cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ọba Ìrágbìjí
ORIKI OBA ÌRÁGBÌJÍ
Kí e wá gba Obì lówó mi
Àwon lomo olódò kan òdò kan
Tí ó dé èyìn èkùlé osólò tó di àbàtà
Èyin lomo tí e bá jáwé kan
Eègbá kan ni
Bí e bá já méjì
Eègbá méjì ni.
Tí e bá já méta
Eègbá méta ni
Ò pé pep e aso won lóde ìgbájo
Elégbòdò ni aso àwon ìjèsà
Èyí tí e bá ri lójà ni kí e rà nfún wá
Kí n ró jó Olóye lo
Torí a kà jò olóye dun ìran baba yin
Mo bá àágbìjí relé
Mo bá àágbìjí relé.
Àkójọ àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Adámáwá
This is a list of administrators and Governors of Adamawa State, Nigeria, which was formed on 1991-08-27 when Gongola State was divided into Adamawa and Taraba states.
Bernardo Soto Alfaro
ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Usman Dakingari
Ni 30 June, 2007 Dakingari gbe Zainab Yar'Adua to je omo Aare Umaru Yar'Adua ni iyawo.
Ascensión Esquivel Ibarra
thumb|Ascención Esquivel Ibarra ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Rafael Yglesias Castro
thumb|Rafael Iglesias Castro ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Suat Hayri Ürgüplü
thumb|Suat Ürgüplü je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Gàbọ̀n
je ti orile-ede Gabon.
Une Seule Nuit
je orin oriki orile-ede
Burundi Bwacu
je orin oriki orile-ede
Ibrahim Idris
Ibrahim Idris je oloselu omo ile Naijiria ati Gomina Ipinle Kogi lati odun 2003. O je omo egbe oloselu PDP.
Charles Grey, 2nd Earl Grey
thumb|Charles Grey, Earl Grey kejì ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Gámbíà
thumb|right jẹ ti orílé-èdè Gambia.
Antonio Maura
thumb|Antonio Maura, de Kaulak je oloselu ara Spain ati Alakoso Agba ile Spain.
Nihat Erim
je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Ferit Melen
je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Cleto González Víquez
thumb|Cleto González Víquez ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Ghánà
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Ghánà je ti orile-ede Ghana.
Ricardo Jiménez Oreamuno
thumb|Ricardo Jiménez Oreamuno ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
La Renaissance
je orin oriki orile-ede
Naim Talu
je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Guinea
je ti orile-ede.
La Tchadienne
je orin oriki orile-ede
Cântico da Liberdade
thumb|Partutura Himne, Cap Verd. je orin oriki orile-ede
Bülent Ecevit
je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Guinea-Bissau
je ti orílẹ̀-èdè Guinea-Bissau.
William Lamb, 2nd Viscount Melbourne
thumb|William Lamb, Viscount Melbourne ìkejì ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
ISO 1
je opagun kariaye.
Àjọṣepọ̀ Swítsàlandì Ijọ́un
Old Swiss Confederacy
Itokasi
Eidgenossenschaft Alte Eidgenossenschaft Old Swiss Confederacy Antigua Confederación Suiza Svisa Ĵurkomunumo Antiga Confederación Suíza Konfederasi Swiss Lama Vecchia Confederazione Senoji konfederacija Antiga Confederação Helvética Древняя конфедерация Staré sprisahanectvo Sveitsin vanha valaliitto Schweiziska edsförbundet
ISO 2
je opagun kariaye.
Alfredo González Flores
thumb|Alfredo Gonzalez Flores ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Helveti Olómìnira
Helvetic Republic (1798–1803)
Federico Tinoco Granados
thumb|Federico Tinoco Granados ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Robert Peel
Robert Peel, 2nd Baronet (5 February 1788 – 2 July 1850) ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Kẹ́nyà
je ti orílẹ̀-èdè Kenya.
ISO 4
je opagun kariaye.
Luis José Sartorius, 1st Count of San Luis
je oloselu ara Spain ati Alakoso Agba ile Spain.
Númérì preferred
je opagun kariaye.
Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington
Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington, Field Marshal KG, KP, GCB, GCH, PC, FRS (c. 29 April/1 May 1769 – 14 September 1852), je omo Ilegeesi Irelandi jagunjagun ati agbaalu, ati ikan larin awon asiwaju eniyan ologun ati oloselu orundun kandinlogun. O je titokasi bi "The Duke of Wellington" lasan, paapaa leyin iku re, nigbati awon Dukes of Wellington miran na ti joye. O tun di Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Subrahmanyan Chandrasekhar
Subrahmanyan Chandrasekhar, FRS (சுப்பிரமணியன் சந்திரசேகர்), ) (October 19, 1910 – August 21, 1995) je onimo fisiksi-irawo omo India Amerika. O je elebun Nobel ninu fisiksi pelu William Alfred Fowler fun ise won lori opo elero ati iyojade awon irawo. O je abatan Elebun Nobel omo India Sir C. V. Raman.
Chandrasekhar sise ni eka-eko ni Yunifasiti ilu Chicago lati 1937 titi di igba to ku ni 1995 nigba to je omo odun 84. O di araalu orile-ede Amerika ni 1953.
Simon van der Meer
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
ISO 9
je opagun kariaye.
Carlo Rubbia
Carlo Rubbia (ojoibi ni 31 Osu Keta 1934 ni Gorizia, Friuli-Venezia Giulia) je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Bülend Ulusu
Saim Bülend Ulusu (bibi ni 1923 ni Istanbul, Turkey) je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Arsenio Martínez-Campos y Antón
thumb|Arsenio Martinez Campos je oloselu ara Spain ati Alakoso Agba ile Spain.
Yıldırım Akbulut
je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Udzima wa ya Masiwa
je orin oriki orile-ede ile awon Kòmórò
Julio Acosta García
thumb|Julio Acosta García ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Debout Congolais
je orin oriki orile-ede
Diego Martínez Barrio
je oloselu ara Spain ati Alakoso Agba ile Spain.
L'Abidjanaise
je orin oriki orile-ede
ISO 31
je opagun kariaye.
John Russell, 1st Earl Russell
thumb|John-Russell-Earl-Russell àkọ́kọ́ ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Edward Smith-Stanley, 14th Earl of Derby
thumb|Edward Smith-Stanley, 14th Earl of Derby ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Mesut Yılmaz
je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Lèsóthò
200px|right|thumb|Coat of arms of Lesotho from October 4, 2006. 200px|right|thumb|Coat of arms of Lesotho between 1966 - 2006. je ti orílẹ̀-èdè Lesotho.
Klaus von Klitzing
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Djìbútì (orin-ìyìn)
je orin oriki orile-ede
León Cortés Castro
thumb|Povedano - León Cortés Castro ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
ISO 31-0
je opagun kariaye.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Làìbéríà
thumb|right je ti orílẹ̀-èdè Liberia.
