danish-foundation-models/faroese-dynaword huggingface dataset:
Smá silkibond
Smá silkibond (frøðiheiti polygala serpyllifolia ella polygala serphyllaceae) veksur á heiðalendi. Hon blómar í juni og juli. Hon verður 5 til 15 cm høg. Funnin upp í 600 m. hædd. Blóman er vanligast blá, men ofta hvít ella reyð.

Lýsing: Á turrlendinum, vallaðum haga. Leggirnir eru nógv greindir. Bløðini heil, ótent, tey niðaru andstødd. Blómurnar í klasum frá leggendanum og úr blaðgripum - bert 4-6 blómur í hvørjum, óregluligar. Tey stóru, bláu bløðini eru bikarbløðini; tey leggja seg upp at fruktini, tá ið plantan er avblómað. Krúnublaðflipparnir eru ljósir á liti. Blóman er minni og klænri enn P. vulgaris (stór silkibond). 2-10 blómur á legginum, bláar, reyðar ella sjáldan hvítar. Tey innaru bikarbløðini 4-5 mm.


 * Plantulívið í Føroyum
Børkumura
Børkumura ella børkuvísa (frøðiheiti Potentilla erecta) verður 6-20 cm høg. Hon veksur á hagalendi og í gjáum, har hon gerst nógv størri. Hon blómar í juni og juli. Henda planta veksur so at siga um alla Evropa, og í Asia eystur undir Altai-fjøllini. Hon er eisini á Azorunum. Men í Íslandi veksur hon helst ikki. Nicolai Mohr (1786) sigur, at hann hevur ikki rakt við hana, og vísir á, at plantufrøðingurin Johann Gerhard Kønig, ið savnaði íslendskar plantur til bókna Flora Danica í árunum 1765 til 1766, hevur heldur ikki rakt við hana, men Eggert Ólafsson tekur til í bók síni Reise gennem Island, ið kom út í 1722, at hon mundi vera har “skønt sjælden, på Sønderlandet.” Ostenfeldt & Grøntved nevna hana ikki at vaksa í Íslandi í bók síni um føroyska og íslendska floru frá 1934.

Jarðleggurin, børka nevndur, er førur, sevjumikil, døkkbrúnur, barkkendur. Loftleggirnir jarðbendir, síðani rættir upp. Stovnbløðini stelklong, 3-5 fingrut, grovtent. Leggbløðini óstelkað, 3-fingrut við stórum akslabløðum. Blómurnar á longum leggum frá blaðgripunum, gular. Krúna og bikar 4-deild. Smáfruktirnar nøtir. Øll plantan oftast mjúkhærd. Fleiri blómuberandi leggir, ið eru liggjandi til uppbendir. Í haga og bø.


 * Plantulívið í Føroyum
Búskapur Føroya
Føroyski búskapurin er lítil opin búskapur við stórum samhandli við útheimin. Heimamarknaðurin er lítil og samhandilin við útheimin er sera asymmetriskur. Føroyingar flyta inn næstan allar nýtsluvørur og størsti parturin av útflutninginum er fiskur og fiskaúrdráttir.

Tilfeingisvinna er landbúnaður, fiskiskapur, ali- og kryvjivirki og ráevnisvinna. Vinnur innan vøruframleiðslu eru fiskavøruídnaður, skipasmiðjur, aðrar smiðjur, ídnaður annars, byggivinna og orkuveiting. Privatar tænastuvinnur eru handil og umvæling, gistingarhús og matstovur, sjóflutningur og flutningur annars, postur og fjarskifti, fígging og trygging, vinnuligar tænastur, húshaldstænastur, felag­skapir og mentan og ótilskilað vinna. Almennar tænastur er almenn fyrisiting, allar almennar tænastur og alt annað virksemi, sum tað almenna fíggjar við sínum lønarúteiðslum.

Almennar og privatar tænastur eru vorðnar ein størri partur av føroyska búskapin­um seinastu árini. Í 2001 vóru tær 58,9% og í 2005 vóru tær 65,9% av samlaðu lønargjaldingunum. Sama tíðarskeið eru lønargjaldingarnar í tilfeingis­vinnunum minkaðar nógv. Í 2001 vóru tær 21,9% og í 2005 vóru tær 15,1% av samlaðu lønargjaldingunum. Í vøruframleiðsluvinnunum hevur gongdin verið støðug fram til 2004, tá ið lønargjaldingarnar byrja at minka. Í 2001 vóru lønargjaldingarnar í vøruframleiðsluvinnunum 19,2% og í 2004 vóru tær 19,7%, men í 2005 minka tær niður í 18,9% av samlaðu lønargjaldingunum. Tænastuvinnurnar verða tí ein lutfalsliga størri partur av føroyska búskapinum, meðan tilfeingis- og framleiðsluvinnurnar minka.

Ein lítil búskapur sum hin føroyski, har inn- og útflutningur fevna um stóran part av búskapinum, ávirkast nógv av gongdini í umheiminum og serliga í teimum londum, sum vit býta um vørur og tænastur við. Tað er serliga gjøgnum prísin á inn- og útflutningsvørum, at føroyski búskapurin ávirkast av gongdini í umheiminum, men eisini húsarhaldini og teirra nýtslu- og sparihugur ávirkast av gongdini í umheiminum.
Pitcairn
Pitcairn Island (pitcairnesiskt: Pitkern Ailen) er eitt tað mest avbyrgda staðið í heiminum. Oyggin er uml. mitt millum Nýsæland og Suðuramerika. Á leið líka langt er norðureftir til vesturstrondina á Meksiko. Suðureftir er opið hav líka suður til ísbrúnna á Antarktis. Í Pitcairn eru fimm oyggjar, ein er bygd, og fýra eru óbygdar. Har er tað minsta fólkaræðið í heiminum, mett eftir fólkatalinum. Uml. 50 fólk búgva á høvuðsoynni. Oyggjabólkurin hoyrir til Stóra Bretlands, men hevur heimastýri við egnari lóggávu. Eitt oyggjaráð við tíggju limum hevur avgerðarrætt í viðurskiftum, sum viðvíkja Pitcairn. Oyggjarnar gjørdust bretskt hjáland í 1838. Sama ár fingu kvinnurnar atkvøðurætt, og tað var fyrstu ferð í øllum heiminum.

Nógv fólk á Pitcairn eru eftirkomarar hjá sjómonnum, sum í 1789 gjørdu uppreisturumborð á skipinum Bounty. Teir fóru fyrst til Tahiti, men har vóru teir bangnir fyri at verða funnir og handtiknir. Tí sigldi ein bólkur víðari at leita eftir einari óbygdari oyggj. Við á ferðini vóru níggju menn av Bounty og 17 fólk av Tahiti, seks menn og ellivu konur. Ikki fyrr enn átjan ár seinni kom aftur ein bátur til oynna og fann hesi fólkini, sum vóru farin í land og búleikaðust har. Akkerið av skipinum Bounty er framvegis á Pitcairn. Ein av teimum fáu mátunum, sum fólk á Pitcairn kunnu forvinna pening, er at selja heimabygd modell av Bounty til ferðafólk, sum av og á vitja oynna.

Pitcairn Island er ein gosoyggj. Tann hægsti tindurin er bara 347 metrar høgur. Har eru dalar og heyggjar, og fram við sjónum er bratt berg næstan allan vegin. Oyggin hevur onga rættiliga havn, har skip kunnu leggja at, og har er heldur eingin flogvøllur. Alt, sum skal inn á oynna ella av henni, verður ført við smábátum. Í illveðri ber ikki til at sleppa í land. Vanliga fær tann lítli handilin á oynni vørur tríggjar ferðir um árið, til dømis klæði, frækorn ella byggitilfar. Av og á koma ferðamannaskip til oynna, og ferðafólkini kunnu fara í land. Hetta kastar eitt sindur av pengum av sær. Annars verða tær felags útreiðslurnar einamest fíggjaðar av frímerkjasølu.

