ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަސްޓަމްސްގެ ޤާނޫނު
(8/2011)

[ އިބްތިދާއީ މާއްދާތައް]

[ތަޢާރުފާއި ނަން]
މިއީ، "މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް" ގެ ނަމުގައި ދައުލަތުގެ މުއައްސަސާއެއް އުފައްދައި، އެ މުއައްސަސާގެ މަޤްޞަދުތަކާއި، ބާރުތަކާއި، މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި، އިމްތިޔާޒުތައް ބަޔާންކޮށް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަސްޓަމްސްއާބެހޭ އެންމެހައި އުޞޫލުތަކާއި އިޖުރާއަތުތައް ކަނޑައެޅުމުގެ ޤާނޫނެވެ.
މި ޤާނޫނަށް ކިޔާނީ، "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަސްޓަމްސްގެ ޤާނޫނު" އެވެ.

[މަޤްޞަދު]
މި ޤާނޫނުން ޙާޞިލުކުރަން ބޭނުންވާ މައިގަނޑު މަޤްޞަދުތައް ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައި އެވަނީއެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަސްޓަމްސްގެ ނިޒާމަކީ ހަރުދަނާ އުޞޫލަކުން ހިނގާ ނިޒާމެއް ކަމުގައި ހެދުން؛
"މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް" ގެ ނަމުގައި ވަކި ޚިދުމަތެއް އުފައްދައި، އެ ޚިދުމަތް ހިންގަމުންގެންދާނެ އުޞޫލުތައް ކަނޑައެޅުން؛
ދިވެހި ދައުލަތުގެ އާމްދަނީއާއި މުޖުތަމަޢުގެ ޙައްޤުތަކަށް ރައްކާތެރިވެ ތިބެ، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އަންނަ މީހުންނާއި، އުޅަނދުފަހަރާއި، އެތެރެކުރާ މުދަލާއި، ދިވެހިރާއްޖެއިން ފުރާ މީހުންނާއި، އުޅަނދުފަހަރާއި، ބޭރުކުރާ މުދަލާގުޅޭ ކަންތައްތައް ހިންގައި ބެލެހެއްޓުމުގެ ނިޒާމު ހަރުދަނާކުރުން؛
ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފު ތަކެތި އެތެރެވުމާއި ބޭރުވުން ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި، ރާއްޖެއިން ބޭރުން ރާއްޖެއަށް އަންނަ އުޅަނދުފަހަރާއި، ރާއްޖެއިން ފުރާ އުޅަނދުފަހަރު ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި ބަލައި ފާސްކުރުމާއި، ރާއްޖެއަށް އަންނަ އަދި ރާއްޖެއިން ފުރާ މީހުންނާއި، ރާއްޖެއަށް ގެންނަ އަދި ރާއްޖެއިން ގެންދާ ތަކެތީގެ ތެރެއިން ޝައްކުކުރެވޭ ތަކެއްޗާއި މީހުން ބަލައި ފާސްކުރުމާއި، ރަސްމީ ވިޔަފާރި ބަނދަރުތަކުގައި ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލް ހަރުދަނާކުރުމުގެ ގޮތުން ކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތައް ކުރުމަށް މަގުފަހިކުރުން؛
ކަސްޓަމްސްއާބެހޭ ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޢާހަދާތަކާއި ޢަމަލުކުރެވޭ އުޞޫލުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން، ކަސްޓަމްސްގެ އިޖުރާއަތުތައް ލުއިކޮށްދީ، އެއިޖުރާއަތުތައް އެއްގޮތް ކުރުމާއި، އެ އިޖުރާއަތުތަކަށް ޢަމަލުކުރުމަށް މަގުފަހިކޮށްދިނުން.

[މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް]

[މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް އުފެއްދުން]
މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމާއެކު، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކަސްޓަމްސްގެ ޚިދުމަތްދީ، ކަމާގުޅޭ ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އަދާކުރުމަށްޓަކައި، "މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް" ގެ ނަމުގައި، ޔުނިފޯމް އެޅި އޮފިސަރުން ހިމެނޭ މުއައްސަސާއެއް އުފެދުނީއެވެ.
މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް އަކީ ދިވެހި ސިވިލް ސަރވިސްގައި ނުހިމެނޭ، މަދަނީ ޚިދުމަތެކެވެ.
މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް ހިނގަމުންދާނީ އެކަމަށްޓަކައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ކަނޑައަޅާ މިނިސްޓަރެއްގެ ބެލުމުގެ ދަށުންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް އުފެދުމާއެކު، މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން ހިނގަމުން އައި މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސްގެ އެންމެހައި މުވައްޒަފުންނާއި އެފަރާތްތަކުގެ އެންމެހައި ޙައްޤުތަކާއި އިލްތިޒާމުތައް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން މި އުފެއްދި މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސްއަށް ބަދަލުވީއެވެ.

[މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސްގެ ވާޖިބާއި މަސްއޫލިއްޔަތު]
މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސްގެ މައިގަނޑު ވާޖިބުތަކާއި މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައި އެވަނީއެވެ.
އެކްސްޕޯޓް ޑިއުޓީއާއި އިމްޕޯޓް ޑިއުޓީ ނެގުމާބެހޭ ކަންތައްތައް ހިންގައި ބެލެހެއްޓުން.
އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދަލާއި އިމްޕޯޓްކުރާ މުދަލާ ބެހޭގޮތުން ކަސްޓަމްސްއިން ކުރަންޖެހޭ އެންމެހައި ކަންތައްތައް ކުރުމާއި، ކަމާބެހޭ ހުރިހާ ހިސާބުތަކެއް ބެލެހެއްޓުން.
ރާއްޖޭގެ ބަނދަރުތަކަށް އަންނަ ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ދަތުރުކުރާ އުޅަނދުތަކަށް އަރައި ފައިބައި މީހުންނާއި، އަރުވައި ބާލާ ތަކެތީގެ ކަންކަން ހިންގައި ބެލެހެއްޓުން.
ރާއްޖޭގެ ބަނދަރުތަކަށް އަންނަ ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ދަތުރުކުރާ އުޅަނދުތަކަށް އިންވާރޑް އަދި އައުޓްވާރޑް ކްލިއަރެންސް ދިނުމާ ބެހޭގޮތުން ކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތައް ކުރުމާއި، މިފަދަ އުޅަނދެއް ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުން ވަކިވާން އެދިއްޖެނަމަ އެކަމާ ގުޅޭގޮތުން ކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތައް ކުރުން.
ރާއްޖެ އައިސް ގޮސްވާ އުޅަނދުފަހަރާއި، ފަސިންޖަރުންނާއި، އެމީހުންގެ ފޮށި ތަންމައްޗާއި، ރާއްޖެ އެތެރެކޮށް ބޭރުކުރާ މުދަލާއި، ރާއްޖެ އަންނަ އަދި ރާއްޖެއިން ފޮނުވާ ތަކެތި ބަލައި ފާސްކުރުން.
ރާއްޖެއަށް ސިއްރުން މުދާ އެތެރެކުރުމާއި، ރާއްޖެއިން ސިއްރުން މުދާ ބޭރުކުރުމާއި، ރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުތަކާއި ނުވަތަ ގަވާއިދުތަކާ ޚިލާފު އެންމެހައި މުދަލާއި ތަކެތި ރާއްޖެއަށް އެތެރެވޭތޯ ނުވަތަ ބޭރުވޭތޯ ބަލައި، އެފަދަ ތަކެތި އެތެރެވިޔަނުދީ ނުވަތަ ބޭރުވިޔަނުދީ ބެލެހެއްޓުމާއި، އަދި އެފަދަ އެއްޗެއް ފެނިއްޖެނަމަ، އަތުލުމާއި، ހިފެހެއްޓުމާއި، ޚާއްޞަ ހުއްދައެއް ލިބިގެންމެނުވީ ރާއްޖެއަށް އެތެރެނުކުރެވޭ ނުވަތަ ބޭރުނުކުރެވޭ ތަކެތި އެގޮތުގެމަތިން މެނުވީ އެތެރެވިޔަނުދީ ނުވަތަ ބޭރުވިޔަނުދީ ބެލެހެއްޓުން.
އެކްސްޕޯޓް އިމްޕޯޓް މުދާ ބަހައްޓާ ސަރަޙައްދުތަކާއި، ކަސްޓަމްސްގެ ވެއަރހައުސްތަކާއި، ބޮންޑެޑް ވެއަރހައުސްތައް ރަޖިސްޓަރީކޮށްދިނުމާއި، އެތަންތާނގައި ބަހައްޓާ ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައިވާ މުދަލާ ބެހޭގޮތުން ކުރަންޖެހޭ އެންމެހައި ކަންތައްތައް ކުރުން.
ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިންގާ މިނިވަން ވިޔަފާރީގެ ސަރަޙައްދުތަކަށާއި، ޑިއުޓީ ހިލޭ ފިހާރަތަކަށާއި މިނިވަން އިޤްތިޞާދީ ސަރަޙައްދުތަކުގައި ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ތަންތަނަށް އިމްޕޯޓްކުރާ މުދަލާއި، އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދަލާއި، އެ ތަންތަނަށް ވަދެ ނިކުމެ އުޅޭ މީހުންނާ ގުޅޭގޮތުން، ކަސްޓަމްސްއިން ބަލަހައްޓަންޖެހޭ ކަންތައްތައް ބެލެހެއްޓުން.
ރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރާ މުދަލާއި، ރާއްޖެއިން ބޭރުކުރާ މުދަލާގުޅޭ މަސައްކަތް ހިނގާ ސަރަޙައްދުތަކަށާއި ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލް ސަރަޙައްދުތަކަށް ވަދެނިކުމެވާ މީހުން ބަލައި ފާސްކުރުން.
މި ޤާނޫނާއި މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުތަކުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އެހެނިހެން ކަންކަން ކުރުން.

[މިނިސްޓަރުގެ ބާރާއި މަސްއޫލިއްޔަތު]
މިނިސްޓަރުގެ ބާރުތަކާއި މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައި އެވަނީއެވެ.
ރާއްޖޭގެ ރަސްމީ ބަނދަރުތަކުގައި ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުތައް ކަނޑައެޅުމާއި ކަސްޓަމްސްއިން ޚިދުމަތްދޭ ތަންތަން ކަނޑައެޅުން.
ކަސްޓަމްސްގެ ޚިދުމަތާގުޅޭ ސިޔާސަތުތައް ކަނޑައެޅުން.
ކަސްޓަމްސްގެ ޚިދުމަތުގެ ފެންވަރު މަތިކޮށް ދެމެހެއްޓުމުގެ ގޮތުންނާއި އެ މުއައްސަސާ ޖަވާބުދާރީ ކުރުވުމަށްޓަކައި އެކުލަވާލަންޖެހޭ ގަވާއިދުތަކާއި އުޞޫލުތަކާއި ނިޒާމުތައް އެކުލަވާލުމާއި، އެކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުން ނެރެންޖެހޭ އަމުރުތައް ނެރުމާއި، އަޅަންޖެހޭ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުން.
މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސްގެ އެންމެހައި ކަންކަމާ ބެހޭގޮތުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއާއި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ޖަވާބުދާރީވުން.

[ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސް]
ކަސްޓަމްސްގެ ވާޖިބުތަކާއި މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އަދާކުރުމުގެ އެންމެހައި ކަންތައްތައް ރާވައި، ކަސްޓަމްސްގެ ކަންކަން ދުވަހުން ދުވަހަށް ހިންގައި ބަލަހައްޓާނެ އެންމެ އިސް ފަރާތަކީ، ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްއެވެ.
ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސް ޢައްޔަންކޮށް ވަކިކުރާނީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއެވެ.
ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްގެ ވާޖިބުތަކާއި މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އަދާކުރާ ގޮތާމެދު އޭނާ މިނިސްޓަރަށް ޖަވާބުދާރީވާންވާނެއެވެ.

[ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްގެ މަސްއޫލިއްޔަތު]
ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްގެ ވާޖިބުތަކާއި މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައި އެވަނީއެވެ.
ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކަސްޓަމްސްއިން ނަގަންޖެހޭ ޑިއުޓީއާއި އެހެނިހެން ޓެކްސް ޤާނޫނާއި ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ފުރިހަމައަށް ނެގެމުންދާކަން ކަށަވަރުކުރުން.
ސަރަޙައްދީ އަދި ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޢާހަދާތަކަށް ޢަމަލުކުރުމަށް ކަސްޓަމްސްއިން ކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތައް ކުރުމާއެކު ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޖަމުޢިއްޔާތަކާއެކު އެއްބާރުލުން ޤާއިމުކުރުން.
ސަރުކާރުގެ ސިޔާސަތާ އެއްގޮތަށް ކަސްޓަމްސްގެ ކަންތައްތައް ހިންގުމާއި، ކަސްޓަމްސްގެ ކަންތައްތައް މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ހިންގާކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް އަޅަންޖެހޭ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުން.
ކަސްޓަމްސްއާ ބެހޭގޮތުން ސަރުކާރުން ސިޔާސަތު އެކުލަވާލާއިރު ކަސްޓަމްސްގެ ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރުމާ ބެހޭގޮތުން ސަރުކާރުގެ ކަމާބެހޭ ދާއިރާތަކަށް މަޝްވަރާއާއި ލަފާދިނުން.
ރާއްޖޭގެ ރަސްމީ ވިޔަފާރި ބަނދަރުތަކުގައި ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދާއި ކަސްޓަމްސްއިން ޚިދުމަތް ދޭ ތަންތަނުގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ތަންތަނުގައި ޚިދުމަތް ދެވޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖެއްސުން.
ރާއްޖޭގެ ރަސްމީ ބަނދަރުތަކުގައި ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދާއި ކަސްޓަމްސްއިން ޚިދުމަތްދޭ ތަންތަން ހިންގުމާ ބެހޭގޮތުން ކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތައް ކުރުން.
ރާއްޖޭގެ ރަސްމީ ބަނދަރުތަކުގައާއި ކަސްޓަމްސްގެ ހުރިހާ ސަރަޙައްދެއްގައި ކަސްޓަމްސްއިން ދެމުންގެންދާ ޚިދުމަތްތައް ލުއިފަސޭހަކޮށްދީ، އަވަސްކުރުމަށް ކުރަންޖެހޭ މަސައްކަތްތައް ރޭވުމާއި، ހިންގުން.
މި ޤާނޫނުގައިވާ ކަންތައްތައް ތަންފީޛުކުރާނެ ގޮތްތައް ރޭވުމާއި، އެކަންތައްތައް ހިންގައި ބެލެހެއްޓުމަށްޓަކައި ކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތައް ކުރުމާއި އަޅަންޖެހޭ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުން.
ދިވެހި ދައުލަތަށް ކަސްޓަމްސް މެދުވެރިކޮށް ލިބެންޖެހޭ އާމްދަނީ ހޯދުމަށްޓަކައި ކުރަންޖެހޭ އެންމެހައި ކަންތައްތައް ކުރުން.
ކަސްޓަމްސްގެ މެދުވެރިންގެ ގޮތުގައި ޢައްޔަންކުރެވޭ ފަރާތްތަކާ ގުޅޭގޮތުން ހަދަންޖެހޭ ގަވާއިދުތައް ހަދައި ތަންފީޛުކޮށް، އެފަރާތްތަކަށް ދޭންޖެހޭ އެހީތެރިކަން ދިނުން.

[ޑެޕިއުޓީ ކޮމިޝަނަރ އޮފް ކަސްޓަމްސް]
ކަސްޓަމްސްގެ ވާޖިބުތަކާއި މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އަދާކުރުމުގެ އެންމެހައި ކަންތައްތައް ރާވައި، ދުވަހުން ދުވަހަށް ހިންގައި ބެލެހެއްޓުމުގައި ކޮމިޝަނަރއަށް އެހީތެރިވެދިނުމަށްޓަކައި ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފުންގެ ތެރެއިން ޑެޕިއުޓީ ކޮމިޝަނަރ އޮފް ކަސްޓަމްސްގެ މަޤާމަށް މީހަކު ނުވަތަ ބަޔަކު ޢައްޔަންކުރަންވާނެއެވެ.
ޑެޕިއުޓީ ކޮމިޝަނަރ އޮފް ކަސްޓަމްސްގެ މަޤާމަށް މީހަކު ނުވަތަ ބަޔަކު ޢައްޔަންކޮށް ވަކިކުރާނީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއެވެ.
ޑެޕިއުޓީ ކޮމިޝަނަރ އޮފް ކަސްޓަމްސްގެ މަޤާމަށް އެކަކަށްވުރެ ގިނަ މީހުން ޢައްޔަންކުރާނަމަ މި މާއްދާގެ (ރ) ގައިވާ ޙާލަތުގައި ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްގެ ވާޖިބުތަކާއި މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އަދާކުރުމުގެ ގޮތުން ޙަވާލުކުރާނެ މީހަކު ޑެޕިއުޓީ ކޮމިޝަނަރ އޮފް ކަސްޓަމްސްގެ މަޤާމުގައި ތިބި މީހުންގެ ތެރެއިން ކަނޑައެޅިފައި ހުންނަންވާނެއެވެ.
ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތްތަކުންކުރެ ޙާލަތެއްގައި މި ޤާނޫނާއި މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގެ ދަށުން ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްގެ މަސްއޫލިއްޔަތާއި ވާޖިބުތައް ޑެޕިއުޓީ ކޮމިޝަނަރ އޮފް ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
އެއްވެސް ސަބަބަކާހުރެ ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސް ނެތުމުން؛ ނުވަތަ ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސް ސަސްޕެންޑުވުމުން؛ ނުވަތަ ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްގެ މަޤާމު ހުސްވުމުން؛ ނުވަތަ އެއްވެސް ސަބަބަކާހުރެ ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސް އޭނާގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އަދާކުރުމަށް އުޛުރުވެރިވުން.

[ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުން]
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންގެ މަޤާމުތަކާއި ރޭންކުތައް ކަނޑައަޅައި ހަމަޖައްސާނީ މިނިސްޓަރެވެ.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންނަށް ވަޒީފާ ދިނުމާއި، މަޤާމުގެ ކުރިއެރުން ދިނުމާއި، މަޤާމު ދަށްކުރުމާއި، ވަޒީފާއިން ވަކިކުރުމާއި، މިކަންކަން ކުރާނީ މި ޤާނޫނާއި މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން މިނިސްޓަރެވެ. މިނިސްޓަރު މިކަންކުރާނީ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން އެކަމަށްޓަކައި ކަސްޓަމްސްގައި އެކުލަވާލެވޭ ބޯޑުގެ ލަފަޔާއެކުއެވެ.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުން ވަޒީފާ އަދާކުރާ ތަން ކަނޑައެޅުމާއި ބަދަލުކުރުމުގެ ކަންތައްތައް ހިންގައި ބަލަހައްޓާނީ ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްއެވެ.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުން ފިޔަވައި ކަސްޓަމްސްއަށް ބޭނުންވާ މަޤާމުތަކަށް މީހުން ހަމަޖައްސާނީ، މި މާއްދާގެ (ށ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން މިނިސްޓަރެވެ.

[ވަޒީފާގެ އޮނިގަނޑު]
މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސްގެ އޮފިސަރުންނާއި އެހެނިހެން މުވައްޒަފުންގެ ވަޒީފާގެ ގިންތިތަކާއި މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ބަޔާންކޮށްފައިވާ އިދާރީ އޮނިގަނޑެއް މިނިސްޓަރު ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
މި ބަޔާންކުރެވުނު އޮނިގަނޑުގައި މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސްގެ މަޤާމުތަކުގެ ޝަރުޠުތަކާއި އެކި ކަންކަމަށް މުވައްޒަފުން ތިބެންވާނެ ޢަދަދު ކަނޑައަޅާފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.

[މުވައްޒަފުންގެ މުސާރަ]
މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސްގެ އޮފިސަރުންނާއި މުވައްޒަފުންގެ މުސާރަ ކަނޑައަޅާނީ މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީގެ ލަފާގެ މަތިން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއެވެ.

[ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންގެ ހުވައި]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުން އަދާކުރަންޖެހޭ އެންމެހައި ވާޖިބުތައް އަދާކޮށް، އުފުލަންޖެހޭ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ޒިންމާދާރު ގޮތެއްގައި އަދާކުރުމަށްޓަކައި މި ޤާނޫނުގެ ޖަދުވަލު 1 ގައިވާ ހުވައި ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންމެ އޮފިސަރަކުވެސް ފަނޑިޔާރެއްގެ ކުރިމަތީގައި ކުރަންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުން ކުރާ ހުވައިގެ މަތީގައި ދެމިތިބުމަކީ ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންމެ އޮފިސަރަކަށްމެ ވާޖިބުކަމެކެވެ.
މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާއިރު، ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންގެ ގޮތުގައި ތިބި މީހުންވެސް މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ހުވައިކުރަންވާނެއެވެ.

[ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންގެ މަސްއޫލއްޔަތުތަކާއި ވާޖިބުތައް]
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންގެ މައިގަނޑު މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި ވާޖިބުތައް ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައި އެވަނީއެވެ.
ދިވެހި ޤައުމުގެ ޢިއްޒަތާއި ޤަދަރާއި ޝަރަފު ދެމެހެއްޓުން.
ކަސްޓަމްސްގެ ދާއިރާގެ ތެރެއިން ދައުލަތުގެ އާމްދަނީއާއި މުޖުތަމަޢުގެ ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރުން.
ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފުންގެ "ކޯޑް އޮފް އެތިކްސް" އާއި "ކޯޑް އޮފް ކޮންޑަކްޓް" އާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފުންގެ ވާޖިބުތައް އަދާކުރުންމަތީ ދެމިތިބުން.
ރާއްޖެއަށް އަންނަ މީހުންނާއި، އުޅަނދުފަހަރާއި، އެތެރެކުރާ މުދަލާއި ތަކެތި ބަލައި ފާސްކުރުން.
ރާއްޖެއިން ފުރާ މީހުންނާއި، އުޅަންދުފަހަރާއި، ބޭރުކުރާ މުދަލާއި ތަކެތި ބަލައި ފާސްކުރުން.
ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފު ތަކެތި ރާއްޖެއަށް އެތެރެވުމާއި، ބޭރުވުން ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި ކުރަންޖެހޭ މަސައްކަތްތައްކުރުން.
ކޮރަޕްޝަންގެ އެއްވެސް ޢަމަލެއް ނުކުރުމާއި، އެފަދަ އެންމެހައި ޢަމަލުތަކާ ދެކޮޅަށް ޙަރަކާތްތެރިވުން.
ކަސްޓަމްސްގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި ވާޖިބުތައް އަދާކުރުމުގައި، އަމާނާތްތެރިވުމާއި ވަފާތެރިވުންމަތީ ދެމިތިބުން.
ކަސްޓަމްސްގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި ވާޖިބުތައް އިޚްލާޞްތެރިކަމާއެކު އަދާކުރުން.
މި ޤާނޫނާއި މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހެދޭ ގަވާއިދުތައް ހިންގުމަށްޓަކައި ކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތައް ކުރުން.
އިސްލާމްދީނުގެ އަޞްލުތަކާއި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި، ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފުނުވާ ގޮތުގެމަތިން ވެރިން އަންގާ އެންގުުންތަކަށާއި، ކުރާ އަމުރުތަކަށް ފަސްޖެހުމެއްނެތި ކިޔަމަންތެރިވުން.
ކަސްޓަމްސްގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި ވާޖިބުތަކާއި، ކަނޑައެޅިގެން ޚިލާފުވާނެ ޢަމަލެއް ކުރުމަށް އަންގާ އެންގުމަކަށް، ނުވަތަ ކުރާ އަމުރަކަށް ޢަމަލު ނުކުރުން.

[ކަސްޓަމްސްއާއި ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންގެ ޙިމާޔަތް]
ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައި ނުވަތަ ބެލުމުގެ ދަށުގައި ހުރި މުދަލެއް ކަސްޓަމްސްއިން ރަނގަޅަށް ނުބެލެހެއްޓުމުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ޤަޞްދުގައި އެ މުދަލަކަށް ގެއްލުން ދިނުމުގެ ސަބަބުން މުދަލަކަށް ގެންލުންވާ ޙާލަތުގައި މެނުވީ، ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައިވާ ނުވަތަ ބެލުމުގެ ދަށުގައިވާ މުދަލަކަށް ލިބޭ ގެއްލުމަކަށް ކަސްޓަމްސްއިން ޒިންމާވާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.
ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ރަނގަޅު ނިޔަތުގައި ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުގެ ވަޒީފާގެ ވާޖިބުތައް އަދާކުރުމުގައި ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކު ކުރާ ކަމަކާމެދު ނުވަތަ ނުކޮށް ދޫކޮށްލާ ކަމަކާމެދު އޭނާގެ މައްޗަށް ދަޢުވާއެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.

[ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފުންގެ ޙައްޤުތައް]
ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންމެ މުވައްޒަފަކަށް އަންނަނިވި ޙައްޤުތައް ލިބިގެންވެއެވެ.
ކަސްޓަމްސްގެ މަސްއޫލިއްޔަތާއި ވާޖިބުތައް އަދާކުރުމުގެ ތެރޭގައި އެ މުވައްޒަފަކަށް ލިބޭ އަނިޔާއާއި، ހާނިއްކައާއި، އެ މުވައްޒަފެއްގެ މުދަލަށް ލިބޭ ގެއްލުމަށް ބަދަލު ލިބިދިނުން.
ކަސްޓަމްސްގެ މަސްއޫލިއްޔަތާއި ވާޖިބުތައް އަދާކުރުމުގެ ތެރޭގައި އެ މުވައްޒަފަކަށް ލިބޭ އަނިޔާއާއި، ހާނިއްކައަށް ކަސްޓަމްސްގެ ޚަރަދުގައި ބޭސްފަރުވާކުރުން.
އެ މުވައްޒަފަކާމެދު ކުރެވޭ ޝަކުވާއެއް އަޑުއަހައި، އެއަށް ޖަވާބު ދިނުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިދިނުމަށްފަހު މެނުވީ، އެ މުވައްޒަފަކާމެދު އެއްވެސް އިދާރީ ފިޔަވަޅެއް ނޭޅުން.
އެ މުވައްޒަފަކާމެދު ކުރެވޭ ޝަކުވާއާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގައި، އެ މުވައްޒަފަކާމެދު ޝަކުވާ ކުރާ ފަރާތުގެ ދައުރެއް ނެތުން އަދި އެފަރާތުގެ އެއްވެސް ނުފޫޒެއް އެ ނިންމުމުގެ މައްޗަށް ނުހިންގުން.
އެ މުވައްޒަފަކާމެދު އަޅާ އިދާރީ ފިޔަވަޅެއް އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ކަސްޓަމްސް އިންޓެގްރިޓީ ކޮމިޝަނަށް ނުވަތަ ޝަރުޢީ ކޯޓަކަށް ހުށަހެޅުން.
އެ މުވައްޒަފަކު ކުރި ކުށަކަށް އެކަށީގެންވާ ވަރަށްވުރެ ބޮޑު އަދަބެއް ނުދިނުން.
ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފުންގެ ވާޖިބާ ޚިލާފު ޢަމަލެއް ހުއްޓުވުމަށް ކަމާބެހޭ ފަރާތަށް ކޮށްފައިވާ ރިޕޯޓެއްގެ ސަބަބުން، އެ މުވައްޒަފަކާމެދު އެއްވެސް ޑިސިޕްލިނަރީ ނުވަތަ އިދާރީ ފިޔަވަޅެއް ނޭޅުން.
ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފުންގެ ވާޖިބާ ކަނޑައެޅިގެން ޚިލާފުވާނެ ޢަމަލެއް ކުރުމަށް އަންގާ އެންގުމަކަށް ނުވަތަ ކުރާ އަމުރަކަށް، ކިޔަމަންތެރި ނުވުމުގެ ސަބަބުން އެ މުވައްޒަފަކާމެދު އެއްވެސް ޑިސިޕްލިނަރީ ނުވަތަ އިދާރީ ފިޔަވަޅެއް ނޭޅުން.
ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފަކާމެދު ކަސްޓަމްސްއިން ކުރެވޭ ދަޢުވާއެއް ސާބިތުނުވެއްޖެނަމަ އެކަމުގެ ސަބަބުން އެ މުވައްޒަފަކަށް ލިބުނު ގެއްލުމުގެ ޝަރުޢީ ބަދަލު ކަސްޓަމްސްއިން ދިނުން.

[ވަޒީފާ ދިނުމާއި ވަޒީފާގެ ކުރިއެރުން ދިނުމާއި ވަޒީފާއިން މުސްކުޅިކުރުން]
ކަސްޓަމްސްއިން ވަޒީފާ ދިނުމާއި، ވަޒީފާގެ ކުރިއެރުން ދިނުމާއި، ވަޒީފާއިން ވަކިކުރުމާއި، ވަޒީފާއިން މުސްކުޅިކުރެވޭނެ އުޞޫލުތައް ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.

[ކަސްޓަމްސްގެ ޔުނިފޯމާއި އެހެނިހެން ތަކެތި ހުއްދަ ނެތި ބޭނުންކުރުން]
މި ޤާނޫނާއި މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގެ ދަށުން ހުއްދަ ދޭންޖެހޭ ފަރާތްތަކުގެ ހުއްދަ ލިބިގެންމެނުވީ މި މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ)، އަދި (ރ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަމެއް ކޮށްފި މީހަކު މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުށްވެރިވާނެއެވެ.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުން ބޭނުންކުރުމަށް ހުއްދަ ދީފައިވާ ރަސްމީ ޔުނިފޯމެއް ނުވަތަ އެ ނޫންވެސް ޔުނިފޯމާގުޅޭ އެއްޗެއް ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ އައިޑެންޓިޓީ ކާޑު އުފެއްދުން ނުވަތަ ވިއްކުން ނުވަތަ ބޭނުންކުރުން ނުވަތަ މިއިން ކަމެއްގައި ބައިވެރިވުން.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުން ބޭނުންކުރުމަށް ހުއްދަ ދީފައިވާ ރަސްމީ ޔުނިފޯމެއް ނުވަތަ އެނޫންވެސް ޔުނިފޯމާގުޅޭ އެއްޗެއް ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ އައިޑެންޓިޓީ ކާޑު ނުވަތަ އެފަދަ އެއްޗެއްގެ ނަކަލެއް މީހަކަށް ނުވަތަ ބަޔަކަށް އޮޅުވާލުމުގެ ނިޔަތުގައި އުފެއްދުން ނުވަތަ ބޭނުންކުރުން.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުން ބޭނުންކުރުމަށް ހުއްދަ ދީފައިވާ ރަސްމީ ޔުނިފޯމެއް ނުވަތަ އެނޫންވެސް ޔުނިފޯމާގުޅޭ އެއްޗެއް ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ އައިޑެންޓިޓީ ކާޑު ބޭނުންކުރުމުގެ ހުއްދަ ނެތް މީހަކަށް ދިނުން.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުން ބޭނުންކުރުމަށް ހުއްދަ ދީފައިވާ ރަސްމީ ޔުނިފޯމެއް ނުވަތަ އެނޫންވެސް ޔުނިފޯމާގުޅޭ އެއްޗެއް ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ އައިޑެންޓިޓީ ކާޑު ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ ވަޒީފާ އަދާކުރުމަށް ދެވޭ އެހެނިހެން ތަކެތި ކަސްޓަމްސްގެ ވަޒީފާއިން ވަކިވުމަށްފަހު ބޭނުންކުރުން.

[ތަމްރީން ދިނުން]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފުންނަށް ތަމްރީންދިނުމުގެ ކަންތައްތައް ހިންގައި ބަލަހައްޓާނީ ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްއެވެ.

[ކުރުން މަނާ ކަންތައްތައް]
ކަސްޓަމްސްގެ އެއްވެސް މުވައްޒަފަކު މި ޤާނޫނާއި މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހެދޭ ގަވާއިދާ ޚިލާފު އެއްވެސް ޢަމަލެއް ކުރުމަކީ މަނާކަމެކެވެ.

[ވަޒީފާއިން އިސްތިއުފާ ދިނުން]
ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްއާއި ޑެޕިއުޓީ ކޮމިޝަނަރ އޮފް ކަސްޓަމްސް ފިޔަވައި ކަސްޓަމްސްގެ އެހެން މުވައްޒަފުން އެމީހެއްގެ މަޤާމުން އިސްތިއުފާދޭން ބޭނުންވެއްޖެނަމަ ސަބަބު ބަޔާންކޮށް ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްއަށް ލިޔުމެއް ފޮނުވާނީއެވެ.
މި މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ލިޔުން ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްއަށް ފޮނުވިކަމުގައިވިޔަސް އެ އިސްތިއުފާ ޤަބޫލުކުރިކަން އަންގަންދެން އެމީހަކު ވަޒީފާގައި ދެމިހުންނަންވާނެއެވެ. މިފަދަ ލިޔުމެއް ލިބޭތާ ގިނަވެގެން 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެތެރޭގައި އެކަމަށް ގޮތެއް ނިންމައި ލިޔުމަކުން އެކަން އެ މުވައްޒަފަކަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްއާއި ޑެޕިއުޓީ ކޮމިޝަނަރ އޮފް ކަސްޓަމްސް އިސްތިއުފާދޭން ބޭނުންވެއްޖެނަމަ، ސަބަބު ބަޔާންކޮށް، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ލިޔުމެއް ފޮނުވާނީއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ލިޔުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ފޮނުވިކަމުގައިވިޔަސް އެ އިސްތިއުފާ ޤަބޫލުކުރިކަން އަންގަންދެން އެ މީހެއްގެ މަޤާމުގެ ވާޖިބު އަދާކުރުންމަތީ ދެމިހުންނަންވާނެއެވެ.
މިފަދަ ލިޔުމެއް ލިބޭތާ ގިނަވެގެން 14 (ސާދަ) ދުވަހުގެތެރޭގައި އެކަމަށް ގޮތެއް ނިންމައި ލިޔުމަކުން އެކަން އެ މީހަކަށް އަންގަންވާނެއެވެ.
ކަސްޓަމްސްގެ ވަޒީފާއިން ވަކިކުރާ މީހުން ފިޔަވައި ވަޒީފާއިން ވަކިވާ ކޮންމެ މީހަކީ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ރިޓަޔަރމަންޓް ގަވާއިދާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ޝަރަފުވެރިކަމާއެކު ކަސްޓަމްސްގެ ވަޒީފާއިން ވަކިވި މީހެއްކަން މިނިސްޓަރަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.
ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފުން ވަޒީފާއިން މުސްކުޅިކުރެވޭނެ ގޮތްތައް ކަސްޓަމްސްގެ ރިޓަޔަރމަންޓް ގަވާއިދުގައި ހިމަނަންވާނެއެވެ.
ކަސްޓަމްސްގެ ވަޒީފާގައި ހުރެވޭނެ އެންމެ ދޮށީ އުމުރަކީ 65 (ފަސްދޮޅަސް ފަހެއް) އަހަރެވެ.

[ވަޒީފާއިން ވަކިކުރުން]
މި ޤާނޫނާއި މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދަކާ ޚިލާފުވެގެން، ކަސްޓަމްސްގެ ވަޒީފާއިން ވަކިކުރެވޭ މީހަކަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ލިބިދޭ އެއްވެސް ޢިނާޔަތެއް ނުވަތަ އިމްތިޔާޒެއް ނުލިބޭނެއެވެ.

[ވެލްފެއަރ ފަންޑް]
ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފުންގެ ވެލްފެއަރގެ ކަންތައްތައް ރަނގަޅުކުރުމަށްޓަކައި ވެލްފެއަރ ފަންޑެއް އުފައްދައި، އެ ފަންޑުން ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފުންގެ ވެލްފެއަރގެ ކަންތައްތަކަށް ހޭދަކުރުމުގެ ހުއްދަދިނުމުގެ އިޚްތިޔާރު މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ސިއްރު ހިފެހެއްޓުން]
ކަސްޓަމްސްގައި މަސައްކަތްކުރާ އެއްވެސް މުވައްޒަފަކު، ރަސްމީ ލިޔެކިޔުމެއް ނުވަތަ ވަޒީފާގެ ގޮތުން އެނގޭ މަޢުލޫމާތެއް ނުވަތަ ސިއްރު ލިޔުމެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ލިޔުމެއް ނުވަތަ ސިއްރު ލިޔުމެއްގެ ގޮތުގައި ސަރުކާރަށް ލިބިފައިވާ އެއްވެސް ލިޔުމެއް އެ އެއްޗެއް ފޯރުކޮށްދޭންޖެހޭ ފަރާތެއް ނޫން ފަރާތަކަށް ހާމަކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި އެހެން ބަޔާންކޮށްފައިވީނަމަވެސް، އެ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާފަދަ ސިއްރެއް ޤާނޫނީގޮތުން ހާމަކުރަންޖެހިއްޖެ ޙާލަތެއްގައި، ހާމަކުރުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއްނާޅައެވެ.

[ ކަސްޓަމްސް އިންޓެގްރިޓީ ކޮމިޝަން]

[ކަސްޓަމްސް އިންޓެގްރިޓީ ކޮމިޝަން]
ކަސްޓަމްސް އިންޓެގްރިޓީ ކޮމިޝަނަކީ އަމިއްލަ ނަމުގައި ދަޢުވާކުރުމާއި ދަޢުވާ ލިބިގަތުމާއި އަދި މުޢާމަލާތްކުރުމުގެ ހައިސިއްޔަތު ލިބިފައިވާ މިނިވަން ޤާނޫނީ ޝަޚްޞެކެވެ.

[ކޮމިޝަންގެ މަޤްޞަދު]
ކަސްޓަމްސް އިންޓެގްރިޓީ ކޮމިޝަންގެ މަޤްޞަދުތައް ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައި އެވަނީއެވެ.
ކަސްޓަމްސް މުވައްޒަފުންގެ މެދުގައި ޤާނޫނާ ގަވާއިދަށް ޙުރުމަތްތެރިކޮށްހިތުން އިތުރުކުރުން.
ކަސްޓަމްސް މުވައްޒަފުންގެ ތެރޭގައި ހިނގާ ޤާނޫނާ ގަވާއިދާ ޚިލާފު ޢަމަލުތައް މިނިވަންކަމާއެކު ތަޙުޤީޤުކޮށް، ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް ފިޔަވަޅުއެޅުން.
ކަސްޓަމްސް މުވައްޒަފުން ވަޒީފާ އަދާކުރުމުގައި ބޭނުންވާނޭ ޤާނޫނީ ރައްކާތެރިކަން ލިބިދިނުން.
ކަސްޓަމްސް މުވައްޒަފުންގެ ޚިދުމަތާ ބެހޭގޮތުން ޢާންމު ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި އިތުބާރާއި ޔަޤީންކަން އިތުރުކުރުން.

[ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުން]
ކޮމިޝަން އެކުލެވިގެންވާނީ 5 މެންބަރުންގެ މައްޗަށެވެ.

[މެންބަރުންގެ ސިފަތައް]
ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުންކަމަށް ޢައްޔަންކުރެވޭ މީހުންގެ ކިބައިގައި ތިރީގައިމިވާ ސިފަތައް ފުރިހަމަވާންވާނެއެވެ.
މުސްލިމަކު ކަމުގައިވުން.
ދިވެހިރައްޔިތަކު ކަމުގައިވުން.
ބުއްދިހަމައަށް ހުރި މީހަކުކަމުގައިވުން.
ޢުމުރުން 25 (ފަންސަވީސް) އަހަރު ވެފައިހުރި މީހަކުކަމުގައިވުން.
އިސްލާމްދީނުގައި ހައްދެއް ކަނޑައެޅިފައިވާ ކުށެއް، ނުވަތަ ޚިޔާނާތުގެ ކުށެއް، ނުވަތަ ރިޝްވަތުގެ ކުށެއް ވޭތުވެދިޔަ 5 (ފަހެއް) އަހަރުގެ ތެރޭގައި ކުރިކަން ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުވެފައިވާ މީހަކުކަމުގައިނުވުން.
އެމީހަކީ ކޮމިޝަންގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި ވާޖިބުތައް އަދާކުރެވޭފަދަ ލަޔާޤަތާއި ޤާބިލިއްޔަތު ހުރި މީހަކު ކަމުގައިވުން.
އެކްސްޕޯޓް އިމްޕޯޓް ވިޔަފާރިކުރުމާއި، އަދި އެފަދަ ތަނެއްގެ ބޯޑް މެންބަރެއް ކަމުގައި ނުވުން.
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ނުވަތަ ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން އިންތިޚާބުކުރެވޭ ނުވަތަ ޢައްޔަންކުރެވޭ މަޤާމެއް ފުރަމުންދާ މީހަކުކަމުގައި ނުވުން.
ކަސްޓަމްސް މުވައްޒަފެއްގެ ފިރިއެއް، އަންބެއް، ދަރިއެއް، ބައްޕައެއް، ނުވަތަ މަންމައެއްކަމުގައި ނުވުން.

[މެންބަރުން ޢައްޔަންކުރުން]
ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުން ޢައްޔަންކުރާނީ މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ދޭ މަޝްވަރާގެ މަތިން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މަޝްވަރާ ހޯދުމަށްއެދޭނީ، އަދި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން މަޝްވަރާ ދޭނީ، އަންނަނިވި ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުން ޢައްޔަންކުރުމަށް ބޭނުންވާ ކޮންމެފަހަރަކު، ރައީސުލްޖުމުހޫރިއްޔާ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ފޮނުވާ ލިޔުމަކުން، އެކަން ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ހުށަހެޅުން.
ކޮމިޝަންއަށް އެ ފަހަރަކު ޢައްޔަންކުރަންޖެހޭ މެންބަރުންގެ ޢަދަދަށްވުރެ މަދުނޫން ޢަދަދަކަށް މީހުންގެ ނަމާއި، އެމީހުންގެ ވަނަވަރު އެ ލިޔުމާއެކު ހިމެނުން.
މަޖިލީހުން ކަނޑައަޅާ ގޮތް، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ރައީސް ފޮނުވާ ލިޔުމަކުން، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް އެންގުން.
ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުކަމަށް ޢައްޔަންކުރަންވާނީ، ކޮމިޝަންގެ މަސްއޫލިއްޔަތާއި ވާޖިބުތައް އަދާކުރެވޭފަދަ ލަޔާޤަތާއި ޤާބިލިއްޔަތު ހުރިމީހުންގެ ތެރެއިން، މި ޤާނޫނުގެ 27 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ސިފަތައް ފުރިހަމަވާ މީހުންނެވެ.
ކޮމިޝަންއަށް ޢައްޔަންކުރާނެ މެންބަރުންނާއި ގުޅޭގޮތުން ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މަޝްވަރާ ހޯދުމަށް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ހުށަހަޅާ ނަންތަކަކީ ޢާންމުކޮށް އިޢްލާންކޮށްގެން، އެކަމަށް އިޖާބަދޭ މީހުންގެ ތެރެއިން ހޮވާލެވޭ ނަންތަކެއް ކަމުގައި ވާންވާނެއެވެ. އަދި އެގޮތުން ހުށަހެޅޭ ނަންތަކުގެ ތެރޭގައި، ވީހާވެސް ބޮޑަށް ޤައުމުގެ އެކިދާއިރާތައް ތަމްސީލްވާނެ ގޮތެއްވުމަށް، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ބާރުއަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ނަންތައް ފޮނުވާއިރު އެ ފަހަރަކު ކޮމިޝަނަށް ޢައްޔަންކުރަންޖެހޭ ޢަދަދުގެ ދެ ގުނައަށްވުރެން އިތުރަށް ނަންތައް ފޮނުވަންވާނެއެވެ. މި ގޮތުން ޢާންމުކޮށް އިޢުލާންކުރުމުން އިޖާބަދިން މީހުންގެ ޢަދަދު ފޮނުވަންޖެހޭ ޢަދަދަށްވުރެން މަދުވާނަމަ އެ ފަހަރަކު ކުރިމަތިލީ ހުރިހާ މީހުންގެ ނަންތައް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.

[ކޮމިޝަންގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް]
ކޮމިޝަންގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައި މިވަނީއެވެ.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ޝަކުވާތަކާ ބެހޭގޮތުން ކަސްޓަމްސްއިން ނިންމާ ނިންމުންތަކާ ގުޅިގެން ތަޙުޤީޤު ކުރުމަށް މިނިސްޓަރު ހުށަހަޅާ މައްސަލަތައް ތަޙުޤީޤުކޮށް، ކަމާބެހޭ ރިޕޯޓް އަދި ފެންނަގޮތް މިނިސްޓަރަށް ހުށަހެޅުން.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކު ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކުރާކަމަށް ނުވަތަ އޭނާގެ އެ މަސްއޫލިއްޔަތު އަދާކުރުމުގައި އިހުމާލުވެފައިވާކަމަށް ބުނެ އެއްވެސް ފަރާތަކުން ހުށަހަޅައިފިނަމަ އެކަމެއްބަލައި ތަޙުޤީޤުކޮށް، ކަމާބެހޭ ރިޕޯޓް އަދި ފެންނަގޮތް މިނިސްޓަރަށް ހުށަހެޅުން.
ކޮމިޝަންއިން ބެލި މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން ޖިނާއީ ދަޢުވާއެއް ކުރުމަށް ކޮމިޝަންއަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި އެކަން ކުރިޔަށް ގެންދިއުމަށް ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހަށް ހުށަހެޅުން.
ކޮމިޝަންއަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލައަކާއި ގުޅިގެން ކުރެވޭ ތަޙުޤީޤުތަކުގައި އެފަދަ މައްސަލައެއް ތަކުރާރު ވިޔަ ނުދިނުމަށްޓަކައި ކަސްޓަމްސްގައި ޢަމަލުކުރެވޭ އުޞޫލަކަށް ނުވަތަ ގަވާއިދަކަށް ބަދަލުގެންނަން ކޮމިޝަންއަށް ފެންނަނަމަ އެކަމާބެހޭ ލަފާ މިނިސްޓަރަށް ދިނުން.

[ކޮމިޝަންގެ ރައީސް]
ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުންގެ ތެރެއިން މީހަކު، ކޮމިޝަންގެ ރައީސް ކަމުގައި ޢައްޔަންކުރަންވާނެއެވެ.
ކޮމިޝަންގެ ރައީސް ޢައްޔަންކުރާނީ، ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުންގެ ތެރެއިން އެ މެންބަރުން ކަނޑައަޅާ މީހެކެވެ. އަދި މިގޮތުން، ކޮމިޝަނުން ކަނޑައަޅާގޮތެއް، އެ ގޮތެއް ކަނޑައަޅާތާ ގިނަވެގެން 48 (ސާޅީސްއަށެއް) ގަޑިއިރުގެ ތެރޭގައި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށާއި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ކޮމިޝަންއިން އަންގަންވާނެއެވެ.

[ކޮމިޝަންގެ ރައީސްގެ ޒިންމާ]
ކޮމިޝަންގެ ރައީސްގެ ޒިންމާތައް ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައި މިވަނީއެވެ.
ކޮމިޝަންގެ މަސައްކަތްތައް ރާވައި ހިންގުން.
ކޮމިޝަންއަށް ހުށަހެޅޭ ޝަކުވާތައް ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުންނާއި ބަލަން ޙަވާލުކުރުން.
ކޮމިޝަންގެ ޖަލްސާތަކުގެ ރިޔާސަތު ބެލެހެއްޓުން.

[ކޮމިޝަންގެ ނައިބުރައީސް]
ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުންގެ ތެރެއިން މީހަކު، ކޮމިޝަންގެ ނައިބުރައީސް ކަމުގައި ޢައްޔަންކުރަންވާނެއެވެ.
ކޮމިޝަންގެ ނައިބުރައީސް ޢައްޔަންކުރާނީ، ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުންގެ ތެރެއިން އެ މެންބަރުން ކަނޑައަޅާ މީހެކެވެ. އަދި މިގޮތުން، ކޮމިޝަނުން ކަނޑައަޅާގޮތެއް، އެގޮތެއް ކަނޑައަޅާތާ ގިނަވެގެން 48 (ސާޅީސްއަށެއް) ގަޑިއިރުގެ ތެރޭގައި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށާއި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ކޮމިޝަންއިން އަންގަންވާނެއެވެ.

[ކޮމިޝަންގެ ނައިބުރައީސްގެ ޒިންމާ]
ކޮމިޝަންގެ ރައީސަށް އޭނާގެ މަޤާމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އަދާކުރުމަށް ނުކުޅެދިއްޖެ ޙާލަތެއްގައި، ނުވަތަ އުޛުރުވެރިވެއްޖެ ޙާލަތެއްގައި، ނުވަތަ އެ މަޤާމު ހުސްވެއްޖެ ޙާލަތެއްގައި، އޭނާގެ މަޤާމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ވަގުތީގޮތުން އަދާކުރާނީ ކޮމިޝަންގެ ނައިބުރައީސެވެ. މީގެ އިތުރުން، ކޮމިޝަންގެ ރައީސަށް ކޮމިޝަން ހިންގުމުގައި އެހީތެރިވެދޭންވާނެއެވެ.

[ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުންގެ ޒިންމާ]
ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުންގެ ޒިންމާތައް ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައި މިވަނީއެވެ.
ކަނޑައެޅިގެން އެގެންއޮތް އުޛުރެއް ދިމާވެގެން މެނުވީ، ކޮމިޝަންގެ ޖަލްސާތަކަށް ޙާޟިރުވުން.
ކަނޑައެޅިގެން އެގެންއޮތް އުޛުރެއް ދިމާވެގެންމެނުވީ، ކޮމިޝަންއިން ހަވާލުކުރާ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އަދާކުރުން.
ކޮމިޝަނުން ކުރާ ތަޙުޤީޤުތައް ހިންގުން.
ކޮމިޝަންގެ ކޮންމެ މެންބަރަކުވެސް ކޮމިޝަންއަށް ޚިދުމަތް ކުރަންވާނީ މިނިވަންކަމާއި، ޢަދުލުވެރިކަމާއި އިންޞާފުވެރިކަމާ އެކުގައެވެ. އަދި ކޮންމެ މެންބަރަކަށް ހަވާލުކުރެވޭ ކަންކަން ކުރަންވާނީ އެއްވެސް ނުފޫޒަކަށް ލެނބުމެއްނެތި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.
ކޮމިޝަންގެ އެއްވެސް މެންބަރެއްގެ އަމިއްލަ މަޞްލަޙަތެއް ނުވަތަ ފައިދާއެއް ނުވަތަ ދައުރެއް އޮތްކަމެއް ނުވަތަ މައްސަލައެއް، ކޮމިޝަންއިން ބަލާ ހިނދު، އެކަމެއް ނުވަތަ މައްސަލައެއް ބެލުމުގައި ނުވަތަ ނިންމުމުގައި، އެއްވެސް މިންވަރަކަށް އެ މެންބަރަކު ބައިވެރިވެގެން ނުވާނެއެވެ. އަދި ކޮމިޝަންއިން ބަލާ މައްސަލައަކީ، މިފަދަ މަޞްލަޙަތެއް ނުވަތަ ފައިދާއެއް ނުވަތަ ދައުރެއް އޮތްކަމެއްކަން ނުވަތަ މައްސަލައެއްކަން ކުރިން އެނގިފައިނެތްނަމަވެސް އެކަން އެނގޭހިނދު، އެކަން ކޮމިޝަންގެ ރައީސަށް އެންގުމާއެކު، އެކަމެއް ނުވަތަ މައްސަލައެއް ބެލުމުން ނުވަތަ އެމައްސަލައަކާ ގުޅޭގޮތުން ނިންމަންޖެހޭ ނިންމުންތައް ނިންމުމުން އެ މެންބަރަކު ތަނާޒުލު ވާންވާނެއެވެ.
ކޮމިޝަންގެ ވަޒީފާގެ ހައިސިއްޔަތުން މެންބަރުންނަށް ލިބޭ މަޢުލޫމާތަކީ ސިއްރުގެ ގޮތުގައި ހިފަހައްޓަންޖެހޭ މަޢުލޫމާތެވެ. މިފަދަ މަޢުލޫމާތެއް ޤާނޫނީ ބާރެއް ލިބިފައިވާ ފަރާތެއްގެ ތަޙުޤީޤަކަށްޓަކައި ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި މެނުވީ ކޮމިޝަންގެ މަސައްކަތާ ނުގުޅޭ އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ހާމަކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ.

