cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pęczniew
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Poddębice Kūn ê chng-thâu
Pątnów (Łódź Séng)
Pątnów sī chi̍t ê tī Pho-lân Kiōng-hô-kok Łódź Séng Wieluń Kūn Pątnów Kong-siā ê chng-thâu.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Wieluń Kūn ê chng-thâu
Zarichchia (Dmytrovytska silska rada)
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Lviv Chiu ê chng-thâu
Sarız
Sarız sī Türkiye Kayseri séng ê chi̍t ê koān.
Lūi-pia̍t:Kayseri Séng ê koān
Beaumont (Cumbria)
Beaumont sī Liân-ha̍p Ông-kok Eng-lân sai-pak-pō͘ Cumbria Kūn ê chi̍t ê bîn-chèng kàu-khu (civil parish).
Lūi-pia̍t:Cumbria ê bîn-chèng kàu-khu
Wisconsin Kong-lō͘ 53
Chiu Chú-kàn Kong-lō͘ 53 (Eng-bûn: State Trunk Highway 53; WIS 53; STH 53), mā tiāⁿ-tiāⁿ hō-chòe Kong-lō͘ 53 (Highway 53), sī chi̍t tiâu tī Bí-kok Wisconsin Chiu ê chiu-kip kong-lō͘.
0
Saint-Sorlin-de-Vienne
Saint-Sorlin-de-Vienne sī ūi-tī Hoat-kok Rhône-Alpes toā-khu Isère séng ê chi̍t ê commune.
Tē-lí
Tī Saint-Sorlin-de-Vienne ê sì-ûi ū Chalon, Les Côtes-d'Arey, Estrablin, Eyzin-Pinet, Jardin, kap Montseveroux téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Isère ê commune
Litynka
Litynka (Ukraina-gí: Літинка) sī chi̍t ê tī Ukraina Kiōng-hô-kok Vinnytsia Chiu Lityn Koān ê chng-thâu (selo).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Vinnytsia Chiu ê chng-thâu
137
137 sī 136 kap 138 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
Siong-koan
1
Blot-l'Église
Blot-l'Église sī ūi-tī Hoat-kok Auvergne toā-khu Puy-de-Dôme koān ê chi̍t ê commune.
Tē-lí
Tī Blot-l'Église ê sì-ûi ū Ayat-sur-Sioule, Charbonnières-les-Vieilles, Châteauneuf-les-Bains, Lisseuil, Saint-Angel, Saint-Hilaire-la-Croix, Saint-Pardoux, kap Saint-Rémy-de-Blot téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Puy-de-Dôme ê commune
Tayrac (Aveyron)
Tayrac sī ūi-tī Hoat-kok Midi-Pyrénées toā-khu Aveyron koān ê chi̍t ê commune.
Tē-lí
Tī Tayrac ê sì-ûi ū Cabanès, Castelmary, Pradinas, kap La Salvetat-Peyralès téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Kucherivka (Kupiansk Koān)
Kucherivka (Ukraina-gí: Кучерівка) sī chi̍t ê tī Ukraina Kiōng-hô-kok Kharkiv Chiu Kupiansk Koān ê chng-thâu (selo).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Kharkiv Chiu ê chng-thâu
Lutika
Lutika sī chi̍t ê tī Estonia Kiōng-hô-kok Võru Koān Rõuge Kàu-khu ê chng-thâu (küla).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Võru Koān ê chng-thâu Lūi-pia̍t:Rõuge Kàu-khu ê chng-thâu
Tayrac (Aveyron)
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Aveyron ê commune
Lutike
Lutike sī chi̍t ê tī Estonia Kiōng-hô-kok Valga Koān Otepää Kàu-khu ê chng-thâu (küla).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Valga Koān ê chng-thâu Lūi-pia̍t:Otepää Kàu-khu ê chng-thâu
Lûi-chiu-ōe
Lûi-chiu-oē sī Tiong-kok Kńg-tang-séng Lûi-chiu lâng ê bú-gí, mā sī Bân-gí ê 1-ki. I goân-lâi hō͘ lâng jīn-uî sī Bân-lâm-gí Hō-ló-oē ē-té ê 1-ki hong-giân, kin-á-ji̍t hō͘ ha̍k-chiá jīn-tēng sī to̍k-li̍p--ê gí-giân, ia̍h-sī kah Hái-lâm-oē chò-hoé hō͘ kiò-choè Khêng-lûi-oē.
Lūi-pia̍t:Giân-gú
Niederlauer
Niederlauer sī Tek-kok Bavaria ê chi̍t-ê ki-chân chèng-koân.
Lūi-pia̍t:Bavaria ê ki-chân chèng-koân
Biavand
Biavand (Pho-su-gí: بياوند) sī chi̍t ê tī Iran Islam Kiōng-hô-kok Razavi Khorasan Séng Mashhad Kūn Razaviyeh Koān Abravan Hiong ê chng-thâu. Tī 2006 nî phó͘-cha ê sî-chūn, chit-ê chng-thâu ū 137 ê lâng tòa, chóng-kiōng ū 36 hō͘ jîn-ke.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Mashhad Kūn ê chng-thâu
138
138 sī 137 kap 139 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
1361 nî kok-ka léng-tō-chiá lia̍t-toaⁿ
Chham-khó
# # #
Gaffarlı (Göynücek)
Gaffarlı sī chi̍t ê tī Türkiye Amasya séng Göynücek koān ê chng-thâu.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Amasya Séng ê chng-thâu Lūi-pia̍t:Göynücek ê chng-thâu
Rábatamási
Rábatamási sī Magyar Győr-Moson-Sopron kūn ê chi̍t ê chng-thâu (község).
Jîn-kháu
Chit ūi tī 2013 nî 1 goe̍h ê jîn-kháu-sò͘ sī 1,000 lâng; kàu 2015 nî 1 goe̍h ê sî ū 934 lâng.
Lūi-pia̍t:Magyar ê chng-thâu
Khêng-lûi-oē
Khêng-lûi-oē sī Lûi-chiu-oē kap Hái-lâm-oē tī gí-giân-ha̍k lāi-bīn chò-hoé--ê chheng-ho͘.
Lūi-pia̍t:Giân-gú
Tomarza
Tomarza sī Türkiye Kayseri séng ê chi̍t ê koān.
Lūi-pia̍t:Kayseri Séng ê koān
Saint-Sulpice-des-Rivoires
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Isère ê commune
Torre Santa Susanna
Torre Santa Susanna (Italia-bûn: Comune di Torre Santa Susanna) sī Italia Puglia toā-khu Brindisi Séng ê chi̍t ê comune.
Tē-lí
Tī Torre Santa Susanna ê sì-ûi ū Erchie, Oria, San Pancrazio Salentino, kap Mesagne téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Liân-kiat
Lūi-pia̍t:Brindisi Séng ê kong-siā
Zarichchia (Staryi Sambir Koān)
Zarichchia (Ukraina-gí: Заріччя) sī chi̍t ê tī Ukraina Kiōng-hô-kok Lviv Chiu Staryi Sambir Koān ê chng-thâu (selo).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Lviv Chiu ê chng-thâu
Kudiivka
Kudiivka (Ukraina-gí: Кудіївка) sī chi̍t ê tī Ukraina Kiōng-hô-kok Kharkiv Chiu Derhachi Koān ê chng-thâu (selo).
Kim Stanley Robinson
Kim Stanley Robinson, Bí-kok kho-hoàn siáu-soat chok-ka. Siōng ū miâ-siaⁿ ê chok-phín sī i ê Hoé-chheⁿ saⁿ-pō͘-khek. I ê tù-chok chhiâng-chāi thàm-thó seng-thài, siā-hoē-ha̍k, keng-chè/siā-hoē kong-gī hong-bīn ê gī-tê.
I ê Âng Hoé-chheⁿ tit tio̍h 1993 nî ê Nebula Siúⁿ kap British SF Siúⁿ. Keh-tńg-nî Chheⁿ Hoé-chheⁿ oân-ná tit tio̍h Hugo Siúⁿ kap Locus Siúⁿ. Nâ Hoé-chheⁿ tī 1997 nî tit tio̍h kāng 2 ê chióng.
Toān-kì
Robinson seⁿ tī Illinois Waukegan hit-tah-á. 1974 nî the̍h tio̍h Ka-chiu Tāi-ha̍k San Diego hun-hāu ê bûn-ha̍k ha̍k-sū ha̍k-ūi. 1975 nî soà-chiap tùi Boston Tāi-ha̍k the̍h tio̍h Eng-bûn sek-sū ê ha̍k-ūi. 1982 nî koh-chài ùi Ka-chiu Tāi-ha̍k San Diego hun-hāu the̍h tio̍h Eng-bûn phok-sū ha̍k-ūi. Lūn-bûn siá Philip K. Dick ê siáu-soat (1984 nî chhut-pán).
I ê khan-chhiú Lisa Howland Nowell sī 1 ê khoân-kéng hoà-ha̍k-ka. In ū 2 ê cha-po͘ kiáⁿ. I bat toà koè Ka-chiu, Washiongton, DC, Sūi-se. Hiān-chú-sî toà Ka-chiu Davis.
Chú-tê
Robinson ê chok-phín piáu-hiān chhut hām kho-hoàn-siáu-soat-kài sî-kiâⁿ ê chū-iû-chì-siōng-chú-gī (libertarianism) bô siâng ê só͘-chāi.
Seng-thài soà-chiap-sèng
Robinson ê tn̂g-phiⁿ siáu-soat chha-put-to ta̍k phiⁿ to ū lūn tio̍h seng-thài ê gī-tê. Pí-lūn Orange County saⁿ-pō͘-khek thàm-thó ki-su̍t hām chū-jiân chi-kan ê hō͘-tōng kap î-chhî chiâu-ûn ê iàu-kín. Tī Hoé-chheⁿ saⁿ-pō͘-khek lāi-bīn, siā-hoē siōng toā ê pit-sûn sī tùi hoé-chheⁿ tē-kiû-hoà ê khoàⁿ-hoat. Tàu-té hoé-chheⁿ pha-hng ê thó͘-tē kám ē-pí-tit Tē-kiû oa̍h-liu-liu ê seng-thài-chân (ecosphere), ta̍t-tit lâng pó-chûn? Che sī koan-kiān būn-tê. Zodiac kap Forty Signs of Rain chit 2 pún siáu-soat thiat-té sī koan-sim seng-thài-chú-gī ê chok-phín, kî-tiong Forty Signs of Rain ê chú-tê sī choân-kiû sio-lo̍h-hoà.