Í 1856 var fólkatalið vaksið til næstan 200. Tá vóru tey so nógv, at tað bar illa til at útvega øllum mat á oynni. Alt fólkið varð tí flutt til eina aðra oyggj, sum tá var óbygd, Norfolk Island nærindis Avstralia. Pitcairn var aftur óbygd. Men nøkur ár seinni valdi ein bólkur at flyta út aftur á Pitcairn, tí at teimum longdist heim.

Á oynni tosa tey eitt mál, sum eitur pitcairnesiskt. Tað er einblandingur av enskum, soleiðis sum tað varð tosað í 18. øld, og tí málinum, sum varð tosað á Tahiti. Á hesum málinum eitur oyggin "Pitkern Ailen".
Kilimanjaro
Kilimanjaro er eitt hvílandi gosfjall í Tansania. Tað er hægsta fjall í Afrika og hægsta frístandandi fjall yvir sjóvarmálanum í heiminum, við 5.895 m yvir sjóvarmálanum og 4.900 m yvir háslættabotninum. Tað er eisini hægsta gosfjall á eysturhálvoynni.
Lynn Anderson
Lynn Anderson (26. september 1947 – 30. juli 2015) var ein amerikanskur countrysangari. Tað er serliga ein sangur, ið verður knýttur at Lynn Anderson, nevniliga hittið við strofuni ”I beg you Pardon, I never promised you a Rose Garden” frá 1970, sum eisini var nógv at hoyra í Føroyum í sjeytiárinum og seinni.

Við ”Rose Garden” hjá Joe South, fekk Lynn Anderson ein Grammy sum besti kvinnuligi kontrisangari í 1971. Tað var táverandi maður hennara, Glenn Sutton, sum framleiddi lagið, ið gjørdist eitt heimsumfatandi hitt tað árið.

Anderson vaks upp í Sacramento í Kalifornia, men búði í Nashville í Tennessee.
NINA
NINA, ið er 80 minuttir langur spælifilmur, er ein føroysk/donsk verkætlan, sum Maria Winther Olsen stendur fyri. Hon hevur sjálv skrivað bæði søgu og handrit. Filmurin gongur fyri seg í Mikladali og Klaksvík, og NINA er fyrsti spælifilmur í fullari longd, sum er upptikin í Norðoyggjum. Klaksvíkar kommuna er millum høvuðsstuðlarnar av verkætlanini, sum samanlagt kostaði eina góða millión krónur. Klaksvíkar kommuna stuðlar verkætlanini við 200.000 krónum. Hetta er ein spælifilmur, sum snýr seg um eitt ungt danskt par, sum flytir til Føroya og búsetir seg í Mikladali. Maðurin fær arbeiði í Klaksvíkar Sjúkrahúsi, meðan konan gongur í einsemi í Mikladali. Hon "revsar" unnusta sín í einari roynd at fáa hansara kærleika.

Umframt teir tríggjar høvuðsleikararnar verða statistar í hópatali eisini at síggja, men tey trý Marie T. Søderberg, Nikolaj D. Schmidt og Mike Viderø eru tey, sum fyrst og fremst fortelja søguna um Ninu. Parið í høvuðsleikutunum eru donsku Marie Tourell Søderberg og Nikolaj Dencker Schmidt, ímeðan Mike Viderø spælir triðja høvuðsleiklutin sum presturin Fríði. 29-ára gamla Marie, sum spælir høvuðsleiklutin Nina, er eitt nú kend úr dramarøðini “1864” hjá DR eftir Ole Bornedahl. Harumframt spældi hon leiklutin sum Iben í spælifilminum “Steppeulven” frá 2014, umframt at hon hevur lagt rødd til vælumtóktu Violettu, sum serliga tey yngru kenna úr røðini “Violetta á Disney Channel.

Danin Nikolaj Dencker Schmidt spælir sjeikurin hjá Ninu, William. Umframt at hava spælt fleiri stuttfilmar, hevur Nikolaj eisini verið at sæð í eini DR-røð, nevniliga “Historien om Danmark”, sum varð víst fyrr í ár. Hin mannligi høvuðsleikarin er føroyski Mike Viderø, sum spælir presturin Fríði.
Kim Jong-un
Kim Jong-un (f. 8. januar 1983) er norðurkoreanskur einaræðisharri. Hann hevur síðani 2011 gera stórar broytingar á politiska og hernaðarliga pallinum, fyri at økja um sítt vald. Kim Jong-un hevur m.a. valt at skifta verjuovastan Pak Yong Sik út við No Kwang Chol, meðan leiðarin av heryvirleiðsluni, Ri Myong Su, er skiftur út við hansara varamann, Ri Yong Gil. Generalurin Kim Su Gil er skiftur út við Kim Jong Gak sum stjóri í stjórnarskrivstovuni í herinum. Felags fyri teir tríggjar, sum eru settir í størvini, eru at allir eru sera trúfastir móti norðurkoreanska leiðaranum.

Hann hevur eisini sett sær fyri at gera Norðurkorea til heimsins størsta kjarnorkuveldi. Boðini komu frá leiðaranum, tá hann í des. 2017 hitti umboð fyri tey sum menna vápn í landinum. Tann 28. november 2017 skjeyt Norðurkorea eina rakett, sum kann raka øll mál í USA, sambært teimum sjálvum.

Í 2018 møttust Kim Jong-un og forsetin úr Suðurkorea, Moon Jae-in, tvær ferðir í Panmunjom á markinum millum bæði londini, og einaferð í Pyongyang. Hin 12. juni 2018 møttust Kim forseti USA Donald Trump á toppfundi í Singapore, tað var fyrsti fundur og samrøða millum ein norðurkoreanskan leiðara og ein sitandi amerikanskan forseta. Teir kjakaðust um kjarnorkuskránna hjá Norðurkorea. Ein uppfylgjandi fundur í Hanoi í ferbruar 2019 endaði bráddliga uttan nakra avtalu. Hin 25. apríl 2019 møttust Kim og russiskir forsetin Vladimir Putin á teirra fyrsta toppfundi í Vladivostok. Hin 30. juni 2019 møtti Kim við bæði tí suðurkoreanska forsetanum og Trump í koreanska hernaðarfría økinum.
Sprellimaður
Ein sprellimaður er eitt leikaskapilsi (figurur) ið sprellar tá ið togað verður í eitt band, sum er fest í skapilsið. Sprellimenn eru vanliga gjørdir úr træi ella pappi. Nútíðar sprellimenn gjørdust vælumtóktir hjá aðalstættini í Europa í 18'du øld, men líknandi leikur kunnu sporast heilt aftur til griksku og egyptisku fornøldina. Á týskum verður sprellimaður nevndur Hampelmann á eingilskum Jumping Jack og á fronskum Pantin (figurine). Í Danmark gjørdist spellimaðurin ein partur av jólapyntinum uml. 1850, og í Føroyum er sprellimaðurin sum oftast ein jólamaður, sum hevur sítt fasta pláss á vegginum, hvørji jól.
Fiskivinna
Fiskivinna er tann týdningarmesta og mest avgerandi vinna í Føroyum. Fiskivinna er ein global vinna, og sum atlimur í FAO hava Føroyar møguleika at vera við, tá mál um burðardyggan fiskiskap eru á dagsskrá.

Fiskivinna er ein hárisiko vinna, ið krevur nógva servitan. Fiskiskapurin er ymiskur frá ári til ár og ymiskur ígjøgnum árið. Fiskiskip eru stór amboð, ið krevja nógva servitan at reka. Skiparin skal hava kunnleika til fiskileiðir og mangt annað. Fiskurin skal eisini hava røttu góðsku, pakkast rætt og koma út á marknaðin.
Heiðafuglur
Heiðafuglur er fuglur, sum hevur reiður í haganum. Í Føroyum er nógvur heiðafuglur. Flest allur heiðafuglur finnur føði í haganum og niðri í fjøruni. Summir heiðafuglar eru tó sjófuglar, til dømis kjógvi og likka, og tað merkir, at teir finna føði sína á sjónum.

