danish-foundation-models/faroese-dynaword huggingface dataset:
Vilhelm III av Onglandi
Vilhelm III av Onglandi, Vilhelm II av Skotlandi ella Vilhjálmur av Orania (á enskum: William III of England, William II of Scotland ella William of Orange) (4. november 1650–8. mars 1702) var kongur av Onglandi, Skotlandi og Írlandi frá 1689 til 1702. Hann var sonur Vilhjálm II av Orania og Mariu Henriettu Stuart, prinsessa av Orania.
Fine Gael
Fine Gael (úr írskum: írsk familja), er ein kristiligur-liberalur-konservativur politiskur flokkur í Írlandi. Flokkurin varð stovnaður í 1933 og er í løtuni størsti politiski flokkur í írska undirhúsinum (Dáil Éireann). Fyrrverandi írski forsætisráðharrin Enda Kenny hevur verið formaður floksins frá 2002 til 2017. Sama árið gjørdist Leo Varadkar leiðari, sum nú er eisini írski forsætisráðharrin.

Fine Gael er limur í Evropeiska Fólkaflokkinum (EPP).
Listi yvir forsetar Írlands
Listi yvir forsetar Írlands er ein listi yvir statsleiðarar í írska lýðveldið (írskt: Poblacht na hÉireann; enskt: Republic of Ireland) síðan 1938. Niðanfyri sæst yvirlit yvir allar teir 9 írsku forsetarnar (írskt: Uachtaráin na hÉireann; enskt: Presidents of Ireland):

Áras an Uachtaráin er húsið í Phoenix Park í Dublin, har írski forsetin býr.


 * Heimasíðan: president.ie
Georg I av Stórabretlandi
Georg I av Stórabretlandi (á týskum: Georg Ludwig, á enskum: George Louis) (28. mai 1660-11. juni 1727) var kurfúrsti av Hannover fra 23. januar 1698 til 11. juni 1727 og kongur av Stórabretlandi og Írlandi frá 1. august 1714 til 11. juni 1727. Hann var sonur Ernst August, hertogi av Braunschweig-Lüneburg - seinni kurfúrsti av Braunschweig-Lüneburg (Hannover) - og konu hansara Sophiu av Pfalz. Móðir hjá Georg var abbadóttir Jákup VI av Skotlandi/Jákup I av Onglandi og konu hansara Elisabeth Stuart. Tá enska tingið samtykti lógina um protestantisku arvafylgju til ensku trónuna ("Act of Settlement") í 1701, gjørdist Sophia fyrsta í røðini at arva ensku trónuna. Tá ið Sophia andaðist tann 8. juni 1714, gjørdist sonur hennara Georg fyrsti í røðini. Anna drotning doyði tann 1. august 1714, og soleiðis gjørdist Georg tann fyrsti bretski kongurin frá Hannover Húsinum.




 * Georg I. (1660-1727), welfen.de
 * George I (r. 1714-1727), royal.uk
Luksemborgskt mál
Luksemborgskt (Lëtzebuergesch) er eitt av vesturgermansku málunum. Luksemborgskt er móðurmál hjá sløkum 400.000 fólkum og verður fyrst og fremst tosað í Luksemborg, men eisini í teimum pørtum av Belgia, Frankaríki og Týsklandi, sum liggja fram við markinum til Luksemborg.
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson (føddur 12. mars 1975 í Reykjavík) er íslendskur politikari. Hann var forsætisráðharri Íslands frá 2013 til 2016 og formaður fyri Framsóknarflokkin frá 2009 til 2016. Í 2016 noyddist hann at leggja frá sær sum forsætismálaráðharri, tá ið tað varð avdúkað, at hann fjaldi pengar í skattaskjóli. Eftir at hann var farin úr Framsóknarflokkinum, stovnaði Sigmundur Davíð í 2017 nýggjan flokk Miðflokkinn, sum var stóri vinnarin á altingsvalinum í oktober sama árið.




 * Alþingi.is - Sigmundur Davíð Gunnlaugsson
Castlebar
Castlebar (írskt Caisleán an Bharraigh) er ein býur í Írlandi. Býurin liggur mitt í Co. Mayo, í landslutinum Connacht á vesturstrond Írlands. Castlebar hevur umleið 12 túsund íbúgvar og er høvuðsbýur/umsitingardepil og størsti býur í Mayo. Víddin av býarøki er umleið 27 km².


 * Enda Kenny, fyrrverandi forsætisráðharri
 * Charles J. Haughey, fyrrverandi forsætisráðharri




 * castlebar.ie - Heimasíðan hjá býnum Castlebar
Tindadýr
Tindadýrini eru sjódýr og halda seg mesta partin av lívinum niðri á botni. Tey eru ógvuliga vanlig her hjá okkum, bæði innan- og uttansyndis, ofta so nær, at tey liggja turr á fjøru. Navnið kemur av, at í ella undir húðini á teimum eru kálkplátur við knútum á, sum hjá summum eru runnar saman til harða skel við spiskum, liðiligum tindum. Vit býta tindadýrini í tveir flokkar: krossfiskar og igulker.

Krossfiskur hevur ymiskan lit eftir staðnum, sum hann heldur seg á, grágulur, gulreyður yvir í bláreytt. Kroppurin er skiftur í fimm einsskapaðar kropslutir, armar, ið ganga út úr miðstykkinum sum snældur á rokki. Undir teirri bleytu húðini á bakinum er ein mongd av smáum kálkplátum við smáum knútum á: undir búkinum eru pláturnar størri og raðlagdar. Saman gera allar hesar pláturnar eina fasta, men liðiliga skel uttan um dýrið. Leggja vit krossfisk víðopnan, kreppir hann ein ella tveir armar inn undir seg og vendir sær við. Føðin er mest smádýr og ræ.

Igulker eru rundvaksin dýr og so kúput, at tey nærmast líkjast hálvari kúlu. Flata síðan vendir niður, og mitt í henni er muðurin; gotið er uppií krúllinum. Undir húðini er so nógv kálk, at dýrið hevur harða skel uttanum seg. Hon er sett saman av nógvum regluliga skapaðum plátum, sum liggja á rað allan vegin kring dýrið úr krúllinum niður í munnin. Á einum livandi igulkeri sæst alt hetta ikki fyri súgfótum og kálktindum. Tilsamans eru 20 røð av kálkplátum. Í teimum smølu plátunum eru hol til súgføturnar, ið standa í samband við sjóæðrar inni í dýrinum, sum á krossfiski. Igulker er botndýr og skríður við súgfótum og teimum tindum, ið venda niðureftir.
Krabbadýr
Krabbadýrini eru stórur liðdýraflokkur og tann, sum í fjølbroytni kemur skordýrum næst. Men meðan flestu skordýr liva á landi, eru flestu krabbadýr sjódýr. Tey eru sera ólík í vakstrarlag og stødd og hava nógv bein, tíggju ella fleiri. Tey stóru anda við táknum, tey smærru við húðini. Kitinhúðin á teimum stóru krabbadýrunum hevur so nógv kálk í sær, at hon verður til harða skel. Flestu krabbadýr hava stóra broyting. Vit skifta tey í ringkrabbar, skelkrabbar og smákrabbar.

Skelkrabbar eita so, tí teir hava stóra skel um høvd og frampart. Til henda bólkin hoyra tey flestu av teimum stóru og mest kendu krabbadýrunum á okkara leiðum. Jómfrúhummarin er av størstu krabbadýrum hjá okkum, hann er vanligur innansyndis, har botnurin er bleytur, mest í Tangafirði og norður gjøgnum Sundalagið. Hann er ljósreyður omaná og hvítur undir búkinum. Við grunnari skoru er høvdið avmarkað frá kroppinum, sum er skiftur í framkropp og bakkropp. Aftast er breið sundbløðka at svimja við. Um høvdið og framkroppin er stór skel, sum gongur úr bakinum niður við báðum liðum. Undir henni báðumegin eru táknurnar.

