - August Strindberg, svenskt leikskald (d. 1912)
 * 1849 - August Strindberg, svenskt leikskald
 * 1898 - Sergei Eisenstein, russiskur leikstjóri (d. 1948)
 * 1932 - Piper Laurie, amerikonsk sjónleikarinna.
 * 1937 - Jóngerð Purkhús, føroyskur politikari. Hon var fyrsta kvinna at sita sum landsstýriskvinna.
 * 1940 - John Hurt, enskur sjónleikari (d. 2017)
 * 1947 - Vladimir Oravsky, svenskt leikskald
 * 1960 - Michael Hutchence, forsangari í INXS (d. 1997)
 * 1977 - Hidetoshi Nakata, japanskur fótbóltsleikari.


 * 1901 - Viktoria drotning av Bretlandi og keisarinna av India. (f. 1819)
 * 1919 - Carl Larsson, svenskur listamálari (f. 1853)
 * 1973 - Lyndon B. Johnson, amerikanskur forseti (f. 1908)
 * 1994 - Telly Savalas, amerikanskur sjónleikari (f. 1922)
 * 2008 - Heath Ledger, avstralskur sjónleikari (f. 1979)
 * 2010 - Jean Simmons, bretsk-amerikonsk sjónleikarinna (f. 1929)
23. januar
23. januar er dagur 23 í árinum í gregorianska kalendaranum. 342 dagar eru eftir av árinum (343 dagar um skotár er).


 * 1928 - Javnaðarflokkurin, stovnaður 1927, fær fyrstu ferð umboð í Løgtingið, Mourentius Viðstein og Petur Mohr Dam.


 * 1832 - Edouard Manet, franskur málari (d. 1883)
 * 1889 - Rikard Long, føroyskur rithøvundur (d. 1977)
 * 1928 - Jeanne Moreau, fronsk sjónleikarinna.
 * 1944 - Rutger Hauer, niðurlendskur sjónleikari.
 * 1947 - Megawati Sukarnoputri, indonesiskur forseti.
 * 1950 - Richard Dean Anderson, amerikanskur sjónleikari.
 * 1984 - Arjen Robben, niðurlendskur fótbóltsleikari.
 * 1985 - Doutzen Kroes, niðurlendsk modell


 * 1944 - Edvard Munch, norskur málari (f. 1863)
 * 1963 - Józef Gosławski, pólskur myndahøggari
24. januar
24. januar er dagur 24 í árinum í gregorianska kalendaranum. 341 dagar eru eftir av árinum (342 dagar um skotár er).




 * 76 - Hadrian, keisari í Róm (d. 138).
 * 1712 - Fridrik 2., kongur í Prusslandi (d. 1786).
 * 1917 - Ernest Borgnine, amerikanskur sjónleikari (d. 2012).
 * 1936 - Óli Petersen, føroyskur keiputeknari (d. 2022)
 * 1940 - Joachim Gauck, týskur forseti.
 * 1941 - Neil Diamond, amerikanskur sangari.
 * 1943 - Sharon Tate, amerikonsk sjónleikarinna (d. 1969).
 * 1953 - Moon Jae-in, suðurkoreanskur forseti.
 * 1961 - Guido Buchwald, týskur fótbóltsleikari.
 * 1983 - Shaun Maloney, skotskur fótbóltsleikari.
 * 1987 - Luis Suarez, uruguaiskur fótbóltsleikari.
 * 1988 - Jade Ewen, ensk songkvinna.
 * 2012 - Athena prinsessa Danmarkar.


 * 41 - Kaligula, keisari í Róm (f. 12).
 * 1965 - Winston Churchill, bretskur politikari (f. 1874).
 * 1999 - Jóhannes av Skarði (f. 1911).
 * 2001 - Sverri Egholm (f. 1930).
 * 2011 - Bernd Eichinger, týskur leikstjóri (f. 1949).
25. januar
25. januar er dagur 25 í árinum í gregorianska kalendaranum. 340 dagar eru eftir av árinum (341 dagar um skotár er). Dagurin ber heitið Pálsmessa.

Súla og lomviga koma at landi á pálsmessu, 25. januar.


 * 1269 - Erlendur biskupur verður biskupsvígdur


 * 1759 - Robert Burns, skotskt skald (d. 1796)
 * 1882 - Virginia Woolf, enskur rithovundur (d. 1941)
 * 1928 - Eduard Shevardnadze, georgiskur forseti (d. 2014)
 * 1933 - Corazon Aquino, filipinskur forseti (d. 2009)
 * 1938 - Etta James, amerikonsk songkvinna (d. 2012)
 * 1942 - Eusebio, portugisiskur fotboltsleikari (d. 2014)
 * 1952 - Malan Marnersdóttir, foroyskur professari.
 * 1967 - David Ginola, franskur fotboltsleikari.
 * 1978 - Volodymyr Zelensky, ukrainskur forseti.
 * 1981 - Alicia Keys, amerikonsk songkvinna.
 * 1982 - Noemi, itolsk songkvinna.
 * 1984 - Robinho, brasilskur fotboltsleikari.


 * 1952 - Sveinn Bjornsson, islendskur forseti (f. 1881)
 * 1990 - Ava Gardner, amerikonsk sjonleikarinna (f. 1922)
 * 2015 - Demis Roussos, grikskur sangari (f. 1946)
 * 2017 - John Hurt, enskur sjonleikari (f. 1940)
 * 2017 - Mary Tyler Moore, amerikonsk sjonleikarinna (f. 1936)
26. januar
26. januar er dagur 26 í árinum í gregorianska kalendaranum. 339 dagar eru eftir av árinum (340 dagar um skotár er).