Ein stórur partur av heiðafugli er flytifuglur. Hann er einans í Føroyum um summarið, tá ið hann reiðrast. Um veturin flýgur hann til heitari lond at vera.


 * Fuglar í Føroyum
Fiskivinna í Føroyum
Fiskivinnan hevur stóran búskaparligarn týdning fyri Føroyar. Søguliga sæð hevur fiskivinnan størsta týdning fyri búskaparliga virksemið í Føroyum - størri týdning enn nøkur onnur vinna, og hetta er galdandi enn.

Føroyingar byrjaðu tann orduliga fiskiskapin í 1890”unum” tá id trappubrøðrunir keypti tað fyrstu sluppina til landið, síðan hevur fiskivinnan broytt seg og formera seg til at røkka langt út í heimin, og til at hava ein tann mest modernaða flotan í heiminum, hóast ringar tíðir.

tær allarbestu tíðurnar hjá føroyska flotanum byrjaðu síðst í 1960”unum” tá id tey fyrstu stálskipini komu, síðani hevur tað gingi upp og niður inntil fyrst í 1990”unum” tá ið búskaparkreppan tók seg upp og koyrdi nógv av skipinum á húsagang. Síðani hevur flotin bygt seg uppaftur ímeðan serliga uppisjóvarflotin hevur klárað seg sera væl t.d. eftir teir fingu tí stóru makrelkvotuna í 2010.

Seinni Heimsbardaga rakti føroyingum meint. Tær føroysku slupirnar sigldu við fiski úr føroyum og íslandi niður til onglands við fiski, hetta var ein sera vandamikil túrur tí tað lógu nógvir týskir kavbátar uppá lúr. Tær føroysku sluppirnar landaðu fiskin í oftast í Scrabster og Grimsby, hetta gav nógvan pening til teir føroysku sjómennirnar, og eftir kríggið vóru tað nógvir sum áttu so nógvan pening at teir keyptu sína egnu slupp. Á hesu ferðini eru upp í 240 sjómenn deyðir tilsamans, hetta ger at føroyar eru tað landið í hevur mist mest sjófólk undir krígnum í heiminum í mun til fólkatalið tá.
Tyssismánagras
Tyssismánagras (frøðiheiti: Botrychium lunaria) er ein av okkara vanligu trøllakampum. Hann er ikki lættur at fáa eyga á, tí hann er oftast bert fáar cm til longdar, og hann finst ikki í mongd, har hann veksur. Hóast tað, er hann á flestøllum oyggjum. Trøllakampar hava ikki blómur og seta ikki fræ, men nørast við grókornum. Mánagras er trøllakampur av Ormstunguætt Ophioglossaceae og er einasta slagið í hesi ætt, sum finst í Føroyum, meðan tað í Norðanlondum finnast 8 sløg.

Mánagras hevur eitt einstakt blað, sum er býtt í tveir partar. Ovari parturin, ið ikki er grønur, er gróbærur. Hesin parturin hevur nógvar rundar grógoymslur, ið eru samlaðar í einum klasa. Hvør av hesum grógoymslum framleiða hundraðtals grókorn, ið spíra til nýggjar plantur. Niðari parturin av blaðnum er grønur og gróleysur. Hann er býttur upp í fleiri mánavaksnar partar, ið hvør fevnir inn yvir annan. Soleiðis skilir tyssismánagras seg frá hinum 15 trøllakampunum, ið vit hava í Føroyum. Tí á hinum sita grókornini í gróhópum aftanfyri á blaðnum, vardir av einum skjøldri, sum opnar seg, tá grókornini eru búgvin, so at tey kunnu spjaðast. Eisini kunnu tey sita á blaðrondini, sum er rullað inneftir, áðrenn grókornini eru búgvin.


 * Trøllakampar
 * Plantur í Føroyum
Hægstirættur í USA
Hægstirættur í USA kann ógilda lóggávu frá Kongressini ella einstøku statunum, um hann metir, at lóggávan stríðir ímóti amerikonsku grundlógini. Landsins ovasti dómstólur viðgerð kærumál og mál av serligum týdningi. Og hann er síðsti kærumyndugleiki viðvíkjandi amerikonsku grundlógini. Dómstólurin var stovnaður, tá USA fekk sína grundlóg í 1787. Níggju dómarar eru í hægstarætti. Teir verða tilnevndir fyri lívið av forsetanum við góðkenning av Senatinum. Í 2018 eru teir konservativu í meiriluta í hægstarætti. Fimm dómarar verða mettir sum konservativir, og fýra sum liberalir.

(Seinast dagført hin 27. oktober 2020. )


 * hægstarættarforsetin John Roberts (føddur í 1955, útnevndur av George W. Bush í 2005)
 * dómari Clarence Thomas (føddur í 1948, útnevndur av George H. W. Bush í 1991)
 * dómari Stephen Breyer (føddur í 1938, útnevndur av Bill Clinton í 1994)
 * dómari Samuel Alito (føddur í 1950, útnevndur av George W. Bush í 2005)
 * dómari Sonia Sotomayor (fødd í 1954, útnevnd av Barack Obama í 2009)
 * dómari Elena Kagan (fødd í 1960, útnevnd av Barack Obama í 2010)
 * dómari Neil Gorsuch (føddur í 1967, útnevndur av Donald Trump í 2017)
 * dómari Brett Kavanaugh (føddur í 1965, útnevndur av Donald Trump í 2018)
 * dómari Amy Coney Barrett (fødd í 1972, útnevnd av Donald Trump í 2020)


 * Umboðsmannatingið í USA
 * Senatið í USA
 * Kongressin í USA
 * Tað hvíta húsið


 * Heimasíðan: supremecourt.gov (á enskum)
 * Trump hevur valt Amy Coney Barrett, dagur.fo

Supreme Court of the United States USAs høyesterett
Amerikanska grundlógin
Amerikanska grundlógin, sum kom í gildi í 1789, tryggjaði fólkinum og statunum stórt frælsi. Amerikanska grundlógin er hin elsta lógin av sínum slag í heiminum. Hon varð samtykt í 1788 og kom í gildi árið eftir. Lógin er ein karmur, ið annan vegin tryggjar øllum borgarum grundleggjandi rættindi, og hinvegin ein vernd móti órættvísari viðferð frá allari yvirvøld. Eftir at amerikanska grundlógin kom í gildi, eru nógv ískoyti skrivað. Fyrstu 10 ískoytini, Bill of Rights, vórðu løgd afturat grundlógini í 1791. Av hesum tíggju er fyrsta ískoytið um persónligt frælsi: trúarfrælsi, talufrælsi, pressufrælsi og frælsi at mótmæla.

Tað serliga við amerikansku grundlógini er, at hon er aldri broytt. Bara ískoyti eru komin afturat.
Carla Juri
Carla Juri (fødd 2. januar 1985 í Locarno) er ein sveisiskur sjónleikari.
Monte Águila
Monte Águila er ein býur í Kili við umleið 6.574 íbúgvum.






 * MONTE ÁGUILA
Føroysk list
Føroysk listafólk hava málað síðani seinast í 18. øld. Tað er tó ikki fyrrenn frá 1930-árunum, at føroysk list ger seg galdandi á høgum stigi, fyrst við málningalistini og síðani við mynd-høgglist og grafikki. Meðan myndlistin er nýggj, er føroyskt listhandverk elligamalt; træskurður og serliga bindingarmynstur vóru vanligir listlutir.

Elstu føroysku málningarnar, vit vita um, hevur Díðrikur í Kárastovu av Skarvanesi gjørt um ár 1850. Men teir fyrstu málararnir, sum Jógvan Waagstein og Niels Kruse, málaðu mest tað føroyska landslagið við sínum skiftandi ljósi og litum. Í 1948 varð skipað fyri fyrstu almennu framsýningini av myndlist í Føroyum. Tá varð hildið, at kundi ein framsýning skipast annaðhvørt ár, so var væl vorðið. Nú eru framsýningarnar tættar, og eitt stórt tal av listafólki skapa eina fjølbroytta føroyska myndlist.

