މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު
(32/2021)

[އިބްތިދާއީ މާއްދާތައް]

[ފެށުން]

[ތަޢާރުފާއި ނަން]
މިއީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޝަރުޢީ ކޯޓުތަކަށް ހުށަހެޅޭ މަދަނީ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ އިޖުރާއަތުތަކާއި، އެފަދަ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާތައް ހިނގާނެ ގޮތާއި، އެފަދަ މައްސަލަތަކުގެ މައްޗަށް ހިނގާނެ ހެކީގެ އުސޫލުތަކާއި، އެފަދަ މައްސަލަތަކާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގައާއި، ޝަރީޢަތް ނިމި ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އިޖުރާއަތުތަކާއި، އެނޫންވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޝަރުޢީ ކޯޓުތަކަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތަކުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތާބެހޭ ޢާންމު އުސޫލުތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނެވެ.
މި ޤާނޫނަށް ކިޔާނީ، "މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު" އެވެ.

[މި ޤާނޫނު އެ މައްޗަށް ހިނގާނެ ކޯޓުތައް]
މަދަނީ މައްސަލަތައް ބަލައި ހިންގާ އެންމެހައި ކޯޓުތަކުގެ މައްޗަށް މި ޤާނޫނު ހިނގާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ޢާއިލާއާބެހޭ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ނުވަތަ އެނޫންވެސް މަދަނީ އިޖުރާއަތާބެހޭ ޚާއްޞަ ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން ޢާއިލީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކުން ބަލާ މައްސަލަތައް ބެލުމުގައި، އެ ކޯޓަކުން ޢަމަލުކުރާނީ، އެ ޤާނޫނެއްގައި ބަޔާންކުރާ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[މި ޤާނޫނު އެ މައްޗަށް ހިނގާނެ މައްސަލަތައް]
މި ޤާނޫނު ހިނގާނީ، މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމަށްފަހު ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ މަދަނީ މައްސަލަތަކުގެ މައްޗަށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމަކީ، އިސްތިއުނާފީ ކޯޓެއްގައި އެ ޙުކުމް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އޮތް މުއްދަތު ހަމަވެފައިނުވާ، ނުވަތަ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އޮތް މުއްދަތު ހަމަވެފައިވީނަމަވެސް، އެ ޙުކުމެއް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުއްދަ ލިބިފައިވާ، އަދި މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާއިރު އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިނުވާ ޙުކުމެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ޙުކުމް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށްޓަކައި، މި ޤާނޫނުގެ ސައްބީސްވަނަ ބާބު "އިސްތިއުނާފުކުރުން" ގައި ބަޔާންކުރާ މަރުޙަލާތައް ހިންގުމަކަށް މި ޤާނޫނު ހުރަހެއްނާޅައެވެ. ނުވަތަ މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމަކީ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ތަންފީޛުކުރެވޭނެ ޙުކުމެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށްޓަކައި، މި ޤާނޫނުގެ ފަސްވަނަ ބައި "ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން" ގައި ބަޔާންކުރާ މަރުޙަލާތައް ހިންގުމަކަށް މި ޤާނޫނު ހުރަހެއްނާޅައެވެ.

[ޤާނޫނުގެ ޢާންމު މަޤްޞަދު]
މި ޤާނޫނުގެ މަޤްޞަދަކީ، ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ މަދަނީ މައްސަލަތައް، ޢަދުލުވެރިކަމާއި ހާމަކަމާއެކު، އަދި އެކަށީގެންވާ އަވަސް މިނެއްގައި ބަލައި، ގޮތެއް ނިންމުމަށް މަގުފަހިކުރުވުމެވެ.

[ޤާނޫނުގެ އެންމެ އަސާސީ މަޤްޞަދުތައް]
މި ޤާނޫނުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ޢާންމު މަޤްޞަދު ހާސިލުކުރުމުގެ ގޮތުން އަންނަނިވި އަސާސީ މަޤްޞަދުތައް ނެގެހެއްޓުމަށް މަސައްކަތްކުރުމަކީ ކޯޓުތަކާއި ޚަޞްމުންގެ އެންމެ އިސް ވާޖިބެވެ.
ހުރިހާ ޚަޞްމުންނާމެދުވެސް ހަމަހަމަ އުސޫލަކުން ކަންކުރުމަށް އިސްކަންދިނުން؛
ޚަރަދު ކުޑަކުރެވޭނެ ގޮތަކަށް މައްސަލަތައް ހިންގުން؛
މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފައިސާގެ ޢަދަދަށާއި، މައްސަލައިގެ ޒާތާއި ބާވަތަށާއި، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމުންގެ ޙާލަތަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، އިންޞާފުވެރި އުސޫލަކުން މައްސަލައިގައި ޢަމަލުކުރެވުން؛
ޢަދުލުވެރިކަމާއެކު، އަދި އެކަށީގެންވާ އަވަސް މިނެއްގައި މައްސަލައާމެދު ގޮތެއް ނިންމުން؛
ކޯޓަށް ހުށަހެޅިފައިވާ އެހެން މައްސަލަތަކަށް ބޭނުންވާ ވަސީލަތްތަކަށްވެސް ރިޢާޔަތްކުރުމާއެކު، މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ މަޤްޞަދުތައް ހާސިލުކުރެވޭނެ ގޮތަށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތައް ހިންގުމަށް ބޭނުންވާނެ ކޯޓުގެ ވަސީލަތްތައް އެކަމަށް ކަނޑައެޅުން.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކޯޓުން އެއްވެސް ބާރެއް ތަންފީޛުކުރުމުގައި މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ އެންމެ އިސް ވާޖިބު ނެގެހެއްޓުމަށް އަބަދުމެ މަސައްކަތްކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ޚަޞްމުންގެ ވާޖިބުކަމުގައި ބަޔާންކުރާ ވާޖިބު، އެ ޚަޞްމުންގެ ޤާނޫނީ ވަކީލުންނާއި އެ ޚަޞްމުން ތަމްސީލުކުރުމަށް ކަނޑައެޅޭ އެނޫން ފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށްވެސް ހިނގާނެއެވެ.

[މަފްހޫމްތަކުގެ ރަދީފު]

[މަފްހޫމްތަކުގެ އަސާސް]
މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މަފްހޫމްތައް މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އެވަނީ، މި ޤާނޫނުގެ އަސްލު އެގޮތުގައި ދެމެހެއްޓުމަށާއި، މި ޤާނޫނުގެ މަޤްޞަދު އެންމެ ފުޅާމިނުގައި ހާސިލުކުރުމަށް މަގުފަހިކުރުމުގެ ބޭނުމުގައެވެ. މި ޤާނޫނުގެ ހަމަ ކޮންމެ މާއްދާއެއްވެސް ކިޔަންވާނީ، އެ މަފްހޫމްތަކަށް ހަނިކަމެއް ނާންނާނެ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[މަދަނީ ދަޢުވާ ނުވަތަ މަދަނީ މައްސަލަ]
"މަދަނީ ދަޢުވާ" ނުވަތަ "މަދަނީ މައްސަލަ" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދިވެހިރާއްޖޭގައި މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ މަދަނީ ދަޢުވާއަށެވެ.

[ޚަޞްމުން]
"ޚަޞްމުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ މަދަނީ ދަޢުވާއެއްގައި، ދަޢުވާކުރާ އަދި ދަޢުވާލިބޭ އެންމެހައި ފަރާތްތަކަށާއި، މަދަނީ މައްސަލައެއް ހުށަހަޅާ އެނޫންވެސް ފަރާތްތަކަށާއި އެ ހުށަހެޅުން ރައްދުވާ ފަރާތްތަކަށެވެ.

[ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް]
"ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި ދަޢުވާ އުފުލާ ފަރާތަށެވެ. އެ މާނައިގެ ތެރޭގައި، ދަޢުވާއެއް ފުރަތަމަ އުފުލާ ފަރާތާއި، ރައްދު ދަޢުވާއެއް އުފުލާ ފަރާތާއި، އިތުރު ދަޢުވާ އުފުލާ ފަރާތްވެސް ހިމެނެއެވެ.

[ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް]
"ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތަށެވެ. އެ މާނައިގެ ތެރޭގައި، ފުރަތަމަ އުފުލާ ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން ރައްދު ދަޢުވާއެއް ނުވަތަ އިތުރު ދަޢުވާއެއް އުފުލާ ޙާލަތުގައި، އެ ދަޢުވާއެއްގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅަންޖެހޭ ކޮންމެ ފަރާތެއް ހިމެނެއެވެ.

[އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުން]
"އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މި ޤާނޫނުގެ 185 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މަޤްޞަދުގައި ބޭއްވޭ އަޑުއެހުމަށެވެ.

[ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް]
"ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ޢާންމު އުސޫލުން 300,000 (ތިންލައްކަ) ރުފިޔާއަށްވުރެ ދަށުގެ ފައިސާގެ ޢަދަދު ހިމެނޭ، އެ މައްސަލައެއްގައި ބޮޑެތި ޤާނޫނީ ނުކުތާތައް ނުހިމެނޭ ކުދި މައްސަލަތައް ބެލުމަށް ކަނޑައެޅޭ ޓްރެކަށެވެ.

[އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް]
"އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ޢާންމު އުސޫލުން 300,000 (ތިންލައްކަ) ރުފިޔާއާއި 1,000,000 (އެއްމިލިއަން) ރުފިޔާއާ ދެމެދުގެ ޢަދަދެއްގެ ފައިސާ ހިމެނޭ، ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާތައް ފުރިހަމަކުރާނެ ވަގުތު ކަނޑައެޅިގެން، އަދި އެ މަރުޙަލާތައް އަވަހަށް ނިންމުމަށް ބާރުއަޅައިދޭ އިޖުރާއަތުތަކެއް ކަނޑައެޅިގެން މައްސަލަތައް ކުރިއަށްގެންދެވޭ ޓްރެކަށެވެ.

[ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް]
"ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ޢާންމު އުސޫލުން 1,000,000 (އެއްމިލިއަން) ރުފިޔާއަށްވުރެ މަތީ ޢަދަދެއްގެ ފައިސާ ހިމެނޭ، ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކާއި އަވަސްނިޔާ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ނުބެލޭނެ އެންމެހައި މައްސަލަތައް ބަލާ ޓްރެކަށެވެ.

[އިޚްތިލާފެއްނުވާ ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތު]
"އިޚްތިލާފެއްނުވާ ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ވާޤިޢާތަކާމެދު ނުވަތަ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޤާނޫނީ ނުކުތާތަކާމެދު ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި އިޚްތިލާފެއް އުފެދިފައިނުވާ، އެހެންނަމަވެސް ޝަރީޢަތުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ފަދަ މައްސަލަތަކުގައި، މަދަނީ މައްސަލައެއްގައި ދަޢުވާ އުފުލުމަށް އޮންނަ ޢާންމު އިޖުރާއަތު ކަމަށް މި ޤާނޫނުގެ ހަތްވަނަ ބާބު "ދަޢުވާކުރުން" ގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅައިގެން އެ ދަޢުވާ ދިފާޢުކޮށް ނުވަތަ އެނޫންވެސް ގޮތަކުން ދަޢުވާއަށް ރައްދުދީ، މި ޤާނޫނުގެ އަށާވީސްވަނަ ބާބު "ހެކި ހާމަކުރުން" ގައި ބަޔާންކުރާފަދަ އިޖުރާއަތުތައް ހިންގައިގެން މައްސަލަ ބެލުމުގެ ބަދަލުގައި، އެފަދަ މައްސަލަތަކާމެދު އަވަސް މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ގޮތެއް ކަނޑައަޅައި ނިންމުމަށްޓަކައި ބޭނުންކުރާ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތަށެވެ.

[ދަޢުވާއަށް ރައްދުދިނުން]
"ދަޢުވާއަށް ރައްދުދިނުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ ދަޢުވާއަށް، އެ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެއްބަސްވުމާއި، އެ ދަޢުވާ ދިފާޢުކުރުމާއި، ރައްދު ދަޢުވާއެއް ކުރުން ހިމެނޭގޮތުން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެ ދަޢުވާއަށް ރައްދު ދިނުމަށެވެ.

[ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުން]
"ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ ދަޢުވާއަށް، ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ބަޔަކަށް އެ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެއްބަސްވާ އެއްބަސްވުމަށެވެ.

[ދަޢުވާގެ ދިފާޢު]
"ދަޢުވާގެ ދިފާޢު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ ދަޢުވާއަށް، އެ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެއްބަސްވުމުގެ ބަދަލުގައި، އެ ދަޢުވާއަށް ހުށަހަޅާ ދިފާޢަށެވެ. ނުވަތަ އެ ދަޢުވާގެ ވަކި ބަޔަކަށް ހުށަހަޅާ ދިފާޢަށެވެ.

[ރައްދު ދަޢުވާ]
"ރައްދު ދަޢުވާ" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ ދަޢުވާއަކަށް ރައްދުދިނުމުގައި، އެ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ރައްދު ދަޢުވާއެއް އުފުލުމަށެވެ.

[ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުން]
"ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅިފައިވާ ކޯޓަކަށް އެ ދަޢުވާ ބަލައި ގޮތެއް ނިންމުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންނުވާކަމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙާލަތުގައި، ނުވަތަ ޢާންމު އުސޫލުން އެފަދަ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަކަށް ލިބިދީފައިވީނަމަވެސް، އެ ކޯޓުން އެ މައްސަލަ ބަލައިގެންނުވާނެ ޙާލަތެއް ވުޖޫދުގައިވާކަމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙާލަތުގައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް ރައްދުދިނުމުގެ ބަދަލުގައި، ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުމަށެވެ.

[ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް]
"ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ ދަޢުވާއެއްގެ ލިޔެކިޔުމާ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ޙަވާލުވުމަށްފަހު، ދަޢުވާއަށް ރައްދުދިނުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގައި ދަޢުވާއަށް ރައްދުދީފައިނުވާ ޙާލަތުގައި، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް އެ ދަޢުވާ ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައަޅައި، އެ މައްސަލަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ނިންމައި ކުރާ ޙުކުމަށެވެ.

[ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުން]
"ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ ދަޢުވާ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދިފާޢުކުރެވިދާނެކަމުގެ ފުރުޞަތެއް ނެތް ޙާލަތުގައި، ނުވަތަ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދިފައިވާ ގޮތަށް އެ ދަޢުވާ ނިމުމުގެ ފުރުޞަތެއް ނެތް ޙާލަތުގައި، މި ޤާނޫނުގެ ފަނަރަވަނަ ބާބުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން އެ ދަޢުވާގެ ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި، ދަޢުވާއާ ގުޅޭގޮތުން ހުށަހެޅިފައިވާ ލިޔެކިޔުމާއި ހެއްކަށް ބިނާކޮށް، އެ ދަޢުވާގައި ގޮތެއް ކަނޑައަޅައި ޙުކުމް ކުރުމަށެވެ.

[ވަގުތީ އަމުރު]
"ވަގުތީ އަމުރު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި ބަލަމުންދާ މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން، ނުވަތަ އެފަދަ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅިދާނެ މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން، ރައްކާތެރިކަމުގެ ވަގުތީ ފިޔަވަޅެއް އަޅައިދިނުމަށް އެދި މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކު ނުވަތަ މައްސަލައިގައި މަޞްލަޙަތު އޮތް އެހެން ފަރާތަކުން ކޯޓުގައި އެދޭ ޙާލަތުގައި ކޯޓުން ކުރާ ވަގުތީ އަމުރަށެވެ.

[ޝަރީޢަތް ހިންގުން]
"ޝަރީޢަތް ހިންގުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ ދަޢުވާތަކުގެ ތެރެއިން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިފާޢު ހުށަހެޅުމުގެ ސަބަބުން ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށް ކަނޑައެޅޭ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށެވެ.
"ޝަރީޢަތް ހިންގުން" މި ޢިބާރާތް ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ، "ޓްރަޔަލް" ހިންގުމުގެ މާނައިގައެވެ.

[ކޯޓުން ބޭރުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުން]
"ކޯޓުން ބޭރުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅޭ މަދަނީ ދަޢުވާއެއް ކޯޓުން ބޭރުގައި ޙައްލުކުރުމަށްޓަކައި މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންގެ އެދުމުގެމަތިން އެ ޚަޞްމުންނަށް ދެވޭ ފުރުޞަތަށެވެ.

[ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުން]
"ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ ދަޢުވާއެއް، އެ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އަނބުރާ ގެނައުމަށެވެ.

[ހެކި]
"ހެކި" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ ދަޢުވާއެއްގައި، ވަކި ވާޤިޢާއެއް ވުޖޫދުގައިވާކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމުގެގޮތުން، ހެކީގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭ ޝަފަހީ ހެއްކާއި، ކިތާބީ ހެއްކާއި، މާއްދީ ހެއްކަށް ޖުމްލަކޮށް، އަދި، އެއިން ކޮންމެ ބާވަތެއްގެ ހެއްކަކަށާއި، އެއިން ކޮންމެ ބާވަތެއްގެ ދަށުން ހެކީގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭ ވަކިވަކި ކަންކަމަށާއި އެއްޗެއްސަށް، ވަކިވަކިންނެވެ.

[ހެކި ހާމަކުރުން]
"ހެކި ހާމަކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ހެކި ހާމަކުރުމަށް މި ޤާނޫނުގެ އަށާވީސްވަނަ ބާބު "ހެކި ހާމަކުރުން" ގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން، ޚަޞްމުން އެމައްޗަށް ބަރޯސާވާ ލިޔެކިޔުމާއި، އެފަރާތުން ވަކާލާތުކުރާ ކަމަކަށް ނޭދެވޭ އަސަރެއް ކޮށްފާނެ ލިޔެކިޔުމާއި، އެހެން ޚަޞްމަކު ވަކާލާތުކުރާ ކަމަކަށް ނޭދެވޭ އަސަރެއްކޮށްފާނެ ލިޔެކިޔުމާއި، އެހެން ޚަޞްމަކު ވަކާލާތުކުރާ ކަމަކަށް ބާރުލިބޭ ލިޔެކިޔުން ހިމެނޭގޮތުން، ޚަޞްމުންގެ މައްޗަށް އޮންނަ ހެކި ހާމަކުރުމުގެ ޒިންމާގެ ދަށުން އެ ޚަޞްމުން ހާމަކުރަންޖެހޭ ހެކި ހާމަކުރުމަށެވެ.

[ޙުކުމް ކުރުން]
"ޙުކުމް ކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅޭ މަދަނީ ދަޢުވާތަކުގެ ތެރެއިން، ދިފާޢު ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާތަކުގެ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާތައް ހިންގައި ނިމި، އެ މައްސަލައިގައި ފައިސަލާކުރަނިވި ޙުކުމެއް ކުރުމަށެވެ. އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވާ ޙާލަތުގައި، އެ އެއްބަސްވުމަށް ބިނާކޮށް، ކުރާ ޙުކުމާއި، މި ޤާނޫނުގެ ފަނަރަވަނަ ބާބު "އިޚްތިލާފެއްނުވާ ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތު" ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ މައްސަލައެއް ބަލައި ނިންމާ ކުރާ ޙުކުމާއި، މި ޤާނޫނު ހުއްދަކުރާ ޙާލަތުގައި، ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމައި، ކުރާ ޙުކުމްވެސް ހިމެނޭގޮތުންނެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު]
"ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ ދަޢުވާއެއް ކާމިޔާބުކުރާ ފަރާތަކަށް، އެ ދަޢުވާ ކާމިޔާބުނުވި ފަރާތުގެ ކިބައިން ކޯޓުން ނަގައިދޭ ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދަށެވެ.

[އިސްތިއުނާފުކުރުން]
"އިސްތިއުނާފުކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ކޯޓަކުން ނުވަތަ ޓްރައިބިއުނަލަކުން ނިންމާ މަދަނީ މައްސަލައެއްގެ ޙުކުމެއް ނުވަތަ އެފަދަ ކޯޓަކުން ކުރާ އަމުރެއް ނުވަތަ އެނޫންވެސް ނިންމުމެއް، މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓެއްގައި އިސްތިއުނާފުކުރުމަށެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން]
"ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކުން ކޮށްފައިވާ ތަންފީޛީ ބާރު ލިބިގެންވާ ޙުކުމެއް، އެ ޙުކުމް ރައްދުވި ފަރާތުގެ އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި ތަންފީޛުކޮށްފައިނުވާ ޙާލަތުގައި، ކޯޓު މެދުވެރިކޮށް އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ފަސްވަނަ ބައި "ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން" ގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުން]
"ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ ދަޢުވާއެއް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުގައި ނުވަތަ އެފަދަ ދަޢުވާއެއް ކޯޓުގައި ހިންގުމުގެ މަރުޙަލާގައި މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކު ނުވަތަ ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތަކުން ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރާ ކުރުމަށެވެ.

[ބޭރު ޤައުމުތަކުގެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން]
"ބޭރު ޤައުމުތަކުގެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރު ޤައުމެއްގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަންފީޛުކުރެވޭނެކަމަށް މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތްތަކުގައި، އެފަދަ ޙުކުމް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބަލައިގަނެ ތަންފީޛުކުރުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ތެއްތިރީސްވަނަ ބާބު "ބޭރު ޤައުމުތަކުގެ ޙުކުމްތައް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަންފީޛުކުރުން" ގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށެވެ.

[ޝަރީޢަތްކުރުމުގެ ހަމަތަކާއި ކޯޓުގެ ޢާންމު ވާޖިބުތަކާއި ބާރުތައް]

[މިނިވަންކަމާއެކު ކަންކަން ނިންމުމުގެ ޒިންމާ]
މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކުން މައްސަލަ ބަލައި ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގައި، ކޮންމެ ފަނޑިޔާރަކުވެސް ފަނޑިޔާރެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން، އަދި އޭނާގެ އަމިއްލަ ހައިސިއްޔަތުން، ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ މިނިވަންކަން ނެގެހެއްޓުމަށް އަބަދުމެ މަސައްކަތްކުރަންވާނެއެވެ.
މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކުން މައްސަލަ ބަލައި ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގައި، ފަނޑިޔާރުން އެމީހުންގެ ވާޖިބުތައް އަދާކުރަންވާނީ، ވަކި ފަރާތަކަށް ބުރަވުމަކާ ނުލައި، އަދި ވަކި ފަރާތަކަށް ފައިދާއެއް ހޯދައިދިނުމަކާ ނުލައި، ތަޢައްޞުބުން އެއްކިބާވެ ތިބެ، އިންޞާފުގެ ހަމަތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
ކޮންމެ ފަނޑިޔާރަކުވެސް މައްސަލައެއްގައި ހިމެނޭ އެންމެހައި ޚަޞްމުންނާމެދު ޢަމަލުކުރަންވާނީ، ހަމަހަމަ އުސޫލަކުންނެވެ. އަދި އެއްވެސް ފަނޑިޔާރަކު މައްސަލައެއް ބެލުމުގައި، އެ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އެއް ޚަޞްމުގެ މައްޗަށް އަނެއް ޚަޞްމު އިސްކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.
ފަނޑިޔާރުންގެ މަސައްކަތާ ބެހި، ފަނޑިޔާރުންނަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ފުރުޞަތު، ދައުލަތުގެ އެއްވެސް މުވައްޒަފަކަށްވެސް ނުވަތަ އެނޫން ފަރާތަކަށްވެސް އެއްވެސް ފަރާތަކުން ދީގެންނުވާނެއެވެ. އަދި ކޯޓުގެ އެއްވެސް މުވައްޒަފަކަށްވެސް އެ ފުރުޞަތު ދީގެންނުވާނެއެވެ.
ކޯޓުގައި އަދި ކޯޓުން ބޭރުގައިވެސް ފަނޑިޔާރުންގެ އުޅުން ބަހައްޓަންވާނީ، ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ މިނިވަންކަމާމެދު ރައްޔިތުންނާއި ވަކީލުންނާއި ޝަރުޢީ ދާއިރާގައި މަސައްކަތްކުރާ އެނޫންވެސް ފަރާތްތަކުގެ އިތުބާރު ދެމެހެއްޓޭނެ ގޮތެއްގެމަތިންނެވެ. އެގޮތުން، ޝަރީޢަތަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިފައިވަނިކޮށް، އެ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އެއްވެސް ފަރާތަކާ އެކަމާ ގުޅޭގޮތުން މަޝްވަރާކޮށްގެންނުވާނެއެވެ. ނުވަތަ އެ މައްސަލައިގައި ކޯޓުން ނިންމާ ނިންމުމަކަށް އަސަރުކޮށްފާނެ ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާތަކުގެ އިންޞާފުވެރިކަމަށް ހުރަސްއެޅިދާނެފަދަ އެއްވެސް މުޢާމަލާތެއް ކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.

[މަޤާމުގެ ނުފޫޒު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންނުކުރުން]
މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކުން މައްސަލަ ބަލައި ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގައި، ފަނޑިޔާރަކަށް، ފަނޑިޔާރެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ލިބޭ އެއްވެސް މަޢުލޫމާތެއް ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކޮށްގެންނުވާނެއެވެ. ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި، ވަކި ފަރުދެއްގެ ޒާތީ މަޞްލަޙަތެއް ހިމެނޭ މަޢުލޫމާތެއް، ޤާނޫނަކުން ކަނޑައެޅިގެން ހުއްދަކުރާ ޙާލަތުގައި މެނުވީ ކޯޓުން ބޭރުގައި ހާމަކޮށްގެންނުވާނެއެވެ. އަދި ޝަރީޢަތުގައިވެސް އެފަދަ މަޢުލޫމާތެއްގެ ނަހަމަ ބޭނުން ހިފައިގެންނުވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން އަދާކުރަންޖެހޭ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އަދާކުރުމުގައި، އެއްވެސް ޙާލެއްގައި، ފަނޑިޔާރަކު އެއްވެސް ރިޝްވަތެއް ހުށަހަޅައި ނުވަތަ ޤަބޫލުކޮށްގެންނުވާނެއެވެ. އަދި ކޯޓަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލައެއްގައި، އެއްވެސް ފަރާތަކުން ދޭ ހަދިޔާއެއް ނުވަތަ އެހީއެއް ޤަބޫލުކޮށްގެންނުވާނެއެވެ. ނުވަތަ އޭނާގެ ފަރާތުން އެހެން މީހަކު އެފަދަ އެއްޗެއް ޤަބޫލުކުރުމަށް ހުއްދަދީގެންވެސް ނުވާނެއެވެ.

[ޒިންމާދާރުކަމާއެކު މަސައްކަތްކުރުން]
މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގައި، ފަނޑިޔާރަކާ ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ މައްސަލަތައް، އެކަށީގެންވާ އަވަސް މިނެއްގައި ނިންމުމަށް، ކޮންމެ ފަނޑިޔާރަކުވެސް މަސައްކަތްކުރަންވާނެއެވެ.
ފަނޑިޔާރުންގެ ވާޖިބު އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި އަދާކުރުމަށްޓަކައި، ޤާނޫނުއަސާސީންނާއި ޤާނޫނުން ފަނޑިޔާރުންނާ މަތިކޮށްފައިވާ ވާޖިބުތަކުގެ އިތުރުން، ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ޤާނޫނުތަކުގައި ބަޔާންކުރާ ޤާނޫނީ އުސޫލުތަކާއި، ދިވެހިރާއްޖެ ބައިވެރިވެފައިވާ ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޢާހަދާތަކުގައި ކަނޑައަޅައިދީފައިވާ ޤާނޫނީ އުސޫލުތަކަށް ފަނޑިޔާރުން އަހުލުވެރިވެ، މިނިވަން ދީމިޤްރާޠީ މުޖުތަމަޢުތަކުގައި ޤަބޫލުކުރާ ހަމަތައް ނަގަހައްޓަންވާނެއެވެ.
މަދަނީ މައްސަލައެއްގެ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާތައް ކުރިއަށްދާއިރު، އެ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމުންނާމެދު ފަނޑިޔާރު ޢަމަލުކުރަންވާނީ އެއްވެސް ތަފާތުކުރުމަކާ ނުލައެވެ. އަދި ކޯޓުގެ މުވައްޒަފަކުވެސް ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި އެއްވެސް ތަފާތުކުރުމެއް ގެންގުޅެގެންނުވާނެއެވެ. އެފަދަ ތަފާތުކުރުމެއް ގެންގުޅޭނަމަ، އެކަން، ވަގުތުން ފަނޑިޔާރު ހުއްޓުވަންވާނެއެވެ.
މައްސަލައެއްގެ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާތައް ކުރިއަށްދާއިރު، އެ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމަކު، އެ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އަނެއް ޚަޞްމުގެ މަޞްލަޙަތަށް އުނިކަމެއް އަންނާނެފަދަ ޢަމަލެއް، ބަހުން ނުވަތަ ލިޔުމުން ނުވަތަ ޢަމަލުންވިޔަސް ކުރިޔަދީގެންނުވާނެއެވެ. އަދި އެފަދަ ކަމެއް ހިނގައިފިނަމަ، އެކަން، ވަގުތުން ފަނޑިޔާރު ހުއްޓުވަންވާނެއެވެ.

[ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާލައިގެން ޝަރީޢަތްތައް ބޭއްވުން]
ޝަރީޢަތުގެ އެންމެހައި މަރުޙަލާތައް ހިންގަންވާނީ، ޢަދުލުވެރިކަމާއެކު، ވަކި ފަރާތަކަށް ނުޖެހި، ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާލެވިފައިވާ މަޖިލީހެއްގައެވެ. އަދި ކޯޓުން ނެރޭ އެންމެހައި އަމުރުތަކާއި ޙުކުމްތައްވެސް އިއްވަންވާނީ ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާލައިގެން ބާއްވާ މަޖިލީހެއްގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި އެހެން ބަޔާންކޮށްފައިވީ ނަމަވެސް، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކުރާ ސަބަބުތަކުގެ ތެރެއިން ސަބަބެއް މެދުވެރިވެއްޖެނަމަ، ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތެއްގައި، ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާނުލައި، ޝަރީޢަތްތައް ކުރިއަށްގެންދިޔުމުގެ އިޚްތިޔާރު އެ ޝަރީޢަތެއް ކުރާ ފަނޑިޔާރަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[އެދިފައިވާ ފަރުވާ ނުވަތަ ބަދަލު މެނުވީ ނަގައިނުދިނުން]
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި ކަނޑައެޅިގެން އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއް ނިންމުމުގައި، ޚަޞްމަކު އެދިފައިވާ ފަރުވާއާ ތަފާތު ފަރުވާއެއް، ނުވަތަ ޚަޞްމަކު އެދުނު ފަރުވާގެ އިތުރުން، އެހެން ފަރުވާއެއް ދިނުމަށް ކަނޑައަޅައިގެންނުވާނެއެވެ. އަދި ދަޢުވާއިން ނަގައިދިނުމަށް އެދިފައިވާ ބަދަލުގެ ތެރެއިން އަނެއް ޚަޞްމު ދިނުމަށް އެއްބަސްވެފައިވާ މިންވަރަށްވުރެ ކުޑަ މިންވަރަކަށް ބަދަލު ނަގައިދިނުމަށް ކަނޑައަޅައިގެންނުވާނެއެވެ.

[މައްސަލަ ހަރުދަނާ ގޮތެއްގައި ހިންގައި ތަރުތީބުކުރުން]
ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތައް ހިންގަންވާނީ، މި ޤާނޫނުގެ 4 ވަނަ މާއްދާއާއި 5 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ މަޤްޞަދުތައް ހާސިލުކުރުމަށް އިސްކަންދިނުމާއެކު، ހަރުދަނާ އަދި އެކަށީގެންވާ އަވަސް މިނެއްގައި މައްސަލައާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށް އިސްކަންދެވޭނެ ގޮތެއްގެމަތިންނެވެ. އެގޮތުން، އަންނަނިވި ކަންކަން، ކުރުމުގެ ޒިންމާ މި ޤާނޫނުން ކޯޓުތަކާ މަތިކުރެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާތައް ހިނގަމުންދާއިރު މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމުން އެއް ފަރާތުން އަނެއް ފަރާތަށް އެއްބާރުލުންދިނުމަށް ބާރުއެޅުން؛
މައްސަލަތައް ދިގުލައިގެން ނުދާނެގޮތަކަށް ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތައް ދުރާލާ ތާވަލުކުރުން؛
ދަޢުވާގައި ހިމެނޭ ޤާނޫނީ ނުކުތާތަކާއި ވާޤިޢާތައް ދުރާލާ ދެނެގަތުން؛
ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި ނިންމޭނެ މައްސަލަތަކަކީ ކޮބައިކަމާއި، ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި މަޝްވަރާކޮށްގެން ޙައްލުކުރަން މަސައްކަތްކުރެވިދާނެ މައްސަލަތަކަކީ ކޮބައިކަމާއި، ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވަންޖެހޭ މައްސަލަތަކަކީ ކޮބައިކަން ދެނެގަތުން؛
ޚަރަދު ކުޑަކުރެވޭނެ ގޮތަކަށް މައްސަލަ ހިންގޭނެ ގޮތްތައް ދެނެގަތުން؛
މި ޤާނޫނުގެ 4 ވަނަ މާއްދާއާއި 5 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ މަޤްޞަދުތައް ހާސިލުކުރުމަށްޓަކައި އެކަށީގެންވާ އަވަސް މިނެއްގައި މައްސަލަތައް ނިންމުމަށް އަޅަންޖެހޭ އެނޫންވެސް ފިޔަވަޅުތައް އެޅުން.

[ޚަޞްމުން ހެޔޮ ނިޔަތުގައި ޢަމަލުކުރުން]
މަދަނީ ދަޢުވާއެއްގެ ޝަރީޢަތުގެ ހުރިހާ މަރުޙަލާއެއްގައިވެސް އެ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުން ޢަމަލުކުރަންވާނީ، ހެޔޮ ނިޔަތުގައި، އަދި މި ޤާނޫނުގެ 4 ވަނަ މާއްދާއާއި 5 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ މަޤްޞަދުތައް ނެގެހެއްޓުމަށެވެ.

[އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަކުރުމަށް އެންގުން]
ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާއެއްގެ އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަނުވާނަމަ، އެ އިޖުރާއަތެއް ފުރިހަމަކުރުމަށާއި، ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން ހުށަހެޅޭ ލިޔެކިޔުމާއި، ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ އެނޫންވެސް ކަންކަން ފުރިހަމަކުރުމަށް ކޯޓުން އަންގަންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރާ ޙާލަތުގައި ފިޔަވަޅުއެޅުން]
ކޯޓުގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލައެއްގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމަކު، ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރާ ކަމުގެ ޝަކުވާއެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅައިފި ހިނދެއްގައި، ނުވަތަ ހިނގަމުންދާ މައްސަލައެއްގައި އެފަދަ ކަމެއް ފަނޑިޔާރަށް ފާހަގަވެއްޖެނަމަ، އެ ޚަޞްމަކާމެދު މި ޤާނޫނުގެ 421 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ފިޔަވަޅު އެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[އަސާސެއް ނެތް މައްސަލަ ހުށަހަޅާ ފަރާތްތަކާމެދު ފިޔަވަޅުއެޅުން]
އެއްވެސް އަސާސެއް ނެތް މައްސަލަ ހުށަހަޅާ ފަރާތްތަކާމެދު މި ޤާނޫނުގެ 422 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ފިޔަވަޅު އެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު، މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ކޯޓުގެ ޙުރުމަތް ކެނޑުން]
ހިނގަމުންދާ ޝަރީޢަތެއްގެ އެއްވެސް މަރުޙަލާއެއްގައި އެއްވެސް ފަރާތަކުން ކޯޓުގެ ޙުރުމަތް ކެނޑޭފަދަ ޢަމަލެއް ހިންގައިފިނަމަ، އެފަރާތަކާމެދު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ފިޔަވަޅު އެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ކޯޓުތަކުގެ އިޚްތިޞާޞް]

[އެއްވަނަ ބައި - ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކަށް އިޚްތިޞާޞް ލިބިދޭ މައްސަލަތައް]

[ވަކިވަކި ކޯޓުތަކުގެ މަދަނީ އިޚްތިޞާޞް]
މި ޤާނޫނުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، މި ޤާނޫނުގެ 2 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބަލައި ހިންގާ އެންމެހައި ކޯޓުތަކަށް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގައި ނުވަތަ ވަކި ކޯޓަކާބެހޭ ޚާއްޞަ ޤާނޫނެއްގައި، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމަށް އެ ކޯޓުތަކަށް ލިބިދޭ ކަމަށް ބަޔާންކުރާ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވެއެވެ.
އަންނަނިވި ބާވަތުގެ މަދަނީ މައްސަލަތައް، ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި ހުށަހަޅާނީ، އަންނަނިވި ކޯޓުތަކަށެވެ.
ޢާންމު މަދަނީ ދަޢުވާތަކާއި، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 43 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ ޖުޑީޝަލް ރިވިއުގެ މައްސަލަތަކާއި، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 65 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ މަދަނީ މައްސަލަތައް، ސިވިލް ކޯޓަށް ނުވަތަ ކަމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް؛
ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ
(ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތައް ހައި ކޯޓަށާއި ސުޕްރީމް ކޯޓަށް.
މި މާއްދާގެ (ށ) އެހެން އޮތުމަކުން، މަދަނީ އިޖުރާއަތާބެހޭ ޚާއްޞަ ޤާނޫނަކުން ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި ވަކި ކޯޓަކަށް މަދަނީ އިޚްތިޞާޞް ލިބިދޭ ޙާލަތުގައި، އެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ އުސޫލުން އެ ކޯޓަކަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއްނާޅައެވެ.

[ކޯޓުތަކުގެ ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް]
ޢާންމު އުސޫލުން، މަދަނީ ދަޢުވާއެއް ބެލުމުގެ ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ޢާންމު ގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކޯޓެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ދަޢުވާއެއް އުފުލާއިރު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ޢާންމުގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަނެއް ނެތްނަމަ، އޭނާ އެންމެ ފަހުން ދިރިއުޅުނު ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓަކީ އެ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓު ކަމުގައި ބެލޭނެއެވެ.
ވަކި މައްސަލައެއްގައި ދަޢުވާލިބޭ އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތް ތިބިނަމަ، އަދި އެފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށް އުފުލޭ ދަޢުވާތައް ގުޅިފައިވާ މިންވަރު ބޮޑުކަމުން އެ ދަޢުވާތަކާގުޅޭ ޝަރީޢަތްތައް އެކުގައި ހިންގައި، އެއާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމަކީ، ވަކިވަކި ދަޢުވާތަކެއް ކުރުމުގެ ބަދަލުގައި އެކަމަށް އަވަސް ޙައްލެއް ލިބޭނެކަމެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އޭގެ ތެރެއިން އެއް ފަރާތް ޢާންމުގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓުގައި އެފަދަ ދަޢުވާއެއް އުފުލިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި، ދަޢުވާއެއް އުފުލާއިރު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ޢާންމުގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓުގައި ދަޢުވާ އުފުލުމުގެ ބަދަލުގައި، އަންނަނިވި ކޯޓުތަކުގައި އޭނާއަށް ދަޢުވާ އުފުލިދާނެއެވެ.
ކޮންޓްރެކްޓާގުޅޭ މައްސަލައެއްނަމަ، އެ ކޮންޓްރެކްޓުގެ އެންމެ އަސާސީ އިލްތިޒާމުތައް އަދާކުރަންޖެހޭ ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓު؛
ފައިސާއާގުޅޭ މައްސަލައެއްނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އަދާކުރަންޖެހޭ ދަރަންޏެއް ނުވަތަ ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް ދެއްކުމަށް އެއްބަސްވެފައިވަނީ އެހެން ޝަރުޢީ ދާއިރާއެއްގައި ހުރި ތަނަކަށް ކަމަށްވާނަމަ، އެ ތަނެއް ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓު؛
މަދަނީ އިލްތިޒާމަކާ ނުވަތަ ވާޖިބަކާ ޚިލާފުވި ކަމަށް ބުނެ ކުރާ ދަޢުވާއެއްނަމަ، ގެއްލުންދެނިވި ހާދިސާ ހިނގި ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓު؛
ބިމާބެހޭ ނުވަތަ އެނޫންވެސް ނުއުފުލޭ މުދަލަކާގުޅޭ މައްސަލައެއްނަމަ، އެ ބިމެއް ނުވަތަ މުދަލެއް ހުރި ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓު؛
ދަޢުވާއެއްގެ އަސާސް ބިނާވެފައިވަނީ ކުންފުނިތަކާއި، ޖަމްޢިއްޔާތަކާއި، އެހެނިހެން ޤާނޫނީ ޝަޚްޞުތަކުގެ ޞައްޙަކަން ބެލުމާ ގުޅޭގޮތުން ނުވަތަ އެފަދަ ތަންތަން ބާޠިލުކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން ނުވަތަ އުވާލުމާ ގުޅޭގޮތުން ނުވަތަ އެތަންތަނުގެ ގުނަވަންތަކުން ނިންމާ ނިންމުންތަކުގެ ޞައްޙަކަން ބެލުމާ ގުޅޭގޮތުން ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ކުންފުނި، ނުވަތަ ޖަމްޢިއްޔާ ނުވަތަ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞު ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓު؛
ދަޢުވާއެއްގެ އަސާސް ބިނާވެފައިވަނީ ޢާންމު ރަޖިސްޓަރީއެއްގައި ލިޔެފައި އޮންނަ އެއްޗެއްގެ ޞައްޙަކަން ކަނޑައެޅުމާ ގުޅޭގޮތުން ކަމަށްވާނަމަ، އެ ރަޖިސްޓަރީއެއް އޮންނަ ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓު؛
ދަޢުވާއެއްގެ އަސާސް ބިނާވެފައިވަނީ ވަކި ތަނަކަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ ނުވަތަ ވަކި ތަނެއްގައި ރަޖިސްޓަރީކުރުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ފިކުރީ މުދަލާގުޅޭ ޙައްޤުތައް ރަޖިސްޓަރީކުރުމާއި އޭގެ ޞައްޙަކަން ކަނޑައެޅުމާ ގުޅޭގޮތުން ކަމަށްވާނަމަ، އެ އެއްޗެއް ރަޖިސްޓަރީކުރުމަށް ހުށަހެޅި ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓު؛
ޙުކުމެއް ތަންފީޛުކުރުމާގުޅޭ މައްސަލައެއްނަމަ، އެ ޙުކުމެއް ތަންފީޛުކުރި ނުވަތަ ކުރަންޖެހޭ ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓު؛
މުދާ ވިއްކުމުގެ ނުވަތަ ޚިދުމަތް ހޯދުމުގެ އެއްބަސްވުމަކާގުޅޭ މައްސަލައެއްނަމަ، މުދާ ގަންނަ ނުވަތަ ޚިދުމަތް ހޯދާ މީހާ ޢާންމު ގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓު؛
ވަޒީފާއާބެހޭ ޓްރައިބިއުނަލްގެ އިޚްތިޞާޞްގެ ތެރޭގައި ނުހިމެނޭ، ވަޒީފާގެ އެއްބަސްވުމަކާގުޅޭ ދަޢުވާއެއްނަމަ، ވަޒީފާއަދާކުރާ ފަރާތް ޢާންމުގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓު؛
އިފްލާސްކުރުމުގެ ދަޢުވާއެއްނަމަ، ދަރަނިވެރިޔާގެ މައިގަނޑު މަޞްލަޙަތުތައް ޤާއިމުވެފައި ހުރި ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓު؛ ނުވަތަ ދަރަނިވެރިޔާގެ މައިގަނޑު މަޞްލަޙަތުތައް ޤާއިމުވެފައިވާ ތަނެއް ނެތްނަމަ، ދަރަނިވެރިޔާގެ ވިޔަފާރީގެ ގޮތްޕެއް ނުވަތަ އޭޖެންސީއެއް ނުވަތަ އެނޫންވެސް ތަނެއް ހުރި ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓު.
މި މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ) އަދި (ރ) އެހެންއޮތްނަމަވެސް، ވިޔަފާރިވެރިންގެ ހައިސިއްޔަތުން ދެފަރާތެއްގެ ދެމެދުގައި ވެވޭ ޤާނޫނީ އެއްބަސްވުމަކީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުތަކުގެ ދަށުން ޞައްޙަ އެއްބަސްވުމަކަށްވާ ޙާލަތުގައި، އެ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން އުފެދޭ އިޚްތިލާފަކާ ގުޅިގެން އުފުލޭ ދަޢުވާއެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވަނީ ވަކި ކޯޓަކަށް ކަމުގައި އެ ދެފަރާތުން ލިޔުމުން، ސަރީހަ ޢިބާރާތުން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތުގައި، އެފަދަ އެއްބަސްވުމަކާގުޅޭ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ބ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، އެއްބަސްވުމަކާ ގުޅޭގޮތުން އުފެދޭ އިޚްތިލާފަކާ ގުޅިގެން އިޚްތިޞާޞް ލިބިދޭ ފަރާތް ބަޔާންކުރާ، އެ އެއްބަސްވުމުގެ ކަމާގުޅޭ މާއްދާތަކަކީ، އެ އެއްބަސްވުމުގެ އެހެން މާއްދާތަކާ ވަކިން އޮންނަ، ވަކި އެއްބަސްވުމެއް ކަމުގައި ބެލޭނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެއްބަސްވުމަކާ ގުޅޭގޮތުން އުފެދޭ އިޚްތިލާފަކާ ގުޅިގެން އިޚްތިޞާޞް ލިބިދޭ ފަރާތް ބަޔާންކުރާ އެފަދަ އެއްބަސްވުމެއްގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު އުފައްދާ ހަމައެކަނި ސަބަބަކީ އެ ދެފަރާތުން ވެފައިވާ ޤާނޫނީ އެއްބަސްވުމުގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުން ކަމުގައިވާނަމަ، އެފަދަ ދަޢުވާއެއް އެ ކޯޓެއްގައި ނުއުފުލޭނެއެވެ.
ދަޢުވާއެއް އުފުލާއިރު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ޢާންމުގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަން އެނގެން ނެތްނަމަ، އަދި މި މާއްދާގެ ދަށުން އިޚްތިޞާޞް ކަނޑައެޅުމުގައި ބަލާ އެހެން ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަނުވާނަމަ، އެ ދަޢުވާއެއް އުފުލާއިރު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ޢާންމުގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓުގައި އެ ދަޢުވާ އުފުލުމުގެ އިޚްތިޔާރު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ވަކި ޝަރުޢީ ދާއިރާއެއްގެ ކޯޓަކަށް ޢާންމު އުސޫލުން ހުށަހަޅަންޖެހޭ ދަޢުވާއެއްގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި އެ ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރަކު ހިމެނޭނަމަ، އެ ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާނީ، އެ ޝަރުޢީ ދާއިރާއާ އެންމެ ކައިރީގައި އޮތް ޝަރުޢީ ދާއިރާއެއްގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓަކަށެވެ.

[މައުޟޫޢީގޮތުން މައްސަލަ ބަލާ ކޯޓުން ވަގުތީ ފަރުވާގެ ފިޔަވަޅުތައް ބެލުން]
ވަގުތީ ފަރުވާގެ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމަށް އަމުރުކުރުމުގެ ބާރު، މައްސަލައެއް މައުޟޫޢީގޮތުން ނިންމުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޮންމެ ކޯޓަކަށް، ނުވަތަ އެ ފިޔަވަޅެއް ތަންފީޛުކުރެވޭ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ޤާނޫނީ ބިނާއެއްނެތި އެޅޭ ވަގުތީ ފަރުވާގެ ފިޔަވަޅުތަކުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމަށް އެދި ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް، އެ މައްސަލައެއް މައުޟޫޢީގޮތުން ނިންމުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކަށް، ނުވަތަ އެ ފިޔަވަޅެއް ތަންފީޛުކުރެވޭ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓަކަށް، ނުވަތަ އެ ދަޢުވާ އުފުލާއިރު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ޢާންމުގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަން ނިސްބަތްވާ ޝަރުޢީ ދާއިރާގެ ކަމާބެހޭ ކޯޓަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ވަގުތީ ފަރުވާގެ ފިޔަވަޅުތަކުގެ ތެރޭގައި، ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތައްވެސް ހިމެނެއެވެ.

[ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެއް ކޯޓަށްވުރެ ގިނަ ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތައް]
ދަޢުވާ ބިނާކުރާ އަސާސްގެ މައްޗަށް، އެއް ޚަޞްމުންތަކެއް ހިމެނޭ އެއް މައްސަލައަށްވުރެ ގިނަ މައްސަލަ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަފާތު ދެ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅިއްޖެނަމަ، މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، އެ މައްސަލަ ފުރަތަމަ ހުށަހެޅުނު ކޯޓުން އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަށް ލިބިގެންވޭތޯ ބަލައި އެކަމާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންދެން، އެ މައްސަލަ ފަހުން ހުށަހެޅުނު ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމަށް އެ ކޯޓުގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލަ ބެލުން މެދުކަނޑާލަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާފަދަ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެގެން މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ފުރަތަމަ ކޯޓުން އެދިއްޖެނަމަ، މައްސަލަ ހުށަހެޅިފައިވާ އެހެން ކޯޓަކުން އެ ކޯޓަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ތާރީޚު ލަސްނުކޮށް ފުރަތަމަ ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާފަދަ ޙާލަތެއްގައި، މައްސަލަ ފުރަތަމަ ހުށަހެޅުނު ކޯޓަށް އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާކަމަށް ނިންމައިފިނަމަ، މައްސަލަ ހުށަހެޅިފައިވާ އެހެން ކޯޓުތަކުން އެ ކޯޓުތަކަށް އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންނުވާކަމަށް ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 47 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގައި ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 56 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (9) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން ޚާއްޞަ އިޚްތިޞާޞް ލިބިދީފައިވާ ކޯޓަކަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިއްޖެނަމަ، އެ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވަނީ އެ ކޯޓަށް ކަމުގައި އެ ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންދެން، މައްސަލަ ހުށަހެޅިފައިވާ އެހެން ކޯޓަކުން ނުވަތަ ކޯޓުތަކުން އެ މައްސަލަ ބެލުން މެދުކަނޑާލަންވާނެއެވެ. އަދި އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވަނީ އެއްބަސްވުމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ކޯޓުންކަމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަނޑައަޅައިފިނަމަ، އެ މައްސަލަ ހުށަހެޅިފައިވާ އެހެން ކޯޓުތަކުން، އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓުތަކަށް ލިބިގެންނުވާކަމަށް ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.

[މައުޟޫޢާމެދު ގޮތެއް ނިންމާފައިވާ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް މައްސަލަ ބެލި ކޯޓަށް ނުވަތަ އެހެން ކޯޓަކަށް ފަހުން ނުލިބުން]
ވަކި މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިފައިވާ ކޯޓަކުން، އެ މައްސަލަ ބަލައި، ނިހާއީ ނިންމުމެއް ނިންމާފައިވާނަމަ، އެ މައުޟޫޢުގައި އެ ކޯޓަށް ނުވަތަ އެހެން ކޯޓަކަށް އަލުން އެ މައްސަލަ ހުށައެއްނޭޅޭނެއެވެ.

[ޖިނާއީ ކޯޓެއްގެ އިޚްތިޞާޞް ހިނގާ މައްސަލަތައް]
މި ޤާނޫނުގެ 2 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލައަކީ ޖިނާއީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކުން ބަލަންޖެހޭ މައްސަލައެއް ކަމަށްވާނަމަ، އެ ފުރަތަމަ ކޯޓުގައި އެ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންގޮސްގެންނުވާނެއެވެ.
އަދި އެ ކޯޓުގައި އެ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދިޔުން ހުއްޓާލައި، އެ މައްސަލަ ކަމާބެހޭ ޖިނާއީ ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ޖިނާއީ މައްސަލައަކާ ގުޅުންހުރި މަދަނީ މައްސަލަތައް ނުވަތަ އެފަދަ ޖިނާއީ މައްސަލައަކުން އުފެދޭ މަދަނީ އިލްތިޒާމަކާގުޅޭ މައްސަލަތައް ބެލުމަށް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ނުވަތަ އެނޫންވެސް ކަމާބެހޭ ޖިނާއީ ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން ޖިނާއީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކަށް ލިބިދޭ އިޚްތިޔާރަކަށް، މި ޤާނޫނުގައިވާ އެއްވެސް ކަމެއްގެ ސަބަބުން އަސަރެއް ނުކުރާނެއެވެ.

[ރައްދު ދަޢުވާ]
ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅިފައިވާ ދަޢުވާއެއް އެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ވާޤިޢާތަކާ ގުޅިގެން ކުރާ ރައްދު ދަޢުވާއެއްގައި، ފުރަތަމަ ހުށަހެޅުނު ދަޢުވާ ހިނގަމުންދާ ކޯޓަކީ މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތްތަކުގައި އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓު ކަމަށްވާނަމަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ހަމަ އެ ކޯޓުގައި ރައްދު ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. އަދި އެއްވެސް ސަބަބަކާހުރެ ފުރަތަމަ ހުށަހެޅުނު ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރެވުނު ނަމަވެސް ނުވަތަ އަނބުރާ ގެންދިޔަނަމަވެސް، އެފަދައިން ކުރެވޭ ރައްދު ދަޢުވާ އެ ކޯޓުގައި ކުރިއަށްގެންދިޔުމުގެ އިޚްތިޞާޞް، އެ ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ތިންވަނަ ފަރާތަކުން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާ]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކަށް ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅިފައިވަނިކޮށް، އެ ދަޢުވާ އެމައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ވާޤިޢާތަކާ ގުޅޭގޮތުން ތިންވަނަ ފަރާތަކުން ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅައިފިނަމަ، އެ ތިންވަނަ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާވެސް ބަލާނީ ފުރަތަމަ މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ކޯޓުންނެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެއީ، އެފަދައިން އެ ތިންވަނަ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަށް ލިބިދެވޭނީ، އެ ފުރަތަމަ ދަޢުވާ އެ ކޯޓުގައި އުފުލި ހަމައެކަނި ސަބަބަކީ، އެ ދަޢުވާ ބެލުމުގެ ޙަޤީޤީ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކުން އެ ތިންވަނަ ފަރާތް ހިމެނޭގޮތުން އެ މައްސަލަ ބެލުން ހުއްޓުވުމަށް ކަމުގައިނުވާ ޙާލަތުގައި އެކަންޏެވެ.

[އާބިޓްރޭޝަނުގެ އެއްބަސްވުންތައް]
އާބިޓްރޭޝަނުގެ އެއްބަސްވުމެއް އެ މައްޗަށް ހިނގާ މައްސަލައެއް، މި ޤާނޫނުގެ 2 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅިއްޖެނަމަ، އެފަދަ މައްސަލައަކާމެދު ކޯޓުން ޢަމަލުކުރާނީ، އާބިޓްރޭޝަނުގެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[ދެވަނަ ބައި - އެހެން ޤައުމެއްގެ ކޯޓަކަށް އިޚްތިޞާޞް ލިބިދީފައި އޮވެދާނެ ޙާލަތެއްގައި ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުފުލިދާނެ ދަޢުވާތައް]

[ޢާންމު ގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަނަކީ ދިވެހިރާއްޖެނަމަ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގައި ދަޢުވާކުރެވުން]
ދަޢުވާއެއް އުފުލޭއިރު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ޢާންމު ގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަނަކީ ދިވެހިރާއްޖެ ކަމަށްވާނަމަ، އެފަރާތަކީ ކޮންމެ ޤައުމަކަށް ނިސްބަތްވާ ފަރާތެއް ކަމުގައިވީނަމަވެސް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގައި އެފަރާތަކާ ދެކޮޅަށް ދަޢުވާ އުފުލިދާނެއެވެ.

[ޢާންމު ގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަނަކީ ދިވެހިރާއްޖެ ކަމުގައިނުވިނަމަވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ދަޢުވާ އުފުލޭނެ ޙާލަތްތައް]
ދަޢުވާއެއް އުފުލޭއިރު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ޢާންމުގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ތަނަކީ ދިވެހިރާއްޖެ ކަމުގައި ނުވިނަމަވެސް، އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކަށް އެ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވެއެވެ.
ކޮންޓްރެކްޓާގުޅޭ މައްސަލަތަކުގައި، އެ ކޮންޓްރެކްޓުގެ އެންމެ އަސާސީ އިލްތިޒާމުތައް އަދާކުރަންޖެހެނީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކަމަށްވުން؛
މަދަނީ އިލްތިޒާމަކާ ނުވަތަ ވާޖިބަކާ ޚިލާފުވި ކަމަށް ދަޢުވާކުރާ މައްސަލައެއްގައި، އެ ގެއްލުންދެނިވި ހާދިސާ ނުވަތަ ޢަމަލު ހިނގި ތަނަކީ ނުވަތަ އެ ޢަމަލު ހިނގުމަށް މެދުވެރިވި ޙާލަތް ވުޖޫދުވި ތަނަކީ ދިވެހިރާއްޖެ ކަމަށްވުން؛
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލައަކީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެ ކޯޓެއްގެ އިޚްތިޞާޞް ޤަބޫލުކޮށްފައިވާ މައްސަލައެއްނަމަ، އެ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަކަށް ޙާޟިރުވަނީ، ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުމަށް ކަމަށްވާނަމަ، މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި އެ ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞް އޭނާ ޤަބޫލުކުރީ ކަމަށް ބަލައިގެންނުވާނެއެވެ.
ދަޢުވާއެއްގެ އަސާސް ބިނާވެފައިވަނީ ނުއުފުލޭ މުދަލެއްގެ މިލްކުވެރިކަމާގުޅޭ މައްސަލައެއް ނުވަތަ ނުއުފުލޭ މުދަލެއްގެ މައްޗަށް އޮތް ޙައްޤަކާގުޅޭ މައްސަލައެއް ބެލުމަށް ކަމަށްވެފައި، އެ ބިމެއް އޮތީ ނުވަތަ ނުއުފުލޭ މުދަލެއް ހުރީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކަމަށްވުން؛
ދަޢުވާއެއްގެ އަސާސް ބިނާވެފައިވަނީ ކުންފުނިތަކާއި، ޖަމްޢިއްޔާތަކާއި، އެހެނިހެން ޤާނޫނީ ޝަޚްޞުތަކުގެ ޞައްޙަކަން ބެލުމާ ގުޅޭގޮތުން ނުވަތަ އެފަދަ ތަންތަން ބާޠިލުކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން ނުވަތަ އުވާލުމާ ގުޅޭގޮތުން ނުވަތަ އެތަންތަނުގެ ގުނަވަންތަކުން ނިންމާ ނިންމުންތަކުގެ ޞައްޙަކަން ބެލުމާ ގުޅޭގޮތުން ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ކުންފުނި، ނުވަތަ ޖަމްޢިއްޔާ ނުވަތަ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞު، ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވަނީ ނުވަތަ ޤާއިމުކޮށްފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކަމަށްވުން؛
ދަޢުވާއެއްގެ އަސާސް ބިނާވެފައިވަނީ ޢާންމު ރަޖިސްޓަރީއެއްގައި ލިޔެފައި އޮންނަ އެއްޗެއްގެ ޞައްޙަކަން ކަނޑައެޅުމަށް ކަމަށްވެފައި، އެ ރަޖިސްޓަރީއެއް އޮތީ، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކަމަށްވުން؛
ދަޢުވާއެއްގެ އަސާސް ބިނާވެފައިވަނީ ވަކި ތަނަކަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ ނުވަތަ ވަކި ތަނެއްގައި ރަޖިސްޓަރީކުރުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ފިކުރީ މުދަލާގުޅޭ ޙައްޤުތައް ރަޖިސްޓަރީކުރުމާއި އޭގެ ޞައްޙަކަން ކަނޑައެޅުމާ ގުޅޭގޮތުން ކަމަށްވާނަމަ، އެ އެއްޗެއް ނުވަތަ އެ އެއްޗެއް ރަޖިސްޓަރީކުރުމަށް ހުށަހަޅާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކަމަށްވުން؛
ޙުކުމެއް ތަންފީޛުކުރުމާގުޅޭ މައްސަލައެއްނަމަ، އެއީ، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަންފީޛުކުރަންޖެހޭ ޙުކުމެއް ކަމަށްވުން؛
ވިޔަފާރިވެރިންގެ ހައިސިއްޔަތުން ދެފަރާތެއްގެ ދެމެދުގައި ވެވޭ ޤާނޫނީ އެއްބަސްވުމަކީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުތަކުގެ ދަށުން ޞައްޙަނޫން ނުވަތަ ބާޠިލު އެއްބަސްވުމަކަށްނުވާނަމަ، އެ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން އުފެދޭ އިޚްތިލާފަކާ ގުޅިގެން އުފުލޭ ދަޢުވާއެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވަނީ ހަމައެކަނި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކަށް ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވަކި ކޯޓަކަށް ކަމުގައި އެ ދެފަރާތުން ލިޔުމުން، ސަރީހަ ޢިބާރާތުން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތުގައި، އެފަދަ އެއްބަސްވުމަކާގުޅޭ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އެއްބަސްވުމަކާ ގުޅޭގޮތުން އުފެދޭ އިޚްތިލާފަކާ ގުޅިގެން އިޚްތިޞާޞް ލިބިދޭ ފަރާތް ބަޔާންކުރާ، އެ އެއްބަސްވުމުގެ ކަމާގުޅޭ މާއްދާތަކަކީ، އެ އެއްބަސްވުމުގެ އެހެން މާއްދާތަކާ ވަކިން އޮންނަ، ވަކި އެއްބަސްވުމެއް ކަމުގައި ބެލޭނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެއްބަސްވުމަކާ ގުޅޭގޮތުން އުފެދޭ އިޚްތިލާފަކާ ގުޅިގެން އިޚްތިޞާޞް ލިބިދޭ ފަރާތް ބަޔާންކުރާ އެފަދަ އެއްބަސްވުމެއްގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު އުފައްދާ ހަމައެކަނި ސަބަބަކީ އެ ދެފަރާތުން ވެފައިވާ ޤާނޫނީ އެއްބަސްވުމުގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުން ކަމުގައިވާނަމަ، އެފަދަ ދަޢުވާއެއް ނުއުފުލޭނެއެވެ.
މުދާ ވިއްކުމުގެ ނުވަތަ ޚިދުމަތް ހޯދުމުގެ އެއްބަސްވުމެއް ވެފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް އަމާޒުކޮށްގެން ވިޔަފާރިއެއް ނުވަތަ ފަންނީ މަސައްކަތެއް ކުރާ ފަރާތަކާ އެކުގައި ކަމަށްވެފައި، އެ އެއްބަސްވުމަކީ އެ މަސައްކަތާ ގުޅުންހުރި އެއްބަސްވުމެއް ކަމަށްވާނަމަ، އެ އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިންގެ ތެރެއިން ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޢާންމު ގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ، މުދާ ނުވަތަ ޚިދުމަތް ލިބިގަންނަ ފަރާތުން، އެ އެއްބަސްވުމުގެ އަނެއް ބައިވެރިޔާގެ މައްޗަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓެއްގައި ދަޢުވާއެއް އުފުލައިފިނަމަ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކަށް އެ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވެއެވެ.
ވަޒީފާގެ އެއްބަސްވުމަކާގުޅޭ ދަޢުވާއެއްނަމަ، އެ އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިންގެ ތެރެއިން ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޢާންމުގޮތެއްގައި މަސައްކަތްކުރާ މުވައްޒަފު، އެ ވަޒީފާގެ އެއްބަސްވުމުގެ އަނެއް ބައިވެރިޔާގެ މައްޗަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓެއްގައި ދަޢުވާއެއް އުފުލައިފިނަމަ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކަށް އެ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވެއެވެ.
އިފްލާސްކުރުމުގެ ދަޢުވާއެއްގައި، ދަރަނިވެރިޔާގެ މައިގަނޑު މަޞްލަޙަތުތައް ޤާއިމުވެފައި ހުރީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކަމަށްވާނަމަ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކަށް އެ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވެއެވެ.
ނުވަތަ އެފަދަ އިފްލާސްކުރުމުގެ މައްސަލައެއްގައި ހިމެނޭ ދަރަނިވެރިޔާގެ ވިޔަފާރީގެ ގޮތްޕެއް، ނުވަތަ އޭޖެންސީއެއް ނުވަތަ އެހެންވެސް ތަނެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހުރިނަމަ، އަދި އިފްލާސްކުރުމުގެ އެފަދަ ދަޢުވާއެއް ބިނާވެފައިވަނީ ހަމައެކަނި ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހުރި ދަރަނިވެރިޔާގެ މުދަލުގެ މައްޗަށް ކަމަށްވާނަމަ، އެ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ވަކި މައްސަލައެއްގެ މައްޗަށް މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަން ނުހިނގާ ޙާލަތްތަކުގައިވެސް، އެ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އެންމެހައި ޚަޞްމުންނަކީ ދިވެހި ރައްޔިތުން ކަމަށްވެފައި، އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމުގެ ގޮތުން އެކަން އެގޮތަށް ކުރުމަކީ އެދެވިގެންވާކަމެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދަ މައްސަލައެއް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓެއްގައި ބެލުމަކީ، އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމުގެ ގޮތުން ކުރުމަށް އެދެވިގެންވާކަމެއްކަމަށް ކަނޑައެޅުމުގައި، އެ މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިފައިވާ ކޯޓަކުން އެ މައްސަލައާގުޅޭ އެންމެހައި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.
އޭގެ ތެރޭގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ހިމެނެއެވެ.
ހެކި ނުވަތަ މުދާ ހުރި ތަން؛
އެ މައްސަލަ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓެއްގައި ހިންގުން މަނާކުރާ ޙާލަތެއް ވުޖޫދުވެފައިވާކަން ނުވަތަ ނޫންކަން؛
އެ މައްސަލައެއް ހުށަހަޅަން އެންމެ އެކަށީގެންވަނީ އެހެން ޤައުމެއްގެ ކޯޓަކަށްކަން ނުވަތަ ނޫންކަން؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދޭ ފަރުވާ އެހެން ޤައުމެއްގެ ކޯޓަކުން އެކަށީގެންވާ ގޮތެއްގައި ނަގައިދެވިދާނެކަން ނުވަތަ ނޫންކަން؛
ދިވެހިރާއްޖޭގައި ނުވަތަ އެހެން ޤައުމެއްގެ ކޯޓެއްގައި މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދިޔުމުގައި ހިނގާނެ ޚަރަދާއި ލިބޭނެ ފަސޭހަ؛
ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކުރާ ޙުކުމެއް އެހެން ޤައުމެއްގައި ތަންފީޛުކުރުމާއި، އެހެން ޤައުމެއްގެ ކޯޓަކުން ކުރާ ޙުކުމެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަންފީޛުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތް މިންވަރު.
ދަޢުވާއެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަކަށް ލިބިގެންވާކަން ނުވަތަ ނޫންކަން މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ކަނޑައެޅުމުގައި، އެ ދަޢުވާ ހުށަހެޅޭތާ 1 (އެކެއް) މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި، އެކަމާމެދު ގޮތެއް ނިންމަންވާނެއެވެ.

[ވަގުތީ ފަރުވާގެ ފިޔަވަޅުތައް އަޅައިދިނުމަށް އެދުން]
ދަޢުވާއެއް މައުޟޫޢީގޮތުން ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވަނީ އެހެން ޤައުމެއްގެ ކޯޓަކަށް ކަމަށްވީނަމަވެސް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހޯދުމަށް އެދެވިދާނެ ވަގުތީ ފަރުވާގެ ފިޔަވަޅެއް އެ ދަޢުވާއަކާ ގުޅޭގޮތުން އަޅައިދިނުމަށް އެދި މައްސަލައިގައި މަޞްލަޙަތު ހިމެނޭ ފަރާތްތަކަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ވަގުތީ ފަރުވާގެ ފިޔަވަޅުތަކުގެ ތެރޭގައި، ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތައްވެސް ހިމެނެއެވެ.

[އެހެން ޤައުމެއްގެ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލަ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅުން]
މި ޤާނޫނުގެ 56 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އިޚްތިޞާޞް ލިބިދޭ މައްސަލައެއް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅުނުއިރު، ހަމަ އެ ދަޢުވާ ބިނާކޮށްފައިވާ އަސާސްގެ މައްޗަށް އެ ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި ހިނގާ އެހެން މައްސަލައެއް ބޭރު ޤައުމެއްގެ ކޯޓެއްގައި ހިނގަމުންދާނަމަ، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކު އެފަދަ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅައިފިނަމަ، އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލަ ހިންގުން ހުއްޓާލުމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަށް ނިންމިދާނެއެވެ.
ބޭރު ޤައުމުގެ ކޯޓުން ކުރާ ޙުކުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުން ޤަބޫލުކުރާނެ އަދި/ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަންފީޛުކުރެވޭނެ ޙުކުމަކަށް ވާނެކަމަށް ބެލެވުން؛ އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލަ ހިންގުން ހުއްޓާލުމަކީ، އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްކަމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވުން.
އަންނަނިވި ޙާލަތްތައް މެދުވެރިވެއްޖެނަމަ، މި މާއްދާގެ
(ހ) ގައި ބަޔާންކުރާފަދަ މައްސަލައެއް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަށް ކުރިއަށްގެންދެވިދާނެއެވެ.
ބޭރު ޤައުމުގެ ކޯޓުގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލަ ހިންގުން ހުއްޓާލުން ނުވަތަ ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެންދިޔުން؛
ބޭރު ޤައުމުގެ ކޯޓުގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލަ އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ނިމިދާނެކަމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަށް ނުފެނުން؛
ނުވަތަ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދިޔުމަކީ، އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްކަމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވުން.
ބޭރު ޤައުމެއްގެ ކޯޓަކުން ބަލަމުންދިޔަ މައްސަލަ އެ ކޯޓުން ނިންމައި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުން ޤަބޫލުކުރާނެ އަދި/ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަންފީޛުކުރެވޭނެ ޙުކުމެއް ކޮށްފިނަމަ، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލަ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުން ބާޠިލުކުރަންވާނެއެވެ.

[ދަޢުވާކުރުމުގެ މުއްދަތުތައް]

[ދަޢުވާކުރުމުގެ މުއްދަތުތަކަށް ޢަމަލުކުރަން ލާޒިމުވުން]
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިގެން އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، މަދަނީ ދަޢުވާއެއް އުފުލަންވާނެކަމަށް މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތުތައް، އެފަދަ ކޮންމެ ދަޢުވާއެއްގެ މައްޗަށް ހިނގާނެއެވެ. އަދި އެ މުއްދަތުގައި އެ ދަޢުވާއެއް އުފުލާފައިނުވާނަމަ، އޭގެ ފަހުގެ ތާރީޚެއްގައި އެ ދަޢުވާއެއް ނުއުފުލޭނެއެވެ.
މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތުތައް ހިނގަން ފަށާނީ، މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާ ތާރީޚުން ފެށިގެންނެވެ.
މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތުތައް ގުނާނީ، ބަންދު ދުވަސްތައް ނުހިމެނޭ ގޮތުންނެވެ.

[ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ޢާންމު މުއްދަތު]
މި ޤާނޫނުގައި އަދި އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، މަދަނީ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅޭނީ، އެ ދަޢުވާ ބިނާކުރި ސަބަބު ނުވަތަ ދަޢުވާ އެމައްޗަށް ބިނާވާ ޚުޞޫމާތް މެދުވެރިވި ތާރީޚުން ފެށިގެން 6 (ހައެއް) އަހަރުދުވަސް ފާއިތުވެފައިނުވާނަމައެވެ.

[ވަޒީފާއާބެހޭ މައްސަލަތައް]
އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއްނެތި ވަޒީފާއިން ވަކިކުރުމާގުޅޭ ދަޢުވާތައް ހިމެނޭގޮތުން، ވަޒީފާއާގުޅޭ އެންމެހައި ދަޢުވާތައް، ވަޒީފާއިން ވަކިކުރި ތާރީޚުން ފެށިގެން ނުވަތަ ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު އުފަންވި ތާރީޚުން ފެށިގެން 3 (ތިނެއް) މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

[މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަމާބެހޭ މައްސަލަތައް]
އުފުލޭ މުދަލެއްގެ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމަށްފަހު، އެ މުދަލެއް އެފަރާތަކާ ޙަވާލުކުރުމުގެ ކުރިން، އެ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން އެހެން ފަރާތަކަށް ބަދަލުކުރާ ޙާލަތުގައި، އެ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން ފަހުން ބަދަލުކުރެވުނު ފަރާތަށް އެ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމާބެހޭ ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅަންވާނީ، އެ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން ފުރަތަމަ ބަދަލުކުރެވުނު ތާރީޚުން ފެށިގެން 6 (ހައެއް) އަހަރުދުވަސްވުމުގެ ކުރިންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން ދަޢުވާ އުފުލުމުގެ ޙައްޤު ލިބިފައިވާ ފަރާތަކުން، އެ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތު ހަމަވުމުގެ ކުރިން އެ ދަޢުވާ އުފުލާފައިނުވުމުގެ ސަބަބުން އެ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން އެފަރާތަށް ބަދަލުވެފައިނުވާނަމަ، އެ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަމަށް އޮތް އެފަރާތުގެ ޙައްޤު ގެއްލިގެންދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ވަކި މުދަލެއް ވަގަށް ނެގުމުގެ ސަބަބުން އެ ވައްކަމާ ގުޅޭގޮތުން ކުރާ ދަޢުވާއަކާ ގުޅޭގޮތުން މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތުތަކެއް ނުހިނގާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެ މުދަލުގެ މައްޗަށް އޮތް އެފަރާތުގެ މިލްކުވެރިކަން މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތުގައި ގެއްލިފައިވާނަމަ، އަދި އޭނާއަށް އެފަދައިން އެ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން ގެއްލުނީ އެ ވައްކަންކުރުމުގެ ކުރިން ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ވައްކަމާ ގުޅިގެން ކުރެވޭ ދަޢުވާއެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.

[އަބުރާބެހުމުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލުހޯދުމުގެ ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ މުއްދަތު]
އަބުރާބެހުމުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމުގެ ދަޢުވާއެއް އުފުލަންވާނީ، އެ ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު އުފަންވި ސަބަބު ވުޖޫދުވި ތާރީޚުން ފެށިގެން 1 (އެކެއް) އަހަރުދުވަސް ހަމަވުމުގެ ކުރިންނެވެ.

[ޖުޑީޝަލް ރިވިއުގެ ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ މުއްދަތު]
ޖުޑީޝަލް ރިވިއުގެ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅޭނީ، އެ ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު އުފަންވި ސަބަބު ވުޖޫދުވި ތާރީޚުން ފެށިގެން ގިނަވެގެން 3 (ތިނެއް) މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު އުފަންވި ސަބަބު ވުޖޫދުވި ތާރީޚު ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދަޢުވާ އެމައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ، ދައުލަތުގެ އިދާރާއިން އަޅާފައިވާ އިދާރީ ފިޔަވަޅު އެޅި ތާރީޚަށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތު ހަމަވުމަށްފަހު ހުށަހެޅޭ ޖުޑީޝަލް ރިވިއުގެ ދަޢުވާއެއް ކޯޓަށް ބަލައިގަނެވޭނީ، އެ މުއްދަތުގައި އެ ދަޢުވާ ހުށަނޭޅުނު އެކަށީގެންވާ ސަބަބުތަކެއް ހުރިކަމުގައި ކޯޓަށް ސާބިތުކޮށްދީ، ކޯޓުން އެކަމުގެ ހުއްދަ ދީފިނަމައެވެ. ނުވަތަ މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތު ހަމަވެފައިވީނަމަވެސް، ދަޢުވާ ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށް ދަޢުވާ ރައްދުވާ ދައުލަތުގެ އިދާރާއިން އިޢުތިރާޟުނުކުރާނަމަ އެ މުއްދަތުގެ ފަހުން ހުށަހެޅޭ ޖުޑީޝަލް ރިވިއުގެ މައްސަލަ ކޯޓަށް ބަލައިގަނެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ވަކި ބާވަތެއްގެ ޖުޑީޝަލް ރިވިއުގެ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމަށް އެހެން ޤާނޫނެއްގައި ވަކި މުއްދަތެއް ކަނޑައަޅާފައިވާނަމަ، އަދި އެ މުއްދަތަކީ މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތަށްވުރެ ކުރު މުއްދަތެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ދަޢުވާއެއް، އެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތުގައި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

[އިހުމާލުގެ ސަބަބުން ހަށިގަނޑަށް ލިބޭ އަނިޔާގެ މައްސަލަތައް]
އިހުމާލުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމާގުޅޭ ދަޢުވާއާއި، ތުރާގެ ޢަމަލެއްގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމާގުޅޭ ދަޢުވާއާއި، އަދާކުރަންޖެހޭ ވާޖިބާ ޚިލާފުވުމުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމާގުޅޭ ދަޢުވާގެ ތެރެއިން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ނުވަތަ އެހެން ފަރާތެއްގެ ހަށިގަނޑަށް ލިބޭ އަނިޔާއަށް ބަދަލު ހޯދުމުގެ ދަޢުވާތައް އުފުލަންވާނީ، ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ތާރީޚުތަކުން ފެށިގެން 3 (ތިނެއް) އަހަރުދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.
ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު އުފަންވި ސަބަބު ވުޖޫދުވި ތާރީޚު؛
ނުވަތަ ހަށިގަނޑަށް އަނިޔާ ލިބުނު މީހާއަށް އަނިޔާވިކަން އެނގުނު ތާރީޚު.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، އެ އަކުރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތު ހަމަވުމުގެ ކުރިން ހަށިގަނޑަށް އަނިޔާ ލިބުނު މީހާ މަރުވެއްޖެނަމަ، މަރުވި މީހާގެ ވާރިޘުންގެ ފަރާތުން އެކަމުގެ ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ މުއްދަތު ކަމުގައި ބަލާނީ، ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ތާރީޚުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ފަހުން ބައްދަލުވާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 3 (ތިނެއް) އަހަރުދުވަހެވެ.
މަރުވި ތާރީޚު؛ ނުވަތަ މަރުވިކަން އޭނާ ތަމްސީލުކުރާ މީހަކަށް އެނގުނު ތާރީޚު.
މަރުވި މީހާ ތަމްސީލުކުރާ އެކަކަށްވުރެ ގިނަ މީހުން ތިބިނަމަ، އަދި އެމީހުންނަށް އޭނާ މަރުވިކަން އެނގުނު ތާރީޚު ތަފާތުނަމަ، މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތު ގުނުމުގައި ބަލަންވާނީ، އެ ތާރީޚުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ އަވަހަށް ބައްދަލުވާ ތާރީޚަށެވެ.
މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، މީހަކަށް މަޢުލޫމާތު އެނގުނު ތާރީޚުކަމަށް ބަލާނީ، ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަން އެފަރާތަކަށް ފުރަތަމަ އެނގުނު ތާރީޚަށެވެ.
ލިބިފައިވާ އަނިޔާއަކީ ނިސްބަތުން ބޮޑު އަނިޔާއެއްކަން އެނގުނު ތާރީޚު؛ ނުވަތަ ލިބުނު އަނިޔާ އެކުގައި ނުވަތަ އަނިޔާގެ ވަކި މިންވަރެއް މެދުވެރިވެފައިވަނީ ދަޢުވާކުރެވޭ އިހުމާލުގެ ޢަމަލުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ތުރާގެ ޢަމަލުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ވާޖިބާ ޚިލާފުވުމުގެ ޢަމަލުގެ ސަބަބުންކަން އެނގުނު ތާރީޚު؛ ނުވަތަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކީ ކޮން ފަރާތެއްކަން އެނގުނު ތާރީޚު؛
ނުވަތަ ހިންގިކަމަށް ނުވަތަ ނުކޮށް ދޫކޮށްލިކަމަށް ތުހުމަތުކުރެވުނު ޢަމަލު ހިންގާފައިވަނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ނޫން އެހެން ފަރާތެއްނަމަ، އެފަރާތަކީ ކޮން ފަރާތެއްކަން އެނގުނު ތާރީޚު އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމަށް ބާރުދޭ އެހެން ވާޤިޢާތައް.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ހިންގިކަމަށް ނުވަތަ ނުކޮށް ދޫކޮށްލިކަމަށް ތުހުމަތުކުރެވޭ ޢަމަލަކީ، ޤާނޫނީ ހަމަތަކުން ބަލާއިރު އިހުމާލުގެ ޢަމަލެއްކަން ނުވަތަ ތުރާގެ ޢަމަލެއްކަން ނުވަތަ ވާޖިބާ ޚިލާފުވުމުގެ ޢަމަލެއްކަން އޭނާއަށް އެނގިފައިވާކަން ނުވަތަ އެނގިފައިނުވާކަން މުހިންމެއް ނޫނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތު ފާއިތުވުމަށްފަހު، މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ދަޢުވާއެއް ކޯޓަށް ހުށައެއްނޭޅޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، "ހަށިގަނޑަށް ލިބޭ އަނިޔާ" ކަމުގައި ބުނެފައި އެވަނީ، މީހަކަށް ކުރިމަތިވާ އެއްވެސް ބައްޔެއް ނުވަތަ އެއްވެސް ޖިސްމާނީ ނުވަތަ ނަފްސާނީ ނުކުޅެދުންތެރިކަމެއް ހިމެނޭގޮތުންނެވެ.

[އިހުމާލުގެ ދަޢުވާތަކުގެ ތެރެއިން ދަޢުވާ އެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ސަބަބާގުޅޭ އެންމެހައި ވާޤިޢާތައް ނޭނގޭ ބާވަތުގެ މައްސަލަތައް]
މި މާއްދާ ހިނގާނީ، މި ޤާނޫނުގެ 65 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ބާވަތުގެ ދަޢުވާތައް ފިޔަވައި އިހުމާލުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމުގެ ދަޢުވާތަކުގެ ތެރެއިން، މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތު ގުނަން ފަށާ ތާރީޚު ބައްދަލުވަނީ، ދަޢުވާ ބިނާކުރި ސަބަބު މެދުވެރިވި ތާރީޚަށްވުރެ ފަހުގެ ތާރީޚެއް ކަމުގައިވާ ޙާލަތުގައެވެ.
މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ދަޢުވާއެއް އަންނަނިވި މުއްދަތުތައް ފާއިތުވުމަށްފަހު ހުށައެއްނޭޅޭނެއެވެ.
ދަޢުވާ ބިނާކުރި ސަބަބު މެދުވެރިވި ތާރީޚުން ފެށިގެން 6 (ހައެއް) އަހަރުދުވަސް؛ ނުވަތަ މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތު ފެށޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން 3 (ތިނެއް) އަހަރުދުވަސް. (އެހެންނަމަވެސް އެއީ އެ މުއްދަތު ހަމަވަނީ މި އަކުރުގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތަށްވުރެ ފަހުގެ ތާރީޚެއް ކަމުގައިވާނަމައެވެ).
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު ގުނަން ފަށާ ތާރީޚަކީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ނުވަތަ ދަޢުވާ އުފުލުމުގެ ޙައްޤު ލިބިފައިވާ އެހެން ފަރާތަކަށް ލިބުނު ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމުގެ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމަށް ބޭނުންވާ މަޢުލޫމާތު ލިބުނު ތާރީޚާއި، އެފަދަ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވާކަމުގެ މަޢުލޫމާތު ލިބުނު ތާރީޚުގެ ތެރެއިން އެންމެ އަވަހަށް ބައްދަލުވާ ތާރީޚެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި "ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމުގެ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމަށް ބޭނުންވާ މަޢުލޫމާތު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ:
ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމަށް ހުށަހަޅާ ދަޢުވާގައި ބަޔާންކުރާ ގެއްލުމާ ސީދާ ގުޅޭ ވާޤިޢާތައް އެނގިފައިވުމަށް؛ ނުވަތަ މި މާއްދާގެ (ޅ) ގައި ބަޔާންކުރާ ދަޢުވާއާގުޅޭ އެހެން ވާޤިޢާއެއް އެނގިފައިވުމަށް.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ގެއްލުމާ ސީދާގުޅޭ ވާޤިޢާތައް ކަމުގައި ބަލާނީ، އިހުމާލުގެ ޢަމަލުގެ ސަބަބުން ގެއްލުންވި މީހާއަށް ލިބުނު ގެއްލުން، ފަރުވާތެރި، ސަބަބުވެރި މީހަކަށް މެދުވެރިވިނަމަ، އެ ގެއްލުމަކީ، އެކަމާ ގުޅިގެން ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އެމީހަކުވެސް ދަޢުވާކުރާނެ އެކަށީގެންވާ ބޮޑު ގެއްލުމެއްކަމަށް ވާ ޙާލަތުގައި، އެ ދަޢުވާ އެމީހެއްގެ މައްޗަށް އުފުލުމަށް ބުރަވާ ޙާލަތްތަކަށް ބާރުދޭ ވާޤިޢާތަކަށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ އެހެން ވާޤިޢާއަކީ:
ވެފައިވާ މުޅި ގެއްލުމަކީ ނުވަތަ އެ ގެއްލުމުގެ ވަކި ބަޔަކީ ސީދާ ތުހުމަތުކުރެވުނު ޢަމަލުކުރުމުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ނުކޮށް ދޫކޮށްލި ޢަމަލުގެ ސަބަބުން ވެފައިވާ ގެއްލުމަކަށްވުން؛ އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މަޢުލޫމާތު؛ އަދި ހިންގިކަމަށް ނުވަތަ ނުކޮށް ދޫކޮށްލިކަމަށް ތުހުމަތުކުރެވުނު ޢަމަލުކޮށްފައިވަނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ނޫން އެހެން ފަރާތެއްނަމަ، އެފަރާތުގެ މަޢުލޫމާތު އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމަށް ބާރުދޭ އެހެން ވާޤިޢާއެއް.
މި މާއްދާގެ (ޅ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ހިންގިކަމަށް ނުވަތަ ނުކޮށް ދޫކޮށްލިކަމަށް ތުހުމަތުކުރެވޭ ޢަމަލަކީ، ޤާނޫނީ ހަމަތަކުން ބަލާއިރު އިހުމާލުގެ ޢަމަލެއްކަން އޭނާއަށް އެނގިފައިވާކަން ނުވަތަ އެނގިފައިނުވާކަން މުހިންމެއް ނޫނެވެ.
މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، މީހަކަށް ވަކި ކަމެއް އެނގުމުގެ މާނައިގެ ތެރޭގައި ބުއްދީގެ ހަމަތަކުން ބަލާއިރު ތިރީގައިވާ ކަންކަން އޭނާއަށް އެނގޭނެކަމަށް ބަލަންވާނެއެވެ.
ލިބިފައިވާ މަޢުލޫމާތުން ދެނެގަނެވެން ހުރި ނުވަތަ ޔަޤީންކުރެވެން ހުރި ކަންކަން؛
ލިބިފައިވާ މަޢުލޫމާތުން އަމިއްލައަށް ނުވަތަ ޚަބީރެއްގެ އެހީގައި ޔަޤީންކުރެވެން ހުރި ކަންކަން؛ ނަމަވެސް، މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި ހަމައެކަނި ޚަބީރެއްގެ އެހީގައި މަޢުލޫމާތު ޔަޤީންކުރެވެން ހުރިކަމަށް ބަލަންވާނީ، އެ އެހީތެރިކަން ހޯދުމަށްޓަކައި އެކަށީގެންވާ ފިޔަވަޅު އަޅާފައިވާނަމައެވެ.

[އިހުމާލުގެ ސަބަބުން ހަށިގަނޑަށް ލިބޭ އަނިޔާގެ މައްސަލަތައް ފިޔަވައި އެހެނިހެން އިހުމާލުގެ މައްސަލަތަކަށް ކަނޑައެޅޭ މުއްދަތު]
އިހުމާލުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމަށް ހުށަހަޅާ ދަޢުވާތަކުގެ ތެރެއިން މި ޤާނޫނުގެ 65 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ދަޢުވާތައް ފިޔަވައި އެހެން ދަޢުވާތަކުގައި، ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަން ހިނގި ތާރީޚުން (އެއް ތާރީޚަށްވުރެ ގިނަނަމަ ބަލާނީ އޭގެ ތެރެއިން ފަހުގެ ތާރީޚަށް) ފެށިގެން 10 (ދިހައެއް) އަހަރުދުވަސް ފާއިތުވެއްޖެނަމަ، އެ ދަޢުވާއެއް ހުށައެއްނޭޅޭނެއެވެ.
އެކަމަކީ ތުހުމަތުކުރެވުނު އިހުމާލުގެ ޢަމަލު މެދުވެރިވި ސަބަބު ކަމުގައިވުން؛ އަދި އެދިފައިވާ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު އެމައްޗަށް ބިނާވެގެންވާ ގެއްލުމަކީ އެ ތުހުމަތުކުރެވޭ އިހުމާލުގެ ޢަމަލުގެ ސަބަބުން (މުޅި ޢަމަލުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ އެ ޢަމަލުގެ ބައެއްގެ ސަބަބުން) މެދުވެރިވި ކަމަކަށްވުން.
އަންނަނިވި ޙާލަތްތައް ވުޖޫދުވެފައި ނެތުމަކީ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތްތަކުގައި އެ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ދަޢުވާތައް އުފުލުމުން ބަރީޢަނުވާނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ.
ދަޢުވާ ބިނާކުރި ސަބަބު އެހާތަނަށް ވުޖޫދުވެފައިނުވުން؛
ނުވަތަ ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމަށް މި މާއްދާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު ހަމަވުމުގެ ކުރިން، މި ޤާނޫނުގެ 66 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ދަޢުވާއެއް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު ގުނަންފަށާ ކަމަށް އެ މާއްދާގެ (ރ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ދަޢުވާ ބިނާކުރި ސަބަބު ވުޖޫދުވެފައިނުވުން.