 * 1880 - Douglas MacArthur (d. 1964)
 * 1918 - Nicolae Ceausescu, rumenskur politikari (d. 1989)
 * 1924 - Alice Babs, svensk songkvinna (d. 2014)
 * 1925 - Paul Newman, amerikanskur sjonleikari (d. 2008)
 * 1953 - Anders Fogh Rasmussen, danskur politikari.
 * 1958 - Ellen DeGeneres, amerikonsk sjonleikarinna.
 * 1961 - Wayne Gretzky, kanadiskur ishokkileikari.
 * 1963 - José Mourinho, portugisiskur fotboltsvenjari.
 * 1964 - Torkil Nielsen í Sandavági, fótbóltsleikari (1-0 á Eysturríki 1990).
 * 1973 - Brendan Rodgers, nordirskur fotboltsvenjari.
 * 1987 - Sebastian Giovinco, italskur fotboltsleikari.


 * 1823 - Edward Jenner (f. 1749)
 * 1979 - Nelson Rockefeller, amerikanskur varaforseti (f. 1908)
 * 2003 - Hans Jacob Debes (f. 1940).
27. januar
27. januar er dagur 27 í árinum í gregorianska kalendaranum. 338 dagar eru eftir av árinum (339 dagar um skotár er).


 * 1889 - Føringafelag verður stovnað í Havn at virka føroyskum máli og mentan at frama.
 * 2019 - Danmark gerst heimsmeistari í hondbólti, ímillum donsku leikaranar er føroyski Jóhan á Plógv Hansen.


 * 1756 - Wolfgang Amadeus Mozart, eysturríkst tónaskald (d. 1791).
 * 1832 - Lewis Carroll, enskur rithøvundur (d. 1898).
 * 1859 - Wilhelm II, týskur keisari (d. 1941).
 * 1928 - Hans Modrow, týskur politikari.
 * 1964 - Bridget Fonda, amerikonsk sjónleikarinna.
 * 1965 - Alan Cumming, skotsk-amerikanskur sjonleikari.
 * 1979 - Rosamund Pike, ensk sjónleikarinna.
 * 1980 - Marat Safin, russiskur tennisleikari.


 * 1901 - Giuseppe Verdi, italskt tónaskald (f. 1813).
 * 1951 - Carl Gustaf Mannerheim, finskur heryvirmaður og politikari (f. 1867).
 * 1967 - Edward H. White II, amerikanskur rúmdarmaður (f. 1930).
 * 1983 - Louis de Funès, franskur sjónleikari og skemtari (f. 1914).
 * 2006 - Johannes Rau, týskur forseti (f. 1931).
 * 2008 - Suharto, indonesiskur forseti (f. 1921).
 * 2009 - John Updike, amerikanskur rithøvundur (f. 1932)
 * 2010 - J.D. Salinger, amerikanskur rithøvundur (f. 1919)
 * 2014 - Pete Seeger, amerikanskur sangari (f. 1919).
 * 2018 - Ingvar Kamprad, svenskur vinnulívsmaður (f. 1926).
28. januar
28. januar er dagur 28 í árinum í gregorianska kalendaranum. 337 dagar eru eftir av árinum (338 dagar um skotár er).


 * 2012 - Bjørk Herup Olsen setti nýtt føroyskt met í 3000 metrum renning við tíðini 9:59.91 í Pennsylvania, USA. Hon gjørdist harvið fyrsta føroyska kvinnan, ið rann henda teinin undir 10 minuttir.


 * 1457 - Henrik 7., enskur kongur (d. 1509)
 * 1822 - Alexander Mackenzie, skotsk-kanadiskur politikari (d. 1892)
 * 1912 - Jackson Pollock, amerikanskur listamálari (d. 1956)
 * 1936 - Alan Alda, amerikanskur sjónleikari.
 * 1936 - Ismail Kadare, albanskur rithøvundur.
 * 1955 - Nicolas Sarkozy, franskur forseti.
 * 1961 - Arnaldur Indridason, íslendskur rithøvundur.
 * 1978 - Gianluigi Buffon, italskur fótbóltsleikari.
 * 1981 - Elijah Wood, amerikanskur sjónleikari.
 * 1998 - Ariel Winter, amerikonsk sjónleikarinna.


 * 814 - Karlamagnus
 * 1547 - Henrik 8., enskur kongur (f. 1491)
 * 1939 - William Butler Yeats, írskur rithøvundur (f. 1865)
 * 2002 - Astrid Lindgren, svenskur rithøvundur (f. 1907)
 * 2008 - Marie Takvam, norskur rithøvundur (f. 1926)
29. januar
29. januar er dagur 29 í árinum í gregorianska kalendaranum. 336 dagar eru eftir av árinum (337 dagar um skotár er).


 * 1922 - Fiskepigernes Fagforening verður stovnað á Tvøroyri sum fyrsta arbeiðskvinnufelag í Føroyum


 * 1935 - Adelborg Linklett, føroysk sjónleikari.


 * 1820 - Georg 3., bretskur kongur (f. 1738)
30. januar
30. januar er dagur 30 í árinum í gregorianska kalendaranum. 335 dagar eru eftir av árinum (336 dagar um skotár er).


 * 1649 - Enski kongurin Karl 1. verður hálshøgdur.
 * 2014 - Socialistisk Folkeparti (SF) tók seg úr donsku stjórnini.