Kendast eru listafólk sum t.d. Hans Pauli Olsen, Steffan Danielsen, Janus Kamban, Ingálvur av Reyni, Ruth Smith, Tróndur Patursson, Zacharias Heinesen, Sámal Joensen-Mikines og Thomas Arge.
Gran Canaria
Gran Canaria er tann næststørsta av teimum sjey Kanarisku Oyggjunum. Kanarisku Oyggjarnar liggja 1000 km sunnan fyri Gibraltar, men eru spanskar, og fólkið tosar spanskt. Oyggin er rund sum ein pannukøka, tó við høgum øskulitaðum fjøllum, sum koma upp móti 2000 m. Fólk hevur sett seg niður á útnyrðings- og landnyrðingssíðuni, tí her er vatn. Annars sigst, at á oynni eru heili fýra ymisk veðurløg.

Sera gott veðurlag alt árið og frálíkar strendur lokka eina rúgvu av gestum til Gran Canaria alt árið. Suðursíðan av Gran Canaria er tann mest vitjaða, og har finnast hópin av hotellum og íbúðum. Playa Del Ingles, Maspalomas, Meloneras og Puerto Riko eru nakrir av teimum mest vitjaðu býunum. Í Puerto Riko hevur einki menniskja sett seg niður fyrr enn í 1956, tá ið Tjæreborg Rejser og Spies Rejser settu skjøtul á ferðavinnuna. Her er og hevur verið oyðimørk í fleiri hundrað ár.

Longu í 1100 f.Kr. komu fønikiararnir framvið her á sínum longu sjóferðum. Í 300 f.Kr. kom fólk rekandi á flakum yvir havið úr Norður-Afrika. Hetta fólkið var av berbaraætt og kallaðist guanchararnir. Teir dugdu ikki bátasmíð, men hildu seyð og geitir og stóðu á seiðabergi. Teir bygdu sær ikki hús, men búðu í teimum mongu rúmligu fjallaholunum, sum er gamli kanariski bústaðarhátturin. Tað sigst, at tað fyrsta, hesi fólk bóru eyga við á oynni, vóru grannvaksnir hundar, harav navnið Gran Canaria.

Í 1478 koma spaniólarnir og bera seg at á sama hátt, sum teir fá ár seinri gera í Amerika. Teir berjast við báðar høvdingarnar á oynni, annan drepa teir, og søgnin sigur, at tá ið hann var fallin, stoyttu øll viðhaldsfólk hansara seg út av berginum Sancta Lucia. Hin høvdingin fanga teir og tvinga at lata seg doypa.
Tunglyndi
Tunglyndi er vanlig og mikið útbreidd sálarsjúka. Umleið 1 út av 6 fólkum stríðast við hetta sálarheilsufyribrigdi, onkustaðir á lívsleið teirra. Tunglyndi kann verða, miðal – ella svárt, og fleir kvinnur enn menn fáa tunglyndi. Nógv tunglyndi byrjar í 20-30 árs aldrinum, men alsamt fleiri børn og ung eru í viðgerð fyri tunglyndi. Tunglyndi er ikki tað sama sum kenslan av sorg.

Medisinsk viðgerð hevur í nógv ár verið nýtt til tunglyndi. Í Føroyum er sølan av antidepressiva tvífaldað seinastu 10 árini 2007-2017.
Felipe Folgosi
Luiz Felipe de Andrade Folgosi (føddur 18. mai 1974 í São Paulo) er sjónleikari og tónleikari úr Brasil. Hann hevur spælt við í filmum og sjónvarpsrøðum.
Gunilla Bergström
Gunilla Elisabet Dukure Bergström (fødd 3. juli 1942, deyð 25. august 2021 ) var svenskur barnabókahøvundur.

Hon hevði útbúgving sum journalistur, men gjørdist rithøvundur burturav í 1975. Hon hevur skrivað fleiri enn 30 bøkur, kendastu eru tær um Álv Ákason, sum hon sjálv myndprýðir.

Fyrsta bókin hjá Gunillu Bergström kom út í 1971 og eitur "Mias pappa flytter"; fyrsta bókin um Álv Ákason kom út í 1972 og eitur "Góða nátt, Álvur". Bøkurnar um Álv Ákason eru klassikarar í svenskum barnabókum. Umframt bøkur finst hann eisini sum sjónvarpsrøð, barnasjónleikur og fløga.
Azorurnar
Azorurnar liggja langt út í Atlantshavinum - millum Portugal og Norður-Amerika - 5 tíma flúgving úr Keypmannahavn. Høvuðsoyggin eitur Sao Miguel har størsti býurin á Azorunum, Ponta Delgada, er. Har er eitt vakurt havnalag við størri úrvali av kaféum og matstovum.

Á Azorunum er veðurlagið av tí besta, heitt, men av tí oyggjarnar eru so langt úti í stórhavinum, verður altíð eitt sindur av loti, so tað verður ikki so kvalið. Nógv verður dyrkað av bananum á oyggjunum.

Oyggjabólkurin Azorurnar liggur í Atlantshavi. Azorurnar eru ein oyggjabólkur við 9 oyggjum av vulkanskum uppruna. Her var fólkatómt til menn úr Portugal komu higar í 1427. Samlaða støddin er einans uml. helvtina av Føroyum, umleið 747 ferkilometrar. Lægsti meðalhiti um dagin er 16 stig (januar). Hægsti meðalhiti um dagin er 26 stig (august). Tað regnar av og á og skiftir ofta millum regn og brennandi sól. Oyggjarnar liggja mitt í Golfstreyminum og meðalhitin í sjónum alt árið liggur millum 16 og 23 stig. Háárstíð verður roknað til summarfrítíðar-mánaðirnar í Portugal og suðurlondum annars, t.v.s. frá mai til september. Miðárstíðin er apríl mánaði og oktober/november. Lágárstíð er frá desember til mars.


 * Madeira
Sjimpansa
Sjimpansur halda fyri tað mesta til í trøum. Sjimpansur halda til í afrikonskum frumskógum, í skógum og graslendum. Tær kunnu flyta seg skjótt gjøgnum frumskógin við at sveiggja frá grein til grein. Sjimpansur eta mest plantur og frukt, men teimum dámar eisini væl kjøt, egg og skordjór. Um náttina sova tær uppi í trætoppunum í bólum, sum tær gera úr bløðum og greinum. Sjimpansur kunnu verða 1,7 metrar høgar og viga upp í 60 kilo. Hóast tær vanliga ganga á øllum fýra, eisini nevnt knúgva-gongd, so duga tær eisini at standa og ganga upprættar. Sjimpansur eru súgdjór og hoyra til mannapurnar, eins og vit menniskju.

Sjimpansur eru eitt av fáum djórum, sum duga at brúka amboð. Tær brúka til dømis ein pinn fyri at fáa fatur á skordjórum, sum halda til í rivum í viðarbulum, og brúka steinar at bróta nøtir við.
Svartur pantari
Svarti pantarin er eitt av størstu ránsdjórunum í frumskóginum. Tað er trupult at fáa eyga á pantaran, tí hann er myrkur í liti. Hann sæst tí ikki, tá ið hann lúrir eftir fongi í myrka skóginum. Svarti leopardurin heldur til í Ásia og Afrika. Svartir jaguarar halda til í Suðuramerika. Svarti pantarin etur kjøt og veiðir fisk, fugl, súgdjór og skriðdjór. Pantarar eru súgdjór.
Kvalaraslanga
Kvalaraslangan er ein stór slanga, sum tekur sín fong við kjaftinum. Hon sveipar seg um fongin og kroystir hann, til hann kvalist. Kjálkabeinini kunnu gapa so nógv, at fongurin verður etin í einum. Eftir hetta er kvalaraslangan mett í fleiri mánaðir. Kvalaraslangur halda til í tropiska partinum av Mið- og Suður-Amerika. Kvalaraslangur kunnu gerast 4 metrar langar og viga meiri enn 45 kilo. Kvalaraslangur eru skriðdjór og hoyra til slangufamiljuna. Størsta kvalaraslangan, sum higartil er mátað, var 5,5 metrar long.