Kongakrabbin uttan fyri Alaska í Norðuramerika er størsta krabbadýr, vit vita um. Hann er óføra stórur, vigar frá 4-9 kg og verður veiddur í túsundatali til matna.
Hvítingsbróðir
Hvítingsbróðir (latín Trisopterus esmarkii) hevur tríggjar ryggfjaðrar og tvær gotfjaðrar. Uggafjaðrarnar sita fremri enn fremsta ryggfjøður og røkka aftur til gloppið millum fremstu og mittastu ryggfjøður. Búkfjaðrarnar eru nakað fremri enn uggafjaðrarnar og eru langar og smalar. Fremsti teinur er longstur og røkkur á smáum fiskum ikki til gotið og á stórum fiskum aftur um gotið. Sterturin er eitt sindur innbogin, og strikan er nakað bogin frá miðjari síðu og yvir uggafjaðrarnar. Gotið er beint undir aftara enda á fremstu ryggfjøður. Hann hevur stutta finnu. Eygnatvørmátið er størri enn gronin. Hann hevur lítið undirbit, og kjafturin er á skák uppeftir.

Hvítingsbróðir hevur stóran týdning fyri ídnaðarfiskiskapin. Hann er botnfiskur og uppsjóvarfiskur á dýpi niður á 300 m, tó sjáldan djúpari enn 250 m. Hvítingsbróðir er í Barentshavinum, sløðist til Eysturgrønlands og er undir Íslandi, suður í Norðsjógvin, Skagerrak og Kattegat, kring Bretsku Oyggjarnar suður til Biskeiavíkina. Hann er vanligur á føroyska landgrunninum og sæst eisini á Føroyabanka.
Stóri kongafiskur
Stóri kongafiskur (latín Sebastes marinus) verður upp í 100 cm langur, men vanliga 40-55 cm. Stóri kongafiskur hevur eina ryggfjøður við hørðum teinum fremst, eina gotfjøður við hørðum teinum fremst og stórar, rundligar uggafjaðrar. Búkfjaðrarnar eru nakað minni. Á kápubeinunum mitt á kápuni eru 5 píkar, tann niðasti vísir beint niðureftir. Eygnatvørmátið er umleið 26% av høvuðlongdini. Hann hevur undirbit. Ein lítil beinknúta er fremst á undirkjaftinum.

Kongafiskasløgini fáa livandi ungar. Hann líkist lítla kongafiski og trantkongafiski. Stóri kongafiskur er frá Grønlandi til Svalbarðs, Murmansk og Novaja Semlja. Um Ísland, Føroyar og Hetland inn í Norskurennu, Skagerrak. Hann er eisini í Vesturgrønlandi og nakað suður við Norðuramerika, frá Baffinslandi og Labrador í Kanada til New Jersey í USA.
Mike Pompeo
Mike Pompeo er uttanríkisráðharri í USA. Hann er fyrrverandi yvirmaður í herinum og er útbúgvin á virðimetta herakademinum, West Point. Hann fór úr herinum eftir fimm ára tænastu - uttan at hava verið sendur í kríggj - og fór síðan at lesa løgfrøði á Harvard University. Síðan stovnaði Mike Pompeo sína egnu fyritøku í Wichita í Kansas. Hann varð í 2010 valdur inn í Umboðsmannatingið við eitt nú fíggjarliga sterkum stuðulum í oljuídnaðinum. Í januar í 2017 varð hann settur sum stjóri í CIA.
Libertanski Flokkurin
Libertanski Flokkurin hevur stillað upp til øll forsetaval í USA síðan 1971, og hóast flokkurin hevur fingið fólk vald í býráð og statir, so hevur flokkurin klárað seg illa, tá ið forseti skal veljast. Flokkurin selur seg við einum boðskapi um stórt frælsi og lítla uppíblanding frá stjórnini. Ella sum slagorðið sigur: “Minimum government – maximum freedom”.

Flokkurin gjørdist triðstørsti flokkur við 3,3% av atkvøðunum í 2016.
Rex Tillerson
Rex Tillerson (f. 23. mars 1952) er ein amerikanskur politikari, fyrrverandi uttanríkisráðharri í USA. Hann er føddur í Wichita Falls, Texas í 1952. Tillerson er útbúgvin sivilverkfrøðingur og byrjaði at arbeiða hjá Exxon í 1975. Í 1989 byrjaði hann at vinna seg fram í fyritøkuni, og í 2006 bleiv hann so bæði nevndarformaður og forstjóri í Exxon. Ein roynd, sum varð stuðlað av m.a. Rockefeller-familjuni, varð gjørd at skilja hesi bæði størvini at, men uppskotið fekk ikki neyðuga meirilutan, og tískil slapp Tillerson at halda fram í báðum sessunum.

Hann er kristin og giftur við Rendu St. Clair, og tey hava fýra børn saman.
Luksemborgsk Wikipedia
Luksemborgsk Wikipedia er tann luksemborgskmæltað útgávan av tí alheimsfevnandi alfrøði-verkætlanini Wikipedia. Útgávan varð stovnað í 2004.


 * 1 grein - 21. juli 2004
 * 1.000 greinar - 17. september 2004
 * 10.000 greinar - 23. juli 2006
 * 25.000 greinar - 3. desember 2008
 * 50.000 greinar - 10. september 2017
 * 55.164 greinar - 7. desember 2018


 * Luksemborgsk Wikipedia, lb.wikipedia.org
 * Søga, lb.wikipedia.org
 * Mílasteinar, lb.wikipedia.org
 * Stats LB Wiki at a glance stats.wikimedia.org
Retoromanskt mál
Retoromanskt (Rumantsch, Rumauntsch ella Romontsch) er eitt romanskt mál, sum verður talað í summum fjarløgdum bygdaløgum uppi í fjøllunum í Sveis, fyrst og fremst í landspartinum Graubünden. Retoromanskt er fjórða almenna málið í Sveis.


 * Rumantsch - ekte avkom av Romas latin i Alpene, retoromansk.blogspot
Svartkalvi
Svartkalvi (latín Reinhardtius hippoglossoides) verður í mesta lagi umleið 125 cm langur. Hann er botnfiskur millum 200 og 2000 metrar, men er eisini uppi í sjónum, heilt upp í vatnskorpuna. Um bakið er hann myrkabrúnur, næstan svartur. Á blindusíðu er hann dimt brúnligur, tó væl ljósari enn um bakið. Trolog garnaveiddur svartkalvi er ofta nakað sjávaður og litfarin, og ein farri av bláligum, viólbláum hómast tá. Svartkalvin er tann flatfiskur, ið hevur mest lit blindumegin.

Svartkalvi er høgravendur flatfiskur. Vinstra eyga kemur ikki heilt yvir á ovaru síðu, sum á øðrum flatfiskum, men verður verandi á kantinum á høvdinum. Hann hevur stóran kjaft við hvøssum tonnum, og týðiligt undirbit. Ryggfjøðurin byrjar beint aftan fyri vinstra eyga. Gotfjøðurin er frá gotinum aftur til klingruna. Uggafjaðrarnar eru nakað smáar og eru umleið eins til støddar. Hann hevur smáar búkfjaðrar. Sterturin er bert eitt lítið sindur innbogin aftan. Strikan er bein. Rangir svartkalvar síggjast av og á.

Svartkalvi verður nógv veiddur og er dýrur fiskur. Svartkalvi er allastaðni undir Føroyum, har sjógvurin er kaldur. Annars er hann frá Svalbarði til Murmansk og Norskurennu. Hann er vestan fyri Írland, á Hattonbanka og grynnum haðani norðureftir. Hann er við Jan Mayen, undir Íslandi og í Grønlandi. Frá Baffinslandinum til New Jersey. Í norðaru pørtunum av Kyrrahavinum er hann eisini.
Gullaksur
Gulllaksur (latín Argentina silus) er vanligur í vestara parti av Barentshavinum, við Norra, í Skagerrak, norðara parti av Norðsjónum, vestan fyri Skotland og Írland, undir Føroyum, Íslandi og Grønlandi. Í vestara parti av Atlantshavi er hann í Davisfirði, við Nova Scotia, Grand Bank og George’s Bank í Kanada. Hann er á djúpum vatni úr 150 m. niður á 1400 m. Gulllaksur stendur bæði við botn og eisini eitt sindur uppi í sjónum, leysur av botni. Óvist er, um gulllaksur undir Føroyum er ein sjálvstøðugur stovnur ella um samband er við leiðirnar rundan um okkum. Í ICES verður gulllaksur við Føroyar viðgjørdur sum partur av einum felags stovni. Gulllaksur verður lívfrøðiliga roknaður sum ein djúpvatnsfiskur, sum lond hava bundið seg til at fiska við serligum fyrivarni.