[މެންބަރުކަމުގެ ދައުރު]
ކޮމިޝަންއަށް ޢައްޔަންކުރެވޭ މެންބަރަކު، އެ މަޤާމުގައި ދެމިހުންނާނީ އެ މެންބަރަކު ޢައްޔަންކުރެވޭ ތާރީޚުން ފެށިގެން 5 (ފަހެއް) އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތަށެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 38 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ވަކިކުރެވޭ މެންބަރަކަށް އަލުން މި ކޮމިޝަންއަށް ކުރިމައްޗެއް ނުލެވޭނެއެވެ.

[މަޤާމު ހުސްވުން]
ތިރީގައިމިވާ ޙާލަތްތަކުގެ ތެރެއިން ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެއްޖެނަމަ، ކޮމިޝަންގެ މެންބަރެއްގެ މަޤާމު ހުސްވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން އިސްތިއުފާ ދިނުން.
މެންބަރުކަމުގެ ދައުރު ހަމަވުން.
މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން މެންބަރުކަމުން ވަކިކުރުން.
ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ނުވަތަ ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން އިންތިޚާބު ކުރެވޭ ސިޔާސީ މަޤާމަކަށް ކުރިމަތިލުން.
މި ޤާނޫނުގައި މެންބަރުންގެ ސިފަތައް ކަމުގައި ބަޔާންވެފައިވާ ސިފަތަކުގެ ތެރެއިން ސިފައެއް އުނިވުން.

[އިސްތިއުފާދިނުން]
ކޮމިޝަންގެ މެންބަރަކު އޭނާގެ މަޤާމުން އިސްތިއުފާދޭން ބޭނުންވެއްޖެނަމަ، ސަބަބު ބަޔާންކޮށް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ސިޓީއެއް ހުށަހަޅައި، އެ ސިޓީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ލިބުމުން އެ މެންބަރަކު މެންބަރުކަމުން ވަކިވީއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޮމިޝަންގެ ރައީސް ނުވަތަ ނައިބުރައީސް، ރައީސްކަމުން ނުވަތަ ނައިބުރައީސްކަމުން އިސްތިއުފާދިންކަމުގައި ވިޔަސް، ކޮމިޝަނުގެ މެންބަރުކަމުން އޭނާ އިސްތިއުފާދިނީ ކަމުގައި ނުބެލެވޭނެއެވެ.

[މެންބަރުކަމުން ވަކިކުރުން]
ތިރީގައިމިވާ ޙާލަތްތަކުގެ ތެރެއިން ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެއްޖެނަމަ، ކޮމިޝަންގެ މެންބަރަކު މެންބަރުކަމުން ވަކިކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ޝަރުޢީ ޙުކުމަކުން އިފްލާސްކުރުން.
ކޮމިޝަންގެ މެންބަރެއްގެ ކިބައިގައި ހުރުމަށް މި ޤާނޫނު ލާޒިމުކުރާ ސިފައެއް އުނިވުން.
ޖިނާއީ ކުށެއް ކުރިކަން ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުވުން.

[ކޮމިޝަންގެ މުވައްޒަފުންނާއި ފަންނީ ލަފާދޭ ފަރާތްތައް]
ކޮމިޝަންގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އަދާކޮށް މަސައްކަތްތައް ކުރުމަށްޓަކައި ބޭނުންވާނޭ މުވައްޒަފުންނާއި ވަސީލަތްތައް ސަރުކާރުން ފަހިކޮށްދޭންވާނެއެވެ.

[މުސާރަ]
ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުންނަށް ދެވޭ މުސާރައާއި އެހެނިހެން ޢިނާޔަތްތައް ކަނޑައަޅާނީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުންނެވެ.
ކޮމިޝަންގެ މެންބަރުންނަށް ދެވޭ މުސާރައާއި އެހެނިހެން ޢިނާޔަތްތައް، މެންބަރުކަމުގެ މުއްދަތުގައި ޤާނޫނެއްގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތަކަށްމެނުވީ އުންޏެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
ކޮމިޝަންގެ މުވައްޒަފުންގެ މުސާރައާއި ޢިނާޔަތްތައް، މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީގެ މަޝްވާރާއާއެކު ކަނޑައަޅާނީ ކޮމިޝަންއިންނެވެ.

[ތަޙުޤީޤު ކުރުމުގައި ކޮމިޝަނަށް ލިބިގެންވާ ބަރާއި ޒިންމާ]
ކޮމިޝަންއިން ކުރަމުންދާ ތަޙުޤީޤަކާ ގުޅިގެން، އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރުމުގެ ބާރު ކޮމިޝަންއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ހެކިންގެ ގޮތުގައި ޙާޟިރުކުރަންޖެހޭ ފަރާތްތައް ކޮމިޝަންއަށް ޙާޟިރުކުރުމާއި ހެކިބަސް ހޯދުން؛
ކޮމިޝަންއިން ކުރަމުންދާ ތަޙުޤީޤަކާ ގުޅުންހުރިކަމަށް ފެންނަ ފަރާތްތައް ކޮމިޝަންއަށް ޙާޟިރުކުރުމާއި އެ މީހުންގެ ހެކިބަހާއި ބަޔާން ހޯދުން؛
ކޮމިޝަންއިން ކުރަމުންދާ ތަޙުޤީޤަކާ ގުޅުންހުރިކަމަށް ފެންނަ ލިޔެކިއުންތަކާއި އެހެނިހެން ތަކެތި ހޯދުމަށްޓަކައި ސަރުކާރުގެ އިދާރާތަކަށާއި އެހެނިހެން ތަންތަނަށް ކޮމިޝަންގެ މުވައްޒަފުންގޮސް އެތަންތަނާއި އެތަންތަނުގައި ހުރި ލިޔެކިއުން ބެލުމާއި ނަކަލުކުރުމާއި ބޭނުންވެއްޖެނަމަ ކޮމިޝަންއަށް ގެނައުން؛
ވަކި ކަންކަމާ ގުޅޭގޮތުން ޚާއްޞަ މަޢުލޫމާތެއް ދެވިދާނެ ކަމަށް ކޮމިޝަންއަށް ފެންނަ ފަރާތްތަކުން، އެ މަޢުލޫމާތެއް ހޯދުން؛
ކޮމިޝަންއަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލައަކާއި ގުޅޭގޮތުން ސަރުކާރުގެ ކަމާބެހޭ ފަރާތުން ކަނޑައެޅޭ މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ކޮމިޝަންއަށް މަޢުލޫމާތެއް ދިނުމަށް، ނުވަތަ ރިޕޯޓެއް ހުށަހެޅުމަށް އެންގުން؛
ކޮމިޝަންގެ 2 މެންބަރަކު، ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ މެންބަރުންގެ ކޮމިޓީއަކުން މައްސަލަބަލައި ތަޙުޤީޤުކުރުން؛
ކޮމިޝަންއިން ކުރެވޭ ތަޙުޤީޤު ތަކުގައި، މައްސަލަނިންމަންވާނީ، މައްސަލަ ރައްދުވާފަރާތުން ބުނާ އެއްޗަކަށާއި އަދި މައްސަލައިގެ ވަށައިގެންހުރި ހުރިހާ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަށްފަހުއެވެ.
ކޮމިޝަންއިން ކުރެވޭ ތަޙުޤީޤުތަކުގައި، މައްސަލަ ނިންމަންވާނީ، މައްސަލަ ރައްދުވާފަރާތުން ބުނާ އެއްޗަކަށާއި އަދި މައްސަލައިގެ ވަށައިގެންހުރި ހުރިހާ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަށްފަހުއެވެ.

[ކޮމިޝަންގެ ބާރުތައް]
ކޮމިޝަންގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އަދާކުރުމަށްޓަކައި، އަންނަނިވި ބާރުތައް ކޮމިޝަންއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ކޮމިޝަންގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އަދާކުރުމަށްޓަކައި، ބޭނުންވާ އެންމެހައި ސާމާނާއި، ވަސީލަތާއި، އާލަތްތައް ހޯދައި، ގެންގުޅެ، އެތަކެތީގެ ބޭނުން ހިފުން؛
ކޮމިޝަންއިން އެކިއެކި މައްސަލަތައް ބަލައި ތަޙުޤީޤުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ މިންގަނޑުތަކާއި، ކޮމިޝަންގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އަދާކުރުމުގައްޔާއި މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރުމުގައި ގެންގުޅޭނޭ އުޞޫލުތައް އެކުލަވާލުން؛
ކޮމިޝަންއިން ބެލުނު މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން ޖިނާއީ ދަޢުވާއެއް ކުރުމަށް ކޮމިޝަންއަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި އެކަން ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހަށް ހުށަހެޅުން.

[އެހެން ފަރާތްތަކުން ކުރާ ތަޙުޤީޤު]
ތަޙުޤީޤުކުރުމުގެ ޤާނޫނީ ބާރުލިބިފައިވާ އެއްވެސް އިދާރާއަކުން ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފެއްގެ މައްސަލައެއް ތަޙުޤީޤު ކުރަމުން ގެންދާނަމަ، އެކަމާބެހޭ މަޢުލޫމާތު ކޮމިޝަންއަށް އެނގޭނެ ނިޒާމެއް ކޮމިޝަންއިން ޤާއިމް ކުރަންވާނެއެވެ.

[އެހެން އިދާރާއަކުން ކުރާ ތަޙުޤީޤަކަށް ލިބިފައިވާ މަޢުލޫމާތު]
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުރަމުންގެންދާ ތަޙުޤީޤަކަށް ބޭނުންވާ މަޢުލޫމާތެއް، ތަޙުޤީޤު ކުރުމުގެ ޤާނޫނީ ބާރު ލިބިގެން ތަޙުޤީޤުކުރާ މުއައްސަސާއެއްގައި ހުރި ކަމަށް ކޮމިޝަންއަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، އެފަރާތަކަށް ލިބިފައިވާ މަޢުލޫމާތު ހޯދަން އެދުމާއި އެފަދަ މަޢުލޫމާތު ބޭނުންކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޮމިޝަންއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ޝަރީޢަތުގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލައަކާ ގުޅުން ހުރި މައްސަލަ ބެލުން]
ޝަރީޢަތުގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލައަކާ ގުޅުންހުރި ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރެއްގެ މައްސަލައެއް ކޮމިޝަންއަށް ހުށަހެޅިއްޖެނަމަ އެ މައްސަލަ ބަލަންވާނީ ޝަރީޢަތަށް އަސަރެއް ނުކުރާނޭ ގޮތެއްގެމަތިން ސިއްރު މައްސަލައެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި އޮތް މައްސަލަ ޝަރުޢީ މަރުޙަލާއިން ނުނިމެނީސް އެ މައްސަލައިގެ ރިޕޯޓް ނުވަތަ ހޯދުންތައް ޢާންމުކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރެއްގެ މައްސަލައެއް ޝަރުޢީ ކޯޓެއްގައި ހިނގަމުން ދަނިކޮށް އެ މައްސަލަ ކޮމިޝަންއިން ނުބެލޭނެއެވެ.

[މައްސަލަ ބެލުމަށްފަހު ޢަމަލުކުރެވޭގޮތް]
ކޮމިޝަންއިން މައްސަލައެއް ބަލާނިންމުމަށްފަހު ޢަމަލުކުރާނީ ތިރީގައިމިވާ ގޮތަށެވެ.
ތަޙުޤީޤު ކުރެވުނީ ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކު ނުވަތަ ބަޔަކު ޤާނޫނާއި ނުވަތަ ގަވާއިދާ ޚިލާފުވެފައިވާކަމަށް ކުރެވުނު ތުހުމަތެއްގައިކަމަށްނަމަ، އެތުހުމަތަކާ ބެހޭގޮތުން ކޮމިޝަންއަށް ފެންނަ ގޮތާއި އަދި މައްސަލައިގައި މިނިސްޓަރު ޢަމަލުކުރަން ފެންނަގޮތެއްގެ ލަފާ މިނިސްޓަރަށް ދިނުން.
ކޮމިޝަންއިން ކުރެވުނު ތަޙުޤީޤަކާއި ނުވަތަ މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން ޖިނާއީ ދަޢުވާއެއް ކުރުމަށް ފެންނަނަމަ އެކަން ކުރިއަށް ގެންދިޔުމަށް ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހަށް ފޮނުވުން.
ކޮމިޝަންއިން ކުރެވުނު ތަޙުޤީޤަކާ ގުޅިގެން، އެފަދަ މައްސަލައެއް ތަކުރާރު ވިޔަ ނުދިނުމަށްޓަކައި ކަސްޓަމްސްގައި ޢަމަލުކުރެވޭ އުޞޫލުތަކަށް ނުވަތަ ގަވާއިދުތަކަށް ބަދަލުގެންނަން ކޮމިޝަންއަށް ފެންނަނަމަ އެކަމާބެހޭ ލަފާ މިނިސްޓަރަށް ދިނުން.
ކޮމިޝަންއިން ކުރެވުނު ތަޙުޤީޤަކާ ގުޅިގެން، އެފަދަ މައްސަލައެއް ތަކުރާރު ވިޔަ ނުދިނުމަށްޓަކައި ކަސްޓަމްސްގައި ޢަމަލުކުރެވޭ އުޞޫލުތަކަށް ނުވަތަ ގަވާއިދުތަކަށް ބަދަލުގެންނަން ކޮމިޝަންއަށް ފެންނަނަމަ އެކަމާބެހޭ ލަފާ މިނިސްޓަރަށް ދިނުން.

[މެންބަރުންނަށާއި މުވައްޒަފުންނަށް ދެވޭ ޙިމާޔަތް]
ކޮމިޝަންގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް އަދާކުރުމުގެ ގޮތުންނާއި، ކޮމިޝަންއަށް ލިބިދޭ ބާރުތަކުގެ ދަށުން ޢަމަލުކުރުމުގައި ޤާނޫނާ ޚިލާފުނުވާ ގޮތެއްގެމަތިން ކޮމިޝަންގެ މެންބަރަކު، ނުވަތަ މުވައްޒަފަކު ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން، ހެޔޮ ނިޔަތުގައި ކުރާ ކަމަކާމެދު ނުވަތަ ނުކޮށް ދޫކޮށްލާ ކަމަކާމެދު ދަޢުވާއެއް ނުއުފުލޭނެއެވެ.

[ގަވާއިދު ހެދުން]
ކޮމިޝަންއިން އެކިއެކި މައްސަލަތައްބަލައި ތަޙުޤީޤުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ މިންގަޑުތަކާއި، ކޮމިޝަންގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އަދާކުރުމުގައި ގެންގުޅޭނޭ އުޞޫލުތައް ބަޔާންކުރާ ގަވާއިދުތައް އެކުލަވާލާނީ ކޮމިޝަންއިންނެވެ.

[ބައްދަލުވުންތައް]
ކޮމިޝަންގެ ބައްދަލުވުމެއް މަދުވެގެން މަހަކު 1 (އެކެއް) ފަހަރު ބާއްވަންވާނެއެވެ.
ކޮމިޝަންގެ ކޮންމެ ބައްދަލުވުމެއްގެވެސް ރިޔާސަތު ބަލަހައްޓާނީ، ކޮމިޝަންގެ ރައީސެވެ.
ކޮމިޝަންގެ ބައްދަލުވުމަކަށް ކޮމިޝަންގެ ރައީސަށް ހާޟިރު ނުވެވިއްޖެނަމަ، އެބައްދަލުވުމެއްގެ ރިޔާސަތު ބަލަހައްޓާނީ، ކޮމިޝަންގެ ނައިބުރައީސެވެ.
ކޮމިޝަންގެ ބައްދަލުވުމެއްގެ ޤާނޫނީ ޢަދަދަކީ ކޮމިޝަންގެ 3 (ތިނެއް) މެންބަރުންނެވެ.

[ކޮމިޝަންގެ ނިންމުންތައް]
މުޅި ކޮމިޝަންގެ ފެންވަރުގައި ބަލާ މައްސަލަތައް ނިންމުމުގައި، ކޮމިޝަންގެ އިއްތިފާޤު ނުލިބޭ ޙާލަތްތަކުގައި، މައްސަލަތައް ނިންމާނީ، ކޮމިޝަންގެ އަޣްލަބިއްޔަތުންނެވެ.

[އަހަރީ ރިޕޯޓް]
ކޮމިޝަންގެ ހަރަކާތްތަކުގެ މައްޗަށް އެކުލަވާލެވޭ އަހަރީ ރިޕޯޓެއް، ކޮންމެ އަހަރެއްގެ ފެބްރުއަރީ މަހުގެ 10 ވަނަ ދުވަހުގެ ކުރިން ރައީސުލްޖުމުހޫރިއްޔާއަށާއި، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށާއި، މިނިސްޓަރަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އަހަރީ ރިޕޯޓްގައި، އެރިޕޯޓްގެ މުއްދަތުގައި ހިނގައިދިޔަ، އަންނަނިވި ކަންކަން ހިމަނަންވާނެއެވެ.
ކޮމިޝަންއަށް ހުށަހެޅުނު މައްސަލަތައް.
ކޮމިޝަންއިން ނިންމި މައްސަލަތަކާއި، އެމައްސަލަތައް ނިންމިގޮތް.
ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިން، ބަލަމުންގެންދާ މައްސަލަތައް.
ކަސްޓަމްސްއިން އިޞްލާޙުކޮށް ރަނގަޅުކުރަންޖެހޭކަމަށް އެމުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ކޮމިޝަންއިން ހުށަހެޅިކަންކަން.
އިޞްލާޙުކުރުމަށް ހުށަހެޅި ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ކަސްޓަމްސްއިން ޢަމަލުކުރި ކަންކަމާއި، ޢަމަލުނުކުރާކަންކަން.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ރިޕޯޓް، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށާއި، މިނިސްޓަރަށް ފޮނުވާތާ، 45 (ސާޅީސް ފަހެއް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، ކޮމިޝަންއިން އެ ރިޕޯޓް ޢާންމުކޮށް ޝާއިޢުކުރަންވާނެއެވެ.
ދިމާވާ ޚާއްޞަ ޙާލަތެއްގައި، ކޮމިޝަންއަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެޙާލަތަކާގުޅޭ ޚާއްޞަ ރިޕޯޓެއް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށާއި، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށާއި، މިނިސްޓަރަށް ހުށަހެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޮމިޝަންއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ބެލުމުގެ ބާރު ލިބިގެންވާ މައްސަލަތައް]
މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާއިރު ސަރުކާރުގެ ކަމާބެހޭ ދާއިރާއަކަށް ހުށަހަޅާފައިވާ މައްސަލައެއް ފިޔަވައި، މި ޤާނޫނު ދަށުން ކޮމިޝަންއަށް މައްސަލައެއް ހުށަހެޅޭނީ އަދި ކޮމިޝަންއިން މައްސަލައެއް ބެލޭނީ، އެކަމެއްގެ މައްޗަށް މައްސަލަ ބިނާވެފައިވާ ކަންތައް ހިނގާފައިވަނީ މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ފަހުގެ ތާރީޚެއްގައިކަމަށް ވާނަމައެވެ.
ކޮމިޝަންއަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިން މައްސަލައެއް ހިނގާފައިވަނީ، މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ފަހުންކަމުގައިވިއަސް، އެހެންގޮތަކަށް މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައި ނުވާހާހިނދަކު، ކޮމިޝަންއިން އެމައްސަލައެއް ބެލޭނީ، އެކަމެއްގެ މައްޗަށް އެމައްސަލަ ބިނާވެފައިވާ ކަންތައް ހިނގި ތާރީޚާއި އެމައްސަލައެއް ކޮމިޝަންއަށް ހުށަހެޅި ތާރީޚާ ދެމެދު، މިލާދީ ގޮތުން 2 (ދޭއް) އަހަރު ދުވަސް ފުރިހަމަ ނުވާނަމައެވެ.

[ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުތައް]

[ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދު]
މުދާ އިމްޕޯޓްކުރުމަށާއި އެކްސްޕޯޓްކުރުމަށް ރާއްޖޭގައި ބޭނުންކުރެވޭ ވައިގެ ބަނދަރުތަކާއި ކަނޑުގެ ބަނދަރުތަކުގެ ވަކި ސަރަޙައްދުތަކެއް އެއީ ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުކަމުގައި ކަނޑައެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު މިނިސްޓަރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތްތައް ނޫން އެހެން ޙާލަތްތަކުގައި، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އަންނަ ހުރިހާ އުޅަނދުފަހަރެއްވެސް ބަނދަރުކުރަންވާނީ ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދެއް ހިމެނޭ ބަނދަރަކަށެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން ފުރާ ހުރިހާ އުޅަނދުފަހަރެއް ފުރަންވާނީވެސް މިފަދަ ބަނދަރަކުންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅާ ޚާއްޞަ ޙާލަތްތަކުގައި ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ތަންތަން ފިޔަވައި އެހެން ތަންތަނުގައި ބަނދަރުކުރުމުގެ ހުއްދަދިނުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އަދި މިގޮތުން ކަސްޓަމްސްއިން ހުއްދަދޭ ބަނދަރުތަކުގައި ކަސްޓަމްސްގެ އިޖުރާއަތުތައް، މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ހިންގުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއްނާޅައެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން އުޅަނދުފަހަރު ލަފާފުރުމަށާއި، މީހުންނާއި މުދަލާއި ތަކެތި އަރުވާ ބޭލުމުގެ ވަގުތީ ހުއްދަދޫކުރެވޭނެ އުޞޫލާއި، އެކަމަށް ނެގޭނެ އަގު ނުވަތަ ފީ، ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުތަކަކީ އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރުމަށް ޚާއްޞަ ކުރެވިފައިވާ ސަރަޙައްދުތަކެކެވެ.
ރާއްޖެއަށް މުދާ އިމްޕޯޓްކުރުމުގައި ނުވަތަ ރާއްޖެއިން މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރުމުގައި މުދާ އެރުވުމަށާއި، ބޭލުމަށާއި މިކަންކަމުގައި އުޅޭ މީހުން ވަދެނުކުތުމަށް.
ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރުގެ ފަސިންޖަރުންނާއި އެނޫންވެސް މީހުން ފުރުމަށާއި، ފޭބުމަށާއި، މިކަމުގައި އެހީތެރިވާ މީހުން ވަދެނުކުތުމަށް.
މުދާ ރައްކާކުރުމަށާއި، މުދާ ބަލައި ފާސްކުރުމަށާއި، މުދާ ދޫކުރުމަށާއި، މީހުން ފޭބުމުގެ ހުއްދަ ދިނުމަށް.
ކަސްޓަމްސްގެ ވެއަރހައުސްތަކާއި، ބޮންޑެޑް ވެއަރހައުސްތަކާއި، ޑިއުޓީ ހިލޭ ފިހާރަތަކާއި، މިނިވަން ވިޔަފާރީގެ ސަރަޙައްދުތައް ހިންގުމަށް.
މަތީގައި ބަޔާންކުރެވިފައިވާ ކަންކަމާގުޅޭގޮތުން ކުރަންޖެހޭ އިދާރީ އަދި އެހެނިހެން މަސައްކަތްތައް ކުރުމަށް.
ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުތަކުގައި ނުވަތަ ވަގުތީ ޕޯޓް ފެސިލިޓީތަކުގައި އެންމެ ކުޑަމިނުން ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންތައްތައް ފުރިހަމަވެފައި ހުންނަންވާނެއެވެ.
ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރު އަތްދޮށްކުރާ ސަރަޙައްދާއި، މުދާ ބަހައްޓާ ސަރަޙައްދުތަކަށް ހުއްދަނެތް ފަރާތްތަކަށް ނުވަދެވޭގޮތަށް ބަންދުކުރުން.
މުދާ ބަހައްޓާ ސަރަޙައްދުތަކަށާއި ތަންތަނަށް ވަދެނުކުމެވާ މީހުންނާއި، އެ ސަރަޙައްދުތަކުގައި މަސައްކަތްކުރާ މީހުން އެ ސަރަޙައްދުތަކަށް ވަދެނުކުތުން ކޮންޓްރޯލްކުރެވޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖެއްސުން.
އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދަލާއި، އިމްޕޯޓްކުރާ މުދާ އެކަށީގެންވާ ޙާލަތެއްގައި ރައްކާތެރިކަމާއެކު ބެހެއްޓޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖެއްސުމާއި، މުދާ ބަލައި ފާސްކުރުމާއި، މުދާ ދޫކުރުމުގެ މަސައްކަތް ކުރެވޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖެއްސުން.
ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރުން އަންނަ މީހުންނާއި ފުރާ މީހުން އަދި އެމީހުން ގެންނަ ތަކެއްޗާއި ގެންދާ ތަކެތި ބަލައި ފާސްކުރެވޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖެއްސުން.
ސަލާމަތާއި ރައްކާތެރިކަމުގެ ގޮތުން ސަރަޙައްދު ބެލޭނެ ކެމެރާއާއި އެހެނިހެން ވަސީލަތްތައް ހަމަޖެއްސުން.