Keng-chè kong-gī
Robinson ê chok-phín sî-siông thàm-thó āu-chu-pún-chú-gī ê khó-lêng-sèng. Tī Hoé-chheⁿ saⁿ-pō͘-khek ê sè-kài, Tē-kiû ê chu-pún keng-chè hē-thóng í-keng hoat-tián kàu chīn-pōng, kong-si ha̍p-pèng kàu chhun bô kúi keng chhiau-kip kong-si, hō-chò metanats ("ta̍h tī kok-ka téng-koân ê kong-si"). Siong-tùi kū Tē-kiû, sin Hoé-chheⁿ ki-pún ê keng-chè cho͘-chit sī kang-lâng só͘-iú ê ha̍p-chok-siā (cooperative), m̄ sī kong-si. Orange County saⁿ-pō͘-khek oân-ná thàm-thó chhin-chhiūⁿ ê su-sióng.
Bonkal
Bonkal (Pho-su-gí: بن كل) sī chi̍t ê tī Iran Islam Kiōng-hô-kok Kerman Séng Rigan Kūn Tiong-iong Koān Gavkan Hiong ê chng-thâu. Tī 2006 nî phó͘-cha ê sî-chūn, chit-ê chng-thâu ū 20 ê lâng tòa, chóng-kiōng ū 4 hō͘ jîn-ke.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Rigan Kūn ê chng-thâu
Pęcławice
Pęcławice sī chi̍t ê tī Pho-lân Kiōng-hô-kok Łódź Séng Łęczyca Kūn Piątek Kong-siā ê chng-thâu.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Łęczyca Kūn ê chng-thâu
Bongheat
Bongheat sī ūi-tī Hoat-kok Auvergne toā-khu Puy-de-Dôme koān ê chi̍t ê commune.
Tē-lí
Tī Bongheat ê sì-ûi ū Égliseneuve-près-Billom, Estandeuil, Glaine-Montaigut, Mauzun, Neuville, kap Trézioux téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Puy-de-Dôme ê commune
Hái-kîⁿ Bân-gí
Hái-kîⁿ Bân-gí (海墘閩語) sī Bân-lâm-gí, Bân-tang-gí, Phô͘-sian-gí, Lûi-chiu-oē kap Hái-lâm-oē tī gí-giân-ha̍k lāi-bīn chò-hoé--ê chheng-ho͘.
Lūi-pia̍t:Giân-gú
139
139 sī 138 kap 140 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
Plaisians
Plaisians sī ūi-tī Hoat-kok Rhône-Alpes tōa-khu Drôme séng ê chi̍t-ê commune.
139
Siong-koan
1
Plaisians
Tē-lí
Tī Plaisians ê sì-ûi ū Aulan, Eygaliers, Montbrun-les-Bains, Le Poët-en-Percip, La Roche-sur-le-Buis, Brantes, kap Saint-Léger-du-Ventoux téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Drôme ê commune
Beckermet
Beckermet sī Liân-ha̍p Ông-kok Eng-lân sai-pak-pō͘ Cumbria Kūn ê chi̍t ê bîn-chèng kàu-khu (civil parish).
Lūi-pia̍t:Cumbria ê bîn-chèng kàu-khu
Puebla de Albortón
Puebla de Albortón sī tī Se-pan-gâ Aragón chū-tī siā-lí Zaragoza séng ê chi̍t ê municipio.
Pavant
Pavant sī ūi-tī Hoat-kok Picardie tōa-khu Aisne séng ê chi̍t-ê commune.
Puebla de Albortón
Tē-lí
Tī pún tē-hng sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Almonacid de la Cuba, Fuendetodos, Valmadrid, Zaragoza, Mediana de Aragón, Belchite.
Pavant
Tē-lí
Tī Pavant ê sì-ûi ū Charly-sur-Marne, Nogent-l'Artaud, Bassevelle, Bussières, kap Citry téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Aisne ê commune
Puebla de Albortón
Jîn-kháu
Chit ūi tī 2006 nî ê jîn-kháu-sò͘ sī 144 lâng; kàu 2016 nî ê sî ū 118 lâng.
Lūi-pia̍t:Zaragoza Séng ê municipio
Litynski Khutory
Litynski Khutory (Ukraina-gí: Літинські Хутори) sī chi̍t ê tī Ukraina Kiōng-hô-kok Vinnytsia Chiu Lityn Koān ê chng-thâu (selo).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Vinnytsia Chiu ê chng-thâu
141
141 sī 140 kap 142 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
Siong-koan
1
Soaⁿ-khu Bân-gí
Soaⁿ-khu Bân-gí (山區閩語) sī Bân-pak-gí, Bân-tiong-gí kap Siāu-chiong-gí tī gí-giân-ha̍k lāi-bīn chò-hoé--ê chheng-ho͘.
Lūi-pia̍t:Giân-gú
Lutja
Lutja sī chi̍t ê tī Estonia Kiōng-hô-kok Võru Koān Setomaa Kàu-khu ê chng-thâu (küla).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Võru Koān ê chng-thâu Lūi-pia̍t:Setomaa Kàu-khu ê chng-thâu
Aiterada
Aiterada sī chi̍t ê tī Lietuva Kiōng-hô-kok Utena Kūn Molėtai Koān Čiulėnai Tiúⁿ-ló-khu ê chng-thâu. Chit-ê chng-thâu tī 2011 nî ê sî-chūn ū 6 ê lâng tòa.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Molėtai Koān Chū-tī-thé ê chng-thâu Lūi-pia̍t:Čiulėnai Tiúⁿ-ló-khu
Aklušė
Aklušė sī chi̍t ê tī Lietuva Kiōng-hô-kok Utena Kūn Molėtai Koān Balninkai Tiúⁿ-ló-khu ê chng-thâu. Chit-ê chng-thâu tī 2011 nî ê sî-chūn ū 24 ê lâng tòa.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Molėtai Koān Chū-tī-thé ê chng-thâu Lūi-pia̍t:Balninkai Tiúⁿ-ló-khu
1362 nî kok-ka léng-tō-chiá lia̍t-toaⁿ
Chham-khó
# # #
Wisconsin Kong-lō͘ 63
Chiu Chú-kàn Kong-lō͘ 63 (Eng-bûn: State Trunk Highway 63; WIS 63; STH 63), mā tiāⁿ-tiāⁿ hō-chòe Kong-lō͘ 63 (Highway 63), sī chi̍t tiâu tī Bí-kok Wisconsin Chiu ê chiu-kip kong-lō͘.
0
Bid Abid
Bid Abid (Pho-su-gí: بيدابيد) sī chi̍t ê tī Iran Islam Kiōng-hô-kok Razavi Khorasan Séng Chenaran Kūn Golbajar Koān Bizaki Hiong ê chng-thâu.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Chenaran Kūn ê chng-thâu
Goân-sí Bân-gí
Goân-sí Bân-gí sī kin-á-ji̍t só͘-ū Bân-gí--ê goân-sí-gí.
Lūi-pia̍t:Giân-gú
142
142 sī 141 kap 143 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
Siong-koan
1
Rábatöttös
Rábatöttös sī Magyar Vas kūn ê chi̍t ê chng-thâu (község).
Jîn-kháu
Chit ūi tī 2013 nî 1 goe̍h ê jîn-kháu-sò͘ sī 207 lâng; kàu 2015 nî 1 goe̍h ê sî ū 219 lâng.
Darfur
Tē-hêng chú-iàu sī ta-sò ê pêng-goân, tiong-ng ū 3000 m koân ê hoé-soaⁿ soaⁿ-lêng. Pak-pêng sī soa-bô͘, lâm-pêng sim-lîm.
Chú-iàu ê tìn pau-koah Al Fashir, Nyala, kap Geneina.
La Terrisse
La Terrisse sī ūi-tī Hoat-kok Midi-Pyrénées toā-khu Aveyron koān ê chi̍t ê commune.
Tē-lí
Tī La Terrisse ê sì-ûi ū Alpuech, Cassuéjouls, Graissac, Huparlac, Laguiole, kap Vitrac-en-Viadène téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Aveyron ê commune
Wisconsin Kong-lō͘ 64
Chiu Chú-kàn Kong-lō͘ 64 (Eng-bûn: State Trunk Highway 64; WIS 64; STH 64), mā tiāⁿ-tiāⁿ hō-chòe Kong-lō͘ 64 (Highway 64), sī chi̍t tiâu tī Bí-kok Wisconsin Chiu ê chiu-kip kong-lō͘.
0
143
143 sī 142 kap 144 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
Siong-koan
1
Lutsu (Põlva Koān)
Lutsu sī chi̍t ê tī Estonia Kiōng-hô-kok Põlva Koān Põlva Kàu-khu ê chng-thâu (küla).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Põlva Koān ê chng-thâu Lūi-pia̍t:Põlva Kàu-khu ê chng-thâu
Niedermurach
Niedermurach sī Tek-kok Bavaria ê chi̍t-ê ki-chân chèng-koân.
Lūi-pia̍t:Bavaria ê ki-chân chèng-koân
La Puebla de Alfindén
La Puebla de Alfindén sī tī Se-pan-gâ Aragón chū-tī siā-lí Zaragoza séng ê chi̍t ê municipio.
Tē-lí
Tī pún tē-hng sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Alfajarín, Pastriz, Zaragoza, Villamayor de Gállego.