 * 1882 - Franklin D. Roosevelt, amerikanskur forseti (d. 1945).
 * 1927 - Olof Palme, svenskur politikari (d. 1986).
 * 1930 - Gene Hackman, amerikanskur sjónleikari.
 * 1937 - Vanessa Redgrave, ensk sjónleikarinna.
 * 1937 - Boris Spasskij, russiskur stórmeistari og fyrrverandi heimsmeistari í talvi (d. 2025).
 * 1941 - Dick Cheney, amerikanskur varaforseti.
 * 1944 - Jógvan við Keldu, føroyskur politikari.
 * 1951 - Phil Collins, enskur sangari.
 * 1962 - Abdullah 2., jordanskur kongur.
 * 1968 - Filip 6., spanskur kongur.
 * 1981 - Peter Crouch, enskur fótbóltsleikari.


 * 1948 - Mahatma Gandhi (f. 1869)
 * 1984 - Luke Kelly úr írska fólkatónleikabólkinum The Dubliners (f. 1940)
 * 2011 - John Barry, enskt tónaskald (f. 1933)
 * 2025 - Marianne Faithfull, bretsk songkvinna (f. 1946)
31. januar
31. januar er dagur 31 í árinum í gregorianska kalendaranum. 334 dagar eru eftir av árinum (335 dagar um skotár er).


 * 2004 - Jógvan við Keldu settur landsstýrismaður í innlendismálum, sat sum landsstýrismaður til 1. desember 2005


 * 1970 - Jóanes N. Dalsgaard


 * 2023 - Henrik Nordbrandt, danskur rithøvundur og yrkjari (f. 1945).
14. september
14. september er dagur 259 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 260 um skotár er). 106 dagar eru eftir av árinum. Dagurin eitur Dýrd krossins. Eisini róptur krossmessa um heystið. Krossurin, sum drotningin Helena fann, Kristi krossur, varð tikin og fluttur burtur av heidningum, men funnin aftur og førdur til Jerusalems. Dagurin hátíðarhildin til minnis um hesa hending. 14. september er eisini dagurin, tá ið atkvøðugreiðsla í 1946 var í Føroyum um samband við Danmark ella loysing.

Í Føroyum hevur eisini verið eitt tíðindablað við heitinum 14. september - sí 14. september (tíðindablað).

eftir at William McKinley doyði av skotunum, hann fekk vikuna fyri. Flestar atkvøður vóru fyri loysing; 48,7%. Valluttøkan var 67,5%
 * 1752 - Bretland fer at brúka gregorianska álmanakkan. 52 ár eftir Danmark.
 * 1770 - Prentfrælsi verður sett í gildi í Danmark.
 * 1812 - Franski herurin, undir leiðslu av Napoleon Bonaparte, fer inn í brennandi Moskva.
 * 1891 - Fyrsta brotssparkið nakrandi í einum enskum ligadysti.
 * 1901 - 42 ára gamli amerikanski varaforsetin Theodore Roosevelt verður 26. forseti í USA,
 * 1911 - Russiski forsætisráðharrin Peter Stolypin verður myrdur.
 * 1946 - Fólkaatkvøða er í Føroyum, um Føroyar skulu hava eina heimastýrisskipan ella loysing.
 * 1960 - Oljufelagsskapurin OPEC verður stovnaður á einum fundi í Bagdad millum Iran, Irak, Kuveit, Saudi-Arábia og Venesuela.
 * 1964 - Bretska dagblaðið The Daily Herald steðgar útgávuni og verður avloyst av The Sun.
 * 1975 - Málningurin "Náttarvaktin" hjá Rembrandt verður karvalur sundur av einum vitjandi á savninum í Amsterdam.
 * 1978 - Italska løgreglan handtekur 30 ára gamla Corrado Alunni sum leiðari fyri Reyðu Brigadurnar og høvuðsmaður handan morðið á fyrrverandi forsetan Aldo Moro.


 * 1769 - Alexander von Humboldt (d. 1859)
 * 1936 - Walter Koenig, amerikanskur sjonleikari.
 * 1949 - Tommy Seeback, danskur tónleikari og tónasmiður (d. 2003)
 * 1958 - Debbie Cameron, amerikansk/dansk sangari.
 * 1959 - Mary Crosby, amerikanskur sjónleikari.
 * 1959 - Morten Harket, norskur rocktónleikari.
 * 1965 - Dmitry Medvedev, russiskur politikari.
 * 1983 - Amy Winehouse, ensk songkvinna (d. 2011)


 * 1927 - Amerikanski dansarin Isadora Duncan doyr í bili, tá ið hálsturriklæði hennara verður fast í hjólinum Bugatti bilinum.
 * 1982 - Grace Kelly, amerikonsk sjonleikarinna og prinsessa av Monako (f. 1929)
 * 2004 - Ove Sprogøe, danskur sjónleikari, føddur í 1919.
 * 2009 - Patrick Swayze, amerikanskur sjonleikari og dansari (f. 1952)
Fólkaatkvøðan 14. september 1946
9. apríl 1940 varð Danmark hersett av Týsklandi. 12. apríl vórðu Føroyar hersettar av Bretlandi.

Meðan kríggið leikaði á, kundi einki politiskt samband vera millum Føroya og Danmark. Tí máttu føroyingar klára seg sjálvar undir krígnum.

25. apríl varð Merkið viðurkent av bretskum myndugleikum. 9. mai kom bráðfeingisstýrisskipan í gildi, sum gav Løgtinginum lóggávuvald og amtmanni útinnandi vald.

27. oktober 1945 varð kunngjørt í Dimmalætting, at Danmark varð fríðað og at danska stjórnin hevði góðkent, at Føroyar høvdu verið stýrdar eftir serligum reglum undir krígnum.

