ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ޤާނޫނު
(7/2012)

[ ފެށުމުގެ މާއްދާތައް]

[ތަޢާރުފާއި ނަން]
މިއީ، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ އުސޫލުތައް ބަޔާންކޮށްދިނުމާއި، ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު ޙަވާލުކުރެވިގެންވާ ފަރާތްތައް ކަނޑައެޅުމާއި، ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު ތަންފީޒުކުރުމުގެ ހަމަތައް ތަފްސީލުކޮށްދިނުމާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ދިވެހިރައްޔިތުންނަށާއި ދިވެހިރާއްޖޭގައި ދިރިއުޅޭ މީހުންނަށް ލިބިދޭ އަސާސީ ޙައްޤުތައް ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމަށް ބޭނުންވާ ނިސްބަތަށް ހަނިކުރުމުގެ އުސޫލުތައް އެކަށައެޅުމުގެ ޤާނޫނެވެ.
މި ޤާނޫނަށް ކިޔާނީ، "ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ޤާނޫނު" އެވެ.

[މަޤްޞަދު]
މި ޤާނޫނުގެ މައިގަނޑު މަޤްޞަދުތައް ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައި އެވަނީއެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ މައިގަނޑު އުސޫލުތައް ބަޔާންކުރުން.
ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ޒިންމާ އުފުލާނެ ފަރާތްތައް ކަނޑައެޅުމާއި، އެފަރާތްތައް ތަރުތީބުވެގެންވާ އޮނިގަނޑު އެކުލަވާލުމާއި، އެފަރާތްތަކުގެ މައިގަނޑު މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އެކަށައެޅުން.
ގައިންގަޔަށްއަރާ ބަލިތަކާއި، ނުރައްކާތެރި ބަލިތަކާއި، ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބަލިތައް ކަނޑައެޅުމާއި، އެފަދަ އިތުރު ބަލިތައް ކަނޑައަޅާނެ އުސޫލު ބަޔާންކޮށްދިނުން.
ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބަލިތަކާއި ގައިންގަޔަށްނާރާ ބަލިތައް ކަނޑައަޅައި، އެ ބަލިތަކަށް މުޖުތަމަޢު ހޭލުންތެރިކުރުވައި، އެފަދަ ބަލިތަކުން މުޖުތަމަޢު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ އުސޫލުތައް ކަނޑައެޅުން.
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއް ދިމާވެއްޖެނަމަ، ޢަމަލުކުރާނެގޮތުގެ އުސޫލުތައް ކަނޑައެޅުން.
ޞިއްޙީގޮތުން ނުރައްކާތެރިކަމަށް ބެލެވޭ ކަންކަމަކީ ކޮބައިކަން ބަޔާންކުރުމާއި، އެފަދަކަމެއް ދިމާވުމުން ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނެގޮތް ކަނޑައެޅުން.
ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެގޮތުން ރަށު ކައުންސިލްތަކާއި އަތޮޅު ކައުންސިލްތަކާއި ސިޓީ ކައުންސިލްތަކުން، އުފުލަންޖެހޭ ޒިންމާގެ ދައުރު އެކަށައެޅުން.
ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގައި، ދިވެހިރައްޔިތަކީ ޒިންމާދާރު، މަސްއޫލުވެރި ރައްޔިތަކަށް ހެދުން.
ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމަށް ހުރަސްއެޅުމުގެ ކުށް ބަޔާންކުރުމާއި ކުށުގެ އަދަބު ކަނޑައެޅުން.

[ޙައްޤުތައް ހަނިކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުރާ ކަމެއްގެ ސަބަބުން، އެއްވެސް މީހެއްގެ މިނިވަންކަމަށް ނުވަތަ ޙައްޤަކަށް ހަނިކަމެއް ގެނެވޭނީ، ޞިއްޙީގޮތުން ނުރައްކާވެދާނެ ފަދަ ބަލިމަޑުކަމެއްގެ ސަބަބުން، ނުވަތަ ގައިންގަޔަށް އަރާފާނެ ބައްޔެއްގެ ސަބަބުން، ނުވަތަ ދުރާލާ އެންމެންނަށް އެނގި އޭގެން ރައްކާތެރިވާންޖެހޭފަދަ ބައްޔެއްގެ ސަބަބުން، ނުވަތަ ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއް ދިމާވުމުގެ ސަބަބުން، ނުވަތަ އަމިއްލަ ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ކަމެއް ދިމާވުމުގެ ސަބަބުން، އެ ވަގުތަކަށާއި ޙާލަތަކަށާއި ކަމުގެ ކުޑަބޮޑުމިނަށް ބަލާއިރު، މީހެއްގެ މިނިވަންކަމަށް ނުވަތަ ޙައްޤަށް ހަނިކަމެއް ގެންނަން ކޮންމެހެން ބޭނުންވާ މިންވަރަށް، މި ޤާނޫނުގެ ދާއިރާގެ ތެރޭގައި ހަމައެކަނި އެ ނިސްބަތަށެވެ.

[ޤާނޫނު ހިންގުން]

[ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ އިސް ޒިންމާ ޙަވާލުކުރެވިގެންވާ ފަރާތް]
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންނާއި ދިވެހިރާއްޖޭގައި ދިރިއުޅޭ މީހުންގެ ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމާއި، ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ދުޅަހެޔޮކަން ދެމެހެއްޓުމާއި، ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރުމުގެ އަސާސީ ޒިންމާ އުފުލާނީ ވަޒީރެވެ.
މި ޤާނޫނު ތަންފީޒުކުރުމާއި، ހިންގުމާއި، މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަންކުރުމުގެ އެންމެ އިސް ޒިންމާ އުފުލާނީ ވަޒީރެވެ.
ވަކި ބާރެއް މި ޤާނޫނުން ކަނޑައެޅިގެން ވަޒީރާ ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ ޙާލަތުގައާއި އެގޮތަށް އެ ބާރެއް ޙަވާލުކުރެވިފައި ނުވާ ޙާލަތުގައިވެސް، މި ޤާނޫނު ތަންފީޒުކުރުމަށްޓަކައި، ނުވަތަ ވަޒީރުގެ މަސްއޫލިއްޔަތެއްކަމުގައި މި ޤާނޫނުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ކަމެއް ކުރުމަށްޓަކައި، ސީދާގޮތުން ބޭނުންވާ އެންމެހައި ބާރުތަކާއި، ފުރިހަމަގޮތުގައި މަސްއޫލިއްޔަތު އަދާކުރުމަށް މަގުފަހިކޮށްދޭ އެންމެހައި ބާރުތައް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ވަޒީރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ލާމަރުކަޒީ ބައެއް އުސޫލުތައް]
ރަށު ކައުންސިލްތަކާއި އަތޮޅު ކައުންސިލްތަކާއި ސިޓީ ކައުންސިލްތަކުގެ އިޚްތިޞާޞް ހިނގާ ސަރަޙައްދުތަކުގައި މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ވަޒީރު ޙަވާލުކުރާ ކަންކަން ތަންފީޒުކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އެ ކައުންސިލްތަކުން އުފުލުމަށް މަގުފަހިކޮށްދީ، އެކަމަށް ޤާނޫނީ ބާރު ލިބިދިނުމުގެގޮތުން، އޭގެތެރެއިން ކައުންސިލެއް ނުވަތަ ކައުންސިލްތަކެއް އެއީ، އެ ކައުންސިލެއް ނިސްބަތްވާ ސަރަޙައްދުގައި، މި ޤާނޫނު ތަންފީޒުކުރުމަށްޓަކައި އެ ސަރަޙައްދަށް ޢައްޔަންކުރެވޭ އޭޖެންޓްކަމުގައި، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަނޑައެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު ވަޒީރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އެއްވެސް ބާރެއް ނުވަތަ މަސްއޫލިއްޔަތެއް، ނުވަތަ މި ޤާނޫނު ތަންފީޒުކުރުމުގެ ޒިންމާއެއް، ރަށު ކައުންސިލަކާ ނުވަތަ އަތޮޅު ކައުންސިލަކާ ނުވަތަ ސިޓީ ކައުންސިލަކާ، ވަޒީރު ޙަވާލުކުރަންވާނީ، އެ މަސްއޫލިއްޔަތަކާއި ބާރެއް ތަންފީޒުކުރުމަށް ބޭނުންވާ، ޢާންމު ޞިއްޙަތު ދެމެހެއްޓުމުގެ ވަސީލަތްތައް އެ ކައުންސިލަކަށް ފޯރުކޮށްދީ، ޢާންމު ޞިއްޙަތު ދެމެހެއްޓުމުގެ މަސައްކަތްކުރުމުގެ ނިޒާމެއް އެ ކައުންސިލަށް ގާއިމުކޮށްދިނުމާއެކުގައެވެ. އަދި އެފަދަ ވަސީލަތްތަކާއި ނިޒާމުތައް ގާއިމުކޮށްދޭންވާނީ، އެ ކައުންސިލެއްގެ އިޚްތިޞާޞްގެ ދާއިރާގައި ހިމެނޭ ޞިއްޙީ ފަރުވާ ދިނުމުގެ ވަސީލަތްތަކާ ނިޒާމުތަކާ ވަކިން ބޭނުންކުރާ ވަސީލަތްތަކަކާއި ނިޒާމުތަކެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
ރަށު ކައުންސިލްތަކާއި އަތޮޅު ކައުންސިލްތަކާއި ސިޓީ ކައުންސިލްތަކުގެ ފެންވަރުގައި، ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އަދާކުރާ ފަރާތްތަކާއި، ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރުމުގެ މަސައްކަތްކުރާ ފަރާތްތަކާއި، ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ދުޅަހެޔޮކަން ރައްޔިތުންނަށް ލިބިދިނުމުގެ މަސައްކަތްކުރާ ފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށް ވަޒީރުގެ އިރުޝާދާއި ބާރު މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހިނގާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ވަކި މަސްއޫލިއްޔަތުތަކެއް، ރަށު ކައުންސިލްގެ ފެންވަރުގައި ނުވަތަ އަތޮޅު ކައުންސިލްގެ ފެންވަރުގައި ނުވަތަ ސިޓީ ކައުންސިލްގެ ފެންވަރުގައި ޙަވާލުކުރެވޭކަމަށްވާނަމަ، އެކަން ކުރަންވާނީ، އެ ބާރުތައް ނުވަތަ އެ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ސާފުކޮށް އެނގޭނެގޮތަށް ލިޔުމަކުންނެވެ.
ރަށު ކައުންސިލްތަކަށާއި އަތޮޅު ކައުންސިލްތަކަށާއި ސިޓީ ކައުންސިލްތަކަށް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޙަވާލުކުރެވޭ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދެއްގައި ތަފްސީލުކޮށް ބަޔާންކޮށް، ޢާންމުކޮށް އިޢުލާނުކޮށް، ގެޒެޓުގައި ޝާއިޢުކުރަންވާނެއެވެ.

[ހެލްތް ޕްރޮޓެކްޝަން އެޖެންސީ އުފެއްދުން]
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންނާއި ދިވެހިރާއްޖޭގައި ދިރިއުޅޭ މީހުންގެ ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމާއި، ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ދުޅަހެޔޮކަން ދެމެހެއްޓުމާއި، ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރުމުގެ ޢާންމު ޒިންމާ އުފުލައި، އެންމެ ކުރީ ސަފުގައި ޙަރަކާތްތެރިވުމަށްޓަކައި، ހެލްތް ޕްރޮޓެކްޝަން އެޖެންސީގެ ނަމުގައި، އެޖެންސީއެއް މި ޤާނޫނުގެ މި މާއްދާގެ ދަށުން މި އުފެއްދީއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އެޖެންސީގެ އެންމެ އިސްވެރިޔަކީ، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އޮފް ޕަބްލިކް ހެލްތް އެވެ. އެ މަގާމު، މި މާއްދާގެ މިއަކުރުގެ ދަށުން، މި އުފެއްދީއެވެ.
އެ މަގާމަށް މީހަކު ޢައްޔަންކުރާނީ، ސިވިލް ސަރވިސް ކޮމިޝަނުންނެވެ. އަދި އެ މަގާމަކީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 5/2007 (ދިވެހި ސިވިލް ސަރވިސްގެ ޤާނޫނު) ގެ މަޤްޞަދަށްޓަކައި، ދިވެހި ސިވިލް ސަރވިސްގެ މަގާމެކެވެ. އެ މަގާމަށް ޢައްޔަންކުރާ މީހަކީ، ޕަބްލިކް ހެލްތްގެ ދާއިރާއިން މާސްޓާރސް ޑިގްރީއެއް އޮތް މީހަކަށް ވާންވާނެއެވެ.
ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް މަސައްކަތްކުރާނީ، ވަޒީރުގެ ޢާންމު އިރުޝާދުގެ ދަށުންނެވެ.
އެޖެންސީއާއި ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ޖަވާބުދާރީވާނީ، ވަޒީރަށެވެ.

[ހެލްތް ޕްރޮޓެކްޝަން އެޖެންސީގެ އިޚްތިޞާޞްގެ ދާއިރާ]
އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރުމަކީ، އެޖެންސީގެ އިޚްތިޞާޞްގެ ދާއިރާގެ ތެރޭގައި ހިމެނިގެންވާ، އަދި އެކަންކަން ކުރުމުގެ ޒިންމާ މި ޤާނޫނުގައި އެހެންގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައި ނުވާނަމަ، އެޖެންސީން އުފުލަންޖެހޭނެ ކަންކަމެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 10 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މަގާމުތަކާއި އެ މާއްދާގެ ދަށުން އުފައްދާ އިތުރު މަގާމުތަކުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި، ޝަރުތުތަކާއި، އެ މަގާމުތަކުގެ ވާޖިބުތައް އަދާކުރުމަށް ބޭނުންވާނެ ހުނަރުތަކާއި، އެ މަގާމުގެ ވާޖިބުތައް އަދާކުރާނެ ހަމަތައް ސިވިލް ސަރވިސް ކޮމިޝަނުގެ މަޝްވަރާގެމަތިން އެކުލަވާލުން.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކޮށް ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި ހިންގަންޖެހޭ ޕްރޮގްރާމްތަކަކީ ކޮބައިކަން ކަނޑައެޅުމާއި، އެ ޕްރޮގްރާމްތަކުން ހާސިލުކުރަން ބޭނުންވާ އަމާޒުތައް ކަނޑައެޅުމާއި، އެ ޕްރޮގްރާމްތައް ހިންގުމުގެ މިންގަނޑުތައް ކަނޑައެޅުމާއި، އެ ޕްރޮގްރާމްތައް ހިންގާނެގޮތުގެ ހަމަތައް ކަނޑައެޅުން.
ކައުންސިލްތަކުގެ އިޚްތިޞާޞްގެ ދާއިރާގައި ހިމެނޭ ސަރަޙައްދުތަކުގައި ހުރި ޞިއްޙީ ޚިދުމަތް ދޭ މުއައްސަސާތަކުން ނުވަތަ މަރުކަޒުތަކުން، މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އަމާޒުތަކަށާއި، ހަމަތަކަށާއި، އުސޫލުތަކަށް ތަބާވުން ލާޒިމުކުރުން.
ޞިއްޙީ ނުރައްކާތަކާއި، ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލިތަކާއި ނުރައްކާތެރި ބަލިތަކާއި ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބަލިތައް ދެނެގަތުމަށާއި، އެ ބަލިތައް ފެތުރޭ ނިސްބަތް ބެލުމުގެ މަސައްކަތާއި އެއިން ބައްޔެއް ފެތުރުމުން އެ ބަލިތަކަށް ދެވޭނެ އިޖާބައަކީ ކޮބައިތޯ ބެލުމުގެ މަސައްކަތްތައް ކުރުން.
ޞިއްޙީ ނުރައްކާތަކާއި ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލިތައް، ބޭރުގެ ޤައުމުތަކުން ރާއްޖެއަށް ތަޢާރުފުވުން ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށާއި ރާއްޖޭގައި އެފަދަ ނުރައްކާތެރި ބަލިތައް ފެތުރުން ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށްޓަކައި ކުރަންޖެހޭ މަސައްކަތްތައް ކުރުން.
ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔަކާ ގުޅޭގޮތުން ނުވަތަ ނުރައްކާތެރި ބައްޔަކާ ގުޅޭގޮތުން، ނުވަތަ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލަކާ ގުޅޭގޮތުން އުފެދިދާނެ ނުރައްކަލަކުން ސަލާމަތްވުމަށްޓަކައި، ނުވަތަ އެފަދަ ނުރައްކަލެއް ކޮންޓްރޯލް ކުރުމަށްޓަކައި، ނުވަތަ އެފަދަ ނުރައްކަލެއްގެ މިންވަރު ކުޑަކުރުމަށްޓަކައި، ނުވަތަ އެފަދަ ނުރައްކަލަކުން ސަލާމަތްވުމަށްޓަކައި އަޅަންޖެހޭނެ ފިޔަވަޅުތައް ކައުންސިލްތަކުގެ އިޚްތިޞާޞްގެ ދާއިރާގައިވާ ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ މުއައްސަސާތަކަށާއި މަރުކަޒުތަކަށް އެންގުމާއި ކަމާގުޅޭ އިރުޝާދުތައް އެތަންތަނަށް ދިނުން.
މި ޤާނޫނު ހިންގުމަށްޓަކައި އަދި ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކޮށް ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި، ބޭރުގެ ޖަމާޢަތްތަކާއި ޤައުމުތަކާއެކު އެއްބަސްވުންތައް އެއްބަސްވުމާއި، އެފަދަ ޖަމާޢަތްތަކާއި ޤައުމުތަކާ ގުޅިގެން ޕްރޮގްރާމްތައް ރާވައި ހިންގުން.
އެކަށީގެންވާ މުވައްޒަފުންނާއި އެކަށީގެންވާ ވަސީލަތްތައް ހުރެގެން، ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކޮށް ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި ބޭނުންވާ މިންވަރަށް ޕަބްލިކް ހެލްތް ލެބޯޓަރީތައް އުފައްދައި، އެތަނުން ދޭނެ ޚިދުމަތްތައް ކަނޑައަޅައި، އެ ޚިދުމަތްތައް، އެތަންތަނުން ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި ދެމުންދިޔުން.
ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔާއި ނުރައްކާތެރި ބަލި ރާއްޖެއަށް ފެތުރެމުންދާ ނިސްބަތް ނުވަތަ ފެތުރުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތް ނިސްބަތް ބެލުމަށްޓަކައި ހިންގަންޖެހޭ މަޝްރޫޢުތަކާއި ޕްރޮގްރާމްތައް ހިންގައި، ރާއްޖެއަށް އެފަދަ ބައްޔެއް ތަޢާރުފުވެއްޖެނަމަ، އެކަމަށް އިޖާބަދިނުމުގެ ކަންކަން ރާއްޖޭގައި ހިންގަންޖެހޭނެގޮތުގެ އުސޫލުތައް ރާވައި، މަޝްރޫޢުތައް އެކުލަވާލައި، ޢަމަލީ މަސައްކަތުގެ ތާވަލުތައް ތައްޔާރުކުރުން.
ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ދިމާވެއްޖެނަމަ، ނުވަތަ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ފެތުރިއްޖެނަމަ، ނުވަތަ ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތަކަށް ރާއްޖެ ހިނގައްޖެނަމަ، ނުވަތަ ނުރައްކާތެރި ބައްޔެއް ފެތުރިއްޖެނަމަ، އަންގަންޖެހޭ އެންގުންތައް އެންގުމާއި، އަޅަންޖެހޭ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމުގެ މައިގަނޑު އުސޫލުތައް ދުރާލާ ތައްޔާރުކުރުން.
ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމަށްޓަކައި، މީހުންނަށް ދޭންޖެހޭ ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ޚިދުމަތްތައް ދިނުމުގެ އިންތިޒާމުތައް ހަމަޖެއްސުމާއި އެކަމާ ގުޅޭގޮތުން އަޅަންޖެހޭ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުން.
އެއްވެސް ބައްޔެއް ފެތުރުމުގެ ވަސީލަތަކަށް ވެދާނެ އެއްޗެއް، މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއްގައި ހުރެއްޖެކަމަށްވާނަމަ، އެ ތަނެއްގެ ވެރިފަރާތަށް އެކަން ކޮންޓްރޯލް ކުރުމަށާއި އެކަމެއް ނައްތާލުމަށްޓަކައި، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، އަންގަންޖެހޭ އެންގުންތައް އެންގުމާއި، އެމީހަކު އެ އެންގުމާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރަން ލާޒިމުކުރުން.
ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ދުޅަހެޔޮކަން ދެމެހެއްޓުމަށް ބޭނުންވާ ޢާންމު ސާފުތާހިރުކަމުގެ މިންގަނޑުތައް އެކުލަވާލައި، އެ މިންގަނޑުތައް ތަންފީޒުކުރަމުން ދިޔުން.
ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބަލިތައް ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށާއި، މުޖުތަމަޢުގެ ޢާންމު ދުޅަހެޔޮކަން ދެމެހެއްޓުމަށް މަސައްކަތްކުރުން.
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއް ދިމާވެއްޖެހިނދެއްގައި، އެކަން ދިމާވިގޮތާއި، އެކަމުގައި ޢަމަލުކުރިގޮތާއި، ޢަމަލުކުރެވުނުގޮތުގެ ސަބަބުން ގެނެވުނު ބަދަލާއި، އެކަން ހުއްޓުވުމަށް ދިމާވި ގޮންޖެހުންތަކާއި، ދެން އެފަދަކަމެއް ދިމާވެއްޖެކަމަށްވާނަމަ، ރަނގަޅުކުރަންޖެހޭނެ ކަންތައްތަކަކީ ކޮބައިކަން ބަލައި، މުރާޖަޢާކުރުމަށްފަހު، ރިޕޯޓެއް އެކުލަވާލައި، ވަޒީރަށް ހުށަހެޅުން.
ނުރައްކާތެރި ބަލިތަކާއި ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލިތަކާއި ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބަލިތަކާ ގުޅޭގޮތުން ކަންކުރަމުންގެންދާގޮތުގެ މައްޗަށް ރިޕޯޓެއް އެކުލަވާލައި، ކޮންމެ އަހަރެއްގެވެސް ޖެނުއަރީމަސް ހުސްވުމުގެ ކުރިން ވަޒީރަށް ރިޕޯޓެއް ހުށަހެޅުން.

[ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އޮފް ޕަބްލިކް ހެލްތް ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުން]
ވަކި ތަނެއްގައި، ނުވަތަ ވަކި މުއްދަތެއްގައި، ނުވަތަ ވަކި ވަގުތެއްގައި، ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމަށްޓަކައި ބޭނުންވާ މިންވަރަށް ދޭންޖެހޭ އިރުޝާދާއި، ޞިއްޙީގޮތުން ދޭންޖެހޭ ލަފާ ދިނުމާއި، ލިޔެކިޔުން ތައްޔާރުކޮށް، އެ ލިޔެކިޔުންތައް މެދުވެރިކޮށް ޢާންމު ޞިއްޙަތާ ގުޅޭގޮތުން ދޭންޖެހޭ މަޢުލޫމާތު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރާ ކަމެއް ކުރުމަށްފަހު، ވީއެންމެ އަވަސް ފުރުޞަތެއްގެ ތެރޭގައި، އެކަން ހިނގިގޮތާއި، އެކަން ކުރަންޖެހުނު ސަބަބާއި، އެކަންކުރިގޮތް ވަޒީރަށް އަންގަންޖެހޭނެއެވެ.
ވަކި ސަރަޙައްދެއްގައި، ނުވަތަ ވަކި ތަނެއްގައި، ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ނުރައްކަލެއް ދިމާވެއްޖެކަމަށް، އެކަށީގެންވާ ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ޤަބޫލުކުރެވިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެކަމެއް ހުއްޓުމަކަށް ގެނައުމަށްޓަކައި ނުވަތަ އެކަމެއް ނައްތާލުމަށްޓަކައި ނުވަތަ އެކަމުގެ ސަބަބުން އުފެދޭ ނުރައްކަލުގެ މިންވަރު ކުޑަކުރުމަށްޓަކައި، އަޅަންޖެހޭނެކަމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ފިޔަވަޅުތައް އެ ވަގުތަކާގުޅޭ ނިސްބަތަކަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އަޅަންވާނެއެވެ.

[ބާރުތައް ޙަވާލުކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ވަޒީރަށް ލިބިދޭ ވަކި ޚާއްޞަ ބާރެއް، ނުވަތަ ވަޒީރު އުފުލަންޖެހޭ ވަކި ޚާއްޞަ މަސްއޫލިއްޔަތެއް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލާ ޙަވާލުކުރެވިދާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ވަކި ޚާއްޞަ މަސްއޫލިއްޔަތެއް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލާ ޙަވާލުކޮށްފިނަމަ، އޭނާ އެ މަސްއޫލިއްޔަތު އަދާކުރަންވާނީ، ސީދާ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން އެ މަސްއޫލިއްޔަތު އޭނާއާ ޙަވާލުކުރެވިފައިވަނީ ކަމުގައި ބަލައިގެންނެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ވަކި ބާރެއް ނުވަތަ ވަކި މަސްއޫލިއްޔަތެއް ވަކި މީހަކާ ޙަވާލުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، ވަކި ގިންތިއެއްގެ ބަޔަކާ ނުވަތަ ވަކި މަގާމެއްގައި ތިބޭ ބަޔަކާ އެ މަސްއޫލިއްޔަތެއް ނުވަތަ ބާރެއް ޙަވާލުކުރުމުގެ ބާރު ވަޒީރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ވަކި ބާރެއް ނުވަތަ ވަކި މަސްއޫލިއްޔަތެއް ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ މީހަކު، އެ ބާރެއް ނުވަތަ މަސްއޫލިއްޔަތެއް ތަންފީޒުކުރަމުންދާ ދަނޑިވަޅުގައި، އެހެންގޮތަކަށް ސާބިތުކޮށްނުދެވޭހާހިނދަކު، ޤަބޫލުކުރަންޖެހޭނީ، އޭނާ އެ މަސައްކަތް އެކުރަނީ އޭނާއާ ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ ބާރުގެ ނުވަތަ މަސްއޫލިއްޔަތުގެ ދާއިރާގެ ތެރޭގައި ކަމަށެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ވަޒީރު، ވަކި މީހަކާ ނުވަތަ ވަކި ގިންތިއެއްގެ ބަޔަކާ ޙަވާލުކުރާ ކޮންމެ ބާރެއްވެސް، ލިޔުމުން ޙަވާލުކުރުމަށްފަހު، ލިޔުމުން އެ ބާރު އަތުލެވިވެސްދާނެއެވެ. އަދި ވަކި މީހަކަށް ބާރެއް ޙަވާލުކުރެވިފައި އޮތުމަކީ، ވަޒީރު އެ ބާރު ސީދާ ބޭނުންކުރުމަށް އޮތް ހުރަހެއްވެސް ނޫނެވެ.

