danish-foundation-models/faroese-dynaword huggingface dataset:
1661
1661 (MDCLXI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum leygardegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum týsdegi.


 * 19. januar - Christoffer von Gabel fær Føroyar í len frá Frederik 3. Danmarkar kongi




 * 6. november - Karl II, spanskur kongur (d. 1700)


 * 5. februar – Shunzhi, kinesiskur keisari (fyrsti keisari av Qing-keisaraveldi 1644–1911) (f. 1638)
 * 9. mars - Mazarin kardinalur, franskur statsmaður (f. 1602).
Aleksandr Pusjkin
Aleksandr Sergejevitsj Pusjkin (á russiskum: Александр Сергеевич Пушкин; føddur 6. juni 1799 (26. mai samb. julianska kalendaranum) í Moskva, deyður 10. februar 1837 (29. januar smb. tí julianska kalendaranum) í Sankta Pætursborg) var ein russiskur rithøvundur, sum av nógvum verður mettur sum størsta skald Russlands og grunnleggjarin av nýtíðar russiskum bókmentum. Pusjkin var slóðbrótandi við mátanum hann brúkti tað fólksliga málið í verkum sínum, og hann legði grundarsteinin til eitt nýtt slag av frágreiðingarteknikki, sum blandaði sjónleik, romantikk og satiru, og sum síðan hevur verið sermerkt fyri russiskir rithøvundar og russiskar bókmentir.




 * 1820 – Ruslan i Ludmila (Руслан и Людмила).
 * 1820-21 – Kavkazsky plennik (Кавказский пленник).
 * 1821 – Gavriiliada (Гавриилиада).
 * 1821–22 – Bratya razboyniki (Братья разбойники).
 * 1823 – Bakhchisaraysky fontan (Бахчисарайский фонтан).
 * 1824 – Tsygany (Цыганы).
 * 1825 – Graf Nulin (Граф Нулин).
 * 1829 – Poltava (Полтава).
 * 1830 – Domik v Kolomne (Домик в Коломне).
 * 1833 – Medny vsadnik (Медный всадник).


 * 1825-32 –  Evgenij Onegin (Евгений Онегин); norsk enduryrking 1966 við Olav Rytter: Jevgenij Onegin.


 * 1825 – Boris Godunov (Борис Годунов); norsk týðing 1974 ISBN 82-521-0383-9.
 * 1830 – Malenkie tragedii (Маленькие трагедии) (smáar tragediur).
 * Kamenny gost (Каменный гость).
 * Motsart i Salyeri (Моцарт и Сальери); norsk týðing 1974: Mozart og Salieri ISBN 82-521-0383-9.
 * Skupoy rytsar (Скупой рыцарь); norsk týðing 1974: Den gjerrige riddaren ISBN 82-521-0383-9.
 * Pir vo vremya chumy (Пир во время чумы).


 * 1827 – Arap Petra Velikogo (Арап Петра Великого).
 * 1831 – Povesti pokoynogo Ivana Petrovitsja Belkina (Повести покойного Ивана Петровича Белкина); norsk týðing 1948: Bjelkins fortellinger.
 * Vystrel (Выстрел);
 * Metel (Метель);
 * Grobovschik (Гробовщик);
 * Stanzionny smotritel (Станционный смотритель);
 * Baryshnya-krestyanka (Барышня-крестьянка).
 * 1833 – Pikovaja dama (Пиковая дама); norsk týðing 1917: Spardame.
 * 1834 – Istoriya Pugacheva (История Пугачева).
 * 1834 – Кирджали (Kirdzhali), stuttsøga.
 * 1835 – Египетские ночи (Yegipetskiye Nochi, Egyptian Nights), ófullfíggjað
 * 1836 – Kapitanskaja docka (Капитанская дочка); norsk týðing 1946: Kommandantens datter.
 * 1837 – История села Горюхина (Istorija sela Goryukhina), ófullfíggjað.
 * 1837 – Сцены из рыцарских времен (Stseny iz rytsarskikh vremyon).
 * 1841 – Dubrovskij (Дубровский), ófullfíggjað skaldsøga; norsk týðing 1915.


 * 1830 – Сказка о попе и о работнике его Балде (Skazka o pope i o rabotnike yego Balde).
 * 1831 – Skazka o Tsare Saltane (Сказка о Царе Салтане).
 * 1833 – Сказка о мертвой царевне и семи богатырях (Skazka o vyortvoj tsarevne i semi bogatyryakh).
 * 1834 – Золотой Петушок (Zolotoj Petushok).
 * 1835 – Сказка о рыбаке и рыбке (Skazka o rybake i rybke).
Leo Tolstoj
Greivi Lev Nikolajevitsj Tolstoj (russiskt: Лев Николаевич Толстой, føddur 9. september 1828 í Tula, deyður 20. november 1910 í Astapovo í núverandi Lipetsk oblast), í Norðurlondum vanliga nevndur Leo Tolstoj, var ein russiskur rithøvundur, hann skrivaði skaldsøgur og essays, hann var dramatikari og heimspekingur – eins væl og pasifistur, kristin anarkistur og útbúgvingarreformator. Hann er kanska tann persónurin í tí aristokratisku Tolstoj familjuni, sum hevur havt størstu ávirkan.

Sum rithøvundur er Tolstoj viðurkendur kring allan heimin sum ein av týdningarmiklastu skaldsøguhøvundum í heimsbókmentunum, seinni í lívinum skrivaði hann eisini sjónleikir og essay. Hann er serliga kendur fyri síni meistarverk Kríggj og friður (Krig og fred) (1865–69) og Anna Karenina (1875–77). Hesar báðar skaldsøgurnar vera mettar at vera tær bestu innan realistiska fiksjón bæði tá hugsa verður um vævi, breidd og realistiskan framburð av tí russiska lívinum í 19. øld.

Finnbogi Ísakson hevur týtt eina skaldsøgu hjá Tolstoj, sum ber heitið Kreutzer sonatan.

Heitini eru á norskum:
 * Barndom (1852)
 * Gutteår (1854)
 * Ungdom (1856)
 * Sevastopolfortellingene (1-3, 1855-56)
 * Kosakkene (1863)
 * Polikusjka (1863)
 * Krig og fred (1-4, 1867-69)
 * Anna Karenina (1873–77)
 * En bekjennelse (1879–82)
 * Historien om en hest (1885)
 * Ivan Iljitsj' død (1886)
 * Mørkets makt (1886)
 * Kreutzer sonatan (1890), útgivin á føroyskum í týðing eftir Finnboga Ísakson.
 * Hva er kunsten? (1897–98)
 * Oppstandelse (1899)
 * Det levende liket (1900)
 * Hadji Murat (útgivið eftir deyða hansara í 1910)
 * Guds rike finnes hos deg (fyrst útgivin á týskum í 1894)
Marcel Proust
Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust, føddur 10. juli 1871 í Auteuil nærindis París, deyður 18. november 1922 í París, var ein franskur rithøvundur. Hann var læknasonur. Frá 1905 livdi hann eitt isolerað lív og var í veruleikanum avskorin frá umheiminum.

Hann skrivaði skaldsøgurøðina 1913-1927 À la recherche du temps perdu (svenskt heitið: På spaning efter den tid som flytt, sum var í sjey bindum á nærum trítúsund síður, sum vóru útgivnar í tíðarskeiðnum 1913 til 1927. Skaldsøgan, sum er høvuðsverk hansara, snýr seg um lívið í Fraklandi í 1800-talið og um áratúsundskiftið millum 19. og 20. øld. Verkið inniheldur eisini eina gransking inn í hansar egna sálarlív.