[ކަސްޓަމްސްގެ ވެއަރހައުސް]
ކަސްޓަމްސްގެ ވެއަރހައުސްތައް އުފައްދައި، އެތަންތަނުގައި ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގައިވާ މުދާ ބަހައްޓައި، އެތަންތަނުގައި ބަހައްޓާ މުދަލާގުޅިގެން ފީއެއްނެގުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މިގޮތުން ބަހައްޓާ މުދާ ބަހައްޓަންވާނީ އެ މުދަލެއް ބެހެއްޓުމަށް އެކަށީގެންވާ ޙާލަތުގައެވެ. އަދި ފީނެގުމުގެ އުޞޫލާއި، ނަގާނެ ފީއެއް ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަން ވާނެއެވެ.
ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގައިވާ މުދާ ރަސްމީ ބަނދަރުތަކުގައާއި ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުތަކުގައާއި ކަސްޓަމްސްގެ ވެއަރހައުސްތަކުގައި ބެހެއްޓޭނީ، ބަލައި ފާސްކުރުމަށްޓަކައި ނުވަތަ ނައްތާލުމަށްޓަކައި ނުވަތަ ރާއްޖޭގައި ބޭނުންކުރުމަށް ދޫކުރުމަށްޓަކައި ނުވަތަ ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓް ކުރުމަށްޓަކައި ނުވަތަ އެނޫންވެސް ކަސްޓަމްސްގެ ބޭނުމަކަށްޓަކައެވެ. ރަސްމީ ވިޔަފާރި ބަނދަރުތަކުގައާއި ކަސްޓަމްސްގެ ވެއަރހައުސްތަކުގައި އަދި ވަގުތީގޮތުން މުދާ ބެހެއްޓުމަށް ހުއްދަދޭ ތަންތަނުގައި މުދާ ބަހައްޓާނެ އުޞޫލު، ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ބޮންޑެޑް ވެއަރހައުސް]
ބޮންޑެޑް ވެއަރހައުސްތައް ރަޖިސްޓަރީކޮށްދީ، އެތަންތަނުގައި ބަހައްޓާނެ މުދާ ކަނޑައަޅައި، އެތަންތަނުން ފީނެގުމުގެ އުޞޫލުތައް ކަނޑައެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު މިނިސްޓަރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ބޮންޑެޑް ވެއަރހައުސެއްގައި ބެހެއްޓޭނީ، އެ މުދަލަކުން ނަގަންޖެހޭ އިމްޕޯޓް ޑިއުޓީ ނުވަތަ އެކްސްޕޯޓް ޑިއުޓީ ނަގާ ނިމެންދެން ނުވަތަ އެ މުދަލެއް ބަލައި ފާސްކޮށް ނިމެންދެން ނުވަތަ އެ މުދަލެއް ނައްތާލެވެންދެން ނުވަތަ ރާއްޖޭގައި ބޭނުންކުރުމަށް ދޫކޮށް ނިމެންދެން ނުވަތަ ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކޮށް ނުވަތަ ބޭރުކޮށް ނިމެންދެން ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގައި ބަހައްޓަންޖެހޭ މުދަލެވެ.
ބޮންޑެޑް ވެއަރހައުސްތައް ހިންގުމާއި ރަޖިސްޓަރީކުރުމާބެހޭ އުޞޫލުތައް ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[މިނިވަން ވިޔަފާރީގެ ސަރަޙައްދުތަކާއި ޑިއުޓީ ހިލޭ ފިހާރަތައް]
ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިންގާ މިނިވަން ވިޔަފާރީގެ ސަރަޙައްދުތަކަށާއި، ޑިއުޓީ ހިލޭފިހާރަތަކަށާއި، މިނިވަން އިޤްތިޞާދީ ސަރަޙައްދުތަކުގައި ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ތަންތަނަށް އިމްޕޯޓްކުރާ މުދަލާއި އެތަންތަނުން އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދަލާގުޅޭގޮތުން، ކަސްޓަމްސްއިން ޢަމަލުކުރާނެ އުޞޫލު، ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[މި ޤާނޫނު ހިންގަން ފަށާއިރު ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުތައް ކަމުގައި ބެލެވޭނެ ތަންތަން]
މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާއިރު ހިންގަމުންގެންދާ ކަސްޓަމްސްގެ ވެއަރހައުސްތަކާއި، ބޮންޑެޑް ވެއަރހައުސްތަކާއި، ކަސްޓަމްސްގެ އެހެނިހެން ސަރަޙައްދުތަކާއި، މިނިވަން އިޤްތިޞާދީ ސަރަޙައްދުތަކުގައި ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ތަންތަނަކީ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުތައް ކަމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ތަންތަންކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދެއް ހިންގުމުގައި، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން އިތުރު އުޞޫލަކަށް ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނަމަ، މި ޤާނޫނު ހިންގަންފަށާތާ 6 (ހައެއް) މަސް ދުވަހުގެ ތެރޭގައި، އެފަދަ ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުތަކާ ގުޅިގެން ކުރުން މި ޤާނޫނުން ލާޒިމުކުރާ ކަންކަން ފުރިހަމަކޮށް ނިންމަންވާނެއެވެ.

[ކަސްޓަމްސްއަށް ވަސީލަތްތައް ފޯރުކޮށްދިނުން]
ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދެއް އޮތް ބަނދަރެއްގައި، ކަސްޓަމްސްއިން ކުރަންޖެހޭ އެންމެހައި ކަންތައްތައް ކުރުމަށްޓަކައި، ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަސްޓަމްސްއަށް ބޭނުންވާ ތަކެއްޗާއި ތަންތަނާއި، އެތަންތަނުގައި މަސައްކަތް ކުރެވޭނެގޮތް، އެބަނދަރެއް ހިންގާ ފަރާތަކުން ކަސްޓަމްސްއިން އެކަމަށް އެއްވެސް އަގެއްނެގުމަކާ ނުލައި ފަހިކޮށްދޭންވާނެއެވެ. މިގޮތުން، ތިރީގައިމިވާ ކަންތައްތައް ބަނދަރު ހިންގާ ފަރާތުން ކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
މުދަލާއި ތަކެތި ބަލައި ފާސްކުރުމަށް ބޭނުންވާނެ މެޝިނަރީއާއި ސާމާނު ހޯދުމާއި ބެހެއްޓުން.
މީހުންނާއި ފޮށިތަންމަތި ބަލައި ފާސްކުރުމަށް ބޭނުންވާނެ މެޝިނަރީއާއި ސާމާނު ހޯދުމާއި ބެހެއްޓުން.
ކަސްޓަމްސްގެ މަސައްކަތަށް ބޭނުންވާ ތަންތަނާއި އެތަންތަނުގައި މަސައްކަތްކުރެވޭނެ ގޮތް.
މި މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ސަރަޙައްދުތައް ކަސްޓަމްސްއިން ޤަބޫލުކުރާ ފެންވަރަކަށް ހަދައި، އެ ސަރަޙައްދުތަކުގައި ހިނގާ ކަންތައްތައް ބަލައި މޮނިޓަރ ކުރެވޭނެ ނިޒާމެއް ޤާއިމްކުރެވި، އެ ސަރަޙައްދުތަކަށް ވަދެނުކުމެވެވޭ ޕޮއިންޓުތައް ބެލެހެއްޓޭނެގޮތަށް ފަރުމާކުރެވި، އެފަދަ ޕޮއިންޓްތައް ޤާއިމްކުރެވިފައި ހުރުން.
އެ ބަނދަރަކަށް ބާލާ މުދަލުގެ ތަފްޞީލު ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅާ ގޮތެއްގެމަތިން ކަސްޓަމްސްއަށް ދެމުން ގެންދިއުން.
މި މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ސަރަޙައްދުތަކަށް ވަދެނުކުތުމުގެ ހުއްދަދޭ ފަރާތްތަކާއި، ސަރަޙައްދުތަކުގައި މަސައްކަތްކުރުމުގެ ހުއްދަ ނުވަތަ އައިޑެންޓިޓީ ކާޑު ދޫކުރާ ފަރާތްތަކުގެ މަޢުލޫމާތު ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ކަސްޓަމްސްއަށް ދެމުންގެންދިއުން.

[ކަސްޓަމްސްގެ މަސައްކަތަށް ބޭނުންވާ ވަސީލަތް ހޯދުން]
ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން ކަސްޓަމްސްގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި ވާޖިބުތައް އަދާކުރުމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ބޭނުންވާނެ އެންމެހައި ސާމާނާއި، އާލާތްތަކާއި، ވަސީލަތްތައް އެތެރެކުރުމާއި، އެ އެއްޗެހީގެ ބޭނުންހިފުމުގެ ބާރު ކަސްޓަމްސްއަށާއި ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންނަށް ލިބިގެންވެއެވެ. މިގޮތުން ބޭނުންކުރެވޭނެ ސާމާނާއި، އާލާތާއި ވަސީލަތްތައް، ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ކަސްޓަމްސްގެ އުޞޫލުތައް]

[އުޅަނދުފަހަރު އައުން]
ރާއްޖެއިން ބޭރުން ރާއްޖެއަށް އަންނަ އުޅަނދުފަހަރު ކަސްޓަމްސްއިން ހުއްދަނުދޭ ތަނެއްގައި ބަނދަރުކުރުމަކީ މަނާކަމެކެވެ.
އުޅަނދެއް ރާއްޖެއަށް އައުމުގެ ކުރީގައި، ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން އެއުޅަނދު ރާއްޖެއަށް އަންނާނެކަމަށް ލަފާކުރެވޭ ވަގުތާއި، އެ އުޅަނދުގައިހުރި މުދަލަކާއި، އެ އުޅަނދުގައި ތިބި މީހުންނާބެހޭ ތެދު އަދި ފުރިހަމަ މަޢުލޫމާތު ހިމެނޭ އިންވާރޑް މެނިފެސްޓެއް، އެ އުޅަނދެއްގެ މާސްޓަރ ނުވަތަ އޭޖެންޓް ކަސްޓަމްސްއަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައި ނުވާހާހިނދަކު، ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ ހުއްދައެއްނެތި، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އަންނަ އުޅަނދަކަށް ކަސްޓަމްސްއިން އެރުމުގެކުރިން އެހެން އެއްވެސް މީހަކު ނުވަތަ ފަރާތަކުން އަރައި، ނުވަތަ އެ އުޅަނދަކުން ފައިބައި، ނުވަތަ އެ އުޅަނދަކަށް މުދާ އަރުވައި، ނުވަތަ އެ އުޅަނދަކުން މުދާ ބާލައިގެން ނުވާނެއެވެ.
ރާއްޖެއިން ބޭރުން ރާއްޖެއަންނަ ކޮންމެ އުޅަނދެއް ރާއްޖޭގެ ބަނދަރަކަށް އައުމާއެކު އިންވާރޑް ކްލިއަރެންސް ހޯދަންވާނެއެވެ.

[އިމްޕޯޓްކުރާ މުދަލުގެ މަޢުލޫމާތު ހުށަހެޅުން]
ދިވެހިރާއްޖެއަށް މުދާ އިމްޕޯޓްކުރާ ކޮންމެ ފަރާތަކުން، އެ މުދަލަކާބެހޭ ތަފްޞީލާއި، މުދަލުގެ ޢަދަދާއި، މުދަލުގެ އަގުގެ މަޢުލޫމާތު، ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅާ މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި، އަދި ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅާ ޑިކްލަރޭޝަންގައި ކަސްޓަމްސްއަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރާ މުދަލާއި، ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދަލަށް ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ޑިއުޓީ ދައްކަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޑިކްލަރޭޝަންއާއެކު ތިރީގައިމިވާ ލިޔެކިޔުން ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ކޮމާރޝަލް އިންވޮއިސް؛
ޕެކިންގ ލިސްޓް؛
ބިލް އޮފް ލޭޑިންގ ނުވަތަ އެއަރވޭ ބިލް؛ އަދި ކަސްޓަމްސްއަށް ބޭނުންވާކަމަށް ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ކަނޑައަޅާ އިތުރު ލިޔެކިއުން.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ލިޔެކިއުންތަކުގައި ހުންނަންޖެހޭ މަޢުލޫމާތުތައް ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރުގެ ފަޅުވެރިންނާއި ފަސިންޖަރުން ގެންނަ، އެ މީހުންގެ އަމިއްލަ އެއްޗެއްސާ ގުޅޭގޮތުންނާއި، ކަނޑައެޅޭ އެހެންބައެއް ޙާލަތްތަކުގައި، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޑިކްލަރޭޝަންހުށަހަޅަން ނުޖެހޭގޮތަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.

[މުދާ ގިންތިކުރުން]
ދިވެހިރާއްޖެއިން ބައިވެރިވާ ބައިނަލްއަޤްވާމީ އެއްބަސްވުންތަކާ އެއްގޮތްވާގޮތުގެމަތިން ސަރުކާރުގެ ކަމާބެހޭ އިދާރާތަކުގެ ލަފާހޯދުމަށްފަހު ކަސްޓަމްސްގެ ބޭނުންތަކަށްޓަކައި މުދާ ގިންތިކުރާނީ، ދުނިޔޭގެ ކަސްޓަމްސްގެ ޖަމްޢިއްޔާގެ "ހާމަނައިޒްޑް ކޮމޯޑިޓީ ޑިސްކްރިޕްޝަން އެންޑް ކޯޑިންގ ސިސްޓަމް" އާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން، ކަސްޓަމްސްއިންނެވެ.

[މުދަލުގެ އަގު ކަނޑައެޅުން]
ކަސްޓަމްސްގެ ބޭނުންތަކަށްޓަކައި މުދަލުގެ އަގު ކަނޑައަޅާނެ އުޞޫލު ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. މި އުޞޫލު ކަނޑައެޅިފައި އޮންނަންވާނީ "އެގްރީމަންޓް އޮން އިމްޕްލިމެންޓޭޝަން އޮފް އާޓިކަލް VIIއޮފް ދަ ޖެނެރަލް އެގްރީމަންޓް އޮން ޓެރިފްސް އެންޑް ޓްރޭޑް 1994" އާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލް]
ދިވެހިރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރެވޭ މުދާ، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރެވޭ ވަގުތުން ފެށިގެން އެ މުދަލެއް ދޫކޮށް ނިމެންދެން ނުވަތަ އެހެންވެސް ކަސްޓަމްސްގެ އިޖުރާއަތެއްގެ ދަށުން ޢަމަލުކޮށް ނިމެންދެން ހުންނާނީ ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދާ، ދިވެހިރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރުމަށްޓަކައި، ރަސްމީ ވިޔަފާރި ބަނދަރަކަށް ނުވަތަ ކަސްޓަމްސް ހުއްދަކުރާ ސަރަޙައްދަކަށް ގެންނަ ވަގުތުން ފެށިގެން، އެ މުދަލެއް ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ގެންދިއުމަށް އުފުލާ އުޅަނދު ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުން ނުކުންނަންދެން ހުންނާނީ ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައެވެ.
ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ އުޅަނދުފަހަރުގެ ތެރެއިން ރާއްޖެއިން ބޭރުން ރާއްޖެއަށް އަންނަ އުޅަނދުފަހަރު ރާއްޖެއަށް އަންނަ ވަގުތުން ފެށިގެން ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކަސްޓަމްސްގެ ހުއްދަ ލިބެންދެން އޮންނާނީ ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައެވެ.
ރާއްޖޭގައި ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ ބޭރުދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރުގެ ތެރެއިން، ރާއްޖެއިންބޭރުން އަންނަ އުޅަނދުފަހަރު ރާއްޖެއަށް އަންނަ ވަގުތުންފެށިގެން އަންނަނިވި ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ގޮތަކަށް ހަމަޖެހެންދެން އޮންނާނީ ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައެވެ.
ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ފުރުމަށް މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކަސްޓަމްސްގެ ހުއްދަ ލިބެންދެން.
އެ އުޅަނދެއް އެންމެ ފަހުން ކުރިދަތުރުގައި ރާއްޖެއަށް ގެނެސްފައިވާ މުދާ ބޭލުމަށްފަހު، ކަސްޓަމްސްއިން ކުރަންޖެހޭ އެންމެހައި ކަންކަން ނިންމައި، ކަސްޓަމްސްއިން އެއުޅަނދެއް ފާސްކުރަންދެން.
ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ދަތުރުކުރުން ހުއްޓާލައިފިކަމަށް ސަރުކާރުގެ ކަމާބެހޭ ދާއިރާއިން ހަމަޖައްސަންދެން.
ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައިވާ އުޅަނދެއް ރާއްޖެއިންބޭރަށް ދަތުރުކުރުން ހުއްޓާލުމުން ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، އެއުޅަނދެއް ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްއިން ދޫކޮށްލިކަން އަންގަންދެން އޮންނާނީ ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައެވެ.
ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައިވާ މުދާ، އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް ގެންދިއުމުގެ ހުއްދަ، ކަސްޓަމްސްއިން ބޭނުންވެއްޖެ ހިނދެއްގައި ނުވަތަ މުދަލުގެ ވެރިފަރާތުން އެދިއްޖެ ހިނދެއްގައި ދެވިދާނެއެވެ. މިހުއްދަ ދިނުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އުޞޫލުތައް ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[އުޅަނދު ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގައި އޮންނައިރު ހުއްދަ ހޯދުން]
ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތްތައް ފިޔަވައި އެހެން ޙާލަތްތަކުގައި ރާއްޖޭގެ ބަނދަރަކަށް އަންނަ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޑިޕްލޮމެޓިކް ކްލިއަރެންސް ލިބިފައިވާ އުޅަނދުފަހަރު ނޫން އުޅަނދުތަކާއި، ބޭރު ދަތުރުކުރާ ރާއްޖޭގެ އުޅަނދުތަކަށް ގޮސްއައިސްވުމާއި، ތަކެތި އަރުވައި ބާލަންވާނީ ކަސްޓަމްސްގެ ހުއްދަ ލިބިގެންނެވެ.
ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައިވާ އުޅަނދުފަހަރަށް އަރައި ފައިބާ، ތަކެތި އަރުވައި ބާލަންވާނީ ކަސްޓަމްސްގެ ހުއްދަ ލިބިގެންނެވެ. އަދި މީހުން އަރައި ފޭބުމުގައާއި ތަކެތި އަރުވައި ބޭލުމުގައި ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ އުޞޫލު ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުތަކަށާއި ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލް އޮންނަ ތަންތަނަށް ވަދެނުކުތުން]
ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުތަކަށާއި ރަސްމީ ވިޔަފާރި ބަނދަރުތަކުގައި ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ތަންތަނަށް މީހުންނާއި އުޅަނދުފަހަރު އަދި ވެހިކަލްފަދަ ތަކެތި ވަދެނުކުމެވުމަށް އެތަންތަން ހިންގާ ފަރާތްތަކުން ހުއްދަދޭންވާނީ ކަސްޓަމްސްގެ ހުއްދަ ލިބިގެންނެވެ.
އެފަދައިން ހުއްދަދިނުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އުޞޫލު ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[އިމްޕޯޓްކުރާ މުދާ ދޫކުރުން]
މި ޤާނޫނުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައި ނުވާހާހިނދަކު، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރެވޭ އެއްވެސް މުދަލެއް، އަންނަނިވި ގޮތުގެމަތިން މެނުވީ ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުން ދުލެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
ޝިޕް ސްޓޯރޒް ނުވަތަ ޓްރާންސްޝިޕްމަންޓުގައިވާ މުދާނަމަ، އެ މުދަލެއް އުފުލާ އުޅަނދެއް ދިވެހިރާއްޖެއިން ފުރަންދެން.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރުމަށް ގެންނަ އެއްޗެއްނަމަ، އެ އެއްޗެއްގެ އިމްޕޯޓް ޑިއުޓީއަށްވާ ފައިސާ ދައްކާ ނިމެންދެން ނުވަތަ އެ އެއްޗަކީ ޑިއުޓީގެ އެއްވެސް އިސްތިސްނާއެއް ލިބިގެންވާ އެއްޗެއްނަމަ، އެކަން ކަނޑައަޅައި ނިމެންދެން. މި މާއްދާ މިހެން އޮތުމަކުން މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހެދޭ ގަވާއިދެއްގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅާ ޙާލަތްތަކެއްގައި ނުވަތަ ވަކި ބާވަތެއްގެ މުދަލަކަށް ދައްކަންޖެހޭ އިމްޕޯޓް ޑިއުޓީ ދެއްކުން ފަސްކޮށްދިނުން މަނައެއް ނުކުރެއެވެ.
އެ އެއްޗަކީ، އަމިއްލަ ބޭނުމަށްޓަކައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރުމަށް ގެންނަ އެއްޗެތީގެ ތެރެއިން، އެއްވެސް އިސްތިސްނާއެއް ލިބިގެންވާ އެއްޗެއްނަމަ، އެކަން ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅައި ނިމެންދެން.

[އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދަލުގެ މަޢުލޫމާތު ހުށަހެޅުން]
ރާއްޖެއިން މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރާ ފަރާތަކުން، އެއްވެސް މުދަލެއް ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރުމަށްޓަކައި ނުވަތަ ރީ-އެކްސްޕޯޓްކުރުމަށްޓަކައި އުޅަނދަކަށް އެރުވުމުގެ ކުރިން، އެ މުދަލެއްގެ ތަފްޞީލާއި، މުދަލުގެ ޢަދަދާއި، އެފް.އޯ.ބީ. އަގު އެނގޭނެ ތެދު އަދި ފުރިހަމަ މަޢުލޫމާތު ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅާ ޑިކްލަރޭޝަންގައި ކަސްޓަމްސްއަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދަލަށް ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، އެކްސްޕޯޓް ޑިއުޓީ ދައްކަންވާނެއެވެ. މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޑިކްލަރޭޝަން ހުށަހަޅާއިރު، އެ ޑިކްލަރޭޝަނާއެކު ހުށަހަޅަންވާނެކަމަށް ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ކަނޑައަޅާ އިތުރު ލިޔެކިޔުންވެސް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ.
ރާއްޖެއިން ފުރާ އުޅަނދުފަހަރުގެ ފަޅުވެރިންނާއި ފަސިންޖަރުންގެ އަމިއްލަ އެއްޗެއްސާ ގުޅޭގޮތުންނާއި، ކަނޑައެޅޭ އެހެން ބައެއް ޙާލަތްތަކުގައި، މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޑިކްލަރޭޝަން ހުށަހަޅަން ނުޖެހޭގޮތަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ.

[އެކްސްޕޯޓްކުރުމަށް މުދާ ދޫކުރުން]
މި ޤާނޫނުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައި ނުވާހާހިނދަކު، ދިވެހިރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރެވޭ އެއްވެސް މުދަލެއް އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގެ ތެރެއިން ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެގެން މެނުވީ ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުން ދުލެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރަން ގެންދާ އެއްޗެއްނަމަ، އެ އެއްޗެއްގެ އެކްސްޕޯޓް ޑިއުޓީއަށްވާ ފައިސާ ދައްކާ ނިމެންދެން ނުވަތަ ސަރުކާރުގެ އެހެން އިދާރާއަކަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއްވާނަމަ، އެ ފައިސާއެއް ދައްކާ ނިމެންދެން. މި މާއްދާ މިހެން އޮތުމަކުން މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހެދޭ ގަވާއިދެއްގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅާ ޙާލަތްތަކެއްގައި ނުވަތަ ވަކި ބާވަތެއްގެ މުދަލަކަށް ދައްކަންޖެހޭ އެކްސްޕޯޓް ޑިއުޓީ ދެއްކުން ފަސްކޮށްދިނުން މަނައެއް ނުކުރެއެވެ.
އެ އެއްޗަކީ ޑިއުޓީގެ އެއްވެސް އިސްތިސްނާއެއް ލިބިގެންވާ އެއްޗެއްނަމަ، އެކަން ކަނޑައަޅައި ނިމެންދެން.
އެ އެއްޗަކީ އަމިއްލަ ބޭނުމަކަށްޓަކައި ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރުކުރުމަށް ގެންދާ އެއްޗެހީގެ ތެރެއިން ޑިއުޓީގެ އެއްވެސް އިސްތިސްނާއެއް ލިބިގެންވާ އެއްޗެއްނަމަ، އެކަން ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅައި ނިމެންދެން.

[އުޅަނދުފަހަރު ފުރުން]
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބަނދަރެއްގައިވާ އެއްވެސް އުޅަނދެއް ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރަށްދިޔުމަށްޓަކައި ފުރަންވާނީ، އެ އުޅަނދުގައިވާ މީހުންނާއި މުދާ އެނގޭނެ ތެދު އަދި ފުރިހަމަ އައުޓްވާރޑް މެނިފެސްޓެއް، އެ އުޅަނދެއްގެ މާސްޓަރ ނުވަތަ އޭޖެންޓް ކަސްޓަމްސްއަށް ހުށަހަޅައި، އެ އުޅަނދަށް ނުވަތަ އެ އުޅަނދުގައިވާ މުދަލަށް އެއްވެސް ޑިއުޓީއެއް ދައްކަން ޖެހިފައިވާނަމަ، އެ ޑިއުޓީއެއް ދައްކައި، ކަސްޓަމްސްއިން އައުޓްވާރޑް ކްލިއަރެންސް ހޯދުމަށްފަހުގައެވެ.

[ރަސްމީ ބަނދަރު ނޫން ތަންތަނަށް މުދާ ބޭލުމާއި އެފަދަ ތަންތަނުން މުދާ އެރުވުން]
ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރު ރަސްމީ ވިޔަފާރި ބަނދަރުތައް ފިޔަވައި އެހެން ތަނަކަށް މުދާ ބޭލުމަށާއި އެފަދަ ތަނަކުން މުދާ އެރުވުމަށް ފީއެއް ނެގުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ. މި ފީ ނަގާނެ މިންވަރާއި އުޞޫލު ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ކަސްޓަމްސްގެ އިޖުރާއަތުން އިސްތިސްނާވުން]
ދިވެހިރާއްޖެ ބައިވެރިވާ ބައިނަލްއަޤްވާމީ އެއްބަސްވުންތަކާއި ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޤާނޫނުތަކަށް ޢަމަލުކުރުމަށްޓަކައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ކަނޑައަޅާ އުޅަނދުފަހަރާއި މީހުން، ކަސްޓަމްސްގެ އިޖުރާއަތުތަކުން އިސްތިސްނާކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ޚިދުމަތުގެ ފީ]
ކަސްޓަމްސްއިންދޭ ޚިދުމަތްތަކަށާއި، އެކިއެކި ބޭނުންތަކަށް ކަސްޓަމްސްއިން ދޫކުރާ ތަކެއްޗަށް ޚިދުމަތުގެ ފީއެއް ނެގުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ. މިގޮތުން ދެވޭ ޚިދުމަތަށް ފީ ނެގޭނެ މިންވަރާއި އުޞޫލު ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ކަސްޓަމްސްއަށް ފައިސާ ދެއްކުމާއި ފައިސާ ދޫކުރުން]
ކަސްޓަމްސްއަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާ ދައްކަންވާނީ، ދިވެހި ފައިސާއިންނެވެ. މިގޮތުން ދިވެހި ފައިސާގެ އެކައުންޓަކުން ޗެކުން ދައްކާ ފައިސާ ބަލައިގަތުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އަދި އިލެކްޓްރޯނިކް ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކޮށްގެން ފައިސާ ދެއްކޭނެ ވަސީލަތް ޤާއިމްކޮށްފައިވާ ތަންތަނަށް އެ ވަސީލަތްތައް މެދުވެރިކޮށް ފައިސާ ދެއްކިދާނެއެވެ.
ކަސްޓަމްސްއިން އެކި ފަރާތްތަކަށް ދޭންޖެހޭ ފައިސާއާއި، ޑިއުޓީގެ ރިފަންޑް ފައިސާ ދޫކުރާނީ، ދިވެހި ފައިސާއިން ނުވަތަ ދިވެހި ފައިސާގެ އެކައުންޓްގެ ޗެކުންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސްއަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާ ދެއްކުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އުޞޫލުތަކާއި، މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސްއިން ފައިސާ ދޫކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އުޞޫލުތައް ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[މުދާ އިމްޕޯޓްކުރާ ފަރާތްތަކާއި މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރާ ފަރާތްތައް ރަޖިސްޓަރީކުރުން]
އަމިއްލަ ބޭނުމަކު ފިޔަވައި އެނޫން ބޭނުމަކަށްޓަކައި ރާއްޖެއަށް މުދާ އިމްޕޯޓްކުރާ ފަރާތްތަކާއި ރާއްޖެއިން މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރާ ފަރާތްތައް ކަސްޓަމްސްގައި ރަޖިސްޓަރީކުރަންވާނެއެވެ.

