danish-foundation-models/faroese-dynaword huggingface dataset:
Gestir
Føroyski rock bólkurin Gestir var stovnaður í 2002. Limirnir í bólkinum vóru Ólavur Jákupsson (sang, gittar), Torfinnur Jákupsson (gittar, tekst), Knút Háberg Eysturstein (keys), Niels Jákup í Jógvanstovu (bass) og Jógvan Andreas á Brúnni (trummur). Bólkurin spælir sítt eyðkenda slag av sveimandi, huglagsríkum rocki, har føroysku tekstirnir og eginsama røddin hjá sangaranum Ólavi Jákupssyni seta sítt týðiliga frámerki. Fyrsta plátan, "Burtur frá toftunum", var útgivin í 2006 av Plátufelagnum Tutl. Enska Plan C Management er management fyri Gestir.

Fyrsta Gestir framførslan var í 2002 í Losjuni í Gøtu, har teir spældu saman við íslendska rock bólkinum Úlpa. Kvøldið eftir spældu Gestir til Tutl 25 ár konsert í Útvarpshøllini, og eitt lag frá tí framførsluni kom við á "Tutl 25 ár" savnsfløguna.

8 mánaðir seinni vunnu Gestir Prix Føroyar 2003, eftir at teir fyrst gjørdust nummar tvey í undanumfarinum og vunnu hálvfinaluna. Bólkurin spældi úti sum heima tað summarið, og seinni á árinum var fari í Lundgaard Studios í Vejen, DK. Hetta var partur av vinningum frá Prix Føroyum. Í 2004 spældi bólkurin m.a á G! Festival og til AME (Atlantic Music Event) á spælistaðnum Vega í Keypmannahavn (saman við Eivør og Makrel). Framførslan í Vega hetta árið, var nógv róst í føroyskum fjølmiðlum. Í 2005 spældu Gestir til Prix Føroyar/AME í Norðurlandahúsinum (sum vinnarar frá 2003), eins og at ein G! Festival framførsla somuleiðis var hetta árið. Bragdið við AME framførslu í Vega í Keypmannahavn var endurtikin hetta árið (200 og Makrel vóru eisini við á teirri konsertini). Aftaná konsertina fóru Gestir enn ein túr í væl útgjørdu upptøkuhølini í Lundgaard Studios í Vejen, DK. Hesufer vóru fleiri løg tikin upp aftrat, og bólkurin brúkti restina av 2005 og fyrra helming av 2006 at arbeiða við komandi Gestir fløguni. Upptøkur vóru eisini gjørdar í London, m.a í Vestry Hall Studios.

Leingi var bíða eftir fyrstu Gestir fløguni, og mong vóru spent um hana. Umsíðir var kunngjørt, at fløgan fór at bera heitið "Burtur frá toftunum", og eisini frættist at hon fór at koma út á G! Festival 2006. Gestir vóru við á AME Í Reykjavík á vári í 2006, og í juli høvdu teir útgávukonsert á G! Festivalinum, har fløgan var útgivin av fyrsta sinni. "Burtur frá toftunum" kom á fyrsta sinni út á Plátufelagnum Tutl. Seinni hetta summarið vóru útgávukonsertir í Norðurlandahúsinum, og á Nord Atlantiske Brygge í Keypmannahavn, har strúkarar, stórskíggi og annað gott var við í framførslunum. Árið endaði við at Teitur bjóðaði bólkinum at hita upp fyri seg í Store Vega í Keypmannahavn. Nógv fólk vóru til konsertina, og eitt úrslit av henni var managementsáttmáli fyri allan heimin, bókingarsáttmáli fyri fastlands Evropa og ein møguligur bókingarsáttmáli fyri Danmark.

Í 2007 spældu Gestir á AME í NASA í Reykjavík, og í Norðurlandahúsinum í Tórshavn. Gestir opnaðu eisini stóra pall á ársins G! Festivali. Í løtuni arbeiða Gestir við nýggjum tilfari, har tekstirnir eru á enskum.


 * Phoenix FM - Interview with Gestir for Phoenix FM
Indira Gandhi
Indira Priyadarshini Gandhi (hindi: इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी) var forsætiráðharri í India. Fødd 19. november 1917 i Allahabad, India. Hon varð myrd 31. oktober 1984.

Tað vóru tveir av lívverjum hennara, tveir sikhar, ið skutu hana. Morðið elvdi til blóðiga uppgerð við sikhar um alt India, sum eina tíð var á markinum til borgarakríggj. Morðið var framt eftir ófrið í longri tíð millum sikhisku andstøðuna og Kongressflokkin hjá forsætisráðharranum. Fáar tímar eftir morðið varð sonur hennara, 40 ára gamli Rajiv Gandhi, útnevndur til nýggjan forsætisráðharra.
Frimod Joensen
Frimod Joensen er føddur í 1915, deyður í 1997. Hann var sjálvlærdur listamálari. Frimod, ættaður av Sandi, sá náttúruna við frískum, óheftum eygum. Frimod leit á tað, hann sjálvur sá og endurgevur tað í einum beinleiðis og ótilgjørdum listarligum máli. Hann málaði myndir av fólki í sínum dagliga yrki, og í summum myndum er hann sjálvur hjástaddur sum ein høvuðspersónur.
René Descartes
René Descartes ella (latínskt) Renatus Cartesius (føddur 31. mars 1596 í La Haye (núv. Descartes), deyður 11. februar 1650 í Stokkhólmi) var franskur heimspekingur og støddfrøðingur, sum grundlegði analýtisku geometriina, sum er støðið undir teirri k-skipan, sum vit nýta í dag. Ein kendur setningur hjá honum er: Cogito, ergo sum (Principia Philosophiae, fyrsti partur, 7. táttur), sum merkir ”Eg hugsi, tí eri eg til.

Hann nýtti tað, hann nevndi ”metodiska ivan”, sum merkir, at hann ivaðist í øllum – sjálvt tí, sum øll tóku fyri givið, t.d. um nakað var til uttan fyri egoið (egið). Hesin framferðarháttur nevnist víðgongd skeptisisma. Hareftir kann prógvast a priori, t.v.s. við støði í skilinum, um Gud er til. Descartes var tískil rationalistur

Støddfrøðis- og heimspekishugtøkini ”kartesiskt” og ”kartesianskt” koma av, at Descartes eitur Cartesius á latíni.


 * René Descartes - Wikipedia (danskt)
Flaggdagar í Føroyum
Sambært [https://www.logir.fo/Kunngerd/52-fra-23-04-2003-um-flagging-fra-landsins-bygningum kunngerð nr. 52 frá 23. apríl 2003] um flagging frá landsins bygningum, eigur at vera flaggað frá landsins bygningum soleiðis:

Flaggið verður vundið á stong kl. 8, tó ikki fyri sólarris, og tikið niðuraftur fyrsta heila klokkuslag undan sólsetri, tó ikki seinni enn kl. 21.


 * 1. januar - Nýggjársdagur
 * 5. februar - Føðingardagur drotningarinnar


 * 6. februar - Samiskur flaggdagur


 * 8. mars - Altjóða kvinnudagur


 * 12. mars - Grækarismessa


 * 23. mars - Norðurlandadagur


 * Langifríggjadagur (á hálvari stong)


 * Páskadagur
 * 16. apríl - Føðingardagur Hennara hátign Margretha II


 * 25. apríl - Flaggdagur (Merkið viðurkent í 1940)


 * 1. mai - Altjóða arbeiðaradagur


 * 17. mai - Tjóðardagur Noregs


 * Kristi himmalferðardagur
 * 26. mai - Føðingardagur kongsins


 * Hvítusunnudagur
 * 5. juni - Grundlógardagur danska ríkisins


 * 6. juni - Tjóðardagur Svøríkis


 * 9. juni - Tjóðardagur Álands


 * 17. juni - Tjóðardagur Íslands


 * 21. juni - Tjóðardagur Grønlands


 * 24. juni - Jóansøka


 * 28. juli - Ólavsøkuaftan


 * 29. juli - Ólavsøkudagur


 * 15. oktober - Føðingardagur krúnprinsins
 * 24. oktober - Dagur sameindu tjóða


 * 1. november - Alhalgunadagur / Minningardagur teirra sjólátnu (á hálvari stong)


 * 6. desember - Tjóðardagur Finnlands


 * 25. desember - Jóladagur
Martin Luther
Martin Luther (10. november 1483 - 18. februar 1546) var ein týskur kristin munkur, gudfrøðingur og reformatorur. Hann var ein av teimum fyrstu protestantunum. Luther setti spurning við valdið og myndugleikan hjá pávanum við at leggja dent á Bíbliuna sum einastu galdandi keldu til andaligan myndugleika og á prestaskapin hjá øllum doyptum kristnum fólki. Sambært Luther fekst frelsa einans við trúgv á Jesus, ein trúgv, ið kirkjan onki ræði hevði yvir. protestantiska trúbótin kom við hesum lærum og broyttu søgugongdina í vesturheiminum.