Kvalaraslangan etur alt, sum hon fatur á, bæði apur, fugl, hjørtir og villsvín. Kvenndjórið kann leggja heilt upp í 60 ungar. Nýføddu ungarnir eru bara 60 sentimentrar langir, men halda fram at vaksa øll 25-30 árini, teir liva.
Buffy Sainte-Marie
Buffy Sainte-Marie (kanska fødd 20. februar 1941 í Piapot 75 Cree-reservatinum nærhendis Craven í Saskatchewan í Kanada ) er myndlistakvinna, singer-songwriter, framleiðslustjóri, filantropur, pedagogur, sosial-aktivistur og slóðbrótari fyri rættindini hjá amerikanska upprunafólkinum.

Hon hevur skrivað sangir við sosialum harmi og bersøgnum, politiskum boðskapi. Hon hevur skrivað sangir við so dyggari kommersiellari slagkraft, at so ymisk listafólk sum Janis Joplin, Barbra Streisand, Elvis Presley, Neil Diamond og Joe Cocker hava gjørt teir heimskendar. Indianska listakvinnan er líka so brennandi ágrýtin enn, sum tá ið hon í 1960unum vann fram á tí amerikanska vísupallinum, ið fevndi um nøvn sum Joan Baez, Bob Dylan, Leonard Cohen og Joni Mitchell. Sainte-Marie varð skjótt gitin sum ein gávaður sangskrivari, og tað veruliga frambrotið var við sanginum "Soldier Blue" úr hennara fyrstu LP-plátu í 1964, tá ið hon var 23 ár. Hon fekk samstundis virðislønina hjá Billboard sum besta nýggja listafólk í USA.

Í 1970unum hvarv Buffy Sainte-Marie lutvíst av pallinum. Sjálv hevur hon sagt, at fyrst var tað Lyndon B. Johnson, forseti, og seinni Richard Nixon, ið lýstu hana óynskta fyri sítt stríð fyri rættindunum hjá indianarum. Men tíðliga í 1980unum var hon aftur av álvara við eitt nú tittulsanginum "Up Where We Belong" úr filminum Officer and Gentleman, ein sangur, sum varð ein ómetaligur viðburður hjá Joe Cocker og fekk ein Oscar í 1982. Og tað er bara ein av teimum mongu virðislønunum, sum tann indianska listakvinnan hevur fingið gjøgnum eitt langt og virkið lív, listini og borgararættindunum til gangs.

Tað verður hildið, at hon varð fødd í 1941 í Piapot Cree-reservatinum í Qu-Apelledalinum í Saskatchewan í Kanada. Hon varð faðir- og móðurleys og seinni ættleidd av Albert og Winifred Saint-Marie úr Nýonglandi. Hon vaks upp í Maine og Massachusetts og fór á universitetið, University of Massachusetts Amherst, har hon var millum tíggju tey bestu í sínum flokki. Hon fekk embætisprógv sum lærari í eysturlendskari heimsspeki. Í 1964 var hon og vitjaði ættfólk sítt í Piapot Cree-reservatinum í Saskatchewan. Har var ein powwow-mentanarstevna hildin. Yngsti songur høvdingin, Piapot, Imu Piapot og kona hansara ríkaðu hana við síni upprunamentan. Hon fekk innlit í mentanina hjá forfedrum sínum.


 * Heimasíða: buffysainte-marie.com
 * Buffy Sainte-Marie, thecanadianencyclopedia.ca
 * Sainte-Marie, Buffy (Beverly) (1941–), uregina.ca
Apache
Apache er ein bólkur av seks mentanarliga skyldum indianaraættum í USA, ið eru úr athabascan-málættini. Ættbólkarnir eru: kiowa-apacharar, ið búðu millum norðara New Mexico-markið og Platte River, lipan-apacharar úr eystara New Mexico og vestara Texas, jicarilla-apacharar úr sunnara New Mexico, mescalero-apacharar miðskeiðis í New Mexico, chiricahua-apacharar úr Chiricahua Mountains í suðurvestara Arisona og vestur-apacharar miðskeiðis í Arisona. Apache-indianarar eru altso ikki til sum tjóð, tí teir eru úr nógvum ættbólkum. Orðið "apache" merkir krígsmaður. Ein tann víðagitnasti leiðarin hjá einum apache-fólki var Geronimo, ið var høvdingur hjá chiricahua-fólkinum.

Tað var ikki fyrr enn 1900, at apache-kríggini vóru av. Kortini hava apacharar klárað seg toluliga væl í pueblo-landi. Summir eru millum bestu neytahaldarar í Arisona og New Mexico. Teir halda m.a. dygdarneyt til kjøtframleiðslu.
Eiturpílafroskur
Eiturpílafroskar halda til í mið- og suðuramerikansku skógunum. Hesir litføgru froskarnir eru sera eitrandi. Teir verða ofta róptir eiturfroskar, tí upprunafólk smurdu froskaeitur á oddin á blásipílum. Síðan vórðu pílarnir skotnir gjøgnum long blásirør eftir apum og øðrum djórum. Kláru litirnir á eiturpílafroskunum virka sum ávaring til ránsdjór. Eiturpílafroskar eta øll sløg av flogkykti. Flestu eiturpílafroskar eru smáir á vøkstri, minni enn 1,5 sentimetrar, tó at onkrir verða upp í 6 sentimetur. Vaksnu froskarnir verpa í vátlendi. Tá ið eggini eru klakt, ber froskurin ungarnar á bakinum í ein hyl. Eiturpílafroskar hava kalt blóð, og tað merkir, at teir kunnu liva bæði í vatni og á landi.
Irokesarar
Irokesarar, ho-dé-no-sau-nee, langhúsfólkið, vóru amerikanskir indianarar á leiðini sunnan- og eystan fyri Ontariovatn.

Fyri 1600-talið skipaðu fimm av teimum irokesisku fólkunum - mohawk, oneida, onondaga, cayuga og seneca - Irokesarasambandið sum eftir at tuscarora-indianararnir fóru uppi í 1722, eisini varð rópt Tær Seks Tjóðirnar.

Aðrir ættarbólkar hjá irokesarunum - St. Lawrence-irokesarar, wyandot (huron), erie og susquehannock - vóru tó fíggindar hjá Irokesarasambandinum. Irokesarar búðu í óheftum bygdarsamfeløgum við tretivu til hálvtannað hundrað langhúsum, har húski, sum vóru í ætt í kvinnugreinini, búðu. Tey vóru skipað í ættflokkar. Tær gomlu ráðandi kvinnurnar í familjuni, ættmøðurnar, tilnevndu menn av síni ætt umboð bæði í bygdarráðunum og sambandsráðnum. Hesir menn vórðu róptir "sachems", tað er friðarhøvdingar. Aðrir menn fingu politiskt vald við orðasnildi ella sum krígsleiðarar. Kvinnurnar dyrkaðu høvuðsgrønðina mais og grasker, og menninir tóku sær av kríggi, veiðu, handli og øðrum politiskum sambandi við umheimin. Hóast kvinnurnar høvdu stóra ávirkan bæði búskaparliga í landbúnaðinum, sum ættmøður og við at skipa átrúnaðarligan halgisið, var ikki talan um kvinnustýri, tí teir mannligu høvdingarnir høvdu tað formliga og útinnandi valdið.

Nú á døgum eiga irokesararnir, ið telja umleið hálvtrýss túsund, fleiri smá reservat í statunum New York og Wisconsin í USA og í Ontario í Kanada.

Tann irokesiska málættin er fjart skyld við tvær aðrar norður-amerikanskar málættir, sioux- og caddomál. Millum tey sjey irokesisku málini, ið enn verða talað, eru tey størstu mohawk, sum eini 3000 tala í New York, Wisconsin, Quebec og Ontario, og cherokee, sum eini ellivu túsund tala í Oklahoma og Norðurcarolina.