[އިމްޕޯޓް އެކްސްޕޯޓް މުދަލުގެ ލިޔެކިއުން ނިންމުން]
ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރާ މުދަލުން ޑިއުޓީ ނެގުމަށްޓަކައި ނުވަތަ އެ މުދަލަކާބެހޭ ލިޔެކިޔުން ނިންމުމުގައި އެ މުދަލުގެ އަގު ކަމުގައި ބަލާނީ، އިންޝުއަރކޮށްފައިވާ މުދަލެއްނަމަ، މުދަލުގެ އެފް.އޯ.ބީ އަގާއި، އިންޝުއަރެންސާއި، ފްރައިޓް ހިމަނައިގެންނެވެ. އިންޝުއަރނުކުރާ މުދަލެއްނަމަ، މުދަލުގެ އެފް.އޯ.ބީ އަގާއި ފްރައިޓް ހިމަނައިގެންނެވެ. އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދަލެއްނަމަ، އެ މުދަލުގެ އަގު ކަމުގައި ބަލާނީ، އެ މުދަލުގެ އެފް.އޯ.ބީ އަގެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ޑިއުޓީ ނެގުމުގައި ނުވަތަ އެމުދަލަކާބެހޭ ލިޔެކިއުން ނިންމުމުގައި ބޭރު ފައިސާ ދިވެހި ފައިސާއަށް ބަދަލުކުރާނީ މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީއާއި މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީގެ ލަފަޔާއެކު ކަސްޓަމްސްއިން އެކަމަށް ކަނޑައަޅާ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ.

[އިހުމާލުވާ މުދަލުގެ ޑިއުޓީ ދެއްކުން]
ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދަލާއި ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރާ މުދާ ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުން ދޫކޮށް ނިމެންދެން ބެލެހެއްޓުމާ ޙަވާލުވާ ފަރާތްތަކުގެ އިހުމާލުން މުދަލެއް ގެއްލި ނުވަތަ ހަލާކުވެ ނުވަތަ އެފަދަ ކަމެއް މެދުވެރިވެއްޖެނަމަ، އެމުދަލެއްގެ އިމްޕޯޓް ޑިއުޓީއަށްވާ ފައިސާ، އެ މުދަލެއް ބެލެހެއްޓުމާ ޙަވާލުވި ފަރާތަކުން ކަސްޓަމްސްއަށް ދައްކަންވާނެއެވެ.

[ބަލައި ފާސްކުރުމުގެ ބާރު]

[މުދަލާއި ތަކެތި ބަލައި ފާސްކުރުން]
ދިވެހިރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރެވޭ މުދަލާއި، ދިވެހިރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރެވޭ މުދަލާއި، ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައިވާ މުދާ، ބަލައި ފާސްކުރާނީ ކަސްޓަމްސްއިންނެވެ. މިގޮތުން މުދަލުގެ ޑިކްލަރޭޝަންއާއި މުދަލާ ދިމާވޭތޯއާއި، ޤާނޫނީ ގޮތުން ރާއްޖެއަށް އެތެރެކޮށް ބޭރުކުރުން މަނާ އެއްޗެއް ހުރިތޯ ބަލައި ފާސްކުރާނީ ކަސްޓަމްސްއިންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ބަލައި ފާސްކުރުމުގައި، އަންނަނިވި ކަންކަން ކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މުދާ ކެނޑުމާއި، ހުޅުވުމާއި، ގުނުމާއި، ކިރުމާއި، ވަޒަންކުރުމާއި، ޓެސްޓްކުރުމާއި، ސާމްޕަލްނެގުމާއި، މިނޫން ގޮތްގޮތަށްވެސް ބަލައި ފާސްކުރުން.
މުދަލުގައި ފާހަގަޖެހުމާއި، ސީލްޖެހުމާއި، ވަކި ތަނެއްގައި އެކަހެރިކޮށް ބެހެއްޓުމާއި، އެހެން ފަރާތެއްގެ ބާރެއް ނުފޯރާނެހެން ރައްކާތެރިކޮށް ބެހެއްޓުން.
މުދަލެއް އެހެން ތަނަކަށް ގެންގޮސްގެން ބަލައި ފާސްކުރަންޖެހޭނަމަ، އެތަނަކަށް ގެންގޮސްގެން ބެލުން.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، މުދާ ބަލައި ފާސްކުރާނީ މުދަލުގެ ވެރިފަރާތުގެ ޙާޟިރުގައި ނުވަތަ އޭނާ އެކަމަށް ޢައްޔަންކުރާ ފަރާތެއްގެ ޙާޟިރުގައެވެ.
މުދަލެއް ބަލައި ފާސްކުރުމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ބޭނުންވެގެން އެންގުމުން މުދަލުގެ ވެރިފަރާތުން ނުވަތަ އޭނާ ކަނޑައަޅާ ފަރާތަކުން ޙާޟިރުވާންވާނެއެވެ. ޙާޟިރުވުމަށް އިންކާރުކުރާނަމަ ނުވަތަ އެ މުދަލަކާ ގުޅުވައިގެން ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފު ޢަމަލެއް ކޮށްފާނެކަމަށް ނުވަތަ ކުރަން އުޅޭކަމަށް ނުވަތަ ކުރަމުންދާކަމަށް ނުވަތަ ކޮށްފައިވާކަމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ބެލެވޭނަމަ، މުދަލުގެ ވެރިފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައިވެސް ކަސްޓަމްސްއަށް މުދަލެއް ބަލައި ފާސްކުރެވިދާނެއެވެ. ނަމަވެސް، އެފަދައިން މުދަލުގެ ވެރިފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކަސްޓަމްސްއިން މުދާ ބަލައި ފާސްކުރަންވާނީ، މުދާ އެފަރާތެއްގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައިވާ މުއައްސަސާއެއް ނުވަތަ ފަރާތެއްގެ ޙާޟިރުގައެވެ.

[ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ދިނުން]
ރާއްޖެއަށް އިންޕޯޓްކުރެވޭ މުދަލާއި، އެކްސްޕޯޓްކުރެވޭ މުދަލާއި، ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލް ދަށުގައިވާ މުދަލާއި، ކަނޑުމަގުންނާއި، ވައިގެމަގުންނާއި، އެއްގަމުމަގުން ދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރު ބަލައި ފާސްކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރަންވާނީ އެ މުދަލަކަށް ނުވަތަ އެ އުޅަނދަކަށް ވީހާވެސް ގެއްލުން ކުޑަވާނެގޮތެއްގެ މަތިންނެވެ. މިގޮތުން، ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކު މުދަލާއި، އުޅަނދުފަހަރު ބަލައި، ފާސްކުރުމުގައި އެ މުދަލަކަށް ނުވަތަ އެ އުޅަނދަކަށް ކަނޑައެޅިގެން ގެއްލުން ދިނުމުގެ ނިޔަތުގައި ޢަމަލުކޮށްފިނަމަ، އެ މުދަލަކަށް ނުވަތަ އެ އުޅަނދަކަށް ލިބުނު ގެއްލުމެއްގެ ބަދަލު އެ މުދަލެއްގެ ނުވަތަ އެ އުޅަނދެއްގެ ވެރިފަރާތަށް ކަސްޓަމްސްއިން ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި އެހެން އޮތްކަމުގައި ވީނަމަވެސް، ރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރާ މުދަލެއްގައި ނުވަތަ ކަނޑުމަގުންނާއި، ވައިގެ މަގުންނާއި، އެއްގަމުމަގުން ދަތުރުކުރާ އުޅަނދެއްގައި، އެކަށީގެންވާ ސަބަބަކާހުރެ، ޤާނޫނީ ގޮތުން ރާއްޖެއަށް އެތެރެކޮށް ބޭރުކުރުން މަނާ އެއްޗެއް ހުރިކަމަށް ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކަށް ޤަބޫލުކުރެވިގެން އެ މުދަލެއް ނުވަތަ އެ އުޅަނދެއް ހަލާކުކޮށްގެން މެނުވީ ބަލައި ފާސްކުރެވޭނެގޮތެއް ނެތް ޙާލަތްތަކުގައި، އެ މުދަލެއް ނުވަތަ އެ އުޅަނދެއް ބަލައި ފާސްކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައި ބުނެފައިވާ ޙާލަތުގައި ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކު މުދަލެއް ނުވަތަ އުޅަނދެއް ހަލާކުކޮށްގެން ބަލައި ފާސްކުރުމުގެ ތެރޭގައި ޤާނޫނީ ގޮތުން ރާއްޖެއަށް އެތެރެކޮށް ބޭރުކުރުން މަނާ އެއްޗެއް ފެނިއްޖެނަމަ، އެ މުދަލަކަށް ނުވަތަ އެ އުޅަނދަކަށް ލިބުނު ގެއްލުމުގެ ބަދަލު، އެ މުދަލެއްގެ ނުވަތަ އެ އުޅަނދެއްގެ ވެރިފަރާތަށް ކަސްޓަމްސްއިން ދޭކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.

[އުޅަނދު ބަލައި ފާސްކުރުން]
ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގައިވާ އުޅަނދުފަހަރުން މި ޤާނޫނާއި ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން، ޢަމަލުކުރޭތޯ ކަށަވަރުކުރުމަށާއި، ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގައިވާ އުޅަނދަކުން ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފު ޢަމަލެއް ކޮށްފާނެކަމަށް ނުވަތަ ކުރަންއުޅޭކަމަށް ނުވަތަ ކުރަމުންދާކަމަށް ނުވަތަ ކޮށްފައިވާކަމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެ އުޅަނދެއް ހުއްޓުވައި، އެ އުޅަނދަކަށް އަރައި، އެ އުޅަނދެއް ބަލައި ފާސްކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ބަލައި ފާސްކުރަންޖެހޭ އުޅަނދަކަށް އެރުމަށާއި، އެ އުޅަނދެއް ބަލައި ފާސްކުރުމަށްޓަކައި ކަސްޓަމްސްއަށް ބޭނުންވާ، ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އެހީތެރިކަން އުޅަނދުގެ މާސްޓަރ ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ. އަދި އުޅަނދުގައި ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުން ބައިތިއްބަން ބޭނުންވެއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެ މުވައްޒަފުންގެ ކެއުމާއި ނިދުމުގެ ކަންތައް އެކަށީގެންވާ ގޮތެއްގެމަތިން، އުޅަނދުގެ މާސްޓަރ ހަމަޖައްސައިދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސްއިން ބަލައި ފާސްކުރާ އުޅަނދެއް، ކަސްޓަމްސްއިން ދޫކޮށްލައިފިކަން އަންގަންދެން އޮންނާނީ، ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައެވެ.
ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފު ޢަމަލެއް ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލުގެ ދަށުގައިއޮތް އުޅަނދެއްގައި ކޮށްފާނެކަމަށް ނުވަތަ ކުރަމުންދާކަމަށް ނުވަތަ ކޮށްފައިވާކަމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް އެނގިއްޖެ ޙާލަތެއްގައި، އެ މައްސަލައަކާގުޅޭ ގޮތުން އެކަމެއްގައި ހިމެނޭ ފަރާތް ނުވަތަ ފަރާތްތަކުން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތައް ފުރިހަމަކޮށް ނިމެންދެން، އެ އުޅަނދެއް ހިފެހެއްޓުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[އެހެން ތަންތަން ބަލައި ފާސްކުރުން]
އިމްޕޯޓް ޑިއުޓީ ނަގަންޖެހޭނެކަމަށް ފެންނަ މުދަލެއް ނުވަތަ ރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރުން މަނާ މުދަލެއް، މި ޤާނޫނާއި ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުން ބޭރުވެއްޖެކަމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެ އެއްޗެއް އަނބުރާ ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލުގެ ދަށަށް ގެނައުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
އެކްސްޕޯޓް ޑިއުޓީ ނަގަންޖެހޭނެކަމަށް ފެންނަ މުދަލެއް ނުވަތަ ރާއްޖެއިން ބޭރުކުރުން މަނާ މުދަލެއް، މި ޤާނޫނާއި ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުން ބޭރުވެއްޖެކަމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެ އެއްޗެއް އަނބުރާ ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލުގެ ދަށަށް ގެނައުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) ގެ ދަށުން އަޅަންޖެހޭ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމުގައި ކަސްޓަމްސްއަށް ބޭނުންވެއްޖެ ހިނދެއްގައި ދައުލަތުގެ ސަލާމަތީ ޚިދުމަތްތަކުގެ އެހީތެރިކަމަށް އެދެވިދާނެއެވެ. އެފަދަ އެހީތެރިކަމަކަށް ކަސްޓަމްސްއިން އެދިއްޖެނަމަ، އެފަރާތްތަކުން ކަސްޓަމްސްއަށް އެ އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.

[ސުވާލުކުރުމާއި ލިޔެކިޔުން ބެލުން]
އެއްޗެއް ނުވަތަ ތަނެއް ނުވަތަ އުޅަނދެއް ނުވަތަ މީހެއް ބަލައި ފާސްކުރުމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިދޭ އިޚްތިޔާރުގެ ތެރޭގައި، ކަމާބެހޭގޮތުން އެވަގުތު އެތަނެއްގައި ތިބި ބަޔަކާ ސުވާލުކުރުމާއި، ކަމާބެހޭ ލިޔެކިޔުންތައް ދެއްކުމަށް އެންގުން ހިމެނެއެވެ. މިގޮތުން ސުވާލުކުރެވޭ ކޮންމެ މީހަކު، އެ ސުވާލަކަށް ޖަވާބުދާރީވެ، ކަސްޓަމްސްއިން ސާފުކުރަން ބޭނުންވާ މަޢުލޫމާތު ސާފުކޮށްދޭންވާނެއެވެ. އަދި ކަސްޓަމްސްއިން ބަލަން ބޭނުންވެގެން ދެއްކުމަށް އެދެފި ތަނެއް ނުވަތަ އެއްޗެއް ނުވަތަ އުޅަނދެއް ނުވަތަ މީހެއް ނުވަތަ ކޮންމެ ލިޔެކިއުމެއްވެސް ދައްކަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ކަސްޓަމްސްއިން ބަލަން ބޭނުންވެގެން ދެއްކުމަށް އެދެފި ތަނެއް، އެއްޗެއް ނުވަތަ އުޅަނދެއް ނުވަތަ މީހެއް ނުވަތަ ލިޔުމެއް ނުދެއްކުމަކީ ކުށެކެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސްއިން ބަލައި ފާސްކުރާ ލިޔުމެއް ކަސްޓަމްސްއަށް ހިފެހެއްޓިދާނެއެވެ. މިގޮތުން ހިފެހެއްޓޭ ލިޔުމެއްގެ ކޮޕީއެއް ބޭނުންވެގެން އެ ލިޔުމެއްގެ ވެރިފަރާތުން އެދިއްޖެނަމަ އޭގެ ކޮޕީއެއް ކަސްޓަމްސްއިން އެފަރާތަކަށް ދޭންވާނެއެވެ.

[ތިންވަނަ ފަރާތުގެ ރެކޯޑްތައް]
މި ޤާނޫނާއި ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދަކާ އެއްވެސް ފަރާތަކުން ޚިލާފުވެއްޖެކަމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙާލަތްތަކުގައި، ތިންވަނަ ފަރާތެއްގައިވާ މަޢުލޫމާތަކީ ކަސްޓަމްސްއިން ބަލަމުންގެންދާ މައްސަލަ ސާފުވުމަށް ނުވަތަ ކަމުގެ ޙަޤީޤަތް ސާބިތުކުރުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންވާ މަޢުލޫމާތެއްކަމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ފެނިއްޖެ ޙާލަތެއްގައި، އެފަދަ މަޢުލޫމާތު ހޯދުމަށް ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ކަސްޓަމްސްއިން އެންގިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ލިބިފައިވާ މަޢުލޫމާތެއް ހޯދުމަށް ކަސްޓަމްސްއިން ލިޔުމަކުން އެދިއްޖެނަމަ، އެގޮތުން އެދުނު މަޢުލޫމާތެއް އެފަރާތަކުން ކަސްޓަމްސްއަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ކަސްޓަމްސްއިން ހޯދަން އެދޭ ލިޔުމެއް ނުވަތަ މަޢުލޫމާތެއް ކަސްޓަމްސްއަށް ނުދިނުމަކީ ކުށެކެވެ.

[ކަމާބެހޭ އިދާރާތަކުން ކަސްޓަމްސްއަށް ބޭނުންވާ އެއްބާރުލުން ދިނުން]
ކަސްޓަމްސްގެ ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފު ޢަމަލުތައް ހިންގާ ފަރާތްތައް ހޯދައި ދެނެގަތުމަށްޓަކައި ކަމާބެހޭ އިދާރާތަކުން ކަސްޓަމްސްއަށް ބޭނުންވާ މަޢުލޫމާތު ހޯދުމަށް ކަސްޓަމްސްއިން އެދިއްޖެނަމަ، އެ މަޢުލޫމާތެއް އެ އިދާރާއަކުން ކަސްޓަމްސްއަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސްއިން ހިންގާ ތަޙުޤީޤުތަކަށް ބޭނުންވާ މަޢުލޫމާތާއި، އެއްބާރުލުމާއި، އެހީތެރިކަމަށް ކަސްޓަމްސްއިން އެދޭ ފަރާތްތަކުން، ކަސްޓަމްސްއަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) ގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބޭ މަޢުލޫމާތު ކޮންމެހެން އެނގެންޖެހޭ ފަރާތްތައް ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތްތަކަށް ކަސްޓަމްސްއިން ހާމަކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ.

[މަޢުލޫމާތު ބަދަލުކުރުން]
ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފު ޢަމަލުތައް ހިންގާ ފަރާތްތައް ހޯދައި ދެނެގަތުމަށާއި، އެފަދަ ޢަމަލުތައް ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި ރާއްޖެއާއި ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ ކަމާބެހޭ އިދާރާތަކާއެކު މަޢުލޫމާތު ބަދަލުކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[މީހުންނާއި ތަކެތި ބަލައި ފާސްކުރުން]
މީހަކު ރާއްޖެ އައުމުގައި ނުވަތަ ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ފުރުމުގައި ނުވަތަ އެނޫންވެސް ބޭނުމަކު ކަސްޓަމްސް ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައިވާ އުޅަނދެއްގައި ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދެއްގައި ވަނިކޮށް ޑިއުޓީ ދައްކަންޖެހޭ މުދަލެއް ނުވަތަ ރާއްޖެ އެތެރެކުރުން މަނާ މުދަލެއް ނުވަތަ އެއްޗެއް ނުވަތަ ރާއްޖެއިން ބޭރުކުރުން މަނާ މުދަލެއް ނުވަތަ އެއްޗެއް އޭނާގެ އަތުގައި ނުވަތަ އޭނާގެ ހަށިގަނޑުގައި ނުވަތަ އޭނާގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައިވާ އެއްޗެއްގައި ފޮރުވާފައިވާކަމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، އޭނާއާއި އޭނާގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައިވާ ތަކެތި ކަސްޓަމްސްއަށް ބަލައި ފާސްކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ބަލައި ފާސްކުރުމުގައި މީހެއްގެ ހަށިގަނޑު ނުވަތަ މީހަކު ލައިގެން ހުންނަ ފޭރާމުގެ އެތެރެއިން ބަލައި ފާސްކުރަންވާނީ ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރާ އަޚްލާޤީ މިންގަނޑަށް ފެތޭ ގޮތަށެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން މީހެއްގެ ހަށިގަނޑާއި ހެދުން ބަލައި ފާސްކުރަންވާނީ އޭނާއާ އެއް ޖިންސުގެ މީހެކެވެ. އަންހެނެއްގެ ހަށިގަނޑު ބަލައި ފާސްކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ އަޚްލާޤީ މިންގަނޑު، ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. އަދި އުމުރުން 18 (އަށާރަ) އަހަރު ނުފުރޭ ކުއްޖަކު ބަލައި ފާސްކުރަންވާނީ އެ ކުއްޖެއްގެ ބެލެނިވެރިއެއްގެ ނުވަތަ އެކުއްޖަކާ ޙަވާލުވެގެން އައި މީހެއްގެ ޙާޟިރުގައެވެ. އެފަދަ ފަރާތެއްނެތް ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެއްޖެނަމަ، ކުޑަކުދިންގެ ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރާ ދައުލަތުގެ މުއައްސަސާއެއްގެ ފަންނީ މީހެއްގެ ޙާޟިރުގައެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ)، (ށ) އަދި (ނ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ބަލައި ފާސްކުރަންޖެހޭ މީހުން ބަލައި ފާސްކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ އުޞޫލު ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މީހެއްގެ އެތެރެހަށި ބަލަންޖެހިއްޖެ ޙާލަތެއްގައި އެކަން ކުރަންވާނީ، ރާއްޖޭގައި ޞިއްޙީ ފަރުވާ ދިނުމަށް ސަރުކާރުގެ ކަމާބެހޭ ފަރާތުން ހުއްދަދީފައިވާ މީހުންގެ ތެރެއިން، ކަމުގެ ޤާބިލުކަން ލިބިފައިވާ މީހެކެވެ.
ރާއްޖެއިން ބޭރުން އަންނަ މީހުންނާއި ރާއްޖެއިން ފުރާ މީހުންގެ ތެރެއިން، ކަސްޓަމްސްއިން ބަލަންޖެހޭ ބެލުންތަކަށް އިޢުތިރާޟްކުރާ މީހުންގެ ހަށިގަނޑާއި ފޮށިތަންމަތި، އެމީހުންގެ ނުރުހުމުގައި، އެކަށީގެންވާ ބާރުގެ ބޭނުންކޮށްގެން ބަލައި ފާސްކުރުމުގެ ބާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގައި ކަސްޓަމްސްއާ ޙަވާލުކޮށްފައިވާ މަސްއޫލިއްޔަތު އަދާކުރުމުގެ ތެރޭގައި، މި ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކުށެއް މީހަކު ކޮށްފާނެކަމަށް ނުވަތަ ކުރަމުންދާކަމަށް ނުވަތަ ކޮށްފައިވާކަމަށް އެކަށީގެންވާ ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ޤަބޫލުކުރެވޭކަމަށްވާނަމަ، ނުވަތަ އެފަދަ ކުށެއް ކޮށްފާނެކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭކަމަށްވާނަމަ، ކޯޓު އަމުރަކާ ނުލައި އެމީހަކު ފާސްކުރުމުގެ ބާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ވެހިކަލެއް ނުވަތަ އެނޫންވެސް އެއްގަމު އުޅަނދެއް ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދުގައި ވަނިކޮށް، ޑިއުޓީ ދައްކަންޖެހޭ މުދަލެއް ނުވަތަ ރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރުން މަނާ މުދަލެއް ނުވަތަ އެއްޗެއް ނުވަތަ ރާއްޖެއިން ބޭރުކުރުން މަނާ މުދަލެއް ނުވަތަ އެއްޗެއް އެ ވެހިކަލެއްގައި ނުވަތަ އެ އެއްގަމު އުޅަނދެއްގައި ފޮރުވާފައިވާކަމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، ކަސްޓަމްސްއަށް އެ އެއްޗެއް ބަލައި ފާސްކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (އ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ބަލަންޖެހޭ އެއްޗެއް ބަލައި ފާސްކުރުމުގައި އަންނަނިވި ކަންކަންކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ބަލައި ފާސްކުރާ އެއްޗެއްގެ ހުރިހާ ތަންތަނާއި، ބައިބަޔާއި، އެ އެއްޗެއްގައި ހުރި ހުރިހާ ތަކެއްޗަކާއި މީހުން ބަލައި ފާސްކުރުން.
އެއްޗެއް ފޮރުވާފައިވާކަމަށް ޝައްކުކުރެވޭ ތަނެއް ނުވަތަ ތަނެއްގެ ބައެއް ބަލައި ފާސްކުރުން.

[ބައެއް ޙާލަތުގައި މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސަރވިސްއާ މީހުން ޙަވާލުކުރުން]
ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ކަމެއް މީހަކު ކުރަމުންދާކަމަށް ކަސްޓަމްސްއަށް ފެނިއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެމީހަކު މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސަރވިސްއާ ޙަވާލުކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ސިއްރުން ރާއްޖެއަށް މުދާ އިމްޕޯޓްކުރުން ނުވަތަ ސިއްރުން ރާއްޖެއިން މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރުން.
ރާއްޖެއަށް ގެނައުން މަނާ ތަކެތި ރާއްޖެއަށް ގެނައުން ނުވަތަ އިމްޕޯޓްކުރުން ނުވަތަ ރާއްޖެއިން ބޭރުކުރުން މަނާ ތަކެތި ރާއްޖެއިން ގެންދިއުން ނުވަތަ އެކްސްޕޯޓްކުރުން.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކު އޭނާގެ ވާޖިބުއަދާކުރަމުން ދަނިކޮށް އެކަމަށް ހުރަސްއެޅުން.