[ތަރިކައާބެހޭ ދަޢުވާގެ މައްސަލަތައް]
މީހަކު މަރުވުމަށްފަހު، އެމީހެއްގެ ދަރަންޏެއް ނުވަތަ ވަޞިއްޔަތަކާ ގުޅިގެން ދަޢުވާކުރާ މީހަކު ހުރިނަމަ، އެމީހަކު މަރުވި ތާރީޚުން ފެށިގެން 60 (ފަސްދޮޅަސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ މައްސަލަ ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. މި މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ހުށަނާޅައިފިނަމަ ބެލެވޭނީ އެމީހެއްގެ ފަރާތުން އެހެން މީހަކަށް އަދާކުރަންޖެހޭ ދަރަންޏެއް ނުވަތަ ފުރިހަމަކޮށްދޭންޖެހޭ ވަޞިއްޔަތެއް ތަންފީޛުކުރަން ބޭނުންވާ މީހަކު ނެތީ ކަމުގައެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މުއްދަތު]
ކޯޓަކުން ކޮށްފައިވާ ނިހާއީ ޙުކުމެއް ނުވަތަ އެނޫންވެސް ނިންމުމެއް ތަންފީޛުކުރުމަށްޓަކައި އެ ނިންމުމެއް ނިންމާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 10 (ދިހައެއް) އަހަރުދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ދަރަނިވެރިޔާ ފިލައިގެން އުޅޭނަމަ، ނުވަތަ ތަންފީޛުކުރުމަށް ބޭނުންވާ ޙުކުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުދާ ފޮރުވާފައިވާނަމަ، އެ ދަރަނިވެރިޔާ ހޯދޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން ނުވަތަ އެ މުދާ އަނބުރާ ހޯދުނު ތާރީޚުން ފެށިގެން 10 (ދިހައެއް) އަހަރު ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތެއް ފާއިތުވެފައިވާނަމަ، އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަކަށް ހުށައެއްނޭޅޭނެއެވެ.
ދަރަންޏަކާ ގުޅިގެން އިންޓްރެސްޓްގެ ގޮތުގައި ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާ ނަގައިދިނުމުގައި، އެ އިންޓްރެސްޓް ދައްކަންޖެހުނު ތާރީޚުން ފެށިގެން 10 (ދިހައެއް) އަހަރުދުވަސް ފާއިތުވުމަށްފަހު އިންޓްރެސްޓްގެ ގޮތުގައި ހިނގާފައިވާ އެއްވެސް ފައިސާއެއް ނަގައިދީގެން ނުވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ)، (ށ) އަދި (ނ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ޙުކުމްކުރާ ނުވަތަ ނިންމުން ނިންމާ ކޯޓުން މި މާއްދާގެ (ހ)، (ށ) އަދި (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތުތަކަށްވުރެ ކުރު މުއްދަތެއް އެ ޙުކުމް ނުވަތަ ނިންމުން ތަންފީޛުކުރުމަށް ކަނޑައެޅުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއްނާޅައެވެ.

[ދަޢުވާ ހުށަހަޅަންޖެހޭ މުއްދަތު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ކިބައިގައި ހުރި ނުކުޅެދުންތެރިކަމަށް ބަލައި އިތުރުކޮށްދިނުން]
މި ޤާނޫނުގައި ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމަށް ވަކި މުއްދަތެއް ކަނޑައަޅާފައިވާ ކޮންމެ ދަޢުވާއެއް ކުރުމުގައި، އެ ދަޢުވާކުރުމުގެ މުއްދަތުގައި އެ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަކީ ނުކުޅެދުންތެރިކަމެއްހުރި ފަރާތެއްކަމުގައިވާނަމަ، އެ ނުކުޅެދުންތެރިކަމެއް ނިމުމަކަށް އައި ތާރީޚާއި ނުވަތަ އެފަރާތް މަރުވި ތާރީޚާ، މި ދެ ތާރީޚުގެ ތެރެއިން ފުރަތަމަ ބައްދަލުވާ ތާރީޚަކުން ފެށިގެން 6 (ހައެއް) އަހަރުދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ދަޢުވާ ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ބިނާކުރި ސަބަބު ފުރަތަމަ މެދުވެރިވިއިރު ނުކުޅެދުންތެރިކަމެއް ނެތް މީހަކު މެދުވެރިކޮށް ނުކުޅެދުންތެރިކަން ހުރި މީހަކު ދަޢުވާކުރާނަމަ މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އުސޫލެއް ނުހިނގާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ބިނާކުރި ސަބަބު މެދުވެރިވީ ނުކުޅެދުންތެރިކަންހުރި މީހަކަށް ކަމަށްވެފައި، އޭނާގެ ކިބައިގައި ހުރި އެ ނުކުޅެދުންތެރިކަމާއެކު އޭނާ މަރުވެއްޖެނަމަ، ނުކުޅެދުންތެރިކަންހުރި ދެވަނަ މީހަކަށް އެ ދެވަނަ މީހާގެ ނުކުޅެދުންތެރިކަމަށް ބަލައި ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ މުއްދަތު އިތުރުކޮށެއް ނުދެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ކުޑަކުދިންނާއި ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ ފަރާތްތައް ބަލަންވާނީ ނުކުޅެދުންތެރިކަންހުރި ފަރާތްތަކެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

[ޚިޔާނާތް ނުވަތަ ޙަޤީޤަތް ފޮރުވުމުގެ ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު ފަސްކުރުން]
މި ޤާނޫނުގައި ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ މުއްދަތު ކަނޑައަޅާފައިވާ ބާވަތުގެ ދަޢުވާތަކުގެ ތެރެއިން، އެ ދަޢުވާ ބިނާކޮށްފައިވަނީ ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުން ޚިޔާނާތްތެރިވެފައިވާ ކަމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްގެން ކަމުގައިވާނަމަ ނުވަތަ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބިދޭ ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ޙައްޤާ ގުޅުންހުރި މަޢުލޫމާތެއް ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުން ޤަޞްދުގައި ފޮރުވާފައިވާނަމަ، ދަޢުވާކުރުމުގެ މުއްދަތު ގުނަން ފަށާނީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އެ ޚިޔާނާތް ނުވަތަ ފޮރުވާފައިވާ ކަމެއް އެނގޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން ނުވަތަ އެކަށީގެންވާ ގޮތަކަށް މަސައްކަތްކޮށްގެން އެކަން ދެނެގަނެވޭނެކަމަށް ބެލެވޭ ތާރީޚުން ފެށިގެންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ވަކި ވަގުތެއް ވަންދެން ހާމަނުވާނެކަމަށް ބަލައިގެން ޤަޞްދުގައި ޒިންމާއެއް އަދާނުކޮށް ދޫކޮށްލުމަކީ އެ ޒިންމާ އަދާނުކުރުމާގުޅޭ ވާޤިޢާތައް ޤަޞްދުގައި ފޮރުވުންކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އެއްވެސް ކަމަކީ، ޚިޔާނާތް ނުވަތަ އޮޅުވާލުމުގެ ޢަމަލު ހިނގިފަހުން، އެ މުދާ ގަތް ފަރާތުގެ މައްޗަށް ދަޢުވާކުރުމަށް ނުވަތަ އެފަރާތް މެދުވެރިކޮށް އަގުހުރި މުޤާބިލަކަށް ތިންވަނަ ފަރާތަކުން އެ މުދާ ގަތް ފަރާތުގެ މައްޗަށް އަންނަނިވި ކަންކަމުގައި ދަޢުވާކުރުމަށް ފުރުޞަތު ދޭ ކަންކަމަށް ވެގެންނުވާނެއެވެ.
އެއްވެސް ފަރާތެއްގެ މުދަލެއްގެ އަގު ހޯދުމަށް؛ ނުވަތަ މުދަލަށް އަސަރުކުރާ އެއްވެސް މުޢާމަލާތެއް ބާޠިލުކުރުމަށް ނުވަތަ މުދަލަކާގުޅޭ ޗާޖެއް ތަންފީޛުކުރުމަށް.
ދަޢުވާ ބިނާކުރި ސަބަބާގުޅޭ އެއްވެސް ވާޤިޢާއަކާ ގުޅުންހުރި ޚިޔާނާތެއް ނުވަތަ އޮޅުވާލުމެއް ހިމެނޭ ދަޢުވާއެއްގައި މުދާ ގަތް މީހަކީ ޚިޔާނާތް ނުވަތަ އޮޅުވާލުމުގައި ބައިވެރިވި ފަރާތަކަށް ނުވެފައި، މުދާ ގަތްވަގުތު އޭގައި ޚިޔާނާތް ނުވަތަ އޮޅުވާލުމުގެ ޢަމަލެއް ހިމެނޭކަން ނޭނގޭނަމަ ނުވަތަ ޚިޔާނާތް ނުވަތަ އޮޅުވާލުމުގެ ޢަމަލެއް ހިމެނޭކަމަށް ޤަބޫލުކުރާނެ ސަބަބެއް ނެތްކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި ގަންނަ މީހާއަކީ އެ ޢަމަލުގައި ބައިވެރިވި މީހެއް ކަމުގައެއް ނުބެލެވޭނެއެވެ.

[ކުރިއަށްދާ ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން އާ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުން]
މި ޤާނޫނުގެ 60 ވަނަ މާއްދާއިން ފެށިގެން 71 ވަނަ މާއްދާގެ ނިޔަލަށް ހުރި މާއްދާތަކުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ކޮންމެ އާ ދަޢުވާއަކީ ވަކި ދަޢުވާއެއް ކަމަށް ބަލަންވާނެއެވެ. އަދި އެ ދަޢުވާއެއް ފެށުނު ތާރީޚު ކަމަށް ބެލެވޭނީ:
ތިންވަނަ ފަރާތަކުން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއެއްގެ ގޮތުގައި ފެށުނު އާ ދަޢުވާއެއްނަމަ، ނުވަތަ ތިންވަނަ ފަރާތަކުން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއެއްގެ ތެރެއިން ހުށަހެޅުނު ދަޢުވާއެއްނަމަ، އެ މައްސަލައިގެ ދަޢުވާ ހުށަހެޅުނު ތާރީޚު؛
އެނޫން އާ ދަޢުވާއެއްނަމަ އަސްލު ދަޢުވާ ހުށަހެޅި ތާރީޚު.
މި މާއްދާގައި އާ ދަޢުވާއެއް ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އަޅައިކެނޑުމުގެ ގޮތުން ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާއެއްގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާއާއި، ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމަށް އެދި ހުށަހެޅޭ އާ ދަޢުވާ ހިމެނޭ ގޮތުންނެވެ.
ދަޢުވާ ބިނާކުރި ސަބަބަށް އުނިއިތުރެއް ގެނައުމަށް؛
ނުވަތަ ޚަޞްމަކު އިތުރުކުރުމަށް ނުވަތަ އުނިކުރުމަށް.
މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، "ތިންވަނަ ފަރާތަކުން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާ" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދަޢުވާއެއް އުފުލިފައިވާ މައްސަލައެއްގައި އެ ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން އެ ދަޢުވާއަށް އެހެން ޚަޞްމަކު އިތުރުކުރުމަށް ނުވާގޮތަށް، އަސްލު ދަޢުވާގައި ހިމެނޭ ފަރާތަކުން އެ ދަޢުވާގައި ނުހިމެނޭ ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ކުރާ ދަޢުވާއަށެވެ.

[އެހެން ޤާނޫނަކުން ކަނޑައަޅާ މުއްދަތު]
މި ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިގެން އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ދަޢުވާކުރަންޖެހޭ މުއްދަތުކަމަށް މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތާ ތަފާތު މުއްދަތެއް މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން ޢަމަލުކުރަމުން އަންނަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި ނުވަތަ ގަވާއިދެއްގައި ނުވަތަ ޢަމަލުކުރާ އުސޫލެއްގައި ބަޔާންކޮށްފައިވީނަމަވެސް، މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމަށްފަހު އިސްކަންދޭންވާނީ މި ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުތަކަށެވެ.

[ޓެކުހާގުޅޭ ކަންކަމުގެ އިސްތިސްނާ]
ދައުލަތުން ނަގަންޖެހޭ އެއްވެސް ޓެކުހެއް ނުވަތަ ޑިއުޓީއެއް ނުވަތަ އެއްވެސް ޓެކުހަކާގުޅޭ ނުވަތަ ޑިއުޓީއަކާގުޅޭ ޖޫރިމަނާއެއް ހޯދުމަށް ހުށަހަޅާ ދަޢުވާތަކުގެ މައްޗަކަށް މި ބާބުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުތަކެއް ނުހިނގާނެއެވެ.

[ޚަޞްމުން]

[ޚަޞްމަކަށް ވެވޭ ހައިސިއްޔަތު]
ޤާނޫނީ ހައިސިއްޔަތު ލިބިގެންވާ ކޮންމެ ފަރާތަކީ، މަދަނީ މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމަކަށް ވެވިދާނެ ފަރާތެކެވެ.

[ދަޢުވާ އުފުލުމަށް މަޞްލަޙަތެއް އޮތުން]
މި ޤާނޫނުގެ 75 ވަނަ މާއްދާ އެހެން އޮތްނަމަވެސް، އެއްވެސް ފަރާތަކަށް މަދަނީ ދަޢުވާއެއް އުފުލޭނީ، އެ މައްސަލައިގައި އެފަރާތުގެ އެކަށީގެންވާ މަޞްލަޙަތެއް އޮވެގެންނެވެ.

[ޢާންމު މަޞްލަޙަތު އެކުލެވިގެންވާ މައްސަލަތަކުގެ ޚަޞްމުން]
ޢާންމު މަޞްލަޙަތު އެކުލެވިގެންވާ މައްސަލައެއްގެ ދަޢުވާ ޝަރުޢީ ކޯޓަކަށް ހުށަހަޅާ ފަރާތެއްގެ މަޞްލަޙަތު ބެލުމުގައި، އެ މަޞްލަޙަތުގެ ޞައްޙަކަމާއި، އެއީ ކޯޓުން ޙައްލުކޮށްދިނުން މުހިންމު މައްސަލައެއްތޯ، އަދި ޢާންމު މަޞްލަޙަތު އޮތް މައްސަލައެއްގެ ގޮތުގައި މެނުވީ ކޯޓަށް ހުށަހެޅެން ނެތް މައްސަލައެއްތޯ ކޯޓުން ބަލަންވާނެއެވެ.
ޢާންމު މަޞްލަޙަތު އެކުލެވިގެންވާ މައްސަލައެއް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި، އެ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދަން ނިންމާ ޙާލަތުގައި، ދައުލަތުގެ ފަރާތުން ބަންޑާރަނައިބު އެ މައްސަލައަށް ތަދައްޚުލުކުރުމަށް ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުގައި ނިންމިދާނެއެވެ. ނުވަތަ މައްސަލަ ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ޚަޞްމަކަށް އެފަދައިން ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ޢާންމު މަޞްލަޙަތު އެކުލެވިގެންވާ މައްސަލައެއް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި، އެ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދަން ނިންމާ ޙާލަތުގައި، ކޯޓުން ނުވަތަ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުން އެދިފައިނުވިނަމަވެސް ބަންޑާރަނައިބަށް އެ މައްސަލައަށް ތަދައްޚުލުވެވިދާނެއެވެ.

[އެއް ޚަޞްމު ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ ޚަޞްމުން މައްސަލަ ހުށަހެޅުން]
މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި، އެއް ފަރާތް ނުވަތަ އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތް ހިމެނިދާނެއެވެ. އެގޮތުން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ގޮތުގައިވެސް އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ގޮތުގައިވެސް އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތް ހިމެނިދާނެއެވެ.

[ޚަޞްމުން ތަމްސީލުކުރުން]
މި ޤާނޫނުގައި ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ކޯޓުތަކުގައި ޚަޞްމުން ތަމްސީލުކުރެވޭނީ، ޤާނޫނީ ވަކީލުންނަށެވެ.
ޤާނޫނީ ވަކީލުން ޚަޞްމުން ތަމްސީލުކުރުމަށް އެހެން ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން ލާޒިމުކުރާ ޙާލަތުގައި، އެފަދަ ޚަޞްމަކު ކޯޓުގައި ތަމްސީލުކުރަންވާނީ އެމީހަކު ޢައްޔަންކުރާ ޤާނޫނީ ވަކީލެކެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ހިމެނޭ ފަރާތަކީ ކުޑަކުއްޖެއް ކަމުގައިވާ ޙާލަތުގައި ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ ފަރާތެއް ކަމުގައިވާ ޙާލަތުގައި، އެއިން ފަރާތެއް ތަމްސީލުކުރުމަށް އެފަރާތެއްގެ މަޞްލަޙަތު ޙިމާޔަތްކޮށްދޭނެ ފަރާތެއް ކަނޑައެޅުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއްނާޅައެވެ.

[ޚަޞްމުން ތަމްސީލުކުރުމަށް އެއްވެސް ފަރާތެއް ކަނޑަނޭޅުން]
ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުކުރުމަށް ޤާނޫނީ ވަކީލަކު ޢައްޔަންކުރުމަށް އެހެން ޤާނޫނެއްގައި ލާޒިމުކުރާ ޙާލަތުގައި ފިޔަވައި އެނޫން ޙާލަތްތަކުގައި، ޚަޞްމަކު ބޭނުންނަމަ، ޤާނޫނީ ވަކީލަކު ޢައްޔަންކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ނުވަތަ އޭނާ ތަމްސީލުކުރާނެ އެހެން ފަރާތެއް ކަނޑައެޅުމަކާ ނުލައި، ޝަރީޢަތުގެ އެންމެހައި މަރުޙަލާތަކަށް ޙާޟިރުވާނީ އޭނާ އަމިއްލައަށް ކަމުގައި ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުކުރުމަށް ޤާނޫނީ ވަކީލަކު ޢައްޔަންކޮށްފައިނުވާ ޙާލަތެއްގައި، ކޯޓުން މައްސަލައާގުޅޭ އިދާރީ ކަންކަން ނިންމުމުގައި އެކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.

[ޚަޞްމުން އިތުރުކުރުމާއި ބަދަލުކުރުން]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި، މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމުންގެ ގޮތުގައި އިތުރު ފަރާތްތައް ކޯޓަށް ހިމެނިދާނެއެވެ.
ކޯޓަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލައެއްގައި ހިމެނޭ އެންމެހައި ކަންކަން ކޯޓަށް ނިންމޭނީ އެ މައްސަލައަކާގުޅޭ އިތުރު ޚަޞްމެއް ހިމަނައިގެން ކަމަށްވުން؛ ނުވަތަ ކޯޓުން ބަލަމުންދާ މައްސަލައެއްގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމަކާއި އެހެން ފަރާތަކާ ދެމެދު އުފެދިފައިވާ އެހެން މައްސަލައަކީ ކޯޓަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލައިގައި ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށް ސީދާ އަސަރުކުރާ މައްސަލައެއް ކަމުގައިވާ ޙާލަތުގައި، އެ މައްސަލައަށް ޙައްލެއް ހޯދުމަށްޓަކައި އެފަރާތެއް ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ހިމެނުމަކީ މުހިންމުކަމެއް ކަމަށްވުން.
މައްސަލައެއްގައި ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ފުރަތަމަ ހިމެނުނު ފަރާތެއް އެއީ ޚަޞްމެއް ކަމުގައި ވާންޖެހޭ ފަރާތެއް ނޫންކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އެއީ އެ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމެއް ނޫން ކަމުގައި ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކޯޓަށް ނިންމުމެއް ނިންމޭނީ، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ފުރަތަމަ ހިމަނާފައިވާ ފަރާތަކީ، އެ މައްސަލައާ ގުޅުންހުރި ފަރާތެއް ކަމުގައިނުވާނަމަ، ނުވަތަ އެފަރާތުގެ މަޞްލަޙަތެއް އެ މައްސަލައިގައި ނުހިމެނޭނަމަ ނުވަތަ އެ ޚަޞްމަށްވުރެ އެ މައްސަލައިގައި ބޮޑު މަޞްލަޙަތެއް އޮތް އެހެން ފަރާތެއްވާނަމައެވެ.
މައްސަލައެއްގައި ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ފުރަތަމަ ހިމެނުނު ފަރާތެއްގެ މަޞްލަޙަތު ނުވަތަ އިލްތިޒާމު އެހެން ފަރާތަކަށް ބަދަލުވެފައިވާ ޙާލަތުގައި، އަދި އެ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އެންމެހައި ކަންކަމާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅެން އަންނަނީ، އެ ދެވަނަ ފަރާތް ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖައްސައިގެން ކަމުގައިވާ ޙާލަތުގައި، ފުރަތަމަ ޚަޞްމުގެ ބަދަލުގައި އެ ދެވަނަ ފަރާތް މައްސަލައިގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ކޯޓަށް ހަމަޖެއްސިދާނެއެވެ.
ކޯޓަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅުމަށްފަހު، އެ މައްސަލައިގައި އިތުރު ޚަޞްމުން ހިމެނޭނީ، ނުވަތަ ބަދަލުކުރެވޭނީ ނުވަތަ ވަކިކުރެވޭނީ، ކޯޓުގެ ހުއްދައާއެކުގައެވެ.

[އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތަށް އެކުގައި މައްސަލައިން ޙައްލެއް ލިބެން އޮންނަ ޙާލަތް]
މައްސަލައެއްގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހޯދުމަށް އެދިފައިވާ ފަރުވާއަކީ، އެފަރާތަށް އެ ފަރުވާ ހޯދައިދީފިނަމަ، އެއަށް އެހެން ދެވަނަ ފަރާތަކަށްވެސް ޙައްޤު ލިބިގެންވާ ފަރުވާއެއް ކަމުގައިވާ ޙާލަތުގައި، އެ ދެވަނަ ފަރާތް އެ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ހިމެނިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ތަރިކައިގެ މައްސަލަތަކުގެ މައްޗަކަށް މި މާއްދާއެއް ނުހިނގާނެއެވެ.

[ދެފަރާތެއްގެ މަޞްލަޙަތު ހިމެނޭ މައްސަލަތަކުގައި އެއް ފަރާތް ތަމްސީލުކުރުމަށް އަނެއް ފަރާތުން ކަނޑައެޅުން]
މައްސަލައެއްގައި އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތުގެ މަޞްލަޙަތު އެކުގައި ހިމެނޭނަމަ، އޭގެ ތެރެއިން އެއް ފަރާތަށް، އޭނާގެ ބަދަލުގައި އެ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިސްތަކުގައި ޙާޟިރުވުމަށް، އެ ދެވަނަ ފަރާތް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ދެފަރާތެއްގެ މަޞްލަޙަތު ހިމެނޭ މައްސަލަތަކުގައި އެއް ފަރާތް ތަމްސީލުކުރުމަށް އަނެއް ފަރާތް ކަނޑައަޅާ ޙާލަތުގައި، ފުރަތަމަ ދަޢުވާ ހުށަހަޅާއިރު ނުވަތަ ދަޢުވާއަށް ދިފާޢު ހުށަހަޅާއިރު އެކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން މަސްއޫލިއްޔަތު ޙަވާލުކުރެވޭ ފަރާތެއް މަރުވުމަކީ، ނުވަތަ އެފަރާތުން ހައިސިއްޔަތު ބަދަލުވުމަކީ އެ މަސްއޫލިއްޔަތަށް އަސަރުކުރާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ.

[ޚަޞްމަކު މަރުވުން]
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، މައްސަލައެއްގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ނުވަތަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް މަރުވެއްޖެނަމަ، ޝަރީޢަތުން އެފަރާތެއްގެ ވާރިޘުން ކަނޑައަޅައި ނިމެންދެން އެ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް މެދުކަނޑާލަންވާނެއެވެ. އަދި ކަމާބެހޭ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ވާރިޘުން ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހު އެފަރާތުގެ ވާރިޘުންގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅުމުން، އެ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް އަލުން ކުރިއަށްގެންދަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެންއޮތްނަމަވެސް، މި ޤާނޫނުގެ ބާވީސްވަނަ ބާބު "ވަގުތީ ފަރުވާއާއި ރައްކާތެރިކަމުގެ އަމުރު" ގެ ދަށުން ވަގުތީ ފަރުވާއާގުޅޭ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއްނާޅައެވެ.

[ޚަޞްމުން ތަމްސީލުވާ ހައިސިއްޔަތު ކަނޑައެޅުން]
މައްސަލައެއްގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުވަނީ ފަރުދީ ހައިސިއްޔަތުން ކަމުގައިވާނަމަ އެފަރާތެއް އެ މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅޭނީ އެ ހައިސިއްޔަތުންނެވެ. އަދި އެ ޙާލަތުގައި އެ ޚަޞްމަކަށް އިޝާރާތްކުރާނީ، އެ ޚަޞްމެއްގެ ނަމުންނެވެ.
މައްސަލައެއްގައި ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުވަނީ އެހެން ފަރާތެއް ތަމްސީލުކުރުމުގެ ހައިސިއްޔަތުން ކަމުގައިވާނަމަ، އެފަރާތެއް އެ މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅޭނީ، އެ ހައިސިއްޔަތުންނެވެ.

[ކާކުކަން ކަށަވަރުނުވާ ފަރާތްތައް ތަމްސީލުކުރާނެ ފަރާތެއް ޢައްޔަންކުރެވިދާނެ ޙާލަތްތައް]
ހުށަހެޅިފައިވާ ދަޢުވާއަކީ ތަރިކައިގެ މައްސަލައެއް ކަމުގައިވާނަމަ، ނުވަތަ ވާރިޘުން ސާބިތުކުރުމުގެ މައްސަލައެއް ކަމުގައިވާނަމަ، ނުވަތަ ޓްރަސްޓެއްގެ ދަށުގައިވާ މުދަލަކާގުޅޭ މައްސަލައެއް ކަމުގައިވާނަމަ ނުވަތަ ލިޔުމެއް މާނަކުރުމާގުޅޭ މައްސަލައެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި، އެ ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެއް ނުވަތަ ޚަޞްމުން ތަމްސީލުކުރާނެ ފަރާތެއް ޢައްޔަންކުރުމަށް ކޯޓަށް އަމުރުކުރެވިދާނެއެވެ.
ތަމްސީލުކުރަންޖެހޭ ފަރާތަކީ އުފަންވެފައިނުވާ ކުއްޖެއް ކަމުގައިވުން؛
ތަމްސީލުކުރަންޖެހޭ ފަރާތް ވީ ތަނެއް ނޭނގުން؛
ތަމްސީލުކުރަންޖެހޭ ފަރާތް ފަސޭހައިން ދެނެގަނެވެން ނެތުން؛
ތަމްސީލުކުރަންޖެހޭ ފަރާތަކީ ނުވަތަ ފަރާތްތަކަކީ ދަޢުވާގައި އެއް މަޞްލަޙަތު އޮތް، އެއް ގިންތިއެއްގައި ހިމެނޭ ބަޔަކަށްވެފައި، އެ ގިންތީގައި ހިމެނޭ އެހެން ފަރާތަކީ ނުވަތަ ފަރާތްތަކަކީ މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ
(1) ވަނަ ނަންބަރު ނުވަތަ (2) ވަނަ ނަންބަރު ނުވަތަ (3) ވަނަ ނަންބަރުގައިވާ ޙާލަތުގައިވާ ބައެއް ކަމުގައިވުން؛ ނުވަތަ އެ ޙާލަތުގައި އެފަދަ ފަރާތެއް ތަމްސީލުކުރާނެ ފަރާތެއް ކަނޑައެޅުމަކީ، މި ޤާނޫނުގެ މަޤްޞަދުތައް ހާސިލުކުރުމަށް މަގުފަހިވެގެންދާނެކަމެއް ކަމުގައިވުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އަމުރެއް ނެރެދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަންވާނީ އެފަދަ އަމުރެއްގެ ދަށުން ޢައްޔަންވުމަށް އެދޭ ފަރާތް ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެކެވެ. އަދި ޝަރީޢަތް ފެށުމުގެ ކުރިން ނުވަތަ ޝަރީޢަތް ފެށުމަށްފަހު ކޮންމެ ވަގުތެއްގައިވެސް އެފަދަ އަމުރަކަށް އެދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމުގެ ނޯޓިސް އަންނަނިވި ފަރާތްތަކަށް ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތް ކުރިއަށްގެންދަން ފަށާފައިވާނަމަ، ދަޢުވާގެ ހުރިހާ ޚަޞްމުންނަށް؛
އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތަކީ، އެ އަމުރުގެ ދަށުން ޢައްޔަންވުމަށް އެދޭ ފަރާތް ކަމުގައިނުވާނަމަ، ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާނަމަ، އަމުރުގެ ދަށުން ޢައްޔަންވުމަށް އެދޭ ފަރާތަށް؛
މައްސަލައިގައި މަޞްލަޙަތު ހިމެނޭ ކަމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ އެހެން ފަރާތަކަށް.
ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުކުރުމަށް މި މާއްދާގެ ދަށުން މީހަކު ޢައްޔަންކުރާނަމަ، އެފަދަ ދަޢުވާއެއް ކޯޓުން ބޭރުގައި ޙައްލުކުރެވޭނީ ކޯޓުގެ ހުއްދައާ އެކުގައެވެ. އަދި ކޯޓުން ބޭރުން މައްސަލަ ޙައްލުކުރަނީ ހުރިހާ ޚަޞްމުންގެ ފައިދާއަށް ކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވިއްޖެނަމަ، ކޯޓުން ބޭރުން މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ ހުއްދަ ކޯޓަށް ދެވިދާނެއެވެ.
ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް އަމުރުނުކުރާހާ ހިނދަކު، ވަކި ދަޢުވާއަކީ، މި މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާގެ ޚަޞްމުން ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތެއް ޢައްޔަންކޮށްފައިވާ ދަޢުވާއެއްނަމަ، އެ ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން ކޯޓުން ނެރޭ އަމުރެއް ނުވަތަ ޙުކުމަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމަށް ދަޢުވާގެ ހުރިހާ ޚަޞްމުންގެ މައްޗަށް ލާޒިމުވެގެންވެއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެއް ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތެއްގެ ގޮތުގައި ހިމެނޭ ފަރާތަކާ ދެކޮޅަށް އެ އަމުރު ނުވަތަ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރެވޭނީ ކޯޓުން އެފަދައިން ކަނޑައަޅާ ޙާލަތުގައެވެ.

[ކުޑަކުދިންނާއި ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ ފަރާތްތަކާގުޅޭ މައްސަލަތައް]
ކުޑަކުއްޖަކު ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ އެހެން ފަރާތެއް ހިމެނޭ މައްސަލައެއް ކޯޓުގައި ހިންގަންވާނީ، އެފަރާތެއްގެ މަޞްލަޙަތު ޙިމާޔަތްކޮށްދޭނެ ފަރާތެއް ޢައްޔަންކުރުމަށްފަހުގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި މަޞްލަޙަތު ޙިމާޔަތްކޮށްދޭނެ ފަރާތެއް ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ކުޑަކުއްޖާގެ ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ ފަރާތުގެ ޤާނޫނީ ބެލެނިވެރިޔާއަށެވެ.

[ޑިޕްލޮމެޓިކް އިމްތިޔާޒު ލިބިގެންވާ ފަރާތްތައް]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކީ ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން މަދަނީ ދަޢުވާތަކުން އިމްތިޔާޒު ލިބިގެންވާ ފަރާތެއް ކަމުގައިވާނަމަ، ނުވަތަ ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން ޑިޕްލޮމެޓިކް އިމްތިޔާޒު ދީފައިވާ ފަރާތެއްނަމަ، އެފަދަ ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓެއްގައި ދަޢުވާ އުފުލައިގެންނުވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ޑިޕްލޮމެޓިކް އިމްތިޔާޒު ލިބިފައިވާ ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ދަޢުވާ އުފުލައިގެން އެ ކޯޓަށް އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވޭތޯ ކަނޑައެޅުމަށް ބާއްވާ އަޑުއެހުންތަކުގައި ޑިޕްލޮމެޓިކް އިމްތިޔާޒު ލިބިދީފައިވާ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކުން ކޯޓަށް ޙާޟިރުނުވި ނަމަވެސް، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ އިމްތިޔާޒު ކޯޓުން އެފަރާތަކަށް ދޭންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާ]

[ދަޢުވާކުރުން]

[އެއްވަނަ ބައި - ދަޢުވާއާގުޅޭ ޢާންމު އުސޫލު]

[މަދަނީ ދަޢުވާއެއް އުފުލުން]
މަދަނީ ދަޢުވާއެއް އުފުލޭނީ، މި ޤާނޫނުގެ 2 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާއެއް މެދުވެރިކޮށެވެ.
ދަޢުވާ އުފުލާނީ، ކޯޓަށް ހުށަހަޅާ ދަޢުވާ ފޯމެއް މެދުވެރިކޮށެވެ.

[މަދަނީ ދަޢުވާއެއް ފެށުން]
މަދަނީ ދަޢުވާއެއް ފެށޭނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި އެ ދަޢުވާއެއް އުފުލައި، ކޯޓުން އެ ދަޢުވާ ފޯމު ބަލައިގަތުމާ އެކުގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި ކޯޓަކުން ދަޢުވާ ފޯމު ބަލައިގަތްކަމަށް ވާނީ، މި ޤާނޫނުގެ 99 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަން އެ ދަޢުވާއާ ގުޅޭގޮތުން ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހު، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާ ބަލައިގަތް ކަމުގައި ކޯޓުން ކަނޑައެޅުމާ އެކުގައެވެ.

[ދަޢުވާ ފޯމުގައި ހިމަނަންޖެހޭ ތަފްޞީލުތައް]
ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ ކޮންމެ ދަޢުވާ ފޯމެއްގައިވެސް އަންނަނިވި ތަފްޞީލުތައް ހިމަނަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާގެ ބާވަތާއި ދަޢުވާގެ ޚުލާޞާ؛
މައްސަލަ އެމައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ، އަދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ބަރޯސާވާ ވާޤިޢާތައް؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހޯދުމަށް އެދޭ ފަރުވާ؛
ފައިސާއެއް ހޯދުމަށް ކުރާ ދަޢުވާއެއްނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ 92 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ކަނޑައަޅާ ފައިސާގެ މިންވަރު؛
ދަޢުވާކުރަނީ ހަމައެކަނި ކަނޑައަޅާފައިވާ ފައިސާގެ ޢަދަދެއް ހޯދުމަށް ކަމުގައިވެފައި، އެ ފައިސާއާ ގުޅިގެން އަރާފައިވާ އިންޓްރެސްޓްގެ ފައިސާ ނަގައިދިނުމަށް އެދޭނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ 92 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ކަނޑައަޅާ އިންޓްރެސްޓްގެ ފައިސާގެ މިންވަރު؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އިޤްތިޞާދީ ބަދަލު އަދި/ނުވަތަ ޣައިރު އިޤްތިޞާދީ ބަދަލު ނަގައިދިނުމަށް އެދޭނަމަ އެކަން، އަދި އެކަމަށް އެދޭ ސަބަބު.
ދައުލަތާ ދެކޮޅަށް ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއެއްގެ ދަޢުވާ ފޯމުގައި، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމުގެ އިތުރުން، އަންނަނިވި ކަންކަން ހިމަނަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ނިސްބަތްވާ ދައުލަތުގެ އިދާރާގެ ނަން؛ އަދި ދައުލަތުން ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭ ޙާލަތް މެދުވެރިވި ސަބަބުތަކާއި ވަށައިގެންވާ ކަންކަން.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާކުރަނީ، އެހެން ފަރާތެއް ތަމްސީލުކުރުމުގެ ހައިސިއްޔަތުން ކަމުގައިވާނަމަ، ދަޢުވާ ފޯމުގައި އެ ހައިސިއްޔަތު ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާ ރައްދުވަނީ އެހެން ފަރާތެއް ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ކަމުގައިވާނަމަ، ދަޢުވާ ފޯމުގައި އެ ހައިސިއްޔަތު ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ފައިސާ ހޯދުމަށް ކުރާ ދަޢުވާގައި ފައިސާގެ ތަފްޞީލުތައް ހިމެނުން]
ދަޢުވާއެއްގައި ފައިސާ ހޯދުމަށް އެދިފައިވާނަމަ، އެ ދަޢުވާއަކާގުޅޭ ދަޢުވާ ފޯމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ކޯޓުން ނަގައިދިނުމަށް އެދޭ ފައިސާގެ މިންވަރު؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބޭނެކަމަށް އަންދާޒާކުރާ ފައިސާގެ މިންވަރު؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބޭނެ ފައިސާގެ މިންވަރު އަންދާޒާނުކުރެވޭނަމަ، އެކަން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން ލިބޭނެކަމަށް އަންދާޒާކުރާ ފައިސާގެ މިންވަރު ހިސާބުކުރުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.
އިންޓްރެސްޓްގެ ފައިސާ ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ޚަރަދު ކޯޓުން ނަގައިދީފާނެކަމަށް ބެލުން؛
ގެއްލުން ލިބުނު ފަރާތުން، ގެއްލުން ކުޑަކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅާފައިނުވާތީ އިތުރަށް ވެފައިވާ ގެއްލުމަށް ކޯޓުން ބަދަލުނަގައިދީފާނެކަމަށް ބެލުން؛
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ރައްދު ދަޢުވާއެއް ކޮށްފާނެކަމަށް ބެލުން ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ދިފާޢުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެއްވެސް ޢަދަދެއް އަޅައިކެނޑުމަށް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތް ކަމަށް ބެލުން.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ފަދައިން ވަކި ޢަދަދެއްގެ ފައިސާގެ މިންވަރެއް ހޯދުމަށް ދަޢުވާ ފޯމުގައި ބަޔާންކުރުމަކުން، މައްސަލައިގައި ނިޔާ ކަނޑައަޅާއިރު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ޙައްޤުވާ ބަދަލުގެ މިންވަރު ކަމަށް ކޯޓަށް ފެންނަ މިންވަރެއް ނަގައިދިނުމަކަށް މި ޤާނޫނު ހުރަހެއް ނާޅައެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އިންޓްރެސްޓް ނަގައިދިނުމަށް އެދިފައިވާނަމަ އަންނަނިވި ކަންކަން ދަޢުވާ ފޯމުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
އެ އިންޓްރެސްޓް ނަގައިދިނުމަށް އެދެނީ:
އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުންނަމަ އޭގެ ތަފްޞީލު؛
ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން ކަމުގައިވާނަމަ، ކޮން ޤާނޫނެއްގެ ދަށުންކަން؛ އަދި އެނޫންވެސް ހައިސިއްޔަތެއް އޮވެގެން ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ހައިސިއްޔަތެއް.
ކަނޑައެޅިފައިވާ ވަކި ޢަދަދެއްގެ ފައިސާގެ މިންވަރެއް ހޯދުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދިފައިވާނަމަ؛
ނަގައިދިނުމަށް އެދިފައިވާ އިންޓްރެސްޓް ނެގުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ރޭޓުގެ އިންސައްތަ؛
އިންޓްރެސްޓް ހިނގަން ފެށި ތާރީޚު؛
އިންޓްރެސްޓް ހިސާބުކުރެވޭ މުއްދަތު، އެ މުއްދަތު ނިމޭ ތާރީޚު އެނގޭގޮތަށް؛ މި ތާރީޚަކީ ދަޢުވާ ފޯމު ހުށަހެޅި ތާރީޚަށްވުރެ ފަހުގެ ތާރީޚަކަށް ވެގެންނުވާނެއެވެ.
އިންޓްރެސްޓް ހިސާބުކުރި މުއްދަތު ނިމޭ ތާރީޚާ ހަމައަށް ހިނގާފައިވާ، އަދި ނަގައިދިނުމަށް އެދޭ އިންޓްރެސްޓްގެ ޖުމްލަ ޢަދަދު؛
އަދި މި އަކުރުގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގެ iv ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތު ނިމޭ ތާރީޚުގެ ފަހުން ހިނގާ ކޮންމެ ދުވަހަކަށް އިންޓްރެސްޓް ހިސާބުކުރެވޭ ރޭޓު.

[ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ ކަންކަން]
ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާއިރު، އެ ދަޢުވާއަކާ ގުޅޭގޮތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އަންނަނިވި ކަންކަން ފުރިހަމަކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެ މައްސަލަ ކޯޓުގައި ކުރިއަށްގެންދަން ޤަޞްދުކުރަނީ އަމިއްލައަށް ކަމުގައިވާނަމަ، އެފަރާތާބެހޭ އަންނަނިވި މަޢުލޫމާތު ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަކީ ކާކުކަން އަންގައިދޭ މަޢުލޫމާތު؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެހާއި އެއިރެއްގައި ދިރިއުޅެމުންގެންދާ އެޑްރެސް؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާ ގުޅޭނެ ފޯނު ނަންބަރު؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ އިލެކްޓްރޯނިކް މެއިލް އެޑްރެހެއް އޮތްނަމަ އެ މަޢުލޫމާތު.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް އެ މައްސަލަ ކޯޓުގައި ކުރިއަށްގެންދަން ޤަޞްދުކުރަނީ ޤާނޫނީ ވަކީލަކު މެދުވެރިކޮށްގެން ކަމުގައިވާނަމަ، އަންނަނިވި މަޢުލޫމާތު ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަކީ ކާކުކަން އަންގައިދޭ މަޢުލޫމާތު؛
ޤާނޫނީ ވަކީލުގެ ނަމާއި ދާއިމީ އެޑްރެސް؛ އަދި އެ ޤާނޫނީ ވަކީލަކީ ލޯ ފަރމެއް ނުވަތަ ލީގަލް ޕްރެކްޓިސްއެއްގެ ފަރާތުން ޙާޟިރުވާ ވަކީލެއް ކަމުގައިވާނަމަ އެ ލޯ ފަރމެއް ނުވަތަ ލީގަލް ޕްރެކްޓިސްގެ ނަމާއި އެޑްރެސް؛
ދައުލަތުގެ ވަކީލަކު ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ޤާނޫނީ ވަކީލުގެ ނަމާއި ދައުލަތުގެ އޮފީހުގައި ތަމްސީލުކުރާ މަޤާމު؛
ޤާނޫނީ ވަކީލާ ގުޅޭނެ ފޯނު ނަންބަރު؛
ޤާނޫނީ ވަކީލުގެ އިލެކްޓްރޯނިކް މެއިލް އެޑްރެސް.
ދަޢުވާ ފޯމުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ނުވަތަ އެފަރާތުން ޢައްޔަންކޮށްފައިވާ ޤާނޫނީ ވަކީލު ސޮއިކުރަންވާނެއެވެ. އަދި އެ ޤާނޫނީ ވަކީލަކީ ލޯ ފަރމެއް ނުވަތަ ލީގަލް ޕްރެކްޓިސްއެއްގެ ފަރާތުން ޙާޟިރުވާ ވަކީލެއް ކަމުގައިވާނަމަ އެ ލޯ ފަރމެއް ނުވަތަ ލީގަލް ޕްރެކްޓިސްއެއްގެ ސިއްކަ އޮންނަންވާނެއެވެ. އަދި އެ ޤާނޫނީ ވަކީލަކީ ދައުލަތުގެ އޮފީހެއްގެ ފަރާތުން ޙާޟިރުވާ ވަކީލެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ދައުލަތުގެ އޮފީހެއްގެ ތައްގަނޑު އޮންނަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާ ފޯމު ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނީ، ކޯޓަށް ހުށަހަޅާ ދަޢުވާ ފޯމުގެ އަސްލުގެ އިތުރުން، ދަޢުވާލިބޭ ކޮންމެ ފަރާތަކަށްވެސް އެ ފޯމުގެ އަސްލެއް ފޯރުކޮށްދެވޭނެ ގޮތެއްގެ މަތިންނެވެ.

[ދެވަނަ ބައި - ޚާއްޞަ ބާވަތްތަކުގެ ދަޢުވާ]

[އަސާސީ ޙައްޤެއް ނުވަތަ މިނިވަންކަމެއް ހިފެހެއްޓުމުގެ ސަބަބުން ކުރާ ދަޢުވާ]
ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދެވަނަ ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އަސާސީ ޙައްޤެއް ނުވަތަ މިނިވަންކަމެއް އެއްވެސް މީހެއްގެ ކިބައިން ނިގުޅައިގެންފިނަމަ ނުވަތަ ހިފަހައްޓައިފިނަމަ އެ މައްސަލައަށް އިންޞާފުވެރި ޙައްލެއް ހޯދުމަށްޓަކައި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 65 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކުރާ ދަޢުވާއެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނީ، އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފޯމެއް މެދުވެރިކޮށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާފަދަ ދަޢުވާއެއްގައި، މި ޤާނޫނުގެ 91 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމުގެ އިތުރުން، އަންނަނިވި ކަންކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ހިފެހެއްޓުނު ކަމަށް ބުނާ އަސާސީ ޙައްޤު؛
ޙައްޤު ހިފެހެއްޓި ކަމަށް ބުނާ ފަރާތް؛
ޙައްޤު ހިފެހެއްޓި ގޮތް.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ދަޢުވާއެއް އުފުލޭނީ، އެ ޙައްޤެއް ނުވަތަ މިނިވަންކަމެއް ހިފެހެއްޓި ދައުލަތުގެ އިދާރާގެ ނުވަތަ އެކަމުގައި ޒިންމާވާ ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފުގެ މައްޗަށެވެ.

[ޤާނޫނެއް ޤާނޫނުއަސާސީއާ ތަޢާރުޟުވާކަމަށް ބުނެ ކުރާ ދަޢުވާ]
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ފާސްކުރާ ޤާނޫނެއް ނުވަތަ ޤާނޫނަކުން ބައެއް ޤާނޫނުއަސާސީއާ ޚިލާފު ކަމަށް ބުނެ، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ
(ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނީ، އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފޯމެއް މެދުވެރިކޮށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަދަ ދަޢުވާއެއްގައި، މި ޤާނޫނުގެ 91 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމުގެ އިތުރުން އަންނަނިވި ކަންކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ޤާނޫނުއަސާސީއާ ޚިލާފު ކަމަށް ބުނާ ޤާނޫނާއި އެ ޤާނޫނުގެ ކަމާބެހޭ މާއްދާ ނުވަތަ މާއްދާތައް؛
އެ ޤާނޫނު ނުވަތަ ޤާނޫނުގެ ބައެއް، ޤާނޫނުއަސާސީއާ ޚިލާފުވަނީ ކީއްވެގެންކަން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއެއް ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި ހުށަހަޅާނީ، ހައިކޯޓަށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއެއްގެ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ކަމުގައި ވާންވާނީ، ބަންޑާރަނައިބެވެ.

[ޖުޑީޝަލް ރިވިއުގެ ދަޢުވާ]
ދައުލަތުގެ އިދާރާއަކުން ނިންމާ އިދާރީ ނިންމުންތަކާއި އަޅާ ފިޔަވަޅުތަކާއި، ނުކޮށް ދޫކޮށްލާ ކަންކަން ހިމެނޭގޮތުން، އެފަދަ އިދާރާއަކުން އަޅާ އިދާރީ ފިޔަވަޅެއްގެ ސަބަބުން، އެއްވެސް މީހެއްގެ ޙައްޤަކަށް އުނިކަމެއް ލިބިއްޖެ ކަމަށް އެމީހަކަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އެފަދަ އިދާރީ ފިޔަވަޅަކީ ޤާނޫނީ އިމުގެ ތެރެއިން އަޅާފައިވާ ފިޔަވަޅެއްތޯ ބަލައިދިނުމަށް އެދި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 43 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ޖުޑީޝަލް ރިވިއުގެ ދަޢުވާއެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނީ، އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފޯމެއް މެދުވެރިކޮށެވެ.
ދައުލަތުގެ އިދާރާއަކުން ނިންމާފައިވާ މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަދަ އިދާރީ ފިޔަވަޅެއްގެ ސަބަބުން ސީދާ ގޮތެއްގައި އަސަރުފޯރާފައިވާ ކޮންމެ މީހަކަށް ނުވަތަ ބަޔަކަށް ޖުޑީޝަލް ރިވިއުގެ ދަޢުވާއެއް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ޖުޑީޝަލް ރިވިއުގެ ދަޢުވާއެއް އުފުލަންވާނީ، އެ ދަޢުވާ ކޯޓުގައި އުފުލައިގެން މެނުވީ، މެދުވެރިވެފައިވާ މައްސަލައަށް ޙައްލެއް ހޯދެން ނެތް ޙާލަތުގައި އެކަންޏެވެ.
ޖުޑީޝަލް ރިވިއުގެ ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާ ފޯމުގައި، މި ޤާނޫނުގެ 91 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ މަޢުލޫމާތުގެ އިތުރުން އަންނަނިވި ކަންކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާގެ މަޞްލަޙަތެއް އޮތްކަމުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ އެހެން ފަރާތްތަކެއްވާނަމަ އެފަރާތްތަކުގެ މަޢުލޫމާތު؛
ދަޢުވާ ރައްދުވާ ދައުލަތުގެ އިދާރާ ނުވަތަ އިދާރާތައް؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޝަރީޢަތް މެދުވެރިކޮށް ހޯދުމަށް އެދޭ ފަރުވާ ނުވަތަ ފަރުވާތަކަކީ ކޮބައިކަމާއި އެ ފަރުވާ ނަގައިދޭންޖެހޭ ޤާނޫނީ ސަބަބުތައް.

[ހަށިގަނޑަށް ލިބޭ ޖިސްމާނީ އަނިޔާއާގުޅޭ ދަޢުވާ]
އެހެން މީހެއްގެ އިހުމާލުން ހަށިގަނޑަށް ލިބޭ ޖިސްމާނީ އަނިޔާއާގުޅޭ ދަޢުވާއެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނީ، އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފޯމެއް މެދުވެރިކޮށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާއިރު، މި ޤާނޫނުގެ 91 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ މަޢުލޫމާތުގެ އިތުރުން، އަންނަނިވި ކަންކަން ހިމަނަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބިފައިވާ އަނިޔާތަކުގެ ޚުލާޞާއެއް؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކުރަންޖެހުނު އަދި މުސްތަޤުބަލުގައި ކުރަންޖެހިދާނެ ޚަރަދާއި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބިފައިވާ ގެއްލުމުގެ ތަފްޞީލުތައް؛
ކަމާބެހޭ ދައުލަތުގެ އިދާރާއިން ޤަބޫލުކުރާ ޞިއްޙީ ޚިދުމަތުގެ ފަންނީ މަސައްކަތްތެރިއެއްގެ ހެކިބަހަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ރިޢާޔަތްކުރާނަމަ، އޭނާގެ ހަށިގަނޑަށް ލިބުނު އަނިޔާ ކަމަށް ދަޢުވާގައި ބަޔާންކުރާ އަނިޔާއާ ގުޅޭގޮތުން އެފަރާތުން ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ރިޕޯޓު.
އެކްސިޑެންޓަކާ ގުޅިގެން ނުވަތަ ޞިއްޙީ ޚިދުމަތްދޭ ތަނެއް ނުވަތަ ފަރާތެއްގެ އިހުމާލުގެ ސަބަބުން ހަށިގަނޑަށް ލިބޭ ގެއްލުމަކާ ގުޅިގެން ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއެއްގައި، އަންނަނިވި ކަންކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ވަގުތީ ބަދަލެއް ނަގައިދިނުމަށް އެދޭކަން؛ އަދި މުސްތަޤުބަލުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ބޮޑު ބައްޔެއް ނުވަތަ ޖިސްމާނީގޮތުން ނުވަތަ ނަފްސާނީގޮތުން އުނިކަމެއް މެދުވެރިވުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތްކަން؛ އަދި ފަހުގެ ތާރީޚެއްގައި އެކަމަކާ ގުޅިގެން ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅިދާނެ ބަލީގެ ނުވަތަ ޖިސްމާނީ ނުވަތަ ނަފްސާނީ އުނިކަމުގެ ތަފްޞީލު.

[ފުރާނައަށް ނުރައްކާވާ ފަދަ އެކްސިޑެންޓާގުޅޭ ދަޢުވާތައް]
ފުރާނައަށް ނުރައްކާވާ ފަދަ އެކްސިޑެންޓަކާ ގުޅިގެން ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމަށް އެދި ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ 91 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ތަފްޞީލުތަކުގެ އިތުރުން، އަންނަނިވި މަޢުލޫމާތު ހިމަނަންވާނެއެވެ.
އެކްސިޑެންޓު ވީ ފަރާތުން ބަލަހައްޓަންޖެހޭ ފަރާތްތަކާއި އެފަރާތްތައް ބަލަހައްޓާ ހައިސިއްޔަތު؛
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަރާތްތަކަކީ ކާކުކަން އަންގައިދޭ މަޢުލޫމާތު.

[ކޯޓުން ދަޢުވާ ބަލައިގަތުމާއި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ރައްދުކުރުން]

[ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމުން ކޯޓުން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ އިޖުރާއަތު]
ކަމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކަށް ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމާއެކު، އެ ދަޢުވާއަކާގުޅޭ އަންނަނިވި ކަންކަން ފުރިހަމަވެފައިވޭތޯ ކޯޓުން ބަލަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާއި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް، ދަޢުވާކުރުމާއި ދަޢުވާ ލިބިގަތުމުގެ ހައިސިއްޔަތު ލިބިފައިވޭތޯ؛
ދަޢުވާކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ މަޞްލަޙަތެއް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ކިބައިގައިވޭތޯ؛
ކޯޓަށް އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވޭތޯ؛
އެ މައްސަލަ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެހެން ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅިފައިވޭތޯ؛
އެ މައްސަލައާ ގުޅޭގޮތުން، ތަންފީޛީ ބާރު ހިނގާ ޙުކުމެއް ކުރިން ކޮށްފައިވޭތޯ؛
ދަޢުވާއަކާ ގުޅޭގޮތުން ފުރިހަމަވާންޖެހޭ ކަމަށް މި ޤާނޫނުގައި ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަން ފުރިހަމަވެފައިވޭތޯ؛
ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށް ބޭނުންވާ ހެކި ހިމެނޭގޮތުން، ދަޢުވާއާއެކު ހުށަހަޅަންޖެހޭ ލިޔެކިޔުން ހުށަހަޅާފައިވޭތޯ؛
ކަމާގުޅޭގޮތުން ކޯޓަށް ދައްކަންޖެހޭ އެންމެހައި ފީއެއް ދައްކާފައިވޭތޯ.
ދަޢުވާއަކާ ގުޅޭގޮތުން މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ އެހެން މާއްދާތަކުގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ކަމެއް ފުރިހަމަނުވާކަމަށް، ނުވަތަ އިޖުރާއީގޮތުން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ އެހެން ކަމެއް ފުރިހަމަކޮށްފައިނުވާނަމަ، އެކަން އިޞްލާޙުކުރުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލަސްނުކޮށް ކޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރާރ އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ދަޢުވާއަކާ ގުޅޭގޮތުން ފުރިހަމަވާންޖެހޭ އިޖުރާއީ ކަމެއް ފުރިހަމަވެފައިނުވުމުގެ ސަބަބުން، އެކަމަށް އިޢުތިރާޟުކުރުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިބިގެންވާ ޙައްޤަކަށް އެއްވެސް އުނިކަމެއް ނާންނާނެއެވެ.

[ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާ ރައްދުކުރުން]
ކޯޓަށް ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމުން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ނުވަތަ ފަރާތްތަކަށް އެ ދަޢުވާ ރައްދުކުރާނީ ކޯޓުންނެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ކޯޓުން ދަޢުވާ ރައްދުކުރަންވާނީ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކޯޓުން ބަލަންޖެހޭ ކަންކަން ބެލުމަށްފަހު، މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަން އެ ދަޢުވާއަކާ ގުޅޭގޮތުން ފުރިހަމަވާނަމައެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ކޯޓުން ދަޢުވާ ފޯމު ރައްދުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނީ، މި ޤާނޫނުގެ ސައުރަތިރީސްވަނަ ބާބު "ކޯޓުގެ ލިޔެކިޔުންތައް" ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[ދަޢުވާ ފޯމާއެކު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ފޮނުވަންޖެހޭ ލިޔެކިޔުން]
ދަޢުވާ ފޯމާއެކު، ދަޢުވާއަށް ރައްދުދިނުމަށް ބޭނުންވާ އަންނަނިވި ލިޔެކިޔުންތައް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ކޯޓުން ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މުޅި ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވާކަން ބަޔާންކުރާ ފޯމު؛
ދަޢުވާގެ ބަޔަކަށް އެއްބަސްވާކަން ބަޔާންކުރާ ފޯމު؛
ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާ ފޯމު؛
ރައްދު ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ފޯމު؛
ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ކޯޓުން ދަޢުވާ ފޯމު ފޮނުވުމުގައި، އަންނަނިވި ކަންކަން ހިމެނޭ ލިޔުމެއް، ދަޢުވާ ފޯމާއެކު ހިމަނާފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދަޢުވާއަށް ރައްދު ދިނުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިބިދެވޭނެ މުއްދަތު؛
މި އަކުރުގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތު ހަމަވާއިރު، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް ރައްދުދީފައިނުވާނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ ދިހަވަނަ ބާބު "ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް" ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް އެ ދަޢުވާ ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައަޅައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް އިތުރު ނޯޓިހެއް ދިނުމަކާ ނުލައި، އެ މައްސަލަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ނިންމުމުގެ ބާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވާކަން.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން މައްސަލަ ހުށަހަޅަނީ، މި ޤާނޫނުގެ ފަނަރަވަނަ ބާބު "އިޚްތިލާފެއްނުވާ ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތު" ގެ ދަށުން ކަމުގައިވާނަމަ، މި މާއްދާގެ
(ހ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުން ފެށިގެން (4) ވަނަ ނަންބަރުގެ ނިޔަލަށް ބަޔާންކުރާ ފޯމުތައް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ފޮނުވާކަށްނުޖެހޭނެއެވެ.

[ދަޢުވާއަށް ރައްދުދިނުމާއި ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުން]

[ދަޢުވާއަށް ރައްދުދިނުން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް މި ޤާނޫނުގެ 100 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ދަޢުވާ ފޯމާއި، މި ޤާނޫނުގެ 101 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ފޯމުތަކާއި ލިޔެކިޔުން ލިބުމުން، މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން އެފަރާތުން ދަޢުވާއަށް ރައްދުދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދަޢުވާއަށް ރައްދުދިނުމުގައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އަންނަނިވި ގޮތުގެމަތިން ޢަމަލުކުރަންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ އެގާރަވަނަ ބާބު "ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުން" ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން މުޅި ދަޢުވާއަށް ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ބަޔަކަށް އެއްބަސްވުން؛ ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ ބާރަވަނަ ބާބު "ދަޢުވާގެ ދިފާޢާއި ޖަވާބު" ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ހުށަހެޅުން؛ ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 110 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުން.

[ދަޢުވާއަށް ރައްދު ދޭންޖެހޭ މުއްދަތު]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާ ފޯމު ރައްދުކުރެވޭތާ 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ދަޢުވާއަށް ރައްދުދޭންވާނެއެވެ.

[ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުން]
މި ޤާނޫނުގެ 102 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދަޢުވާއަށް ރައްދު ދިނުމުގައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މުޅި ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވާނަމަ، އަންނަނިވި ކަންކަން ފުރިހަމަކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ފުރިހަމަކުރުން؛ އަދި މި ޤާނޫނުގެ 101 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ، މުޅި ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވާ ފޯމު ފުރިހަމަކުރުން.
މި ޤާނޫނުގެ 102 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދަޢުވާއަށް ރައްދު ދިނުމުގައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މުޅި ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުމުގެ ބަދަލުގައި، ދަޢުވާގެ ވަކި ބަޔަކަށް އެއްބަސްވެ، އެހެން ބަޔަކަށް އިންކާރުކުރާނަމަ، އަންނަނިވި ކަންކަން ފުރިހަމަކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ފުރިހަމަކުރުން؛ އަދި މި ޤާނޫނުގެ 101 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ، ދަޢުވާގެ ވަކި ބަޔަކަށް އެއްބަސްވާ ފޯމު ފުރިހަމަކުރުން؛ އަދި މި ޤާނޫނުގެ 101 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (3) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ހުށަހެޅުމަށްޓަކައި އެ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ފޯމު ފުރިހަމަކުރުން.

[ދަޢުވާއަށް ދިފާޢު ހުށަހެޅުން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މުޅި ދަޢުވާއަށް އިންކާރުކުރާނަމަ އަދި/ނުވަތަ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ރައްދު ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާނަމަ، އަންނަނިވި ކަންކަން ފުރިހަމަކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ފޯމު ބަލައިގެންފިކަން އަންގައިދޭ ފޯމު ފުރިހަމަކުރުން؛ އަދި ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ފޯމު ފުރިހަމަކުރުން؛ ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ފޯމު ފުރިހަމަކުރުން.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާގެ ވަކި ބަޔަކަށް އިންކާރުކުރާނަމަ، ޢަމަލުކުރާނީ، މި ޤާނޫނުގެ 104 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ހުށަހަޅަންޖެހޭ ޙާލަތްތައް]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި، ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުމެއް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ހުށަހަޅަން ބޭނުންވުމާއެކު، އެ ދިފާޢު ހުށަހެޅުމަށް މި ޤާނޫނުގެ 103 ވަނަ މާއްދާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު އިތުރުކުރުމަށްޓަކައި؛ ނުވަތަ ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުމަށްޓަކައި.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތުގައި ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ހުށަހެޅުމުގެ ބޭނުމަކީ، ދަޢުވާއަށް ރައްދުދިނުމަށް މި ޤާނޫނުގެ 103 ވަނަ މާއްދާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު ހަމަވާއިރު، ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަނޭޅޭނަމަ، އެ މުއްދަތު އިތުރުކޮށްދިނުމަށް ކޯޓުގައި އެދުމަށްޓަކައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތުގައި ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ހުށަހެޅުމުގެ ބޭނުމަކީ، އެ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ސުވާލު އުފައްދައި، 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، މި ޤާނޫނުގެ 103 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ކޯޓުގައި އެދުމަށްޓަކައެވެ.
ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން މި މާއްދާގެ
(ހ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތު ހަމަވާއިރު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަނާޅައިފިނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް މި ޤާނޫނުގެ ދިހަވަނަ ބާބު "ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް" ގެ ދަށުން، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އެދެވިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން މި މާއްދާގެ
(ހ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞް ޤަބޫލުކުރީ ކަމަށް ބެލޭނެއެވެ.

[ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުމުގައި ސޮއިކުރުން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކީ ކުންފުންޏެއް ނުވަތަ އެނޫންވެސް ޤާނޫނީ ޝަޚްޞެއްނަމަ، ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުމުގައި ސޮއިކުރާނީ، އެ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞެއް ތަމްސީލުކުރުމަށް އެ ތަނަކުން ކަނޑައަޅާ ފަރާތެކެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކީ ކުޑަކުއްޖެއް ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ ފަރާތެއްނަމަ، ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުމުގައި ސޮއިކުރާނީ، އެފަރާތެއްގެ މަޞްލަޙަތު ޙިމާޔަތްކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފަރާތުންނެވެ.

[ލިޔުން ފޮނުވަންވީ އެޑްރެސް]
ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުމުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިޔެކިޔުންތައް ފޮނުވަންވީ އެޑްރެހެއް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ތަމްސީލުކުރަނީ ޤާނޫނީ ވަކީލެއްނަމަ، އަދި ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުމުގައި ސޮއިކޮށްފައިވަނީ ޤާނޫނީ ވަކީލުނަމަ، ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުމުގައި ބަޔާންކުރާ އެޑްރެސް ވާންވާނީ، ޤާނޫނީ ވަކީލުގެ ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ މަސައްކަތު އެޑްރެހަށެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ތަމްސީލުކުރުމަށް ޤާނޫނީ ވަކީލެއް ޢައްޔަންކޮށްފައިނުވާނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ 408 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތަށް ލިޔެކިޔުން ޙަވާލުކުރާ އެޑްރެހެއް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން ހުށަހެޅިކަން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އެންގުން]
ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން ކޯޓަށް ލިބުމާއެކު، ގިނަވެގެން 2 (ދޭއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެކަން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިޔުމުން އަންގަންވާނެއެވެ.

[ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވުމަށްފަހު، އެ ދަޢުވާ ބަލައި، އެ ދަޢުވާއާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަށް ލިބިގެންނުވާކަމަށް ފެނިއްޖެނަމަ، ނުވަތަ ޢާންމު އުސޫލުން އެފަދަ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަށް ލިބިދީފައިވީނަމަވެސް، އެ ޙާލަތުގައި އެ ކޯޓުން އެ މައްސަލަ ބަލައިގެންނުވާނެ ޙާލަތެއް ވުޖޫދުގައިވާ ކަމަށް ފެނިއްޖެނަމަ، ދަޢުވާއަށް ރައްދުދިނުމުގެ ބަދަލުގައި، އެ ދަޢުވާ ބެލުމުގެ ނުވަތަ ކުރިއަށްގެންދިޔުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަށް ލިބިގެންނުވާކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް އެދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އެފަދަ ހުށަހެޅުމެއް ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭނީ، މި ޤާނޫނުގެ 106 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާނަމައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ހުށަހަޅާފައި އޮތުމަކުން، ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ސުވާލުކުރުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިބިފައިވާ އެއްވެސް ޙައްޤަކަށް އުނިކަމެއް ނާންނާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅޭނީ، ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅާތާ 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކޯޓަށް މައްސަލައެއް ހުށަހަޅައިފިނަމަ، އެ ހުށަހެޅުމާއެކު އެ ހުށަހެޅުމަށް ބާރުދޭ ހެކި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެ ހުށަހެޅުމާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމަށް ކޯޓުން އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމުގެ ކުރިން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ސުވާލު އުފައްދައި މައްސަލައެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ ބެލެވޭނީ، ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާއާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަށް ލިބިގެންވާކަން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ޤަބޫލުކޮށްފައިވާ ކަމުގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއް ބެލުމަށްފަހު، އެ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަށް ލިބިގެންނުވާކަމަށް ނުވަތަ އެ މައްސަލަ އެ ކޯޓުގައި ކުރިއަށްނުގެންދެވޭނެ ކަމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅައިފިނަމަ، އެކަން ބަޔާންކޮށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ކަނޑައެޅުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ހިމެނިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ފޯމު ބާޠިލުކުރުމަށް ކަނޑައެޅުން؛
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާ ފޯމު ރައްދުކުރި ކުރުން ބާޠިލުކުރުން؛
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާ ފޯމު ރައްދުކުރުމުގެ ކުރިން ކޯޓުން ކޮށްފައިވާ އަމުރެއް ބާޠިލުކުރުމަށް ކަނޑައެޅުން؛ އަދި މައްސަލަ އިތުރަށް ކުރިއަށްނުގެންދިޔުމަށް ކަނޑައެޅުން.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއްގައި، އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަށް ލިބިގެންނުވާކަމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅައިފިނަމަ، އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް މި ޤާނޫނުން ލިބިދީފައިވާ ކޯޓަކީ ކޮބައިކަން ކަނޑައަޅައި، އެ ކޯޓަކަށް މައްސަލަ ތަހުވީލުކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއްގައި، އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަށް ލިބިގެންވާކަމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅައިފިނަމަ، ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުމުގެ ގޮތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ، ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ބާޠިލުވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ވ) ގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތުގައި، ކޯޓުން ނިންމުން ނިންމާތާ 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުމެއް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އަލުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
އަދި އެ ޙާލަތުގައި، ދަޢުވާއަށް ދިފާޢު ހުށަހެޅުމާ ގުޅޭގޮތުން ޢަމަލުކުރަންވީ ގޮތް ކޯޓުން އަންގަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މި މާއްދާގެ (މ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުމެއް ހުށަހަޅައިފިނަމަ ބެލެވޭނީ، އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް އެ ކޯޓަށް ލިބިގެންވާ ކަމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ޤަބޫލުކޮށްފައިވާ ކަމަށެވެ.

[ދަޢުވާއަށް ރައްދުނުދިނުން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މި ޤާނޫނުގެ 102 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ދަޢުވާއާއި، ދަޢުވާއާގުޅޭ އެހެނިހެން ލިޔެކިޔުންތަކާ ޙަވާލުވުމަށްފަހު، މި ޤާނޫނުގެ 103 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތުގައި، މި ޤާނޫނުގެ އެގާރަވަނަ ބާބު "ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުން" ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވެފައިނުވާނަމަ ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ ބާރަވަނަ ބާބު "ދަޢުވާގެ ދިފާޢާއި ޖަވާބު" ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް މައްސަލަ ނިންމައި، މި ޤާނޫނުގެ ދިހަވަނަ ބާބު "ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް" ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމެއް ކޮށްދިނުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އެދެވިދާނެއެވެ.

[ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް]

[މި ބާބު ހިނގާނެ ދާއިރާ]
މި ބާބުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި "ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވުމަށްފަހު، ދަޢުވާގެ ދިފާޢެއް ހުށަހަޅަން ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގައި ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާ ޙާލަތުގައި، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް އިތުރު ނޯޓިހެއް ދިނުމަކާ ނުލައި، އެ މައްސަލަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ނިންމައި ކުރާ ޙުކުމަށެވެ.

[ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅުން]
މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތްތަކުގައި އަދި މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަވެފައިވާ ޙާލަތެއްގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.

[ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަނޭޅޭނެ ޙާލަތްތައް]
މި ޤާނޫނުގެ 113 ވަނަ މާއްދާ އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓަށް މައްސަލަ ހުށަހަޅާފައިވަނީ މި ޤާނޫނުގެ ފަނަރަވަނަ ބާބު "އިޚްތިލާފެއްނުވާ ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތު" ގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ކަމަށްވާނަމަ، ނުވަތަ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ހުށަހެޅުން އެހެން ޤާނޫނަކުން މަނާކޮށްފައިވާ ޙާލަތުގައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ހުށައެއްނޭޅޭނެއެވެ.

[ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމުގެ ޝަރުޠުތައް]
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދިގެން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރެވޭނީ، އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވުމަށްފަހު، ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަމުގެ ލިޔުމެއް ހުށަހަޅާފައިނުވުން ނުވަތަ އެ ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނުވުން؛ އަދި އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު ފާއިތުވެފައިވުން.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާގެ ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާ ޙާލަތުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރެވޭނީ، ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައި ވީނަމަވެސް، ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމައެވެ.

[ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްނުކުރެވޭނެ ޙާލަތްތައް]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އަންނަނިވި ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ކަމަކަށް އެދިފައިވުމާއެކު ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އެފަދަ ހުށަހެޅުމަކާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅާފައިނުވުން.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވާ ފޯމު ބާޠިލުކޮށްދިނުމަށް؛
ނުވަތަ ޝަރީޢަތްކުރުމަކާ ނުލައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދިފައިވުން؛ އަދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާގައި އެދިފައިވާ އެންމެހައި ފަރުވާ (ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތައް ހިމެނޭގޮތުން) ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފުރިހަމައަށް ހޯދައިދީފައިވުން.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާއަކީ، ފައިސާ ހޯދުމުގެ ދަޢުވާއެއް ކަމަށްވެފައި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހޯދުމަށް އެދިފައިވާ އެންމެހައި ފައިސާއެއް ދައްކަންޖެހޭކަމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެއްބަސްވެ، މި ޤާނޫނުގެ 125 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އެ ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުމާއެކު އެ ފައިސާ ދެއްކުމަށް މުއްދަތެއް ދިނުމަށް އެދިފައިވުން.

[ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާއިރު ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ ކަންކަން]
އަންނަނިވި ދަޢުވާތަކާ ގުޅިގެން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ޚާއްޞަ ފޯމެއް މެދުވެރިކޮށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ފައިސާގެ ޢަދަދު ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ދަޢުވާ؛
ފައިސާގެ ޢަދަދު ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ދަޢުވާ؛
މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމާގުޅޭ ދަޢުވާއެއްގެ ތެރެއިން، މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ބަދަލުގައި މުދަލުގެ އަގު ދެއްކުމުގެ އިޚްތިޔާރު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާ ފޯމުގައި ދީފައިވާ ދަޢުވާ؛
މި އަކުރުގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުން ފެށިގެން (3) ވަނަ ނަންބަރުގެ ނިޔަލަށް ބަޔާންކުރާ ފަރުވާތަކުގެ ތެރެއިން އެއް ފަރުވާއަށްވުރެ ގިނަ ފަރުވާ ހިމެނޭ ދަޢުވާ.
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރަން އެދޭނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ އެކާވީސްވަނަ ބާބު "ކޯޓު އަމުރު" ގެ ދަށުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކީ އަމިއްލަ ފަރުދެއްނަމަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ އުފަން ތާރީޚު އެނގޭނަމަ، ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަރުވާ ފިޔަވައި ތަފާތު އެހެން ފަރުވާއަކަށް އެދިފައިވުން؛ ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 122 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަންޖެހޭކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވުން.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަރުވާ ފިޔަވައި ތަފާތު ފަރުވާއަކަށް އެދިފައިވީނަމަވެސް، ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާއިރު އެފަދަ ދަޢުވާއެއް ދޫކޮށްލައިފިނަމަ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ދައުލަތާ ދެކޮޅަށް ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާތަކުގައި، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ، ދަޢުވާ ފޯމާއި ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލު ދައުލަތަށް ފޯރުކޮށްދީފައިވާކަން ކޯޓުން ކަށަވަރުކުރަންވާނެއެވެ.

[ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު]
ވަކި ދަޢުވާއަކީ ފައިސާގެ ޢަދަދު ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ދަޢުވާއެއްނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅާއިރު އެ ހުށަހެޅުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
އަދާކުރަން އެދޭ ދަރަނީގެ ޖުމްލަ ޢަދަދު ދައްކައި ޚަލާޞްކުރަންޖެހޭ ތާރީޚު؛ ނުވަތަ އިންސްޓޯލްމަންޓްތަކަކަށް ބަހާލައިގެން ފައިސާ ދެއްކޭނެ ގޮތާއި މުއްދަތު.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތްތަކުގައި ފިޔަވައި އެހެން ޙާލަތްތަކުގައި، ފައިސާގެ ޢަދަދު ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން މި ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅިގެން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމެއް ކުރާނަމަ އެ ޙުކުމް ކުރާނީ، އެ ދަޢުވާގައި ބަޔާންކުރާ ފައިސާގެ ޢަދަދުގެ ތެރެއިން، ދައްކައި ޚަލާޞްކޮށްފައިނުވާ ފައިސާގެ ޢަދަދާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތައް އަންނަނިވި ގޮތަށް ނަގައިދިނުމަށެވެ.
ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅުމުގައި ފައިސާ ދެއްކުމަށް ބަޔާންކުރާ ތާރީޚުގައި ފައިސާ ދެއްކުމަށް ނުވަތަ ހުށަހަޅާ ރޭޓެއްގައި ދެއްކުމަށް؛ ނުވަތަ ހުށަހެޅުމުގައި ފައިސާ ދައްކަންވީ ތާރީޚެއް ނުވަތަ ރޭޓެއް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާނަމަ ވަގުތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް.
ފައިސާގެ ޢަދަދު ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިނުވާ ދަޢުވާއެއްގައި، މި ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅިގެން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމުގައި ފައިސާގެ ޢަދަދާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތައް ކަނޑައަޅާނީ ކޯޓުންނެވެ.
މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމާގުޅޭ ދަޢުވާއެއްގެ ތެރެއިން، އެ މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ބަދަލުގައި މުދަލުގެ އަގު ދެއްކުމުގެ އިޚްތިޔާރު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާ ފޯމުގައި ދީފައިވާނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (3) ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅިގެން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމެއް ކުރާނަމަ، އެ ޙުކުމްކުރާނީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރުމަށް ކަނޑައެޅުމާއެކުގައެވެ.
މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުން ނުވަތަ މުދާ ފޯރުކޮށްނުދޭނަމަ މުދަލުގެ އަގަށްވާ ފައިސާކަމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ޢަދަދެއް (ކުރިން އެއްވެސް ފައިސާއެއް ދައްކާފައިވާނަމަ އެ ފައިސާ އުނިކުރުމަށްފަހު) ދެއްކުން؛ އަދި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތައް ދެއްކުން.

[ފައިސާގެ ޢަދަދު ކަނޑައެޅިފައިވާ ދަޢުވާއެއްގައި އިންޓްރެސްޓް ދައްކަން އެންގުން]
ފައިސާގެ ޢަދަދު ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ދަޢުވާއެއްގައި، މި ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅިގެން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރާނަމަ އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ޙުކުމްކުރާ ތާރީޚާ ހަމައަށް އިންޓްރެސްޓް ދެއްކުމަށް އެންގިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުގައި މި ޤާނޫނުގެ 92 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ތަފްޞީލުތައް ހިމަނާފައިވުން؛
އިންޓްރެސްޓް ރޭޓް %8 (އަށެއް އިންސައްތަ) އަށްވުރެ މަތިނުވުން؛ އަދި އިންޓްރެސްޓް ހިސާބުކުރުމަށް އެދިފައިވާ ތާރީޚުން ފެށިގެން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ހުށަހެޅި ތާރީޚާ ހަމައަށް އިންޓްރެސްޓް ހިސާބުކުރެވުނު ގޮތް ބަޔާންކޮށްފައިވުން.

[ޙުކުމްކުރާއިރު އިތުރު އިރުޝާދު ދިނުން]
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދިފައިވަނީ މި ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކަމަށްވެފައި އެ ޙުކުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ހިމެނޭނަމަ، ޙުކުމާ ގުޅިގެން އެއްވެސް އިތުރު އިރުޝާދެއް ދޭންޖެހޭކަމަށް ކޯޓަށް ފެންނަނަމަ އެފަދަ އިރުޝާދުތައް، ކޯޓުން ޙުކުމްކުރާއިރު ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ފައިސާގެ ޢަދަދު؛
ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންޖެހޭ މުދަލުގެ އަގު؛ ނުވަތަ ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންޖެހޭ އިންޓްރެސްޓްގެ ޢަދަދު.

[އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުރާ ދަޢުވާ]
އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުރާ ފައިސާއާގުޅޭ ނުވަތަ މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމާގުޅޭ ދަޢުވާއެއްގައި، ދަޢުވާލިބޭ އެއް ފަރާތް ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. އަދި ދެންތިބި ފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށް ދަޢުވާގެ ބާކީ ބައި ކުރިއަށްގެންދެވިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ދެ ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތުގެ ތެރެއިން އެއް ފަރާތުގެ މައްޗަށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދިފައިވާނަމަ:
އެ ދަޢުވާއަކީ ދަޢުވާލިބޭ އެފަރާތް ފިޔަވައި ދެންތިބި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށް ވަކި ދަޢުވާތަކެއްގެ ގޮތުގައި ކުރިއަށްގެންދެވިދާނެ ދަޢުވާއެއް ކަމުގައިވާނަމަ، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރެވޭ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރެވިދާނެއެވެ.
އަދި ދެންތިބި ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތްތަކާ ދެކޮޅަށް ދަޢުވާ ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ނިންމިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާއަކީ ދަޢުވާލިބޭ އެފަރާތް ފިޔަވައި ދެންތިބި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށް ވަކި ދަޢުވާތަކެއްގެ ގޮތުގައި ކުރިއަށްގެންދެވިދާނެ ދަޢުވާއެއް ކަމުގައިނުވާނަމަ، މި ބާބުގެ ދަށުން އެފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްގެންނުވާނެއެވެ. އަދި އެ ދަޢުވާއާ މެދު ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންވާނީ، ދެންތިބި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށް ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން ގޮތެއް ކަނޑައަޅާ ވަގުތުގައެވެ.

[ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެދި އެކާވީސްވަނަ ބާބުގެ ދަށުން ހުށަހަޅަންޖެހޭ ޙާލަތްތައް]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅަންވާނީ މި ޤާނޫނުގެ އެކާވީސްވަނަ ބާބު "ކޯޓު އަމުރު" ގެ ދަށުންނެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަކީ ކުޑަކުއްޖެއް ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަން ލިބިދީފައިވާ ފަރާތެއް ކަމުގައިވުން؛ ނުވަތަ ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ހުށަހަޅާފައިނުވުމުގެ ސަބަބުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެފަރާތަކާ ދެކޮޅަށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކުރުމަށް އެދޭ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކީ ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ދިރިއުޅޭ ފަރާތެއް ކަމުގައިވުން.

[އެކާވީސްވަނަ ބާބުގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް މެދުވެރިކޮށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމާގުޅޭ އިތުރު ކަންކަން]
އެކާވީސްވަނަ ބާބު "ކޯޓު އަމުރު" ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް މެދުވެރިކޮށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދޭ ޙާލަތުގައި، ކޯޓުން ޙުކުމްކުރަންވާނީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވާއާއި ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުތަކުގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ކޯޓަށް ފެންނަ ގޮތަކަށެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅާއިރު، އެ ހުށަހެޅުމުގައިވާ ކަންކަން ސާބިތުކުރުމަށް ހުށަހަޅާ ހެކީގެ ނޯޓިސް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދިނުން ލާޒިމެއްނޫނެވެ.
ކުޑަކުއްޖެއް ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަން ލިބިދީފައިވާ ފަރާތަކާ ދެކޮޅަށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދޭނަމަ، އެ ހުށަހެޅުމާއެކު ހެކި ހުށަހެޅުން ލާޒިމުވާނެއެވެ.
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި، ދުރާލާ ނޯޓިސް ދިނުމަކާ ނުލައި، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން ހުށަހަޅާފައިނުވުން؛ އަދި އެހެން ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން ނޯޓިސް ދިނުމަށް ލާޒިމުނުވުން.

[ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރުން ނުވަތަ ބަދަލުކުރުން]
ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް ކޮށްފައިވަނީ އަންނަނިވި ސަބަބުތަކަށްޓަކައި ރަނގަޅަށް ނޫން ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ޙުކުމްކުރި ކޯޓުން އެ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ހުށަނޭޅުމުގެ ސަބަބުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރާ ޙާލަތުގައި، މި ޤާނޫނުގެ 115 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި 116 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވެފައިނުވުން؛
ދިފާޢު ހުށަނޭޅުމުގެ ސަބަބުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރާ ޙާލަތުގައި، މި ޤާނޫނުގެ 115 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އަދި 116 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވެފައިނުވުން؛
ޙުކުމް ކުރުމުގެ ކުރިން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާއިން އެދިފައިވާ ކަންކަން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފުރިހަމައަށް އަދާކޮށްފައިވުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތްތައް ފިޔަވައި އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ހެއްކާއެކު ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް، އެ ޙުކުމްކުރި ކޯޓުން ބަދަލު ނުވަތަ ބާޠިލުކުރެވިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާ ދިފާޢުކުރެވިދާނެ ޙަޤީޤީ ސަބަބުތަކެއް ހުރުން؛ ނުވަތަ ޙުކުމް ބަދަލުކުރަންޖެހޭ ނުވަތަ ބާޠިލުކުރަންޖެހޭ ނުވަތަ ދަޢުވާ ދިފާޢުކުރުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ފުރުޞަތު ދޭންޖެހޭ އެހެން އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް އޮތްކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ސަބަބެއް އޮތުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޙުކުމް ބަދަލުކުރުމަށް ނުވަތަ ބާޠިލުކުރުމަށް ކަނޑައެޅުމުގައި ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި، ޙުކުމް ބާޠިލުކުރަން ހުށަހެޅި ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ އަވަސްމިން ހިމެނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން މި ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަރުވާގެ އިތުރުން ފަރުވާއަކަށް އެދިފައިވާ ޙާލަތުގައި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހޯދުމަށް އެދުނު އެ ފަރުވާ އެފަރާތުން ދޫކޮށްލީ މި ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމެއް ކަނޑައެޅުމަށް މަގުފަހިކުރުމަށް ކަމުގައިވާ ޙާލަތުގައި، މި މާއްދާގެ ދަށުން ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށްފިނަމަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދޫކޮށްލާފައިވާ ދަޢުވާތަކަކީ އެފަރާތުން ދޫކޮށްލާފައިވާ ދަޢުވާތަކެއް ކަމުގައެއް ނުބެލެވޭނެއެވެ.

[ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުން]

[ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ދަޢުވާއެއް އުފުލުމާއެކު، އެފަރާތުގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ މުޅި ދަޢުވާއަށް ނުވަތަ އެ ދަޢުވާގެ ވަކި ބަޔަކަށް އެއްބަސްވެވިދާނެއެވެ.
ޢާންމު އުސޫލުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވާނީ، މި ޤާނޫނުގެ 101 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރު ނުވަތަ (2) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ ފޯމު މެދުވެރިކޮށެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ވަކިން ހުށަހަޅާ ސިޓީއެއް ނުވަތަ ބަޔާނަކުންވެސް ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވެވިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާގައި ހޯދުމަށް އެދޭ ހަމައެކަނި ފަރުވާއަކީ ކަނޑައެޅިފައިވާ ވަކި ޢަދަދެއްގެ ފައިސާ ހޯދުން ކަމުގައިވާނަމަ، އަންނަނިވި ގޮތްތަކުންކުރެ ގޮތަކަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވެވިދާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 128 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތަށް މުޅި ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުން؛
މި ޤާނޫނުގެ 129 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތަށް ދަޢުވާގެ ވަކި ބަޔަކަށް އެއްބަސްވުން.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާގައި ހޯދުމަށް އެދޭ ހަމައެކަނި ފަރުވާގައި ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާގެ ވަކި މިންވަރެއް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާނަމަ، އަންނަނިވި ގޮތްތަކުންކުރެ ގޮތަކަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވެވިދާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 130 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތަށް ފައިސާގެ މުޅި ޢަދަދު ދެއްކުމަށް އެއްބަސްވުން؛
މި ޤާނޫނުގެ 131 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތަށް ދަޢުވާއަށް އެކަށީގެންވާ ޢަދަދެއް ދެއްކުމަށް އެއްބަސްވުން.
މި މާއްދާގެ (ނ) އަދި (ރ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާގޮތަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވެއްޖެނަމަ، އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި މެނުވީ، މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރުމަށް އެދުމުގެ ޙައްޤު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކީ ކުޑަކުއްޖެއް ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ ފަރާތަކަށްވުން؛ ނުވަތަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކީ ކުޑަކުއްޖެއް ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ ފަރާތަކަށްވެފައި، ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވެފައިވަނީ މި ޤާނޫނުގެ 129 ނުވަތަ 131 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކަމުގައިވުން.
ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުމަށްފަހު، އެ އެއްބަސްވުން އިޞްލާޙުކުރެވޭނީ ނުވަތަ އެފަދައިން އެއްބަސްވި އެއްބަސްވުން އަނބުރާ ގެންދެވޭނީ، ކޯޓުގެ ހުއްދަ ހޯދުމަށްފަހުގައެވެ.

[ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުމުގެ މުއްދަތު]
މި ޤާނޫނުގެ 128 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުމަށް ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 129، 130 ނުވަތަ 131 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވާކަން ބަޔާންކުރާ ލިޔުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ޙާލަތްތައް ފިޔަވައި، ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވާކަން ބަޔާންކުރާ ލިޔުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުގެ މުއްދަތަކީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާ ފޯމު ފޯރުކޮށްދޭތާ 14 (ސާދަ) ދުވަހެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތުތައް ފާއިތުވުމަށްފަހުގައިވެސް، މި ޤާނޫނުގެ ދިހަވަނަ ބާބު "ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް" ގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމެއް ކޮށްފައިނުވާނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް މި ޤާނޫނުގެ 128 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވާކަމުގެ ލިޔުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 129 ވަނަ މާއްދާ ނުވަތަ 130 ވަނަ މާއްދާ ނުވަތަ 131 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތުގައި ޢަމަލުކުރަންވާނީ، ކަނޑައަޅާފައިވާ އަސްލު މުއްދަތުގައި ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވެއްޖެނަމަ ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށެވެ.

[ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ކޯޓުގައި އެދުން]
މި ޤާނޫނުގެ 125 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ލިޔުމުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވެއްޖެނަމަ، އެފަރާތުގެ އެއްބަސްވުމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ޙުކުމްކުރަންވާނީ، ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވި އެއްބަސްވުމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ޙައްޤުވާކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ފަރުވާއެއް ދިނުމަށެވެ.

[ވަކި ޢަދަދެއްގެ ފައިސާ ހޯދުމަށް ދަޢުވާކޮށްފައިވާ މައްސަލަތަކުގައި މުޅި ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުން]
ވަކި ޢަދަދެއްގެ ފައިސާ ހޯދުމަށް ދަޢުވާކޮށްފައިވާ މައްސަލަތަކުގައި މުޅި ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުމަށްޓަކައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މުޅި ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވިކަމުގެ ލިޔުމެއް ކޯޓަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވާކަން ބަޔާންކުރާ ލިޔުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުން، ކޯޓުން އެ ލިޔުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ. އަދި އެ ލިޔުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބުމުން، މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުން އެދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
އަދި އެފަދަ ޙާލަތެއްގައި ޢަމަލުކުރާނީ އަންނަނިވި ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ގޮތަކަށެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް ވަކި މުއްދަތަކަށް އެދިފައިނުވާނަމަ ޢަމަލުކުރާނީ، މި މާއްދާގެ (ނ) އިން ފެށިގެން (ރ) ގެ ނިޔަލަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތުތަކާ އެއްގޮތަށެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް ވަކި މުއްދަތަކަށް އެދިފައިވާނަމަ ޢަމަލުކުރާނީ، މި ޤާނޫނުގެ 133 ވަނަ މާއްދާގައިވާ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭއިރު، އަންނަނިވި ކަންކަން ބަޔާންކުރެވިދާނެއެވެ.
ފައިސާގެ ޖުމްލަ ޢަދަދު ދައްކާ ޚަލާޞްކުރަންޖެހޭނެ އެންމެ ފަހުގެ ތާރީޚު؛
ވަކި މުއްދަތަކަށް ބަހާލައިގެން ފައިސާ ދައްކާނަމަ، ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭ ވަގުތުތަކާއި ފައިސާ ބަހާލާ ރޭޓުތައް.
މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކުރަންވާނީ ދަޢުވާކުރި ޢަދަދުގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ފައިސާއެއް ދައްކާފައިވާނަމަ، އެ ފައިސާ އުނިކުރުމަށްފަހު ޖެހޭ ޢަދަދާއި، ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތައް އަންނަނިވި ގޮތަށް ދެއްކުމަށެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭއިރު ބަޔާންކޮށްފައިވާ ތާރީޚުގެ ނިޔަލަށް ފައިސާ ދެއްކުމަށް ނުވަތަ އެފަދައިން އެދޭއިރު ބަޔާންކޮށްފައިވާ ރޭޓުގައި ފައިސާ ދެއްކުމަށް؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭއިރު ފައިސާ ދައްކާނެ ގޮތުގެ ތަފްޞީލުތައް ބަޔާންކޮށްފައި ނެތްނަމަ، ވަގުތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް.

[ވަކި ޢަދަދެއްގެ ފައިސާ ހޯދުމަށް ދަޢުވާކޮށްފައިވާ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާގެ ވަކި ބަޔަކަށް އެއްބަސްވުން]
ވަކި ޢަދަދެއްގެ ފައިސާ ހޯދުމަށް ދަޢުވާކޮށްފައިވާ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާގެ ވަކި ބަޔަކަށް އެއްބަސްވުމަށްޓަކައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާގެ ބަޔަކަށް އެއްބަސްވާކަމުގެ ލިޔުމެއް ކޯޓަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވިކަމުގެ ލިޔުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުން އެ ލިޔުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ. ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އެ ލިޔުން ލިބުމުން، ތިރީގައިވާ ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އިޚްތިޔާރުކުރާ ގޮތެއް ބަޔާންކުރުމަށްފަހު ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދެއްކުމަށް އެއްބަސްވެފައިވާ ޢަދަދު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޤަބޫލުކުރުން؛
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދެއްކުމަށް އެއްބަސްވެފައިވާ ޢަދަދު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޤަބޫލުނުކޮށް، ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށް އެދުން؛ ނުވަތަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް އިތުރު މުއްދަތަކަށް އެދިފައިވާ ޙާލަތުގައި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދައްކަން އެއްބަސްވި ޢަދަދު ޤަބޫލުކުރިނަމަވެސް ފައިސާ ދެއްކުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ގޮތަށް އެއްބަސްނުވުން.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް މި މާއްދާގެ
(ށ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން އެންގުމެއް އަންގާތާ 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ފުރިހަމަކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދޭގޮތް ކޯޓަށް އެންގުން؛ އަދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދުނު ގޮތްތައް ކޯޓުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް އެންގުން.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ނޯޓިސް ލިބޭތާ 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދޭގޮތް ކޯޓަށް އަންގާފައިނުވާނަމަ، ކޯޓުން ދަޢުވާ ކުރިއަށްގެންދަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދެއްކުމަށް އެއްބަސްވެފައިވާ ޢަދަދު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޤަބޫލުކުރާނަމަ، މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުން އެދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ. އަދި އެފަދަ ޙާލަތެއްގައި ޢަމަލުކުރާނީ އަންނަނިވި ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ގޮތަކަށެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް ވަކި މުއްދަތަކަށް އެދިފައިނުވާނަމަ، ޢަމަލުކުރާނީ މި މާއްދާގެ (ޅ) އިން ފެށިގެން (ކ) ގެ ނިޔަލަށް ހުރި އަކުރުތަކުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް ވަކި މުއްދަތަކަށް އެދިފައިވާނަމަ، ޢަމަލުކުރާނީ މި ޤާނޫނުގެ 133 ވަނަ މާއްދާގައިވާ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭއިރު، އަންނަނިވި ކަންކަން ފާހަގަކުރަންވާނެއެވެ.
ފައިސާގެ ޖުމްލަ ޢަދަދު ދައްކާ ޚަލާޞްކުރަންޖެހޭ އެންމެ ފަހުގެ ތާރީޚު؛
ވަކި މުއްދަތަކަށް ބަހާލައިގެން ފައިސާ ދައްކާނަމަ، ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭ ވަގުތުތަކާއި ފައިސާ ބަހާލެވޭ ގޮތް.
މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކުރަންވާނީ، ދަޢުވާކުރި ޢަދަދުން އެއްވެސް ފައިސާއެއް ދައްކާފައިވާނަމަ، އެ ފައިސާ އުނިކުރުމަށްފަހު ދަޢުވާކުރި ޢަދަދުން ދައްކަންޖެހޭ ބާކީ ޢަދަދާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތައް އަންނަނިވި ގޮތަށް ދެއްކުމަށް ކަނޑައެޅުމާ އެކުގައެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭއިރު ބަޔާންކޮށްފައިވާ ތާރީޚުގެ ކުރިން އެއްބަސްވެފައިވާ ޢަދަދަށް، އަދި އެގޮތަށް ފައިސާ ދެއްކުމަށް؛ ނުވަތަ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭއިރު ފައިސާ ދައްކާނެ ގޮތުގެ ތަފްޞީލުތައް ބަޔާންކޮށްފައި ނެތްނަމަ، ވަގުތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް.

[ހޯދަން އެދޭ ފައިސާގެ ޢަދަދު ބަޔާންކޮށްފައިނުވާ ދަޢުވާގައި މުޅި ޢަދަދު ދެއްކުމަށް އެއްބަސްވުން]
ހޯދަން އެދޭ ފައިސާގެ ޢަދަދު ބަޔާންކޮށްފައިނުވާ ދަޢުވާއެއްގައި މުޅި ޢަދަދު އެކުގައި ދެއްކުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެއްބަސްވާނަމަ، އެކަން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް އެއްބަސްވިކަމުގެ ލިޔުން މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އެކަން ކޯޓުން އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ނޯޓިސް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބޭތާ 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ އެންގުމަށް ޖަވާބުދޭންވާނެއެވެ. އަދި އެފަދައިން އެ އެންގުމަށް ޖަވާބު ފޮނުވާފައިނުވާނަމަ ކޯޓުން ދަޢުވާ ކުރިއަށްގެންދަންވާނެއެވެ.
މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކުރަންވާނީ ދައްކަންޖެހޭނެކަމަށް ކޯޓުން ނިންމާ ފައިސާގެ ޢަދަދާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުގެ ގޮތުގައި ދެއްކުމަށް އަންގާ ފައިސާގެ ޢަދަދު ދެއްކުމަށް ކަނޑައެޅުމާ އެކުގައެވެ.

[ހޯދަން އެދޭ ފައިސާގެ ޢަދަދު ބަޔާންނުކޮށް ދަޢުވާކޮށްފައިވާ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާއަށް އެކަށީގެންވާ ޢަދަދެއް ދެއްކުމަށް އެއްބަސްވުން]
ހޯދަން އެދޭ ފައިސާގެ ޢަދަދު ބަޔާންނުކޮށް ދަޢުވާކޮށްފައިވާ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާއަށް އެކަށީގެންވާ ޢަދަދެއް ދެއްކުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެއްބަސްވާނަމަ، އެކަމުގެ ލިޔުމެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް އެއްބަސްވިކަމުގެ ލިޔުން މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އެކަން ކޯޓުން އަންގަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް މި މާއްދާގެ
(ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ނޯޓިސް ލިބޭތާ 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ އެންގުމަށް ޖަވާބުދޭންވާނެއެވެ. އަދި އެފަދައިން އެންގުމަށް ޖަވާބު ފޮނުވާފައިނުވާނަމަ، ކޯޓުން ދަޢުވާ ކުރިއަށްގެންދަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ހުށަހެޅުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޤަބޫލުކުރާނަމަ، މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުން އެދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ. އަދި އެފަދަ ޙާލަތެއްގައި ޢަމަލުކުރާނީ އަންނަނިވި ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ގޮތަކަށެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް ވަކި މުއްދަތަކަށް އެދިފައިނުވާނަމަ، ޢަމަލުކުރާނީ، މި މާއްދާގެ (ބ) އިން ފެށިގެން (އ) ގެ ނިޔަލަށް ހުރި މާއްދާތަކުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް ވަކި މުއްދަތަކަށް އެދިފައިވާނަމަ، ޢަމަލުކުރާނީ، މި ޤާނޫނުގެ 133 ވަނަ މާއްދާގައިވާ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭއިރު، އަންނަނިވި ކަންކަން ފާހަގަކުރަންވާނެއެވެ.
ފައިސާގެ ޖުމްލަ ޢަދަދު ދައްކާ ޚަލާޞްކުރަންޖެހޭ އެންމެ ފަހުގެ ތާރީޚު؛
ވަކި މުއްދަތަކަށް ބަހާލައިގެން ފައިސާ ދައްކާނަމަ، ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭ ވަގުތުތަކާއި ފައިސާ ބަހާލެވޭ ގޮތް.
މި މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކުރަންވާނީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދެއްކުމަށް ހުށަހެޅި ޢަދަދުން އެއްވެސް ފައިސާއެއް ދައްކާފައިވާނަމަ، އެ ފައިސާ އުނިކުރުމަށްފަހު، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދެއްކުމަށް ހުށަހެޅި ޢަދަދުން ދައްކަންޖެހޭ ބާކީ ޢަދަދާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު އަންނަނިވި ގޮތަށް ދެއްކުމަށް ކަނޑައެޅުމާއެކުގައެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭއިރު ބަޔާންކޮށްފައިވާ ތާރީޚުގެ ނިޔަލަށް ފައިސާ ދެއްކުމަށް ނުވަތަ އެފަދައިން އެދޭއިރު ބަޔާންކޮށްފައިވާ އެ ރޭޓުގައި ފައިސާ ދެއްކުމަށް؛ ނުވަތަ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭއިރު ފައިސާ ދައްކާނެ ގޮތުގެ ތަފްޞީލުތައް ބަޔާންކޮށްފައި ނެތްނަމަ، ވަގުތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދެއްކުމަށް ހުށަހެޅި ޢަދަދު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޤަބޫލުނުކުރާނަމަ، ކޯޓުން ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ކ) ގެ ދަށުން ޙުކުމްކުރަންވާނީ ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ޢަދަދަކާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުގެ ފައިސާ ދެއްކުމަށެވެ.

[އެއްބަސްވުމަކަށް ނާދެވޭ ކަންކަމުގައި ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވުން]
މި ޤާނޫނުގެ 130 ވަނަ މާއްދާއާއި 131 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާގެ ޢަދަދު ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި ކޯޓުން ޙުކުމްކުރާއިރު، ވަކި ކަމަކާމެދު އެއްބަސްވުމަކަށް ނާދެވިއްޖެނަމަ، ކޯޓަށް ފެންނަ އެންމެ އެކަށީގެންވާ ގޮތަކަށް އިރުޝާދު ދިނުމާއެކު ކޯޓަށް ފެންނަ އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ މައްސަލަ ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވުން ކަމުގައިވާނަމަ، މައްސަލަ ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވިދާނެއެވެ.

[ފައިސާ ދެއްކުމަށް އިތުރު ވަގުތަށް އެދުން]
މި ޤާނޫނުގެ 128 ވަނަ މާއްދާ ނުވަތަ 129 ވަނަ މާއްދާ ނުވަތަ 131 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވާނަމަ، ފައިސާ ދެއްކުމަށް އިތުރު ވަގުތަށް އެފަރާތަށް އެދެވިދާނެއެވެ.
ފައިސާ ދެއްކުމަށް އިތުރު ވަގުތަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކީ، ފައިސާ ދައްކާ ޚަލާޞްކުރަންޖެހޭ ތާރީޚާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމަށް ނުވަތަ ވަކި މުއްދަތަކަށް ބަހާލައިގެން ފައިސާ ދައްކާއިރު، ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭ ވަގުތުތަކާއި ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާ ބަހާލެވޭ ގޮތާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމަށް ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެކެވެ.
ފައިސާ ދެއްކުމަށް އިތުރު ވަގުތަށް އެދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުން، އެފަރާތުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވެ ކޯޓަށް ފޮނުވާ ލިޔުމާއެކު ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ހުށަހެޅުން ޤަބޫލުކުރާނަމަ، މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ކޯޓުގައި އެދޭ ޙާލަތުގައި ކޯޓުން ޙުކުމްކުރަންވާނީ އަންނަނިވި ކަންކަން ކަނޑައެޅުމާއެކުގައެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 128 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުންނަމަ، ދަޢުވާކުރި ޢަދަދުގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ފައިސާއެއް ދައްކާފައިވާނަމަ އޭގެ ތެރެއިން ދައްކަންޖެހޭ ބާކީ ޢަދަދާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތައް ދެއްކުމަށް؛
ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 129 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުންނަމަ، އެއްބަސްވެފައިވާ ޢަދަދުން އެއްވެސް ފައިސާއެއް ދައްކާފައިވާނަމަ އެ ޢަދަދުން ދައްކަންޖެހޭ ބާކީ ޢަދަދާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތައް ދެއްކުމަށް؛ ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 131 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުންނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދެއްކުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ޢަދަދުން އެއްވެސް ފައިސާއެއް ދައްކާފައިވާނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދެއްކުމަށް ހުށަހެޅި ޢަދަދުން ދައްކަންޖެހޭ ބާކީ ޢަދަދާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތައް ދެއްކުމަށް.
މި މާއްދާގެ (ބ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ހުރިހާ ޙާލަތެއްގައިވެސް ޙުކުމްކުރަންވާނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް އިތުރު ވަގުތަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ތާރީޚާއި ރޭޓުގައި ފައިސާ ދެއްކުމަށެވެ.

[ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭ ގޮތް ކަނޑައެޅުން]
މި ޤާނޫނުގެ 133 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް އިތުރު ވަގުތަށް އެދޭ ޙާލަތުގައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޤަބޫލުނުކުރާނަމަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެކަން ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޤަބޫލުކުރާނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދެއްކުމަށް އެއްބަސްވި ޢަދަދު، ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ތާރީޚެއްގެ ކުރިން އަދި ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ރޭޓެއްގައި ދެއްކުމަށް ކޯޓުން ޙުކުމްކުރަންވާނެއެވެ.

[ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭ ގޮތް ކޯޓުން ކަނޑައެޅުން]
ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭ ތާރީޚާއި ރޭޓު ކޯޓުން ކަނޑައެޅުމުގައި އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ.
ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭ ތާރީޚާއި ރޭޓު ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި އަޑުއެހުމެއް ބާއްވާނަމަ، ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް އަޑުއެހުން އޮންނަ ތާރީޚުގެ 7 (ހަތެއް) ދުވަސް ކުރިން އެކަމުގެ ނޯޓިސް ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ.

[ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭ ތާރީޚާއި ގޮތް އަލުން ކަނޑައަޅައި ދިނުމަށް އެދުން]
މި ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭ ތާރީޚާއި ރޭޓު ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަކާ ނުލައިނަމަ، ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް މައްސަލައިގައި އަލުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަންޖެހޭނީ ކޯޓުން ކަނޑައެޅިގޮތް މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން މައްސަލަ ހުށަހަޅާ ފަރާތަށް ލިޔުމުން އަންގާތާ 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.

[އިންޓްރެސްޓް ދެއްކުން]
މި ޤާނޫނުގެ 128 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މުޅި ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުމުން ޙުކުމްކުރާ ޙާލަތުގައި، އަންނަނިވި ކަންކަން ފުރިހަމަވާނަމަ، ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާގެ ޢަދަދުގެ ތެރޭގައި އިންޓްރެސްޓްގެ ޢަދަދު ހިމެނޭނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 92 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހިމަނަންޖެހޭ ތަފްޞީލުތައް ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުގައި ހިމަނާފައިވުން؛
އިންޓްރެސްޓް ރޭޓް %8 (އަށެއް އިންސައްތަ) އަށްވުރެ އިތުރުނުވުން؛ އަދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޙުކުމްކުރުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމުގައި، ދަޢުވާ ފޯމުގައި އިންޓްރެސްޓް ހިސާބުކުރެވުނު ދުވަހުން ފެށިގެން ޙުކުމްކުރާ ދުވަހާ ހަމައަށް އިންޓްރެސްޓް ހިސާބުކުރި ގޮތުގެ ތަފްޞީލު ހިމެނިފައިވުން.

[ދަޢުވާގެ ދިފާޢާއި ޖަވާބު]

[ދިފާޢު ހުށަހެޅުން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް މި ޤާނޫނުގެ ހަތްވަނަ ބާބު "ދަޢުވާކުރުން" ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމާއެކު، މުޅި ދަޢުވާ ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ބައެއް ދިފާޢުކުރުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެދޭނަމަ، އެ ދިފާޢު މި ބާބުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތަށް ދިފާޢު ހުށަހަޅާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 110 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ސުވާލު އުފައްދައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ؛
އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިފާޢު ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން މި ޤާނޫނުގެ 165 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ، އެކަމާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގެ ކުރިން.

[ދިފާޢުގައި ހިމަނަންޖެހޭ ކަންކަން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ދިފާޢެއްގައި، އަންނަނިވި ކަންކަން ހިމަނަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުގައި ހިމަނާފައިވާ ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އިންކާރުކުރާ ކަންކަން؛
ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުގައި ހިމަނާފައިވާ ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެއްބަސްވާ ކަންކަން؛
ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުގައި ހިމެނޭ ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް އެއްބަސްވެވެން ނުވަތަ އިންކާރުކުރެވެން ނެތް، އެހެންނަމަވެސް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ސާބިތުކޮށްދިނުމަށް އެދޭ ކަންކަން.
ދަޢުވާ ފޯމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އިންކާރުކުރާނަމަ، އެކަމުގެ ސަބަބު ބަޔާންކުރުމާއެކު، އެ މައްސަލައިގެ ކަންހިނގާފައިވާ ގޮތްކަމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ގޮތް ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ފޯމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައި ނެތްނަމަވެސް، ދަޢުވާ ފޯމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމާމެދު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދެކޭގޮތް ބަޔާންކޮށްފައިވާނަމަ، އެކަންކަން އެފަރާތުން ސާބިތުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
ފައިސާއާގުޅޭ ދަޢުވާއެއްނަމަ، އެ ފައިސާއަކީ އޭނާ ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއްކަމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ސީދާ އެއްބަސްވެފައިނުވާނަމަ، އެ ފައިސާއަކީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއްކަން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ސާބިތުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) އަދި (ރ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާ ފޯމުގައި ހިމެނޭ ވަކި ކަމަކަށް އިންކާރުކޮށްފައިނުވާނަމަ ބަލާނީ އެފަރާތުން އެކަންކަމަށް އެއްބަސްވީ ކަމުގައެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން މި ޤާނޫނުގެ 92 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހުށަހަޅާފައިވާ ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާގެ މިންވަރު ބަޔާންކުރާ ލިޔުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އިންކާރުކުރާނަމަ، އެކަމުގެ ސަބަބު ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
އަދި އޭގެ ރައްދުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ފައިސާގެ ޢަދަދު ބަޔާންކުރާ ލިޔުމެއް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިފާޢު ހުށަހަޅަނީ އެހެން ފަރާތެއް ތަމްސީލުކުރުމުގެ ހައިސިއްޔަތުންނަމަ، އެ ހައިސިއްޔަތު ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާއިރު، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ކޯޓުން ލިޔެކިޔުން ފޮނުވަންވީ އެޑްރެސް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[އަޅައިކެނޑުމުގެ ދިފާޢު]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ކިބައިން ލިބެންޖެހޭ ފައިސާއެއްވާކަމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ބަޔާންކުރާނަމަ، އަދި މުޅި ދަޢުވާ ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ބަޔަކާ ގުޅިގެން އެ ދިފާޢަށް ބަރޯސާވާނަމަ، އެކަން އޭނާ ހުށަހަޅާ ދިފާޢުގައި ބަޔާންކޮށް، އެ ފައިސާ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހޯދުމަށް އެދޭ ފައިސާއިން އަޅައިކެނޑިދާނެއެވެ.

[ދިފާޢެއް ހުށަނޭޅުމުގެ ނަތީޖާ]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މި ބާބުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، އަދި މި ޤާނޫނުގެ ދިހަވަނަ ބާބު "ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް" ގައި ބަޔާންކުރާ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވާނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.

[ދިފާޢު ހުށަހެޅުމުގެ މުއްދަތު]
ޢާންމު އުސޫލުން ޙާލަތްތަކުގައި، ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާނީ އަންނަނިވި މުއްދަތުތަކުގައެވެ.
ދަޢުވާ ފޯމު ލިބޭތާ 14 (ސާދަ) ދުވަސް؛ ނުވަތަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ، ދަޢުވާގެ ލިޔުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިބޭތާ 28 (އަށާވީސް) ދުވަސް.
ދަޢުވާ ފޯމު ފޮނުވާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރަށް ކަމުގައިވާނަމަ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތުތަކަށް 14 (ސާދަ) ދުވަސް އިތުރުވާނެއެވެ.

[ދިފާޢު ހުށަހެޅުމުގެ މުއްދަތު އިތުރުކުރުމަށް އެއްބަސްވުން]
މި ޤާނޫނުގެ 142 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ދިފާޢު ހުށަހެޅުމުގެ މުއްދަތަށް 28 (އަށާވީސް) ދުވަސް އިތުރުކުރުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާއި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް އެއްބަސްވެވިދާނެއެވެ.
ދިފާޢު ހުށަހެޅުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު އިތުރުކުރުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާއި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެއްބަސްވާނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެކަން ލިޔުމުން ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ.

[ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ދިފާޢު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ރައްދުކުރުން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާގެ ދިފާޢުގެ ކޮޕީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ކޯޓުން ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.

[ރައްދު ދަޢުވާއެއް ކުރުން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ރައްދު ދަޢުވާއެއް ކުރަން އެދޭނަމަ މި ޤާނޫނުގެ ތޭރަވަނަ ބާބު "ރައްދު ދަޢުވާ އަދި އިތުރު ދަޢުވާ" ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ރައްދު ދަޢުވާއެއް އުފުލިދާނެއެވެ.

[ދިފާޢުގެ ރައްދުގައި ޖަވާބުދިނުން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ދިފާޢަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ރައްދުގައި ޖަވާބުދޭން އެދޭނަމަ، ދަޢުވާގެ ދިފާޢުގެ ކޮޕީ ލިބޭތާ 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ދަޢުވާގެ ދިފާޢުގެ ރައްދުގައި ދޭ ޖަވާބު ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އަދި ކޯޓުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް އެ ޖަވާބު ފޮނުވަންވާނެއެވެ.

[ދިފާޢުގެ ރައްދުގައި ޖަވާބު ހުށަހެޅުމާއި ހުށަނޭޅުމުގެ ނަތީޖާ]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ދިފާޢުގެ ރައްދުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ރައްދުގައި ޖަވާބެއް ނުދިނުމަކީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިފާޢުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ކަންކަމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެއްބަސްވުން ކަމުގައެއް ނުބެލެވޭނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދިފާޢުގެ ރައްދުގައި މި ޤާނޫނުގެ 146 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޖަވާބުދިން ނަމަވެސް، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އޭނާގެ ދިފާޢުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަމަކަށް ޖަވާބުދާރީވެފައިނުވާނަމަ، އެކަމެއް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ސާބިތުކޮށްދޭންޖެހޭނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދިފާޢުގެ ރައްދުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޖަވާބު ދެވޭނީ އެންމެ ފަހަރަކުއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދިފާޢަށް ރައްދުދީފިނަމަ، އެއަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ޖަވާބުދާރީވުމުގެ ފުރުޞަތު ދޭންވާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދޭ ޖަވާބާ ގުޅިގެން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އިތުރު ރައްދެއް ނުދެވޭނެއެވެ.

[ރައްދު ބަޔާނަށްފަހު ކޯޓުގެ ހުއްދައާއެކު މެނުވީ އެހެން ބަޔާނެއް ހުށަނޭޅުން]
ދަޢުވާގެ ދިފާޢުގެ ރައްދުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދޭ ޖަވާބާއި، އެ ޖަވާބަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ޖަވާބު ހުށަހެޅުމުން، ކޯޓުގެ ހުއްދައާއެކު މެނުވީ އެއްވެސް ޚަޞްމަކަށް ދަޢުވާއާގުޅޭ އެއްވެސް ލިޔުމެއް ހުށައެއްނޭޅޭނެއެވެ.

[ފައިސާ ދައްކާ ޚަލާޞްކޮށްފިކަމުގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާ ޙާލަތުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ނޯޓިސްދިނުން]
ޚަރަދާއި އިންޓްރެސްޓް ހޯދުމަށް ކުރާ ދަޢުވާ ފިޔަވައި، ދަޢުވާއެއް ކޮށްފައިވަނީ ހަމައެކަނި ވަކި ޢަދަދެއްގެ ފައިސާ ހޯދުމަށް ކަމުގައިވާ ޙާލަތުގައި، އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދިފާޢުގައި އެފަރާތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އެ ޢަދަދަށް ފައިސާ ދައްކާފައިވާކަމަށް ބަޔާންކޮށްފިނަމަ، ކޯޓުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ނޯޓިހެއް ފޮނުވައި، ޝަރީޢަތް ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ބޭނުންވާކަން ނުވަތަ ނުވާކަން ލިޔުމުން ކޯޓަށް އެންގުމަށް އެފަރާތަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޖަވާބުދީފިނަމަ، އެ ޖަވާބުގެ ކޮޕީއެއް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ކޯޓުން ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އެންގުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ކޯޓުން އަންގާތާ 28 (އަށާވީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެފަރާތުން ކޯޓުގެ އެންގުމާ ގުޅޭގޮތުން ވަކި ޖަވާބެއް ދީފައިނުވާނަމަ، ކޯޓުން ދަޢުވާ ކުރިއަށް ނުގެންގޮސް މަޑުޖައްސާލަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާ ކުރިއަށް ނުގެންދަން ކޯޓުން ނިންމި ނަމަވެސް، ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް ދަޢުވާ ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.

[ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ ނުވަތަ ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވެފައިނުވާނަމަ ދަޢުވާ ކުރިއަށް ނުގެންދިޔުން]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ކޯޓުން ދަޢުވާ ކުރިއަށް ގެންގޮސްގެންނުވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 142 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ދިފާޢު ހުށަހެޅުމުގެ މުއްދަތު ފާއިތުވިތާ 6 (ހައެއް) މަސްދުވަސް ވެފައިވުން؛
ދަޢުވާލިބޭ އެއްވެސް ފަރާތަކުން ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވެފައިނުވުން ނުވަތަ ދިފާޢެއް ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާފައިނުވުން؛ އަދި މި ޤާނޫނުގެ ދިހަވަނަ ބާބު "ޣައިރު ހާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް" ނުވަތަ ސާދަވަނަ ބާބު "ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުން" ގެ ދަށުން ޙުކުމްކޮށްދިނުން އެދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިނުވުން.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާ ކުރިއަށް ނުގެންދަން ނިންމާ ޙާލަތުގައިވެސް ދަޢުވާ ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށް އެދި ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާ ކުރިއަށްގެންދަން އެއްވެސް ޚަޞްމަކު އެދޭނަމަ، އެކަމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނީ، މި ޤާނޫނުގެ އެކާވީސްވަނަ ބާބުގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކުންނެވެ. އަދި އެ ހުށަހެޅުމުގައި، ދަޢުވާއަށް ރައްދުނުދީ ލަސްވި ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.

[ފަނަރަވަނަ ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތު ބޭނުންކުރާނަމަ މި ބާބަށް ޢަމަލުނުކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ ފަނަރަވަނަ ބާބު "އިޚްތިލާފެއްނުވާ ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތު" ގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާކުރާނަމަ، މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ އުސޫލުތަކެއް ނުހިނގާނެއެވެ.

[ރައްދު ދަޢުވާ އަދި އިތުރު ދަޢުވާ]

[މާނަކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި “ރައްދު ދަޢުވާ” ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާގެ ޖަވާބުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ، އަދި އެ ދަޢުވާއާ އެކުގައި ކުރިއަށްގެންދާ ދަޢުވާއަށެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، “އިތުރު ދަޢުވާ” ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާ ނޫން އެހެން ދަޢުވާއަށެވެ. އަދި މި ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިގެން އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާއި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ މި ދެ ލަފްޒުގެ މާނައިގެ ތެރޭގައި، އިތުރު ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާ ފަރާތާއި އެ ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތްވެސް ހިމެނެއެވެ.

[ދަޢުވާގެ ތެރެއިން ކުރާ އިތުރު ދަޢުވާގެ މައްޗަށް މި ޤާނޫނު ހިނގުން]
މި ބާބުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ދަޢުވާއެއްގެ ތެރެއިން ކުރާ އިތުރު ދަޢުވާއަކީ މި ޤާނޫނުގެ މަޤްޞަދަށްޓަކައި ދަޢުވާއެއް ކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ. އަދި އެފަދައިން ހުށަހެޅޭ އިތުރު ދަޢުވާއަށްވެސް ޢަމަލުކުރާނީ، ދަޢުވާއާމެދު ޢަމަލުކުރާ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
ދަޢުވާއެއްގެ ތެރެއިން ކުރާ އިތުރު ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން މި ޤާނޫނުގެ އަންނަނިވި ބާބުތަކަށް ޢަމަލުކުރާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.
ފަސްވަނަ ބާބު "ދަޢުވާކުރުމުގެ މުއްދަތުތައް"؛
ތޭރަވަނަ ބާބު "ރައްދު ދަޢުވާ އަދި އިތުރު ދަޢުވާ"؛
ސޯޅަވަނަ ބާބު "މައްސަލަ ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވުމާއި ޓްރެކް ކަނޑައެޅުން".
މި ޤާނޫނުގެ ތޭރަވަނަ ބާބު "ރައްދު ދަޢުވާ އަދި އިތުރު ދަޢުވާ" ގައިވާ ކަންކަން އިތުރު ދަޢުވާތަކުގެ މައްޗަށް ނުހިނގި ކަމުގައިވީނަމަވެސް، ރައްދު ދަޢުވާތަކުގެ މައްޗަށް އެ ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އުސޫލުތައް ހިނގާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 125 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) އަދި މި ޤާނޫނުގެ 127 ވަނަ މާއްދާ ހިނގާނީ އިތުރު ދަޢުވާތަކުގެ މައްޗަށް އެކަންޏެވެ.

[ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ރައްދު ދަޢުވާއެއް ކުރުން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ރައްދު ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމަށް އެދޭނަމަ، ކަމާގުޅޭ ފޯމު މެދުވެރިކޮށް ރައްދު ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ރައްދު ދަޢުވާއެއް ކުރުމުގައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިފާޢު ހުށަހަޅާއިރު، އެއާއެކު ރައްދު ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ޙާލަތުގައި ކޯޓުގެ ހުއްދަ ހޯދާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ. އެނޫން ޙާލަތުގައި، ރައްދު ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅޭނީ ކޯޓުގެ ހުއްދައާއެކުގައެވެ.
ރައްދު ދަޢުވާއެއް ދިފާޢުކުރަން އެދޭ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަކުން މި ޤާނޫނުގެ 106 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ހުށަހަޅާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.

[ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ނޫން އެހެން ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ރައްދު ދަޢުވާއެއްކުރުން]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ނޫން އެހެން ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ރައްދު ދަޢުވާއެއް ކުރަންއެދޭނަމަ، ދަޢުވާގެ އިތުރު ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި އެފަރާތް އިތުރުކުރުމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ކޯޓުން އެނޫން ގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާހިނދަކު، މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޚަޞްމަކު އިތުރުކުރުމަށް އެދި ނޯޓިސް ދިނުމަކާ ނުލައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން މައްސަލައިގެ ތެރެއަށް ޚަޞްމަކު އިތުރުކުރުމަށް ކަނޑައަޅައިފިނަމަ އެ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ އިރުޝާދު ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ.

[ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެހެން ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ކުރާ އިތުރު ދަޢުވާ]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ނުވަތަ ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ފިޔަވައި، ދަޢުވާގައި ހިމެނޭ އެހެން ޚަޞްމެއްގެ ފަރާތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިބިފައިވާ ގެއްލުމަކަށް އޭނާ ޒިންމާ އުފުލަން އެއްބަސްވެފައިވާނަމަ، އެފަދައިން އެއްބަސްވެފައިވާ މިންވަރު ހޯދުމަށްޓަކައި، އެ ޚަޞްމެއްގެ މައްޗަށް އިތުރު ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމަށް އެދި އިތުރު ދަޢުވާގެ ބާވަތާއި، ދަޢުވާކުރާ ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރާ ލިޔުމަކާއެކު، ކޯޓަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ހުށަހެޅުން ކޯޓަށް ލިބުމާއެކު ކޯޓުން އެކަން އެ ޚަޞްމަށް އަންގައި ނޯޓިސް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އިތުރު ދަޢުވާ ހުށަހެޅޭނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ނުވަތަ ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިވާނަމައެވެ.
ކޯޓުގެ ހުއްދައާ ނުލައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދިފާޢާ އެކުގައި އިތުރު ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާނަމަ، ނުވަތަ ދަޢުވާއަށް އެ ޚަޞްމު އިތުރުކުރެވިފައިވަނީ ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާތާ 28 (އަށާވީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ޚަޞްމެއްގެ މައްޗަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އިތުރު ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. އެނޫން ޙާލަތެއްގައި އިތުރު ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅޭނީ ކޯޓުގެ ހުއްދައާ އެކުގައެވެ.

[އިތުރު ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ އިޖުރާއަތު]
މި ޤާނޫނުގެ 154، 155 އަދި 156 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ދަޢުވާތަކުގެ އިތުރުން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އިތުރު ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅަން އެދޭނަމަ، އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފޯމު މެދުވެރިކޮށް އެ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އިތުރު ދަޢުވާ ހުށަހަޅަނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިފާޢު ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ނުވަތަ ދިފާޢު ހުށަހަޅާ ވަގުތުގައި ކަމަށްވާނަމަ، ކޯޓުގެ ހުއްދަ ހޯދުމަކާ ނުލައި އެ ދަޢުވާ ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. އެނޫން ހުރިހާ ޙާލަތެއްގައި، ކޯޓުގެ ހުއްދަ ހޯދުން ލާޒިމުވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން އިތުރު ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާއިރު، އެ އިތުރު ދަޢުވާއާއެކު އެ ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުތައް ހިމަނަންވާނެއެވެ.
ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާހިނދަކު، އިތުރު ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމަށް ކޯޓުގެ ހުއްދަ ހޯދުމަށް އެދި ހުށަހަޅާއިރު، އެކަމުގެ ނޯޓިސް މައްސަލައިގެ އެހެން ޚަޞްމުންނަށް ދިނުމަކީ ލާޒިމު ކަމެއްނޫނެވެ.

[އިތުރު ދަޢުވާގެ ފޯމު ރައްދުކުރުން]
ކޯޓުގެ ހުއްދަ ހޯދުމަކާ ނުލައި، އިތުރު ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާ ޙާލަތުގައި، އެ ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއަކީ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމެއްގެ މައްޗަށް ހުށަހަޅާ ރައްދު ދަޢުވާއެއް ކަމުގައިވާނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާއިރު އެ ރައްދު ދަޢުވާ ފޯމުވެސް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ޚަޞްމެއް ފިޔަވައި އެނޫން ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް އިތުރު ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާނަމަ، އެ ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާނީ ކަމާބެހޭ ފޯމު މެދުވެރިކޮށެވެ.
އިތުރު ދަޢުވާއެއް ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ އިތުރު ދަޢުވާ، ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތަށް ކޯޓުން ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 156 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރާ މައްސަލަތަކުގައި މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތުތަކަށް ޢަމަލުކުރާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.

[އަސްލު ދަޢުވާއާ ވަކިން އިތުރު ދަޢުވާއެއް ކުރުމަށް ނިންމުމުގައި ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ކަންކަން]
އިތުރު ދަޢުވާއެއް ކުރުމަށް ހުއްދަ ދިނުމުގައާއި އެ ހުއްދަ ނުދިނުމުގައާއި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުރާ ދަޢުވާއަކީ އަސްލު ދަޢުވާއާ ވަކިން ކުރިއަށްގެންދަންޖެހޭ ދަޢުވާއެއްތޯ ކަނޑައެޅުމުގައި، ކޯޓުން އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުރާ އަސްލު ދަޢުވާއާއި އިތުރު ދަޢުވާއާ ދެމެދު ހުރި ގުޅުން؛
އިތުރު ދަޢުވާގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ކިބައިން އެދޭ ފަރުވާއަކީ އެހެން ޚަޞްމެއްވެސް އެފަރާތުގެ ކިބައިން އެދޭ ފަރުވާއެއްތޯ؛
އިތުރު ދަޢުވާގެ ދަށުން ކޯޓުން ނިންމުންތަކެއް ނިންމަންޖެހޭ ސުވާލުތަކަކީ އަސްލު މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢާ ގުޅުންހުރި ކަމެއްތޯ.

[އިތުރު ދަޢުވާއެއް ފޮނުވުމުގެ ނަތީޖާ]
ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ހިމެނިފައިނުވާ ފަރާތަކާ ދެކޮޅަށް އިތުރު ދަޢުވާއެއް ކުރާ ޙާލަތުގައި އެފަރާތަށް ކޯޓުން އެ ދަޢުވާ ފޮނުވައިފިނަމަ، އެފަރާތަކީ ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެއް ކަމުގައި ކަނޑައެޅިގެންދާނެއެވެ.
ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ހިމެނޭ ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް އެހެން ހައިސިއްޔަތަކުން ދަޢުވާއެއް ކުރުމަށް އެފަރާތަށް ދަޢުވާ ފޮނުވައިފިނަމަ، ދަޢުވާގެ ތެރެއިން އެ ޚަޞްމުގެ އެ ހައިސިއްޔަތު އިތުރުވެގެންދާނެއެވެ.

[ރައްދު ދަޢުވާއާއި އިތުރު ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމްތައް]
ހުށަހެޅިފައިވާ އިތުރު ދަޢުވާއަކީ، ރައްދު ދަޢުވާއެއް ކަމަށްނުވާ ޙާލަތުގައި، އަދި މި ޤާނޫނުގެ 156 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާއެއް ކަމުގައިނުވާ ޙާލަތުގައި، އެ ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުން އެ އިތުރު ދަޢުވާގެ ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ ނުވަތަ ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ ބެލެވޭނީ އެފަރާތަކީ އެ އިތުރު ދަޢުވާ ޤަބޫލުކޮށްފައިވާ ފަރާތެއް ކަމުގައެވެ. އަދި އެ ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން ކުރެވޭ ޙުކުމެއްގައި ކަނޑައެޅޭ ކަންތައްތަކަށް ޢަމަލުކުރުން އެފަރާތުގެ މައްޗަށް ލާޒިމުވާނެ ފަރާތެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތްތައް ފިޔަވައި އެނޫން ޙާލަތެއްގައި، މި ޤާނޫނުގެ ދިހަވަނަ ބާބުގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމެއް ކޮށްފައިވަނީ އިތުރު ދަޢުވާއެއް ކުރި ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ އިތުރު ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން ޙުކުމެއް ކޮށްދިނުމަށް އެދި އެފަރާތަށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި، މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން އިތުރު ދަޢުވާއެއް ކުރާ ފަރާތަށް ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދެވޭނީ ކޯޓުގެ ހުއްދައާ އެކުގައެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމުގައިވާ އިލްތިޒާމުތައް އެފަރާތުން އަދާކޮށްފައިނުވުން؛
މި ޤާނޫނުގެ 156 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ފަރުވާ ނޫން އެހެން ފަރުވާއެއް ހޯދުމަށް އެދިފައިވުން.
ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު، ނޯޓިހެއް ހުށަހެޅުމަކާ ނުލައި މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ކޯޓުގެ ހުއްދައަށް އެދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް ކޯޓަށް ކޮންމެ ވަގުތެއްގައިވެސް ބާޠިލު ނުވަތަ ބަދަލުކުރެވިދާނެއެވެ.

[ދަޢުވާގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާ ފަރާތަކަށް އިތުރު ދަޢުވާއެއްގެ ދަޢުވާ ފޯމު ފޮނުވުމުގައި ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ އިޖުރާއަތު]
ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ނުހިމެނޭ ފަރާތަކަށް އިތުރު ދަޢުވާއެއްގެ ދަޢުވާ ފޯމު ފޮނުވަންވާނީ އަންނަނިވި ލިޔުންތަކާ އެކީގައެވެ.
ދަޢުވާގެ ދިފާޢުގެ ފޯމު؛
ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވާކަން ބަޔާންކުރާ ފޯމު؛
ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގައިދޭ ލިޔުން؛
މައްސަލައިގައި އެހާތަނަށް ހުށަހެޅިފައިވާ ބަޔާންތައް؛
ކޯޓުން އަންގާ އެނޫންވެސް ލިޔުމެއް.
ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ނުހިމެނޭ ފަރާތަކަށް މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ފޮނުވާ ދަޢުވާ ފޯމުގެ ކޮޕީ، ދަޢުވާގެ އެހެން ޚަޞްމުންނަށް ކޯޓުން ފޮނުވަންވާނެއެވެ.

[އިތުރު ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން ދިފާޢު ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލަތަކުގައި މައްސަލަ ހިނގާނެ ގޮތް]
އިތުރު ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ، އެ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާތައް ހިންގާނެ ގޮތުގެ އިރުޝާދު ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އިރުޝާދު ދިނުމުގައި، ވީވަރަކުން އަސްލު ދަޢުވާއާއި އިތުރު ދަޢުވާތައް އެކުގައި ހިންގޭނެ ގޮތެއް ކޯޓުން ކަށަވަރުކުރަންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުން]

[ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމޭނެ ޙާލަތްތައް]
އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން ނުވަތަ ދަޢުވާގައި ހިމެނޭ ވަކި ބަޔަކާ ގުޅިގެން ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ނުވަތަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް މައްސަލަ ނިންމައި، އެ ދަޢުވާ ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ބަޔަކާމެދު ކޯޓަށް ގޮތެއް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ނުވަތަ މައްސަލަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެދިފައިވާ ގޮތަށް ނިމުމުގެ ފުރުޞަތެއް ނެތްކަމުގައި ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވުން؛ ނުވަތަ ދަޢުވާ ނުވަތަ މައްސަލައިން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދިފާޢުވެވިދާނެކަމުގެ ފުރުޞަތެއް ނެތްކަމުގައި ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވުން؛ އަދި ޝަރީޢަތް ހިންގައިގެން ދަޢުވާއާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ މަޤުބޫލު ސަބަބެއް ނެތްކަމުގައި ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވުން.
ކޯޓުން ބަލަމުންދާ ކޮންމެ ބާވަތެއްގެ މައްސަލައެއްގައިވެސް، މި ބާބުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާ ނުވަތަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް މައްސަލަ ނިންމިދާނެއެވެ.

[ޝަރިޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުމުގެ އިޖުރާއަތު]
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ނުވަތަ ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުމަށް އެދި ހުށައެއްނޭޅޭނެއެވެ.
ދައުލަތާ ދެކޮޅަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާތަކުގައި، ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުމަށް އެދި ހުށަހެޅޭނީ ދިފާޢު ހުށަހެޅުމަށް ދީފައިވާ މުއްދަތު ހަމަވުމަށްފަހުގައެވެ.
ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުމުގެ އަޑުއެހުން ތާވަލުކުރެވުމުން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ނުވަތަ ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުގެ މަތިން އަޑުއެހުން ތާވަލުކުރާނަމަ ޚަޞްމުންނަށް އަޑުއެހުން އޮންނަ ތާރީޚާއި އެ އަޑުއެހުމުގައި ކޯޓުން ނިންމުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ކަންކަމުގެ ނޯޓިސް، އަޑުއެހުން ބޭއްވުމަށް ތާވަލުކޮށްފައިވާ ދުވަހުގެ މަދުވެގެން 14 (ސާދަ) ދުވަސް ކުރިން ދޭންވާނެއެވެ.

[ހެކި ހުށަހެޅުން]
ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުމަށް އެދުނު ފަރާތް ފިޔަވައި އެ މައްސަލައަށް ޖަވާބުދާރީވާންޖެހޭ އަނެއް ފަރާތް ނުވަތަ ފަރާތްތަކުން ކިތާބީ ހެކި ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާނަމަ، އަޑުއެހުން ބޭއްވުމުގެ މަދުވެގެން 7 (ހަތެއް) ދުވަސް ކުރިން އެ ހެއްކެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހެކީގެ ރައްދުގައި ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުމަށް އެދުނު ފަރާތުން ކިތާބީ ހެކި ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާނަމަ، އަޑުއެހުން ބޭއްވުމުގެ މަދުވެގެން 3 (ތިނެއް) ދުވަސް ކުރިން އެ ހެއްކެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުމަށްޓަކައި އަޑުއެހުން ތާވަލުކޮށްފައިވަނީ ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުގައި ކަމަށްވާނަމަ، ކިތާބީ ހެކި ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ފަރާތްތަކުން އަޑުއެހުން ބޭއްވުމުގެ މަދުވެގެން 7 (ހަތެއް) ދުވަސް ކުރިން އެ ހެއްކެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅައި، އެގޮތުން ހުށަހަޅާ ހެކީގެ ރައްދުގައި އެއްވެސް ފަރާތަކުން ކިތާބީ ހެކި ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާނަމަ، އަޑުއެހުން ބޭއްވުމުގެ މަދުވެގެން 3 (ތިނެއް) ދުވަސް ކުރިން އެ ހެއްކެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން ކުރިން ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކި މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން އަލުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުމުގައި ކޯޓަށް ލިބިގެންވާ ބާރު]
ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުމަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުމަކާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގައި، ދިފާޢު ހުށަހަޅާނެ ގޮތުގެ ނުވަތަ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ އިރުޝާދުތައް ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ.

[އިޚްތިލާފެއްނުވާ ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތު]

[މި ބާބުގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާތައް]
މަދަނީ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިން، އެ މައްސަލައެއްގެ ވާޤިޢާތަކާމެދު ނުވަތަ ޤާނޫނީ ނުކުތާތަކާމެދު އިޚްތިލާފެއްނުވާ ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކަށް މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން އަވަސް ޙައްލެއް ހޯދުމަށްޓަކައި، މި ބާބުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި ބާބުގެ ދަށުން ޢާންމު ގޮތެއްގައި ހުށަހަޅާނީ، ޚަޞްމުންގެ ދެމެދުގައި އިޚްތިލާފެއް އުފެދިފައިނުވާ، އެހެންނަމަވެސް ޝަރުޢީ ކޯޓެއްގެ ނިންމުމެއް ކަނޑައެޅިފައި އޮންނަންޖެހޭ ފަދަ މައްސަލަތަކެވެ.

[ޚާއްޞަ ދަޢުވާ ފޯމަކުން މައްސަލަ ހުށަހެޅުން]
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅަނީ، މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅަންވާނީ، އެކަމަށްޓަކައި ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ފޯމެއް މެދުވެރިކޮށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ދަޢުވާ ފޯމަކީ، މި ބާބުގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާތައް ހުށަހެޅުމަށް ޚާއްޞަކުރެވިފައިވާ ފޯމެއް ކަމުގައިވާންވާނެއެވެ. އަދި އެ ފޯމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ފުރިހަމަވާންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓުން އެކަމާމެދު ގޮތެއް ނިންމަން ބޭނުންވާ ސުވާލު؛ ނުވަތަ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހޯދުމަށް އެދޭ ފަރުވާއާއި، އެ ފަރުވާ ހޯދުމަށް ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާ ބިނާވެފައިވާ ސަބަބުތައް؛
ދަޢުވާކުރަނީ ވަކި ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ޤާނޫނެއް؛
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ދަޢުވާކުރަނީ އެހެން ފަރާތެއް ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ކަމުގައިވާނަމަ، އެފަރާތުގެ ހައިސިއްޔަތު.

[ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ރައްދުދިނުން]
މި ބާބުގެ ދަށުން ކުރާ ދަޢުވާއެއްގައި ދަޢުވާގެ ދިފާޢެއް ނުވަތަ ރައްދެއް ހުށައެއް ނާޅާނެއެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދަޢުވާގެ ލިޔުންތައް ލިބުމުން، 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން އެފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އެ ލިޔުމުގައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް އިންކާރުކުރާނަމަ އެކަމާއި، ދަޢުވާ ފޯމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަރުވާ ނޫން އެހެން ފަރުވާއެއް ހޯދުމަށް އެދޭނަމަ އެކަމާއި، އެ ފަރުވާއަކީ ކޮބައިކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ރައްދުނުދިނުމުގެ ނަތީޖާ]
މި ޤާނޫނުގެ 170 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް ރައްދުދީފައި ނުވިނަމަވެސް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހަށް ޙާޟިރުވެވިދާނެއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، ކޯޓުގެ ހުއްދައާއެކު މެނުވީ އެ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތަކުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކަށް ބައިވެރިއެއް ނުވެވޭނެއެވެ.

[ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން މައްސަލަ ބެލުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އިޢުތިރާޟުކުރުން]
މައުޟޫޢީގޮތުން ދެފަރާތުން ދެބަސްވާ ކަންތައްތަކެއް ހިމެނޭ ދަޢުވާއަކަށްވުމުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަކުރުމަށް ހުރަސްއެޅުމުގެ ސަބަބުން މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަކުރުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އިޢުތިރާޟުކުރާނަމަ، އެފަރާތުން އެފަދައިން އިޢުތިރާޟުކުރާ ސަބަބުތައް، މި ޤާނޫނުގެ 170 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާއަށް ރައްދުދޭއިރު ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އިޢުތިރާޟުކޮށްފިނަމަ، އެކަމާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.

[ޢާންމު އުސޫލުތައް ނުހިނގުން]
މި ބާބުގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރާ ޙާލަތުގައި، ޢާންމު ދަޢުވާތަކާ ބެހޭގޮތުން މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ އެންމެހައި އުސޫލުތަކެއް ނުހިނގާނެއެވެ. އެގޮތުން، މި ޤާނޫނުގެ އަންނަނިވި ބާބުތަކެއް، މި ބާބުގެ ދަށުން ކުރާ ދަޢުވާތަކުގެ މައްޗަކަށް ނުހިނގާނެއެވެ.
ދިހަވަނަ ބާބު "ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް"؛
އެގާރަވަނަ ބާބު "ދަޢުވާއަށް އެއްބަސްވުން"؛
ބާރަވަނަ ބާބު "ދަޢުވާގެ ދިފާޢާއި ޖަވާބު"؛
އަށާވީސްވަނަ ބާބު "ހެކި ހާމަކުރުން".

[ކިތާބީ އަދި ޝަފަހީ ހެކި ހުށަހެޅުން]
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން މި ބާބުގެ ދަށުން ދަޢުވާ ހުށަހަޅާއިރު ދަޢުވާއާގުޅޭ ކިތާބީ ހެކިވެސް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
އަދި އެފަރާތުން އެއްވެސް ޝަފަހީ ހެއްކެއް ހުށަހަޅަން ބޭނުންނަމަ، އެކަންވެސް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ހެކި، ދަޢުވާ ފޯމާއެކު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކިތާބީ ހެކި ހުށަހަޅަން އެދޭނަމަ، އެފަރާތުން ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން ހުށަހަޅާއިރު، ކިތާބީ ހެކިވެސް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެއްވެސް ޝަފަހީ ހެއްކެއް ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާނަމަ، ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން ހުށަހަޅާއިރު، އެކަންވެސް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މި މާއްދާގެ
(ނ) އާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރާނަމަ، އެފަރާތުން ހުށަހަޅާ ހެކީގެ ކޮޕީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅަން ޤަޞްދުކުރާ ހެކީގެ ކޮޕީ މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ފޯރުކޮށްދޭތާ 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އިތުރު ހެކި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. އެފަދައިން ޢަމަލުކުރާނަމަ، އެ މުއްދަތުގައި އެފަދައިން ހުށަހަޅާ އިތުރު ހެކީގެ ކޮޕީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން ހެކި ހުށަހެޅުމަށްފަހު، އިތުރު ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތެއް ނުދެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ފޯރުކޮށްދީފައިނުވާ އެއްވެސް ހެއްކަކަށް ޝަރީޢަތުގައި ރިޢާޔަތް ކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.

[މައްސަލައާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުން]
ދަޢުވާގެ ލިޔުންތަކާއި ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުމާއި، ދަޢުވާއާއެކު ހުށަހަޅާ ހެކީގެ ލިސްޓު މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް ލިބުމުން، މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެގޮތާ ގުޅޭގޮތުން ޚަޞްމުންނަށް ކޯޓުން އިރުޝާދު ދޭންވާނެއެވެ. އަދި މައްސަލައާމެދު ވީ އެންމެ އަވަހަކަށް ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
ޚަޞްމުން އެފަދައިން އެދޭނަމަ ނުވަތަ އިޢުތިރާޟުނުކުރާނަމަ، ޝަރީޢަތް އިތުރަށް ކުރިއަށް ނުގެންގޮސް، ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލައާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމައި، މައްސަލައިގެ ޙުކުމް ކުރަންވާނެއެވެ.
ކޯޓަށް ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅެނީ މި ބާބުގެ ދަށުން ކަމުގައިވީނަމަވެސް، މި ބާބުގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާއަކީ މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ހިންގޭނެ ދަޢުވާއެއް ނޫންކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެ ދަޢުވާ ހުށަހަޅަންވާނީ މި ޤާނޫނުގެ ހަތްވަނަ ބާބު "ދަޢުވާކުރުން" ގެ ދަށުން ކަމުގައި ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. އަދި އެފަދައިން ކަނޑައަޅައިފިނަމަ، އެކަން ޚަޞްމުންނަށް އަންގަންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާ]

[މައްސަލަ ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވުމާއި ޓްރެކް ކަނޑައެޅުން]

[ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާ މައްސަލަތައް ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވުން]
ކޯޓެއްގައި އުފުލޭ މަދަނީ ދަޢުވާތަކުގެ ތެރެއިން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިފާޢު ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށްޓަކައި، ކޯޓުން އެ މައްސަލަ ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވޭ މައްސަލަތައް ބެހިގެންވާ ބައިތައް]
މި ޤާނޫނުގެ 176 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވާ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތް ހިންގޭނީ، އަންނަނިވި ތިން ޓްރެކުންކުރެ ޓްރެކަކުންނެވެ.
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް؛
އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް؛
ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް.
ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވޭ މައްސަލައެއްގެ ޝަރީޢަތް ހިންގާނެ ޓްރެކް ކަނޑައަޅާނީ، މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން ކޯޓުންނެވެ.

[ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް]
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ޢާންމު ގޮތެއްގައި ބަލާނީ، އަންނަނިވި ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވާ މައްސަލަތަކެވެ.
ދަޢުވާގައި ހޯދުމަށް އެދޭ ފައިސާގެ ޢަދަދު 300,000 (ތިންލައްކަ) ރުފިޔާއަށްވުރެ މަދު؛ އަދި އެ މައްސަލައެއްގައި ޝަރީޢަތުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ބޮޑެތި ޤާނޫނީ ނުކުތާތަކެއް އެކުލެވިގެންނުވާ؛ އަދި އެ މައްސަލައެއްގައި ވަގުތީ ފަރުވާއަކަށް އެދިފައިނުވާ މައްސަލަތައް.
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ޢާންމު ގޮތެއްގައި ބަލާނީ އަންނަނިވި ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކެވެ.
ފަރުދުންގެ މެދުގައި ވެވޭ އެއްބަސްވުންތަކުގެ ދަށުން ފައިސާ ހޯދުމަށް ކުރެވޭ ދަޢުވާތައް؛
މުދާ ގަންނަ ފަރާތްތަކާއި ޚިދުމަތް ލިބިގަންނަ ފަރާތްތަކުން ހުށަހަޅާ، މުދާ ނުވަތަ ޚިދުމަތުގެ ފެންވަރާއި، އެނޫންވެސް މުދާ ނުވަތަ ޚިދުމަތް ފޯރުކޮށްދިނުމުގައި ދިމާވާ މައްސަލަތައް؛
އެކްސިޑެންޓްތަކާގުޅޭ ދަޢުވާތައް (ހަށިގަނޑަށް ލިބޭ އަނިޔާއާގުޅޭ ދަޢުވާތައް ނުހިމެނޭގޮތުން)؛
މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަމާގުޅޭ މައްސަލަތައް (ނުއުފުލޭ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަމާގުޅޭ މައްސަލަތައް ނުހިމެނޭގޮތުން)؛
ކުއްޔަށްދޫކޮށްފައިވާ ތަންތަނުގެ ކުއްޔާއި، ޑިޕޮޒިޓާއި، މަރާމާތާގުޅޭ މައްސަލަތައް (ދިރިއުޅުމަށް ކުއްޔަށްދޫކޮށްފައިވާ ތަންތަން މަރާމާތުނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމުގެ ދަޢުވާ ނުހިމެނޭގޮތުން).
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިންވެސް ދިރިއުޅުމަށް ކުއްޔަށްދޫކޮށްފައިވާ ތަންތަނުން މީހުން ނުކުތުމަށް އަންގާ އެންގުންތަކާ ގުޅިގެން ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތަކާއި، ހަށިގަނޑަށް ލިބޭ އަނިޔާގެ ދަޢުވާތައް، ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލައިގެންނުވާނެއެވެ.
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލާ މައްސަލައެއްގައި ހިމެނޭ ފައިސާގެ ޢަދަދަކީ، މި މާއްދާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ފައިސާގެ ޢަދަދަށްވުރެ އިތުރު ޢަދަދެއް ކަމުގައިވީނަމަވެސް، ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުމުގައި ޢަމަލުކުރާނީ މި ޤާނޫނުގެ 279 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް]
އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލާނީ، އަންނަނިވި ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކެވެ.
ދަޢުވާގައި ހޯދުމަށް އެދޭ ފައިސާގެ ޢަދަދު 300,000 (ތިންލައްކަ) ރުފިޔާއާއި 1,000,000 (އެއްމިލިއަން) ރުފިޔާއާ ދެމެދުގެ ޢަދަދެއް ކަމުގައިވާ؛ ނުވަތަ މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުން 1 (އެކެއް) ދުވަހަށްވުރެ އިތުރުނުވާނެކަމަށް ކޯޓަށް ފެންނަ؛ ނުވަތަ ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ ޝަފަހީ ހެއްކަކީ، ޚާއްޞަ ދެ ދާއިރާއަކާ ގުޅޭގޮތުން ހުށަހެޅޭ ހެއްކަށްވެފައި، އެއިން ކޮންމެ ދާއިރާއަކުން ކޮންމެ ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅަނީ އެންމެ ޚަބީރަކު ކަމުގައިވާ މައްސަލަތައް.
އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކަކީ، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ އެންމެހައި މަރުޙަލާތަކަށް ވަގުތު ކަނޑައެޅިފައިވާ، މައްސަލައިގެ އެހެން އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހު ބާއްވާ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން އެންމެ ދުވަހަކުން ނިންމޭނެ ބާވަތުގެ މައްސަލަތައް ހުށަހެޅޭ ޓްރެކެވެ.

[ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް]
ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލާނީ، އަންނަނިވި ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކެވެ.
ދަޢުވާގައި ހޯދުމަށް އެދޭ ފައިސާގެ ޢަދަދު 1,000,000 (އެއްމިލިއަން) ރުފިޔާއަށްވުރެ ބޮޑު؛ އަދި ބޮޑެތި ޤާނޫނީ ނުކުތާތައް އަދި/ނުވަތަ ވާޤިޢާތައް އެކުލެވޭ މައްސަލަތައް.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރު އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ދަޢުވާގައި ހޯދުމަށް އެދޭ ފައިސާގެ ޢަދަދަކީ، 1,000,000 (އެއްމިލިއަން) ރުފިޔާއަށްވުރެ ކުޑަ ޢަދަދެއް ކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެ މައްސަލައަކީ، އެ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އެހެން ކަންކަމުގެ ސަބަބުން ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ނުވަތަ އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ނުހިންގޭނެ މައްސަލަތަކެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ މައްސަލައެއް ބަލާނީ ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުންނެވެ.
ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކަކީ، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާތަކަށް ވަގުތު ކަނޑައެޅިފައިނުވާ، ޝަރީޢަތުގެ އެއް އަޑުއެހުމަށްވުރެ ގިނަ އަޑުއެހުން ބާއްވައިގެން، މައްސަލަތައް ކުރިއަށްގެންދެވޭ ޓްރެކެކެވެ.

[ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާ ޢާންމު އުސޫލު]
ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވޭ މައްސަލައެއްގެ ޝަރީޢަތް ހިންގާނެ ޓްރެކް ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންވާނީ ވީވަރަކުން، މި ޤާނޫނުގެ 178 ވަނަ މާއްދާއާއި 179 ވަނަ މާއްދާއާއި 180 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ފައިސާގެ ޢަދަދާއި ޝަރުޠުތަކަށް ބިނާކޮށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ވަކި ޓްރެކަކުން މައްސަލަ ބެލުމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންވާނީ، މި ޤާނޫނުގެ 182 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަށްފަހުގައެވެ.
ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށް ކަނޑައެޅޭ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިން ފައިސާގެ ޢަދަދެއް ނުހިމެނޭ މައްސަލަތައް ފޮނުވާނީ، އެ މައްސަލައިގެ ބާވަތަށް ބަލައި، އެ މައްސަލައެއް ބެލުމަށް އެންމެ އެކަށީގެންވާ ޓްރެކުކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޓްރެކަކަށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ޢާންމު އުސޫލުން މައްސަލައިގައި ހޯދުމަށް އެދިފައިވާ ފައިސާގެ ޢަދަދު ނިސްބަތްވާ ޓްރެކް ނޫން އެހެން ޓްރެކަކުން މައްސަލަ ބަލަންވާނީ، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންގެ އެއްބަސްވުމާ އެކުގައެވެ.

[ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމުގައި ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ކަންކަން]
ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށްޓަކައި މައްސަލައެއް ފޮނުވާނެ ޓްރެކެއް ކަނޑައެޅުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.
ފައިސާގެ ޢަދަދު؛
އެދޭ ފަރުވާގެ ބާވަތް؛
މައްސަލައިގެ ވާޤިޢާތަކާއި، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ހެކި؛
މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ނުވަތަ ހިމެނިދާނެ ޚަޞްމުންގެ ޢަދަދު؛
ރައްދު ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ އެކަން އަދި އެފަދަ ރައްދު ދަޢުވާއެއްގައި އެދޭ ފައިސާގެ ޢަދަދު؛
މައްސަލައިގައި ހުށަހެޅިދާނެ ޝަފަހީ ހެކީންގެ ޢަދަދު؛
މައްސަލައިގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ނުހިމެނޭ ފަރާތަކަށް މައްސަލައިން އަސަރުކުރާނެ ނުވަތަ ކޮށްފާނެ މިންވަރު؛
ޚަޞްމުންގެ ރަޢުޔު؛ އަދި ޚަޞްމުންނަށް ކުރިމަތިވެދާނެ އިތުރު ކަންކަން.
ދަޢުވާގައި ނަގައިދިނުމަށް އެދޭ ފައިސާގެ ނިސްބަތް ކަނޑައެޅުމުގައި ކޯޓުން އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.
ޚުޞޫމާތެއް އުފެދިފައިނުވާ ޢަދަދު؛
އިންޓްރެސްޓްގެ ގޮތުގައި ނަގައިދިނުމަށް އެދޭ ފައިސާ؛
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު؛ އަދި އަމިއްލަ އިހުމާލުން ލިބުނު ގެއްލުން.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް، އެއް ދަޢުވާ ފޯމަކުން އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތްތަކަކުން ދަޢުވާކުރާ ޙާލަތުގައި، ހުށަހެޅިފައިވާ ދަޢުވާއަކީ ތަފާތު ދެ ދަޢުވާއެއް ކަމުގައިވާނަމަ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ފައިސާގެ ޢަދަދު ކަނޑައެޅުމުގައި ކޯޓުން ބަލާނީ، އެއިން ކޮންމެ ދަޢުވާއަކީ ވަކި ދަޢުވާއެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

[ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމަށްފަހު ދެވޭ ނޯޓިސް]
މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން މައްސަލަ ބަލާނެ ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމުން، އެކަން އަންގައި، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމުގެ ނޯޓިސް ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ.

[ޓްރެކް ބަދަލުކުރުން]
މައްސަލައެއް ބެލުމަށް ފުރަތަމަ ކަނޑައަޅާ ޓްރެކް، މި ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ދާއިރާގެ ތެރޭގައި، އެހެން ޓްރެކަކަށް ބަދަލުކުރެވިދާނެއެވެ. އެފަދައިން ޓްރެކް ބަދަލުކުރެވިއްޖެނަމަ، އެ މައްސަލައާ ގުޅޭގޮތުން ދެން ހިނގާނީ އެ ބަދަލުކުރެވުނު ޓްރެކަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ އިޖުރާއަތެވެ.

[އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުން]

[އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުން]
މި ޤާނޫނުގެ 176 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށް ކަނޑައެޅޭ ކޮންމެ މައްސަލައެއްގެ އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމެއް ބާއްވަންވާނެއެވެ.
އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމުގެ ބޭނުމަކީ، މައްސަލައާގުޅޭ އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، މައްސަލައިގައި ކުރިއަށްދާނެ ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމެވެ.
މައްސަލަ ޙައްލުކުރަން ޚަޞްމުން ބޭނުންވޭތޯ ނުވަތަ ނުވޭތޯ ސާފުކުރުން؛
ކޯޓުން ބޭރުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރަން ބޭނުންވާނަމަ، އެކަމަށް ވަގުތު ކަނޑައަޅައި، ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާތައް މަޑުޖައްސާލުން؛
ކޯޓު މަރުޙަލާގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް އެދޭނަމަ، އެކަން ކަނޑައެޅުން؛
މައްސަލަ ޙައްލުކުރަން ބޭނުންނުވާނަމަ، މައްސަލަ ހިންގާނެ ޓްރެކް ކަނޑައެޅުން.
އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުން ކުރިއަށްގެންދާނީ ފަނޑިޔާރެވެ.
އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމުގައި، މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަން ޚަޞްމުންގެ ކިބައިން ފަނޑިޔާރު ސާފުކޮށް، މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ އިރުޝާދު ޚަޞްމުންނަށް ދޭންވާނެއެވެ.

[ކޯޓުން ބޭރުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރަން އެދުން]
އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމެއްގައި، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް ކޯޓުން ބޭރުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތަކަށް އެދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތަކަށް ޚަޞްމަކު އެދިއްޖެނަމަ، އެފަދައިން ކޯޓުން ބޭރުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށްޓަކައި 30 (ތިރީސް) ދުވަހުގެ މުއްދަތެއް ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ. އަދި މިގޮތުން ދެވޭ މުއްދަތަކީ ޤަޞްދުގައި މައްސަލަ ލަސްކުރުމަށް އެ ޚަޞްމަކު ބޭނުންކުރާނެ މުއްދަތެއް ނޫންކަން އެކަށީގެންވާ ސަބަބާއެކު ކޯޓަށް ބަޔާންކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން ބޭރުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ކޯޓުން ދިނުމާއެކު، އެ ފުރުޞަތު މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް ދެވިފައިވާކަން ކަނޑައަޅައި، އެ ކަމުގެ ނޯޓިސް އެފަރާތްތަކަށް ދޭންވާނެއެވެ. އަދި ކޯޓުން ބޭރުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ނިމެންދެން ޝަރީޢަތުގެ އެއްވެސް މަރުޙަލާއެއް ކުރިއަށްނުގެންދެވޭނެކަން ކަނޑައަޅައި، އެފަދައިން އަމުރެއް ނެރެންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް ދީފައިވާ މުއްދަތުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރެވިދާނެކަމަށް ޚަޞްމުންނަށް ނުފެންނަނަމަ، އެ މުއްދަތު އިތުރުކޮށްދިނުމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅިއްޖެނަމަ، ކޯޓަށް އެ މުއްދަތު އިތުރުކޮށްދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ނުވަތަ (ބ) ގެ ދަށުން ކަނޑައެޅޭ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރެވިއްޖެނަމަ ނުވަތަ ޙައްލުނުކުރެވިއްޖެނަމަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެކަން ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ކޯޓުން ބޭރުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރެވިއްޖެކަން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓަށް އަންގައިފިނަމަ، ކޯޓަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލަ ބާޠިލުކޮށް، އެކަން މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް ކޯޓުން އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ބ) ގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތު ހަމަވާއިރު، މައްސަލަ ޙައްލުކުރެވިއްޖެކަން ނުވަތަ ނޫންކަން މި މާއްދާގެ (ޅ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކޯޓަށް އަންގާފައިނުވާނަމަ، އެ މައްސަލައެއް ކުރިއަށްގެންދިޔުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އިތުރު އިރުޝާދު ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ.

[ކޯޓު މަރުޙަލާގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް އެދުން]
މި ޤާނޫނުގެ 186 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ބޭރުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، ކޯޓު މަރުޙަލާގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތަކަށް މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމެއްގައި އެދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް ޚަޞްމުން އެދޭ ޙާލަތުގައި، އެ މައްސަލައަކީ، މި ޤާނޫނުގެ 178 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާފަދަ މައްސަލައެއްނަމަ، އެ މައްސަލައެއް، މި ޤާނޫނުގެ އަށާރަވަނަ ބާބު "މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ" ގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ޙައްލުކުރުމަށް ފޮނުވުމުގެ އިޚްތިޔާރު ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، އެ މާއްދާގެ ދަށުން މައްސަލައެއް ޙައްލުކުރުމަށް ފޮނުވުމަށް ފަނޑިޔާރު ނިންމަންވާނީ، އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަށްފަހުގައެވެ.
މައްސަލައިގެ ބާވަތް؛
މައްސަލަ ބިނާވެފައިވާ އަސާސް؛
ދަޢުވާކުރުމުގެ ކުރިން މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް މަސައްކަތްކޮށްފައިވާނަމަ، އެކަން؛
ޝަރީޢަތުގައި ހިނގާނެކަމަށް އަންދާޒާކުރެވޭ ވަގުތާއި ޚަރަދު؛
މައްސަލަ ނިމުމަކަށް ނައިސް ލަސްވެގެން ހިނގައްޖެނަމަ ދަޢުވާއަށް ކުރާނެ އަސަރު.
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް ފޮނުވައިގެންނުވާނެއެވެ.
މައްސަލައިގައި ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދިފައިވުމާއެކު، މައްސަލަ ޙައްލުކުރަން ފޮނުވުމުގެ ސަބަބުން މައްސަލަ ލަސްވެގެން ހިނގައްޖެނަމަ، މައްސަލައިގެ އެއްވެސް ޚަޞްމަކަށް އިއާދަނުކުރެވޭވަރުގެ ގެއްލުމެއްވުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތްކަމަށް ނުވަތަ އިންޞާފަށް ހުރަސްއެޅިދާނެކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވުން؛
ޤާނޫނީ ގޮތުން ކޯޓުން ބަލައި ޙުކުމެއް ކުރަންޖެހޭ އަދި އެ މައްޗަށް ޢަމަލުކުރުން ލާޒިމުވާ ނިންމުމެއް އޮތުމަކީ މުހިންމު ކަމެއްކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވުން؛
މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންގެ ދެމެދުގައި އުފެދިފައިވާ ޚުޞޫމާތަށް ރިޢާޔަތްކުރާއިރު، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި އޮތް ގުޅުމަށް ބަލައި، އެއް ޚަޞްމަކަށް އަނެއް ޚަޞްމުގެ މައްޗަށް ބާރުފޯރުވިދާނެތީ، އެކަށީގެންވާ ގޮތެއްގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރެވިދާނެކަމަށް ޤަބޫލުނުކުރެވުން؛
މައްސަލައިގެ ދަޢުވާއަކީ ފައިސާ ހޯދުމަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާއަކަށްވެފައި، ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތް އިފްލާސްކޮށްފައިވުން.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކޯޓު މަރުޙަލާގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ކޯޓުން ދިނުމާއެކު، އެ ފުރުޞަތު މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް ދެވިފައިވާކަން ކަނޑައަޅައި، އެކަމުގެ ނޯޓިސް އެފަރާތްތަކަށް ދޭންވާނެއެވެ. އަދި މި ޤާނޫނުގެ އަށާރަވަނަ ބާބު "މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ" ގެ ދަށުން މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ނިމެންދެން ޝަރީޢަތުގެ އެއްވެސް މަރުޙަލާއެއް ކުރިއަށް ނުގެންދެވޭނެކަން ކަނޑައަޅައި، އެފަދައިން އަމުރެއް ނެރެންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށްޓަކައި ފޮނުވާ ޙާލަތުގައި، އެ މައްސަލައާ ގުޅޭގޮތުން ދެން ހިނގާނީ މި ޤާނޫނުގެ އަށާރަވަނަ ބާބު "މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ" ގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތެވެ.

[މައްސަލަ ޙައްލުކުރަން ބޭނުންނުވާ ޙާލަތުގައި ޓްރެކް ކަނޑައެޅުން]
އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމެއްގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރަން ބޭނުންނުވާކަމަށް ޚަޞްމުން ބުނެފިނަމަ، އެ މައްސަލައެއް ބަލާނެ ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމުންނާ ފަނޑިޔާރު މަޝްވަރާކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމުގައި، އެކަމަށް ބޭނުންވާ މަޢުލޫމާތު ޚަޞްމުންގެ ކިބައިން ކޯޓުން ސާފުކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން މަޢުލޫމާތު ސާފުކުރުމަށްފަހު، މައްސަލަ ބަލާނެ ޓްރެކެއް ކަނޑައެޅޭ މިންވަރަށް މަޢުލޫމާތު ސާފުކުރެވޭ ޙާލަތުގައި، އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމުގައި އެ މައްސަލަ ބަލާނެ ޓްރެކެއް ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން މަޢުލޫމާތު ސާފުކުރުމަށްފަހުގައިވެސް، މައްސަލަ ބަލާނެ ޓްރެކެއް ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން، އިތުރު މަޢުލޫމާތު ބޭނުންވާކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމުގައި މައްސަލައިގެ ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމުގެ ބަދަލުގައި، އިތުރު މަޢުލޫމާތު ސާފުކުރުމަށްޓަކައި މި ޤާނޫނުގެ 189 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ފޯމު ފުރިހަމަކޮށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަށް ޚަޞްމުންނަށް އަންގަންވާނެއެވެ.

[ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމަށް މަޢުލޫމާތު ސާފުކުރުން]
އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުން ބޭއްވުމަށްފަހު މި ޤާނޫނުގެ 186 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން މައްސަލަ ޙައްލުކުރަން މަސައްކަތްކުރުމަށްފަހު މައްސަލަ ޙައްލުނުވާ ޙާލަތްތަކުގައި، ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 188 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން އިތުރު މަޢުލޫމާތު ބޭނުންވާކަމަށް ކޯޓަށް ފެންނަ ޙާލަތެއްގައި، މައްސަލަ ބަލާނެ ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި، ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމަށް ބޭނުންވާ މަޢުލޫމާތު ސާފުކުރާ ފޯމެއް މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން ފޮނުވާ ފޯމު ފޮނުވާއިރު، އެ މައްސަލަ ބަލާނެ ޓްރެކެއް ވަގުތީގޮތުން ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ. އަދި އަންނަނިވި ކަންކަން ބަޔާންކުރާ ނޯޓިހެއް އެ ފޯމާއެކު ހިމަނަންވާނެއެވެ.
ޚަޞްމުންގެ ފަރާތުން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ފުރިހަމަކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު؛
މަޢުލޫމާތު ސާފުކުރާ ފޯމު ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހު ހުށަހަޅަންޖެހޭ ކޯޓުގެ އެޑްރެސް؛
ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލައަކީ، އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް ނުވަތަ ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލަންޖެހޭފަދަ މައްސަލައެއްނަމަ މައްސަލަ ހުށަހަޅާ ފޯމު ވަކި ތާރީޚެއްގެ ކުރިން ހުށަހަޅަންޖެހޭނެކަމަށް ބަޔާންކުރުން.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ނޯޓިސް ޚަޞްމުންނަށް ފޮނުވުމުން، އެ ނޯޓިހުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އެންމެހައި ލިޔެކިޔުންތައް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ފޮނުވާ ނޯޓިހުގައި ވަގުތީގޮތުން މައްސަލަ ބެލުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުންނަމަ، މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ޚަޞްމުން ހުށަހަޅާ ލިޔެކިޔުންތައް އެފަރާތްތަކަށް ނޯޓިސް ލިބޭތާ ގިނަވެގެން 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، ނުވަތަ މައްސަލަ ބެލުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުންނަމަ، ގިނަވެގެން 28 (އަށާވީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން މައްސަލަ ބަލާނެ ޓްރެކެއް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާނީ، މަޢުލޫމާތު ސާފުކުރާ ފޯމު ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހު މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުން ހުށަހެޅުމުންނެވެ.
މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކު މައްސަލަ ބަލާނެ ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި މަޢުލޫމާތު ސާފުކުރާ ފޯމު ފުރިހަމަކޮށް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، މައްސަލަ ބެލުމަށް އެންމެ އެކަށީގެންވާ ޓްރެކެއް ކޯޓުން ކަނޑައަޅައި މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދެވިދާނެއެވެ.

[މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ]

[މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ފެށުން]
މި ބާބުގެ ދަށުން ކޯޓު މަރުޙަލާގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް ފޮނުވުމަށް ނިންމުމާއެކު، އެ މައްސަލައެއް ވީ އެންމެ އަވަހަށް ތާވަލުކޮށް، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް އެކަމުގެ ނޯޓިސް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ދޭ ނޯޓިހުގައި، ފުރަތަމަ ބައްދަލުވުން ބޭއްވޭނެ ތާރީޚާއި ގަޑި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. އަދި، އެ ތާރީޚަކީ، މި ޤާނޫނުގެ 187 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން މައްސަލަ ޙައްލުކުރަން ފޮނުވުމަށް ނިންމި ތާރީޚުން ފެށިގެން 7 (ހަތެއް) ދުވަހަށްވުރެ ފަހުގެ ތާރީޚެއް ކަމުގައި ވެގެންނުވާނެއެވެ.

[ހެޔޮ ނިޔަތުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރަން މަސައްކަތްކުރުން]
މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުން މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާގައި ބައިވެރިވާންވާނީ ހެޔޮ ނިޔަތުގައި، ދެފުށް ފެންނަ ގޮތަށް، އަދި، މައްސަލައަށް ޙައްލެއް ހޯދުމަށް އެއްބާރުލުން ދިނުމާއެކުގައެވެ.
މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންގެ ދެމެދުގައި މަޝްވަރާ ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށް ފަނޑިޔާރު އެހީތެރިވެދޭންވާނެއެވެ.

[މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ކުރިއަށްގެންދިޔުން]
މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ކުރިއަށްގެންދާނީ، ނުރަސްމީ ބައްދަލުވުންތަކެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
ފަނޑިޔާރު ކަނޑައަޅާ ހުރިހާ ބައްދަލުވުމަކަށްވެސް ޚަޞްމުން ޙާޟިރުވާންވާނެއެވެ. އެއްވެސް ޚަޞްމަކު މަޤުބޫލު ސަބަބެއް ނެތި ބައްދަލުވުންތަކަށް ޙާޟިރުނުވެއްޖެނަމަ ބެލެވޭނީ، މައްސަލަ ޙައްލުކުރަން ބޭނުންނުވަނީ ކަމުގައެވެ. އަދި އެފަދަ ޙާލަތެއްގައި، އެ ހިސާބުން މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ނިމުމަކަށް ގެންނަންވާނެއެވެ.
މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް އެހީތެރިވެދިނުމަށްޓަކައި މި މާއްދާގެ ދަށުން ބާއްވާ ބައްދަލުވުންތަކަށް ޚަޞްމުންނަށް އިތުރު ފަރާތްތަކެއް ޙާޟިރުކުރެވިދާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެފަދަ ފަރާތްތައް އެ ބައްދަލުވުންތަކަށް ގެނައުމަށްޓަކައި ހިނގާ ޚަރަދަކީ އެފަރާތްތައް ގެނައުމުގެ ކުރިން، ގެންނަ ފަރާތުން ދައްކަން އެއްބަސްވެފައިވާ ޚަރަދުތަކަކަށް ވާންވާނެއެވެ. އެކަމަށް ހިނގާ ޚަރަދުތަކަށް ކޮންމެ ޚަޞްމަކުވެސް ޒިންމާވާނީ އަމިއްލައަށެވެ. މަޝްވަރާއަށް ޙާޟިރުވުމަށް އަންގާ ފަރާތްތަކުން ޙާޟިރުވުމަކީ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ލާޒިމުކަމެއް ނޫނެވެ.
މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާގައި ޚަޞްމުންނާ ދޭތެރޭ ފަނޑިޔާރު ޢަމަލުކުރަންވާނީ އިންޞާފުވެރިކަމާއި ހަމަހަމަކަމާއެކުގައެވެ. އަދި ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް އެފަރާތުގެ ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅުމުގެ އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތު ދޭންވާނެއެވެ.
ޢާންމު އުސޫލުން މި މާއްދާގެ ދަށުން ބާއްވާ ބައްދަލުވުންތައް ކުރިއަށްގެންދަންވާނީ ހުރިހާ ބައިވެރިންގެ ޙާޟިރުގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ޙާލަތު ހުރިގޮތުން ހުރިހާ ބައިވެރިން ޙާޟިރުކުރުމަކީ ކުރެވޭނެކަމެއް ކަމުގައިނުވާނަމަ ނުވަތަ އެއީ އެންމެ އެކަށީގެންވާ ގޮތް ކަމުގައިނުވާނަމަ، ޚަޞްމުންގެ ރުހުމާއެކު، މުއާޞަލާތީ ޓެކްނޮލޮޖީ ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ.

[މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ނިމުމަކަށް އައުން]
މައްސަލައެއް ޙައްލުކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އެ މައްސަލައަށް ޙައްލެއް ހޯދިއްޖެނަމަ، މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ނިމުމަކަށް އަންނާނެއެވެ. އަދި މައްސަލައެއް ޙައްލުކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އެ މައްސަލައަށް ޙައްލެއް ނުހޯދި، އެ މުއްދަތު ހަމަވެއްޖެނަމަވެސް، މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ނިމުމަކަށް އަންނާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތްތަކުގެ އިތުރުން އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައިވެސް މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ނިމުމަކަށް ގެނެވިދާނެއެވެ.
މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ކުރިއަށްގެންދަން ޚަޞްމަކު ބޭނުންނުވުން؛
މަޤުބޫލު ސަބަބެއް ނެތި ޚަޞްމަކު ބައްދަލުވުންތަކަށް ޙާޟިރުނުވުން؛
މައްސަލަ ކުރިއަށްދާގޮތަށް ބަލާއިރު، ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި މައްސަލައަށް އެކަށީގެންވާ ޙައްލެއް ލިބިދާނެކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ނުފެނުން.

[ޞުލްޙައިގެ އެއްބަސްވުން]
ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި އޮތް ޚުޞޫމާތު އެއްކޮށް ޙައްލުވެއްޖެނަމަ، ނުވަތަ އެއިން ބައެއް ޙައްލުވެއްޖެނަމަ، ލިޔުމުންވެވޭ ޞުލްޙައިގެ އެއްބަސްވުމެއްގައި ޚަޞްމުން ސޮއިކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން މައްސަލަ އެކުގައި ނުވަތަ އެއިން ބައެއް ޙައްލުވާ ޙާލަތުގައި ޚަޞްމުންގެ މެދުގައިވާ ޞުލްޙައިގެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރެވުމާއެކު، އެ މައްސަލަ އެއްކޮށް ނުވަތަ މައްސަލައިގެ އެ ބަޔާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅި ނިމުނީއެވެ. އެއަށްފަހު އެ މައްސަލަ ދެން ކޯޓަކަށް ހުށައެއްނޭޅޭނެއެވެ.
ޞުލްޙައިގެ އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަން ޚަޞްމުންނަށް ސާފުވެފައިވާކަން ފަނޑިޔާރު ޔަޤީންކުރަންވާނެއެވެ. ޞުލްޙައިގެ އެއްބަސްވުން އެކުލަވާލުމުގައި ފަނޑިޔާރު ޚަޞްމުންނަށް އެހީތެރިވެދިން ނަމަވެސް، އެއްވެސް ޚަޞްމަކު ޤަބޫލުނުކުރާ އިލްތިޒާމެއް އޭނާގެ ރުހުމާ ނުލައި، އެ އެއްބަސްވުމަށް އިތުރުކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.
ޞުލްޙައިގެ އެއްބަސްވުމުން ޙައްލުވަނީ މައްސަލައިގެ ބައެއް ކަމުގައިވާނަމަ، ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވާ ބައިގެ ތަފްޞީލުތައް ބަޔާންކުރާ ލިޔުމެއްގައި ޚަޞްމުން ސޮއިކުރުމަށް އެންގުމުގެ އިޚްތިޔާރު ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[މައްސަލަ ޙައްލުނުކުރެވުން]
މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގައި މައްސަލަ ޙައްލުނުކުރެވިއްޖެނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި ލަސްނުކޮށް އެ މައްސަލަ ޝަރީޢަތަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ. އަދި މައްސަލައިގައި ޙައްލެއް ލިބުނީ މައްސަލައިގެ އެއްބަޔަށް ކަމުގައިވާނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ 194 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ލިޔުމާއެކު، މައްސަލައިގެ ބާކީ ބައި މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި ލަސްނުކޮށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މި ބާބުގެ ދަށުން މައްސަލަ ޙައްލުނުކުރެވިއްޖެ ޙާލަތެއްގައި، މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާގައި އެއްވެސް ފަރާތަކުން ދީފައިވާ ބަޔާނެއް ނުވަތަ މަޢުލޫމާތެއް، އެފަރާތާ ދެކޮޅަށް ޝަރީޢަތުގައި ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުމެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތް ހިންގުމުގެ ޢާންމު އުސޫލު]

[ޝަރީޢަތް ހިންގުން]
މި ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިގެން އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތުގައި މެނުވީ، މަދަނީ މައްސަލަތަކުގެ މައްޗަށް، މި ބާބުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ޢާންމު އުސޫލުތައް ހިނގާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، މި ޤާނޫނުގެ ވިހިވަނަ ބާބު "ކުދި، އަވަސްނިޔާގެ އަދި ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް" ގައި ބަޔާންކުރާ ޓްރެކްތަކުން މައްސަލަ ބެލުމުގައި، މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތުތަކަށް ކޮންމެހެން ގެންނަންޖެހޭ ބަދަލުތައް ކޯޓަށް ގެނެވިދާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތްކުރެވޭ ބަސް]
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިންގާ މަދަނީ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތްތައް ކުރެވޭނީ ދިވެހި ބަހުންނެވެ.

[މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުންތައް]
މަދަނީ މައްސަލައެއްގެ އަޑުއެހުންތައް ބެހިގެންވަނީ، ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ އަޑުއެހުންތަކާއި ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގެ އަޑުއެހުންތަކުގެ މައްޗަށެވެ. އެއިން ކޮންމެ މަރުޙަލާއެއްގެ އަޑުއެހުމަކީވެސް، މި ޤާނޫނުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ޚަޞްމުން އަދި/ނުވަތަ ޚަޞްމުން ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތްތައް ޙާޟިރުވާންޖެހޭ އަޑުއެހުންތަކެކެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ އަންނަނިވި އަޑުއެހުންތައް، ޝަރީޢަތްކުރާ މަޖިލީހުން ބޭރުގައި، ނުރަސްމީ ސިފައެއްގައި ކުރިއަށްގެންދެވިދާނެއެވެ.
އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުން؛
ޚަޞްމުންނަށް އިރުޝާދު ދިނުމަށް ބާއްވާ އަޑުއެހުން؛
މައްސަލަ ތަރުތީބުކުރުމުގެ ބައްދަލުވުންތައް؛
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މުރާޖަޢާ ހިންގުމަށް ބާއްވާ އަޑުއެހުން.
މި ޤާނޫނުގައި ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު މަދަނީ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގެ އަޑުއެހުންތައް ކުރިއަށްގެންދަންވާނީ ޚަޞްމުން އަދި/ނުވަތަ ޚަޞްމުން ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތްތަކާއި މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރާ އެއް ޙާޟިރެއްގައި އަދި އެއް މަޖިލީހެއްގައި ތިބެގެންނެވެ.

[އަޑުއެހުންތައް ތާވަލުކުރުމާއި ފަސްކުރެވޭނެ ޙާލަތްތައް]
މަދަނީ މައްސަލަތަކުގެ އަޑުއެހުންތައް ބާއްވަންވާނީ، ދުރާލާ ތާވަލުކުރެވިގެންނެވެ.
މައްސަލައެއްގެ އެއްވެސް މަރުޙަލާއެއްގެ އަޑުއެހުމެއް ތާވަލުކޮށްފައިވަނިކޮށް، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކު އެ އަޑުއެހުން ފަސްކޮށްދިނުމަށް އެދިއްޖެނަމަ، އަޑުއެހުން ފަސްކޮށްދިނުމަށް އެދިފައިވާ ސަބަބަކީ، ކޯޓަށް ބަލައިގަނެވޭ ސަބަބެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ އަޑުއެހުމެއް ފަސްކޮށްދިނުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން އަޑުއެހުމެއް ފަސްކޮށްދެވޭނީ، އެ އަޑުއެހުން ފަސްކުރަންއެދޭ ސަބަބަކީ އެ ޚަޞްމުގެ ބާރު ނުފޯރުވޭފަދަ ކަމެއްގެ ސަބަބުން މެދުވެރިވިކަމެއް ކަމުގައިވާ ޙާލަތުގައި އެކަންޏެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން އަޑުއެހުމެއް ފަސްކޮށްފިނަމަ، އެ އަޑުއެހުން ފަސްކުރެވުނު ސަބަބު ލިޔުމުން ރެކޯޑުކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ. އަދި މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ނިމި، ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުމުގައި، އަޑުއެހުން ފަސްކުރި ފަސްކުރުމަށް ރިޢާޔަތްކުރެވޭނެއެވެ.
އެއްވެސް ޚަޞްމަކަށް މައްސަލައެއްގެ އަޑުއެހުން ފަސްކޮށްދެވޭނީ، ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާއާއި ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާ ހިމެނޭގޮތުން ޖުމްލަ 3 (ތިނެއް) ފަހަރަށްވުރެ ގިނަނުވާނެ ގޮތެއްގެމަތިންނެވެ.

[ދަޢުވާއާއި ދިފާޢު ހުށަހެޅުން]
ވަކި ޓްރެކަކަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން މައްސަލައިގެ ލިޔެކިޔުން ބަދަލުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ފުރިހަމަކޮށް ނިމިފައިވާ މައްސަލަތައް ފިޔަވައި އެހެން މަދަނީ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތް ޢާންމު ގޮތެއްގައި ފަށާނީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހެޅުމުންނެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އޭނާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

[ހެކި ހާމަކުރުމާއި ހެއްކާގުޅޭ އުސޫލުތައް]
މަދަނީ ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާއިރު، އެ ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށް ހުށަހަޅާ ހެކި، އެ ދަޢުވާއާއެކު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އޭނާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާއިރު، އެ ދިފާޢު ސާބިތުކުރުމަށްޓަކައި ހެކި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ހެކި ހާމަކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ހިނގާނީ، މި ޤާނޫނުގެ ހަތަރުވަނަ ބައި "ހެއްކާބެހޭ" ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ. އަދި ހެކި ހުށަހެޅުމާ ގުޅޭގޮތުން ޢަމަލުކުރެވޭނީ، މި ޤާނޫނުގެ ހަތަރުވަނަ ބައި "ހެއްކާބެހޭ" ގައި ބަޔާންކުރާ އުސޫލުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ ހެއްކާބެހޭ އުސޫލުތަކުގެ އިތުރުން، ހެކި ބަލައިގަތުމާއި، ހެކި ވަޒަންކުރުމާއި، ކަމެއް ސާބިތުކުރުމަށް ހެކި ބޭނުންވާ ނިސްބަތާއި، އެނޫންވެސް ހެއްކާ ގުޅޭގޮތުން ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އުސޫލުތައް، އެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ ނިސްބަތަށް މަދަނީ ދަޢުވާތަކުގެ މައްޗަށް ހިނގާނެއެވެ.

[ހެކިބަސް ނެގުން]
ވަކި ޓްރެކެއްގައި ހެކިބަސް ނެގުމަށް ވަކި އުސޫލެއް ކަނޑައަޅާ ޙާލަތުގައި ފިޔަވައި އެނޫން ޙާލަތްތަކުގައި، ހެކީންގެ ހެކިބަސް ނެގުމުގައި ޢަމަލުކުރާނީ، މި މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމެއްގައި ހެކީންގެ ހެކިބަސް ނަގަންޖެހޭ ޙާލަތްތަކުގައި، އެ ހެކީންގެ ހެކިބަސް ނަގަންވާނީ، ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާލެވިފައިވާ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހެއްގައި، ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމަކަށް އެ މީހުން ޙާޟިރުކޮށް، ހުވައި މަތީގައި އެ މީހުންނާ ސުވާލުކޮށްގެންނެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމެއްގައި ފިޔަވައި ޝަރީޢަތުގެ އެހެން މަރުޙަލާއެއްގައި ހެކި ހުށަހަޅާނަމަ، ޢާންމު އުސޫލުން އެ ހެކި ހުށަހަޅާނީ، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ހުށަހަޅައިގެންނެވެ.
އަދި އެފިޑެވިޓް ހުށަހެޅުމަށް ހުއްދަކުރާ ޙާލަތުގައި، ނުވަތަ އެފިޑެވިޓް ހުށަހެޅުމަށް އެހެން ޤާނޫނަކުން ލާޒިމުކުރާ ޙާލަތުގައި، އެފިޑެވިޓް މެދުވެރިކޮށް ހެކި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ފުރަތަމަ ހެކިބަސް ދޭނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޙާޟިރުކުރާ ހެކީންނެވެ. ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޙާޟިރުކުރާ ހެކީންނާ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ސުވާލުކޮށް ނިމުމުން، އެ ހެކީން ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރުމުގެ ޙައްޤު، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ހެކީން ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރުމުގެ ގޮތުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެ ހެކީންނާ ސުވާލުކުރާއިރު، ސުވާލުކުރެވޭނީ، އެ ހެކީން ދިން ހެކިބަހުގައި ހިމެނުނު ކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުން އެކަންޏެވެ. އޭގެ ބޭރުން އެއްވެސް ސުވާލެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ހެކީން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކޮށް ނިމުމުން، އެ މީހުން ރީ-އެގްޒެމިންކުރުމުގެ ޙައްޤު، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޙާޟިރުކުރާ ހެކީންގެ ހެކިބަސް ނަގާ ނިމުމުން، އަދި އެ ހެކީން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކޮށް ނިމުމުން، އަދި އެ ހެކީން ރީ-އެގްޒެމިންކުރާނަމަ ރީ-އެގްޒެމިންކޮށް ނިމުމުން، ދެން ޙާޟިރުކުރާނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ޙާޟިރުކުރަން ބޭނުންވާ ހެކީންނެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ޙާޟިރުކުރާ ހެކީންނާ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ސުވާލުކޮށް ނިމުމުން، އެ ހެކީން ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރުމުގެ ޙައްޤު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ކ) ގެ ދަށުން ހެކީން ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރުމުގެ ގޮތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެ ހެކީންނާ ސުވާލުކުރާއިރު، ސުވާލުކުރެވޭނީ، އެ ހެކީން ދިން ހެކިބަހުގައި ހިމެނުނު ކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުން އެކަންޏެވެ. އޭގެ ބޭރުން އެއްވެސް ސުވާލެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (އ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ހެކީން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކޮށް ނިމުމުން، އެ މީހުން ރީ-އެގްޒެމިންކުރުމުގެ ޙައްޤު، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ފަހު ބަޔާން ހުށަހެޅުމާއި ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތައް ނިންމާލުން]
މައްސަލައިގެ ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ މަރުޙަލާ ނިމި، އެންމެ ފަހުގެ ބަޔާންތަކާއި ލިޔެކިޔުން ހުށަހަޅާ ނިމުމާއެކު ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ނުވަތަ އަޑުއެހުންތައް ފަނޑިޔާރު ނިންމާލަންވާނެއެވެ.
އަދި އެކަން، އެ މަޖިލީހުގައި ފަނޑިޔާރު އިޢުލާންކުރަންވާނެއެވެ.
މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުންތައް ނިމުމުން، މައްސަލައިގެ ޙުކުމް ކުރާނީ، މި ޤާނޫނުގެ ސައުވީސްވަނަ ބާބު "ޙުކުމް" ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[އޯޑިއޯ އަދި ވީޑިއޯ ކޮންފަރެންސިންގ މެދުވެރިކޮށް އަޑުއެހުން ކުރިއަށްގެންދިޔުން]
މަދަނީ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ އަޑުއެހުންތައް، އޯޑިއޯ ނުވަތަ ވީޑިއޯ ކޮންފަރެންސިންގ މެދުވެރިކޮށް ކުރިއަށްގެންދިޔުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އަދި ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތައް، ޚާއްޞަ ޙާލަތްތަކުގައި، ވީޑިއޯ ކޮންފަރެންސިންގ މެދުވެރިކޮށް ކުރިއަށްގެންދިޔުމުގެ އިޚްތިޔާރު، ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގެ އަޑުއެހުންތައް ވީޑިއޯ ކޮންފަރެންސިންގ މެދުވެރިކޮށް ކުރިއަށްގެންދަންވާނީ، ޚަޞްމުން އެކަމަށް އިޢުތިރާޟުނުކުރާހާ ހިނދަކުއެވެ.
ވީޑިއޯ ކޮންފަރެންސިންގ މެދުވެރިކޮށް ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގެ އަޑުއެހުންތައް ކުރިއަށްގެންދާނީ، ފަނޑިޔާރާއި ކޯޓުގެ އޮފިސަރުން ޙާޟިރުވެ ތިބޭ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިސްކުރާ މާލަމާއި، ޚަޞްމުން އަދި/ނުވަތަ ޚަޞްމުން ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތްތައް ޙާޟިރުވެ ތިބޭ މާލަންތައް، ވީޑިއޯ ކޮންފަރެންސިންގ މެދުވެރިކޮށް ގުޅުވާލައިގެންނެވެ.
ވީޑިއޯ ކޮންފަރެންސިންގ މެދުވެރިކޮށް ކުރިއަށްގެންދެވޭ އަޑުއެހުންތައް ކުރިއަށްގެންދަންވާނީ، ޢަދުލު އިންޞާފުގެ ހަމަތައް ނުގެއްލޭނެ ގޮތުގެމަތިން، އަދި ޚަޞްމުންގެ ޙައްޤުތަކަށް އުނިކަމެއް ނާންނާނެ ފަދައަކުންނެވެ.

[އަލުން މައްސަލަ ބެލުން]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ކޯޓެއްގައި އަލުން މައްސަލަ ބަލަންޖެހިއްޖެނަމަ، އެ މައްސަލައެއް ބަލަންވާނީ، ކުރިން އެ މައްސަލައެއްގައި ފުރިހަމަކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތުތައް އަލުން ފުރިހަމަކުރަން ލާޒިމުކުރުމަކާ ނުލައި، ވީވަރަކުން އެ ފުރިހަމަކުރެވިފައިވާ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަވެފައިވާ ކަމަށް ބަލައިގެން މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށެވެ.
އެއްވެސް ސަބަބަކާހުރެ، މައްސަލަ ބަލަމުންދިޔަ ފަނޑިޔާރު ނޫން އެހެން ފަނޑިޔާރަކު ބަލަންޖެހޭ މައްސަލަތައް؛
މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓަކުން ތަހުވީލުކުރާ މައްސަލަތައް.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން މައްސަލަ ބެލުމުގައި، އެ މައްސަލައިގައި އެހާތަނަށް ފުރިހަމަވެފައިވާ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަވެފައިވާ ގޮތަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، އަންނަނިވި ދެގޮތުންކުރެ ގޮތަކަށް ފަނޑިޔާރަށް ޢަމަލުކުރެވިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށް ނުވަތަ ދިފާޢުކުރުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކީގެ ތެރެއިން، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތްތައް ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރުކޮށް ދީފައިވާ ހެކިބަސް އަލުން ނަގަންނުޖެހޭނެކަމަށް ކަނޑައެޅުން؛ ނުވަތަ ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމަށް ނުވަތަ ދިފާޢުކުރުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކީގެ ތެރެއިން، ޝަރީޢަތުގައި ހެކިބަސްދީފައިވާ ފަރާތްތަކުގެ ހެކިބަސް އަލުން ނަގައި، ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރުމަށްޓަކައި އެފަރާތްތައް އަލުން ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރުކުރަންޖެހޭނެކަމަށް ކަނޑައެޅުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، މި މާއްދާގެ ދަށުން އަލުން ބަލާ މައްސަލައަކީ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ
(2) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދަ މައްސަލައެއްނަމަ، އެ މައްސަލަ ބަލަންވާނީ، މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ. އަދި ފުރަތަމަ ބެލި މައްސަލައިގައި އިޖުރާއީގޮތުން ނުވަތަ މައުޟޫޢީ ގޮތުން އަލުން ފުރިހަމަކުރުމަށް ކަނޑައަޅާ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަކުރުމާއެކުގައެވެ.

[ކުދި، އަވަސްނިޔާގެ އަދި ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް]

[އެއްވަނަ ބައި - ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް]

[މިބައި ހިނގާނެ ދާއިރާ]
މި ބައިގައި އެކުލެވިގެންވަނީ މި ޤާނޫނުގެ 178 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބެލުމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ މައްސަލަތައް ބެލުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ޚާއްޞަ އުސޫލުތަކެވެ.

[ޤާނޫނުގެ ބައެއް މާއްދާތައް ނުހިނގުން]
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލާ މައްސަލަތަކުގެ މައްޗަށް މި ޤާނޫނުގެ އަންނަނިވި ބާބުތަކެއް ނުހިނގާނެއެވެ.
ވަކި ކަމެއް ކުރުމަށް ނުވަތަ ނުކުރުމަށް އަންގައި ކުރާ ވަގުތީ އަމުރު ނުހިމެނޭގޮތުން މި ޤާނޫނުގެ ބާވީސްވަނަ ބާބު "ވަގުތީ ފަރުވާއާއި ރައްކާތެރިކަމުގެ އަމުރު"؛
މި ޤާނޫނުގެ އަށާވީސްވަނަ ބާބު "ހެކި ހާމަކުރުން"؛
މި ޤާނޫނުގެ 322 ވަނަ މާއްދާ ނުހިމެނޭ ގޮތުން، މި ޤާނޫނުގެ އޮނަތިރީސްވަނަ ބާބު "ހެއްކާގުޅޭ ޢާންމު އުސޫލުތައް"؛
މި ޤާނޫނުގެ ތިރީސްވަނަ ބާބު "ހެއްކާގުޅޭ ޚާއްޞަ އުސޫލުތައް"؛
މި ޤާނޫނުގެ 350 ވަނަ މާއްދާއާއި 354 ވަނަ މާއްދާއާއި 355 ވަނަ މާއްދާ ނުހިމެނޭ ގޮތުން، މި ޤާނޫނުގެ އެއްތިރީސްވަނަ ބާބު "ޚަބީރުން".
މި ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިގެން އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާނަމަ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ބައިތައް ފިޔަވައި މި ޤާނޫނުގެ އެހެން މާއްދާތައް، ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބެލޭ މައްސަލަތަކުގެ މައްޗަށް ހިނގާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތަށް ތައްޔާރުވުމާއި، ޚަޞްމުންނަށް އިރުޝާދު ދިނުން]
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން މައްސަލައެއް ބެލުމަށް ކަނޑައެޅުމާއެކު، އެކަން މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް އަންގައި ކޯޓުން ދޭ ނޯޓިސް ދިނުމާއެކު، މައްސަލައިގައި ޢަމަލުކުރާނެގޮތުގެ ޢާންމު އިރުޝާދު ކޯޓުން ޚަޞްމުންނަށް ދީ، ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚެއް ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން ދޭ ޢާންމު އިރުޝާދުގައި، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގައި ޚަޞްމުން ބުރަދަން ދިނުމަށް ބޭނުންވާ އެންމެހައި ލިޔެކިޔުންތައް، ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުން ބޭއްވުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ތާރީޚުގެ މަދުވެގެން 14 (ސާދަ) ދުވަސް ކުރިން، އެއް ޚަޞްމު އަނެއް ޚަޞްމަށް ފޯރުކޮށްދިނުމަށް ކޯޓުން އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ދޭ ޢާންމު އިރުޝާދުގެ އިތުރުން، ޚަޞްމުންނަށް ޚާއްޞަ އިރުޝާދު ދޭންޖެހޭ ކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އެފަދަ ޚާއްޞަ އިރުޝާދު ދިނުމާއެކު ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚެއް ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
ޢާންމު ގޮތެއްގައި ކޯޓުން ޚާއްޞަ އިރުޝާދު ދޭނީ، މައްސަލައިގައި ހުށަހަޅާފައިވާ ކަމަކާ ގުޅިގެން ނުވަތަ ބަޔާނަކާ ގުޅިގެން އިތުރަށް ސާފުކުރަންޖެހޭ ކަމެއްވާނަމަ އެ ޙާލަތުގައެވެ. ނުވަތަ މައްސަލައިގައި ޚަޞްމުން ހުށަހަޅާ ހެއްކާ ގުޅޭގޮތުން ކޯޓުން ދޭންޖެހޭ ޚާއްޞަ އިރުޝާދު ދިނުމަށެވެ.
ހެއްކާ ގުޅޭގޮތުން ޚާއްޞަ އިރުޝާދު ދިނުމުގައި، ކޯޓަށް ހެކި ހުށަހެޅުމަށްޓަކައި އެ ހެކި ތައްޔާރުކުރަންޖެހޭ ގޮތުގެ އިރުޝާދު ކޯޓަށް ދެވިދާނެއެވެ. އަދި އެފަދައިން ދޭ އިރުޝާދާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުނުކޮށްފިނަމަ، ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާ ހެކި ބަލައިނުގަތުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ޚާއްޞަ އިރުޝާދު ދޭއިރު، އެ އިރުޝާދު ދޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން، މަދުވެގެން 28 (އަށާވީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދިޔުމުގައި ކޯޓުން ޢަމަލުކުރާނެގޮތުގެ އިތުރު އިރުޝާދު ކޯޓުން ދޭނެކަން ޚަޞްމުންނަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން އިރުޝާދު ދިނުމުގައި، މި ޤާނޫނުގެ 212 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުމަށް ކޯޓުން ހުށަހަޅަން ޤަޞްދުކުރާނަމަ، އެކަން ޚަޞްމުންނަށް އަންގައި، އެކަމަށް ޚަޞްމުން އެއްބަސްވާކަން ނުވަތަ ނޫންކަން ބަޔާންކުރަން އެންގިދާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚެއް ކަނޑައެޅުމުން، އެ ތާރީޚުގެ 21 (އެކާވީސް) ދުވަސް ކުރިން ޚަޞްމުންނަށް އެކަމުގެ ނޯޓިސް ދޭންވާނެއެވެ. އަދި ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ވަގުތު ޚަޞްމުންނަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ޚަބީރުންގެ ހެކިބަސް ނުވަތަ ޚަބީރެއްގެ ރަޢުޔު އެކުލެވޭ ރިޕޯޓެއް އެއްވެސް ޚަޞްމަކު ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅަން އެދޭނަމަ، ކޯޓުގެ ހުއްދަ ދުރާލާ ހޯދަންވާނެއެވެ. އަދި ކޯޓުން ދޭ ޢާންމު އިރުޝާދު ދިނުމާއެކު، ޚަބީރުގެ ރިޕޯޓު ހުށަހަޅާ ސަބަބު ބަޔާންކޮށްދިނުމާއެކު އެކަމަށް ކޯޓުގައި އެދެންވާނެއެވެ.
ކޯޓުން ދޭ އިރުޝާދުތަކަށް އުނިއިތުރު ގެނައުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ކޯޓަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުގައި މައްސަލައާގުޅޭ އިތުރު މަޢުލޫމާތު ހުށަހެޅުމަށް މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް އެންގިދާނެއެވެ.

[އިތުރު އިރުޝާދު ދިނުމަށް އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުން]
ކޯޓަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި މައްސަލައިގެ އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވިދާނެއެވެ.
މައްސަލައިގައި އިންޞާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ބޭއްވޭނީ، ޚާއްޞަ އިރުޝާދު ދީގެންކަމުގައާއި، އަދި އެ ޚާއްޞަ އިރުޝާދުތައް ޚަޞްމުންނަށް ސާފުކޮށްދެވޭނީ އަޑުއެހުމެއް ބާއްވައިގެން ކަމަށް ކޯޓަށް ފެނުން؛ ނުވަތަ މައްސަލަ ހުށަހަޅާ ފަރާތަށް މައްސަލަ ކާމިޔާބުކުރެވޭނެ ކަމުގެ އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތެއް ނެތްކަމަށް ފެންނަ ޙާލަތެއްގައި، މައްސަލަ ބާޠިލުކުރުމަށް؛ ނުވަތަ ދަޢުވާ ފޯމު ނުވަތަ ދިފާޢު ނުވަތަ ދިފާޢުގެ ޖަވާބު ނުވަތަ އެއިން ލިޔުމެއްގެ ވަކި ބަޔަކީ އެ ދަޢުވާ ބިނާކޮށްފައިވާ ސަބަބާ ގުޅުމެއް އޮތްކަމެއް ކަމަށް ނުވާ ޙާލަތުގައި، އެފަދަ ބައިތައް އެ ލިޔުންތަކުން އުނިކުރުމަށް.
އިރުޝާދު ދިނުމުގެ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމާ ގުޅޭގޮތުން ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅާއިރު މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމަށް އިތުރު ޚަރަދެއް ހިނގާނަމަ، އެ ޚަރަދުތައް ކުޑަކުރެވޭނެ ގޮތްތަކަށް ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.
އިރުޝާދު ދިނުމުގެ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަށް ކޯޓުން ނިންމައިފިނަމަ، އެކަމުގެ ނޯޓިސް، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމުގެ 14 (ސާދަ) ދުވަސް ކުރިން ޚަޞްމުންނަށް ކޯޓުން ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުން އެދޭނަމަ، މި މާއްދާގެ ދަށުން ބާއްވާ އިރުޝާދު ދިނުމުގެ އަޑުއެހުމަކީ މައްސަލައިގެ ފަހު އަޑުއެހުން ކަމުގައިވެސް ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
އިރުޝާދު ދިނުމުގެ އަޑުއެހުމުގައި، ކޯޓުން އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރަންވާނެއެވެ.
މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚެއް ކަނޑައަޅާފައިނުވާނަމަ، އެ ތާރީޚު ކަނޑައެޅުމާއެކު، ޚަޞްމުންނަށް މަދުވެގެން 21 (އެކާވީސް) ދުވަހުގެ ނޯޓިހެއް ދިނުން؛
މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ވަގުތު އެންގުން؛ އަދި ދޭންޖެހޭ އެހެން އިރުޝާދުތައް ދިނުން.

[ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތް]
މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ފެށުމަށްޓަކައި މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަކޮށް ނިމުމުން، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ކޯޓުން ބާއްވަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ބާއްވާ ޝަރީޢަތް ބޭއްވުމުގައި، ކޯޓުން ވީވަރަކުން ބަލަންވާނީ، މައްސަލައިގެ ގިނަ އަޑުއެހުންތަކެއް ބޭއްވުމުގެ ބަދަލުގައި، މައްސަލަ ދިގުވެގެންނުދާނެ ގޮތަކަށް މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުންތައް އިންތިޒާމު ކުރުމަށެވެ. އަދި، ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގައި ފުރިހަމަކޮށް ނިންމާފައިވާ އިޖުރާއަތުތައް އަލުން ތަކުރާރުކުރަން ނުޖެހޭނެ ގޮތެއްގެމަތިން އެކަން ކުރުމަށެވެ.
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން މައްސަލަ ބަލާއިރު، ހެކި ހުށަހެޅުމާ ގުޅޭގޮތުން މި ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތުތަކެއް ނުހިނގާނެއެވެ.
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން މައްސަލަ ބަލާއިރު، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތްތައް ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރުމުގެ އުސޫލުތައް ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ދާއިރާގެ ތެރޭގައި ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. އަދި ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރުމަށް ހޭދަކުރެވޭނެ ވަގުތާއި، ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރެވޭނެ މައުޟޫޢު ވެސް ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. އަދި ޚަޞްމުން ޙާޟިރުކުރާ ހެކީންނާ ސުވާލުކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރުނުވުން]
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކްގައި، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކު ބޭނުންނަމަ، އެފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި މައްސަލަ ނިންމައިދިނުމަށް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޚަޞްމަކު ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅައިފިނަމަ، އަންނަނިވި ފަދައިން އެފަރާތުން ޢަމަލުކޮށްފައިވާނަމަ، މައްސަލައިގައި ހުށަހެޅިފައިވާ އެންމެހައި ލިޔެކިޔުންތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް އެފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކޯޓަށް މައްސަލަ ނިންމިދާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ތާވަލުކޮށްފައިވާ ތާރީޚުގެ މަދުވެގެން 7 (ހަތެއް) ދުވަސް ކުރިން ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމަށް ޙާޟިރުވެވެން ނެތް ސަބަބު ބަޔާންކޮށް ކޯޓަށް އަދި މައްސަލައިގެ އަނެއް ޚަޞްމަށް ނޯޓިސް ދީފައިވުމާއެކު، އެ މުއްދަތުގެ ކުރިން މައްސަލައިގެ އެންމެހައި ލިޔެކިޔުންތަކެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވުން؛ އަދި ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމަށް ޙާޟިރުވެވެން ނެތް ސަބަބު ބަޔާންކޮށް ކޯޓަށް ފޮނުވާފައިވާ ނޯޓިހުގައި، އެފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންގޮސްދިނުމަށް އެދިފައިވުން.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުމަށް ޙާޟިރުވެފައިނުވާނަމަ، އަދި މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކޯޓަށް ނޯޓިސް ދީފައިނުވާނަމަ، ކޯޓަށް އެ މައްސަލަ ބާޠިލުކުރެވިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މި މާއްދާގެ
(ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކޯޓަށް ނޯޓިސް ދިނުމަކާ ނުލައި ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުމަށް ޙާޟިރުނުވެ އެހެންނަމަވެސް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރުވެއްޖެނަމަ، ނުވަތަ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ނޯޓިސް ދީފައިވާނަމަ، ހަމައެކަނި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވާއަށާއި، އެފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ހެއްކަށް ބިނާކޮށް މައްސަލައާމެދު ކޯޓަށް ގޮތެއް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކޯޓަށް ނޯޓިސް ދިނުމަކާ ނުލައި މައްސަލައިގެ އެއްވެސް ޚަޞްމަކު ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުމަށް ޙާޟިރުވެފައިނުވާނަމަ، ކޯޓަށް މުޅި މައްސަލަ ބާޠިލުކުރެވިދާނެއެވެ.

[އަޑުއެހުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުން]
މައްސަލައިގެ އެންމެހައި ޚަޞްމުން އެދޭނަމަ، ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމަކާ ނުލައި ކޯޓަށް މައްސަލަ ނިންމިދާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމާ ޙާލަތެއްގައި، މައްސަލައިގެ ނިންމުމުގެ އިތުރުން، އެ ނިންމުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބު ބަޔާންކުރާ ލިޔުމެއް، ޚަޞްމުންނަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.

[މައްސަލައިގެ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރުމަށްފަހު އަލުން މައްސަލަ ބަލައިދިނުމަށް އެދުން]
މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކު ނުވަތަ އެފަރާތުން ޢައްޔަންކޮށްފައިވާ ފަރާތަކުން ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމަށް ޙާޟިރުވެފައިނުވާނަމަ އަދި މި ޤާނޫނުގެ 211 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކޯޓަށް ނޯޓިސް ދީފައިނުވާނަމަ، އެ މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ނިންމާފައިވާ ނިންމުން ބާޠިލުކުރުމަށާއި، މައްސަލަ އަލުން ބަލައިދިނުމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޚަޞްމަކު ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަން އެދޭނަމަ، މައްސަލައިގެ ޙުކުމް އެފަރާތަށް ލިބޭތާ ގިނަވެގެން 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުން ކޯޓުން ބަލައިގަންނާނީ އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައެވެ.
ކޯޓަށް ޙާޟިރުވެފައިނުވާ ސަބަބަކީ ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 211 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ކޯޓަށް ނޯޓިސް ދީފައިނުވާ ސަބަބަކީ އެކަށީގެންވާ ސަބަބަކަށްވުން؛
ނުވަތަ މައްސަލައިގައި އެފަރާތުން ހޯދުމަށް އެދޭ ފަރުވާ އެފަރާތަށް ލިބުމުގެ އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތެއް އޮތުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން މައްސަލަ އަލުން ބެލުމަށް ކަނޑައަޅައިފިނަމަ، އެ މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުމެއް އަލުން ތާވަލުކޮށް ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުން ވީ އެންމެ އަވަހަކަށް ކުރިއަށްގެންދަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން މައްސަލަ އަލުން ބަލާ ޙާލަތުގައި، މައްސަލަ ކުރިން ބެލި ފަނޑިޔާރު އެ މައްސަލަ އަލުން ބެލުމަކަށް މި ޤާނޫނު ހުރަހެއްނާޅައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، މި ޤާނޫނުގެ 212 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޚަޞްމުންގެ އެއްބަސްވުމާއެކު އަޑުއެހުމަކާ ނުލައި މައްސަލައާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅާފައިވާ ޙާލަތުގައި، މި މާއްދާގެ ދަށުން މައްސަލަ އަލުން ބަލައިދިނުމަކަށް ނޭދެވޭނެއެވެ.

[ދެވަނަ ބައި - އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް]

[މި ބައި ހިނގާނެ ދާއިރާ]
މި ބައިގައި އެކުލެވިގެންވަނީ މި ޤާނޫނުގެ 179 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބެލުމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ މައްސަލަތައް ބެލުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ޚާއްޞަ އުސޫލުތަކެވެ.

[މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ އިރުޝާދު ދިނުން]
އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުގައި މައްސަލަތައް ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ އިރުޝާދު، ކޯޓުން ދެ މަރުޙަލާއެއްގައި ޚަޞްމުންނަށް ދޭންވާނެއެވެ. އެއީ، އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން މައްސަލަ ބެލުމަށް ފޮނުވުމާއެކު ދޭ އިރުޝާދާއި، ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ބަދަލުކުރާ މަރުޙަލާގައި ދޭ އިރުޝާދެވެ. އަދި ކޯޓުން ވީވަރަކުން ބަލަންވާނީ ހަމައެކަނި މި ދެ މަރުޙަލާގައި ޚަޞްމުންނަށް އިރުޝާދު ދިނުމަށާއި، އަޑުއެހުންތަކެއް ބޭއްވުމަކާ ނުލައި އެ އިރުޝާދުތައް ދިނުމަށެވެ.

[ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމާއެކު އިރުޝާދު ދިނުން]
ވަކި މައްސަލައެއް އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބެލުމަށް ކަނޑައެޅުމާއެކު، އެކަން ޚަޞްމުންނަށް އަންގައި ކޯޓުން ދޭ ނޯޓިސް ދޭއިރު، އެ ޓްރެކްގައި މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ އިރުޝާދު، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް ދޭންވާނެއެވެ. މި މަރުޙަލާގައި މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ އިރުޝާދު ދިނުމުގެ ބޭނުމަކީ، ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި އިޚްތިލާފު އުފެދިފައިވާ މައްސަލަތަކަކީ ކޮބައިކަން ދުރާލާ ދެނެގަތުމާއި، މައްސަލައަށް ބޭނުންވާ ހެކި ހާމަކޮށް، ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމަށް ތައްޔާރުކުރުމެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން އިރުޝާދު ދޭއިރު، އެ އިރުޝާދު ދޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ބޭއްވުމާ ހަމައަށް އެ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތަށް ތައްޔާރުވުމަށްޓަކައި ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ މަރުޙަލާތަކާއި އެ މަރުޙަލާތައް ފުރިހަމަކުރުމަށް ކަނޑައަޅާ ވަގުތު އަންގައިދޭ ތާވަލެއް ކަނޑައަޅައި ޚަޞްމުންނަށް އަންގަންވާނެއެވެ. އަދި މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ބާއްވާނެ ތާރީޚެއް ނުވަތަ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ދެމިގެންދާނެ އެންމެ ދިގު މުއްދަތެއް ކަނޑައަޅައި، ޚަޞްމުންނަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ މުއްދަތަކީ، މައްސަލައިގެ ޓްރެކް ކަނޑައަޅައި ކޯޓުން އަންގާ އެންގުން ފޮނުވާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 3 (ތިނެއް) ހަފްތާއަށްވުރެ އިތުރުނުވާނެ ފަދައިން ކަނޑައެޅޭ މުއްދަތެއް ކަމުގައިވާންވާނެއެވެ. އަދި ޝަރީޢަތް ބޭއްވޭ ތާރީޚަކީ، އިރުޝާދު ދޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން 8 (އަށެއް) ހަފްތާއަށްވުރެ އިތުރުނުވާނެ ގޮތަށް ކަނޑައެޅޭ ތާރީޚެއް ކަމުގައިވާންވާނެއެވެ.
އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚު ނުވަތަ ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށް ކަނޑައަޅާ އެންމެ ދިގު މުއްދަތު، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ނޯޓިހުގައި ކަނޑައަޅާފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަކުރާނެ ގޮތުގެ ތާވަލު ކަނޑައެޅުން]
މި ޤާނޫނުގެ 216 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތަށް ތައްޔާރުވުމަށްޓަކައި ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ މަރުޙަލާތަކާއި އެ މަރުޙަލާތައް ފުރިހަމަކުރުމަށް ކަނޑައަޅާ ވަގުތު އަންގައިދޭ ތާވަލު ކަނޑައެޅުމުގައި އަންނަނިވި މަރުޙަލާތައް ފުރިހަމަކުރުމަށް އަންނަނިވި މުއްދަތުތައް ކަނޑައެޅުމަށް ވީ ވަރަކުން މަސައްކަތްކުރަންވާނެއެވެ.
ހެކި ހާމަކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ފުރިހަމަކުރުމަށް 4 (ހަތަރެއް) ހަފްތާ؛
ހެކީންގެ ބަޔާން ބަދަލުކުރުމަށް 10 (ދިހައެއް) ހަފްތާ؛
ޚަބީރުންގެ ރިޕޯޓު ބަދަލުކުރުމަށް 14 (ސާދަ) ހަފްތާ؛
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ޚަޞްމުންނަށް ފޮނުވުމަށް 20 (ވިހި) ހަފްތާ؛
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކޮށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަށް 22 (ބާވީސް) ހަފްތާ؛
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމަށް 30 (ތިރީސް) ހަފްތާ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތުތައް ހިނގަން ފަށާނީ، ޓްރެކް ކަނޑައެޅިކަން ޚަޞްމުންނަށް އަންގާ ތާރީޚުން ފެށިގެންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އެކުލަވާލާ ތާވަލުގައި، އެކި މަރުޙަލާތައް ފުރިހަމަކުރުމަށް ކަނޑައަޅާ މުއްދަތުތަކަށް ކޯޓަށް ބަދަލުގެނެވިދާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެފަދައިން މުއްދަތުތައް ބަދަލުކުރާއިރު، އެ އެންމެހައި މަރުޙަލާތައް ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ ޙާލަތެއްގައި، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ބޭއްވުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ 30 (ތިރީސް) ހަފްތާގެ މުއްދަތަށް ބަދަލެއް ގެނެސްގެންނުވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ޝަރީޢަތް ބޭއްވުމުގެ ކުރިން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ މަރުޙަލާތައް ކަމުގައި މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ މަރުޙަލާތަކުގެ ތެރެއިން ވަކި މަރުޙަލާއެއް ކުރިއަށްގެންދިޔުން މުހިންމު ނޫން ކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެ ޙާލަތެއްގައި، އެފަދަ މަރުޙަލާއެއް ފުރިހަމަކުރަންނުޖެހޭނެކަމަށް ކަނޑައަޅައި، ޝަރީޢަތް ބޭއްވުން އަވަސްކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ތާވަލު އެކުލަވާލުމުގައި ވީ ވަރަކުން ޚަޞްމުންނާ މަޝްވަރާކުރަންވާނެއެވެ. އަދި ޚަޞްމުންނަށް އެއްބަސްވެވޭ މުއްދަތުތަކެއް ކަނޑައެޅުމަށް އިސްކަންދޭންވާނެއެވެ.
ޚަޞްމުން ބޭނުންނަމަ، ޚަޞްމުންނަށް އެއްބަސްވެވޭ ތާވަލެއް އެކުލަވާލައި، ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއް ނާޅައެވެ. އަދި ޚަޞްމުން އެފަދައިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތަކަކީ، ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ހުށަހެޅުންތަކެއް ކަމަށްވާނަމަ، އެ ހުށަހެޅުންތައް ބަލައިގަނެ، އެ ހުށަހެޅުންތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ޢަމަލުކުރުމަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.

[އިރުޝާދު ދޭނެ ކަންކަން]
މި ޤާނޫނުގެ 216 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އިރުޝާދު ދޭ ކަންކަމުގެ ތެރޭގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ހިމެނެއެވެ.
ހެކި ހާމަކުރުން؛
ހެކީންގެ ބަޔާންތައް ފޯރުކޮށްދިނުން؛
ޚަބީރުންގެ ހެކި ހުށަހެޅުން.
އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން މައްސަލައެއް ބެލުމުގައި، ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ހެކި ހާމަކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު ކުރިއަށްގެންދަންނުޖެހޭ ކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އެ އިޖުރާއަތު އެކުގައި ނުހިނގާނެކަމަށް ކަނޑައަޅައި، ޚަޞްމުންނަށް އެންގިދާނެއެވެ. ނުވަތަ މުޅި އިޖުރާއަތު ހިންގުމުގެ ބަދަލުގައި ޚަޞްމުން ހާމަކުރަންޖެހޭ ވަކި ލިޔުންތަކެއް ނުވަތަ ވަކި ބާވަތެއްގެ ލިޔުންތަކެއް ކަނޑައަޅައި، ޚަޞްމުންނަށް އެންގިދާނެއެވެ.

[މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ ތާވަލު އިޞްލާޙުކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ 216 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން އިރުޝާދު ދިނުމުގައި ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 217 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ތާވަލު ކަނޑައެޅުމުގައި، އަންނަނިވި ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ކަމަކަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ތާރީޚު ނުވަތަ މުއްދަތުތަކަށް ބަދަލެއް ގެނައުމަށް ޚަޞްމަކު ބޭނުންވާނަމަ، އެކަން ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހު ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު؛
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚު؛
ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ވަކި ކަމަކަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ވަކި ތާރީޚެއް ނުވަތަ މުއްދަތެއް ބަދަލުކުރުމަށް ޚަޞްމަކު އެދޭ ޙާލަތުގައި އެ ތާރީޚެއް ނުވަތަ މުއްދަތެއް ބަދަލުކުރެވޭނީ، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ބޭއްވުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ 30 (ތިރީސް) ހަފްތާގެ މުއްދަތަށް ބަދަލު ނާންނާނެ ގޮތެއްގެމަތިންނެވެ.

[އިރުޝާދުތައް ސާފުކޮށްދިނުމަށް އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުން]
މި ޤާނޫނުގެ 216 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ދޭ އިރުޝާދުތައް ޚަޞްމުންނަށް ސާފުކޮށްދިނުމަށްޓަކައި އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަކީ މުހިންމުކަމެއް ކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެފަދަ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އަޑުއެހުމެއް ބާއްވާނަމަ، އަޑުއެހުން ބާއްވާ ދުވަހުގެ މަދުވެގެން 3 (ތިނެއް) ދުވަސް ކުރިން އެކަމުގެ ނޯޓިސް ޚަޞްމުންނަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަދަ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަށް މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށްވެސް އެދެވިދާނެއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، އެފަދަ އަޑުއެހުމެއް ކޯޓުން ބާއްވަންވާނީ އެއީ ކޮންމެހެން މުހިންމުކަމެއް ކަމުގައި ކޯޓަށް ފެނިއްޖެ ޙާލަތެއްގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަށް ނިންމައިފިނަމަ، އެ އަޑުއެހުމުގައި، ކޯޓުން ދީފައިވާ އިރުޝާދުތަކާ ގުޅޭގޮތުން ޚަޞްމުން ސާފުކުރަން ބޭނުންވާ ކަންކަމަށް އެ ޚަޞްމުން ދުރާލާ ތައްޔާރުވާންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު]
މި ޤާނޫނުގެ 216 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތު އަދި/ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 220 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހުގައިވެސް ޝަރީޢަތަށް ތައްޔާރުވުމަށްޓަކައި މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުން މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާފަދަ ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓެއް ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ ކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކުރުމަށާއި، ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ތާރީޚަކަށް އެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހު ހުށަހެޅުމަށް ޚަޞްމުންނަށް އެންގިދާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކޮށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ ތާރީޚު ކަމުގައި ކަނޑައަޅާ ތާރީޚަކީ ޝަރީޢަތް ބޭއްވުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ތާރީޚުގެ 8 (އަށެއް) ހަފްތާ ކުރީގެ ތާރީޚަކަށް ވެގެންނުވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކަނޑައެޅޭ ތާރީޚު ހަމަވާއިރު އެއްވެސް ޚަޞްމަކު ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކޮށް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ޚަޞްމުންނަށް އިތުރު 7 (ހަތެއް) ދުވަހުގެ މުއްދަތެއް ދިނުމާއެކު، އެ މަޢުލޫމާތު ހުށަހެޅުމަށް ކޯޓުން އެންގިދާނެއެވެ.
އެ މުއްދަތު ދެވޭ ޙާލަތުގައި، އެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައިވެސް ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކޮށް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، އިތުރު ނޯޓިހެއް ދިނުމަކާ ނުލައި، ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާއާއި، ދިފާޢު އަދި ރައްދު ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރެވޭނެކަން އަންގައި، ކޯޓުން އަމުރެއް ނެރެންވާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓެއް އެއް ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާފައި، އަނެއް ޚަޞްމަކު ހުށަނާޅައިފިނަމަ، ނުވަތަ ޗެކްލިސްޓުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އެންމެހައި މަޢުލޫމާތު ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ނުވަތަ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތަށް ތައްޔާރުވުމަށްޓަކައި ދޭންޖެހޭ އިރުޝާދު ދިނުމުގެ ގޮތުން އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުން މުހިންމުކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމަ، ކަމާގުޅޭގޮތުން ކޯޓަށް ފެންނަ އިރުޝާދެއް ދެވިދާނެއެވެ.

[އަޑުއެހުމުގެ ތާރީޚު ކަނޑައެޅުމާއި އިތުރު އިރުޝާދު ދިނުން]
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކޮށް ހުށަހެޅުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ތާރީޚަށްފަހު ވީ އެންމެ އަވަހަކަށް ކޯޓުން އަންނަނިވި ކަންކަން ހަމަޖައްސަންވާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚެއް ކަނޑައެޅުން (ތާރީޚު ކުރިން ކަނޑައަޅާފައިވާނަމަ، ތާރީޚާމެދު އެންމެ ފަހުގެ ގޮތެއް ނިންމުން)؛
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމުގެ އެކި މަރުޙަލާތައް ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ ތާވަލެއް ކަނޑައަޅައި، އަޑުއެހުމާ ގުޅޭގޮތުން ދޭންޖެހޭ އެހެން އިރުޝާދުތައް ދިނުން؛ އަދި އަޑުއެހުމުގެ ކުރިން އަޅަންޖެހޭ އިތުރު ފިޔަވަޅެއްވާނަމަ އެކަމެއް ބަޔާންކުރުން.
އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތަކެއްގައި ފިޔަވައި އެނޫން ޙާލަތްތަކުގައި، ޢާންމު ގޮތެއްގައި އަޑުއެހުން އޮންނަ ތާރީޚުގެ ކުރިން 3 (ތިނެއް) ހަފްތާގެ ނޯޓިހެއް ކޯޓުން ޚަޞްމުންނަށް ދޭންވާނެއެވެ.

[އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ބޭއްވުން]
މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ފެށުމަށްޓަކައި މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަކޮށް ނިމި، މި ޤާނޫނުގެ 222 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚު ކަނޑައެޅުމާއެކު އެ ތާރީޚުގައި މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ކޯޓުން ބާއްވަންވާނެއެވެ.
އަވަސްނިޔާގެ ޓްރެކުން ބަލާ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ބޭއްވުމަށް ކޯޓުން ބަލަންވާނީ، 1 (އެކެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އަޑުއެހުމުގެ ހުރިހާ މަރުޙަލާއެއް ފުރިހަމަކުރެވޭނެ ގޮތަކަށް އަޑުއެހުމުގެ ވަގުތުތައް ކަނޑައެޅުމަށެވެ.

[ތިންވަނަ ބައި - ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް]

[މި ބައި ހިނގާނެ ދާއިރާ]
މި ބައިގައި އެކުލެވިގެންވަނީ، މި ޤާނޫނުގެ 180 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބެލުމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ މައްސަލަތައް ބެލުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ޚާއްޞަ އުސޫލުތަކެވެ.

[މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ އިރުޝާދު ދިނުން]
މައްސަލައެއް ބަލާނީ ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ކަމަށް ކަނޑައެޅުމާއެކު، ކޯޓުން އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރަންވާނެއެވެ.
މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ އިރުޝާދު ޚަޞްމުންނަށް ދީ، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ބާއްވާނެ ތާރީޚެއް ނުވަތަ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގައި ހޭދަވާނެ އެންމެ ދިގު މުއްދަތެއް ކަނޑައަޅައި، ޚަޞްމުންނަށް އެންގުން؛ ނުވަތަ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތާމެދު އިރުޝާދު ދީ، އެ އިރުޝާދު ދޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުމާ ހަމައަށް އަޅާނެ ފިޔަވަޅުތަކުގެ ތާވަލެއް ކަނޑައެޅުމާއެކު އަންނަނިވި ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ކަމެއް ހަމަޖެއްސުން:
މައްސަލަ ތަރުތީބުކުރުމުގެ ބައްދަލުވުމެއް ބާއްވާނެ ތާރީޚެއް ކަނޑައެޅުން؛ ނުވަތަ މައްސަލަ ތަރުތީބުކުރުމުގެ ބައްދަލުވުމެއް ބާއްވާނެ ތާރީޚަކާއި ޝަރީޢަތް ފެށުމުގެ ކުރިން މުރާޖަޢާއެއް ކުރާނަމަ، އެކަމަށް ތާރީޚެއް ކަނޑައެޅުން.
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚު ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގައި މައްސަލައަށް ހޭދަވާނެ އެންމެ ދިގު މުއްދަތުގެ ގޮތުގައި ތާރީޚެއް ވީ އެންމެ އަވަހަކަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚު ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގައި މައްސަލައަށް ހޭދަވާނެ އެންމެ ދިގު މުއްދަތުގެ ގޮތުގައި ކޯޓުން ތާރީޚެއް ކަނޑައެޅުމާއެކު، އެ ތާރީޚު ނުވަތަ މުއްދަތުގެ ނޯޓިސް ޚަޞްމުންނަށް ދޭންވާނެއެވެ. އަދި ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ހުށަހަޅަންޖެހޭ ތާރީޚު ކޯޓުން ކަނޑައަޅައި އަންގަންވާނެއެވެ.

[މައްސަލަ ތަރުތީބުކުރުމުގެ ބައްދަލުވުމެއް ބޭއްވުން]
މައްސަލަ ހިނގާނެ ޓްރެކް ކަނޑައެޅުމަށްފަހު ކޮންމެ ވަގުތެއްގައިވެސް މައްސަލަ ތަރުތީބުކުރުމުގެ ބައްދަލުވުމެއް، ކޯޓަށް ބޭއްވިދާނެއެވެ.
މައްސަލަ ތަރުތީބުކުރުމުގެ ބައްދަލުވުމަކީ، މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތްތައް ހިންގުމަށްޓަކައި ވާންޖެހޭ ތައްޔާރީތައް ވެފައިވާ މިންވަރު ބެލުމަށްޓަކައި ޚަޞްމުންނާއި ފަނޑިޔާރާ ދެމެދުގައި ބާއްވާ ބައްދަލުވުމެކެވެ. އެ ބައްދަލުވުމުގައި، އަންނަނިވި ކަންކަން ކޯޓަށް ސާފުކުރެވިދާނެއެވެ.
ޚަޞްމުން އެހާތަނަށް އަޅާފައިވާ ފިޔަވަޅުތައް؛
ކޯޓުން ދީފައިވާ އިރުޝާދުތަކާ އެއްގޮތަށް ޚަޞްމުން ޢަމަލުކުރަމުންދޭތޯ؛
އެއް ފަރާތުގެ ދަޢުވާ އަނެއް ފަރާތަށް ސާފުވެފައިވޭތޯ؛
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުގެ ގޮތުގައި ނަގައިދޭނެ މިންވަރެއް ބެލުމަށްޓަކައި އެހާތަނަށް ހިނގާފައިވާ ޚަރަދުތައް؛
އިތުރަށް ތާވަލެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ކަމެއްވާނަމަ އެކަމެއް.

[ޚަޞްމުން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ ކަންކަން]
މައްސަލަ ތަރުތީބުކުރުމުގެ ބައްދަލުވުމެއް ބޭއްވުމުގެ މަދުވެގެން 7 (ހަތެއް) ދުވަސް ކުރިން، މައްސަލަ ތާވަލުކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން ކޯޓުން ދީފައިވާ އިރުޝާދުތަކާމެދު ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި އެއްބަސްވުމަކަށް އާދެވޭތޯ މަސައްކަތްކުރަންވާނެއެވެ. ނުވަތަ ޚަޞްމުންނަށް އެއްބަސްވެވޭ ޚަޞްމުންގެ އަމިއްލަ ހުށަހެޅުމެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ޚަޞްމުން އެއްބަސްވާ އިރުޝާދުތައް ކޯޓުން ޤަބޫލުކޮށްފިނަމަ ނުވަތަ ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިރުޝާދު ކޯޓުން ދީފިނަމަ، ކޯޓުން އެކަން ޚަޞްމުންނަށް އެންގުމަށްފަހު، ތާވަލުކޮށްފައިވާ މައްސަލަ ތަރުތީބުކުރުމުގެ ބައްދަލުވުން ބާޠިލުކުރަންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަކުރާނެ ގޮތުގެ ތާވަލު ކަނޑައެޅުން]
ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލާ މައްސަލައެއްގައި ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަކުރާނެ ގޮތުގެ ތާވަލު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނީ، އެކި މަރުޙަލާތައް ފުރިހަމަކުރުމަށް މުއްދަތު ކަނޑައަޅާ ކަނޑައެޅުން ފިޔަވައި، އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުގައި ޢަމަލުކުރާ އުސޫލުންނެވެ.

[މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ ތާވަލު އިޞްލާޙުކުރުން]
އަންނަނިވި ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ކަމަކަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ތާރީޚު ނުވަތަ މުއްދަތުތަކަށް ބަދަލެއް ގެނައުމަށް ޚަޞްމަކު އެދޭނަމަ، އެކަން ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މައްސަލަ ތަރުތީބުކުރުމުގެ ބައްދަލުވުން؛
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ މުރާޖަޢާ؛
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހު ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު؛
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚު؛ ނުވަތަ ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ އެންމެ ދިގު މުއްދަތު.

[ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު]
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓަކާ ނުލައި، ދަޢުވާއެއްގެ ޝަރީޢަތް ހިންގިދާނެކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެ ޙާލަތެއްގައި ފިޔަވައި، ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓެއް ފުރިހަމަކުރުމަށާއި، ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ތާރީޚަކަށް އެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހު އަނބުރާ ހުށަހެޅުމަށް ޚަޞްމުންނަށް އެންގިދާނެއެވެ.
ކޮންމެ ޚަޞްމަކުވެސް ކޯޓުން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ތާރީޚުގެ ކުރިން ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކޮށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކަނޑައެޅޭ ތާރީޚު ހަމަވާއިރު އެއްވެސް ޚަޞްމަކު ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކޮށް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ޚަޞްމުންނަށް އިތުރު 7 (ހަތެއް) ދުވަހުގެ މުއްދަތެއް ދިނުމާއެކު، އެ މަޢުލޫމާތު ހުށަހެޅުމަށް ކޯޓުން އެންގިދާނެއެވެ.
އެ މުއްދަތު ދެވޭ ޙާލަތުގައި، އެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައިވެސް ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކޮށް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، އިތުރު ނޯޓިހެއް ދިނުމަކާ ނުލައި، ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާއާއި، ދިފާޢު އަދި ރައްދު ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރެވޭނެކަން އަންގައި، ކޯޓުން އަމުރެއް ނެރެންވާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓެއް ޚަޞްމުންގެ ތެރެއިން އެއް ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާފައިވާއިރު އަނެއް ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ނުވަތަ ޗެކްލިސްޓުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އެންމެހައި މަޢުލޫމާތު ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ނުވަތަ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތަށް ތައްޔާރުވުމަށްޓަކައި ދޭންޖެހޭ އިރުޝާދު ދިނުމުގެ ގޮތުން އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުން މުހިންމުކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމަ، ކަމާގުޅޭގޮތުން ކޯޓަށް ފެންނަ އިރުޝާދެއް ދެވިދާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ މުރާޖަޢާ]
ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓުތައް ޚަޞްމުން ހުށަހެޅުމުން، ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ މުރާޖަޢާއެއް ކުރުން މުހިންމު ކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އެފަދަ މުރާޖަޢާއެއް ކޯޓަށް ކުރެވިދާނެއެވެ. ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ މުރާޖަޢާއަކީ، ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ބަދަލުކުރުމަށްފަހު، އަންނަނިވި ކަންކަމާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމަށް ކޯޓުން ކުރާ މުރާޖަޢާއެކެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތަކުގެ ތާވަލެއް ކަނޑައެޅުން؛
ހެކި ހުށަހަޅާނެ ގޮތާއި ހެކިބަސްދޭނެ ތަރުތީބާމެދު ގޮތެއް ނިންމުން؛
ޝަރީޢަތަށް ހޭދަވާނެ ވަގުތު ކަނޑައެޅުން؛
އެނޫންވެސް ޝަރީޢަތަށް ތައްޔާރުވުމުގެ ކުރިން ކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ކުރުން.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ކުރާ މުރާޖަޢާއަށްފަހު، ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚެއް ކުރިން ކަނޑައަޅާފައިނުވާނަމަ، އެ ތާރީޚު ކަނޑައަޅައި، ޚަޞްމުންނަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ޚަޞްމުންގެ ފަރާތުން ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓުތައް ލިބުމުން، ކުރިން ހަމަޖެހިފައިވާ ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ މުރާޖަޢާއެއް ބާޠިލުކޮށްފިނަމަ، މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުން ބޭއްވުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ތާރީޚުގެ 7 (ހަތެއް) ދުވަސް ކުރިން އެކަމުގެ ނޯޓިސް ޚަޞްމުންނަށް ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތަކުގެ ތާވަލު ކަނޑައެޅުން]
އަންނަނިވި ކަންކަން ފުރިހަމަވުމާއެކު، އެންމެ އަވަސް ތާރީޚެއްގައި ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓު ފުރިހަމަކޮށް ހުށަހެޅުމުން ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ ޗެކްލިސްޓާ ގުޅޭގޮތުން ކޯޓުން ބާއްވާ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމާއެކު، ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގެ މުރާޖަޢާއެއް ކުރުމާއެކު، ވީ އެންމެ އަވަހަކަށް ކޯޓުން އަންނަނިވި ކަންކަން ހަމަޖައްސަންވާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމުގެ އެކި މަރުޙަލާތައް ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތުގެ ތާވަލެއް ކުރިން ކަނޑައަޅާފައިނުވާނަމަ، އަދި އެފަދަ ތާވަލެއް ކަނޑައަޅަންވާނެކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ގޮތުގެ ތާވަލެއް ކަނޑައަޅައި، އަޑުއެހުމާ ގުޅޭގޮތުން ދޭންޖެހޭ އެހެން އިރުޝާދުތައް ދިނުން؛
ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚެއް ނުވަތަ އަޑުއެހުންތައް ފަށާނެ ތާރީޚެއް ކަނޑައެޅުން ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚު ކުރިން ކަނޑައަޅާފައިވާނަމަ، އެ ތާރީޚާމެދު އެންމެ ފަހުގެ ގޮތެއް ނިންމުން؛ އަދި މި މާއްދާގެ ދަށުން ތާވަލެއް ކަނޑައަޅާނަމަ، އަޑުއެހުން ބޭއްވުމުގެ ތާވަލާއި އަޑުއެހުން ބާއްވާނެ ތާރީޚު ނުވަތަ މުއްދަތު ޚަޞްމުންނަށް އެންގުން.
އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތައް ނޫން ޙާލަތްތަކުގައި، ޢާންމު ގޮތެއްގައި އަޑުއެހުން އޮންނަ ތާރީޚުގެ ކުރިން 3 (ތިނެއް) ހަފްތާގެ ނޯޓިހެއް ކޯޓުން ޚަޞްމުންނަށް ދޭންވާނެއެވެ.

[އިރުޝާދުތައް ސާފުކޮށްދިނުމަށް އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުން]
މި ބާބުގެ ދަށުން ދޭ އިރުޝާދުތައް ސާފުކޮށްދިނުމަށް ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގައި އަޑުއެހުމެއް ބާއްވަންޖެހޭ ކަމަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އެފަދަ އަޑުއެހުމެއް ކޯޓަށް ބޭއްވިދާނެއެވެ.

[ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތް ބޭއްވުން]
ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލާ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތްތައް ފެށުމަށްޓަކައި މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަކޮށް ނިމުމުން، އަޑުއެހުންތައް ބާއްވާނެ ތާރީޚު ކަނޑައެޅުމާއެކު އެ ތާރީޚުގައި މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތައް ކޯޓުން ބާއްވަންވާނެއެވެ.

[ކޯޓު އަމުރު]

[ކޯޓު އަމުރަށް އެދުން]
ހިނގަމުންދާ ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން ކޯޓު އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހަޅާނީ ދަޢުވާ ހުށަހެޅިފައިވާ ކޯޓަށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ދަޢުވާ ފުރަތަމަ ހުށަހެޅި ކޯޓަށް އެ ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމަށްފަހު އެ ދަޢުވާ އެހެން ކޯޓަކަށް ބަދަލުކުރެވިފައިވާނަމަ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓު އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހަޅާނީ އެ ދަޢުވާ ބަދަލުކުރެވިފައިވާ ކޯޓަށެވެ.
ކޯޓު އަމުރަކަށް އެދެނީ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ކޯޓު އަމުރަށް އެދި ހުށަހަޅަންވާނީ، އެ ދަޢުވާ ހުށަހެޅޭނެކަމަށް ބެލެވޭ ކޯޓަށެވެ.
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ކޯޓު އަމުރަކަށް އެދެނީ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު ކޯޓުން ފެށުމަށްފަހުގައި ކަމަށްވާނަމަ، ކޯޓު އަމުރަށް އެދި ހުށަހަޅަންވާނީ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ކުރިއަށްގެންދާ ކޯޓަށެވެ.
މި ބާބުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، "އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ކޯޓު އަމުރަކަށް އެދި މި ބާބުގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ފަރާތަށެވެ.
މި ބާބުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި "އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އެމީހަކާ ދެކޮޅަށް ކޯޓު އަމުރެއް ނެރެދިނުމަށް އެދިފައިވާ ފަރާތް ނުވަތަ ކޯޓު އަމުރު ރައްދުވާ ކޮންމެ ފަރާތަކަށެވެ.
މި ބާބުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި "އަމުރަށް އެދޭ ފޯމު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ކޯޓު އަމުރެއް ބޭނުންވާކަމަށް ބަޔާންކޮށް އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ފޯމަށެވެ.

[ކޯޓު އަމުރަށް އެދޭ ފޯމު ފުރިހަމަކުރުން]
ކޯޓު އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހަޅާނީ އެކަމަށްޓަކައި ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ފޯމެއް މެދުވެރިކޮށެވެ.
ކޯޓު އަމުރަށް އެދޭ ފޯމުގައި މަދުވެގެން އަންނަނިވި މަޢުލޫމާތާއި ލިޔެކިޔުން އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތުން ހިމަނަންވާނެއެވެ.
ނެރެދިނުމަށް އެދޭ އަމުރުގެ ބާވަތް؛
އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތް ނުވަތަ ފަރާތްތައް؛
އަމުރަށް އެދޭ ސަބަބުތައް؛
އަމުރު އޮންނަންވީ ގޮތް.
ކޯޓު އަމުރަކަށް އެދޭއިރު، އެ އަމުރާ ގުޅިގެން ހުށަހަޅަންޖެހޭ ހެކި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

[އަމުރަށް އެދޭ ފޯމު ރައްދުކުރުން]
ކޯޓު އަމުރަށް އެދޭ ފޯމު ކޯޓަށް ލިބުމާއެކު، ފޯމާއެކު ހުށަހަޅާފައިވާ އެންމެހައި ލިޔެކިޔުންތަކާއެކު އެ ފޯމު އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތަށް ކޯޓުން ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގައި ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާނަމަ، އަމުރާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގެ މަދުވެގެން 3 (ތިނެއް) ދުވަސް ކުރިން އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތަށް ފޯމު ރައްދުކުރަންވާނެއެވެ.

[އަޑުއެހުމަކާ ނުލައި އަމުރާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުން]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަކާ ނުލައި، ކޯޓު އަމުރަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުމާމެދު ކޯޓަށް ގޮތެއް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
އެދިފައިވާ އަމުރުގައިވާ ކަންކަމަށް ޚަޞްމުން އެއްބަސްވުން؛ ނުވަތަ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަކާ ނުލައި އަމުރާމެދު ކޯޓަށް ފެންނަ ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށް ޚަޞްމުން އެއްބަސްވުން؛ ނުވަތަ އަމުރާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަކީ، މުހިންމުކަމެއް ކަމަށް ކޯޓަށް ނުފެނުން.

[ޣައިރު ޙާޟިރުގައި މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދިޔުމުގެ ބާރު]
ކޯޓު އަމުރަކާ ގުޅިގެން ކޯޓުން އަޑުއެހުމެއް ބާއްވާ ޙާލަތުގައި އެ އަޑުއެހުމަށް އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތުން ނުވަތަ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން ޙާޟިރުނުވިނަމަވެސް، އެއިން ފަރާތެއްގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކޯޓަށް އެ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދެވިދާނެއެވެ.

[އަމުރާމެދު ގޮތެއް ނިންމުން]
މި ޤާނޫނުގައި ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާނަމަ، އަމުރަށް އެދޭ ފޯމު ހުށަހަޅާތާ ގިނަވެގެން 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކޯޓުން އެ އަމުރާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
މި ބާބުގެ ދަށުން ކޯޓުން އަމުރެއް ނެރެދޭ ޙާލަތުގައި އެ އަމުރުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ފަނޑިޔާރު ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
އަމުރަށް އެދުނު ފަރާތާއި އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތް؛
އަމުރުގެ ބާވަތް؛
އަމުރު ބިނާކޮށްފައިވާ ވާޤިޢާ އަދި ޤާނޫނީ ސަބަބުތައް؛
ވަކި މުއްދަތެއްގައި އަމުރު ތަންފީޛުކުރަންޖެހޭނަމަ އެ މުއްދަތު؛
އަމުރުގެ ތަންފީޛީ ބާރު ހިނގާނީ ވަކި މުއްދަތަކަށްނަމަ، އެ މުއްދަތު؛
އެނޫންވެސް އަމުރާގުޅޭ މުހިންމު ކަންކަން.
އެދިފައިވާ އަމުރު ނެރެދެވެން ނެތްކަމަށް ކޯޓުން ނިންމާ ޙާލަތުގައި، އެފަދައިން ކޯޓުން ނިންމި ސަބަބުތަކާއެކު އެ ނިންމުން، އަމުރަށް އެދުނު ފަރާތަށާއި އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތަށާއި ދަޢުވާގެ އެންމެހައި ޚަޞްމުންނަށް، އެ ނިންމުން ނިންމި ތާރީޚުގައި ދޭންވާނެއެވެ.

[އަސާސެއް ނެތި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތައް]
މި ބާބުގެ ދަށުން އަމުރަކަށް އެދިފައިވަނީ އެއްވެސް އަސާސެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްގެން ނޫން ކަމުގައި ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އެކަން ފާހަގަކޮށް، އަމުރަށް އެދޭ ފޯމު ބާޠިލުކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަދަ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅާ ފަރާތަކާމެދު މި ޤާނޫނުގެ 422 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ފިޔަވަޅު އެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ވަގުތީ ފަރުވާއާއި ރައްކާތެރިކަމުގެ އަމުރު]

[ވަގުތީ އަމުރު]
މި ބާބުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި "ވަގުތީ އަމުރު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ކޯޓަށް ހުށަހެޅިފައިވާ ދަޢުވާއެއްގައި ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން ވަގުތީ ފަރުވާއެއް ހޯދައިދިނުމުގެ ގޮތުން ނުވަތަ ވަގުތީ ރައްކާތެރިކަމެއް ހޯދައިދިނުމުގެ ގޮތުން ކޯޓުން ނެރެދޭ ވަގުތީ ފަރުވާގެ އަމުރަށެވެ.
ވަގުތީ އަމުރުގެ ގޮތުގައި އަންނަނިވި ބާވަތުގެ އަމުރުތައް ކޯޓަށް ނެރެދެވިދާނެއެވެ.
ވަކި ކަމެއް ކުރުމަށް އަންގައި ކުރާ ވަގުތީ އަމުރެއް؛
ވަކި ކަމެއް ނުކުރުމަށް އަންގައި ކުރާ ވަގުތީ އަމުރެއް؛
އަންނަނިވި ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ކަމެއް ކުރުމަށް ނެރޭ ވަގުތީ އަމުރެއް؛
ވަކި މުދަލެއް ހިފެހެއްޓުމަށް ނުވަތަ ވަކި ފަރާތެއްގެ ބެލުމުގެ ދަށަށް ގެނައުމަށް ނުވަތަ މުދާ ރައްކާތެރިކަމާއެކު ބެލެހެއްޓުމަށް؛
ވަކި މުދަލެއް ބަލައި ފާސްކުރުމަށް؛
ވަކި މުދަލެއްގެ ސާމްޕަލް ނެގުމަށް؛
ވަކި މުދަލެއްގެ ތަޙުލީލެއް ހެދުމަށް ނުވަތަ އެ މުދަލެއް ހިމެނޭ ތަނެއް ބެލުމަށް؛
ވަކި މުދަލަކީ ފަނާވެދާފަދަ މުދަލެއްނަމަ ނުވަތަ އެނޫންވެސް އެކަށީގެންވާ ސަބަބަކަށްޓަކައި އަވަހަށް ވިއްކާލަންޖެހޭފަދަ މުދަލެއްނަމަ އެ މުދަލެއް ވިއްކާލުމަށް؛
ވަކި މުދަލަކުން ލިބޭ މަންފާ ނުވަތަ އާމްދަނީ ޝަރީޢަތް ނިމެންދެން ކޯޓަށް ދެއްކުމަށް.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ (3) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާފަދަ އަމުރެއް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ގޮތުން ޚަޞްމެއްގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައިވާ ބިމެއް ނުވަތަ ޢިމާރާތަކަށް ވަނުމަށް ހުއްދަކުރާ އަމުރެއް؛
މުދާ ރައްދުކުރުމަށް ކުރާ އަމުރެއް؛
މުދަލުން ތަޞައްރުފުކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ އަމުރެއް؛
މުދާ ބަލައި ފާސްކުރުމަށް ކުރާ އަމުރެއް؛
މުދަލުން ތަޞައްރުފުކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ އަމުރެއް ނިސްބަތްވާ މުދަލެއް ހުރި ތަނެއް ހާމަކުރުމަށް މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމެއްގެ މައްޗަށް ކުރާ އަމުރެއް؛
ދަޢުވާ ފެށުމުގެ ކުރިން ހެކި ހާމަކުރުމަށް އަންގައި ކުރާ އަމުރެއް؛
ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެއް ކަމުގައި ނުވާ ފަރާތަކާ ދެކޮޅަށް ހެކި ހާމަކުރުމަށް ކުރާ އަމުރެއް؛
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ކުރާ ފައިސާ ދެއްކުމުގެ އަމުރެއް.
ވަގުތީ އަމުރެއް މެދުވެރިކޮށް ވަގުތީ ފަރުވާގެ ގޮތުގައި ނަގައިދިނުމަށް އެދޭ ބާވަތުގެ ފަރުވާއެއް މައުޟޫޢީ ދަޢުވާގައި އެދިފައިނުވިނަމަވެސް، އެ ފަރުވާއެއް ވަގުތީ ފަރުވާއެއްގެ ގޮތުގައި ކޯޓަށް ނަގައިދެވިދާނެއެވެ.

[ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދެވޭނެ ވަގުތު]
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ކޮންމެ ވަގުތެއްގައިވެސް މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދަ ވަގުތީ އަމުރަކަށް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ. އެގޮތުން، ދަޢުވާގެ ޝަރީޢަތްތައް ފެށުމުގެ ކުރިން، ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ޙުކުމްކުރުމަށްފަހުގައިވެސް، ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެންގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާހިނދަކު، ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ކޯޓުން ވަގުތީ ފަރުވާގެ އަމުރެއް ނެރެދޭންވާނީ، ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލައަކީ އަވަހަށް ފިޔަވަޅުއަޅަންޖެހޭ ބާވަތުގެ މައްސަލައެއް ނުވަތަ އެ މައްސަލައިގައި ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރުމަކީ އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭކަމެއް ކަމުގައި ވާނަމައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ކޯޓުން އެނޫންގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާހިނދަކު، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭނީ، ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހެޅުމަށްފަހުގައި ނުވަތަ ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން ހުށަހެޅުމަށްފަހުގައެވެ.
އަޑުއެހުންތައް ފެށުމުގެ ކުރިން ކޯޓުން ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރެދީފިނަމަ، މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުންތައް ފެށުމާގުޅޭ އިރުޝާދު ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ. އަދި އެ ތާރީޚުން ފެށިގެން 1 (އެކެއް) މަސްދުވަހަށްވުރެ ދިގުނޫން މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުންތައް ފެށުމަށްޓަކައި ކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ކުރުމަށް ކޯޓުން އިރުޝާދު ދޭންވާނެއެވެ.

[ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދޭނެ ގޮތް]
ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހަޅާނީ އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފޯމު މެދުވެރިކޮށެވެ.
ވަގުތީ އަމުރަށް އެދި ހުށަހަޅާ ފޯމާއެކު، އެ އަމުރު ނެރެދިނުމަށް އެދޭ ސަބަބުތަކަށް ބާރުދޭ ހެކި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ފައިސާއިން ނުވަތަ މުދަލުން މުޢާމަލާތްކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ ވަގުތީ އަމުރަކަށް ނުވަތަ ބަލައި ފާސްކުރުމުގެ ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހަޅަންވާނީ އެފިޑެވިޓް މެދުވެރިކޮށް ހުށަހަޅާ ހެއްކާއެކުގައެވެ. އެނޫން ބާވަތުގެ ވަގުތީ އަމުރަށް އެދެންވާނީ، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން މެދުވެރިކޮށް ހުށަހަޅާ ހެއްކާ އެކުގައެވެ.
އަވަސް މައްސަލައެއްގެ ގޮތުގައި ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދޭނަމަ، އަމުރަށް އެދޭ ފޯމު ހުށަހަޅާއިރު، ކޯޓުން ނެރެދޭންވީ އަމުރުގެ ޢިބާރާތް އޮންނަން އެދޭ ގޮތް ބަޔާންކުރާ ލިޔުމެއް ހިމަނަންވާނެއެވެ. އަދި އެ ލިޔުމުގެ ސޮފްޓް ކޮޕީ، ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
އަދި އަމުރު ރައްދުވާ އެންމެހައި ފަރާތްތަކަށް ބޭނުންވާ ޢަދަދަށް އެ ފޯމާއި ލިޔެކިޔުންތަކުގެ އަސްލު ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތައް ފެށުމުގެ ކުރިން މުދާ ބަލައި ފާސްކުރުމުގެ އަމުރަކަށް އެދުން]
ދަޢުވާއެއްގެ ޝަރީޢަތްތައް ފެށުމުގެ ކުރިން މުދާ ބަލައި ފާސްކުރުމަށް ބޭނުންވާނަމަ، ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާ ފަރާތެއްގެ މުދާ ބަލައި ފާސްކުރުމަށް ބޭނުންވާނަމަ، އެފަދަ އަމުރަކަށް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާފަދަ އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހަޅާއިރު، ބަލައި ފާސްކުރުމަށް އެދޭ މުދަލަކީ ދަޢުވާގެ މައުޟޫޢުގައި ހިމެނޭ ނުވަތަ ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން ކުރިމަތިވެދާނެ ކަމަކާގުޅޭ މުދަލެއްކަން ސާބިތުކޮށްދޭ ހެކި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތަށާއި އަމުރަށް އެދި ހުށަހަޅާ ފަރާތް ފިޔަވައި، އެ ދަޢުވާގައި ހިމެނޭ އެހެން ޚަޞްމުންނަށް އެ އަމުރުގެ ކޮޕީއެއް، ކަމާ ގުޅޭގޮތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ހެއްކާއެކު ފޮނުވަންވާނެއެވެ.

[ފައިސާ ދެއްކުމުގެ ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދުމާގުޅޭ ޢާންމު އުސޫލު]
ފައިސާ ދެއްކުމުގެ ވަގުތީ އަމުރެއް ރައްދުވަނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށްނަމަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އެފަދަ އަމުރަކަށް އެދެވޭނީ، ދަޢުވާއަށް ރައްދުދިނުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދެވިފައިވާ މުއްދަތު ހަމަވުމަށްފަހުގައެވެ.
ފައިސާ ދެއްކުމުގެ އެއް ވަގުތީ އަމުރަށްވުރެ ގިނަ އަމުރަށް އެދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ފައިސާ ދެއްކުމުގެ ވަގުތީ އަމުރެއް ރައްދުވާ ފަރާތުން، އެ އަމުރާ ގުޅޭގޮތުން ކިތާބީ ހެކި ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ކަމުގައިވާނަމަ، ވަގުތީ އަމުރާ ގުޅޭގޮތުން ބާއްވާ އަޑުއެހުން ބޭއްވުމުގެ މަދުވެގެން 3 (ތިނެއް) ދުވަސް ކުރިން އެ ހެއްކެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ވަގުތީ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ކިތާބީ ހެކީގެ ރައްދުގައި، އެ އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތުން ހެކި ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ކަމުގައިވާނަމަ، ވަގުތީ އަމުރާ ގުޅޭގޮތުން ބާއްވާ އަޑުއެހުން ބޭއްވުމުގެ މަދުވެގެން 3 (ތިނެއް) ދުވަސް ކުރިން އެ ހެއްކެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ހެއްކަކީ، ކޯޓަށް ކުރިން ހުށަހަޅާފައިވާ ކިތާބީ ހެއްކެއްނަމަ އެ ހެއްކެއް އަލުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުން މި މާއްދާ ލާޒިމެއް ނުކުރެއެވެ.
ފައިސާ ދެއްކުމުގެ ވަގުތީ އަމުރެއްގައި އެ ފައިސާއެއް އެކީ އެއްފަހަރާ ދެއްކުމުގެ ނުވަތަ އެކި ފަހަރު މަތިން ބަހާލައިގެން ދެއްކުމަށް ކޯޓަށް އެންގިދާނެއެވެ.

[ފައިސާ ދެއްކުމުގެ ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރެދިނުމުގައި ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ކަންކަން]
ފައިސާ ދެއްކުމުގެ ވަގުތީ އަމުރެއް ކޯޓުން ނެރެދޭންވާނީ އެ ހުށަހެޅުމާ ގުޅޭގޮތުން އަންނަނިވި ޝަރުޠުތަކުގެ ތެރެއިން ޝަރުޠެއް ފުރިހަމަވާނަމައެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ދިނުމަށް ނުވަތަ އެނޫންވެސް ޚަރަދެއް ދިނުމަށް ވަގުތީ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން ޒިންމާވާނެކަމަށް އެފަރާތުން ކޯޓުގައި އެއްބަސްވެފައިވުން؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބިފައިވާ ގެއްލުމުގެ ބަދަލަކަށް ނުވަތަ ދޭންޖެހޭ ޚަރަދުގެ ބަދަލަކަށް ވަގުތީ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން ޒިންމާވާންޖެހޭނެ ކަމުގައި ކަނޑައަޅައި، އެ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނުވަތަ ޚަރަދުގެ ބަދަލު ހިސާބުކުރުމަށް އަންގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް އޮތުން؛
ދެ ފަރާތެއް ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތްތަކެއްގެ މައްޗަށް ދަޢުވާލިބޭ މައްސަލަތަކުގައި، ވަގުތީ އަމުރު ރައްދުވަނީ އޭގެ ތެރެއިން އެއް ފަރާތަށްނަމަ ނުވަތަ އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތްތަކަކަށްނަމަ، އަންނަނިވި ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވުން؛
ދަޢުވާގެ ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށް ފަހުގައި ދަޢުވާލިބޭ ކޮންމެވެސް އެއް ފަރާތެއްގެ ކިބައިން ގިނަ ޢަދަދެއްގެ ފައިސާ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބިދާނެކަމަށް ކޯޓަށް ބުރަވެވުން؛ ނުވަތަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތްތަކަކީ ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން އިންޝުއަރކޮށްފައިވާ ފަރާތްތަކަކަށްވުން ނުވަތަ އެފަރާތްތަކަކީ އިންޝުއަރެންސް ވިޔަފާރިކުރާ ފަރާތްތައް ކަމުގައިވުން.
ވަގުތީ އަމުރެއްގެ ދަށުން ނަގައިދޭންވާނީ، މައްސަލައިގެ ޙުކުމުގައި ނަގައިދެވިދާނެކަމަށް ބެލެވޭ ޖުމްލަ ޢަދަދާ އަޅާބަލާއިރު، އެ ޢަދަދަށްވުރެ ބޮޑުނުވާނޭހެން، އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއްގެ ފައިސާއެވެ.
ވަގުތީ އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތުން އެ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތަށް އަދާކުރަންޖެހޭ ފައިސާއެއް އޮތްނަމަ، އެ ފައިސާއެއް އަޅައިކެނޑުމަށާއި، ރައްދު ދަޢުވާއަށާއި، ގެއްލުން ކުޑަކުރުމުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ވެފައިވާ އިހުމާލަށް، ވަގުތީ އަމުރު ނެރެދިނުމުގައި ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.

[ފައިސާ ދެއްކުމުގެ ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރޭ ކޯޓަށް ލިބިދޭ ބާރުތައް]
ފައިސާ ދެއްކުމުގެ ވަގުތީ އަމުރެއް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ނެރެފައިވާނަމަ، ނުވަތަ އެފަދަ އަމުރަކާ އެއްގޮތަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދައްކާފައިވާނަމަ، ނުވަތަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާގެ މިންވަރެއް އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި ދައްކާފައިވާނަމަ، ފައިސާ ދެއްކުމުގެ ވަގުތީ އަމުރުގައިވާ ފައިސާގެ މިންވަރަށް އުނިއިތުރު ގެނައުމަށް އެންގުމުގެ ބާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓަށް ލިބޭ ބާރުތަކުގެ ތެރޭގައި، ފައިސާ އެކުގައި ނުވަތަ އެއިން ބައެއް އަލުން ދެއްކުމަށް، ނުވަތަ ފައިސާ ދެއްކުމުގެ ވަގުތީ އަމުރު ބަދަލުކުރުމާއި ބާޠިލުކުރުމަށް، ނުވަތަ އެފަދަ އަމުރެއްގެ ދަށުން ފައިސާ ލިބިފައިވާ ފަރާތުން އެ ފައިސާ އެކުގައި ނުވަތަ އެ ފައިސާއިން ބައެއް، ފައިސާ ދެއްކި ފަރާތަށް އަނބުރާ ދިނުމަށް އަމުރުކުރުން ހިމެނެއެވެ.
ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެއްގެ ފަރާތުން އަމުރަކަށް އެދިފައިނުވިނަމަވެސް، ދަޢުވާ ނުވަތަ ދަޢުވާއިން ބައެއް ބާޠިލުކުރާ ވަގުތު، މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓަށް އަމުރެއް ނެރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޮށްފައިވާ އަމުރަކާ އެއްގޮތަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދައްކާފައިވާ ޙާލަތުގައި، އެ ޢަދަދަކީ ދަޢުވާގެ ޙުކުމުގައި އެފަރާތުން ޒިންމާވާންޖެހޭ ކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ޢަދަދަށްވުރެ އިތުރު ޢަދަދެއްނަމަ، އިތުރަށް ދައްކާފައިވާ ޢަދަދަށް ފައިސާ ދެއްކި ދުވަހުން ފެށިގެން އިންޓްރެސްޓް ނަގައިދިނުމަށް ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.

[ދަޢުވާ ފަސްކުރެވޭ ޙާލަތުގައި ވަގުތީ އަމުރު ތަންފީޛުނުވުން]
މުޢާމަލާތްކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ ވަގުތީ އަމުރެއް ފިޔަވައި، އެނޫން ބާވަތެއްގެ ވަގުތީ އަމުރެއް ކޯޓުން ނެރެފައިވާނަމަ، އަދި ދަޢުވާގެ ޚަޞްމުން އެއްބަސްވެގެން ދަޢުވާ ފަސްކުރާ ފަސްކުރުން ފިޔަވައި، އެނޫން ގޮތަކުން ދަޢުވާ ފަސްކުރެވިފައިވާނަމަ، ދަޢުވާ ފަސްކުރެވުނު ނަމަވެސް، ވަގުތީ އަމުރު ތަންފީޛުކުރެވޭނެ ކަމުގައި ކޯޓުން ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު، ދަޢުވާ ފަސްކުރުމާއެކު ވަގުތީ އަމުރުގެ ތަންފީޛީ ބާރު ނެތިގެންދާނެއެވެ.

[ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރާ ޙާލަތުގައި ވަގުތީ އަމުރު ތަންފީޛުނުވުން]
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދައްކަންޖެހޭ ފީ ދައްކާފައިނުވާތީ ކޯޓުން ދަޢުވާއެއް ބާޠިލުކުރާ ޙާލަތުގައި، އެ ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން ކޯޓުން ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރެފައިވާނަމަ، މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތުގައި ފިޔަވައި، ދަޢުވާ ކޯޓުން ބާޠިލުކުރާ ދުވަހުން ފެށިގެން 14 (ސާދަ) ދުވަސް ހަމަވާ ތާރީޚުގައި އެ ވަގުތީ އަމުރެއްގެ ތަންފީޛީ ބާރު ނެތިގެންދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތު ހަމަވުމުގެ ކުރިން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އަލުން ކޯޓަށް ދަޢުވާ ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ، އެނޫން ގޮތަކަށް ކޯޓުން ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު، ވަގުތީ އަމުރާގުޅޭ އަޑުއެހުން ބޭއްވުމާ ހަމައަށް ވަގުތީ އަމުރުގެ ތަންފީޛީ ބާރު ދެމިއޮންނާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތަކަށް ސެކިއުރިޓީއެއް ނެގުން]
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތަކަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ކިބައިން ސެކިއުރިޓީއެއް ބެހެއްޓުމަށް އަންގައި ކުރާ އަމުރެއް ނެރެދިނުމަށް އެދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތަކަށް ސެކިއުރިޓީއެއް ބެހެއްޓުމަށް އަންގާ އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމާއެކު، އެ ހުށަހެޅުމަކަށް ބާރުދޭ ހެކި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތަކަށް ސެކިއުރިޓީއެއް ބެހެއްޓުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުރާ އަމުރުގައި، ސެކިއުރިޓީގެ ޢަދަދާއި، ސެކިއުރިޓީ ދައްކާނެ ގޮތާއި ވަގުތު ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތަކަށް ސެކިއުރިޓީއެއް ބެހެއްޓުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އެންގޭނީ، މައްސަލައިގެ ވަށައިގެންވާ ކަންކަމަށް ބަލާއިރު އެފަދަ އަމުރެއް ކުރުމަކީ ޢަދުލުވެރި ގޮތެއްކަމުގައި ކޯޓަށް ބުރަވެވޭނަމަ، އަދި މި މާއްދާގެ (ބ) ގައި ބަޔާންކުރާ ޝަރުޠުތަކުގެ ތެރެއިން ޝަރުޠެއް ފުރިހަމަވާ ޙާލަތުގައި ނުވަތަ އެފަދަ ސެކިއުރިޓީއެއް ނެގުމަށް އެހެން ޤާނޫނަކުން ކޯޓަށް ލާޒިމުކޮށްފައިވާނަމައެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތަކަށް ސެކިއުރިޓީއެއް ބެހެއްޓުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އެންގޭނީ އަންނަނިވި ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވާނަމައެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ޢާންމުކޮށް ދިރިއުޅެނީ ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރުގައިކަމަށްވުން؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަކީ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞަކަށްވެފައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކުރަންޖެހުނު ޚަރަދުތައް ދެއްކުމަށް އަމުރުކޮށްފިނަމަ، އެ ޚަރަދުގެ ފައިސާ އެ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞަށް ނުދެއްކޭނެ ކަމުގައި ޤަބޫލުކުރެވޭ ސަބަބުތަކެއް ހުރުން؛
ދަޢުވާގެ އަޑުއެހުންތައް ފެށުމަށްފަހު، އެ ދަޢުވާގެ ނަތީޖާއިން ބަރީޢަވުމުގެ ބޭނުމުގައި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެފަރާތުގެ އެޑްރެސް ބަދަލުކޮށްފައިވުން؛
ދަޢުވާ ފޯމުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ އެޑްރެސް ބަޔާންކޮށްފައި ނެތުން، ނުވަތަ ރަނގަޅު ނޫން އެޑްރެހެއް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުން؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާކޮށްފައިވަނީ ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ފައިދާއަށް ކަމުގައިވެފައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކުރަންޖެހުނު ޚަރަދުތައް ދެއްކުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އަމުރުކޮށްފިނަމަ، އެ ޚަރަދުގެ ފައިސާ އެފަރާތަށް ނުދެއްކޭނެ ކަމުގައި ޤަބޫލުކުރެވޭ ސަބަބުތަކެއް ހުރުން؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މުދަލާމެދު އެފަރާތުން އަޅާފައިވާ ފިޔަވަޅުތަކަކީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކުރަންޖެހުނު ޚަރަދުތައް ދެއްކުމަށް އެފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުރާ އަމުރެއް ތަންފީޛުކުރުމަށް ދަތިވާފަދަ ފިޔަވަޅުތަކަކަށްވުން.

[ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުން]

[ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުމުގެ ޙައްޤު]
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ބޭނުންވެއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެފަރާތުން ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާ އެކުގައި ނުވަތަ އެ ދަޢުވާއިން ބައެއް އަނބުރާ ގެނެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ދަޢުވާ ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ބައެއް އަނބުރާ ގެނައުމަށްޓަކައި ކޯޓުގެ ހުއްދައެއް ހޯދަންވާނެއެވެ.
އެ ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރެފައިވުން؛
އެ ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން ދަޢުވާގެ ޚަޞްމަކު ވަކި ކަމަކަށް ކޯޓުގައި އެއްބަސްވެފައިވުން؛
ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެންނަން ބޭނުންވާ ތާރީޚުގެ ކުރިއަށް އޮތް 1 (އެކެއް) މަސްދުވަހުގެ މުއްދަތުގައި މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވުން.
ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އެހާތަނަށް އެއްވެސް ފައިސާއެއް ލިބިފައިވާނަމަ، އެ ދަޢުވާއެއް އަނބުރާ ގެނެވޭނީ، ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ރުހުން ލިޔުމުން ލިބިއްޖެނަމަ، ނުވަތަ ކޯޓުން އެކަމަށް ހުއްދަދީފިނަމައެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތްތައް ހިމެނޭ ދަޢުވާތަކުގައި، އެ އެންމެހައި ފަރާތްތަކެއްގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާ ނުވަތަ އޭގެ ތެރެއިން ބައެއް ފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާ އެކުގައި ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ބައެއް، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އަނބުރާ ގެނެވިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތްތައް ހިމެނޭ ދަޢުވާތަކުގައި، ދަޢުވާކުރާ އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނެވޭނީ، ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުމާމެދު އޭނާ ފިޔަވައި ދެންތިބި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތްތަކުގެ ރުހުން ލިޔުމުން ލިބިއްޖެނަމަ، ނުވަތަ ކޯޓުން އެކަމަށް ހުއްދަ ދީފިނަމައެވެ.

[ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުމުގެ އިޖުރާއަތު]
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާއެއް އެކުގައި ނުވަތަ ދަޢުވާއިން ބައެއް އަނބުރާ ގެނައުމަށް އެދޭނަމަ، ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުމަށް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އަދި ދަޢުވާގެ އެހެން ޚަޞްމުންނަށް އެ ހުށަހެޅުމުގެ ކޮޕީއެއް ކޯޓުން ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުމަށްޓަކައި، ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެއްގެ ރުހުން ހޯދަންޖެހޭ ޙާލަތުގައި، އެ ރުހުން ލިބިފައިވާކަމުގެ ލިޔުން މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކާއެކު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތްތައް ހިމެނޭ ދަޢުވާތަކުގައި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އަނބުރާ ގެންނަނީ އޭގެ ތެރެއިން ކޮން ފަރާތަކާ ދެކޮޅަށް ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާއެއްކަން، މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެންނަން ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުން ބާޠިލުކުރަން އެދުން]
މި ޤާނޫނުގެ 253 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުމަށް ހުށަހަޅާ ޙާލަތުގައި، އެފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުން ބާޠިލުކޮށްދިނުމަށް އެދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުމުގެ ހުށަހެޅުމެއް ބާޠިލުކުރުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެދޭނަމަ، ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެންނަކަމުގެ ލިޔުން އެފަރާތަށް ލިބޭތާ 28 (އަށާވީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ހުށަހެޅުން ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

[ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުމަށް ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުން ކޯޓުގެ ހުއްދައަކާ ނުލައި ތަންފީޛުވުން]
ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެންނަކަމުގެ ލިޔުން މި ޤާނޫނުގެ 253 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިބޭ ތާރީޚުގައި ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައީކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، މައްސަލަ މުޅިން ނިމުނީ ކަމުގައި ބެލެވޭނީ މި ޤާނޫނުގެ 254 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތު ހަމަވާ ތާރީޚުގައެވެ.
މި ބާބުގެ ދަށުން ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައިނަމަވެސް، ދަޢުވާކުރުމުގެ ސަބަބުން ޚަޞްމުން ކުރަންޖެހުނު ޚަރަދާގުޅޭ މައްސަލައަށް ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅައިދިނުމަކަށް މި ބާބުގައިވާ އެއްވެސް މާއްދާއެއް ހުރަހެއްނާޅައެވެ.

[ދަޢުވާކުރުމުގެ ސަބަބުން ކުރަންޖެހުނު ޚަރަދަށް ޒިންމާވުން]
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނެސްފިނަމަ، އޭނާ ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާގެ ސަބަބުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެހާތަނަށް ނުވަތަ އެ ތާރީޚުގެ ކުރިން ކުރަންޖެހުނު ޚަރަދުތަކަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ޒިންމާވާންޖެހޭނެއެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އަނބުރާ ގެންނަން އެދެނީ ދަޢުވާގެ ބައެއް ކަމުގައިވާނަމަ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޒިންމާވާންޖެހޭނީ ހަމައެކަނި އަނބުރާ ގެންނަ ބަޔަކާ ގުޅިގެން ހިނގާފައިވާ ޚަރަދުތަކަށެވެ. އަދި އެ ޙާލަތުގައި، ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދައްކަންޖެހޭ ޚަރަދުތައް ބަލައި ވަޒަންކުރާނީ، މުޅި ދަޢުވާ އެކުގައި ބަލައި ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށްފަހުގައެވެ.
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ކުރިއަށްގެންދާ މައްސަލަތަކުގެ މައްޗަކަށް މި މާއްދާއެއް ނުހިނގާނެއެވެ.

[ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުމަށްފަހު އަލުން މައްސަލަ ހުށަހެޅުން]
މި ޤާނޫނުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި، ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުމަށްފަހު އަލުން އެ ދަޢުވާ ލިބުނު ފަރާތުގެ މައްޗަށް ދަޢުވާއެއް ކުރާނަމަ، އެކަމަށްޓަކައި ކޯޓުގެ ހުއްދަ ހޯދަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާއަށް ޖަވާބުދާރީވުމަށް ފަހުގައި ކަމަށްވުން؛
އަލުން ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ދަޢުވާ އެމައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ވާޤިޢާތަކާއި އަނބުރާ ގެނައި ދަޢުވާ ބިނާވެފައިވާ ވާޤިޢާތައް އެއްގޮތްވުން ނުވަތަ ދެ ދަޢުވާގެ ވާޤިޢާތަކަކީ ދާދި އެއްގޮތް ވާޤިޢާތަކަކަށްވުން.

[ދަޢުވާގެ ބައެއް އަނބުރާ ގެންނަ ޙާލަތުގައި ޚަރަދުގެ މައްސަލަ މަޑުޖައްސާލުން]
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާގެ ބައެއް އަނބުރާ ގެނައުމުގެ ސަބަބުން މި ޤާނޫނުގެ 256 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އެފަރާތުން ޒިންމާވާންޖެހޭ ޙާލަތުގައި، އެ ޚަރަދު ދެއްކުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ކޯޓުން އަންގާފައިވާ ތާރީޚުން ފެށިގެން، ނުވަތަ އެ ޚަރަދުގެ މިންވަރާ ގުޅޭގޮތުން ދަޢުވާގެ ޚަޞްމުން އެއްބަސްވި ތާރީޚުން ފެށިގެން 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެ ޚަރަދު ދައްކާފައިނުވާނަމަ، އެފަރާތުން ދައްކަންޖެހިފައިވާ ޚަރަދު ދައްކަންދެން އެ ދަޢުވާއިން ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށް ނިންމާފައިވާ ބައިތަކާގުޅޭ މައްސަލަ ކުރިއަށް ނުގެންގޮސް މަޑުޖައްސާލެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދިޔުން މަޑުޖައްސާލުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅިގެން އަޑުއެހުމަކާ ނުލައި ކޯޓަށް އެކަމާމެދު ގޮތެއް ނިންމިދާނެއެވެ.

[ޙުކުމް]

[ޙުކުމްކުރުން]
މަދަނީ މައްސަލައެއްގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތައް ނިމުމާއެކު، ވަގުތުން ނުވަތަ ވީ އެންމެ އަވަހަކަށް އެ މައްސަލައިގެ ޙުކުމް ކުރަންވާނެއެވެ.
މައްސަލައެއްގެ އަޑުއެހުންތައް ނިމުމާއެކު ވަގުތުން ޙުކުމް ނުކުރާނަމަ، ޙުކުމް ކުރާނެ ތާރީޚެއް، ޝަރީޢަތުގެ އެންމެ ފަހު އަޑުއެހުމުގައި ޚަޞްމުންނަށް އަންގަންވާނެއެވެ. ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުމުގައި ޙުކުމްކުރާނެ ތާރީޚެއް ކަނޑައެޅެން ނެތްނަމަ، އެ އަޑުއެހުން ބާއްވާތާ 3 (ތިނެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރާނެ ތާރީޚެއް ކަނޑައަޅައި، ޚަޞްމުންނަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކަނޑައަޅާ ތާރީޚަކީ، ޝަރީޢަތުގެ ފަހު އަޑުއެހުން ބާއްވާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 30 (ތިރީސް) ދުވަހުގެ މުއްދަތަށްވުރެ ފަހުގެ ތާރީޚެއް ކަމުގައި ވެގެންނުވާނެއެވެ.

[ޙުކުމް އިއްވުން]
މި ޤާނޫނުގައި ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާހިނދަކު، މަދަނީ ކޮންމެ މައްސަލައެއްގައި ކޯޓުން ޙުކުމްކުރަންވާނީ، މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން މައްސަލައިގެ ފުރިހަމަ ޝަރީޢަތެއް ހިންގުމަށްފަހު، ހުށަހެޅިފައިވާ ދަޢުވާއަށާއި ދިފާޢަށާއި، ހުށަހެޅުނު ހެއްކަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަށްފަހު، ހުޅުވާލެވިފައިވާ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމެއްގައެވެ.
ޙުކުމްކުރުމުގެ މަޖިލީހުގައި ފަނޑިޔާރު އިއްވާ ޙުކުމަކީ ލިޔެ ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއްނަމަ، މުޅި ޙުކުމް އެކުގައި އިއްވުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެ ޙުކުމް އިއްވުމަށްފަހު، މުޅި ޙުކުމުގެ އަސްލު، ވަގުތުން ޚަޞްމުންނަށް ދޭންވާނެއެވެ.

[ޙުކުމެއްގައި ފުރިހަމަވާންޖެހޭ މައިގަނޑު ކަންކަން]
މަދަނީ މައްސަލައަކާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައަޅައި ކުރާ ޙުކުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ފުރިހަމަވާންވާނެއެވެ.
އެ ޙުކުމް އިއްވި ފަނޑިޔާރުގެ ނަމާއި ސޮއި އަދި މަޤާމު ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުން؛
ޙުކުމްކުރި ތާރީޚު ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުން؛
ކޯޓުގެ ސިއްކަ ޖަހާފައި އޮތުން؛
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރެވޭ ތާރީޚަކީ ޙުކުމްކުރި ތާރީޚު ކަމުގައިނުވާނަމަ، އެފަދައިން ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރެވޭނެ ތާރީޚެއް ހިމަނާފައި އޮތުން؛
ޙުކުމަށް ފަނޑިޔާރު ރުޖޫޢަވި ސަބަބުތައް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (5) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ ތަފްޞީލުތައް ޙުކުމުގައި ހިމަނާއިރު، ދަޢުވާގައި ވަކި ކަމެއް ހިނގި ގޮތާމެދު ސުވާލު އުފައްދާފައިވާނަމަ، އަދި އެކަންކަމާގުޅޭ ވަކިވަކި ޤާނޫނީ ސުވާލު އުފައްދާފައިވާނަމަ، އެއިން ކޮންމެ ކަމަކަށް ގޮތެއް ކަނޑައަޅާފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.

[ފައިސާ ދެއްކުމަށް ކަނޑައަޅައި ކުރާ ޙުކުމް]
ކޯޓުން ކުރާ ޙުކުމެއްގައި، ފައިސާ ދެއްކުމަށް ކަނޑައަޅާނަމަ، އެ ޙުކުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
ދައްކަންޖެހޭ ޖުމްލަ ފައިސާގެ ޢަދަދު؛
ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭ ފަރާތް؛
ފައިސާ ލިބެންޖެހޭ ފަރާތް؛
ފައިސާ ދައްކަން ފަށަންޖެހޭ ތާރީޚު؛
ފައިސާ ދައްކާ ޚަލާޞްކޮށް ނިންމަންޖެހޭ ތާރީޚު.
ފައިސާ ދެއްކުމަށް ކަނޑައަޅައި ކުރާ ޙުކުމެއްގައި، އިންސްޓޯލްމަންޓަށް ބަހާލައިގެން ފައިސާ ދެއްކުމަށް ލާޒިމުކޮށްފައިވާނަމަ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމުގެ އިތުރުން، އެ ޙުކުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
ކޮންމެ އިންސްޓޯލްމަންޓެއްގައި ދައްކަންޖެހޭ ޢަދަދު؛
ކޮންމެ އިންސްޓޯލްމަންޓެއް ދައްކަންޖެހޭ ތާރީޚު.
ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން ރައްދު ދަޢުވާއެއް ނުވަތަ އިތުރު ދަޢުވާއެއް ކުރުމުގެ ހުއްދަ ކޯޓުން ދީފައިވާ ޙާލަތެއްގައި، އެ ދަޢުވާގެ ޙުކުމް ކުރުމުގައި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށާއި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިބެންޖެހޭ ފައިސާ ޙުކުމުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. އަދި ދެފަރާތުން ދައްކަންޖެހޭ ޢަދަދު އަޅައިކެނޑުމަށްފަހު ބާކީ ދައްކަންޖެހޭ ޢަދަދު ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.

[ޙުކުމުގެ ތަންފީޛީ ބާރު ހިނގާ ވަގުތު]
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާހިނދަކު، ނުވަތަ ޙުކުމްކުރި ކޯޓުން އެނޫން ގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު، ޙުކުމުގެ ތަންފީޛީ ބާރު، އެ ޙުކުމް ކުރި ތާރީޚުގައި ހިނގަން ފަށާނެއެވެ. ޙުކުމުގައި އެ ޙުކުމުގެ ތަންފީޛީ ބާރު ހިނގާނެކަމަށް ބަޔާންކުރަނީ އެހެން ތާރީޚެއް ކަމަށްވާނަމަ، އެ ޙުކުމުގެ ތަންފީޛީ ބާރު ހިނގަން ފަށާނީ، އެ ތާރީޚަކުން ފެށިގެންނެވެ.
ޙުކުމް ކުރި ކޯޓަކީ ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގެ ކޯޓެއްނަމަ، އަދި ޙުކުމަކީ ވަގުތީ ފަރުވާގެ ޙުކުމެއް ނުވަތަ ނިންމުމެއް ނުވަތަ އަމުރެއް ކަމުގައިނުވާނަމަ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން އެ ޙުކުމުގެ ނުވަތަ ނިންމުމުގެ ނުވަތަ އަމުރުގެ ތަންފީޛީ ބާރު ހިނގަން ފަށާނީ އަރަނިވެރިޔާގެ ފަރާތުން އެކަށީގެންވާ ސެކިއުރިޓީއެއް ބަހައްޓާ ޙާލަތުގައެވެ.
އަރަނިވެރިޔާގެ ފަރާތުން ސެކިއުރިޓީއެއް ބަހައްޓާފައިނުވާ ޙާލަތުގައި، ދަރަނިވެރިޔާގެ ފަރާތުން އެކަށީގެންވާ ސެކިއުރިޓީއެއް ބަހައްޓާފައިވާނަމަ، ޙުކުމުގެ ތަންފީޛީ ބާރު ފަސްކުރެވިގެންދާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާ ނުވަތަ އަރަނިވެރިޔާއާއި، މި ދެ ފަރާތަށްވެސް އެކަށީގެންވާ ސެކިއުރިޓީއެއް ހުށަހެޅެން ނެތް ޙާލަތެއްގައި، ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުގެ ނިންމުން މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން ތަންފީޛުކުރެވޭނެއެވެ.

[ޙުކުމް ނުވަތަ އަމުރު ތަންފީޛުކޮށް ނިންމަންޖެހޭ ތާރީޚު]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ފިޔަވައި، ފައިސާގެ ޢަދަދެއް ދެއްކުމަށް ކޯޓުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް، އެ ޙުކުމެއް ކުރާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ތަންފީޛުކޮށް ނިންމަންވާނެއެވެ.
ޙުކުމް ނުވަތަ އަމުރު ތަންފީޛުކޮށް ނިންމަންޖެހޭ ވަކި ތާރީޚެއް އެ ޙުކުމުގައި ނުވަތަ އަމުރުގައި ކަނޑައަޅާފައިވުން (އިންސްޓޯލްމަންޓުތަކަކަށް ބަހާލައިގެން ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭނަމަ އެކަން ހިމެނޭގޮތުން)؛ ނުވަތަ ޙުކުމް ނުވަތަ އަމުރު ތަންފީޛުކޮށް ނިންމަންޖެހޭ ވަކި ތާރީޚެއް އެހެން ޤާނޫނެއްގައި ކަނޑައަޅާފައިވުން؛ ނުވަތަ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން ކޯޓުން ފަސްކޮށްފައިވުން.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ޙުކުމް ތަންފީޛުކޮށް ނިންމަން ލާޒިމުވާ ތާރީޚުގެ ތެރޭގައި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާނަމަ، އެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުމަށް ނިންމި ނިންމުމުގެ މައްޗަށްވެސް އެ ތާރީޚު ހިނގާނެއެވެ.

[ކޮންމެ ކަމަކާމެދު ނިންމާ ނިންމުން ބަޔާންކުރުން]
ދަޢުވާއެއްގައި، އެއް ކަމަކަށްވުރެ ގިނަ ކަންކަން ހިމެނޭނަމަ، މައްސަލައިގެ ޙުކުމް ކުރުމުގައި، އެއިން ކޮންމެ ކަމަކަށް ގޮތެއް ކަނޑައަޅާފައި އޮންނަންވާނެއެވެ. އަދި، އެއިން ކޮންމެ ނިންމުމަކަށް ފަނޑިޔާރު ވާސިލުވި ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ. އަދި އެއްވެސް ޙާލެއްގައި، އެއް ކަމަކަށްވުރެ ގިނަ ކަންކަން ހިމެނޭ ދަޢުވާއެއްގައި، އެ ދަޢުވާއެއްގެ އެންމެ ނުކުތާއަކަށް ބިނާކޮށް ކޯޓުން ނިންމުމެއް ނިންމައިގެންނުވާނެއެވެ.

[ޙުކުމުގައިވާ ލިޔުމުގެ ނުވަތަ މަޢުލޫމާތުގެ ކުށް އިޞްލާޙުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު]
ކޯޓުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއްގައި ލިޔުމުގެ ކުށެއް ނުވަތަ މަޢުލޫމާތުގެ ކުށެއް އެކުލެވިގެންވާނަމަ، ކޯޓުން އަމިއްލައަށް އިސްނަގައިގެން ނުވަތަ ޚަޞްމަކު އެކަމަށް އެދި ހުށަހެޅުމުން، މައްސަލައިގެ ޙުކުމް ކުރާތާ 7 (ހަތެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، އެ ޙުކުމް އިޞްލާޙުކުރަންވާނެއެވެ.
އެގޮތުން، ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމުގައި މައްސަލަ އެކުލެވޭ ބައިތަކާއި އެ ޙުކުމަށް ގެންނަންޖެހޭކަމަށް ފެންނަ އިޞްލާޙުތައް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ޙުކުމެއް އިޞްލާޙުކުރުމަށް ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކީ ކޯޓަށް ބަލައިގަނެވޭ ހުށަހެޅުމެއްނަމަ ނުވަތަ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް އޮވެގެން ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުމެއްނަމަ، އެ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅޭގޮތުން އަނެއް ޚަޞްމު ޖަވާބުދާރީވުމަށްޓަކައި ކޯޓުން އަނެއް ޚަޞްމަށް އެ ހުށަހެޅުން ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
ޙުކުމް އިޞްލާޙުކުރުމަށް އެދި ހުށަހެޅުނު ކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެ ޙުކުމުގެ ޤާނޫނީ ނަތީޖާ ނުވަތަ އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން ފަސްވެގެންނެއް ނުދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ކޯޓުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމުގައިވާ އިމްލާ ކުށް ނުވަތަ ހިސާބުކުރުމުގެ ކުށް އިޞްލާޙުކުރުމަށްޓަކައި ޚަޞްމުންގެ ބަހެއް ހޯދާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.
ޙުކުމެއް އިޞްލާޙުކުރުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކާމެދު ކޯޓުން ނިންމާ ނިންމުމަކީ އެކަމާމެދު ސުވާލު އުފެއްދޭނެ ނިންމުމެއް ނޫނެވެ.
އިޞްލާޙުކުރެވޭ ޙުކުމް، އެންމެހައި ޚަޞްމުންނަށް ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތުތައް ހިނގާނީ މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 7 (ހަތެއް) ދުވަހުގެ ނިޔަލަށެވެ.
ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު އިޞްލާޙުކުރުމުގައިވެސް ޢަމަލުކުރަންވާނީ، މި މާއްދާގައިވާ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށެވެ.

[ޙުކުމްކުރި ކޯޓުން ޙުކުމް މުރާޖަޢާނުކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ ހަތާވީސްވަނަ ބާބު "ނިހާއީ ޙުކުމް މުރާޖަޢާކުރެވޭނެ އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތައް" ގެ ދަށުން ހުއްދަކޮށްފައިވާ ޚާއްޞަ އިސްތިސްނާ ޙާލަތުގައި މެނުވީ، މައްސަލައެއްގައި ޙުކުމް ކުރި ކޯޓުން، އެ ޙުކުމް މުރާޖަޢާކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.

[އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު ބަޔާންކޮށްދިނުން]
ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުކުރުމަށް ޤާނޫނީ ވަކީލަކު ކަނޑައަޅާފައިނުވާ ޙާލަތުގައި، ކޯޓުން މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރުމަށްފަހު، އެ ޙުކުމް އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު އެ ޚަޞްމަށް ލިބިގެންވާ ކަމާއި، އިސްތިއުނާފުކުރެވޭނެ ކޯޓާއި، އިސްތިއުނާފުކުރަންޖެހޭ ވަގުތު ޚަޞްމުންނަށް ސާފުކޮށްދޭންވާނެއެވެ. އަދި އެކަން އެފަދައިން ކޮށްފައިވާކަން ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓު]
ޙުކުމް ކުރުމަށްފަހު، ވީ އެންމެ އަވަހަކަށް އެ މައްސަލައެއްގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓު، ކޯޓުން އެކުލަވާލަންވާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި، އަންނަނިވި މަޢުލޫމާތު ހިމަނަންވާނެއެވެ.
ޤަޟިއްޔާ ނަންބަރު؛
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާއި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ނަމާއި އެޑްރެސް؛
ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުތައް؛
މައްސަލަ ނިމުނު ގޮތް؛
މައްސަލައިގައި ހުށަހެޅުނު އެންމެހައި ބަޔާންތަކާއި ހެކި.
ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި، ރިޕޯޓު ތައްޔާރުކުރި ފަނޑިޔާރުގެ ނަމާއި ސޮއި ހިމަނާފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓު، މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކުރާތާ ގިނަވެގެން 15 (ފަނަރަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކޯޓުން ތައްޔާރުކޮށް، ޚަޞްމުންނަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ޚުލާޞާއެއް، މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކުރާ ދުވަހު ކޯޓުން ތައްޔާރުކޮށް، ޚަޞްމުންނާ ޙަވާލުކުރަންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުން]

[ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު]
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ޢާންމު އުސޫލުން، ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު، ދަޢުވާ ކާމިޔާބުކުރާ ފަރާތަކަށް، އެ ދަޢުވާ ކާމިޔާބުނުވި ފަރާތުގެ ކިބައިން ކޯޓަށް ނަގައިދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ކަނޑައެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
އެއް ޚަޞްމުގެ ފަރާތުން އަނެއް ޚަޞްމަށް ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތައް ދައްކަންޖެހޭކަން ނުވަތަ ނޫންކަން؛
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުގެ ގޮތުގައި ދައްކަންޖެހޭ މިންވަރު؛
އަދި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުގެ ގޮތުގައި ދައްކަންޖެހޭ މިންވަރު ދައްކަންޖެހޭ މުއްދަތު.

[އިސްތިސްނާވާ މައްސަލަތައް]
މި ޤާނޫނުގެ 270 ވަނަ މާއްދާގައި އެހެން ބަޔާންކޮށްފައިވީނަމަވެސް، ޢާއިލާއާބެހޭ މައްސަލަތަކާއި، ތަރިކައިގެ އުސޫލުން މުދާބެހުމާގުޅޭ މައްސަލަތަކުގެ މައްޗަކަށް އެ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ އުސޫލެއް ނުހިނގާނެއެވެ.

[ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރާނެ ކަންކަން]
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުތައް އެއް ޚަޞްމަކު އަނެއް ޚަޞްމަކަށް ދައްކަންޖެހޭކަން ނުވަތަ ނޫންކަން ކަނޑައެޅުމުގައި ކޯޓުން އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމާއި، ދަޢުވާއަށް ދިފާޢު ހުށަހެޅުމާއި، މައްސަލައިގެ ބަޔާންތައް ހުށަހެޅުމުގައި ޢަމަލުކޮށްފައިވާ ގޮތް ހިމެނޭގޮތުން، ޚަޞްމުން އެ މައްސަލައިގައި ޢަމަލުކޮށްފައިވާ ގޮތް؛
ޚަޞްމަކަށް މުޅި މައްސަލަ ކާމިޔާބުނުވި ކަމުގައިވީނަމަވެސް، ދަޢުވާގެ ބައެއް ކާމިޔާބުވެފައިވުން؛
މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް އެއްވެސް ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ އެކަން؛
ހުށަހެޅިފައިވާ ދަޢުވާ ހުރިހާ ޚަޞްމުންނަށްވެސް މުހިންމުވާ މިންވަރު؛
މައްސަލައިގެ އުނދަގޫކަމާއި، މައްސަލައިގައި ނަގާފައިވާ ޤާނޫނީ ސުވާލުތަކުގެ މުހިންމުކަން؛
މައްސަލައަށް ހޭދަވި ވަގުތު؛
މައްސަލައަކީ މުދަލެއް ހިމެނޭ މައްސަލައެއްނަމަ އެ މުދަލުގެ އަގު؛
މައްސަލައިގައި ޚަޞްމަކު ޢަމަލުކޮށްފައިވާ ގޮތުން، ޝަރީޢަތް ހިންގުން ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާތައް ފުރިހަމަކުރުމުގައި އެއްވެސް ލަސްވުމެއް މެދުވެރިވެފައިވާނަމަ އެކަން؛
އެނޫންވެސް މައްސަލައިގެ ވަށައިގެންވާ އެފަދަ އެންމެހައި ކަންކަން.
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ދެއްކުމަށް ކޯޓުން ނިންމާ ނިންމުމުގައި އަންނަނިވި ގޮތްތަކުންކުރެ ގޮތަކަށް އެ ޚަރަދު ދެއްކުމަށް ކޯޓަށް އަމުރުކުރެވިދާނެއެވެ.
އަނެއް ޚަޞްމުގެ ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުގެ ބައެއް ދެއްކުމަށް؛
އަނެއް ޚަޞްމުގެ ޚަރަދުގެ ތެރެއިން ވަކި މިންވަރެއް ދެއްކުމަށް؛
ވަކި ތާރީޚަކުން ފެށިގެން ނުވަތަ ވަކި ތާރީޚެއްގެ ނިޔަލަށް ހިނގާފައިވާ ޚަރަދު ދެއްކުމަށް؛
ޝަރީޢަތް ފެށުމުގެ ކުރިން ހިނގި ޚަރަދު ދެއްކުމަށް؛
ޝަރީޢަތުގައި ވަކި މަރުޙަލާތަކުގައި ހިނގި ޚަރަދު ދެއްކުމަށް؛
ޝަރީޢަތުގެ ވަކި ބަޔަކާ ގުޅިގެން ހިނގި ޚަރަދު ދެއްކުމަށް؛
ޙުކުމް ކުރެވުނު ތާރީޚު ހިމެނޭގޮތުން، ވަކި ތާރީޚަކުން ފެށިގެން ނުވަތަ ވަކި ތާރީޚެއްގެ ނިޔަލަށް އިންޓްރެސްޓް ދެއްކުން؛
ވަކި ތާރީޚަކުން ފެށިގެން ނުވަތަ ވަކި ތާރީޚަކާ ހަމައަށް ޚަރަދުގެ ޖޫރިމަނާ ދެއްކުމަށް.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ (6) ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ޚަރަދު ނަގައިދިނުމުގެ އަމުރެއް ނެރުމުގެ ކުރިން، މި މާއްދާގެ
(ށ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރު ނުވަތަ (3) ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ޚަރަދު ނަގައިދިނުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެއްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ ކޯޓުން ބަލަންވާނެއެވެ.
ތަފްޞީލު އެސެސްމަންޓެއް ހެދުމަށް ޝަރުޠުކޮށް ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުމަށް ކޯޓުން އަމުރުކޮށްފިނަމަ، އެނޫން ގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް ނެތްނަމަ، ޚަރަދުގެ ގޮތުގައި އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއް ދެއްކުމަށް ކޯޓަށް އެންގިދާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުމުގައި ހަދާ އެސެސްމަންޓް]
އެސެސްމަންޓެއް ހެދުމަށްފަހު ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުގެ ގޮތުގައި ދައްކަންޖެހޭ މިންވަރު ކަނޑައެޅުމުގައި، އެކަށީގެންނުވާ ގޮތެއްގައި ކޮށްފައިވާ ޚަރަދުތަކާއި، އެކަށީގެންވާ މިންވަރަށްވުރެ ބޮޑު ޢަދަދުތަކުގެ ގޮތުގައި ބެލެވޭ ޢަދަދުތައް އުނިކުރުމަށްފަހު، ޚަރަދުގެ ޢަދަދު ކަނޑައަޅާނީ އަންނަނިވި ދެ ގޮތުންކުރެ ގޮތެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ.
ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ޚަރަދު ނަގައިދިނުން؛ ނުވަތަ ލިބުނު ގެއްލުން ފޫބެއްދޭނެ މިންވަރަށް ޚަރަދު ނަގައިދިނުން.

[ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ޚަރަދު ނަގައިދިނުން]
ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ޚަރަދު ނަގައިދިނުމުގައި ކޯޓުން ޢަމަލުކުރާނީ އަންނަނިވި އުސޫލުންނެވެ.
ދަޢުވާގައި ހިމެނޭ ކަންކަމާ ގުޅިގެން ކޮށްފައިވާ ޚަރަދާ އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއް ދައްކަން އެންގުން؛ އެގޮތުން، އެ ޚަރަދަކީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހިގެން ކުރި ޚަރަދެއްނަމަވެސް، އެއީ އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއް ކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުނުކުރެވޭނަމަ، އެ ޚަރަދެއް ނަގައެއް ނުދެވޭނެއެވެ.
ޚަރަދު ނަގައިދެވޭ ފަރާތުން އެ ޚަރަދުތައް ކޮށްފައިވަނީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހިގެންކަން ނުވަތަ އެކަށީގެންވާ ޙާލަތެއްގައިތޯ ނުވަތަ ޚަރަދުގެ މިންވަރަކީ އެކަށީގެންވާ ޢަދަދެއްތޯ، އެކަންކަމާމެދު އުފެދޭ ސުވާލުތަކަށް ޙައްލެއް ލިބިގެންދާނެ ގޮތަކަށް ކޯޓަށް ޚަރަދު ނަގައިދެވިދާނެއެވެ.

[ލިބުނު ގެއްލުން ފޫބެއްދޭނެ މިންވަރަށް ޚަރަދު ނަގައިދިނުން]
ލިބުނު ގެއްލުން ފޫބެއްދުމުގެ ގޮތުން ޚަރަދުގެ މިންވަރެއް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާނަމަ، ޚަރަދުތައް ކޮށްފައިވަނީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހިގެން ނުވަތަ އެކަށީގެންވާ ޙާލަތެއްގައިތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއާއި ޚަރަދުތަކުގެ ޢަދަދުތަކަކީ މުނާސަބު ޢަދަދެއްކަން ނުވަތަ ނޫންކަން ފަދަ ސުވާލުތަކާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގައި، ޚަރަދު ނަގައިދެވޭ ޚަޞްމުގެ މަޞްލަޙަތަށް ކޯޓުން އިސްކަންދޭންވާނެއެވެ.

[ޚަރަދު ނަގައިދިނުމުގެ މުއްދަތު]
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުމަށް ކޯޓުން ކުރާ އަމުރެއްގައި ޚަރަދުގެ ގޮތުގައި ދައްކަންޖެހޭނެ މިންވަރެއް ކަނޑައަޅާފައިވާނަމަ، އެ އަމުރުގައިވާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ޚަރަދު ދައްކަންވާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުމަށް ކޯޓުން ކުރާ އަމުރުގައި ޚަރަދުގެ ގޮތުގައި ދައްކަންޖެހޭނެ މިންވަރު ފަހުން ކަނޑައަޅާގޮތަށް އޮތްނަމަ، އެ ޚަރަދު ދެއްކުމަށް ކޯޓުން އަންގާ އެންގުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުއްދަތުގައި ޚަރަދު ދައްކަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ އެނޫން ތާރީޚެއްގައި ޚަރަދު ދެއްކުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއް ނާޅައެވެ.

[ކޯޓުން އަންގާ ގޮތާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ 273 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހަދާ އެސެސްމަންޓް ހެދުމުގައި ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި ނުވަތަ އޭގެ ކުރިންވެސް، ޚަޞްމަކު ނުވަތަ އެފަރާތް ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތަކުން ކޯޓުގެ އަމުރަކާ ނުވަތަ އެންގުމަކާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކޮށްފައިވާނަމަ އެ އެސެސްމަންޓް ނިސްބަތްވާ ޚަރަދު އެއްކޮށް ނުވަތަ އޭގެ ބައެއް ނަގައިނުދިނުމަށް ކޯޓަށް ނިންމިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތުގައި ކޯޓުގެ އަމުރަކާ ނުވަތަ އެންގުމަކާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކޮށްފައިވާ ޚަޞްމަކު ނުވަތަ އެފަރާތް ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތަކުން ކުރި ކަމަކާ ގުޅިގެން އަނެއް ފަރާތުން ކުރަންޖެހުނު ޚަރަދެއްވާނަމަ، އެ ޚަރަދެއް ދެއްކުމަށް ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.

[އަޅައިކެނޑުން]
ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދެވޭ ފަރާތުން، ހަމަ އެ ޝަރީޢަތުގައި ޚަރަދުގެ ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭނަމަ، އެ މިންވަރުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް އަންނަނިވި ގޮތްތަކުންކުރެ ގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރުމަށް ކޯޓުން އެފަރާތަށް އެންގިދާނެއެވެ.
ޚަރަދުގެ ފައިސާގެ ގޮތުގައި ލިބެންޖެހޭ މިންވަރު، އެ ފައިސާ ލިބޭ ފަރާތުން ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއާ އަޅައިކެނޑުމަށްފަހު، ބާކީ އޮތް މިންވަރު ދެއްކުމަށް؛
ޚަރަދުގެ ގޮތުގައި އެ ޚަޞްމަކަށް ފަހުން ލިބެންޖެހޭ ފައިސާ ދެއްކުމަށް ކޯޓުން އަންގާ އެންގުން، އެފަރާތުން ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާ ދައްކާ ޚަލާޞްކުރަންދެން މަޑުޖެއްސުމަށް.

[ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލާ މައްސަލަތަކުގައި ޚަރަދު ނަގައިދެވޭނެ މިންވަރު ކަނޑައެޅުން]
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލާ މައްސަލަތަކުގައި، އަންނަނިވި ޚަރަދުތައް ފިޔަވައި، މައްސަލައާ ގުޅިގެން އެއް ޚަޞްމު އަނެއް ޚަޞްމަށް ދައްކަންޖެހޭ ޚަރަދުގެ ގޮތުގައި އެއްވެސް ޢަދަދެއް ކޯޓުން ނަގައިދީގެންނުވާނެއެވެ.
މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކު ދަޢުވާ ފޯމު ހުށަހެޅުމުގެ ގޮތުން ކޯޓަށް ދައްކާފައިވާ ފީ؛
ދަޢުވާ ފޯމު ހުށަހެޅުމަށް ދެއްކި ފީގެ އިތުރުން، ކޯޓަށް ދައްކާފައިވާ އެހެން ފީއެއްވާނަމަ އެ ފީ؛
ވަކި ކަމެއް ހިންގުން ހުއްޓުވުމަށް ނުވަތަ ވަކި ކަމެއް ކުރުވުމަށް ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލައެއްނަމަ، އަދި ޚަޞްމު ތަމްސީލުކުރުމަށް ޤާނޫނީ ވަކީލަކު ޢައްޔަންކޮށްފައިވާނަމަ، އެ ޤާނޫނީ ވަކީލު ފޯރުކޮށްދީފައިވާ ޚިދުމަތަށް ނަގައިދިނުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހުއްދަކުރާ ޢަދަދު؛
ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ ގޮތުން، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތެއް ނުވަތަ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމު އެއްރަށުން އަނެއް ރަށަށް ދަތުރުކުރުމަށާއި، އެ ރަށެއްގައި ހުރުމަށް ކޮށްފައިވާ އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއްގެ ޚަރަދު؛
ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ ގޮތުން، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތެއް ނުވަތަ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމު ދަތުރުކުރަންޖެހުމުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ރަށުން ބޭރުގައި ހުންނަންޖެހުމުގެ ސަބަބުން އެފަރާތެއް އަދާކުރާ ވަޒީފާ ނުވަތަ ކުރާ މަސައްކަތުގެ އުޖޫރައިން އެއްވެސް މިންވަރެއް އުނިވެފައިވާނަމަ، އެ ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި ނަގައިދެވޭ އެކަށީގެންވާ ޢަދަދު؛
ޚަބީރަކު ޙާޟިރުކުރުމަށް ހިނގި އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއްގެ ޚަރަދު؛
އެ ޚަޞްމުގެ ޢަމަލުތައް ހުރިގޮތުގެ ސަބަބުން މައްސަލައިގައި ހިނގާފައިވާ އިތުރު ޚަރަދު ކަމަށް ކޯޓުން ހަދާ އެސެސްމަންޓަކުން ކަނޑައަޅާ ޢަދަދު.

[އިސްތިއުނާފުކުރުން]

[އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހެޅުން]
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، މައްސަލަތަކުގައި ކޯޓުތަކުން ނިންމާ އަންނަނިވި ނިންމުންތައް، މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން އެ ނިންމުމެއް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓަކަށް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ޙުކުމްތަކާއި، ކޯޓު އަމުރުތަކާއި، އެނޫންވެސް ނިންމުންތައް؛
ވަގުތީ އަމުރު؛
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރާ ކޯޓަކުން ނިންމާ ނިންމުންތައް.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ޙުކުމް ނުވަތަ ކޯޓު އަމުރު ނުވަތަ ނިންމުން ނިސްބަތްވާ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން އެ ނިންމުން އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ޙުކުމް ނުވަތަ ކޯޓު އަމުރު ނުވަތަ ނިންމުން ނިސްބަތްވާ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށްނުވާ، އެހެންނަމަވެސް އެ ޙުކުމް ނުވަތަ އަމުރު ނުވަތަ ނިންމުން ރައްދުވާ ފަރާތަކަށް އެފަދަ ނިންމުމެއް، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން އިސްތިއުނާފުކުރެވިދާނެއެވެ.

[އިސްތިއުނާފުކުރުމުން ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން ފަސްނުވުން]
ދަށު ކޯޓެއްގެ ނިންމުމެއް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދި ހުށަހެޅުނު ކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެ ޙުކުމެއްގެ ޤާނޫނީ ނަތީޖާ ނުވަތަ އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން ފަސްވެގެނެއްނުދާނެއެވެ.
ދަށު ކޯޓެއްގެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން ފަސްކުރަން ޚަޞްމަކު އެދޭނަމަ، އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން ފަސްކުރުމަށް، އެކަމަށް އެދޭ ޚަޞްމު ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

[އިސްތިއުނާފުކުރެވިދާނެ ޙާލަތްތައް]
މި ޤާނޫނުގެ 280 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ނިންމުންތަކުގެ ތެރެއިން ނިންމުމެއް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހެޅޭނީ، އެ ނިންމުމެއް ޤާނޫނުއަސާސީއާއި، ނުވަތަ ޤާނޫނަކާ ޚިލާފުވެގެން ނުވަތަ އެ ނިންމުމެއްގައި ކޯޓުން ޤާނޫނު މާނަކޮށްފައިވަނީ ނުވަތަ ޤާނޫނު ތަޠްބީޤުކޮށްފައިވަނީ ރަނގަޅަށް ނޫންކަމަށްވެފައި، އެކަމުގެ ސަބަބުން މައްސަލައިގެ ނިންމުމަށް އަސަރުކޮށްފައިވާނަމައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އިޖުރާއަތާ ޚިލާފަށް ހިނގާފައިވާ ކަމެއް އެ ކޯޓުގައި ހިނގިއިރު ޚަޞްމަކު އެކަން ފާހަގަކޮށްފައިވީނަމަވެސް، ކޯޓުން މައްސަލަ ނިންމިއިރު އެކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާނަމަ އަދި އެކަމެއްގެ ސަބަބުން ސީދާ މައްސަލައިގެ ޙުކުމަށް އަސަރުކޮށްފައިވާކަމަށް ޚަޞްމަކަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ ހައިކޯޓަށް އެ މައްސަލައެއް އިސްތިއުނާފުކުރުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއް ނާޅައެވެ.

[ހައިކޯޓަށް އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މުއްދަތުތައް]
ހައިކޯޓަށް މައްސަލައެއް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހެޅޭނީ ދަށު ކޯޓުގެ ނުވަތަ ޓްރައިބިއުނަލުގެ ނިންމުމެއް ނިންމާތާ 30 (ތިރީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި އެހެން އޮތްނަމަވެސް، އެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކޮށްފައިނުވާނަމަ، އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މުއްދަތު ގުނަން ފަށާނީ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކުރާ ތާރީޚުން ފެށިގެންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ޚުލާޞާއަށް ބިނާކޮށް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއްނާޅައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު ހަމަވާއިރު، އެ މައްސަލައެއް އިސްތިއުނާފު ކުރެވިފައިނުވަނީ އަމިއްލަ ބާރު ނުފޯރުވޭފަދަ ސަބަބެއް މެދުވެރިވެގެންނަމަ، އަދި އެކަން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ސާބިތުކޮށްދީފިނަމަ، އަދި ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން ނިންމި ތާރީޚުން ފެށިގެން 6 (ހައެއް) މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި އިސްތިއުނާފު ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ، ހައިކޯޓަށް އެ މައްސަލަ އިސްތިއުނާފުކުރެވިދާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 280 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރު އަދި (3) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ނިންމުންތައް އެ ނިންމުމެއް ނިންމާތާ 7 (ހަތެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

[ސުޕްރީމް ކޯޓަށް އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މުއްދަތުތައް]
ސުޕްރީމް ކޯޓަށް މައްސަލައެއް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހެޅޭނީ ހައިކޯޓުގެ ނިންމުމެއް ނިންމާތާ 30 (ތިރީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި އެހެން އޮތްނަމަވެސް، އެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކޮށްފައިނުވާނަމަ، އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މުއްދަތު ގުނަން ފަށާނީ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު ޙަވާލުކުރާ ތާރީޚުން ފެށިގެންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ޚުލާޞާއަށް ބިނާކޮށް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއްނާޅައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު ހަމަވާއިރު، އެ މައްސަލައެއް އިސްތިއުނާފު ކުރެވިފައިނުވަނީ އަމިއްލަ ބާރު ނުފޯރުވޭ ފަދަ ސަބަބެއް މެދުވެރިވެގެންނަމަ، އަދި އެކަން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ސާބިތުކޮށްދީފިނަމަ، އަދި ހައިކޯޓުގެ ނިންމުން ނިންމި ތާރީޚުން ފެށިގެން 6 (ހައެއް) މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި އިސްތިއުނާފު ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ، ސުޕްރީމް ކޯޓަށް އެ މައްސަލަ އިސްތިއުނާފުކުރެވިދާނެއެވެ.

[އިސްތިއުނާފު ހުށަހަޅަންވީ ގޮތް]
ކޯޓަށް މައްސަލައެއް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހަޅާނީ، އެކަމަށްޓަކައި ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ފޯމެއް މެދުވެރިކޮށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ހުށަހެޅުމުގައި، އިސްތިއުނާފު ބިނާކޮށްފައިވާ ނުކުތާތަކާއި، އޭގެ ޤާނޫނީ ސަބަބުތަކާއި، އެފަރާތުން އެދެނީ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރަންކަން ނުވަތަ ޙުކުމް އިޞްލާޙުކުރަންކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. އަދި، މައްސަލަ ބެލި ކޯޓުގެ ނަމާއި، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނާއި، ޙުކުމް ކުރެވުނު ތާރީޚު ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމާއެކު، ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓުގެ ކޮޕީއެއް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހަޅަންވާނީ މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މުއްދަތު ހަމަވުމުގެ ކުރިންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން މައްސަލައެއް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހެޅުމާއެކު، އެ މައްސަލައިގެ އިސްތިއުނާފު ބަލައިގަތުމާ ބެހޭގޮތުން ގިނަވެގެން 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އިސްތިއުނާފު ހުށަހެޅިފައިވާ ކޯޓުން ވަކި ގޮތެއް ނިންމަންވާނެއެވެ.
ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު، އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ މައްސަލައެއް ބަލައިގަތުމާ ބެހޭގޮތުން ގޮތެއް ނިންމާނީ، އަޑުއެހުމަކާ ނުލައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ޅ) ގެ ދަށުން މައްސަލައިގެ އިސްތިއުނާފާ ގުޅޭގޮތުން ނިންމާ ނިންމުން، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ލިޔުމުން އިސްތިއުނާފު ހުށަހެޅިފައިވާ ކޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރާރ އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން ނިންމާ ނިންމުމަކީ އިސްތިއުނާފު ބަލައިނުގަތުން ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ނިންމުމެއް ނިންމާ ތާރީޚުން ފެށިގެން ގިނަވެގެން 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ނިންމުން އަލުން މުރާޖަޢާކޮށްދިނުން އެދި އެ ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުގެ ޙައްޤު އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (އ) ގެ ދަށުން ރަޖިސްޓްރާރގެ ނިންމުމާމެދު ފަނޑިޔާރުންގެ މަޖިލީހުން ގޮތެއް ނިންމުމުގައި އެ މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަށްފަހު އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތާއި އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުގެ ބަހެއް ހޯދައިގެން މެނުވީ އެ މައްސަލަ އިސްތިއުނާފުކުރުމާމެދު އިންޞާފުވެރި ގޮތެއް ނިންމިދާނެކަމަށް ފަނޑިޔާރުންނަށް ޤަބޫލުނުކުރެވޭ ޙާލަތުގައި އެފަދަ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއް ނާޅައެވެ.
އިސްތިއުނާފު ބަލައިގަތުމާ ބެހޭގޮތުން އަޑުއެހުމެއް ބާއްވާނަމަ، އެކަން މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އެންމެހައި ފަރާތްތަކަށް އަންގަންވާނެއެވެ. އަދި އަޑުއެހުން ތާވަލުކުރެވޭ ވަގުތާއި ތާރީޚު އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (މ) ގެ ދަށުން އަޑުއެހުމެއް ބާއްވާނަމަ، އެ އަޑުއެހުމަށްފަހު، ގިނަވެގެން 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އިސްތިއުނާފު ބަލައިގަތުމާމެދު ފަނޑިޔާރުންގެ މަޖިލީހުން ގޮތެއް ނިންމަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ރަޖިސްޓްރާރގެ ނިންމުން މުރާޖަޢާކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވަނީ ހައިކޯޓަށް ކަމަށްވާނަމަ، އަދި މި މާއްދާގެ (ފ) ގައި ބަޔާންކުރާ މަރުޙަލާއަށްފަހުގައި އިސްތިއުނާފު ބަލައިނުގަތުމަށް ހައިކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުންގެ މަޖިލީހުން ނިންމައިފިނަމަ، އެ ނިންމުން ނިންމާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 30 (ތިރީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ނިންމުން ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހެޅުމުގެ ޙައްޤު އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ކޯޓުން އިސްތިއުނާފު ބަލައިގަތުމަށް ނިންމައިފިނަމަ، އިސްތިއުނާފުގެ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާއިރު، ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމުގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތާއި އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން ވާހަކަ ދައްކަންވީ ނުކުތާތަކެއް ކަނޑައެޅުމުގެ އިތުރުން، އެ އަޑުއެހުން ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތާމެދު ކޯޓުން އިތުރު ޝަރުޠުތަކެއް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ތ) ގެ ދަށުން އިސްތިއުނާފު ބަލައިގަތުމަށް ކޯޓުން ނިންމުމަށްފަހު، އިސްތިއުނާފު ހުށަހަޅާ ފޯމަށް އެއްވެސް އުނިއިތުރެއް ގެނެވޭނީ ކޯޓުގެ ހުއްދަ ހޯދުމަށްފަހުގައެވެ.

[އެއް މައްސަލައެއް އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތުން އިސްތިއުނާފުކުރުން]
ކޯޓެއްގެ ނުވަތަ ޓްރައިބިއުނަލެއްގެ ނިންމުން، އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމަކު މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓަކަށް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހަޅާފައިވީނަމަވެސް، އެ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތަށް ނުވަތަ އެ މައްސަލައިގައި މަޞްލަޙަތު އޮތް އެހެން ފަރާތަކަށްވެސް އެ މައްސަލައެއް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އިތުރު އިސްތިއުނާފުގެ މައްސަލައެއް ހުށަހަޅަންވާނީ، އެ މައްސަލައެއް އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާކަން އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތަކަށް ކޯޓުން އަންގާތާ 10 (ދިހައެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ. އަދި މި ޤާނޫނުގެ ބާވީސްވަނަ ބާބު "ވަގުތީ ފަރުވާއާއި ރައްކާތެރިކަމުގެ އަމުރު" ގެ ދަށުން ނެރޭ ވަގުތީ ފަރުވާގެ އަމުރަކާ ގުޅިގެން ކުރެވޭ އިސްތިއުނާފެއްނަމަ، 3 (ތިނެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެފަދައިން އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން ނުވަތަ މަޞްލަޙަތު އޮތް ކޮންމެ ފަރާތަކުން އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް ކޯޓަށް ލިބުމާއެކު، ވީ އެންމެ އަވަހަކަށް އެ ހުށަހެޅުން މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އެހެން ފަރާތްތަކަށް ކޯޓުން އަންގަންވާނެއެވެ.
މައްސަލައެއްގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމަކު މި މާއްދާގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ އިތުރު އިސްތިއުނާފުގެ މައްސަލައެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވަނިކޮށް، އެހެން ފަރާތަކުން ހަމަ އެ މައްސަލަ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހުށަހެޅިނަމަވެސް، އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި އެ މައްސަލައެއް ކުރިއަކަށް ނުގެންދެވޭނެއެވެ.
ފުރަތަމަ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ އިސްތިއުނާފު ބަލައިނުގަތުމަށް ނިންމާފައިވުން؛
ފުރަތަމަ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ އިސްތިއުނާފަކީ، އެއްވެސް އަސާސެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ހުށަހަޅާފައިވާ އިސްތިއުނާފަކަށް ނުވުމުގެ ސަބަބުން އެ އިސްތިއުނާފު ބާޠިލުކޮށްފައިވުން؛ ނުވަތަ މައްސަލައެއްގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމަކު އެ މައްސަލައިގެ އިސްތިއުނާފު ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން، އެ މައްސަލަ ފުރަތަމަ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ހުށަހެޅި އިސްތިއުނާފު އަނބުރާ ގެންގޮސްފައިވުން.

[އިސްތިއުނާފު މައްސަލައާމެދު އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން އެދެވިދާނެ ކަންކަން]
އިސްތިއުނާފުކުރާ މައްސަލައެއް ހުށަހަޅާފައިވާކަން ނުވަތަ އިސްތިއުނާފުކުރާ މައްސަލައެއް ހުށަހަޅާފައިވަނިކޮށް އިތުރު އިސްތިއުނާފު މައްސަލައެއް ހުށަހަޅާފައިވާކަން އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތަށް ކޯޓުން އަންގާތާ 20 (ވިހި) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، އަންނަނިވި ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ކަމަކަށް އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ.
އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ހިނގާ ޚަރަދުގެ ސެކިއުރިޓީއެއް ބެހެއްޓުމަށް؛ އެފަދައިން އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން އެދިއްޖެނަމަ، އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން އެ ސެކިއުރިޓީ ބެހެއްޓުމަށް ކޯޓުން ޝަރުޠުކުރެވިދާނެއެވެ.
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި އިސްތިއުނާފުގެ މައްސަލަ ބާޠިލުކުރުމަށް؛
އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންނުވާ ފަރާތަކުން އިސްތިއުނާފު ހުށަހަޅާފައިވުން ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 285 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް އިސްތިއުނާފު ހުށަހަޅާފައިވުން؛
އިސްތިއުނާފު ހުށަހަޅާފައިވަނީ، މި ޤާނޫނުގެ 421 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުން ހިފުމަށް ކަމުގައިވުން؛ ނުވަތަ މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ބެހެއްޓުމަށް އެދިފައިވާ ސެކިއުރިޓީ ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގައި އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް ނެތި ބަހައްޓާފައި ނުވުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ ހުށަހެޅުމަކާމެދު ކޯޓުން ވަކި ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންދެން އިސްތިއުނާފުގެ މައްސަލަ ކުރިއަށް ނުގެންގޮސް ފަސްކުރަންވާނެއެވެ. އެގޮތުން ފަސްކުރެވޭނީ، ގިނަވެގެން 20 (ވިހި) ދުވަހުގެ މުއްދަތަށެވެ.
މި ބާބުގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއް ބެލުމަށް ނިންމައިފިނަމަ، ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުގެ މަތިން މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތްތަކަށް ޖަވާބުދާރީވުމަށް މަދުވެގެން 20 (ވިހި) ދުވަސް ދޭންވާނެއެވެ.

[އިސްތިއުނާފުގެ ބައްދަލުވުން]
ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުގެ މަތިން ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 285 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން އިސްތިއުނާފު ބަލައިގަތުމަށް ނިންމާ ޙާލަތުގައި، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމުން އެދިގެން އިސްތިއުނާފުގެ މައްސަލަ އަވަހަށް ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށާއި މައްސަލަ ހިންގުމަށް ފަސޭހަކުރުމަށްޓަކައި، އެ މައްސަލައިގައި ޚުޞޫމާތް އުފެދިފައިވާ ނުކުތާތަކަކީ ކޮބައިކަން ދެނެގަނެ، އަވަސް ގޮތެއްގައި ޝަރީޢަތް ކުރިއަށްގެންދެވޭނެ ގޮތްތަކާ މެދުގައި ޚަޞްމުން މަޝްވަރާކޮށް، އެ ކަމާމެދު ގޮތްތަކެއް ކަނޑައެޅުމަށް ބައްދަލުވުމެއް ބޭއްވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ބައްދަލުވުމަކީ ކުރިން އެއްވެސް ލިޔެކިޔުމެއް ބަދަލުކުރުމެއް ނެތި ބޭއްވޭ ނުރަސްމީ ބައްދަލުވުމެކެވެ. އަދި ވީޑިއޯ ކޮންފަރެންސިންގ މެދުވެރިކޮށް އެ ބައްދަލުވުން ބޭއްވުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއް ނާޅައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ބައްދަލުވުމުގައި، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތްތަކުން އެ މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން ފާހަގަކުރަން ބޭނުންވާ ނުކުތާތައް ފާހަގަކުރުމަށް ފުރުޞަތު ދިނުމަށްފަހު، އިސްތިއުނާފާ ގުޅިގެން ހުށަހަޅަންޖެހޭނެ ލިޔެކިޔުންތަކާއި ބާއްވަންޖެހޭނެ އަޑުއެހުންތަކުގެ ޢަދަދު ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ބައްދަލުވުމުގައި ނިންމޭ ނިންމުންތަކަކީ އެ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތްތަކުން ޢަމަލުކުރުން ލާޒިމު ނިންމުންތަކެކެވެ.

[އާ ވާޤިޢާއާއި ހެކި]
އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާ މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން އެއްވެސް އާ ވާޤިޢާއެއް ނުވަތަ ހެއްކަކަށް ކޯޓުން ރިޢާޔަތް ކުރަންވާނީ ހަމައެކަނި އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައެވެ.
އާ ވާޤިޢާއެއް ނުވަތަ ހެއްކެއް ލިބުމުން ވަގުތުން ހުށަހަޅާފައިވުން؛
އެންމެ ފަރުވާތެރިކަމާ އެކުގައި މަސައްކަތްކޮށްފައިވީނަމަވެސް ކޯޓަށް އެ ވާޤިޢާތަކާއި ހެކި ހުށަހެޅިފައި ނުވުން؛
އެ ވާޤިޢާތަކާއި ހެއްކަކީ މައްސަލައިގެ ނިންމުމަށް އޭގެ ސަބަބުން އެކަށީގެންވާ ބޮޑު ބަދަލެއް އަތުވެދާނެ ވާޤިޢާއެއް ނުވަތަ ހެއްކެއް ކަމުގައިވުން.

[އިސްތިއުނާފުގެ އަޑުއެހުން]
އިސްތިއުނާފު ބަލައިގަތްކަން މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އެންމެހައި ފަރާތްތަކަށް އަންގާފައިވާނަމަ، ވީ އެންމެ އަވަސް މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި އިސްތިއުނާފުގެ އަޑުއެހުން ކޯޓުން ތާވަލު ކުރަންވާނެއެވެ.
އިސްތިއުނާފުގެ އަޑުއެހުން ތާވަލުކޮށްފައިވާ ތާރީޚާއި މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތްތަކުން އަނގަބަހުން ހުށަހަޅަންޖެހޭ ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހަޅާނެ ތާރީޚު މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތްތަކަށް ކޯޓުން އަންގަންވާނެއެވެ.
ކޯޓުގެ އަޑުއެހުންތައް ބާއްވަންވާނީ މަދުވެގެން 3 (ތިނެއް) ފަނޑިޔާރުންގެ މަޖިލީހަކުންނެވެ. ނުވަތަ ކޯޓުގެ ގަވާއިދުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާނަމަ، ނުވަތަ ކޯޓުން ކަނޑައަޅައިފިނަމަ، އެއަށްވުރެ ގިނަ ފަނޑިޔާރުން ހިމެނޭ މަޖިލީހެއް އެކުލަވާލުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއްނާޅައެވެ.

[ގޮތެއް ނިންމުން]
އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުން ނިމުނުކަމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 2 (ދޭއް) މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި އިސްތިއުނާފުގެ މައްސަލައާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމަންވާނެއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތަކުގައި، މި މުއްދަތު، އިތުރު 1 (އެކެއް) މަސްދުވަހުގެ މުއްދަތަކަށް އިތުރުކުރެވިދާނެއެވެ.
ކޯޓުގެ ނިންމުންތައް ނިންމަންވާނީ މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރުންގެ އަޣުލަބިއްޔަތުންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި މައްސަލަ ބެލި ފަނޑިޔާރުންގެ މަޖިލީހުގައި ހިމެނޭ ފަނޑިޔާރަކު މަޤާމުން ވަކިވެފައިވުމުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ އެ މައްސަލަ ބެލުމުގައި އެ ފަނޑިޔާރަށް ބައިވެރިވެވެން ނެތްނަމަ، ކަނޑައެޅިފައިވާ ޢަދަދަށް އެ މަޖިލީހުގައި ފަނޑިޔާރުން ހަމަވާނަމަ އެ މައްސަލައިގައި ޙުކުމްކުރުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއް ނާޅައެވެ.
ޢަދުލު އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން އާ އަޑުއެހުމެއް ބާއްވަންޖެހޭ ޙާލަތެއް އޮތް ކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމަ، މައްސަލައިގެ އާ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވިދާނެއެވެ.
އިސްތިއުނާފުގެ މައްސަލައެއް ބެލުމަށްފަހު، އަންނަނިވި ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ގޮތަކަށް ނިންމުމެއް ކޯޓަށް ނިންމިދާނެއެވެ.
އިސްތިއުނާފުކުރެވުނު ޙުކުމް ދެމެހެއްޓުމަށް؛ ނުވަތަ ޙުކުމް ބަދަލުކޮށް، އާ ޙުކުމެއް ކަނޑައެޅުމަށް؛ ނުވަތަ ދަޢުވާގެ މުހިންމު ބަޔަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވާތީ ނުވަތަ މައްސަލައިގެ މުހިންމު ވާޤިޢާއެއް ސާބިތުކުރަންޖެހިފައިވާތީ، އެ މައްސަލަ އަލުން ބެލުމަށްޓަކައި، ދަށު ކޯޓަށް ތަހުވީލުކުރުމަށް.
ކޯޓުން އާ ޙުކުމެއް ކުރާނަމަ، ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި މައްސަލަ ހިންގިއިރު ނިންމާފައިވާ ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދާ ގުޅޭގޮތުންވެސް ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމަންވާނެއެވެ.
ކޯޓުގެ ނިންމުމުގައި އެ ނިންމުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބުތައް ތަފްޞީލާއެކު ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
ކޯޓުގެ ޙުކުމް އިއްވާނީ، މި ޤާނޫނުގެ ސައުވީސްވަނަ ބާބު "ޙުކުމް" ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އުސޫލާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
މި ޤާނޫނުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ކަނޑައަޅާފައިނުވާނަމަ ކޯޓުގެ ނިންމުމަކީ ވަގުތުން ތަންފީޛުކުރެވޭނެ ޙުކުމެކެވެ.
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ކަންކަން ކުރިޔަށްގެންދަންވާނީ މި ޤާނޫނުގެ ބައްތިރީސްވަނަ ބާބު "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން" ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކަމާބެހޭ ކޯޓެއްގެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމާބެހޭ ޑިވިޜަނުންނެވެ.

[ނިހާއީ ޙުކުމް މުރާޖަޢާކުރެވޭނެ އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތައް]

[ނިހާއީ ޙުކުމެއް އަލުން މުރާޖަޢާކުރުން]
މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ޚާއްޞަ އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތަކުގައި، ނިހާއީ ޙުކުމެއް އަލުން މުރާޖަޢާކުރަން އެދި، އެ ޙުކުމް ނިސްބަތްވާ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަށް، އެ ޙުކުމް ކުރި ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ޙުކުމެއް ނިހާއީ ވެފައިވާކަމަށް ބެލެވޭނީ އެ ޙުކުމެއް އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ އެންމެހައި މަރުޙަލާއެއް ނިމިފައިވުމަށް ނުވަތަ އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް އޮތް އެންމެހައި ފުރުޞަތު ގެއްލިފައިވުމަށެވެ.
ނިހާއީ ޙުކުމެއް އަލުން މުރާޖަޢާކުރަން އެދި ހުށަހެޅޭނީ، އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި، އެ ޙުކުމް ނިސްބަތްވާ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށެވެ.
ނިހާއީ ޙުކުމްކޮށްފައިވާ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތް ހިނގަމުން ދިޔައިރު ވުޖޫދުވެފައިވާ، ނަމަވެސް މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ލިބިފައިނެތް، މައްސަލައަށް މުހިންމު އަދި މައްސަލައިގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމް ބަދަލުވެދާފަދަ ހެއްކެއް ނުވަތަ ވާޤިޢާއެއް މައްސަލައިގެ ޙުކުމްކުރުމަށްފަހު، ލިބުން ނުވަތަ އެނގުން. (މީގެ ތެރޭގައި، ޙުކުމް ކުރި ތާރީޚުގެ ފަހުން ވުޖޫދުވެފައިވާ ވާޤިޢާއެއް ނުވަތަ ހެއްކެއް ނުހިމެނެއެވެ.)؛ ނުވަތަ ނިހާއީ ޙުކުމް ނިސްބަތްވާ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކާ ދެކޮޅަށް މައްސަލަ ނިމިފައިވަނީ، ހިނގާފައިވާ ޖިނާއީ ކުށެއްގެ ސަބަބުން ކަމަށް، ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުވުން. (މި ނަންބަރުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، މީހެއްގެ މައްޗަށް ޖިނާއީ ކުށެއް ޝަރީޢަތުން ސާބިތުވެފައި އޮތުމަކީ ލާޒިމުކަމެއް ނޫނެވެ.) މި މާއްދާގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަންވާނީ، މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތްތަކުގެ ތެރެއިން ޙާލަތެއް ވުޖޫދުގައިވާކަން، ސަބަބު ބަޔާންކުރުމާއެކު ލިޔުމުންނެވެ.
ނިހާއީ ޙުކުމެއް މުރާޖަޢާކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތްތަކުންކުރެ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވިތާ 90 (ނުވަދިހަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ބ) ގައި ބަޔާންކުރާ މުއްދަތު ފާއިތުވުމަށްފަހު، ޙުކުމެއް މުރާޖަޢާކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށައެއްނޭޅޭނެއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެފައިވާނަމަ، އެ ޙުކުމްކުރާތާ ގިނަވެގެން 2 (ދޭއް) އަހަރުދުވަސް ހަމަވުމުގެ ކުރިން ޙުކުމް މުރާޖަޢާކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ނިހާއީ ޙުކުމެއް ކޯޓުން އަލުން މުރާޖަޢާކުރަންވާނީ، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ބޭއިންޞާފެއް ކުރިމަތިވިޔަ ނުދިނުމަށްޓަކައި މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކުރާ އެ ޙުކުމް އަލުން ބަލަންޖެހޭފަދަ އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެފައިވާނަމަ، ޙުކުމް އަލުން މުރާޖަޢާކުރުން ފިޔަވައި އެހެން ގޮތަކުން އެ މައްސަލައަށް ޙައްލެއް ލިބިދާނެކަމަށް ނުފެންނަ ކަމުގައިވާނަމައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ނިހާއީ ޙުކުމެއް އަލުން މުރާޖަޢާކުރުމަށް އެދި އެ ޙުކުމެއް ކޮށްފައިވާ ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމެއް ލިބޭތާ، 7 (ހަތެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ޙުކުމެއް އަލުން މުރާޖަޢާކުރުމަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުން ބަލައިގަތުމާމެދު އެ ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމަންވާނެއެވެ. އަދި ކޯޓުން ނިންމާގޮތެއް އެ ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅި ފަރާތަށް ލިޔުމުން އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (އ) ގެ ދަށުން ނިހާއީ ޙުކުމެއް އަލުން މުރާޖަޢާކުރުމާމެދު ކޯޓަކުން ނިންމާ ނިންމުމަކީ އިސްތިއުނާފުކުރެވޭނެ ނިންމުމެއް ނޫނެވެ.

[މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އަނެއް ފަރާތުން ޖަވާބުދާރީވުން]
ނިހާއީ ޙުކުމެއް މުރާޖަޢާކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުމަކީ ބަލައިގަނެވެން ނެތް ނުވަތަ އެއްވެސް އަސާސެއް ނެތި ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުމަކަށް ނުވާހާ ހިނދަކު، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އަނެއް ޚަޞްމު ނުވަތަ ޚަޞްމުން ޖަވާބުދާރީވުމަށްޓަކައި ކޯޓުން އެފަރާތްތަކަށް އެ ހުށަހެޅުން ފޮނުވަންވާނެއެވެ.

[ޙުކުމުގެ ނަތީޖާ ނުވަތަ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން ފަސްނުވުން]
ކޯޓުން އެނޫން ގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާހިނދަކު، މި ބާބުގެ ދަށުން ނިހާއީ ޙުކުމެއް މުރާޖަޢާކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅުނު ކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެ ޙުކުމެއްގެ ޤާނޫނީ ނަތީޖާ ނުވަތަ އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން ފަސްވެގެނެއް ނުދާނެއެވެ.
މުރާޖަޢާކުރުމަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ ނިހާއީ ޙުކުމާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންދެން އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން ކޯޓަށް ފަސްކުރެވިދާނެއެވެ. އަދި މުދަލެއް ހިމެނޭ މައްސަލައެއްނަމަ، ކުރިން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމުގައި ހިމެނޭ މުދާ ރައްކާތެރިކުރުމަށާއި، ފައިސާ ހިމެނޭ މައްސަލައެއްނަމަ ޙުކުމް މުރާޖަޢާކޮށް ވަކި ގޮތެއް ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންދެން ސެކިއުރިޓީއެއް ބެހެއްޓުމަށް ކޯޓަށް ފެންނަނަމަ އެކަމަށް އަމުރުކުރެވިދާނެއެވެ.

[މުރާޖަޢާކޮށްދިނުމާމެދު ގޮތެއް ނިންމުން]
ނިހާއީ ޙުކުމެއް މުރާޖަޢާކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އަނެއް ފަރާތަށް ފޮނުވާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 3 (ތިނެއް) މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ހުށަހެޅުމަކާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ނިންމާ ނިންމުމަކީ އެކަމާމެދު ސުވާލު އުފެއްދޭނެ ނިންމުމެއް ނޫނެވެ.

[މުރާޖަޢާކުރުމަށްފަހު މައްސަލައިގައި އަލުން ޙުކުމްކުރުން]
ނިހާއީ ޙުކުމެއް މުރާޖަޢާކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުމަކަށް ބިނާކޮށް ކޯޓުގެ ޙުކުމް މުރާޖަޢާކުރުމަށް ނިންމާ ޙާލަތުގައި، އެ ނިންމުން ބިނާކޮށްފައިވާ ސަބަބުތަކުގެ ތަފްޞީލު ބަޔާންކޮށް ކޯޓުން އަލުން ޙުކުމްކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތަށް ކޯޓުން އަލުން ޙުކުމް ކުރާނަމަ، ކުރިން އެ މައްސަލައިގައި ނަގައިދީފައިވާ ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދާ މެދުގައިވެސް ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ނިންމި ނިންމުން ބިނާކޮށްފައިވާ ތަފްޞީލީ ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރާ ލިޔުމެއް މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތްތަކަށް ކޯޓުން ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.

[ހެއްކާބެހޭ]

[ހެކި ހާމަކުރުން]

[މި ބާބު ހިނގާނެ ދާއިރާ]
މި ޤާނޫނުގައި ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، މި ޤާނޫނުގެ ފަނަރަވަނަ ބާބު "އިޚްތިލާފެއްނުވާ ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތު" ގައި ބަޔާންކުރާ ބާވަތުގެ މައްސަލަތަކާއި، ވިހިވަނަ ބާބުގެ އެއްވަނަ ބައި "ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކް" ގައި ބަޔާންކުރާ ބާވަތުގެ މައްސަލަތައް ފިޔަވައި، އެހެން މަދަނީ މައްސަލަތަކުގެ ޝަރީޢަތްތަކުގައި ހެކި ހާމަކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން ޢަމަލުކުރާނީ، މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
މި ބާބުގެ ދަށުން ޚަޞްމަކު ލިޔުމެއް ހާމަކުރާނީ ވަކި ލިޔުމެއް ވުޖޫދުގައި ވާކަން ނުވަތަ ކޮންމެވެސް އިރެއްގައި ވުޖޫދުގައި ވީކަން ބަޔާންކޮށްގެންނެވެ.

[ހާމަކުރާ ލިޔުމެއް ބެލުމުގެ ޙައްޤު]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ފިޔަވައި، މި ބާބުގެ ދަށުން ލިޔުމެއް ހާމަކުރުމުން، މައްސަލައިގެ އަނެއް ޚަޞްމަށް އެ ލިޔުން ބެލުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވެއެވެ.
އެ ލިޔުމަކީ، ލިޔުން ހާމަކުރި ޚަޞްމުގެ ބާރުގެ ދަށުގައިވާ ލިޔުމެއް ކަމުގައި ނުވުން؛
އެ ލިޔުން ބެލުން ހުއްޓުވުމަކީ އެ ލިޔުން ހާމަކުރި ޚަޞްމުގެ ޙައްޤެއް ނުވަތަ ޒިންމާއެއް ކަމަށްވުން؛
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދަ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ހާމަކޮށްފައިވާ ބާވަތުގެ ނުވަތަ ގިންތިއެއްގެ ލިޔުންތައް ބެލުމުގެ ހުއްދަ ދިނުމަކީ މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢާ ނުބައްދަލު ކަމަކަށް ވާނެކަމަށް މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، އެ ބާވަތުގެ ނުވަތަ ގިންތީގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ލިޔުންތައް ބެލުމުގެ ހުއްދަ ދިނުން އެފަރާތަށް ލާޒިމެއްނޫނެވެ. ނަމަވެސް އެ ލިޔުންތައް ބެލުމުގެ ހުއްދަ ދިނުން މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢާ ނުބައްދަލުވާނެ ސަބަބަށްޓަކައި އެ ލިޔުންތައް ބެލުމުގެ ހުއްދަ ނުދޭކަން އެފަރާތުން ހުށަހަޅާ ހެކި ހާމަކުރުމާގުޅޭ ބަޔާނުގައި ފާހަގަކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (2) ވަނަ ނަންބަރުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ލިޔުމެއް ބެލުން ހުއްޓުވުމަކީ އެ ލިޔުން ހާމަކުރި ޚަޞްމުގެ ޙައްޤެއް ނުވަތަ ޒިންމާއެއް ކަމަށް ބަލާނީ އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައެވެ.
ޤާނޫނީ ފަންނުގެ އިމްތިޔާޒު އެ މައްޗަށް ހިނގާ ލިޔުމަކަށްވުން؛
އެ ލިޔުމުގައި އޭނާ، ނުވަތަ އޭނާ ކައިވެނި ކޮށްގެން އުޅޭ ފަރާތް ނުވަތަ އޭނާގެ ދަރިންގެ މައްޗަށް ކުށެއް ސާބިތުވާނެ ފަދަ މަޢުލޫމާތެއް ހިމެނިފައިވުން؛
ޢާންމު މަޞްލަޙަތަށްޓަކައި އެ ލިޔުމަކީ އިމްތިޔާޒު ލިބިގެންވާ ލިޔުމަކަށްވުން.

[ލިޔުމުގެ މާނަ]
މި ބާބުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، "ލިޔުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އެއްވެސް ބާވަތެއްގެ މަޢުލޫމާތެއް ހިމެނިފައިވާ ނުވަތަ ރައްކާކުރެވިފައިވާ ކޮންމެ އެއްޗަކަށެވެ. ލިޔުމުގެ މާނައިގެ ތެރޭގައި އަތުން ލިޔެފައިވާ ލިޔުންތަކާއި، އޯޑިއޯ ޓޭޕާއި، ވީޑިއޯ ޓޭޕާއި، ފޮޓޯއާއި، އީ-މެއިލާއި އެހެނިހެން އިލެކްޓްރޯނިކް މުއާޞަލާތުތައް ހިމެނޭގޮތުން އިލެކްޓްރޯނިކް ލިޔުންތަކާއި، ވޯޑް-ޕްރޮސެސްކޮށްފައިވާ ލިޔުންތަކާއި، ޑޭޓާބޭސްތަކާއި، ފޮހެލާފައިވާ ލިޔުންތަކާއި މެޓަޑޭޓާ ހިމެނެއެވެ.
މި ބާބުގައި، "ކޮޕީ" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ލިޔުމަކާ ގުޅޭގޮތުން، ލިޔުމުގައި ހިމެނިފައިވާ ނުވަތަ ރައްކާކުރެވިފައިވާ މަޢުލޫމާތު ސީދާގޮތުން ނުވަތަ ނުސީދާގޮތުން ވިޔަސް ނަކަލުކޮށްފައިވާ ކޮންމެ އެއްޗަކަށެވެ.

[ހެކި ހާމަކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ 313 ވަނަ މާއްދާ އެ މައްޗަށް ހިނގާ މައްސަލަތައް ފިޔަވައި، އެނޫން ކޮންމެ މައްސަލައެއްގައި ހެކި ހާމަކުރުމާ ގުޅިގެން ޢަމަލުކުރާނީ އަންނަނިވި އުސޫލުތަކަށެވެ.
ކޯޓުން އެނޫން ގޮތަކަށް ކަނޑަޅާނާހާހިނދަކު، ހެކި ހާމަކުރުމަށް ކޯޓުން އަންގައިފިނަމަ، އެ އިޝާރާތްކުރަނީ ހެކި ހާމަކުރުމުގެ ޢާންމު އުސޫލަށެވެ.
ހެކި ހާމަކުރުމުގެ ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ހާމަކުރާކުރުމުން ފުދޭނެކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، ހާމަކުރާ މިންވަރު ނުވަތަ ހާމަކުރުމުގެ ދާއިރާ ހަނިކުރުމުގެ ބާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ހެކި ހާމަކުރާ މިންވަރަށް ހެކި ހާމަކުރުމަށް ނުވަތަ ހެކި ހާމަކުރުމުގެ ދާއިރާ ހަނިކުރުމަށް މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމުންނަށްވެސް ލިޔުމުން އެއްބަސްވެވިދާނެއެވެ.

[ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ހާމަކުރަންޖެހޭ ލިޔެކިޔުން]
ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ހެކި ހާމަކުރާ ކުރުމުގައި ޚަޞްމަކު ހާމަކުރުން ލާޒިމުވާނީ ހަމައެކަނި އަންނަނިވި ލިޔުންތަކެވެ.
އެފަރާތަކުން އެމައްޗަށް ބަރޯސާވާ ލިޔުންތައް؛ އަދި އެފަރާތެއް ވަކާލާތުކުރާ ކަމަކަށް ނޭދެވޭ އަސަރެއް ކޮށްފާނެ ލިޔުންތަކާއި، އެހެން ޚަޞްމަކު ވަކާލާތުކުރާ ކަމަކަށް ނޭދެވޭ އަސަރެއްކޮށްފާނެ ލިޔުންތަކާއި އެހެން ޚަޞްމަކު ވަކާލާތުކުރާ ކަމަކަށް ބާރުލިބޭ ލިޔުންތައް؛ އަދި އެހެން ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން އެފަރާތެއް ހާމަކުރަންޖެހޭ ލިޔުންތައް.

[ލިޔެކިޔުން ހޯދުމުގެ ޒިންމާ]
ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ހެކި ހާމަކުރުމުގައި، މި ޤާނޫނުގެ 301 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އަދި (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގިންތީގައި ހިމެނޭ ލިޔުންތައް ހޯދުމަށް އެ ޚަޞްމަކު އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށް މަސައްކަތްކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތަށް އެ ލިޔެކިޔުން ހޯދުމަށް އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށް މަސައްކަތްކޮށްފައިވާކަން ކަނޑައެޅުމުގައި އަންނަނިވި ކަންތައްތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރެވިދާނެއެވެ.
ލިޔުންތަކުގެ ޢަދަދު؛
މައްސަލައިގެ ބާވަތާއި އޭގެ އުނދަގޫ މިންވަރު؛
ވަކި ލިޔުމެއް ހޯދުމަށް ކުރަންޖެހޭ މަސައްކަތުގެ ފަސޭހަކަމާއި އެކަމަށް ހިނގާނެ ޚަރަދު؛ އަދި ލިޔެކިޔުން ހޯދުމުގެ ތެރޭގައި ހޯދިދާނެކަމަށް ބެލެވޭ ލިޔުމެއްގެ މުހިންމުކަން.
ވަކި ގިންތިއެއްގެ ނުވަތަ ބާވަތެއްގެ ލިޔުން ހޯދުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެއް ނޫންކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވިގެން ޚަޞްމަކު އެފަދަ ލިޔުމެއް ހޯދާފައިނުވާނަމަ، އެ ލިޔުމެއް ނިސްބަތްވާ ގިންތި ނުވަތަ ބާވަތާއެކު އެކަން، ހެކި ހާމަކުރިކަމުގެ ބަޔާނުގައި ފާހަގަކުރަންވާނެއެވެ.
ޚަޞްމަކު ހެކި ހޯދާފައިވާ ގޮތާމެދު ތަޢުނުކުރުމަށް އެ މައްސަލައިގެ އެހެން ޚަޞްމުންނަށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.

[ޚަޞްމެއްގެ ބާރުގެ ދަށުގައި ހުރި ލިޔުންތައް]
ހެކި ހާމަކުރުމަށް ޚަޞްމަކަށް އޮންނަ ޒިންމާ އޮންނާނީ އޭނާގެ ބާރުގެ ދަށުގައި އެއިރެއްގައި ހުރި، ނުވަތަ ކޮންމެވެސް އިރެއްގައި ހުރި ލިޔުންތައް ހާމަކުރުމަށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ މަޤްޞަދަށްޓަކައި، ޚަޞްމެއްގެ ބާރުގެ ދަށުގައި އެއިރެއްގައި ނުވަތަ ކޮންމެވެސް އިރެއްގައި ލިޔުމެއް ހުރި ކަމަށް ބެލެވޭނީ އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައެވެ.
މާއްދީގޮތުން އޭނާގެ ހިޔާޒަތުގެ ދަށުގައި އެއިރެއްގައި ނުވަތަ ކޮންމެވެސް އެހެން އިރެއްގައި ހުރި އެއްޗަކަށްވުން؛
އޭގެ ހިޔާޒަތުގެ ޙައްޤު އޭނާއަށް އެއިރެއްގައި ނުވަތަ ކޮންމެވެސް އެހެން އިރެއްގައި ލިބިފައިވާ އެއްޗަކަށްވުން؛ ނުވަތަ އެ އެއްޗެއް ބެލުމަށް ނުވަތަ އޭގެ ކޮޕީ ނެގުމަށް އޭނާއަށް އެ އިރެއްގައި ނުވަތަ ކޮންމެވެސް އެހެން އިރެއްގައި ޙައްޤު ލިބިފައިވާ އެއްޗަކަށްވުން.

[ކޮޕީ ހާމަކުރުން]
ލިޔުމެއްގެ އެއް ކޮޕީއަށްވުރެ ގިނަ ކޮޕީ ހާމަކުރުމަށް އެއްވެސް ޚަޞްމަކަށް ލާޒިމުވެގެނެއްނުވެއެވެ.
އަންނަނިވި މަޤްޞަދުތަކުގެ ތެރެއިން މަޤްޞަދެއް ހާސިލުކުރުމަށްޓަކައި ޚަޞްމަކު ހުށަހެޅުމަށް ޤަޞްދުކުރާ ލިޔުމަކީ އުނިއިތުރެއް ގެނެވިފައިވާ، ނުވަތަ އެ ލިޔުމެއްގެ ބައެއް ފޮހެލުމުގެ ގޮތުން އެއްވެސް ކަމެއް ކޮށްފައިވާ، ނުވަތަ އެހެންވެސް ފާހަގައެއް ޖަހާފައިވާ ލިޔުމެއްގެ ކޮޕީއެއްނަމަ، އެ ލިޔުމަކީ ވަކި ލިޔުމެއް ކަމުގައި ބަލަންވާނެއެވެ.
އެފަރާތަކުން އެ މައްޗަށް ބަރޯސާވުމަށް ޤަޞްދުކޮށްފައިވާ ލިޔުމެއް ކަމުގައިވުން؛ ނުވަތަ އެފަރާތެއް ވަކާލާތުކުރާ ކަމަކަށް ނޭދެވޭ އަސަރުކުރާނެ، ނުވަތަ އެހެން ޚަޞްމަކު ވަކާލާތުކުރާ ކަމަކަށް ނޭދެވޭ އަސަރުކުރާނެ، ނުވަތަ އެހެން ޚަޞްމަކު ވަކާލާތުކުރާ ކަމަކަށް ބާރުލިބިދޭ ލިޔުމެއް ކަމުގައިވުން.

[ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ހާމަކުރާ ކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާ އިޖުރާއަތު]
ޢާންމު އުސޫލުން ހެކި ހާމަކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު ހިނގާނީ މި މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
ކޮންމެ ޚަޞްމަކުވެސް ހާމަކުރުމަށް ލާޒިމުވާ ލިޔުންތަކުގެ ލިސްޓެއް ތައްޔާރުކޮށް އަނެއް ޚަޞްމަށް ނުވަތަ ޚަޞްމުންނަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ލިސްޓުގައި ފަސޭހަ ތަރުތީބަކުން، އަދި ވީހާވެސް ކުރުކޮށް، ބޭނުންވާ ލިޔުންތައް ފާހަގަކުރުމާއެކު، އަންނަނިވި ކަންކަން ހިމަނަންވާނެއެވެ.
އެ ލިޔުމެއް ބެލުމުގެ ފުރުޞަތު ނުދިނުމަށް އެފަރާތުގެ މައްޗަށް ޙައްޤެއް ނުވަތަ ޒިންމާއެއް އޮތްކަމަށް ބުނާ ލިޔުންތައް؛ އަދި އެ ޚަޞްމުގެ ބާރުގެ ދަށުގައި މިހާރު ނެތް ލިޔުންތައް އަދި އެ ލިޔުންތަކަށް ވެފައިވާ ގޮތް.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ލިސްޓާއެކު ހެކި ހާމަކުރިކަމުގެ ބަޔާނެއް އެ ލިޔުންތައް ހާމަކުރި ޚަޞްމު ހިމަނަންވާނެއެވެ. އެ ބަޔާނުގައި އަންނަނިވި މަޢުލޫމާތުތައް ހިމަނަންވާނެއެވެ.
ހެކީގެ ގޮތުގައި ހާމަކުރުން ލާޒިމުވާ ލިޔުމެއް ހޯދުމަށްޓަކައި މަސައްކަތް ކުރީ ކިހާ މިންވަރަކަށްކަން؛
އެފަރާތުން ހާމަކުރަންޖެހޭ ލިޔެކިޔުން ހާމަކުރުމަށް އޮތް ޒިންމާ އެނގޭނެކަމަށް ބުނެ އިޤުރާރުވެފައިވުން؛ އަދި ލިބިފައިވާ މަޢުލޫމާތުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް އެފަރާތުގެ މައްޗަށް އޮތް ޒިންމާ އަދާކުރިކަމަށް ބުނެ އިޤުރާރުވެފައިވުން.
ހެކި ހާމަކުރިކަމުގެ ބަޔާން ދޭ ފަރާތަކީ ކުންފުންޏެއް، ނުވަތަ ޕާޓްނަރޝިޕެއް ނުވަތަ ޖަމްޢިއްޔާއެއް ނުވަތަ އެނޫންވެސް އެފަދަ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞެއްނަމަ، އެ ބަޔާނުގައި، އެ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞެއްގެ ފަރާތުން ބަޔާން ދޭ ފަރާތަކީ ކޮބައިކަން އެނގޭނެ ފަދައިން ބަޔާންކޮށް އަދި އޭނާއަކީ އެ ބަޔާން ދިނުމަށް އެކަށީގެންވާ ފަރާތެއް ކަމަށް ދެކޭ ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ލިސްޓެއް އެކުލަވާލުމަކާ ނުލައި، އަދި ހާމަކުރާ ފަރާތުން ހާމަކުރިކަމުގެ ބަޔާނެއް ހުށަހެޅުމަކާ ނުލައި ލިޔުންތައް ހާމަކުރުމަށް މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް ލިޔުމުން އެއްބަސްވެވިދާނެއެވެ.
އެހެން ޤާނޫނަކުން ހުއްދަކުރާ ޙާލަތުގައި، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާ ފަރާތަކަށް ހެކި ހާމަކުރިކަމުގެ ބަޔާން ދެވިދާނެއެވެ.