Við Føroyar er gulllaksur bæði á Landgrunninum, við bankarnir vestanfyri og á Wyville Thomson rygginum. Gulllaksur undir Føroyum er fingin frá 60 m. dýpi niður á einar 850 m., men mest á 300-700 m. dýpi.
Svartkjaftur
Svartkjaftur (latín Micromesistius poutassou) verður upp í umleið 50 cm. Í veiðuni er hann vanliga 20-35 cm langur. Hann er uppsjóvarfiskur og botnfiskur, vanliga úr 200 m. niður á 400 m. dýpi, men eisini úr vatnskorpuni niður á umleið 1000 m. Livandi í sjónum hevur svartkjaftur heilt annan lit enn tann trolveiddi fiskurin. Livandi minnir hann mest um hvíting, tó heldur grønari. Trolveiddur fiskur missir roðsluna og av tí eisini sínar litir, og tá sær hann soleiðis út: bakið er óblankt blálitt, ljósari bláur, og silvurkendur er hann um síðurnar og hvítgráur undir búkinum. Hann er svartur inni í kjaftinum og táknaholunum.

Svartkjaftur hevur tríggjar smáar ryggfjaðrar. Tær báðar fremru eru stuttar og ganga upp í ein spíss. Tann aftasta er long. Hann hevur tvær gotfjaðrar. Tann fremra er um ein triðing av heildarlongdini. Tann aftara er umleið somu longd sum aftasta ryggfjøður. Fremra gotfjøður kemur fram undir uml. hálvar uggafjaðrarnar. Siljafiskar hava langar búkfjaðrar, rognafiskar hava stuttar. Kjafturin er fremst á gronini. Hann hevur undirbit. Sterturin er eitt sindur sýldur. Gotið er umleið undir fremra enda á fremstu ryggfjøður, kanska heldur fremri.

Svartkjaftur er um alt tað føroyska sjóøkið, bæði við botnin og uppi í sjónum. Annars er hann um tað mesta av havinum, í Barentshavinum, undir Eysturgrønlandi og Íslandi, í Biskeiavíkini, Norðsjónum og Skagerrak suður í vestara part av Miðjarðarhavinum, og nakað suður við Vesturafrika. Undir Vesturgrønlandi og suður til USA.
Sild
Sild (latín Clupea harengus) er vanlig víða um í norðara parti av Atlantshavinum. Undir Føroyum eru 3 sildagreinar. Ein grein gýtir um várið, og av henni er nógv til her. Hin greinin gýtir á heysti og sumri. Av henni er ikki nógv til her. Triðja greinin verður nevnd havsildin. Vísindaliga verður hon skipað undir teir 3 sildastovarnar, vit nevna atlantoskandisku stovnarnir. Havsildin gýtir yviri undir Noregi á vári, hon kemur í føroyskt sjóøki bæði at gýta og leita sær eftir føðslu. Sild er úr vatnskorpuni niður á meira enn 200 m. Norðhavssildin stendur stundum heilt niður á 450 m. Er vanliga djúpari um dagin enn um náttina. Sild er uppsjóvarfiskur og virðismikil fiskur.

Sild er langur og smidligur fiskur, hon er væl hægri enn breið. Hon hevur eina lítla ryggfjøður mitt á bakinum, eina lítla gotfjøður, ið situr aftur móti klingruni, smáar búkfjaðrar, ið sita beint aftan fyri fremra enda á ryggfjøðurini. Hon hevur undirbit.

Sild er í Atlantshavinum úr Biskeiavíkini til Grønlands, norður móti Jan Mayen, Svalbarði og eystur móti Novaja Semlja, í Hvítahavinum og Karahavinum. Eisini er hon í Eystarasalti og Norðsjónum. Vestanfyri úr Grønlandi til Suðurcarolina. Hon er eisini undir Íslandi, Føroyum og Noregi.
Grindahvalur
Grindahvalur, ella langbøkslaður grindahvalur (Globicephala melas), er eitt av størstu djórunum í springarafamiljuni. Hann er ein ímynd av føroyskari mentan og hevur hjálpt føroyingum at yvirliva í fleiri øldir. Grindahvalir liva í familjubólkum, sum eru samansettir av honum, ungum teirra og av eldri hvalum. Ein vanligur bólkur hevur næstan 70% hondjór, og fyri at sleppa undan innannøring makast hesar bert við hannum úr øðrum bólkum. Líknandi familjubólkar, har honirnar hava avgerandi leiklutin, eru óvanligir í djóraheiminum.

Grindahvalur er ikki friðaður. Einstakar grindir verða dripnir í Grønlandi, men annars verður grindahvalur nú á døgum bara hildin til í Føroyum.


 * Grindadráp
Bleikja
Bleikja (latín Salvelinus alpinus) hevur ymsar litir eftir umstøðunum, árstíð, kyni, stødd, aldri og staði. Hon er dimm blá-brún-grá um bakið, blágrá um síðurnar, við smáum, reydligum blettum, men eisini við stórum, ljósum blettum. Undir búkinum er hon ofta silvurlitt. Bleikja er høvuðlítil og hevur lítlan kjaft. Í Føroyum var bleikjan upprunaliga bert í Leynavatni. Har verður hon neyvan størri enn 40 cm, vanliga um 20-30 cm. Hon er slept í vøtn og byrgingar, og í onkrum støðum verður hon væl størri enn í Leynavatni, kanska um 60 cm.

Flestastaðni er hon bert í feskum vatni, men summastaðni, t.d. í Grønlandi, er hon eisini í sjónum. Bleikja er í Grønlandi, Íslandi og Føroyum. Á Svalbarði, Novaja Semlja, á Sibirisku oyggjunum og heilt eystur í Beringssundið. Um alt Noreg, í Finnlandi og Svøríki. Í Írlandi og norðara parti av Bretlandi. Í alpunum í Sveis. Bleikja er innflutt til Kanada, Alaska, Maine og New Hampshire.
Állur
Állur (latín Anguilla anguilla) heldur til bæði í sjógvi og feskum vatni. Hann gýtir í Sargassohavinum, og yngulin rekur við streyminum til Evropa, har hann sum glasállur fer upp í feskt vatn, og har heldur hann til, til hann fleiri ár seinni aftur fer á sjógv at fara aftur í Sargassohavið at gýta. Állur verður í mesta lagi 140-150 cm langur. Tá ið hann sum glasállur fer úr sjónum upp í feskt vatn, er hann um 7 cm. Fleiri ár seinni, tá hann aftur fer á sjógvin, eru siljafiskarnir ikki størri enn 60 cm. Í Føroyum eru rognafiskarnir sjáldan longri enn 65 cm, men kunnu verða upp í 125.

Állur er langur og klænur fiskur. Tvørskurðurin er mest sum rundur. Ryggfjøðurin er frá stertinum og umleið 2/3 fram á bakið. Hann hevur eina gotfjøður, ið byrjar beint framman fyri miðjuna á fiskinum og gongur aftur á endan. Sterturin er lítil, samanvaksin við ryggfjøðurina og gotfjøðurina. Hann hevur tvær smáar, avrundaðar uggafjaðrar og hevur ikki búkfjaðrar. Hann hevur lítið høvd, smá, rund eygu og undirbit. Tá állurin búnast og gerst blankur, vaksa eyguni munandi.