Síðani fóru samráðingar fram millum umboð fyri Løgtingið og donsku stjórnina í Danmark um framtíðarstøðu Føroya. Eftir mánaðalangar samráðingar kláraðu føroyingar ikki at semjast innanhýsis, og enn minni at semjast við donsku stjórnina. Danska stjórnin gjørdi tó eitt uppskot um eina heimastýrisskipan.

9. mai 1946 samtykti Løgtingið at leggja málið út til fólkið. Fólkaatkvøða skuldi haldast við hesum spurningum:

I. Ynskja tygum danska stjórnaruppskotið sett í gildi?

II. Ynskja tygum loysing Danmark og Føroya millum?

Atkvøðugreiðslan fór fram á tann hátt, at krossur skuldi setast fyri tað punktið, veljarin ynskti. Tó skal viðmerkjast at fólkafloksmenn, sum ynsktu fleiri punkt at velja millum, heittu á fólk um at skriva nei útfyri punkt eitt, um tey ikki ynsktu tað. Javnaðarmenn somuleiðis viðvíkjandi øðrum punkti.

Fólkaatkvøðan var hildin 14. september 1946, og var úrslitið hetta:

-

Eftir at úrslitið varð kunngjørt fór ein meiriluti av Løgtinginum at fremja loysingina, sum fólkið hevur samtykt, sambært meirilutanum. Jákup í Jákupsstovu varð tveittur úr Javnaðarflokkinum afturfyri at vera uppií meirilutanum.

23. september kunngjørdu Javnaðarflokkurin og Sambandsflokkurin, at teir mettu ætlaðu gerðirnar hjá Løgtingsmeirilutanum at vera lógarbrot, og at teir tí í mótmæli rýmdu úr tinginum.

25. september kunngjørdi amtmaður fyri Løgtinginum, at kongur hevði upployst tingið og útskrivað nýval. [1]

27. september skuldi tingfundur vera aftur. Men Fólkaflokkurin møtti ikki eftir at kongur hevði sent tingið heim. Jákup í Jákupsstovu møtti einsamallur.

8. november 1946 var nýtt løgtingsval. Gamli loysingarmeirilutin fekk 8 tingmenn meðan gamla andstøðan fekk 12.

Síðani fóru nýggjar samráðingar fram millum nýggja løgtingsmeirilutan og donsku stjórnina. Hesar samráðingar endaðu við, at Heimastýrislógin kom í gildi 1. apríl 1948. Sum mótmæli ímóti heimastýrislógini varð Tjóðveldisflokkurin stovnaður á fundi 22. og 23. mai.


 * Stjórnarskipanarmálið 1946, Annfinnur í Skála. Føroya Skúlabókagrunnur, Tórshavn 1992.
 * Løgtingið 150. Hátíðarrit 3. Løgtingið, Tórshavn 2003.
Færingetidende
Færingetidende er fyrsta avísin, sum kom út í Føroyum. Niels Winther flutti sum nýútbúgvin løgfrøðingur heim til Føroya og byrjaði at geva fyrstu føroysku avísina út 13. mai 1852.

Við Færingetidende varð fyrstu ferð funnist at donsku embætismonnunum í Føroyum og kongliga einahandlinum.

Mønustingin fekk blaðið, eftir at tað í blaði nr. 8 ákærdi einahandilin fyri at snýta við vørum móti einum rættarleysum og fátækum keypara. Niels Winther varð dømdur at gjalda eina bót áljóðandi 600 ríkisdálar fyri ærumeiðing. Hetta tí at umtalaði keyparin ikki vildi standa fram og vitna. Henda bót, ið svarar til umleið 3 árslønir hjá einum arbeiðsmanni (í Odense 1853 ), gjørdist mønustingurin hjá Færingetidende.

Einans 9 bløð komu út av Færingetidende, fyrstu ferð 13. mai 1852 og seinastu ferð 27. juli sama ár. Málið var danskt, tí føroyskt hevði enn ikki vunnið frama.


 * Vestnord - tíðarrit - Føroysk, íslendsk og grønlendsk talgild tíðarrit og bløð.


 * Føroysk blaðsøga 1852-2002, Arnbjørn Ó. Dalsgarð. Sprotin, Vestmanna 2002.
Niels Christopher Winther
Niels Christopher Winther (2. juli 1822 - 24. februar 1892) arbeiddi sum sakførari í Havn og í Hjørring til 1868. Hann gav fyrsta blað út í Føroyum, Færingetidende, sum tó bert kom út 9 ferðir í tíðarskeiðnum 13. mai 1852 til 27. juli sama ár. Hann sat á løgtingi frá 1852 til 1857 og var valdur fyrst í Eysturoyar valdømi og síðani í Norðstreymoyar. Harafturat sat hann á fólkatingi frá 1851 til 1857. Á fyrsta fólkatingsvalinum í 1851 varð Niels Winther valdur. Hann var úr Havn, har pápi hansara var snikkari. Hann hevði góð evni, og sorenskrivarin Niels Hunderup tók sær av honum og hjálpi honum seinni at lesa løgfrøði í Keypmannahavn. Hann var liðugur sum juristur longu í 1842 og kom til Føroya í 1849 fyri at virka sum sakførari og fá ár seinni eisini sum politikari.


 * Færingetidende. Var blaðstjóri í fyrstu avís í Føroyum.
 * Færøernes Oldtidshistorie, 1875.


 * Løgtingið 150 - Hátíðarrit 3. Løgtingið, Tórshavn 2003.
 * Føroysk blaðsøga 1852-2002, Arnbjørn Ó. Dalsgarð. Sprotin, Vestmanna 2002.
Mai
Mai er fimti mánaði í árinum eftur tí gregorianska kalendaranum og ein av 7 mánaðum, sum hava 31 dagar. Navnið mai kemur frá tí rómversku gudinnuni Maju, sum er gudinna fyri gróður og grøði.