Luther bleiv føddur í Eisleben, Týskland, í 1483. Sum barn gekk hann í latínskúla, og í 1501 fór hann á universitet í Erfurt. Hann fekk aldrin gjørt sítt jurastudium liðugt orsakað av einum skakandi upplivilsi, sum gjørdi, at hann legði lív sítt um.

Á eini ferð kom Luther í vanda av toruni, og hann gav eitt lyfti til Gud um, at hann vildi blíva munkur, um hann yvirlivdi hetta, og tí fór hann í 1505 av universitetinum fyri at blíva munkur.

Gerðir Luthers vóru tó langt frá lidnar, tá hann var í klostri í Erfurt. Eftir fá ár fór hann undir sítt prestastudium.

Tað er tætt samband ímillum persónliga lív Luthers og menningina í hansara andaligu tankum. Ta fyrstu tíðina sum munkur helt Luther, at fólk sjálv skuldu gera seg uppiborin til frelsuna.

Frelsan kom, tá hann fekk heilt nýggjar tankar um, hvat kristindómurin var. Hann meinti, at trúgvin á Gud var tað, sum gav frælsi, og at gerningar vóru avgerandi. Luther segði einaferð: "Guð hevur ikki brúk fyri tínum góðu gerningum, men tað hevur tann fátæki næsti tín."


 * Lítla katekismus (1922) - Jákup Dahl, próstur, týddi.
 * Stóra katekismus (1985) - Peter Martin Rasmussen, prestur, týddi.
 * Frælsi teirra kristnu (2007) - David Johannesen, prestur, týddi.
 * Kirkjan í bábilskum fangilsi (2014) - David Johannesen, prestur, týddi.
 * Til dagin og vegin. Tankar um trúnna (2018) - David Johannesen, prestur, týddi.
 * Sannleikans orð. Fortalur til Halgubók (2019) - David Johannesen, prestur, týddi.
 * Bøn og bót (2023) - David Johannesen, prestur, týddi.
 * Boðan og bót. Andaktsbók (2025) - David Johannesen, prestur, týddi.


 * C.F. Balslev: Luthers katekismus (1955, 1961 og 1979) - J.Joensen, próstur, týddi.
 * Jóhannes Andrias Næs: Martin Luther (1970).
 * David Johannesen: Martin Luther, søga og gudfrøði (2006).
 * Svend Lerfeldt: Lutherbókin (2015) - David Johannesen, prestur, týddi.

Danskar síður:
 * LutherDansk.dk Martin Luther og hans skrifter
 * MartinLuther.dk Martin Luther, liv og skrifter

Síður á øðrum málum:
 * Luther.de
 * Luther Memorials Foundation of Saxony-Anhalt
 * Martin Luther – Eine Bibliographie
Skordýr
Skordýr eru dýr og hoyra undir liðadýr. Skordýr er tann størsti djórahópur sum er til. Hesin hópur av lítlum verum, fyllur heili 80 % av øllum livandi skepnum á jørðini. Umleið 1 millión sløg av skordýrum eru blivin skrásett, og støðugt fleiri vera funnin, bæði í teimum heitu londunum og í okkara Norðurlondum. Hildið er, at millum 2-30 milliónir av skordýrum eru ikki blivin skrásett enn. Skordýr verða skift sundur í 30 høvuðsbólkar. Klukkurnar eru størsti bólkurin. Sambært skordýraserfrøðingum (entomologum) eru sløgini fleiri enn 300.000. Flestu skordýr hava veingir onkuntíð í lívskringinum. Summi eru tó veingjaleys, t.d. frumskordýrini - diplúrur, fjørutrøll og silvurfiskur. Loppur eru eisini veingjaleysar. Tær hava mist veingirnar, sum tær eru mentar. Skordýr eru liðdjór, á latíni Arthropoda.

Tað eru nøkur felags eyðkenni fyri skordýr.


 * 1) Skordýr hava beinagrind uttaná.
 * 2) Hjá vaksnum skordýrum er kroppurin býttur í trýggjar partar: høvd, framkroppur og afturkroppur.
 * 3) Tað vaksna skordýrið hevur 6 bein.
Dýr
Dýr ella djór (frøðiheiti - Animalia ella Metazoa) er ein bólkur av fleirkyknu lívverum, sum kunna røra seg runt. Dýr er eitt av teimun lívfrøðiligu ríkinum. Flestu livandi verur eru dýr. Vísindafólk halda, at til eru umleið 10 mió sløg. Dýrini eru ymisk, frá teimum smæstu, einføldu verunum, ið líkjast ørsmáum slímklattum, til tær størstu ránsdýr. Øll dýr eru skipað í fleiri bólkar. Tindasvín eru t.d. í tí bólkinum, ið livir av skordýrum. Men tað er eisini í einum undirbólki av súgdýrum innan súgdýraflokkin. Øll sugdýr eru síðan í ryggdýrabólkinum.

Dýr er livandi skapningur, sum etur, flytur seg og nørist. Tað sansar alt uttan um seg við tevi, kenslu, sjón, hoyrn og smakki. Livumfarið hjá einum dýri er, at tað verður borið í heim, veksur, verður kynsbúgvið, nørist og doyr. Tað etur, so kroppurin mennist og búnast. Føðin gevur dýrunum orku at flyta seg úr stað. Bara fáir dýrabólkar flyta seg ongantíð, til dømis standa soppar festir á steinum alt lívið. Bara ein lítil partur av øllum dýrasløgum, ið hava livað á jørðini, er til nú á døgum. Óteljandi sløg, líka frá stóru eðlunum til drontarnar, eru útdeyð. Nógv dýr, sum t.d. fílar og tikarar, eru í stórum vanda at doyggja út.
Hoyvíkar kirkja
Hoyvíkar kirkja varð vígd 4. november 2007 á 25 ára degnum fyri fyrsta prát um kirkjubygging í Hoyvík. Tað var Hans Jacob Joensen, bispur, ið vígdi kirkjuna.

Margretha drotning legði grundarsteinin hin 20. juni í 2005. Innskriftin er úr 5. Mós: Bústaður er hin ævigi Guð, og her niðri eru hinir ævigu armar.

Kirkjurúmið at innan er klætt við spónløgdum Oregon Pine viði. Gólvið sjálvt er úr askaviði.

Kirkjuklokkan er gjørd í Tønsberg, Vestfold í Noregi, og hon er gjørd úr málmi. Á kirkjuklokkuni stendur eitt ørindi, sum Gunnar Hoydal hevur yrkt:


 * UM BYGDAN
 * HAGA, VÍK OG DAL
 * Í LJÓSINS VERKI EG
 * LJÓÐA SKAL



Altartalvuna málaði Sven Havsteen-Mikkelsen, listmálari, sum vaks upp í hvalastøðini í Lopra. Eivind Vilhelm, varabiskupur, og onnur tóku stig til at fáa altartalvuna til Føroya. Ætlanin var at nýta altartalvuna í einari nýbygdari kirkju, og tí hevur altartalvan hingið til láns í Meinigheitshúsinum í Havn.