Rafael Ángel Calderón Guardia
thumb|Calderón Guardia ọdún 1940 ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Líbyà
je ti orílẹ̀-èdè Libya.
Alejandro Lerroux
thumb|Alejandro Lerroux sentado je oloselu ara Spain ati Alakoso Agba ile Spain.
Ee Mungu Nguvu Yetu
Ee Mungu Nguvu Yetu (Oh God of All Creation) is the national anthem of Kenya.
Swahili Lyrics
Ee Mungu nguvu yetu
Ilete baraka kwetu
Tansu Çiller
thumb|Tansu Çiller 2015 je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Ee Mungu Nguvu Yetu
Swahili Lyrics
Haki iwe ngao na mlinzi
Natukae na undugu
Amani na uhuru
Raha tupate na ustawi.
Amkeni ndugu zetu
Tufanye sote bidii
Nasi tujitoe kwa nguvu
Nchi yetu ya Kenya
Tuwe tayari kuilinda.
Natujenge taifa letu
Ee, ndio wajibu wetu
Kenya istahili heshima
Tuungane mikono
Pamoja kazini
English Lyrics
O God of all creation,
Bless this our land and nation.
Justice be our shield and defender,
Peace and liberty.
Plenty be found within our borders.
Let one and all arise
With hearts both strong and true.
Service be our earnest endeavour,
And our Homeland of Kenya,
Teodoro Picado Michalski
ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Ee Mungu Nguvu Yetu
English Lyrics
Heritage of splendour,
Firm may we stand to defend.
Let all with one accord
In common bond united,
Build this our nation together,
And the glory of Kenya,
The fruit of our labour
Fill every heart with thanksgiving.
ISO 31-1
je opagun kariaye.
Ernst Ruska
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Henry John Temple, 3rd Viscount Palmerston
thumb|Henry John Temple, Viscount Palmerston ìkẹta ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Francisco de Lersundi y Hormaechea
thumb|Francisco Lersundi Hormaechea je oloselu ara Spain ati Alakoso Agba ile Spain.
George Hamilton-Gordon, 4th Earl of Aberdeen
thumb|Àwòrán ti George Hamilton-Gordon, ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Francisco Largo Caballero
je oloselu ara Spain ati Alakoso Agba ile Spain.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Madagásíkà
je ti orílẹ̀-èdè Madagásíkà.
ISO 31-2
je opagun kariaye.
José Figueres Ferrer
ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Bayo Adebowale
(bí ni ọjọ́ kẹfà, Oṣù Òkudù, ọdún 1944), jẹ́ òǹkọ̀wé àròsọ, akéwì, Ọ̀jọ̀gbọ́n, lámèyító, alákòóso ìyára ìsọlọ́jọ ìwé àti ìkàwé àti olùdásílẹ̀ Ibùdó àṣà àti ìyára ìsọlọ́jọ̀ ìwé àti ìkàwé Àjogúnbá Adúláwò (African Heritage Library and Cultural Centre) ní Adéyípo, Ìbàdàn Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́.
Necmettin Erbakan
thumb|Necmettin Erbakan je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Bayo Adebowale
Ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀
Wọ́n bí i ni Oṣù Kẹfà, ọdún 1944, ni ìlú Ìbàdàn, olú-ìlú ipinle Ọ̀yọ́, apá ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà sínú ìdílé Àkàngbé Adébọ̀wálé, tí ó jẹ́ àgbẹ̀. Ilé ẹ̀kọ́ Secondary Modern School ló ti kẹ́kọ̀ọ́ níbi tí ó ti gba iwe ẹ̀rí West African School Certificate ní ọdún 1958 kí ó tó tẹ̀síwájú láti kẹ́kọ̀ọ́ sí i ní St. Peter's Teacher College níbi tí ó ti gba iwe ẹ̀rí Ìpele kẹtà (Grade III) nínú ètò ẹ̀kọ́ ni ọdún 1861. Ní ọdún 1961, ọdún yìí lánàá ni wọ́n gbà á wọlé sí Kọ́lẹ́jì Baptist  ní Ẹdẹ fún ìwé ẹ̀rí Ìpele kejì Olùkọ́ ní ọdún 1971. Ó tún tẹ̀síwájú lọ sí Yunifásítì tí Ìbàdàn níbi tí ó ti gba Oyè ẹ̀ka Ajẹmọ́ṣẹ́ ọnà (Bachelor of Arts) nínú èdè Gẹ̀ẹ́sì ni ọdún 1974, ọdún yìí náàni ó lọ ṣe ìsìn ìlú gẹ́gẹ́ bí àgùníbarọ̀ ni ọdún 1975. Ọdún yìí ló darapọ̀ mọ́ Ajọ́ aráàlú tí ìwọ oòrùn Nàìjíríà (Western State Public Commission) gẹ́gẹ́ bí òṣìṣẹ́ ètò ẹ̀kọ́ kí ó tó wá di Olùkọ́ èdè Gẹ̀ẹ́sì ní Ibùdó káràkátà tí ìjọba Government Trade Centre, Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Lẹ́yìn ọdún mẹ́ta (1978). Ó gba oyè Master's ní Ède Gẹ̀ẹ́sì, ọdún yìí lánàá ló darapọ̀ mọ́ Kọ́lẹ́jì Ẹ̀kọ́sẹ́ àwọn olùkọ́ni tí Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ gẹ́gẹ́ bí Olùkọ́ tí wọ́n sí gbé e lọ sí Polytechnic tí Ìbàdàn níbi tí ó ti ga dé ipò igbákejì Olórí láàrin ọdún 1999 àti 2003 lẹ́yìn tí ó ti gba oyè onímọ̀ ìjìnlẹ̀ èrò - (Ph.D)  nínú lítíréṣọ̀ àti Gẹ̀ẹ́sì ní Yunifásítì Ìlorin ní ọdún 1997.
Iṣẹ́ rẹ̀
Iṣẹ́. Ó ti gbé ogúnlọ́gọ̀ ìwé jáde, àwọn ìtàn kéékèèké àti àwọn ìtàn àròsọ gẹ́gẹ́ bí ògbóǹtarìgì òǹkọ̀wé. Wọ́n fi Ìwé rẹ̀ àkọ́kọ́ "The Virgin",  ṣe fíìmù Orílẹ̀èdè Nàìjíríà méjì. The Narrow Path, fíìmù Orílẹ̀èdè Nàìjíríà tí Tunde Kelani ṣe olótùú tí ó sì dárí rẹ̀ ní ọdún 2006, ṣe àfihàn Sola Asedeko, àti The White Handerkerchief. Òun ló kọ́ Lonely Days, Ìwé tí ó fojúsun àṣà ilẹ̀ Adúláwò. Ó kó ipa pàtàkì nínú lítíréṣọ̀ Ajẹmọ́ Adúláwò ní Gẹ̀ẹ́sì. Bákan náà ó kọ́ ìwé "Out of his Mind. Ní ọdún 1972, ìtàn rẹ̀ kékeré tí ó pè ní The River Goddess gba àmì ẹyẹ Western Festival of Arts Literary Competition. Bákan náà ní ọdún 1992, ewì rẹ̀ tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ ń Perdition gba àmì ẹ̀yẹ Africa Prize nínú Index lórí ìdíje Censorship International Poetry ni Ìlú London. Wọ́n ti lo àwọn iṣẹ́ nínú iṣẹ́ ìwádìí bákan náà, wọ́n fi ń kẹ́kọ̀ọ́ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ Yunifásítì.