 * 1. mai - Í fleiri londum verður 1. mai hátíðarhildi sum arbeiðaradagur
 * 17. mai - Tjóðardagur Noregs
 * 26. mai - Krúnprinsurin hevur føðingardag
Altjóða arbeiðaradagur
Altjóða arbeiðaradagur er tann 1. mai. Vanligt hevur verið, at arbeiðsfólk, sum eru limir í arbeiðarafeløgum, fáa frí henda dagin og møtast fyri at tosa um og hoyra um viðurskifti sum viðkoma teimum. Í Føroyum hevur 1. mai-dagshald verið vanligt á Vaglinum í Havn og kring alt landið. Seinastu árini er arbeiðararørslan tó givin við at skipa fyri 1. mai. Í Havn verður dagurin tó enn hildin á Vaglinum.
Hertugadømið Finnland
Finnland var partur av Svenska Kongaríkinum, men hóast hetta hevur landið altíð havt serliga støðu t.d. við serstøkum dømandi og fyrisitandi løgdømi. Í 1581 fekk landið heiti sum svenskt stórhertugadømi.

Í finska krígnum, kríggj millum Svøríki og Russland frá februar 1808 til september 1809, varð Finnland hertikið av russum.

Serliga løgfrøðiliga støðan hjá Finnlandi hevði við sær, at tað ikki varð limað inn í Russiska Tsarveldið. Tsarurin, Aleksandur I, helt tað vera skilabetri at varðveita somu støðu, sum Finnland hevði havt í øldir undir svenskum yvirræði.

Finskur ríkisdagur varð fyri fyrstu ferð hildin í 1809. Úrslitið var ein sáttmáli millum tsarin og ríkisdagin um eitt samveldi. Finnland fekk egna stjórnarskipan og tsarurin gjørdist finskur konstitutionellur monarkur við heitinum stórhertugi.

Við skipanini boðaði tsarurin frá, at Finnland nú var tjóð millum tjóðir. Markið millum Finnland og Russland var eisini varðveitt.

Í 1917 fór ein kollvelting fram í Russlandi. Tsarsins vald varð latið einari serligari russiskari bráfeingisstjórn. Við hesum stóð Finnland eftir uttan nakran stórhertuga. Bráfeingisstjórnin metti seg hava tsarsins heimildir í Finnlandi. Finnar, sum óttaðust ruðuleikarnar í Russlandi, vildu heldur hava valdið flutt til ein heimligan stovn, helst ríkisdagin.

Fyrsta royndin miseydnaðist, tá bráfeingisstjórnin ikki vildi staðfesta sonevndu heimildarlógina frá 1917. Í staðin varð ríkisdagurin sendur til hús og nýtt val útskrivað.

Seinna royndin at slíta frá russum eydnaðist í mánaðunum november-desember 1917. Greiður meiriluti av ríkisdegnum gjørdi av, at ríkisdagurin fyribils skuldi hava tær heimildir, sum fyrr lógi hjá tsari og stórhertuga. Hetta var mett sum de facto loysing frá Russlandi og formlig frælsisyvirlýsing varð samtykt nakrar dagar seinni.

Nýggja russiska stjórnin, sosialistiska sovjet-stjórnin, valdi at viðurkenna finska fullveldið.

Í 1918 var borgarakríggj í Finnlandi. Og í 1919 bar til at fáa semju um eina lýðveldisskipan við forseta. Hertugadømið Finnland var nú søga.


 * Føroyskt Lógar Rit - Vol.4, No. 1 august 2004. S. 33
Risin og Kellingin
Norðan fyri bygdina á Eiði, ytst á flógvanum, sum er millum Eysturoy og Streymoy, standa framman fyri landi tveir stórir drangar, sum rópast Risin (71m) og Kellingin (69m), hin ytri og hon innari landinum, og har er rætt sund ímillum teirra, tá ið kyrt er.

Um hesar drangarnar er søgnin, at einusinni ætlaði Ísland at flyta Føroyar norður til sín og sendi tí ein stóran risa og konu hansara at fáa tær fluttar har norður.

Tey komu bæði at tí ytsta berginum, sum rópast Eiðiskollur og longst móti útnyrðingi. Risin varð standandi úti í sjónum, meðan kellingin fór upp á kollin at fatla byrðuna. Hann skuldi bera, og skúgva hana fram á hann. Fyrsta tak hon tók, var so fast, at Ytri Kollur skrædnaði frá; hon royndi tí at fáa fetilin fastan í einum øðrum stað á kollinum, men ikki vildi bera í lag hjá teimum; - grundvøllurin var fastur, og oyggjarnar ikki lættar at flyta. So er sagt, at enn stóð kelling uppi á kolli, tá ið dimmi tók at lætta; - tey ræddust dagin, og hon fór tí sum skjótast oman til risan, sum stóð í sjónum og bíðaði eftir henni; men ov leingi høvdu tey drálað, tí í sama bili, tey funnust undir kollinum og skuldu vaða leið sína norður til Íslands, risin undan og kellingin aftaná, tá reis sól úr havi, og tey gjørdust bæði til steinar, og standa nú og líta ímóti Íslandi, men sleppa ongan veg.

Aðrir siga, at tey vóru send at fáa korn úr Føroyum, av tí at kornneyð var heima í Íslandi; tað sæst, at kellingin hevur sum knýti ella posa á baki.