Listamálarin Hansina Iversen gjørdi umgerðina um altarið úr málaðum og brendum glasi.

Doypifunturin er gjørdur úr føroyskum gróti, og gjørdur av Grótvirkinum í Skopun.
Muhammed
Muhammad ibn ‘Abdullāh (eisini stavað Muhammed ella Mohammed) (uml. 570/571 Mekka – 8. juni 632) er tann mest týðandi profeturin í Islam.

Í umleið ár 500 e.Kr. ár var tað øgiligur ófriður í Evropa, fólk gjørdu innrás í Rómverjaríkið, og tað fór so spakuliga í sundur. Meðan alt hetta hendi runt í Evropa, var alt sera friðaligt í Arabianesi, sum er nesið, har Saudiarabia, Katar, Sameindu Emirríkini, Oman og Jemen liggja. Handilsbýurin Mekka í Saudiarabia hevði stóran týdning fyri fólkið á Arabianesinum. Býurin var tó ikki so nógv at reypa av. Tey ríku útnyttaðu tey fátøku, kvinnur og børn vóru sera illa viðfarin, átrúnaðurin í býnum hevði eiheldur so stóra ávirkan á fólkið, og tey bóðu bara til nógvar ymiskar gudar.

Í ár 570 e. Kr. varð Muhammed føddur í Mekka. Longu sum 6 ára gamal misti hann bæði foreldrini og mátti tí liva ógvuliga fátæksliga í býnum. Muhammed var altíð eitt sindur ørkymlaður um korini í býnum og helt eisini, at tað var skeivt, at fólk bóðu til allar hesar smágudarnar. Ein dagin kom eingilin Gabriel fram fyri Muhammed. Muhammed segði fólkinum í Mekka frá hesum, og at tann einasti eini gudurin var Allah, og at tað var hann, tey øll skuldu biðja til. Muhammed kom við átrúnaðinum islam.

Islamska trúgvin forbjóðar myndum av Muhammed, og tað vóru 12 keiputekningar av profetinum, sum hin 30. september 2005 vóru prentaðar í Jyllands Postinum sum í 2006 høvdu við sær ógvislig mótmæli móti Danmark, og eitt nú vóru ambassadurnar í Damaskus og Beirut brendar. Í februar 2006 vóru í minsta lagi 139 fólk deyð í mótmælisgongum í muslimskum londum. Kurt Westergaard var ein av teimum 12 teknarunum, hann teknaði eina mynd av Muhammed sum ein terroristur við eini bumbu í turbanini á høvdinum, eins og Aladdin hevði eina appelsin í turbanini, og tað fekk muslimska heimin upp at koyra. Morðroynd varð eisini framd ímóti teknaranum, sum varð noyddur at liva á ókendum bústaði í fleiri ár.

Fólk vóru eisini í øðini um, at ein bólkur á Facebook mælti fólki til at tekna profetin Muhammed. Amerikanska flaggið bleiv m.a. brent í Pakistan, eins og donsk og norsk fløgg eisini vóru brend.
Stella Argus
Stella Argus var føroyskt fiskiskip, kolfýrdur trolari, sum fórst við mann og mús 27. oktober ella 28. oktober 1957.

Henda túrin, skipið fórst, høvdu teir verið á garnaveiðu eftir sild norðanfyri Føroyar. Sunnudag 27. oktober fekk reiðaríið fjarrit frá skiparanum um, at teir vóru farnir at sigla inn við 828 tunnum av sild og væntaðu at vera inni mánakvøld, 28. oktober. Tá skipið ikki var komið sum væntað, var farið at leita, og hóast nógv skip fóru at leita, og flúgvari kom úr Danmark 2. november at leita, sást ongantíð nakað aftur til skipið. 3. november var givist við at leita. Við Stella Argus fórust 22 menn í aldrinum 15 til 53 ár; av teimum vóru 8 úr Kvívík og 5 úr Vestmanna og av Válinum! Eingin veit við vissu hvat hendi, men mett verður, at skipið helst er koppað brádliga og sokkið.

Minnisvarði er reistur í Kvívík til minnis um teir, ið fórust í hesi vanlukku.

Teir, ið fórust við Stella Argus, vóru:


 * Sjúrður Magnussen, Leynar, 30 ár.
 * Emil Poulsen, Vestmanna, 34 ár
 * Herávlur Nielsen, Vestmanna, 17 ár
 * Hilbert Johannesen, Vestmanna, 30 ár
 * Dánjal Haraldsen, Vestmanna, 26 ár
 * Oskar Jacobsen, á Válinum, 47 ár
 * Páll Olsen, Hósvík, 15 ár
 * Joakim Hansen, Hósvík, 36 ár
 * Jóannnes Rasmussen, Miðvágur, 22 á
 * Óli Jóhannes Johannesen, Dalur, 20 ár
 * Kitti Regin Davidsen, Sandur, 19 ár
 * Sæmund Frits Jensen, Skálavík, 18 ár
 * Símun M. Zachariasen, Tórshavn
 * Torleif Jacobsen, Nólsoy, 20 ár
 * Tórur Andreasen, Kvívík, 15 ár
 * Niels Andreasen, Kvívík, 29 ár
 * Andreas Dam Andreasen, Kvívík, 32 ár
 * Ólavur Andreasen, Kvívík, 21 ár (Hesir 4, við efturnavninum Andreasen, Tórur, Niels, Andreas og Ólavur, vóru brøður)
 * Jákup Pauli Jóannesarson Olsen, Kvívík, 20 ár
 * Egil Jacobsen, Kvívík, 18 ár
 * Jógvan Sofus Vang, Kvívík, 37 ár
 * Emil Forná, Kvívík, 53 ár.


 * Óli Jacobsen: "Tá Stella Argus fór - eitt 50 ára minni" í Miðvikuni í Sosialinum nr. 206, 24. oktober 2007


 * Joanisnielsen.fo
Jónas Hallgrímsson
Jónas Hallgrímsson (16. november 1807 á Reyni í Öxnadal – 26. mai 1845 í Keypmannahavn) var íslendskt skald og náttúrufrøðingur. Hann var ein av stovnarum av tíðarritinum Fjölnir, og har vóru nógvar av søgum og yrkingum hansara prentaðar. Hann doyði í Keypmannahavn í 1845 av blóðeitran, sum stavaði frá fótbroti, sum hann fekk av at detta niður úr stiga. Í 1946 vóru leivdirnar av likami hansara fluttar av Assistenskirkjugarðinum í Keypmannahavn, og jarðaðar aftur á tjóðarkirkjugarðinum á Tingvøllum í Íslandi.
Back to the Heavyweight Jam
Back to the Heavyweight Jam er sætta fløga hjá týska techno bólkinum Scooter og varð givin út í 1999. Hon hevur tvær stakfløgur: "Faster Harder Scooter" og eitt remix av "Fuck the Millennium".


 * 1) Keyser Soze - 1:12
 * 2) Watch Out - 4:15
 * 3) Faster Harder Scooter - 3:46
 * 4) Well Done, Peter - 3:53
 * 5) Fuck the Millennium - 4:14
 * 6) The Revolution - 4:05
 * 7) Psycho - 5:05
 * 8) The Learning Process - 4:55
 * 9) I'll Put You On The Guest List - 5:11
 * 10) Main Floor - 5:35
 * 11) Kashmir - 4:44
 * 12) No Release - 6:16


 * "Keyser Soze" samplar ljóðið, ið verður nýtt til at samskifta við rúmdarverurnar úr filminum Close Encounters of the Third Kind frá 1977, og hetta ljóðið er eisini kent sum ljóðið, ið letur eina hurð upp í James Bond-filminum Moonraker frá 1979 . Verður lagið spælt aftureftir, hoyrast orðini "Use your dildo" (Nýt dildoin hjá tær)
 * Heitið "Fuck the Millennium" kemur frá einum sangi við sama navni hjá The KLF, givin út í 1997 við dulnevninum 2K. "Back to the Heavyweight JAMs" kemur eisini frá verkum hjá The KLF.
 * "The Revolution" samplar "Who Do I Care" hjá Hermen.
Eschweiler
Eschweiler er býur í Týsklandi.