Àwọn itọ́ka sí
"Artistic bells in a science world". The Punch - Nigeria's Most Widely Read Newspaper. Archived from the original on 2015-04-10.
Latestnigeriannews. "Research: Expert seeks improved govt funding". Latest Nigerian News.
"BAYO ADEBOWALE:BIOGRAPHICAL SKETCH". AFRICAN LITERATURE:IN HONOUR OF AFRICAN WRITERS: 1. BAYO ADEBOWALE. 2009-02-09. Retrieved 2020-05-27.
"Welcome to Adeyipo Village - Nigeria Content Online". nigeriang.com.
Adewale Oshodi. "How SYNW is promoting unknown young writers in Nigeria". tribune.com.ng. Archived from the original on 2015-04-10.
"Bearing Witness". google.co.uk.
"Bayo Adebowale's moving lines for African heroes". Punch Newspapers. 2017-04-06. Retrieved 2022-03-04.
"The Virgin". google.co.uk.
David Kerr; Jane Plastow, eds. (2011). Media and Performance. Boydell & Brewer. p. 30.
Lonely Days. Spectrum Books. 2006.
"Black African Literature in English, 1997-1999". google.co.uk.
"Thought with Pen: Book Review: Out of His Mind – Bayo Adebowale". Thought with Pen. 2015-09-12. Retrieved 2020-01-17.
"Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2015-04-10. Retrieved 2015-04-04
Ìtọ́kasí:
"The man who grew larger than life". nigeria.gounna.com. Archived from the original on 10 April 2015. Retrieved 4 April 2015.
Caminemos pisando la senda
je orin oriki orile-ede
Bayo Adebowale
Àwọn itọ́ka sí
Holger G. Ehling; Claus-Peter Holste-von Mutius, eds. (2001). No Condition Is Permanent: Nigerian Writing and the Struggle for Democracy. Rodopi. p. 189.
Most Widely Read Newspaper. Archived from the original on 2015-04-10.
ISO 31-3
je opagun kariaye.
Gerd Binnig
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Ahmet Fikri Tüzer
thumb|Ahmet Fikri Tuzer je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Benjamin Disraeli
thumb|Benjamin Disraeli ọdún 1804 sí ọdún 1881 Benjamin Disraeli, 1st Earl of Beaconsfield ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Ertra, Ertra, Ertra
je orin oriki orile-ede
Nwaizu Charles Chioma
je olukowe omo ile Naijiria.
Juan Bautista Aznar-Cabañas
je oloselu ara Spain ati Alakoso Agba ile Spain.
ISO 31-4
je opagun kariaye.
Akin Adesokan
je olukowe omo ile Naijiria
Igbèsi Àyè Àrakunrin naa
Akin Adesokan jẹ akọwè to lori àṣà ilẹ Afirica nibi toti jẹ associate professor ti comparative literature ni ilè iwè giga ti Indiana Bloomington.
Ami Ẹyẹ
Akin Adesokan gba Ami Ẹyẹ ti PEN Freedom-to-Write ni ọdun 1998 ati Àmi Ẹyẹ ti Lillian Hellman-Dashuell Hammett Human Rights ni ọdun 1999.
Omolola Anne Famuyiwa
je olukowe omo ile Naijiria.
Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp'ya
je orin oriki orile-ede
William Ewart Gladstone
thumb|William Ewart Gladstone, ọdún 1892 ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Emin Fahrettin Özdilek
je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Itokasi
Primer Ministre de Turquia
Ọba Ònpetu
Oba Onpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
lati ENU LÀGBÀOYÈKALÈ ÀLÀDÉ(OMO ISÉ FOYÁNMU)
Ó dilé wa lóhùn-ún òòò
Témi bá n lo sónà token òkun lolórí omi, in
Mo fé lolé Oba bí adé ò mèedi òjé aa dígò sorò
1  	Lótùú olójà lodòjé ilé
Omo afínjú eye tíí mumi lágbada tòdò tí mo n bà lonà èbì, Òró gangan ni wón fomo odó fún odó òòò,
ISO 31-5
je opagun kariaye.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
N lé ni lóhùn ú nose okúmorò lónpetu,
Lóòró gangan gan táwo todò lónpetu
Ìda kàlà n baba mi àgbà kan ó tó mùko àdò mònyàn
Ìyá ò dámi ní àgbalè rí, n dúró gangan le fi múmi ní omo
Obí n jesu kò wale írí,
Mo bá tòde baba mi lo,
Omo obí tàlùpò lówó won ò wasà,
Obí, obí te túkùú ò gba toríigi keke
Omo Oba gbélo, gbébò lebì.
Mo pàdé egún kan lókè lààká o
Ojó ò t	òòjó, oojó ò tojò,
Tí mo pàdé egún kan lókè lààká o,
Mo rò pé were ò tètè dami mo pemi ni in,
Témi b	á n lo sónà be mo monlé e wa,
Ó ní banyan ò gòkè, tó dòkè kó mo on rókè, kómó on bo á sísàlè èè
2	Ó ni ò ní bóun dé pálò baba òun Mo ní n bo ni in?