Verkini hjá Proust vóru millum teirra ið vóru brend í 1933 á bókabálinum í Nazitýsklandi.


 * Portraits de femmes
 * 1896 Les plaisirs et les jours
 * 1913-1927 À la recherche du temps perdu
 * 1913 Du côté de chez Swann
 * 1918 À l'ombre des jeunes filles en fleur
 * 1920 Le côté de Guermantes
 * 1922 Sodome et Gomorrhe
 * 1923 La prisonnière
 * 1925 Albertine disparue (upprunaheitið: La fugitive)
 * 1927 Le temps retrouvé
 * 1919 Pastiches et mélanges
 * 1954 Contre Sainte-Beuve
 * 1954 Jean Santeuil (ikki liðug)
1673
1673 (MDCLXXIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum sunnudegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mikudegi.


 * Danir byggja Christiansborg skansa á Gullstrondini (nú í høvuðsstaðnum Accra í Gana)




 * 13. oktober - Christoffer von Gabel, danskur embætismaður, ið hevði einarætt til at reka handilsvirksemi í Føroyum eitt tíðarskeið.
1674
1674 (MDCLXXIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mánadegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum hósdegi.




 * 5. desember - Iver Rosenkrantz, danskur politikari, forsætisráðharri Danmarkar 1730-1735 (d. 1745)


 * 8. november - John Milton, enskur yrkjari og høvundur (f. 1608)
1675
1675 (MDCLXXV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum týsdegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum fríggjadegi.




 * 7. oktober - Rosalba Carriera, venesianskur listamálari (d. 1757)


 * 15. desember - Johannes Vermeer, niðurlendskur listamálari (f. 1632)
1676
1676 (MDCLXXVI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum mikudegi, og sambært julianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum leygardegi.


 * 4. desember - Bardagin um Lund: Svenskar herdeildir leypa á danska herin.


 * 26. august - Robert Walpole, bretskur forsætisráðharri. Hann var tann fyrsti ið bar heitið prime minister (d. 1745)


 * 14. juli - Simon Grundel-Helmfelt, svenskur herovasti (f. 1617)
Hafez
Shams al-din Hafiz ella Hafez (í veruleikanum: Khwāje Šamsod-dīn Mohammad Hāfez-e Šīrāzī, &#1582;&#1608;&#1575;&#1580;&#1607; &#1588;&#1605;&#1587;&#8204;&#1575;&#1604;&#1583;&#1740;&#1606; &#1605;&#1581;&#1605;&#1583; &#1581;&#1575;&#1601;&#1592; &#1588;&#1740;&#1585;&#1575;&#1586;&#1740; ; føddur 1320 í Shiraz í tí núverandi Iran, deyður 1390 í Shiraz) var ein persiskur yrkjari og mystikari.

Hafez verður sæddur sum ein persiskur/iranskur tjóðaryrkjari, og yrkingar hansara verða enn nýttar. Yrkingarnar eru skrivaðar í forminum ghazal, við dupultum versum og monorímum. Skaldskapur hansara umfatar millum 500 og 600 yrkingar, tó fær hann æruna fyri at hava skrivað í minsta lagi 709 yrkingar. Standardútgávan Divân-e Hâfez inniheldur umleið 500 yrkingar.


 * Hafiz liv och verk Ashk Dahléns essays um lívið hjá Hafez (á svenskum)
 * Hafiz on Love Heimasíðan hjá Shahriar Shahriari um skaldið
Kālidāsa
Kālidāsa (devanāgarī: कालिदास), var ein viðurkendur indiskur yrkjari, sum av mongum verður mettur at vera tað størsta skaldið og dramatikarin, ið hevur skrivað á sanskrit. Tað er ringt at tíðarfesta skaldskapin, men hann var mest sannlíkt til í guptatíðini í fjórðu, fimtu ella settu øld.

Man kennir ikki til nakað, burtursæð frá verkum hansara, um lívið hjá Kālidāsa, eitt nú hvar ið hann búði ella nær ið hann livdi. Søgnin sigur, at hann var vakur maður, sum bleiv giftur við einari prinsessu. Men, sambært søgnini, so vaks hann upp uttan at fáa nakra skúlagongd ella útbúgvin, og prinsessan skammaði seg yvir hvussu óvitandi hann var. Kālidāsa tilbað gudinnuna Kali (navn hansara merkir tænarin hjá Kali).

Søgnin sigur, at hann varð myrdur á av einum kurtesani á Sri Lanka.
1663
1663 (MDCLXIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mánadegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum hósdegi.




 * 13. november - Árni Magnússon íslendskur handritasavnari og professari (d. 1730).


 * 28. desember - Francesco Maria Grimaldi, italskur alisfrøðingur (f. 1618)
1664
1664 (MDCLXIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum týsdegi, og sambært julianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum fríggjadegi.


 * New Jersey gerast bretskt hjáland.




 * 14.-20. februar - Corfitz Ulfeldt, danskur politikari (f. 1606)
1665
1665 (MDCLXV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum hósdegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum sunnudegi.




 * 6. februar - Anna, drotning av Onglandi, Skotlandi og Írlandi frá 1702 til 1707 og drotning av Stóra Bretlandi frá 1707 til 1714 (d. 1714)


 * 12. januar - Pierre de Fermat, franskur støddfrøðingur og løgfrøðingur (f. 1601).
 * 10. mars - Árni Oddsson íslenskur løgmaður (f. 1592)
 * 17. september - Filip IV kongur av Spania (f. 1605).
1666
1666 (MDCLXVI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum fríggjadegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mánadegi.




 * 6. september - Ivan V, russakeisari (tsarur) (d. 1696)


 * 18. mars - Jan van Vliet, niðurlendskur málfrøðingur (f. 1622)
 * 15. august - Johann Adam Schall von Bell, týskur trúboðari (f. 1591)
 * 26. august - Frans Hals, niðurlendskur listamálari (f. 1591)
Annika á Lofti
Annika á Lofti (fødd í 1983, uppvaksin í Sandavági) er ein føroysk listakvinna og filmsleikstjóri. Hon hevur havt fleiri listaframsýningar bæði í Føroyum og í Danmark. Hon er útbúgvin á Fatamorgana listaskúlanum í Keypmannahavn, 2006, og fór at lesa á Iceland Academy of the Arts í 2007. Hon hevur eisini gingið á filmslistaskúla í Berlin. Annika hevur eisini roynt seg innan filmslist, og í desember 2012 vann filmur hennara Mist fyrstu Áskoðaravirðislønina á Geyta films-gallaveitsluni í Norðurlandahúsinum. Tað er Tórshavnar kommuna ið letur virðislønina, og áskoðararnir ið velja hvønn film ið teimum dáma best, og í 2012 fall valið á filmin hjá Anniku. Áskoðaravirðislønin var á 15.000 krónur.


 * Ólavsøkuframsýningin 2002
 * Ólavsøkuframsýningin 2003
 * Copenhagen City Hall 2006
 * Politikkens udstillings lokale Pressen 2006
 * Ny Carlsberg Glyptotek 2006
 * Ólavsøkuframsýningin 2007
 * Leopold Museum 2008
 * Summarframsýningin 2008


 * 2012 - Vann Áskoðaralønina á fyrsta Geyta gallaveitsluni í Norðurlandahúsinum
Geoffrey Chaucer
Geoffrey Chaucer (føddur umleið 1343, deyður 25. oktober 1400) var enskur rithøvundur, yrkjari, heimspekingur og diplomatur. Sjálvt um hann skrivaði fleiri yrkingasøvn, er hann í dag best kendur fyri sítt (ófullfíggjaða) verk, Canterbury-søgurnar (Canterbury Tales), sum er eitt stórt verk við nógvum síðum og minnir um Decameron hjá Boccaccio, ið eins og søgurnar hjá Chaucer eru knýttar saman av einari rammusøgu.