 * Eschweiler.de - Heimasíða
Dálking
Dálking; Tilfar og loftsløg, sum eiga ikki at vera har, spilla umhvørvið hjá plantum og dýrum, sum liva har. Jørðin er serlig, men viðkvom. Tá ið vit dálka við evnavørum, oyða vit lívsneyðug virði.

Dálkan stendst fyrst og fremst av ídnaðinum og ávirkar allan heimin. Evni til landbúnaðin hava eitrað moldina og verða ikki úrskild í føðsluliðunum; ídnaðarburturkast og evnafrøðiligt avlop verða tveitt í havið ella í áirnar; eitrandi loftevni úr verksmiðjum og orkuverkum og bilroykur dálka loftlagið og eru atvold til súrt regn, sum týnir skógir og vøtn og tærir bygningar. Loftdálkanin hevur eisini sett hol á ozonlagið, sum verjir jørðina fyri fagurbláu sólargeislunum. Hesir geislar kunnu elva til krabbamein hjá fólki og dýrum. Vaksandi orkunýtslan og skógartýningin økja um vakstrarhúsárinið, sum ger, at tað verður heitari á jørðini. Tað kann elva til stórar og álvarsamar veðurlagsbroytingar.

Verksmiðjur, serliga tær, sum nýta steinrunnin brennievni, goysa vandamiklan royk upp í luftina, sum ringur fyri lunguni. Hann ger eisini regnið súrt.

Síðani 1945 eru fleiri enn 40 % av tropiska regnskóginum feld til timbur og dyrkilendi. Tá ið skógur hvørvur, hvørvur heimið hjá nógvum dýrum og plantum.
Oyðimørk
Oyðimørk: Ógvuliga turt stað, har tað regnar minni enn 25 cm árliga. Oyðimerkur eru turrastu støð í heminum. Ofta eru tað støð sum t.d. í Afrika. Oyðimerkurnar vaksa alla tíðina. Eini 20 % av jørðini eru oyðimørk.

Fólk, sum búgva nærindis oyðimørk, nýta gróðurin til føði ella brenni, so við og við verður oyðið, og torført er at fáa nakað at vaksa har aftur. Menniskju klára seg bara í tveir mánaðar við ongum mati, men bara nakrar fáar dagar við ongum vatni. Kortini búgva trýhundrað milliónir fólk í oyðimørkum. Sum til dømis dogonfólkið í Sahara.

Tær størstu oyðimerkurnar eru:


 * 1) Gobioyðimørki
 * 2) Kalaharioyðimørkin
 * 3) Libyaoyðimørkin
 * 4) Oyðimerkurnar í Avstralia
 * 5) Saharaoyðimørkin
Vestursahara
Vestursahara er eitt oyðimørksøki í Útnyrðingsafrika, umsitið av Marokko. Har búgva uml. 540 000 fólk. Størsi býurin og høvuðsstaður er El Aaiún. Vestursahara er hersett av Marokko; Vestursahara bleiv í 1975 hersett av Marokko, eftir at Spania tók seg úr landinum. Vestursahara er landið har flytifólkið saharawiar hava búð síðani langt áðrenn nakar fór at gera landamørk í Afrika. Í dag býr ein stórur partur av saharawiunum í flóttafólkalegum eystanfyri Vestursahara, í Algeria. Eitt harðrent marrokanskt stýrið hevur fingið fólk at flýggja inn í oyðimørkinina í Algeria. Altjóða samfelagið góðtekur ikki at Marokko hevur lagt landið undir seg, og ST-samtyktir vísa á at tað eru saharawiar sum eru røttu eigarar av landinum.

Áður var tað undir sponskum yvirræði. Síðan 1976 hevur Marokko kríggjast her fyri at fáa yvirvaldsrætt yvir økinum og dýru steinsløgunum í landinum. Marokko hertók Vestursahara í 1979. Ímóti marokkanum er Polisario, geriljaeild av oyðimarkarfólkum, ið vilja vinna Vestursahara fult frælsi.

Av kendum býum kunnu nevnast


 * El Aaiún / Laâyoune (størsti býur og høvuðsstaður)
 * Semara
 * Bu Craa
 * Cabo Bojador
 * Guelta Zemmur
 * Ad Dakhla
 * Bir Gandús


 * Afrika
 * Marokko
Korallrivið Mikla
Korallrivið Mikla (enskt: Great Barrier Reef) fram við landnyrðingsstrondini í Avstralia er 2000 km langt og størsta livandi fyribrigdi í heiminum. Rivið er vorðið til av elasmáum koralldýrum. Fleiri enn 2000 fiskasløg halda til her. Ógvuliga mong ferðafólk koma til Korallrivið Mikla, men nógv frítíðarvirksemið kann skjótt dálka og oyðileggja rivið. Til tess at verja tað, er tað komið undir tey øki, ið verða roknað sum felagsogn hjá mannaættini.


 * Avstralia
 * Korallriv
Nilá
Nilá er longsta á í heiminum og rennur úr Viktoriuvatni í Kenja og norður ígjøgnum Sahara og út í Miðjarðarhav. Hon rennur ígjøgnum Etiopia, Sudan og Egyptaland. Úr ánni fæst drekkivatn, vatn á akurlendið og fiskur. Nilá hevur verið og er ein ógvuliga týdningarmikil flutningsleið í Egyptalandi og Sudan. Harumframt ger vatnið í Nilá, at tað ber til at velta jørðina í tí turra oyðimarkarveðurlagnum. Áin er eisini væl umtókt ímillum ferðafólk. Tey sigla niðan eftir ánni í ferðamannaskipum ella seglbátum, nevndir felucca, at síggja mongu fornminnini í Egyptaland. Ein tann longsta og størsta áin í verðini er Niláin. Norðasti (niðasti) partur av Nilánni rennur gjøgnum oyðimarkarøki, sum er millum tey fjølbygdastu í heiminum. Har reka tey ógvuliga nærtøknan landbúnað. Tað ber til, tí at Niláin hevur við sær føðsluríka móru úr fjøllunum í Uganda og Etiopia, og hendan móran hevur sum frá er liðið gjørt lendið í Egyptalandi væl egnað til akrar og veltur. Men síðan Assuanbyrgingin varð bygd, førir Niláin ikki longur líka nógva móru við sær. Nú taða tey í staðin akrar og veltur við handilstøðum. Um 99 % av fólkinum í Egyptalandi býr í Nildali og á Niloyrunum. Áin er lívæðrin í landinum og veitir landbúnaðinum, ídnaðinum og bústøðunum vatn. Tá ið Aswanbyrgingin varð bygd um Nilá, varð ovurstórt lendi sett undir vatn. Enn er tað størsta byrgda vatn í heiminum og verður kallað Nassarvatn eftir forsetanum tá, Gamal Abdel Nasser.
Keiro
Keiro er høvuðsstaður Egyptalands. Í Keiro og økinum rundanum búgva 17,8 mió. fólk. Býurin er næststørstur í Afrika og ein av teimum býum sum veksur skjótast. Íbúðarneyðin er ovurstór, og mong av teimum, sum flyta til býin, mega búgva í skitnum, ovbygdum fátækrabýlingnum. Mong búgva ímillum leiðini í Býi Teirra Deyðu, sum er ovurstórur leiðisgarður í útryðjuni í býnum. Fólk hava eisini búsett seg á tekjunum á mongu háhúsunum í Keiro.


 * Afrika
 * Egyptaland
Apartheid
Apartheid; Rasuskilnaðarpolitikkur. Politisk skipan, sum áður var í Suðurafrika. Býtti fólk sundur eftir húðarliti.


 * Suðurafrika
Borgarakríggj
Borgarakríggj (eisini nevnt: innanlandsstríð); vápnaður bardagi ímillum bólkar, sum stríðast um vald í sama landi.


 * Amerikanska Borgarakríggið
Latínamerika
Tey lond í Amerika, har almenna málið er spanskt ella portugisiskt. Portugal fekk Brasil, og tí er málið har portugisiskt. Spania fekk hini, og har er høvuðsmálið spanskt. Bæði málini eru ættað frá latíni, haðan navnið Latínamerika.