Állur líkist haválli, men kennist frá honum m.a. á tí, at uggafjaðrarnar koma ikki aftur undir ryggfjøðurina. Í Føroyum hevur állurin lítlan týdning, men nógvastaðni í Evropa verður hann nógv veiddur. Hann er úr Sargassohavinum til Móritania, fram við Evropa, í Íslandi og Føroyum til Norðurnoregs og í Hvítahavinum. Í Eystarasalti, Miðjarðarhavinum og Svartahavinum.
Ahorn
Ahorntræ (latín Acer pseudoplatanus) verður stórt og sterkt. Ahorntræ hóskar væl, har gras er, ella sum í Havn, á Vaglinum. Bløðini átøk merkinum í tí kanadiska flagginum.

Telist millum tey leyvtræsløgini, ið hava verið roynd longst her á landi.

Stórvaksið og breiðvaksið leyvtræ, ið eldist væl. Harðført, men missir vakstrarlagið í slitvindi. Skuggar nógv, og tískil minni hóskiligt, har lítið pláss er. Fólka seta ofta ahorntræ í urtagarðin, tí tað er vakurt. Men sum árini líða, breiðir kúnan seg so nógv, at hon skuggar fyri øðrum plantum. Røturnar breiða seg meir enn krúnan, og tær taka nógva føðslu úr jørðini. Eingi ávís krøv til vakstrarlíkindini, men trívst tó best í moldkendari jørð og góðari lívd. Tær løttu veingjaðu fruktirnar á ahorn tyrla í vindinum og verða ofta førdar langt burtur. Natúrlig útbreiðsla: Miðevropa.
Leyvtrø
Leyvtrø eru eyðkend á bløðunum, hvussu tey eru vaksin, og hvussu tey standa á greinunum. Bløðini á leyvtrøum eru so ymisk, bæði hvussu tey eru skipað og æðrað. Roynitræ, ahorn og pílatræ eru leyvtrø. Um veturin eru trøini í dvala. Leyvtrøini missa bløðini, tí so setur nógv minni vatn út úr teimum. Mesta vatnið setur út gjøgnum bløðini. Men á teimum klønu greinunum á leyvtrøunum sita knappar, og inni í knøppunum liggja bløðini, sum spretta, tá ið várið kemur. Nógv nálatrø og leyvtrø standa grøn allan veturin. Men hesi sløgini eru lágvaksin. Tey breiða seg um garðin og liggja væl niður yvir moldina og verja hana, so hon fýkur ikki burtur.

Vanligastu leyvtrøini í Norðurevropa eru eik og bók. Fýra leyvtrø vóru vanlig í Føroyum uml. 1850: urtapílur, loðpílur, pálmapílur og arktiskur pílur. Tey bæði seinastu eru nærum avoydd av seyði.


 * Trø
Láturkópur
Láturkópur (latín Halichoerus grypus) er tann einasti kópur í Føroyum. Láturkópur er morgráur um bakið við dimmum blettum, men ljósari undir búkinum. Hann heldur til í gjáum, sum myrk hol ganga frá langt inn í bergið, og tey eru nevnd látur. Kópurin heldur seg javnan uttan um látrini, og tá ið líður móti mikkjalsmessu, fer opnan inn á botn og upp á turt at leggja. Sum navnið sigur, so heldur hann til, har ið látur eru. Láturkópur er einasti kópur, sum nørist undir Føroyum; her verður stovnurin hildin at vera 3000-5000 kópar. Opnan kann gerast meira enn 40 ára gomul, men brimilin verður sjáldan meira enn 20 ára gamal. Láturkópur, ið vanliga veiðir fisk á botni, er kringur at leita eftir føði og kavar lættliga niður á fleiri hundrað metra dýpi.

Láturkópur kemur longst suður av øllum kópum í Norðurhøvum, og hann er fjølmesti kópur undir Vesturevropa. Hann er í 3 økjum í Norðurhøvum: 1) norðan úr strondunum í Labrador í Kanada suður til Rhode Island í USA, 2) fram við strondunum í Norðurevropa frá Íslandi og Norðurnoregi til Normandí, og 3) í Eystarasalti.


 * Steinkópur
Føroya Sjósavn
Føroya Sjósavn varð sett á stovn í 2006, við ti endamáli, at sýna fram dýr og plantur sum liva í sjónum á okkara leiðum. Føroya Sjósavn heldur til í gamla íshúsinum á Argjum. Savnið er eitt stað, har millum annað skúlaflokkar, barnagarðsflokkar og aðrir bólkar kunnu koma á vitjan, eins og almenningurin kann vitja Sjósavnið. Føroya Sjósavn er skipað sum grunnur við nevnd og einum dagligum rakstri. Framsýningarnar hava síðan 2006 verið í íshúsinum á Argjum. Serligur dentur verður lagdur á at hava livandi framsýningar.

Eini 200 fiskasløg eru fingin undir Føroyum. Fleiri teirra eru at síggja í kørum savnsins.

Tórshavnar kommuna er høvuðsstuðul hjá savninum.
Kongaminnið
Kongaminnið er ein stórur minnissteinur sum minni yvir fyrstu donsku kongsvitjanina í Føroyum, ið fór fram tann 25. juli í 1874.

Minnissteinurin varð reistur í 1882. Kongaminnið stendur framvegis á sama heyggi, har tað hevur staðið síðani 1882 sum ein minnisvarði. Til áminningar um fyrstu donsku kongavitjan í Føroyum. Formurin - obeliskurin - er klassiskur, fornur, og stavar frá gamla Egyptalandi.
Jólabukkur
Ein jólabukkur er (nú á døgum) ein geitarbukkur gjørdur av hálmi, ið er festur við reyðum bondum. Fyrr í tíðini varð heitið vanliga brúkt um ein persón, ið gekk ílatin sum bukkur, og saman við øðrum gekk húsanna millum um jóltíðir, við tí endamáli at fáa mat og drekka.

Jólabukkurin er nærum einans kendur í Norðurlondum. Upprunin er ókendur, men siðurin er ógvuliga gamal, og jólabukkurin er sostatt eitt av elstu norrønu jólasúmbolunum. Ein møguleiki er, at jólabukkurin stavar frá einum víkingasiði, at ofra ein bukk á jólum, sum ímynd av bukkunum hjá torugudinum Tóri, fyri at fáa eitt gott ár; eitt annað boð er at jólabukkurin kann vera uppkomin í kirkjuliga jólaspælið í miðøld, sum ofta hevði ein hyrntan devul, ið hevði ymsar líkleikar við jólabukkin.
Mýrisólja
Mýrisólja, sum er vísindaliga heitið á Sóljuni hevur latínska heitið Caltha palustris. Fyrri partur av navninum sipar til at plantan mest veksur í vátlendi, meðan annar partur av navninum helst sipar til sól. Aloftast verður hon bert rópt Sólja ella Sóleyga. Mýrisóljan er tjóðblóma føroyinga. Tað bleiv avgjørt í 2005, tá skipað varð fyri atkvøðugreiðslu um hvør blóma skuldi verða tjóðblóma. Átta ymiskar blómur vóru í uppskoti. Úrslitið varð, at sóljan lá klárt á odda og gjørdist okkara tjóðarblóma.

Mýrisóljan hoyrir til Ranunculaceae (sóljuætt). Vísindaliga navnið Ranunculaceae stavar frá latínska orðinum ranunculus, sum merkir lítil froskur. Orsøkin til navnið er, at flestu innan hesa ættina vaksa í vátligum lendi. Sóljan veksur serliga í láglendi, tó so, hon finnst eisini í hæddum, har seyður ikki sleppur framat.

Skilur seg frá eitt nú skriðsólju, iglasólju og hinum sóljunum í ættini við, at hon er menniligari við sínum sermerktu stóru nýravaksnu bløðum og stóru gulu blómu. Sóljan var longu vanlig kring alt landið fyri o.u. 10.000 árum síðani í tí sonevnda “preboreala” tíðarskeiðinum, men tá fólk nomu land her, hvarv hon næstan.