[ބައެއް މަގާމުތަކަށް މީހުން ޢައްޔަންކުރުން]
ހެލްތް ޕްރޮޓެކްޝަން އެޖެންސީގައި، އަންނަނިވި މަގާމުތައް އުފައްދައި، އެ މަގާމުތަކުގެ ޝަރުތުތައް ކަނޑައަޅައި، ޤާނޫނު ނަންބަރު 5/2007 (ދިވެހި ސިވިލް ސަރވިސްގެ ޤާނޫނު) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، އެ މަގާމުގެ މުސާރައާއި ޢިނާޔަތްތައް ހަމަޖައްސައި، އެ މަގާމުތަކަށް މީހުން ހަމަޖެއްސުމަކީ، ސިވިލް ސަރވިސް ކޮމިޝަނުގެ ޒިންމާއެކެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 7 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ހެލްތް ޕްރޮޓެކްޝަން އެޖެންސީން އެކަންކަމަށް ބޭނުންވާ މަޢުލޫމާތު އަދި މަޝްވަރާ ސިވިލް ސަރވިސް ކޮމިޝަނަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މެޑިކަލް އޮފިސަރުން.
ޕަބްލިކް ހެލްތް އޮފިސަރުން.
އެންވަޔަރަމެންޓަލް ހެލްތް އޮފިސަރުން.
ޕޯޓް ހެލްތް އޮފިސަރުން.
ވެޓެނިރަރީ އޮފިސަރުން.
ފުޑް ސޭފްޓީ އޮފިސަރުން.
ފެމިލީ ހެލްތް އޮފިސަރުން.
ކޮމިއުނިޓީ ހެލްތް އޮފިސަރުން.
ޕަބްލިކް ހެލްތް އިންސްޕެކްޓަރުން.
އެޕިޑީމިއޮލޮޖިސްޓުން.
ލީގަލް އޮފިސަރުން.
ސްޓެޓިސްޓީޝަނުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މަގާމުތަކުގެ އިތުރަށްވެސް، މި ޤާނޫނު ތަންފީޒުކުރުމަށްޓަކައި، އެޖެންސީއަށް ބޭނުންވާ ފަންނީ މަގާމުތަކާއި އިދާރީ މަގާމުތައް ޤާނޫނު ނަންބަރު 5/2007 (ދިވެހި ސިވިލް ސަރވިސްގެ ޤާނޫނު) ގެ ދަށުން ސިވިލް ސަރވިސް ކޮމިޝަނުން އުފައްދައި، އެ މަގާމުތަކުގެ ޝަރުތުތަކާއި މުސާރައާއި ޢިނާޔަތްތައް، އެ ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ހަމަޖައްސަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) ގެ ދަށުން އުފައްދާ މަގާމުތަކުގެ ވާޖިބުތަކާއި މަސްއޫލިއްޔަތު ސިވިލް ސަރވިސް ކޮމިޝަނަށް ހުށަހެޅުމަށްޓަކައި ތައްޔާރުކުރާނީ، ވަޒީރުގެ މަޝްވަރާގެމަތިން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލެވެ.

[ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލި]

[ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލި ބަޔާންކުރުން]
ސާބިތުވާންހުރި ޞިއްޙީ ޢިލްމާއި ހޯދުންތަކުގެ އަލީގައާއި، ލިބިފައިވާ މާޒީގެ ތަޖުރިބާގެ އަލީގައާއި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ހަމަތަކާއި އުސޫލުތަކުގެ އަލީގައި، ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލިކަމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ބަލާނެ ބަލިތައް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލިތަކަކީ ކޮބައިކަން، މި މާއްދާގެ
(ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރުމުގެ އިތުރަށް، ސާބިތުވާންހުރި ޞިއްޙީ ޢިލްމާއި ހޯދުންތަކުގެ އަލީގައާއި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ހަމަތަކާއި އުސޫލުތަކުގެ އަލީގައާއި، ލިބިފައިވާ މާޒީގެ ތަޖުރިބާގެ އަލީގައި، ވަކި ބައްޔެއް އެއީ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއްކަމަށް ކަނޑައަޅާނެ ޢާންމު އުސޫލުތައްވެސް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔާ ގުޅޭގޮތުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިދޭ ބާރުތައް]
ވަކި މީހެއްގެ ގައިގައި ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ހުރިކަމަށް ނުވަތަ ހުރެދާނެކަމަށް، އެކަށީގެންވާ ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، ވަކި ކަންތައްތަކެއް ކުރުމުން ދުރުހެލިވުމަށް، ނުވަތަ ވަކި ކަންތައްތަކެއް ނުކުރުމަށް، ނުވަތަ ވަކި ކަންތައްތަކެއް ކުރުމަށް، އެ ބަލި ޖެހިފައިވާކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ މީހާއަށް، ނުވަތަ އެ ބަލި ޖެހިދާނެކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ މީހާއަށް، ނުވަތަ އެ ބަލި ފަތުރާ ވަސީލަތަކަށް ހުށަހެޅިފައިވާކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ މީހާއަށް، އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި، އެންގުމުގެ ބާރު، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ވަކި މީހެއްގެ ގައިގައި، ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ހުރިކަމަށް ނުވަތަ ހުރެދާނެކަން ޤަބޫލުކުރެވުމާއެކު، އެ ބަލި ފެތުރިގެން ހިނގައިދާނެކަމުގެ ނުރައްކަލެއް އޮތްކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވުން.
ގައިންގަޔަށް އަރާ އެ ބައްޔަކީ ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިކުރުވަފާނެ ބައްޔެއްކަމުގައި ޤަބޫލުކުރެވުން.
ބަލި ފެތުރުނަ ނުދިނުމަށްޓަކައި އަދި ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމަށްޓަކައި، ވަކިކަހަލަ ކަންތައްތަކެއް ކުރުމަށް އެންގުމަކީ ނުވަތަ ނުކުރުމަށް އެންގުމަކީ އެ ޙާލަތުގައި ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވުން.
ގައިންގަޔަށް އަރާބައްޔެއް ފަތުރާ ވަސީލަތެއް ނުވަތަ އެފަދަ ވަސީލަތެއް އެކުލެވޭ އެއްޗެއް ނުވަތަ މީހެއް ނުވަތަ ތަނެއް ފާހަގަވާކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އެންގުމެއް އަންގާއިރު، އެ އެންގުމުގައިވާ ކަންތައްތައް ކޮށް ނިންމަންޖެހޭނެ ތާރީޚަކީ ކޮބައިކަން ނުވަތަ އެ އެންގުމުގައިވާ ކަންތައްތައް ކޮށް ނިންމަންޖެހޭނެ މުއްދަތަކީ ކޮބައިކަން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އަންގާ އެންގުމެއްގައި، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމުގެ އިތުރަށް، އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރުމަށްވެސް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އެންގިދާނެއެވެ.
ވަކި ޢިމާރާތެއް އެކުގައި ބަންދުކުރުމަށް ނުވަތަ އެ ޢިމާރާތުން ބައެއް ބަންދުކުރުމަށް ނުވަތަ އެ ޢިމާރާތަށް ވަދެ ނުކުމެވުން ހުއްޓުވުމަށް.
އެ ޢިމާރާތުގެ ބޭރުގައި ވަކިކަހަލަ ނިޝާނެއް ޖެހުމަށް.
ވަކި ޢިމާރާތަކުން ނުވަތަ ތަނަކުން ދެމުންގެންދާ ޚިދުމަތެއް، ނުވަތަ އެފަދަ ތަނެއްގައި ކުރަމުންދާ މަސައްކަތެއް ހުއްޓާލުމަށް ނުވަތަ މެދުކަނޑާލުމަށް.
ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ޖެހިފައިވާ މީހާ ނުވަތަ އެ ބަލި ޖެހިދާފަދަ ޙާލަތަކަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މީހާ ކަރަންޓީނު ކުރުމަށް.
ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ޖެހިފައިވާ މީހާ ނުވަތަ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ފަތުރާ ވަސީލަތަކަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މީހާ އެހެން މީހުންނާ އެކަހެރިކުރުމަށް.
މީހަކު ދިރިއުޅެމުންދާ ތަނެއް، ނުވަތަ ޚިދުމަތެއް ދެމުންދާ ތަނެއް، ނުވަތަ މަސައްކަތެއް ކުރަމުންދާ ތަނެއް ސާފުކުރުމަށް، ނުވަތަ އެ ޢިމާރާތަކުން ޖަރާސީމު ނުވަތަ އެ ބަލި ފަތުރާ ވަސީލަތް ނައްތާލުމަށް.
ވަކި ޢިމާރާތަކުން ފެންނަ ވަކި އެއްޗެއް ނައްތާލުމަށް.
އެ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތް އެގްޒެމިންކުރުމަށްޓަކައި ޑޮކްޓަރަކަށް ދެއްކުމަށް.
އެ އަމުރު ރައްދުވާ މީހާ އެގްޒެމިންކުރުމުން، ޑޮކްޓަރަށް ފާހަގަކުރެވޭ ކަންކަން، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އެންގުމަށް.
އަދި އޭނާގެ ގައިގައި ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ހުރިކަމަށް ނުވަތަ އެ ބަލި ފަތުރާ ވަސީލަތެއް އޭނާ ގައިގައި ހުރިކަމަށް ފާހަގަކުރެވޭކަމަށްވާނަމަ އެކަން، ނުވަތަ ފާހަގަނުކުރެވޭކަމަށްވާނަމަ އެކަން، ޑޮކްޓަރު ނުވަތަ ހޮސްޕިޓަލުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އެންގުމަށް.
ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ޖެހިފައިވާ މީހާ ނުވަތަ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ފަތުރާ ވަސީލަތަކަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މީހާ ހޮސްޕިޓަލެއްގެ ބެލުމުގެ ދަށަށް ދިޔުމަށް.
ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ޖެހިފައިވާ މީހާ، ނުވަތަ އެފަދަ ބަލި ޖެހިދާފަދަ ޙާލަތަކަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މީހާ ހުރި އުޅަނދެއް ކަރަންޓީނު ކުރުމަށް ނުވަތަ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލި ފަތުރަފާނެ ވަސީލަތެއް ހުރި އެފަދަ އުޅަނދެއް ކަރަންޓީނުކުރުމަށް ނުވަތަ އެ އުޅަނދަކުން ޖަރާސީމު ނުވަތަ އެ ބަލި ފަތުރާ ވަސީލަތް ނައްތާލުމަށް.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ނ) ގެ ދަށުން، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އަންގާ އެންގުމަކާ ގުޅިގެން، ޑޮކްޓަރަކު، ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ޖެހިފައިވާ މީހަކުކަމަށް ނުވަތަ އެފަދަ ބަލި ފަތުރާ ވަސީލަތަކަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މީހަކުކަމަށް ބެލެވޭ މީހާ، އެގްޒެމިންކުރުމުގައި، އޭނާގެ ނުރުހުމުގައި އޭނާ އެގްޒެމިންކުރުމަކީ، އޭނާއާމެދު މާރާމާރީ ހިންގުންކަމަކަށް ނުވަތަ އޭނާގެ މިނިވަންކަމަށް ހުރަސްއެޅުންކަމަކަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ.

[އަމުރާގުޅޭ ޢާންމު އުސޫލު ހިނގުން]
މި ޤާނޫނުގެ 12 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރާ ކޮންމެ އަމުރެއްގެ މައްޗަށްވެސް، މި ޤާނޫނުގެ 28 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޢާންމު އުސޫލުތައް، ކަމާގުޅޭ ނިސްބަތަށް ހިނގާނެއެވެ.

[ކޯޓު އަމުރަކަށްއެދުން]
މި ޤާނޫނުގެ 12 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރާ އަމުރަކަށް ތަބާވުމަށް، އެ އަމުރު ރައްދުވި ފަރާތުން ދެކޮޅުހަދާނަމަ ނުވަތަ އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރުމަށް އެފަރާތުން ހުރަސް އަޅާކަމަށްވާނަމަ، އެ އަމުރު ތަންފީޒުކުރުމަށް ކޯޓު އަމުރެއް ނެރެދިނުމަށް، ސިވިލް ކޯޓަށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ކަރަންޓީން ކުރުމަށް ހުރަސްއެޅުން.
އެކަހެރިވުމަށް ހުރަސްއެޅުން.
ޑޮކްޓަރަކަށް ދެއްކުމަށް ހުރަސްއެޅުން.
ޑޮކްޓަރެއްގެ ބެލުމުގެ ދަށަށް ދިޔުމަށް ހުރަސްއެޅުން.
އެހެން މީހުންގެ ގަޔަށް އެ ބަލި ފެތުރުނަނުދިނުމަށްޓަކައި އަޅަންޖެހޭ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމަށް ހުރަސްއެޅުން.
ޢިމާރާތެއް ނުވަތަ ތަނެއް ބެލުމަށް ހުރަސްއެޅުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއްގައި، ސިވިލް ކޯޓުން ކުރާ އަމުރަކީ، ވަކި މީހަކު ހޯދައި، ނުވަތަ ހިފަހައްޓައި، ނުވަތަ ހައްޔަރުކޮށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކޮށްފައިވާ އަމުރުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން އެމީހަކާމެދު ކަންކުރުމުގެ ބާރު ލިބިދޭނެ އަމުރެކެވެ. އަދި އެ އަމުރު ތަންފީޒުކުރުމުގައި ފުލުހުންގެ އެހީތެރިކަން ކޯޓަށް ހޯދިދާނެއެވެ. ނުވަތަ ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އެ އެހީތެރިކަން ފުލުހުންގެ ކިބައިން ހޯދިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން އަންނަނިވި ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ކަމެއް ނުވަތަ ކަންތައްތަކެއް ކުރުމަށް ލާޒިމުކުރާ އަމުރެއް ކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރާ އަމުރަށް ތަބާވުން.
ހައްޔަރުކޮށް، ކަރަންޓީން ކުރުމުގެ މަރުކަޒެއްގައި، ބަންދުގައި ބެހެއްޓުން.
ހައްޔަރުކޮށް، އެކަހެރިކުރުމުގެ މަރުކަޒެއްގައި، ބަންދުގައި ބެހެއްޓުން.
ހައްޔަރުކޮށް، ޑޮކްޓަރަކަށް ދެއްކުމަށް ގެންދިޔުން.
ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ހުރިކަމަށް ސާބިތުވެއްޖެނަމަ އެ ބައްޔަކަށް ފަރުވާދިނުމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އެންގުން.
ޢިމާރާތެއް ނުވަތަ ތަނެއް ބަލައި، ފާސްކޮށް، ތަޙްލީލުކުރުން.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކުރާ ކޯޓު އަމުރުގެ ދަށުން ޑޮކްޓަރަކު، މީހަކު އެގްޒެމިންކުރުމުގައި، އޭނާގެ ނުރުހުމުގައި އޭނާގެ ގައިގައި އަތްލުމަކީ ނުވަތަ އެގްޒެމިންކުރުމަކީ، އޭނާއާމެދު މާރާމާރީ ހިންގުންކަމަށް ނުވަތަ އޭނާގެ މިނިވަންކަމަށް ހުރަސްއެޅުންކަމަކަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ.

[ރިޕޯޓުކުރުމާއި މޮނީޓަރކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ 12 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ނުވަތަ 14 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރާ އަމުރަކާގުޅިގެން، ޑޮކްޓަރަކު، ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ޖެހިފައިވާ މީހަކު އެގްޒެމިންކޮށްފި ހިނދެއްގައި، އޭނާއަށް ޖެހިފައިވާ ބަލީގެ ޒާތާއި، ބާވަތާއި، މިންވަރާއި އެ ބައްޔަށް ފަރުވާދިނުމުގެ ގޮތުންކޮށްފައިވާ ކަންކަން، ސާފުކޮށް އެނގޭނެގޮތުގެ ރިޕޯޓެއް ޑޮކްޓަރު ނުވަތަ ހޮސްޕިޓަލުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުރާ އަމުރަކާގުޅިގެން ޑޮކްޓަރަކު ވަކި މީހަކަށް ފަރުވާދީފައިވާނަމަ ނުވަތަ ވަކި މީހަކު އެގްޒެމިން ކޮށްފައިވާނަމަ، އެއަށްފަހު އޭނާއާމެދު ކަންތައް ވަމުންދާގޮތް ބެލުމަށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އެޖެންސީގެ މުވައްޒަފަކު ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.

[ބަންދުގައި ހުރި މުއްދަތާއި ފަރުވާގައި ހުރި މުއްދަތު އިތުރުކުރުން]
ވަކި މީހަކު ބަންދުގައި ބަހައްޓައިގެން ފަރުވާދިނުމަށް، ނުވަތަ ކަރަންޓީނުގައި ބަހައްޓައިގެން، ނުވަތަ އެކަހެރިކޮށް ބަހައްޓައިގެން ފަރުވާދިނުމަށް މި ޤާނޫނުގެ 14 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޮށްފައިވާ ކޯޓު އަމުރުގެ މުއްދަތު ނިމޭއިރުވެސް، އޭނާއަކީ އެ ބަލި އަދިވެސް ހުރި މީހެއްކަމުގައި ނުވަތަ އެ ބަލިން ފަސޭހަނުވާ މީހެއްކަމުގައިވާނަމަ، ނުވަތަ އޭނާގެ ގައިން އެހެން މީހުންނަށް އެ ބަލި ފެތުރިދާނެކަމުގެ ފުރުޞަތުއޮތް މީހެއްކަމުގައިވާނަމަ، އެ މީހަކު އެތަނުން ދޫނުކޮށް ނުވަތަ މިނިވަންނުކޮށް، ކުރިން ކުރި އަމުރުގެ މުއްދަތު އިތުރުކުރުމުގެ ބާރު ސިވިލް ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 14 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ބަންދުގައި ބެހެއްޓޭ މީހަކު ބަންދުން ދޫކޮށްލަންވާނީ، ނުވަތަ އެކަހެރިކުރުމުގެ މަރުކަޒަކުން ނުވަތަ ކަރަންޓީނުކުރުމުގެ މަރުކަޒަކުން ދޫކޮށްލަންވާނީ، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އޭނާ ދޫކޮށްލުމަށް ލިޔުމުން އިޒުނަ ދިނުމުންނެވެ.

[ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލްގެ އަމުރަށް އިޙްތިރާމްކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ 12 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ވަކި އަމުރެއް ކުރުމުން، ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ކަރަންޓީނުކުރުމުގެ މަރުކަޒުތަކާއި އެކަހެރިކޮށް ބެހެއްޓުމުގެ މަރުކަޒުތައް ކަނޑައެޅުމުން، ނުވަތަ މީހަކު ނުވަތަ ބަޔަކު ކަރަންޓީނުކޮށްފައި ނުވަތަ އެކަހެރިކޮށްފައި ބަހައްޓައިގެން ފަރުވާދިނުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ އުސޫލުން އެކަން ކުރަން ފެށުމުން، އެކަމަށް އިޙްތިރާމްކޮށް، ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ނުރައްކާ ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށް ނުވަތަ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލި ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށް ކުރެވެމުންދާ މަސައްކަތަށް އެއްބާރުލުން، ހަމަކޮންމެ މީހަކުމެ ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން އެއްބާރުލުން ދިނުމެއްނެތި، ވަކި މީހަކު ނުވަތަ ބަޔަކު ކަރަންޓީނުކޮށްގެން ނުވަތަ އެކަހެރިކޮށްގެން ފަރުވާދިނުމަށް ކުރަމުންދާ މަސައްކަތަށް ހުރަސްއަޅައިފިނަމަ، ނުވަތަ ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމަށް ނުވަތަ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލިން ރައްކާތެރިކުރުމަށް ކުރެވޭ މަސައްކަތުގައި ގާއިމުކުރެވޭ އެކަހެރިކުރުމުގެ މަރުކަޒެއް ނުވަތަ ކަރަންޓީނު މަރުކަޒެއް ހިންގުމަށް މީހަކު ހުރަސްއަޅައިފިނަމަ، އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެ ކުށުގެ އަދަބަކީ -/5,000 (ފަސްހާސް) ރުފިޔާއަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ވެކްސިންދިނުމުގެ ޕްރޮގްރާމް ހިންގުން]
ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ފެތުރުން ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި ނުވަތަ އެފަދަ ބައްޔެއް ޖެހުން ހުއްޓުވުމުގެ މަޤްޞަދުގައި، ޢާންމުކޮށް ވަކި ގިންތިއެއްގެ ބަޔަކަށް ވެކްސިން ދިނުމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. ނުވަތަ ވެކްސިން ދިނުމުގެ ޚާއްޞަ ޕްރޮގްރާމްތަކެއް ހިންގުމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ހަމަޖެއްސިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޕްރޮގްރާމްތަކުގައި، ވަކި ގިންތިއެއްގެ ބަޔަކު ބައިވެރިވުން، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލާޒިމުކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) ގެ ދަށުން ހިންގާ ޕްރޮގްރާމެއްގައި ބައިވެރިވާން ދެކޮޅުހަދައިފިނަމަ، ކޯޓު އަމުރެއްގެ ދަށުން ވެކްސިން ދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) ގެ ދަށުން ހިންގާ ޕްރޮގްރާމެއްގައި ބައިވެރިވުން، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ލާޒިމުކުރާ މީހަކު އެކަމުގައި ބައިވެރިވުމަށް ދެކޮޅުހަދައިފިނަމަ، ނުވަތަ އެ މީހެއްގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައިވާ 18 (އަށާރަ) އަހަރު ނުފުރޭ ކުއްޖަކު ބައިވެރިކުރުމަށް ދެކޮޅުހަދައިފިނަމަ، އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެ ކުށުގެ އަދަބަކީ -/3,000 (ތިންހާސް) ރުފިޔާއަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ނުރައްކާތެރި ބައްޔެއް ޖެހިގެން މީހަކު މަރުވުން]
ނުރައްކާތެރި ބައްޔެއް ޖެހިގެން މީހަކު މަރުވެއްޖެ ހިނދެއްގައި، އޭނާގެ ހަށިގަނޑު ތަންތަނަށް އުފުލުމުގައާއި، އެ ހަށިގަނޑަށް އަޅާލުމުގައާއި، އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް ގެންދިޔުމުގައާއި، ވަޅުލުމުގައި ޢަމަލުކުރަންވާނީ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
ނުރައްކާތެރި ބައްޔެއްޖެހިގެން މަރުވި މީހަކު ވަޅުލާފައިވާ މީހެއްގެ ހަށިގަނޑު ކަށްވަޅުން ނަގައި، އެހެން ތަނަކަށް ގެންގޮސް، އެހެން ތަނެއްގައި ވަޅުލަންވާނީ ނުވަތަ އެ ނެގި ތަނެއްގައި އަލުން ވަޅުލަންވާނީ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[ ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބަލި]

[ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބަލިތައް ބަޔާންކުރުން]
ސާބިތުވާންހުރި ޞިއްޙީ ޢިލްމާއި ހޯދުންތަކުގެ އަލީގައާއި، ލިބިފައިވާ މާޒީގެ ތަޖުރިބާގެ އަލީގައާއި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ހަމަތަކާއި އުސޫލުތަކުގެ އަލީގައި، ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބަލިކަމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ބަލާނެ ބަލިތައް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބަލިތަކަކީ ކޮބައިކަން، މި މާއްދާގެ
(ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރުމުގެ އިތުރަށް، ސާބިތުވާންހުރި ޞިއްޙީ ޢިލްމާއި ހޯދުންތަކުގެ އަލީގައާއި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ހަމަތަކާއި އުސޫލުތަކުގެ އަލީގައި، ލިބިފައިވާ މާޒީގެ ތަޖުރިބާގެ އަލީގައި، ވަކި ބައްޔެއް އެއީ ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބައްޔެއްކަމަށް ކަނޑައަޅާނެ ޢާންމު އުސޫލުތައްވެސް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ކޮންޓްރޯލްކުރުމުގެ ޙަރަކާތްތައް ހިންގުން]
ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބަލި ކޮންޓްރޯލްކުރުމުގެ ގޮތުންނާއި، އެފަދަ ބަލިތަކަށް މީހުން ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ހަނިކުރުމުގެ ގޮތުން އަންނަނިވި ކަންކަން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރަންވާނެއެވެ.
ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބަލިތައްކަމަށް ބެލެވޭ ބަލީގެ ތެރެއިން ރާއްޖޭގައި މީހުންނަށް ޖެހެމުންދާ ނުވަތަ ފެތުރެމުންދާ ބަލިތަކަކީ ކޮބައިތޯ ބެލުމާއި، އެފަދަ ބަލިތައް ޖެހެމުންދާ ބާވަތުގެ ނުވަތަ ގިންތީގެ މީހުންނަކީ ކޮބައިތޯ ބެލުން.
ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބަލިތަކަށް މީހުން ހޭލުންތެރިކުރުވުމުގެ ޕްރޮގްރާމްތައް ހިންގުމާއި ޞިއްޙަތުގެ ދުޅަހެޔޮކަމަށް ވިސްނުމުގެ އާދަ މީހުންގެ މެދުގައި ފެތުރުމުގެގޮތުން، މަޝްރޫޢުތަކާއި ޕްރޮގްރާމްތަކާއި ޙަރަކާތްތައް ހިންގުން.
ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ތަފާތު ބަލިތަކަށް މީހުން ސްކްރީންކުރެވޭނެ ނިޒާމްތައް އެކަށައެޅުމާއި، އަލަށް އެފަދަ ބައްޔެއްޖެހޭ މީހަކަށް، ބަލި ޖެހުމުގެ ކުރީކޮޅުގައި އެކަން ދެނެގަނެވޭނެ ގޮތްތައް އެކަށައަޅައިދިނުން.
ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބަލިތަކާމެދު ފިޔަވަޅު އެޅުމުގައި، ކަމާގުޅޭ އެންމެހައި ދާއިރާތަކަށް ކަމުގެ ސީރިއަސްކަން ވިސްނައިދީ، ހުރިހާ ދާއިރާތަކެއް ގުޅިގެން މަސައްކަތްކުރުމުގެ އޮނިގަނޑެއް އިންތިޒާމްކުރުން.
ތިމާވެށީގެގޮތުންނާއި، ކެއިންބުއިމަށް ބޭނުންކުރާ އެއްޗެހީގެގޮތުންނާއި، ޞިއްޙަތަށް ގެއްލުންދެނިވި އާދަތަކާ ގުޅޭގޮތުންނާއި، މަސައްކަތުގެ މާހައުލާގުޅޭގޮތުން، އިޞްލާޙުކުރަންޖެހޭ ނުވަތަ ރަނގަޅުކުރަންޖެހޭ ކަންކަމާގުޅޭ ވިސްނުން އުފައްދައި، އެ ވިސްނުން ފަތުރައި، ކަމާގުޅޭގޮތުން ތަޢާރުފުކުރަންޖެހޭ ޞިއްޙަތުގެ ދުޅަހެޔޮކަމުގެ މިންގަނޑުތައް ތަޢާރުފުކުރުން.
ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޖަމާޢަތްތަކާއި ބޭރުގެ ޤައުމުތަކުގެ ސަރުކާރުތަކާ ގުޅިގެން، ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބަލިތަކާ ބެހޭގޮތުން، މަޢުލޫމާތާއި ތަޖުރިބާ ރާއްޖެއަށް ހިއްސާކުރެވޭނެ ގޮތްތައް ހޯދުމާއި، ދުޅަހެޔޮ ޞިއްޙަތަކަށްޓަކައި ރާއްޖޭގައި ބަދަލުކުރަންޖެހޭ ނުވަތަ އިޞްލާޙުކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ދެނެގަތުމާއި، ރާއްޖޭގައި ދުޅަހެޔޮ ޞިއްޙަތެއް ލިބިގެންވާ ރައްޔިތެއް ބިނާކޮށް ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި، އެކުލަވާލައި ހިންގަންޖެހޭ މަޝްރޫޢުތަކާއި ޕްރޮގްރާމްތަކާއި ޙަރަކާތްތައް، އެފަދަ ޖަމާޢަތްތަކާއި ސަރުކާރުތަކުގެ އެހީގައި ހިންގައި، ކަމާގުޅޭ ޞިއްޙީ މިންގަނޑުތައް ތަޢާރުފުކުރުން.