Vanliga nýtt sum felagsnevni á Meksiko, Miðamerika og Suðuramerika.
Jødadómur
Jødadómurin varð til um 2000 f.Kr., tá ið hebrear settu seg niður í tí, sum nú mest er Ísrael. Jødadómurin er upprunin at hinum báðum átrúnaðunum, ið bara hava ein gud, kristindóminum og islam. Eingin ávísur maður verður sagdur at hava stovnað jødadómin, men Ábraham var fyrsti oddamaðurin.

Jødar vænta, at sendiboð Guds, Messias, skal koma og bøta um lívkorini í heiminum. Messias skal endurstovna gamla kongsríki jøda. Ríkið fór til grundar í 6. øld f.Kr. Halga bók teirra er jødiska Bíblian - Gamla Testamentið, og týdningarmest er Toran - tær fyrstu fimm Mósebøkurnar. Eftir jødajagstranirnar í Evropa, stovnaðu jødarnir sítt egna ríki Ísrael í 1948, men enn búgva nógv flestu jødar víða um í heiminum.

Átrúnaðarligur leiðari eitur rabbinari. Hann lærir jødar lógirnar og leggur tær út. Rabbinarar granska og lesa tvær halgibøkur, Talmud og Tora, sum eru skrivaður á bókarullur. Í Talmud stendur, hvussu jødar eiga at liva, og hvussu lógirnar eru at skilja. Retttrúgvandi jødar (ortodoksir) liva eftir skriftunum og halda tey mongu boðini til lítar. Boðini eru m.a. um mat og klædnabúna, til dømis er ikki loyvt at eta skeljadýr ella svínakjøt. Jødar, ið ikki eru "rætttrúgvandi", halda ikki boðini so strangliga.

Jødar halda gudstænastu í sýnagoguni.

Teknið hjá jødum er sekshyrnta dávidsstjørnan.

Í øldir, í ringum og góðum tíðum, hevur frásøgnin um makkabearar víst jødum, at einki yvirvald megnar at týna tey, sum stríðast fyri síni trúgv og at liva, sum tey sjálv vilja. Menorain er til minnis um hetta stríð og sigurin.


 * Hanukka: Ljósanna høgtíð, átta dagar á vetri. Tá ið makkabearaherurin tók Jerúsalem, sóu teir, at templið var illa farið og vanært. Á altarinum stóð standmynd av grikskum gudi. Judas Makkabeus vígdi hátíðarliga templið av nýggjum til Gud jødanna, meðan hann tendraði ljós á einum menora, sum er sjeygreindur ljósastaki. Hann gav boð um, at jødar sama dag á hvønn ári skuldu hátíðarhalda vígsluna, halda høgtíð, nevnd "hanukka". Í átta dagar, skuldu teir brenna ljós, eitt ljós fyri hvønn dag, og syngja Harranum tøkk og lov.
 * Sabbat: Hvílidagur hjá jødum frá fríggjakvøldi til leygarkvøld.
 * Purim: Høgtíð, tíðliga um várið.
 * Pezach: Páskir, átta dagar á vári.
 * Sukkoth: Leyvskálahøgtíð, níggju dagar á heysti til minnis um ferðina í oyðimørkini úr Egyptalandi.
 * Rosh Hashanah: Nýggjárshøgtíð, tíðliga um heystið.
 * Shavour: Búnaðarhøgtíð um várið.
 * Jom Kippur: Iðranardagur, tíggjundi dagur í nýggja árinum. Mesta høgtíð, fastað verður í 24 tímar.
Reyði Krossur
Reyði Krossur er altjóða felagsskapur, ið rekur hjálpararbeiði í friðartíð og krígstíð. Reyði Krossur er heimsins størsti hjálparfelagsskapur, ið var settur á stovn, at verja mannalív og heilsu, at tryggja virðing fyri øllum menniskjum og at fyribyrgja og linna um menniskja líðing. Í islamskum londum eitur felagsskapurin Reyði Hálvmáni. Henri Dunant stovnaði henda felagsskap at hjálpa løstaðum hermonnum í kríggi. Í seinnu helvt í 19. øld komu nógvir Reyðakrossfelagsskapir í ymsu londunum. 16. apríl í 1926 var Reyðikrossur í Føroyum settur á stovn sum amtsdeild undir Dansk Røde Kors (1876), og 31. oktober í 1992 varð navnið broytt til Føroya Reyðikrossur. Felagsins standur er nú sjálvstøðugt felag undir Dansk Røde Kors. Reyðikrossur rekur menningarhjálp og vanlukkuhjálp og arbeiðir fyri mannarættindum.

Reyði Krossur hevur virka í Føroyum í 83 ár, og er mangt manngott arbeiði gjørt øll hesi árini. Bjargingarringar hava verið settir upp kring landið, brúkt klæðir vera savnaði inn og latin teimum, ið hava tørv á tí, endurnýtslu handlar eru, nógv skeið í fyrstuhjálp vera hildin, samarittarnir hjálpa til á tiltøkum, vitjunartænastan tryggjar góða samveru til tey, ið eru einsamøll og mangt annað verður gjørt hvønn dag her á landið. Eisini hevur Reyði Krossur Føroya lati stuðul til útheimin, bæði til menningarhjálp, eitt nú tá jarðskjálvtin rakti Haiti í 2010 og tá hungursneyðin rakti Eysturafrika í 2011. Og til menningarstuðul, sum til dømis heilsuprosjektið í Kambodja, har fleiri bygdir í norður eystur Kambodja fingu stuðul, at byggja vatnbrunnar og at fáa frálæru í reinføri.


 * Reyði Krossur Føroya á Facebook
 * Almenna danska heimasíðan
 * International Red Cross og Red Crescent Movement
 * Altjóða Reyða Kross-nevndin
Taoisma
Taoisman, ið tók seg upp í Kina um 300 f.Kr., er vegurin (tao) til einfalt lív og levnað leys av øllum jarðligum strevi. Endamálið hjá teoistum er at liva í samljóði við náttúruna, so at javnvág verður ímillum tann óvirkna kvinnupartin av likaminum (yin) og tann virkna mannpartin (yang). Taoistar trúgva á mangar gudar, og lívsendamál teirra er at liva í samljóði við náttúruna. Kinverjin Lao-Tze stovnaði henda átrúnað um ár 300 f.Kr. Taoisman er mest í Kina og aðrastaðni í Eysturásia.
Jens Stoltenberg
Jens Stoltenberg (føddur 16. mars 1959 í Oslo) var forsætisráðharri í Noregi frá 2005 til 2013. Eisini forsætisráðharri 2000–2001. Formaður Arbeiðarafloksins síðan 2002, og stórtingsmaður fyri Oslo síðan 1993. Vinnu- og orkuráðharri 1993–1996 og fíggjarráðharri 1996–1997. Stoltenberg hevur mangan nevnt móður sína sum størstu fyrimynd sína; Karin Stoltenberg hevur sagt frá, at hon ætlaði sær at vera granskari og var í holtur við at útbúgva seg innan ílegugransking, tá hon síðst í fimmtiárunum hitti Thorvald Stoltenberg og giftist honum. Tey fingu trý børn, Jens, Ninni og Camilla.

Jens Stoltenberg verður aðalskrivari í NATO; hann byrjar í starvinum tann 1. oktober 2014 og tekur við eftir danan Anders Fogh Rasmussen. Sambært vælvitandi keldum var tað týski kanslarin, Angela Merkel, sum mælti til at velja Jens Stoltenberg til aðalskrivara í NATO. Keldurnar vita eisini at siga, at Barack Obama tók beinan vegin undir við týska kanslaranum.