 * Almenn Heimasíða, haudenosauneeconfederacy.com (á enskum)
 * Listasavn, iroquoismuseum.org (á enskum)
Sukur
Sukur fæst úr nógvum ymiskum plantum, men meginparturtin verður vunnin úr sukurrørum (75%) og sukurrótum (25%). Sukurrør er eitt grasslag og líkist eitt sindur bambus at síggja til. Meðalhitin skal liggja millum 21 °C og 30 °C í nógvar mánaðir og avfallið 200 cm um árið. Er avfallið ov lítið, hjálpist eisini við at veita vatn á. Tá ið rørini verða tikin, verða tey skotin av, so bert ein lítil stubbi stendur eftir. Rótin stendur eftir, tí úr somu rótini kunnu vaksa tveir ella tríggir nýggir leggir. Tá ið leggurin er skorin, verða bløðini tikin av. Summastaðni verður markin brend av, áðrenn heystað verður. Tað skalar ikki leggirnar, og eldurin rekur rottur og onnur skaðadýr burtur, men afturfyri verður einki fóður til húsdýr.

Leggirnir verða so fluttir til sukurverksmiðjurnar. Har verða leggirnir skornir sundur og flaktir út og kroystir í maskinum, so sevjan verður kroyst úr teimum. Sevjan verður reinsað og kókað, til bert sukur er eftir. Hetta sukurið verður vanliga flutt út, sum tað er, og verður so reinsað í keyparalandinum. Niðurkókaða tilfarið verður nevnt melassa og verður m.a. nýtt at gera romm burturúr.

Sukurrør vaksa serliga í fýra høvuðsøkjum: Oyggjunum í Karibiahavi, Latínamerika (serstakliga Meksiko og Brasil), í Fjareystri og Avstralia.
Schengen økið
Schengen-økið umfatar 29 evropeisk lond – millum annað Ísland, Danmark, Noreg, Svøríki, Spania, Týskland, Frakland og Italia – og hevur til endamáls at avtaka passeftirlit inni í Schengen-økinum. Føroyar eru eisini partur av Schengen-samstarvinum. Tá ið ferðast verður út av ella inn í Schengen-økið er serstakt passeftirlit. Tað vil siga, at verður ferðast til eitt nú Bretlands ella USA, skal passið kannast bæði á veg út og á veg inn.

Føroyar eru partur av Schengen-samstarvinum, men yvirtaka vit útlendingamál og marknaeftirlit, uttan at hava fingið eina sjálvstøðuga avtalu við Schengen. Schengen-sáttmálin snýr seg í høvuðsheitum um at taka burtur persónseftirlitið (passeftirlit, visum o.a.) á marknaliðunum hjá limalondunum. Eftirlitið verður hinvegin hert við tey ytru mørkini í Schengen-økinum mótvegis borgarum úr londum, ið ikki eru limir í Schengensamstarvinum. Limalondini binda seg samstundis til tætt løgreglusamstarv og til at skráseta óynsktar og revsaðar persónar í eini felags skipan, nevnd ISS. Løgreglan fær eisini møguleika at kanna bilar og persónar inni í londunum, til tess at staðfesta um tey hava lógligt uppihaldsloyvi. Schengen-skipanin byrjaði í 1985 við eini avtalu millum Týskland, Frakland, Holland, Belgia og Luksemborg, og í 1990 varð Schengen-sáttmálin gjørdur. Síðani hava Belgia, Frakland, Grikkaland, Holland, Italia, Luksemborg, Portugal, Spania, Týskland, Eysturríki, Finnland, Svøríki og Danmark undirskrivað sáttmálan. Hartil hava Ísland og Noreg knýtt seg uppí við eini sonevndari associeringsavtalu.
Gurani (mál)
Gurani (gurani: Avañe'ẽ) ella Guarani (spanskt: Guaraní) mál hjá Paraguay og Bolivia.
Aymará (mál)
Aymará (aymará: aymar aru, spanskt: Aimara) tey Bolivia og Peru eisini Chile.

A a, Ä ä, Ch ch, Chh chh, Ch' ch', I i, Ï ï, J j, K k, Kh kh, K' k', L l, Ll ll, M m, N n, Ñ ñ, P p, Ph ph, P' p', Q q, Qh qh, Q' q', R r, S s, T t, Th th, T' t', U u, Ü ü, W w, X x, Y y, Nh nh.
John Ford
John Ford (f. 1. februar 1894 – 31. august 1973) var amerikanskur filmleikstjóri og víðagitin fyri westernfilmar sum t.d. Stageoach (1939) og Jagstrarin (upprunatittul: "The Searchers") og fyri at filma klassiskar amerikanskar skaldsøgur frá 20. øld, t.d. Vreiðinnar drúvur (upprunatittul: "The Grapes of Wrath"). Hann fekk fýra Oscars sum besti leikstjóri. Hansara filmsstílur hevur havt stóra ávirkan á aðrar leikstjórar, og eitt nú Ingmar Bergman og Orson Welles hava rópt hann mætasta leikstjóra nakrantíð. Tá ið Orson Welles varð spurdur, hvussu hann hevði lært at gera film, segði hann: "av teimum gomlu meistarunum, og við hesum meini eg John Ford, John Ford og John Ford." Ford hevur hevur eisini ávirkað so ólikar leikstjórar sum Akira Kurosawa, Steven Spielberg, Martin Scorsese, Sam Peckinpah, Sergio Leone og Jean-Luc Godard. Við Cheyenne Autumn (Warner Bros., 1964) bað John Ford vestri farvæl, og hesin filmurin segði hann alment var eitt harmaljóð um indianararnar í USA.
Pueblofólkið
Pueblo-indiánararnir vóru og eru fleiri fólkasløg í Suðurvestur-USA. Pueblo er spanskt og merkir millum annað bygd. Hesir indiánarar búðu í sínum bygdum í fjallalendi, og spaniólar róptu teir pueblo. Pueblo-indiánarar búgva har norðuri í New Mexico við ovaru Rio Grande-ánna og tvøráir, har einar tjúgu bygdir eru. Longri vestanfyri býr zunifólkið, og har norðuri í Arizona eru hopi-bygdirnar, og ein bólkur býr í El Paso í Texas. Hóast málsligur og vistfrøðiligur munur er á sosialu og politisku skipanini, líkist mentanin hjá pueblo-indiánarunum nógv, tí hon er miðsavnað um ein ríkan, stílfastan siðaarv, sum lutvíst verður útintur í rúmi undir jørð (kiva), hagar óviðkomandi kann verða sýtt atgongd.

Fyrr livdu pueblofólkini av landbúnaði, men í dag liva tey meira sum løntakarar og av listhandverki, serliga keramikki og silvursmíði. Pueblo-indiánararnir eru einir hálvtrýss túsund í tali (2010). Tann mentanarliga samvirkanin í landinum hjá pueblo-indiánarunum spratt fyri einum tvey túsund árum síðan. Eitt úrslit av hesum samvirki er eitt málsamband, sum nú á døgum fevnir um hopi, zuni, apache, keresanskt og tanoanskt. Tó at hesi amerikonsku mál umboða fimm ymiskar málættir og isolat, so hava tey fleiri málslig eyðkenni í felag. Tann málsliga granskingin er rættiliga ymisk, tí at tanoansk og keresansk mál eru lítið greinað, men hopi er eitt av teimum mest granskaðu málunum í USA.




 * New Mexico Pueblos, wikivoyage.org (á enskum)
Muammar Gaddafi
Muammar Muhammad Abu Minyar al-Gaddafi (føddur 7. juni 1942 í Yūḥannām, deyður 20. oktober 2011 í Sirte) var statsleiðari í Libya frá 1969 til 2011. Hann stýrdi sum einaræðisharri síðani 1979.