Mo bèèrè, mo bèèrè lówóo láyèwú n jósí òòò
Ólólúefón leni tó kókó joba lójèé
O lólú eyìn ló tèle
Mo ní àwon lomo Oba mínrin,
Robert Cecil, 3rd Marquess of Salisbury
Robert Arthur Talbot Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury (Lord Robert Cecil, Viscount Cranborne) ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
Àwon lomo Oba mìnrin
Omo Oba òmìnrìn mínrín tolú òmínrín tó kókó tile-ifè wá
jònpetu,
Eléyun nì baba tó bi Obandí,
Ògándolè un lóbí Ona dede
Obadede un lóbí ifátólú
Ifátólú un baba Àsàmú Atóèbí eni tó kókó degbó òòjé tó ò parun
Àsàmú òhún un ló sore onílè
À sore onílé
Un ló sore Olóólà
Un ló dìyekan won
3	Tí an bá pónko olóólà òhún tí jé
Olóólà ohun nííjé abú-bí ekùn-mo-pani-je
Aké kaaka kí olórò ó gbo baba òtún àgòrò
Òtún àgòrò, kó tó kolúdé, òkìkí amúlè bí ìbon
Òkè léyìn pòrò Akìí kamo fónbí, un ó bi t`mi pòpò Oba mèdì òjé maa dígò sorò
Lókùú Olójà lodòjé ilé Omo afínjú eye tí í mumi lágbada
Ojó ò tójó
Ojo òò tojò
Ìyàwó Olúòjé ó lo sí àwon ona èyìnkùlé
Ó lo rèé sègbònsè
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Màláwì
Ami opa ase Orile-Ede Malawi je ti orile-ede Malawi.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
O rógun lókèè odò loogun bá sú dededee
Un ló bá sáré wolé
Ó ni baálé wa, òlóòdè e wa
Ó ni wá wogun lókè odò, ogun sú dededee
Ó wàgbo sòló
N ló bá lógun lo
Joaquín Jovellar y Soler
thumb|Àwòrán Ọ̀Gágun Joaquin Jovellar y Soler je oloselu ara Spain ati Alakoso Agba ile Spain.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
Ìyàwó lo sí ònà àwon èyìnkùlé n
N ló bá rógun lókè odò n logun bá su de de de, Ó ní baálé wa, olóòdè wa
O ní wá wogun lókè odò ogun sú de dè dee,
N ní baálé re, n lo ba kápó,
N ló bá kórun Olúòjé ba wàgbo sàlàà, n lo ba wàgbo sòló, n lóbá lógun lo
Ìgbà tó di ní sègbè eléèketa yí èwè wèwè
Lóòtó ni béèni òdodo ni
N ló bá rógun lókè odò,
N logun bá sú de de de
N ló bá sáré wolé wá
Ó ni baálé won, òlóòdè wa
O ní wáá wogun lékùlé re ogun dé dan dan dan an
5	N ló bá w’`agbo sàlà, o wàgbo sòló
N ló bá kápó
N ló bá kórun
N ni ún bá n lógun ún lo
Ó lógun ti ti ti
Owó re ò bógun
O lógun tí tí tí, lówó re ò bógun
Ó polúòjé so sáàrin ììgbé òo
Won retí Olúòjé tí tí tí, won ò ri
Ìgbà tó dojó èkejì
Ni wón bá fín wá Obi á kiri
Igbà ti an waja Obi ti an fi woba kiri títí
Wón bá koba láàrin ìgbé òo
Níbi tógún paá si ò ò ò ò,
In wón bá kàn-án níhòhò
Kò sáso kankan lára re
Wón léèse,
Èétirí enìkan kìíri, enìkan kìí rùkú oolójà nihòhò,
Ali Bozer
je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Málì
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Málì je ti orile-ede Mali.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
N wón bá mája Oba
6	N wón bá pa á
Ni wón bá n pé àbáà dáso epínrín lé epínrín,
Kòtíì táso òjé mu ròrun aso aláso ni,
Èbáà dáso kókò lagbàlá alé
Kòtíì táso táwon òjé mú ròrun aso alaso ni,
Kée dáso kókò láàrán
Kèè táso tólúòjé múròrun aso aláso ni Awo ajá pélénjá pèlènjà pélénjá
N laso òjé é mú pèkun
Moparun yékété etí I yemetu
Ìrà mokò un o sòkùn fún won lónà tèbì
Omo gbálújobi,
7	Mo sùsú lódò kan oso ti í je weru Sùsú lelénmò bínú, eléruku jámò
Sean Adetula
je olukowe omo ile Naijiria.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
Akìí bèèrè àgbà nílé Olúòjé mo olórí adé ò ò ò
N jé nú lé lóhùn-ún san àbi ò san
Bí ò bá san mó, baba anìnùn ló dà hun un
Témi bá n lo sónà an bè è, mo mo on le e wa aa
Àlàfià ke wàà bí o ? Àjàmú ní n be lólúòjé níhà hin ò,
Àjàmú ní n be lólúòjé mó on gbórò enu mi
Tí ùn n bá n lo sónà be mo monlée wa
Bóri gbeni gbeni bá gbeni,
Àtàrí gbènyàn gbènyàn tí an ba n gbàwon ènìyàn
Oò póríi taa ní ó mo gbè è o o o ?
Lóòtó ni béè ni òdodo ni, Òri sàlàkó, oníìlí ò fé ó tú
Heinrich Rohrer
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
Agbara-bi-awú abáni gbélé ní se bée
Òjúòjú elérù gbérù
Ó tì lójú elégàn mo rèé tamó baárú
Sàlàkó, ni kúrú níhìn-ín, lóhùn-ún
8	Lèkùn òjòwú, wón tìgbásè gbó tútú Aso pami un kú in ní lu kára bí ajere
O láì wíni loran kó sìì di teni
Oníkálùkù kó yáa senu ti è láàbò
Bóri gbeni gbeni báa’gbeni,
Atari gbènyàn, bí won bá gbawon ènìyàn,
Àjàmú mó on gbórò enu mi
Abídoyè Àjàmú tí n be lólúòjé lòò ni o,
Òò pórí taa ní ó mo gbèè o o ?
Lóòtó ni, béè ni òdodo ni,
Oríi Bóládé, bí ó ti mo on gbè ó tòó pin ni
Àwon omo Atóbatélè kó tó wáá joba
Bémi bá n lo sónà bè mo molé wa aa
Àjàa`mú àró afúgò sorò
Àjàmú àró okúmorò lónpetu mo aparun jékété etíi yemetu ìlá mokò un ò sokùn tún won lónà an tèbì
Témi bá n lo sónà be, mo monú ilé waa
9	Oò pori ta ní ó mo gbe ó ò ò ò ò ?
Orí Adéolé bí ó ti mó on gbèè ó ótóópin in in
La Concorde
je orin oriki orile-ede
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
Ò póri ta ni ó mo gbèè ó o ?
Orí òsékùnmólá, bí ó ti mó on gbè e o tóò pin ni,
Ò pórí ta ni ó mo gbèè ó o ?
Orí Atóyèbí bí ó ti mó on gbè è o tóò pin ni in
Ó póri ta ni ó mo  gbèè ó o ?