Chaucer verður nevndur ”faðir at enskum bókmentum” og verður róstur fyri at vera tann fyrsti rithøvundurin sum vísti, at tað fólksliga enska málið, tað so-nevnda miðenskt, kundi brúkast í listarligum høpi, í einari tíð har málið ið var nýtt í hoffinum var skrivað á fronskum-normanniskum ella á latíni. Sjálvt um hann í tveimum tíðarskeiðum livdi í ónáðum, var hann meginpartin av lívinum tætt knýttur at tí politiska valdinum í Onglandi.

Geoffrey Chaucers stil og teknik blev efterlignet i århundrederne efter hans død; fx lånte William Shakespeare handlingen til sit drama Troilus og Kressida (1601) fra Chaucer, mens John Dryden og Alexander Pope moderniserede flere af hans fortællinger, så de passede til deres egen tid.

Sjálvt um málið hjá Chaucer er nógv tættari nútíðar enskum teksti enn eitt nú teksturin í Beowulf, er tað blivið nútíðargjørt í teimum flestu útgávunum. Teksturin niðanfyri er frá innleiðinginum til Summoner's Tale har teksturin hjá Chaucer kann samanberast við eina nýmótans týðing:
Dante Alighieri
Dante Alighieri (føddur mai/juni 1265 í Firenze, deyður 14. september 1321 í Ravenna) var ein italienskur rithøvundur og skald, best kendur fyri at hava skrivað Tann gudgivna skemtileikin (La Divina Commedia), sum er eitt av hæddarpunktunum í heimsbókmentunum.

Dante Alighieri varð føddur í býarpartinum San Pier Maggiore í Firenze í 1265. Føðingardagurin er rættiliga óvissur, men hann fortelur sjálvur í skaldskapi sínum, at hann varð føddur í stjórnutekninum Tvillingunum. Hann varð doyptur Durante eftir abba sínum á móðursíðuni, Durante degli Abati, Dante var eitt kallinavn, ið hann sjálvur valdi at nýta. Mamma hansara, Berta ella Bella degli Abati, doyði tá hann var knapt tíggju ára gamal. Pápi hansara, Alighiero di Bellincione Alighieri, giftist uppaftur og fekk fýra børn við nýggju konuni, sum nevndist Lapa Cialuffi.

Tá Dante var níggju ára gamal møtti hann musu sínari, tí átta ára gomlu Bice Portinari, sum hann nevndi ”Beatrice”, tann saliga. Tá hann var umleið átjan ára gamal møttist hann ofta við henni, og hon gjørdist hansara ímynd av kærleikanum. Tey blivu tó ikki gift. Tá hann einaferð vísti áhuga fyri einari aðrari kvinnu gjørdist hon firtin og ignoreraði hann. Tá lovaði hann, at hann skuldi yrkja til hennara heiður soleiðis sum ongin annar hevði yrkt fyrr. Beatrice giftist einum bankamanni sum nevndist Simone dei Bardi, og hon doyði í 1290. Í 1293 uppfylti hann sítt lyfti og skrivaði Vita Nuova, sum ofta verður nevnt hansara ungdomsverk.

Tólv-ára gamal bleiv Dante trúðlovaður Gemma Donati, sum hann seinni giftist við. Tey fingu eftir øllum at døma trýggjar synir og tvær døtur. Tveir synir, Jacopo og Pietro, gjørdist seinni kendir fyri at viðmerkja verk hjá pápanum. Dante fekk í hvussu so er eina dóttir, Antoniu, sum gjørdist nonna í Ravenna og sum tá fekk sær navnið systir Beatrice.
Kyros II
Kyros II (føddur umleið 576 f.Kr., deyður í juli 529 f.Kr.) eisini nevndur Kyros hin Stóri. Kyros 2. stovnaði Persia og Persararíkið (Akamenide dynastiið) í 557 f.Kr.

Navnið "Kyros" (ein beinleiðis týðing til tað latínska stavraðið úr grikskum Κύρος) er ein griksk versjón av tí persiska Koroush ella Khorvash, sum merkir "Prestiga". Á persiskum merkir khour "sól", meðan vash er eitt ískoyti, sum merkir líkheit. Kyros verður í Gamla Testamenti umrøddur sum ein messias. Eingin veit, um hann og Zarathustra livdu samstundis, men hann verður mettur at vera tann fyrsti zoroastriski valdsharrin.

Kyros stýrdi fyrst sum mediskur lydkongur í "Parsua", men síðan legði hann Mediea undir seg í 557 f.Kr. og kallaði sítt nýggja ríki fyri "Persiea".
Shahname
Shahname (Persiskt: شاهنامه, "Kongabókin") er eitt sera langt poetiskt epos, sum persiska skaldið Ferdowsi hevur skrivað um 1000-talið. Eposið er tjóðarkvæði hjá Iran og øllum tí persisktalandi heiminum. Ferdowsi skrivaði verkið í 40 ár síðst í 900-talinum og fyrst í 1000-talinum, og hevur tað umleið 60 000 vers. Eposið er skrivað á persiskum uttan útlendsk lániorð og hevur spælt ein stóran leiklut í endurvækjanini av tí persiska málinum eftir islamsku erobringina av Persia, og seinni hevur tað havt ávirkan á tað arabiska málið.

Tað rúgvismikla verkið, sum av persiskt talandi fólkum verður mett at vera eitt meistaraverk, reflekterar yvir tað persisku søguna, mentanina og fornu trúgv, (zoroastrianism). Tað zoroastrianistiska innihaldið ger verið týdningarmikið fyri tey umeið 200 000 zoroastrianistarnir, ið enn búgva í Iran, eftirsum verkið vísir søguna hjá trúgv teirra frá byrjan til enda.

Verkið byrjar í einari mytiskari frumtíð, og fortelur um skapanina av heiminum, um teir fyrstu fornu kongarnir, um tey akemenidisku, seleukidisku, parthisku og sassanidisku ríkini heilt fram til tíðina áðrenn tað arabisku innvasjónina (hojum-e tâziyân) í 600-talinum.