[ ޞިއްޙީ ނުރައްކާ]

[ޞިއްޙީ ނުރައްކާ ބަޔާންކުރުން]
ސާބިތުވާންހުރި ޞިއްޙީ ޢިލްމާއި ހޯދުންތަކުގެ އަލީގައާއި، މާޒީގެ ތަޖުރިބާގެ އަލީގައާއި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ހަމަތަކާއި އުސޫލުތަކުގެ އަލީގައި، ޞިއްޙީ ނުރައްކާކަމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ބަލާނެ ކަންކަން، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ޞިއްޙީ ނުރައްކާކަމަށް ބެލެވޭ ކަންކަންކަމުގައި، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ކަންކަމުގެ އިތުރަށް، ސާބިތުވާންހުރި ޞިއްޙީ ޢިލްމާއި ހޯދުންތަކުގެ އަލީގައާއި، ލިބިފައިވާ މާޒީގެ ތަޖުރިބާގެ އަލީގައި، ވަކިކަމެއް އެއީ، ޞިއްޙީ ނުރައްކާކަމަށް ބަލާނެ ޢާންމު އުސޫލުތައްވެސް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ނުރައްކާ ވަޒަންކުރުން]
ކުރިމަތިވެފައިވާ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލަކާ ގުޅިގެން ނުވަތަ ކުރިމަތިވެދާނެކަމަށް ބެލެވޭ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލަކާ ގުޅިގެން، އެ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލުގެ އަސަރުގެ މިންވަރު ނުވަތަ އެ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލުގެ ގެއްލުމުގެ މިންވަރު ދެނެގަތުމަށްޓަކައި، ނުރައްކާ ވަޒަންކުރުމުގެ ދިރާސާއެއް އެޖެންސީއަށް ކުރެވިދާނެއެވެ.
ދިމާވެފައިވާ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލަކާ ގުޅިގެން ނުވަތަ ދިމާވެދާނެ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލަކާ ގުޅިގެން ކުރިމަތިވެދާނެ ގެއްލުމެއްގެ މިންވަރު ނުވަތަ ކުރިމަތިވަމުންދާ ގެއްލުމެއްގެ މިންވަރު ބަލަމުންދާނެ ނިޒާމުތަކެއް ގާއިމުކޮށް، އެ މިންވަރު ބަލަމުންދިޔުމަކީ އެޖެންސީން ކުރަންވާނެ ކަމެކެވެ.

[ޞިއްޙީ ނުރައްކަލުގެ މަޢުލޫމާތު އެންގުން ލާޒިމުކުރުން]
ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއްގެ މަޢުލޫމާތު ލިބިއްޖެނަމަ، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އެކަން އަންގަންޖެހޭނެ ފަރާތްތަކާއި މީހުންގެ ގިންތި، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ދިމާވެއްޖެނަމަ ނުވަތަ އެފަދަ ނުރައްކަލެއްގެ މަޢުލޫމާތު ލިބިއްޖެނަމަ، އެކަން އަންގަންޖެހޭނެކަމަށް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މީހުންގެ ތެރެއިން މީހަކަށް، ނުވަތަ ފަރާތަކަށް، އެކަށީގެންވާ ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިވެއްޖެކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭހިނދު، އެކަން ލަސްނުކޮށް، ވީއެންމެ އަވަސް ފުރުޞަތެއްގެ ތެރޭގައި، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އަންގަންވާނެއެވެ.

[ޞިއްޙީ ނުރައްކަލާބެހޭގޮތުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ފިޔަވަޅުއެޅުން]
ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިވެފައިވާކަމަށް ނުވަތަ ކުރިމަތިވެދާނެކަމަށް، އެކަށީގެންވާ ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ޤަބޫލުކުރެވިއްޖެހިނދެއްގައި، ނުވަތަ އެ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލަކާ ގުޅޭގޮތުން އަޅަންޖެހޭ ފިޔަވަޅުތައް އަޅައި، ގެއްލުން ކުޑަކުރަންޖެހޭކަމަށް، ނުވަތަ އެ ނުރައްކަލުން ސަލާމަތްވާންޖެހޭކަމަށް، ނުވަތަ އެކަމުން ރައްކާތެރިވުމުގެ ގޮތުން ކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ވާކަމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ޤަބޫލުކުރެވިއްޖެހިނދެއްގައި، ކަމާގުޅޭގޮތުން އަޅަންޖެހޭ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އަވަސްވެގަންނަންވާނެއެވެ.
ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިވެފައިވާހިނދު، އެކަމާ ގުޅޭގޮތުން އަންގަންޖެހޭ އެންގުންތައް ލިޔުމުން އެންގުމަކީ، ވަގުތު އެކަމުގައި ފާއިތުވެދާނެ ކަމެއްކަމުގައިވާނަމަ، އެ ވަގުތަކު އަޅަންވީ ފިޔަވަޅުތައް އަނގަބަހުން އެންގުމުގެ އިޚްތިޔާރު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން، އަނގަބަހުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އެންގުމެއް އަންގައިފިހިނދެއްގައި، އެ އެންގުމެއް އަންގާތާ 72 (ހަތްދިހަ ދޭއް) ގަޑިއިރުގެ ތެރޭގައި، އަނގަބަހުން އެންގި އެންގުމުގައިވާ މައިގަނޑު ނުކުތާތައް ލިޔުމަށް ތިރިކޮށް، އަނގަބަހުން އެންގުން އެންގި ފަރާތްތަކަށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އެ ލިޔުން ރައްދުކުރަންވާނެއެވެ.

[ޢިމާރާތަކާ ގުޅޭގޮތުން އަމުރު ކުރެވިދާނެ މީހުން]
ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިވެއްޖެހިނދެއްގައި، ނުވަތަ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިވެދާނެކަމަށް، އެކަށީގެންވާ ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ޤަބޫލުކުރެވިއްޖެހިނދެއްގައި، އަދި އެކަމުން ރައްކާތެރިވުމަށްޓަކައި، ވަކި ޢިމާރާތަކާ ގުޅޭގޮތުން ފިޔަވަޅު އަޅަންޖެހޭކަމަށް އޭނާއަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙާލަތެއްގައި، އެ ޢިމާރާތަކާ ގުޅޭގޮތުން، އަންނަނިވި މީހުންނަށް އަމުރުކުރުމުގެ ބާރު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ޢިމާރާތެއްގެ ވެރިފަރާތަށް، ނުވަތަ ޢިމާރާތެއްގައި ދިރިއުޅޭ ފަރާތަށް، ނުވަތަ ޢިމާރާތެއްގެ ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭ ފަރާތަށް.
ޢިމާރާތެއްގައި ހުރި ގަހެއް، ނުވަތަ އެ ޢިމާރާތެއްގައި އޮތް ޖަނަވާރެއް، ނުވަތަ އެ ޢިމާރާތެއްގައި އިން ދޫންޏެއް، ނުވަތަ އެ ޢިމާރާތެއްގައި ހުރި އެއްޗަކާ ގުޅޭގޮތުން ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭ ފަރާތަށް.
ޢިމާރާތަކުން ނުކުންނަ ގޭހަށް، ނުވަތަ ފެނަށް، ނުވަތަ ދިޔާ އެއްޗަކަށް، ނުވަތަ ހަރު އެއްޗަކަށް ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭ ފަރާތަށް.
ޢިމާރާތަކުން ނުކުންނަ އާތްވަކަށް ނުވަތަ ހޫނަކަށް، ނުވަތަ ވައިބްރޭޝަނަކަށް، ނުވަތަ އަޑަކަށް، ނުވަތަ ރޭޑިއޭޝަނަކަށް ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭ ފަރާތަށް.
ޢިމާރާތެއްގައި އެއްވެސް ޙަރަކާތެއް ހިންގުމުގައި އުޅޭ މީހަކަށް.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގިންތީގެ މީހަކަށް.

[ޢިމާރާތަކާ ގުޅިގެން ކުރަން ނުވަތަ ނުކުރަން އެންގިދާނެ ކަންކަން]
މި ޤާނޫނުގެ 26 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރާ އަމުރެއްގައި، އެ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން، އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރަން އެންގިދާނެއެވެ.
އެ ޢިމާރާތެއް ދޫކޮށް ދިޔުމަށް.
އެ ޢިމާރާތެއް ހުސްކުރުމަށް.
އެ ޢިމާރާތެއް ބަންދުކުރުމަށް.
އެ ޢިމާރާތަށް ވަދެނުކުމެއުޅުން މަނާކުރުމަށް.
އެ ޢިމާރާތެއް ބަންދުކުރިކަމުގެ ލިޔުމެއް، އެ ޢިމާރާތުގެ ބޭރުގައި ހިއްޕާފައި ބެހެއްޓުމަށް.
އެ ޢިމާރާތުގައި ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއްކަމަށް ބެލެވޭ އެއްޗެއް ހުރިކަމަށްވާނަމަ، އެ އެއްޗެއް އެތަނުން ނެގުމަށް، ނުވަތަ އެ ޢިމާރާތުން އެ އެއްޗެއް ނެރުމަށް.
އެ ޢިމާރާތެއް ސާފުކުރުމަށް ނުވަތަ ޖަރާސީމުން ސަލާމަތްކުރުމަށް ކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ކުރުމަށް.
އެ ޢިމާރާތުގައި ހުރި ވަކި އެއްޗެއް ހަލާކުކޮށްލުމަށް ނުވަތަ ނެތިކޮށްލުމަށް.
އެ ޢިމާރާތުގައި، ވަކި އެއްޗެއް އުފެއްދުން، ނުވަތަ ތައްޔާރުކުރުން، ނުވަތަ ރައްކާކުރުން، ނުވަތަ ގެންގުޅުން، ނުވަތަ ބޭރަށް ފެންނާނެހެން ބެހެއްޓުން، ނުވަތަ އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް ގެންދިޔުން، ނުވަތަ ވިއްކުން މަނާކުރުމަށް.
އެ ޢިމާރާތުގެ ތެރޭގައި، ވަކި ކަންތައްތަކެއް ކުރުމަށް، ނުވަތަ ނުކުރުމަށް.
އެ ޢިމާރާތުގައި ހުރި މީހަކު ނުވަތަ އެ އަމުރު ރައްދުވާ މީހަކު، އެގްޒޭމިންކުރުމަށް ޑޮކްޓަރަކަށް ދެއްކުމަށް.
އެ ޢިމާރާތުގައި ހުރި ވަކި އެއްޗެއް އެކަހެރިކުރުމަށް، ނުވަތަ ރައްކާތެރިކޮށް ބެހެއްޓުމަށް، ނުވަތަ ބަންދުކުރުމަށް.
އެ ޢިމާރާތެއްގައިވާ އެއްޗަކީ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް އެކުލެވިގެންވާ އެއްޗެއްކަން ނުވަތަ ނޫންކަން ކަނޑައެޅުމުގެގޮތުން، ނުވަތަ އެ ޢިމާރާތުގައި ހުރި ނުވަތަ އެ ޢިމާރާތުން ބޭރުވާ އެއްޗަކީ، ވަށައިގެންވާ މާހައުލުގެ ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކަލެއް ހުރި އެއްޗެއްކަން ނުވަތަ ނޫންކަން ކަނޑައެޅުމަށް ތަޙްލީލުކުރުމަށް.

[ޢިމާރާތަކާ ގުޅިގެން ކުރާ އަމުރާގުޅޭ ޢާންމު އުސޫލުތައް]
މި ޤާނޫނުގެ 26 ވަނަ މާއްދާއާއި 27 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް، ވަކި ޢިމާރާތަކާ ގުޅެގޮތުން އަމުރެއް ކުރާހިނދަކު، އެ އަމުރަކާ ގުޅޭގޮތުން އަންނަނިވި އުސޫލުތައް ހިނގާނެއެވެ.
އަމުރުގެ ބޭނުމަކަށްވާނީ، ޞިއްޙީ ނުރައްކާ ނެތިކުރުމަށް ނުވަތަ އޭގެ އަސަރު ކުޑަކުރުމަށް އަޅަންޖެހޭ ފިޔަަވަޅު، އެ ނިސްބަތަށް އެޅުންކަން.
އަމުރު ކުރަންޖެހޭ ސަބަބު، އެ އަމުރުގައި ސާފުކޮށް ބަޔާންވެފައި އޮންނަންވާނެކަން.
އަމުރުގެ ދަށުން ކުރަންޖެހޭނެކަމަށް ބަޔާންކުރާ ކަންކަން ސާފުކޮށް އެނގެން އޮންނަންވާނެކަން.
އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން، އެ އަމުރާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތެއް ދޭންވާނެކަން.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުރާ އަމުރެއް، އަތުންއަތަށްވެސް ރައްދުކުރެވިދާނެކަން، ނުވަތަ ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ ސިޓީއެއްގެ ގޮތުގައިވެސް ފޮނުވިދާނެކަން.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން، އަމުރެއް ރައްދުވާ ފަރާތަށް އެ އަމުރު ލިބުމުން، އެ އަމުރުގައިވާގޮތަށް ވަގުތުން ފިޔަވަޅު އަޅަންވާނެކަން. އަދި ވަކި މުއްދަތެއް ދިނުމަށްފަހު ކަމެއްކުރުމަށް އަންގާފައިވާނަމަ، އެކަމެއް އެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ނިންމަންވާނެކަން.
އެ އަމުރުގައި ބަޔާންވެގެންވާ ކަންކަން، އެ އަމުރުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ވަކި ބަޔަކަށް އެންގުމަށްވެސް، އެ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތަށް އެންގިދާނެކަން.
އެ އަމުރުގައިވާ ކަންތައްތައް ކޮށް ނިންމަންޖެހޭނެ ތާރީޚު، އެ އަމުރުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެކަން.
އަމުރެއްގެ މުއްދަތު އިތުރުކުރެވިދާނެކަން ނުވަތަ އެ އަމުރު ބާޠިލުކުރެވިދާނެކަން ނުވަތަ އެ އަމުރަކަށް ގެންނަންޖެހޭ އިޞްލާޙު ގެނެވިދާނެކަން.

[އަމުރަށް ތަބާވުން ލާޒިމުކުރުމުގެ ބާރު]
މި ޤާނޫނުގެ 26 ވަނަ މާއްދާއާއި 27 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކުރާ އަމުރެއް ރައްދުވާ ފަރާތުން އެ އަމުރަށް އިޖާބަ ނުދޭކަމަށް، ނުވަތަ އިޖާބަދެމުން ނުގެންދާކަމަށް، ނުވަތަ އެ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތް ހޯދުމަކީ ފަސޭހަކަމެއްނޫންކަމަށް، ނުވަތަ އެ އަމުރު އަވަހަށް އޭނާއާ ޙަވާލުކުރުމަށް ކުރެވޭނެ މަސައްކަތެއް ނެތްކަމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙާލަތްތަކުގައި، އެޖެންސީގެ މުވައްޒަފުންގެ ތެރެއިން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކަނޑައަޅާ މީހަކު ނުވަތަ ބަޔަކު އެމީހަކީ ނުވަތަ އެބަޔަކީ ކާކުކަން އަންގައިދޭ ކާޑެއް ނުވަތަ ލިޔުމަކާއެކު އެ ޢިމާރާތަކަށް ވަދެ، އެ އަމުރުގައިވާ ކަންކަން ކުރުމަށާއި އެ އަމުރުގައިވާ ކަންކަން ކުރުމަށްޓަކައި ބާރުގެ ބޭނުންކުރަންޖެހޭ މިންވަރަށް ބާރު ބޭނުންކުރުމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އެންގިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރާ އަމުރަކާ ގުޅިގެން، އޭނާގެ ފަރާތުން ޢިމާރާތަކަށް ވަންނަ މީހުންނަކީ ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އެ ޢިމާރާތަކަށް ވަނުމާއެއްފަދަ ވަނުމަކަށްވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކަނޑައަޅާ ބަޔަކު ޢިމާރާތަކަށް ވަންނައިރު، އެބަޔަކަށް އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރުމުގެ ބާރުވެސް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ދެވިދާނެއެވެ.
އެ ޢިމާރާތުގައި، ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިވެފައިވާކަމުގެ ލިޔުން، އެ ޢިމާރާތުގެ ބޭރުގައި ހިއްޕުމަށް.
އެ ޢިމާރާތުގެ ތެރޭގައި ޞިއްޙީ ނުރައްކަލުން ރައްކާތެރިވުމަށްޓަކައި އަޅަންޖެހޭނެކަމަށް ފެންނަ ފިޔަވަޅުތައް އެ ޢިމާރާތުގެ ތެރޭގައި އެޅުމަށް، ނުވަތަ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލުން ސަލާމަތްވުމަށްޓަކައި އެ ޢިމާރާތުގެ ތެރޭގައި ކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތައް ކުރުމަށް.
އެ ޢިމާރާތުގައި ހުރި އެއްޗެހީގެ ތެރެއިން ޞިއްޙީ ނުރައްކަލާ ގުޅުންހުރިކަމަށް ފެންނަ އެއްޗެހި ނެރެގެން ގެންދިޔުމަށް.
އެ ޢިމާރާތުން ފެނުނު އެއްޗެހީގެ ތެރެއިން ޞިއްޙީ ނުރައްކަލާ ގުޅުންހުރި އެއްޗެހި ހިފެހެއްޓުމަށް.
އެ ޢިމާރާތަކާ ގުޅޭގޮތުން ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް އުފެދިފައިވާކަން ޢާންމުކޮށް އެންގުމަށްޓަކައި، މީޑިއާގެ ވަސީލަތެއް ބޭނުންކޮށްގެން، އެ ކަން އެންގުމަށް.
އެ ޢިމާރާތް ބަންދުކުރުމަށް، ނުވަތަ އެ ޢިމާރާތުން ބައެއް ބަންދުކުރުމަށް، ނުވަތަ އެ ޢިމާރާތަށް ވަދެނުކުމެއުޅުން ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށް.
އެ ޢިމާރާތް ސާފުކުރުމާއި ޢިމާރާތުން ޖަރާސީމު ނައްތާލުމަށް.
އެ ޢިމާރާތުން ފެނިފައިވާ އެއްޗެހީގެ ތެރެއިން ޞިއްޙީ ނުރައްކަލާ ސީދާ ގުޅުންހުރި އެއްޗެއްވާނަމަ، އެ އެއްޗެއް ނައްތާލުމަށް.
އެ ޢިމާރާތުގައި ކުރެވެމުންދާ މަސައްކަތެއް ނުވަތަ މުޢާމަލާތެއް ހުއްޓުވުމަށް.

[ހިނގާ ޚަރަދު އަނބުރާ ހޯދުން]
މި ޤާނޫނުގެ 26 ވަނަ މާއްދާއާއި 27 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ވަކި ޢިމާރާތަކާ ގުޅޭގޮތުން ކުރެވުނު އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން އެ އަމުރަށް ތަބާނުވުމުގެ ސަބަބުން، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ފޮނުވާ ބަޔަކު މެދުވެރިކޮށް އެކަން ކުރަންޖެހުމުގެ ސަބަބުން، ހިނގާ ޚަރަދަކީ، އެ އަމުރު ރައްދުވި ފަރާތުން ހޯދޭނެ ފައިސާއެކެވެ. އަދި އެ ފައިސާއަކީ، އެފަރާތުން ދައުލަތަށް އަދާކުރަންޖެހޭ ދަރަންޏެއްކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ.

[ކޯޓު އަމުރު ނެރެދިނުމަށް އެދުން]
މި ޤާނޫނުގެ 26 ވަނަ މާއްދާއާއި 27 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރާ އަމުރަކާ މީހަކު ޚިލާފުވެއްޖެކަމަށްވާނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ 29 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކަނޑައަޅާ ބަޔަކު އެ އަމުރުގައިވާ ކަންކަން ކުރުމަށް ފޮނުވުމުގެ ބަދަލުގައި، އެ އަމުރުގައިވާ ކަންކަން ކުރުމަށް، އެ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތަށް އަންގައި، ކޯޓު އަމުރެއް ނެރެދިނުމަށް އެދި ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ސިވިލް ކޯޓަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއްގައި، އެ ކޯޓުގެ އަމުރެއް ނެރޭނީ، ދިމާވެފައިވާ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލަކާ ގުޅިގެން ނުވަތަ ދިމާވެދާނެ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލަކާ ގުޅިގެން، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް، ވަކި ޢިމާރާތަކާ ގުޅިގެން ކޮށްފައިވާ އަމުރު މެދުވެރިކޮށް އަޅަން ބޭނުންވާ ފިޔަވަޅު އެޅުމަކީ، އެ ޙާލަތަށާއި އެ ވަގުތަށް ބަލާއިރު، ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްކަމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ފެންނަކަމަށްވާނަމައެވެ.

[ޑަބްލިޔު.އެޗް.އޯ އަށް އެންގުން]
ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުފެދޭ ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ތަޢާރުފުވާ އެއްވެސް ޞިއްޙީ ނުރައްކަލަކީ، ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޖުތަމަޢަށްވެސް އެކަމުގެ އަސަރުކޮށްފާނެ ނުރައްކަލެއްކަމަށްވާނަމަ، ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުފެދޭ ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ތަޢާރުފުވާ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއްގެ މަޢުލޫމާތު، ދިވެހިރާއްޖެ ބައިވެރިވާ ބައިނަލްއަޤްވާމީ އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން، ވާލްޑް ހެލްތް އޯގަނައިޒޭޝަނަށް އަންގަންޖެހޭކަމަށްވާނަމަ، އެކަން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް، ލަސްނުކޮށް ކުރަންވާނެއެވެ.

[ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު]

[ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާނުކުރުން]
ވަކި ތަނެއްގައި ވަކި ދުވަހަކު، ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއް ދިމާވެއްޖެކަމަށް، އެކަށީގެންވާ ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ފެނިއްޖެހިނދެއްގައި، އެކަން ރަނގަޅުކުރުމުގެ ގޮތުން ނުވަތަ އެކަން ހިފެހެއްޓުމުގެ ގޮތުން ނުވަތަ އެކަމުގެ ނުރައްކާ ކުޑަކުރުމުގެ ގޮތުން ޚާއްޞަ ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅަންޖެހޭކަމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ޤަބޫލުކުރެވިއްޖެހިނދެއްގައި، ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއް ކުރިމަތިވެއްޖެކަމުގެ އިޢުލާނުކުރުމަށާއި، އެ އިޢުލާނު ހިނގާނެ ސަރަޙައްދަކީ ކޮބައިކަން ކަނޑައަޅައި، އިޢުލާނުކުރުމަށް ވަޒީރަށް ލަފާދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ވަޒީރަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ލަފާދީފިނަމަ، ވަކި ސަރަޙައްދަކަށް، ވަކި ވަގުތަކަށް، ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު ކުރިމަތިވެއްޖެކަމުގެ އިޢުލާނު ވަޒީރު ކުރަންވާނެއެވެ.

[ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުން]
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއް ކުރިމަތިވެއްޖެކަމަށް، ވަޒީރު އިޢުލާނުކޮށްފިކަމަށްވާނަމަ، އަންނަނިވި ކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުން އަޅަންޖެހޭ ޚާއްޞަ ފިޔަވަޅުތައް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އަޅަންވާނެއެވެ.
ބައްޔަކުން ރައްކާތެރިވުމަށްޓަކައި، ވަކި ބަޔަކަށް ނުވަތަ ވަކި ގިންތިއެއްގެ ބަޔަކަށް ވެކްސިން ދިނުމުގެ ޕްރޮގްރާމް ހިންގުން.
ވެކްސިނާއި، ބޭހާއި، ވެކްސިނާ ގުޅުންހުރި ތަކެއްޗާއި ވަސީލަތްތައް އެންމެ އަވަހަށް ރައްދުކުރަންވީ ކޮން ބާވަތެއްގެ ނުވަތަ ކޮން ގިންތިއެއްގެ ބަޔަކަށްކަން ކަނޑައަޅައި، އެކަން ހަމަޖެއްސުން.
ތަޢުލީމު ދޭ މަރުކަޒުތައް ބަންދުކުރުމާއި މީހުން އެއްވެއުޅޭ ތަންތަނަށް އެއްވެއުޅުން މަނާކުރުމަށް އަމުރުނެރުން.
ވަކި ހިސާބުތަކަކަށް ވަކި ވަގުތުތަކުގައި މީހުން ނުދިޔުމަށާއި، އެއްވެނޫޅުމަށް އެންގުން.
ކަރަންޓީނު ކުރެވިފައިވާ މީހާއަށް އެހީތެރިކަމާއި ވަސީލަތްތައް ފޯރުކޮށްދެމުން ދިޔުން.
އެއްގަމުމަގުންނާއި ކަނޑުމަގުންނާއި ވައިގެމަގުން ދަތުރުކުރުން ހުއްޓުވުން ނުވަތަ ކޮންޓްރޯލްކުރުން ނުވަތަ އެފަދައިން ދަތުރުކުރުމުގައި ޚާއްޞަ ފިޔަވަޅުތަކެއް އެޅުން.

[ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ބަޖެޓެއް އޮތުން]
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއް ދިމާވެއްޖެނަމަ، ޚަރަދުކުރުމަށް، ކޮންމެ އަހަރަކުވެސް، ވަކި ޢަދަދެއްގެ ފައިސާ، ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުގައި ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކަނޑައަޅާ ފައިސާގެ މިންވަރު ކަނޑައަޅާނީ، ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ނުރައްކަލެއް ދިމާވެއްޖެނަމަ، އެކަމާގުޅިގެން ކުރަންޖެހޭ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، އެކަންކަމަށް ހިނގާނެ ޚަރަދުކަމަށް، ވަޒީރަށާއި ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އިއްތިފާޤުވެވޭ ޢަދަދެއްގެ މައްޗަށެވެ.
އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެންގޮތަކަށް އޮތްކަމުގައިވީނަމަވެސް، ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއް ދިމާވުމުން ޚަރަދުކުރުމަށް މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކަނޑައަޅާ ފައިސާ، ދައުލަތުގެ އެހެން އެއްވެސް ޚަރަދެއް ކުރުމަކަށް ބޭނުމެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއް ދިމާވެއްޖެނަމަ ޚަރަދުކުރުމަށް ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުގައި ހިމަނާފައިވާ މިންވަރަށްވުރެ އެ ޙާލަތުގައި ކުރަންޖެހޭ ޚަރަދު އިތުރުވާނަމަ، އިތުރަށް ބޭނުންވާ ފައިސާގެ މިންވަރު، ތަފްސީލު ބަޔާންކޮށް، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އަދި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ހުއްދަކުރާ މިންވަރަކަށް އަދި ކަނޑައަޅާ އުސޫލުގެ މަތިން މެނުވީ އެ ފައިސާ ބޭނުންކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.
ޤާނޫނު ނަންބަރު 7/2012 (ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ޤާނޫނު) އަށް 1 ވަނަ އިޞްލާޙު ގެނައުމުގެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާއިރު ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއް ކުރިމަތިވެއްޖެކަމަށް އިޢުލާނުކޮށްފައިވާނަމަ، އަދި އެ ޙާލަތު ދެމިއޮތްނަމަ، މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާ ހިސާބުން މި މާއްދާގެ (ރ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ޢަމަލުކުރަންވާނެއެވެ.

[ސަރުކާރުން އެހީވެދިނުން]
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު ދިމާވާ ދަނޑިވަޅުތަކުގައި އަޅަންޖެހޭ ޚާއްޞަ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމަށް ވަކިކަހަލަ މާލީ އެހީތެރިކަމެއް ވަކި ގިންތިއެއްގެ ބަޔަކަށް ދޭންޖެހޭކަމަށް ވަޒީރަށް ޤަބޫލުކުރެވޭހިނދުގައި، އެ އެހީތެރިކަން، އެޖެންސީން ދެވިދާނެއެވެ. ނުވަތަ އެމީހުން އެކަމަށްޓަކައި ކުރި ޚަރަދު، އެޖެންސީން އަނބުރާ އެމީހުންނަށް ދެވިދާނެއެވެ.

[ވަކި ޢިމާރާތެއް ކަރަންޓީނު މަރުކަޒަކަށް ހެދުމުގެ ބާރު]
ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު ދިމާވެފައިވާ ދަނޑިވަޅުގައި، ވަކި ޢިމާރާތެއް އެއީ، ކަރަންޓީނު ކުރުމުގެ މަރުކަޒެއްކަމުގައި ނުވަތަ މީހުން އެކަހެރިކޮށް ބޭތިއްބުމުގެ މަރުކަޒެއްގެ ގޮތުގައި ހިންގުމަށްޓަކައި، މީހެއްގެ ޢިމާރާތެއް ވަޒީރާ ޙަވާލުކުރުމަށް، ވަޒީރު ކުރާ އަމުރަކުން އެންގިދާނެއެވެ. އަދި އެ ޢިމާރާތަކީ މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއްނަމަ އެ ޢިމާރާތުގައި ދިރިއުޅޭ މީހުންނަށް އެހެން ވަގުތީ ތަނެއް ހޯދައިދިނުމުގެ އިންތިޒާމް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން ވަޒީރު ހަމަޖައްސަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކުރެވޭ އަމުރުގައި، އެ ޢިމާރާތް ބޭނުންވާ މުއްދަތާއި އެ ޢިމާރާތް ބޭނުންވާ ސަބަބު، ސާފުކޮށް ރަނގަޅަށް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކުރެވޭ އަމުރަކާ ގުޅިގެން ހޯދާ ޢިމާރާތެއް، އެއްވެސް ޙާލެއްގައި 12 (ބާރަ) މަސްދުވަހަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތަކަށް ނުހިފެހެއްޓޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން މީހެއްގެ ޢިމާރާތެއް ވަޒީރާ ޙަވާލުކުރުމަށް އަންގައި، އަމުރެއް ކުރެވޭނީ އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައެވެ.
ނުރައްކާތެރި ބަލިމަޑުކަމެއް ފެތުރިގެން ދިޔުމުގެ ސީދާ ނުރައްކާ ކުރިމަތިވެފައިވުން.
ނުރައްކާތެރި ބަލިމަޑުކަމަކާ ގުޅިގެން، މީހުން އެކަހެރިކޮށް ބޭތިއްބުމަށް ނުވަތަ ކަރަންޓީނުކޮށްފައި ބޭތިއްބުމަށް އެ ޢިމާރާތް ކޮންމެހެންވެސް ބޭނުންވުން.

[ކޯޓު އަމުރު]
މި ޤާނޫނުގެ 37 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ވަޒީރު ކުރާ އަމުރަކަށް ޢިމާރާތެއް ދިނުމަށް، އެ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުން ދެކޮޅު ހަދައިފިކަމަށްވާނަމަ، އެ ޢިމާރާތް ވަޒީރާ ޙަވާލުކުރުމަށް އަންގައިދިނުމުގެ ކޯޓު އަމުރަކަށް އެދި، ވަޒީރަށް ސިވިލް ކޯޓަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއްގައި، ސިވިލް ކޯޓުން އަމުރެއް ކުރަންވާނީ ނުރައްކާތެރި ބަލިމަޑުކަމެއް ފެތުރުމުގެ ސީދާ ނުރައްކާ އޮތްކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެކަމަށްވާނަމައެވެ. އަދި ކަރަންޓީނު މަރުކަޒެއް ނުވަތަ އެކަހެރިކުރުމުގެ މަރުކަޒެއް ހެދުމަށް، އެ ވަގުތަށް އެ ޢިމާރާތް ކޮންމެހެން ބޭނުންވާކަމަށް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެކަމަށްވާނަމައެވެ.

[ޢިމާރާތް އަނބުރާ ޙަވާލުކުރުން]
މީހެއްގެ ޢިމާރާތެއް، ވަޒީރުގެ ބޭނުމަށް މި ޤާނޫނުގެ 37 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ނުވަތަ 38 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހޯދުމަށްފަހު، އަނބުރާ އެފަރާތާ އެ ޢިމާރާތް ޙަވާލުކުރަންވާނީ ރަނގަޅަށް ސާފުކޮށް، ޖަރާސީމު ނައްތާލުމަށްފަހު، އާބާތުރަ ފިލުވުމުގެ މަސައްކަތްކޮށް ނިންމުމަށްފަހު، އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތު އެތަނާ ޙަވާލުވުމަށް އެފަރާތަކަށް ދިނުމަށްފަހުއެވެ. އަދި އެ ޢިމާރާތް ބޭނުންކުރި މުއްދަތުގައި، އެ ހިސާބުގަނޑުގައި ހުރި އެފަދަ ޢިމާރާތެއް ޢާންމުކޮށް ކުއްޔަށް ދޭ އަގަކީ ކޮބައިތޯ ބަލައި، އެ ޢަދަދަށް އެ ޢިމާރާތް ބޭނުންކުރި މުއްދަތަށް، ޢިމާރާތުގެ ވެރިފަރާތަށް ވަޒީރު ފައިސާ ދޭންވާނެއެވެ.

[ޚަރަދު]
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާނުކުރުމަށްފަހު، އެކަމާ ގުޅިގެން ކޮންމެ މަހަކު ހިނގާ އެންމެހައި ޚަރަދުގެ ތަފްސީލު، ކޮންމެ 2 (ދޭއް) މަހަކުން، މާލީ ކަންކަމަށް ޒިންމާވާ ވަޒީރު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ތަފްސީލު ހުށަހަޅާއިރު ކުރިއަށް އޮތް 2 (ދޭއް) މަސްދުވަހަށް ޚަރަދުވާނެކަމަށް ލަފާކުރާ މިންވަރުވެސް ޚަރަދުގެ ތަފްސީލުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާނުކޮށްފައި އޮތްއޮތުން ނިމުމަކަށް އަންނަތާ ގިނަވެގެން 60 (ފަސްދޮޅަސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ޙާލަތާ ގުޅިގެން ކުރި އެންމެހައި ޚަރަދުތަކުގެ ފުރިހަމަ އޮޑިޓެއް ކުރުމަށްފަހު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށާއި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް އޮޑިޓަރ ޖެނެރަލް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ހުށަހަޅާ އެންމެހައި ތަފްސީލާއި ރިޕޯޓު، ޢާންމުންނަށް ލުއިފަސޭހަކަމާއެކު ލިބޭނެގޮތަށް، ދިވެހިސަރުކާރުގެ ގެޒެޓުގައި ޝާއިޢުކުރަންވާނެއެވެ.
ޤާނޫނު ނަންބަރު 7/2012 (ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ޤާނޫނު) އަށް 1 ވަނަ އިޞްލާޙު ގެނައުމުގެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާއިރު ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއް ކުރިމަތިވެއްޖެކަމަށް އިޢުލާނުކޮށްފައިވާނަމަ، އަދި އެ ޙާލަތު ދެމިއޮތްނަމަ، މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާ ހިސާބުން، މި މާއްދާގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ޢަމަލުކުރަންވާނެއެވެ.

[މިންވަރު ވަޒަންކުރާ ރިޕޯޓު]
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާނުކުރާ މުއްދަތު ނިމުމަކަށް އަންނަތާ ގިނަވެގެން 90 (ނުވަދިހަ) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އަންނަނިވި ކަންކަމުގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ ރިޕޯޓެއް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލްގެ މަޝްވަރާގެމަތިން ތައްޔާރުކޮށް، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށާއި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ވަޒީރު ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާނުކުރަން މެދުވެރިވި ސަބަބު؛
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާނުކުރުމަށްފަހު އަޅާފައިވާ ފިޔަވަޅުތައް؛
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާނުކުރުމަށްފަހު އަޅާފައިވާ ފިޔަވަޅުތަކުގެ ސަބަބުން ލިބުނު ކާމިޔާބީއާއި ރައްކާތެރިކަން؛
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާނުކުރުމަށްފަހު ދިމާވި ގޮންޖެހުންތައް؛
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާނުކުރުމަށްފަހު ދިމާވި ގޮންޖެހުންތައް ތަކުރާރުވިޔަ ނުދިނުމުގެ ގޮތުން މުސްތަޤްބަލުގައި އެޅިދާނެ ފިޔަވަޅުތަކާއި އެ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމަށް ގަސްދުކުރާ ގޮތުގެ ތަފްސީލު؛
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ރައްޔިތުންނަށް ނުވަތަ ރައްޔިތުންގެ ބަޔަކަށް ލިބުނު ޖިސްމާނީ ނުވަތަ މާލީ ގެއްލުން؛
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާނުކޮށްފައިވާ ޙާލަތުގައި ލިބުނު ޖުމްލަ ފައިސާއާއި އެހީއާއި، އެ ފައިސާއާއި އެހީ ހޭދަކުރިގޮތުގެ ޚުލާޞާ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ރިޕޯޓު، ޢާންމުންނަށް ލުއިފަސޭހަކަމާއެކު ލިބޭނޭގޮތަށް، ވަޒީރު ދިވެހިސަރުކާރުގެ ގެޒެޓުގައި ޝާއިޢުކުރަންވާނެއެވެ.
ޤާނޫނު ނަންބަރު 7/2012 (ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ޤާނޫނު) އަށް 1 ވަނަ އިޞްލާޙު ގެނައުމުގެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާއިރު ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއް ކުރިމަތިވެއްޖެކަމަށް އިޢުލާނުކޮށްފައިވާނަމަ، އަދި އެ ޙާލަތު ދެމިއޮތްނަމަ، މި މާއްދާއާއި މި ޤާނޫނުގައި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭނެކަމަށް ބަޔާންކުރާ އެހެނިހެން ރިޕޯޓު، ވަޒީރު ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.

[ ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ޢަމަލު ހިންގުން]

[ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ޢަމަލު ހިންގުން މަނާވުން]
އެއްވެސް މީހަކު، އެމީހަކު ދިރިއުޅޭ ތަނެއްގައި، ނުވަތަ އެމީހެއްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައިވާ ޢިމާރާތެއްގައި ނުވަތަ ބިމެއްގައި ނުވަތަ ސަރަޙައްދެއްގައި ނުވަތަ ތަނެއްގައި ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ޢަމަލެއް ހިންގައިގެން ނުވާނެއެވެ.

[ކައުންސިލްތަކުން ސާފުތާހިރުކަން ދެމެހެއްޓުމާއި ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ކަންކަން ހުއްޓުވުން]
ކޮންމެ ކައުންސިލެއްގެވެސް އިޚްތިޞާޞް ހިނގާ ދާއިރާގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ސަރަޙައްދުގައި އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރުން، އެ ކައުންސިލެއްގެ މައްޗަށް މި ޤާނޫނު ލާޒިމުކުރެއެވެ.
ސާފުތާހިރުކަންމަތީގައާއި، ޞިއްޙީގޮތުން ރައްކާތެރިކަންމަތީގައާއި، ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ނުނިކުންނާނެ ގޮތުގެމަތިން، ބެލެހެއްޓުން.
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ކަމެއް އެއްވެސް ސަރަޙައްދެއްގައި ދިމާވެއްޖެނަމަ، އެކަމެއް ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި ނުވަތަ އިޞްލާޙުކުރުމަށްޓަކައި ނުވަތަ ރަނގަޅުކުރުމަށްޓަކައި، އަޅަންޖެހޭ ފިޔަވަޅުއެޅުން.
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ކަމެއް ނުވަތަ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެއްޖެނަމަ، އެކަމަކާ ގުޅޭގޮތުން އަޅަންޖެހޭ އެކަށީގެންވާ ފިޔަވަޅުއެޅުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) އާއި (ނ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، މި ޤާނޫނާއެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ވަޒީރު ނުވަތަ ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކަނޑައަޅާ އުސޫލުތަކާ، ނުވަތަ އަންގާ އެންގުންތަކާ، ނުވަތަ ކުރާ އަމުރުތަކާ ޚިލާފަށް އެއްވެސް ކައުންސިލަކުން އެއްވެސް ކަމެއް ކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.

[ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ޢަމަލުކަމަށް ބެލެވޭ ކަންކަން]
އަންނަނިވި ކަންކަމަކީ، ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ކަންކަން ކަމުގައި، މި ޤާނޫނުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި ބެލެވޭނެއެވެ.
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއް، ނުވަތަ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަނެއް، ނުވަތަ ޢާންމު ތަނެއް، ނުވަތަ ޢިމާރާތެއް މުޑުދާރުވެ، އެތަނެއްގެ މުޑުދާރުކަމުގެ ސަބަބުން، ގައިންގަޔަށް އަރާފަދަ ބައްޔެއް ފެތުރުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިދޭ ކަންކަން.
ޒާތީ ޚިދުމަތް ދޭ މަރުކަޒުތަކާއި ހޮސްޕިޓަލްތަކާއި މަރުކަޒުތަކާއި ފާޚާނާތައް، ނުސާފުވެ ނުވަތަ މުޑުދާރުވެ، އެތަނެއް މުޑުދާރުވުމުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ނުސާފުވުމުގެ ސަބަބުން ގައިންގަޔަށް އަރާފަދަ ބައްޔެއް ފެތުރުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިދޭ ކަންކަން.
މަގެއްގައި، ނުވަތަ ފެންގަނޑެއްގައި، ނުވަތަ ފެން ދަތުރުކުރާ ނަރުދަމާ ވަޅުގަނޑެއްގައި، ނުވަތަ ފާޚާނާއެއްގައި، ނުވަތަ ކުނިއަޅާ ވަށިގަނޑެއްގައި، ނުވަތަ ކުނި އުކާލާން ހުންނަ ތަނެއްގައި، ނުވަތަ ގޮނޑެއްގައި، ނުވަތަ ކުނި އުކާލުމަށް ޚާއްޞަކުރެވިފައިވާ ސަރަޙައްދެއްގައި، އެތަނެއްގެ ވަސް ނުބައިވުމުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ އެތަނެއް މުޑުދާރުވުމުގެ ސަބަބުން، ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ކަމެއް ދިމާވުން ނުވަތަ އެފަދަކަމެއް ދިމާވެދާނެކަމުގެ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވުން.
މީހުން ބުއިމަށް ބޭނުންކުރާ ފެން ލިބެން ހުންނަ ތަނެއް، ނުވަތަ ގޭގައި ބޭނުންކުރުމަށް ފެން ލިބެން ހުންނަ ތަނެއް، ނުވަތަ މީހުންގެ ބޭނުމަށް ކާބޯތަކެތި ތައްޔާރުކުރާ ތަނެއް، މުޑުދާރުވުމުގެ ސަބަބުން ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ކަމެއް ދިމާވުން ނުވަތަ އެފަދަކަމެއް ދިމާވުމުގެ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވުން.
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކުން ނުވަތަ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަނަކުން، ނުވަތަ ޢިމާރާތަކުން ބޭރުކުރާ ފެނަކުން، ނުވަތަ އެނޫންވެސް އެއްޗެއްގެ ސަބަބުން، ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވެދާނެ އެއްޗެއް އުފެދުން ނުވަތަ އެފަދަ އެއްޗެއް އުފެދުމުގެ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވުން.
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކުން ނުވަތަ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަނަކުން ބޭރުވާ ގޭހެއް ނުވަތަ ދުމެއް ނުވަތަ ކެމިކަލެއް ނުވަތަ ރޭޑިއޭޝަނެއް ނުވަތަ ވައިބްރޭޝަނެއް، އެއީ އޭގެ ޒާތުގައި ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ އެއްޗަކަށްވުމާއެކު، އެތަނެއްގެ ވަށައިގެންވާ މާހައުލުގައި ދިރިއުޅޭ ނުވަތަ މަސައްކަތްކުރާ މީހުންގެ ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަކަމެއް ދިމާވުން ނުވަތަ އެފަދަ ކަމެއް ދިމާވުމުގެ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވުން.
ޖަނަވާރު ނުވަތަ ދޫނި ބެލެހެއްޓުމަށް ބޭނުންކުރާ ކޮށްޓެއް ނުވަތަ ސަރަޙައްދެއް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާގޮތުން، ނުވަތަ އެ އެއްޗެއް ބަލަހައްޓަމުންދާގޮތުން، ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވެދާފަދަ ކަމެއް މެދުވެރިވުން ނުވަތަ އެފަދަ ކަމެއް މެދުވެރިވެދާނެފަދަ ޙާލަތެއް ދިމާވުން.
ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ދޫންޏެއް ނުވަތަ ޖަނަވާރެއް، ގެއެއްގައި ނުވަތަ ކޮށްޓެއްގައި ނުވަތަ ތަނެއްގައި ބޭއްވުން ނުވަތަ ބެހެއްޓުން، ނުވަތަ އެފަދަ އެއްޗެއް ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރުން.
ކުނިވާ ޒާތުގެ އެއްޗެއް، ނުވަތަ އެނޫންވެސް ކުނިކަމުގައި ބެލެވޭ، ނުވަތަ ނުސާފު އެއްޗެހިކަމުގައި ބެލެވޭ އެއްޗެހި ޖަމާވުމަށް ދޫކޮށްލެވިފައި ހުރުން.
އެއްވެސް ޢަމަލެއް ނުވަތަ އެއްވެސް އެއްޗެއްގެ ސަބަބުން، ނުވަތަ އެއްވެސް ޙާލަތެއްގެ ސަބަބުން މީހެއްގެ ހަށިގަނޑަށް، ނުވަތަ ޞިއްޙަތަށް، ނުވަތަ ފުރާނައަށް ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިވާފަދަ ޢަމަލެއްކުރުން ނުވަތަ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވުން.

[ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ޢަމަލު ހުއްޓުވަން އެންގުން]
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ޢަމަލެއް ނުވަތަ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެއްޖެކަމަށްވާނަމަ، ވަކި މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި އެކަމެއް ހުއްޓުވުމަށް އެންގުމާއި، އެކަން ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި، ވަކިކަހަލަ މަސައްކަތްތަކެއް ނުވަތަ ކަންތައްތަކެއް ކުރުމަށް އެންގުމުގެ ބާރު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ. މި ބާރުގެ ތެރޭގައި، ވަކި ބާވަތެއްގެ އެއްޗެއް ނުވަތަ ދޫންޏެއް ނުވަތަ ޖަނަވާރެއް ނުވަތަ ސޫތްޕެއް ރާއްޖޭގައި ގެންގުޅުމާއި ވިއްސުމާއި އުފެއްދުމާއި ރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރުން މަނާކުރުމުގެ ނުވަތަ ކޮންޓްރޯލްކުރުމުގެ ބާރު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ޢަމަލެއް ހުއްޓުވުމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރާ އަމުރަކަށް ތަބާވުމަށް ދީފައިވާ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި، އެ އަމުރު ރައްދުވި ފަރާތުން އެ އަމުރަށް ތަބާނުވެއްޖެހިނދެއްގައި، އެ އަމުރަށް ތަބާވުން ލާޒިމުކޮށްދިނުމުގެ އަމުރަކަށް އެދި، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ސިވިލް ކޯޓަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއް ބެލުމަށްފަހު، ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ޢަމަލެއް ހިނގާކަމަށް ނުވަތަ އެފަދަ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެފައިވާ ކަމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެހިނދެއްގައި، ވަކި މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި އެކަން ރަނގަޅުކުރަން އެންގުމުގެ ބާރު ސިވިލް ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އަދި އެފަދަ ޢަމަލެއް ދެން އެތަނުގައި ނުހިންގުމަށް އެންގުމުގެ ބާރުވެސް ސިވިލް ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[މިންގަނޑުތައް ކަނޑައެޅުން]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ޢަމަލާއި ޙާލަތްކަމަށް ބެލެވޭ ކަންކަން ނައްތާލުމަށްޓަކައި ނުވަތަ ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށްޓަކައި، އަންނަނިވި ތަންތަނުގައި ހިފަހައްޓަންޖެހޭނެ ސާފުތާހިރުކަމުގެ މިންގަނޑުތައް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކޮށް، އެ މިންގަނޑުތައް ތަންފީޒުކުރުމަކީ، އެޖެންސީގެ ޒިންމާއެކެވެ.
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަންތަން.
މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަންތަން.
މީހުން މަސައްކަތްކުރާ ތަންތަން.
ޒާތީ ޚިދުމަތް ދޭ ތަންތަން.
ކުޅިވަރުކުޅޭ ތަންތަން.
ހޮސްޕިޓަލްތައް.
ޢާންމުން އެއްވާ ތަންތަން.
މަރުކަޒުތައް.
މަގުތަކާއި ޢާންމު މައިދާންތައް.
ފާޚާނާތައް.
ކާނާ ވިއްކާ ތަންތަން.
ކުޅިވަރު ފެންގަނޑުތައް.

[ މަދިރި އާއި މީދާ ނައްތާލުން]

[މަދިރި ނުވަތަ ސޫފާސޫފި ނުވަތަ މީދާ އުފެދޭ ތަންތަން ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއްކަމަށް ބެލުން]
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއްގައި ނުވަތަ އެފަދަ ތަނަކާ އިންވެގެން އޮތް ޢާންމު ތަނެއްގައި ނުވަތަ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަނެއްގައި ހުރި އަންނަނިވި ބާވަތުގެ ތަންތަނަކީ މަދިރި ނުވަތަ ބަލިޖައްސާ ބާވަތުގެ ސޫފާސޫފި ނުވަތަ އެކިބާވަތުގެ ޖަރާސީމު، ނުވަތަ އެކިބާވަތުގެ ވިހަ އުފެދުމަށް ފުރުޞަތުލިބިދޭ ތަނެއްކަމަށްވާނަމަ، ނުވަތަ އެތަނުގައި މަދިރި އުފެދުމަށް، ނުވަތަ ބަލިޖައްސާ ބާވަތުގެ ސޫފާސޫފި އުފެދުމަށް، ނުވަތަ މީދާ އުފެދުމަށް، ނުވަތަ އިންސާނުންގެ ގަޔަށް ނުވަތަ ޖަނަވާރުންގެ ގަޔަށް ބަލި ފަތުރާ ވަސީލަތެއް އުފެދުމަށް ފުރުޞަތުލިބިދޭ އެއްޗެހި އުފެދުމަށް މަގުފަހިވާގޮތަށްހުރި ތަނަކަށްވާނަމަ، އެއީ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ތަނެއްކަމަށް ބަލައި، މި ޤާނޫނުގެ ހަތްވަނަ ބައިގައިވާ ގޮތުގެމަތިން އެތަނަކާމެދު އެޖެންސީން ފިޔަވަޅު އަޅަންވާނެއެވެ.
ޖަމާވެފައިހުރި ކުނި.
ތެތްފިނި އަނދިރި ތަންތަން.
އުކާލަންޖެހޭ އެއްޗެހި އުކާނުލާ ޖަމާވެފައި ހުންނަ ތަންތަން.
ފެން ނުވަތަ ފެންގަނޑުގަނޑު.
ހުސް ފޮށި.
ފެންހަރުލާ ބާވަތުގެ އެއްޗެހި.
ހުސް ފުޅި.
ހުސް ދަޅު.
ހުސް ހަން.