Orí Atóyèbí atówúrà sabàjà
Pius Adesanmi
(Ọjọ́ Kẹtàdínlọ́gbọ́n, Oṣù kejì, ọdun 1972 sí Ọjọ́ Kẹwàá, Oṣù kẹ̀ta, ọdun 2019) jẹ́ ọmọ Orílẹ̀èdè Nàìjíríà tí ó fi ìlú Canada ṣe ibùgbé. Ọ̀jọ̀gbọ́n, òǹkọ̀wé, Onísẹ́ lámèyítọ́ alátinúdá ni, òǹkọ̀wé afẹ̀dáṣẹ̀fẹ̀ àti òǹkọ̀wé sínú ìwé ìròyìn àtìgbàdégbà. Òun ni òǹkọ̀wé ìwé Naija no dey carry last, Àkójọpọ̀ àwọn àròkọ ìfẹ̀dásẹ̀fẹ̀ ọdún 2015. Adesanmi pàdánù ẹ̀mí rẹ̀ ní ọjọ́ kẹwàá, Oṣù Kẹta, Ọdún 2019 nínú ọkọ̀ bàlúù Ethiopian Airlines Flights tí ó jábọ̀ ní kété tí ó gbéra.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
Ìbaaka bàbà sojú òtún ní kànnà kànna kànna
O ní, kì í se pésin baba enìkan màrà
Pius Adesanmi
Ìtàn ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
Ọmọ bíbí Ìlú Isanlu ní Ìjọba ìbílẹ̀ Apá Ìlá Oòrùn Yagba ní Ìpínlẹ̀ Kogi, Nàìjíríà ni Adesanmi. Ó gba oyè àkọ́kọ́ nínú imọ̀ ìpìlẹ̀ ẹ̀dá (BA.)nínú Èdè Faransé ní Yunifásítì ti Ìlọrin ní ọdún 1992, oyè ìjìnlẹ̀ (MA)nínú Èdè Faransé ní Yunifásítì ti Ìbàdàn ní ọdún 1998, àti oyè ìjìnlẹ̀ gíga nínú Èkọ́ Faransé ní Yunifásítì ti Bìrìtìkó, Columbia, Canada ní ọdún 2002
For The Gambia Our Homeland
je orin oriki orile-ede
Otilio Ulate Blanco
ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Pius Adesanmi
Ìṣẹ́
Adesanmi di ọmọ ẹgbẹ́ Ibùdó Ìmọ̀ èdè Faransé fún ìṣèwádìí ní Áfíríkà (French Institute for Research in Africa -  IFRA) ní Ọdún 1993 sí ọdún 1997, and Ibùdó Ìmọ̀ Èdè Faransé ni Ìlú Apá Gúúsù Áfíríkà (South Africa) ní ọdún 1998 sí 2000. Ó jẹ́ amúgbálẹ́gbẹ̀ẹ́ Ọ̀jọ̀gbọ́n nínú imọ̀ Lítíréṣọ̀ Ìfarawéra ni Yunifasiti ìjọba Ìpínlẹ̀ Pennsylvania, USA láàrin ọdún 2002 sí 2005. Ní ọdún 2006, ó darapọ̀ mọ́ Yunifásítì Carleton gẹ́gẹ́ bí i Ọ̀jọ̀gbọ́n Lítíréṣọ̀ àti Èkọ́ ajẹmọ́ Áfríkà. Òun ni olùdarí ibùdó ìmọ̀ Yunifásítì ti Èkọ́ Ajẹmọ́ Áfíríkà kí ó tó di olóògbé.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún ni Adesanmi jẹ́ òǹkọ̀wé tó ń kọ àwọn èrò rẹ̀ sínú ìwé ìròyìn premium Times àti Sahara reporters lóòrèkóòrè. Ìfẹ̀dásẹ̀fẹ̀ ló pọ̀jù nínú àwọn àròkọ rẹ̀, ó ṣe átẹnumọ́ alákiyèsí lórí àwọn ohun kòbọ́gbónmu tí ó ṣẹlẹ̀ ni agbo òṣèlú àti ìṣẹ̀lẹ̀ àwùjọ Orílẹ̀èdè Nàìjíríà.
Àwọn ẹ̀dá tó ṣàyàn láti máa kọ èrò rẹ̀ lè lórí  ni àwọn olóṣèlú, àwọn pásítọ́ àti àwọn gbajúmọ̀ àwùjọ tí ó ṣe pàtàkì. Ní Oṣù Ọ̀wàrà, ọdún 2015, ó ṣọ̀rọ̀ lòdì sí ìgbésẹ̀ Emir tí Kano tẹ́lẹ̀ rí Lamido Sanusi láti gbé ọmọdé ní ìyàwó di kókó ọ̀rọ̀, kódà Emir fún lésì lórí ọ̀rọ̀ náà. Ní ọdún 2015, ó ṣọ̀rọ̀ lórí TED Talk tí àkòrí ń jẹ́ "Ìlú Áfíríkà ní I Ìtẹ̀síwájú tí àgbáyé ni láti gbajúmọ̀.
Àkójọpọ̀ àwọn ìwé tí ó kọ
The Wayfarer and Other Poems (Oracle Books, Lagos; 2001)
You're Not a Country, Africa (Penguin Books; 2011)
Naija No Dey Carry Last (Parrésia Publishers; 2015)
ISO 31-6
je opagun kariaye.
Pius Adesanmi
Àkójọpọ̀ àwọn ìwé tí ó kọ
Who Owns the Problem? Africa and the Struggle for Agency (Michigan State University Press; 2020).
Erdal İnönü
je Alakoso Agba orile-ede Turki tele.
Toyin Abiodun
je olukowe omo ile Naijiria.
Pius Adesanmi
Àwọn àmì-ẹyẹ tí ó gbà
Ní 2001, Ìwé Adesanmi's àkọ́kọ́ The Wayfarer and Other Poems, gba àmì ẹ̀yẹ ewì Ẹgbẹ́ àwọn Òǹkọ̀wé Orílẹ̀èdè Nàìjíríà (Association of Nigerian Authors' Poetry Prize).
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
Kìí jé pésin baba enìkan mo òn jó
Archibald Primrose, 5th Earl of Rosebery
ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Pius Adesanmi
Àwọn àmì-ẹyẹ tí ó gbà
Ní 2010, Ìwé rẹ̀ You're not a Country, Africa (Penguin Books, 2011), Àkójọpọ̀ àròkọ,  gbégvá orókè níbi ìfilọ́lẹ̀ Penguin Prize fún African Writing in the nonfiction category.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
Sùgbón esin Atóyèbí
Pius Adesanmi
Àwọn àmì-ẹyẹ tí ó gbà
Ní 2017 Adesanmi ni ó gbà Canada Bureau of International Education Leadership Award. .
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
Abi kété kété baba á jó wariwo ojú ogun
Àbénté ta, n lorúko tó bí baba Oba lómo
Àbèntè ta, n lorúko tó bí baba Oba lómo káloolé lónìí mo jákàn mo on jììgan bìbaaka bàbá soojú òtún kànnà
O pori ta ní ó mo gbè ó ò ò ò ò ?
10	Orí Àmódù, bí ó ti mo on gbè ó tó ò pin ni,
Eja ló nibú, bí ó ti mó on gbè ó tó ò pin ni
Adédoyin, Àgbàkiri Òsùn sí,
O fárí kondoro o fiyawo kan, babaa lúfóyè
Bóri won bí ó ti mó on gbèè ó tóòpin ni in
Témi bá n lo sónà bè mo mo on le e waa Ò póríi ta ni ó mo gbèè ó o
Témi gbogbo Oba sónà bè mo mo on le wa
Bórí gbogbo Oba wònwònyi dááko bórí won ó ti mó on gbèè o tóò pin ni
Témi bá n lo sónà bè mo mo on le wa aa
Àlà e wà bi ilé gbogbo kàà sí nkan kan an ní tiwaaa?