Høvuðshetjan í eposinum er Rustam, sonur Zal og Rudabeh. Shahname er ein kelda til iranskt tjóðskaparsinni.
Stjórnin hjá Edmundi Joensen II
Onnur stjórnin hjá Edmundi Joensens var Føroya landsstýri frá 11. juni 1996 til 15. mai 1998, undir leiðslu av Edmund Joensen úr Sambandsflokkinum (SB). Aðrir flokkar í samgongusamstarvinum vóru Fólkaflokkurin (FF), Verkamannafylkingin (VMF) og Sjálvstýrisflokkurin (SF). Einasti munurin millum tað fyrru stjórnina hjá Edmundi Joensen og hesa seinnu var sostatt, at Fólkaflokkurin kom í staðin fyri Javnaðarflokkin. Sjálvstýrisflokkurin, við Sámal Petur í Grund sum landsstýrismanni, tók seg úr samgonguni tann 1. desember 1997.
Umhvørvismálaráðharrar í Føroyum
Umhvørvismálaráðharrin ella landsstýrismaðurin í umhvørvismálum (ella landsstýriskvinnan) var frá 1985 til 2004 ein ráðharrasessur í Føroya landsstýri, men ongantíð við egnum aðalráð. Frá 2004 og til ráðið varð niðurlagt í 2013, hava umhvørismál hoyrt undir Innlendismálaráðharrar.
Orkumálaráðharrar í Føroyum
Orkumálaráðharrin ella landsstýrismaðurin í orkumálum var frá 1981 til 2004 ein ráðharrasessur í Føroya landsstýri. Orkumál lógu undir Orku og umhvørvismálaráðnum frá 1998 til 2004, tá hesi mál vóru flutt til Innlendismálaráðið. Hetta varð tó niðurlagt í 2013. Tá vóru náttúru- og umhvøvismál flutt til Fiskimálaráðið.
Landbúnaðarmálaráðharrar í Føroyum
Landbúnaðarmálaráðharrin ella landsstýrismaðurin í landbúnaðarmálum var ein ráðharrasessur í Føroya landsstýri frá 1959 til 1998, men aldri við egnum aðalráði. Síðan 1998 hava landbúnaðarmál hoyrt undir fiskimálaráðharran. Áðrenn hetta vóru landbúnaðarmál ofta savnaði saman við fiskivunnu- ella ídnaðarmálum.
Bjørt Samuelsen
Bjørt Samuelsen (fødd 2. mars 1965 í Tórshavn) er ein føroyskur journalistur og politikari (Tjóðveldi). Hon hevur sitið í Løgtinginum síðan 2008, og var vinnumálaráðharri frá 4. februar til 15. september 2008.

Hon vaks upp í Havn, og fluttið til París sum 19-ára gomul. Seinni flutti hon til Keypmannahavn fyri at lesa bromatologi, og er útbúgvin cand. brom. Síðan flutti hon til Oslo, har hon gekk á Norsk Journalisthøgskole. Hon starvaðist sum blaðkvinna/journalistur á Aftenposten, Forbruker-rapporten, og á Forbrukerinspektørene hjá NRK. Hon var stýrislimur í Fagpressens Journalistforum frá 1998 til 2000, og skrivari og kassameistari í Norsk-færøysk lag frá 1994 til 2000. Eftir at hon flutti heimaftur til Føroya á heysti 2000, hevur hon starvast í Kringvarpi Føroya og sum sjálvstøðug vinnurekandi sum samskiftisráðgevi. Hon hevur eisini undirvíst á Fróðskaparsetri Føroya.

Á løgtingsvalinum 2008 varð hon vald inn á Løgtingið fyri Tjóðveldi. Sama dag, hin 4. februar, varð hon útnevnd til vinnumálaráðharra í aðru stjórnini hjá Jóannes Eidesgaard. Heidi Petersen møtti á løgtinginum í staðin. Samgongusamstarvið helt uppat í september sama árið, og Samuelsen gjørdist aftur løgtingslimur.


 * 2008-2011 Løgtingslimur
 * 2011- Løgtingslimur


 * 4. februar 2008 - september 2008, varð hon útnevnd til vinnumálaráðharra í seinnu stjórnini hjá Jóannes Eidesgaard. Heidi Petersen møtti á løgtinginum í staðin.


 * 2008–2011 limur í Vinnunevndini
 * 2008–2011 limur í Løgmálanevndini
 * 2011 - næstforkvinna í Vinnunevndini
 * 2011 - limur í Trivnaðarnevndini
 * 2011 - varalimur í Uttanlandsnevndini
 * 2011 - limur í Norðurlandaráðnum


 * Nevndarlimur í nevndini fyri Útvarp Føroya frá 2002 til 2003
 * Kassameistari í Føroya Blaðmannafelag frá 2001 til 2004
 * Stýrislimur í Føroysku Málnevndini frá 2004 til 2005
 * Kassameistari í URD frá 2006 til 2008
 * Stýrislimur í kveik.fo og Hansen International síðan 2007
 * Limur í umsjónarráðnum hjá Landsbankanum frá 2007-2012
1651
1651 (MDCLI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum sunnudegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mikudegi.




 * 6. august - Carl Gustaf Rehnskiöld, svenskur greivi og hermaður
1650
1650 (MDCL) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum leygardegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum týsdegi.




 * 14. november - Vilhelm III, kongur av Onglandi, Skotlandi og Írlandi frá 1689-1702 (d. 1702)


 * 11. februar - René Descartes, franskur heimspekingur og støddfrøðingur (f. 1596)
1653
1653 (MDCLIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mikudegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum leygardegi.


 * 16. desember - Oddamaðurin Oliver Cromwell, ein militantur puritanari, tekur ræðið í Onglandi. Hann fer at bera heitið „Lord Protector“.


 * 17. februar - Arcangelo Corelli, italskt tónaskald og violinleikari (d. 1713)
 * 30. august - Johann Pachelbel, týskt tónaskald (d. 1706)


 * 22. november - Francesco Maria Macchiavelli, italskur kardinalur (f. 1608)
 * ókend dagseting - Artemisia Gentileschi, italsk listakvinna (f. 1593)
1654
Øldir: 16. øld - 17. øld - 18. øld

Áratíggju: 1600-árini 1610-árini 1620-árini 1630-árini 1640-árini - 1650-árini - 1660-árini 1670-árini 1680-árini 1690-árini 1700-árini

Árstal: 1649 1650 1651 1652 1653 - 1654 - 1655 1656 1657 1658 1659
1655
Øldir: 16. øld - 17. øld - 18. øld

Áratíggju: 1600-árini 1610-árini 1620-árini 1630-árini 1640-árini - 1650-árini - 1660-árini 1670-árini 1680-árini 1690-árini 1700-árini

Árstal: 1650 1651 1652 1653 1654 - 1655 - 1656 1657 1658 1659 1660


 * 10. mai - Jameika gerst enskt hjáland.


 * Christoffer Gabel fær handilsloyvi í Føroyum, og sonevnda "gablatíðin" byrjar.
1590-árini
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1540-árini 1550-árini 1560-árini 1570-árini 1580-árini - 1590-árini - 1600-árini 1610-árini 1620-árini 1630-árini 1640-árini

Ár: 1590 1591 1592 1593 1594 1595 1596 1597 1598 1599
1580-árini
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini 1570-árini - 1580-árini - 1590-árini 1600-árini 1610-árini 1620-árini 1630-árini

Ár: 1580 1581 1582 1583 1584 1585 1586 1587 1588 1589
1570-árini
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini - 1570-árini - 1580-árini 1590-árini 1600-árini 1610-árini 1620-árini

Ár: 1570 1571 1572 1573 1574 1575 1576 1577 1578 1579
1560-árini
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1510-árini 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini - 1560-árini - 1570-árini 1580-árini 1590-árini 1600-árini 1610-árini

Ár: 1560 1561 1562 1563 1564 1565 1566 1567 1568 1569
1550-árini
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1500-árini 1510-árini 1520-árini 1530-árini 1540-árini - 1550-árini - 1560-árini 1570-árini 1580-árini 1590-árini 1600-árini

Ár: 1550 1551 1552 1553 1554 1555 1556 1557 1558 1559
1641
Øldir: 16. øld - 17. øld - 18. øld

Áratíggju: 1590-árini 1600-árini 1610-árini 1620-árini 1630-árini - 1640-árini - 1650-árini 1660-árini 1670-árini 1680-árini 1690-árini

Árstal: 1636 1637 1638 1639 1640 - 1641 - 1642 1643 1644 1645 1646
1640
1640 (MDCXL) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum sunnudegi, og sambært julianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum mikudegi.