[ދިގުކޮށް ވިނަ ނުހެއްދުމާއި މަދިރިއާއި އެހެން ސޫފާސޫފި އުފެދޭގޮތަށް އެއްޗެހި ނުބެހެއްޓުން]
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކާ 50 (ފަންސާސް) މީޓަރު ގާތުގައި ޢާންމު ތަނެއް އޮތްކަމަށްވާނަމަ، ނުވަތަ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަނެއް ހުރިކަމަށްވާނަމަ، އެތަނަކަށް ޒިންމާ އުފުލާ ފަރާތްތަކުން، އެތަންތަނުގައި، އަންނަނިވި ތަކެތި ހުއްޓަނުދީ، އެފަދަ ތަކެތިން އެތަންތަން ރައްކާތެރިކުރަންވާނެއެވެ.
ހުސް ފުޅި.
ހަލާކުވެފައި ހުންނަ ފުޅި.
ހުސް ދަޅު.
ހުސް ފޮށި.
އެނޫންވެސް ފެން ހަރުލާފަދަ ނުވަތަ މަދިރި އުފެދޭފަދަ ނުވަތަ ބަލިޖައްސާ ބާވަތުގެ ސޫފާސޫފި އުފެދޭފަދަ ނުވަތަ މީދާ އުފެދިދާނެފަދަ އެއްވެސް އެއްޗެއް.
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކާ އިންވެގެން ނުވަތަ ޢާންމު ތަނަކާ އިންވެގެން، ނުވަތަ ސަރުކާރުގެ ޢިމާރާތަކާ އިންވެގެން، ނުވަތަ މަދަރުސާއަކާ އިންވެގެން، ނުވަތަ ފިހާރައަކާ އިންވެގެން، ނުވަތަ ވާރކްޝޮޕަކާ އިންވެގެން، 30 (ތިރީސް) މީޓަރު ކައިރީގައި، މީހެއްގެ ހުސް ބިމެއް ނުވަތަ ބޭނުން ނުކުރާ ގޯއްޗެއް އޮތްނަމަ، އެތަނެއްގައި ވިނަ އުފެދި ދިގުވެގެންދާގޮތަށް، ނުވަތަ އުކާލަންޖެހޭ އެއްޗެހި އުކާނުލެވި ޖަމާވާގޮތަށް، ނުވަތަ އެތަނުގައި މީދާ އުފެދުމަށް، ނުވަތަ މަދިރި އުފެދުމަށް، ނުވަތަ އެހެނިހެން ސޫފާސޫފި އުފެދުމަށް ފުރުޞަތު ދެވޭގޮތަށް އެތަން ބަހައްޓައިގެން ނުވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރެވެމުން ނުދާކަމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެކަން ރަނގަޅުކުރުމަށް، އެތަނެއް ހިމެނޭ ދާއިރާއެއްގެ ކައުންސިލަށް އެންގިދާނެއެވެ. އަދި އެކަން ކުރުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްވެސް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާފަދަ އެންގުމެއް ކައުންސިލަށް އަންގައިފިނަމަ، އެކަމަކާގުޅޭ މީހަކަށް އެކަން އަންގައި، އޭނާގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައިވާ ތަނެއްގެ ޙާލަތު ރަނގަޅުކުރުމަށް ކައުންސިލުން އެމީހަކަށް އަންގަންވާނެއެވެ. އަދި އެކަންކޮށް ނިންމުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްވެސް އޭނާއަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ކައުންސިލުން މީހަކަށް އަންގާ އެންގުމަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުނުކޮށްފިނަމަ، ކޯޓު އަމުރެއްގެ ދަށުން، ކައުންސިލުން ފޮނުވާ ބަޔަކު މެދުވެރިކޮށް އެކަން ރަނގަޅު ކުރެވިދާނެއެވެ. އަދި އެކަން ރަނގަޅުކުރުމަށް ހިނގާ ޚަރަދަކީ، އެ އެންގުން ރައްދުވި ފަރާތުން، މި މާއްދާގެ (ޅ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޖޫރިމަނާ ފައިސާގެ އިތުރުން ހޯދޭނެ ފައިސާއެކެވެ. އަދި އެ ފައިސާއަކީ އެފަރާތުން ދައުލަތަށް އަދާކުރަންޖެހޭ ދަރަންޏެއްކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ކައުންސިލުން މީހަކަށް އަންގާ އެންގުމަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުނުކޮށްފިނަމަ، އޭނާ އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެކުށުގެ އަދަބަކީ -/1,000 (އެއްހާސް) ރުފިޔާއަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ތާނގީ ރައްކާތެރިކޮށް ބެލެހެއްޓުން]
އިންސާނުން ބުއިމަށް ބޭނުންކުރާ ފެން އުފުލުމަށް، ނުވަތަ ރައްކާތެރިކުރުމަށް، ނުވަތަ ފެންއަޅާފައި ބެހެއްޓުމަށް ބޭނުންކުރާ ތާނގީ، ނުވަތަ ޓައްޕު، ނުވަތަ ބާލިދީ، ނުވަތަ ފީފާ، ނުވަތަ އެނޫންވެސް ފެން އަޅާ އެއްޗެހި، ހުންނަންވާނީ އަންނަނިވި ތަކެއްޗަށް ނުވަދެވޭ ގޮތަށް ރައްކާތެރިކަމާއެކު ބަންދުކުރެވިފައެވެ.
މަދިރިއާއި އެހެންވެސް ސޫފާސޫފި؛
ދޫނި ސޫފާސޫފި؛
މީދަލާއި ހިކަނދިފަދަ ސޫފާސޫފި؛
ބުޅާ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރެވެމުން ނުދާކަމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެކަން ރަނގަޅުކުރުމަށް، އެތަނެއް ހިމެނޭ ދާއިރާއެއްގެ ކައުންސިލަށް އެންގިދާނެއެވެ.
އަދި އެކަން ކުރުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްވެސް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާފަދަ އެންގުމެއް ކައުންސިލަށް އަންގައިފިނަމަ، އެކަމަކާގުޅޭ މީހަކަށް އެކަން އަންގައި އެކަން ރަނގަޅުކުރުމަށް ކައުންސިލުން އެމީހަކަށް އަންގަންވާނެއެވެ. އަދި އެކަންކޮށް ނިންމުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްވެސް އޭނާއަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ކައުންސިލުން މީހަކަށް އަންގާ އެންގުމަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުނުކޮށްފިނަމަ، ކޯޓު އަމުރެއްގެ ދަށުން ކައުންސިލުން ފޮނުވާ ބަޔަކު މެދުވެރިކޮށް އެކަން ރަނގަޅުކުރެވިދާނެއެވެ. އަދި އެކަން ރަނގަޅު ކުރުމަށް ހިނގާ ޚަރަދަކީ، އެ އެންގުން ރައްދުވި ފަރާތުން މި މާއްދާގެ (ބ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޖޫރިމަނާ ފައިސާގެ އިތުރުން ހޯދޭނެ ފައިސާއެކެވެ. އަދި އެ ފައިސާއަކީ އެފަރާތުން ދައުލަތަށް އަދާކުރަންޖެހޭ ދަރަންޏެއްކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ކައުންސިލުން މީހަކަށް އަންގާ އެންގުމަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުނުކޮށްފިނަމަ، އޭނާ އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެކުށުގެ އަދަބަކީ -/1,000 (އެއްހާސް) ރުފިޔާއަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[މީދާ އުފެދޭގޮތަށް އެއްޗެހި ނުބެހެއްޓުން]
މީދާ އުފެދޭގޮތަށް ނުވަތަ ފެން ހިފެހެއްޓޭގޮތަށް، އަދި އެ ފެން އެގޮތަށް ހިފެހެއްޓިއްޖެކަމަށްވާނަމަ، އޭގައި މަދިރި އުފެދޭގޮތަށް، މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއްގައި އެއްވެސް އެއްޗެއް އަޅާނުލާ، ދޫކޮށްލާފައި ބާއްވައިގެން ނުވަތަ ބަހައްޓައިގެން ނުވާނެއެވެ. މީދާ ނުވަތަ މަދިރި އުފެދޭގޮތަށް ނުވަތަ ފެން ހަރުލާގޮތަށް އެއްވެސް އެއްޗެއް އަޅާނުލާ ބާއްވާފައި ނުވަތަ ބަހައްޓާފައިވާނަމަ، އެ އެއްޗެއް އެތަނަކުން ނަގައި، މީދާ ނުވަތަ މަދިރި ނުއުފެދޭގޮތަށް ނުވަތަ ފެން ހަރުނުލާގޮތަށް އެތަން ބަދަލުކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރެވެމުން ނުދާކަމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެކަން ރަނގަޅުކުރުމަށް، އެތަނެއް ހިމެނޭ ދާއިރާއެއްގެ ކައުންސިލަށް އެންގިދާނެއެވެ.
އަދި އެކަން ކުރުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްވެސް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާފަދަ އެންގުމެއް ކައުންސިލަށް އަންގައިފިނަމަ، އެކަމަކާގުޅޭ މީހަކަށް އެކަން އަންގައި އެކަން ރަނގަޅުކުރުމަށް ކައުންސިލުން އެމީހަކަށް އަންގަންވާނެއެވެ. އަދި އެކަންކޮށް ނިންމުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްވެސް އޭނާއަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ކައުންސިލުން މީހަކަށް އަންގާ އެންގުމަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުނުކޮށްފިނަމަ، ކޯޓު އަމުރެއްގެ ދަށުން ކައުންސިލުން ފޮނުވާ ބަޔަކު މެދުވެރިކޮށް އެކަން ރަނގަޅުކުރެވިދާނެއެވެ. އަދި އެކަން ރަނގަޅު ކުރުމަށް ހިނގާ ޚަރަދަކީ، އެ އެންގުން ރައްދުވި ފަރާތުން މި މާއްދާގެ (ބ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޖޫރިމަނާ ފައިސާގެ އިތުރުން ހޯދޭނެ ފައިސާއެކެވެ. އަދި އެ ފައިސާއަކީ އެފަރާތުން ދައުލަތަށް އަދާކުރަންޖެހޭ ދަރަންޏެއްކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ކައުންސިލުން މީހަކަށް އަންގާ އެންގުމަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުނުކޮށްފިނަމަ، އޭނާ އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެކުށުގެ އަދަބަކީ -/1,000 (އެއްހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[މަދިރި ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށްޓަކައި ތަނަކަށް ވަނުން]
ވަކި ވަގުތެއްގައި ވަކި ހިސާބެއްގައިވާ މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކަށް ނުވަތަ އެހެންވެސް ތަނަކަށް ވަންނާނެކަން 24 (ސައުވީސް) ގަޑިއިރު ކުރިން ޢާންމުކޮށް އިޢުލާނުކުރުމަށްފަހު، މީދާ އުޅޭތޯ ނުވަތަ މަދިރި ހުރިތޯ ނުވަތަ އެނޫންވެސް ބަލިޖައްސާ ބާވަތުގެ ސޫފާސޫފި ހުރިތޯ ބެލުމަށް، ނުވަތަ މީދާ ނުވަތަ މަދިރި އުފެދޭނެ އެއްޗެހި އެތަނުގައި ހުރިތޯ ބެލުމަށް އެޖެންސީގެ ކަމާބެހޭ މުވައްޒަފުން ނުވަތަ އެޖެންސީއިން ކަނޑައަޅާ ބަޔަކު އެތަނަކަށް ވަނުމަކީ މި ޤާނޫނު ހުއްދަކުރާ ކަމެކެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޢާންމުކޮށް އެންގުމަށްފަހު، މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކަށް ވަނުމަށް އެޖެންސީގެ މުވައްޒަފުން އުޅުމުގައި، އެކަމަށް ހުއްދަ ނުދީފިނަމަ، ނުވަތަ އެކަމަށް ހުރަސް އަޅައިފިނަމަ، ނުވަތަ އެކަން ކުރަންއުޅޭ މީހަކަށް ބިރުދައްކައިފިނަމަ، އެ ކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެކުށުގެ އަދަބަކީ -/5,000 (ފަސްހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ކުޅި ފާތަށް ބެލެހެއްޓުން]
ރަށު ކައުންސިލްތަކާއި އަތޮޅު ކައުންސިލްތަކާއި ސިޓީ ކައުންސިލްތަކުގެ އިޚްތިޞާޞް ހިނގާ ސަރަޙައްދުގެ ދާއިރާގައި ހިމެނޭ ކުޅިކުޅިއާއި، ޢާންމު ފެންގަނޑުތަކާއި، ފާތަކާއި އެފަދަ ތަންތަނުގައި، މަދިރިއާއި ބަލި ފަތުރާ ބާވަތުގެ އެހެނިހެން ސޫފާސޫފި އަށަގަތަނުދިނުމަށް ކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ކުރުމަކީ، އެ ސަރަޙައްދެއް ނިސްބަތްވާ ކައުންސިލެއްގެ ޒިންމާއެކެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކޮށްފިނަމަ، އެ ކައުންސިލެއްގައި އެ މަސްއޫލިއްޔަތު ޙަވާލުވެފައިވާ މީހަކު އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެކުށުގެ އަދަބަކީ -/5,000 (ފަސްހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ ނަޖިސް ނުވަތަ މުޑުދާރު ތަންތަން]

[ނަޖިސް ނުވަތަ މުޑުދާރު ތަންތަން ސާފުކުރުން]
މީހަކު ދިރިއުޅުމަށް ބޭނުންކުރާ ތަނަކީ، އެތަނުގެ މުޑުދާރުކަމުގެ ސަބަބުން، ނުވަތަ ނަޖިސްކަމުގެ ސަބަބުން، އިންސާނުން ދިރިއުޅުމަށް އެކަށީގެންވާ ތަނެއް ނޫންކަމަށް، ނުވަތަ ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކޮށް ދެމެހެއްޓުމަށް ނުރައްކާވާފަދަ ތަނެއްކަމަށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ފެނިއްޖެހިނދެއްގައި، އެކަން ރަނގަޅުކުރުމަށް އެތަން ހިމެނޭ ދާއިރާއެއްގެ ކައުންސިލަށް އެންގިދާނެއެވެ. އަދި އެކަންކޮށް ނިންމުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްވެސް އޭނާއަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާފަދަ އެންގުމެއް ކައުންސިލަށް އަންގައިފިނަމަ، އެކަމަކާގުޅޭ މީހަކަށް އެކަން އަންގައި، އޭނާގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައިވާ ތަނެއް ސާފުކުރުމަށާއި އެތަނަކުން ނަޖިސް ނައްތާލުމަށާއި، ޞިއްޙީގޮތުން ނުރައްކާވެދާނެފަދަ އަސަރުތައް އެތަނަކުން ނައްތާލުމަށް ކައުންސިލުން އެމީހަކަށް އަންގަންވާނެއެވެ. އަދި އެކަން ކޮށްނިންމުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްވެސް އޭނާއަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މީހަކު ދިރިއުޅޭ ތަނަކީ އެއްވެސްކަހަލަ ބަލިމަޑުކަމެއް ފެތުރިދާނެ ޖަރާސީމެއް އެކުލެވޭ މިންވަރަށް ނަޖިސްވެފައި ނުވަތަ މުޑުދާރުވެފައިވާ ތަނެއްނަމަ، އެތަނަކުން ނަޖިސްކަމާއި މުޑުދާރުކަން ފިލުވާލުމުގެ އިތުރަށް، އެތަނަކުން ޖަރާސީމު ފެތުރުނަ ނުދިނުމަށްޓަކައި، އެތަނަކަށް ޖަހަންޖެހޭ ބޭސް ޖެހުމަށްވެސް ކައުންސިލަށް އެންގިދާނެއެވެ. އަދި އެކަން ކޮށްނިންމުމަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްވެސް އޭނާއަށް ދޭންވާނެއެވެ.

[ކޯޓު އަމުރަކަށް އެދުން]
މި ޤާނޫނުގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ނުވަތަ އެ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން އަންގާ އެންގުމަކަށް މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއްގެ ވެރިފަރާތުން ތަބާނުވެއްޖެނަމަ، ކައުންސިލްގެ ބެލުމުގެ ދަށުން އެކަންކުރުމަށް، ކޯޓު އަމުރަކަށް އެދި ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ސިވިލް ކޯޓަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ސިވިލް ކޯޓަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅުމުން، ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމަށްޓަކައި، އެއީ ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްކަމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެހިނދެއްގައި، އެކަންކުރުމަށް ކޯޓު އަމުރެއް ނެރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން، ނެރޭ ކޯޓު އަމުރެއްގައިވާ ގޮތަށް ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރި ކުރުމަށްޓަކައި މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއް ސާފުތާހިރު ކުރަންޖެހުމުގެ ސަބަބުން ހިނގާ ޚަރަދަކީ އެތަނެއްގައި ދިރިއުޅޭ މީހެއް ނުވަތަ އެތަނެއްގެ ވެރިފަރާތުން ހޯދޭނެ ފައިސާއެކެވެ. އަދި އެ ފައިސާއަކީ އެފަރާތުން ދައުލަތަށް އަދާކުރަންޖެހޭ ދަރަންޏެއް ކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ނުވަތަ (ނ) ގެ ދަށުން، ކައުންސިލުން، މީހަކަށް އަންގާ އެންގުމަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުނުކޮށްފިނަމަ، އޭނާ އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެ ކުށުގެ އަދަބަކީ -/3,000 (ތިންހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ނަޖިސް ނުވަތަ މުޑުދާރު އެއްޗެހި ނައްތާލުން]
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއްގައި ހުރި އެއްޗެހީގެ ތެރެއިން ވަކި ބާވަތެއްގެ އެއްޗެއްސަކީ ނުވަތަ ވަކި އެއްޗަކީ މުޑުދާރުވެފައިވާ ނުވަތަ ނަޖިސްވެފައިވާ އެއްޗެއްކަމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ކަށަވަރުވެއްޖެހިނދެއްގައި، އަދި އެ އެއްޗެއް ނަޖިސްވެފައިވުމުގެ ސަބަބުން، ނުވަތަ މުޑުދާރުވެފައިވުމުގެ ސަބަބުން، އިންސާނަކު ދިރިހުރުމަށް، ނުވަތަ އިންސާނެއްގެ ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކޮށް ދެމެހެއްޓުމަށް، ނުރައްކާވެދާނެކަމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ޤަބޫލުކުރެވޭކަމަށްވާނަމަ، އެ އެއްޗެއް ނައްތާލުމަށް އެތަނެއް ހިމެނޭ ދާއިރާގެ ކައުންސިލަށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އެންގިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އެއްވެސް އެންގުމެއް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކައުންސިލަށް އަންގައިފިނަމަ، އެ ތަނެއްގެ ވެރިފަރާތަށް އެކަން އަންގައި، އެތަނެއް ސާފުކުރުމަށް ނުވަތަ އެ އެއްޗެއް ހަލާކުކޮށްލުމަށް، ނުވަތަ އެ އެއްޗެއްގައި ހުރެދާނެ ޖަރާސީމެއް ނައްތާލުމަށް ޖަހަންޖެހޭ ބޭސް ޖެހުމަށް ކައުންސިލަށް، އެމީހަކަށް އެންގިދާނެއެވެ. އަދި އެކަން ކުރުމަށް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްވެސް ކައުންސިލުން އޭނާއަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން އަންގާ އެންގުމަކަށް، އެތަނެއްގެ ވެރިފަރާތުން ތަބާނުވެއްޖެނަމަ، އެކަން ކޯޓު އަމުރެއް މެދުވެރިކޮށް ކުރުމަށްޓަކައި، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް، ސިވިލް ކޯޓަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ސިވިލް ކޯޓަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅުމުން، މީހުންގެ ފުރާނަ ރައްކާތެރިކުރުމަށްޓަކައި ނުވަތަ ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމަށްޓަކައި، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އަންގާފައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ވަކި ތަނެއްގައިވާ ވަކި އެއްޗެއް ހަލާކުކޮށްލުމަކީ ނުވަތަ ވަކި ތަނެއް ސާފުކުރުމަކީ ނުވަތަ އެއްޗެއްގައި ނުވަތަ ތަނެއްގައި ހުރި ޖަރާސީމެއް ނައްތާލުމަކީ، ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްކަމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެނަމަ، ކައުންސިލްގެ ބެލުމުގެ ދަށުން އެކަން ކުރުމަށް އަންގައި، ކޯޓު އަމުރެއް، އެ ކޯޓަށް ކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ކުރާ ކޯޓު އަމުރެއްގައިވާ ގޮތަށް މީހުންގެ ފުރާނަ ރައްކާތެރި ކުރުމަށްޓަކައި ނުވަތަ ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރި ކުރުމަށްޓަކައި މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއް ސާފުތާހިރުކުރަންޖެހުމުގެ ސަބަބުން ހިނގާ ޚަރަދަކީ، އެތަނެއްގައި ދިރިއުޅޭ މީހެއް ނުވަތަ އެތަނެއްގެ ވެރިފަރާތުން ހޯދޭނެ ފައިސާއެކެވެ. އަދި އެ ފައިސާއަކީ އެފަރާތުން ދައުލަތަށް އަދާކުރަންޖެހޭ ދަރަންޏެއްކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކައުންސިލުން އަންގާ އެންގުމަކަށް ތަބާނުވާ މީހާ އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެ ކުށުގެ އަދަބަކީ -/3,000 (ތިންހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ ނަޖިސް ނައްތާލައި، ކުނިއުކާލުން]

[ގޭގެއިން ކުނި އުކާލުން]
މީހުން ދިރިއުޅޭ ކޮންމެ ތަނެއްގައިވެސް ނަޖިސް ނައްތާލުމާއި ކުނި އުކާލުމުގެ ނިޒާމެއް ހަމަޖެހިފައި ހުންނަންވާނެއެވެ. އެ ނިޒާމު ހަމަޖެހިފައި ނެތް ތަނެއްގައި، މީހުން ދިރިއުޅެގެން ނުވާނެއެވެ.
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަންތަން އެކި ގިންތިތަކަށް ބެހުމަށްފަހު، އެކި ގިންތިތަކުގައި ހިމެނޭ ތަންތަނުގައި، ކުނި އުކާލުމާއި ނަޖިސް ނައްތާލުމުގެ ނިޒާމު ހަމަޖެހިފައި ހުންނަންޖެހޭނީ ކޮން މިންގަނޑުތަކެއްގެ މަތިންކަން މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ހޮޓާތަކާއި ޢާންމު ތަންތަނުން ކުނި ނައްތާލުން]
ހޮޓާތަކާއި، ރެސްޓޯރެންޓްތަކާއި، ޢާންމު ތަންތަނާއި، މުނިފޫހި ފިލުވުމަށްޓަކައި މީހުން އެއްވާ ތަންތަނުގައި ކުނި އުކާލުމާއި ނަޖިސް ނައްތާލުމުގެ ނިޒާމު ކަނޑައެޅުމުގެ އުސޫލުތަކާއި ހަމަތަކާއި މިންގަނޑުތައް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މިންގަނޑުތައް އެކަށައެޅިފައިނުވާ ތަނެއްގައި، ހޮޓާ ނުވަތަ ރެސްޓޯރެންޓް ހިންގައިގެން ނުވާނެއެވެ. ނުވަތަ އެފަދަ ތަނެއް، ޢާންމުން އެއްވާ ތަނެއްގެ ގޮތުގައި ހުޅުވާލައިގެން ނުވާނެއެވެ. ނުވަތަ އެފަދަ ތަނެއް، މުނިފޫހިފިލުވުމަށްޓަކައި ބޭނުންކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ.
ހޮޓާ، ނުވަތަ ރެސްޓޯރެންޓް، ނުވަތަ މުނިފޫހި ފިލުވުމުގެ ތަންތަން، ނުވަތަ ޢާންމު ތަންތަނުގައި ނަޖިސް ނައްތާލުމަށާއި ކުނި އުކާލުމަށް ހުންނަންޖެހޭނެ މިންގަނޑުތަކަކީ ކޮބައިކަން، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ކުނި ނޭޅުން]
ޢާންމު އެއްވެސް ތަނަކަށް، ނުވަތަ މަގަކަށް، ނުވަތަ ހުސް ޢިމާރާތަކަށް، ނުވަތަ މޫދަށް، ނުވަތަ ގޮނޑުދޮށަށް، ނުވަތަ އަތިރިމައްޗަށް ކުނި އުކާލުމަކީ މަނާކަމެކެވެ.
ކުނި އުކާލުމަށްޓަކައި ވަކި ސަރަޙައްދުތަކެއް ނުވަތަ ނަޖިސް ނައްތާލުމަށްޓަކައި ވަކި ނިޒާމުތަކެއް ކޮންމެ ސަރަޙައްދެއްގައިވެސް ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ. އެކަންކުރާނީ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ. އެކަން ތަންފީޒުކުރާނީ އެތަނެއް ހިމެނޭ ސަރަޙައްދެއްގެ ކައުންސިލަކުންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާ ޚިލާފަށް ޢާންމު ތަންތަނަށް، ނުވަތަ މަގުތަކަށް، ނުވަތަ ގޭގެއަށް، ނުވަތަ ހުސް ޢިމާރާތަށް، ނުވަތަ މޫދަށް، ނުވަތަ އަތިރިމައްޗަށް، ނުވަތަ ގޮނޑުދޮށަށް ކުނި އުކުމާއި އެތަންތަން ނަޖިސްކުރުމަކީ މި ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ކުރެވޭ ކުށެކެވެ.
އެ ކުށުގެ އަދަބަކީ -/5,000 (ފަސްހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ކާބޯތަކެތީގެ ރައްކާތެރިކަން]

[ކާނާ ވިއްކާ ތަންތަން]
ކާނާ ވިއްކާ ތަންތަނުގައި، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހުންނަންޖެހޭ ސާފުތާހިރުކަމުގެ މިންގަނޑުތައް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނު އޭގެ ރަނގަޅު ގޮތުގައި ހިންގުމަށްޓަކައި، ތަފާތު ބާވަތުގެ ކާނާ ވިއްކާ ތަންތަނުގައި ތަފާތު ޞިއްޙީ މިންގަނޑުތައް ބެހެއްޓުމަށާއި، ކާނާ ވިއްކާ ތަންތަން ގިންތިތަކަށް ބަހައި، އެކިއެކި ޝަރުތުތައް އެކި ގިންތިތަކަށް ކަނޑައެޅުމަށް، މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ކާނާ ވިއްކާ ތަންތަން ހިންގުމުގެ ހުއްދަ ދިނުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އުސޫލާއި، އެ ހުއްދަ ދިނުމަށް ނަގާނެ ފީއާއި، އެ ހުއްދައާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުނުކުރުމުން ކުރާނެ ޖޫރިމަނާގެ ބާވަތްތަކާއި ޢަދަދުތައް، ސާފުކޮށް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ހުއްދަނެތި ނުހިންގުން]
ކާނާ ވިއްކާ ތަނެއް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ހުއްދަ ހޯދައިގެން މެނުވީ، ހިންގައިގެން ނުވާނެއެވެ.
ކާނާ ވިއްކާ ތަނެއް ހިންގުމަށްޓަކައި ބޭނުންވާ ހުއްދަ ދޫކުރުމަށްޓަކައި، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ފީއެއް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ނެގިދާނެއެވެ.