Mýrisólja blómar í mai og juni. Hon kann gerast 10 til 50 cm høg. Hon veksur í veitum, eftir áarbakkanum og í mýrum. Aðrar kendar blómur innan sóljuættina í Føroyum eru t.d. skriðsólja, svínasólja, kirkjubøsólja, snjósólja og iglasólja.


 * Sóljuættin
 * Plantulívið í Føroyum
Aksgrógvin bløðkuurt
Aksgrógvin bløðkuurt (frøðiheiti Bistorta vivipara) er ein planta, sum veksur víða hvar í Føroyum. Einasta plantuslag í Føroyum, ið hevur verið kannað fyri litilstal, er aksgrógvin bløðkuurt. Kanningar vístu, at henda planta er fleirlitin í Føroyum. Munur er eisini á, hvussu fleirlitin aksgrógvin bløðkuurt er ymsastaðni í Føroyum. Eysæð er, at eisini fleiri onnur sløg í Føroyum eru fleirlitin, men kanningar eru ikki gjørdar av hesum enn. Blómurnar reydligar ella hvítar, standa í aksi, 8 sáðberar. Niðast á aksinum eru reyðir ella brúnir nøringsknappar, sum detta av og spíra til nýggjar plantur. Í heiða- og graslendi uttangarðs, í skursli, bæði niðarlaga og overlaga, tó mest í erva, og ofta síggjast bert bløðini. Bl. juni til juli.

Fleiráraplanta, 5-20 cm. Jarðleggurin bendur, bølluvaksin. Loftleggurin ógreindur, upprættur. Bløðini mjátt váknvaksin, summi stundim vákn- til eggvaksin, tey niðaru langstelkað, heldur ljósari á niðara borði, blaðrondin afturábrett.


 * Plantulívið í Føroyum
Grámosi
Grámosi (frøðiheiti Racomitrium lanuginosum) hevur ikki rættiliga rótskipan og ber hvørki blómur ella fræ. Fjallagróðurin í Føroyum er fyrst og fremst grámosi. Men eisini graslíðirnar hava sum ein stóran part av gróðrinum, og koma vit uppá hægstu fjallatindar, so gerst grámosin ráðandi. Sum tilfeingi hava mosar eisini havt stóran týdning nógvastaðni. Í longri tíðarskeið gerast mýrilendi til mógv tí tað er súrt, og einki oxygen sleppur til, í tílíkum umstøðum verður lívrunnið carbon ikki niðurbrotið. Við tíðini verður samantrýsti mosin til mógv. Tá ið mógvurin verður skorin verður hann torv og torv hevur verið ein týðandi orkukelda í Føroyum og aðrastaðni við.

Uppi á sjálvum tindinum kann hærdur grámosi, ið klæðir tindin, vera grundarlagið undir einum plantusamfelagi, har fjallastør, reyðvingul og ofta eisini urtapílur og aksgrógvin bløðkuurt vaksa.


 * Plantulívið í Føroyum
Lyngjavni
Lyngjavni (frøðiheiti Lycopodium annotinum) er ein planta. Lyngjavni er bert funnin einaferð í Føroyum. Meturlangur, krúpandi leggur við stívum, oddmjáum bløðum í fimm røðum. Á greinunum eru rødini 8. Øksini eru einslig á leggendanum, leggleys og mjærri enn sjálvar greinarnar, gulgrøn, men tey dimmast við aldurin. Lyngjavni er funnin í 1903 í Svínáum, men ikki við vissu síðani. Staðfest er, at lyngjavni (og reyð várhagasólja) eru útdeyð í Føroyum.


 * Plantulívið í Føroyum
Leggstutt fransagras
Leggstutt fransagras (frøðiheiti Primula vulgaris) er helst horvið av sínum upprunavakstrastaði, sum var í Traðarhamri á Sandi. Orsøkin var tann, at fólk tóku hana inn í urtagarðar. Henda planta er eisini at finna í urtagarðinum hjá Føroya Náttúrugripasavni. Hon er 10-25 cm. Blómuleggurin blaðleystur. Øll bløðini stovnstødd, 5-25 cm long, øvut eggvaksin til spakavaksin, óregluliga tent, snøgg á ovara borði uttan á æðrunum. Blómurnar gular, einstakar á legginum, meira ella minni upprættar; bikarið trektvaksið, dúnhært eins og teir longu blómuleggirnir. Bl. í juni.


 * Plantulívið í Føroyum
Reyð várhagasólja
Reyð várhagasólja (frøðiheiti Taraxacum rubifolium) er serføroysk, og tað merkir, at hon veksur onga aðrastaðni enn í Føroyum. Tá ið hon vaks í náttúruni, vaks hon á økinum millum Føroya Læraraskúla og Landssjúkrahúsið í Tórshavn. Í sambandi við byggingina vóru fólk varug við, at henda sera sjáldsama planta fór at hvørva frá sínum vakstrastaði. Tí varð hon tikin inn í urtagarðar, og enn er hon at finna á plantufrøðiliga urtagarðinum hjá Føroya Náttúrugripasavni.

Av hesari slektini (várhagasólja) eru funnin í Føroyum 4-5 sløg, sum eru hvørt øðrum sera lík. Eyðkenni eru hesi: bløðini øll stovnstødd, dimmagrá á ovara borði, grá-grøn á niðara, klóskerd við styttri ella longri flippum. Blaðstelkar og miðæðrar eru stundum reydlig á liti. Kurvaleggirnir eru so at siga blaðleysir og ógreindir, klænstir uppi við kurvina.


 * Plantulívið í Føroyum
Vanligur heiðalyngur
Vanligur heiðalyngur (frøðiheiti Calluna vulgaris) er vanligur á láglendi í flestu oyggjunum í Føroyum. Vanligastu og mest eyðkendu planturnar á lyngheiðunum í Føroyum eru heiðalyngur, vanligur og tvíkynjaður berjalyngur. Øki við stórvaksnum heiðalyngi eru ikki nógvastaðni í Føroyum. Heiðalyngur og berjulyngur eru tó nógva aðrastaðni sera vanligar planur. Vanligur heiðalyngur veksur upp í o.u. 200 m. hædd.

Plantur sum heiðalyngur og berjalyngur trívast best um miðalhitin fyri heitasta mánaða liggur millum 12-13 °C. Vanligur heiðalyngur hvørvur oman fyri 200 m. hædd.


 * Plantulívið í Føroyum
Tvíkynjaður berjalyngur
Tvíkynjaður berjalyngur (frøðiheiti Empetrum hermaphroditum) finst kring alt landið, meðan tann vanligi berjalyngurin (Empetrum nigrum) bert er funnin á Streymoy og í sunnaru helvt av landinum. Í okkara grannalondum fyri eystan veksur vanligur berjalyngur bert í Finnlandi, Danmark og Suðursvøríki, men tvíkynjaður berjalyngur veksur í Finnlandi og meginpartinum av Svøríki og Noregi. Tvíkynjaður og vanligur berjalyngur líkjast nógv, men ein avgerandi munur er, at vanligur berjalyngur er tvíbýlisplanta, eins og vanligur baraldur. Tvíkynjaður berjalyngur afturímóti hevur, sum heitið sigur, tvíkynjaðar blómur.

Tær fyrstu ljósareyðu blómurnar byrja at vaksa fram um apríl-mai og í juli-august eru vælkendu skyggjandi svørtu krákuberini búgvin. Tey búnu berini smakka væl hjá bæði fólki og djórum, og júst hetta er umráðandi, tá fræini skulu spjaðast. Til dømis tá fuglur etur berini, gongur nakað av tíð áðrenn fræini eru komin í gjøgnum sodningarleiðina á fuglinum. Hesa tíðina hevur hann helst eisini førka seg burtur frá berjalynginum, og soleiðis verða fræini borin við fuglinum yvir størri øki. Gamalt er at henta krákuber og brúka tey antin rá ella kóka til greyt ella súltutoy.