11	Tí ùn n bá n lo sónà tòòkun, nkun lolórí omi Ojàre òsà làbábi níyìn yò
Àjeku, a jèkàà làbá lókèrè
Èmi náà làbá bi lókì orin mi
Orin láwèéréke, orin àwérèke
Orin asínsínndada, asìnsínndada
Bàtá ògèdè Saworo Òkótó
Atiro ò yàrìnjó
Àrìnjó ò yeni ti n tiro
E kilo fún mo lárìnjó
Ki molárìnjó mó on mésè rè le le le
Témi bá n lo sónà be mo mo on lé e e wa a a           Omo Oba n mínni
Omo Oba minni
Omo Oba òmìnnì mínní tolú òmínní to kókó tile-Ifè wa jònpetuu Témi bá n lo sónà an bè mo mo on lé e wa aa
Bóri won bí ó ti mó on gbèè ó tóò pin ni in
Tí un bá n lo sónà bè mo mo on lé e wa aa
Toyin Adewale-Gabriel
je olukowe omo ile Naijiria.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
12	Àlà e wà bí òòò?
Inú ilé gbogbo kàà sí nkan kan an ni tiwaa,
Johannes Georg Bednorz
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
Èbì òjèé a bidò sorò
Lótùnún Olójà lodoje ilé,
Omo afinjú eye tíí muni inú agbada
José María Calatrava y Peinado
thumb|José María Calatrava je oloselu ara Spain ati Alakoso Agba ile Spain.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
Orin: 	Àlùfáà ni ò ya ní wá
Lílé:	Àlùfáà ni ò yà ní wa
Ègbè:	Bódún dé aá fòkó sebo
Lílé:	Àlùfáà ni ò yà níí wa
Ègbè:	Bódún dé áá fòkó sebo
Lilé: 	Àlùùfáà ni ò yà nííu wa
ISO 31-7
je ọ̀págùn káríayé.
Ọba Ònpetu
ORÌKÌ OBA ÒNPETU ÒJÉ
Ègbè:	Bódún dé aá fòkó sebo o o o.
1	Omo Odùduwà ni ònpetu kí ó tó wá je Oba ni Òjé Ilé.
2	Oríkì Òrànányàn Òrànmíyàn Akòtún
Akin nílé
Akin lógun
Òràn ni mo yàn, un ò yankú
Òràn mo yan, un ò yàrùn
Baba ni á yènà àyèbá
Ó ní a yenú òwú, a rook abé re.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Mọ́rísì
thumb|right Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Mọ́rísì je ti orile-ede Mọ́rísì.
God Bless Our Homeland Ghana
je orin oriki orile-ede
Arthur Balfour
Arthur James Balfour, 1st Earl of Balfour ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Mario Echandi Jiménez
ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Ilẹ̀ọba Aṣọ̀kan Nẹ́dálándì
United Kingdom of the Netherlands
ISO 31-8
je opagun kariaye.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Mòrókò
thumb|right je ti orílẹ̀-èdè Mòrókò.
ISO 31-9
je opagun kariaye.
Francisco Orlich Bolmarcich
ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Liberté
je orin oriki orile-ede
Karl Alexander Müller
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
José Malcampo, 3rd Marquis of San Rafael
thumb|José Malcampo, Marquis ìkẹta ti San Rafael je oloselu ara Spain ati Alakoso Agba ile Spain.
Esta é a Nossa Pátria Bem Amada
je orin oriki orile-ede
Sola Adeyemi
je olukowe omo ile Naijiria.
Francisco Javier de Istúriz y Montero
thumb|Francisco Javier Istúriz je oloselu ara Spain ati Alakoso Agba ile Spain.
H. H. Asquith
thumb|Herbert Henry Asquith ni Alakoso Agba orile-ede Britani tele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Mòsámbìk
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Mozambique je ti orílẹ̀-èdè Mòsámbìk.
Leon M. Lederman
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
José Joaquín Trejos Fernández
ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
ISO 31-10
je opagun kariaye.
ISO 31-11
je opagun kariaye.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Nàmíbíà
je ti orile-ede Nàmíbíà.
Rafael Ángel Calderón Fournier
thumb|R A Calderon ni Aare orile-ede Kosta Rika tele.
Lesotho Fatse La Bontata Rona
je orin oriki orile-ede
All Hail, Liberia, Hail!
je orin oriki orile-ede
Felipe González
200px|thumb|Felipe González Felipe González jẹ́ olóṣ̣èlú ará Spain àti alákoso àgbà ilẹ̀ Spain.
Ìfitónilétí
Informatics (Ifitonileti)
OWOLABANI JAMES AHISU	ati AKINDIPE OLUWABUNMI TOPE
Ìfáàrà
“Ní àtètèkọ́sẹ ni ọ̀rọ̀ wà …” (Jọ́ọ̀nù 1:1)
Kì í ṣe ohun tó dájú ni pé akẹ́kọ̀ó èdè kọ̀ọ̀kan yóò jiyàn pé ọ̀rọ̀ ni wúnrèn ìpìlẹ̣̀ fún ìtúpalẹ̀ nínú àwọn gírámà. A lè yígbà yígbà kí a wádìí lítítésọ̀ fún àríyànjiyàn lórí mọ́fíìmù, sùgbọ́n léyìn gbogbo atótónu yìí, kí ni a rí? Ṣé ó lẹ́ni tó n sọ mófíìmù tó dáwà tí wọn kìí sìí ṣe ọ̀rò fúnra wọn? kí ni ó wà nínú ọ̀rò–sísọ tó ní ìtumọ̀? Kí ni àwọn ìdánudúró fún gbólóhùn? Ọ̀rọ̀ ni àárín, inú, àti àwọn ìbẹ̀rè ọ̀rọ̣̣̣̀.àjòmọ́ ìbẹ̀rẹ̀, kódà fóníìmù pẹ̀lú kò lè dá dúró tí kò bá ti lè làdì sí ìtumọ̀ nínú ọ̀rọ̀. Ní àtètèkọ́ṣe ni ọ̀rọ̀ wà. Ó wà níbẹ̀ láti dá ayé ọfọ̀ sílẹ̀, láti mọ àti láti tún ọ̀rò–sísọ mọ, láti fikún, láti yọ kúrò àti láti mú yẹ ní oríṣìíríṣị ọ̀nà.