Jîn-kháu
Chit ūi tī 2006 nî ê jîn-kháu-sò͘ sī 4,029 lâng; kàu 2016 nî ê sî ū 6,028 lâng.
Liân-kiat
Lūi-pia̍t:Zaragoza Séng ê municipio
Zarichchia (Turka Koān)
Zarichchia (Ukraina-gí: Заріччя) sī chi̍t ê tī Ukraina Kiōng-hô-kok Lviv Chiu Turka Koān ê chng-thâu (selo).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Lviv Chiu ê chng-thâu
Yahyalı
Yahyalı sī Türkiye Kayseri séng ê chi̍t ê koān.
Lūi-pia̍t:Kayseri Séng ê koān
Plan-de-Baix
Plan-de-Baix sī ūi-tī Hoat-kok Rhône-Alpes tōa-khu Drôme séng ê chi̍t-ê commune.
Tē-lí
Tī Plan-de-Baix ê sì-ûi ū Beaufort-sur-Gervanne, Le Chaffal, Eygluy-Escoulin, Gigors-et-Lozeron, kap Omblèze téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Drôme ê commune
Pędziwiatry
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Wieruszów Kūn ê chng-thâu
Bonkaram (Kerman)
Bonkaram (Pho-su-gí: بنكرم) sī chi̍t ê tī Iran Islam Kiōng-hô-kok Kerman Séng Manujan Kūn Tiong-iong Koān Qaleh Hiong ê chng-thâu. Tī 2006 nî phó͘-cha ê sî-chūn, chit-ê chng-thâu ū 54 ê lâng tòa, chóng-kiōng ū 8 hō͘ jîn-ke.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Manujan Kūn ê chng-thâu
Villa Castelli
Villa Castelli (Italia-bûn: Comune di Villa Castelli) sī Italia Puglia toā-khu Brindisi Séng ê chi̍t ê comune.
Tē-lí
Tī Villa Castelli ê sì-ûi ū Martina Franca, Taranto, Francavilla Fontana, Ceglie Messapica, kap Grottaglie téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Liân-kiat
Lūi-pia̍t:Brindisi Séng ê kong-siā
Peh-kak
Peh-kak, 1 chióng chhut-sán tī Tiong-kok sai-lâm ê chhiū-á (ha̍k-miâ Illicium verum), i ê chí iōng-lâi chò phang-liāu.
Peh-kak sī shikimic acid ê lâi-goân chi-it. Che sī khòng-pēⁿ-to̍k io̍h-á oseltamivir (seng-lí miâ: Tamiflu) seng-sán koè-têng ê tiōng-iàu sêng-hūn.
Kunie
Kunie (Ukraina-gí: Куньє) sī chi̍t ê tī Ukraina Kiōng-hô-kok Kharkiv Chiu Izium Koān ê chng-thâu (selo).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Kharkiv Chiu ê chng-thâu
Perles (Aisne)
Tē-lí
Tī Perles ê sì-ûi ū Bazoches-sur-Vesles, Blanzy-lès-Fismes, Vauxcéré, kap Fismes téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Aisne ê commune
Saint-Théoffrey
Saint-Théoffrey sī ūi-tī Hoat-kok Rhône-Alpes toā-khu Isère séng ê chi̍t ê commune.
Thérondels
Thérondels sī ūi-tī Hoat-kok Midi-Pyrénées toā-khu Aveyron koān ê chi̍t ê commune.
Tē-lí
Tī Thérondels ê sì-ûi ū Brommat, Cantoin, Mur-de-Barrez, Sainte-Geneviève-sur-Argence, Lacapelle-Barrès, Malbo, Narnhac, Pailherols, Paulhenc, Saint-Martin-sous-Vigouroux, kap Argences-en-Aubrac téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Saint-Théoffrey
Liân-kiat
Lūi-pia̍t:Isère ê commune
Thérondels
Liân-kiat
Lūi-pia̍t:Aveyron ê commune
Ūi-chia̍h-tō ge̍k-lâu chèng
Chham-khó
Lūi-pia̍t:I-ha̍k
Gelinsini (Merzifon)
Gelinsini sī chi̍t ê tī Türkiye Amasya séng Merzifon koān ê chng-thâu.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Amasya Séng ê chng-thâu Lūi-pia̍t:Merzifon ê chng-thâu
Hûn-hoà-lô͘
Hûn-hoà-lô͘, sio lah-sap ê hoé-lô͘.
Beetham
Beetham sī Liân-ha̍p Ông-kok Eng-lân sai-pak-pō͘ Cumbria Kūn ê chi̍t ê bîn-chèng kàu-khu (civil parish).
1363 nî kok-ka léng-tō-chiá lia̍t-toaⁿ
Chham-khó
# # #
Wisconsin Kong-lō͘ 65
Chiu Chú-kàn Kong-lō͘ 65 (Eng-bûn: State Trunk Highway 65; WIS 65; STH 65), mā tiāⁿ-tiāⁿ hō-chòe Kong-lō͘ 65 (Highway 65), sī chi̍t tiâu tī Bí-kok Wisconsin Chiu ê chiu-kip kong-lō͘.
0
Akmeniai (Molėtai)
Akmeniai sī chi̍t ê tī Lietuva Kiōng-hô-kok Utena Kūn Molėtai Koān Čiulėnai Tiúⁿ-ló-khu ê chng-thâu. Chit-ê chng-thâu tī 2011 nî ê sî-chūn ū 26 ê lâng tòa.
Yeşilhisar
Yeşilhisar sī Türkiye Kayseri séng ê chi̍t ê koān.
Lūi-pia̍t:Kayseri Séng ê koān
144
144 sī 143 kap 145 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
Siong-koan
1
Rábcakapi
Rábcakapi sī Magyar Győr-Moson-Sopron kūn ê chi̍t ê chng-thâu (község).
Jîn-kháu
Chit ūi tī 2013 nî 1 goe̍h ê jîn-kháu-sò͘ sī 164 lâng; kàu 2015 nî 1 goe̍h ê sî ū 160 lâng.
Lūi-pia̍t:Magyar ê chng-thâu
146
146 sī 145 kap 147 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
Liubomyrka (Chechelnyk Koān)
Liubomyrka (Ukraina-gí: Любомирка) sī chi̍t ê tī Ukraina Kiōng-hô-kok Vinnytsia Chiu Chechelnyk Koān ê chng-thâu (selo).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Vinnytsia Chiu ê chng-thâu
Puendeluna
Jîn-kháu
Chit ūi tī 2006 nî ê jîn-kháu-sò͘ sī 64 lâng; kàu 2016 nî ê sî ū 44 lâng.
Lūi-pia̍t:Zaragoza Séng ê municipio
Le Poët-Célard
Le Poët-Célard sī ūi-tī Hoat-kok Rhône-Alpes tōa-khu Drôme séng ê chi̍t-ê commune.
145
145 sī 144 kap 146 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
Le Poët-Célard
Tē-lí
Tī Le Poët-Célard ê sì-ûi ū Bourdeaux, Félines-sur-Rimandoule, Francillon-sur-Roubion, Mornans, kap Truinas téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
145
Siong-koan
1
Le Poët-Célard
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Drôme ê commune
1364 nî kok-ka léng-tō-chiá lia̍t-toaⁿ
Chham-khó
# # #
Lutsu (Valga Koān)
Lutsu sī chi̍t ê tī Estonia Kiōng-hô-kok Valga Koān Valga Kàu-khu ê chng-thâu (küla).
Science
Science (ì-sù: "kho-ha̍k") sī chi̍t pō͘ ha̍k-su̍t cha̍p-chì, hoat-hêng-chiá sī Bí-kok Kho-ha̍k Chín-heng Hia̍p-hōe (American Association for the Advancement of Science; AAAS), sī thong sè-kài siāng jió-to ê kho-ha̍k cha̍p-chì chi it. I sī 1880 nî chhòng-li̍p, chú-iàu hong hoat-piáu siū ha̍k-kài sím-cha ê gián-kiù bûn-chiong.
147
147 sī 146 kap 148 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
Siong-koan
1
Akıncılar
Akıncılar sī Türkiye Sivas séng ê chi̍t ê koān.
Lūi-pia̍t:Sivas Séng ê koān
Niedernberg
Niedernberg sī Tek-kok Bavaria ê chi̍t-ê ki-chân chèng-koân.
Kupievakha (Bohodukhiv Koān)
Kupievakha (Ukraina-gí: Куп'єваха) sī chi̍t ê tī Ukraina Kiōng-hô-kok Kharkiv Chiu Bohodukhiv Koān ê chng-thâu (selo).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Kharkiv Chiu ê chng-thâu
Itukusima Sîn-siā
Itukusima Sîn-siā (Ji̍t-gí: 厳島神社), tiàm-tī Ji̍t-pún Itukusima ê Sîn-tō sîn-siā, ū 1400 nî kú ê le̍k-sú. Itukusima sī Hirosima Koān Hatukaiti-chhī (廿日市市) ê 1 lia̍p tó. Sîn-siā pún-sin sī UNESCO Sè-kài Ûi-sán chi-it. I ê torii (鳥居) ê hêng-iáⁿ te̍k-pia̍t chhut-miâ, khoàⁿ--khí-lâi bē-su chhāi toà chúi-bīn-siōng.
Sîn-siā chū 6 sè-kí tī teh kàu taⁿ. Tī 1168 nî (Pêng-an Sî-tāi) Taira no Kiyomori (平清盛) chit ê chiong-kun chhut-chîⁿ khí bo̍k-chêng ê kiàn-tio̍k-bu̍t. Itukusima í-chá ū sîn-sèng ê tē-ūi, it-poaⁿ lâng bē-tit ta̍h--khí-lih, kàu taⁿ iû-goân m̄-chún lâng tâi toà hia; sîn-siā chū án-ne khí tiàm hái-kháu, beh chham-koan ê lâng tio̍h chē chûn-á koè torii chiah ē-sái khì kàu sîn-tiān.