 * 30. mai - Peter Paul Rubens, flamsk-týskur málari (f. 1577)
1630
Øldir: 16. øld - 17. øld - 18. øld

Áratíggju: 1580-árini 1590-árini 1600-árini 1610-árini 1620-árini - 1630-árini - 1640-árini 1650-árini 1660-árini 1670-árini 1680-árini

Árstal: 1625 1626 1627 1628 1629 - 1630 - 1631 1632 1633 1634 1635


 * Tinganesskansin bygdur




 * 15. november - Johannes Kepler, týskur støddfrøðingur, stjørnufrøðingur og stjørnuspámaður (f. 1571)
1620
1620 (MDCXX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum mikudegi, og sambært julianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum leygardegi.


 * Danmark ger eina handilstøð og fer at byggja ein skansa í Trankebar á eysturstrondini í India.
 * Føroya kirkja kemur undir Sælands biskup.
 * Í september mánaði sigla um 100 pílagrímar við skipunum Mayflower úr Plymouth í Onglandi yvirum Atlantshavið til Massachusetts.


 * 16. februar - Frederik Vilhelm I av Brandenburg, týskur kurfúrsti (d. 1688)
 * 20. oktober - Aelbert Cuyp, niðurlendskur listamálari (d. 1691)


 * 18. august - Wanli, kinverski keisarin frá 1572-1620 (f. 1563)
1600
1600 (MDC) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, tí at árstalið kann býtast við 400. Árið byrjaði á einum leygardegi. Sambært julianska kalendaranum var tað eitt leypár, ið byrjaði á einum týsdegi.


 * 17. februar - Heimspekingurin Giordano Bruno verður brendur á báli í Róm.


 * 19. november - Karl I av Onglandi, enskur kongur (d. 1649)


 * 17. februar - Giordano Bruno, italskur heimspekingur, stjørnfrøðingur og prestur (f. 1548)
1580
1580 (MDLXXX) var sambært julianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum fríggjadegi.


 * Magnus Heinason setti á stovn Skansan í Havn
1570
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini - 1570-árini - 1580-árini 1590-árini 1600-árini 1610-árini 1620-árini

Árstal: 1565 1566 1567 1568 1569 - 1570 - 1571 1572 1573 1574 1575
1560
1560 (MDLX) var sambært julianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum mánadegi.






 * Gustav Vasa, kongur Svøríkis (f. 1496)
1550
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1500-árini 1510-árini 1520-árini 1530-árini 1540-árini - 1550-árini - 1560-árini 1570-árini 1580-árini 1590-árini 1600-árini

Árstal: 1545 1546 1547 1548 1549 - 1550 - 1551 1552 1553 1554 1555
1540-árini
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1490-árini 1500-árini 1510-árini 1520-árini 1530-árini - 1540-árini - 1550-árini 1560-árini 1570-árini 1580-árini 1590-árini

Ár: 1540 1541 1542 1543 1544 1545 1546 1547 1548 1549
1530-árini
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1480-árini 1490-árini 1500-árini 1510-árini 1520-árini - 1530-árini - 1540-árini 1550-árini 1560-árini 1570-árini 1580-árini

Ár: 1530 1531 1532 1533 1534 1535 1536 1537 1538 1539
1540
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1490-árini 1500-árini 1510-árini 1520-árini 1530-árini - 1540-árini - 1550-árini 1560-árini 1570-árini 1580-árini 1590-árini

Árstal: 1535 1536 1537 1538 1539 - 1540 - 1541 1542 1543 1544 1545
1530
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1480-árini 1490-árini 1500-árini 1510-árini 1520-árini - 1530-árini - 1540-árini 1550-árini 1560-árini 1570-árini 1580-árini

Árstal: 1525 1526 1527 1528 1529 - 1530 - 1531 1532 1533 1534 1535


 * 25. juni - Augsburgska trúarjáttanin verður lisin á týskum máli fyri týsk-rómverska keisaranum Karl V. Keisarin fær tvey eintøk av trúarjáttanini, annað á týskum máli og hitt á latíni.
1520-árini
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1470-árini 1480-árini 1490-árini 1500-árini 1510-árini - 1520-árini - 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini 1570-árini

Ár: 1520 1521 1522 1523 1524 1525 1526 1527 1528 1529
1520
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1470-árini 1480-árini 1490-árini 1500-árini 1510-árini - 1520-árini - 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini 1570-árini

Árstal: 1515 1516 1517 1518 1519 - 1520 - 1521 1522 1523 1524 1525


 * 10. desember - Martin Luther savnar nakrar studentar uttanfyri býin Wittenberg, har teir brenna pávabrævið saman við nøkrum lógbókum hjá pávanum.
1510-árini
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1460-árini 1470-árini 1480-árini 1490-árini 1500-árini - 1510-árini - 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini

Ár: 1510 1511 1512 1513 1514 1515 1516 1517 1518 1519
Glas
Glas er eitt tilfar, ið vanliga er gjøgnumskygt og ikki serliga reaktivt, og orsakað av hesum verður tað nýtt til nógv ymisk endamál. Glas verður eitt nú brúkt í vindeygum, til at drekka úr, til goymslu og varveitan av veskum og matvørum, og í evnafrøði. Fólk hava altíð hildið glas vera vakurt tilfar, og tí hevur tað verið nógv brúkt innan brúkslist og list, t.d. brúkar føroyski listamaðurin Tróndur Patursson ofta glas tá hann prýðir bygningar, trappur o.a. Tað at framleiða glas er elligamalt, tað varð gjørt longu í bronsuøldini í Mesopotamia fyri nærum fimm túsund árum síðan, men tá var tað mest framleitt sum litaðar glasperlur. for snart fem tusen år siden, men da mest som fargede glassperler. Rómverjar høvdu eina rættiliga stóra framleiðslu av glasi, serliga av drekkisteypum og prýðislutum, tó brúktu teir ikki glas til vísund, brillur ella teleskop.

Vanliga er glas gjørt av kiseloksid (SiO2) sum eisini uppbyggir kvarts og sand. Kiseloksidið smeltar við 2.000 gradir Celsius. Vanliga skilja vit ímillum føst og flótandi evni, men glas er faktisk bæði og. Vanlig vindeygagløs verða gjørd av sandi, soda og kálk sum smeltast saman við umleið 1500 gradir Celsius. Eftir at tann flótandi glasmassin er køldur niður, storknar hann, men mótsatt fleiri øðrum sløgum av tilfari, so hendir hetta uttan at mýlini í glasinum verða læst først í einum krystalmynstri. Vit kunnu tí gott síggja glas sum eina vestu ið er undiravkøld. Men tað er ein sera støðug veska, tí sjálvt um mýlini liggja hultur til bultur, so broytist struktururin í glasinum so at siga ikki.
1601
1601 (MDCI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mánadegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum hósdegi.