[ތަޙުޤީޤުކުރުމާއި މައްސަލަ ހުށަހެޅުން]
ކަސްޓަމްސްއަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތަކާއި ކަސްޓަމްސްގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުގައި ބަލާ މައްސަލަތައް ތަޙުޤީޤުކޮށް، ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިން، ފިޔަވަޅުއެޅުމުގެ ބާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
އަދި އެ މައްސަލައަކީ ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ މައްސަލައެއްކަމުގައިވާނަމަ، ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް މެދުވެރިކޮށް، އެ މައްސަލައެއް ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމުގެ ބާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް އެއްޗެއް ރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރަން ނުވަތަ ރާއްޖެއިން ބޭރުކުރަން އުޅެނިކޮށް ކަސްޓަމްސްއަށް ހިފޭ ފަރާތްތަކުގެ މައްސަލަ ކަސްޓަމްސްއިން ތަޙުޤީޤުކޮށް، ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމަށްޓަކައި ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްއަށް ހުށަހެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ކަސްޓަމްސްއިން ބަލަމުންދާ މައްސަލަތަކުގައި ހިމެނޭ ފަރާތްތައް ކަސްޓަމްސްއިން ބަލަންޖެހޭ ބެލުންތައް ބަލައި ނިމެންދެން، ހިފެހެއްޓުމުގެ ބާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފު ތަކެތި އެތެރެހަށީގައި ރައްކާކޮށްގެން ގެންނަ މީސްމީހުންގެ ގޮހޮރުގައި ހުރި ގޮތްނޭނގޭ އެއްޗެހިތައް ބޭރުވެ، މައްސަލައިގެ ތަޙުޤީޤު ނިމެންދެން އެމީހަކު ހިފެހެއްޓުމުގެ ބާރު ހިމެނެއެވެ. އަދި މިގޮތުން ހިފެހެއްޓިފައި ހުންނަ ހުރުމުގައި، ހިފެހެއްޓޭފަރާތުގެ ޙައްޤުތައް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ކަސްޓަމްސްއިން ރައްކާތެރިކޮށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސްއަށް ޙާޟިރުކުރަންޖެހޭ މީހަކު ނުވަތަ ބަޔަކު ނުވަތަ އުޅަނދެއްގެ ވެރިފަރާތް ނުވަތަ އެ އުޅަނދެއް ހިންގާފަރާތް ނުވަތަ އުޅަނދާ ޙަވާލުވެ ހުންނަ ފަރާތް ކަސްޓަމްސްއަށް ޙާޟިރުކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ޚާއްޞަ އޮފަރޭޝަންތައް ހިންގުން]
ބެލުމުގެ ދަށުން ދޫކުރުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން އެތެރެކުރާ މުދަލާއި، ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް އެތެރެކުރާ މުދަލާއި، ޤާނޫނަކުން މަނާކޮށްފައިވާ އެއްޗެއް، ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަށް އެނގިހުރެ، ރާއްޖެއަށް އެތެރެވިޔަ ދިނުމަކީ، އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައި ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން އެތެރެކުރާ މުދަލާއި، ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް އެތެރެކުރާ މުދަލާއި، ޤާނޫނަކުން މަނާކޮށްފައިވާ އެއްޗެއް، އެތެރެކުރީ ކާކުގެ ބޭނުމެއްގައިކަން ދެނެގަތުމަށް.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން އެތެރެކުރާ މުދަލާއި، ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް އެތެރެކުރާ މުދަލާއި، ޤާނޫނަކުން މަނާކޮށްފައިވާ އެއްޗެއް، އެތެރެކުރީ ކޮންބައެއް ގުޅިގެންކަން ދެނެގަތުމަށް.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން އެތެރެކުރާ މުދަލާއި، ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް އެތެރެކުރާ މުދަލާއި، ޤާނޫނަކުން މަނާކޮށްފައިވާ އެއްޗެއް، އެތެރެކުރީ ކޮންބައެއް ވިޔަފާރިކުރުމަށްކަން ދެނެގަތުމަށް.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން އެތެރެކުރި މުދަލާއި، ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް އެތެރެކުރި މުދަލާއި، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރި ޤާނޫނަކުން މަނާކޮށްފައިވާ އެއްޗެއް، ބޭނުންކުރުމުގައި ނުވަތަ މުޢާމަލާތްކުރުމުގައި ހިމެނެނީ ކޮންބައެއްކަން ދެނެގަތުމަށް.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން އެތެރެކުރާ މުދަލާއި، ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް އެތެރެކުރާ މުދަލާއި، ޤާނޫނަކުން މަނާކޮށްފައިވާ އެއްޗެއް، ޓްރެފިކްކުރާ ބަޔަކު ހޯދުމަށް ކުރެވޭ މަސައްކަތުގައި، ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކު، އެއީ ކާކުކަން ނޭނގޭގޮތުގައި، ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން އެތެރެކުރާ މުދަލަށް ނުވަތަ، ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް އެތެރެކުރާ މުދަލަށް ނުވަތަ، ޤާނޫނަކުން މަނާކޮށްފައިވާ އެއްޗެއް، ޓްރެފިކްކުރާ ބަޔަކާ ގުޅި، އެމީހުންގެ އަތުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން އެތެރެކުރާ މުދަލަށް ނުވަތަ، ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް އެތެރެކުރާ މުދަލަށް ނުވަތަ ޤާނޫނަކުން މަނާކޮށްފައިވާ އެއްޗެއް ގަތުމަށް ނުވަތަ ވިއްކުމަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ) ގައިވާ ޚާއްޞަ އޮޕަރޭޝަންތައް ހިންގޭނީ ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސް ނުވަތަ ކޮމިޝަނަރ ޖެނެރަލް އޮފް ކަސްޓަމްސް ކަނޑައަޅާ ފަރާތެއްގެ ހުއްދަ ލިޔުމުން ލިބިގެންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ޢަމަލުކުރުމަކީ، އެ ޢަމަލު ހިންގި ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކު މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުށްވެރިވާނެ ކަމެއްނޫނެވެ. އަދި އެކަން ހިންގުވީ، އެއިން އޮފިސަރެއް މެދުވެރިވެގެން އެހެން މީހަކު ލައްވާކަމުގައިވަނީނަމަ، އެމީހަކީވެސް، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުށްވެރިވާނެ މީހެއް ނޫނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން، ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކު ހިންގާ މުޢާމަލާތަކާގުޅިގެން، އެއިން މީހެއްގެ މައްޗަށް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުށެއްކުރިކަމުގެ ދަޢުވާއެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. ނަމަވެސް، އެއީ، އެ އޮފިސަރަކު، ވަކި އޮޕަރޭޝަނެއްގެ ތެރެއިން، ހިންގި ޢަމަލެއްކަމުގައި ވެފައި، އެކަމުގެ މަޢުލޫމާތު ކަސްޓަމްސްގެ ކަމާބެހޭ ފަރާތްތަކަށް އެނގިފައި އޮތުމާއެކު، އެމީހުންގެ ރުހުމާއެކު ހިންގި ޢަމަލެއްކަމުގައި ވާނަމައެވެ.

[މުދަލާއި ތަކެއްޗާއި އުޅަނދު ހިފެހެއްޓުން]
ކަސްޓަމްސްގެ ދާއިރާގެ ތެރެއިން ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މުދަލާއި ތަކެއްޗާއި އުޅަނދުފަހަރު ކަސްޓަމްސްއަށް ހިފެހެއްޓިދާނެއެވެ.
ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރުން ނުވަތަ ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރުން މަނާ މުދާ.
ސިއްރުން ރާއްޖެއަށް އެތެރެކޮށްފައިވާ މުދާ، ނުވަތަ ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރާ ނުވަތަ ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދާ ނުވަތަ މިފަދަ ގޮތަކަށް ރާއްޖޭގައި ގެންގުޅޭ މުދާ.
ޑިއުޓީ ދެއްކުމުން މަނާވެގަތުމަށްޓަކައި ފޮރުވާފައިވާ މުދާ.
އެކްސްޕޯޓް އިމްޕޯޓާގުޅިގެން މުދަލުގެ މަޢުލޫމާތު ހުށަހަޅަންޖެހޭ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އެ މުދަލެއްގެ މަޢުލޫމާތު ހުށަހަޅާފައިނުވާ މުދާ.
ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައި ވަނިކޮށް، ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް، ހުރިތަނުން އެހެން ތަނަކަށް ގެންގޮސްފައިވާ މުދާ ނުވަތަ އެއްވެސް ގޮތަކަށް ބަދަލުގެނެސްފައިވާ މުދާ.
ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޤާނޫނެއް ނުވަތަ އެއްބަސްވުމަކާ ޚިލާފުވެފައިވާ މުދާ ނުވަތަ ވަގަށް ނަގާފައިވާ މުދާ.
ޑިއުޓީ ނަގަންޖެހޭ މުދަލެއް މީހެއްގެ އަތުގައި ހުރިތޯ ކަސްޓަމްސްއިން ސުވާލުކުރުމުން، ނެތްކަމަށް ބުނެފައި ވަނިކޮށް، ނުވަތަ ނުދައްކާ ވަނިކޮށް، އޭނާގެ އަތުން ނުވަތަ އޭނާގެ ފޮށިތަންމަތިން ފެންނަ އެފަދަ މުދާ.
ވަކިގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރަން ލާޒިމުވެފައިވަނިކޮށް، އެގޮތަކަށް އެއާމެދު ޢަމަލުކޮށްފައިނުވާ މުދާ.
ރާއްޖެއަށް އަންނަ އުޅަނދެއްގެ އިންވާރޑް މެނިފެސްޓްގައި ފާހަގަކޮށްފައިނުވާ އަދި ފަޅުވެރިންގެ ނުވަތަ ފަސިންޖަރުންގެ ދާގީނާގެ ގޮތުގައިވެސް ހިމެނިފައިނުވާ ވަކި މީހެއްގެ މުދާކަން ނޭނގޭ މުދާ.
ރާއްޖެއިން ފުރުމަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ އުޅަނދެއްގެ އައުޓްވާރޑް މެނިފެސްޓްގައި ފާހަގަކޮށްފައިނުވާ އަދި ފަޅުވެރިންގެ ނުވަތަ ފަސިންޖަރުންގެ ދާގީނާގެ ގޮތުގައިވެސް ހިމެނިފައިނުވާ ވަކި މީހެއްގެ މުދާކަން ނޭނގޭ މުދާ.
އެމުދަލަކާ ބެހޭގޮތުން ޙަޤީޤަތާ ޚިލާފު ޑިކްލަރޭޝަންއެއް ނުވަތަ މެނިފެސްޓްއެއް ނުވަތަ ލިޔުމެއް ނުވަތަ ބަޔާނެއް ހުށަހަޅާފައިވާ މުދާ.
ވެރިއަކު ނެތް ނުވަތަ ދޫކޮށްލާފައިވާ މުދާ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ހިފެހެއްޓޭ މުދާ ބަންދުކޮށްފައިވާ އެއްޗެހި.
ވެރިފަރާތަށް ނުވަތަ މާސްޓަރަށް އެނގިގެން ސިއްރުން ރާއްޖެއަށް މުދާ އެތެރެކުރުމަށް ނުވަތަ ސިއްރުން ރާއްޖެއިން މުދާ ބޭރުކުރުމަށް ނުވަތަ ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް ރާއްޖެއަށް މުދާ އިމްޕޯޓްކުރުމަށް ނުވަތަ ރާއްޖެއިން މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރުމަށް ނުވަތަ އެފަދަ ކަންކަމުގައި ގެންގުޅުމަށް ބޭނުންކުރާ އުޅަނދު.
އެ އުޅަނދަކަށް އެރުމަށް، މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، އެދުމުން އެރުމަށް ހުއްދަނުދޭ އުޅަނދު.
މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ބަނދަރުކުރުމަށް ނުވަތަ މަޑުކުރުމަށް، އަންގާފައިވަނިކޮށް، އެ އެންގުމާ ޚިލާފުވާ އުޅަނދު.
ކަސްޓަމްސްއިން ބަލައި ފާސްކޮށްފާނެތީ ނުވަތަ ހިފަހައްޓަފާނެތީ، އުޅަނދުގައިހުރި މުދާ ހަލާކުކޮށްލާ ނުވަތަ ނައްތާލާ ނުވަތަ އުޅަނދުން ބޭރަށް އުކާލާ އުޅަނދު.
ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައި އޮތް އުޅަނދެއްގައި ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފު ޢަމަލެއް ހިނގައިފިކަން ކަސްޓަމްސްއަށް އެނގުމުން، އެ މައްސަލައަކާ ގުޅޭގޮތުން އެކަމެއްގައި ހިމެނޭ ފަރާތް ނުވަތަ ފަރާތްތަކުން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭކަމަށް ކަސްޓަމްސްއިން އަންގާފައިވާ ކަންތައްތައް ފުރިހަމަކޮށް ނިންމާފައިނުވާ އުޅަނދު.
ގެންދަންޖެހޭ މުއްދަތުގައި ނުގެންގޮސް ހުންނަ މުދާ.
ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފު އެއްޗެއް ރައްކާކޮށްފައި ހުރެދާނެކަމަށް ޝައްކުކުރެވޭ ތަކެއްޗާއި އަދި މިތަކެތި އަޅާފައި ހުންނަ ނުވަތަ ބަންދުކޮށްފައި ހުންނަ ތަކެތި.

[މީހުން ހިފެހެއްޓުން]
ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ މީހުން، ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތްތަކުގައި ކަސްޓަމްސްއަށް ހިފެހެއްޓިދާނެއެވެ.
މީހަކު ރާއްޖެ އައުމުގައި ނުވަތަ ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ފުރުމުގައި ނުވަތަ އެނޫންވެސް ބޭނުމަކު ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައިވާ އުޅަނދެއްގައި ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދެއްގައި ވަނިކޮށް، ޑިއުޓީ ދައްކަންޖެހޭ މުދަލެއް ނުވަތަ ރާއްޖެ އެތެރެކުރުން މަނާ މުދަލެއް ނުވަތަ ރާއްޖެއިން ބޭރުކުރުން މަނާ މުދަލެއް ނުވަތަ ލިޔުމެއް ނުވަތަ މިއިން މުދަލަކާބެހޭ ލިޔުމެއް އެމީހެއްގެ އަތުގައި ނުވަތަ އެމީހެއްގެ ހަށިގަނޑުގެ ތެރޭގައި ފޮރުވާފައިވާކަމަށް ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް އޮތްނަމަ އެ މީހަކު ބަލައި ފާސްކުރުމަށްޓަކައި ނުވަތަ އެ މީހަކާ ސުވާލުކުރުމަށްޓަކައި ނުވަތަ އެ މީހެއްގެ މައްޗަށް ތަޙުޤީޤު ހިންގުމަށްޓަކައި އެމީހަކު ކަސްޓަމްސްއަށް ހިފެހެއްޓިދާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހިފެހެއްޓޭ މީހަކު ހިފަހައްޓާފައި ބަހައްޓަންވާނީ ގިނަވެގެން 24 (ސައުވީސް) ގަޑިއިރަށެވެ.
މި ޤާނޫނުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، ރާއްޖެއަށް އަންނަ ނުވަތަ ރާއްޖެއިން ފުރާ މީހެއްގެ އަތުގައި ނުވަތަ ހަށިގަނޑުގެ އެތެރެއަށް ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފު އެއްޗެއް ލައިގެން ސިއްރުން އެ އެއްޗެއް ރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރަން ނުވަތަ ރާއްޖެއިން ބޭރުކުރަން އުޅެނިކޮށް ހިފަހައްޓާފައިވާ މީހެއްގެ ހަށިގަނޑުގެ އެތެރެ ޗެކްކުރުމަށް ނުވަތަ އެކްސްރޭކުރުމަށް ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ އެހެން ބޭނުމަކަށް އެމީހަކު ހިފަހައްޓަންޖެހޭ މުއްދަތު 24 (ސައުވީސް) ގަޑިއިރަށްވުރެ އިތުރުކުރަން ޖެހިއްޖެނަމަ، ފަނޑިޔާރެއްގެ ކުރިމައްޗަށް އެމީހަކު ޙާޟިރުކޮށް، ފަނޑިޔާރު ކަނޑައަޅާ މުއްދަތަކަށް އެމީހަކު ހިފެހެއްޓުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރެއްގެ ދައުރު އަދާކުރުމަށް ހުރަސްއަޅައިފި ނުވަތަ އެފަދަ ކަމެއް ކުރަން މަސައްކަތް ކޮށްފި މީހަކު 24 (ސައުވީސް) ގަޑިއިރަށްވުރެ ދިގުނޫން މުއްދަތަކަށް ހިފެހެއްޓުމުގެ ބާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ނޯޓިސް ދިނުމާއި ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުން]
މުދަލެއް ނުވަތަ އުޅަނދެއް ނުވަތަ އެހެންވެސް އެއްޗެއް މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހިފަހައްޓައިފިނަމަ، އެ އެއްޗެއް ހިފެހެއްޓި ދުވަހަކުން ފެށިގެން 24 (ސައުވީސް) ގަޑިއިރުގެ ތެރޭގައި އެކަން، މުދަލުގެ ވެރިފަރާތަށް ނުވަތަ އުޅަނދުގެ މާސްޓަރަށް ނުވަތަ ވެރިފަރާތަށް ނުވަތަ އެ އެއްޗަކަށް ޒިންމާވާ އެހެންވެސް ފަރާތަކަށް ކަސްޓަމްސްއިން ލިޔުމަކުން އަންގަންވާނެއެވެ. މިގޮތުން އަންގާ އެންގުމުގައި ހިފެހެއްޓިފައިވާ އެއްޗަކާބެހޭ ތަފްޞީލާއި، އެ އެއްޗެއް ހިފަހައްޓަންޖެހުނު ސަބަބާއި، އެ އެއްޗަކާމެދު ޢަމަލުކުރެވޭނެ ގޮތް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. ހިފެހެއްޓޭ އެއްޗެއްގެ ވެރިފަރާތުގެ ގޮތުގައި އެއް ފަރާތަށްވުރެ ގިނަފަރާތް ހިމެނޭނަމަ، އޭގެތެރެއިން އެއް ފަރާތަށް އެންގުމުން އެ އެންމެންނަށް އެންގުނީކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހިފެހެއްޓޭ މުދާ ނުވަތަ އެއްޗެހި ނައްތާލުމުގައި، އެ މުދަލަކީ ނުވަތަ އެއްޗަކީ ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކޮށްގެން ހިފެހެއްޓި އެއްޗެއްނަމަ، އެ މުދަލެއް ނުވަތަ އެއްޗެއް އިމްޕޯޓްކުރި ފަރާތް ރާއްޖެއިން ފުރަންދެން އެ މުދަލެއް ނުވަތަ އެ އެއްޗެއް ކަސްޓަމްސްގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައި ބެހެއްޓުމާއި، ދައުލަތަށް ނެގުމާއި، ނުވަތަ ޤާނޫނު ހުއްދަކުރާ އެހެން ގޮތަކަށް އެ މުދަލެއް ނުވަތަ އެއްޗަކާމެދު ޢަމަލުކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އަދި ކަމާބެހޭ އުޞޫލުތައް ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.
މުދަލެއް ނުވަތަ އެއްޗެއް ކަސްޓަމްސްއިން ހިފެހެއްޓުމުން އެކަމާމެދު އޭގެ ވެރިފަރާތް ހިތްހަމަނުޖެހޭނަމަ، އެ މައްސަލަ ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމުގެ ޙައްޤު އެ ފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ހިފެހެއްޓިފައިވާ މުދަލަކީ ހަލާކުވެދާފަދަ ނުވަތަ ދުވަސްވުމުން އޭގެ އަގު ދަށްވެދާފަދަ މުދަލެއް ކަމަށްވާނަމަ، ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބުނެފައިވާ އުޞޫލުން ކަސްޓަމްސްއަށް އެ މުދާ ވިއްކާލެވިދާނެއެވެ. އެ މުދަލަކީ ޢާންމު ޞިއްޙަތަށް ނުވަތަ ޢާންމުންގެ ސަލާމަތަށް ނުރައްކާވެދާފަދަ މުދަލެއްނަމަ، އެ މުދަލުގެ ވެރިފަރާތުގެ ޚަރަދުގައި އެ މުދަލެއް ނައްތާލެވިދާނެއެވެ. މިގޮތުން މުދާ ނައްތާލުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އުޞޫލު ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ވިއްކާލާ މުދަލުން ލިބޭ ފައިސާ މައްސަލަ ނިމެންދެން ކަސްޓަމްސްގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައި ބެހެއްޓިދާނެއެވެ.

[ހިފެހެއްޓޭ މުދާ ދައުލަތަށް ނެގުން]
މި ޤާނޫނުގައި ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހިފެހެއްޓޭ ކޮންމެ މުދަލަކީ ނުވަތަ އެއްޗަކީ ނުވަތަ އުޅަނދަކީ ކޯޓު އަމުރެއްގެ ދަށުން ދައުލަތަށް ނެގިދާނެ ތަކެއްޗެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހިފެހެއްޓޭ މުދަލުގެ ޖުމްލަ އަގު -/100,000 (އެއްލައްކަ) ރުފިޔާއަށްވުރެ ދަށްނަމަ، އެފަދަ މުދަލެއް ދައުލަތަށް ނެގުމުގައި ޝަރުޢީ މަރުޙަލާ ނިންމާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ދައުލަތަށް ނެގޭ ކޮންމެ އެއްޗަކީ ދައުލަތުގެ މިލްކެއް ކަމުގައި ބެލޭނެއެވެ. އަދި ސަރުކާރުން ކަނޑައަޅާ ގޮތެއްގެމަތިން އެ އެއްޗަކާމެދު ޢަމަލުކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ސަރުކާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ އެހީއަށް އެދުން]
ކަސްޓަމްސްގެ މަސްއޫލިއްޔަތާއި ވާޖިބުތައް އަދާކުރުމުގައި ކަސްޓަމްސްއަށް ބޭނުންވެއްޖެ ހިނދެއްގައި، ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ އެހީތެރިކަމަށް އެދެވިދާނެއެވެ. އެފަދަ އެހީތެރިކަމަކަށް ކަސްޓަމްސްއިން އެދިއްޖެނަމަ، އެފަރާތްތަކުން ކަސްޓަމްސްއަށް އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދޭންވާނެއެވެ.

[ އިދާރީ ފިޔަވަޅު]

[އިދާރީ ފިޔަވަޅު އެޅުމުގެ ބާރު]
ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތްތަކުގައި، ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމުގެ ބާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް މުދަލެއް އިމްޕޯޓްކުރުމުގައި ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖެއިން މުދަލެއް އެކްސްޕޯޓްކުރުމުގައި ކަސްޓަމްސްއަށް އޮޅުވާލައިގެން ދަށް އަގެއް ހުށަހެޅުމަކީ މަނާކަމެކެވެ.
މި މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަމެއް ކޮށްފި މީހަކު، އެ ޢަމަލެއްގައި ހިމެނޭ މުދަލުގެ އެފް.އޯ.ބީ އަގުގެ %15 (ފަނަރަ އިންސައްތަ) އިން ޖޫރިމަނާކުރެވޭނެއެވެ.
އަދި މިފަދަ ކަމެއް ދެވަނަ ފަހަރަށް ކޮށްފިނަމަ އެ ޢަމަލެއްގައި ހިމެނޭ މުދަލުގެ އެފް.އޯ.ބީ އަގުގެ %25 (ފަންސަވީސް އިންސައްތަ) އިން ޖޫރިމަނާކުރެވޭނެއެވެ.
އަދި މިފަދަ ކަމެއް ދެ ފަހަރަށްވުރެ ގިނަ ފަހަރު ތަކުރާރުކޮށްފިނަމަ، އަދި އެ ޢަމަލެއްގައި ހިމެނޭ މުދަލުގެ އެފް.އޯ.ބީ އަގުގެ %50 (ފަންސާސް އިންސައްތަ) އިން ޖޫރިމަނާކުރުމާއެކު 1 (އެކެއް) އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް އެފަރާތެއްގެ އިމްޕޯޓްކުރުމުގެ ލައިސަންސް ހިފެހެއްޓުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި ކުށް ތަކުރާރުކުރުން ކަމުގައި ބަލާނީ، ރާއްޖެއަށް މުދާ އިމްޕޯޓްކުރި ފަރާތް ނުވަތަ ރާއްޖެއިން މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރި ފަރާތް މި މާއްދާގައި ބުނާ ކުށެއް ކުރި ތާރީޚުން ފެށިގެން މީލާދީ ގޮތުން 2 (ދޭއް) އަހަރު ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ކުށެއް އަލުން ކޮށްފިނަމައެވެ.
ރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރާ ނުވަތަ ރާއްޖެއިން ބޭރުކުރާ މުދަލެއް ހުރީ ކަސްޓަމްސްއަށް ޑިކްލެއަރކުރި ވަރަށްވުރެ އިތުރަށްނަމަ، ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ޑިކްލެއަރކޮށްފައިވާ ވަރަށްވުރެ އިތުރުވާ މުދަލުގެ އެފް.އޯ.ބީ އަގުގެ %50 (ފަންސާސް އިންސައްތަ) އަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން އެކަން ކުރި ފަރާތެއް ޖޫރިމަނާކުރެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސްއިން ކުރާ ޖޫރިމަނާއަކާމެދު މުދާ އިމްޕޯޓްކުރާ ފަރާތުން ނުވަތަ މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރާ ފަރާތުން ހިތްހަމަނުޖެހޭ ކަމެއްވާނަމަ، ޖޫރިމަނާ ފައިސާ ކަސްޓަމްސްއަށް ދެއްކުމަށްފަހު ޖޫރިމަނާކުރި ދުވަހުން ފެށިގެން 6 (ހައެއް) މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ މައްސަލައެއް ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމުގެ ޙައްޤު އެ ފަރާތަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންނަށް ދެވޭ އިދާރީ އަދަބު]
މި ޤާނޫނާއި މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދުގައި ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުން ޢަމަލުކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ގޮތާ ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކު ޚިލާފުވެއްޖެނަމަ، އެމީހަކު ކުރި ޢަމަލުގެ ކުޑަ ބޮޑުމިނަށް ބަލައި، އެ ގަވާއިދުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން އެމީހަކާމެދު ފިޔަވަޅު އެޅޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގަވާއިދުގައި، ކަނޑައަޅަންވާނީ އަންނަނިވި ފިޔަވަޅުތަކެވެ.
ނަޞޭޙަތް ދިނުން އިންޒާރުދިނުން ޖޫރިމަނާކުރުން ވަކި މުއްދަތަކަށް ވަޒީފާއިން ސަސްޕެންޑްކުރުން މަޤާމު ދަށްކުރުން ވަޒީފާއިން ވަކިކުރުން މި މާއްދާގެ (ށ) އެހެން އޮތްނަމަވެސް، ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންނާއި މުވައްޒަފުން ކުރާ ޢަމަލުތަކާމެދު ޖިނާއީ ދަޢުވާ ކުރުމަކަށް މި މާއްދާ ހުރަހެއް ނާޅައެވެ.