 * Jens Stoltenbergs 1. stjórn
 * Jens Stoltenbergs 2. stjórn


 * Regjeringen - Statsministerens kontor
 * Arbeiderpartiet
Deyðarevsing
Deyðarevsing er revsing við lívláti. 133 ST-limalond hava avtikið nýtslu av deyðarevsing antin í praksis ella umvegis lóggávu. Bert 25 lond framdu avrættingar í 2006, og bert seks lond stóðu fyri 91 prosentum av øllum avrættingunum. Hesi vóru: Iran, sum avrættaði í minsta lagi 177 fólk, harímillum fýra ungdómar; Irak, sum avrættaði í minsta lagi 65 fólk, harímillum ein ungdóm; Sudan í minsta lagi 65 fólk; Pakistan í minsta lagi 82 fólk; USA 53 fólk og Kina, sum avrættaði í minsta lagi 1010 fólk. Avrættingar verða mettar at vera ríkisloyndarmál í Kina og tí eru veruligu tølini nógv hægri, umleið 8000 avrættingar árliga.

Iran hevur undirskrivað altjóða sáttmálan um sivil og politisk rættindi og altjóða sáttmálan um barnarættindi og hevur harvið pliktað seg til ikki at avrætta persónar fyri brotsverk, ið persónarnir framdu, tá hesir vóru undir 18 ár. Hóast hetta hevur Amnesty International síðani 1990 skjalprógvað í minsta lagi 18 avrættingar av gerningsmonnum, ið vóru undir 18 ár, tá ið brotsverkini vórðu framd. Bert í 2005 avrættaði Iran í minsta lagi 8 persónar, ið vóru undir 18 ár.

Hvítarussland er einasta land í Evropa, sum framhaldandi nýtur deyðarevsing. Í Miðasia er rákið somuleiðis við at venda, og alt fleiri lond avtaka deyðarevsing. Í juni 2007 avtók Kirgisia deyðarevsing fyri vanlig brotsverk, og í Kasakstan hevur deyðarevsing ikki verið nýtt síðani 2003.

Í Afrika vóru 23 avrættingar í 2011. Fleiri afrikonsk lond hava longu avtikið deyðarevsing. Av teimum 53 londunum í Afriku hava 12 lond heilt avtikið deyðarevsing. Senegal avtók til dømis deyðarevsing í 2004, Fílabeinsstrondin í 2000, Suðurafrika í 1997 og Angola í 1992. Lond sum Mali, Algeria, Niger og Sambia teljast millum tey 14 londini, sum ikki hava framt nakra avrætting seinastu 10 árini, hóast tey formliga ikki hava avtikið deyðarevsing. Tað eru sostatt helmingurin, 27 afrikonsk lond, sum enn fremja avrættingar. Sambandsríki Amerika er einasta landi á amerikanska meginlandinum, ið hevur avrættað fólk síðani 2003. Tær 43 avrættingarnar, ið vórðu framdar í 2011 í USA, eru lægsta talið av avrættingum síðani mitt í 1990-unum. Á Filipsoyggjunum varð deyðarevsing avtikin í 2006 og tað eru somuleiðis onnur framstig at hóma í Asia. Kina, ið hevur heimsmet í deyðarevsing, hevur tikið deyðarevsing upp til kjak og væntað verður, at talið av avrættingum fer at minka við 20–30 % í Kina komandi árini.

Í 1706 vórðu tvey hálvsystkin, lítið meira enn børn, hálshøgd í Tórshavn fyri blóðskemd, og hetta gjørdist samstundis seinasta deyðarevsind í Føroyum. Deyðadómur í friðartíð varð avtikin í Føroyum við gildissetingini av borgaraligu revsilógini frá 1930.




 * Amnesty fegnast um ST yvirlýsing móti deyðarevsing - Amnesty.fo
 * Deyðarevsing 2005 - Amnesty.fo
 * Hernaðarlig revsi- og rættargangslóg - Logting.fo
 * Capital punishment - Ensk wikipedia
 * Steðgið deyðarevsing - Amnesty.fo
 * Deyðarevsing í Iran - Kvinna.fo


 * Barnamordari avrættaður - Vikublad.fo
 * Amnesty International Føroya Deild; arbeiða ímóti deyðarevsing og píning
 * Capital punishment - Ensk wikipedia
.us
.us er økisnavn hjá USA.

Toppdomän
Hav
Hav er sjógvur landa millum, sjógvurin uttansyndis. Hav fjalir 71 % av jarðarknøttinum, og alt tað, vit rokna sum hav, hongur meira ella minni saman. Í veruleikanum er alt eitt stórt hav; men vanliga býta vit tað sundur. Vit tosa um trý heimshøv: Atlantshavið, Indiahavið og Kyrrahavið. Øll onnur høv kunnu roknast sum partar av hesum trimum; men ofta verða smærri havøki býtt frá.

Plast elvir til stórar trupulleikar í heimshøvunum. Uml. 8 milliónir tons av plasti verða latin út í havið um árið. Av hesum 8 milliónum tonsunum av plasti, sum enda í havinum um árið, søkka 70% til botns. Tað kann skjótt enda við, at meiri plast verður í havinum enn fiskar. Áleið 100,000 súgdjór og skjaldbøkur og 1 millión sjófuglar doyggja hvørt ár, orsaka av plasti. 95% av øllum sjófuglum hava evarska lítil plastpetti í maganum. Tá djór eta plast, kemur mikroplast í tann matin, vit eta úr havinum. Heimsmál nr. 14 hjá ST er m.a. um at minka dálkingina av høvunum.


 * Djúpasta hav í heiminum: Marian djúpálur (enskt: Mariana Trench, danskt: Marianergraven) í Kyrrahavinum (10 924 m).


 * Sjógvur
Høgni Reistrup
Høgni Reistrup ella Högni Reistrup sum er navnið hann brúkar sum tónleikari (føddur 1984) er ein føroyskur sangari, sangskrivari, tónleikari og rithøvundur, útbúgvin miðlafrøðingur (cand.mag í miðlavísindum). Hann hevur givið út fýra fløgur.

Fjórða útgávan hjá Högna Reistrup við heitinum "Áðrenn vit hvørva" kom út 2. desember 2013. Útgávan er tøk á plátu, fløgu og talgilt. Upptøkurnar eru framdar í Berlin og í Reykjavík. Framleitt tilfarið á "Áðrenn vit hvörva" hava Janus Rasmussen og Ólavur Jákupsson.

Fyrsta staklagið av "Áðrenn vit hvörva" var Vegurin

Hann gav út sína fyrstu fløgu 11. juli 2007 við heitinum "Hugafar á ferð". Fløgan fekk góð skoðsmál og millum annað 4/6 stjørnur í viðurkenda danska tónleikablaðnum Gaffa. Sangurin Vit vita at so er av fyrstu útgávuni lá ovast á hittlistanum í føroysku útvarpssendingini 15 tær bestu i 8 vikur.

Høgni er eisini rithøvundur. Hann gav út bókina Valið og valdið í 2011 saman við Stefani í Skorini. Í bókini greina 17 ymiskir frøðingar løgtingsvalið við útgangsstøði í servitan teirra. Í 2012 góvu Høgni og Heri á Rógvi út bókina Exit Føroyar, ið fekk sera nógva umrøðu.




 * Áðrenn vit hvørva, 2013. Fløgan er tikin upp í Berlin og Reykjavík og ljóðblandað í Íslandi av Janusi Rasmussen. Janus Rasmussen og Ólavur Jákupsson framleiddi fløguna. Hon kom út 2. desember 2013. Á fløguni eru ellivu skeringar. Tekstirnir eru á føroyskum.
 * Samrøður við framtíðina, 2011. Fløgan er tikin upp í Føroyum og ljóðblandað í Íslandi av íslendinginum Styrmir Hauksson. Janus Rasmussen framleiddi fløguna. Hon kom út í november 2011. Fløgan telur tíggju skeringar við føroyskum tekstum.
 * Trý fet frá tilveruni, 2010. Tónleikurin er tikin upp í Føroyum og ljóðblandaður í Dublin av íranum Kieran Lynch. Fløgan kom út 1.mars 2010. Fløgan telur tíggju skeringar við føroyskum tekstum.
 * Hugafar á ferð, 2007. Tónleikurin er tikin upp í Føroyum. Fløgan telur tíggju skeringar við føroyskum tekstum.