 * Politikkur í Libya


 * The Gaddafi family tree, bbc.com, 20. oktober 2011
 * The Muammar Gaddafi story, bbc.com, 21. oktober 2011
Nicolás Maduro
Nicolás Maduro Moros (føddur 23. november 1962 í Caracas) er suðuramerikanskur politikari og núverandi forseti í Venesuela. Hann tók yvir sum fyribils forseti í mars 2013, tá fyrrverandi forsetin, Hugo Chávez, doyði. Fyrr varð Maduro útnevndur til varaforseta av Chávez forseta í oktober 2012.

Nicolás Maduro varð valdur til forseta í Venesuela hin 14. apríl 2013.


 * Politikkur í Venesuela


 * Diplomatar útvístir eftir kvettroynd, kvf.fo, 24.01.2019
 * USA leggur trýst á Venesuela, kvf.fo, 29.01.2019
 * Maduro vil ikki lata seg trýsta, dagur.fo, 5. februar 2019
 * Herurin stuðlar Maduro, dagur.fo, 20. februar 2019
Alison Krauss
Alison Maria Krauss (fødd 23. juli 1971 í Decatur, Illinois) er ein amerikonsk songkvinna og violinleikari, sum er kend fyri at syngja og spæla bluegrass- og countrytónleik á hægsta stigi. Alison varð fødd i Decatur, men vaks upp í Champaign, Illinois, saman við eldra beiggjanum Viktor. Hon byrjaði sína yrkisleið sum tónleikari í áttatiárunum. Í 1985 luttók hon í upptøkum til útgávuna Different Strokes hjá beiggja sínum, har hon eisini sang.

Alison Krauss var tilnevnd til eina Grammy-virðisløn fyri fyrstu ferð Í 1991. Hon gjørdist vinnari við sanginum "I've Got That Old Feeling" í bólkinum Country - Best Bluegrass Recording. Síðani hevur hon verið tilnevnd til Grammy-virðisløn 42 ferðir og 27 ferðir hevur hon vunnið. Eingin kvinna hevur vunnið fleiri Grammy-virðislønir enn hon.

Millum hennara kendastu sangir eru "When You Say Nothing At All" frá 1995 og "The Scarlet Tide" úr filminum "Cold Mountain" frá 2003.


 * 1985 Different Strokes
 * 1987 Too Late to Cry
 * 1989 Two Highways
 * 1990 I've Got That Old Feeling
 * 1992 Every Time You Say Goodbye
 * 1994 I Know Who Holds Tomorrow (with The Cox Family)
 * 1995 Now That I've Found You: A Collection
 * 1997 So Long So Wrong
 * 1999 Forget About It
 * 2001 New Favorite
 * 2002 Live
 * 2004 Lonely Runs Both Ways
 * 2007 Raising Sand (saman við Robert Plant)
 * 2009 Essential Alison Krauss
 * 2011 Paper Airplane (saman við Union Station)
 * 2017 Windy City
 * 2021 Raise the Roof (saman við Robert Plant)


 * alisonkrauss.com - Heimasíða hjá Alison Krauss
 * Um sangarinnuna Alison Krauss - KvF Mono, við Petur Rouch
 * Alison Krauss, Biography by Stephen Thomas Erlewine
Galloway (Texas)
Galloway ella Gallaway er ein lítil bygd ella býlingur í amerikanska statinum Texas.

Bygdarøkið liggur í landsynningshorninum av Panola County, nærhendis markinum við Louisiana. Galloway hevur bara umleið 70 íbúgvar.

Økið er sokallað 'unincorporated community', sum ikki er partur av nakrari kommunu. Tað eru hinvegin aðrar fyrisitingarligar eindir í statinum, sum hava ábyrgdina fyri økið.

Amerikanski sangarin Jim Reeves varð borin í heim í Galloway í 1923.


 * Galloway á kortinum
Leipzig
Leipzig (, Saksiskt: Leibzsch) er stórbýur í eystara parti av Týsklandi. Her búgva næstan 585.000 fólk og hetta fólkatalið ger Leipzig til tann størsta býin í Sakslandi og tann 10. størsta býin í Týsklandi. Áin Weiße Elster rennur gjøgnum býin.




 * Listi yvir størstu býir í Týsklandi
 * Eysturtýskland


 * Heimasíða: leipzig.de


 * Býurin á kortinum: osm
Kigali
Kigali er høvuðsstaðurin og størsti býur í Rwanda.

Býurin liggur mitt í landinum, í eini hædd millum 1433 og 1645 metrar yvir havinum. Fólkatalið er umleið 860.000, við forstøðum er tað meira enn 1,32 milliónir. Áin Nyabarongo rennur tætt fram við býinum. Flogvøllurin Kigali International Airport liggur í forstaðinum Kanombe, 5 km eystanfyri miðbýin. Økið kring býin, sum er ein av teimum 5 landslutum í Rwanda, kallast Umujyi wa Kigali á kinyarwanda, ella Kigali Province á enskum.

Kigali varð grundlagdur í 1907. Stigtakarin var týski læknin Richard Kandt. Hann leitaði eftir upprunakeldum Niláar í Rwanda. Býurin er høvuðsstaður síðan 1962; árið, tá ið Rwanda gjørdist sjálvstøðug tjóð.

Í 1994 byrjaði fólkadrápið í Rwanda í høvuðsstaðinum Kigali tann 7. april. Umleið 100.000 íbúgvar av høvuðsstaðinum mistu lívið, meðan millum 800.000 og 1.000.000 fólk doyðu kring alt landið.

Síðan 2019 er Parfait Busabizwa fyribils borgarstjóri í Kigali.




 * Afrika


 * Almenna heimasíða, kigalicity.gov.rw
Champaign
Champaign er universitetsbýur í Illinois i USA. Býurin, sum liggur 217 km sunnanfyri Chicago, hevur meira enn 85.000 íbúgvar (2017). Lærdi háskúlin "University of Illinois" við umleið 50.000 lesandi, er størsti arbeiðsgevari í býinum.




 * Megyn Kelly, amerikonsk blaðkvinna
 * Alison Krauss, amerikonsk songkvinna


 * Heimasíða: ci.champaign.il.us
Philipsburg
Philipsburg er høvuðsstaðurin í Sint Maarten. Búsetingin, sum varð stovnað í 1763, hevur umleið 1330 íbúgvar.


 * Philipsburg á kortinum, osm
Allan Norðberg
Allan Norðberg (føddur 25. mars 1994) er ein føroyskur hondbóltsleikari, ið spælir við íslendska felagnum Valur Reykjavík og fyri føroyska hondbóltslandsliðið. Hann var á gallaveitsluni hjá HSF valdur sum besti høgrivongur í Føroyum 2017/18. Allan er strandingur og hevur fyrr spælt við StÍF.




 * Відбір на Євро-2020: хто гратиме за Фарери у матчі проти збірної України // Федерація гандболу України. (ukr.)
Nina Persson
Nina Elisabet Persson (fødd 6. september 1974 í Örebro) er svensk songkvinna og tónaskald, sum serliga er kend fyri at vera forsangarinna í svenska tónleikabólkinum The Cardigans.


 * Nina Persson, imdb.com
Anni-Frid Lyngstad
Anni-Frid Lyngstad (fødd 15. november 1945 í Bjørkåsen, Ballangen í Norra) er norsk-svensk songkvinna. Hon er serliga kend fyri at hava verið limur í svenska tónleikabólkinum ABBA undir navninum "Frida" frá 1972 til 1982.

Anni-Frid Lyngstad var gift við ABBA-liminum Benny Andersson frá 1978 til 1981. Í 1992 gifti hon seg við týska landslagsarkitektinum Heinrich Ruzzo Prinz Reuss von Plauen, og tí eitur hon síðan prinsessa Anni-Frid Reuss von Plauen. Maðurin doyði tó í 1999.

Í løtuni býr hon í Zermatt í Sveis, saman við bretska vinnulívsmanninum Henry Smith.