[ކާނާ ވިއްކާ ތަންތަނުގެ ސާފުތާހިރުކަން]
ކާނާ ވިއްކާ ތަނެއް ހުންނަންވާނީ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މިންގަނޑުތަކަށް ފެތޭގޮތަށް، ޞިއްޙީގޮތުން ސާފުތާހިރުކޮށެވެ.
މީހަކު ކުރާ ކަމެއްގެ ސަބަބުން، ނުވަތަ ކެމިކަލެއް ވާސިލުވެގެން، ނުވަތަ އެނޫންވެސްގޮތަކުން އެތާނގައި ތައްޔާރުކުރެވޭ ކާނާ ނަޖިސްވެދާނެ ނުވަތަ ނުތާހިރުވެދާނެ އެއްވެސްކަމެއް، ކާނާ ވިއްކާ ތަނެއްގައި ދިމާވެގެން ނުވާނެއެވެ.
ކުނިވެފައިވާ ކާނާއާއި ދުވަސް ހަމަވެފައިވާ ކާނާއާއި ރަހަ ނުބައިވެފައިވާ ކާނާއާއި ވިހަވެފައިވާ ކާނާއާއި ގަޑުބަޑުކޮށްފައިވާ ކާނާ އެއްވެސް ފަރާތަކުން ވިއްކައިގެން ނުވާނެއެވެ.
ވަކި މީހަކީ، އޭނާގެ ގައިގައި، ގައިންގަޔަށްއަރާ ބައްޔެއްހުރި މީހެއްކަމަށް ފާހަގަކުރެވިފައިވާނަމަ ނުވަތަ އޭނާއަކީ ވަކިކަހަލަ ބައްޔެއް ފަތުރާ ވަސީލަތަކަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މީހެއްކަމަށް ފާހަގަކުރެވިފައިވާނަމަ، ކާނާ އުފެއްދުމުގެ އެއްވެސް މަރުޙަލާއެއްގައި ނުވަތަ ކާނާ ވިއްކުމުގެ އެއްވެސް މަރުޙަލާއެއްގައި އޭނާ ބައިވެރިވެގެން ނުވަތަ ބައިވެރިކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އިން (ރ) އަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކުރާ މީހާ އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެ ކުށުގެ އަދަބަކީ -/10,000 (ދިހަހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ކޯޓު އަމުރަކާ ނުލާ، ބަލައި ފާސްކުރުމުގެ ބާރު]
ދުވާލު ހުޅުވާފައި ހުންނަ ކާނާ ވިއްކާ ތަންތަނަށް ދުވާލުގެ އެކަށީގެންވާ ވަގުތުތަކުގައި، ނުވަތަ ރޭގަނޑު ހުޅުވާފައި ހުންނަ ކާނާ ވިއްކާ ތަންތަނަށް ރޭގަނޑުގެ އެކަށީގެންވާ ވަގުތުތަކުގައި ވަދެ، މި ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް ކަންތައްތައް ހިނގާތޯ ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ނުވަތަ އޭނާ ޢައްޔަންކުރާ ބަޔަކަށް ބަލައި، ޗެކްކުރެވިދާނެއެވެ. އެފަދަ ތަނަކަށް، އެފަދަ ވަގުތެއްގައި ވަނުމަކަށް ކޯޓު އަމުރަކަށް ބޭނުންވެގެނެއް ނުވެއެވެ.
ކާނާ ވިއްކާ ތަންތަނާ ގުޅޭގޮތުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އަދާކުރަންޖެހޭ ވާޖިބުތައް އަދާކުރުމުގައި، ފުލުހުންގެ އެހީތެރިކަމަށް އެދެވިދާނެއެވެ. އެފަދަ އެހީތެރިކަމަށް އެދެފިކަމަށްވާނަމަ، އެ އެހީތެރިކަން ފުލުހުން ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.

[މަސްއޫލިއްޔަތު ޙަވާލުކުރުން]
ކާނާ ވިއްކާ ތަންތަނާ ގުޅޭގޮތުން މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން އެޖެންސީއަށް ނުވަތަ ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިދޭ ބާރު، ސަރުކާރުގެ އެހެން މުއައްސަސާއަކާ ވަޒީރަށް ޙަވާލުކުރެވިދާނެއެވެ.

[ބައި ފެނުގެ ރައްކާތެރިކަން]

[ޢާންމުކޮށް ދޫކުރާ ފެން ރައްކާތެރި އެއްޗަކަށްވުން]
އިސްކުރުބަރިއެއް މެދުވެރިކޮށްނަމަވެސް، ނުވަތަ އިސްކުރެއް މެދުވެރިކޮށްނަމަވެސް، ނުވަތަ ވަޅެއް މެދުވެރިކޮށްނަމަވެސް، ނުވަތަ ތާނގީއެއް މެދުވެރިކޮށްނަމަވެސް، ނުވަތަ ޓޭންކެއް މެދުވެރިކޮށްނަމަވެސް، ޢާންމު އުސޫލަކުން މީހުންނަށް ފެން ލިބޭނެ އިންތިޒާމެއް ހަމަޖައްސާފައިވާނަމަ، އެ ނިޒާމުގެ ދަށުން ދޫކުރާ ފެނަކީ އިންސާނުން ބޭނުންކުރުމަށް ކަމުދާ، އަދި ބަލިމަޑުކަން އުފައްދަފާނެ ޖަރާސީމެއް ނެތް ނުވަތަ ބަލި ފަތުރާ ވަސީލަތެއް ނެތް، ފެނެއްކަން ކަށަވަރުކުރުމަކީ އެ ސަރަޙައްދެއް ނިސްބަތްވާ ކައުންސިލަކުން ކުރަންޖެހޭނެ ކަމެކެވެ.

[ސާފު ފެން ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ އިންތިޒާމު ހަމަޖެއްސުން]
ކައުންސިލެއް ހިމެނޭ ސަރަޙައްދެއްގައި ޢާންމު އުސޫލުން ސާފު ފެން ލިބޭނެ ގޮތެއް ހަމަޖެހިފައި ނުވާނަމަ، އެފަދަ އިންތިޒާމެއް ހަމަޖައްސައިދިނުމަށް އެ ސަރަޙައްދެއް ހިމެނޭ ކައުންސިލަކުން މަސައްކަތްކުރަންވާނެއެވެ.

[ނުސާފު ފެން ސާފުކުރުމަށް އެންގުން]
މި ޤާނޫނުގެ 62 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދޫކުރެވޭ ފެނަކީ އިންސާނުން ބޭނުންކުރުމަށް ކަމުނުދާ ފެނެއްކަމަށް ނުވަތަ ސާފު ފެނެއް ނޫންކަމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ކަށަވަރު ކުރެވިއްޖެހިނދެއްގައި، އެ ފެނުގެ އިންތިޒާމު ހަމަޖެހިފައިވާ ސަރަޙައްދެއް ނިސްބަތްވާ ކައުންސިލަށް އަންގާ އެންގުމަކުން، އެ ފެނަކީ އިންސާނުން ބޭނުންކުރަން ކަމުދާ ސާފު ފެނަށް ހެދުމަށް އެންގިދާނެއެވެ. އަދި އެކަން ކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްވެސް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ދޭ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި، އެކަން ރަނގަޅުކުރުމަކީ، އެ ކައުންސިލެއްގެ މައްޗަށް މި ޤާނޫނު ލާޒިމުކުރާ ކަމެކެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ދެވޭ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އެކަން ރަނގަޅު ނުކުރެވިއްޖެނަމަ، ކައުންސިލްގައި ހުރި އެ މަސްއޫލިއްޔަތު ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ މީހާ އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެ ކުށުގެ އަދަބަކީ -/10,000 (ދިހަހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ސާމްޕަލް ނެގުން]
ޢާންމުކޮށް މީހުން ބޭނުންކުރުމަށް، ވަކި ސަރަޙައްދެއްގައި ދޫކުރާ ފެނަކީ، އިންސާނުން ބޭނުންކުރުމަށް ކަމުދާ ފެނެއްކަން ކަށަވަރުކުރުމަށްޓަކައި ނުވަތަ އެ ފެނުގައި ބަލި ފަތުރާ ޖަރާސީމުގެ އަސަރެއް ނެތްކަން ކަށަވަރުކުރުމަށްޓަކައި ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލްގެ ފަރާތުން ފޮނުވާ މީހަކަށް ދުވާލުގެ އެކަށީގެންވާ ވަގުތުގައި، ކުރިން އެންގުމަކާ ނުލާ، އެ އިސްކުރެއް، ނުވަތަ ތާނގީއެއް، ނުވަތަ ޓޭންކެއް، ނުވަތަ ވަޅެއް ހުރި ތަނަކަށްގޮސް އެ ފެނުގެ ސާމްޕަލް ނަގައި، އެ ފެނުގެ ސާމްޕަލް ތަޙްލީލުކުރަން އެންގުމުގެ ބާރު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ބޭނުމަށްޓަކައި، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލްގެ ފަރާތުން ފޮނުވާ މީހަކަށް ފެނުގެ ސާމްޕަލް ނެގުމަށް އެހީތެރިވެދިނުމަކީ، އެ ފެން ދޫކުރުމުގެ އިންތިޒާމު ހަމަޖެއްސުމާ ޙަވާލުވެހުރި ނުވަތަ އެ ޒިންމާ އުފުލާ މީހަކު ކުރަންޖެހޭނެ ކަމެކެވެ. އަދި އޭނާގެ މަސައްކަތަށް ހަމައެކަކުވެސް ހުރަސް އަޅައިގެން ނުވާނެއެވެ.

[ދެމުންދާ ފެން ދިނުން ހުއްޓާލަން އެންގުން]
ޢާންމު އުސޫލުން މީހުން ބޭނުންކުރުމަށް ދޫކުރަމުންދާ ފެނަކީ އިންސާނުން ބޭނުންކުރުމަށް ނުސާފު ނުވަތަ އިންސާނުން ބޭނުންކުރުމަށް ކަމުނުދާ ނުވަތަ ޖަރާސީމު ހުރި ފެނެއްކަމަށް އެއްވެސް ސާމްޕަލަކުން ދައްކައިފިކަމަށްވާނަމަ، އެކަމެއް ރަނގަޅުކުރުމަށްޓަކައި ވަކި މުއްދަތެއް ދިނުމަށްފަހު، އެކަން ރަނގަޅުކުރެވެންދެން އެތަނަކުން ފެން ދޫކުރުމަކީ ކޮށްގެންވާނެކަމެއް ނޫންކަމަށް، ނުވަތަ އެތަނެއް ބަންދުކުރުމަށް އެންގުމުގެ ބާރު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ބައެއް އުސޫލުތައް ގަވާއިދުގައި ކަނޑައެޅުން]
ނަރުދަމާގެ ނިޒާމުގައި ހިމެނޭ ފެން ހިންދުމާއި ނައްތާލުމާ ގުޅޭގޮތުންނާއި، ފާޚާނާއާއި ޒާތީ ޚިދުމަތް ދޭ މަރުކަޒުތަކުގައި ބޭނުންކުރާ ފެނާ ގުޅޭގޮތުންނާއި، މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަންތަނާއި ޢާންމު ތަންތަނުގައި ބޭނުންކުރާ ފެނާ ގުޅޭގޮތުން ތަބާވާންޖެހޭ ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ މިންގަނޑުތައް ކަނޑައެޅުމާއި، އެ މިންގަނޑުތަކަށް ތަބާވޭތޯ ބެލުމުގެ އުސޫލުތަކާއި، އެ މިންގަނޑުތަކަށް ތަބާނުވާ ފަރާތްތަކާމެދު އަޅާނެ ފިޔަވަޅުތަކާއި، އެ ފިޔަވަޅުތަކާގުޅޭ އުސޫލުތައް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ތަފްސީލުކޮށް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ ކުޅިވަރު ފެންގަނޑުގެ ރައްކާތެރިކަން]

[ލައިސަންސް ހޯދުން]
ޢާންމުން ބޭނުންކުރުމަށް އެއްވެސް ކުޅިވަރު ފެންގަނޑެއް ގާއިމުކުރަންވާނީ، ނުވަތަ ބިނާކުރަންވާނީ، ނުވަތަ ހަދައި ހިންގަންވާނީ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ މިންގަނޑުތަކަށް ތަބާވާކަމުގެ ލައިސަންސެއް، އެޖެންސީން ހޯދުމަށްފަހުގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ލައިސަންސް ދޫކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން ޢަމަލުކުރާނެ އުސޫލުތައް ތަފްސީލުކޮށް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާ ޚިލާފުވާ ފަރާތަކުން އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެ ކުށުގެ އަދަބަކީ -/25,000 (ފަންސަވީސްހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ފެންގަނޑެއް ބަންދުކުރަން އެންގުން]
މި ޤާނޫނުގެ 68 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހޯދަންޖެހޭ ލައިސަންސް ނުހޯދައި، އެއްވެސް މީހަކު ކުޅިވަރު ފެންގަނޑެއް ހިންގާކަމަށްވާނަމަ، ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ 68 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައިވާ މާއްދާއަކާ ޚިލާފުވެއްޖެނަމަ، ނުވަތަ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ފެތުރެމުންދާ ދުވަސްވަރެއްގައި އެތަނެއް ބޭނުންކުރަމުންދާ މީހުންނަށް، އެ ބަލި ފެތުރިދާނެކަމުގެ ނުރައްކާއޮތްކަމަށް ފެނިއްޖެހިނދެއްގައި، ލިޔުމުން އަންގާ އެންގުމަކުން، އެ ތަނެއް ވަކި މުއްދަތަކަށް ބަންދުކުރުމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އެންގިދާނެއެވެ.
ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް، މި މާއްދާގެ (ހ) ދަށުން އަންގާ އެންގުމެއް ކުޅިވަރު ފެންގަނޑެއް ހިންގާ ފަރާތަކަށް ލިބިއްޖެނަމަ، އެ މުއްދަތަކަށް އެތަން ބަންދުކުރުމަކީ މި ޤާނޫނު ލާޒިމުކުރާ ކަމެކެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާގޮތާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކުރާ މީހަކު އެކުރަނީ ކުށެކެވެ.
އެކުށުގެ އަދަބަކީ -/50,000 (ފަންސާސްހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ އުޅަނދުފަހަރާގުޅޭ]

[އުޅަނދުފަހަރު ޗެކްކުރުން]
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ އެއްޗެއް ހުރިކަމަށް ނުވަތަ ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ޢަމަލެއް ހިނގާކަމަށް، އެކަށީގެންވާ ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ޤަބޫލުކުރެވިއްޖެނަމަ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދުގައި ހިމެނޭ ކޮންމެ ކަނޑުދަތުރުކުރާ އުޅަނދަކަށް، ނުވަތަ އެއްގަމުދަތުރުކުރާ އުޅަނދަކަށްވެސް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލްގެ ފަރާތުން ބާރު ލިބިގެން، ޕަބްލިކް ހެލްތް އޮފިސަރަކަށް ނުވަތަ ޕޯޓް ހެލްތް އޮފިސަރަކަށް އެރިދާނެއެވެ. ނުވަތަ ވަދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، އުޅަނދަކަށް އެރުމަށް ނުވަތަ ވަނުމަށް ހުއްދަ ނުދީފިކަމަށްވާނަމަ، އެކަށީގެންވާ ބާރުގެ ބޭނުންކޮށްގެން އެ އުޅަނދަކަށް އެރިދާނެއެވެ. ނުވަތަ ވަދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، އުޅަނދަކަށް އެރުމުގެ ނުވަތަ ވަނުމުގެ ވަގުތަކަށް ވާންވާނީ ހެނދުނު 6 ޖެހުމާއި ހަވީރު 6 ޖެހުމާދެމެދުގެ ވަގުތެކެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ޕަބްލިކް ހެލްތް އޮފިސަރަކު ނުވަތަ ޕޯޓް ހެލްތް އޮފިސަރަކު ކުރަމުންދާ މަސައްކަތަށް ހުރަސްއަޅައިފި މީހަކު އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެ ކުށުގެ އަދަބަކީ -/2,000 (ދެހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއްކަމަށް ބެލެވޭ ކަމެއް ފެނުން]
ޕަބްލިކް ހެލްތް އޮފިސަރަކު ނުވަތަ ޕޯޓް ހެލްތް އޮފިސަރަކު، އުޅަނދަކަށް އެރުމުގައި ނުވަތަ ވަނުމުގައި، އެ އުޅަނދުގައި ޞިއްޙީ ނުރައްކަލަކަށް ބެލެވޭފަދަ ކަމެއްވާކަމަށް ފެނިއްޖެނަމަ އެކަމެއް ހުއްޓުމަށް އަންގަންވާނެއެވެ. އަދި އެކަން ކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްވެސް އެ އުޅަނދެއްގެ ވެރިފަރާތަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން، އެ އުޅަނދުގެ ވެރިފަރާތަށް އެންގޭ އެނގުމަކަށް ޢަމަލުނުކޮށްފިނަމަ، އޭނާ އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެ ކުށުގެ އަދަބަކީ -/4,000 (ހަތަރުހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ކޯޓު އަމުރު ހޯދުން]
މި ޤާނޫނުގެ ސާދަވަނަ ބައިގެ ދަށުން، އުޅަނދަކަށް އެރުމަށް ނުވަތަ ވަނުމަށް ހުރަސްއަޅައިފިނަމަ، ނުވަތަ އުޅަނދަކަށް އެރުމަށް ނުވަތަ ވަނުމަށް ހުއްދަނުދީފިނަމަ، ސިވިލް ކޯޓުގެ އަމުރެއް އެކަމަށް ހޯދުމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ސިވިލް ކޯޓަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
ސިވިލް ކޯޓަށް އެ މައްސަލައެއް ހުށަހެޅުމުން ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވާފަދަ ޢަމަލެއް އެ އުޅަނދުގައި ހިނގާކަމަށް ނުވަތަ އެފަދައެއްޗެއް އެ އުޅަނދުގައި ހުރިކަމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ފެނިއްޖެހިނދެއްގައި، އެ އުޅަނދެއްގެ ވެރިފަރާތް މެދުވެރިކޮށް، ނުވަތަ އެ އުޅަނދެއް އޮތް ބަނދަރެއް ބެލެހެއްޓުމާ ޙަވާލުވެހުރި ފަރާތެއް މެދުވެރިކޮށް އެ އުޅަނދަކުން އެ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިކުރުވާފަދަ ޢަމަލު ނުވަތަ އެއްޗެއް ނައްތާލުމަށް ނުވަތަ ހުއްޓުމަކަށް ގެނައުމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް އަމުރުކުރެވިދާނެއެވެ.

[ޢިމާރާތުގެ އުސޫލު ހިނގުން]
އުޅަނދުފަހަރާ ބެހޭގޮތުން މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޢަމަލުކުރުމުގައި، މި ޤާނޫނުގައި މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަންތަނާ ގުޅޭގޮތުން ޢަމަލުކުރުމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ އުސޫލުތައް، އެކަމާ ގުޅޭ ނިސްބަތަށް، އުޅަނދުފަހަރާ ގުޅޭގޮތުންވެސް ހިނގާނެއެވެ. މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަންތަނާ ގުޅޭގޮތުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިދޭ ބާރު، އެކަމާގުޅޭ ނިސްބަތަށް، އުޅަނދުފަހަރާ ގުޅޭގޮތުންވެސް، އޭނާއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
އުޅަނދެއްގެ ވެރިފަރާތް ނުވަތަ ކެޕްޓަން ނުވަތަ މާސްޓަރަކީ އެއީ، މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއްގެ ވެރިމީހާ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން އުފުލަންޖެހޭ ޒިންމާތައް، އެ އުޅަނދުފަހަރުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން އުފުލަންޖެހޭނެ މީހުންނެވެ.

[ އެކިއެކި ތަންތަނަށް ވަނުމުގެ ބާރު]

[ތަންތަނަށް ވަނުމުގެ ބާރު]
މި ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް ކަންތައްތައް ހިނގަމުންދޭތޯ ބެލުމަށް، ނުވަތަ މި ޤާނޫނު ތަންފީޒުކުރުމަށް، ނުވަތަ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ނުވަތަ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ފެތުރުމުގެ ނުރައްކާ އެތަނެއްގައި އެކުލެވިގެންވާކަމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް، އެކަށީގެންވާ ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ޤަބޫލުކުރެވޭހިނދު، ދުވާލުގެ ނުވަތަ ރޭގަނޑުގެ އެކަށީގެންވާ ވަގުތުގައި މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަންތަނަށް ވަދެ، އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރުމުގެ ބާރު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ބޭނުންވާ ހޯދުންތައް ހޯދައި، ބޭނުންވާ ތަޙްޤީޤުތައް ކޮށް، ބޭނުންވާ ތަޙްލީލުތައް ކޮށް، ބޭނުންވާ ޓެސްޓްތައް ހަދައި، މަޢުލޫމާތު ހޯދުން.
އެއްގަމު އުޅަނދެއް ނުވަތަ ވައިގެ އުޅަނދެއް ނުވަތަ ކަނޑު ދަތުރުފަތުރުކުރާ އުޅަނދެއް ހިފަހައްޓައި، އެއަށް ވަނުން ނުވަތަ އެރުން.
ތަޙްލީލުކުރުމަށް، ނުވަތަ ޓެސްޓްކުރުމަށް، ނުވަތަ ބެލުމަށް އެއްވެސް ގަހެއް، ނުވަތަ ޖަނަވާރެއް، ނުވަތަ ފުރާނަހުރި ނުވަތަ ދިރުންހުރި އެހެންވެސް އެއްޗެއް ދެއްކުމަށް އެންގުން. އަދި އެގޮތަށް ދައްކާ އެއްޗަކުން ސާމްޕަލް ނެގުން.
ކަމާގުޅޭގޮތުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ބޭނުންވާ ޞިއްޙީ މަޢުލޫމާތު، ނުވަތަ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަމާގުޅޭ މަޢުލޫމާތު ދިނުމަށް އެންގުން.
އެއްވެސް ލިޔުމެއްގައި ނުވަތަ ރިކޯޑެއްގައި، ކަމާގުޅޭ ޒާތީ މަޢުލޫމާތު، ނުވަތަ ޞިއްޙީ މަޢުލޫމާތު، ނުވަތަ މިލްކުވެރިކަން އަންގައިދޭ މަޢުލޫމާތު ހުރިކަމަށްވާނަމަ، އެ ލިޔުމެއް ނުވަތަ ރިކޯޑެއް ދިނުމަށް އެންގުން. އަދި އެ އެއްޗެއް ދިނުމުން އެ އެއްޗަކުން ކޮޕީ ހެއްދުން ނުވަތަ ކޮޕީ ހަދާފައި ދިނުމަށް އެންގުން.
ތަނުގެ ޙާލަތު އަންގައިދިނުމަށް ބޭނުންވާ ވީޑިއޯކުރުމާއި ފޮޓޯ ނެގުން.
އެތަނުގެ ތެރެއަށް ކަމާގުޅޭ މަސައްކަތަށް ބޭނުންވާ އެއްޗެއްސާއި، އާލާތާއި، މެޝިނަރީ ގެނައުމާއި ވެއްދުން.
އެތަނުގައި ހުރި މެޝިނަރީއާއި، އާލާތާއި، ތަކެތި އެކަމަށް ބޭނުންކުރުން.
ވަކި ތަނެއް ކޮންނަންޖެހޭކަމަށްވާނަމަ ނުވަތަ ހުޅުވައިގެން ބަލަންޖެހޭކަމަށްވާނަމަ، އެކަމެއް ކުރުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އަންގާ އެންގުމަކަށް، އެތަނެއްގެ ވެރިފަރާތުން އިންކާރުކޮށްފިކަމަށްވާނަމަ، ނުވަތަ އެކަންކަން ކުރުމަށް ހުރަސްއަޅައިފިކަމަށްވާނަމަ، ނުވަތަ އެތަނަށް ވަނުން މަނާކޮށްފިކަމަށްވާނަމަ، ނުވަތަ އެތަނަށް ނުވަދެވޭގޮތަށް އެތަނެއް ބަންދުކޮށްފިކަމަށްވާނަމަ، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އަދާކުރަންޖެހޭ ވާޖިބު އަދާކުރުމަށް، ކޯޓު އަމުރެއް ހޯދުމަށް އެދި ސިވިލް ކޯޓަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅުމުގެ ބާރު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއްކަމަށްވާނަމަ، އެތަނެއްގެ ވެރިފަރާތުގެ ހުއްދަ ލިބިގެން، އެތަނަކަށް ވަދެ، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަން ކުރުމުގެ ބާރު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަންތަނަށް ވަނުމަށް ކޯޓު އަމުރު ހޯދުން]
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކަށް ވަނުމަށް، މި ޤާނޫނުގެ 74 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، އެތަނެއްގެ ވެރިފަރާތުން ހުއްދަ ނުދީފިނަމަ ނުވަތަ ރުހުން ނުދީފިނަމަ، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން އަދާކުރަންޖެހޭ ވާޖިބު އަދާކުރުމަށް އެތަނަކަށް ވަނުމުގެ ކޯޓު އަމުރަކަށް އެދި، ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުގެ ބާރު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ސިވިލް ކޯޓަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅުމުން، އަންނަނިވި ކަންކަން ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭކަމަށްވާނަމަ، މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ނުވަތަ ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ހުއްދަކުރާ ފަރާތަކުން ވަދެ، އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރުމުގެ ބާރު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ދިނުމުގެ ކޯޓު އަމުރެއް ސިވިލް ކޯޓަށް ކުރެވިދާނެއެވެ.
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކަށް ވަނުމަކީ، އެކަށީގެންވާ ސަބަބުތަކުގެ މައްޗަށް ބަލާއިރު، ބޭނުންތެރިކަމެއްކަމަށާއި އެތަނަކަށް ވަދެވޭނެގޮތްވުން ބޭނުންތެރިކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވުން.
އެތަނަށް ވަދެ ޓެސްޓުތައްކޮށް، ތަޙްލީލުތައްކޮށް، ބަލަންޖެހޭ ބެލުންތައް ބަލައި، ހޯދަންޖެހޭ ހޯދުންތައް ހޯދަންޖެހޭކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވުން.
އެތަނުން ފެންނަ އެއްޗެހީގެ ތެރެއިން ބައެއް އެއްޗެހީގެ ސާމްޕަލް ނެގުން ބޭނުންތެރިކަމެއްކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވުން.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ދޫކުރާ ކޯޓު އަމުރެއްގައި، އެ ކޯޓު އަމުރު ދެމިއޮންނާނެ މުއްދަތު ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ދޫކުރާ ކޯޓު އަމުރަކީ އެއްވެސް ޙާލަތެއްގައި، 15 (ފަނަރަ) ދުވަހަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތަށް ދޫކުރެވޭ ކޯޓު އަމުރަކަށް ވެގެންނުވާނެއެވެ.

[ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތެއްގައި ކޯޓު އަމުރަކާ ނުލާ ވަނުން]
ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާނުކޮށްފައިވާ ދަނޑިވަޅެއްގައި، މި ޤާނޫނުން ލާޒިމުކުރާ މަޤްޞަދެއް ހާސިލުކުރުމުގެ ގޮތުން، ކޯޓު އަމުރެއް ހޯދުމަކާ ނުލާ، މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކަށް ނުވަތަ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަނަކަށް ނުވަތަ ޢާންމު ތަނަކަށް ވަނުމުގެ ހުއްދަ ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން، މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކަށް ނުވަތަ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަނަކަށް ނުވަތަ ޢާންމު ތަނަކަށް ވަނުމަށްފަހު، ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތުގައި ދިމާވެފައިވާ ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ނުރައްކާ ކުޑަކުރުމަށްޓަކައި، ނުވަތަ ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށްޓަކައި، ނުވަތަ ނައްތާލުމަށްޓަކައި ކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތައް، މި ޤާނޫނުގެ ދާއިރާގެ ތެރޭގައި ކުރުމުގެ ބާރު ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކަށް ނުވަތަ މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަނަކަށް ވަނުމަށް ހުއްދަކުރާއިރު، އޭނާގެ މަސައްކަތްކުރުމަށް އޭނާއަށް އެހީތެރިވެދޭ މިންވަރަށް، އޭނާގެ ދަށުން މަސައްކަތްކުރާ މުވައްޒަފުން ނުވަތަ ކަމާބެހޭ ސަރުކާރުގެ އިދާރާގެ މުވައްޒަފުން ވަނުމުގެ ހުއްދަ، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިދޭ ހުއްދައިގެ މާނައިގައި ހިމެނިގެންވެއެވެ.

[ މާލީ ކަންކަމާގުޅޭ]

[ޕަބްލިކް ހެލްތް ފަންޑް ގާއިމުކުރުން]
މި މާއްދާގެ ދަށުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޕަބްލިކް ހެލްތް ފަންޑުގެ ނަމުގައި، ފަންޑެއް މި ގާއިމުކުރީއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކުރާ ފަންޑު ހަދައި، އެ ފަންޑަށް ވަކިން ފައިސާ ޖަމާކުރާގޮތަށް ކަނޑައަޅާފައިއެވަނީ، ބައްޔެއްވެގެން އެ ބައްޔަށް ފަރުވާދިނުމަށް ނުވަތަ ބަލިމަޑުކަމެއް ކުރިމަތިވެގެން އެ ބަލިމަޑުކަން ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށް ހިނގާ ޚަރަދަށްވުރެ މުހިންމީ، އެފަދަ ބައްޔެއް ކުރިމަތި ނުވާނެގޮތް ހެދުން ނުވަތަ އެފަދަ ބަލިމަޑުކަމެއް މެދުވެރި ނުވާނެގޮތް ހެދުންކަމުގައި ޤަބޫލުކޮށް، ޢާންމު ޞިއްޙަތު ދެމެހެއްޓުމަށާއި، ބަލިމަޑުކަމުން ރައްކާތެރިވެ ތިބުމަށާއި، ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރުމަށާއި، ޢާންމު ޞިއްޙަތާގުޅޭ ޙަރަކާތްތައް އިތުރުކުރުމަށާއި، ދިވެހިރައްޔިތަކީ ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ހޭލުންތެރި ރައްޔިތަކަށް ހެދުމަށް އިސްކަންދިނުމުގެ ގޮތުންނެވެ.

[ފަންޑަށް ޖަމާކުރެވޭނެ ފައިސާގެ ބާވަތްތައް]
އަންނަނިވި ބާވަތުގެ ފައިސާ، ފަންޑަށް ޖަމާކުރެވިދާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމަށްޓަކައި، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ކޮންމެ އަހަރަކު ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުގައި ހިމަނައި، ފަންޑަށް ޖަމާކުރުމަށް ދޫކުރާ ފައިސާ.
ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ޕްރޮގްރާމްތައް ހިންގުމަށްޓަކައި ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ ވަކި ބައެއް ތަންފީޒުކުރުމަށްޓަކައި، ދިވެހިސަރުކާރަށް ހިލޭ އެހީގެ ގޮތުގައި ނުވަތަ އެހީގެ ގޮތުގައި އެކިއެކި ފަރާތްތަކުން ދޫކުރާ ފައިސާ.
ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ޕްރޮގްރާމް ހިންގުމަށްޓަކައި، އެހީގެ ގޮތުގައި ދިވެހިސަރުކާރަށް ދިވެހިރައްޔިތުންގެ ތެރެއިން މީހަކު ނުވަތަ ބަޔަކު، ނުވަތަ އެނޫންވެސް ޤައުމެއްގެ ރައްޔިތުންގެ ތެރެއިން މީހަކު ނުވަތަ ބަޔަކު، ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ ނުވަތަ ރާއްޖޭއިން ބޭރުގައި ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ ޖަމްޢިއްޔާއަކުން ނުވަތަ ޖަމާޢަތަކުން ދޭ ފައިސާ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން އަންނަނިވި ކަންކަން ކޮށްގެން ލިބޭ އާމްދަނީގެ ފައިސާ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ދޫކުރާ ލައިސަންސްގެ ފީގެ ގޮތުގައި ލިބޭ ފައިސާ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ދޭ ޚިދުމަތަށް ނަގާ ފީގެ ފައިސާ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ތައްޔާރުކުރާ ރިޕޯޓުތައް ނުވަތަ އެކިއެކި ކަންކަމާގުޅޭ ދިރާސާތައް ވިއްކައިގެން ލިބޭ ފައިސާ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހިންގާ ތަމްރީނުތަކާއި ޙަރަކާތްތަކުން ލިބޭ ފައިސާ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުރާ ޖޫރިމަނާގެ ފައިސާ.
ސިގިރެޓާއި ދުންފަތް އެކުލެވޭ ބާވަތްތަކުން ނެގޭ ޑިއުޓީގެ ވަކިވަރެއް.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ފަންޑަށް ޖަމާކުރެވޭ ފައިސާއަކީ، އެޖެންސީ ހިންގުމަށް ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުގައި ހިމަނައިގެން ދޫކުރާ ފައިސާގެ އިތުރަށް، އަދި އެއާ ވަކިން ދޫކުރާ ފައިސާއެކެވެ.

[ފަންޑަށް ޒިންމާ އުފުލުން]
ފަންޑު ހިންގުމަށާއި އޭގައިވާ ފައިސާއަށް ޒިންމާ އުފުލާނީ ވަޒީރެވެ.

[ފައިސާ ބޭނުންކުރުން]
ފަންޑުގެ ފައިސާ ބޭނުންކުރާނީ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން، ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމަށްޓަކައި ސީދާގޮތުން ކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ކުރުމަށެވެ.
ފަންޑަށް ފައިސާ ދޫކުރާ ފަރާތަކުން، ވަކިކަމެއް ކުރުމަށް ފައިސާ ދޫކޮށްފައިވާނަމަ، ހަމައެކަނި އެކަމެއް ކުރުމަށް އެ ފައިސާއެއް ޚަރަދުކުރުމަށް އިސްކަންދޭންވާނެއެވެ.

[ބަޖެޓުގައި ފައިސާ ހިމެނުން]
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ކޮންމެ އަހަރަކު، ވިދިގެން އަންނަ އަހަރުގެ ބަޖެޓު ފާސްކުރާއިރު، އެ ބަޖެޓު މެދުވެރިކޮށް، ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ އެކިއެކި ޕްރޮގްރާމްތައް ހިންގުމަށް އެކަށީގެންވާ ޢަދަދެއްގެ ފައިސާ ފަންޑަށް ދޫކުރަންވާނެއެވެ.
ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ކޮންމެ އަހަރަކު، ވިދިގެން އަންނަ އަހަރުގެ ބަޖެޓު ފާސްކުރާއިރު އެޖެންސީ ހިންގުމަށާއި މި ޤާނޫނު ތަންފީޒުކުރުމަށާއި، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން އެޖެންސީން ކުރަންޖެހޭ މަސައްކަތްތައް އޭގެ އެންމެ ފުރިހަމަގޮތުގައި ކުރުމަށް ބޭނުންވާ މިންވަރަށް ފައިސާ ދޫކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ފައިސާ އެކަށައެޅުމުގައި، އެޖެންސީން އެދޭ މިންވަރަށް ފައިސާ ދޫކުރުމަށް، ވީއެންމެ ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން މަސައްކަތްކުރަންވާނެއެވެ. އެޖެންސީއަށް މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ދޫކުރާ ފައިސާއަކީ، ފަންޑަށް ދޫކުރާ ފައިސާއެއް ނޫނެވެ.

[ ޢާންމު އުސޫލުތަކާގުޅޭ]

[މަޢުލޫމާތު ހޯދުމާއި ހާމަކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އަދާކުރަންޖެހޭ ވާޖިބުތައް އަދާކުރުމަށްޓަކައި ބޭނުންވާ މަޢުލޫމާތު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހަމަކޮންމެ މުއައްސަސާއަކުންވެސް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ. އަދި އެފަދަ މަޢުލޫމާތަކަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އެދިއްޖެހިނދެއްގައި، އެކަމެއް، އެ އެދުނު ފަރާތަކުން ކޮށްދިނުމަކީ މި ޤާނޫނު އެފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ލާޒިމުކުރާ ކަމެކެވެ.
ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިކޮށް ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި، ވަކި މީހަކަށް ވަކިކަހަލަ ބައްޔެއް ޖެހިފައިވާކަން އެންގުމަކީ މުހިންމު ކަމެއްކަމަށް ފެނިއްޖެހިނދެއްގައި، އެ މީހެއްގެ ނަން ޢާންމުކޮށް ހާމަކުރުމަކީ، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެކަން ކުރަންވާނީ، އެކަން ނުކޮށް ޢާންމު ޞިއްޙަތު ރައްކާތެރިނުކުރެވޭނެ މިންވަރަށް އެކަމުގެ ނުރައްކާ ކުރިމަތިވެއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެކަންޏެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެމަތިން ނަން ޢާންމު ކޮށް ހާމަކުރަންޖެހޭ ޙާލަތްތަކުގައި ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ޢަމަލުކުރަންވާނީ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ކަނޑައަޅާ އުސޫލާއެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[ހޮސްޕިޓަލް ރެކޯޑު ބެލުން]
ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލްގެ ވާޖިބުތައް އަދާކުރުމަށްޓަކައި، ހޮސްޕިޓަލެއްގައިވާ އެއްވެސް ބަލިމީހަކާބެހޭ މަޢުލޫމާތެއް ނުވަތަ ހޮސްޕިޓަލުގައި ބަހައްޓާފައިވާ ރެކޯޑުތަކުގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ރެކޯޑެއް ބަލަން ބޭނުންވެއްޖެހިނދެއްގައި، އެއީ، އޭނާއަށް ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ. އަދި އެކަމަށް އޭނާއަށް އެދެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާފަދަ އެދުމެއް އެދިއްޖެހިނދެއްގައި، ކޮންމެ ހޮސްޕިޓަލަކުންވެސް އެކަމާބެހޭ ހުރިހާ މަޢުލޫމާތެއް ފުރިހަމައަށް، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.

[ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބަލި ކަނޑައެޅުން]
ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބައްޔަކީ ކޮބައިކަމާއި، އެފަދަ ބައްޔެއް ފާހަގަވުމުން ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ މީހުންނާއި ފަރާތްތައް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބަލިތަކުގެ މަޢުލޫމާތު ދިނުން]
ޑޮކްޓަރަކަށް، ނުވަތަ ނަރުހަކަށް، ނުވަތަ ލެބޯޓަރީ ޓެކްނޯލޮޖިސްޓަކަށް، އެއްވެސް މީހެއްގެ ގައިގައި ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބައްޔެއް ހުރިކަމަށް ފާހަގަކުރެވިއްޖެނަމަ، ނުވަތަ އެފަދަ ބައްޔެއް އޭނާ ގައިގައި އެއްވެސް އިރެއްގައި ހުރިކަމަށް ފާހަގަކުރެވިއްޖަނަމަ، އެކަން ލަސްނުކޮށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އަންގަންޖެހޭނެއެވެ.
ސްކޫލެއްގެ ޕްރިންސިޕަލަށް، އެ ސްކޫލެއްގެ ދަރިވަރެއްގެ ގައިގައި ނުވަތަ އެ ސްކޫލްގައި މަސައްކަތްކުރާ މީހެއްގެ ގައިގައި ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބައްޔެއް ހުރިކަމަށް ނުވަތަ ހުރެދާނެކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، ނުވަތަ އެފަދަ ބައްޔެއް އެއްވެސް އިރެއްގައި އޭނާގެ ގައިގައި ހުރިކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، ލަސްނުކޮށް އެކަން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
އެއްވެސް މަރުކަޒެއް ހިންގުމާ ޙަވާލުވެހުރި ފަރާތަކަށް، އެ މަރުކަޒުގައި ހުރި މީހެއްގެ ގައިގައި ނުވަތަ މުވައްޒަފެއްގެ ގައިގައި ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބައްޔެއް ހުރިކަމަށް ނުވަތަ ހުރެދާނެކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، ނުވަތަ އެފަދަ ބައްޔެއް އެއްވެސް އިރެއްގައި އޭނާ ގައިގައި ހުރިކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، ލަސްނުކޮށް އެކަން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުން އިޢުލާނުކޮށްފައިވާ އެކިއެކި ގިންތީގެ މީހުންގެ ތެރެއިން މީހަކަށް، އެއްވެސް މީހެއްގެ ގައިގައި ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބައްޔެއް ހުރިކަމަށް ނުވަތަ ހުރެދާނެކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، ނުވަތަ އެފަދަ ބައްޔެއް އެއްވެސް އިރެއްގައި ވަކި މީހެއްގެ ގައިގައި ހުރިކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، އެކަން ލަސްނުކޮށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
މީހެއްގެ މަރުގެ ސެޓްފިކެޓެއްގައި ސޮއިކުރާ ޑޮކްޓަރަކަށް، އެމީހަކު މަރުވެފައިވަނީ ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބައްޔެއްގެ ސަބަބުންކަމަށް ދޭހަވާ އެއްވެސް ޢަލާމާތެއް ފާހަގަކުރެވޭކަމަށްވާނަމަ، އެކަން ލަސްނުކޮށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އަންގަންވާނެއެވެ.

[ނުރައްކާތެރި ބަލިތަކުގެ މަޢުލޫމާތުދިނުން]
ޑޮކްޓަރަކަށް ނުވަތަ ނަރުހަކަށް ނުވަތަ މަރުކަޒެއްގެ ހިންގުމާ ޙަވާލުވެހުރި ފަރާތަށް ވަކި ބައްޔަކީ ނުރައްކާތެރި ބައްޔެއްކަމަށް ފާހަގަކުރެވި، އަދި އެ ބަލި ފެތުރެމުންދަނީ ޢާންމުކޮށް އެ ބަލި ފެތުރޭ ނިސްބަތަށްވުރެ އަވަހަށް ނުވަތަ ބޮޑަށް ނުވަތަ ބާރަށްކަމަށް ފާހަގަކުރެވޭކަމަށްވާނަމަ، އެކަން ލަސްނުކޮށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އަންގަންވާނެއެވެ.

[ދޮގު މަޢުލޫމާތުދިނުން]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ނުވަތަ އޭނާގެ ފަރާތުން ބާރު ލިބިފައިވާ މީހަކު ކުރާ ސުވާލަކަށް، ކަނޑައެޅިގެން ދޮގު މަޢުލޫމާތު، ޖަވާބުގެ ގޮތުގައި ދީގެން ނުވާނެއެވެ. އަދި ކަނޑައެޅިގެން ތެދު އެނގިހުރެ ދޮގު ހަދައިގެން ނުވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާގޮތާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކުރާ މީހާ އެކުރަނީ ކުށެކެވެ. އެ ކުށުގެ އަދަބަކީ -/3،000 (ތިންހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[އެހީތެރިވެދިނުން ލާޒިމުވުން]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ކުރުމުގައި، އެކަންކަމަކީ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ނުރައްކާ ނައްތާލުމަށްޓަކައި، ނުވަތަ ކުޑަކުރުމަށްޓަކައި، ނުވަތަ އެކަމުން ރައްޔިތުން ސަލާމަތްކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރުމުގައި ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްކަމަށްވާނަމަ، ޢިމާރާތްތަކުގެ ވެރިފަރާތްތަކުން އެއްވެސް އެހީތެރިކަމަކަށް އެދެވޭހިނދު، އެ އެހީތެރިކަމެއް ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލްގެ މަސައްކަތާ ގުޅިގެން ފުލުހުންގެ އެހީތެރިކަމަށް އެދުމަކީ ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ. އަދި ފުލުހުންގެ އެހީތެރިކަމަށް އެދިއްޖެކަމަށްވާނަމަ، އެ އެހީތެރިކަން ފުލުހުން ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރުމަށް ބާރު ލިބިދޭ ކަމެއް، މި ޤާނޫނުގެ ދާއިރާގެ ތެރޭގައި ކުރަމުންދަނިކޮށް، އެއިން ކަމަކަށް ހުރަސްއަޅައި އެއިން ކަމެއް ކުރިޔަނުދިނުމަށް، އެއްވެސް ކަމެއް އެއްވެސް މީހަކު ކޮށްގެންނުވާނެއެވެ.
ކޯޓު އަމުރަކާ ނުލާ މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކަށް ވަނުމަށް ހުއްދަ ނުދިނުން އެއީ، މަސައްކަތަށް ހުރަސްއެޅީ ކަމުގައެއް މި ޤާނޫނުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި ނުބެލެވޭނެއެވެ.

[ފަރުދީ އަދި ޖަމާޢީ ޒިންމާ]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރާ އަމުރު ރައްދުވަނީ އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަ ފަރާތަށްކަމަށްވާނަމަ، އެއިން ކޮންމެ ފަރާތެއް ވަކިވަކިން އަދި އެ އެންމެން އެކުގައި ޖަމާޢީގޮތުގައިވެސް އެ އަމުރުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަން ކުރުމަށް ޒިންމާ އުފުލަންވާނެއެވެ.
އަދި އެކަންކަން ނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އެކަން ކުރަންޖެހުމުގެ ސަބަބުން ހިނގާދިޔަ ޚަރަދު ދެއްކުމަށްވެސް، އެއިން ކޮންމެ ފަރާތެއް ވަކިވަކިން އަދި އެ އެންމެން އެކުގައި ޖަމާޢީގޮތުގައިވެސް، ޒިންމާ އުފުލަންވާނެއެވެ.

[ހިނގާ ޚަރަދު ދިނުމަކީ ޢުޤޫބާތުގެ އިތުރުން ހިނގާކަމަކަށް ވުން]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ނުކުރުމުގެ ސަބަބުން، ދޭންޖެހޭ އަދަބު ދިނުމަކީ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހޯދަންޖެހޭ ފައިސާ ހޯދުމަށް އޮތް ހުރަހެއް ނޫނެވެ. އަދި މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރަންޖެހުނު ކަމަކަށް އަގު ހޯދުމަށް މަސައްކަތްކުރުމަކީ، މީހަކާމެދު، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ފިޔަވަޅު އަޅައި، އަދަބު ކަނޑައެޅުމަށް އޮތް ހުރަހެއްވެސް ނޫނެވެ.

[ޢާންމު ކުށް]
މި ޤާނޫނުގައި ވަކިކަމެއް ނުވަތަ ޢަމަލެއް އެއީ، ކުށެއްކަމަށް ބަޔާންކޮށް، އެ ކުށަށް އަދަބު ކަނޑައަޅާފައިވާ ކުށުގެ އިތުރަށް، މި ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ކުރެވޭ ޢަމަލާއި މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާގޮތާ ޚިލާފަށް ކުރެވޭ ޢަމަލާއި މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާގޮތާ ޚިލާފަށް ކުރެވޭ ކަންކަމަކީވެސް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުރެވޭ ކުށެވެ. އެފަދަ ކުށެއް އަދަބަކީ -/1,000 (އެއްހާސް) ރުފިޔާ އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.

[ދަޢުވާ ނުކުރުން]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުރުން ލާޒިމުކުރާ ކަމެއް ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގެ ދަށުން ކުރުން ލާޒިމުކުރާ ކަމެއް، މި ޤާނޫނު ތަންފީޒުކުރުމުގެގޮތުން ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދު ތަންފީޒުކުރުމުގެގޮތުން، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ނުވަތަ އޭނާގެ ފަރާތުން ބާރު ލިބިފައިވާ މީހަކު ހެޔޮނިޔަތުގައި ކުރުމުން، އޭނާގެ މައްޗަށް އެއްވެސް ދަޢުވާއެއް ކުރެވިގެން ނުވާނެއެވެ. އަދި އޭނާ ޤާނޫނީގޮތުން ނުވަތަ ޝަރުޢީގޮތުން އެއްވެސް ޒިންމާއެއް އުފުލާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.

[ބަލިތަކުގެ އުފެދުން ދެނެގަތުމުގެ ދިރާސާތައް ކުރުން]
ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔަކާ ގުޅޭގޮތުން، ނުވަތަ ނުރައްކާތެރި ބައްޔަކާ ގުޅޭގޮތުން، ނުވަތަ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލަކާ ގުޅޭގޮތުން އޭގެ އަސްލަށް ވާސިލުވުމަށްޓަކައި، ނުވަތަ އެކަން ހިނގާދިޔައީ ކިހިނެއްކަން ނުވަތަ އެކަން ދިމާވީ ކިހިނެއްކަން ދެނެގަތުމަށްޓަކައި ކުރަންޖެހޭ ތަޙްޤީޤުތައް ކުރުމާއި، ހޯދަންޖެހޭ ހޯދުންތައް ހޯދުމާއި، ކުރަންޖެހޭ ތަޙްލީލުތައްކުރުމާއި، އެ ބަލި އުފެދުނު ގޮތަކާބެހޭގޮތުން ހިންގަންޖެހޭ ދިރާސާތައް ކުރުމަކީ އެޖެންސީއަށް ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ.