 * 2011 - Valið og valdið, Høgni Reistrup, Stefan í Skorini, (17 ymsir frøðingar greina løgtingsvalið út frá ymiskum sjónarmiðum), 258 síður, ISBN:978-99918-71-74-5
 * 2012 - Exit Føroyar, Heri á Rógvi og Høgni Reistrup, (um fólkafráflyting úr Føroyum), Sprotin
 * 2015 - Framtíðin er okkara, Høgni Reistrup, (um føroyskan politikk og eitt sjálvbjargið samfelag), Sprotin

Umframt at tónleikurin er nógv spældur í Føroyum, hevur hann eisini verið at hoyrt í millum annað Íslandi, Týsklandi, Onglandi, Skotlandi, Danmørk, Grønlandi og Finnlandi.

Høgni Reistrup hevur stovnað og er stjóri í fyritøkuni Guide to Faroe Islands, sum er ein marknaðarpallur fyri upplivingar til ferðafólk.




 * Facebook síða.
Ægir
Ægir er ein havgudur í norðurlendskari gudalæru, vanliga roknaður millum æsirnar, hóast hann var av jatnaætt; við konu síni Rán átti hann níggju døtur, sum ímynda aldur; teirra millum vóru Bára, Bylgja, Drøvn, Dúva, Ronn og Unn.

Ægir verður nýtt sum fólkanavn í Føroyum, Íslandi, Noregi og Danmark, og í sniðunum Aegir og Ägir í Svøríki.

Í Klaksvík er eitt svimjifelag, sum eitur Ægir, sí Ægir (svimjifelag).
Virðismongd
Virðismongdin hjá eini funktión er tann mongdin av virðum, sum ein funktión hevur sum úrslit. Virðismongdin hjá funktiónini f skrivast: Vm(f).

Í eini krossskipan verða tølini, ið hoyra til virðismongdina, skriva upp eftir y-ásanum, eisini nevndur 2. ásur.

Also er virðismongdin tey y-virðini, ið ein funktión kann hava.

Úrslitni hjá sinusi eru einans innan eindarkringin, tí hevur sinus hesa virðismongdina:

Hendan funktiónin hevur einans positiv tøl sum loysnir (um x er eitt reelt tal):

Frummongdin verður altíð skriva eftir 1. ási, og virðismongdin altíð eftir 2. ási. Hetta kanst tú minnast til við at nýta stavraðið, Frummongd kemur jú áðrenn Virðismongd.


 * Frummongd
Birmaketta
Birmakettan sigst stava frá Burma.

Birmakettur finnast eisini í Føroyum.


 * Heilagu birmaketturnar
Berlinmúrurin
Berlinmúrurin nevnist múrur, sum Eysturtýskland læt byggja uttan um Vesturberlin fyri at forða fólki at flýggja úr Eysturtýsklandi. Byrjað varð at gera múrin 13. august 1961, og múrurin fall 9. november 1989. Berlinmúrurin gekk eftir markinum millum Vesturtýskland og Eysturtýskland, og ætlanin var, at hann skuldi forða eysturtýskarum at flýggja vesturum, har livikorini vóru nógv betri, og har eisini meiri arbeiði var at fáa.


 * Chronik der Mauer, chronik-der-mauer.de (á týskum)
 * Chronicle of the Berlin Wall, chronik-der-mauer.de (á enskum)
Kim Il Sung
Kim Il Sung (김 일성, 15. apríl 1912 – 8. juli 1994) var leiðari í Norðurkorea, føddur í 1912 og deyður 1994. Kallaður "Tann stóri leiðarin".
Floksmenninir
Floksmenninir itu Høgni Nev, Rógvi Skel, Hálvdan Úlvsson og Sjúrður við Kellingará (ella Gellingará). Teir búðu í Hattarvík og ætlaðu við harðari framferð at leggja allar Føroyar undir seg. At enda vórðu teir tiknir og dømdir at verða stoyttir oman av Valaknúkum.


 * V. U. Hammershaimb: Færøsk anthologi. - Bind 1, 1969 (uppr. 1891) síða 358-368
 * Poul Johannes Poulsen (Poul á Gaddinum): Flokksmenninir (kvæði). Í: Varðin bd. 4 (1976)
Juche
Juche er ein politisk hugsjón og heimspeki útvikla av Kim il Sung, sum eftir norðurkoreanskari meting er marxisman nýtt til norðurkoreansk viðurskifti. Juche er ein menniskjasentrera heimspeki, sum sigur at menniskja er harri yvir sínum lívi. Juche stendur í politikki fyri at stóla uppá sína megið sum tjóð og stendur fyri skapa sjálvforsýnandi ætlanarbúskap, uttanveltaðan uttanríkispolitik til dømis í mun til hernaðarsamgongur sum NATO og Warszawasamgongan og at hava ein herð sum er nóg sterkur at verja tjóðina. Juche er ein tættur í grundarlagnum fyri at fasthalda Norðurkorea isolera frá umheiminum.

Eftir deyða Kim il Sungs bleiv álmanakkin broyttur, soleiðis at tíðarrokningin í Norðurkorea byrjar í 1912 og ári kallast Juche. Í Norðurkorea eitur 2007, Juche 97.


 * Norðurkorea
Hans-Georg Gadamer
Hans Georg Gadamer (11. februar 1900 - 13. mars 2002) var týskur heimspekingur og var næmingur hjá Martin Heidegger. hann doyði í Heidelberg, og bleiv 102 ár. í 1947 flutti hann til Frankfurt, og í 1949 flutti hann til Heidelberg har var bleiv.
Martin Heidegger
Martin Heidegger (føddur 26. september 1889, deyður 26. mai 1976) var ein av størstu týsku heimspekingunum í 20. øld. Kendasta verk hansara er Sein und Zeit, sum kom út á týskum í 1927 og á donskum í 2007 við heitinum Væren og tid. Hann er av katólskari familju, varð føddur í Meßkirch. Foreldur hansara vóru ikki múgvandi og høvdu ikki ráð at senda hann á lærdan háskúla, hann kom tí í staðin at ganga á Jesuitarordanin. Tað vísti seg tó skjótt, at hann hevði sera góð evnir, og slapp hann so at lesa á lærdum háskúla, fyrst las hann gudfrøði í Freiburg, síðan skifti hann til filosofi og tók ph.d. í 1914. Eftir at hava tænt í 1. heimskríggi, var hann hjálparfólk á lærda háskúlanum hjá Edmund Husserl, sum sigst vera faðir at fenomonologi'ini, tað kom at hava stóra ávirkan á hansara hugsunarhátt seinni.

Heidegger fekk í 1923 eitt professorat við tað protestantiska universitetið í Marburg, har hann arbeiddi lið um lið við fólkum sum Rudolf Bultmann og m.a. undirvísti hann Hans-Georg Gadamer og Hannah Arendt.

Í 1933 gjørdist Heidegger limur í NSDAP (stytting fyri Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Nationalsosialistiski Týski Arbeiðaraflokkurin).




 * "Hvad vil tænkning sige?" (2012) ("Was heisst Denken" 1951-52)
 * Væren og tid (2007; Sein und Zeit, 1927)
 * Hvad er metafysik? (Was ist Metaphysik?, 1929)
 * Kunstværkets oprindelse (Der Ursprung des Kunstwerkes, 1936)
 * Verdensbilledets tid (Die Zeit des Weltbildes, 1938)
 * Et brev om "humanismen" (Brief über den Humanismus, 1947)
 * Til sagen for tænkningen (Zur Frage nach der Bestimmung der Sache des Denkens, 1965/1984)


 * Sproget og ordet (fire foredrag)
 * Spørgsmålet om teknikken og andre skrifter (ymisk essays)


 * Gørtz, Kim (2003): Tankens åbenhed, Samfundslitteratur.
 * Rendtorff, J. D. (2004). Fænomenologien og dens betydning. In: L. Fuglsang & P. Bitsch (eds.), Videnskabsteori i samfundsvidenskaberne : på tværs af fagkulturer og paradigmer, 2. ed., pp. 277-309. Roskilde Universitetsforlag.
Hawaiianskt mál
Hawaiianskt (á hawaiianskum: ‘Ōlelo Hawai‘i) er eitt polynesiskt mál, sum er almenna málið á Hawaii. Tað eru bara umleið 8000 fólk sum tosa tað, men kortini er tað tað almenna málið. Tað er ikki hótt, tí tað fær grið á oynni Ni'ihau, sum hevur verið privatogn í eina øld, og øll sum búgva har, tosa hawaiianskt. Seinastu tíggjuárini hevur málið verið í brennideplinum, og nú eru skúlar stovnaðir, og ikki bara á Ni'ihau, har børnini læra at hava tað sum móðurmál.