Sîn-siā chū 1168 nî tō ū chhāi torii tī hiān-chāi ê tē-tiám, m̄-koh hiān-chú-sî chit chō sī 1875 nî li̍p ê, chhâ-chit iōng chiuⁿ-chhiū, koân 16 kong-chhioh, siat-kè-siōng ū chò 4 ki kha, khah chāi. Chit ê kéng-tì lâng kóng sī Ji̍t-pún Sam-kéng (日本三景) chi-it.
Torii tīⁿ-lâu ê sî-chūn chhin-chhiūⁿ phû tī chúi-bīn; khó-lâu ê sî-chūn, kiâⁿ-lō͘ ē-tàng thàng hoāⁿ. Pài-hóng-chiá sî-kiâⁿ kā gîn-kak-á chiⁿ ji̍p khì mn̂g-thiāu pit-sûn ê só͘-chāi, siâng-sî hē goān. Mā ū lâng khó-lâu sî toà hia khioh hái-sán (shellfish). Àm-sî tó-siōng ū phah teng chhiō.
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún bûn-hòa Lūi-pia̍t:Sîn-siā Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê Sè-kài Ûi-sán Lūi-pia̍t:Kiàn-tio̍k-bu̍t Lūi-pia̍t:Hirosima-koān
148
148 sī 147 kap 149 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
Siong-koan
1
Wisconsin Kong-lō͘ 66
Chiu Chú-kàn Kong-lō͘ 66 (Eng-bûn: State Trunk Highway 66; WIS 66; STH 66), mā tiāⁿ-tiāⁿ hō-chòe Kong-lō͘ 66 (Highway 66), sī chi̍t tiâu tī Bí-kok Wisconsin Chiu ê chiu-kip kong-lō͘.
Ek-sng
Ek-sng, mā ū kóng ek-chhiah-sng, sio-sim iah hóe-sio-sim, sī kóng chi̍t khoán lâng kám-kak heng-khám he̍k-chiá nâ-âu ná hō͘ hóe sio--tio̍h ê chèng-thâu. Che sī ūi-sng tò lâu tùi chia̍h-tō só͘ ín-khí--ê.
Ūi-chia̍h-tō ge̍k-lâu chèng sī chi̍t khoán chin ū khó-lêng m̄-koh mā bô it-tēng ín-khì ek-sng ê pēⁿ.
Pernant
Pernant sī ūi-tī Hoat-kok Picardie tōa-khu Aisne séng ê chi̍t-ê commune.
Tē-lí
Tī Pernant ê sì-ûi ū Ambleny, Fontenoy, Mercin-et-Vaux, Osly-Courtil, Pommiers, kap Saconin-et-Breuil téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Wisconsin Kong-lō͘ 67
Chiu Chú-kàn Kong-lō͘ 67 (Eng-bûn: State Trunk Highway 67; WIS 67; STH 67), mā tiāⁿ-tiāⁿ hō-chòe Kong-lō͘ 67 (Highway 67), sī chi̍t tiâu tī Bí-kok Wisconsin Chiu ê chiu-kip kong-lō͘.
Pernant
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Aisne ê commune
Wisconsin Kong-lō͘ 67
0
Bid Khan
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Nishapur Kūn ê chng-thâu
Toulonjac
Toulonjac sī ūi-tī Hoat-kok Midi-Pyrénées toā-khu Aveyron koān ê chi̍t ê commune.
Akmenka
Akmenka sī chi̍t ê tī Lietuva Kiōng-hô-kok Utena Kūn Molėtai Koān Giedraičiai Tiúⁿ-ló-khu ê chng-thâu. Chit-ê chng-thâu tī 2011 nî ê sî-chūn ū 11 ê lâng tòa.
Toulonjac
Tē-lí
Tī Toulonjac ê sì-ûi ū Sainte-Croix, Saint-Rémy, Savignac, Villefranche-de-Rouergue, kap Villeneuve téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Akmenka
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Molėtai Koān Chū-tī-thé ê chng-thâu Lūi-pia̍t:Giedraičiai Tiúⁿ-ló-khu
1365 nî kok-ka léng-tō-chiá lia̍t-toaⁿ
Chham-khó
# # #
Bonkuiyeh
Bonkuiyeh (Pho-su-gí: بنكوييه) sī chi̍t ê tī Iran Islam Kiōng-hô-kok Kerman Séng Bardsir Kūn Lalehzar Koān Lalehzar Hiong ê chng-thâu. Tī 2006 nî phó͘-cha ê sî-chūn, chit-ê chng-thâu ū 96 ê lâng tòa, chóng-kiōng ū 18 hō͘ jîn-ke.
149
149 sī 148 kap 150 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
Siong-koan
1
Rácalmás
Rácalmás sī Magyar Fejér kūn ê chi̍t ê chng-thâu (község).
Tē-lí
Tī pún só͘-chāi sì-ûi ê tē-hng ū Adony.
Jîn-kháu
Chit ūi tī 2013 nî 1 goe̍h ê jîn-kháu-sò͘ sī 4,479 lâng; kàu 2015 nî 1 goe̍h ê sî ū 4,572 lâng.
Liân-kiat
Lūi-pia̍t:Magyar ê chng-thâu
Bonkuiyeh
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Bardsir Kūn ê chng-thâu
Toulonjac
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Aveyron ê commune
Liudavka
Liudavka (Ukraina-gí: Людавка) sī chi̍t ê tī Ukraina Kiōng-hô-kok Vinnytsia Chiu Zhmerynka Koān ê chng-thâu (selo).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Vinnytsia Chiu ê chng-thâu
Altınyayla (Sivas)
Altınyayla sī Türkiye Sivas séng ê chi̍t ê koān.
Lūi-pia̍t:Sivas Séng ê koān
151
151 sī 150 kap 152 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.
Siong-koan
1
Bewaldeth and Snittlegarth
Bewaldeth and Snittlegarth sī Liân-ha̍p Ông-kok Eng-lân sai-pak-pō͘ Cumbria Kūn ê chi̍t ê bîn-chèng kàu-khu (civil parish).
Lūi-pia̍t:Cumbria ê bîn-chèng kàu-khu
Bort-l'Étang
Bort-l'Étang sī ūi-tī Hoat-kok Auvergne toā-khu Puy-de-Dôme koān ê chi̍t ê commune.
Tē-lí
Tī Bort-l'Étang ê sì-ûi ū Glaine-Montaigut, Lezoux, Néronde-sur-Dore, Neuville, Peschadoires, Ravel, Saint-Jean-d'Heurs, kap Sermentizon téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Pękoszew
Pękoszew sī chi̍t ê tī Pho-lân Kiōng-hô-kok Łódź Séng Skierniewice Kūn Kowiesy Kong-siā ê chng-thâu.
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Skierniewice Kūn ê chng-thâu
Accadia
Accadia (Italia-bûn: Comune di Accadia) sī Italia Puglia toā-khu Foggia Séng ê chi̍t ê comune.
Tē-lí
Tī Accadia ê sì-ûi ū Bovino, Deliceto, Monteleone di Puglia, Panni, kap Sant'Agata di Puglia téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Liân-kiat
Lūi-pia̍t:Foggia Séng ê kong-siā
Gemibükü (Taşova)
Gemibükü sī chi̍t ê tī Türkiye Amasya séng Taşova koān ê chng-thâu.
Luua
Luua sī chi̍t ê tī Estonia Kiōng-hô-kok Jõgeva Koān Jõgeva Kàu-khu ê chng-thâu (küla).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Jõgeva Koān ê chng-thâu Lūi-pia̍t:Jõgeva Kàu-khu ê chng-thâu
Purujosa
Purujosa sī tī Se-pan-gâ Aragón chū-tī siā-lí Zaragoza séng ê chi̍t ê municipio.
Tē-lí
Tī pún tē-hng sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Añón de Moncayo, Calcena, Borobia, Beratón.
Jîn-kháu
Chit ūi tī 2006 nî ê jîn-kháu-sò͘ sī 54 lâng; kàu 2016 nî ê sî ū 38 lâng.
Liân-kiat
Lūi-pia̍t:Zaragoza Séng ê municipio
Chhùi-khí ê hoat-io̍k
Chhùi-khí ê hoat-io̍k, ùi phoe-thai sè-pau seng-tióng khai-sí kàu puh-khí ji̍p kháu-khiuⁿ, sī ho̍k-cha̍p ê kòe-têng. Sui-bóng chē-chē bu̍t-chióng (species) ū chhùi-khí, in chhùi-khí ê hoat-io̍k kah jîn-lūi bô-siáⁿ-mi̍h bô-siâng. Nā-beh-ū khong-kiān ê kháu-khiuⁿ khoân-kéng, tī thai-jî hoat-io̍k ê sek-tòng kai-tōaⁿ lāi-té, khí-iū-chit, khí-pún-chit, khí-kut-chit, kap khí-chiu cho͘-chit tio̍h-ài khai-sí hoat-io̍k. Gín-á-khí tī seⁿ-kiáⁿ-tē lāi-té tē-6 chì tē-8 lé-pài khai-sí hêng-sêng, ah tōa-lâng-khí tī seⁿ-kiáⁿ-tē ê tē-20 lé-pài khai-sí hêng-sêng. Ká-sú chhùi-khí bô tī chit-ê sî-chūn khai-sí hoat-io̍k, in tio̍h bē hoat-io̍k.
Chiok-chē gián-kiù tì-tiōng tī ín-khí chhùi-khí hoat-io̍k ê koan-kiān kòe-têng. Tī tē-1 branchial arch ê cho͘-chit ū chhùi-khí hoat-io̍k pit-su-iàu ê in-sò͘ tī--leh, che sī hō͘-lâng kóng-hoàn chiap-siū ê koan-tiám.