[ ޖިނާއީ ކުށާއި އަދަބު]

[ސިއްރުން މުދާ އިމްޕޯޓްކުރުމާއި އެކްސްޕޯޓްކުރުމުގެ ކުށް]
މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރުމުގެ ހުއްދަ ދީފައިނުވާ އެއްޗެއް ރާއްޖެއަށް ސިއްރުން އެތެރެކުރުމާއި، އެކްސްޕޯޓްކުރުމުގެ ހުއްދަ ދީފައިނުވާ އެއްޗެއް ރާއްޖެއިން ސިއްރުން ބޭރުކުރުމާއި، ޑިއުޓީ ދައްކަންޖެހޭ އެއްވެސް މުދަލެއް އެ މުދަލަކަށް ދައްކަންޖެހޭ ޑިއުޓީއެއް ދެއްކުމުން މަނާވެގަތުމަށްޓަކައި ރާއްޖެއަށް ސިއްރުން އެތެރެކުރުމާއި، ރާއްޖެއިން ސިއްރުން ބޭރުކުރުމާއި، މިއިންކަމެއް ކުރަން އުޅުމަކީ ކުށެކެވެ.
ރާއްޖެއަށް ސިއްރުން މުދާ އެތެރެކުރުން ކަމަށް ބެލޭނީ، މުދަލެއް ރާއްޖެއަށް ގެނައުމާއެކު، އެ މުދަލެއް ބޭލުމަށް ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅާ ސަރަޙައްދު ނޫން ތަނަކަށް އެ މުދަލެއް ބޭލުމަށެވެ. ނުވަތަ ރާއްޖެއަށް ގެންނަ މުދާ ބަހައްޓަން ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅާފައިވާ ސަރަޙައްދެއްގައި ހުއްޓާ، ކަސްޓަމްސްއަށް ނާންގައި، ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ ހުއްދަ ނުހޯދައި، އެ ސަރަޙައްދުން މުދާ ބޭރަށް ގެންދިއުމަށެވެ. ނުވަތަ ދައްކަންޖެހޭ ޑިއުޓީއެއް ނުދައްކައި ރާއްޖެއަށް މުދާ އެތެރެކުރުމަށެވެ.
ރާއްޖެއިން ސިއްރުން މުދާ ބޭރުކުރުންކަމަށް ބެލޭނީ، ކަސްޓަމްސްއަށް ނާންގައި، ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ ހުއްދަ ނުހޯދައި، ދިވެހިރާއްޖެއިން މުދާ ބޭރުކުރުމަށެވެ. ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރުކުރާ މުދާ ބަހައްޓަން ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅާފައިވާ ސަރަޙައްދެއްގައި މުދާ ހުއްޓާ، ކަސްޓަމްސްއަށް ނާންގައި ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ ހުއްދަ ނުހޯދައި، އެ ސަރަޙައްދުން ބޭރަށް މުދާ ގެންދިއުމަށް ނުވަތަ ފޮނުވުމަށެވެ. ނުވަތަ ދައްކަންޖެހޭ ޑިއުޓީއެއް ނުދައްކައި، ރާއްޖެއިން ބޭރަށް މުދާ ގެންދިއުމަށް ނުވަތަ ފޮނުވުމަށެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކުށެއް ކޮށްފިނަމަ ނުވަތަ އެފަދަ ކުށެއް ކުރަން އުޅެފިނަމަ ނުވަތަ އެފަދަ ކުށެއް ކުރުމުގައި ބައިވެރިވެއްޖެނަމަ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަނޑައެޅޭ އަދަބު ދިނުމާއެކު އެ ޢަމަލެއްގައި ހިމެނޭ މުދާ ބަދަލުދިނުމަކާ ނުލައި ކަސްޓަމްސްއަށް ނެގޭނެއެވެ. އަދި ސިއްރުން މުދާ އެތެރެކޮށްގެން ނުވަތަ ބޭރުކޮށްގެން އެއްވެސް މުދަލެއް ނުވަތަ ފައިސާއެއް ހޯދާފައިވާނަމަ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަނޑައެޅޭ އަދަބު ދިނުމާއެކު، އެ މުދަލެއް ނުވަތަ އެފައިސާއެއްވެސް ކަސްޓަމްސްއަށް ނެގޭނެއެވެ.
ރާއްޖެއަށް ސިއްރުން މުދާ އެތެރެކޮށްފި ނުވަތަ ރާއްޖެއިން ސިއްރުން މުދާ ބޭރުކޮށްފި މީހެއްގެ އަދަބަކީ 6 (ހައެއް) މަސްދުވަހާއި 2 (ދޭއް) އަހަރާ ދެމެދުގެ މުއްދަތަކަށް ޖަލަށްލުން، ނުވަތަ 10,000 (ދިހަހާސް) ރުފިޔާއާއި 240,000 (ދެލައްކަ ސާޅީސްހާސް) ރުފިޔާއާ ދެމެދުގެ ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކުށް ތަކުރާރުކޮށްފިނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަނޑައެޅޭ އަދަބު ދިނުމާއެކު، އެކުށް ތަކުރާރުކުރި ކޮންމެ ފަހަރަކަށް 1 (އެކެއް) އަހަރަށްވުރެ ދިގުނޫން މުއްދަތަކަށް ޖަލަށްލުން، ނުވަތަ 50,000 (ފަންސާސްހާސް) ރުފިޔާއަށްވުރެ ބޮޑުނޫން ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުން މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަނޑައެޅޭ އަދަބުގެ ތެރެއަށް އިތުރުކުރެވޭނެއެވެ.

[ރިޝްވަތުގެ ކުށް]
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކު ނުވަތަ މުވައްޒަފަކު ރިޝްވަތު ހިފުމާއި، ރިޝްވަތު ލިބިގަތުމަށް އެދުމާއި، ރިޝްވަތު ލިބިގަތުމަށް އެއްބަސްވުމަކީ ކުށެކެވެ. އަދި މިފަދަ ކުށެއް ކޮށްފި މީހަކަށް ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން އަދަބު ދެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި "ރިޝްވަތު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2/2000 (ކޮރަޕްޝަން ހުއްޓުވުމާއި މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގައި އެ ލަފްޒު ބޭނުންކޮށްފައިވާ މާނައިގައެވެ.

[ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުގެ ވާޖިބަށް ހުރަސްއެޅުން]
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރެއްގެ ވާޖިބު އަދާކުރުމަށް ހުރަސް އެޅުމަކީ ނުވަތަ އެފަދަ ކަމެއް ކުރަން އުޅުމަކީ ކުށެކެވެ.
ތިރީގައިވާ ކަންކަމުން ކުރެ ކަމެއް ކުރަން އުޅުމަކީ ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުގެ ވާޖިބު އަދާކުރުމަށް ހުރަސްއެޅުން ނުވަތަ އެފަދަ ކަމެއް ކުރަން އުޅުންކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންނަށް ލިބިފައިވާ އެއްވެސް ޤާނޫނީ ބާރެއް ނުވަތަ އިޚްތިޔާރެއްގެ ބޭނުން ހިފުމަށް އެއްވެސް މާނައެއްގައި ހުރަސްއެޅުން ނުވަތަ ހުރަސްއެޅޭފަދަ ކަމެއް ކުރުން ނުވަތަ މިއިންކަމެއް ކުރަން ރޭވުން ނުވަތަ މިއިން ކަމެއް ކުރުމުގައި ބައިވެރިވުން ނުވަތަ މިއިންކަމެއް ކުރަން ގޮވާލުން ނުވަތަ ހިތްވަރުދިނުން ނުވަތަ އެހީތެރިވެދިނުން ނުވަތަ މިއިންކަމެއް ކުރަން އުޅުން.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންނަށް ލިބިފައިވާ އެއްވެސް ޤާނޫނީ ބާރެއް ނުވަތަ އިޚްތިޔާރެއްގެ ދަށުން ކުރާ އަމުރަކަށް ނުކިޔަމަންތެރިވުން ނުވަތަ އެ އަމުރު ރައްދުވާ މީހަކު އެ އަމުރަށް ނުކިޔަމަންތެރިވުމަށް ގޮވާލައި، ހިތްވަރުދީ ނުވަތަ އެނޫންވެސް ގޮތަކުން އެހީތެރިވެދިނުން ނުވަތަ މިއިންކަމެއްގައި ބައިވެރިވުން ނުވަތަ މިއިން ކަމެއް ކުރަން އުޅުން ނުވަތަ ރޭވުން.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރަކު މި ޤާނޫނާއި ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގެ ދަށުން އޭނާގެ ވާޖިބު އަދާކުރަމުން ދަނިކޮށް އޭނާއަށް ހަމަލަދިނުމަކީ ނުވަތަ ހަމަލަދިނުމަށް މަސައްކަތްކުރުމަކީ ނުވަތަ އެފަދަ އިންޒާރެއް ދިނުމަކީ ނުވަތަ އެފަދަ ކަމަކަށް ހިތްވަރު ދިނުމަކީ ނުވަތަ އެފަދަ ކަމެއްގައި ބައިވެރިވުމަކީ ކުށެކެވެ.
ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރެއްގެ ދައުރު އަދާކުރުމަށް ދަތިކޮށްފިނަމަ، ނުވަތަ ހުރަސްއަޅައިފިނަމަ، ނުވަތަ މިއިން ކަމެއް ކުރަން މަސައްކަތްކޮށްފި ކޮންމެ މީހަކު ހިފެހެއްޓުމުގެ ބާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[އެހެނިހެން ކުށްކުށުގެ އަދަބު]
މި ޤާނޫނުގައި ވަކި އަދަބެއް ކަނޑައެޅިފައިނުވާ، އެ ކުށުގެ ޢަމަލުގައި މުދަލެއް ހިމެނޭ ކުށެއް ކުރި ފަރާތަކަށް ދެވޭނެ އަދަބަކީ އެކަމެއްގައި ހިމެނޭ މުދަލުގެ އެފް.އޯ.ބީ އަގުގެ %15 (ފަނަރަ އިންސައްތަ) އިން ޖޫރިމަނާކުރުމެވެ.
އަދި މިފަދަ ކުށެއް ދެވަނަ ފަހަރަށް ކޮށްފިނަމަ އެ ޢަމަލެއްގައި ހިމެނޭ މުދަލުގެ އެފް.އޯ.ބީ އަގުގެ %25 (ފަންސަވީސް އިންސައްތަ) އިން ޖޫރިމަނާކުރެވޭނެއެވެ.
އަދި މިފަދަ ކުށެއް ދެ ފަހަރަށްވުރެ ގިނަ ފަހަރު ތަކުރާރުކޮށްފިނަމަ، އަދި އެ ޢަމަލެއްގައި ހިމެނޭ މުދަލުގެ އެފް.އޯ.ބީ އަގުގެ %50 (ފަންސާސް އިންސައްތަ) އިން ޖޫރިމަނާކުރުމާއެކު 1 (އެކެއް) އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް އެފަރާތެއްގެ އިމްޕޯޓްކުރުމުގެ ލައިސަންސް ހިފެހެއްޓުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި ކުށް ތަކުރާރުކުރުން ކަމުގައި ބަލާނީ، ކުށް ކުރި ތާރީޚުން ފެށިގެން މީލާދީ ގޮތުން 2 (ދޭއް) އަހަރު ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ކުށެއް އަލުން ކޮށްފިނަމައެވެ.
މި ޤާނޫނުގައި ވަކި އަދަބެއް ކަނޑައެޅިފައިނުވާ ކުށްތަކުގެ ތެރެއިން މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކުށްތައް ފިޔަވައި، މި ޤާނޫނާއި ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދާ ޚިލާފުވާ ފަރާތްތަކަށް ދެވޭނެ އަދަބަކީ -/10,000 (ދިހަހާސް) ރުފިޔާއާއި -/200,000 (ދެލައްކަ) ރުފިޔާއާ ދެމެދުގެ ޢަދަދަކުން ޖޫރިމަނާކުރުން ނުވަތަ 12 (ބާރަ) މަސްދުވަހަށްވުރެ ދިގުނޫން މުއްދަތަކަށް ޖަލަށްލުމެވެ.
މި މާއްދާގެ ދަށުން ޖޫރިމަނާކުރުމުގައި މުދަލުގެ ހަމައަގު އެނގެން ނުހުންނަ ޙާލަތްތަކުގައި، އެ މުދަލުގެ އަގު ކަމުގައި ބަލާނީ، އެ ބާވަތުގެ މުދާ ޢާންމުކޮށް ރާއްޖެއަށް އެތެރެކޮށްފައި ހުންނަ އަގަށެވެ.

[ އެހެނިހެން ކަންކަން]

[އަމިއްލަ ޒިންމާ]
ކަސްޓަމްސްއަށް ދައްކަންޖެހޭ ޑިއުޓީއާއި އެހެނިހެން ފައިސާ ދެއްކުމާއި ކަސްޓަމްސްއަށް ޑިކްލެއަރކުރަންޖެހޭ ތަކެތި ޑިކްލެއަރކުރުމާއި މުދަލާގުޅޭ ގޮތުން ޞައްޙަ މަޢުލޫމާތު ހުށަހެޅުމަކީ ރާއްޖެއަށް މުދާ އިމްޕޯޓްކުރާ ނުވަތަ ރާއްޖެއިން މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރާ ފަރާތްތަކާއި، ރާއްޖެއަށް އަންނަ އަދި ފުރާ މީހުންގެ ޒިންމާއެކެވެ.
ރާއްޖެއަށް މުދަލެއް އިމްޕޯޓްކުރަނީ ނުވަތަ އެކްސްޕޯޓްކުރަނީ، އެކަކަށްވުރެ ގިނަ މީހުން ބައިވެރިވެގެން ކަމަށްވާނަމަ، އެ އެންމެން އެކުގައި ނުވަތަ ކޮންމެ މީހަކު ވަކިވަކިންވެސް އެ ޒިންމާ އުފުލަންވާނެއެވެ.

[މަނާކުރެވިފައިވާ މުދާ]
ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައި އޮތް އުޅަނދެއްގައި، މަސްތުވާތަކެއްޗާއި އަދި އުޅަނދުފަހަރުގައި ޢާންމުކޮށް ބޭނުންކުރުން ބައިނަލްއަޤްވާމީ ގޮތުން މަނާކުރެވިފައިވާ ތަކެތި ފިޔަވައި މަނާކުރެވިފައިވާ އެހެން މުދަލެއް ހުރިނަމަ، އަދި އެއީ އަންނަނިވި ޙާލަތްތަކުގައިވާ މުދާ ކަމުގައިވާނަމަ، އެ މުދަލެއް ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ ޚިލާފަށް ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރީ ކަމަކަށް ނުވަތަ ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރީ ކަމަކަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ.
އެ މުދަލެއް އުޅަނދުގައި ހުރިކަމުގެ މަޢުލޫމާތު ކަސްޓަމްސްއަށް ދީފައިވާ މުދާ.
ޤާނޫނާއި ގަވާއިދު ހުއްދަކުރާ ގޮތުގެމަތިން އެ އުޅަނދެއްގައި ބޭނުންކުރުމަށް ހުރި ނުވަތަ ބޭރު ޤައުމެއްގެ ބަނދަރަކަށް ގެންދަންހުރި މުދާ.

[އޯޑިޓްކުރުން]
ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރެވޭ މުދަލާއި ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރެވޭ މުދަލާ ގުޅިގެން، ކަސްޓަމްސްއިން ފުރިހަމަކުރަމުންދާ މުޢާމަލާތްތައް ފުރިހަމަކުރަމުންދާ ވަގުތުގައި، ނުވަތަ އެ މުޢާމަލާތްތައް ފުރިހަމަވުމަށް ފަހުގައި ނަމަވެސް، އެ މުދަލަކާގުޅޭ ލިޔެކިޔުންތައް ކަސްޓަމްސްއަށް އޯޑިޓްކުރެވިދާނެއެވެ. މިފަދައިން އޯޑިޓްކުރުމުގައި މި ޤާނޫނުގެ 61 ވަނަ މާއްދާއާއި 68 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ލިޔެކިއުންތަކުގެ ތެރެއިން، އިމްޕޯޓް އެކްސްޕޯޓާ ބެހޭގޮތުން ކަސްޓަމްސްއަށް ބޭނުންވާ ލިޔެކިއުންތައް، އެ މުދާ ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރި ފަރާތުން ނުވަތަ އެ މުދާ ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރި ފަރާތުން ކަސްޓަމްސްއަށް ހާމަކުރަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބުނާފަދަ އޯޑިޓެއް ކުރުމަށް ނިންމާނީ ކަސްޓަމްސްގައި މިކަމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ ބައެކެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބުނާފަދަ އޯޑިޓެއް ކުރަން ބޭނުންވާނަމަ، އެކަން ލިޔުމުން، އެ މުދާ ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރިތާ ނުވަތަ ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރިތާ 1 (އެކެއް) އަހަރުގެ ތެރޭގައި އެ މުދާ ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރި ނުވަތަ ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރި ފަރާތަށް ކަސްޓަމްސްއިން އަންގަންވާނެއެވެ.
ކަސްޓަމްސްއިން ކުރާ އޯޑިޓަކުން ރާއްޖެއަށް މުދާ އިމްޕޯޓްކުރާ ފަރާތެއް ނުވަތަ ރާއްޖެއިން މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރާ ފަރާތެއް ކަސްޓަމްސްއަށް ދައްކާފައިވާ ފައިސާއަކާ ގުޅިގެން އުނިއިތުރުގެ މައްސަލައެއް ފާހަގަވެއްޖެނަމަ، އެ މައްސަލައެއް ފާހަގަކުރެވުނު ތާރީޚުން ފެށިގެން 60 (ފަސްދޮޅަސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި މުދަލުގެ ވެރިފަރާތަށް ކަސްޓަމްސްއިން އަންގަންވާނެއެވެ.
ކަސްޓަމްސްއިން ކުރާ އޯޑިޓަކުން ނުވަތަ އެނޫންގޮތަކުންވެސް މުދަލުގެ ވެރިފަރާތަށް ފައިސާއެއް ލިބެންއޮތްކަމަށް ކަސްޓަމްސްއިން އަންގާތާ 30 (ތިރީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ ފައިސާއެއް ހޯދުމަށް މުދަލުގެ ވެރިފަރާތުން ކަސްޓަމްސްއަށް ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. އަދި މިގޮތުން މުދަލުގެ ވެރިފަރާތުން ހުށަހަޅާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 30 (ތިރީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކަސްޓަމްސްއިން އެ ފައިސާ މުދަލުގެ ވެރިފަރާތަށް ދޭންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ރ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން މުދަލުގެ ވެރިފަރާތުން ކަސްޓަމްސްއަށް ފައިސާއެއް ދައްކަންޖެހޭކަން ފާހަގަވެގެން އެކަން ކަސްޓަމްސްއިން މުދަލުގެ ވެރިފަރާތަށް އަންގާ ތާރީޚުން ފެށިގެން 30 (ތިރީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި މުދަލުގެ ވެރިފަރާތުން ކަސްޓަމްސްއަށް އެ ފައިސާއެއް ދައްކާ ނިންމަންވާނެއެވެ.
އޯޑިޓްކުރުމަށްފަހު ޑިއުޓީއަށް ގެންނަންޖެހޭ ބަދަލުތައް ގެންނާނެ ގޮތާއި، މުދަލުގެ ވެރިފަރާތުން ކަސްޓަމްސްއަށް އިތުރަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާ ދެއްކުމާބެހޭ އުޞޫލުތަކާއި، ކަސްޓަމްސްއިން މުދަލުގެ ވެރިފަރާތަށް ލިބިދޭންޖެހޭ ފައިސާއެއްވާނަމަ އެފައިސާއެއް ލިބިދެވޭނެ އުޞޫލުތައް ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ވިޔަފާރި މުދަލާބެހޭ ލިޔެކިއުން ބެލެހެއްޓުން]
މި ޤާނޫނުގެ 61 ވަނަ މާއްދާއާއި 68 ވަނަ މާއްދާގެ ބޭނުމަށްޓަކައި ރާއްޖެއަށް މުދާ އިމްޕޯޓްކުރާ އަދި ރާއްޖެއިން މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރާ ކޮންމެ ފަރާތަކުންވެސް އެ ފަރާތަކުން އިމްޕޯޓްކުރާ ނުވަތަ އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދަލާބެހޭ ލިޔެކިޔުންތައް އެ މުދަލެއް އިމްޕޯޓްކުރާ ނުވަތަ އެކްސްޕޯޓްކުރާ ތާރީޚަކުން ފެށިގެން 1 (އެކެއް) އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް ބަހައްޓަންވާނެއެވެ. އަދި އެ މުދަލާ ބެހޭގޮތުން ތަޙުޤީޤެއް ހިނގަމުންދާނަމަ ނުވަތަ މައްސަލައެއް އުފުލިފައިވާނަމަ، މި މުއްދަތު 1 (އެކެއް) އަހަރަށްވުރެ އިތުރުވީނަމަވެސް، އެ ކަމެއް މުޅިން ނިމެންދެން އެ މުދަލަކާބެހޭ ލިޔެކިޔުންތައް ބަހައްޓަންވާނެއެވެ. ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރެވޭ ނުވަތަ ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރެވޭ މުދަލަކާ ގުޅިގެން ބަހައްޓަންޖެހޭ ލިޔެކިޔުމުގެ ބާވަތްތައް ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[ޚިދުމަތް މެދުކަނޑާލުން]
ކަސްޓަމްސްއަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅާ މުއްދަތެއްގައި ނުދައްކާ ހުންނަ މައްސަލަތަކުގައި، ޚިދުމަތް ލިބިގަންނަ ފަރާތަށް ދެމުންގެންދާ ޚިދުމަތް، ކަސްޓަމްސްއިން ކަނޑައަޅާ އުޞޫލެއްގެ މަތިން ވަގުތީގޮތުން މެދުކަނޑާލުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކަސްޓަމްސްއަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[އުޅަނދަކުން މަސްތުވާތަކެތި ފެނުން ނުވަތަ ހަނގުރާމަވެރި ހަތިޔާރު ފެނުން]
ރާއްޖެއިން ބޭރުން ރާއްޖެއަށް އަންނަ އުޅަނދުފަހަރު ބަލައި ފާސްކުރުމުގައި އެ އުޅަނދަކުން މަސްތުވާތަކެތި ނުވަތަ ހަނގުރާމަވެރި ހަތިޔާރު ފެނިއްޖެނަމަ، އެ ފަހަރުގެ ދަތުރުގައި އެ އުޅަނދެއް ފުރަތަމަ ބަނދަރުކުރި ބަނދަރު ފިޔަވައި، ރާއްޖޭގެ އިތުރު އެހެން ބަނދަރަކަށް އެ އުޅަނދެއް ދިޔުމުގެ ހުއްދައެއް ނުދެވޭނެއެވެ.

[އޭޖެންޓުން]
މި ޤާނޫނުގައި ނުވަތަ ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި އެހެންގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައި ނުވާހާހިނދަކު، ކަސްޓަމްސްއާ މުޢާމަލާތްކުރާ ފަރާތްތަކުން ބޭނުންވެއްޖެ ހިނދެއްގައި، އެ ފަރާތްތައް ތަމްސީލުކުރުމަށް އޭޖެންޓުން ޢައްޔަންކުރެވިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތިން އޭޖެންޓުން ޢައްޔަންކުރާނެ ގޮތާއި، އޭޖެންޓުންގެ ޒިންމާތަކާއި، އޭޖެންޓުކަމުން އެ ފަރާތްތައް ވަކިކުރެވޭނެ ގޮތްތަކާއި، އެފަދަ ކަންކަމާ ގުޅިގެން ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ އެންމެހާ އުޞޫލުތައް ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ.

[މައްސަލަ ހުށަހެޅުން]
ކަސްޓަމްސްއިން މީހަކާމެދު ކުރި މުޢާމަލާތެއްގައި، ކަސްޓަމްސްއިން ކުރި ނުވަތަ ނުކޮށް ދޫކޮށްލި ކަމަކާމެދު އެ މުޢާމަލާތްކުރެވުނު ފަރާތް ހިތްހަމަނުޖެހޭނަމަ، އެ މައްސަލަ ބަލައިދިނުމަށް އެދި 30 (ތިރީސް) ދުވަހުގެ ތެރޭގައި މިނިސްޓަރަށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ގޮތުން މިނިސްޓަރަށް ހުށަހަޅާ މައްސަލަތައް ބަލަންވާނީ، މިނިސްޓަރު ނުވަތަ އޭނާ އެ ކަމަށް ޢައްޔަންކުރާ މީހަކު ނުވަތަ ކޮމިޓީއަކުންނެވެ. އެ މައްސަލަ ބެލުމުގައި މައްސަލަ ހުށަހެޅި ފަރާތް ނުވަތަ އެފަރާތުން ޢައްޔަންކުރާ ފަރާތަކުން އެތަނަށް ޙާޟިރުވެ، އެފަރާތުގެ ދިފާޢުގައި ވާހަކަ ދެއްކިދާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ށ) ގައިވާ ފަދައިން، މައްސަލައެއް ބަލާ ނިމުމުން އެ މައްސަލަ ބަލާ ނިންމި ގޮތް، ލިޔުމަކުން އެ މައްސަލަ ހުށަހެޅި ފަރާތަށް މިނިސްޓަރު ނުވަތަ މިނިސްޓަރު ކަނޑައަޅާ ފަރާތަކުން ދޭންވާނެއެވެ. މިފަދަ މައްސަލައެއް މިނިސްޓަރަށް ހުށަހެޅިއްޖެނަމަ، ގިނަވެގެން 60 (ފަސްދޮޅަސް) ދުވަހުގެތެރޭގައި އެ މައްސަލައެއް ބަލާ ނިންމަންވާނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ނ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން މިނިސްޓަރު ނުވަތަ އޭނާ އެކަމަށް ޢައްޔަންކުރާ މީހާ މައްސަލަ ނިންމާ ގޮތާމެދު އެ މައްސަލަ ހުށަހެޅި ފަރާތުން ހިތްހަމަނުޖެހޭނަމަ، އެ މައްސަލަ ނިންމާ ދުވަހުން ފެށިގެން 6 (ހައެއް) މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ މައްސަލަ ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމުގެ ޙައްޤު އެފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ.