 * Anni-Frid Lyngstad, imdb.com
Ingrid Bergman
Ingrid Bergman (fødd 29. august 1915 í Stokkhólmi, deyð 29. august 1982 í London) var ein svensk sjónleikarinna. Hon er serliga kend fyri sín leiklut sum Ilsa Lund í filminum Casablanca frá 1942.


 * Ingrid Bergman, ibdb.com
Bibi Andersson
Berit Elisabeth Andersson (fødd 11. november 1935 í Stokkhólmi, deyð 14. apríl 2019 í Stokkhólmi) var ein svensk sjónleikarinna. Hon er serliga kend fyri sínar leiklutir í filmunum hjá Ingmar Bergman.


 * Bibi Andersson, imdb.com
Georg Friedrich Händel
Georg Friedrich Händel (enskt: George Frideric Handel) (føddur 23. februar 1685 í Halle an der Saale, deyður 14. apríl 1759 í London) var ein týskur, seinni bretskur, tónasmiður.

Händel var borin í heim í Halle í Týsklandi, men flutti til Bretlands í oktober 1712. Fimtan ár seinni, í 1727, gjørdist hann bretskur ríkisborgari. Hann skrivaði tónleik til enska hovið, og gjørdi eisini fleiri kend kórverk, m.a. Messias, sum varð frumframført tann 13. apríl 1742 í Dublin í Írlandi.

Eitt av viðgitnastu verkum Händels varð skrivað til kongliga skreyteldin í 1749.

Händel var, líkasum Johann Sebastian Bach, ein av teimum mest týðandi tónasmiðunum av barokk-tíðarskeiðinum.


 * HWV - G. F. Handel's Compositions, gfhandel.org
 * Messias - Tónleikur, sum ger okkum til betri menniskjur, kor.fo
Köln
Köln (, kølniskt: Kölle; enskt: Cologne) er stórbýur í vestara parti av Týsklandi. Býurin, sum hevur yvir 1 millión íbúgvar, liggur við Rínánna. Hann er tann størsti býur í stakríkinum Nordrhein-Westfalen og fjórðstørsti býur í Týsklandi.

Býurin varð stovnaður undir navninum Colonia Claudia Ara Agrippinensium (stytt Colonia ella CCAA) tann 8. juli 50 av Agrippinu. Hon var rómversk keisarinna, konan hjá Klaudius keisara og hon varð fødd í Oppidum Ubiorum, sum er gamla navnið á býnum við Rínánna.

Köln hevur verið tann størsti býurin í Evropa í fleiri ár gjøgnum miðøldina.

Víða gitin er stásiliga dómkirkjan tætt við Rínánna, men nógvar aðrar gamlar kirkjur eru at síggja í Köln.




 * Listi yvir størstu býir í Týsklandi
 * Vesturtýskland


 * stadt-koeln.de, Heimasíðan hjá býnum
Listi yvir stakríki í Týsklandi
Stakríki í Týsklandi

Hetta er ein listi yvir tey 16 stakríkini í Samveldislýðveldinum Týsklandi, soleiðis sum tey eru skipað síðan 3. oktober 1990 tá Vesturtýskland og Eysturtýskland vórðu sameind.


 * Daten und Fakten, statistikportal.de
 * Statistisches Bundesamt, destatis.de
Nordrhein-Westfalen
Nordrhein-Westfalen (týskt: Bundesland Nordrhein-Westfalen, stytt: NRW) er eitt stakríki í Samveldislýðveldinum Týsklandi.

Stakríkið er meiri enn 34.000 km² til støddar og hevði næstan 18 mió íbúgvar við árslok 2017. . Lutstaturin er størsti í Týsklandi eftir fólkatali og tann fjórðstørsti eftir vídd. Høvuðsstaðurin eitur Düsseldorf og størsti býur er Köln.


 * Listi yvir stakríki í Týsklandi


 * land.nrw, Heimasíðan hjá NRW
Max Planck
Max Karl Ernst Ludwig Planck (føddur 23. apríl 1858 í Kiel, deyður 4. oktober 1947 í Göttingen), var týskur alisfrøðingur.

Hann fekk Nobelvirðislønina í alisfrøði í 1918.


 * Ævisøga: Max Planck, nobel-winners.com (enskt)
Paavo Lipponen
Paavo Lipponen (føddur 23. apríl 1941) er ein finskur, sosialdemokratiskur politikari, sum var forsætisráðharri í Finnlandi frá 1995 til 2003.


 * Ævisøga: Paavo Lipponen, blf.fi (svenskt)
Áki Egilsnes
Áki Egilsnes (føddur 18. juli 1996) er ein føroyskur hondbóltsleikari, ið spælir við íslendska felagnum KA og fyri føroyska hondbóltslandsliðið.


 * Відбір на Євро-2020: хто гратиме за Фарери у матчі проти збірної України // Федерація гандболу України. (ukr.)
Indiana University Bloomington
Indiana University Bloomington (stytt: IU Bloomington) er eitt stórt alment universitet og granskingardepil í amerikanska býnum Bloomington í stakríkinum Indiana. Lærdi háskúlin, sum er í dag partur av Indiana University skipanini, varð settur á stovn í 1820.

Í 2018 hevði universitetið fleiri enn 42.000 lesandi.


 * James D. Watson
 * Robert Gates
 * Michael D. Higgins
 * Suzanne Collins
 * Kevin Kline
 * Jimmy Wales


 * Elinor Ostrom
 * Douglas R. Hofstadter
 * Salvador Edward Luria
 * Hermann Joseph Muller
 * Alfred Kinsey
 * B. F. Skinner
 * Sven-David Sandström


 * Heimasíða hjá universitetinum, iub.edu
 * IU Bloomington á kortinum, osm
Bloomington
Bloomington er ein amerikanskur býur, ið liggur um 80 km í ein útsynning úr Indianapolis í syðra parti av stakríkinum Indiana. Býurin hevði meira enn 83.000 íbúgvar í 2017.

Bloomington er ein universitetsbýur, har lærdi háskúlin Indiana University Bloomington varð stovnaður í 1820. Í dag hevur háskúlin fleiri enn 42.000 lesandi.


 * Heimasíða: bloomington.in.gov
Vladivostok
Vladivostok (Владивосток) er ein russiskur býur, ið liggur við japanshav í ásiatiska partinum av landinum, tætt við markið til Kina og Norðurkorea. Býurin, sum varð stovnaður tann 2. juli 1860, er í dag størsti russiski havnarbýur við Kyrrahavið. Vladivostok hevði í 2018 umleið 600.000 íbúgvar.

Transsibiriajarnbreytin endar her. Ferðin við tokinum frá Moskva til Vladivostok varir átta dagar.


 * Heimasíða: vlc.ru
 * Vladivostok, wikivoyage.org (á enskum)
Ulysses S. Grant
Ulysses S. Grant (f. 27. apríl 1822 - d. 23. juli 1885), føddur við navninum Hiram Ulysses Grant í Ohio í USA, var amerikanskur hermaður, politikari og statsleiðari. Hann var hermaður og generalur (síðan 1864) í samveldisherinum hjá norðurstatunum í amerikanska Borgarakrígnum frá 1861 til 1865 og hann virkaði sum 16. forsetin í USA frá 1869 til 1877.


 * Ævisøga: Ulysses S. Grant, nps.gov (enskt)
 * Ulysses S. Grant, nps.gov (enskt)
 * Ulysses S. Grant Presidential Library 2019, usgrantlibrary.org (enskt)
Jack Klugman
Jack Klugman (f. 27. apríl 1922 – d. 24. desember 2012) var ein amerikanskur sjónleikari. Hann var kendur millum annað fyri sín leiklut sum Oscar Madison í sjónvarpsrøðini The Odd Couple (1970-75).
Leonard Cohen
Leonard Norman Cohen (føddur 21. september 1934 í Westmount (Montreal), deyður 7. november 2016 í Los Angeles) var ein kanadiskur rithøvundur, skald, sangskrivari og sangari.


 * leonardcohen.com