 * 12. januar - Pierre de Fermat, franskur støddfrøðingur (d. 1665)


 * 24. oktober - Tycho Brahe, danskur stjørnufrøðingur og vísindamaður (f. 1546)
Vatn
Vatn er ein kemisk sambinding, ið er flótandi við stovuhita og undir standarstýsti. Vatn hevur evnafrøðiliga formilin H2O, ið merkir, at eitt vatnmýl er samansett av tveimum brintatomum og einum ilt-atomi. Vatn er at finna næstan allastaðni á Jørðini og er neyðugt fyri øll kend sløg av lívi. Umleið 70% av fløtuni á Jørðini er dekkað av vatni (hav, vøtn og áir). Í einari frágreiðing í 2014 skrivar ST, at 768 milliónir fólk hava ikki atgongd til reint drekkivatn. Har stendur eisini, at 2,6 milliardir fólk hava ikki umstøður til neyðugt reinføri orsakað av vatntroti, og at 1,3 milliard fólk hava einki elektrisitet. "Eftirspurningurin eftir feskvatni og orku fer at veksa tey næstu árini, tí vit verða fleiri ítali, búskapurin fer at menna seg, og fólk fara at broyta lívsstíl og nýtslu. Alt hetta fer at fleirfalda trýstið á tað frasmmanundan avmarkaða náttúrutilfeingið og vistfrøðina", skrivar ST. Heimsfelagsskapurin sigur, at eftirspurningurin eftir vatni fer at veksa eini 55 prosent hetta til 2050, og at tá fara meiri enn 40 prosent av heimsins íbúgvum at búleikast í økjum við vatntroti.
1631
Øldir: 16. øld - 17. øld - 18. øld

Áratíggju: 1580-árini 1590-árini 1600-árini 1610-árini 1620-árini - 1630-árini - 1640-árini 1650-árini 1660-árini 1670-árini 1680-árini

Árstal: 1626 1627 1628 1629 1630 - 1631 - 1632 1633 1634 1635 1636
Dávur Djurhuus
Dávur Djurhuus er ein føroyskur filmsleikstjóri. Hann hevur nomið sær filmslistarliga útbúgving á Met Film School í London í 2013. Hann vann Geytan fyri filmin Terminal. Filmurin Terminal varð eisini sýndur á London Short Film Festival 19. januar 2014. Hin 11. desember 2013 vann hann føroysku filmsvirðislønina Geytan fyri filmin Terminal, sum hann hevur leikstjórnað, framleitt og skrivað leikhandrit til. Hann er nevndarlimur í Føroysk Filmsfólk.




 * Terminal, 2013
 * The Predictable Life of Sebastian, 2013
 * Gakk tú tryggur, 2015


 * Terminal, 2013
 * The Predictable Life of Sebastian, 2013


 * Dog, 2012
 * Terminal, 2013
 * The Predictable Life of Sebastian, 2013


 * 2013 - Vann føroysku filmsvirðislønina Geytan fyri filmin Terminal
 * 2015 - Tilnevndur Geytan fyri filmin Gakk tú tryggur




 * Dávur Djurhuus á Imdb.com
Karl Marx
Karl Heinrich Marx (føddur 5. mai 1818 í Trier, deyður 14. mars 1883 í London) var ein prusslendskur s amfelagsfrøðingur, politiskur búskaparfrøðingur og politiskur heimspekingur.

Karl Marx er (saman við Friedrich Engels) stovnarin av tí, ið hann sjálvur nevndi vísindalig sosialisma. Henda sosialisma tók hugsjónarliga støði í sonevndu utopisku sosialismuni, sum til dømis varð kend við hugsanum/hugskotum hjá Charles Fourier.

Karl Marx útgav í 1848 Hitt kommunistiska manifestið saman við Engels og Das Kapital (1867–1894) umframt fleiri aðrar bøkur.

Hann varð føddur inn í eina múgvandi miðstættarfamilju í Trier í Rinlandinum, tætt við markið til Frankaríki. Hann las á hægri lærustovnunum í Bonn og í Berlin, hiðani áhugin fyri hugsunarháttinum hjá Unghegelianarunum spratt. Eftir loknan lesnað ynskti hann at halda fram á akademisku leiðini, men hesum varð hann sýttur av prusslendsku stjórnini, sum burturbeindi allar umsóknir frá klassiskt liberalistum og unghegelianarum. Í staðin fór hann frá 1842 at skriva fyri víðgongda tíðarritið Rheinische Zeitung í Køln. Prusslendska stjórnin bannaði blaðið eftir áheitan frá russiska sarinum Nikolaj 1. Í 1843 flutti Karl Marx til París, har hann fór at arbeiða sum blaðfólk í víðgongda vinstrahalla blaðnum Deutsch-Französische Jahrbücher. Í París hitti hann hittinorðaða mannin Friedrich Engels, sum var ein múgvandi verksmiðjuánara úr ríka Rinlandinum. Teir gjørdist vinir, og Engels veitti fígging, so Karl Marx kundi halda fram við síni skriving.
1500-árini
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1460-árini 1470-árini 1480-árini 1490-árini - 1500-árini - 1510-árini 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini

Ár: 1500 1501 1502 1503 1504 1505 1506 1507 1508 1509
1510
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1460-árini 1470-árini 1480-árini 1490-árini 1500-árini - 1510-árini - 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini

Árstal: 1505 1506 1507 1508 1509 - 1510 - 1511 1512 1513 1514 1515
1501
Øldir: 15. øld - 16. øld - 17. øld

Áratíggju: 1460-árini 1470-árini 1480-árini 1490-árini - 1500-árini - 1510-árini 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini

Árstal: 1496 1497 1498 1499 1500 - 1501 - 1502 1503 1504 1505 1506
Mie Østergaard Nielsen
Mie Østergaard Nielsen (fødd 25. september 1996 í Aalborg) er ein danskur svimjari. Bæði foreldur hennera eru fyrrverandi svimjarar, pápin er Benny Nielsen, sum vann silvur í 200 m firvald á Summar-OL 1988 og Lone Jensen, sum m.a. luttók á HM í svimjing í 1978. Mie eigur fleiri donsk met í ryggsvimjing. Hon vann sítt fyrsta altjóða heiðursmerki á EM á stuttgeil í 2011 í Szczecin í Póllandi, har hon vann fýra heiðursmerki og varð nevnd sum newcomer of the championship. Hon vann tvey junior EM gull heiðursmerki í 2011 í 50 og 100 m rygg, og tvey ár seinni vann hon sítt fyrsta EM gull heiðursmerki fyri vaksin í individuellari kapping í Herning í desember 2013, bert 17-ára gomul. Hon vann við tíðini 0:55.99, sum var nýtt evropeiskt seniormet.
Michelle Obama
Michelle LaVaughn Robinson Obama (fødd 17. januar 1964 í Chicago, IL) er fyrrverandi forsetafrúa í USA. Í 2008 eydnaðist tað Barack Obama at blíva forseti í USA; Michelle bleiv sostatt forsetafrúa í USA. Michelle Obama giftist við Barack Obama í 1992; fimm ár áðrenn hann varð valdur í senatinum fyrstu ferð. Hon er útbúgvin løgfrøðingur (Ph.d.) frá Harvard University og gjørdist advokatur í 1988. Í februar 2010 fór nationala átakið "Let's Move" av bakkastokki við Michelle Obama á odda. Tankin er at lokalir skúlalærarir, læknar, sjúkrasystrar og foreldur í felag skulu lyfta uppgávuna at steðga rákinum at børnini gerast feitari og feitari. Og við hesum sannlíkindi fyri at gerast sjúkari. Herfyri stóð Michelle andlit til andlits við matvøruídnaðinum á ráðstevnu. Tað vóru teir kendu multinationalu matvørurisarnar Kraft Foods, Coca-Cola og onnur, hon hevði heitt á. Hon biðir matídnaðin m.a. lata minni av salti, sukri og feitti í matin og harafturat upplýsa betur um vøruna. Hon heitti inniliga á teimum um at skapa heilt nýggjar matvørur. At skera óneyðuga fyllu burtur og framleiða heilsubetri mat.