Khài-iàu
Khí-iū-chit khì-koan sī iû gōa-kháu ê khí-iū-chit siōng-phôe (outer enamel epithelium), lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe (inner enamel epithelium), stellate reticulum, kap stratum intermedium lâi cho͘-sêng. Chit-kóa sè-pau sī ameloblast ê khí-goân. Ameloblast chè-chō khí-iū-chit kap reduced enamel epithelium. Gōa-kháu ê khí-iū-chit siōng-phôe kap lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe sio-kap ê só͘-chāi kiò-chò cervical loop. Cervical loop hia ê sè-pau kè-sio̍k ǹg koh-khah chhim ê cho͘-chit só͘-chāi seng-tióng, chiâⁿ-chò Hertwig's epithelial root sheath, i koat-tēng soah--lo̍h-khì chhùi-khí khí-kha ê khòaⁿ-thâu.
Chhùi-khí ni-thâu ū-hâm ē hoat-tián chò odontoblast ê sè-pau, odontoblast sī hêng-sêng khí-pún-chit ê sè-pau. Chhùi-khí ni-thâu kap lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe chih-chiap ê só͘-chāi ē-tit koat-tēng āu--lâi chhùi-khí khí-koan ê hêng-chōng. Chhùi-khí ni-thâu tiong-hng ê mesenchyme sè-pau sī kah chhùi-khí khí-chhóe ê chiâⁿ-hêng ū tī-tāi.
Chhùi-khí lī-pau ē piàn-chò 3-ê chiâⁿ tiōng-iàu ê mi̍h-kiāⁿ: cementoblast, osteoblast, kap fibroblast. Cementoblast sán-seng chhùi-khí khí-kha piáu-bīn ê khí-kut-chit. Osteoblast seⁿ-chhut khí-kha sì-pêng ê khí-chô-kut. Fibroblast hoat-io̍k chhut khí-chiu jūn-tòa, khí-chiu jūn-tòa liân-chiap khí-chô-kut kap khí-kut-chit, choa̋n kā chhùi-khí kò͘-tēng tiàm khí-chô.
Jîn-lūi chhùi-khí hoat-io̍k ê sî-kan-pió
Ē-kha chit-kóa pió siá--ê sī jîn-lūi chhùi-khí hoat-io̍k ê sî-kan. Gín-á-khí thâu-khí-seng kài-hòa ê sî-kan sī ēng seⁿ-kiáⁿ-tē lāi-té ê lé-pài sò͘-bo̍k piáu-sī.
Chhùi-khí íⁿ-gê ê hoat-io̍k
Tī hàm-kiàⁿ ē-té ē-sái khòaⁿ--kìⁿ ê chhùi-khí chiâⁿ-hêng ê siāng-khí-seng 1-pō͘ sī vestibular lamina kap dental lamina ê khu-pia̍t. Dental lamina liân-kiat hoat-io̍k ê chhùi-khí-íⁿ kap kháu-khiuⁿ ê siōng-phôe-chân, chit-ê liân-kiat î-chhî bē-té ê 1-tōaⁿ sî-kan.
Chhùi-khí ê hoat-io̍k thong-siông hun-chò ē-kha kúi-ê kai-tōaⁿ: íⁿ-gê kî, bō-á kî, lêng-liang kî, kap siāng-lo̍h-bóe ê sêng-se̍k kî. Chhùi-khí hoat-io̍k ê hun-kî sī siūⁿ-beh kā sio-liân-soah hoat-seng ê kái-piàn chò hun-lūi; m̄-koh tháu-té chiâⁿ-oh koat-tēng 1-khí hoat-io̍k tiong ê chhùi-khí sī chám-jiân ūi-tī tó-chi̍t-ê khám-chām. Tio̍h-sǹg-sī kāng 1-khí hoat-io̍k tiong ê chhùi-khí, in-ūi bô-kâng phìⁿ ê cho͘-chit chhiat-phìⁿ ê koan-hē, sú-tit hun-kî ê koat-tēng pìⁿ-chiâⁿ kēng-ka khùn-lân, ē chhut-hiān bô-kâng hun-kî ê kiat-kó.
Íⁿ-gê kî
Íⁿ-gê kî chhùi-khí íⁿ-gê ê sè-pau pâi-lia̍t iáu-koh chiâⁿ hūn-loān. Chit-ê kai-tōaⁿ ê khai-sí sī siōng-phôe sè-pau cheng-seng chìn-ji̍p khí-chô-kut ê ectomesenchyme ê sî-chūn. Chhùi-khí íⁿ-gê pún-sin sī dental lamina boa̍t-toan ê 1-tīn sè-pau.
Bō-á kî
Tī bō-á kî, chhùi-khí íⁿ-gê ê sè-pau chiah khai-sí pâi-lia̍t. Chi̍t-kóa ectomesenchyme sè-pau thêng-chí sán-seng sè-pau-gōa ê ki-chit (extracellular substances), án-ne tì-sú in e-kheh chi̍p-chi̍p chò-hóe, hông kiò-chò chhùi-khí ni-thâu. Tī chit-ê sî-chūn, chhùi-khí ni-thâu piⁿ-á ê sè-pau pâi-lia̍t chiâⁿ-chò bō-á ê hêng-chōng, kiò-chò khí-iū-chit khì-koan (ū-lâng kā kiò-chò khí-pún-chit khì-koan). Koh-ū lēng-gōa chi̍t-tīn ectomesenchyme sè-pau sio-chio óa-kīn chò-hóe, pau-ûi tī khí-iū-chit khì-koan kap chhùi-khí ni-thâu ê kho͘-tau. Soah--lo̍h-lâi, khí-iū-chit khì-koan ē sán-seng khí-iū-chit, chhùi-khí ni-thâu ē sán-seng khí-pún-chit kap khí-chhóe, ah chhùi-khí lī-pau ē sán-seng chhùi-khí só͘-ū ê chi-chhî kò͘-chō.
Lêng-liang kî
Lêng-liang kî hoat-seng cho͘-chit hun-hòa kap hêng-thāi hun-hòa. Khí-iū-chit khì-koan tī chit-sî sī lêng-liang-á hêng, i tāi-pō͘-hūn ê sè-pau seⁿ tio̍h chhiūⁿ thiⁿ-chhiⁿ, kiò-chò stellate reticulum. Khí-iū-chit khì-koan kho͘-tau ê sè-pau so͘-khui chò 3-chân. Khí-iū-chit khì-koan gōa-kháu ê cuboidal cell kìo-chò gōa-kháu ê khí-iū-chit siōng-phôe. Khí-iū-chit kap chhùi-khí ni-thâu sio-chiap ê hit chân sè-pau kiò-chò lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe. Lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe kap stellate reticulum chi-kan hit-chân kiò-chò stratum intermedium. Gōa-kháu ê kap lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe sio-chiap ê só͘-chāi hêng-sêng 1-ê îⁿ-kho͘-á, kiò-chò cervical loop.
Tī chit-ê khám-chām iáu-ū hoat-seng kî-thaⁿ ê tāi-chì. Dental lamina lia̍t-kai, hoat-io̍k tiong ê chhùi-khí kah chhùi-khiuⁿ ê siōng-phôe oân-choân hun-khui; tio̍h-kàu chhùi-khí puh-gê chhut--lâi, chit lióng-chiá chiah-koh sio-tú. Chhùi-khí ê khí-koan hêng-hâi siū-tio̍h lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe ê hêng-chōng ê éng-hióng, tio̍h-sī hoat-seng tī chit-ê khám-chām. Chhùi--nih só͘-ū ê chhùi-khí lóng-ē chìn-hêng kāng-khoán ê chit-ê kòe-têng; lán iáu-sī bô khak-tēng ūi-siáⁿ-mi̍h chhùi-khí ē sán-seng koh-iūⁿ ê khí-koan hêng-hâi, hó-pí-kóng, mn̂g-khí kap kak-khí. Ū nn̄g-ê chú-iàu ê ké-soat. "'Field model'" the̍h-chhut lí-lūn kóng, chhùi-khí hoat-io̍k kòe-têng tiong ê ectomesenchyme ū chhùi-khí koh-iūⁿ hêng-hâi ê sêng-hun. Koat-tēng bó͘-1-khoán te̍k-sû chhùi-khí hêng-hâi ê sêng-hun, hó-chhan-chhiūⁿ mn̂g-khí, kan-taⁿ pó-liû tī chhùi-khiuⁿ bó͘-mi̍h só͘-chaī, kî-thaⁿ só͘-chāi--ê lóng chiâⁿ-kín tio̍h siau-sit bô--khì. Ia̍h-tio̍h-sī kóng, hó-pí, "incisor field" ū iù-sú chhùi-khí hoat-io̍k chò mn̂g-khí ê in-sò͘, chit-ê field kan-taⁿ chi̍p-tiong lâi-kàu mn̂g-khí ê khu-he̍k, ah tī kak-khí ê khu-he̍k tio̍h liâm-mi bô--khì. Lēng-1-ê chú-iàu ê ké-soat sī "'clone model"', i kóng, siōng-phôe an-pâi chí-hui 1-tī ectomesenchymal cells lâi sán-seng koh-iūⁿ ê chhùi-khí. Chit-tīn ê sè-pau, kìo-chò clone, siâⁿ-koái dental lamina chìn-hêng chhùi-khí hoat-io̍k, tì-sú chhùi-khí íⁿ-gê ê sán-seng. Dental lamina tiàm-tī chit-ê kiò-chò "progress zone" ê só͘-chāi kè-sio̍k seng-tióng. Piān-nā progress zone sóa-khì kī-lî tē-1-ê chhùi-khí-íⁿ ū 1-té--á ê só͘-chāi, tē-2-ê chhùi-khí íⁿ-á tio̍h khai-sí tī-hia hoat-io̍k. Chit nn̄g-ê ké-soat bô tiāⁿ-tio̍h-sī hō͘-siong lia̍h-gōa tú-te̍k--ê, iáu-bōe kóng-hoān hông chiap-siū ê 1-ê khòaⁿ-hoat sī: chit nn̄g-ê ké-soat tī bô-kâng ê sî-kan-tiám éng-hióng tio̍h chhùi-khí ê hoat-io̍k.
Tī chit-ê kai-tōaⁿ, kî-thaⁿ hoat-seng ê chhùi-khí ê kò͘-chō ū enamel knots, enamel cords, kap enamel niche.