 * V. U. Hammershaimb: Færøsk Anthologi. Keypmannahavn 1891 - bind 1, s. 344
Havfrúgv
Havfrúgvin ella Sævarmoyggin er ein yvirnatúrlig vera á sjónum. V. U. Hammershaimb skrivar um havfrúnna:
 * Havfrúgv líkist fólki fyri oman beltið, hevir langt jarpt hár sum kona, hon floytir tað út um seg á sjógvin; tó hevir hon styttri armar. Fyri niðan beltið er hon sum fiskur og hevir sporl og roðslu. Vendir hon sær móti bátinum, tá ið hon kemur upp úr sjónum, verður óveður, og tá ræður um at rógva heim aftur sum skjótast og royna at sleppa undan at sjólátast. Men kemur havmaðurin upp hjá henni, verður gott veður. Havfrúgvin syngur so fagurliga, at menninir verða óðir, tá ið teir lurta eftir sangi hennara, og tí eiga teir at stinga vattatumlarnar í oyruni, tí annars vilja teir í øði og ørviti leypa úr bátinum út á sjógv til hennara.


 * Færøsk Anthologi, Keypmannahavn 1891 - bind 1, s. 337)
Víkingur
Heitið víkingur verður brúkt um norrønar ferðamenn í Víkingaøld, um mentanina hjá hesum norðbúgvum, um tíðarskeiðið, um sjálvar ferðirnar og um fólk, ið búgva í víkum. Víkingar voru týdningarmiklir leikarar í evropeiskari søgu.

Víkingur er eisini navnið á fótbóltsfelag í Eysturoy, sum er ein samanlegging av Gøtu Ítróttarfelag og Leirvíkar Ítróttarfelag.

Upprunin av orðinum víkingur er ikki greiður. Flestu serfrøðingar eru tó samdir um at tað kemur av orðinum vík. Summir serfrøðingar halda at orðið upprunaliga hevur merkt virksemi í víkum. Seinni verður orðið samheiti við sjóferð. Ein víkingur er so einhvør ið fæst við slíkt virksemi ella býr í einari vík.

Í íslendingasøgum merkir at fara í víking tað sama sum at fara á sjóferð. Ein víkingur er ein sjómaður ella hermaður, ið er við á ferðini.

Í handritum úr miðøld, sum ikki eru skrivað av norðbúgvum, merkir víkingur sjórænari. Víkingar vóru kendir fyri síni álop á kleystur og kirkjur í víkingaøld, so tað er ikki løgið, um orðini víkingur og sjórænari av hesum eru vorðin samheiti.

Orðið er varðveitt í nútíðarføroyskum sum heiti fyri fólk, ið búgva í víkum. Dømi eru klaksvíkingur, hoyvíkingur og húsavíkingur. Orðið var eisini nýtt á henda hátt í víkingaøld av norðbúgvum sjálvum.

Víkingaøld er heiti fyri eitt ávíst tíðarskeið í evropeiskari søgu frá um leið 750 til um leið 1050. Tíðarskeiðið byrjar við teimum fyrstu kendu álopunum í Bretlandi og endar við trúðarskiftinum frá Ásatrúnni til Kristindóm, tá Miðøld tekur við.

Stórur fólkavøkstur var í Norðurlondum hesa tíðina. Norðurlendsku kongsríkini Noreg, Danmark og Svøríki vórðu til. Mong fólk fóru um hav á ránsferðum, handilsferðum og at búseta seg í bygdum og óbygdum londum. Sambært Føroyingasøgu savnaði Haraldur Hárfagri Noreg í eitt ríki við tí úrsliti at stór mannfjøld flýggjaði vestur um hav.

Upp á tríggjar øldir megnaðu norðbúgvar, sum áðrenn víkingaøld ikki høvdu gjørt nógv um seg, at leggja Ongland undir seg, at koma til Grønlands og Ameriku og at leggja lunnarnar undir Russiska Ríkið.


 * Ásatrúgv
 * Víkingaskip
 * Víkingaøld í Føroyum
 * Víkingur (ítróttarfelagið)
Anker Eli Petersen
Anker Eli Petersen, føddur tann 7. juni 1959 á Tvøroyri, er ein føroyskur grafikari, myndprýðari og yrkjari. Hann varð føddur á Tvøroyri, men flutti seinni til Havnar at búgva, og býr nú á Sjællandi. Hann er sjálvlærdur listamaður. Hann er serfrøðingur í kollasju og teldugrafikk. Fyrimyndir hansara eru William Heinesen, ið eisini var pappírsklipp listamaður og Elinborg Lützen.

Anker Eli lærdi seg fornnorrønt, meðan hann gekk í skúla, í verkum hansara eru ein mongd av motivum úr norrønu gudalæruni. Hann hevur starvast sum netvørður og hevur týtt nógvar tekstir úr føroyskum til danskt og enskt og hevur eisini skrivað greinir um føroysk viðurskifti. Hann hevur eisini skrivað sangir, teir kendastu munnu vera barnsangurin Á ferð til dreymaland og Ljóðsmynd. Síðstnevndi varð valdur til ''Ársing føroyski sangur í 20. øld''. Terji Rasmussen gjørdi lagi, sangurin er við á útgávuni Terji og Føstufressar, ið var útgivin í 1990. Hann hevur eisini myndprýtt fleiri bøkur og tónleikaútgávur. Anker Eli hevur gjørt grafiskt arbeiði fyri tað danska orkestrið Othala, sum sást í albummi teirra "Når alting er glemt", ið varð útgivið á heysti 2007.