 * Plantulívið í Føroyum


 * Einiber og krákuber, jenskjeld.info
Tvíbýlisnota
Tvíbýlisnota (frøðiheiti Urtica dioica) veksur vilt í Føroyum, men tað er ikki nógv til av henni. Ikki heilt vanlig, har hon er; ofta í gomlum bygdum. Leggurin er 4-strentur við hvøssum røðum. Bløðini andstødd við akslabløðum. Tey eru egg- ella hjartavaksin, sagtent og dimmugrøn á liti. Tey hava eyðkend hár, sum valda sviða í holdið á fólki, sum nema við tey. Blómuskipanirnar eru langar, 2-3 í hvørjum blaðgripi. Kall- og kvennblómur hvørjar á sínum einstaklingi (tvíbýlisplantur). Bl. í juli til august. Veksur í tøðuríkari mold nærindis húsum og í fjølbjørgum.

Er ikki nevnd nakrastaðni sum átuplanta, men varð sumstaðni nýtt sum súpanarurt, helst ovastu partarnir av plantuni. Tá ið hon verður kókað, verður meyrisýran, sum annars brennir, tá ið hon nemur við hold, óvirkin. Tað er ikki vanligt at dyrka notur, tí noturnar kunnu skjótt taka yvir allan garðin. Kann nýtast til salat; kann eisini gerast til á sama hátt sum spinat ella nýtast til súpanarbót. Summi henta notur um summari, turka og mjølva í eini hvirlu, og brúka turkaðu og mjølvaðu notuna sum kostískoyti í vetrarmánaðunum. Og í handlunum uttanlanda kanst tú eisini keypa tær notur (og sjáldsom plantusløg) hentað úr náttúruni og helst á serstøkum lendum.


 * Plantulívið í Føroyum
Aksmynta
Aksmynta (frøðiheiti Mentha spicata) er ein fleiráraplanta. Hon er vanliga um 27-90 cm. Leggurin upprættur, vanliga snøggur, men stundum hærdur. Bløðini snøgg, váknvaksin, grøn, hvasstent. Blómuskipanin er aks á greinarendunum; blómukransarnir meira ella minni sundirskildir. Blómurnar bláreyðar, men plantan blómar ikki væl í Føroyum. Við sterkum anga. Lok við vegjaðarar. Við vissu einans funnin í Sørvági.

Fólk hava havt plantuna við sær til Norðurlond í miðøld ella fyrr. Hevur verið nýtt til te og sum kryddurt.


 * Plantulívið í Føroyum
Kannubjølluvísa
Kannubjølluvísa (frøðiheiti Equisetum arvense) er ein várplanta á vátlendi og fram við gøtum. Loftleggirnir, ið koma tíðliga á vári, eru ljósir á liti og spretta úr dimmbrúnum, fleirára jarðleggi, sum djúpt niðri í jørðini ber smáar, holdkendar knyklar, kannubjøllur. Á hesum várleggjum sita tey gróbæru bløðini saman í aksi á leggendanum. Grógoymslurnar eru innaní. Ikki fyrr enn seinni koma teir gróleysu leggirnir upp. Teir hava tættar, 4-strentar greinar og trongar liðaslíðrar, meðan teir fyrru hava víðar, skopandi liðaslíðrar.

Í 1700-talinum skrivaði sveisiski plantufrøðingurin von Haller at rómverjarnir brúktu mýribjølluvísu (Equisetum fluviatile) til matna. Kannubjøllur og várleggir av kannubjølluvísu (E. arvense) hevur verið brúktir til matna fleiristaðni. I Føroyum eru prógv um at tey undir 1800-talinum ótu vøksturin tá tey um vári arbeiddu í bønum. Í Norður-Amerika og Eysturásia brúktu tey eisini Equisetum arvense (Kannubjølluvísa) til matna. Kannubjøllan, sum er eitt kýli á jarðlegginum, var tað, sum varð etið. Jarðleggirnir vaksa bæði djúpt og víða í moldini. Kýlini eru stór sum kirsuber, hvít innan við myrkari hinnu uttaná, og tey eru søt.


 * Plantulívið í Føroyum
Hjartatjarnaks
Hjartatjarnaks (frøðiheiti Potamogeton perfoliatus) veksur víða hvar í vøtnum. Næstan øll bløðini stelkleys, tunn, hjarta- ella eggvaksin við týðuliga groyptari grund, stundum smárukkut í rondini. Aksleggurin tykist stundum eitt sindur framtjúkkur; blómurnar smáar, tvíkynjaðar; fruktin fjøldarfrukt, leggleys.

Leggurin greindur, tættsettur við bløðum. Bløðini upp í 10 x 6 cm, øll undir kavi, óstelkað, eggvaksin, groypt við hjartavaksnari grund, ofta er rondin eitt sindur bylgjut, fínt tent, ið hvussu er sum ung. Lítil slíðrahinna. Fruktin 3-3,5 mm. Bl. í juli til august. Veksur í vøtnum.


 * Plantulívið í Føroyum
Aðalbláber
Aðalbláberini (Vaccinium myrtillus) hoyra til lyngættina. Í Føroyum vaksa tey um alt landið á turrlendi, serliga við brattar áarbakkar ella við steinar. Smárunnar við misstøddum, fjaðuræðraðum bløðum, ið eru summargrøn, eggvaksin, smátent, tunn, ljósagrøn báðumegin. Greinarnar strentar. Blómurnar einstakar frá blaðgripunum; krúnan bøllut, krukkuvaksin; flipparnir útábrettir. Fruktin eitt ber við 4-5 frærúmum. Blóman er reyð á liti; berið blátt ella reytt, sevjumikið. Veksur í haga, homrum og gjáum.


 * Bláber
 * Føroysk flora
Føroyskur klokkulyngur
Føroyskur klokkulyngur (frøðiheiti Erica cinerea) hevur heldur fínar runnar, stívhærdar. Tær ungu greinarnar eru snøggar. Bløðini smøl, sita í 4-tals kransum, kertilhærd, grøn vetur og summar. Blómurnar í klasum, heldur fáblømd, og ikki berir í erva. Bikarið grønt og nógv styttri enn krúnan, sum er klokkuvaksin, korkareyð og atholvd í erva. Føroyskur klokkulyngur verður upp í 10-40 cm.

Nógv grindur runnur. Bløðini 3 og 3 í somu hædd á legginum, 4-5 mm long, dimmgrøn; blaðrendurnar afturábrettar. Bikarbløðini nógv styttri enn tann dimmreyða, klokkuvaksna krúnan; 3 smá hábløð liggja upp at bikarinum. Bl. í august. Veksur á heldur turrum heiðalendi, næstan bara niðarlaga, niðan fyri 300 m.

Ein av eyðkennisplantunum fyri lyngheiðar er klokkulyngur. Hann veksur einans á teimum turrastu lyngheiðunum í Føroyum, og ongantíð oman fyri 200 m. hædd.


 * Føroysk flora
Heiðabláber
Heiðabláber (frøðiheiti: Vaccinium uliginosum) veksur á heiðalendi og í homrum. Blágrøn bløð, sum detta av um heystið, øvut eggvaksin. Blaðrondin eitt sindur afturábrett. Krúnan rund til klokkuvaksin, vanliga 1-3 blómur saman. Krúnubløðini hvít til ljósareyð, berið ljósablátt, men plantan fruktar neyvan í Føroyum.


 * Bláber
 * Plantulívið í Føroyum
Fagurligt pirikum
Fagurligt pirikum ella Víriksgras (frøðiheiti Hypericum pulchrum) er ein planta. Hon verður 5 til 25 cm høg. Á turrlendi uttangarðs. Leggirnir klæntrasligir, greindir, rundir, uppbendir. Bløðini andstødd, hjartavaksin, avlong, kubbut; tey eru blágrøn á niðara borði, smáprikkut at síggja til upp fyri ljósið. Blómuskipanin líkist tyssaskjóli. Krúnan føgurgul, ber fyrst í reydligt. Krúnubløðini 5, bikarbløðini 5; sáðberarnir mangir, og træðrirnir eru samanvaksnir í grundini í trimum bundum. Fruktin er 3-5 rúmt hylki.