Ẹ jẹ́ kí á padà kúrò ní àníjẹ́ ìmọ́ wa lọ sí ajúwè nínú gírámà; ètò rẹ̀ ìlànà ìfojú- ààtò-wò àti àlàyé rẹ̀. Fífi ojú gbogbo ayé wo gírámà, a máa ṣe àpèjúwe ètò gírámà pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀, ní ìbẹ̀rẹ̀, ní pàtàkì pèlú èdè Gẹ̀ẹ́sì àti Yorùbá kí a sì fi àpéjọ àwọn ènìyàn tí n gbọ́ ọ̀rọ̀ sílẹ̀ láti dásí ìfihàn nípa títẹríba fún èrò ìlànà tí a fi lélẹ̀ fún ìtúpalẹ̀ ní èdè tirẹ̣̀, èdè ènìyàn mìíran. Àkíyèsí ni pé tí èdè Gẹ̀ẹ́sì àti Yorùbá, àwọn èdè tí kò tàn mọ́ra wọn tó gbilẹ̀, ni a lè tún ṣe àtúnṣe rẹ̀ sí àwọn òfin tí a ti gbìmọ̀ wọn níbí, ó ṣe é ṣe kí àwọn nnkan tí à n rò jẹ́ òtítọ́, kí ó sì sisẹ́ fún èdè mìíràn títí dé àwọn àbùdá àìròtẹ́lẹ̀ àwọn èdè kan. Bí ẹ̀fè yẹn kò bá mú ìbàjẹ́ wá, à á ṣe àtúnwí àbá kan náà pẹ̀lú èyí: àwọn tí wọn kò gba èyí gbọ́dọ̀ mọ̀ nínú wọn pé nígbà tí wón bá n ṣe ìtúpalẹ̀ àwọn èdè wọn ni àwọn èrò yìí, èrò yìí ni a máa ṣe atótónu wa tí ó kún lórí rẹ̀ fún àpẹẹrẹ èdè Yorùbá, ‘Hausa’, èdè Gẹ̀ẹ́sì, èdè ‘Ibibio’… àwọn èdè tí a kójọ pèlú ìyàtọ̀ ni wọ́n ní ìbáṣepọ̀ kankan nítorí pé wọ́n jẹ́ èdè ènìyàn. Síbẹ̀síbẹ̀, tí a bá fi ọwọ́ gírámà kan náà mú wọn, à n sọ pé wón ní ìjọra, bí ọkùnrin elédè Gẹ̀ẹ́sì ṣe jọ ọkùnrin elédè Yorùbá kan, tí ìyàtọ̀ wọn sì jẹ́ ti àwọ̀ wọn. Ìyókù orí yìí yóò mú wa wà ní ìmúra sílẹ̀ láti rí ìdí tí àwọn onímọ̀ èdè fi n kóòdù àwon ìtúpalẹ̀ wọn bí wọ́n bí wọ́n ṣe n ṣe.
2.1	ỌRO Fífún àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí lédè Gẹ̀ẹ́sì:
1.	Ọkùnrin, 	ìwé, 		kálámù, 	òòtẹ̀, 		ife, ̣Olè, 		ṣíbí, 		tábìlì, 		òṣùká, 	téèpù,
ẹni tó rí sọ Gẹ̀ẹ́sì kò ni ní wàhálà nípa ṣíṣẹ̀dá:
2.	Àwọn ọkùnrin, àwon ìwé, àwọn kálámù, àwọn òòtè, ̣ àwon ife, Àwọn ṣíbí, àwọn tábìlì, àwọn òṣùká, àwọn téèpù.
Oduduwa
Odùduwà jẹ́ aláṣẹ àti olùdarí ìran Yorùbá, òun tún ni gbòngbò kan pàtàkì tí ó so ilẹ̀ Yorùbá ró láti Ife,  títí dé ibi k'íbi tí wọ́n bá ti ń jẹ Ọba káàkàkiri ilẹ̀ Káàrọ̀ -oò -jíire pátá. Lára ìtàn tó fẹsẹ̀ Odùduwà múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí akọni ìgbà ìwáṣẹ̀ nílẹ̀ Yorùbá sọ wípé ó jẹ́ ọmọ ọba ti ilẹ̀ Lárúbáwá tí wọ́n f'ogun lé kúrò nílùú baba rẹ̀ nílẹ̀ Mẹ́kà tí ó wá di Saudi Arabia lónìí. Látàrí ogun yìí ló jẹ́ kí ó gbéra ọ́un àti àwón ọmọlẹ́yìn rẹ̀ tí wọ̀n sì fi tẹ̀dó sí ìwọ̀-oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà títí di òní. Títẹ̀dó rẹ̀ náà kìí ṣe pẹ̀lú ìrọ̀wọ́-rọsẹ̀, bí kọ́ ṣe ogun tó gbóná janjan fún bí ọdún púpọ̀ kí ó tó borí àwọn ẹ̀yà mẹ́tàlá kan tí ó bá ní Ifẹ̀ tí Ọbàtálá jẹ̀ adarí fún, tí ó sì sọ ìlú náà di Ìlú kan ṣoṣo tí ó sì wà ní abẹ́ ìṣàkóso Ọba kan ṣoṣo.