[މައްސަލަ ހިނގަމުންދާއިރު ހާމަކުރުމުގެ އިލްތިޒާމު ދެމިގެންދިޔުން]
ހެކި ހާމަކުރުމަށް ޚަޞްމުންގެ މައްޗަށް އޮންނަ ޒިންމާ މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުންތައް ނިމެންދެން ދެމިއޮންނާނެއެވެ. އަދި ހާމަކުރުމުގެ އިލްތިޒާމު އެމައްޗަށް ހިނގާ ލިޔުންތަކެއްގެ މަޢުލޫމާތު މައްސަލަ ހިނގަމުންދަނިކޮށް ޚަޞްމަކަށް ލިބިއްޖެނަމަ، އެކަން އެހެން ޚަޞްމުންގެ ސަމާލުކަމަށް ގެންނަންވާނެއެވެ.

[ހެކި ހާމަކުރުމުގެ ޚާއްޞަ އުސޫލު]
ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ޚަޞްމަކު ހާމަކޮށްފައިވާ ހެއްކަކީ މައްސަލައިގައި ބޭނުންވާ މިންވަރަށްވުރެ މަދު ހެކި ކަމުގައިވާނަމަ، މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ އުސޫލާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ވަކި ލިޔުމެއް ހާމަކުރުމަށް އެހެން ޚަޞްމަކަށް އެދެވިދާނެއެވެ. ވަކި ލިޔުމެއް ހާމަކުރުމަށް ޚަޞްމަކު ކޯޓުގައި އެދޭއިރު، ކޯޓުން ކުރުމަށް ބޭނުންވާ އަމުރު ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ. އަދި ކޯޓުގައި އެދޭ ކަންކަމާގުޅޭ ހެކި، އެ ހުށަހެޅުމާއެކު ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ވަކި ލިޔުމެއް ހާމަކުރުމަށް ކުރާ އަމުރަކީ، އަންނަނިވި ކަންތައްތަކުގެ ތެރެއިން ކަމެއް ނުވަތަ ކަންތައްތަކެއް ކުރުމަށް ޚަޞްމަކަށް އަންގައި ކޯޓުން ކުރާ އަމުރެކެވެ.
އެ އަމުރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގިންތި ނުވަތަ ބާވަތަށް ނިސްބަތްވާ ލިޔުންތައް ހާމަކުރުމަށް؛
އެ އަމުރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މިންވަރަށް ލިޔުން ހޯދުމުގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށް؛
ލިޔެކިޔުން ހޯދުމަށް ކުރި މަސައްކަތުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ފެންނަ ލިޔުންތައް ހާމަކުރުމަށް.
ވަކި ލިޔުމެއް ހާމަކުރުމަށް އަމުރުކުރުމާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމުމުގައި، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އެންމެހައި ކަންކަމަށް ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.
ޚާއްޞަކޮށް ޚަޞްމަކު ހާމަކުރުމަށް ލާޒިމުވާ އެންމެހައި ލިޔެކިޔުން ހާމަކުރުމަށް އޮތް ޒިންމާ އެންމެ އެކަށީގެންވާ ގޮތެއްގައި އޭނާ އަދާކޮށްފައިވޭތޯ ކޯޓުން ބަލަންވާނެއެވެ.
ވަކި ލިޔުމެއް ބެލުމުގެ ފުރުޞަތު ދިނުމަށް ކޯޓުން ކުރާ އަމުރަކީ، މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ލިޔުމެއް ބެލުމުގެ ފުރުޞަތު ޚަޞްމަކަށް ދިނުމަށް އެހެން ޚަޞްމެއްގެ މައްޗަށް ކުރާ އަމުރެކެވެ.

[މަރުޙަލާތަކަކަށް ބަހާލައިގެން ހާމަކުރުން]
މަރުޙަލާތަކަކަށް ބަހާލައިގެން ލިޔެކިޔުން ހާމަކުރުމަށް ނުވަތަ ލިޔުންތައް ބެލުމަށް ނުވަތަ އެ ދެ ކަންތައް ކުރުމަށް މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނަށް ލިޔުމުން އެއްބަސްވެވިދާނެއެވެ. ނުވަތަ ކޯޓަށް އެފަދައިން އެންގިދާނެއެވެ.

[ދަޢުވާގެ ލިޔުންތަކާގުޅޭ ހެކީންގެ ބަޔާނާއި އެފިޑެވިޓްގައި ޙަވާލާދޭ ލިޔުންތައް ޚަޞްމުން ބެލުން]
އަންނަނިވި ކޮންމެ ލިޔުމެއްގައި ޙަވާލާދީފައިވާ އެހެން ލިޔުމެއް، ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް ބެލިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާގައި ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ޖަވާބުގައި ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާއެއްގައި ނުވަތަ އިތުރު ދަޢުވާއެއްގައި؛ ނުވަތަ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތެއްގެ ބަޔާނުގައި؛ ނުވަތަ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުން ދޭންޖެހޭ ހެކި އަންގައިދޭ ބަޔާނުގައި؛ ނުވަތަ އެފިޑެވިޓެއްގައި.
އެހާތަނަށް މައްސަލައިގައި ހާމަކޮށްފައިނުވާ ލިޔުމަކަށް ޚަބީރެއްގެ ރިޕޯޓުގައި ޙަވާލާދީފައިވާނަމަ، އެފަދަ ކޮންމެ ލިޔުމެއް ބެލުމުގެ އަމުރަކަށް އެދި ޚަޞްމަކަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.

[ލިޔުންތައް ބެލުމާއި ކޮޕީ ނެގުން]
ލިޔުމެއް ބެލުމުގެ ޙައްޤު ލިބިފައިވާ ކޮންމެ ޚަޞްމަކު އެ ލިޔުން ބެލުމުގައި ޢަމަލުކުރަންވާނީ އަންނަނިވި ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
އެ ލިޔުން ބަލަން ބޭނުންވާކަމުގެ ނޯޓިސް އެ ލިޔުން ހާމަކުރި ޚަޞްމަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ނޯޓިސް ލިބޭތާ މަދުވެގެން 7 (ހަތެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ލިޔުމެއް ހާމަކުރި ޚަޞްމަކު އެ ލިޔުން ބެލުމުގެ ހުއްދަ ދޭންވާނެއެވެ. (މިގޮތުން ލިޔުން ބެލުމަށް ހުއްދަ ދީފައިވާކަން ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ.) އަދި ލިޔުމެއްގެ ކޮޕީ ނެގުމަށް ހިނގާ އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއްގެ ޚަރަދު ދިނުމަށް އެއްބަސްވެ، އެ ލިޔުމުގެ ކޮޕީއެއް ފޯރުކޮށްދިނުމަށް ޚަޞްމަކު އެދޭނަމަ، އެފަދައިން އެދޭތާ ގިނަވެގެން 7 (ހަތެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ލިޔުން ހާމަކުރި ފަރާތުން އެ ލިޔުމުގެ ކޮޕީ ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.

[ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ލިޔެކިޔުން ހާމަކުރުން]
ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ހެކި ހާމަކުރުމަށް ކޯޓުގައި އެދުމަށް އެހެން ޤާނޫނަކުން ހުއްދަކުރާ ޙާލަތުގައި، މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ އުސޫލުތައް ހިނގާނެއެވެ.
ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅިދާނެކަމަށް ބެލެވޭ ދަޢުވާއެއްގެ ޚަޞްމަކަށް ވާނެކަމަށް ބެލެވޭ މީހަކު މި ޤާނޫނާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކަށް، އެ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ވާނެކަމަށް ބެލެވޭ، އަދި އެމީހެއްގެ އަތުގައި ނުވަތަ ބާރުގެ ދަށުގައި އެއިރެއްގައި ނުވަތަ ކޮންމެވެސް އެއް އިރެއްގައި މައްސަލައާ ގުޅިގެން އުފެދިދާނެ މައުޟޫޢުއަކާ ގުޅުންހުރި ލިޔުންތަކެއް ހުރެދާނެކަމަށް ބެލެވޭ މީހެއްގެ މައްޗަށް މި މާއްދާގައިވާ ގޮތުގެމަތިން އަމުރެއް ކުރުމުގެ ބާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކީ ހެއްކާއެކު ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކަށް ވާންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން އަމުރެއް ނެރެންވާނީ ހަމައެކަނި އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައެވެ.
އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތަކީ ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭނެކަމަށް ބެލެވޭ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށްވުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތް މީހަކަށްވުން؛
އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތަކީވެސް ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭނެކަމަށް ބެލެވޭ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ވުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތް މީހަކަށްވުން؛
މައްސަލަ ހުށަހެޅި ހިނގަން ފަށާ ޙާލަތެއްގައި، މި ޤާނޫނުގެ 301 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން ޢާންމު އުސޫލުން ހާމަކުރުމަށް ލާޒިމުވާ ލިޔެކިޔުމުގެ ތެރޭގައި އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތުން ހާމަކުރުމަށް އެދޭ ގިންތީގެ ނުވަތަ ބާވަތުގެ ލިޔުންތައްވެސް ހިމެނުން؛ އަދި އަންނަނިވި ސަބަބުތަކަށްޓަކައި ދަޢުވާ ފެށުމުގެ ކުރިން ހެކި ހާމަކުރުން އެދެވިގެންވާކަން:
ހުށަހެޅޭނެކަމަށް ބެލެވޭ ދަޢުވާ އިންޞާފުވެރިކަމާއެކު ނިންމުމަށްޓަކައި؛
އަޑުއެހުމަކާ ނުލައި ޚުޞޫމާތަށް ޙައްލެއް ގެނައުމަށް އެހީތެރިވުމަށް؛
ނުވަތަ ޚަރަދު ކުޑަކުރުމަށް.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކުރާ އަމުރެއްގައި، އަންނަނިވި ކަންކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން ހާމަކުރަންޖެހޭ ގިންތީގެ ނުވަތަ ބާވަތުގެ ލިޔުންތަކަކީ ކޮބައިކަން؛ އަދި ހެކި ހާމަކުރުމުގައި، އެފަރާތުން ހާމަކުރަންޖެހޭ އެއްވެސް ލިޔުމަކީ އޭނާގެ ބާރުގެ ދަށުގައި އެވަގުތު ނެތް ލިޔުމެއްނަމަ އެކަން ނުވަތަ އެ ލިޔުމެއް ބެލުން ހުއްޓުވުމުގެ ޙައްޤު ނުވަތަ ޒިންމާއެއް އޭނާގެ މައްޗަށް އޮތްކަމަށް ބުނާނަމަ އެކަން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކުރާ އަމުރެއްގައި، އެ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުގެ ބާރުގެ ދަށުގައި ވަކި ލިޔުމެއް ނެތްނަމަ އެ ލިޔުމަކަށް ވެފައިވާ ގޮތް ބަޔާންކުރުމަށާއި އަދި ލިޔުންތައް ހާމަކޮށް، އެ ލިޔުންތައް ބެލުމަށް ހަމަޖައްސާނެ ވަގުތާއި ތަނެއް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ޚަޞްމަކަށް ނުވާ ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ހެކި ހާމަކުރުމަށް ކުރާ އަމުރު]
ދަޢުވާއެއްގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާ ފަރާތެއް ހެކި ހާމަކުރުމަށް އެންގުމަށް އެހެން ޤާނޫނަކުން ހުއްދަކުރާ ޙާލަތުގައި، މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން ޢަމަލުކުރެވިދާނެއެވެ.
ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމަކު މި ޤާނޫނާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކަށް، އެ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާ، އެހެންނަމަވެސް، އެފަރާތެއްގެ ކިބައިގައި ނުވަތަ އެފަރާތެއްގެ ހިޔާޒަތުގައި، ނުވަތަ ބެލުމުގެ ދަށުގައި، ނުވަތަ ބާރުގެ ދަށުގައި މައްސަލައާ ގުޅިގެން އުފެދޭނެ މައުޟޫޢުއަކާ ގުޅުންހުރި ލިޔުންތަކެއް ހުންނާނެކަމަށް ބެލެވޭ ކޮންމެ މީހެއްގެ މައްޗަށް، އެ ލިޔުމެއް ފޯރުކޮށްދިނުމަށް އަމުރުކޮށް ދިނުމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ހުށަހެޅުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަމަށް އެދެވިދާނެއެވެ.
އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން ހާމަކުރަންޖެހޭ ގިންތީގެ ނުވަތަ ބާވަތުގެ ލިޔުންތަކަކީ ކޮބައިކަން؛ އަދި ހެކި ހާމަކުރުމުގައި، އެފަރާތުން ހާމަކުރަންޖެހޭ އެއްވެސް ލިޔުމަކީ އޭނާގެ ބާރުގެ ދަށުގައި އެވަގުތު ނެތް ލިޔުމެއްނަމަ އެކަން ނުވަތަ އެ ލިޔުމެއް ބެލުން ހުއްޓުވުމުގެ ޙައްޤު ނުވަތަ ޒިންމާއެއް އޭނާގެ މައްޗަށް އޮތްކަމަށް ބުނާނަމަ އެކަން.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ހުށަހެޅުން ހުށަހަޅަންވާނީ ހެއްކާއެކުގައެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން އަމުރެއް ކުރަންވާނީ ހަމައެކަނި އަމުރަށް އެދުނު ފަރާތުން ހޯދަން އެދޭ ލިޔުންތަކަކީ އެފަރާތުން ވަކާލާތުކުރާ ކަންތައްތަކަށް ބާރުދޭ، ނުވަތަ އެ މައްސަލައިގެ އެހެން ޚަޞްމަކު ވަކާލާތުކުރާ ކަންތައްތައް ނަފީކުރާ ލިޔުމަކަށް ވުމުގެ އިތުރުން އެ ލިޔުން ހާމަކުރުމަކީ، ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލަ އިންޞާފުވެރިކަމާއެކު ނިންމުމަށް ނުވަތަ ޚަރަދު ކުޑަކުރުމުގެ ގޮތުން ކޮންމެހެން މުހިންމު ކަމަކަށްވާނެ ނަމައެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކުރާ އަމުރެއްގައި، އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން ހާމަކުރަންޖެހޭ ގިންތީގެ ނުވަތަ ބާވަތުގެ ލިޔުންތަކަކީ ކޮބައިކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. އަދި ހާމަކުރުމުގައި، އެފަރާތުން ހާމަކުރަންޖެހޭ އެއްވެސް ލިޔުމަކީ އޭނާގެ ބާރުގެ ދަށުގައި އެވަގުތު ނެތް ލިޔުމެއްނަމަ ނުވަތަ އެ ލިޔުމެއް ބެލުން ހުއްޓުވުމުގެ ޙައްޤު ނުވަތަ ޒިންމާއެއް އޭނާގެ މައްޗަށް އޮތްކަމަށް ބުނާނަމަ އެކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކުރާ އަމުރެއްގައި، އެ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުގެ ބާރުގެ ދަށުގައި ވަކި ލިޔުމެއް ނެތްނަމަ އެ ލިޔުމަކަށް ވެފައިވާ ގޮތް ބަޔާންކުރުމަށާއި އަދި އެ ލިޔުމެއް ހާމަކޮށް، އެ ލިޔުމެއް ބެލުމަށް ހަމަޖައްސާނެ ވަގުތަކާއި ތަނެއް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލާ މައްސަލަތަކުގައި ހެކި ހާމަކުރުން]
ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް އަމުރު ނުކުރާހާ ހިނދަކު، ބޮޑެތި މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލާ އެންމެހައި މައްސަލަތަކުގެ މައްޗަށް މި މާއްދާގެ
(ށ) އިން ފެށިގެން މި މާއްދާގެ ނިޔަލަށް ހުރި މާއްދާތައް ހިނގާނެއެވެ.
މައްސަލަ ތަރުތީބުކުރުމުގެ ފުރަތަމަ ބައްދަލުވުމުގެ މަދުވެގެން 14 (ސާދަ) ދުވަސް ކުރިން، ތެދުކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާނަކުން ކަށަވަރުކޮށްފައިވާ އަންނަނިވި މަޢުލޫމާތުތައް ހިމެނޭ ރިޕޯޓެއް ކޮންމެ ޚަޞްމަކުވެސް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢާ ގުޅޭގޮތުން ވުޖޫދުގައިވާ ނުވަތަ ވުޖޫދުވެދާނެ ލިޔުންތަކަކީ ކޮބައިކަން ޚުލާޞާކޮށް ބަޔާންކުރުން؛
އެ ލިޔުންތައް ވީ، ނުވަތަ ލިޔުންތައް ވުން އެކަށީގެންވަނީ ކޮން ފަރާތެއްގެ އަތުގައިކަން އަދި ކޮންތާކުކަން ބަޔާންކުރުން؛
އިލެކްޓްރޯނިކް ލިޔުންތަކެއްނަމަ، އެ ލިޔުންތައް ރައްކާކޮށްފައި ހުރި ގޮތް ބަޔާންކުރުން؛
އިލެކްޓްރޯނިކް ވަސީލަތްތަކުގައި ރައްކާކޮށްފައިވާ ލިޔުންތައް ހޯދައި ހާމަކުރުމަށް ދާނެ ޚަރަދު ހިމެނޭގޮތުން، ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ހެކި ހާމަކުރާ މިންވަރަށް ހެކި ހާމަކުރުމަށް ހިނގާނެކަމަށް ލަފާކުރެވޭ ޚަރަދު ބަޔާންކުރުން؛ އަދި މި މާއްދާގެ (ޅ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިރުޝާދުތަކުގެ ތެރެއިން އެދެނީ ކޮން އިރުޝާދަކަށްކަން ބަޔާންކުރުން.
މައްސަލަ ތަރުތީބުކުރުމުގެ ފުރަތަމަ ބައްދަލުވުމުގެ މަދުވެގެން 7 (ހަތެއް) ދުވަސް ކުރިން، އަދި އޭގެ ފަހުން ކޯޓުން އަންގާ އެހެން ކޮންމެ ޙާލަތެއްގައިވެސް، މި ޤާނޫނުގެ ޢާންމު މަޤްޞަދު ހާސިލުވާނެ ގޮތެއްގެމަތިން ހެކި ހާމަކުރުމާގުޅޭ ކަންކަމާމެދު ދެފަރާތުން މަޝްވަރާކޮށް ވަކި ގޮތަކަށް އެއްބަސްވުމަށް މަސައްކަތްކުރަންވާނެއެވެ. މިގޮތުން އެއްބަސްވުމަކަށް އާދެވިއްޖެނަމަ ދެ ޚަޞްމުން ހަމަ އެ ތާރީޚުގައި ވަކިވަކީން އެކަން ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ. އަދި އެފަދައިން އަންގާއިރު އެ އެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނޭ ބައިތައް ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ހެކި ހާމަކުރުމުގެ ދާއިރާއާމެދު މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުން ވަކި ހުށަހެޅުމަކަށް އެއްބަސްވެފައިވާނަމަ، އަދި އެފަދައިން އެއްބަސްވާ ކަންކަމަކީ ހުރިހާ ޙާލަތެއްގައިވެސް އެކަށީގެންވާ ކަންކަން ކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަކާ ނުލައި، އެފަދައިން އެއްބަސްވެފައިވާ ކަންކަން ކޯޓަށް ބަލައިގަނެ، އެ ކަންކަމާ އެއްގޮތަށް ކުރިއަށްދިޔުމަށް އެންގިދާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ޢާންމު މަޤްޞަދަށާއި، ޢަދުލުވެރިކަމާއެކު މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ބޭނުންވާ މިންވަރަށް ހެކި ހާމަކުރުމާގުޅޭ އުސޫލުތައް ހަނިކުރުމުގެ ބޭނުންތެރިކަން އޮތް މިންވަރަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، މައްސަލަ ތަރުތީބުކުރުމުގެ ފުރަތަމަ ބައްދަލުވުމުގައި އަދި އޭގެ ފަހުން ބާއްވާ ކޮންމެ ބައްދަލުވުމެއްގައިވެސް، ހެކި ހާމަކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން ނެރޭނީ އަންނަނިވި އަމުރުތަކުގެ ތެރެއިން ކޮން އަމުރެއްކަން ކޯޓުން ނިންމަންވާނެއެވެ.
ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި މައްސަލައިގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާއެއްގައި ތަފްޞީލުކޮށް ނުވަތަ އެކަށީގެންވާ މިންވަރަށް (މައްސަލައިގެ ކުރިން ނުވަތަ ވަގުތީ އަމުރަކާ ގުޅިގެން ހާމަކުރާކުރުން ހިމެނޭގޮތުން) ހެކި ހާމަކޮށްފައިވާނަމަ، ހެކި ހާމަކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ކުރިއަށްގެންދަން ނުޖެހޭނެކަމަށް އަންގައި ނެރޭ އަމުރު؛
ޚަޞްމަކު އޭނާ އެ މައްޗަށް ބަރޯސާވާ ލިޔުންތައް ހާމަކުރުމަށް، އަދި ހަމަ އެއާއެކު އެނޫން އެހެން ޚަޞްމެއްގެ ފަރާތުން ވަކި ޚާއްޞަ ލިޔުމެއް ހާމަކުރުމަށް އެދޭނަމަ އެކަން ހާމަކުރުމަށް ކުރާ އަމުރު؛
އެކަމަކީ ކުރެވޭނެ ކަމަކަށްވާނަމަ، މައްސަލައިގެ ފަހަރަކު މައުޟޫޢަކާ ގުޅިގެން ކޮންމެ ޚަޞްމަކު ހެކި ހާމަކުރަމުން ގެންދިޔުމަށް ކުރާ އަމުރު؛
އެ ޚަޞްމެއް ވަކާލާތުކުރާ ކަމަކަށް ބާރުދޭ ލިޔުމެއް، ނުވަތަ އެހެން ޚަޞްމެއް ވަކާލާތުކުރާ ކަމެއް ނަފީކުރާ ފަދަ މަޢުލޫމާތެއް ހިމެނިދާނެކަމަށް ބެލެވޭ ލިޔުމެއް، ނުވަތަ ހޯދޭ ހޯދުމަކުން އެފަދަ ނިންމުމަކަށް ވާސިލުވެވޭނެ ކޮންމެ ލިޔުމެއް ހާމަކުރުމަށް އެންމެހައި ޚަޞްމުންނަށް ކުރާ އަމުރު؛
ޢާންމު އުސޫލުގެ ދަށުން ހެކި ހާމަކުރުމަށް ކުރާ އަމުރު؛
އަދި ހެކި ހާމަކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން އަމުރެއް ކުރުން މުހިންމުކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ކޮންމެ އަމުރެއް.
ހެކި ހާމަކުރުން ކުރިއަށްގެންދަންވީ ކިހިނެއްކަން ބަޔާންކޮށް މައްސަލައިގެ ކޮންމެ ހިސާބަކުންވެސް އަންނަނިވި ކަންކަން ހިމެނޭގޮތުން ކޯޓަށް އިރުޝާދު ދެވިދާނެއެވެ.
ކުރިއަށްގެންދަންވީ ކޮންކަހަލަ ހޯދުމެއްކަމާއި، ކޮން ތަނެއްގައިކަމާއި، ކޮން އެއްޗެއް ހޯދުމަށްކަމާއި، ކޮން މުއްދަތަކާ ގުޅޭގޮތުންކަމާއި، ކާކުކަމާއި، އަދި އިލެކްޓްރޯނިކް ވަސީލަތްތަކުގައި ރައްކާކޮށްފައިވާ ލިޔުންތައް ހޯދޭނީ ކިހާ މިންވަރަކަށްކަން؛
ލިޔުންތަކުގެ ލިސްޓެއް ބޭނުންވާކަން ނުވަތަ ނޫންކަން؛
ހެކި ހާމަކުރިކަމަށް ބުނެ ދޭ ބަޔާން ހުށަހަޅާނީ ކޮންއިރަކުކަމާއި ކިހިނެއްކަން؛
ލިޔުންތައް ހާމަކުރަންވީ ކޮން ނަމޫނާއަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިންކަން؛
އެ އިރެއްގައި ވުޖޫދުގައި ނެތް، އެހެންނަމަވެސް އޭގެ ކުރިން ކޮންމެވެސް އިރެއްގައި ވުޖޫދުގައި ހުރި ލިޔުންތަކާ ގުޅޭގޮތުން ހާމަކުރުމަށް ބޭނުންވަނީ ކޮން މަޢުލޫމާތެއްކަން؛ އަދި ހާމަކުރުން ކުރިއަށްގެންދާނީ މަރުޙަލާތަކަކަށް ބަހާލައިގެންކަން ނުވަތަ ނޫންކަން.

[ހެކި ހާމަކުރުމަށް އަމުރުކުރުމަށް ކޯޓަށް ލިބިދޭ ބާރު މި ޤާނޫނުން ހަނިނުކުރުން]
މައްސަލަ ފެށުމުގެ ކުރިން ހެކި ހާމަކުރުމަށް އެންގުމަށާއި، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާ ފަރާތަކާ ދެކޮޅަށް ހެކި ހާމަކުރުމުގެ އަމުރެއް ކުރުމަށް ކޯޓަށް ލިބިދީފައިވާ އެހެން ބާރުތަކަކަށް، މި ޤާނޫނުގެ 311 ވަނަ މާއްދާއާއި، 312 ވަނަ މާއްދާގެ ސަބަބުން ހަނިކަމެއް ނާންނާނެއެވެ.

[ލިޔުމެއް ހާމަކުރުން ނުވަތަ ބެލުން ހުއްޓުވުމަށް އެދުން]
ލިޔުމެއް ނުވަތަ ލިޔުމެއްގެ ބައެއް ހާމަކޮށްފިނަމަ އޭގެ ސަބަބުން ޢާންމު މަޞްލަޙަތަށް އުނިކަން އަތުވެދާނެނަމަ، އެ ލިޔުމެއް ހާމަކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ އަމުރަކަށް ކޮންމެ ފަރާތަކަށްވެސް، އެހެން އެއްވެސް ފަރާތަކަށް އެކަމުގެ ނޯޓިސް ދިނުމަކާ ނުލައި، އެދެވިދާނެއެވެ.
ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް އަމުރުނުކުރާހާ ހިނދަކު މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން ކުރާ އަމުރެއް، އެހެން އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ރައްދުކޮށް ނުވަތަ އެހެން އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ބެލުމަށް، ފުރުޞަތު ދީގެންނުވާނެއެވެ.
ލިޔުމެއް ބެލުން ހުއްޓުވުމުގެ ޙައްޤު ނުވަތަ ޒިންމާއެއް އޭނާގެ މައްޗަށް އޮތްކަމަށް ބުނެ ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ މީހަކު، އެ ހުށަހެޅުން ހުށަހަޅާނަމަ އެ ޙައްޤު ނުވަތަ އެ ޒިންމާ އޭނާގެ މައްޗަށް އޮތްކަން އަދި އެ ޙައްޤު ނުވަތަ ޒިންމާ އޭނާގެ މައްޗަށް އޮތީ ކީއްވެގެންކަން ބަޔާންކުރާ ލިޔުމެއް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކުރާ ބަޔާނަކީ ލިޔުންތައް ހާމަކުރާ ލިސްޓުގައި ހިމަނަންވާނެ ބަޔާނެކެވެ. އެފަދަ ލިސްޓެއް ހުށަނާޅާނަމަ، އެކަން ބަޔާންކޮށް އެ ލިޔުން ބެލުމަށް އެދޭ ފަރާތަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް ދެމެހެއްޓިދާނެތޯ ކަނޑައެޅުމަށް ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ނުވަތަ (ނ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަދަ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅިގެން ނިންމުމެއް ނިންމުމުގައި، އެ ލިޔުމެއް ހާމަކުރުން ހުއްޓުވުމަށް ނުވަތަ ބެލުން ހުއްޓުވުމަށް އެފަރާތުން އެދޭ ލިޔުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަށް ކޯޓުން އެފަރާތަށް އެންގިދާނެއެވެ. އަދި އެފަރާތަކީ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށްވިޔަސް ނުވަތަ ނުވިޔަސް، އެފަރާތުން ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ކަންކަން ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ބ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކީ ހެއްކާއެކު ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކަށް ވާންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ލިޔުމެއް ހާމަކޮށްފިނަމަ ޢާންމު މަޞްލަޙަތަށް ނޭދެވޭ އަސަރެއް ކޮށްފާނެކަމަށް ބެލެވޭނީ، އެ ލިޔުމެއް ވުޖޫދުގައި އޮތްކަން ނުވަތަ އެ ލިޔުމެއްގައި އޮތް އެއްޗެއް ހާމަކުރުމަކީ ޤައުމީ ސަލާމަތާއި، ދިވެހިރާއްޖެއިން އެހެން ފަރާތްތަކާއެކު ބާއްވާ ބައިނަލްއަޤުވާމީ ގުޅުންތައް ހިމެނޭގޮތުން، ޢާންމު މަޞްލަޙަތަށް ނޭދެވޭ އަސަރެއްކުރާނަމައެވެ. އެފަދަ ލިޔުންތަކުގެ ތެރޭގައި އަންނަނިވި ލިޔެކިޔުން ހިމެނެއެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވަޒީރުންގެ މަޖިލީހުގެ ބައްދަލުވުންތަކުގެ ޔައުމިއްޔާ؛
ޤައުމީ ސަލާމަތާ ގުޅުންހުރި ކަންކަމާގުޅޭ ލިޔުންތައް؛
ދައުލަތުގެ މުއައްސަސާއެއްގެ އިޖްތިމާޢީ މަސައްކަތުގެ ރެކޯޑު؛
ޕްރޮބޭޝަން ޚިދުމަތުގެ ރެކޯޑު؛
ސަލާމަތީ ޚިދުމަތްތަކަށް މަޢުލޫމާތުދޭ ފަރާތެއްގެ ވަނަވަރު އެނގޭނެ މަޢުލޫމާތު.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކުރާ އަމުރެއްގައި، ޢާންމު މަޞްލަޙަތު ޙިމާޔަތްކުރާއިރު ހަމަހަމަ އުސޫލަކުން ކަންކުރެވޭކަން ކޯޓުން ޔަޤީންކުރަންވާނެއެވެ.
ޢާންމު މަޞްލަޙަތަށް ގެއްލުންވެދާނެކަމަށްޓަކައި ލިޔުމެއް ހާމަކުރުން ނުވަތަ ބެލުން ހުއްޓުވުން އެހެން ޤާނޫނަކުން ހުއްދަކުރާ ކުރުމަކަށް މި މާއްދާއިން އެއްވެސް އަސަރެއް ނުކުރާނެއެވެ.

[އިމްތިޔާޒު ލިބިގެންވާ ލިޔުމެއް ބޭނުންކުރުން ހުއްޓުވުން]
އިމްތިޔާޒު ލިބިގެންވާ ލިޔުމެއް ޚަޞްމަކަށް އޮޅުމެއްގެ ތެރެއިން ބެލުމަށް ދެވިއްޖެނަމަ، އެ ލިޔުން ބެލި ޚަޞްމަށް އެ ލިޔުން ނުވަތަ އޭގައިވާ މަޢުލޫމާތެއް ބޭނުންކުރެވޭނީ ހަމައެކަނި ކޯޓުގެ ހުއްދައާ އެކުގައެވެ.

[ހާމަނުކުރުމުގެ ނުވަތަ ބެލުމުގެ ހުއްދަ ނުދިނުމުގެ ނަތީޖާ]
މަޤުބޫލު ސަބަބެއްނެތި ހާމަނުކުރާ ނުވަތަ ބެލުމުގެ ހުއްދަ ދީފައިނުވާ ލިޔުމެއްގެ މައްޗަށް އެ ހާމަނުކުރި ޚަޞްމަކަށް ބަރޯސާއެއް ނުވެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި މަޤުބޫލު ސަބަބެއްކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ކޯޓުގެ ހުއްދަ ލިބިފައި އޮތުން ނުވަތަ އިންސާނީ ބާރު ނުފޯރާފަދަ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވުމަށެވެ. އެކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމުގެ ބުރަ އޮންނާނީ އެ ލިޔުމެއް ހާމަނުކުރި ނުވަތަ ބެލުމުގެ ހުއްދަ ނުދޭ ޚަޞްމުގެ މައްޗަށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ހުއްދަ ދިނުމުގައި، ހާމަނުކުރާ ލިޔުމުގެ މުހިންމުކަމަށާއި، އެ ލިޔުން ހާމަނުކުރި ސަބަބަށާއި، އެ ލިޔުމުގައި ހިމެނޭ ކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުން އެހެން ޚަޞްމުންނަށް ނޯޓިސް ދެވިފައިވާ މިންވަރަށާއި، އެކަމުގެ ސަބަބުން އެހެން ޚަޞްމުންނަށް ލިބިދާނެ ގެއްލުމަށް، ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.

[ހާމަކޮށްފައިވާ ލިޔުންތައް ބޭނުންކުރުން]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތައް ފިޔަވައި، ލިޔުމެއް ހާމަކުރެވޭ ޚަޞްމަކު އެ ލިޔުން ބޭނުންކުރަންވާނީ ހަމައެކަނި އެ ލިޔުމެއް ހާމަކުރެވުނު މައްސަލައަކާ ގުޅޭގޮތުންނެވެ.
ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާލައިގެން ބޭއްވުނު އަޑުއެހުމެއްގައި ކޯޓުން ނުވަތަ ކޯޓަށް އެ ލިޔުމެއް ހުށަހެޅި، އެ ލިޔުމުގައިވާ އެއްޗެއް ހާމަވެގެން ގޮސްފައިވުން؛
ކޯޓުން އެކަމަށް ހުއްދަ ދީފިނަމަ؛ ނުވަތަ އެ ލިޔުމުގެ ވެރިފަރާތުން ނުވަތަ އެ ލިޔުން ހާމަކުރި ފަރާތުން އެކަމަށް އެއްބަސްވާނަމަ.
ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާލައިގެން ބޭއްވޭ އަޑުއެހުމެއްގައި އެ ލިޔުމެއް ނުވަތަ ލިޔުމެއްގައިވާ އެއްޗެއް ހާމަކުރެވޭނެ ދާއިރާ ހަނިކުރުމަށް ނުވަތަ އެފަދައިން ހާމަކުރެވޭ ލިޔުން އެހެން ފަރާތަކުން ބޭނުންކުރުން މަނާކުރުމަށް ކޯޓަށް އަމުރުކުރެވިދާނެއެވެ. އަދި ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް ނުވަތަ އެ ލިޔުމުގެ ވެރިފަރާތަށް އެފަދަ އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.

[ހެކި ހާމަކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން ދޮގު ބަޔާންދިނުން]
ހެކި ހާމަކުރުމުގެ ބަޔާނުގައިވާ އެއްޗެއްގެ ތެދުކަން ޙަޤީޤަތުގައިވެސް ޤަބޫލުނުކުރާ ޙާލު، އެ ހެކި ހާމަކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން އެއްވެސް ފަރާތަކުން ދޮގު ބަޔާނެއް ދީފިނަމަ ނުވަތަ ދޭން މަގުފަހިކޮށްފިނަމަ، އެމީހަކު ކޯޓުގެ ޙުރުމަތް ކެނޑީ ކަމުގައި ބަލައި، ފިޔަވަޅު އެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު އެ ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ޤާނޫނީ ވަކީލުންގެ ޒިންމާ]
ޚަޞްމަކު ޤާނޫނީ ވަކީލެއް ޢައްޔަންކުރުމާއެކު، ހާމަކުރަންޖެހިދާނެ ލިޔުންތައް ރައްކާތެރިކޮށް ބެލެހެއްޓުމުގެ މުހިންމުކަން، ޤާނޫނީ ވަކީލު އެ ޚަޞްމަށް އަންގަންވާނެއެވެ. ރައްކާތެރިކޮށް ބަލަހައްޓަންޖެހޭ ލިޔުންތަކުގެ ތެރޭގައި، އެ ތަނެއްގައި ލިޔެކިޔުން ރައްކާތެރިކޮށް ބެލެހެއްޓުމާއި ނައްތާލުމާ ގުޅޭގޮތުން އެކުލަވާލާފައިވާ ޢާންމު އުސޫލެއްގެ ދަށުން ނައްތާލެވިދާނެ ލިޔުންތައް ހިމެނެއެވެ.
ހާމަކުރަންޖެހިދާނެ ލިޔުންތައް ހޯދުމަށް ކުރަންޖެހޭ މަސައްކަތްތައް ދުރާލާ ކުރުމަށް ޤާނޫނީ ވަކީލު އޭނާގެ މުވައްކިލަށް ލަފާދޭންވާނެއެވެ.
ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުކުރުމަށް ޤާނޫނީ ވަކީލަކު ޢައްޔަންކުރުމަށް ލާޒިމުނުވާ މައްސަލަތަކުގައި، ހެކި ހާމަކުރުމަށް ކޯޓުން ކުރާ އަމުރަކަށް ތަބާވުމަށް މުވައްކިލު ދެކޮޅު ހަދައިފިނަމަ، ކޯޓަށް ނުވަތަ އެހެން ޚަޞްމަކަށް ސަބަބު ބަޔާންކޮށްދިނުމަކާ ނުލައި ޤާނޫނީ ވަކީލަށް އެ މައްސަލައަކުން ތަނާޒުލުވެވިދާނެއެވެ.
ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުކުރުމަށް ޤާނޫނީ ވަކީލަކު ޢައްޔަންކުރުމަށް ލާޒިމު މައްސަލަތަކުގައި، ހެކި ހާމަކުރުމަށް ކޯޓުން ކުރާ އަމުރަކަށް ތަބާވުމަށް މުވައްކިލު ދެކޮޅު ހަދައިފިނަމަ، އިތުރު ތަފްޞީލު ދިނުމަކާ ނުލައި، ޤާނޫނީ ވަކީލު އެ މައްސަލައިން ތަނާޒުލުވާނެކަން ކޯޓަށް ހާމަކުރެވިދާނެއެވެ. އެ ޙާލަތުގައި އެ ޚަޞްމަކު ކޯޓުގެ އަމުރާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމަށް 15 (ފަނަރަ) ދުވަހުގެ ފުރުޞަތެއް ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ.
ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގައި އެ ޚަޞްމަކު ކޯޓުގެ އަމުރަށް ފުރިހަމައަށް ޢަމަލުނުކޮށްފިނަމަ، އެ ޚަޞްމުގެ ޤާނޫނީ ވަކީލު އެ މައްސަލައިން ވަގުތުން ތަނާޒުލުވާންވާނެއެވެ. އަދި އެ ޚަޞްމަކު އެ މައްސަލައިގައި ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާ ނުވަތަ މައްސަލައިގައި ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާއަށް އެ ޚަޞްމަކު ދީފައިވާ ޖަވާބު ނުވަތަ އެ ޚަޞްމަކު ރައްދު ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ، އެ ދަޢުވާ ނުވަތަ ޖަވާބު ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާވެސް ކޯޓުން ވަގުތުން ބާޠިލުކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އިން ފެށިގެން (ރ) ގެ ނިޔަލަށް ހުރި މާއްދާތަކުގެ ދަށުން ޚަޞްމެއްގެ ޤާނޫނީ ވަކީލެއްގެ މައްޗަށް އޮތް ޒިންމާތަކުގެ އިތުރަށް، ޚަޞްމެއްގެ ޤާނޫނީ ވަކީލަކު އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރަންވާނެއެވެ.
ޤާނޫނީ ވަކީލެއްގެ ގޮތުގައި އޭނާ ޢައްޔަންކުރެވުމާއެކު، ފެށިފައިވާ ދަޢުވާއެއް ނުވަތަ ހުށަހެޅިދާނެކަމަށް ބެލެވޭ ދަޢުވާއެއްގެ މައުޟޫޢާ ގުޅުންހުރެދާނެ ލިޔުންތަކުގެ ތެރެއިން އޭނާގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައިހުރި ލިޔުންތައް ރައްކާތެރިކޮށް ބެލެހެއްޓުން؛
އިތުބާރުހިފޭ، އަވަސް އަދި ޚަރަދުކުޑަ ގޮތަކަށް ހެކި ހާމަކުރުމުގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށްޓަކައި، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އެހެން ޚަޞްމުންގެ ޤާނޫނީ ވަކީލުންނާ (ނުވަތަ ޚަޞްމުންގެ ޤާނޫނީ ވަކީލުން ނެތްނަމަ އެ ޚަޞްމުންނާ) އެކު މަޝްވަރާކޮށް، އެފަރާތްތަކަށް އެއްބާރުލުން ދިނުން؛
ލިޔުމެއް ހާމަކުރުމުން މަނާވެގަނެވޭނެ ފަދަ އިމްތިޔާޒެއް ލިބިގެންވާކަމަށް ޚަޞްމަކު ބުނާނަމަ، އެފަދައިން ބުނާ ބުނުމަކީ ރަނގަޅު އަސާސެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ބުނާ ބުނުމެއްތޯއާއި، އެފަދައިން ބުނާ ބުނުން ރަނގަޅަށް ތަފްޞީލުކޮށްދެވިފައިވޭތޯ ކަށަވަރުކުރުމަށްޓަކައި އެކަން މުރާޖަޢާކުރުން.

[ލިޔެކިޔުން ނައްތާލުން]
ދަޢުވާއެއް ފެށުމުގެ ކުރިން ދަޢުވާގެ ލިޔެކިޔުންތައް ނައްތާލައިފިނަމަ ނުވަތަ ނައްތާލަން މަސައްކަތްކޮށްފިނަމަ، އެކަމުން ނުރަނގަޅު ނަތީޖާއެއް ނިކުމެދާނެކަމަށް ބެލެވޭނީ ހަމައެކަނި އެ ލިޔެކިޔުންތައް ނައްތާލީ މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިދާނެކަމަށް ބަލައިގެން ޤަޞްދުގައިކަމަށް ދޭހަވާފަދަ ސާފު ހެކި ލިބިފައިވާ ޙާލަތުގައެވެ.
ދަޢުވާއެއް ފެށުމަށްފަހު، އެހެންނަމަވެސް ލިޔެކިޔުންތައް ހާމަކުރުމުގެ އަމުރެއް ނެރެފައިނުވާ ޙާލަތެއްގައި، މައްސަލައިގެ ލިޔެކިޔުންތައް ނައްތާލައިފިނަމަ، އެ ޢަމަލު އެމީހަކާ ދެކޮޅަށް މާނަކޮށް، އަދި މައްސަލައިގެ ޚަރަދު ކަނޑައެޅުމުގައި ލިޔެކިޔުންތައް ނައްތާލާފައި އޮތް އޮތުމަށް ރިޢާޔަތްކުރެވިދާނެއެވެ.
ލިޔެކިޔުންތައް ހާމަކުރުމުގެ އަމުރެއް ނެރެފައިވާ ޙާލަތުގައި ޤަޞްދުގައި ނުވަތަ އެނޫންވެސް ގޮތަކަށް މައްސަލައިގެ ލިޔެކިޔުންތައް ނައްތާލައިފިނަމަ، އެ ޢަމަލު އެމީހަކާ ދެކޮޅަށް މާނަކޮށް، އަދި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ކަނޑައެޅުމުގައި ލިޔެކިޔުންތައް ނައްތާލާފައި އޮތް އޮތުމަށް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.
ލިޔެކިޔުންތައް ނެތިގެން ގޮސްފައިވަނީ އިންސާނީ ބާރު ނުފޯރާފަދަ ހާދިސާއެއް މެދުވެރިވެގެން ކަމަށްވާނަމަ، މި މާއްދާގެ (ށ) ނުވަތަ (ނ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފިޔަވަޅުތައް އަޅައިގެންނުވާނެއެވެ. އިންސާނީ ބާރު ނުފޯރާފަދަ ހާދިސާއެއް މެދުވެރިވިކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމުގެ ޒިންމާ އޮންނާނީ ހަލާކުވި ލިޔެކިޔުންތައް ނިސްބަތްވާ ޚަޞްމެއްގެ މައްޗަށެވެ. އެފަދައިން ލިޔެކިޔުންތައް ނެތިގެން ދިޔުމުގެ ސަބަބުން އިންޞާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ކުރެވެން ނެތްނަމަ ކޯޓުން އެ މައްސަލަ ބާޠިލުކުރަންވާނެއެވެ.
ލިޔުންތައް ނައްތާލުމަކީ ކޯޓުގެ ޙުރުމަތް ކެނޑުމުގެ ޢަމަލެއް ކަމަށް ބެލުމަށް ކޯޓަށް ލިބިގެންވާ އެއްވެސް ބާރަކަށް މި މާއްދާގައިވާ އެއްވެސް ކަމެއްގެ ސަބަބުން ހަނިކަމެއް ނާންނާނެއެވެ.

[ހެއްކާގުޅޭ ޢާންމު އުސޫލުތައް]

[ހެއްކާ ގުޅޭގޮތުން ކޯޓަށް ލިބިދޭ ބާރު]
ކޯޓުން ބަލަމުންދާ މައްސަލައެއްގައި ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ކަންކަމުގެ ތެރެއިން އެކަންކަމަށް ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި ހެކި ބޭނުންވާނެ ކަންކަމާއި، އެ ހެކީގެ ބާވަތާއި، އެ ހެކި ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ ގޮތުގެ އިރުޝާދު، ކޯޓުން ޚަޞްމުންނަށް ދެވިދާނެއެވެ.
މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުން ހުށަހަޅާ ހެއްކަކީ ޢާންމު އުސޫލުން ކޯޓުން ބަލައިގަންނާނެ ހެކި ކަމުގައި ވީނަމަވެސް، އެ ހެއްކެއް ބަލައިނުގަތުމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމަ ސަބަބު ބަޔާންކުރުމާއެކު، އެ ހެއްކެއް ބަލައިނުގަތުމަށް ނިންމުމުގެ ބާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ކްރޮސް-އެގްޒެމިން ކުރުމަށް މި ޤާނޫނާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ޚަޞްމުންނަށް ލިބޭ ޙައްޤު މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކޯޓަށް ހަނިކުރެވިދާނެއެވެ.

[ހެކިބަހާގުޅޭ ޢާންމު އުސޫލު]
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާނަމަ، ނުވަތަ ކޯޓުން އެނޫން ގޮތަކަށް ކަނޑައަޅާފައިނުވާނަމަ، މައްސަލައިގެ ވާޤިޢާއެއް ސާބިތުކުރުމަށްޓަކައި ހެކިބަސްދޭނެ ފަރާތެއްގެ ހެކިބަސް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަށް ބޭނުންވާ ޙާލަތުގައި، ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި އެ ހެކިބަސް ހުށަހަޅާނީ ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާލެވިފައިވާ ޝަރީޢަތެއްގައި ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ހެކިބަސް ދީގެންނެވެ. ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމެއް ފިޔަވައި، އެނޫން އަޑުއެހުމެއްގައިނަމަ، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނެއް މެދުވެރިކޮށް، ލިޔުމުންނެވެ.
ވަކި ވާޤިޢާއެއް ސާބިތުކުރުމަށްޓަކައި ހެކިބަސް ބޭނުންވާ ކަންކަމާއި، އެ ވާޤިޢާއެއް ސާބިތުކުރުމަށްޓަކައި ހެކިބަސްދޭނެ ފަރާތްތައް ހުށަހެޅޭނެ މިންވަރާއި، ޝަރީޢަތުގައި ހެކިބަސް ނަގާނެ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތްތަކާއި ހެކިބަހުގެ ބަޔާން ހުށަހަޅާނެ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތްތަކާއި، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނުގެ ދިގުމިނާއި ބަޔާން އޮންނަންވީ ގޮތް ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.

[ވީޑިއޯ ކޮންފަރެންސިންގ މެދުވެރިކޮށް ދެވޭ ހެކި]
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތް ކޯޓަށް ސީދާ ޙާޟިރުވުމުގެ ބަދަލުގައި، ޚާއްޞަ ޙާލަތްތަކުގައި، ވީޑިއޯ ކޮންފަރެންސިންގ މެދުވެރިކޮށް އެފަރާތުން ހެކިބަސް ދިނުމަށް ކޯޓަށް ހުއްދަ ދެވިދާނެއެވެ.

[ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން]
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނަކީ ޝަރީޢަތުގައި އޭނާ ދޭން ބޭނުންވާ ހެކިބަސް ލިޔެ، ސޮއިކޮށްފައިވާ ބަޔާނެކެވެ.
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތެއްގެ ބަޔާނެއް މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅައިފިނަމަ، އެ މައްސަލައިގެ އެހެން ޚަޞްމުންނަށް އެ ބަޔާން ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ.

[ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި ބަލައިގަތުމުގެ އުސޫލު]
ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނަށް މައްސަލައިގެ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި ރިޢާޔަތްކޮށްދިނުމަށް އެ ބަޔާން ހުށަހެޅި ޚަޞްމުގެ ފަރާތުން ބޭނުންވާނަމަ، ކޯޓުން އެނޫން ގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު، އެ ބަޔާން ދީފައިވާ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތް ޙާޟިރުކޮށް އޭނާގެ ހެކިބަސް ޝަރީޢަތުގައި ނަގައިދިނުމަށް ކޯޓުގައި އެދެންވާނެއެވެ. އެނޫން ގޮތަކަށް ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނަށް ރިޢާޔަތްކުރެވޭނީ އިވުނުކަމަށް ބުނާ ހެކީގެ ގޮތުގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހެކިބަސްދޭ ފަރާތް ހެކިބަސް ދޭނީ، ކޯޓުން އެނޫން ގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު، އޭނާ ދީފައިވާ ބަޔާނަކީ އޭނާގެ ހެކިބަހުގެ އަސްލު ކަމުގައި ބަލައިގެންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ކޯޓުގެ ހުއްދައާއެކު، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނުގައި ހުރި ކަންކަން އިތުރަށް ތަފްޞީލުކޮށް، ބަޔާން ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ފަހުން ހިނގައިދިޔަ އާ ކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުންވެސް އޭނާއަށް ހެކިބަސް ދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން ހުއްދަ ދޭންވާނީ، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ހެކިބަސް އޭނާ ދީފައިވާ ބަޔާނުގެ މައްޗަށް ޤައިދުކުރަންނުޖެހޭ ރަނގަޅު ސަބަބެއް އޮތްކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމައެވެ.
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ހުށަހެޅި ޚަޞްމުގެ ފަރާތުން، އެ ބަޔާން ދީފައިވާ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ހެކިބަސް ނެގުމަށް އޭނާ ޙާޟިރުނުކުރާނަމަ، ނުވަތަ އިވުނު ކަމަށް ބުނާ ހެކީގެ ގޮތުގައި އެ ބަޔާން ހުށަނާޅާނަމަ، އެ ބަޔާން، އިވުނު ކަމަށް ބުނާ ހެކީގެ ގޮތުގައި އެހެން ޚަޞްމަކަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.

[ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރުމަށް ހުއްދަދިނުން]
ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާ ފިޔަވައި އެހެން މަރުޙަލާއެއްގައި ހެކިބަސް ހުށަހަޅާފައިވަނީ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނެއް މެދުވެރިކޮށް ކަމުގައިވާނަމަ، ބަޔާން ދީފައިވާ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތް ކްރޮސް-އެގްޒެމިން ކުރުމުގެ ހުއްދައަށް އެދި ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން ހުއްދަ ދިނުމަށްފަހު، ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރުމަށް ބޭއްވޭ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމަށް ހެކިބަސްދޭ ފަރާތް ޙާޟިރުނުވެއްޖެނަމަ، ކޯޓުގެ ހުއްދަ ލިބިގެން މެނުވީ، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ބޭނުމެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.

[ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން އޮންނަންވީ ގޮތް]
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނުގައި، އަންނަނިވި މަޢުލޫމާތު ހިމަނާފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
މައްސަލަ ނުވަތަ ޤަޟިއްޔާ ނަންބަރު؛
މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންގެ މަޢުލޫމާތު؛
ހެކިބަސް ދެނީ ކޮން ޚަޞްމެއްގެ ފަރާތުންކަން؛
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ފުރިހަމަ ނަމާއި، ދާއިމީ އެޑްރެހާއި، ކާކުކަން އަންގައިދޭ ކާޑު ނުވަތަ ޕާސްޕޯޓުގެ ނަންބަރު އަދި ސޮއި؛
ބަޔާނުގައި ޙަވާލާދީފައިވާ ކޮންމެ އެގްޒިބިޓެއްގެ ނަންބަރު؛
ބަޔާން ދީފައިވާ ތާރީޚު.

[ހެކީގެ ޚުލާޞާ ބަޔާނެއް ހުށަހެޅުން]
ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނެއް ހުށަހަޅަންޖެހިފައިވާ ޚަޞްމަކަށް، އެ ބަޔާން ހޯދެން ނެތްކަމުގައިވާނަމަ، އެ ޚަޞްމަކަށް ހެކީގެ ޚުލާޞާ ބަޔާނެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ހެކީގެ ޚުލާޞާ ބަޔާނަކީ، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނުގައި ހިމެނޭނެ ހެކީގެ ޚުލާޞާއެއް ނުވަތަ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުން ދޭނެ ހެކިބަހުގައި ހިމެނޭ ކަންކަން އެނގިފައިނުވާނަމަ، ޚަޞްމުގެ ފަރާތުން ހެކިބަސްދޭ ފަރާތާ ސުވާލުކުރަން ބޭނުންވާ ކަންކަމުގެ ޚުލާޞާއެއް ހިމެނޭ ބަޔާނެކެވެ.
ކޯޓުން އެނޫން ގޮތަކަށް ކަނޑައަޅާފައިނުވާހާހިނދަކު، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ހެކީގެ ޚުލާޞާ ބަޔާނުގައި، ބަޔާން ދިނުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ނަމާއި އެޑްރެސް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ހުށަހަޅަންޖެހޭ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ހެކީގެ ޚުލާޞާ ބަޔާން ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ހެކީގެ ޚުލާޞާ ބަޔާނުގެ މައްޗަށް، މި ޤާނޫނުގެ 325 ވަނަ މާއްދާ އާއި، 326 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) އަދި 328 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަން ހިނގާނެއެވެ.

[ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ނުވަތަ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ހެކީގެ ޚުލާޞާ ބަޔާން ހުށަނޭޅުމުގެ ނަތީޖާ]
ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ނުވަތަ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ހެކީގެ ޚުލާޞާ ބަޔާން ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ބަޔާން ދީފައިވާ ނުވަތަ ދިނުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ހެކިބަސް ނެގުމަށް އެފަރާތް ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.

[ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނަކާ ގުޅޭގޮތުން ކްރޮސް-އެގްޒެމިން ކުރުން]
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތެއް ހެކިބަސް ދިނުމަށްޓަކައި ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރުކުރެވިއްޖެނަމަ، އެފަރާތުން ދީފައިވާ ބަޔާނަށް ނުވަތަ އެ ބަޔާނުގައިވާ ކަންކަމަށް އެ ހެކިބަހުގައި ޙަވާލާދީފައިނުވި ނަމަވެސް، އެފަރާތުގެ ބަޔާނުގައި ހުރި ކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުން، އެފަރާތް ކްރޮސް-އެގްޒެމިން ކުރެވިދާނެއެވެ.

[އެހެން ބޭނުންތަކަށް ހެކިބަސްދޭ ފަރާތެއްގެ ބަޔާން ބޭނުންކުރުން]
މި މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތްތަކުގައި ފިޔަވައި، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނެއް ބޭނުންކުރެވޭނީ ހަމައެކަނި އެ ބަޔާނެއް ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލައިގައެވެ.
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުން ކުރެ ޙާލަތެއްގައި، މި މާއްދާގެ
(ހ) އަށް ޢަމަލުކުރާކަށް ލާޒިމެއްނޫނެވެ.
ހެކިބަހުގެ ބޭނުން އެހެން ކަމަކަށް ކުރުމަށް ހެކިބަސްދޭ ފަރާތް ހުއްދަ ދިނުން؛
ހެކިބަހުގެ ބޭނުން އެހެން ކަމަކަށް ކުރުމަށް ކޯޓުން ހުއްދަ ދިނުން؛ ނުވަތަ ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާލެވިގެން ބޭއްވޭ އަޑުއެހުމެއްގައި، އެ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ހުށަހެޅި، މައްސަލައިގެ ހެކީގެ ތެރޭގައި ހިމަނާފައިވުން.

[ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ބެލުން]
ކޯޓުން އެނޫން ގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު، މައްސަލައިގެ މައިގަނޑު ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ހުށަހަޅާ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ޝަރީޢަތް ހިނގަމުންދާ ކޮންމެ ވަގުތެއްގައިވެސް ބެލުމުގެ ފުރުޞަތު ޚަޞްމުންނަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ޚަޞްމުން ބެލުމަށް ލިބިދޭންނުޖެހޭކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް އެދި ކޮންމެ ފަރާތަކަށްވެސް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ބެލުމުގެ ފުރުޞަތު ވަކި ފަރާތަކަށް ލިބިގެންނުވާ ކަމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންވާނީ އަންނަނިވި ސަބަބުތަކަށްޓަކައި އެކަންޏެވެ.
ޢަދުލު އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށްޓަކައި؛
ޢާންމު މަޞްލަޙަތަށްޓަކައި؛
އެ ބަޔާނަކީ ޞިއްޙީ ދާއިރާގެ ޚަބީރެއްގެ ބަޔާނަކަށްވެފައި، އެ ބަޔާނުގައި ހައްސާސީ މަޢުލޫމާތު ހިމެނިފައިވުން؛
ބަޔާނުގައި ސިއްރު މަޢުލޫމާތު ހިމެނިފައިވުން؛
ރައްކާތެރިކުރެވިފައިވާ ފަރާތެއްގެ ނުވަތަ ކުޑަކުއްޖެއްގެ ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރުމަށްޓަކައި.
ކޯޓަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތެއްގެ ބަޔާނެއް ބެލުމަށް ފުރުޞަތު ދޭއިރު، އެ ބަޔާނުގައި ހިމެނޭ ވަކި ލަފްޒުތަކެއް ނުވަތަ ޢިބާރާތްތަކެއް ހާމަނުކުރުމަށް އެންގިދާނެއެވެ.

[ދޮގު މަޢުލޫމާތު ދިނުން]
ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ލިޔުމަކީ، ތެދުކަމަށްބުނެ އިޤުރާރުވެ ސޮއިކޮށްފައިވާ ލިޔުމެއް ކަމުގައިވެފައި، އެ ލިޔުމުގައި ދޮގު މަޢުލޫމާތު ދީފިނަމަ، އެމީހަކާ ދެކޮޅަށް ކޯޓުގެ ޙުރުމަތް ކެނޑީ ކަމުގައި ބަލައި، ފިޔަވަޅު އެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[އެފިޑެވިޓް މެދުވެރިކޮށް ދޭ ހެކިބަސް]
އެހެން ޤާނޫނަކުން ލާޒިމުކުރާ ޙާލަތުގައި ނުވަތަ ކޯޓުން އެފަދައިން ކަނޑައަޅައިފި ހިނދެއްގައި، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނުގެ ބަދަލުގައި ނުވަތަ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނުގެ އިތުރުން، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތެއްގެ ހެކިބަސް ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭނީ އެފިޑެވިޓް މެދުވެރިކޮށެވެ.

[ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ހުރެ އެފިޑެވިޓް މެދުވެރިކޮށް ހެކި ހުށަހެޅުން]
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތް ހުރީ ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރުގައިނަމަ، މި ޤާނޫނާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން، ނުވަތަ އެ ޤައުމެއްގެ ކަމާބެހޭ ޤާނޫނުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން، އެ ބޭރު ޤައުމުގައި ހުރެގެންވެސް އެފިޑެވިޓް މެދުވެރިކޮށް ހެކިބަސް ދެވިދާނެއެވެ.

[އެފިޑެވިޓް ހުށަހަޅަންޖެހޭނެ ޙާލަތްތައް]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާއަކާ ގުޅިގެން ހެކި ހުށަހަޅަންވާނީ އެފިޑެވިޓް މެދުވެރިކޮށެވެ.
ހެކި ހުށަހަޅަންޖެހޭނީ ހުވާމަތީގައި ކަމަށް އެހެން ޤާނޫނަކުން ނުވަތަ ގަވާއިދަކުން ކަނޑައަޅާފައިވުން؛
ބަލައި ފާސްކުރުމުގެ އަމުރަކަށް ނުވަތަ މުދަލުން ތަޞައްރުފުކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ އަމުރަކަށް ނުވަތަ އެއްވެސް ފަރާތެއްގެ ބިމަކަށް އެހެން ފަރާތަކުން ވަނުމުގެ އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވުން.
ހިނގަމުންދާ މައްސަލައަކާ ގުޅޭގޮތުން ހުށަހަޅަންޖެހޭ ހެއްކަކީ ހުވާ މަތީގައި ދިނުމަށް އެހެން ޤައުމެއްގެ ކޯޓަކުން ލާޒިމުކުރާ ހެއްކެއް ކަމަށް ޚަޞްމަކަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާތަކުގައި ހުށަހަޅާ އެއްވެސް ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅޭނީ އެފިޑެވިޓް މެދުވެރިކޮށް ކަމަށް ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ.
ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުގައި ނުވަތަ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމެއްގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅިގެން، އެ މައްސަލައެއްގައި ހުށަހަޅާ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ލިޔެކިޔުންތަކުގެ ބަދަލުގައި ނުވަތަ އެ ލިޔުންތަކުގެ އިތުރުން ހެކީގެ ގޮތުގައި އެފިޑެވިޓް ހުށަހެޅުމަށް ކޯޓަށް އެންގިދާނެއެވެ.

[އެފިޑެވިޓް އޮންނަންވީ ގޮތް]
އެފިޑެވިޓެއް ދޭ ފަރާތަކުން އެ އެފިޑެވިޓްގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމުގެ ތެރެއިން، އޭނާއަށް އެނގިފައިވާ ކަމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމަކީ ކޮބައިކަމާއި، އޭނާއަށް ލިބިފައިވާ މަޢުލޫމާތެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމަކީ ކޮބައިކަމާއި، އޭނާއަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޤަބޫލުކުރުމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމަކީ ކޮބައިކަން ވަކިން އެނގޭނެ ގޮތަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
އަދި އެ މަޢުލޫމާތެއް ނުވަތަ ޤަބޫލުކުރުމެއް ބިނާކޮށްފައިވާ މަސްދަރުތައްވެސް ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
އެފިޑެވިޓެއްގައި، އެ އެފިޑެވިޓެއް ދެނީ ކޮން ޚަޞްމެއްގެ ފަރާތަކުން ކަމާއި، އެފިޑެވިޓް ދޭ ފަރާތުގެ ނަމާއި، ހުވާކުރި ތާރީޚު ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ. އަދި އެފިޑެވިޓް ދޭ ފަރާތުން ސޮއިކޮށް، އިނގިލީގެ ނިޝާން ޖަހާފައި އޮންނަންވާނެއެވެ. އަދި އެފަރާތެއްގެ ކުރިމަތީގައި އޭނާ ހުވާކޮށްފައިވާ ފަރާތުގެ ނަމާއި އެޑްރެހާއި، ހައިސިއްޔަތާއި އަދި އެފަރާތުގެ ސޮޔާއި، އިނގިލީގެ ނިޝާންވެސް އޮންނަންވާނެއެވެ.

[އެފިޑެވިޓް ހުށަހަޅާ ފަރާތް ނޫން ފަރާތަކުން އެފިޑެވިޓްގައި ސޮއިކުރުން]
މައްސަލައެއްގައި އެފިޑެވިޓް ހުށަހަޅާފައިވާ ފަރާތަކީ އެއްވެސް ސަބަބެއް މެދުވެރިވެގެން އެ އެފިޑެވިޓް ކިޔުމަށް ނުވަތަ އެ އެފިޑެވިޓްގައި ސޮއިކުރުމަށް ނުކުޅެދިފައިވާ ފަރާތެއްނަމަ، އެފަރާތެއްގެ ކުރިމަތީގައި އޭނާ ހުވާކުރި ފަރާތުން، އެ އެފިޑެވިޓްގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ބަޔާންކޮށް، ސޮއިކުރަންވާނެއެވެ.
އެފިޑެވިޓް ހުށަހަޅާ ފަރާތަށް އޭނާ އެ އެފިޑެވިޓް ކިޔައިދީފައިވާކަން؛
އެފިޑެވިޓް ހުށަހަޅާ ފަރާތަށް އޭގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަން ފަހުމްވެފައިވާކަން؛ އަދި އެފިޑެވިޓް ހުށަހަޅާ ފަރާތުން އެ އެފިޑެވިޓް ދީފައިވަނީ އޭނާގެ ޙާޟިރުގައި ހުވާކުރުމަށްފަހުގައިކަން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަން ހިމަނާފައިނުވާ އެފިޑެވިޓެއް ކޯޓުން ބަލައިގަންނަންވާނީ އެ އެފިޑެވިޓް ހުށަހަޅާ ފަރާތަށް އެފިޑެވިޓް ކިޔާދީ އެފަރާތަށް އޭގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަން ފަހުމްވެފައިވާކަން ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ އެކަންޏެވެ.
އެފިޑެވިޓެއްގެ ބޭނުމަށްޓަކައި ހުވާކުރަންވާނީ ހަމައެކަނި އަންނަނިވި ފަރާތްތަކުގެ ކުރިމަތީގައެވެ.
ފަނޑިޔާރަކު؛ ނުވަތަ ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އެހެން ފަރާތެއް.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަރާތަކީ، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކު ނުވަތަ ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތެއް ކަމުގައި ވެގެންނުވާނެއެވެ.

[އެފިޑެވިޓް ތަރުޖަމާކުރުން]
ހުށަހަޅަން އެދޭ އެފިޑެވިޓްއަކީ އެހެން ޤައުމެއްގެ ބަހަކުން އޮތް އެފިޑެވިޓެއްނަމަ، އެ އެފިޑެވިޓަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަށް އެދޭ ފަރާތުން އެ އެފިޑެވިޓްގެ ދިވެހި ތަރުޖަމާއަކާއި ބޭރު ޤައުމެއްގެ ބަހުން އޮތް އެފިޑެވިޓްގެ އަސްލު ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އެފިޑެވިޓެއްގެ ތަރުޖަމާ ހުށަހަޅާނަމަ، އެފިޑެވިޓް ތަރުޖަމާކުރި ފަރާތުން އެ އެފިޑެވިޓްގެ ތަރުޖަމާ ކަށަވަރުކުރުމާއެކު، އެފިޑެވިޓްގެ ތަރުޖަމާއާއި ބޭރު ޤައުމުގެ ބަހުން އޮތް އެފިޑެވިޓްގެ ކޮޕީ އެ އެފިޑެވިޓަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަށް އެދޭ ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

[ލިޔެކިޔުމުގެ ޞައްޙަކަން ކަށަވަރުކުރުން]
ހެކީގެ ގޮތުގައި ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ލިޔުމެއް މި ޤާނޫނުގެ އަށާވީސްވަނަ ބާބު "ހެކި ހާމަކުރުން" ގެ ދަށުން ޚަޞްމަކާ ޙިއްޞާކުރުމަށްފަހު، ޝަރީޢަތުގައި އެ ލިޔުމުގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު ނުއުފައްދާހާ ހިނދަކު، އެ ލިޔުމުގެ ޞައްޙަކަން އެ ޚަޞްމަކު ޤަބޫލުކުރާ ކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ލިޔުމެއްގެ ޞައްޙަކަން ކަށަވަރުކޮށްދިނުމަށް ޚަޞްމަކު އެދޭނަމަ، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ހެކީގެ ޚުލާޞާ ބަޔާން ހުށަހެޅުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ އެންމެ ފަހުގެ ތާރީޚާއި، ނުވަތަ ލިޔުމެއް ޙިއްޞާކުރާތާ 7 (ހަތެއް) ދުވަސް ހަމަވާ ތާރީޚުގެ ތެރެއިން ފަހުން ބައްދަލުވާ ތާރީޚެއްގެ ކުރިން، ލިޔުމުގެ ޞައްޙަކަން ޝަރީޢަތުގައި ސާބިތުކޮށްދިނުމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ކަމާބެހޭ ޤާނޫނާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ނޯޓަރައިޒްކޮށްފައިވާ ލިޔުންތަކާއި އެފަދަ މުސްތަނަދުތައް ނުވަތަ އިތުރަށް ސާބިތުކުރުމަކާ ނުލައި ކޯޓުން ބަލައިގަންނަންޖެހޭ ލިޔުމެއް ކަމުގައި އެހެން ޤާނޫނަކުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ކޮންމެ ލިޔުމަކީ، އިތުރު ހެއްކަކާ ނުލައި، ޞައްޙަ ލިޔުންތަކެއް ކަމުގައި ކޯޓުން ބަލައިގަންނަންވާނެއެވެ.

[ހެއްކާގުޅޭ ޚާއްޞަ އުސޫލުތައް]

[ވަކި ކަމެއް އިވުނު ކަމަށް ބުނެ ދޭ ހެކި]
މި ބާބުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، “ވަކި ކަމެއް އިވުނު ކަމަށް ބުނެ ދޭ ހެކި” ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ހެކިބަސްދޭ މީހަކު، އޭނާއަށް ކަނޑައެޅިގެން ފެނުނު އެއްޗެއް ނުވަތަ އިވުނު އެއްޗެއް ބަޔާންކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، އެހެން މީހަކަށް ވަކި ކަމެއް ފެނުނު ކަމަށް ނުވަތަ އެހެން މީހަކަށް ވަކި އެއްޗެއް އަޑުއިވުނު ކަމަށް އެމީހަކު ބުނާ ބުނުމެއް، ހެކިބަސްދޭ މީހާއަށް އަޑުއިވުނު ކަމުގެ މައްޗަށް ދޭ ހެކިބަހަށެވެ.
ވަކި ކަމެއް އިވުނު ކަމަށް ބުނެ ދޭ ހެކީގެ ގޮތުގައި ހެކި ދިނުމަށް މަދަނީ މައްސަލައެއްގައި ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތަކީ އޭނާގެ ހެކިބަހުގެ ބަޔާން ދިންއިރު އޭނާގެ ކިބައިގައި ހުރި ނުކުޅެދުންތެރިކަމެއްގެ ސަބަބުން ހެކިބަސްދޭ ފަރާތެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިނުގަނެވޭނެ ފަރާތެއް ކަމަށްވާނަމަ، އޭނާގެ ހެކިބަސް އެ މައްސަލައިގައި ބަލައިގަނެގެންނުވާނެއެވެ.

[ވަކި ކަމެއް އިވުނު ކަމަށް ބުނެ ދޭ ހެކީގެ މައްޗަށް ރިޢާޔަތްކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅުން]
ވަކި ކަމެއް އިވުނު ކަމަށް ބުނެ މީހަކު ދޭ ހެކިބަހެއްގެ މައްޗަށް ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި ރިޢާޔަތްކޮށްދިނުމަށް ޚަޞްމަކު އެދޭނަމަ، އެއީ ޝަރީޢަތުގައި ހެކިބަސްދޭ އެހެން ފަރާތެއްގެ ހެއްކެއްނަމަވެސް، ނުވަތަ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތެއްގެ ބަޔާނެއްގައި ހިމަނާފައިވާ ހެއްކެއް ނަމަވެސް، އެ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތަށް އިވުނު ކަމަށް ބުނާ ހެކި، އެ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނެއްގެ ގޮތުގައި ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ހުށަހަޅާއިރު، ބަޔާންދީފައިވާ ފަރާތުގެ ހެކިބަސް ނެގުމަށް އޭނާ ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރު ނުކުރެވޭނެކަމާއި، އެކަމުގެ ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ވަކި ކަމެއް އިވުނު ކަމަށް ބުނެ ދޭ ހެކީގެ މައްޗަށް ރިޢާޔަތްކޮށްދިނުމަށް އެދޭކަމުގެ ނޯޓިސް ދޭންނުޖެހޭ ޙާލަތްތައް]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި، މައްސަލައެއްގައި ވަކި ކަމެއް އިވުނު ކަމަށް ބުނެ ހުށަހަޅާ ހެކި ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ފަރާތްތަކުން އެ ހެކީގެ މައްޗަށް ރިޢާޔަތްކޮށްދިނުމަށް އެދޭކަމުގެ ނޯޓިހެއް، މައްސަލައިގެ އެހެން ޚަޞްމުންނަށް ދޭކަށް ލާޒިމެއް ނޫނެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާ ފިޔަވައި އެނޫން އެހެން މަރުޙަލާތަކުގައި އެ ހެކި ހުށަހަޅާނަމަ؛
ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި ބޭނުންކުރުމަށް ހުށަހަޅާ ހުވާގެ މަތީގައި ދީފައިވާ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނުގައި އިވުނު އަޑުކަމަށް ބުނާ ހެއްކެއް ނުހިމެނޭނަމަ؛
މައްސަލައަކީ ތަރިކައިގެ މައްސަލައަކަށްވެފައި، އެ ޚަޞްމަކު ހެކީގެ ގޮތުގައި ހުށަހަޅަން ބޭނުންވަނީ އެމީހެއްގެ ތަރިކައާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމަށް ހުށަހެޅިފައިވާ ފަރާތުން ދިން ކަމަށް ބުނާ ބަޔާނެއް ކަމަށްވާނަމަ؛
ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނަކުން އެކަން ލާޒިމުކޮށްފައި ނެތުން.

[ވަކި ކަމެއް އިވުނު ކަމަށް ބުނެ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތް ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރުމަށްޓަކައި ޙާޟިރުކުރުމުގެ ބާރު]
ވަކި ކަމެއް އިވުނު ކަމަށްބުނެ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ހެކިބަސް ނެގުމަށް އޭނާ ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރުކުރުމަށް އެ ހެކި ހުށަހަޅާ ޚަޞްމުގެ ފަރާތުން ބޭނުންނުވިނަމަވެސް، އެ މައްސަލައިގެ އެހެން ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، އެ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތް ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރުމަށްޓަކައި ޙާޟިރުކުރުމުގެ ހުއްދަ ކޯޓަށް ދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކްރޮސް-އެގްޒެމިންކުރުމުގެ ހުއްދައަށް އެދި ހުށަހަޅަންވާނީ ވަކި ކަމެއް އިވުނު ކަމަށް ބުނެ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން ލިބޭތާ 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.

[ވަކި ކަމެއް އިވުނު ކަމަށް ބުނެ ދޭ ހެކި ވަޒަންކުރުމުގައި ބަލާނެ ކަންކަން]
މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި، ވަކި ކަމެއް އިވުނު ކަމަށް ބުނެ ދޭ ހެއްކަށް ދޭންޖެހޭ ބުރަދަން ދިނުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.
އެފަރާތުގެ ބަޔާނުގައި ޙަވާލާދޭ، ވަކި ކަމެއް އެމީހެއްގެ ލޮލަށް ފެނުނު ނުވަތަ އެމީހަކަށް ސީދާ އަޑުއިވުނު ކަމަށް ބުނާ ފަރާތް ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތް މިންވަރު؛
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަރާތުގެ ބަހަކީ، ސާބިތުކުރުމަށް ބޭނުންވާ ވާޤިޢާ ހިނގައިދިޔަ ދުވަސްވަރުގައި ބުނެފައިވާ ބަހެއްތޯ؛
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަރާތް، އިތުރު ފަރާތްތަކަށް ޙަވާލާދީފައިވާ މިންވަރު؛
މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އެއްވެސް ފަރާތަކުން ކަމެއް ފޮރުވަފާނެ ނުވަތަ ކަން އޮތްގޮތް ނޫން އެހެން ގޮތެއް ބަޔާންކޮށްފާނެ ސަބަބެއް އޮތްކަން ނުވަތަ ނޫންކަން؛
ލޮލަށް ފެނުނު ހެކީގެ ބަސް ބަދަލުކޮށްފައިވާކަން ނުވަތަ އޭނާ ބުނި ވާހަކައަކީ ވަކި ބޭނުމަކަށް ނުވަތަ ވަކި ކަމަކާ ގުޅުވައިގެން ބުނެފައިވާ ބަހެއްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ؛
ހެކި ހުށަހެޅުމުގައި ހިނގާފައިވާ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރާއިރު، އެ ހެކީގެ ޙަޤީޤީ ބުރަދަން ބެލުމަށް ހުރަސްއެޅުމަށް ކަމެއް ކޮށްފައިވާކަން ދޭހަވާފަދަ ކަމެއް އޮތްތޯ ނުވަތަ ނެތްތޯ.

[އިތުރު ހެއްކެއް ހުށަހެޅުމަކާ ނުލައި ހެކީގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭ ލިޔެކިޔުން]
ވިޔަފާރިއެއްގެ ނުވަތަ ދައުލަތުގެ އިދާރާއެއްގެ ރެކޯޑުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ލިޔެކިޔުމަކީ އެ ލިޔެކިޔުމުގެ ޞައްޙަކަމާއި އެ ލިޔެކިޔުމުން ދޭހަވާ ކަންކަން އިތުރަށް ސާބިތުކުރުމަކާ ނުލައި ހެކީގެ ގޮތުގައި ޝަރީޢަތަށް ބަލައިގަނެވޭނެ ލިޔެކިޔުމެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ވަކި ލިޔުމަކީ ވިޔަފާރިއެއްގެ ނުވަތަ ދައުލަތުގެ އިދާރާއެއްގެ ރެކޯޑުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ލިޔުމެއްކަމަށް ބެލެވޭނީ، އެ ލިޔުމެއް ނިސްބަތްވާ ވިޔަފާރިއެއް ނުވަތަ އިދާރާއެއްގެ އޮފިސަރަކު އެ ލިޔުމުގައި ސޮއިކޮށް، އެ ތަނެއްގެ ސިއްކައެއް އެ ލިޔުމުގައި ޖަހާފައިވާނަމައެވެ.
މައްސަލައެއްގެ ވަށައިގެންވާ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ވަކި ލިޔުމަކާ ގުޅޭގޮތުން މި މާއްދާގެ (ހ) އަދި/ނުވަތަ (ށ) އަށް ޢަމަލުނުކުރެވޭނެ ކަމުގައި ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.

[އެހެން ޤައުމުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހޯދާ ހެކި]
ދިވެހިރާއްޖެ ފިޔަވައި އެހެން ޤައުމެއްގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހޯދާ ހެކި ކޯޓަށް ބަލައިގަންނަންވާނީ، އެ ހެއްކެއް ބަލައިގަތުމުގައި އެ ޤައުމެއްގެ ކަމާބެހޭ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[ޓްރަސްޓީއެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތްކުރުމަށް ހުއްދަދީފައިވާ ކަމުގެ ހެކި]
ޓްރަސްޓީއެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތްކުރުމަށް ރުހުންދޭކަމަށް ބުނެ މީހަކު ސޮއިކޮށްފައިވާ ލިޔުމަކީ، އެ ސޮއިގެ ޞައްޙަކަން ތިންވަނަ ފަރާތަކުން ކަށަވަރުކޮށްދީފިނަމަ، ޓްރަސްޓީއެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތްކުރުމަށް ރުހުންދީފައިވާކަމުގެ ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭނެ ލިޔުމެކެވެ.

[ޚަބީރުން]

[ޚަބީރުންގެ ހެކިބަހާގުޅޭ ޢާންމު އުސޫލުތައް]
މައްސަލައެއްގައި ޚަބީރުންގެ ހެކިބަސް ނަގަންވާނީ، އެ މައްސަލައެއް ފައިސަލާކުރުމަށްޓަކައި ޚަބީރުންގެ ހެކިބަސް ބޭނުންވާ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް އެކަންޏެވެ.
ޚަބީރަކަށް ލިބިފައިވާ ފަންނީ މަޢުލޫމާތާއި ތަޖުރިބާގެ އަލީގައި ކޯޓަށް އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދިނުމަކީ ކޮންމެ ޚަބީރެއްގެވެސް ޒިންމާއެކެވެ. އެގޮތުން، ޚަބީރަކަށް އިރުޝާދު ދޭ ފަރާތް ނުވަތަ އުޖޫރަ ދޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އޮތް ޒިންމާއަށްވުރެ، ކޯޓަށް އޮންނަ ޒިންމާ އިސްވާންވާނެއެވެ.

[ޚަބީރުންގެ ހެކިބަސް ނެގުމުގައި ކޯޓަށް ލިބިގެންވާ ބާރުތައް]
މަދަނީ މައްސަލައެއްގެ ޝަރީޢަތުގައި ހެކިބަސް ނެގުމަށްޓަކައި ޚަބީރަކު ޙާޟިރުކުރެވޭނީ، އަދި މައްސަލައިގެ ހެކީގެ ތެރޭގައި، ޚަބީރެއްގެ ރިޕޯޓު ހިމެނޭނީ ކޯޓުގެ ހުއްދައާއެކުގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުގެ ހުއްދައަށް އެދި ޚަޞްމުން ހުށަހަޅާއިރު، ޚަބީރުގެ ހެކިބަސް ނެގުމަށް ހިނގާނެ ޚަރަދުގެ އަންދާޒާއެއް ހުށަހެޅުމާއެކު، ޚަބީރުގެ ހެކި ބޭނުންވާ ދާއިރާއާއި، އެ ހެކިބަސް ނަގަނީ ކޮން ކަންތައްތަކަކާ ގުޅިގެންކަމާއި، ޚަބީރުގެ ނަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ދޭ ހުއްދައިގައި، ހެކިބަސް ނެގޭނީ ކޮން ކަންތައްތަކަކާ ގުޅިގެން ކަމުގައި ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ނުވަތަ އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބެލޭ މައްސަލައެއްގައި، ޚާއްޞަ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެގެން މެނުވީ ޚަބީރެއްގެ ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ހުއްދަ ދެވޭނީ، ކަނޑައަޅާފައިވާ ވަކި ކަމަކާ ގުޅިގެން އެންމެ ޚަބީރެއްގެ ހެކި ހުށަހެޅުމަށެވެ.
މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމަކަށް، އެހެން ޚަޞްމެއްގެ ކިބައިން ޚަބީރުންގެ ފީއާއި ޚަރަދުގެ ގޮތުގައި ހޯދޭނެ ޢަދަދު ކޯޓަށް ޤައިދުކުރެވިދާނެއެވެ.

[ޚަބީރުގެ ހެކިބަސް ލިޔުމުން އޮންނަ ރިޕޯޓެއްގައި ދިނުން ލާޒިމުވުން]
ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު، ޚަބީރުންގެ ހެކިބަސް ދޭންވާނީ ލިޔުމުން އޮންނަ ރިޕޯޓެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
ކުދި މައްސަލަތަކުގެ ނުވަތަ އަވަސްނިޔާގެ މައްސަލަތަކުގެ ޓްރެކުން ބަލާ މައްސަލައެއްނަމަ، އެ މައްސަލައެއްގައި އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށްޓަކައި ޚަބީރު ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރުކުރުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންވާކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، ޚަބީރުގެ ހެކިބަސް ނެގުމަށް މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުމަކަށް އޭނާ ޙާޟިރުކުރެވިދާނެއެވެ.

[ޚަބީރުންނާ ލިޔުމުން ސުވާލުކުރުން]
މައްސަލައެއްގައި ހުށަހަޅާފައިވާ ޚަބީރެއްގެ ރިޕޯޓަކާމެދު އެ ޚަބީރަކާ ލިޔުމުން ސުވާލުކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޚަބީރަކާ ލިޔުމުން ސުވާލުކުރެވޭނީ އެއްފަހަރުއެވެ. އަދި އެފަދައިން ސުވާލުކުރެވޭނީ، ޚަބީރުގެ ރިޕޯޓު ލިބޭތާ 10 (ދިހައެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައެވެ.
ކޯޓުން އެނޫން ގޮތަކަށް ކަނޑައަޅާފައިނުވާނަމަ، އަދި ޚަބީރުގެ ރިޕޯޓު ހުށަހެޅި ޚަޞްމު އިތުރު ސުވާލެއް ކުރުމަށް އިޢުތިރާޟުކުރާނަމަ، ޚަބީރުގެ ރިޕޯޓާ ގުޅިގެން ސުވާލުކުރެވޭނީ ހަމައެކަނި އޭގައިވާ ކަމެއް ސާފުކުރުމަށްޓަކައެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ޚަބީރާ ކުރާ ސުވާލުތަކަށް އޭނާ ދޭ ޖަވާބަކީ ޚަބީރުގެ ރިޕޯޓުގެ ބައެއް ކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ.
ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާފައިވާ ޚަބީރެއްގެ ރިޕޯޓަކާ ގުޅިގެން މި މާއްދާގެ ދަށުން އެ ޚަބީރަކާ ކުރާ ސުވާލަށް އޭނާ ޖަވާބު ނުދީފިނަމަ، ޚަބީރުގެ ހެކިބަހަށް ބުރަނުވެވޭނެ ކަމުގައި، ނުވަތަ ޚަބީރުގެ ފީ އަނެއް ޚަޞްމުގެ ފަރާތުން ނަގައިނުދެވޭނެ ކަމުގައި ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.

[ދެ ޚަޞްމުން އެކުގައި އެއް ޚަބީރަކު ހުށަހެޅުމަށް އެންގުން]
ދޭއް ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ ޚަޞްމުން އެއް ކަމަކާ ގުޅިގެން ޚަބީރުންގެ ހެކިބަސް ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާނަމަ، އެ ޚަޞްމުންގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅަންވާނީ އެއް ޚަބީރަކު ކަމުގައި ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން އަންގާ އެންގުމަކާ އެއްގޮތަށް ހުށަހަޅާނެ ޚަބީރަކާމެދު ޚަޞްމުންނަށް އެއްބަސްނުވެވޭނަމަ، ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ގޮތެއްގެމަތިން ޚަބީރަކު ހަމަޖެއްސުމަށް ނުވަތަ ޚަޞްމުންގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ޚަބީރުންގެ ލިސްޓަކުން ކޯޓުން ވަކި ޚަބީރަކު ހަމަޖެއްސުމަށް ކޯޓަށް ނިންމިދާނެއެވެ.

[ޚަބީރުންނަށް އިރުޝާދު ދިނުން]
ދޭއް ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ ޚަޞްމުންގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ޚަބީރަކަށް އެއިން ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް އިރުޝާދު ދެވިދާނެއެވެ.
ޚަޞްމުގެ ފަރާތުން ޚަބީރަށް ލިބޭ އިރުޝާދުގެ ކޮޕީއެއް، މައްސަލައިގެ އެހެން ޚަޞްމުންނަށް ދޭންވާނެއެވެ.
ޚަބީރުގެ ފީއާއި ޚަރަދުތައް ދޭނެގޮތާއި، ޚަބީރު ކުރިއަށްގެންދަން ބޭނުންވާ ތަޙުލީލުތަކާއި ހޯދުންތަކާ ގުޅޭގޮތުން ކޯޓަށް ގޮތެއް ކަނޑައަޅައި އެންގިދާނެއެވެ.

[މަޢުލޫމާތު ދިނުމަށް ޚަޞްމުންނަށް އެންގުމުގެ ބާރު]
ޚަޞްމެއްގެ ކިބައިގައިވާ މަޢުލޫމާތަކީ އެކަށީގެންވާ ގޮތެއްގައި އަނެއް ޚަޞްމަށް ލިބެން ނެތް މަޢުލޫމާތެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ މަޢުލޫމާތުގެ ރެކޯޑެއް ހުށަހެޅުމަށް ކޯޓަށް އެންގިދާނެއެވެ.

[ޚަބީރުގެ ރިޕޯޓުގައި ހިމަނަންޖެހޭ ބައިތައް]
ޚަބީރެއްގެ ރިޕޯޓުގެ ނިންމުމުގައި، ކޯޓުގެ މައްޗަށް ޚަބީރަށް އޮތް ޒިންމާތައް އެނގޭކަމާއި، އެ ޒިންމާތަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރިކަން އަންގައިދޭ ބަޔާނެއް ހިމަނައި، ރިޕޯޓު އެމައްޗަށް ބިނާކޮށްފައިވާ އިރުޝާދުތައް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ރިޕޯޓު އެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްފައިވާ އިރުޝާދުތައް ފުރިހަމައަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙާލަތުގައި ފިޔަވައި، އެ އިރުޝާދުތަކާގުޅޭ ވަކި ލިޔުމެއް ހުށަހެޅުމަށް އަންގައިގެންނުވާނެއެވެ. އަދި ޚަބީރަށް އިރުޝާދު ދީފައިވާ ޚަޞްމު ފިޔަވައި އެހެން ޚަޞްމެއްގެ ފަރާތުން ޚަބީރާ ސުވާލުކުރުމުގެ ހުއްދަ ކޯޓުން ދީގެންނުވާނެއެވެ.

[ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާ ޚަބީރުގެ ރިޕޯޓު އެހެން ޚަޞްމަކު ބޭނުންކުރުން]
ޚަޞްމަކު ޚަބީރެއްގެ ރިޕޯޓު ހުށަހަޅައިފިނަމަ، އެހެން ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް އެ ޚަބީރުގެ ރިޕޯޓު ޝަރީޢަތުގައި ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ.