Khí-koan kî
Chit-ê sî-kî kìo-chò khí-koan kî he̍k sêng-sek kî, ngē cho͘-chit chhan-chhiūⁿ khí-iū-chit kap khí-pún-chit tio̍h hoat-seng tī chit-kî. Tiōng-iàu ê sè-pau piàn-hòa hoat-seng tī chit-chūn. Tī téng-1-kî lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe khoài-sok tōa-liōng hun-lia̍t, kiò-chò mitosis, cheng-ka chhùi-khì-íⁿ ê tōa-sió. M̄-koh tī chit-kî, chhùi-khí ê kā-lûn nā sán-seng liáu-āu, chit-ê ūi-tì ê mitosis tio̍h thêng-chí--lo̍h-lâi. Tāi-seng kài-hòa ê ngē cho͘-chit tio̍h hoat-seng tī chia. Kâng chit-ê sî-chūn, lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe sè-pau ê gōa-hêng ùi cuboidal choán-chò columnar. Chia-ê sè-pau ê sè-pau-he̍k sóa-ūi óa-khīn stratum intermedium, lî-khui chhùi-khí ni-thâu.
Chhùi-khí ni-thâu óa-kīn lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe hit-chân sè-pau thu̍t-jiân piàn-tōa, hun-hòa chò odontoblast, in sī sán-seng khí-pún-chit ê sè-pau. Gián-kiù-chiá siong-sìn, lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe nā-bô hoat-seng piàn-hòa, odontoblast tio̍h bē chhut-hiàn. Ùi kā-lun ê chiam-toan hū-kīn, lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe khai-sí piàn-hòa kap odontoblast khai-sí chhut-hiàn, odontoblast hun-pì 1-chióng bu̍t-chit, organic matrix, kàu in-ê sì-chiu-ûi. Chit-chióng organic matrix ū-hâm hêng-sêng khí-pún-chit su-iàu ê bu̍t-chit. Odontoblast ná tîm-chek organic matrix, ná sóa-ūi khì chhùi-khí ni-thâu ê tiong-hng. In-chhú, kah khí-iū-chit bô-siâng, khí-pún-chit sī ùi chhùi-khí ê khah gōa-kháu ǹg lāi-té ta̍uh-ta̍uh-á 1-chân koh 1-chân lâi hêng-sêng. Odontoblast iân-nā sóa ùi tiong-hng, iân-nā kā sè-pau-chit ê chhun-tn̂g (odontoblastic process) lâu tī kha-chhng-āu. Tī hián-bî-kiàⁿ só͘ khòaⁿ-tio̍h ê chit-chióng to̍k-te̍k tn̂g-kóng-á-hêng ê khí-pún-chit gōa-khoán, sī khí-pún-chit tiàm chia-ê chhun-tn̂g sì-kho͘-tau tîm-chek sán-seng ê kiat-kó. Khí-pún-chit khai-sí sán-seng liáu-āu, lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe sè-pau mā khai-sí hun-pì organic matrix. Chia-ê matrix liâm-mi kài-hòa chiâⁿ-chò chhùi-khí ê khí-iū-chit. Khí-pún-chit gōa-kháu sī ameloblast, ameloblast chè-chō khí-iū-chit; in-chhú, khí-iū-chit sī ǹg gōa-kháu 1-têng 1-têng ka-thiⁿ tī hoat-io̍k ê chhùi-khí gōa-piáu-bīn.
Khí-iū-chit
Khí-iū-chit ê sán-seng kiò-chò amelogenesis, hoat-seng tī chhùi-khí hoat-io̍k ê khí-koan kî. Pâi-thè ín-chhōa (reciprocal induction) sòe-bêng khí-pún-chit ê sán-seng kap khí-iū-chit ê sán-seng chi-kan ê koan-hē; khí-pún-chit tiāⁿ-tio̍h-tio̍h ài tāi-seng khí-iū-chit sán-seng. Khí-iū-chit ê sán-seng hun-chò 2-ê kai-tōaⁿ: hun-pì sî-kî kap sêng-sek sî-kî. Hun-pì sî-kî n̄g-pe̍h-chit kap organic matrix sán-seng pō͘-hūn kài-hòa ê khí-iū-chit; sêng-sek sî-kî oân-sêng khí-iū-chit ê kài-hòa.
Tī hun-pì sî-kî, ameloblast sek-hòng chhut khí-iū-chit nn̄g-pe̍h-chit, che kò͘-sêng khí-iū-chit ê matrix, soah--lo̍h-lâi, tī kàⁿ-sò͘ alkaline phosphatase ê chok-iōng chi-hā, pō͘-hūn kài-hòa. Chit-ê kài-hòa cho͘-chit ê chhut-hiān, tāi-iok sī thai-īn ê tē-3 he̍k tē-4 kò͘-goe̍h hia, sī khí-iū-chit tī sin-thé ê thâu-1-kái chhut-hiān. Ameloblast tī chhùi-khí kā-lun ê só͘-chāi khai-sí tîm-chek khí-iū-chit. Khí-iū-chit ùi chhùi-khí tiong-hng ǹg gōa-kháu kè-sio̍k tîm-chek sán-seng.
Tī sêng-sek sî-kî, ameloblast kā ēng tī khí-iū-chit hêng-sêng ê 1-kóa bu̍t-chit ùi khí-iū-chit chah--chhut-lâi. In-chhú, ameloblast ê kong-lêng ùi khí-iū-chit seng-sán, choán-ōaⁿ chò ūn-su bu̍t-chit. Tī chit-ê sî-kî pī ameloblast ūn-su tiāu ê bu̍t-chit sī nn̄g-pe̍h-chit, chū-án-ne lâi oân-sêng kài-hòa. Ū koan-hē ê nn̄g-pe̍h-chit sī amelogenin, ameloblastin, enamelin, kap tuftelin. Kàu chit-ê sî-kî ê siāng-bóe-á, khí-iū-chit ê kài-hòa chiah kiat-sok.
Khí-pún-chit
Khí-pún-chit ê sán-seng kiò-chò dentinogenesis, sī tī chhùi-khí hoat-io̍k khí-koan kî siāng tāi-seng ē-sái khak-jīn ê te̍k-cheng. Khí-pún-chit ê sán-seng tiāⁿ-tio̍h ài tāi-seng khí-iū-chit ê sán-seng. Bô-kâng khám-chām sán-seng bô-kâng ê khí-pún-chit: mantle dentin, primary dentin, secondary dentin, kap tertiary dentin.
Odontoblast, sán-seng khí-pún-chit ê sè-pau, sī ùi chhùi-khí ni-thâu ê sè-pau hun-hòa lâi ê. In tiàm lāi-té ê khí-iū-chit siōng-phôe hia khai-sí hun-pì organic matrix, siāng chiap-kīn bóe--á kā-lun beh chhut-hiàn ê só͘-chāi siāng-chá hun-pì. Organic matrix ū-hâm chho͘-tōa ti̍t-kèng ê ka-goân chhiam-ûi (ti̍t-kèng 0.1-0.2 μm). Odontoblast khai-sí ǹg chhùi-khí tiong-hng î-sóa, kha-chiah-āu ûi-liû kiò-chò odontoblast process ê chhun-tn̂g. Che odontoblast process ín-khí hydroxyapatite cheng-thé ê hun-pì kap ki-chit ê kài-hòa. Chit-tah ê kài-hòa kiò-chò mantle khí-pún-chit, tāi-iok 150 μm kāu.
Khí-kut-chit
Khí-kut-chit ê hêng-sêng kiò-chò cementogenesis, hoat-seng tī chhùi-khí hoat-io̍k ê khah lo̍h-bóe. Cementoblast sī hū-chek sán-seng khí-kut-chit ê sè-pau. Ū 2-chióng khí-pún-chit: ū sè-pau--ê kap bô sè-pau--ê.
Bô sè-pau khí-kut-chit tāi-seng sán-seng. Cementoblast sī ùi chhùi-khí lī-pau sè-pau hun-hòa chhut--lâi-ê. Cementoblast hun-pì iù-si ê ka-goân-nn̄g-pe̍h chhiam-ûi. Che chhiam-ûi í 90 tō͘ ê kak-tō͘ chhah tī khí-kha piáu-bīn. Jiân-āu cementoblast khai-sí sóa lî-khui khí-kha, koh chè-chō khah-chē ê ka-goân-nn̄g-pe̍h lâi ka-tn̂g kap ka-chho͘ chhiam-ûi. Hui-ka-goân-nn̄g-pe̍h ê nn̄g-pe̍h-chit, chhan-chhiūⁿ bone sialoprotein, kap osteocalcin mā-ū hun-pì. Bô sè-pau khí-kut-chit hâm-ū nn̄g-pe̍h-chit kap chhiam-ûi ki-chit. Khí-kut-chit ná kài-hòa, cementoblast ná sóa-lî-khui khí-kut-chit, ah chhah tī khí-kha piáu-bīn ê chhiam-ûi chòe-āu kah khí-chiu jūn-tòa kiat-ha̍p chò-hóe.
Zarichchia (Voiutytska silska rada)
Zarichchia (Ukraina-gí: Заріччя) sī chi̍t ê tī Ukraina Kiōng-hô-kok Lviv Chiu Sambir Koān ê chng-thâu (selo).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Lviv Chiu ê chng-thâu
Chhùi-khí ê hoat-io̍k
Khí-chiu cho͘-chit ê hêng-sêng
Khí-chiu cho͘-chit, sī chhùi-khí ê chi-chhî kò͘-chō, pau-koat ū khí-kut-chit, khí-chiu jūn-tòa, khí-gîn, kap khí-chô-kut. Chit lāi-té kan-taⁿ khí-kut-chit sī chhùi-khí ê 1-pō͘-hūn. Khí-chô-kut kā chhùi-khí khí-kha pau--khí-lâi hêng-sêng khí-chô (socket), thê-kiong chì-chái ê kong-lêng. Khí-chiu jūn-tòa liân-chiap khí-chô-kut kàu khí-kut-chit, ah khí-gîn pau-ho̍k tī khí-chô-kut ê gōa-kháu.