Í 2012 bergtók Michelle Demokratiska flokkin í USA og restina av USA við eini talu; hetta gjørdi hon við demokratiska konventið í Norðurcarolina. Hon læt millum annað ongan iva vera um, at maður hennara trýr upp á, at kvinnur sjálvar kunnu taka ábyrgd av egnum kroppi.
EM í svimjing á stuttgeil 2013
Evropameistarastevna í svimjing á stuttgeil varð hildin í Herning í Danmark í døgunum 12. til 15. desember 2013. Føroyar hevði 7 svimjarar við: Pál Joensen, Birita Debes, Eyðbjørn Joensen, Óli Mortensen, Guðrun Mortensen, Astrið Foldarskarð og Alvi Hjelm. Føroyingurin Magnus Jákupsson luttók eisini, tó undir donskum flaggi. Tað eydnaðist Føroyum at koma á heiðursmerkjatalvuna, tá Pál Joensen vann eitt silvurheiðursmerki í 1500 metrum frí. Ongin av hinum føroysku svimjarunum megnaðu at koma í nakra finalu, men fleiri av teimum settu persónlig met. Magnus Jákupsson gjørdist nummar 13 í 50 metrar rygg og setti nýtt danskt met saman við einum øðrum donskum svimjara. Føroyar endaði á einum deildum 17. plássi saman við Ísrael. Danmark gjørdist nummar fýra og Svøríki nummar fimm. Noreg, Finnland og Ísland vunnu onki heiðursmerki.

Danmark var vertstjóð, tað er markerað við ljóslilla.



Legend: HM - Heimsmet; WBT - World best time; ER - Evropiskt met; CR - Meistaraskapsmet

Legend: WR - Heimsmet; WBT - Heimsins besta tíð; ER - Evropiskt met; CR - Meistaraskapsmet


 * EM í svimjing á stuttgeil
Romafólkið
Sigoynarar (ella rómanar ) eru eitt fólk, sum í nógvum førum verður sætt niður á í Evropa. Sigoynarar hava lívliga mentan, og teimum dámar væl dans og tónleik. Tey koma upprunaliga úr India, og fram til 19. øld vóru tey meir ella minni trælir fyri aðalstættina og kleystrini í Evropa. Tá demokratiið tók dik á seg, sluppu tey leys. Men tey áttu onga jørð og einki land, høvdu onga útbúgving og myrkan húðarlit, so framtíðarútlitini vóru einki serlig. Mannarættindafólk siga, at romakvinnur ofta verða sendar til serligar føðideildir at eiga. Og tá børnini hjá teimum fara í skúla, enda tey ofta í flokki saman við menningartarnaðum børnum. Ein fólkateljing í Rumenia í 2013 vísti, at har búðu 500 000 romafólk. Men summi siga, at rætta talið er nærri tveimum milliónum. Tey, sum sleppa burtur úr fátækradøminum, viðganga sjáldan sínar røtur, og tað ger tað eisini truplari hjá romafólkinum at stríðast móti tí mismuni, teimum er fyri. Í árunum, tá Rumenia samráddist við ES um limaskap, gav rumenska stjórnin lyfti um at gera ætlanir, sum skuldu samansjóða ella integrera romafólkið við restina av rumenska samfelagnum. Í Rumenia eru mong ymisk fólkasløg; fjølmentastir eru rumenar, men har eru eisini sigoynarar, ungarar og týskarar, og við strondina við Svartahav, har ið nú eru mangir frítíðarstaðir, hava turkar og ukreinar búsett seg. Fyrr búði mesta fólkið á bygd og livdi av landbúnaði, men so hvørt ídnaðurin hevur ment seg, eru alt fleiri og fleiri fólk flutt til býirnar at búgva. Nógv fólk í Rumenia liva undir sera vánaligum umstøðum. Rumenia er tað landið í Evropa, sum hevur tað størsta fátækradømi.

Serfrøðingar siga, at romafólkið hevur havt fleiri bakkast seinastu tíðina av ymsum orsøkum. Vinnuvegir, sum fólkið fyrr livdi av, eitt nú at stoypa messinggrýtur og skógva ross, eru ikki eftirspurdir longur. Og nýggjar evropeiskar reglur um sølu av livandi kríatúri, sum romafólkið fyrr gjørdi nógv av, hava gjørt tað truplari hjá teimum at fylgja við, tí tey megna ikki at taka sær av øllum pappírsarbeiðnum, sum nú fylgir við hesi vinnuni. Og sjálv sigoynaramentanin hevur heldur ikki gagnað romafólkinum, siga serfrøðingar. Hetta er eitt klikut, sera patriarkalskt samfelag, har fólk verða noydd til at gifta seg á ungum aldri, og virðingin fyri útbúgving hevur ongantíð verið stór. Romafólkini, sum í flestu førum ikki hava útbúgving og bert fáar arbeiðsroyndir, hava fyri tað mesta fingið eina vánaliga móttøku í Vesturevropa. Summi hava funnið okkurt fyrifallandi arbeiði, eitt nú at savna gamalt jarn ella mála hús. Men onnur hava skrivað seg upp til almannaveitingar ella bidda á gøtuni og stjala úr handlum. Tey hava sett kósina vestur eftir til tey ríkaru ES-londini, og nú hava tey eisini íbirt eitt kjak í Evropa um, hvussu opin tey ”opnu ES-landamørkini” í veruleikanum eru.
Tíðarsonur
Tíðarsonurnar vórðu gjørdar út frá nulllongdarlinjuni. Hendan tíðarsonan eitur Greenwich Mean Time, vanliga stytt GMT. Fyri at gera tað lættari at máta tíðina, er jørðin býtt upp í 24 tíðarsonur. Sonurnar ganga norður og suður. Í hvørjari sonu er sama tíð galdandi. Tað hevur við sær, at vit í Føroyum hava somu tíð sum til dømis Vesturafrika. Ein tími er vanliga millum sonurnar. Fert tú eystureftir til eina nýggja tíðarsonu, mást tú flyta klokkuna ein tíma fram. Fert tú harafturímóti vestureftir, mást tú flyta klokkuna ein tíma aftur. Hetta er so, tí at sólin rísur í eystri og setur í vestri, og tað hevur við sær, at dagurin byrjar eystanfyri. Tíðarsonurnar fylgja ikki heilt longdarlinjunum, tí tíðarsonurnar eru ofta lagaðar til landamørkini hjá einstøku londunum av praktiskum ávum. Tó hava stór lond fleiri tíðarsonur. Í USA eru til dømis fýra tímar á muni millum eysturstrondina og vesturstrondina. Lítla landið Nepal hevur valt eina tíð, sum er 15 minuttir frá indiskari tíð, fyri at vísa sjálvræði sítt mótvegis stóra landinum sunnanfyri.
Topografisk kort
Topografisk kort vísa hæddarmunin, sum er í náttúruni. Ymsir hættir eru at vísa hæddarmun. Oftast brúka vit hæddarstrikur, har hvør strika merkir eina ávísa hædd. Hæddin vísir metratal yvir havið. Viðhvørt verður brattlendi víst við myrkari liti. Hæddin á høvdum og fjøllum verður merkt við tølum. Á topografiskum kortum av Føroyum síggja vit, hvar mýrar, hamrar, gjáir, áir og vøtn eru. Hesi kort hava lutfallið 1:20.000 og 1:100.000 og verða nógv brúkt í sambandi við uttandura arbeiði og frítíðarlív.
Surtsey
Surtsey er ein oyggj í Íslandi. Hon varð til í ein­um eldgosi, sum helt á frá 1963 til 1967. Innan úr jørðini goystu súlur av gassi og øsku upp úr hav­botn­inum. Súlan var við­hvørt næstan 15.000 metrar høg. Gosbræðing floymdi út á havbotnin og eftir stuttari tíð varð ein oyggj bygd upp nakrar desi­metrar yvir vatnskorpuni. Enn størri nøgdir av gosbræðingum fossaðu út og myndaðu at enda eina oyggj nakrar fer­kilometrar til støddar. Virksemið í gosfjallinum minkaði sum frá leið, og nakað seinni kundu tey fyrstu vísindafólkini fara á lítlu nýggju oynna. Longu tvey ár seinni var vøkstur á Surtsey.