M.a. í Norðurlandahúsinum. Smiðjuni í Lítluvík. Foreningen Norden í Hørsholn, Birkerød og Allerød. Foreningen Norden í Gøteborg. Det Finske Kulturinstitut, Keypmannahavn. Føroyahúsið í Keypmannahavn. Vestnorrænt menningarsetur, Hafnarfjörður. Udstilling Nordlys, Horsens. L. Tandrup støtteprojekt, Horsens. Ymsar framsýningar fyri Postverk Føroya.
Lucas Jacobsøn Debes
Lucas Jacobsøn Debes (1623 í Stubbekøbing - 28. september 1675 í Tórshavn) varð prestur og topograf.


 * Færoæ & Færoa reserata: Det er Færøernis oc færøeske Indbyggeris beskrifvelse, udi hvilcken føris til liuset adskillige naturens hemeligheder, oc nogle antiqviteter, som her til dags udi mørcket hafve været indelugt, oc nu her opladis / alle curieuse til velbehagelighed, sammenskrefven oc forklaret aff Lucas Jacobsøn Debes. Keypmannahavn: 1673


 * Dansk biografisk Lexikon 1887-1905
Norrøn gudalæra
Ásatrúgvin var átrúnaður norðbúgva í fornøld og víkingaøld. Ásatrúgv verður eisini nevnd norrøna gudalæra.

Nærum øll vitan um ásatrúgv er skrivað av fólki, sum ikki sjálvt var ásatrúgvandi. Eddukvæðið eldra (Sæmundar edda) og Eddukvæðið yngra (Snorra edda) eru týdningarmestu keldurnar, og eru skrivaðar í Íslandi í kristnari tíð. Ein onnur áhugaverd kelda er frásøgan frá einum muslimskum sendimanni nevndum Ahmad Ibn Fadlan, ið fór á ferð til Kiev í 922.

Ásatrúgv doyði út, tá ið kristindómur kom til Norðurlond og fólkið tók við kristnari trúgv. Sagnir eru tó um, at ávísar bygdir hava verið verandi heidnar, t.e. ásatrúgvandi, langt upp í miðøld. Fólk er síðan farið at trúgva uppá hesa trúgv aftur. Nøkur hundrað skrásett ásatrúgvandi eru í Norðurlondum í dag.

Ásatrúgvandi, blótarar ella heidningar, trúgva uppá gudar nevndir æsir; eintal ásur. Av hesum er orðið ásatrúgv avleitt.

Hesir æsir liva í Ásgarði, meðan menniskju liva í Miðgarði. Í Útgarði liva jatnir, sum vilja æsum til lívs.

Hægstur av æsum er Óðin. Hann er alfaðir og kongur ásanna. Hann er einoygdur eftir at hava latið annað eyga sítt í veð fyri at drekka úr Mímis brunni, haðan hann hevur fingið vísdóm sín. Ravnar Óðins, Hugin og Munin, flúgva um verøld alla og boða Óðini frá tí, ið fyri ferst í heiminum.

Mætastur av æsum er Tórur. Hjá sær hevur hann hamaran Mjølnir.

Nornurnar, Urð, Verðandi og Skuld, ráða fyri mannalagnu. Tær spinna lagnutráð.

Heiðursverdasti deyði, ið menn kunnu fáa, er at doyggja á vali, á krígsvølli. Teir, ið doyggja soleiðis verða av valkyrjunum førdir í Óðins høll til Valhalla, har teir sleppa at halda veitslu og stríðast hvønn dag til ragnaraka.

Millum Ásgarðar og Miðgarðar er brúgvin Bivrøst, ælabogin, har ásurin Heimdallur situr á varðhaldi. Tá ið jatnir koma eftir Bivrøsti, skal Heimdallur blæsa í Gjallarhornið. Tá verður ragnarøk, t.e. heimsins undirgangur.


 * Óðin sendi
 * spjótið í flokkin,
 * tað var fyrsta
 * stríðið í heimi.
 * Ásana viðja-
 * girðing varð brotin,
 * stríðsbúnir vanir
 * troddu vøll.
 * Óðin og valkyrjurnar
Karsten Hoydal
Karsten Hoydal (28. mars 1912 í Hoydølum - 4. apríl 1990) var føroyskur rithøvundur.

Hann fór ungur til Danmarkar at útbúgva seg innan landbúnað og fiskivinnu og starvaðist innan hetta arbeiðsøkið. Eitt skiftið var hann í Ekvador sum ráðgevi hjá Sameindum Tjóðum. Hann var løgtingsmaður og landsstýrismaður umboðandi Tjóðveldisflokkin. Karsten var fjøltáttaður høvundur og skald. Hann skrivaði yrkingar, stuttsøgur, týddi, ummælti, skrivaði yrkisgreinar og barnasøgur. Í sínum skaldskapi lýsti hann m.a. náttúruna, lívskorini, barnalyndið og vandan við kríggi og hernaðardubbing. Karsten Hoydal var nýskapandi høvundur, bæði málsliga og innihaldsliga.

Fyrsta útgáva hansara var Náttarljóð, hon stóð í Varðanum 12, og var prentað í 1932.

Karsten Hoydal gav út 4 yrkingasøvn: »Myrkrið reyða« 1946, »Syngjandi grót« 1951, »Vatnið og ljósið« 1960 og heildarsavnið »Teinur og tal« 1972.
 * 1934 – Barnið, bergið og blómurnar
 * 1946 – Myrkrið reyða (yrkingasavn)
 * 1951 – Svimjingarbeltið í Míni jólabók
 * 1951 – Syngjandi grót
 * 1960 – Vatnið og ljósið
 * 1971 – Leikapettið
 * 1972 – Teinur og tal (3 yrkingasøvn í einari bók)
 * 1979 – Frændarøddir
 * 1980 – Heðin, Marjun og tjøldrini
 * 1986 – Suð í grasi
 * 1999 – Lív heldur á


 * 1961 M.A.Jacobsen
 * 1973 Heiðurslimur í brasilianskum rithøvundafelag
 * 1988 M.A.Jacobsen - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri annað mentanaravrik.