[އުވާލެވޭ އަދި އިޞްލާޙުގެނެވޭ ޤާނޫނު]
މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމާއެކު، ތިރީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޤާނޫނުތައް އުވުނީއެވެ.
ޤާނޫނު ނަންބަރު 61/78 (ދިވެހިރާއްޖެއިން ރާއްޖޭން ބޭރަށް ދިއުމަށް ފުރާ ކޮންމެ އުޅަނދަކަށް ކްލިއަރެންސް ހޯދުމުގެ ޤާނޫނު) ޤާނޫނު ނަންބަރު 62/78 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބަނދަރަށް އަންނަ އުޅަނދު ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލުގެ ދަށަށް ގެނައުމުގެ ޤާނޫނު) ޤާނޫނު ނަންބަރު 63/78 (ޑިޕްލޮމެޓިކް ކްލިއަރެންސް ލިބިފައިވާ އުޅަނދުތައް ފިޔަވައި ރާއްޖޭން ބޭރުން އަންނަ އުޅަނދުތަކަށް ގޮސްއައިސްވުމާ ތަކެތި ގެންގޮސް ގެނައުމުގެ ޤާނޫނު) މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމާއެކު، ޤާނޫނު ނަންބަރު 31/79 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެކްސްޕޯޓް އިމްޕޯޓްގެ ޤާނޫނު) ގެ ތިރީގައި ލިޔެފައިވާ، 11، 12، 13 އަދި 14 ވަނަ މާއްދާ އުވުނީއެވެ. އަދި އެ ޤާނޫނުގެ 15 ވަނަ މާއްދާ އެއީ، އެ ޤާނޫނުގެ 11 ވަނަ މާއްދާ ކަމުގައި އިޞްލާޙުވީއެވެ.
އިމްޕޯޓް ކުރުމުގައި އަގު އެނގެން ނުހުންނަ ތަކެއްޗާއި، ޢާންމު ގޮތެއްގައި އިމްޕޯޓް ކޮށްފައި ހުންނަ އަގަށްވުރެ ދަށް އަގެއްގައި ހުންނަ ތަކެތިން ޑިއުޓީ ދައްކާނެ އަގެއް ކަނޑައަޅާނީ އެދުވަސްވަރެއްގައި ޢާންމުކޮށް ރާއްޖެއަށް ތަކެތި އިމްޕޯޓް ކޮށްފައި ހުންނަ އަގުތަކަށް ބަލައިގެން ދިވެހިސަރުކާރުންނެވެ.
އެކްސްޕޯޓްކުރުމުގައި އަގު އެނގެން ނުހުންނަ ތަކެއްޗާއި، ޢާންމު ގޮތެއްގައި އެކްސްޕޯޓްކޮށްފައި ހުންނަ އަގަށްވުރެ ދަށް އަގެއްގައި ހުންނަ ތަކެތިން ޑިއުޓީ ދައްކާނެ އަގެއް ކަނޑައަޅާނީ އެދުވަސްވަރެއްގައި ޢާންމުކޮށް ރާއްޖޭން ތަކެތި އެކްސްޕޯޓްކޮށްފައި ހުންނަ އަގުތަކަށް ބަލައިގެން ދިވެހިސަރުކާރުންނެވެ.
މި މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) ގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދިވެހިސަރުކާރުން ކަނޑައަޅާ އަގާމެދު މުދަލުގެ ވެރިފަރާތުން ގަބޫލުނުކުރާ މައްސަލައެއް އޮވެއްޖެނަމަ، އެ އަގުން ޑިއުޓީ ދެއްކުމަށްފަހު އެ މައްސަލައެއް ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމުގެ ޙައްޤު އެ ފަރާތަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އެ މައްސަލައިގައި އެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ އަގަކީ ޞައްޙަ އަގެއްކަން ޝަރީޢަތަށް ސާބިތު ވެއްޖެނަމަ، ޑިއުޓީއަށް އިތުރަށް ދައްކާފައިވާ ފައިސާ، ދިވެހިސަރުކާރުން އެ މުދަލުގެ ވެރިފަރާތަށް އަނބުރާ ދޭންވާނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 11 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ގޮތުން ޑިއުޓީ ދައްކާނެ އަގެއް، ދިވެހިސަރުކާރުން ކަނޑައަޅަންޖެހޭ މައްސަލަތަކުގައި އެ މުދަލެއް އިމްޕޯޓްކުރާ ނުވަތަ އެކްސްޕޯޓްކުރާ ފަރާތުން ކަނޑައެޅިގެން އޮޅުވާލުމަށް މަސައްކަތް ކޮށްފައިވާކަން ސާބިތު ނުވާނަމަ، އެއީ މި ޤާނޫނާ ޚިލާފުވި ކަމަކަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިން ދިވެހިރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓް ކުރުމުގެ ހުއްދަ ދީފައިނުވާ އެއްޗެއް ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން އެތެރެކުރުމާއި އެކްސްޕޯޓްކުރުމުގެ ހުއްދަ ދީފައިނުވާ އެއްޗެއް ދިވެހިރާއްޖޭން ސިއްރުން ބޭރުކުރުމާއި، ޑިއުޓީ ދައްކަންޖެހޭ އެއްވެސް މުދަލެއް އެ މުދަލަކަށް ދައްކަންޖެހޭ ޑިއުޓީއެއް ދެއްކުމުން މަނާވެގަތުމަށްޓަކައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން އެތެރެކުރުމާއި، ދިވެހިރާއްޖޭން ސިއްރުން ބޭރުކުރުމާއި، މިއިންކަމެއް ކުރަން އުޅުމަކީ ކުށެކެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން މުދާ އެތެރެކުރުން ކަމަށް ބެލޭނީ، މުދަލެއް ދިވެހިރާއްޖެއަށް ގެނައުމާއެކު، އެ މުދަލެއް ބޭލުމަށް ކަސްޓަމްސުން ކަނޑައަޅާ ސަރަޙައްދުނޫން ތަނަކަށް އެ މުދަލެއް ބޭލުމަށް، ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ގެންނަ މުދާ ބަހައްޓަން ކަސްޓަމްސުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ސަރަޙައްދެއްގައި ހުއްޓާ، ކަސްޓަމްސަށް ނާންގައި، ނުވަތަ ކަސްޓަމްސުން ހުއްދަ ނުހޯދައި، އެ ސަރަޙައްދުން މުދާ ބޭރަށް ގެންދިއުމަށް، ނުވަތަ ދައްކަންޖެހޭ ޑިއުޓީއެއް ނުދައްކައި ރާއްޖެއަށް މުދާ އެތެރެކުރުމަށެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭން ސިއްރުން މުދާ ބޭރުކުރުން ކަމަށް ބެލޭނީ ކަސްޓަމްސަށް ނާންގައި، ނުވަތަ ކަސްޓަމްސުގެ ހުއްދަ ނުހޯދައި، ދިވެހިރާއްޖޭން މުދާ ބޭރުކުރުމަށް ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖޭން ބޭރުކުރާ މުދާ ބަހައްޓަން ކަސްޓަމްސުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ސަރަޙައްދެއްގައި މުދާ ހުއްޓާ ކަސްޓަމްސަށް ނާންގައި، ނުވަތަ ކަސްޓަމްސުން ހުއްދަ ނުހޯދައި، އެސަރަޙައްދުން ބޭރަށް ގެންދިއުމަށް ނުވަތަ ފޮނުވުމަށް، ނުވަތަ ދައްކަންޖެހޭ ޑިއުޓީއެއް ނުދައްކައި ރާއްޖެއިންބޭރަށް މުދާ ގެންދިއުމަށް ނުވަތަ ފޮނުވުމަށެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކުށެއް ކޮށްފިނަމަ ނުވަތަ އެފަދަ ކުށެއް ކުރަން އުޅެފިނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަނޑައެޅޭ އަދަބު ދިނުމާއެކު، އެކަމެއްގައި ހިމެނޭ މުދާ، ބަދަލު ދިނުމަކާނުލައި އަތުލެވޭނެއެވެ. އަދި ސިއްރުން މުދާ އެތެރެކޮށްގެން ނުވަތަ ބޭރުކޮށްގެން އެއްވެސް މުދަލެއް ނުވަތަ ފައިސާއެއް ހޯދާފައިވާނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަނޑައެޅޭ އަދަބު ދިނުމާއެކު، އެ މުދަލެއް ނުވަތަ ފައިސާއެއް އަތުލެވޭނެއެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން މުދާ އެތެރެކޮށްފި މީހެއްގެ ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖޭން ސިއްރުން މުދާ ބޭރުކޮށްފި މީހެއްގެ އަދަބަކީ، 6 މަސްދުވަހާއި، 2 އަހަރާ ދެމެދުގެ މުއްދަތަކަށް ޖަލަށްލުން، ނުވަތަ އަރުވާލުން، ނުވަތަ ގޭގައި ބަންދު ކުރުމެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިއްރުން މުދާ އެތެރެކުރަން ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖޭން ސިއްރުން މުދާ ބޭރުކުރަން އުޅެފި މީހެއްގެ އަދަބަކީ، 4 މަސްދުވަހާއި، 1/2 1 އަހަރާ ދެމެދުގެ މުއްދަތަކަށް ޖަލަށްލުން، ނުވަތަ އަރުވާލުން، ނުވަތަ ގޭގައި ބަންދުކުރުން، ނުވަތަ -/10,000 ރުފިޔާއާއި -/100,000 ރުފިޔާއާ ދެމެދުގެ އަދަދަކުން ޖޫރިމަނާ ކުރުމެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ކުށް ތަކުރާރު ކޮށްފިނަމަ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކަނޑައެޅޭ އަދަބުގެ ތެރެއަށް، ކުށް ތަކުރާރުކުރި ކޮންމެ ފަހަރަކަށް 1 އަހަރަށް ޖަލަށްލުން، ނުވަތަ އަރުވާލުން، ނުވަތަ ގޭގައި ބަންދުކުރުން، އިތުރުކުރެވޭނެއެވެ.
މުދާ އިމްޕޯޓް ކުރުމުގައި އޮޅުވާލައިގެން ދަށްއަގެއް ހުށަހަޅައިފިނަމަ، ފުރަތަމަ ފަހަރު އެކަމުގައި ހިމެނޭ މުދަލުގެ ހަމައަގުގެ ދެގުނައަށްވުރެ ބޮޑުނޫން އަދަދަކުން އެކުށްކުރި ފަރާތް ޖޫރިމަނާ ކުރުމާއި، އެއްފަހަރަށްވުރެ ގިނަފަހަރަށް މިކުށް ކޮށްފިނަމަ، އެކަމުގައި ހިމެނޭ މުދަލުގެ ހަމައަގުގެ ދެގުނައަށްވުރެ ބޮޑުނޫން އަދަދަކުން އެކުށްކުރި ފަރާތް ޖޫރިމަނާ ކުރުމާއެކު، 2 އަހަރަށްވުރެ ދިގުނޫން މުއްދަތަކަށް، އެފަރާތަކުން އިމްޕޯޓް ކުރުން ބަންދު ކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ދިވެހިސަރުކާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މުދާ އެކްސްޕޯޓް ކުރުމުގައި އޮޅުވާލައިގެން ދަށް އަގެއް ހުށަހަޅައިފިނަމަ، ފުރަތަމަ ފަހަރު އެކަމުގައި ހިމެނޭ މުދަލުގެ ހަމައަގުގެ ދެގުނައަށްވުރެ ބޮޑުނޫން އަދަދަކުން އެކުށްކުރި ފަރާތް ޖޫރިމަނާކުރުމާއި، އެއްފަހަރަށްވުރެ ގިނަ ފަހަރަށް މިކުށް ކޮށްފިނަމަ، އެކަމުގައި ހިމެނޭ މުދަލުގެ ހަމައަގުގެ ދެގުނައަށްވުރެ ބޮޑުނޫން އަދަދަކުން އެކުށްކުރި ފަރާތް ޖޫރިމަނާ ކުރުމާއެކު، 2 އަހަރަށްވުރެ ދިގުނޫން މުއްދަތަކަށް އެފަރާތަކުން އެކްސްޕޯޓް ކުރުން ބަންދު ކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ދިވެހިސަރުކާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ.
މި ޤާނޫނުގައި އަދަބު ކަނޑައެޅިފައިވާ ކުށްތައް ފިޔަވައި މި ޤާނޫނުގެ އެހެން މާއްދާއަކާ ޚިލާފު ވެއްޖެނަމަ، އެކަމުގައި ހިމެނޭ މުދަލެއްގެ ހަމަ އަގުގެ ދެގުނައަށްވުރެ ބޮޑުނޫން އަދަދަކުން އެކުށްކުރި ފަރާތް ޖޫރިމަނާ ކުރެވޭނެއެވެ. އަދި މިފަދަ ޢަމަލެއް ކުރަން އުޅެފިކަން އެނގިއްޖެނަމަ، އެކަމެއް ހިންގަން ބޭނުންކުރި ނުވަތަ ބޭނުންކުރަން އުޅުނު މުދަލުގެ ހަމައަގަށްވުރެ ބޮޑުނޫން އަދަދަކުން އެ ޢަމަލެއް ހިންގަން އުޅުނު ފަރާތް ޖޫރިމަނާ ކުރެވޭނެއެވެ.
މި މާއްދާގެ (ބ) (ޅ) (ކ) ގައިވާ ގޮތުން ކުރެވޭ ޖޫރިމަނާއަކާމެދު ޖޫރިމަނާ ކުރެވުނު ފަރާތުން ގަބޫލުނުކުރާ މައްސަލައެއް އޮވެއްޖެނަމަ، އެ ޖޫރިމަނާއެއް ދެއްކުމަށްފަހު، އެ މައްސަލައެއް ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމުގެ ޙައްޤު އެފަރާތަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އެ މައްސަލައިގައި އެފަރާތް ޤާނޫނާ ޚިލާފު ނުވާކަމަށް ޝަރީޢަތުން ނިންމައިފިނަމަ، އެފަރާތުން ދައްކާފައިވާ ޖޫރިމަނާ ސަރުކާރުން އެފަރާތަކަށް އަނބުރާ ދޭންވާނެއެވެ.

[ގަވާއިދު ހެދުން]
މި ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިގެން އެހެންގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދަންޖެހޭ އެންމެހާ ގަވާއިދުތައް ހަދައި ހިންގާނީ މިނިސްޓަރުގެ ލަފާގެ މަތިން މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސްއިންނެވެ.
މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދަންޖެހޭ ގަވާއިދުތައް، މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާތާ 3 (ތިނެއް) މަސް ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހަދައި، ދިވެހިސަރުކާރުގެ ގެޒެޓުގައި ޝާއިޢުކުރަންވާނެއެވެ.

[ޖަދުވަލު]
މި ޤާނޫނުގެ ޖަދުވަލު 1 އެއީ މި ޤާނޫނުގެ ބައެކެވެ.

[ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުން]
މި ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާނީ، މި ޤާނޫނު ފާސްވެ، ތަޞްދީޤުކޮށް، ދިވެހިސަރުކާރުގެ ގެޒެޓްގައި ޝާއިޢުކުރާ ދުވަހުން ފެށިގެންނެވެ.

[މާނަ]
މި ޤާނޫނުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާހާ ހިނދަކު، އަންނަނިވި ލަފްޒުތަކާއި ޢިބާރާތްތައް މާނަކުރެވޭނީ ތިރީގައިވާ ގޮތަށެވެ.
"ރާއްޖެއަށް މުދާ އިމްޕޯޓްކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އެއްވެސް ގޮތަކަށް ދިވެހިރާއްޖެއަށް މުދާ ގެނައުމަށާއި، އެތެރެކުރުމަށެވެ.
"ރާއްޖެއިން މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އެއްވެސް ގޮތަކަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން މުދާ ބޭރުކުރުމަށާއި، ފޮނުވުމަށެވެ.
"ރާއްޖެއަށް މުދާ އިމްޕޯޓްކުރާ ފަރާތް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އެއްވެސް ގޮތަކަށް ރާއްޖެއަށް މުދަލެއް އިމްޕޯޓްކުރާއިރު މުދަލުގެ ވެރިފަރާތް ކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަރާތާއި، އެ ފަރާތް ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތަށެވެ.
"ރާއްޖެއަށް މުދާ އެކްސްޕޯޓްކުރާ ފަރާތް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އެއްވެސް ގޮތަކަށް ރާއްޖެއިން މުދަލެއް އެކްސްޕޯޓްކުރާއިރު މުދަލުގެ ވެރިފަރާތް ކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަރާތާއި، އެ ފަރާތް ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތަށެވެ.
"ރީ-އެކްސްޕޯޓްކުރުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކޮށްފައިވާ މުދާ، އެތަކެތީގެ ޒާތަށް ބަދަލުނުގެނެސް އަލުން ރާއްޖެއިން ބޭރުކުރުމަށް ނުވަތަ ފޮނުވުމަށެވެ.
"ރަސްމީ ބަނދަރު" ގެ މާނައިގައި، ކަނޑުގެ ބަނދަރާއި، ވައިގެ ބަނދަރުވެސް ހިމެނެއެވެ.
"ކަނޑުގެ ބަނދަރު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އުޅަނދުފަހަރު އައިސް މަޑުކުރުމަށާއި، މުދާ އަރުވައި ބޭލުމަށާއި، ފުރުމަށް ބޭނުންކުރާ ތަންތަނަށެވެ.
"ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މި ޤާނޫނުގެ 53 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސްގެ ސަރަޙައްދު ކަމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ތަންތަނަށެވެ.
"ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މި ޤާނޫނުގެ 64 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙާލަތްތަކުގައި މުދަލާއި އުޅަނދުފަހަރު ކަސްޓަމްސްގެ ބާރުގެ ދަށުގައި ހުރުމަށެވެ.
"ކަސްޓަމްސް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މި ޤާނޫނުގެ 3 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ "މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް" އަށާއި، އެ ސަރވިސްގެ މަސައްކަތް ކުރުމަށް އެ ސަރވިސްއިން ޙަވާލުކުރާ ދައުލަތުގެ ކޮންމެ އިދާރާއަކަށެވެ.
"ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރ" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ކަސްޓަމްސް އޮފިސަރުންގެ ހުވައި ކޮށްގެން ތިބި ކަސްޓަމްސްގެ މުވައްޒަފުންނަށެވެ.
"ކަސްޓަމްސް ގަވާއިދު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާ ކަސްޓަމްސްގެ ގަވާއިދަށެވެ.
"އެފް.އޯ.ބީ" އަގު ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މުދަލުގެ އަގާއި، ބަނދަރުގައި އޮތް އުޅަނދަކަށް އެ މުދާ އެރުވުމާ ހަމައަށް ހިނގި ޚަރަދަށެވެ. މި ޚަރަދުގެ ތެރޭގައި ނާލާއި، އިންޝުއަރެންސްއެއް ނުހިމެނެއެވެ.
"ސީ.އައި.އެފް" އަގު ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މުދަލުގެ އަގާއި، އިންޝުއަރެންސާއި، ނާލާއެކު އެ މުދަލަކަށް ޖެހޭ އަގެވެ. މީގެ ތެރޭގައި، ރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރާ މުދަލުގެ އަގާއި، ކަސްޓަމްސްގެ ބަނދަރަކާ ހަމައަށް އެ މުދާ ގެނައުމަށް ހިނގާ ހުރިހާ ޚަރަދެއް ހިމެނެއެވެ.
"ސީ.އެންޑް.އެފް" އަގު ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މުދަލުގެ އަގާއި ނާލާއެކު އެ މުދަލަކަށް ޖެހޭ އަގެވެ. މީގެ ތެރޭގައި، ރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރާ މުދަލުގެ އަގާއި، ކަސްޓަމްސްގެ ބަނދަރަކާ ހަމައަށް އެ މުދާ ގެނައުމަށް ހިނގާ ހުރިހާ ޚަރަދެއް ހިމެނެއެވެ.
"އުޅަނދު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ވައިގެ ދަތުރުފަތުރުކުރާ އުޅަނދާއި، ކަނޑުގެ ދަތުރުފަތުރުކުރާ އުޅަނދާއި، އެއްގަމުގައި ދުއްވާ އެއްޗެއްސާއި، މިނޫނަސް މީހުންނާއި މުދާ ކަނޑުމަގުންނާއި ވައިގެމަގުން އަދި އެއްގަމުމަގުން އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް ގެންދިޔުމަށާއި، އުފުލުމަށް ބޭނުންކުރާ ވަސީލަތަށެވެ.
"ވައިގެ ބަނދަރު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މަތިންދާބޯޓު ޖެއްސުމަށާއި، މަޑުކުރުމަށާއި، މުދާ ބޭލުމަށާއި، އެރުވުމަށާއި، މީހުން ފޭބުމަށާއި، އެރުމަށާއި، ފުރުމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ ތަންތަނަށެވެ.
"ވެއަރހައުސް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ގުދަނާއި، ރައްކާތެރިކަމާއެކު މުދާ ބެހެއްޓުމަށް ތައްޔާރުކުރެވިފައި ހުންނަ ޢިމާރާތާއި، ކޮންޓޭނަރާއި، ތާނގީއާއި، އެނޫންވެސް މުދާ ބެހެއްޓުމަށް ބޭނުންކުރާ ތަންތަނަށެވެ.
"އުޅަނދުގެ މާސްޓަރ" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އުޅަނދަކާ ޙަވާލުވެ، އެ އުޅަނދެއްގައި އަމުރު ހިންގުމަށް ހުރި އެންމެ އިސް ފަރާތަށެވެ. މީގެ ތެރޭގައި، ހަމައެކަނި ބަނދަރަކުން އުޅަނދެއް ނެރުމަށް ނުވަތަ ވެއްދުމަށް ޢައްޔަންކުރާ މީހުންނެއް ނުހިމެނެއެވެ.
"މުދަލުގެ ވެރިފަރާތް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އެއްވެސް ގޮތަކަށް މުދަލެއް ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރާއިރު ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރުކުރާއިރު، މުދަލުގެ ވެރިފަރާތް ކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަރާތާއި، އެފަރާތް ތަމްސީލުކުރާ ފަރާތަށެވެ.
"ޝިޕް ސްޓޯރޒް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ބޯޓުގެ އިކުއިޕްމަންޓާއި، އާލާތާއި، ތެލާއި، ފެނާއި، ފަޅުވެރިންނަށް ބޭނުންވާ ކާބޯތަކެއްޗަށެވެ.
"ބޮންޑެޑް ވެއަރހައުސް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އެކްސްޕޯޓް އިމްޕޯޓް މުދާ، ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުން ދޫކޮށް ނިމެންދެން ބެހެއްޓުމަށް ހުއްދަދޭ ތަންތަނަށެވެ.
"ޑިކްލަރޭޝަން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ރާއްޖެއަށް އިމްޕޯޓްކުރާ ނުވަތަ ރާއްޖެއިން އެކްސްޕޯޓްކުރާ މުދަލަކާ ބެހޭގޮތުން ޢަމަލުކުރުމަށް ހުށަހަޅާ ކަސްޓަމްސްގެ އިޖުރާއަތާއި، އެ އިޖުރާއަތާގުޅޭ ގޮތުން ކަސްޓަމްސްއިން އެކަމަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ފޯމަކުން ހުށަހަޅަންޖެހޭ މަޢުލޫމާތަށެވެ. މި މަޢުލޫމާތު ހޯދުމަށް ކަސްޓަމްސްއިން ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ފޯމަށް ކިޔާނީ "ގުޑްސް ޑިކްލަރޭޝަން" އެވެ.
"ޑިކްލަރޭޝަން" މިބަހުގެ މާނައިގައި މި މާއްދާގައި ބުނާ ބޭނުމަށްޓަކައި މުދަލާ ގުޅޭގޮތުން މަޢުލޫމާތު ހުށަހެޅުމަށް ކަސްޓަމްސްއިން ތަޢާރުފުކުރާ އިލެކްޓްރޯނިކް މީޑިއާ އަދި އެހެނިހެން ވަސީލަތްތައްވެސް ހިމެނޭނެއެވެ.
"ޓްރާންސްޝިޕްމަންޓް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އެހެން ޤައުމަކަށް ގެންދިޔުމުގެ މަގުމަތީގައި ރާއްޖެއަށް ގެންނަ މުދާ، ރާއްޖެއަށް ގެނެސް، އެ ޤައުމަށް ފޮނުވުމަށްޓަކައި ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައި ބަހައްޓާ ބެހެއްޓުމަށެވެ.
"އެކަށީގެންވާ ޙާލަތެއްގައި ބެހެއްޓުން" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އެ މުދަލެއްގެ ބާވަތުން، އެ މުދަލެއް ކަސްޓަމްސްގެ ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުން ދޫކުރެވެންދެން ހަލާކުވިޔަނުދީ ބެހެއްޓުމަށެވެ.
"މިނިސްޓަރު" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މި ޤާނޫނުގެ 3 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސްގެ މަސައްކަތްތައް ހިންގައި ބެލެހެއްޓުމަށް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ކަނޑައަޅާ މިނިސްޓަރަށެވެ.
"ވެހިކަލް" ނުވަތަ "ވެހިކަލެއް ނުވަތަ އެނޫންވެސް އެއްގަމު އުޅަނދެއް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، މުދަލާއި، މީހުންނާއި، ތަކެތި އެއް ތަނުން އަނެއް ތަނަށް ގެންދިޔުމަށާއި އުފުލުމަށް އެއްގަމުގައި ބޭނުންކުރާ އެންމެހައި ވަސީލަތްތަކަށެވެ.
"އިންވާރޑް ކްލިއަރެންސް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އުޅަނދެއް ރާއްޖެ އައުމުން ކަސްޓަމްސްއިން ދޭ ހުއްދައަށެވެ.
"އައުޓްވާރޑް ކްލިއަރެންސް" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، އުޅަނދެއް ރާއްޖެއިން ފުރައިގެން ދިއުމަށް ކަސްޓަމްސްއިން ދޭ ހުއްދައަކަށެވެ.
"ޑިއުޓީ ހިލޭ ފިހާރަ" ކަމަށް ބުނެފައި އެވަނީ، ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ފުރައިގެންދާ މީހުންނަށް ތަކެތި ވިއްކުމަށްޓަކައި ކަނޑައަޅާފައިވާ، އެތަންތަނަށް ގެންނަ ތަކެތިން އިމްޕޯޓް ޑިއުޓީ މަޢާފުކޮށްފައިވާ ތަންތަނަށެވެ.