Zyômon sî-tāi
Zyômon sî-tāi (Ji̍t-bûn: 縄文時代; Hō-ló-ōe: Chîn-bûn sî-tāi) sī Ji̍t-pún kū-chio̍h-khì sî-tāi bóe-kî, tāi-iok tī kong-goân chêng-14500-nî kàu chêng-300-nî chêng-āu; chit-ê sî-tāi sú-iōng ê tô-khì sī chîn-bûn-sek--ê.
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê le̍k-sú
Chhùi-khí ê hoat-io̍k
Khí-chiu jūn-tòa
Ùi chhùi-khí lī-pau lâi ê sè-pau sán-seng khí-chiu jūn-tòa (PDL). Gín-á-khí kap tōa-lâng-khí ê khí-iu jūn-tòa hoat-seng ê kòe-têng bô-kâng, bô-kâng tōng-bu̍t bu̍t-chéng ê jūn-tòa hoat-seng mā bô-kâng. Ùi chhùi-khí lī-pau lâi ê jūn-tòa fibroblast chè-chō khí-chiu jūn-tòa. Chit-kóa fibroblast só͘ hun-pì ê ka-goân-nn̄g-pe̍h, kah hū-kīn ê khí-chô-kut kap khí-kut-chit ê chhiam-ûi saⁿ-kap chò-hóe. Tī chhùi-khí puh-gê ê kòe-têng tiong, chit-chióng kau-hō͘-chok-iōng sán-seng 1-chióng attachment. Occlusion, chhùi-khí ê pâi-lia̍t kap chhùi-khí án-chóaⁿ chham tùi-kiuⁿ chhùi-khí chih-chiap, kè-sio̍k éng-hióng khí-chiu jūn-tòa ê hêng-sêng. Khí-chiu jūn-tòa lo̍k-siok sán-seng, àn-chiàu kiâⁿ-hiòng ê bô-kâng, ē-sái hun chò kúi-cho͘: than-pêⁿ ê, than-chhoa̍h ê, kap khûn-se̍h ê.
Le Poët-en-Percip
Le Poët-en-Percip sī ūi-tī Hoat-kok Rhône-Alpes tōa-khu Drôme séng ê chi̍t-ê commune.
Chhùi-khí ê hoat-io̍k
Khí-chô-kut
Tng khí-kha kap khí-kut-chit khai-sí sán-seng, khí-chô-kut mā khai-sí hoat-io̍k. Sin-khu sán-seng kut-thâu ê sè-pau kiò-chò osteoblast. Sán-seng khí-chô-kut ê osteoblast sī ùi chhùi-khí lī-pau lâi--ê. Kah sin-khu kî-thaⁿ kut-thâu sio-siâng, khí-chô-kut mā-ē modify. Osteoblast sán-seng kut-thâu, ah osteoclast soah phò-hāi kut-thâu, iû-kî sī chhùi-khí siū-tio̍h le̍k-liōng ê sî. Chit-chióng phò-hāi kip-siu kut-thâu ê chêng-hêng ē hoat-seng tī chhùi-khí chhiâu-chiàⁿ ê kòe-têng tiong. Chhùi-khí beh sóa tin-tāng ê hong-siòng ê kut-thâu siū-tio̍h ap-sok (compression), hit-tah ê osteoclast ē khah-chē, kiat-kó kut-thâu khip-siu. Tian-tó-péng ê sī, chhùi-khí beh oán-lî ê hit-pêng, in-ūi khí-chiu jūn-tòa ê khiú-lak, siū-tio̍h tension, osteblast ê sò͘-bo̍k cheng-ka, kiat-kó kut-thâu lâi hêng-sêng.
Le Poët-en-Percip
Tē-lí
Tī Le Poët-en-Percip ê sì-ûi ū Aulan, Plaisians, La Roche-sur-le-Buis, kap La Rochette-du-Buis téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Chhùi-khí ê hoat-io̍k
Khí-gîn
Khí-gîn kah chhùi-khí sio chih-chiap ê só͘-chāi kiò-chò chhùi-khí-khí-gîn chih-chiap (dentogingival junction). Chit-ê chih-chiap ū saⁿ-ê siōng-phôe chióng-lūi: khí-gîn siōng-phôe, khí-gîn-kau siōng-phôe, kap chih-chiap siōng-phôe (gingival, sulcular, and junctional epithelium). Chit saⁿ chióng ê siōng-phôe sī ùi 1-tīn kiò-chò epithelial cuff ê sè-pau, ūi-tī chhùi-khí kap chhùi-khiuⁿ chi-kan, lâi--ê.
Le Poët-en-Percip
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Drôme ê commune
Chhùi-khí ê hoat-io̍k
Sîn-keng kap hoeh-kńg ê hêng-sêng
Sin-khu ê sîn-keng kap hoeh-kńg tiāⁿ-tiāⁿ kiâⁿ tàu-tīn, in mā chhiâng-chāi ēng sio-siâng ê hong-sek tâng-chê lâi hêng-sêng. Put-kò, chhùi-khí ê sîn-keng kap hoeh-kńg hêng-sêng chêng-hêng bô kāng-khoán, in-ūi in hoat-io̍k ê sok-tō͘ bô-kâng.
Sîn-keng ê hêng-sêng
Tī chhùi-khí hoat-io̍k ê bō-á kî, sîn-keng chhiam-ûi khai-sí chiap-kīn chhùi-khí, chhun-ji̍p chhùi-khí lī-pau. Jiân-āu, sîn-keng chhiam-ûi pau-ûi chhùi-khí-ìⁿ hoat-tián--khí-lâi. Tán khí-pún-chit khai-sí hoat-io̍k, chhiam-ûi koh chhun-ji̍p chhùi-khí ni-thâu lāi-té. Sîn-keng bē seⁿ-thòaⁿ ji̍p khí-iū-chit khì-koan.
Hoeh-kńg ê hêng-sêng
Tī bō-á kî, hoeh-kńg seng-tióng ji̍p chhùi-khí lī-pau kap chhùi-khí ni-thâu. Kui-cho͘ ê hoeh-kńg hêng-sêng tī chhùi-khí ni-thâu ê ji̍p-kháu. Tī khí-koan kî tú-khai-sí, hoeh-kńg ê sò͘-liōng ta̍t-kàu siāng-chē, a̍h chhùi-khí ni-thâu chiong-kî-bóe hêng-sêng khí-chhóe. Ùi siàu-liân kàu lāu, chhùi-khí khí-chhóe ê thé-chek it-ti̍t leh kiám-chió, ia̍h-tio̍h-sī nî-kí jú-tōa, hoeh-sio̍h ê kiong-kip jú-chió. Khí-iū-chit khì-koan bô hoeh-kńg, in-ūi i sī siōng-phôe. Khí-iū-chit kap khí-pún-chit ê kài-hòa cho͘-chit bô su-iàu hoeh-sio̍h thê-kiong êng-ióng.
Chhùi-khí ê puh-gê
Sui-bóng ta̍k-ke-lâng chhùi-khí puh-gê ê sî-kan ū-bān ū-kín, puh-gê iah-sī ū 1-ê tāi-khài ê sî-kan-pió. Jîn-lūi piau-chún-siōng ū 20-khí gín-á-khí kap 32-khí tōa-lâng-khí. Chhùi-khí puh-gê ū 3-ê kai-tōaⁿ. Tāi-seng sī gín-á-khí khí-lia̍t, kan-taⁿ ū gín-á-khí chûn-chāi. Nā-sī tōa-lâng-khí khai-sí puh-gê, tio̍h chìn-ji̍p hùn-ha̍p khí-lia̍t. Gín-á-khí nā choân-pō͘ thǹg-khí, tio̍h kiò-chò tōa-lâng-khí khí-lia̍t.
Gín-á-khí khí-lia̍t khai-sí tī ē-kiuⁿ tiong-mn̂g-khí puh-gê, tāi-iok sī chhut-sì āu 8 kò͘-goe̍h, it-ti̍t kàu tē-1 éng-kiú tōa-āu-chan puh-gê, tāi-iok sī 6 hōe ê sî. Gín-á-khí hoat-khí ê sūn-sū it-poaⁿ sī: (1) tiong-mn̂g-khí, (2) chhek-mn̂g-khí, (3) tē-1 āu-chan, (4) kak-khí, (5) tē-2 āu-chan. Iah-ū 1-ê kui-chek sī: múi pòaⁿ-tang hoat 4-khí, ē-kiuⁿ--ê seng-hoat, téng-kiuⁿ--ê āu-hoat, cha-bó͘--ê hoat-khí pí cha-po͘--ê chá. Tī gín-á-khí khí-lia̍t ê sî-chūn, tōa-lâng-khí ê chhùi-khí-ìⁿ tī gín-á-khí ē-kha hoat-iok.
Hùn-ha̍k khí-lia̍t khai-sí tī 6 hòe tē-1 éng-kiú tōa-āu-chan puh-gê ê sî, kiat-sok tī 12 hòe chòe-āu 1-khí ni-khí thǹg-khí. Téng-kiuⁿ éng-kiú-khí ê puh-gê sūn-sū kah ē-kiuⁿ bô-kâng. Téng-kiuⁿ éng-kiú-khí ê puh-gê sūn-sū sī: (1) tē-1 éng-kiú tōa-āu-chan (2)  éng-kiú tiong-mn̂g-khí, (3)  éng-kiú chhek-mn̂g-khí, (4)  tē-1 éng-kiú sió-āu-chan, (5)  tē-2 eńg-kiú sió-āu-chan, (6)  éng-kiú kak-khí, (7)  tē-2 éng-kiú tōa-āu-chan, kap (8)  tē-3 éng-kiú tāo-āu-chan. Ē-kiuⁿ éng-kiú-khí ê puh-gê sūn-sū sī: (1) tē-1 éng-kiú tōa-āu-chan (2) tiong-mn̂g-khí, (3)  éng-kiú chhek-mn̂g-khí, (4)  éng-kiú kak-khí, (5)  tē-1 éng-kiú sió-āu-chan, (6)  tē-2 eńg-kiú sió-āu-chan, (7)  tē-2 éng-kiú tōa-āu-chan, and (8)  tē-3 éng-kiú tāo-āu-chan. In-ūi gín-á-khí bô sió-āu-chan, só͘-í gín-á-khí āu-chan sī iû tōa-lâng-khí ê sió-āu-chan chhú-tāi. Ká-sú kóng gín-á-khí thǹg-khí a̍h tōa-lâng-khí iáu-bōe chún-pī beh hoat--chhut-lâi, ū 1-kóa ūi-tī tī āu-bīn ê chhùi-khí ē sóa-î hióng-chêng, tì-sú khong-kan spòng-sit. Án-ne ē ín-khí chhùi-khí e-khoeh, he̍k-chiá-sī hoat-chhut--lâi ê chhùi-khí hoat-oai--khì, kiò-chò malocclusion.