Leggurin reyðlittur, klantrasligur, upprættur ella uppbendur. Bløðini egg- til hjartavaksin, kubbut, prikkut av kertlum, fevna um eitt sindur tvørtur um leggin. Krúnan reyð og gul. Reyð-gulir sáðberar; bæði krúna og bikar hava svørt kertilhár. Plantan annars snøgg. Bl. í juni. Veksur á turrlendi á haganum, eisini í homrum. Sum vanl. mest niðarlaga.


 * Plantulívið í Føroyum
Mayo (Írland)
Mayo (írskt: Maigh Eo) er fyrrverandi greivadømi og núverandi amt (fyrisitingarligt øki; enskt: County Mayo, írskt: Contae Mhaigh Eo) í Lýðveldinum Írlandi. Amtið, sum hevur umleið 130 túsund íbúgvar, liggur á vesturstrondini í landslutinum Connacht. Víddin er næstan 5600 km².

Høvuðssætið hjá amtinum er í Castlebar, sum eisini er størsti býur. Næststørsti býur er Ballina (10 623 íbúgvar), sum liggur norðanfyri. Westport er triðstørsti býur við umleið 6000 íbúgvum. Býurin liggur vestanfyri, við víkina Clew Bay.

Achill (írskt: Acaill) Oyggin Achill liggur tætt við vesturstrondina. Hon er størsta oyggj í Írlandi.

Croagh Patrick (írskt: Cruach Pháidraig) Fjallið Croagh Patrick, sum er 764 m høgt, er eitt av teimum kendastu fjøllunum í Írlandi. Navnið á fjallinum er uppkallað eftir Sankta Pátrik.

Clew Bay (írskt: Cuan Mó) Víkin liggur á vesturstrondini og hevur 117 oyggjar.

Killary Harbour (írskt: An Caoláire Rua) Fjørðurin Killary Harbour er tann einasti fjørðurin í Írlandi. Hann liggur á markinum millum fyrisitingarligu økini Mayo og Galway.




 * Mayo Local Authorities - almenn heimasíða
Westport (Írland)
Westport (írskt Cathair na Mart) er triðstørsti býur í Co. Mayo í Írlandi. Býurin liggur við víkina Clew Bay, á vesturstrondini móti Atlantshavinum.

Í 2016 búðu 6198 fólk í Westport.


 * Matt Molloy, írskur tónleikari, kendur frá tónleikabólkinum The Chieftains




 * Westport, mayo-ireland.ie
 * Westport, heritagetowns.com
Westport
Orðið Westport hevur fleiri týdningar:
 * Westport (Írland)
 * Westport (Nýsæland)
 * fleiri pláss í USA, m.a:
 * Westport (Connecticut)
 * Westport (Massachusetts)
 * Westport (Washington)
 * Westport (Wisconsin)
Mayo
Orðið Mayo hevur fleiri týdningar:
 * í Írlandi:
 * Mayo (Írland), eitt amt/fyrisitingarligt øki (Co. Mayo)
 * Mayo (bygd), ein bygd
 * fleiri pláss í USA, m.a:
 * Mayo (Florida)
 * Mayo (Maryland)
 * Mayo (South Carolina)
Smyrilsurt
Smyrilsurt (frøðiheiti Hieracium) er 20 til 60 cm høg. Hon blómar seint - frá juli til september. Tær vaksa mest í klettum og homrum og á slættlendi, har sum grýtut og turrligt er. Smyrilsurt er fleiráraurt við jarðleggi, stundum við stovnbløðum, stundum ikki. Bløðini eru heil, lítið tent. Leggirnir stundum at kalla blaðleystir, ofta við 1-4 leggbløðum, og stundum blaðmargir. Ofta eru leggirnir greindir og enda í kurv, einari ella fleiri. Kurvareivbløðini eru samansett av fleiri røðum av reivbløðum, sum eru klødd við meira ella minni tættum hárum. Kurvarnar eru gular, stundum reydligar, sjáldan reyðar. Tær eru margblømdar. Frukthárini gullig ella reydlig og sita á fruktini, ið er kelvirund nøt.

Hon líkist nógv tyrilshatti. Hon hevur mjólkarsevju, men er hægri á vøkstri, og bløðini eru ikki so nógv skorin. Blóman er gul á liti, kurvavaksin. Leggurin ber sjáldan bløð, men greinar seg ofta í tveir ella fleiri. Bløðini sita í stovni niðast við leggin. Smyrilsurt er vanlig blóma, har sum tað er grýtut og á turrlendi.

Í Føroyum eru navnagreind eini 23 sløg, øll serstøk fyri okkara oyggjar.


 * Knæmikil smyrilsurt (H. gnophodes)
 * Kalsoyarsmyrilsurt (H. kalsoense)
 * Lágskotsk smyrilsurt (H. leniscotum)
 * Hvítdrigin smyrilsurt (H. leucograptum)
 * Stórlig smyrilsurt (H. perampliforme)
 * Stór smyrilsurt (H. peramplum)
 * Heilrandað smyrilsurt (H. perintegrum)
 * Undirreyð smyrilsurt (H. subrubicundum)
 * Forn smyrilsurt (H. veterascens)
 * Ørvaroddað smyrilsurt (H. ardisodon)
 * Randhærd smyrilsurt (H. ciliolatum)
 * Snørd smyrilsurt (H. constrictiforme)
 * Hjartavaksin smyrilsurt (H. cordifrons)
 * Omansnøgg smyrilsurt (H. epileucum)
 * Tjúkkblaðað smyrilsurt (H. sarcophylloides)
 * Hartsarsmyrilsurt (H. hartzianum)
 * Ostenfeldssmyrilsurt (H. ostenfeldii)
 * Línkend smyrilsurt (H. epileucoides)
 * Símunarsmyrilsurt (H. simmonsianum)


 * Plantulívið í Føroyum
Ullhært legugras
Ullhært legugras (frøðiheiti Holcus lanatus) er 20-60 cm høg. Sera vanligt í nýlendi og opinektrum; verður nevnt frægras. Stráini saman í túgvum. Øll plantan mjúkhærd, grálig. Tyssið samanliggjandi, áður enn blómingin kemur, men útsperrað seinni. Tað er vanligast reydligt á liti, ljósari og dimmari, stundum næstan hvítt. Niðara aksøgnin er kubbut, men ber ein evurslítlan brodd. Kallblómuøgnin ber eisini ein lítlan brodd. Øll plantan er klødd við mjúkum hárum.

Blómuskipanin eitur eitt tyssi, tí at blómuleggirnir greina seg í smærri greinar, sum bera hvør sína blómu. Tyssið liggur saman, men tá ið plantan blómar, breiðir tyssið seg út. Tyssið er reydligt á liti. Tyssið 3-20 cm, dimmreytt, stundum nakað grønligt ella ljóst, 2 ella 3 blómur í smáaksinum. Niðara blóman tvíkynjað við ongum broddi, tann ovara einkynjað kallblóma við broddi, sum ikki røkkur út úr smáaksinum. Blómar í juni-august. Veksur á nýlendi serliga, sera vanlig innangarðs, men veksur eisini uttangarðs, har ið taðað er.


 * Plantulívið í Føroyum
Støðugtblómandi summardái
Støðugtblómandi summardái (frøðiheiti Bellis perennis) er helst tann plantan, ið vit kenna best í Føroyum. Hon er so lívsseig, at hon veksur alt árið. Enntá um veturin, tá ið kavin toyar, setur hon høvdið uppundan. Støðugtblómandi summardái er lítil á vøkstri, einar 5-15 cm til støddar. Leggirnir bera eingi bløð. Bløðini vaksa tætt saman niðri við rótina. Vit siga, at bløðini eru stovnstødd. Hon hoyrir upp í kurvablómuættina, tí blómuskipanin verður nevnd kurv, tí tær einstøku blómurnar hava ongan legg, men sita tættar saman á einum felags leggi. Blómuskipanin ella kurvin er í tveimum. Í miðjuni eru blómurnar tættvaksnar, sum ein lítil gul púta. Runanum standa tær hvítu randblómurnar, sum ein pípukragi.