[ޚަބީރުންގެ މެދުގައި މަޝްވަރާކުރުން]
ޚަބީރުގެ ހެކިބަސް ހުށަހަޅާ ކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުން މަޝްވަރާކުރުމަށާއި، އެކަންކަމުގައި އެއްބަސްވެވޭ ރަޢުޔެއް ނެރުމުގެ ބޭނުމުގައި ޚަބީރުންގެ މެދުގައި މަޝްވަރާކުރުމަށް ކޯޓަށް އެންގިދާނެއެވެ.
ޚަބީރުން މަޝްވަރާކުރަންވީ ކޮން ކަންކަމަކާ މެދުގައިކަން ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. އަދި މަޝްވަރާއަށްފަހު ޚަބީރުންނަށް އެއްބަސްވެވުނު ކަންކަމާއި އެއްބަސްނުވެވުނު ކަންކަމަކީ ކޮބައިކަމާއި ޚުލާޞާގޮތެއްގައި އެކަމުގެ ސަބަބު ބަޔާންކޮށް، ކޯޓަށް ބަޔާނެއް ހުށަހެޅުމަށް ޚަބީރުންނަށް އެންގިދާނެއެވެ.
ޚަޞްމުން އެއްބަސްނުވާނަމަ، ޚަބީރުންގެ މެދުގައި ކުރެވުނު މަޝްވަރާގެ ބައިތަކަށް ޝަރީޢަތުން ރިޢާޔަތްކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ.
ޚަބީރުންގެ މަޝްވަރާއަށްފަހު އެމީހުން ވަކި ކަމަކާމެދު އެއްބަސްވުމަކަށް އައިނަމަވެސް، ޚަބީރުން އެއްބަސްވާ ކަންކަމަކީ ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި ބަނދެވޭނެ ކަންކަންކަމުގައި ޚަޞްމުން ދުރާލާ އެއްބަސްވެފައިވާ ޙާލަތުގައި މެނުވީ، އެކަންކަން ޚަޞްމުންގެ މައްޗަށް ލާޒިމުވެގެނެއްނުވެއެވެ.

[ޚަބީރުގެ ރިޕޯޓު ހާމަނުކުރުމުގެ ނަތީޖާ]
ޚަބީރެއްގެ ރިޕޯޓު ހެކީގެ ގޮތުގައި ހާމަކޮށްފައި ނުވަނީ، ކޯޓުގެ ހުއްދަ ހޯދުމަކާ ނުލައި ކަމުގައިވާނަމަ، ޝަރީޢަތުގައި އެ ރިޕޯޓު ބޭނުމެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. އަދި ޝަފަހީ ހެކި ދިނުމަށް ޚަބީރު ޙާޟިރެއްވެސް ނުކުރެވޭނެއެވެ.

[ޚަބީރުން ކޯޓުގެ އިރުޝާދު ހޯދުން]
ޚަބީރުން، އެމީހުންގެ ޒިންމާ އަދާކުރުމުގައި އެހީތެރިކަން ހޯދުމަށްޓަކައި، އެފަރާތްތަކަށް އިރުޝާދު ދިނުމަށް އެދި ލިޔުމުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. އަދި އެފަދައިން ޚަބީރަކު ކޯޓުގައި އެދޭ ޙާލަތުގައި، އެކަމުގެ ނޯޓިސް، އެ ޚަބީރަށް އިރުޝާދު ދޭ ޚަޞްމަށާއި އެހެން ޚަޞްމުންނަށް ދޭންވާނެއެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން]

[ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން]

[އެއްވަނަ ބައި - ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމާގުޅޭ ޢާންމު އުސޫލު]

[ޢާންމު އުސޫލު]
މަދަނީ މައްސަލައެއްގައި ކުރާ ޙުކުމްތަކުގެ ތެރެއިން، ތަންފީޛީ ބާރު ހިނގާ ކޮންމެ ޙުކުމެއް ތަންފީޛުކުރަންވާނީ، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށް އެ ޙުކުމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރަންޖެހޭ ފަރާތުގެ އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި، ފައިސާ ދައްކައިގެން ނުވަތަ މުދަލެއް ޙަވާލުކޮށްގެން ނުވަތަ އެ ޙުކުމުގައި ތަންފީޛުކުރުމަށް އަމުރުކޮށްފައިވާ އެނޫން އެހެން ކަމެއްކޮށްގެންނެވެ.
ތަންފީޛީ ބާރު ހިނގާ ޙުކުމެއް، އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރަންޖެހޭ ފަރާތުގެ އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި ތަންފީޛުކުރުމަށް އޭނާ ދެކޮޅުހަދާ ޙާލަތުގައި، މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށް އަމުރުކުރުމަށް ކޯޓަށް ލާޒިމުވެގެންވެއެވެ.
މި ބާބުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި "ޙުކުމް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަކުން ކޮށްފައިވާ، ތަންފީޛީ ބާރު ލިބިގެންވާ ޙުކުމެއް ނުވަތަ އަމުރެއް ނުވަތަ އެނޫންވެސް ނިންމުމަކަށެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލަ ބަލާ ކޯޓުތައް]
މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމާއެކު، އަންނަނިވި ކޯޓުތަކުން ކުރާ އަންނަނިވި ބާވަތުގެ ޙުކުމްތައް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލަތައް ބަލާނީ، ސިވިލް ކޯޓުގެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމާބެހޭ ޑިވިޜަނުންނެވެ.
ސިވިލް ކޯޓުން ކުރާ އެންމެހައި ޙުކުމްތައް؛
ވަޒީފާއާބެހޭ ޓްރައިބިއުނަލުން ނިންމާ އެންމެހައި ނިންމުންތައް؛
ސުޕްރީމް ކޯޓާއި ހައިކޯޓުން ކުރާ މަދަނީ ޙުކުމްތައް ނުވަތަ އެއިން ކޯޓަކުން ކުރާ ޙުކުމެއްގައި ހިމެނޭ މަދަނީ ބައިތައް؛
ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ކުރާ ޙުކުމެއްގައި ހިމެނޭ މަދަނީ ބައިތައް.
ފެމިލީ ކޯޓުން ކުރާ ޙުކުމްތައް ތަންފީޛުކުރާނީ، އެ ކޯޓުގެ ކަމާބެހޭ ޑިވިޜަނުންނެވެ.
މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުތަކުން ކުރާ ޙުކުމްތައް ތަންފީޛުކުރާނީ، އެ ކޯޓެއްގެ ކަމާބެހޭ ޑިވިޜަނުން، ނުވަތަ އެފަދަ ޑިވިޜަނެއް ޤާއިމުވެފައިނުވާ ކޯޓެއްގައިނަމަ، އެ ޙުކުމެއް ކުރި ކޯޓަކުންނެވެ.
މި ބާބުގައި ކަނޑައެޅިގެން އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާނަމަ، މި ބާބުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، "ކޯޓު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއް ކަމަށް މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ކޮންމެ ކޯޓަކަށެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން ފަސްކުރުން]
ދަށު ކޯޓަކުން ނުވަތަ ޓްރައިބިއުނަލަކުން ނުވަތަ ހައިކޯޓުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް ނުވަތަ ޙުކުމެއްގެ ބައެއް ތަންފީޛުކުރުން ފަސްކުރެވޭނީ، އެ ޙުކުމް ނުވަތަ ޙުކުމުގެ ބައެއް ތަންފީޛުކުރުން ފަސްކުރުމަށް މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓަކުން އަމުރުކޮށްފި ހިނދެއްގައި އެކަންޏެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލައިގެ މައްޗަށް ޞުލްޙަކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު ނުހިނގުން]
ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް ކޯޓެއްގައި ޤާއިމުކޮށްފައިވާ ނިޒާމަކަށް އެއްވެސް ޙާލަތެއްގައި ޙުކުމް ތަންފީޛުޒުކުރުމުގެ މައްސަލައެއް ހުށައެއްނޭޅޭނެއެވެ.

[ދެވަނަ ބައި - ފައިސާ ދެއްކުމަށް ކޮށްފައިވާ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން]

[މި ބައި ހިނގާނެ ދާއިރާ]
މި ޤާނޫނުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، މި ބައިގައި ބަޔާންކުރާ އުސޫލުތައް ހިނގާނީ، ފައިސާ ދެއްކުމަށް ކޮށްފައިވާ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމާ ގުޅޭގޮތުންނެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު ފެށުން]
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށް އެ ޙުކުމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ދަރަނިވެރިޔާގެ އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި ފުރިހަމައަށް ޙުކުމް ތަންފީޛުކޮށްފައިނުވާނަމަ، ޙުކުމް ތަންފީޛުކޮށްދިނުމަށް އެދި އަރަނިވެރިޔާގެ ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅައިފިނަމަ، މި ބާބުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އުސޫލުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ކޯޓުން ކުރިއަށްގެންދަންވާނެއެވެ.
ކޯޓުން ޙުކުމް ތަންފީޛުކޮށްދިނުމަށް އަރަނިވެރިޔާ ބޭނުންވާނަމަ، އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފޯމު މެދުވެރިކޮށް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އެފަދައިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމާއެކު، ތަންފީޛުކުރަން އެދޭ ޙުކުމުގެ ކޮޕީއަކާއި، ދަރަނިވެރިޔާގެ މުދާ ހުރި ތަނުގެ މަޢުލޫމާތާއި، އެނޫންވެސް ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށް އެހީއަކަށްވާނެ މަޢުލޫމާތު ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ޙުކުމް ތަންފީޛުކޮށްދިނުމަށް އެދި އަރަނިވެރިޔާ ހުށަހެޅުމުން، އަންނަނިވި މަޢުލޫމާތު ހިމެނޭ ގޮތުގެމަތިން، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ނޯޓިހެއް ކޯޓުން ދަރަނިވެރިޔާއަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ. އެގޮތުން، ދޭ ނޯޓިހުގައި އަންނަނިވި މަޢުލޫމާތު ހިމަނަންވާނެއެވެ.
ޙުކުމުގެ ތާރީޚު؛
އަރަނިވެރިޔާއާއި ދަރަނިވެރިޔާގެ ނަމާއި، އެފަރާތްތަކަށް ގުޅޭނެ ގޮތުގެ މަޢުލޫމާތު؛
ކޯޓަށް ގުޅޭނެ މަޢުލޫމާތު؛
ޙުކުމުގެ ދަށުން ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާގެ ޢަދަދު؛
ޙުކުމުގެ ބައެއް ތަންފީޛުވެފައިވާނަމަ އެކަން؛
ތަންފީޛުކުރުމަށް އަޅަން ބޭނުންވާ ފިޔަވަޅުތައް.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތްތަކުގެ ޙައްޤުތަކާއި އިލްތިޒާމުތައް]
މި ޤާނޫނުގެ 367 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ދޭ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ނޯޓިސް، ދަރަނިވެރިޔާއަށް ލިބުމުން، ހެޔޮ ނިޔަތުގައި ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށް އެއްބާރުލުންދޭންވާނެއެވެ. އަދި ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށް ހުރަސްއެޅިދާނެ އެއްވެސް ކަމެއް އެފަރާތްތަކުން ކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާ ދިރިއުޅޭ ނުވަތަ މަސައްކަތްކުރާ ތަނަކަށް ގުޅޭނެ މަޢުލޫމާތު ކޯޓަށް ފޯރުކޮށްދިނުމަށް، ޢާންމު ފަރުދަކަށް ނުވަތަ ދައުލަތުގެ އިދާރާއަކަށް ނުވަތަ އެނޫންވެސް ފަރާތަކަށް ކޯޓުން އަމުރުކުރެވިދާނެއެވެ. ސިއްރު ހިފެހެއްޓުމާއި މަޢުލޫމާތު ހާމަނުކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެންގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިވީ ނަމަވެސް، މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ކުރާ އަމުރު، އެ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން ތަންފީޛުކުރަން ލާޒިމުވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، އެ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ އަމުރުގައި ހާމަކުރުމަށް އަންގާފައިވާ މަޢުލޫމާތަކީ ޤާނޫނީ އިމްތިޔާޒު ލިބިގެންވާ މަޢުލޫމާތެއްނަމަ، އެ މަޢުލޫމާތެއް ހާމަކުރުން ލާޒިމުވެގެންނުވެއެވެ.
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލަތަކުގައި ކޯޓުން އަދާކުރަންޖެހޭ ޒިންމާތައް އަދާކުރުމުގެ ގޮތުން ކޯޓުގެ ކަމާބެހޭ މުވައްޒަފަކު ކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ކުރުމުގައި އެ މުވައްޒަފު ޤަޞްދުގައި ނުވަތަ ފާޅުކަންބޮޑު ގޮތެއްގައި ގޯހެއް ހަދާފައިނުވާނަމަ، އެ ކަންކަމަށް އެ މުވައްޒަފަކު ޒިންމާވާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ގޮތުން ވަކި ތަނެއްގައި ހުރި މީހެއް ނުވަތަ މުދަލެއް އެތަނަކުން ނެރުމުގެ ބޭނުމުގައި ނުވަތަ އެ މުދަލެއް ހިފެހެއްޓުމުގެ ބޭނުމުގައި ނުވަތަ ވަކި ތަނެއްގައި ހުރި މީހަކު އެތަނަކުން ނެރުމަށް އެތަނަކަށް ވަނުމަށްޓަކައި ބާރުގެ ބޭނުންކުރަންޖެހިއްޖެނަމަ، ކޯޓުގެ ކަމާބެހޭ މުވައްޒަފު އެތަނަކަށް ވަނުމުގެ ކުރިން ފުލުހުންގެ އެހީތެރިކަމަށް އެދެންވާނެއެވެ. އަދި ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށްޓަކައި ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމަށް ފުލުހުންގެ މައްޗަށް ކޯޓުން އަންގާ އެންގުންތަކާ އެއްގޮތަށް ފުލުހުން ޢަމަލުކުރަންވާނެއެވެ.
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރަންޖެހެނީ ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞް ހިނގާ ސަރަޙައްދުން ބޭރުގައިނަމަ، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެގޮތުން ކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ކުރުމަށް އެ ސަރަޙައްދެއްގެ ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް ލިބިފައިވާ ކޯޓަކާ ޙަވާލުކުރެވިދާނެއެވެ.

[ޙުކުމް ކުރުމަށްފަހުގައި ދަރަނިވެރިޔާގެ މާލީ ޙާލަތު ބެލުން]
ޙުކުމުގެ ތަންފީޛީ ބާރު ހިނގަން ފެށުމުން، ދަރަނިވެރިޔާގެ އާމްދަނީއާއި، އިލްތިޒާމުތަކާއި، ދަރަންޏާއި، އަރަންޏާއި، އެ ޙުކުމް ނިސްބަތްވާ ދަރަނިވެރިޔާގެ މުދަލާއި، ޙުކުމް ކުރުމުގެ ކުރިން ނުވަތަ ފަހުން ދަރަނިވެރިޔާ ހޯދާފައިވާ އެނޫންވެސް މުދަލަކާގުޅޭގޮތުން ދަރަނިވެރިޔާގެ މާލީ ޙާލަތު ހުރިނެތްގޮތް ކޯޓުން ބަލަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން ދަރަނިވެރިޔާގެ މާލީ ޙާލަތު ބަލާ ބެލުމުގައި، ހެކީގެ ގޮތުގައި ވަކި ލިޔެކިޔުމެއް ހުށަހެޅުމަށް ދަރަނިވެރިޔާގެ މައްޗަށް ލާޒިމުކުރެވިދާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާގެ މާލީ ޙާލަތު ބެލުމަށްޓަކައި، އޭނާގެ މުދަލަކާ ބެހޭގޮތުން މަޢުލޫމާތު ދެވޭނެފަދަ މަޤާމެއްގައި ހުރި އެހެން ފަރާތަކާވެސް ކޯޓުން ސުވާލުކުރެވިދާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާގެ މާލީ ޙާލަތު ބެލުމަށްޓަކައި އޭނާގެ ކިބައިން ނުވަތަ އެހެން ފަރާތެއްގެ ކިބައިން މަޢުލޫމާތު ހޯދުމަށް ކޯޓުން ބޭނުންވާނަމަ، އެކަމަށް ޙާޟިރުވާންޖެހޭ ތަނާއި ވަގުތާއި، އެކަމަށް ބޭނުންވާ ލިޔެކިޔުމާއި އެނޫންވެސް ކަމާބެހޭ މަޢުލޫމާތުތައް ހިމެނޭ ނޯޓިހެއް އެފަރާތަކަށް ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ދެވޭ ނޯޓިހާ އެއްގޮތަށް އެ ނޯޓިސް ރައްދުވާ ފަރާތުން ޙާޟިރުނުވުމަކީ ނުވަތަ ޙާޟިރުވެ ޤަޞްދުގައި ކޯޓަށް ދޮގު މަޢުލޫމާތު ދިނުމަކީ ކޯޓުގެ ޙުރުމަތް ކެނޑުމުގެ ޢަމަލެއްކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލަ ކުރިއަށް ނުގެންގޮސް ހުއްޓާލަންޖެހިދާނެ ޙާލަތްތައް]
މި ޤާނޫނުގެ 367 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލަ ފަށާފައިވަނިކޮށް ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލަ ކޯޓުން ކުރިއަށްގެންދިޔުން މަޑުޖައްސާލަންވާނީ ނުވަތަ ހުއްޓާލަންވާނީ އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގެ ތެރެއިން ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެގެންނެވެ.
އަރަނިވެރިޔާ ނުވަތަ ދަރަނިވެރިޔާ މަރުވުމާ ގުޅިގެން އެފަރާތްތަކުގެ ވާރިޘުން ސާބިތުކުރެވިފައިނުވުން؛
ދަރަނި ދައްކައި ޚަލާޞްކޮށްފިކަމަށް ނުވަތަ ޙުކުމް ތަންފީޛުކޮށްފިކަމަށް އަރަނިވެރިޔާގެ ވާރިޘުންގެ ފަރާތުން ކޯޓަށް އެންގުން؛
ދަރަނި ދައްކައި ޚަލާޞްކޮށްފިކަމުގެ ނުވަތަ ޙުކުމް ތަންފީޛުކޮށްފިކަމުގެ ހެކި ދަރަނިވެރިޔާގެ ވާރިޘުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުން؛ ނުވަތަ ދަރަނިވެރިޔާގެ ވާރިޘުން ބަލައިގަތުމަށް އަރަނިވެރިޔާ ދެކޮޅުހެދުން.
ދަރަނިވެރިޔާ ނުވަތަ އަރަނިވެރިޔާއަކީ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞަކަށްވެފައި، މި ޤާނޫނުގެ 367 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލަ ފަށާފައިވަނިކޮށް އެއިން ފަރާތެއްގެ ވިޔަފާރި ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ބަދަލުކޮށް، އެފަރާތުގެ ޤާނޫނީ ހައިސިއްޔަތު އުވާލައިފި ޙާލަތެއްގައި، ދަރަނި ދައްކައި ޚަލާޞްކޮށްފިކަމަށް ނުވަތަ ޙުކުމް ތަންފީޛުކޮށްފިކަމަށް އެފަރާތުގެ ވިޔަފާރި ބަދަލުވި ފަރާތުން ކޯޓަށް އަންގައިފި ޙާލަތެއްގައި މެނުވީ، ނުވަތަ ދަރަނި ދައްކައި ޚަލާޞްކޮށްފިކަމުގެ ނުވަތަ ޙުކުމް ތަންފީޛުކޮށްފިކަމުގެ ހެކި، ވިޔަފާރި ބަދަލުވި ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅައިފި ޙާލަތެއްގައި މެނުވީ، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލަ ކޯޓުން ކުރިއަށްގެންދަންވާނެއެވެ.

[ހިފެހެއްޓުމުން އިސްތިސްނާވެގެންވާ މުދާ]
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި އަންނަނިވި މުދާ ކޯޓުން ހިފަހައްޓައިގެން ނުވާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާއާއި އޭނާ ޝަރުޢީގޮތުން ނުވަތަ ޤާނޫނީގޮތުން ބަލަހައްޓަންޖެހޭ ފަރާތްތައް ދިރިއުޅުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންވާނެ ޟަރޫރީ ތަކެތީގެ ތެރެއިން، އެތަކެތީގެ ބާޒާރުގެ އަގު 20,000 (ވިހިހާސް) ރުފިޔާއަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ތަކެތި؛
ދަރަނިވެރިޔާ ނުވަތަ އޭނާ ބަލަހައްޓަންޖެހޭ ފަރާތެއްގެ ކިބައިގައި ހުރި ނުކުޅެދުންތެރިކަމަކަށް ނުވަތަ ބައްޔަކަށް ކުރަންޖެހޭ ބޭސްފަރުވާ ކުރުމަށްޓަކައި ބޭނުންކުރާ ތަކެތި؛
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަކުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމަކާ ގުޅިގެން، ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަކުން ތަންފީޛުކޮށްފައިވާ ޙުކުމަކާ ނުވަތަ އެއްބަސްވުމަކާ ގުޅިގެން، ބައްޔެއްގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ނުކުޅެދުންތެރިކަމެއްގެ ސަބަބުން ނުވަތަ އެކްސިޑެންޓެއްގެ ސަބަބުން ނަގައިދެވޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި ލިބިފައިވާ އެންމެހައި ފައިސާ؛
ދަރަނިވެރިޔާ ޢާންމު ގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭތަނުގައި ހުރި ހިފައިގެންގުޅޭ ތަކެތީގެ ތެރެއިން، ދަރަނިވެރިޔާއާއި އޭނާގެ ޢާއިލާގެ ދިރިއުޅުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންވާ ތަކެތީގެ ތެރެއިން އެތަކެތީގެ ބާޒާރުގެ އަގު 10,000 (ދިހަހާސް) ރުފިޔާއަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ތަކެއްޗާއި، އެތަކެތީގެ އަގު ދެނެގަނެވިފައިނުވާނަމަ ދަރަނިވެރިޔާގެ އަތުގައި ބެހެއްޓުމަށް އޭނާ ބޭނުންވާ އޭނާގެ އަމިއްލަ ތަކެތި؛ ދަރަނިވެރިޔާ ޢާންމު ގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭތަނުގައި ހުރި ހިފައިގެންގުޅޭ ތަކެއްޗަކީ އޭނާގެ މުދާކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ.
އެހެން ޤާނޫނަކުން ހިފެހެއްޓުން އިސްތިސްނާކުރެވިފައިވާ ކޮންމެ މުދަލެއް.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އިސްތިސްނާކުރެވިފައިވާ މުދަލެއްގެ މައްޗަށް އޮތް ޙައްޤެއް ދޫކޮށްލަން އެއްބަސްވެފައިވާ އެއްބަސްވުމަކީ ބާޠިލު އެއްޗެކެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާއާއި އޭނާ ބަލަހައްޓަންޖެހޭ ޢާއިލާގެ މެންބަރުންގެ އަސާސީ ބޭނުންތައް ފުއްދުމަށް ބޭނުންވާ ފައިސާގެ މިންވަރު އުނިކުރުމަށްފަހު، ދަރަނިވެރިޔާގެ އާމްދަނީން ބާކީ ހުންނަ ފައިސާއެއް ކޯޓަށް ހިފެހެއްޓިދާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާގެ ރަސްމީ މަސައްކަތުގައި ބޭނުންކުރާ ތަކެއްޗަކީ އޭނާ މަސައްކަތް ކުރަމުންދާހާ ހިނދަކު، އަދި އެ މަސައްކަތުން ލިބޭ އާމްދަނީން ދަރަނި ދައްކާ ޚަލާޞްކުރެވިދާނެކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، ނުވަތަ އެ އާމްދަނީން ދަރަނީގެ ޖުމްލަ ޢަދަދުގެ ތެރެއިން ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ މިންވަރެއް އަރަނިވެރިޔާއަށް ދެއްކޭނެނަމަ، އެ ތަކެތި ހިފެހެއްޓުމުން އިސްތިސްނާކުރެވިދާނެ ތަކެއްޗެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާ ނުވަތަ އަރަނިވެރިޔާގެ އެދުމުގެ މަތިން، މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ނިންމާ ނިންމުން މުރާޖަޢާކުރެވިދާނެއެވެ. އެގޮތުން ކޯޓުގެ ނިންމުން ނިންމާތާ، 3 (ތިނެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ނިންމުމެއް މުރާޖަޢާކުރުމަށް އެދި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

[މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ އުސޫލުތައް]
ޙުކުމަކާ ގުޅިގެން އަރަނިވެރިޔާގެ ފަރާތުން ބޭނުންވެއްޖެނަމަ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ތަފާތު ފިޔަވަޅުތައް އެއް ވަގުތެއްގައި އަޅައިދިނުމަށް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާގެ އުފުލޭ ނުވަތަ ނުއުފުލޭ މުދަލުގެ ތެރެއިން ދަރަނިވެރިޔާގެ ނުވަތަ ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ހިޔާޒަތުގެ ދަށުގައި ހުރި ކޮންމެ މުދަލެއް ހިފެހެއްޓުމަށް އަރަނިވެރިޔާއަށް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާގެ މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ބޭނުމަކީ އެ މުދަލެއް ކޯޓުގެ ބެލުމުގެ ދަށަށް ގެނައުމާއެކު އެ މުދާ ވިއްކައިގެން ދަރަނި ޚަލާޞްކުރުމެވެ.
އުފުލޭ މުދާ ހިފަހައްޓާނީ އެ މުދަލެއް ހުރި ތަނަކުން، ކޯޓުންނެވެ.
އާމްދަނީ ނުވަތަ އުޖޫރަ ހިފަހައްޓާނީ، އެ އާމްދަނީ ނުވަތަ އުޖޫރަ ދަރަނިވެރިޔާއަށް އަދާކުރަންޖެހޭ ތިންވަނަ ފަރާތުގެ ކިބައިން، އެފަރާތަށް ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ނޯޓިސް ފޮނުވައިގެންނެވެ.
މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، މޭވާއާއި ތަރުކާރީފަދަ ކާނާގެ ބާވަތްތަކަކީ އެތަކެތި ފޯދިފައިވާ ބިމުން ވަކިނުކުރިކަމުގައިވީނަމަވެސް، އުފުލޭ މުދާކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގައި މުދަލާމެދު ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތް]
ޢާންމު އުސޫލުން މުދާ ހިފަހައްޓަންވާނީ ރަސްމީ ބަންދުނޫން ދުވަހެއްގެ ރަސްމީ ގަޑީގައި، ދަރަނިވެރިޔާއަށް ނުވަތަ ގާނިޝީއަކަށް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ނޯޓިސް ރައްދުކުރުމަށްފަހުގައެވެ.
ހިފަހައްޓަން ބޭނުންވާ މުދަލުގެ ނާޖާއިޒު ބޭނުން ކުރަމުންދާނަމަ ނުވަތަ އެ މުދާ ވިއްކާލުމުގެ އިޙްތިމާލު އޮތްނަމަ ނުވަތަ ވީރާނާވާން ދޫކޮށްލައިފިނަމަ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ވަގުތުތައް ނޫން ވަގުތުތަކުގައިވެސް ކޯޓަށް މުދާ ހިފެހެއްޓިދާނެއެވެ.
އުފުލޭ މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ މަސައްކަތް ފެށުމަށްފަހު މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ވަގުތުގެ ކުރިން އެ މަސައްކަތް ނުނިމިއްޖެނަމަ، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންގެ މަޞްލަޙަތުގައި އެންމެ ރަނގަޅުގޮތަކީ އެ މަސައްކަތް ކުރިއަށްގެންދިޔުންކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެ ޙާލަތެއްގައި އެ މަސައްކަތް ކުރިއަށްގެންދެވިދާނެއެވެ. އެނޫން ޙާލަތެއްގައި، އެ މަސައްކަތް ވިދިގެން އަންނަ ސަރުކާރު ބަންދު ނޫން ދުވަހެއްގައި ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށްޓަކައި އަޅަންޖެހޭ ސަލާމަތީ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމަށްފަހު، އެ މަސައްކަތް ހުއްޓާލަންވާނެއެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގައި މުދަލާމެދު ޢަމަލުކުރި ގޮތުގެ ޔައުމިއްޔާ]
މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ކަންކަން ކުރިއަށްދިޔަގޮތުގެ ޔައުމިއްޔާއެއް ކޯޓުން ތައްޔާރުކޮށް، އަންނަނިވި ކަންކަން އެ ޔައުމިއްޔާގައި ކޯޓުން ރެކޯޑުކުރަންވާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާގެ ނަން؛
މުދާ ހިފެހެއްޓުނު ވަގުތު ދަރަނިވެރިޔާ ޙާޟިވުރެ ހުރިކަން ނުވަތަ ނޫންކަން؛
ހިފެހެއްޓުނު މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަމާގުޅޭ މަޢުލޫމާތު؛
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ނޯޓިހުގެ ތާރީޚު؛
އަރަނިވެރިޔާގެ ނަން؛
މުދާ ހިފެހެއްޓުނު ތާރީޚާއި، ވަގުތާއި، ހިފެހެއްޓުނު ގޮތް؛
މުދަލުގެ ބެލެނިވެރި ފަރާތުގެ ނަމާއި، އަދި ކޯޓުން އެކަމަށް ހުއްދަ ދީފައިވާނަމަ އެ ހުއްދައަށް ޙަވާލާދީފައި އޮތް އޮތުން.
އުފުލޭ މުދާ ހިފަހައްޓާ ޙާލަތުގައި، ހިފެހެއްޓޭ މުދަލުގެ އަގުން ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށް ދާ ޚަރަދު އުނިކުރުމަށްފަހު ބާކީވާ ޢަދަދަކީ އަރަނިވެރިޔާއަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާގެ ޢަދަދަށްވުރެ ކުޑަ ޢަދަދެއްނަމަ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމުގެ އިތުރުން، ދަރަނިވެރިޔާގެ އުފުލޭ މުދަލުގެ ތެރެއިން ހިފަހައްޓާފައިނުވާ މުދަލުގެ ބާޒާރުގެ އަގު އެ ޔައުމިއްޔާގައި ރެކޯޑުކުރަންވާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާއަށާއި އަރަނިވެރިޔާއަށް، އަދި ހިފެހެއްޓުނު މުދަލުގެ މައްޗަށް ޙައްޤެއް އޮތް ކޮންމެ އަރަނިވެރިޔަކަށާއި މުދާ ބެލެހެއްޓުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ތިންވަނަ ފަރާތްތަކަށް މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޔައުމިއްޔާ ކޯޓުން ފޮނުވަންވާނެއެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގައި ދަރަނިވެރިޔާ އަމިއްލައަށް މުދާ ވިއްކާލުން]
ހިފެހެއްޓިފައިވާ މުދަލަކީ ރަހުނުކޮށްފައިވާ މުދަލަކަށް ނުވާނަމަ، އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން އެ މުދަލެއް ވިއްކާލުމަށްޓަކައި، މުދާ ހިފެހެއްޓުނު ތާރީޚުން ފެށިގެން 2 (ދޭއް) މަސްދުވަސް ދަރަނިވެރިޔާއަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އެ މުއްދަތުގައި ދަރަނިވެރިޔާ އެ މުދާ ވިއްކާފައިނުވާނަމަ، ނުވަތަ އެ ޙައްޤު ދޫކޮށްލައިފިނަމަ، ކޯޓުން އެ މުދާ ވިއްކާލެވިދާނެއެވެ.
ހިފެހެއްޓިފައިވާ މުދަލެއް ދަރަނިވެރިޔާއަށް ވިއްކާލެވޭނީ، މުދާ ވިއްކާ އަގަކީ ވިޔަފާރީގެ ގޮތުން އެކަށީގެންވާ އަގެއް ކަމުގައި ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ އަގެއްގައި، ކޯޓުގެ ހުއްދައާއެކުގައެވެ.
މުދާ ވިއްކާ އަގަކީ ވިޔަފާރީގެ ގޮތުން އެކަށީގެންވާ އަގެއް ކަމުގައި ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، މުދާ ވިއްކާލުމުގެ ނޯޓިސް ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރަން އެދޭ އަރަނިވެރިޔާއަށާއި، ހިފެހެއްޓިފައިވާ މުދަލުގެ މައްޗަށް ޙައްޤެއް އޮތް ކޮންމެ އަރަނިވެރިޔަކަށާއި ގާނިޝީއަކަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ. އަދި އެ އަގުގައި އެ މުދާ ވިއްކުމަށް އިޢުތިރާޟުކުރުމަށް އެފަރާތްތަކަށް 10 (ދިހައެއް) ދުވަހުގެ މުއްދަތެއް ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ. އެގޮތުން ދެވޭ މުއްދަތުގައި އެ އަގާމެދު އެއްވެސް ފަރާތަކުން އިޢުތިރާޟުކޮށްފައިނުވާނަމަ، އެ މުއްދަތު ހަމަވާ ތާރީޚުގައި މުދާ ވިއްކާލެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން މުދާ ވިއްކާލުމަށްފަހު މުދަލުގެ އަގުގެ ގޮތުގައި ލިބުނު ފައިސާ، އެ މުޢާމަލާތް ނިމޭތާ ގިނަވެގެން 5 (ފަހެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކޯޓާ ޙަވާލުކުރަންވާނެއެވެ.
މުދާ ވިއްކާލުމުގެ ކުރިން، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށް ހިނގާފައިވާ ޚަރަދާއެކު، ޙުކުމުގައި ދެއްކުމަށް އަންގާފައިވާ ފައިސާ އެއްކޮށް ދައްކައި ޚަލާޞްކުރުމަށްފަހު، އެ މުދަލެއް ހިފަހައްޓާފައި އޮތް އޮތުން ބާޠިލުކުރުމަށް އެދެވިދާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާގެ ވަކި މުދަލެއް ހިފެހެއްޓުމުގެ ސަބަބުން ދަރަނިވެރިޔާއަށް ގެއްލުންވާނަމަ، ކޯޓުގެ ހުއްދައާއެކު، އެފަދައިން ހިފެހެއްޓިފައިވާ މުދާ، ރަހުނުކޮށްފައިނުވާ މުދަލަކާ ބަދަލުކުރެވިދާނެއެވެ. އެގޮތުން ބަދަލުކުރެވޭ މުދަލަކީ އެ ވިއްކައިގެން ޙުކުމް އެކުގައި ތަންފީޛުކުރެވޭނެވަރުގެ އަގުހުރި މުދަލަކަށްވާންވާނެއެވެ.
މުދާ ވިއްކާލުމުގެ ކުރިން، އެ މުދާ ހިފަހައްޓާފައި އޮތް އޮތުން ބާޠިލުކުރުމުގެ ހުއްދަ ދަރަނިވެރިޔާ ހޯދައިފިނަމަ، އެކަން ކޯޓުން ރެކޯޑުކޮށް އަދި ކަމުގެ މަޞްލަޙަތު އޮތް ފަރާތަކުން އެދިއްޖެނަމަ މުދާ ދޫކުރެވިފައިވާކަމުގެ ލިޔުމެއް އެފަރާތަކަށް ދޫކުރަންވާނެއެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށްޓަކައި ތަން ހުސްކުރަންޖެހޭ ޙާލަތުގައި ހިނގާނެ ޚާއްޞަ އުސޫލުތައް]
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ގޮތުން ވަކި ތަނަކުން ދަރަނިވެރިޔާ ނެރެ، ތަން ހުސްކުރަންޖެހޭނަމަ، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރަން ހަމަޖެހިފައިވާ ތާރީޚުގެ 30 (ތިރީސް) ދުވަސް ކުރިން އެކަމުގެ ނޯޓިސް ދަރަނިވެރިޔާއަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ފޮނުވާ ނޯޓިހުގައި، ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ދަރަނިވެރިޔާގެ އެންމެހައި އުފުލޭ މުދަލެއް އެތަނަކުން ނެރުމަށް ނުވަތަ އެކަމަށް ދާނެ ޚަރަދު ދިނުމަށް އަމުރުކުރަންވާނެއެވެ. އަދި އެފަދައިން ޢަމަލުނުކޮށްފިނަމަ، އެތަނުގައި ހުރި އުފުލޭ މުދާ ދޫކޮށްލީކަމުގައި ބެލެވޭނެކަމަށާއި އެ މުދަލާމެދު މި މާއްދާގެ (ރ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ޢަމަލުކުރެވޭނެ ކަމުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ޚާއްޞަ ޙާލަތްތަކުގައި ކޯޓުން އެހެންގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު، ރަސްމީ ބަންދު ނޫން ދުވަހެއްގެ ރަސްމީ ގަޑި ފިޔަވައި އެހެން ވަގުތަކު ތަން ހުސްކުރުމުގެ މަސައްކަތް ކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.
ތަން ހުސްކޮށް ދަރަނިވެރިޔާ އެތަނަކުން ނެރޭއިރު، އެތަނުގައި ބަހައްޓާފައި ހުންނަ އުފުލޭ މުދަލަކީ ދަރަނިވެރިޔާ ދޫކޮށްލި މުދަލެއްކަމަށް ބަލައި، އެ މުދަލެއް އަރަނިވެރިޔާގެ ފައިދާއަށް ވިއްކާލުމަށް، ނުވަތަ އެ މުދަލެއް ވިއްކާލެވެން ނެތް ޙާލަތުގައި، ޞަދަޤާތެއްގެ ގޮތުގައި ދިނުމަށް ނުވަތަ ދައުލަތަށް ނެގުމަށް ނުވަތަ އެފަދައިން ޢަމަލުކުރެވެން ނެތްނަމަ، އެ މުދަލެއް ނައްތާލުމަށް ކޯޓަށް ނިންމިދާނެއެވެ.

[ގާނިޝީގެ ކިބައިން މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ޢާންމު އުސޫލުތައް]
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލައެއްގައި، ގާނިޝީއެއްގެ ފަރާތުން ޙުކުމުގައި ބަޔާންކުރާ ފައިސާ ހޯދިދާނެކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، ކޯޓުން އެ ގާނިޝީއަށް ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ނޯޓިހެއް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ނޯޓިސް ލިބޭތާ 10 (ދިހައެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، ދަރަނިވެރިޔާއަށް ގާނިޝީ އަދާކުރަންޖެހޭ ދަރަންޏާ ގުޅޭގޮތުންނާއި ކޯޓަށް އޭނާ ބަޔާން ހުށަހަޅާ ވަގުތުގައި އޭނާ ޒިންމާވާންޖެހިދާނެ ދަރަންޏަކާ ގުޅޭގޮތުން، އެދަރަނީގެ ޢަދަދާއި، ސަބަބާއި ޝަރުޠުތައް ބަޔާންކޮށް، ކޯޓަށް ބަޔާނެއް ހުށަހެޅުމަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ގާނިޝީ ހުށަހަޅާ ބަޔާނާއެކު، އޭނާގެ ހިޔާޒަތުގެ ދަށުގައި ހުރި ދަރަނިވެރިޔާގެ މުދަލާއި، އެ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަމާބެހޭ ތަފްޞީލު މަޢުލޫމާތު ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އަދި، ގާނިޝީގެ އެއްވެސް މުދަލެއް ހިފެހެއްޓިފައިވާނަމަ، އެކަންވެސް އޭނާގެ ބަޔާނުގައި ހާމަކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ގާނިޝީ ހުށަހަޅާ ބަޔާން ކޯޓަށް ލިބުމާއެކު، އެ ބަޔާން ރެކޯޑުކޮށް، އެ ބަޔާން އަރަނިވެރިޔާއަށާއި ދަރަނިވެރިޔާއަށް ރައްދުކޮށް، އެ ބަޔާނަށް އިޢުތިރާޟުކުރުމަށް 15 (ފަނަރަ) ދުވަހުގެ ފުރުޞަތެއް އެފަރާތްތަކަށް ދޭންވާނެއެވެ.
ތަންފީޛުކުރެވެނީ އެއް ޙުކުމަށްވުރެ ގިނަ ޙުކުމްތަކެއްނަމަ، ނުވަތަ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލައިގައި އެއް އަރަނިވެރިޔަކަށްވުރެ ގިނަ އަރަނިވެރިން ތިބިނަމަ، އެއިން ކޮންމެ ޙުކުމަކާ ނުވަތަ އަރަނިވެރިޔަކާގުޅޭ ރެކޯޑެއްގައި ގާނިޝީގެ ބަޔާން ފައިލުކުރަންވާނެއެވެ.
ގާނިޝީގެ ކިބައިން މުދާ ހިފެހެއްޓުމުން، ގާނިޝީ ވެގެންދާނީ އެ މުދަލުގެ ބެލެހެއްޓުން ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ ފަރާތަށެވެ.
ގާނިޝީގެ ހިޔާޒަތުގެ ދަށުގައި ހުރި ދަރަނިވެރިޔާގެ މުދާ ޙަވާލުކުރުމަށް ކޯޓުން އެދިއްޖެނަމަ އެ މުދާ ކޯޓާ ޙަވާލުކުރަންވާނެއެވެ. އަދި ކޯޓުން އެދިއްޖެނަމަ، ގާނިޝީ ދަރަނިވެރިޔާއަށް ދައްކަންޖެހޭ ދަރަންޏާބެހޭ އެންމެހައި ލިޔެކިޔުންތައް ކޯޓާ ޙަވާލުކުރަންވާނެއެވެ. އޭގެ އިތުރުން، ކޯޓުން އަމުރުކޮށްފިނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ 369 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ގާނިޝީގެ މާލީ ޙާލަތު އެނގޭނެ ބަޔާނެއް އޭނާ ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާގެ އާމްދަނީ ކޯޓުން ހިފަހައްޓާނަމަ، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ނޯޓިސް ގާނިޝީއަށް ލިބޭތާ 10 (ދިހައެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، ގާނިޝީ ދަރަނިވެރިޔާއަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާގެ ތެރެއިން، އާމްދަނީގެ ގޮތުގައި ހިފެހެއްޓިފައިވާ ފައިސާގެ މިންވަރު އުނިކޮށް، އެ ފައިސާ ކޯޓަށް ދައްކަންވާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާއަށް އާމްދަނީ ލިބޭ އެއް ވަސީލަތަށްވުރެ ގިނަ ވަސީލަތް ހުރިނަމަ، އާމްދަނީގެ ތެރެއިން ހިފެހެއްޓޭނީ ކިހާ މިންވަރެއްކަން ކަނޑައެޅުމަށްފަހު، ގާނިޝީ ދަރަނިވެރިޔާއަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާގެ ތެރެއިން އުނިކޮށް ކޯޓަށް ދައްކަންޖެހޭ މިންވަރު ކަނޑައަޅާނީ ކޯޓުންނެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާގެ އާމްދަނީ ލިބޭ ވަސީލަތްތައް ފަސޭހައިން ދެނެގަނެވެން ނެތްނަމަ، ނުވަތަ އޭނާއަށް އާމްދަނީ ލިބެނީ ދާއިމީ ސިފައެއްގައި ކަމުގައިނުވާނަމަ، އިންސްޓޯލްމަންޓް އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން ދަރަނިވެރިޔާ ކޯޓަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާގެ ޢަދަދު ކަނޑައަޅާނީ ކޯޓުންނެވެ.
ގާނިޝީއާއި ދަރަނިވެރިޔާއާ ދެމެދު އޮތް ޤާނޫނީ ގުޅުމަށް ބޮޑު ބަދަލެއް އަތުވެއްޖެނަމަ، ނުވަތަ އެގުޅުން ނިމުމަކަށް އަތުވެއްޖެނަމަ، ގާނިޝީ ލަސްނުކޮށް އެކަން ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާގެ އާމްދަނީ ލިބޭ ވަސީލަތްތައް އެގޮތުގައި ދެމިއޮތްހާ ހިނދަކު، އަދި އަރަނިވެރިން ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާތަކަށް ފައިސާ ދައްކާ ޚަލާޞްކޮށް ނިމެންދެން، ދަރަނިވެރިޔާގެ އާމްދަނީ ހިފަހައްޓާފައިވާ ހިފެހެއްޓުން ދެމިއޮންނާނެއެވެ.
ގާނިޝީއަށް ދަރަނިވެރިޔާ މަސައްކަތްކޮށްދެނީ އުޖޫރައަކާ ނުލައިކަމަށް އެފަރާތުން ބުނާނަމަ، ނުވަތަ ގާނިޝީ ދޭ އުޖޫރައަކީ މަސައްކަތާ ނުބައްދަލު އުޖޫރައެއްކަމުގައި ސާފުކޮށް އެނގެން އޮތްނަމަ، ދަރަނިވެރިޔާ ކުރާ މަސައްކަތުގެ އަގު މުރާޖަޢާކޮށް އެ މަސައްކަތަށް ޢަދުލުވެރި އުޖޫރައެއް ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. ނުވަތަ އެފަދައިން ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް އެދި އަރަނިވެރިޔާއަށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ތ) ގެ ދަށުން އެފަދައިން ކޯޓުން އުޖޫރައެއް ކަނޑައަޅައިފިނަމަ، އެ ކަނޑައެޅި ޢަދަދު ބަދަލުކުރަންޖެހޭ ކަމުގައި ކޯޓުން ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު، އުޖޫރައިގެ ޢަދަދު މުރާޖަޢާކޮށްދިނުމަށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ތާރީޚުން ފެށިގެން އެ ޢަދަދަށް ބަދަލުއައީ ކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ލ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތުގައި އުޖޫރަ މުރާޖަޢާކުރުމުގެ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމުގެ 5 (ފަހެއް) ދުވަސް ކުރިން އެކަމުގެ ނޯޓިސް ދަރަނިވެރިޔާއަށާއި ގާނިޝީއަށް ކޯޓުން ފޮނުވަންވާނެއެވެ. އުޖޫރަ މުރާޖަޢާކުރުމާމެދު ކޯޓުން ނިންމާ ނިންމުން އިސްތިއުނާފެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
ގާނިޝީ ދަރަނިވެރިޔާއަށް ދައްކަންޖެހޭ ދަރަނި އަދާކޮށް ނިންމަންޖެހޭނީ ކުރިއަށް އޮތް ތާރީޚެއްގައި ކަމަށްވާނަމަ، އެ ދަރަންޏެއް އަދާކުރަންޖެހޭ ތާރީޚުގައި ކޯޓަށް އެ ފައިސާ ދައްކަންވާނެއެވެ. އަދި އެ ދަރަނި ދެއްކުން ބިނާވަނީ ވަކި ޝަރުޠެއް ފުރިހަމަވުމުގެ، ނުވަތަ ދަރަނިވެރިޔާ ވަކި އިލްތިޒާމެއް އަދާކުރުމުގެ މައްޗަށް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ޝަރުޠެއް ނުވަތަ އެ އިލްތިޒާމެއް ފުރިހަމަވަންދެން ދަރަނިވެރިޔާގެ ފައިސާ ނުވަތަ މުދާ ހިފަހައްޓާފައި އޮތް އޮތުން ދެމިއޮންނާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާއަށް ގާނިޝީ ދަރަނިވެރިވެފައިނުވާކަމަށް އެފަރާތުން ބުނިނަމަވެސް އެކަން ކޯޓަށް ސާބިތުކޮށްނުދެވޭނަމަ، މުދާ ދޫކުރުމުގެ ހުއްދައަކަށް އެދި ގާނިޝީއަށް ނުވަތަ ދަރަނިވެރިޔާއަށް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ.
އަދި އެ ޙާލަތުގައި ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ޚަރަދަށް ޒިންމާވާނީ މުދާ ހިފަހައްޓަން އެދޭ އަރަނިވެރިޔާއެވެ.
ގާނިޝީގެ ފަރާތުން ކޯޓަށް ދޭންޖެހޭ ބަޔާނާއި މަޢުލޫމާތު، އެފަރާތުން ކޯޓަށް ދީފައިނުވާނަމަ ނުވަތަ ދޮގު މަޢުލޫމާތެއް ދީފައިވާނަމަ ނުވަތަ ދަރަނިވެރިޔާއަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް ދައްކާފައިނުވާނަމަ ނުވަތަ އެ ފައިސާއެއް ދެއްކުމަށް އިޢުތިރާޟުކޮށްފިނަމަ، ދަރަނިވެރިޔާ އަރަނިވެރިޔާއަށް ދައްކަންޖެހިފައިވާ ފައިސާ، ދަރަނިވެރިޔާގެ ހައިސިއްޔަތުން ދެއްކުމަށް ގާނިޝީގެ މައްޗަށް އަމުރުކުރެވިދާނެއެވެ. ގާނިޝީގެ ޒިންމާ އަދާކުރުމުގައި ފަރުވާކުޑަކޮށްފިނަމަ، ނުވަތަ ޙަޤީޤަތް އޮޅުވާލައިފިނަމަ، އެކަމުގެ ބަދަލުދިނުމަށް ކޯޓަށް އަމުރުކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ޑ) ގައި އެހެން ބަޔާންކޮށްފައިވީނަމަވެސް، ދަރަނިވެރިޔާއަށް ފައިސާ ދެއްކިފައިނުވަނީ އަމިއްލަ ބާރު ނުފޯރުވޭފަދަ ކަމެއް މެދުވެރިވެގެން ކަމުގައިވެފައި، ވީ އެންމެ އަވަހަކަށް ގާނިޝީ އެ ފައިސާ ދައްކާފައިވާނަމަ އެފަދަ އަމުރެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.

[ޓެކްނޮލޮޖީގެ އާލާތެއް ހިފެހެއްޓުން]
ޓެކްނޮލޮޖީގެ އާލާތެއް ހިފަހައްޓާ ޙާލަތުގައި، އެ އާލާތެއްގައި ހުރި ދަރަނިވެރިޔާގެ ނުވަތަ ގާނިޝީގެ ލިޔެކިޔުންތައް، އެހެން އާލާތަކަށް ބަދަލުކުރުމުގެ ޙައްޤު އެފަރާތްތަކަށް ލިބިގެންވާ ކަމުގައި ކޯޓުން އެފަރާތްތަކަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ހިފެހެއްޓިފައިވާ އާލާތުގެ ބެލެނިވެރިކަން ތިންވަނަ ފަރާތަކާ ޙަވާލުކުރެވިފައިވާނަމަ، އޭގައިވާ ލިޔެކިޔުމެއް ބަދަލުކުރުމަށް ދަރަނިވެރިޔާ ނުވަތަ ގާނިޝީ ބޭނުންވާނަމަ، އެ އާލާތް ހިފެހެއްޓި ތާރީޚުން ފެށިގެން 15 (ފަނަރަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެކަން ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ލިޔެކިޔުންތައް ބަދަލުކުރުމަށް ހިނގާ ޚަރަދަށް ޒިންމާވާންޖެހޭނީ، ދަރަނިވެރިޔާ ނުވަތަ ގާނިޝީއެވެ.
ޓެކްނޮލޮޖީގެ އާލާތް ހިފެހެއްޓުމާމެދު އެއްވެސް ފަރާތަކުން އިޢުތިރާޟެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ނުވަތަ ހުށަހަޅާފައިވާ އިޢުތިރާޟު ކޯޓުން ބަލައިނުގެންފިނަމަ، އެ އާލާތެއް ވިއްކާލުމުގެ ކުރިން އޭގައި ހުރި އެންމެހައި ލިޔެކިޔުމެއް ފޮހެލައި އެކަން ޔައުމިއްޔާއެއްގައި ރެކޯޑުކުރަންވާނެއެވެ. އެގޮތުން ލިޔެކިޔުންތައް ފޮހެލުމަށްޓަކައި ކަމާބެހޭ ފަންނުވެރިއެއްގެ އެހީތެރިކަން ކޯޓަށް ހޯދިދާނެއެވެ.
އަދި އެ ލިޔެކިޔުންތައް ފޮހެލުމުގައި އެކަމުގެ ޚަބީރެއްގެ އެހީތެރިކަން ކޯޓަށް ހޯދިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ހިފަހައްޓާ ޓެކްނޮލޮޖީގެ އާލާތުގައި ހިމެނޭ މި ލިޔެކިޔުންތަކަކީ ދަރަނިވެރިޔާ ނުވަތަ ގާނިޝީގެ ވަޒީފާގެ ގޮތުން އިމްތިޔާޒު ލިބިފައިވާ ލިޔެކިޔުންތަކެއްނަމަ، މި މާއްދާގެ (ރ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތަށް އެ ލިޔެކިޔުންތައް ފޮހެލަންވާނީ ދަރަނިވެރިޔާ ނުވަތަ ގާނިޝީގެ ފަރާތުން ޢައްޔަންކުރާ ފަރާތެއްގެ ޙާޟިރުގައެވެ.

[ދަރަނިވެރިޔާގެ އަތުގައި އޮތް މުދަލެއް ހިފެހެއްޓުން]
ދަރަނިވެރިޔާގެ އަތުގައި އަގުހުރި މުދަލެއް އޮތްކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، އެ މުދަލެއް ހިފެހެއްޓުމުގެ ހުއްދަ ކޯޓަށް ދެވިދާނެއެވެ. އަދި ބޭނުންވެއްޖެ ހިނދެއްގައި ފުލުހުންގެ އެހީތެރިކަން ކޯޓަށް ހޯދިދާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާގެ އަތުގައި އޮތް މުދަލެއް ހިފެހެއްޓުމުގެ ކުރިން، އެ މުދަލެއް ކޯޓަށް ޙަވާލުކުރުމަށް ކޯޓުން ދަރަނިވެރިޔާއަށް އަންގަންވާނެއެވެ. ދަރަނިވެރިޔާ އެކަމަށް އިންކާރުކޮށްފިނަމަ، ފުލުހުންގެ އެހީތެރިކަމާއެކު ދަރަނިވެރިޔާގެ ހަށިގަނޑު ބަލައި ފާސްކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ދަރަނިވެރިޔާގެ ހަށިގަނޑު ބަލައި ފާސްކުރަންވާނީ އޭނާގެ ޒާތީ ޙައްޤުތަކާއި މިނިވަންކަން ރައްކާތެރިކުރެވޭނެ ގޮތެއްގެމަތިންނެވެ.

[ސެކިއުރިޓީއެއް ހިފެހެއްޓުން]
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ގޮތުން ސެކިއުރިޓީއެއް އަތުލާނީ، ސެކިއުރިޓީ ސެޓްފިކެޓް އޮތް މީހާއަށާއި ސެކިއުރިޓީ ދޫކުރި ފަރާތަށް ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހުރި އެފަރާތުގެ ޓްރާންސްފަރ އޭޖެންޓަށް ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ނޯޓިސް ފޮނުވައިގެންނެވެ.
ސަރޓިފައިކުރެވިފައިވާ ސެކިއުރިޓީއެއްގެ އިތުރުން، ސަރޓިފައި ކުރެވިފައިނުވާ ސެކިއުރިޓީއާއި، ސެކިއުރިޓީގެ ފައިދާއާއި އެނޫންވެސް ސެކިއުރިޓީގެ އެންމެހައި މަންފާއެއް ކޯޓަށް ހިފެހެއްޓިދާނެއެވެ.
ސެކިއުރިޓީއެއް ހިފެހެއްޓުމުން އެ ސެކިއުރިޓީގެ ޢަދަދާއި، އިންޓްރެސްޓާއި ޑިވިޑެންޑާބެހޭ މަޢުލޫމާތާއި، ސެކިއުރިޓީއަށް ފައިސާ ދައްކާފައިވާ މިންވަރާއި އެނޫންވެސް އެ ސެކިއުރިޓީއާބެހޭ ތަފްޞީލުތައް ސެކިއުރިޓީ ދޫކޮށްފައިވާ ފަރާތުން ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ.

[ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ އެއްގަމު އުޅަނދު ހިފެހެއްޓުން]
ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ އެއްގަމު އުޅަނދެއް ހިފަހައްޓާނީ އެއްގަމު އުޅަނދުގެ ރަޖިސްޓަރީ ބަލަހައްޓާ ސަރުކާރުގެ އިދާރާއަށް ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ނޯޓިސް ފޮނުވައިގެންނެވެ.

[ހިފަހައްޓާފައިވާ މުދަލުގެ ބެލެނިވެރިކަން ޙަވާލުކުރެވޭ ފަރާތް]
މުދާ ހިފެހެއްޓުމަށްފަހު އެ މުދަލުގެ ބެލެނިވެރިކަން ވަގުތުން ކޯޓަށް ނެގިދާނެއެވެ. ނުވަތަ އެ މުދަލެއް ބެލެހެއްޓުން ދަރަނިވެރިޔާއާ ނުވަތަ ތިންވަނަ ފަރާތަކާ ކޯޓަށް ޙަވާލުކުރެވިދާނެއެވެ.
ހިފަހައްޓާފައިވާ މުދަލުގެ މައްޗަށް މަޞްލަޙަތު އޮތް އެއްވެސް ފަރާތަކަށް އެ މުދާ ބެލެހެއްޓުމަށް ކޯޓުން ޙަވާލުކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.
މިގޮތުން، އަރަނިވެރިންނާއި، އަރަނިވެރިންގެ ޤާނޫނީ ވަކީލުންނާއި، އެމީހުންގެ ޢާއިލާގެ މެންބަރުންނަށް މުދާ ބެލެހެއްޓުމަށް ޙަވާލެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
މުދާ ގެއްލިގެން ހިނގައިދާނެކަމަށް ބެލެވޭ އެއްވެސް ޙާލަތެއް އޮތްނަމަ، މުދަލުގެ ބެލެނިވެރިކަން ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ ފަރާތުން އެކަން ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ހިފަހައްޓާފައިވާ މުދަލެއް އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް ބަދަލުކުރެވޭނީ، ކޯޓުގެ ހުއްދައާ އެކުގައެވެ.
ކޯޓުން އަންގައިފިނަމަ، މުދަލުގެ ބެލެނިވެރިކަން ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ ފަރާތުން މުދާ ކޯޓާ ޙަވާލުކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާއާ ޚިލާފަށް މުދަލުގެ ބެލެނިވެރިކަން ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ ފަރާތުން ޢަމަލުކޮށްފިނަމަ، ނުވަތަ މުދަލަށް ގެއްލުމެއް ދީފިނަމަ، އެކަމާ ގުޅިގެން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލަށް އެފަރާތުން ޒިންމާވާންޖެހޭނެއެވެ. އަދި އެފަރާތުން ކޮށްފައިވާ ޢަމަލަކީ ކޯޓުގެ ޙުރުމަތް ކެނޑުމުގެ ޢަމަލެއްކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ.
މުދަލުގެ ބެލެނިވެރިކަން ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ ފަރާތުން ބޭނުންވެއްޖެނަމަ، ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ގޮތެއްގެމަތިން އެ މުދާ ބެލެހެއްޓުން އެހެން ފަރާތަކާ ޙަވާލުކުރެވިދާނެއެވެ.

[މުދާ ވިއްކުން ހުއްޓުވުން]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ކޯޓުން މުދާ ހިފަހައްޓާފައި އޮތް އޮތުމަށާއި މުދާ ވިއްކާލުމަށް ނިންމާފައިވާ ނިންމުމަށް އިޢުތިރާޟުކޮށް މުދާ ހިފެހެއްޓުމާއި ވިއްކާލުމުގެ އިޖުރާއަތު ހުއްޓުވައިދިނުމަށް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ.
އެ މުދަލަކީ ހިފެހެއްޓުމުން އިސްތިސްނާކުރެވިފައިވާ މުދަލަކަށްވުން؛
ދަރަނި ދައްކައި ޚަލާޞްކޮށް ނިމިފައިވުން؛
މުދާ ގަތުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ އަގަކީ ވިޔަފާރީގެ ގޮތުން އެކަށީގެންވާ އަގަކަށްނުވުން؛
މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގައި ނުވަތަ ވިއްކާލުމުގައި، އިޖުރާއަތާ ޚިލާފަށް ކޯޓުން ޢަމަލުކޮށްފައިވުން؛
ހިފެހެއްޓިފައިވާ މުދާ އެއްކޮށް ނުވަތަ އެ މުދަލުގެ ބައެއްގެ މިލްކުވެރިކަން ކަނޑައެޅުމަށް ލިބިގެންވާ ޙައްޤު ބޭނުންކޮށްފައިވުން.
މުދާ ގަތުމަށް ހުށަހަޅާފައިވާ އަގަކީ ވިޔަފާރީގެ ގޮތުން އެކަށީގެންވާ އަގެއްކަމުގައި ކަނޑައަޅާނީ، މުދަލުގެ ބާޒާރުގެ އަގަށާއި ވަގުތާއި ޙާލަތަށް ރިޢާޔަތްކޮށް އެއީ އެކަށީގެންވާ އަގެއްކަމުގައި ވާނަމައެވެ.
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންގެ އިތުރުން މުދަލުގެ މައްޗަށް މަޞްލަޙަތު އޮތް ކޮންމެ ފަރާތަކަށްވެސް މި މާއްދާގެ
(ހ) ގެ ދަށުން މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ނުވަތަ ވިއްކުމުގެ އިޖުރާއަތު ހުއްޓުވައިދިނުމަށް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެއެވެ. އަދި ކޯޓުން އެ މުދަލެއް ހިފެހެއްޓުމަށް ނުވަތަ ވިއްކުމަށް ނިންމާތާ ގިނަވެގެން 5 (ފަހެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެކަން ހުއްޓުވައި ދިނުމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މުދާ ވިއްކާލުމަށް އިޝްތިހާރުކޮށްފައިވުމުގެ ސަބަބުން މުދަލުގެ ވެރިފަރާތް ފިޔަވައި، ވިއްކާލާ މުދަލުގެ މައްޗަށް ޙައްޤެއް އޮތް އެއްވެސް ފަރާތެއްގެ މަޞްލަޙަތަށް ނުރަނގަޅު އަސަރެއް ކޮށްފާނެކަމަށް އެފަރާތަކަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އެ މުދާ ވިއްކައިގެން ލިބޭ ފައިސާއިން އެފަރާތުގެ ޙައްޤު އަދާކުރެވިގެންދާނެކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ ގެރެންޓީއެއް ބަހައްޓާފައިނުވާނަމަ މުދާވިއްކުން ހުއްޓުވުމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން މުދާ ވިއްކުން ހުއްޓުވުމަށް އެދި މުދާ ހިފެހެއްޓިފައިވާކަމުގެ ޔައުމިއްޔާ، ނުވަތަ މުދާ ވިއްކާލުމުގެ ނޯޓިސް ނުވަތަ ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ކިބައިގައި މުދާ ހިފެހެއްޓިފައިވާކަމުގެ ނޯޓިސް ލިބޭތާ 15 (ފަނަރަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އަދި އެކަން، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށް އެދޭ އަރަނިވެރިޔާއަށާއި، އެނޫން އަރަނިވެރިންނަށާއި މަޞްލަޙަތު އޮތް އެހެން ފަރާތްތަކަށް އަންގަންވާނެއެވެ.

[މުދާ ހިފެހެއްޓުމާއި ވިއްކާލުމަށް އިޢުތިރާޟުކުރުމުގެ ނަތީޖާ]
މި ޤާނޫނުގެ 383 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން މުދާ ހިފެހެއްޓުމާއި ވިއްކާލުމަށް އިޢުތިރާޟުކޮށް މުދާ ހިފެހެއްޓުމާއި ވިއްކާލުމުގެ އިޖުރާއަތު ހުއްޓުވައިދިނުމަށް ކޯޓުގައި އެދިއްޖެނަމަ، އެ އިޖުރާއަތު ކޯޓުން ވަގުތީގޮތުން ފަސްކުރަންވާނެއެވެ.
މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ނުވަތަ ވިއްކުމުގެ އިޖުރާއަތު ހުއްޓުވައިދިނުމަށް ކޯޓުގައި އެދިފައިވަނީ އެކަށީގެންނުވާ ސަބަބުތަކަށްޓަކައި، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރަން ހުރަސްއެޅުމުގެ ގޮތުންކަމުގައިވާނަމަ، ކޯޓުން އެ އިޖުރާއަތު ފަސްކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.
މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ނުވަތަ ވިއްކުމުގެ އިޖުރާއަތު ހުއްޓުވައިދިނުމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު ފާއިތުވުމަށްފަހު، ޚާއްޞަ ޙާލަތެއްގައި މެނުވީ، އެ ހުށަހެޅުން ކޯޓުން ބަލައިގަނެގެން ނުވާނެއެވެ.
މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ނުވަތަ ވިއްކުމުގެ އިޖުރާއަތު ހުއްޓުވައިދިނުމަށް އެދި ކޯޓަށް ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއްގައި އެދިފައިވަނީ އުޖޫރަ ހިފެހެއްޓުމަށް ކަމަށްވާނަމަ، ހުއްޓުވޭނީ ހަމައެކަނި އެ ފައިސާއެއް އަރަނިވެރިންގެ މެދުގައި ބެހުމެވެ.
ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލައިގައި 2 (ދޭއް) ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ އަރަނިވެރިން ހިމެނޭ ޙާލަތުގައި، މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ނުވަތަ ވިއްކުމުގެ އިޖުރާއަތު ހުއްޓުވައިދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވަނީ އޭގެ ތެރެއިން އެންމެ އަރަނިވެރިޔަކާ ދެކޮޅަށް ކަމަށްވާނަމަ، އެ ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅި ފަރާތަށް އެންގުމަށްފަހު، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ކުރިއަށްގެންދަންވާނީ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ހުރިހާ އަރަނިވެރިންގެ ޙައްޤުތައް ޙިމާޔަތްކުރެވޭ ގޮތެއްގެ މަތިންނެވެ.
މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ނުވަތަ ވިއްކުމުގެ އިޖުރާއަތު ހުއްޓުވައިދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުން ކޯޓުން ބަލައިނުގެންފިނަމަ، އިޖުރާއަތު ހުއްޓިފައިވާ މުއްދަތަށް އަރަނިވެރިންނަށް ދައްކަންޖެހިފައިވާ ފައިސާއަށް އަރަމުންދާ ޖޫރިމަނާއަށް އެ ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅި ފަރާތުން ޒިންމާވާންޖެހޭނެއެވެ.
މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ނުވަތަ ވިއްކުމުގެ އިޖުރާއަތު ހުއްޓުވައިދިނުމަށް އެދި ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުން ކޯޓުން ބާޠިލުކޮށްފައިވަނިކޮށް، އަލުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅިގެން މުދާ ވިއްކާލުން ހުއްޓުވޭނީ، އަލުން ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުން ބިނާވެފައިވަނީ ކުރިން ކޯޓުން ބާޠިލުކުރި ހުށަހެޅުމަށްފަހު މެދުވެރިވެފައިވާ ވާޤިޢާތަކެއްގެ މައްޗަށް ކަމަށްވެފައި، އެކަމަށް ކޯޓުގެ ހުއްދަ ލިބިފައިވާނަމައެވެ.
މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ނުވަތަ ވިއްކުމުގެ އިޖުރާއަތު ހުއްޓުވައިދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކާމެދު ގިނަވެގެން 15 (ފަނަރަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމަންވާނެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުން މުދާ ވިއްކާލުން]
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ގޮތުން، ހިފަހައްޓާފައިވާ މުދަލެއް ވިއްކާލުމުގެ ކަންކަން ކުރިއަށްގެންދާނީ، ކޯޓުގެ ބެލުމުގެ ދަށުން، އެކަމަށްޓަކައި ޢައްޔަންކުރާ ފަރާތެއް މެދުވެރިކޮށެވެ.
މުދާ ވިއްކާލުން ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ ފަރާތުން މުދާ ވިއްކާލުމުގެ އެންމެހައި އިޖުރާއަތުތަކަށް ޒިންމާވާންޖެހޭނެއެވެ.
މުދާ ވިއްކުމަށް ޢައްޔަންކޮށްފައިވާ ފަރާތުން މުދާ ވިއްކުމާ ގުޅޭގޮތުން އަޅަމުންދާ ފިޔަވަޅުތައް ރެކޯޑުކޮށް، އެ ފިޔަވަޅުތަކުގެ މަޢުލޫމާތު ދަރަނިވެރިޔާއަށާއި އަރަނިވެރިޔާއަށް އަދި މުދަލުގެ މައްޗަށް މަޞްލަޙަތު އޮތް ކޮންމެ ފަރާތަކަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މުދާ ވިއްކާލަންވާނީ ދަރަނިވެރިޔާއަށާއި އަރަނިވެރިޔާއަށްވެސް އެންމެ މަޞްލަޙަތު ބޮޑު ގޮތެއްގެ މަތިން، ވިޔަފާރީގެ ގޮތުން އެކަށީގެންވާ އަގެއްގައެވެ.
މުދަލުގެ ބާވަތަށް ބަލައި، އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން ނުވަތަ ބީލަމުގެ އުސޫލުން ނުވަތަ ނީލަމުގައިވެސް މުދާ ވިއްކާލެވިދާނެއެވެ.
ފަސޭހައިން ހަލާކުވެދާނެފަދަ އުފުލޭ މުދާ ނުވަތަ ބެލެހެއްޓުމުގެ ޚަރަދު ބޮޑު މުދާ، މުދާ ވިއްކުމުގެ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަކުރުމަކާ ނުލައިވެސް ލަސްނުކޮށް ވިއްކާލެވިދާނެއެވެ.
މުދާ ވިއްކާލުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ އެންމެ ދަށް އަގެއް ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާ ނުވަތަ އަރަނިވެރިޔާގެ އެދުމުގެ މަތިން، އެ ދެފަރާތުގެ ޚަރަދުގައި، އެންމެ ފައިދާބޮޑު ގޮތެއްގައި މުދާ ވިއްކާލުމުގެ ބޭނުމުގައި، މުދާ ވިއްކުން އިޢުލާންކުރެވިދާނެއެވެ.
މުދާ ވިއްކާލުމުގެ ނޯޓިސް، މުދާ ވިއްކާލުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ދުވަހުގެ 30 (ތިރީސް) ދުވަހުގެ ކުރިން މުދާ ވިއްކާ ފަރާތުން ޢާންމުކުރަންވާނެއެވެ. އަދި އެ ނޯޓިސް ދަރަނިވެރިޔާއަށާއި، އަރަނިވެރިޔާއަށާއި، މުދަލާގުޅޭގޮތުން ދަޢުވާއެއްކޮށްފައިވާ އެ ދަޢުވާގެ ޚަޞްމުންނަށާއި، މުދަލާގުޅޭގޮތުން ޙައްޤެއް އޮތްކަމަށް ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ ފަރާތްތަކަށާއި، ގާނިޝީއަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
ނޯޓިސް ދިނުމުގެ އުސޫލުތަކާއި ނޯޓިހުގައި ހިމަނަންޖެހޭ މަޢުލޫމާތު، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މުދާ ވިއްކާލުމަށް ކޯޓުން ޢައްޔަންކޮށްފައިވާ ފަރާތުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ގޮތާއި، އެންމެ ދަށް އަގާއި، ވިއްކާލުމުގެ ޝަރުޠުތަކާމެދު ހިތްހަމަނުޖެހޭނަމަ، އެކަމުގެ ޝަކުވާ އެފަރާތަށް ހުށަހަޅައި އެ ޝަކުވާއަކާމެދު ނިންމާ ގޮތާމެދު ޝަކުވާ ހުށަހެޅި ފަރާތުން ހިތްހަމަނުޖެހޭނަމަ އެ ނިންމުން ނިންމި ތާރީޚުން ފެށިގެން 10 (ދިހައެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. އަދި މިފަދައިން ކޯޓަށް ޝަކުވާ ހުށަހެޅުނުނަމަވެސް، ކޯޓުން އަމުރެއް ނުކުރާނަމަ، ވިއްކާލުމުގެ އިޖުރާއަތު ކުރިއަށްގެންދަންވާނެއެވެ.
މުދާ ވިއްކާލުމުގެ މުޢާމަލާތެއްގައި ކޯޓުން ޢައްޔަންކުރާ ފަރާތުން ތަމްސީލުކުރާނީ މުދަލުގެ ވެރިފަރާތެވެ. އެގޮތުން، ވެރިފަރާތުގެ ނަމުގައި ގަނެވިއްކުމުގެ މުޢާމަލާތް ފުރިހަމަކުރުމާއި، ސޮއިކުރަންޖެހޭ ލިޔުމެއްގައި ސޮއިކުރުމާއި، މުދަލުގެ އަގު ބަލައިގަންނާނީ އެފަރާތުންނެވެ.
ވިއްކާލުމަށް ނިންމާފައިވާ މުދަލަކީ ސެކިއުރިޓީއެއްނަމަ، އެފަދަ ސެކިއުރިޓީ ވިއްކުމާބެހޭގޮތުން ކަމާބެހޭ ޤާނޫނުގައި ނުވަތަ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ހަމަތަކާއި އިޖުރާއަތުތަކަށް ކޯޓުން ޢައްޔަންކޮށްފައިވާ ފަރާތުން ޢަމަލުކުރަންވާނެއެވެ.
މުދާ ވިއްކުމަށް އިޢުލާންކުރުމަށްފަހު، މުދާ ވިއްކާނުލެވިއްޖެނަމަ، މުދާ ވިއްކުމުގެ އިޖުރާއަތު އިތުރު ދެ ފަހަރު ތަކުރާރުކުރަންވާނެއެވެ. އެ އިޖުރާއަތު ހިންގާނީ، އެކަމަށް އެއްބަސްވާ އަރަނިވެރިންގެ ޚަރަދުގައި، 3 (ތިނެއް) މަސްދުވަހާއި 6 (ހައެއް) މަސްދުވަހުގެ މުއްދަތެއް ކޮންމެ އިޖުރާއަތެއްގެ ދެމެދުގައި ހޭދަވާނެ ގޮތެއްގެމަތިންނެވެ.
މުދާ ވިއްކާލުމަށްފަހު ލިބޭ މުދަލުގެ އަގު، އަރަނިވެރިންގެ މެދުގައި ބަހާނީ މި ޤާނޫނުގެ 386 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ގޮތުގަމަތިންނެވެ.
މުދާ ވިއްކާލުމުގެ އިޖުރާއަތު ނިންމުމަށްފަހު، އެކަމުގެ ތަފްޞީލުތައް ކޯޓުން ޢައްޔަންކޮށްފައިވާ ފަރާތުން ރެކޯޑުކޮށް، މުދަލުގެ އަގު ކޯޓަށް އަދާކުރަންވާނެއެވެ.
މުދާ ގަތް ފަރާތުން ގަނެވިއްކުމުގެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރުމަށް ނުވަތަ މުދަލާ ޙަވާލުވުމަށް ނުވަތަ މުދަލުގެ އަގު އަދާކުރުމަށް ދެކޮޅުހަދާނަމަ، ގަނެވިއްކުން ހިނގި ތާރީޚުން ފެށިގެން 10 (ދިހައެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، ގަނެވިއްކުމުގެ މުޢާމަލާތް ތަންފީޛުކުރުމުގެ އަމުރެއް މުދާ ގަތް ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުރުމަށް އެދި މުދާ ވިއްކާލުމަށް ކޯޓުން ޢައްޔަންކުރި ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. އެގޮތުން ކޯޓުން ނެރޭ އަމުރަކީ، ގަނެވިއްކުމުގެ މުޢާމަލާތް ފުރިހަމަވެފައިވާކަމުގެ ލިޔުމެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވޭނެއެވެ.
މުދާ ވިއްކާލާފައިވަނީ މުދަލުގެ ބާޒާރުގެ އަގާ ބަލާއިރު އެކަށީގެންނުވާ އަގަކަށް ކަމުގައި ސާފުކޮށް އެނގެން އޮތްނަމަ، ނުވަތަ މުދާ ވިއްކާލުމުގެ އިޖުރާއަތުތަކާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކޮށްފައިވާނަމަ އަދި އެ އިޖުރާއަތުތަކާ ޚިލާފުވެފައިވާކަން މުދާ ވިއްކާލުމުގެ ކުރިން އެނގެން ނެތްނަމަ، މުދާ ގަނެވިއްކުމުގެ މުޢާމަލާތް ބާޠިލުކޮށްދިނުމަށް އެދި ދަރަނިވެރިޔާއަށް ނުވަތަ އަރަނިވެރިޔާއަށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ވިއްކާލާފައިވާ މުދާ ވިއްކި ތާރީޚުން ފެށިގެން 20 (ވިހި) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި މި މާއްދާގެ (ސ) ގެ ދަށުން ގަނެވިއްކުމުގެ މުޢާމަލާތް ބާޠިލުކުރުމަށް ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ޑ) ގެ ދަށުން ގަނެވިއްކުމުގެ މުޢާމަލާތް ބާޠިލުކުރުމަށް ހުށަހަޅާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 15 (ފަނަރަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ހުށަހެޅުމަކާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.

[ޙުކުމް ތަންފީޛުކޮށްގެން ލިބޭ ފައިސާ ބެހުން]
މުދާ ވިއްކާލައިގެން ލިބޭ ފައިސާއާއި، ހިފަހައްޓާފައިވާ ފައިސާ އަރަނިވެރިޔާއަށް ނުވަތަ އަރަނިވެރިންނަށް ބެހުމަކީ ކޯޓުގެ ޒިންމާއެކެވެ.
މުދާ ވިއްކާލައިގެން ލިބޭ ފައިސާއާއި، ހިފަހައްޓާފައިވާ ފައިސާ ބަހަންޖެހެނީ ދެ އަރަނިވެރިއެއް ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ އަރަނިވެރިންގެ މެދުގައިނަމަ، އަރަނިވެރިންގެ މެދުގައި ފައިސާ ބަހާނެ ތަރުތީބު ކަނޑައަޅާނީ ކޯޓުންނެވެ.
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، މުދާ ވިއްކާލައިގެން ލިބޭ ފައިސާއާއި، ހިފަހައްޓާފައިވާ ފައިސާ ބަހާނީ އަންނަނިވި ތަރުތީބުން އިސްކަންދީގެންނެވެ.
ދައުލަތަށް ދައްކަންޖެހިފައިވާ ފައިސާ؛
މުދާ ވިއްކާލުމަށް ކޮށްފައިވާ ޚަރަދު؛
ރަހުނެއް ހިމެނޭ ދަޢުވާތައް؛
ރަހުނެއް ނުހިމެނޭ ދަޢުވާތައް.
މުދާ ވިއްކާލުމުގެ ޚަރަދުގެ ތެރޭގައި، މުދާ ވިއްކާލުމަށް ހިނގާފައިވާ ޚަރަދާއި، ފައިސާ ބެހުމުގެ ޚަރަދާއި، މުދާ ހިފެހެއްޓުމުގެ ޚަރަދާއި، މުދާ ވިއްކާލުމަށް ޢައްޔަންކުރާ ފަރާތުގެ ޚަރަދު ހިމެނެއެވެ.
ދަރަނިވެރިޔާއަށް ލިބޭ އާމްދަނީ ހިފަހައްޓާފައިވާ ޙާލަތުގައި، އެ އާމްދަނީއަކީ އެކި މުއްދަތުތަކުގައި ދައްކަމުންދާ އާމްދަނީއެއްނަމަ، އެ އާމްދަނީގެ ފައިސާ މަދުވެގެން ކޮންމެ ތިން މަހަކުން އަރަނިވެރިޔާއަށް ދިނުމަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. ނުވަތަ، އަރަނިވެރިޔާއާއި އޭނާ ބަލަހައްޓަންޖެހޭ ޢާއިލާގެ އަސާސީ ބޭނުންތައް ފުއްދުމަށް އެ ފައިސާއަށް ބަރޯސާވާނަމަ، އެ ފައިސާ ކޮންމެ ހަފްތާއަކު ނުވަތަ ކޮންމެ މަހަކު އަރަނިވެރިޔާއަށް ލިބޭނެ އިންތިޒާމް ކޯޓަށް ހަމަޖެއްސިދާނެއެވެ.
އަރަނިވެރިޔާއަށް ދައްކަންޖެހޭ ދަރަނި ދައްކައި ޚަލާޞްކުރުމަށްފަހު، އެކަމުގެ ނޯޓިހެއް އަރަނިވެރިޔާއަށާއި ދަރަނިވެރިޔާއަށް ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ. އަދި އެ ނޯޓިސް ލިބޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން 15 (ފަނަރަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، އެކަމުގެ ޝަކުވާއެއް އޮތްނަމަ އެފަރާތްތަކުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އަދި ކޯޓަށް ޝަކުވާ ލިބޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން 15 (ފަނަރަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، އެ ޝަކުވާއާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
ޙުކުމް ތަންފީޛުކޮށްގެން ލިބުނު ފައިސާއިން އަރަނިވެރިންނަށް ދޭންޖެހޭ ފައިސާއާއި، ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށް ހިނގި ޚަރަދު ދައްކައި ޚަލާޞްކުރުމަށްފަހު ބާކީވާ ފައިސާ ދަރަނިވެރިޔާއާ ކޯޓުން ޙަވާލުކުރަންވާނެއެވެ.

[ތިންވަނަ ބައި - ފައިސާގެ ޢަދަދެއް ހިމެނިފައިނުވާ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން]

[ފައިސާގެ ޢަދަދެއް ހިމެނިފައިނުވާ ޙުކުމްތައް ތަންފީޛުކުރުން]
ފައިސާގެ ޢަދަދެއް ނުހިމެނޭ ޙުކުމެއް، އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން ލާޒިމުވާ ފަރާތުގެ އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި ތަންފީޛުކޮށްފައިނުވާނަމަ، އެ ޙުކުމް ކޯޓު މެދުވެރިކޮށް ތަންފީޛުކުރާނީ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރަންޖެހޭ ފަރާތް ޖޫރިމަނާކޮށްގެންނެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކަނޑައަޅާ ޖޫރިމަނާއަކީ ކަނޑައަޅާފައިވާ ވަކި ޢަދަދެއްކަމުގައި ނުވަތަ އިތުރުވަމުންދާ ޢަދަދެއްކަމުގައި ނުވަތަ ތަންފީޛުނުކުރާ ޙުކުމުގެ ކޮންމެ ބަޔަކަށް ހިނގާ ޖޫރިމަނާއެއްގެ ގޮތުގައި ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކަނޑައަޅާ ޖޫރިމަނާ ހިނގަންފަށާނީ، ޖޫރިމަނާކުރުމަށް ނިންމި ނިންމުން ދަރަނިވެރިޔާއަށް ރައްދުކުރުމަށްފަހުއެވެ.
ފައިސާގެ ޢަދަދެއް ނުހިމެނޭ ޙުކުމެއް ތަންފީޛުނުކުރުމުގެ ސަބަބުން އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަށް އަރަނިވެރިޔާ ކޯޓުގައި އެދެފިނަމަ، ޙުކުމުގައި ދަރަނިވެރިޔާ އަދާކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ އިލްތިޒާމް ފައިސާއިން އަގުކޮށްދިނުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ފައިސާގެ ޢަދަދެއް ނުހިމެނޭ ޙުކުމެއްގައި ހިމެނޭ މައިގަނޑު އިލްތިޒާމު ތަންފީޛުކުރުމަކީ މުސްތަޙީލުކަމެއް ކަމުގައި ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމަ، ޖޫރިމަނާގެ ޢަދަދު ކޯޓަށް ދަށްކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކަނޑައަޅާ ޖޫރިމަނާގެ ފައިސާ ނުދައްކައިފިނަމަ، ފައިސާގެ ޢަދަދެއް ހިމެނޭ ޙުކުމެއް ތަންފީޛުކުރުމަށް މި ބާބުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން އެ ޖޫރިމަނާގެ ފައިސާ ހޯދިދާނެއެވެ.
ޙުކުމާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުނުކުރުމަކީ ކޯޓުގެ ޙުރުމަތް ކެނޑުން ކަމުގައި ބަލައި، އެ ކަމަށް ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިފައިވާ އަދަބެއް ދަރަނިވެރިޔާގެ މައްޗަށް ކަނޑައެޅުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއް ނާޅައެވެ.

[ފައިސާ ދެއްކުމަށް އަންގައި ކުރާ ޙުކުމް ފިޔަވައި އެހެން ޙުކުމެއްގައި ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ނުހިމެނޭ ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ އަމުރެއް ހިމެނުން]
ފައިސާ ދެއްކުމަށް އަންގައި ކޯޓުން ކުރާ ޙުކުމެއް ފިޔަވައި އެހެން ޙުކުމެއްގައި، އެ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމެއްގެ ގޮތުގައި ނުހިމެނޭ ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވާ އަމުރެއް ހިމެނޭނަމަ، އެ މައްސަލައިގައި ހިމެނުނު ޚަޞްމެކޭ އެއްފަދައިން އެ އަމުރެއް އެފަރާތުގެ މައްޗަށް ތަންފީޛުކުރެވޭނެއެވެ.

[ފައިސާ ދެއްކުމަށް އަންގައި ކުރާ ޙުކުމް ފިޔަވައި އެހެން ޙުކުމްތައް ތަންފީޛުކުރުމަށް ހުށަހެޅުން]
ފައިސާ ދެއްކުމަށް އަންގައި ކުރާ ޙުކުމް ފިޔަވައި އެހެން ޙުކުމްތައް ތަންފީޛުކުރުމަށް ހުށަހަޅާނީ އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފޯމު މެދުވެރިކޮށް، އެ ޙުކުމެއް ކުރި ކޯޓަކަށެވެ.

[ބޭރު ޤައުމުތަކުގެ ޙުކުމްތައް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަންފީޛުކުރުން]

[ޢާންމު މާއްދާތައް]
ބޭރު ޤައުމެއްގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް، މި ބާބުގައިވާ އުސޫލުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބަލައިގަނެ ތަންފީޛުކުރެވޭނެއެވެ.
އަދި އެފަދަ ޙުކުމެއް ބަލައިގަންނަން ނުވަތަ ތަންފީޛުކުރަން އިޢުތިރާޟުކުރެވޭނީ ހަމައެކަނި މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ ސަބަބުތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ.
ބޭރު ޤައުމެއްގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބަލައިގަނެ ތަންފީޛުކުރަން އެދި ހުށަހަޅާ މައްސަލައެއް ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެއްވެސް ކޯޓެއްގައި މައުޟޫޢީގޮތުން ނުބެލޭނެއެވެ. އެފަދަ މައްސަލައެއްގައި ބެލެވޭނީ ހަމައެކަނި މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ ސަބަބުތައް ތަޠުބީޤުކުރުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ބޭނުންވާ ކަންތައްތަކެވެ.
ބޭރު ޤައުމެއްގެ ޙުކުމެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބަލައިގަނެވޭނީ، އެ ޙުކުމަކީ އެ މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމުގައި ބާރު ހިނގާ ޙުކުމެއްނަމައެވެ. އަދި އެ ޙުކުމް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަންފީޛުކުރެވޭނީ، އެ ޙުކުމަކީ އެ ޤައުމުގައި ތަންފީޛުކުރެވޭނެ ޙުކުމަކަށް ވާނަމައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙުކުމަކީ، މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމުގައި އިސްތިއުނާފަށް ހުށަހެޅިފައިވާ ޙުކުމެއްނަމަ، ނުވަތަ އެ ޙުކުމް އިސްތިއުނާފަށް ހުށަހެޅުމަށް ޢާންމު އުސޫލުން އޮންނަ މުއްދަތު ހަމަވެފައިނުވާނަމަ، އެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރަން އިޢުތިރާޟުކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) އާއި (ރ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ބޭރު ޤައުމެއްގެ ޙުކުމެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަންފީޛުކުރެވޭނީ، އެ ޙުކުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނަކާ ނުވަތަ އިސްލާމްދީނުގެ އަސްލަކާ ޚިލާފުވާ ކަމެއް އެކުލެވިގެންނުވާ ނަމައެވެ.