Í 2013 vóru 50 ár síðani oyggin Surtsey sunnanfyri Vestmannaoyggjarnar kom undan kavi í einum ógvisligum eldgosi í 1963. Oyggin hevur ligið mestum oyðin síðani, men nú heldur borgarstjórin í Vestmannaoyggjunum, Elliði Vignisson, at stundin er komin til, at onnur enn jarðfrøðingar sleppa út á oynna at vitja. Nógvar rannsóknir eru gjørdar á oynni hesa hálvu øldina, og jarðfrøðingar mæla framvegis frá, at onnur enn vísindafólk fáa atgongd til hana.
Monsunar
Monsunar eru vindar, sum broyta ætt, alt eftir hvør árstíðin er. Monsun­ vindar eru um alt Suðurásia og eru orsøk til heilt serlig veðurfyri­brigdi. Um summarið verður landið inni í landinum í Ásia skjótari hitað enn havið. Luftin yvir landøkið verður hitað og fer uppeftir. Tá taka lágtrýst seg upp yvir land, sum súgva slavna luft frá havinum til sín. Frá mai til september streymar summarmonsunurin frá Indiahavi inn yvir Ásia. Tá ið tann slavna luftin uttan av havinum kemur inn yvir land, verður hon noydd upp eftir. Hon verður køld, og tað fer at regna. Glopraregn, monsunregn, kann koma við summarmonsuninum. Í vetrarhálvuni skiftir vindurin ætt. Tá taka hátrýst seg upp yvir kalda landið, sum kólnar skjótari enn havið. Tann kalda og turra luftin í hátrýstinum streymar út ímóti havinum, har trýstið er lægri. Talan er um vetrarmonsunin. Í tíðini millum vetur og summar kann veðrið vera ógvuliga umskiftandi. Tá kunnu til dømis harðar ódnir raka strandaøkini í Bangladesj. Monsunregn elvir ofta til vatnflóð.
Golfstreymurin
Golfstreymurin, sum er heitur havstreymur, fer fram við Føroyum og Noregi. Heiti sjógvurin stavar frá eysturstrondini í Norðuramerika, og fer um Atlantshav, áðrenn hann kemur til Noregs. Golfstreyminum fyri at takka hava vit temprað veðurlag í Norðurevropa, hóast vit eru langt norðuri á jørðini.
Viktoriavatn
Viktoriuvatn (eisini rópt  ' Nnalubaale, Nam Lolwe ella Nyanza; enskt: Lake Victoria) er størsta vatnið í Afrika. Vatnið liggur millum londini Uganda, Kenja og Tansania, uml. 1134 metrar yvir havfløtuni. Tað er í mesta lagi 359 km langt, 337 km breitt og vatnið er 59,947 ferkilometrar til víddar. Dýpið er í miðal um 40 metrar, men fer niður á 81 metra dýpi har tað er djúpast.

Størsti partur av norðara helmingini liggur í Uganda, meðan ein smáur partur við landnyrðingsstrondina er undir Kenja. Sunnari helmingurin av vatni liggur yvirhøvur í Tansania.

Frárenslið er í norðara enda og eitur Hvíta Nílá ella Viktoria Nilá. Vatnið haðani rennur gjøgnum Nilá út í Miðjarðarhav. Nógvur fisk­ur er í Viktoriuvatni. Tað hevur eisini stóran týdning sum farleið millum londini Kenja, Uganda og Tansania.

Fyri at fáa meira burtur úr fiskivinnuni varð eitt nýtt fiskaslag slept út í Viktoriuvatn í 1950-árunum. Tað var nil-áburran, sum ikki hevði verið í vatninum áður. Nil-áburran treivst væl, og nógv meira varð nú fiskað. Men seinni vísti tað seg, at nógv onnur fiskasløg minkaðu í staðin. Hetta vóru fiskasløg, sum fiskimenninir, ið búðu fram við vatninum, fiskaðu við smáum útróðrarbátum. Í staðin komu stór fiskiskip langvegis frá at fiska nil-áburruna.

Í Viktoriuvatni trívist ein vatnplanta, ein hýasint, sum helst er komin úr einum urtagarðshyli. Hesin vøksturin flýtur omaná og fjalir stórar partar av vatninum. Tað ger, at bátar illa fáa siglt. Men nú er eitt skordýraslag sett út, sum etur hesa vatnplantuna, og tí er ikki so nógvur ampi av henni longur.




 * Lake Victoria Fisheries Organization, lvfo.org (á enskum)
GPS
GPS (stytting fyr Global Positioning System) er ein skipan, sum kann staðseta støð á jørðini við fylgisveinum. Yvir tredivu fylgisveinar eru í ringrás kring jørðina. Ein GPS-móttakari er eitt tól, sum kann rokna frástøðuna til fylgi­sveinar. Um GPS-móttakarin fær frástøðuna til 3 fylgisveinar, kann hann rokna positiónina á jararyvirflatanum. Um móttakarin fær frástøðuna frá 4 fylgisveinum, kann hann eisini rokna hæddina. Mest vanligu nýtsluøkini fyri GPS’arar er í skipum, bátum og bilum. GPS-móttakarin hevur ymisk kort, soleiðis at tú altíð sært, hvar tú ert. Í nøkrum GPS-móttakarum til bilar kanst tú eisini hoyra eina rødd, sum sigur tær, hvussu tú skalt koyra fyri at koma til tað staðið, sum tú hevur sligið inn á tólið.
Bajkalvatn
Bajkalvatn, nevnt Bláa eygað í Siberia er í Landsynningssiberia og er 31.468 km2 í vídd og 1940 metrar djúpt. Tað er djúpasta vatn í heiminum og størsta vatn, har vatnið er púra fekst; her eru 27.000 km3 av vatni, sum eru 20 % av øllum feskum vatni í heiminum. Størsta dýpið er 1940 metrar. Av tí, at vatnið er so djúpt, er ómetaliga nógv feskt vatn har. Bajkalvatn verður eisini hildið at vera heimsins elsta vatn; aldurin á tí verður mettur til 70 milliónir ár. Har liva nógv ymisk dýrasløg, sum ikki eru at finna nakra aðrastaðni á jørðini, m.a. tann eyðkendi bajkalkópurin. Hetta kemur av, at vatnið er so gamalt og liggur soleiðis í lendinum, sum tað ger. Bajkalvatn er á listanum hjá ST yvir støð, sum eiga at verða varðveitt, men bæði vatnið og umhvørvið rundanum eru hótt. Har er m.a. nógvur timbur ídnaður, sum dálkar vatnið illa við sínum útláti. Seinastu árini hava skógarídnaður og evnafrøðiídnaður dálkað vatnið illa; hetta hevur fingið fólk at gera eitt stórt átak at sleppa hesi sjáldsomu náttúru undan at verða týnd.