Blómar árið runt, tó helst um summarið bæði í haga og bø. Leggirnir blaðleysir, hærdir, kelvirundir og bera eina kurv á endanum. Bløðini stovnstødd, stelkað og óregluliga tent, spakavaksin og hærd. Í kurvini eru allar blómurnar leggleysar, tætt samanstúgvaðar. Diskblómurnar eru gular við fimm-tentum tungukrúnur, kvennblómur ella geldblómur. Uttan um kurvina er felags kurvareivið. Kurvin vanliga 1,5-3 cm í tvørmáti. Randkrúnurnar hvítar, stundum við reyðum liti í. Blómar alt árið, men mest í apríl-oktober. Veksur í haga og bø, serliga á láglendi, ikki funnin oman fyri 600 m. Fruktin hevur ikki hárkrans ella flogamboð. Fruktin er ikki hærd.


 * Plantulívið í Føroyum
Tyrilshattur
Vanlig heysthagasólja ella tyrilshattur (frøðiheiti Leontodon autumnale) er 10-30 cm til støddar. Plantan hevur stuttan jarðlegg og trevjarót. Tyrilshattur er vanligasta gula kurvablóma her á landi. Hon veksur ógvuliga víða bæði í haga, bø og uppi millum fjalla. Leggurin hevur eingi bløð. Bløðini vaksa í stovni niðri við rótina. Blómuskipanin er ein kurv, gul á liti. Tyrilshattur hevur mjólkarsevju, ið hevur verið nýtt fyri kambfjaðrar. Blómar í juli til august.

Leggirnir stundum greindir. Bløðini stovnstødd, stakfinnut ella flipput; endaflippurin mjáur. Kurvarnar upprættar undan blómingini. Allar blómurnar hava tungukrúnu, gular. Kurvareivið gongur upp í topp. Kurvareivið meira ella minni hært. Blómustøðið uttan agnar ella flus. Frukthárini gullig á liti, lítið útbreidd, leggleys, fjaðurgreind. Tey mynda eftir blómufallið eitt dúnlætt, gulligt noða. Fleiráraplanta. Veksur í haga og bø og við vegjaðarar, men eisini uppi á hægstu fjøllum.


 * Plantulívið í Føroyum
Íslendskt loppugras
Íslendskt loppugras (frøðiheiti Gentianella campestris) er tveyáraplanta og veksur í turrlendi. Blómar í juli til august. Veksur á ryggjum bæði í bø og haga. Øll plantan er blágrá á liti. Leggurin er steyrrættur við upprættum greinum, 4-strentum. Blómurnar frá blaðgripunum ella á leggendunum. Krúnan blá, 4-flipput við trevsutari hjákrúnu. Bikarbløðini eru 4 í tali, harav 2 stór og breiðvaksin, 2 smá og mjá.

Íslendskt loppugras verður 5-20 cm. Leggurin greindur ella ógreindur; greinarnar upprættar. Bløðini 1,5-3 cm long, snøgg; mjátt eggvaksin leggbløð, stovnbløðini ofta meira spakavaksin. Blómurnar einstakar ella í skúvi. Krúnan við trevsum uttast í krúnupípuni, reyðblá, sjáldan hvít. Veksur á turrlendi, oftast niðan fyri 300 m.


 * Plantulívið í Føroyum
Sóljuættin
Sóljuættin (frøðiheiti Ranunculaceae) er ein plantuætt við uml. 2.500 sløgum. Sóljuættin má verða nakað av tí sjónligasta í Føroyum. Vegjaðari og bøur verða litað gul í tíðini mai til juli. Á vátum bøi kunnu verða nógvar mýrisóljur og skrið- og svínasóljurnar eru allastaðni. Tað er serliga í juni, at hesi bæði sløgini koma fyri seg. Svínasólja og skriðsólja kunnu kennast frá hvørji aðrari við at hyggja at bløðunum. Mittasti blaðlutur á bløðunum hjá skriðsólju hevur stelk, meðan mittasti blaðlutur á bløðunum hjá svínasólju hevur ongan stelk. Aðrar kendar blómur innan sóljuættina í Føroyum eru t.d. kirkjubøsólja, snjósólja og iglasólja.

Í 2005 gjørdist sóljan tjóðarblóma okkara.

Fleiráraurtir. Bløðini misstødd, ofta handæðrað, hava slíðrafót, men einki akslarbløð. Blómurnar einstakar ella í skúvum, regluligar, tvíkynjaðar, undirstaddar og leyskrýndar. Blómureivið einfalt og litt ella tvífalt við bikari og krúnu, oftast fimm-deilt. Nógvir sáðberar og nógvar sáðgongir. Aloftast fjøldarfrukt, og smáfruktirnar eru nøt ella hylki.


 * Vanlig mýrisólja (C. palustris)
 * Snjósólja (R. glacialis)
 * Kirkjubøsólja (R. ficaria)
 * Tjarnarsólja (R. reptans)
 * Iglasólja (R. flammula)
 * Gullsólja (R. auricomus)
 * Skríðsólja (R. repens)
 * Svínasólja (R. acris)


 * Plantulívið í Føroyum
Eingjarkarsi
Eingjarkarsi (frøðiheiti Cardamine pratensis) er vanlig planta á vátlendi og verður einar 10-25 cm til hæddar. Blómurnar eru viólubláar á liti og vaksa saman í klasa á leggendanum. Bløðini vaksa bæði í stovni niðri við rótina og misstødd upp á hálvan leggin. Bløðini hava eitt heldur sjáldsamt vakstrarlag, sum vit kalla stakfinnut, tí blaðið er sett saman av fleiri pørum av smábløðum, kallað finnur og endar við einum støkum blaði. Blómar í mai-juni. Veksur á vátlendi.

Lýsing: Fleiráraurt. Leggurin upprættur. Loftleggirnir stinnir, blaðfáir í erva. Bløðini snøgg, stakfinnut. Finnurnar breiðar og tentar á teim niðaru, men mjáar og ótentar á teim ovastu bløðunum. Klasin líkist skjóli. Krúnubløðini 4, ljósablálig við myrkum rípum, frambreið, útbreidd, negllong. Sáðknapparnir gulir. Tvílokabjølgarnir langir; bæði lokini flettast av úr neðra. Fræini hanga á skilarúminum. Stovnbløðini einfinnut við 5-8 pørum av smábløðum, sum eru eggvaksin, stuttstelkað. Leggbløðini eisini finnut, men við strikuvaksnum smábløðum. Krúnubløðini ljóst bláreyð, sáberarnir gulir. Tvílokabjølgarnir 2-4 cm langir. Veksur í veitum og á vátlendi, mest innangarðs, men eisini heilt upp til fjalla.


 * Plantulívið í Føroyum
Mýritistil
Mýritistil (frøðiheiti Cirsium palustre) verður 50-120 cm til hæddar og veksur, sum navnið sigur, í mýrum og við áarbakkar. Henda høga, hábærsliga plantan við síni korkalittu blómu og fagra grøna leyvi hevur hugtikið mangan. Men brátt varnast tú, at hon er ikki so at koma í hóslag við, tí bæði á bløðum og leggjum vaksa hvassar tornir. Leggurin stendur steyrrættur og er harður og trækendur. Bløðini eru avlong váknvaksin við stórum flippum. Tey vaksa tøtt saman niðri við rótina og upp eftir øllum legginum. Blómurnar eru kurvavaksnar, og fleiri kurvar vaksa saman í einum tyssi ytst á leggendanum. Blómar í juli til august.

Lýsing: Um alt landið við áarbakkar og á vátlendi. Fyrsta árið bert stovnblað, annað ella triðja árið ein stinnur, strentur, langtornutur leggur. Bløðini stórflipput, niðurrend, langtornut um jaðaran. Kurvarnar korkareyðar, nógvar saman í tyssaskjóli, stuttleggjaðar; allar blómur við pípukrúnum; krúnukragin bert klovin móti miðjuni. Kurvareivbløðini takløgd og tornut.


 * Plantulívið í Føroyum