Tōa-lâng-khí khí-lia̍t sī tī 11 hōe he̍k 12 hōe, siāng-lo̍h-bóe ê gín-á-khí thǹg-khí liáu, kàu só͘-ū ê chhùi-khí thǹg-khí ûi-chí.
Êng-ióng kap chhùi-khí ê hoat-io̍k
Khiàm-khoat chia-ê éng-ióng-mi̍h tùi chhùi-khí hoat-io̍k ū chiâⁿ-chē ê éng-hióng. Siat-sú kài, phosphorus kap vitamin D bô-kàu-gia̍h, chhùi-khí ê kài-hòa ē khah bô-kàu, khah-lám. Khoat-ho̍at vitamin A ē ín-khí khí-iū-chit ê khoat-ha̍t. Fluoride ê khiàm-khoeh, tī chhùi-khí tú-tio̍h sng ê khoân-khéng, ē sú chhùi-khí cheng-ka thoat-kài, iân-chhiân koh-kài-hòa ê chìn-hêng. Siōng-chhiáⁿ, tī chhùi-khí hoat-io̍k tiong, kòe-liōng ê fluoride ē tì-sú chhùi-khí hu̍t-tiòng-to̍k (dental fluorosis).
Koh-iūⁿ
Ū chiok-chē kah chhùi-khí hoat-io̍k iú-koan ê koh-iūⁿ.
Bô-khí kî-hêng (anodontia) sī goân-choân bô hoat-io̍k chhùi-khí, a̍h Khoat-khí kî-hêng (hypodontia) sī khiàm-ha̍t chi̍t-kóa chhùi-khí ê hoat-io̍k. Bô-khí sī chiok hán tit khoàⁿ--kìⁿ-ê, siāng-chiap hoat-hiān tī hipohidrotic ectodermal dysplasia ê chêng-hêng, a̍h ha̍t-khí soah-sī siāng-chiap khòaⁿ--tio̍h ê chhuì-khí hoat-io̍k koh-iūⁿ, éng-hióng tio̍h 3.5–8.0% ê jîn-kháu (iah-bōe pau-koat tē-3 tōa-āu-chan). Khiàm-khoeh tē-3 tōa-āu-chan sī tiāⁿ-tiāⁿ tú-ē-tio̍h ê chêng-hêng, hoat-seng tī 20–23% ê jîn-kháu lāi-té. Soah--lo̍h-lâi siâng-chāi ha̍t-chío ê chhùi-khí sī tē-2 sió-āu-chan kap chhek-mn̂g-khí. Ha̍t-khí siông-chāi kah khoat-khiàm dental lamina ū-tī-tāi. Dental lamina iông-ì siū-tio̍h khôan-kéng le̍k-liōng ê kong-kek, chhan-chhiūⁿ kám-jiám, hòa-ha̍k-tī-liâu (chemotherapy), mā-kah chē-chē chèng-hāu-kûn ū khan-liân, hó-pí Down syndrome kap Crouzon syndrome.
To-khí-chèng (hyperdontia) sī gia̍h-gōa ê chhùi-khí hoat-io̍k. I hoat-seng tī 1–3% ê pe̍h-sek-lîn-chéng (Caucasian), koh-khah-chē hoat-seng tī A-chiu-jîn-chéng(Asian). Chit-chióng khè-sù tāi-khài 86% sī ke 1-khí chhùi-khí, tiāⁿ-tiāⁿ hoat-seng tī téng-kiuⁿ mn̂g-khí ê só͘-chāi. To-khí hō͘ jīn-ûi sī to-î ê dental lamina só͘ tì-ìn.
Oan-khiau-khí (dilaceration) sī chhùi-khí bô-chèng-siông ê oan-khiau, chha-put-to lóng-sī gōa-le̍k sóa-tāng chhùi-khí-ìⁿ só͘ tì-ìn. Tng chhùi-khí ia̍h-leh hoat-io̍k, hut-jiân siū-tio̍h le̍k-liōng thui-sak, lî-khui gôan-lâi ê ūi-tī, tì-sú chhun-ê pō͘-hūn í bô-kâng ê kak-tō͘ kè-sio̍k hoat-io̍k. Chùi-liû (cyst) he̍k chéng-liû (tumor) tī chhùi-khí-íⁿ ê piⁿ-á mā-sī chi̍t-chióng ín-khí oan-khiau-khí ê le̍k-liōng; gín-á-khí hō͘ gōa-le̍k lòng--tio̍h kiu-ji̍p-khì khí-chô mā-ē sak tio̍h éng-kiú-khí ê khí-íⁿ.
Regional odontodysplasia chiâⁿ hán-kìⁿ, siāng-chia̍p hoat-seng tī téng-kiuⁿ kap thâu-chêng-khí. Goân-in m̄-chai-iáⁿ; ū kúi-ê kóng-hoat, pau-koat neural crest cell ê kòa-gāi, kám-jiám, tiān-kong tī-liâu, kap hoeh-sio̍h chi-goân bô-kàu (siāng sî-kiâⁿ ê ké-soat). Siū regional odontodysplasia éng-hióng ê chhùi-khí tiāⁿ-tiāⁿ bē hoat-khí, khí-koan sī sè-lia̍p-chí, n̂g-n̂g ê ka-pi-sek, seⁿ tio̍h bô-chú-ngó͘. Tī tiān-kong-phìⁿ téng-koân chit-chióng chhùi-khí sī thang-kng ê khòaⁿ-thâu, chū-án-ne lâng kiò-i-chò "kúi-á-khí" (ghost teeth).
Tōng-bu̍t ê chhùi-khí hoat-sin
Hui-jîn-lūi chhī-ni-tōng-bu̍t ê khí-iū-chit hêng-sêng kah jî-lūi--ê kiông-beh saⁿ-kâng. Aminoblast kap khí-iū-chit khì-koan, pau-koat chhùi-khí ni-thâu, in ê kong-lêng sio-chhin-chhiūⁿ. Jîn-lūi kap kî-thaⁿ tāi-to-sò͘ tōng-bu̍t ê aminoblast tī puh-khí āu lóng-ē sí-bông, tì-kàu bē-ēng--tit chiap-sio̍k sán-seng khí-iū-chit, sui-bóng án-ne, rodent soah ē--tit sio-liân-sòa sán-seng khí-iū-chit, tio̍h chia̍p-chia̍p khì gè-gia̍t chē-chē mi̍h-kiāⁿ lâi bôa-tiāu chhùi-khí, chiah tō͘-ē-o̍ah. Khah-sú rodent bô-thang gè-gia̍t mi̍h-kiāⁿ, in-ê chhùi-khí chiong-kî-bóe ē thuh-phòa chhùi-khiuⁿ. Rodent ê mn̂g-khí hun-chò 2 pō͘-hūn: tûn-chhek (labial) sī khí-iū-chit ná khí-koan, a̍h sia̍t-chhek (lingual) sī khí-pún-chit ná khí-kha. Che khí-koan kap khí-kha ē 1-sì-lâng tâng-chê sio-liân-sòa sán-seng.
Kah kî-thaⁿ tāi-to-sò͘ ê tōng-bu̍t bô-kāng, soa-hî lī-iōng bô-kâng ê ki-choán ē kui-sì-lâng sio-liân-sòa hoat sin ê chhùi-khí. In-ūi soa-hî ê chhùi-khí bô khí-kha, chia̍h mn̄g-kiāⁿ gâu lak chhùi-khí (tōng-bu̍t-ka ko͘-kè, 1-chiah soa-hî 1-tang siāng-bô lak 2400 khí chhùi-khí), ài it-ti̍t pó͘-chhiong sin khí. soa-hî ê chhùi-khí ùi khò-kīn chhùi-chi̍h ê modified scale sán-seng, tng sêng-sek ê-sî chiah 1-pâi 1-pâi ǹg-gōa sóa-chhut lâi gōa-kháu sú-iōng, jiân-āu thǹg-khí.
Niederrieden
Niederrieden sī Tek-kok Bavaria ê chi̍t-ê ki-chân chèng-koân.
Lūi-pia̍t:Bavaria ê ki-chân chèng-koân
Saint-Vérand (Isère)
Saint-Vérand sī ūi-tī Hoat-kok Rhône-Alpes toā-khu Isère séng ê chi̍t ê commune.
Tē-lí
Tī Saint-Vérand ê sì-ûi ū Beaulieu, Chevrières, Murinais, Saint-Marcellin, Saint-Sauveur, Têche, kap Varacieux téng siâⁿ-chhī he̍k-chiá chng-siā.
Liân-kiat
Lūi-pia̍t:Isère ê commune
Kupyne (Velykyi Burluk Koān)
Kupyne (Ukraina-gí: Купине) sī chi̍t ê tī Ukraina Kiōng-hô-kok Kharkiv Chiu Velykyi Burluk Koān ê chng-thâu (selo).
Chham-khó
Lūi-pia̍t:Kharkiv Chiu ê chng-thâu