[ބަލައިގަނެ ތަންފީޛުކުރެވޭނެ ސަބަބުތައް]
އަންނަނިވި ޝަރުޠުތަކުގެ ތެރެއިން ޝަރުޠެއް ފުރިހަމަވާނަމަ، ބޭރު ޤައުމެއްގެ ޙުކުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބަލައިގަނެ ތަންފީޛުކުރެވޭނެ ޙުކުމެކެވެ.
އެފަރާތަކާ ދެކޮޅަށް ކޮށްފައިވާ ޙުކުމް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބަލައިގަތުމަށާއި ތަންފީޛުކުރުމަށް ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުން ރައްދުވާ މީހާއަކީ، އެ ޤައުމެއްގެ ކޯޓުގައި މައްސަލަ ހިނގިއިރު އެ ޤައުމެއްގައި ޢާންމުގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ މީހަކަށްވެފައި އެ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށްވުން؛
އެފަރާތަކާ ދެކޮޅަށް ކޮށްފައިވާ ޙުކުމް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބަލައިގަތުމަށާއި ތަންފީޛުކުރުމަށް ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުން ރައްދުވާ މީހާއަކީ، ރައްދު ދަޢުވާ ނުހިމެނޭގޮތުން، ޙުކުމް އެ މައްޗަށް ބިނާވި ދަޢުވާ ހުށަހެޅި މީހާކަމަށްވުން؛
މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ކޯޓުގައި ހިނގި މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ވީއިރު މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމުގައި ވަކި ޤާނޫނީ ޝަޚްޞަކަށް ނުވާގޮތަށް ގޮތްޕެއް، ނުވަތަ އޭޖެންސީއެއް ނުވަތަ އެހެންވެސް ތަނެއް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހިންގަމުން ދިއުމާއި، އަދި ޙުކުމް އެ މައްޗަށް ބިނާވި ދަޢުވާ އުފެދުނީ އެ ގޮތްޕެއް، ނުވަތަ އޭޖެންސީއެއް ނުވަތަ އެހެންވެސް ތަނަކުން ހިންގަމުން ދިޔަ ޙަރަކާތްތަކާ ގުޅޭގޮތުން ކަމަށްވުން؛
ޙުކުމް ކުރެވުނު މައްސަލަ ހިނގަމުން ދިޔައިރު، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞްއަށް ސަރީހަ ބަހުން އެއްބަސްވެފައިވުން؛
އިޚްތިޞާޞްއާމެދު ނުވަތަ އިޚްތިޞާޞް ހިންގުމާމެދު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކުރާ އިޢުތިރާޟަކީ މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމުގެ ޤާނޫނުތަކުގެ ދަށުން ކާމިޔާބުނުވާނެ އިޢުތިރާޟެއްކަން އެނގެން އޮތްޙާލަތުގައި ފިޔަވައި، މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމުގެ ޤާނޫނުތަކުގެ ދަށުން އިޚްތިޞާޞްއާމެދު އިޢުތިރާޟުކުރުމަށް އޮތް މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އިޢުތިރާޟުނުކޮށް، މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ކޯޓުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢަށް ވާހަކަދެއްކުން؛
އެ ޙުކުމަކީ ކޮންޓްރެކްޓަކާ ގުޅިގެން އުފުލަންޖެހޭ އިލްތިޒާމަކާ ގުޅޭގޮތުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމަކަށްވެފައި، އެ ޙުކުމްކޮށްފައިވަނީ، އަންނަނިވި ހަމަތަކުގެ މަތިން އެ އިލްތިޒާމު އަދާކުރި ނުވަތަ ކުރަންޖެހޭ ތަން ނިސްބަތްވާ ޤައުމުގައި ހުންނަ ކޯޓެއްގައި ކަމަށްވުން:
ދެ ފަރާތުން އެއްބަސްވުން.
އިލްތިޒާމު އަދާކުރަންޖެހޭ ތަން ކަނޑައަޅާފައި ނެތް ޙާލަތުގައި، އެ ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ މައްޗަށް ހިނގާނެ ޤާނޫނު. (މިކަމުގެ އިސްތިސްނާއަކީ އެ މުޢާމަލާތުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޢަމަލުތައް ގެންގުޅެފައިވާ ގޮތުން، އެ ޤައުމާ އެކަށީގެންވާވަރުގެ ގުޅުމެއް އޮތްކަން ދެއްކެން ނެތުމެވެ.) އެ ޙުކުމަކީ ނުއުފުލޭ މުދަލެއް ކުއްޔަށްދިނުމާގުޅޭގޮތުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމަކަށްވެފައި، ޙުކުމްކުރީ އެ މުދަލެއް ހުރި ޤައުމުގެ ކޯޓަކުން ކަމަށްވުން؛
އެ ޙުކުމުގައި، މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމުގައި ހުރި ނުއުފުލޭ މުދަލެއްގެ މައްޗަށް އޮތް ޙައްޤަކާ ގުޅޭގޮތުން އޮތް ކޮންޓްރެކްޓަކާ ގުޅިގެން އުފުލަންޖެހޭ އިލްތިޒާމެއްގެ މައްސަލައިގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ނިންމާފައިވުމާއެކު، ކޮންޓްރެކްޓާގުޅޭ އެ ދަޢުވާ، ނުއުފުލޭ މުދަލެއްގެ މައްޗަށް އޮތް ޙައްޤާބެހޭ ދަޢުވާއާއެކު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކޮށްފައިވުން؛
އެ ޙުކުމްކޮށްފައިވަނީ މަރު، ނުވަތަ ޖިސްމާނީ އަނިޔާ، ނުވަތަ މާއްދީގޮތުން މުދަލަށް ލިބޭ ގެއްލުން ނުވަތަ މުދާ ނެތިގެންދިޔުން ފަދަ ކަމަކާ ގުޅިގެން އުފެދުނު އެއްބަސްވުމެއްގެ އިލްތިޒާމަކަށް ނުވާކަމަކާ ގުޅޭގޮތުން ކަމަށްވެފައި، އަދި އެފަދަ އަނިޔާއެއް ނުވަތަ ސީދާ ގެއްލުމެއް ކުރިމަތިވީ މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމުގައި ކުރި ނުވަތަ ނުކޮށް ދޫކޮށްލި ކަމަކާ ގުޅިގެން ކަމަށްވުން؛
އެ ޙުކުމަކީ އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި އުފައްދައި، ލިޔުމުން ސާބިތުކޮށްދެވޭނެ ޓްރަސްޓެއްގެ ޞައްޙަކަމާއި، އުފެއްދި ގޮތާއި، އެއިން ކުރާ އަސަރުތަކާއި، އެ ބެލެހެއްޓުން ނުވަތަ ބަދަލުކުރުމާގުޅޭ ޙުކުމަކަށްވުމާއި، އަދި މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު އިރު، މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމަކީ އެ ޤައުމެއްގެ ކޯޓުތަކުގައި އެ ޓްރަސްޓަކާމެދު އުފެދޭ ޚިލާފުތައް ޙައްލުކުރުމަށް ޓްރަސްޓުގެ މުސްތަނަދުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ޤައުމަށްވުން ނުވަތަ މައްސަލަ ހުށަހެޅުނުއިރު، މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމަކީ ޓްރަސްޓު ހިންގަން ޓްރަސްޓުގެ މުސްތަނަދުގައި ސީދާކޮށް ނުވަތަ ނުސީދާކޮށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މައިގަނޑު ތަން ހުންނަ ޤައުމަށްވުން؛
ރައްދު ދަޢުވާ އުފެދިގެން އައީ ދަޢުވާވެސް ބިނާވެގެންވާ މުޢާމަލާތް ނުވަތަ ހާދިސާގެ މައްޗަށް ކަމަށްވާނަމަ، ރައްދު ދަޢުވާކުރި ފަރާތަށް ފަހިވާގޮތަށް އެ ޙުކުމް ނިންމާފައި އޮތް މިންވަރަށް؛ ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާ ހުށަނާޅައިފިނަމަ ދެން ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ނޯންނާނެކަމަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމުގެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާނަމަ، ރައްދު ދަޢުވާކުރި ފަރާތާ ދެކޮޅަށް އެ ޙުކުމް ނިންމާފައި އޮތް މިންވަރަށް އެ ޙުކުމުގައި ރައްދު ދަޢުވާއާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައަޅާފައިވުން؛
އެ ޙުކުމް ކުރި ކޯޓަކީ ވިޔަފާރިވެރިންގެ ހައިސިއްޔަތުން ދެފަރާތަކުން ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްގައި، މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް ހުށަހަޅާނެ ހަމައެކަނި ކޯޓުގެ ގޮތުގައި ދެފަރާތުން ސަރީހަ ޢިބާރާތުން އެއްބަސްވި ކޯޓު ކަމަށްވުން؛
އެ ޙުކުމަކީ އިފްލާސްކުރުމުގެ މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން ނެރެފައިވާ ޙުކުމަކަށްވެފައި، އެ ޙުކުމްކޮށްފައިވަނީ ދަރަނިވެރިޔާގެ މައިގަނޑު މަޞްލަޙަތުތަކުގެ މަރުކަޒު ހުރި ޤައުމަށް ނިސްބަތްވާ ކޯޓަކުންކަމަށްވުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (10) ވަނަ ނަންބަރު ހިނގާނީ ހަމައެކަނި ޓްރަސްޓުގެ ގުޅުމަކުން ބަނދެވިފައިވާ ދެ ފަރާތެއްގެ މެދުގައި އޮތް ޓްރަސްޓެއްގެ އެތެރޭގެ ކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުން ކުރާ ޙުކުމްތަކަށެވެ.
ބަލައިގަތުމަށާއި ތަންފީޛުކުރަން އެދެނީ މުދާ ވިއްކުމުގެ ނުވަތަ ޚިދުމަތް ހޯދުމުގެ އެއްބަސްވުމަކާ ގުޅޭ ކަމެއްގައި މުދަލާއި ޚިދުމަތް ލިބިގަންނަ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ކަމަށްވާނަމަ، ނުވަތަ މުވައްޒަފެއްގެ ވަޒީފާއާބެހޭ ކޮންޓްރެކްޓަކާގުޅޭ ކަމެއްގައި އެ މުވައްޒަފަކާ ދެކޮޅަށް ކަމަށްވާނަމަ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (4) ވަނަ ނަންބަރަށް ޢަމަލުކުރެވޭނީ، ލިޔުމުން ނުވަތަ އަނގަބަހުން ކޯޓުގައި ރުހުން ދީފައިވާނަމައެވެ. އެ ޙާލަތުގައި މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (5) ވަނަ ނަންބަރު އަދި (6) ވަނަ ނަންބަރަށް ޢަމަލެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
ޙުކުމްކުރެވުނު ޤައުމުގައި ހުރި ދަރަނިވެރިޔާގެ ވިޔަފާރީގެ ގޮތްޕެއް، ނުވަތަ އޭޖެންސީއެއް ނުވަތަ އެހެންވެސް ތަނެއް ހިމެނޭގޮތުން، ހަމަ އެ ދަރަނިވެރިޔާއާ ގުޅޭގޮތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުން އިފްލާސްކުރުމުގެ މައްސަލައެއް ހިންގަން ފަށައިފިނަމަ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (13) ވަނަ ނަންބަރަށް ޢަމަލެއްނުކުރެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުގައި އެފަދައިން ބަޔާންކޮށްފައި ވީނަމަވެސް، ނުއުފުލޭ މުދަލާ ގުޅޭގޮތުން އޮތް ޙައްޤެއްގެ މައްޗަށް ކުރާ ޙުކުމެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަންފީޛުކުރެވޭނީ މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމުގައި އެ މުދަލެއް ހުރި ޙާލަތުގައި އެކަންޏެވެ.

[ޙުކުމް ޤަބޫލުކޮށް ތަންފީޛުކުރުމަށް އިޢުތިރާޟުކުރުން]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި މި ބާބުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ބޭރު ޤައުމެއްގެ ޙުކުމެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބަލައިގަނެ ތަންފީޛުކުރަން އިޢުތިރާޟުކުރެވިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާގެ ބަޔާން ހިމެނޭގޮތުން، މައްސަލަ ހުށަހެޅުމަށް ބޭނުންކުރި ދަޢުވާ ފޯމު ނުވަތަ އެނޫންވެސް ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމަށް ބޭނުންކުރެވުނު ލިޔުމެއް:- ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް އެކަށީގެންވާ ވަގުތެއްގައި އެ ލިޔުންތައް ލިބިފައިނުވުމާއި، ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ދަޢުވާއާ ގުޅިގެން ދިފާޢު ހުށަހެޅިފައިނުވުން؛ (މި ޙާލަތުގައި މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމުގެ ޤާނޫނުތަކުގެ ދަށުން އެ ލިޔުމެއް ރައްދުކުރި ގޮތާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިދީފައިވީނަމަވެސް، އެކަން ކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުން ދަޢުވާއިން ދިފާޢުވުމުގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށް ގެންގޮސްފައި އޮވެގެން ނުވާނެއެވެ.) ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހުރި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޢަމަލުކުރާ މައިގަނޑު އުސޫލުތަކާ ޚިލާފަށް އެ ލިޔުމެއް ރައްދުކޮށްފައިވުން.
ޙުކުމް ނެރެފައިވަނީ ޙަޤީޤަތް އޮޅުވާލައިގެންކަމަށްވުން؛
ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމަކީ މައުޟޫޢީގޮތުން ނުވަތަ އިޖުރާއީގޮތުންވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޢާންމު ސިޔާސަތާ ކަނޑައެޅިގެން ޚިލާފުކަމަކަށްވުން؛
މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ކޯޓުގައި ބެލުނު މައްސަލައަކީ، އެއްބަސްވުމެއް ނުވަތަ ޓްރަސްޓް އިންސްޓްރޫމަންޓެއްގެ ދަށުން އުފެދޭ ޚިލާފުތައް ޙައްލުކުރުމަށްޓަކައި އެއްބަސްވެފައިވާ ގޮތާ ޚިލާފަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމު ފިޔަވައި އެހެން ޤައުމެއްގެ ކޯޓުގައި ބެލުމަށް ޚާއްޞަ އިޚްތިޞާޞްއެއް ދީފައިވާ މައްސަލައަކަށްވުން؛
އެ ޙުކުމަކީ، ޚިލާފު އުފެދިފައިވާ ދެފަރާތުގެ މެދުގައި ހިނގާފައިވާ ޚިލާފަކާ ގުޅިގެން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަކުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމަކާ ފުށުއެރުންހުރި ޙުކުމަކަށްވުން؛ ނުވަތަ ފުރަތަމަ ކޮށްފައިވާ ޙުކުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އެ ޙުކުމް ޤަބޫލުކުރުމަށް ބޭނުންވާ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވާ ޙުކުމެއް ކަމުގައިވާ ޙާލަތުގައި، އެ ޙުކުމަކީ އެ ޙުކުމުގެ ކުރިން ހަމަ އެ މައުޟޫޢުގައި އެ ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމަކާ ފުށުއެރުން ހުރި ޙުކުމަކަށްވުން.
އެއް ޚަޞްމުންތަކެއްގެ މެދުގައި ހަމަ އެ މައުޟޫޢުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގައި މައްސަލައެއް ހުށަހެޅި ހިނގަމުންދާނަމަ، އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ބޭރު ޤައުމެއްގެ ޙުކުމް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަންފީޛުކުރަން އިޢުތިރާޟުކުރެވިދާނެއެވެ.
މައްސަލަ ބޭރު ޤައުމުގެ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅިފައިވުން؛ އަދި މި ޤާނޫނުގެ ހަތަރުވަނަ ބާބު "ކޯޓުތަކުގެ އިޚްތިޞާޞް" ގެ ދަށުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބައިނަލްއަޤުވާމީ އިޚްތިޞާޞް ލިބިފައިވުން.

[ގެއްލުމުގެ ބަދަލު]
ޚަޞްމަކަށް ޙަޤީޤަތުގައި ލިބުނު ގެއްލުމަށް ބަދަލު ލިބިނުދެވޭ ގޮތަށް ކޯޓުން މަޢުނަވީ ބަދަލު ނަގައިދީފައިވާ ޙާލަތްތައް ހިމެނޭގޮތުން، ޙުކުމަކުން ބަދަލުދިނުމަށް އަންގާފައިވާނަމަ އެ މިންވަރަށް ޤަބޫލުކޮށް ތަންފީޛުކުރަން ދެކޮޅު ހެދިދާނެއެވެ.
މައްސަލައިގައި ހިނގާފައިވާ ޚަރަދުތައް ހޯދޭނެ ކަމާމެދު ނުވަތަ ހޯދޭނެ މިންވަރާމެދު މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ކޯޓުން ބަލާފައިވާ މިންގަނޑަށް، ތަންފީޛުކުރުމަށް އެދެވޭ ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.

[ހުށަހަޅަންޖެހޭ ލިޔުންތައް]
ބޭރު ޤައުމެއްގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް ޤަބޫލުކުރުމަށް ނުވަތަ ތަންފީޛުކުރުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ޚަޞްމަކު އަންނަނިވި ލިޔުންތައް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ޙުކުމުގެ ފުރިހަމަ އަދި އަސްލާ އެއްގޮތްކަމަށް ކަށަވަރުކޮށްފައިވާ ކޮޕީއެއް؛
އެ ޙުކުމަކީ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއްނަމަ، ޙާޟިރުނުވި ޚަޞްމަށް ދަޢުވާއާގުޅޭ ލިޔުންތައް ރައްދުކުރިކަން އަންގައިދޭނެ ލިޔުމެއްގެ އަސްލު ނުވަތަ ކަށަވަރުކޮށްފައިވާ ކޮޕީއެއް؛
އެ ޙުކުމަކީ މައްސަލަ ހުށަހެޅުނު ޤައުމުގައި އޭގެ ބާރު ހިނގާ، ނުވަތަ ތަންފީޛުކުރެވޭނެ ޙުކުމެއްކަން އަންގައިދިނުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންވާނެ ލިޔުންތައް.
ތަންފީޛުކުރަން ހުށަހެޅޭ ކޯޓަކުން މި ބާބުގައި ހިމެނޭ ކަންތައްތައް ފުރިހަމަވެފައިވޭތޯ ބެލުމަށް އެ ޙުކުމަކުން ޖާގަނުދޭނަމަ، ކޮންމެހެން ބޭނުންވާނެ އެހެން ލިޔުންތައް ހުށަހެޅުމަށް އެ ކޯޓަކަށް އެންގިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ލިޔުންތައް ހުރީ ދިވެހި ބަހުން ކަމުގައިނުވާނަމަ، އެ ލިޔުމާއެކު ކޯޓުން ޤަބޫލުކުރާ ދިވެހި ތަރުޖަމާއެއް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުން ނުވަތަ ކޯޓުން އެނޫންގޮތަކަށް ލާޒިމުނުކުރާހާހިނދަކު، ސަރޓިފައިކޮށްފައިވާ އިނގިރޭސި ތަރުޖަމާ ކޯޓުން ޤަބޫލުކުރުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއްނާޅައެވެ.
މި ބާބުގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތެއް ތަންފީޛުކުރުމުގައި، ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތައް ހިމެނޭގޮތުން ޚަޞްމަކަށް ވަގުތީ ފިޔަވަޅު ނުވަތަ ވަގުތީ ފަރުވާއަށް އެދެވިދާނެއެވެ. މިގޮތަށް އެދެފިނަމަ ކޯޓުން އެންމެ ފުރަތަމަ ގޮތެއް ނިންމަންވާނީ އެ ފިޔަވަޅުތަކާ މެދުގައެވެ.

[އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓު]
މި ޤާނޫނުގައި އިސްތިއުނާފަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ އުސޫލުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ބޭރު ޤައުމުގެ ޙުކުމެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބަލައިގަނެ ތަންފީޛުކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގެ ޚާއްޞަ އިޚްތިޞާޞް ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި ލިބިގެންވަނީ ސިވިލް ކޯޓަށެވެ.

[އެމީހަކާ ދެކޮޅަށް ބަލައިގަނެ ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލަ ހުށަހެޅިފައިވާ މީހާއަށް ލިޔުން ރައްދުކުރުން]
މި މާއްދާގެ (ށ) އަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ބޭރު ޤައުމުގެ ޙުކުމެއް ބަލައިގަނެ ތަންފީޛުކުރަން އެދޭނަމަ، އެ ހުށަހެޅުމެއް ކޯޓަށް ހުށަހަޅާތާ 2 (ދޭއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، އެމީހަކާ ދެކޮޅަށް ބަލައިގަނެ ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލަ ހުށަހެޅިފައިވާ މީހާއަށް އެ ހުށަހެޅުން ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 394 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތައް ހިމެނޭގޮތުން އެޅޭ ވަގުތީ ފިޔަވަޅަކަށް ނުވަތަ ވަގުތީ ފަރުވާ އަކަށް އެދިފައިވާނަމަ، އެފަދަ ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތައް ހިމެނޭގޮތުން އެޅޭ ވަގުތީ ފިޔަވަޅު ނުވަތަ ވަގުތީ ފަރުވާއާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމާތާ 2 (ދޭއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، ބޭރު ޤައުމެއްގެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލަ ހުށަހެޅިފައިވާ ހުށަހެޅުން ރައްދުވާ ފަރާތަށް، ބަލައިގަނެ ތަންފީޛުކުރުމަށް އެދި ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުން ފޮނުވަންވާނެއެވެ.

[ބޭރު ޤައުމުގައި ހިނގި މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާ މީހާއަށް އޮތް ޙައްޤުތައް]
ބޭރު ޤައުމުގައި ހިނގި މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާ، އެހެން ނަމަވެސް، ބޭރު ޤައުމުގެ ޙުކުމް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބަލައިގަނެ ތަންފީޛުކޮށްފިނަމަ އެކަމުގެ ސަބަބުން އެފަރާތެއްގެ ޤާނޫނީ ޙައްޤުތަކަށް ސީދާ އަސަރުކުރާނެ ފަރާތްތަކުން، އެފަދަ ޙުކުމެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޤަބޫލުކޮށް ތަންފީޛުކުރުމަށް އިޢުތިރާޟުކޮށް ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.

[އެހެނިހެން]

[ކޯޓުގެ ލިޔެކިޔުންތައް]

[އެއްވަނަ ބައި - ލިޔެކިޔުން ތައްޔާރުކުރުމާއި ކޯޓަށް ހުށަހެޅުން]

[ލިޔެކިޔުން ތައްޔާރުކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ ލިޔެކިޔުން ތައްޔާރުކުރުމުގައި، ކޯޓުން އެނޫންގޮތަކަށް އަންގާފައިނުވާހާހިނދަކު، ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ނަމޫނާއަކާ އެއްގޮތަށް އެ ލިޔެކިޔުން ހުށަހަޅާ ޚަޞްމަކަށް ނުވަތަ ފަރާތަކަށް އެ ލިޔެކިޔުން ތައްޔާރުކުރެވިދާނެއެވެ.
ލިޔެފައި ހުރި އެއްޗެއް ކިޔަން ނޭނގޭގޮތަށް ހުންނަ ލިޔެކިޔުންތަކާއި، ހުއްދަނެތި ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ލިޔެކިޔުންތަކާއި، އެނޫންވެސް ސަބަބުތަކަށްޓަކައި ކޯޓަށް ޤަބޫލުނުކުރެވޭނެ ލިޔެކިޔުންތައް ބަލައިނުގަތުމަށް ކޯޓަށް ލިބިދޭ އިޚްތިޔާރަކަށް މި މާއްދާއިން އެއްވެސް ހަނިކަމެއް ނާންނާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ އެއްވެސް މާއްދާއަކުން ލިޔުމެއްގައި ސޮއިކޮށްފައި އޮތުން ލާޒިމުކޮށްފައިވާނަމަ، ކޮމްޕިއުޓަރަކުން ޕްރިންޓުކޮށްގެން ނުވަތަ އެނޫންވެސް އިލެކްޓްރޯނިކް ގޮތަކުން ސޮއިކޮށްފައިވާނަމަ، ބުނެވިދިޔަ ބޭނުމަށްޓަކައި ފުދޭނެއެވެ.

[ތެދުކަމަށް ބުނެ ދޭ ބަޔާނަކުން ކަށަވަރުކުރަންޖެހޭ ލިޔުންތައް]
އަންނަނިވި ލިޔުންތަކަކީ، ތެދުކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާނަކުން ކަށަވަރުކޮށްދޭންޖެހޭ ލިޔުންތަކެކެވެ.
ދަޢުވާފޯމާއި، ދަޢުވާގެ ދިފާޢާއި، ރައްދު ދަޢުވާއާއި އިތުރު ދަޢުވާ؛
އިތުރު މަޢުލޫމާތު ފޯރުކޮށްދިނުމަށް ކޯޓުން ކުރާ އަމުރަކަށް ތަބާވުމަށް ތައްޔާރުކުރާ ޖަވާބު؛
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތްތަކުގެ ބަޔާން؛
ދަޢުވާކުރުމުގެ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތެއް މެދުވެރިކޮށް ހުށަހަޅާފައިވާ ދަޢުވާއެއް ރައްދުވެފައިވާ ކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާން؛
ލިޔުންތައް ޙަވާލުކޮށްފައިވާ ކަމަށް ބުނެ ދޭ ބަޔާން؛
އަދި ތެދުކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާނަކުން ކަށަވަރުކުރުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން ލާޒިމުކުރާ މިނޫންވެސް އެހެން ލިޔުންތައް.
ދަޢުވާފޯމާއި، ދަޢުވާގެ ދިފާޢާއި، ރައްދު ދަޢުވާއާއި އިތުރު ދަޢުވާއެއް އިޞްލާޙުކޮށްފިނަމަ، ތެދުކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާނަކުން އެ އިޞްލާޙުތައް ކަށަވަރުކުރަންވާނެއެވެ.
ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅާފައިވާ ކަމުގެ ނޯޓިސް ދޭއިރު، އެ ނޯޓިހުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމަށް ހެކީގެ ގޮތުގައި ބަރޯސާވާން އެދޭނަމަ، އެ ހުށަހެޅުމުގެ ނޯޓިސް ދިން ފަރާތުން ތެދުކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާނަކުން އެ ނޯޓިސް ކަށަވަރުކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ބ) އަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ތެދުކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާނަކީ އަންނަނިވި ފަރާތްތަކުންދޭ ބަޔާނެކެވެ.
ލިޔުން ހުށަހަޅާ ޚަޞްމެއް؛
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތްތަކުގެ ބަޔާނާ ގުޅުވައިގެންނަމަ، އެ ބަޔާން ދޭ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތް؛ ނުވަތަ ލިޔުމެއް ޙަވާލުކޮށްފައިވާ ކަމަށްބުނެ ދޭ ސެޓްފިކެޓަކާ ގުޅުވައިގެންނަމަ، އެ ސެޓްފިކެޓުގައި ސޮއިކުރާ މީހާ.
ޚަޞްމަކު މައްސަލައެއް ކުރިއަށްގެންދަނީ އެފަރާތެއް ތަމްސީލުކުރާ ބެލެނިވެރިއަކާއެކު ކަމަށްވާނަމަ، ދަޢުވާފޯމާއި، ދަޢުވާގެ ދިފާޢާއި، ރައްދު ދަޢުވާއާއި އިތުރު ދަޢުވާއެއް ނުވަތަ ހުށަހެޅުމެއްގެ ނޯޓިހާ ގުޅިގެން ތެދުކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާނަކީ އޭގައިވާ ވާޤިޢާތަކުގެ ތެދުކަން އެ ބެލެނިވެރިޔާ ޤަބޫލުކުރާ ބަޔާނެއް ކަމުގައި ބެލޭނެއެވެ.
ތެދުކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާނުގައި ސޮއިކުރާނީ، ދަޢުވާފޯމާއި، ދަޢުވާގެ ދިފާޢާއި، ރައްދު ދަޢުވާއާއި އިތުރު ދަޢުވާއެއް ނުވަތަ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅޭގޮތުން އެ ޚަޞްމަކު ނުވަތަ ޚަޞްމު ތަމްސީލުކުރާ ބެލެނިވެރިޔަކު ނުވަތަ އެ ޚަޞްމަކު ނުވަތަ އެ ބެލެނިވެރިއަކު ޤާނޫނީގޮތުން ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތަކުންނެވެ.
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތްތަކުގެ ބަޔާނާ ގުޅުވައިގެންނަމަ، ތެދުކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާނުގައި ސޮއިކުރާނީ، އެ ބަޔާން ދޭ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތެވެ.
ލިޔުމެއް ތެދުކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާން އެ ލިޔުމެއްގެ ތެރޭގައި ނުހިމެނޭނަމަ، ބަޔާނުގައި ކަށަވަރުކަންދޭ ލިޔުމަކީ ކޮބައިކަން އެނގޭނެގޮތަށް ސާފުކޮށް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ދަޢުވާގެ ލިޔެކިޔުން ކަށަވަރުނުކުރުން]
ދަޢުވާފޯމާއި، ދަޢުވާގެ ދިފާޢާއި، ރައްދު ދަޢުވާއާއި އިތުރު ދަޢުވާއެއް ޚަޞްމަކު ތެދުކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާނަކުން ކަށަވަރުކޮށްދީފައިނުވާނަމަ، ކޯޓަށް އެ ލިޔެކިޔުން ބާޠިލުކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން، ދަޢުވާފޯމާއި، ދަޢުވާގެ ދިފާޢާއި، ރައްދު ދަޢުވާއާއި އިތުރު ދަޢުވާ ކޯޓުން ބާޠިލުނުކުރާހާ ހިނދަކު އެ ލިޔެކިޔުން ޞައްޙަގޮތުގައި ދެމިއޮންނާނެއެވެ.
ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް މި މާއްދާގެ (ހ) ދަށުން މައްސަލައިގެ ލިޔެކިޔުން ބާޠިލުކޮށްދިނުމުގެ އަމުރަކަށް އެދެވިދާނެއެވެ.

[ހެކިބަސްދޭ ފަރާތްތަކުގެ ބަޔާން ކަށަވަރުނުކުރުން]
ހެކިބަސްދޭ ފަރާތެއް، ތެދުކަމަށްބުނެ ދޭ ބަޔާނަކުން އެ ހެކީގެ ބަޔާނުގެ ތެދުކަން ކަށަވަރުކޮށްދީފައިނުވާނަމަ، އެ ބަޔާން ހެކީގެ ގޮތުގައި ބަލައިނުގަނެވޭނެކަމަށް ކޯޓަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.

[ލިޔުމެއް ކަށަވަރުކުރުމަށް ލާޒިމުކުރުމަށް ކޯޓަށް ލިބިގެންވާ ބާރު]
މި ޤާނޫނުގެ 401 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން އެއްވެސް ފަރާތަކުން ލިޔުމެއް ކަށަވަރުކޮށްފައިނުވާނަމަ، އެ ލިޔުމެއްގެ ތެދުކަން ކަށަވަރުކޮށްދިނުމަށް އަމުރުކުރުމުގެ ބާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށްވެސް މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އެ ލިޔުމެއް ކަށަވަރުކޮށް ދިނުމުގެ އަމުރަކަށް އެދެވިދާނެއެވެ.

[ކޯޓުގެ ލިޔުންތަކުގައި ސިއްކަ ޖެހުން]
އަންނަނިވި ލިޔުންތައް ދޫކުރުމުގެ ކުރިން، އެ ލިޔުމުގައި ކޯޓުން ސިއްކަ ޖަހަންވާނެއެވެ.
ޙުކުމް؛
ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓު؛
މި ޤާނޫނުގެ ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނަކުން ސިއްކަ ޖެހުމަށް ކޯޓަށް ލާޒިމުކުރާ އެނޫން އެހެން ކޮންމެ ލިޔުމެއް.
އިލެކްޓްރޯނިކް ވަސީލަތެއްގެ ޒަރީއާއިން ނުވަތަ އެނޫންގޮތަކަށްވެސް ލިޔުމެއްގައި ކޯޓުން ސިއްކަ ޖެހިދާނެއެވެ.
ކޯޓުގެ ސިއްކަ ޖަހާފައިވާ ލިޔުމެއް އިތުރު ހެއްކެއް ހުށަހެޅުމަކާ ނުލައި ހެކީގެ ގޮތުގައި ކޯޓަށް ބަލައިގަނެވޭނެއެވެ.

[ފޯމުތައް]
ކޯޓުން އެނޫންގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާހިނދަކު، މައްސަލައަކާ ގުޅޭގޮތުން ބޭނުންކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފޯމުތައް އެ މައްސަލައެއް ހުށަހެޅުމުގައި ބޭނުންކުރެވޭނެއެވެ.
ވަކި ކަމަކާ ގުޅިގެން އުފެދޭ ޙާލަތެއްގައި ފޯމަށް ބަދަލެއް ގެންނަންޖެހިއްޖެނަމަ، ކޯޓަށް އެ ބަދަލެއް ގެނެވިދާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގައި ޚަޞްމުންނަށް ފޯމެއް ފޮނުވަން ކޯޓުން ލާޒިމުކޮށްފައިވާނަމަ، ވަކި ކަމަކާ ގުޅިގެން ފޯމަށް ބަދަލެއް ގެންނަންޖެހިއްޖެ ޙާލަތެއްގައި މެނުވީ، އެ ފޯމެއް ފޮނުވަންވާނީ އެއްވެސް އުނިއިތުރެއް ގެނައުމަކާ ނުލައެވެ. އަދި އެފަދަ އުނިއިތުރެއް ގެނެވޭނީ ހަމައެކަނި ކޯޓަށެވެ.
ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުކުރުމަށް ޤާނޫނީ ވަކީލަކު ޢައްޔަންކޮށްފައިނުވާ ޙާލަތެއްގައި، ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަށްޓަކައި ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ ފޯމުތައް ފުރުމަށް ކޯޓުން ޚަޞްމުންނަށް އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.

[އީ-މެއިލްގެ ޒަރީއާއިން ލިޔުންތައް ހުށަހެޅުމާއި މުޢާމަލާތްކުރުން]
މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން ކޯޓުން ޚަޞްމުންނާ މުޢާމަލާތްކުރުމުގައާއި، ދަޢުވާފޯމު ހުށަހެޅުމާއި، ކޯޓަށް ފޮނުވަންޖެހޭ އެނޫންވެސް ލިޔެކިޔުންތައް ފޮނުވުމާއި، މައްސަލައާގުޅޭ އެންމެހައި ލިޔެކިޔުންތައް ފޮނުވުމުގައި، އީ-މެއިލް މެދުވެރިކޮށް ފޮނުވޭނެ އިންތިޒާމް ކޯޓުތަކުން ޤާއިމުކުރަންވާނެއެވެ.

[ކޯޓަށް ލިޔެކިޔުން ހުށަހެޅުމާއި ކޯޓުން ކުރަންޖެހޭ މުޢާމަލާތްތައް ކުރުން]
ކޯޓަށް ދަޢުވާއާއި ދަޢުވާއާގުޅޭ ލިޔެކިޔުމާއި އެނޫންވެސް ލިޔެކިޔުންތައް ހުށަހަޅާނީ، އަންނަނިވި ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ގޮތަކަށެވެ.
ސީދާ ކޯޓަށް ހުށަހެޅުން؛
އީ-މެއިލް މެދުވެރިކޮށް ހުށަހެޅުން؛
އިލެކްޓްރޯނިކް ފައިލިންގ ޚިދުމަތް މެދުވެރިކޮށް ހުށަހެޅުން.
ދަޢުވާފޯމާއި ކޯޓަށް ފޮނުވަންޖެހޭ އެނޫންވެސް ލިޔެކިޔުން މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ގޮތަކަށް ފޮނުވުމަށްޓަކައި ހަމަޖައްސަންޖެހޭ އިންތިޒާމުތައް، ކޯޓުތަކުގައި ޤާއިމުކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާއެއް ނުވަތަ މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން ކޯޓުން މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނާ މުޢާމަލާތްކުރުމުގައި، މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) ވަނަ ނަންބަރުން ފެށިގެން (3) ވަނަ ނަންބަރުގެ ނިޔަލަށް ހުރި ނަންބަރުތަކުގައި ބަޔާންކުރާ ވަސީލަތްތައް މެދުވެރިކޮށް އެ މުޢާމަލާތްތައް ކުރެވިދާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިގެން އެހެންގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާނަމަ، ޚަޞްމުންގެ ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ ލިޔެކިޔުންތަކާއި ނޯޓިސް، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ގޮތަކަށް ހުށަހެޅުމުން ނުވަތަ ފޮނުވުމުން، މި ޤާނޫނުގެ ބޭނުމަށް އެ އިޖުރާއަތެއް ފުރިހަމަކުރެވުނީ ކަމުގައި ބަލަންވާނެއެވެ.

[އިލެކްޓްރޯނިކް ފައިލިންގ ޚިދުމަތް]
މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޮންމެ ކޯޓެއްގައި، އިލެކްޓްރޯނިކް ފައިލިންގ ޚިދުމަތެއް ޤާއިމުކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ އިލެކްޓްރޯނިކް ފައިލިންގ ޚިދުމަތަކީ، ކޯޓުތަކަށް ދަޢުވާއާއި މައްސަލަ ހުށަހެޅުމުގައާއި، ކޯޓަށް ހުށަހަޅާ އެނޫންވެސް ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހެޅުމުގައާއި، ކޯޓުގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލައެއްގައި ޚަޞްމުންގެ ފަރާތުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ އެންމެހައި ލިޔެކިޔުންތައް ހުށަހެޅުމުގައާއި، ކޯޓުގެ ފަރާތުން ޚަޞްމުންނަށް ފޮނުވަންޖެހޭ ލިޔެކިޔުންތަކާއި އަމުރާއި ނޯޓިސް ފޮނުވުމުގައި ބޭނުންކުރެވޭނެ އިލެކްޓްރޯނިކް ނިޒާމެއް ކަމުގައި ވާންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ އިލެކްޓްރޯނިކް ފައިލިންގ ޚިދުމަތަކީ، އެ ޚިދުމަތް ބޭނުންކުރާ ފަރާތްތަކުން އެ ޚިދުމަތް ބޭނުންކުރުމަށްޓަކައި ރަޖިސްޓަރީކުރަންޖެހޭ ގޮތަށް ކަނޑައެޅޭ ޚިދުމަތެއް ކަމުގައިވާންވާނެއެވެ.
ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ ލިޔުމަކީ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ނުވަތަ ކަމާބެހޭ ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން އެ ލިޔުން ހުށަހަޅާ ފަރާތުން އެ ލިޔުމުގައި ސޮއިކޮށް އަދި/ނުވަތަ އިނިގިލީގެ ނިޝާން އެ ލިޔުމުގައި ޖެހުމަށްފަހުގައި ހުށަހަޅަންޖެހޭ ލިޔުމެއް ކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެފަދަ ލިޔުމެއްގައި ސޮއިކުރަންޖެހޭ ފަރާތުން އެ ލިޔުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅަނީ އިލެކްޓްރޯނިކް ފައިލިންގ ސިސްޓަމް މެދުވެރިކޮށް އަދި މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަދައިން ކަނޑައެޅިފައިވާ ރަޖިސްޓްރޭޝަން ނިޒާމެއް މެދުވެރިކޮށް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ލިޔުމަކީ އޭނާގެ ފަރާތުން ސޮއިކޮށް ހުށަހަޅާފައިވާ ލިޔުމެއްކަމުގައި ބަލަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތްތަކަށް ލިޔެކިޔުން ބަދަލުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ އުސޫލުތައް ކޯޓުގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. އެގޮތުން، އެ ގަވާއިދުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ހިމަނަންވާނެއެވެ.
އިލެކްޓްރޯނިކް ފައިލިންގ ޚިދުމަތް މެދުވެރިކޮށް ކޯޓަށް ލިޔެކިޔުން ފޮނުވުމަށްޓަކައި ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ ރަޖިސްޓްރޭޝަނާގުޅޭ ކަންކަން؛
ކޯޓަށް ލިޔެކިޔުން ބަލައިގަންނަން ހަމަޖެހިފައިވާ ވަގުތުތައް؛
ކޯޓުން ލިޔެކިޔުން ފޮނުވުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ވަގުތުތައް؛
ކޯޓަށް ލިޔެކިޔުން ހުށަހެޅުނީކަމުގައި ނުވަތަ ފޮނުވުނީ ކަމުގައި ބަލާނެ ޙާލަތްތަކާއި ވަގުތުތައް؛
ފީއާ ގުޅޭ ކަންކަން.

[ދެވަނަ ބައި - ދަޢުވާއާގުޅޭ ލިޔެކިޔުމާއި އެހެނިހެން ލިޔެކިޔުން ރައްދުކުރުން]

[ދަޢުވާ ފޯމު ފިޔަވައި އެހެން ލިޔުންތައް ރައްދުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު]
މައްސަލައާގުޅޭ ލިޔުންތައް ރައްދުކުރުމަށްޓަކައި، އެފަރާތަކަށް ލިޔުންތައް ރައްދުކުރެވޭނެ އެޑްރެހެއް މައްސަލައެއްގެ ކޮންމެ ޚަޞްމަކުވެސް ދޭންވާނެއެވެ.
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެންގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ޚަޞްމަކަށް ލިޔެކިޔުން ރައްދުކުރާ އެޑްރެސް ވާންވާނީ، ރައްދުކުރެވޭ ޚަޞްމުގެ ޤާނޫނީ ވަކީލުންގެ އޮފީސް ހުންނަ އެޑްރެހަށެވެ. ނުވަތަ އެ ޚަޞްމަކު ޤާނޫނީ ވަކީލަކު ޢައްޔަންކޮށްފައިނުވާނަމަ، އެ ޚަޞްމަކު ޢާންމު ގޮތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ނުވަތަ ވިޔަފާރި ހިންގާ އެޑްރެހަށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ޙާލަތް ފިޔަވައި އެނޫން ޙާލަތެއްގައިނަމަ، ލިޔެކިޔުން ރައްދުކުރުމުގެ ބޭނުމަށް އެ ޚަޞްމަކު އެހެން އެޑްރެހެއް ދޭންވާނެއެވެ.
އަތުން އަތަށް ރައްދުކުރަން ނުޖެހޭނަމަ، ނުވަތަ ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް އަމުރުކޮށްފައިނުވާނަމަ، މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން ރައްދުކުރަންޖެހޭ އެއްވެސް ލިޔުމެއް ރައްދުކުރާނީ މި މާއްދާގެ (ށ) އާއި (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޚަޞްމުގެ ލިޔެކިޔުން ރައްދުކުރާ އެޑްރެހަށް އެ ލިޔުމެއް ފޮނުވައިގެންނެވެ.
ޚަޞްމަކު ލިޔެކިޔުން ބަލައިގަންނަން ބޭނުންވަނީ އިލެކްޓްރޯނިކް ވަސީލަތެއްގެ ޒަރީއާއިން ކަމަށް ބުނެފައިވާނަމަ، އެ ޚަޞްމަކު ދީފައިވާ އީ-މެއިލް އެޑްރެސް ނުވަތަ އިލެކްޓްރޯނިކް އައިޑެންޓިފިކޭޝަނަކީ އެފަރާތަށް ލިޔެކިޔުން ރައްދުކުރާ އެޑްރެސްކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ.
ދައުލަތުން ދަޢުވާކުރާ ނުވަތަ ދައުލަތަށް ދަޢުވާ ރައްދުވާ މައްސަލަތަކުގައި، ދައުލަތަށް ލިޔެކިޔުން ރައްދުކުރާނީ އެއީ ދަޢުވާ ފޯމެއް ފަދައިން، މި ޤާނޫނުގެ 410 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އުސޫލުންނެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 412 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ކުރާ އަމުރެއްގައި ލިޔުމެއް ރައްދުކުރަންވީ ތަން ބަޔާންކޮށްފައިވާނަމަ، މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ އުސޫލުތަކެއް ނުހިނގާނެއެވެ.

[ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ އަމުރު ރައްދުކުރުން]
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށާއި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ އަމުރު ކޯޓުން ރައްދުކުރާނީ އަތުން އަތަށެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ އަމުރު ކޯޓުން ރައްދުކުރާނީ، ކޯޓު އަމުރާއި ލިޔެކިޔުން ރައްދުކުރުމަށް އެފަރާތުން ކޯޓަށް ދީފައިވާ އެޑްރެހަށެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ އަމުރު ކޯޓުން ރައްދުކުރާނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ އެޑްރެސް ކަމަށް ބުނެ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދީފައިވާ އެޑްރެހަށެވެ.
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދީފައިވާ ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުގެ އެޑްރެހަށް އަމުރު ރައްދުކުރުމަށް ކޯޓުން މަދުވެގެން ތިން ފަހަރު މަސައްކަތްކުރަންވާނެއެވެ. އަދި އެފަދައިން މަސައްކަތްކޮށްގެންވެސް އެ އެޑްރެހަށް އަމުރު ރައްދުނުކުރެވިއްޖެނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ އެޑްރެހަކީ ކޮބައިކަން ސާފުކުރުމަށްފަހު 7 (ހަތެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެކަން ކޯޓަށް އެންގުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ކޯޓުން އަންގަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތަށް، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ އެޑްރެސް ސާފުކުރުމަށް މަސައްކަތްކޮށްގެންވެސް އެފަރާތުގެ އެޑްރެސް ސާފުކުރެވިފައިނުވާނަމަ އެކަން ކޯޓަށް އަންގަންވާނެއެވެ. އަދި އެގޮތަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އެންގުމުން ކޯޓުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެހަށް އަމުރު ރައްދުކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެހަށްވެސް އަމުރު ރައްދުނުކުރެވިއްޖެނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެހުގައި އަމުރުގެ ރަތް ނޯޓިހެއް ހަރުކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ޅ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތަށް ރަތް ނޯޓިސް ހަރުކުރުމަށްފަހުގައިވެސް، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ތާރީޚަށް ކޯޓަށް ހާޟިރުނުވެއްޖެނަމަ، ވަކި ވަގުތަކަށް ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް އަންގައި ޢާންމުކޮށް އިޢުލާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ކ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތަށް ޢާންމުކޮށް އިޢުލާންކުރުމުންވެސް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކޯޓަށް ޙާޟިރުނުވިނަމަ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދިޔުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ދަޢުވާ ފޯމު ރައްދުކުރުން]
ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ފިޔަވައި، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމުންނަށް ދަޢުވާ ފޯމު ރައްދުކުރާނީ ކޯޓުންނެވެ.
ދަޢުވާ ފޯމު ރައްދުކުރާނީ، ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ އަމުރު ރައްދުކުރުމުގައި ކޯޓުން ޢަމަލުކުރާނެ އިޖުރާއަތު ކަމުގައި މި ޤާނޫނުގެ 409 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[ދަޢުވާ ފޯމު ފިޔަވައި އެހެން ލިޔުންތައް ރައްދުކުރުން]
އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ފިޔަވައި، ކޯޓުން ތައްޔާރުކުރާ ލިޔުމެއް ރައްދުކުރާނީ ކޯޓުންނެވެ.
އެ ލިޔުން ރައްދުކުރާނީ ޚަޞްމަކު ކަމަށް އެހެން ޤާނޫނެއްގައި ބަޔާންކޮށްފައިވުން؛
އެ ޚަޞްމެއްގެ ފަރާތުން ކޯޓުން އެ ލިޔުމެއް ރައްދުކުރާ ޚަޞްމަކު، އޭނާ އަމިއްލައަށް އެ ލިޔުން ރައްދުކުރަން ބޭނުންކަމަށް ބުނެ ކޯޓަށް އެންގުން؛ ނުވަތަ ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް އަމުރުކުރުން.
ލިޔުމެއް ރައްދުކުރަނީ ކޯޓުން ކަމަށްވާނަމަ، އެ ލިޔުން ރައްދުކުރާނެ ގޮތް ނިންމާނީ ކޯޓުންނެވެ.
ޚަޞްމަކު ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ލިޔުމެއް ކޯޓު މެދުވެރިކޮށް ރައްދުކުރާނަމަ، ކޯޓަށާއި، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ކޮންމެ ޚަޞްމަކަށް އެ ލިޔުމުގެ ކޮޕީއެއް އެ ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
އެހެން ޤާނޫނަކުން ނުވަތަ ކޯޓު އަމުރަކުން އެފަދައިން ލާޒިމުކޮށްފައިވާނަމަ، ދަޢުވާ ފޯމު ފިޔަވައި، އެހެން ލިޔުންތައް ރައްދުކުރަންވާނީ އަތުން އަތަށެވެ.

[އެޑްރެސް ބަދަލުވުން]
ޚަޞްމަކަށް ލިޔެކިޔުން ރައްދުކުރާ އެޑްރެސް ބަދަލުވެއްޖެނަމަ، އެ ބަދަލެއް، ވީ އެންމެ އަވަހަކަށް ކޯޓަށާއި އެހެން ޚަޞްމުންނަށް ލިޔުމުން އަންގަންވާނެއެވެ.

[ކުޑަކުދިންނާއި ރައްކާތެރިކަން ލިބިދީފައިވާ މީހުންނަށް ރައްދުކުރުން]
ކުޑަކުއްޖަކަށް ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަން ލިބިދީފައިވާ މީހަކަށް ރައްދުކުރަންޖެހޭ ލިޔުމެއް ރައްދުކުރާނީ އެ ކުއްޖެއްގެ ނުވަތަ އެ ރައްކާތެރިކަން ލިބިދީފައިވާ މީހެއްގެ ފަރާތުން މައްސަލައިގައި ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތަކަށެވެ.
ކުޑަކުއްޖަކަށް ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަން ލިބިދީފައިވާ މީހަކަށް ނުވަތަ އެފަރާތްތަކުގެ މަޞްލަޙަތު ޙިމާޔަތްކޮށްދިނުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފަރާތް ނޫން އެހެން ފަރާތަކަށް ލިޔެކިޔުން ރައްދުކުރުމަށް ހުއްދަދީ، ކޯޓަށް އަމުރެއް ނެރެވިދާނެއެވެ.
އަނެއް ފަރާތަށް ނޯޓިސް ދިނުމަކާ ނުލައި، މި މާއްދާގެ
(ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.

[އެހެން ގޮތަކަށް ނުވަތަ އެހެން ތަނަކަށް ރައްދުކުރުން]
ދަޢުވާ ފޯމު ނޫން އެހެން ލިޔެކިޔުން ރައްދުކުރުމަށް މި ޤާނޫނުގައި ވަކި ގޮތްތަކެއް ކަނޑައަޅާފައިވީނަމަވެސް، ނުވަތަ ވަކި ތަނަކަށް ފޮނުވަންޖެހޭ ޙާލަތެއްގައިނަމަވެސް، އެކަށީގެންވާ ސަބަބުތަކެއް ހުރިކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ އެހެން ގޮތަކަށް ނުވަތަ އެހެން ތަނަކަށް ލިޔެކިޔުން ފޮނުވުމުގެ އަމުރަކަށް އެދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން އަމުރެއް ނެރުމުގައި، ދަޢުވާ ފޯމު ނޫން އެހެން ލިޔެކިޔުން މި ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ގޮތް ނޫން އެހެން ގޮތަކަށް ނުވަތަ އެހެން ތަނަކަށް ފޮނުވައިގެން އެ ލިޔެކިޔުން ރައްދުވާންޖެހޭ ފަރާތަކަށް ރައްދުކުރުމަށް އެހާތަނަށް ޢަމަލުކޮށްފައިވާ ގޮތަކީ އެ ލިޔެކިޔުން ރައްދުކުރަން ކަނޑައަޅާފައިވާ ގޮތަށް ރައްދުކުރުން ކަމަށް ބެލެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދަ އަމުރެއް ނެރެދިނުމަށް އެދި އެ ހުށަހެޅުމާއެކު، އެ ހުށަހެޅުމުގައި އެދޭ ކަންކަން ސާބިތުކޮށްދެވޭނެ ހެކި ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ އެހެން ފަރާތަކަށް ނޯޓިހެއް ދިނުމަކާ ނުލައިވެސް ހެކި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ނެރޭ އަމުރުގައި، ލިޔެކިޔުން ފޮނުވަންވީ ގޮތާއި، ތަނެއް ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ. އަދި ލިޔެކިޔުން ރައްދުވިކަމަށް ބަލާނެ ތާރީޚު ބަޔާންކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.

[ރައްދުކުރެވޭ ގޮތްތައް]
އަންނަނިވި ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ކޮންމެ ގޮތަކަށްވެސް ލިޔުމެއް ރައްދުކުރެވިދާނެއެވެ.
އަތުން އަތަށް ދިނުން؛
ޕޯސްޓް ނުވަތަ ކޮރިއަރގެ ޚިދުމަތް؛
ފެކްސް ނުވަތަ އީ-މެއިލް ނުވަތަ އެނޫންވެސް މުއާޞަލާތުކުރުމަށް ބޭނުންކުރާ އެހެން އިލެކްޓްރޯނިކް ވަސީލަތެއް؛ ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 414 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ހުއްދަކުރާ ކޮންމެ ގޮތެއް.

[ތިންވަނަ ބައި - ރެކޯޑު ބެލެހެއްޓުމާއި ރެކޯޑު ދޫކުރުން]

[ދަޢުވާތަކުގެ ރަޖިސްޓަރީ]
މަދަނީ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓަކުން ބަލަހައްޓާ ދަޢުވާތަކުގެ ރަޖިސްޓަރީއެއް، އެ ކޯޓެއްގައި، ޢާންމުންނަށް ބެލޭނެގޮތަށް ޤާއިމުކޮށްފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން ސިއްރުކުރަންޖެހޭ މަޢުލޫމާތު ފިޔަވައި، ދަޢުވާތަކުގެ ރަޖިސްޓަރީގައި ފެންނަންއޮތް ކޮންމެ ދަޢުވާއެއް، ކަނޑައަޅާފައިވާ ފީއެއް ދެއްކުމަށްފަހު ރަސްމީ ގަޑީގައި ބެލޭނެ އިންތިޒާމު ކޯޓުން ހަމަޖައްސައިދޭންވާނެއެވެ.

[އާ ޚަޞްމުންނަށް ލިޔުންތައް ފޯރުކޮށްދިނުން]
ހިނގަމުންދާ މައްސަލައެއްގެ ތެރެއަށް އެހެން ފަރާތަކުން ތަދައްޚުލުވެއްޖެނަމަ، މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމުންނަށް އޭގެ ކުރިން ރައްދުކޮށްފައިވާ މައްސަލައިގެ ބަޔާންތަކާއި، ލިޔުމުން ހުރި ހެއްކާއި، އެ ތަކެއްޗާއެކު ޖަދުވަލުތަކުގެ ގޮތުގައި ހިމަނާފައިވާ އެންމެހައި ލިޔުމަކާއި، މައްސަލައިގައި އެހާތަނަށް ނެރެފައިވާ އެންމެހައި އަމުރެއްގެ ކޮޕީ، ތަދައްޚުލުވި ފަރާތަށް އެއްވެސް އަގަކާ ނުލައި ދިނުމަށް އެދުމުގެ ޙައްޤު އެފަރާތަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ލިބިދިނުމަށް އެދޭ ލިޔުންތައް ވާންވާނީ ތަދައްޚުލުވި ފަރާތާއި މައްސަލައިގެ އެހެން ޚަޞްމުންނާ ދެމެދު އޮތް މައްސަލައާ ގުޅުންހުރި ލިޔުންތަކަށެވެ. މިފަދައިން ލިޔުންތައް ލިބިދިނުމަށް ލިޔުމުން އެދޭތާ، 48 (ސާޅީސް އަށެއް) ގަޑިއިރުގެ ތެރޭގައި އެ ލިޔުންތައް ކޯޓުން އެފަރާތަށް ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.

[ކޯޓު ރެކޯޑުތަކުން ޚަޞްމަކަށް ލިޔުންތައް ފޯރުކޮށްދިނުން]
ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް އަމުރު ނުކުރާހާ ހިނދަކު، މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމަކަށް ކޯޓު ރެކޯޑުތަކުން އަންނަނިވި ލިޔުންތަކުގެ ކޮޕީ ފޯރުކޮށްދެވިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ފޯމު ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާ ނުވަތަ އިތުރު ދަޢުވާއެއްގެ ކޮޕީއާއި، މައްސަލައިގެ ބަޔާންތަކާއި، އެއިން ލިޔުމަކާއެކު ހުށަހެޅި ލިޔުންތައް ނުވަތަ ދަޢުވާ ފޯމާއެކު ހުށަހެޅުމަށް ޤަޞްދުކޮށްފައިވާ އެފަދަ ލިޔުންތައް؛
ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުމާއި، އެ ލިޔުމާއެކު ހުށަހެޅުނު ލިޔުންތައް ނުވަތަ އެ ލިޔުމާއެކު ހުށަހެޅުމަށް ޤަޞްދުކޮށްފައިވާ އެފަދަ ލިޔުންތައް؛
މި އަކުރުގެ (5) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅިގެން ނެރޭ އަމުރު ނުވަތަ ހުށަހެޅުމެއްގެ ނޯޓިސް ރައްދުކުރިކަމުގެ ލިޔުން ފިޔަވައި، އެނޫން ލިޔުމެއް ރައްދުކުރިކަމުގެ ލިޔުން؛
ރައްދުނުކުރެވޭ ކަމުގެ ނޯޓިސް؛
ކޯޓަށް އަންގަންޖެހޭ ކަންކަން އެންގުމަށް ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތަކުގެ ނޯޓިސް؛ އޭގެ ތެރޭގައި، މައްސަލައެއްގައި ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުކުރާ ޤާނޫނީ ވަކީލަކު، ޚަޞްމަކު ތަމްސީލުކުރުން ހުއްޓާލިކަން އެންގުމުގެ ގޮތުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމުގެ ނޯޓިސް ނުވަތަ މައްސަލައެއްގައި ހިމެނޭ ޚަޞްމެއް ނުވަތަ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތަކީ ކާކުކަން ހާމަވެދާނެ ފަދަ މަޢުލޫމާތެއް ޢާންމުނުކުރުމަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއްގެ ނޯޓިހެއް ނުހިމެނެއެވެ.
މި އަކުރުގެ (5) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދަ ހުށަހެޅުމެއް ފިޔަވައި، އެހެން ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅިގެން ލިޔުމުން ހުށަހަޅާފައިވާ ހެކި؛
ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާލެވިގެން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް ނުވަތަ އަމުރެއް؛
ޝަރީޢަތް ނިމުނު ގޮތުގެ ރިޕޯޓު؛
ޚަރަދުގެ ބަޔާން؛
ހެކި ހާމަކުރުމުގެ ލިސްޓު؛
ކޯޓަށް ފައިސާ ދެއްކިކަމުގެ ނޯޓިސް؛
ދަޢުވާ އަނބުރާ ގެނައުމުގެ ނޯޓިސް؛
ބަދަލުވީކަމުގެ ނޯޓިސް؛ ނުވަތަ އިސްތިއުނާފުކުރާ ނުވަތަ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުގެ އިސްތިއުނާފު ނޯޓިސް.
ކޯޓުން ހުއްދަ ދީފިނަމަ، މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާފައިވާ މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ލިޔުންތަކުގެ އިތުރުން އެހެން ލިޔުމެއް ނުވަތަ ކޯޓާއި ޚަޞްމަކާ ނުވަތަ އެހެން ފަރާތަކާ ދެމެދު ކުރެވިފައިވާ މުޢާމަލާތެއްގެ ކޮޕީ، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ކޯޓު ރެކޯޑުތަކުން ފޯރުކޮށްދެވިދާނެއެވެ.

[ކޯޓު ރެކޯޑުތަކުން ޚަޞްމެއް ނޫން ފަރާތަކަށް ލިޔުންތައް ފޯރުކޮށްދިނުން]
ޢާންމު އުސޫލެއްގެ ގޮތުން، މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާ ފަރާތަކަށް ކޯޓު ރެކޯޑުތަކުން އަންނަނިވި ލިޔުންތަކުގެ ކޮޕީ ހޯދުމަށް އެދި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ފޯމު ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާ ނުވަތަ އިތުރު ދަޢުވާ؛
ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާލެވިގެން ބޭއްވޭ ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމެއްގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމެއް ނުވަތަ އަމުރެއް.
ކޯޓުން ހުއްދަ ދީފިނަމަ، މައްސަލައެއްގެ ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާފައިވާ މިނޫންވެސް އެހެން ލިޔުމެއް ނުވަތަ ކޯޓާއި ޚަޞްމަކާ ނުވަތަ އެހެން ފަރާތަކާ ދެމެދު ކުރެވިފައިވާ މުޢާމަލާތެއްގެ ކޮޕީ، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާ ފަރާތަކަށް ކޯޓު ރެކޯޑުތަކުން ހޯދުމަށް އެދި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން މައްސަލައިގެ ދަޢުވާ ފޯމު ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާ ނުވަތަ އިތުރު ދަޢުވާއާއި، ޙުކުމުގެ ނުވަތަ އަމުރުގެ ކޮޕީ، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާ ފަރާތަކަށް ހޯދޭނީ އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައެވެ.
ދަޢުވާ ލިބެނީ އެންމެ ފަރާތަކަށްނަމަ، އެފަރާތުން ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ؛
ދަޢުވާ ލިބެނީ އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތްތަކަށް ކަމަށްވާނަމަ:
އެ އެންމެހައި ފަރާތަކުން ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ؛ ނުވަތަ މަދުވެގެން ދަޢުވާލިބޭ އެއް ފަރާތުން ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުން ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ އަދި ކޯޓުން އެކަމަށް ހުއްދަ ދީފައިވާނަމަ.
މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުމެއް ތާވަލުކޮށްފައިވާނަމަ؛ ނުވަތަ މައްސަލައިގައި ޙުކުމެއް ކޮށްފައިވާނަމަ.
މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކު ނުވަތަ ދަޢުވާ ފޯމު ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާ ނުވަތަ އިތުރު ދަޢުވާއެއްގައި ޙަވާލާދީފައިވާ މީހަކު އެދެފިނަމަ އަންނަނިވި ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ގޮތަކަށް ކޯޓަށް އަމުރުކުރެވިދާނެއެވެ.
އެ މައްސަލައިގެ ޚަޞްމަކަށް ނުވާ މީހަކަށް މި މާއްދާގެ
(ހ) ގެ ދަށުން ލިޔުންތައް ފޯރުކޮށްދީގެން ނުވާނެކަމަށް؛
ވަކި މީހަކަށް ނުވަތަ ވަކި ގިންތިއަކަށް ނިސްބަތްވާ ބަޔަކަށް ދަޢުވާ ފޯމު ނުވަތަ ދަޢުވާގެ ދިފާޢު ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާ ނުވަތަ އިތުރު ދަޢުވާއެއްގެ ކޮޕީ އެފަރާތަކަށް ލިބޭނީ ހަމައެކަނި ކޯޓުން އަންގާ ގޮތަކަށް އެ ބަޔާންތަކަށް ބަދަލު ގެންނަ ޙާލަތުގައި ކަމަށް؛ ނުވަތަ ކޯޓަށް ފެންނަ އެނޫން އެހެން ގޮތަކަށް.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން އަމުރަކަށް އެދޭނަމަ، ކޯޓަށް ލިޔުމުން ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

[ކޯޓު ރެކޯޑުތަކުން ލިޔުންތައް ފޯރުކޮށްދިނުން]
މި ޤާނޫނުގެ 418 އަދި 419 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ލިޔުމެއް ހޯދަން އެދޭ ކޮންމެ މީހަކު، އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފީއެއް ކޯޓަށް ދައްކަންވާނެއެވެ. އަދި އެކަމަކީ ކޯޓުގެ ހުއްދަ ބޭނުންވާ ކަމެއްނަމަ، އެކަން އެފަރާތަށް ކޯޓުން އެންގުމުން، އެ ހުއްދައަށް އެދި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 419 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން އަމުރަކަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކާ ގުޅިގެން، މި ޤާނޫނުގެ 418 ވަނަ މާއްދާ ނުވަތަ 419 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ނޯޓިހަކާ ނުލައި، ލިޔުމެއްގެ ކޮޕީ ހޯދުމުގެ ހުއްދައަކަށް އެދި ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ކޯޓުގެ ނިންމުމުގެ ސަބަބުން އަސަރުކުރާނެ ކޮންމެ ފަރާތަކަށް ނޯޓިސް ދިނުމަށް ކޯޓަށް އެންގިދާނެއެވެ.
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ އެއްވެސް މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން މި ޤާނޫނުގެ 417، 418 އަދި 419 ވަނަ މާއްދާއެއް ނުހިނގާނެއެވެ.

[ކޯޓުގެ ބައެއް ބާރުތައް ތަންފީޛުކުރުން]

[ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރާ ޙާލަތުގައި ފިޔަވަޅުއެޅުމަށް ކޯޓަށް ލިބިދޭ ބާރު]
ކޯޓަކުން ބަލަމުންދާ މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމުގެ ޢަމަލެއް ހިނގައިފިނަމަ، އެ ޢަމަލު ހިނގާތާ 30 (ތިރީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުގައި އެ ޢަމަލު ހިންގި ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ފިޔަވަޅު އެޅިދާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމުގެ ޢަމަލުގެ ތެރޭގައި، ސަބަބެއް ނުވަތަ ބޭނުމެއް ނެތި ކުރާ ޢަމަލުތައް ނުވަތަ ވަގުތު ބޭކާރުކުރުމުގެ ޢަމަލުތައް ނުވަތަ އެހެން މީހުންނަށް އުނދަގޫވާގޮތަށް ހިންގާ ޢަމަލުތައް ހިމެނެއެވެ. އަދި ވަކި ހައްދެއް ނެތި ނުވަތަ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް ނެތި އެހެން ފަރާތަކަށް ގެއްލުންވާނެފަދަ ގޮތަކަށް އިޖުރާއަތު ބޭނުންކުރުމާއި، އިންޞާފަށް ހުރަސްއެޅުމަށް މަސައްކަތްކުރުމާއި، ޢާންމު މަޝްވަރާކުރުމުގައި އެހެން ފަރާތަކަށް ލިބިގެންވާ ޚިޔާލު ފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަން ހަނިކުރުން ފަދަ ޢަމަލުތަކަކީވެސް ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމުގެ ޢަމަލުތައް ކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ.
އެއް ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުމަކީ ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމުގެ ޢަމަލެއްގެ ގޮތުގައި ބެލިދާނެކަމަށް އަނެއް ޚަޞްމަކު ކޯޓުގައި އެކަށީގެންވާ މިންވަރަށް ބަޔާންކޮށްދީފިނަމަ، އެ ހުށަހެޅުމަކީ ހައްދެއް ނެތި ނުވަތަ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް ނެތި ހުށަހަޅާފައިވާ ހުށަހެޅުމެއް ނޫންކަމާއި، އެފަދަ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަން ޤާނޫނުން ތަންދޭކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭނީ ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅި ފަރާތުންނެވެ. އެފަދަ ހުށަހެޅުމަކާއި ދިފާޢެއް އަނގަބަހުން ހުށަހެޅުމަށްފަހު، ލިބިފައިވާ ހެއްކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމަންވާނެއެވެ.
ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުމުގައި ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކޮށްފައިވާކަމަށް ކޯޓަށް ސާބިތުވެއްޖެނަމަ، އެފަދަ ހުށަހެޅުމެއް ބާޠިލުކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކޮށްފައިވާކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމަ، އަންނަނިވި ފިޔަވަޅުތަކުގެ ތެރެއިން ފިޔަވަޅެއް އެޅިދާނެއެވެ.
ހުށަހެޅުމާ ގުޅިގެން އިތުރަށް އަޅަންޖެހޭ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމުގައި ވަކި ޝަރުޠުތަކެއް ކަނޑައެޅުން؛
ކަމާގުޅޭ ޚަޞްމުގެ ފަރާތުން ޝަރީޢަތުގެ ކަންކަން ރަނގަޅަށް ގެންދާނެކަމުގެ ޔަޤީންކަން ހޯދުން؛
ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާ 1 (އެކެއް) މަސްދުވަހަށްވުރެ އިތުރުނުވާނެގޮތަށް މެދުކަނޑާލުން؛
އަނެއް ފަރާތަށް ލިބުނު އަނިޔާގެ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ދެއްކުމަށް އެ ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅި ޚަޞްމުގެ މައްޗަށް އަމުރުކުރުން. ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ތެރޭގައި ޤާނޫނީ ވަކީލުގެ ފީއާއި، އެފަރާތުން ކުރަންޖެހުނު އެހެން ޚަރަދުތައް ހިމެނިދާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމުގެ ޢަމަލުގެ ޒިންމާ ނަގަންޖެހޭނީ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އެފަދަ ނިންމުމެއް ނިންމުމުގައި ބައިވެރިވި ޑިރެކްޓަރުންނާއި އެ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞުގެ އެހެން ފަރާތަކުން އެކަމަށް ބަދަލު ދެއްކުމަށް ކޯޓުން އަމުރުކުރެވިދާނެއެވެ.
ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމުގެ ޢަމަލުގެ ޒިންމާ ނަގަންޖެހޭ ފަރާތަކީ މުދަލެއް ބެލެހެއްޓުމާ ޙަވާލުވެގެން ހުރި ފަރާތެއް ކަމުގައިވީނަމަވެސް، މި މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ އިޖުރާއަތު ހިނގާނެއެވެ.

[އަސާސެއް ނެތް ދަޢުވާކުރުން ހުއްޓުވުމަށް ކޯޓަށް ލިބިގެންވާ ބާރު]
އެކަށީގެންވާ އަސާސެއް ނެތް ދެ ހުށަހެޅުމަށްވުރެ ގިނަ ހުށަހެޅުން ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅައިފިނަމަ، އަސާސެއް ނެތް ދަޢުވާކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ ގޮތުން ކޯޓަށް ލިބިދޭ ބާރުގެ ދަށުން ކޯޓަށް އެ ޚަޞްމަކާ ދެކޮޅަށް އަމުރެއް ނެރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޚަޞްމަކާ ދެކޮޅަށް ކޯޓުން އަމުރެއް ކުރާއިރު، އަންނަނިވި ޝަރުޠުތަކުގެ ތެރެއިން ޝަރުޠެއް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
ކުރިން ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުން ހުށަހަޅާފައިވަނީ ފަނޑިޔާރުގެ ހުއްދަ ހޯދުމަކާ ނުލައި ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ފަނޑިޔާރެއްގެ ހުއްދަ ލިބިގެން މެނުވީ ޝަރީޢަތުގައި އިތުރު ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުން މަނާކުރުން؛
ކުރިން ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުން ހުށަހަޅާފައިވަނީ ފަނޑިޔާރުގެ ހުއްދަ ހޯދައިގެން ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ހުށަހެޅުން އިޞްލާޙުކުރަން އެންގުން ނުވަތަ ބާޠިލުކުރުން.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން އަމުރެއް ކޮށްފައިވާ ޚަޞްމަކު ކުރިން ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުން ހުށަހަޅާފައިވަނީ ފަނޑިޔާރުގެ ހުއްދަ ހޯދުމަކާ ނުލައި ކަމުގައިވާނަމަ، އަދި އަމުރު ނެރުނު ފަހުން ޝަރީޢަތުގައި އިތުރު ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅައިފިނަމަ، އިތުރު އަމުރެއް ނެރުމަކާ ނުލައި، އަދި އަނެއް ޚަޞްމަށް އެކަމަށް ޖަވާބުދާރީވުމަށް ފުރުޞަތެއް ދިނުމަކާ ނުލައި، އެ ހުށަހެޅުން ވަގުތުން ފަނޑިޔާރަށް ބާޠިލުކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ނެރޭ އަމުރަކާ ގުޅިގެން، ތަކުރާރުކޮށް އެއްވެސް އަސާސެއް ނެތް އިތުރު ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުމަށްޓަކައި ކޯޓުގެ ހުއްދައަށް އެދޭނަމަ، އެފަދަ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅުމަށްޓަކައި އިތުރަށް ކޯޓުގެ ހުއްދައަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުން ބާޠިލުކުރެވިދާނެއެވެ. އަދި އެ ޙާލަތުގައި، އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޢާންމު އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށް އެ ނިންމުން އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު އެ ޚަޞްމަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
އެ ޚަޞްމަކާ ދެކޮޅަށް މި މާއްދާގެ ދަށުން އަމުރެއް ނެރެފައިވާ ޚަޞްމަކަށް މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކޯޓުގެ ހުއްދައަށް އެދެވޭނީ، އެކަމުގެ ނޯޓިސް ކޯޓަށް ދިނުމާއެކު، ކޯޓުން އަނެއް ޚަޞްމަށް އެކަން އެންގުމަށް ފަހުގައެވެ. އެގޮތުން، ކޯޓުން އަންގާ އެންގުމުގައި ކޯޓުގެ ހުއްދައަށް އެދުނު ސަބަބުތަކާއި، މައްސަލައިގެ ޠަބީޢަތް ބަޔާންކުރުމާއެކު، އެކަމަށް ޖަވާބުދާރީވުމަށް 7 (ހަތެއް) ދުވަހުގެ ފުރުޞަތެއް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކޯޓުގެ ހުއްދައަށް އެދެންވާނީ މި މާއްދާގެ (ބ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ނޯޓިހަށް އަނެއް ޚަޞްމު ދިން ޖަވާބާއެކު، ލިޔުމުންނެވެ. އެފަދަ ހުށަހެޅުމަކާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމާނީ އަޑުއެހުމެއް ބޭއްވުމަކާ ނުލައެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ނެރޭ އަމުރެއް ހިނގާނީ އެ އަމުރު ނެރުނު ޝަރީޢަތާ ގުޅިގެން އެކަންޏެވެ. ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް އަމުރު ނުކުރާހާ ހިނދަކު، އެ އަމުރު، އެ އަމުރު ނެރެނު ޝަރީޢަތުގެ މުއްދަތަށް ދެމިއޮންނާނެއެވެ. އަދި އަމުރުގައި މި މާއްދާގެ (ށ) އަދި (ނ) ގެ ދަށުން ކޯޓުގެ ހުއްދައަށް އެދި ހުށަހަޅަންވީ ކޮން ފަނޑިޔާރެއް ނުވަތަ ފަނޑިޔާރަކަށްކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ދަޢުވާގެ ޚަޞްމުންގެ ގޮތުގައި ނުހިމެނޭ ފަރާތްތައް ޙުކުމާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރަން އެންގުމަށް ކޯޓަށް ލިބިގެންވާ ބާރު]
ވާރުތަ މުދާ ބެހުމުގެ ދަޢުވާއަށާއި، ޓްރަސްޓެއްގެ ދަށުގައިވާ މުދަލުގެ ދަޢުވާއަށާއި، މުދާ ވިއްކުމުގެ ދަޢުވާތަކުގައި، ޚަޞްމުންގެ ގޮތުގައި ނުހިމެނޭ، އެހެން ނަމަވެސް ދަޢުވާގެ ސަބަބުން އެފަރާތަކަށް އަސަރުކުރާނެ ފަރާތަކަށް ދަޢުވާ ނުވަތަ މައްސަލައިގެ ތެރެއިން ނެރެފައިވާ އަމުރެއް ނުވަތަ ޙުކުމަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމަށް ކޯޓަށް އެންގިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ޙާލަތުގެ އިތުރުން ދަޢުވާގެ ޚަޞްމުންގެ ގޮތުގައި ނުހިމެނޭ ފަރާތްތައް ޙުކުމާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުވުމަށް އެދި އެ ޚަޞްމަކަށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. ކޯޓަށް ހުށަހަޅާނީ ދަޢުވާގެ ޚަޞްމުންގެ ގޮތުގައި ނުހިމެނޭ ފަރާތްތައް ޙުކުމާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރާ ކިތާބީ ހެއްކާ އެކުގައެވެ.
ކޯޓުން އެހެންގޮތަކަށް އަމުރު ނުކުރާހާ ހިނދަކު:
ގެންނަންޖެހޭ ބަދަލުތައް ގެނެސްފައިވާ ދަޢުވާ ފޯމާ ޙަވާލުވިކަން އަންގާ ލިޔުމާއެކު، ދަޢުވާ ނުވަތަ މައްސަލައިގެ ތެރެއިން ނެރެފައިވާ އަމުރެއް ނުވަތަ ޙުކުމެއްގެ ނޯޓިސް ކޯޓުން ނެރެންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާގެ ނޯޓިހާއެކު ކޯޓުން އަންގާ ގޮތެއްގެމަތިން ދަޢުވާ ފޯމުގެ ކޮޕީއަކާއި، ދަޢުވާއާއެކު ހުށަހެޅުނު ބަޔާންތަކާއި، ހެކިބަސްދޭ ފަރާތްތަކުގެ ބަޔާންތަކާއި ތެދުކަން ކަށަވަރުކޮށްދީފައިވާ ލިޔުންތައްވެސް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ދަޢުވާ ނުވަތަ އަމުރުގެ ނޯޓިހާއެކު ޙުކުމް ނުވަތަ އަމުރުގެ ކޮޕީއެއްވެސް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ވަކި ފަރާތަކީ މި މާއްދާގެ ދަށުން އަމުރެއް ނުވަތަ ޙުކުމެއް ރައްދުވެފައިވާ ފަރާތެއްނަމަ ދަޢުވާގެ ޚަޞްމެކޭ އެއްފަދައިން ޙުކުމަކާ އެއްގޮތަށް އެފަރާތުންވެސް ޢަމަލުކުރަންވާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ނޯޓިސް ލިބޭތާ 28 (އަށާވީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ޙުކުމް ނުވަތަ އަމުރު ބާޠިލުކުރުމަށް ނުވަތަ ބަދަލުކުރުމަށް އެފަރާތަށް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. އަދި ޙުކުމް ނުވަތަ އަމުރާ ގުޅިގެން ބޭއްވޭ ޝަރީޢަތެއްގައި އެފަރާތަށް ބައިވެރިވެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން އަމުރު ނެރޭ ތާރީޚު ކަމަށް ބަލާނީ ކޯޓުން އަމުރުގައި ބަޔާންކުރާ ތާރީޚެވެ.

[ޢާންމު މާއްދާތައް]

[މުއްދަތު ގުނުން]
މި ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިގެން އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން އެއްވެސް ކަމެއް ކުރުމުގައި މުއްދަތު ގުނަންޖެހިއްޖެނަމަ ޢަމަލުކުރަންވާނީ އަންނަނިވި ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
މުއްދަތެއް ކަނޑައެޅުމުގައި، ވަކި ދުވަސްތަކެއްގެ ތެރޭގައި ވަކި ކަމެއް ކުރުމަށް ބުނެފައިވާނަމަ، އެ މުއްދަތު ގުނުމުގައި، އެ މުއްދަތު ފެށޭ ދުވަހާއި ނިމޭ ދުވަހެއް ނުހިމެނޭނެއެވެ.
ހަތް ދުވަހަށްވުރެ ކުރު މުއްދަތެއް ގުނުމުގައި، އެ ހަތް ދުވަހުގެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ރަސްމީ ބަންދު ދުވަހެއް ހިމެނޭނަމަ، އެ ބަންދު ދުވަހެއް އެ މުއްދަތު ގުނުމުގައެއް ނުހިމެނޭނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގައި، ނުވަތަ ކޯޓު ޙުކުމެއްގައި ނުވަތަ ކޯޓު އަމުރެއްގައި ނުވަތަ ކޯޓަކުން ނެރެފައިވާ އެނޫންވެސް އެންގުމެއްގައި ވަކި ކަމެއް ކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު ނިމޭ ދުވަސް ދިމާވަނީ ރަސްމީ ބަންދު ދުވަހަކާ ކަމުގައިވާނަމަ، ދެން އެންމެ އަވަހަށް ކޯޓުގެ މަސައްކަތް ފެށޭ ރަސްމީ ދުވަހެއްގައި އެކަން ކުރުމުން، އެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އެކަމެއް ކުރެވުނީ ކަމުގައި ބެލޭނެއެވެ.
ޙުކުމެއް ނުވަތަ ކޯޓު އަމުރެއް ނުވަތަ ކޯޓަކުން ނެރެފައިވާ އެނޫންވެސް އެންގުމެއްގައި މަހަކަށް ޙަވާލާދީފައިވާނަމަ، އެ ޙަވާލާދެނީ، މީލާދީ މަހަކަށެވެ.
ކޯޓަކުން ކުރާ ޙުކުމެއްގައި ނުވަތަ އަމުރެއްގައި ނުވަތަ އެނޫންވެސް ނިންމުމެއްގައި، ވަކި ކަމެއް ވަކި މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ކުރުމަށް ބަޔާންކުރާނަމަ، އެ މުއްދަތު ހަމަވާ ތާރީޚު، މީލާދީ ތާރީޚުން ކޯޓުގެ އެ ނިންމުމުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. އަދި އެއީ އެ ތާރީޚުގެ ވަކި ވަގުތެއްގެ ކުރިން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭކަމެއް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ވަގުތެއްވެސް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ވަކި ކަމެއް ކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ތާރީޚެއް އެއްވެސް ލިޔުމެއްގައި ބަޔާންކުރާނަމަ، އެ ލިޔުމެއްގައި އެ ތާރީޚު ބަޔާންކުރަންވާނީ މީލާދީ ތާރީޚުންނެވެ.

[ގަވާއިދު ހެދުން]
މި ޤާނޫނުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ޝަރީޢަތްކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަނޑައަޅަންޖެހޭ އުސޫލުތައް ކަނޑައެޅުމަށްޓަކައި ކޯޓުތަކުން ހަދަންޖެހޭ ގަވާއިދުތައް ހަދާނީ ކަމާބެހޭ ކޯޓަކުންނެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުތައް، މި ޤާނޫނު ތަޞްދީޤުކުރާތާ 6 (ހައެއް) މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހަދައި، ދިވެހިސަރުކާރުގެ ގެޒެޓުގައި ޝާއިޢުކުރަންވާނެއެވެ.

[މި ޤާނޫނަށް އިސްކަންދިނުން]
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިވީނަމަވެސް، މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމަށްފަހު، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޢާންމު ހަމަތަކެއް އެހެން ޤާނޫނެއްގައި ކަނޑައަޅާފައިވީނަމަވެސް ޢާންމު މަދަނީ އިޖުރާއަތާގުޅޭ ކަންކަމުގައި ޢަމަލުކުރާނީ މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން، އެހެން ޤާނޫނަކުން ބާރުލިބިދީގެން ތަންފީޛުކުރަމުން އައިސްފައިވާ ގަވާއިދުތަކުގެ ތެރެއިން، މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ އެއްވެސް އުސޫލަކާ ތަޢާރުޟުވާ ގަވާއިދެއްވާނަމަ، މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާތާ 30 (ތިރީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެފަދަ ގަވާއިދެއް އިޞްލާޙުކުރަންވާނެއެވެ. އެ މުއްދަތުގައި އެ ގަވާއިދެއް އިޞްލާޙުކޮށްފައިނުވާނަމަ، އެ ގަވާއިދެއްގައި ހިމެނޭ މި ޤާނޫނާ ތަޢާރުޟުވާ ބައި ބާޠިލުވާނެއެވެ.

[އުވާލެވޭ ޤާނޫނާއި ގަވާއިދު]
މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމާއެކު، އަންނަނިވި ޤާނޫނުތަކާއި ގަވާއިދުތައް އުވުނީއެވެ.
ޤާނޫނު ނަންބަރު 25/75 (ތަރިކައާބެހޭ ދަޢުވާގެ ޤާނޫނު)؛
ޤާނޫނު ނަންބަރު 81/78 (ދައުލަތް ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތްތަކުން ދަޢުވާއާއި މައްސަލަތައް ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމާބެހޭ ޤާނޫނު)؛
ޤާނޫނު ނަންބަރު 82/78 (ފައިސާ ބަހައްޓައިގެން ޝަރީޢަތަށް މީހުން ޙާޟިރުކުރުމާއި މެސެޖުގެ ޒަރީއާއިން ހެކިބަސް ހޯދުމާބެހޭ ޤާނޫނު)؛
ޝަރީޢަތްކުރުމާ ބެހޭގޮތުން ހެދިފައިވާ ގަވާއިދު 6.0؛
ޝަރީޢަތްކުރުމާ ބެހޭގޮތުން ހެދިފައިވާ ގަވާއިދު 6.1.

[ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުން]
މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާނީ، މި ޤާނޫނު ފާސްވެ، ތަޞްދީޤުކޮށް، ދިވެހިސަރުކާރުގެ ގެޒެޓުގައި ޝާއިޢުކުރާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 6 (ހައެއް) މަސްދުވަސް ހަމަވާ ތާރީޚުން ފެށިގެންނެވެ.

[މާނަކުރުން]
މި ޤާނޫނުގައި ޢިބާރާތެއް ނުވަތަ ލަފްޒެއް ބޭނުންކޮށްފައިވާގޮތުން ކަނޑައެޅިގެން އެހެން މާނައެއް ދޭހަނުވާހާހިނދަކު، އަންނަނިވި ޢިބާރާތްތަކާއި ލަފްޒުތަކަށް ދީފައި އެވަނީ، އެ ޢިބާރާތްތަކާއި ލަފްޒުތަކަށް ތިރީގައި ދީފައިއެވާ މާނަކުރުމެވެ.
"މަދަނީ އިޖުރާއަތާބެހޭ ޚާއްޞަ ޤާނޫނެއް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ފާސްކޮށްފައިވާ، ވަކި ޚާއްޞަ ކަމަކާގުޅޭ މަދަނީ އިޖުރާއަތު ކަނޑައެޅުމުގެ ޤާނޫނަށެވެ.
"ކޯޓު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޮންމެ ކޯޓަކަށެވެ.
"ކޯޓު އަމުރު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ކޯޓު އަމުރެއް ހޯދައިގެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ކުރުމަށް މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ފަނޑިޔާރަކު ދޫކުރާ ހުއްދައަށެވެ. ނުވަތަ ފަނޑިޔާރަކު ކުރާ އަމުރަށެވެ.
"ފަނޑިޔާރު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ދަށު ކޯޓުތަކާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުންނަށެވެ.
"ހައިކޯޓު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓަށެވެ.
"ސުޕްރީމް ކޯޓު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓަށެވެ.
"ސިވިލް ކޯޓު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަދަނީ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިން ފެމިލީ ކޯޓުން ބެލުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ މައްސަލަތައް ފިޔަވައި، އެހެން ހުރިހާ ބާވަތެއްގެ މަދަނީ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިފައިވާ މާލޭގައި ޤާއިމުކޮށްފައިވާ ކޯޓަށެވެ.
"ޢާއިލާއާބެހޭ ޤާނޫނު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2000 (ޢާއިލާއާބެހޭ ޤާނޫނު) އަށެވެ.
"ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) އަށެވެ.
"އާބިޓްރޭޝަނުގެ ޤާނޫނު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2013 (އާބިޓްރޭޝަނުގެ ޤާނޫނު) އަށެވެ.
"ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 24/76 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) އާއި، އެނޫނަސް ހެއްކާ ގުޅޭގޮތުން ޢަމަލުކުރުމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ފާސްކުރާ އެނޫންވެސް ޤާނޫނަށެވެ.
"ކުޑަކުއްޖެއް" ނުވަތަ "ކުއްޖެއް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މީލާދީގޮތުން ޢުމުރުން 18 (އަށާރަ) އަހަރު ފުރިފައިނުވާ ކޮންމެ ކުއްޖެކެވެ.
"ޚަބީރު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މައްސަލައެއްގެ ބޭނުމަށްޓަކައި ޚަބީރެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ހެކިބަސް ދިނުމަށް އިރުޝާދު ދެވޭ މީހާއަށް ނުވަތަ އެފަދައިން ހެކިބަސްދޭ މީހާއަށެވެ.
"އެފިޑެވިޓް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ހެކިބަސްދޭ މީހާ ހުވައި މަތީގައިހުރެ ލިޔުމުން ދީފައިވާ، އަދި ހެކީގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅޭ ބަޔާނަށެވެ.
"އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މައްސަލައެއްގެ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައިނަމަ، އެ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދާނެ ގޮތަކާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމަށްޓަކައި، މައްސަލައިގެ ޚަޞްމުންނާއި މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރާ އެކުގައި ބާއްވާ ބައްދަލުވުމަށެވެ.
"ގާނިޝީ" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދަރަނިވެރިޔަކު ދައްކަންޖެހޭ ސާބިތު ދަރަންޏަކާ ގުޅިގެން ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މަރުޙަލާގައި ފައިސާ ދެއްކުމަށް ކޯޓުން އަމުރުކުރާ، އަދި އެ ދަރަނިވެރިޔާގެ ފައިސާ އެފަރާތެއްގެ ކިބައިގައިވާ ތިންވަނަ ފަރާތަށެވެ.
"ޤާނޫނީ ބެލެނިވެރިޔާ" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ކުއްޖާގެ މައިންބަފައިންނާއި، މައިންބަފައިން ނެތް ޙާލަތެއްގައި ކުއްޖާގެ ޝަރުޢީ ބަލަދުވެރިޔާއާއި، ކުއްޖާގެ ބެލެނިވެރިކަމާ ޤާނޫނީގޮތުން ޙަވާލުވެފައިވާ ފަރާތަށެވެ.
"ކިތާބީ ހެކި" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ޚުޞޫމާތެއް އުފެދިފައިވާ ވާޤިޢާއެއް ސާބިތުކޮށްދިނުމަށް ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ ލިޔުމަށެވެ.
"ޝަފަހީ ހެކި" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ޚުޞޫމާތެއް އުފެދިފައިވާ ވަކި ވާޤިޢާއަކާ ގުޅޭގޮތުން ހެކިބަސްދޭ މީހާ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހަށް ޙާޟިރުވެ ހުރެ، އެ މަޖިލީހުގައި އޭނާ އަނގަބަހުން ދޭ ހެކިބަހަށެވެ.
"ދައުލަތުގެ އިދާރާ" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދައުލަތް ހިންގުމުގެ ބާރާއި، ޤާނޫނު ހެދުމުގެ ބާރާއި، ޢަދުލު އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމުގެ ބާރާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ޤާނޫނުތަކުން އުފައްދާފައިވާ މިނިވަން މުއައްސަސާތަކާއި، ރެގިއުލޭޓަރީ ބޮޑީތަކާއި، ދައުލަތުގެ ކުންފުނިތަކާއި ދައުލަތުގެ މެޖޯރިޓީ ޙިއްޞާ އޮންނަ ކުންފުނިތަކަށެވެ.
"ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ ފަރާތް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އެމީހެއްގެ ކިބައިގައި ހުރި ނަފްސާނީ ނުވަތަ ޖިސްމާނީ ނުކުޅެދުންތެރިކަމެއްގެ ސަބަބުން، އެފަރާތެއްގެ މަޞްލަޙަތު ޙިމާޔަތްކޮށްދޭނެ އެހެން ފަރާތެއް މެދުވެރިކޮށްގެން މެނުވީ، މަދަނީ މައްސަލައެއްގެ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާތައް ކުރިއަށްގެންދިޔުމުގެ ޤާބިލުކަން ނެތް ކޮންމެ ފަރާތަކަށެވެ.