[ގަވާއިދު ހެދުން]
މި ޤާނޫނުގެ ވަކި މާއްދާއަކުން ގަވާއިދު ހެދުމަށް ލިބިދޭ ބާރުގެ އިތުރަށް، އަންނަނިވި ކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުން ގަވާއިދު ހެދުމުގެ ޢާންމު ބާރު ވަޒީރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލްގެ ވާޖިބުތައް ކަނޑައެޅުމުގެގޮތުން.
ޞިއްޙީ ނުރައްކާ ދެނެގަންނާނެގޮތާއި ތަޙްޤީޤުކުރާނެގޮތާއި، އެކަމުން ރައްކާތެރިވާނެގޮތާއި، އެކަމުގެ އަސަރު ކުޑަކުރާނެގޮތާއި، ކޮންޓްރޯލްކުރާނެގޮތާއި އެ ނުރައްކާ މުޅިން ނައްތާލާނެގޮތާ ބެހޭގޮތުން.
ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ދިމާވެއްޖެ ދަނޑިވަޅެއްގައި، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް އެކަން އަންގަންޖެހޭނެ ގިންތިތަކުގެ މީހުންނަކީ ކޮބައިކަން ކަނޑައެޅުމާ ބެހޭގޮތުން.
އެކިއެކި ތަންތަނުގައި ޞިއްޙީ ރައްކާތެރިކަން ހުންނަންޖެހޭނެ މިންގަނޑުތަކާ ގުޅޭގޮތުން.
ޢިމާރާތްތައް ކުރުމުގައާއި، އެކިއެކި ޚިދުމަތް ދޭ ތަންތަނާއި ޒާތީ ޚިދުމަތް ދޭ މަރުކަޒުތަކުގައާއި ސާފުތާހިރުކަމަށް އިސްކަންދީގެން ހިންގަންޖެހޭ މަރުކަޒުތަކުގައި ހުންނަންޖެހޭ ސާފު ތާހިރުކަމުގެ މިންގަނޑު ކަނޑައެޅުމާ ގުޅޭގޮތުން.
މީހެއްގެ ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާތެރިވެދާފަދަ ބައްޔެއް ޖެހިފައިވާ ޖަނަވާރެއް އެކަހެރިކުރާނެގޮތާއި، ބަލަހައްޓާނެގޮތާއި ނައްތާލާނެގޮތާ ބެހޭގޮތުން.
މީހުންގެ ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވެދާނެފަދަ ޖަނަވާރަކަށް ވެކްސިން ދިނުމާ ބެހޭގޮތުން.
މީހުންގެ ޞިއްޙަތަށް ނުރައްކާވެދާނެފަދަ ބައްޔެއް ޖަނަވާރަކަށް ޖެހިއްޖެކަމަށްވާނަމަ، އެކަން އަންގާނެގޮތާ ބެހޭގޮތުން.
ނުރައްކާތެރި ބައްޔާއި، ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބައްޔާއި، ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލި ފާހަގަކުރެވިގެން، އެކަން ރިޕޯޓުކުރާނެގޮތުގެ އުސޫލުތައް.
ނުރައްކާތެރި ބައްޔާއި، ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބައްޔާއި، ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔާއި، އެފަދަ ބަލި އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް އުފުލައިދޭ ވަސީލަތްތަކަކީ ކޮބައިކަން ގިންތިކުރުމާ ބެހޭގޮތުން.
ވަކި ބައްޔެއް އެއީ، ނުރައްކާތެރި ބައްޔެއްކަމަށް ނުވަތަ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއްކަމަށް ނުވަތަ ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބައްޔެއްކަމަށް ނުވަތަ ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބައްޔެއްކަން ކަނޑައެޅުމުގެގޮތުން.
ނުރައްކާތެރި ބައްޔެއް ނުވަތަ ނުރައްކާތެރި ބައްޔެއް ވަކި ދާއިރާއެއްގައި ފެތުރެމުންދާކަމަށްވާނަމަ، އެ ދާއިރާއިން ވަކި ބަޔަކު އެހެން ތަނަކަށް ގެންދިޔުމާ ބެހޭގޮތުން.
މީހުން އެކަހެރިކުރުމާއި ކަރަންޓީނުކުރުމާ ބެހޭގޮތުން.
އެކަހެރިކުރުމުގެ މަރުކަޒުތަކާއި ކަރަންޓީނުކުރުމުގެ މަރުކަޒުތަކާ ބެހޭގޮތުން.
ވެކްސިން ދިނުމުގެ ޕްރޮގްރާމްތައް ހިންގުމާ ގުޅޭގޮތުން.
ޒާތީ ޚިދުމަތް ދޭ ތަންތަން ހިންގުމާ ބެހޭގޮތުން.
ޒާތީ ޚިދުމަތް ދޭ ތަންތަނުގެ ޞިއްޙީ ޚިދުމަތް ދިނުމުގެ މިންގަނޑުތަކާ ބެހޭގޮތުން.
ހޮޓާ، ކެންޓީނު، ރެސްޓޯރަންޓްފަދަ ތަންތަނުގެ ޞިއްޙީ މިންގަނޑުތަކާ ބެހޭގޮތުން.
ފަތާ ފެންގަނޑުތަކާއި ސްވިމިންގ ޕޫލްތަކާއި ކުޅިވަރު ފެންގަނޑުތަކުގެ ޞިއްޙީ މިންގަނޑުތަކާ ގުޅޭގޮތުން.
ކާއެއްޗެހި ވިއްކާ ތަންތަން އުފައްދައި ހިންގުމާއި، އެތަންތަނުގެ ޞިއްޙީ މިންގަނޑުތަކާ ބެހޭގޮތުން.
މަރުކަޒުތައް ހިންގުމުގައި ގެންގުޅެންޖެހޭ ޞިއްޙީ މިންގަނޑުތަކާ ބެހޭގޮތުން.
މަދަރުސާތަކާއި ޢާންމު ތަންތަނުގައި ހުންނަންޖެހޭ ޞިއްޙީ މިންގަނޑުތަކާ ބެހޭގޮތުން.
ޕަބްލިކް ހެލްތް ލެބޯޓަރީތަކުގައި ގެންގުޅެންޖެހޭ މިންގަނޑުތަކާ ބެހޭގޮތުންނާއި އުފުލަންޖެހޭ ޒިންމާތަކާ ބެހޭގޮތުން.
ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއް ދިމާވެއްޖެކަމަށްވާނަމަ، ކުރާނެ އަމުރުތަކާއި އެ އަމުރުތަކުގައި ހިމަނަންވާނެ ކަންތައްތަކާ ބެހޭގޮތުން.
ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ކުރާ އަމުރާ ވިދިގެން އެއަށް ޢަމަލުނުކޮށްފިކަމަށްވާނަމަ، އެކަމެއް އަމިއްލައަށް ކުރުމަށްފަހު، އެކަމަށް ހިނގި ޚަރަދު ހޯދުމާ ބެހޭގޮތުން.
މީހުން އެރިއުޅޭ މޫދުތަކުގައި ހުންނަންޖެހޭ ރައްކާތެރިކަމުގެ މިންގަނޑުތަކާ ބެހޭގޮތުން.
ޢާންމުކޮށް މީހުން އެއްވާ ތަންތަނުގައި ހުންނަންޖެހޭނެ އެކިއެކި ޞިއްޙީ މިންގަނޑުތަކާ ބެހޭގޮތުން.
ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު ދިމާވެއްޖެނަމަ، ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތްތަކާ ބެހޭގޮތުން.

[ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ ބައެއް މާއްދާތައް އުވާލުން]
މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމާއެކު، ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/68 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު ޗެޕްޓަރ 4) ގެ 101 ވަނަ މާއްދާއިން 104 ވަނަ މާއްދާއަށް ހުރި މާއްދާތައް، އެ ދެ މާއްދާވެސް ހިމެނޭގޮތުން، އުވުނީއެވެ.

[ގަވާއިދު ހަދައި ހިންގުން]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދަންޖެހޭ ގަވާއިދުތައް ހަދައި ހިންގާނީ ވަޒީރުގެ މަޝްވަރާގެމަތިން އެޖެންސީންނެވެ. މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދަންޖެހޭ ގަވާއިދުތައް މި ޤާނޫނު ތަޞްދީޤުކުރާތާ ގިނަވެގެން 12 (ބާރަ) މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހަދައި، ޢާންމުކޮށް އިޢުލާނުކުރަންވާނެއެވެ.

[ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރުން]
މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާނީ، މި ޤާނޫނު ފާސްވެ، ތަޞްދީޤުކޮށް ދިވެހިސަރުކާރުގެ ގެޒެޓުގައި ޝާއިޢުކުރާ ދުވަހުން ފެށިގެންނެވެ.

[ ރަދީފު]

[މާނަ]
މި ޤާނޫނުގައި އެހެންގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައި ނުވާހާހިނދަކު، އަންނަނިވި ޢިބާރާތްތަކާއި ލަފްޒުތަކަށް ދެވިފައިވަނީ، އެ ޢިބާރާތްތަކާއި ލަފްޒުތަކާ ގުޅިގެން، ތިރީގައި ދީފައިވާ މާނަކުރުމެވެ.
"ހޮސްޕިޓަލް" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ޞިއްޙީ ޚިދުމަތް ދޭ ހޮސްޕިޓަލްތަކާއި، މަރުކަޒުތަކާއި، ޕޯސްޓްތަކާއި، ކްލިނިކްތަކާއި އެފަދަ އެހެން ތަންތަން ހިމެނޭ ގޮތަށެވެ.
"ނުރައްކާތެރި ބަލި" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގެ ދަށުން ނުރައްކާތެރި ބަލިކަމަށް ކަނޑައަޅާ ބައްޔަށެވެ.
"ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބަލި" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގެ ދަށުން ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބަލިކަމަށް ކަނޑައަޅާ ބައްޔަށެވެ.
"ބަލި ފަތުރާ ވަސީލަތް" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، މީހެއްކަމުގައިވީނަމަވެސް، ގަހެއްކަމުގައިވީނަމަވެސް، ޖަނަވާރެއްކަމުގައިވީނަމަވެސް، ސޫތްޕެއްކަމުގައިވީނަމަވެސް، ޖަރާސީމެއްކަމުގައިވީނަމަވެސް، ގައިންގަޔަށްއަރާ ބަލީގެ ފަނި އުފުލައިދޭ ނުވަތަ އުފުލައިދިނުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިފައިވާ ވަސީލަތަށެވެ.
"ކަރަންޓީނުކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ގައިންގަޔަށް އެރުމުގެ ބައްޔެއް ޖެހިފައިވާ މީހާ، ނުވަތަ އޭނާއާ މުޢާމަލާތްކުރެވިފައިވާ މީހާ، ނުވަތަ އޭނާގެ ގައިން އެ ބަލި އަރާފާނެކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙާލަތުގައި ހުރި މީހާގެ ކިބައިން އެހެން މީހެއްގެ ގަޔަށް އެ ބަލި ވާސިލުވުމުގެ މަގު ބަންދުކުރުމަށްޓަކައި، އެ ބަލި ފެތުރޭނެކަމަށް ޞިއްޙީގޮތުން ބެލެވޭ ނުވަތަ އެ ބަލީގެ ފަނި އެކެއްގެ ގައިން އަނެކެއްގެ ގަޔަށް ވާސިލުވާނެކަމަށް ޞިއްޙީގޮތުން ބެލެވޭ މުއްދަތަށް އޭނާގެ ޙަރަކާތްތައް ވަކިގޮތަކަށް ހިފެހެއްޓުމަށާއި، ވަކި އުސޫލުތަކެއްގެމަތިން އޭނާ މުޖުތަމަޢުގެ އެހެން މީހުންނާއި ތަންތަނާ އެކަހެރި ކުރުމަށެވެ.
"ކަރަންޓީން މަރުކަޒު" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، މީހުން ކަރަންޓީނު ކުރުމަށްޓަކައި ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ތަންތަނަށެވެ.
"ކާނާ" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ކައްކައިގެން ކަމުގައިވީނަމަވެސް ނުވަތަ ނުކައްކާ ކަމުގައިވީނަމަވެސް، ނުވަތަ ރޯ ޙާލަތުން އެހެން ޙާލަތަކަށް ބަދަލުކޮށްގެންނަމަވެސް، ނުވަތަ ރޯ ޙާލަތުގައި ހުއްޓާނަމަވެސް، ނުވަތަ ހޫނުކޮށްގެންނަމަވެސް، ނުވަތަ ފިނިކޮށްގެންނަމަވެސް މީހުން ކެއުމަށް ބޭނުންކުރާ ކާނާއާއި ކިރާއި ކިރުގެ ބާވަތްތަކާއި، ފިނި ބުއިންތަކާއި، ހޫނު ބުއިންތަކާއި، މީހުން ކެއުމަށާއި ބުއިމަށް ބޭނުންކުރާ އެންމެހައި ބާވަތްތަކުގެ އެއްޗެއްސަށެވެ.
"ކާނާ ވިއްކާ ތަންތަން" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ބަންދުކޮށްފައި ހުރި ޢިމާރާތެއްގެ ތެރޭގައި ކަމަށްވީނަމަވެސް، ވަގުތީ ޢިމާރާތެއްގައި ކަމަށްވީނަމަވެސް، ދާއިމީ ޢިމާރާތެއްގައި ކަމަށްވީނަމަވެސް، ނުވަތަ އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް އުފުލޭގޮތަށް ހުރި އެއްޗެއްގައި ކަމަށްވީނަމަވެސް، ނުވަތަ ވަށައިގެން ބަންދުކޮށްފައި ނެތް އެއްޗެއް ނުވަތަ ތަނެއްގައިވީނަމަވެސް، އެތަނެއްގައި ކާނާ ތައްޔާރުކޮށް، އޭގައި ލޭބަލް ޖަހައި، އެ ވިއްކާގޮތަށާއި ގަނެވޭގޮތަށް ހުންނަ، ނުވަތަ ޢާންމުކޮށް ބަހާގޮތަށް ހުންނަ، ނުވަތަ ވިއްކުމަށްޓަކައި ބޭރަށް ނެރެ ބަހައްޓާފައި ހުންނަ، މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނެއް ނޫން ހަމަކޮންމެ ތަނަކަށެވެ.
"ކުޅިވަރު ފެންގަނޑު" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ފަތާ ފެންގަނޑުތަކާއި، ފެތުމަށް ބޭނުންކުރާ މޫދާއި، ސްވިމިންގ ޕޫލާއި، ފެނުގެ ކުޅިވަރުތައް ކުޅުމަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ފެންގަނޑުތަކަށާއި މޫދަށެވެ.
"ޢާންމު ތަންތަން" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، މަގުމަގާއި، ހުސް މައިދާންތަކާއި، މީހުން އެއްވާ ތަންތަނާއި، އެނޫންވެސް މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަންތަނަށެވެ.
"ޢާންމު ޞިއްޙަތުގެ ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ކުއްލިއަކަށް ތަޢާރުފުވާ ނުރައްކާތެރި ބައްޔެއްގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ކުއްލިއަކަށް ދިމާވާ ޞިއްޙީ ނުރައްކަލެއްގެ ސަބަބުން މުޖުތަމަޢުގެ ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ސީދާގޮތުގައި ބޮޑު ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިވުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތްކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙާލަތަށެވެ.
"ޢިމާރާތް" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ބިމުގައި ބިނާކޮށްފައިވާ ތަންތަނާއި ބިމާ ހަރުކުރެވިގެން ބިނާކުރެވިފައިވާ ތަންތަނާއި، އެފަދަ ތަންތަނާ ގުޅިފައިވާ ގޯއްޗާއި، ދާއިމީގޮތެއްގައި ނުވަތަ ދާއިމީ ނޫންގޮތެއްގައިވެސް އެތަނަކާގުޅިގެން ބިނާކުރެވޭ ތަންތަން ހިމެނޭގޮތުންނެވެ.
އަދި އަންނަނިވި ތަންތަންވެސް އެ މާނައިގައި ހިމެނެއެވެ.
މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަންތަން.
މީހުން ދިރިނޫޅޭ ތަންތަން.
ފެންގަނޑު.
އެއްގަމު އުޅަނދުފަހަރު.
ކަނޑުގައި ދުއްވާ އުޅަނދުފަހަރު.
ވައިގެ އުޅަނދު ފަހަރު.
"އެކަހެރިކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ގައިންގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ހުރި މީހަކުނަމަ، ނުވަތަ ގައިންގަޔަށް އެރުމުގެ ސިފަ ހުރި މާއްދާއެއް މީހެއްގައި ހުރިކަން ކަނޑައެޅިގެން އެނގޭ މީހަކުނަމަ، އޭނާގެ ބަލި ނުވަތަ އޭނާގައި ހުރި ބަލި ފަތުރައިދޭ ވަސީލަތް، ސީދާގޮތުން ނުވަތަ ނުސީދާގޮތުން ނަމަވެސް، އެހެން މީހުން ގަޔަށް ވާސިލުވިޔަ ނުދިނުމަށްޓަކައި، އެމީހަކު އެހެން މީހުންނާއި ތަންތަނާ އެކަހެރިކުރުމަށެވެ.
"އެކަހެރިކުރުމުގެ މަރުކަޒު" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، އެކަހެރިކުރުމުގެ ޚާއްޞަ މަޤްޞަދުގައި ބިނާކުރާ ހޮސްޕިޓަލާއި މަރުކަޒުތަކަށެވެ.
"އެކަށީގެންވާ ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބެންހުރި ސާބިތު ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ލިބޭ މަޢުލޫމާތަށެވެ. އެފަދަ މަޢުލޫމާތެއް ލިބެންނެތްހިނދެއްގައި، ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލަށް ޙާލަތު ވިސްނައިގަނެވޭ މިންވަރަށާއި، ސާބިތުވާންހުރި ޞިއްޙަތުގެ ޢިލްމަށާއި، މާޒީގެ ތަޖުރިބާއަށް ބިނާކޮށް، ކަމަކުން ދުރާލާ ރައްކާތެރިވުމަށް ނިންމުމަށް ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް ބުރަވާ ނުވަތަ ރިޢާޔަތްކުރާ މަޢުލޫމާތަށެވެ.
"އެގްޒެމިންކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، މީހަކަށް ކުރިން ޖެހިފައިވާ ބަލިތަކަކީ ކޮބައިތޯ ބެލުމުގެ ގޮތުން ހޯދަންޖެހޭ މަޢުލޫމާތު ހޯދުމަށާއި، އޭނާގައި ހުރިނަމަ ހުރި ބައްޔަކީ ނުވަތަ ޞިއްޙީ ނުކުޅެދުންތެރިކަމަކީ ކޮބައިތޯ ބެލުމަށްޓަކައި، އޭނާގެ ގައިގައި އަތްލައިގެން ނުވަތަ ލޮލުން ބަލައިގެން އޭނާގެ ބަލިމަޑުކަމެއް ހުރިތޯ ބެލުމަށާއި، ކަށިގަނޑު ޖައްސައިގެން ބެލުމަށާއި، އަޑުއެހުމަށާއި، ވިންދު ބެލުމަށާއި، ލެބޯޓަރީ ޓެސްޓްތައް ހެދުމަށާއި އެކްސް-ރޭ އިންވެސްޓިގޭޓް ކުރުމަށާއި އެހެނިހެން ޓެސްޓްތަކާއި ތަޙްލީލުތައް ކުރުމަށެވެ.
"އެޖެންސީ" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ހެލްތް ޕްރޮޓެކްޝަން އެޖެންސީއަށެވެ.
"ވަޒީރު" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ޞިއްޙީ ކަންތައްތަކާގުޅޭ ކަންކަން ހިންގައި ބެލެހެއްޓުމަށް ސަރުކާރުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ވުޒާރާގެ ވަޒީރަށެވެ.
"ވެރިފަރާތް" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ދިރިއުޅޭ ތަނެއްކަމުގައި ބެލެވޭ ތަނެއް، އެމީހާގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައިވާ މީހާއާއި، އެތަނެއްގައި ދިރިއުޅޭ މީހާއާއި، އެތަނަކަށް ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭ މީހާއާއި، އެތަނެއް ކޮންޓްރޯލްކުރުމުގެ ބާރު ލިބިގެންވާ މީހާއާއި، އެތަނެއްގައި ހިނގާ ޙަރަކާތްތަކާއި އެތަނެއްގެ ޙާލަތު ކޮންޓްރޯލްކުރުމުގެ ބާރު ލިބިގެންވާ މީހާއާއި، އެތަނަށް ވަދެ އެތަނެއްގައި ތިބުމުގެ ހުއްދަ ލިބިގެންވާ މީހުންނަށެވެ.
"މަރުކަޒު" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ކުޑަކުދިން ބެލެހެއްޓުމުގެ މަސައްކަތްކުރާ މަރުކަޒުތަކަށް، ނުވަތަ ގެތަކަށް، ނުވަތަ ހޮސްޕިޓަލްތަކަށް، ނުވަތަ އިޞްލާޙީ މަރުކަޒުތަކަށް، ނުވަތަ ޒުވާންކުދިން ބަންދުގައި ބޭތިއްބުމުގެ މަރުކަޒުތަކަށް، ނުވަތަ މީހުން ވަގުތީގޮތުން ބަންދުގައި ބޭތިއްބުމުގެ މަރުކަޒުތަކަށް، ނުވަތަ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގެ ދަށުން މަރުކަޒެއްކަމަށް ކަނޑައަޅާ އެހެން ތަންތަނަށެވެ.
"ފާޚާނާ" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، މީހުން ފާޚާނާކުރުމަށްޓަކައި، އެއް ކޮޓަރި ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ ކޮޓަރި ހިމެނޭގޮތަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ، ޢާންމުކޮށް ވަދެވޭގޮތަށް ހުޅުވާލާފައިވާ ތަންތަނަށާއި މޫނު ދޮވުމާއި ފާޚާނާކުރުމުގެ ޚިދުމަތް ދޭ އެފަދަ ކޮޓަރިތަކަށެވެ.
"ދިރިއުޅުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ ގުޅިފައިވާ ބަލި" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ކެއިންބުއިމަށް ބޭނުންކުރާ އެއްޗެހީގެ ސަބަބުންނާއި، ތިމާ ދިރިއުޅޭ ވެށީގެ ސަބަބުންނާއި، ޞިއްޙަތުގެ ދުޅަހެޔޮކަމަށް ބުރަވުމެއްނެތް ގޮތުގައި ތަބާވާ އާދަތަކުގެ ސަބަބުން، ޖެހޭ ފުރާނައަށް ނުރައްކާވާފަދަ ބަލިތަކަށާއި ގައިންގަޔަށް ނާރާ ބަލިތައް ހިމެނޭ ގޮތަށެވެ.
"ދިރިއުޅޭ ތަން" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، މީހަކު ދިރިއުޅުމަށްޓަކައި ބޭނުންހިފާ ނުވަތަ ބޭނުންކުރާ ޢިމާރާތަކަށް ނުވަތަ ޢިމާރާތެއްގެ ބަޔަކަށް ނުވަތަ ގޯއްޗަކަށް ނުވަތަ ގޯއްޗެއްގެ ބަޔަކަށެވެ. އަދި މި މާނަކުރުމުގައި ގެއާއި ކޮންޑޮމީނިއަމާއި، އެޕާޓްމަންޓާއި، ކޮޓެޖާއި، މޯބައިލް ގެތަކާއި، ދިރިއުޅުމަށް ބޭނުންކުރާ ބޯޓު ފަހަރާއި އުޅަނދުފަހަރާއި، އަދި ބަސް ހިމެނޭ ގޮތަށެވެ.
"ދިރިނޫޅޭ ތަންތަން" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، މީހުން ދިރިއުޅުމަށް ބޭނުންކުރާ ތަނެއް ނޫން ހަމަކޮންމެ ތަނަކަށެވެ.
"ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލި" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، އެ އެއްޗެއް ހިމެނިގެންވާ ބަޔޮލޮޖިކަލް އޭޖެންޓެއްގެ ސަބަބުން ނުވަތަ އޭގައި ހިމެނިގެންވާ ވިހަ މާއްދާއެއްގެ ސަބަބުން، އެކެއްގެ ގައިން އަނެކެއްގެ ގަޔަށް އެ އެއްޗެއް ބަދަލުވުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެންވާ ބާވަތުގެ ބަލިބައްޔަށެވެ. އަދި އެ އެއްޗެއްގައި، އެ ސިފަ ހުރުމުގެ ސަބަބުން، ބަލިޖެހިފައިވާ މީހާގެ ގައިން ނުވަތަ ޖަނަވާރެއްގެ ކިބައިން އެ ބަލި، ސީދާގޮތެއްގައި ނުވަތަ ނުސީދާ ގޮތެއްގައި، އެހެން މީހެއްގެ ގަޔަށް އެރުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިފައިވާ ބައްޔަށެވެ. އަދި މި މާނަކުރުމުގައި، ނުރައްކާތެރި ބައްޔާއި ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ ބަލި ހިމެނިގެންވެއެވެ.
"ސަރަޙައްދު" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ރަށު ކައުންސިލްތަކާއި އަތޮޅު ކައުންސިލްތަކާއި ސިޓީ ކައުންސިލްތަކުގެ އިޚްތިޞާޞް ހިނގާ ދާއިރާ ތަކަށެވެ.
"ޞިއްޙީ ނުރައްކާ" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، އަންނަނިވި އެއްޗެހިންކުރެ އެއްޗެއްގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ކަންކަމުންކުރެ ކަމެއްގެ ސަބަބުން، ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ސީދާގޮތުން ނުރައްކާ ފޯރުކޮށްފާނެ އެއްޗަކަށް ނުވަތަ ކަމަކަށެވެ.
ދިރިއުޅޭ ތަނެއްގެ ޙާލަތު ހުރިގޮތް.
އިންސާނަކު ފިޔަވައި ދިރިހުރި އެހެން އެއްވެސް އެއްޗެއް، ނުވަތަ ޖަނަވާރެއް، ނުވަތަ ގަހެއް، ނުވަތަ އެނޫންވެސް ދިރުން ހިމެނިގެންވާ ބާވަތެއްގެ އެއްޗެއް.
ގޭހެއް، ނުވަތަ ދިޔާ އެއްޗެއް، ނުވަތަ ހަރު އެއްޗެއް.
ރޭޑިއޭޝަން، ނުވަތަ އަޑު، ނުވަތަ ވައިބްރޭޝަން، ނުވަތަ ހޫނު.
އެއްވެސް ޙަރަކާތެއް، ނުވަތަ ކަމެއް، ނުވަތަ ހާދިސާއެއް.
"ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޢައްޔަންކުރާ ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އޮފް ޕަބްލިކް ހެލްތަށެވެ.
"ޑޮކްޓަރު" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، މެޑިކަލް ޑޮކްޓަރުންނަށާއި ޞިއްޙީ ފަރުވާދީ ބޭސްފަރުވާ ކުރުމުގެ ހުއްދަ އޮންނަ މީހުންނަށެވެ.
"ޒާތީ ޚިދުމަތް ދޭ ތަންތަން" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ރީތިވުމާއި، ބޯކޮށުމާއި، ނިޔަފަތި ކެނޑުމާއި، އިސްތަށި ބޭލުމާއި، ހަށިގަނޑު ތޮރުފުމާއި، ހަށިގަނޑު ރީތިކުރުމާއި، ކުލަ ޖެއްސުމާއި، އެނޫންވެސް ގޮތްގޮތުން އަގު އަދާކޮށްފައި، މީހުންނަށް ޒާތީގޮތުން ރީތިވުމުގެ ޚިދުމަތް ދޭ ތަންތަނަށާއި މަރުކަޒުތަކަށެވެ.
"ޕަބްލިކް ހެލްތް ލެބޯޓަރީ" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ވަކި ސަރަޙައްދެއްގައި ލެބޯޓަރީގެ ޚިދުމަތް ދިނުމަށްޓަކައި ނުވަތަ ކުރުމަށްޓަކައި، ޢާންމު ޞިއްޙަތާ ގުޅިގެން ލެބޯޓަރީގެ ޚިދުމަތް ދިނުމަށްޓަކައި، ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ލެބޯޓަރީ ތަކަށެވެ.
"ސިވިލް ކޯޓް" ކަމަށް ބުނެފައިއެވަނީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ ދަށުން، މާލޭގައި އުފައްދާ ސިވިލް ކޯޓާއި، އެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ރާއްޖޭގެ އެކި ސަރަޙައްދުތަކުގައި އުފައްދާ އެ ކޯޓުގެ ޑިވިޝަންތަކާއި، އެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން އުފައްދާ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުތައް ހިމެނޭގޮތުންނެވެ.