Áðrenn 1820 var bara hawaiianskt tosað allastaðni á Hawaii, men onga aðrastaðni. Frá 1820 til 1887 vórðu oyggjarnar kristnaðar og hawaiianska málið broyttist. Kristnir missionerar vildu umvenda oyggjabúgvarnar við at umseta bíbliuna til hawaiianskt og við at prædika á málinum hjá teimum innføddu. Í 1826 fekk hawaiianska stavraðið gjørt. Nú kundi málið bæði tosast og skrivast. Frá 1839 til 1840 varð fyrsta grundlógin skrivað á hawaiianskum. Í 114 ár (1834-1948) vórðu tíðindabløð prentað á hawaiianskum. Mállæran kom í 1834 og fyrsta orðabókin í 1865. Nógvar hawaiianskar bókmentir vóru. Málið er skumpað til viks av enskum, og í dag duga færri enn 0,1% av fólkinum hawaiianskt. Í 2000 bleiv tað vældámdari at tosa og tað sigst vera heimsins mest romantiska mál.




 * 1. Ethnologuesa tøl frá 1995.
 * Hawaiisk - Norsk wikipedia


 * Hawaiian language - Ensk wikipedia


 * Hawaii
 * Wikipediu á hawaiianskum
Hornabóltur
Hornabóltur, á donskum og fleiri øðrum málum verður Baseball brúkt, er tjóðarítrótt í USA. Fyrsti dysturin ímillum skipað lið var í New Jersey í 1846. Fyrsta landskappingin var í 1876, og nú á døgum er hornabóltur næstbest umtókta ítróttargrein í Amerika, beint aftanfyri amerikanskan fótbólt. Leikararnir hava handska á hondini og rimagrímu fyri andlitinum. Baseball-leikarar brúka bólttræ og harðan bólt. Siður er, at forsetin kastar fyrsta bóltin, tá ið landskappingin MLB (Major League Baseball) í hornabólti byrjar.


 * mlb.com, Almenna heimasíðan hjá MLB
 * wbsc.org, Almenna heimasíðan hjá WBSC
Matrikulstovan
Matrikulstovan er ein stovnur, sum umsitur matrikulnummar í Føroyum.




 * Beiti, Jógvan í: Hvør er uppgávan hjá Matrikulstovuni? Í: Óðalstíðindi nr. 1, 2004.
Føroya Óðalsfelag
Føroya Óðalsfelag varð sett á stovn í 1985. Felagið er fyri tey, sum hava við føroysku óðalsmentanina at gera. Felagið gevur út blaðið Óðalstíðindi.

Niels Petersen er formaður í Óðalsfelagnum.
Bergur Rønne Moberg
Bergur Rønne Moberg (fyrr Hansen) er føddur í 1965, uppvaksin í Kollafirði. Hann er útbúgvin magistari í norðurlendskum á Københavns Universitet, seinni bleiv hann eisini ph.d. Hann starvast sum eksternur lektari á Institut for Nordiske Studier og Sprogvidenskab í Keypmannahavn.

"Á langbylgju" er fyrsta yrkingasavnið hjá høvundinum, sum í mong ár hevur verið kendur sum ummælari og greinskrivari.


 * Barn av grundsøgum. Greinir, 2008.
 * Ongar planir fyri næsta sunnudag. Yrkingar, 2007.
 * Tá søgan byrjar á staðnum. Greinasavn, 2006.
 * Á langbylgju. Yrkingar, 2006.
 * Bundin av undirsjónum. Um yrkingarnar hjá Karsten Hoydal, 1999.
Saltfiskur
Saltfiskur er fiskur, ið er saltaður. Saltfiskur var í 20. øld ein stór útflutningsvøra úr Føroyum. Italia var størsti marknaðurin fyri føroyskan saltfisk.

Klippfiskur er turkaður saltfiskur.






 * Grikkaland. Í: Gluggin (tíðarrit), mai 1956.
 * Italia. Í: Gluggin (tíðarrit), apríl 1956.
Føroya Landsskjalasavn
Føroya Landsskjalasavn, upprunaliga Færø Amts Arkiv, er almennur stovnur, sum í 2018 broytti navn til Tjóðskjalasavnið.




 * Nolsøe, Páll J.: Føroya Landsskjalasavn. Í: Gluggin, apríl 1956.


 * 
 * Føroya Landsskjalasavn
Listi yvir økir og lutøkir í Sambandsríki Amerika
Listi yvir hjálond og stakríki í Sambandsríkinum Amerika
Høgri
Høgri (bókmál: Høyre; nýnorskt: Høgre), stutt H, er ein politiskur flokkur í Noregi. Høgri varð formliga stovnaður í 1884 og er ein konservativur og borgarligur flokkur. Ungdómsflokkurin hjá Høgra eitur Ungi Høgri (bókmál: Unge Høyre, nýnorskt: Unge Høgre). Í 2004 gjørdist Erna Solberg leiðari.

Norskir forsætisráðharrar úr Høgra hava verið advokatur Christian Schweigaard (1884), advokatur Emil Stang (1889–1891 og 1893–1895), professari Francis Hagerup (1895–1898 og 1903–1905), hermaður Jens Bratlie (1912–1913), advokatur Otto B. Halvorsen (1920–1921 og 1923), keypmaður Ivar Lykke (1926–1928), løgfrøðingur John Lyng (1963), búskaparfrøðingur Kåre Willoch (1981–1986), løgfrøðingur Jan P. Syse (1989–1990) og stjórnmálafrøðingur Erna Solberg (2013–).


 * Politiskir flokkar í Norra
Lettiskt mál
Lettiskt (lettiskt: latviešu valoda) er allment mál í Lettlandi.
Sverri Fon
Sverri Fon var føroyskur mentanarmaður. Millum annað var hann bókavørður og skrivaði søgur, og hann var ábyrgdarblaðstjóri á Glugganum, sum hann gav út saman við Sverra Egholm.


 * Mítt dreymaslott... - ein skótasøga. Í: Gluggin, juni 1956.


 * Føroya landsbókasavn
Gluggin
Gluggin hevur fleiri týdningar.


 * Gluggin er heitið á byrjanarsíðu (portali). Gevur lætta atgongd til fleiri nógv brúktar heimasíður o.a. Sí http://www.gluggin.net
 * Gluggin var fyritøka í Miðvági, ið framleiddi plastvindeygu. Hon er nú ein partur av fyritøkuni Grant. Sí https://grant.fo
 * Gluggin var eitt tíðarrit, sum kom út frá 1955. Sí Gluggin (tíðarrit).
 * Gluggin var ein mentanarsending í Sjónvarpi Føroya 1984-1990. Sí Gluggin (sending).
Gluggin (tíðarrit)
Gluggin var eitt føroyskt mánaðarblað við blandaðum og almennum innihaldi. P/f Lestur gav blaðið út, og í fyrstuni var Sverri Fon ábyrgdarblaðstjóri, og Sverri Egholm var blaðstjóri. Seinni gavst Sverri Egholm í blaðstjórnini, og Oskar Hermannsen kom fyri hann.
Skóti
Skótaarbeiði er frítíðarítriv, sum hevur til endamáls at venja skótarnar upp til góðar samfelagsborgarar.




 * Enni, Jóhs.: Skótarørslan. Í: Gluggin, september 1956.