Kona hansara var Maria Louisa, fødd Falk-Rønne. Saman áttu tey fýra børn: tvíburðarnir Gunnar og Kjartan, Anniku og Egil. Politikarin Høgni Hoydal er abbasonur hansara.
Føroysk kongarekkja
Vanliga verður sagt, at Føroyar gjørdust norskt skattland í 1035, so tá fingu Føroyar sín fyrsta kong. Norska kongarekkjan er ikki eins neyv og hin danska. Onkur tíðarskeið eru meir enn ein kongur, onkuntíð tí fleiri eru útnevndir kongar í senn, onkuntíð tí fleiri gera krav uppá at vera kongur í senn. Ilt er at siga hvat samband føroyingar hava havt við kong í fyrstuni, men neyvari listi kann neyvan gerast.

Øll nøvnini eru skrivað á føroyskum m.a. orsakað av at norsku og donsku stavingarnar ikki altíð samsvara. Heldur enn at velja aðra av teimum er hin føroyska nýtt.


 * Magnus 1. (Ólavsson) Góði 1035 - 1047
 * Haraldur 1. (Sjúrðarson) Harðráði 1045 - 1066
 * Magnus 2. Haraldsson 1066 - 1069
 * Ólavur 1. (Haraldsson) Kyrri 1067 - 1093
 * Hákun 1. Magnusson Tórifostri 1093 - 1095
 * Magnus 3. (Ólavsson) Berføtti 1093 - 1103
 * Ólavur 2. Magnusson 1103 - 1115
 * Oystein 1. Magnusson 1103 - 1123
 * Sjúrður 1. (Magnusson) Jorsalafari 1103 - 1130
 * Magnus 4. (Sjúrðarson) Blindi 1130 - 1135
 * Haraldur 2. (Magnusson) Gilli 1130 - 1136
 * Sjúrður 2. Munn 1136 - 1155
 * Ingi 1. (Haraldsson) Krókryggur 1136 - 1161
 * Oystein 2. Haraldsson 1142 - 1157
 * Hákun 2. (Sjúrðarson) Herðabreiði 1157 - 1162
 * Magnus 5. Erlingsson 1161 - 1184


 * Sverri 1. Sjúrðarson 1177 - 1202
 * Hákun 3. Sverrisson 1202 - 1204
 * Ingi 2. Bárðarson 1204 - 1217
 * Hákun 3. Hákunarson 1217 - 1263
 * Magnus 6. (Hákunarson) Lógbøtari 1263 - 1280
 * Eirikur 1. Magnusson 1280 - 1299
 * Hákun 3. Magnusson 1299 - 1319
 * Magnus 7. Eiriksson 1319 - 1355
 * Hákun 4. Magnusson 1343 - 1380
 * Ólavur 3. Hákunarson 1380 - 1387


 * Margreta 1. Valdimarsdóttir 1388 - 1412
 * Eirikur 2. (Erikur av Pommern) 1389 - 1442
 * Kristoffur av Bayern 1442 - 1448
 * Karl Knútsson Bóndi 1449 - 1450


 * Kristjan I 1450 - 1481
 * interregnum 1481 - 1483
 * Hans I 1483 - 1513
 * Kristjan II 1513 - 1523
 * Fríðrikur I 1524 - 1533
 * Kristjan III 1537 - 1559
 * Fríðrikur II 1559 - 1588
 * Kristjan IV 1588 - 1648
 * Fríðrikur III 1648 - 1670
 * Kristjan V 1670 - 1699
 * Fríðrikur IV 1699 - 1730
 * Kristjan VI 1730 - 1746
 * Fríðrikur V 1746 - 1766
 * Kristjan VII 1766 - 1808
 * Fríðrikur VI 1808 - 1814


 * Fríðrikur VI 1814 - 1839
 * Kristjan VIII 1839 - 1848
 * Fríðrikur VII 1848 - 1863
 * Kristjan IX 1863 - 1906
 * Fríðrikur VIII 1906 - 1912
 * Kristjan X 1912 - 1947
 * Fríðrikur IX 1947 - 1972
 * Margreta II 1972 -
Sverri Sjúrðarson
Sverri Sjúrðarson varð føddur 1151 í Noregi, deyður 8. mars 1202 í Bergen. Hann vaks upp og varð prestlærdur á bispagarðinum í Kirkjubø og var Noregs kongur frá 1177/84 til 1202.
Postnummur í Føroyum
Postnumrini í Føroyum eru :






 * Posta.fo (Posta)
 * Sí eisini heimasíðuna hjá Umhvørvisstovuni
Manskt mál
Manskt (Gaelg, Gailck, Manx ella Manx Gaelic) er upprunamálið á oynni Mann. Manskt er eitt goideliskt (gæliskt) mál, runnið úr mið-írskum. Seinasti maðurin, sum hevði manskt sum móðurmál, Ned Maddrell, doyði í 1974. Talumálið á Mann í dag er enskt.

Seinnu árini hevur málið fingið uppreisn, og fleiri mannbúgvar læra í dag manskt sum annað mál (eftir enskt), og í manska tinginum Tynwald verða nýggju lógirnar upplisnar á bæði manskum og enskum máli.

Manskt er nær skyldt við írskt og skotskt gæliskt.
Manx Loaghtan
Manx Loghtan er eitt seyðaslag í Mann. Veðrurin hevur fýra stóru horn, men viðhvørt eisini seks.


 * IOMguide.com - Loghtansheep