Ìfitónilétí
Ó ti pinu ní ọkàn rẹ̀ láti mọ ìsọdorúkọ àwọn ọ̀rò náà àti àwọn ọ̀rọ̀ orúkọ (Latin: nomen ‘name’) ̣ni a lè sọ di ọ̀pọ̀ - àwọn àpẹẹrẹ pọ̀ nípa àwon nnkan ti a sọ lórúkọ. Nípa ti iye ìtẹ̀sí rẹ̀, a lè fi àwọn ọ̀rọ̀ mìíràn bí i kan tàbí náà kún ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ọ̀rò náà. Yíyéni láì ṣàlàyé tóbẹ́ ẹ̀ jùbé ẹ̀ lọ gírámà rẹ̀ ni gbìmọ̀ tíórì kan pé kí gbogbo àwọn ọ̀rò orúkọ gba àwọn átíkù kan tàbí náà. Lára àwọn ìdájọ́ rẹ̀ ni ó jẹ́ pé átíkù wo ni ó síwájú tí ó sì tẹ̀lẹ́ àwọn ọ̀rọ̀ pàtàkì nínú ìwé tí à n kà lọ́wó láti túmọ̀ rẹ̀, ṣùgbọ́n kò sí ohun tí ó dá yàtọ̀ nípa:
Oduduwa
Ó gba àwọn ìnagijẹ bí : Ọlòfin Àdìmúlà, Ọlòfin Ayé àti Olúfẹ̀. Àwọn elédè Yorùbá ma ń pe Orúkọ rẹ̀ báwọ̀nyí: Odùduwà, tì wọ́n sì tún le dàá pè báyìí:" Oòdua" tàbì "Oòduwà" tàbí  "Odùduà" nígbà míràn ni ó ń tọ́ka sí akọni náà, tí ó sì ń fi pàtàkì àwọn ilẹ̀ Yorùbá hàn pàápàà jùlọ àwọn Ọba Aládé  gẹ́gẹ́ bí àrólé, àti àwọn àrọ́mọdọ́mọ rẹ̀ hàn gẹ́gẹ́ bí ẹni iyì àti àpọnlé. thumb|A Statue of Oduduwa
Ìfitónilétí
3.	 ife náà ~ ife kan
Oduduwa
Ohun tì Odùduwà túmọ̀ sí
Nígbà tí ó kù díẹ̀ kí Odùduwà ó kúrò láyé, ọ̀pọ̀ àwọn ọmọbrẹ̀ ni wọ́n tinfún ká orílẹ̀ kúrò ní Ifẹ̀, tí wọ́n sìbti lààmì -laaka kákiri ìletò tiiwọn nàà. Ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ni wọ́n ti dá ìjọba tiwón náà kalẹ̀ nílú tí àwọn náàbtẹ̀dó sí gẹ́gẹ bí Ọba, tí wọ́n sì ń fi yé àwọn ọmọ tiwọn náà wípé Ile-Ife ni àwọn ti wá
Ìfitónilétí
ṣíbí náà ~ ṣíbí kan
Oduduwa
Ohun tì Odùduwà túmọ̀ sí
Ọ́rúntó tí ó jẹ́ ọmọ tí ọ̀kan lára àwọn èrú Odùduwà bí fun ni ó jẹ́ ìyá-ńlá àwọn tí wọ́n ń joyè Ọbalúfẹ̀ tí ó jẹ́ oyè igbá-kejì sí oyè Ọọ̀ni ní Ilé-Ifẹ̀ títí dòní
Ọbalùfọ̀n Aláyémore ni ó wà ní orí ìrẹ́ nígbà tí Ọ̀rànmíyàn ti ìrìn-àjò dé, tí ó sì pàṣẹ pé kí Ọbalùfọ̀n ó kúrò lórí àpèrè kí òhn sì bọ́ síbẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára ọmọ Odùduwà tí ó lẹ̀tọ̀ọ́ sóróyè baba rẹ̀. Lẹ́yìn Làjàmìsà tí ó jé ọmọ Ọ̀rànmíyàn bi ó ni àwọn ọmọ rẹ̀ ń jẹ Ọọ̀ni nílé-Ifẹ̀ títí dòní.
Alókò ti Ìlokò-ìjèsà
ORIKI OBA ALÓKÒ TI ÌLOKÒ
OBA LASHORE
Ìfitónilétí
Ọ̀rọ̀ kan tó jẹ́ X ni a pín g̣ẹ́gẹ́ bí Y àti pé ó lè jẹyọ pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ Z, Z jẹ́ ọ̀rò kan tí ó lè wà tàbí kí ó má wà nílé nígbà náà. Tí a bá n fojú iṣẹ́ ọnà wò ó ọ̀rọ̀ kan tó jẹ́ X ni ìpín onítumọ̀ àdámọ̀ (ìsọ̀rí ọ̀rọ̀) Y ní abgègbè tó saajú òrọ̀mìíràn Z, wíwá níbẹ̀ Z jẹ́ wọ̀fún. Àkọsílẹ̀ afòyemọ̀ tí òkè yìí ni à n pè ní àpíntúnpín sí ìsòrí tó múná dóko ni a jíròrò lè lórí nínú Yusuf (1997). Tí a bá padà sí àwọn àpẹẹrẹ (1,2) ti òkẹ̀, ẹni tí n sọ̀rọ̀ lórí bí a ṣe lè mọ àwọn tí ó dá dúró yìí to jẹ́ ọ̀rò orukọ tí o lè wà ní ipò tó ṣe kóko; olùwà àti àbọ̀. Lára àwọn ìmọ̀ rẹ̀ nípa àwon òrò wònyí ni pé a lè fún wón ni àwon ipa kan láti kó; tí a bá ní ká wò ó kí ni ìwúlò wọn tí wọn kò bá kó ipa kankan ní àyíká gbólóhùn tàbí ọfọ̀ wọn. Fún àpẹẹrẹ, olè kan jé ̣òṣèré, olùkópa tí ó bá kópa níhìnìn tàbí òhún láti mú àpíyadà wá. Nígbà tí ó bá n ṣerè, a mọ̀ pé ó lè jalè. Kódà kì í ṣe olè tí a kò bá mọ̀ ọ́ sí ẹni tó jí nnkan kan nítorí nínú gbólóhùn bí i.
Alókò ti Ìlokò-ìjèsà
ORIKI OBA ALÓKÒ TI ÌLOKÒ
Omo ògbágbà sami sile
Ìfitónilétí
5.	Olè náà jí kálámù
Ọ̀rò náà tó jẹ́ ‘ole’ sọ ohun tó pọ̀. Ó jẹ́ ọ̀rọ̀ tó mú náà, tójẹ átíkù, ó lè yàtọ̀ fún oye àwọn olè àti pé ó jẹ ÒṢÈRÉ nínú àyè ọfọ̀ tó lè mú ìyípadà bá ìfarasin kálámù náà. Rántí pé ọ̀rọ̀ náà ‘kálámù’ wà ní ìsọ̀rí yìí náà pẹ̀lú; ó máa gba átíkù náà/kan tí a lè gbékalẹ̀ ní ọ̀pọ̀ (àwon kálámù) àti pé a fẹ́ fà á yọ, gẹ́gẹ́ bí àwon ojúgbà rẹ̀, wí pé ó jẹ́ olùkópa ní àyíká gbólóhùn náà sùgbọ́n ní báyìí ó n kó ipa ohun tí wón jí, ipa náà ni a máa pè ni ÀKỌ́SO. Ọpọlọ wa so fún wa pé kálámù kan lè jẹ́ ohun ÈLÒ fún ìbánisọ̀rọ̀. Àwon ipa náà, tí àwon álífábẹ́tì nlá dúró fún ni à n pè ní Àwon ipa aṣekókó, a lè gé e kúrú sí ‘Theta – roles’, tí wón máa n kọ̀ gẹ́gẹ́ bí i ‘Ø roles’, bí ìtẹ̀síwájú bá ṣe n bá ìtúpalẹ wa. Ko lè sí ohun ìtọ́kasí tó dúró, àwon olùkópa kan tí a lè tọ̀ka sí, nawọ́ sí, dárúkọ, sọ̀rọ̀ nípa, tí kò ní gba ‘Ø role’ kan. Àwon àjọ̣ni tí a sábà náa n rí ‘Ø roles’ jẹ OLÙṢE, OLÙFARAGBA, (nígbà mìíràn tí a máà n pè ni Àkọ́so), ÒPIN àti ÈLÒ. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwon onímọ̀ lìngúísíìkì mọ àwọn mìíràn dájú.
Oduduwa
Ohun tì Odùduwà túmọ̀ sí
Lẹ́yìn tí Odùduwà di aláṣẹ́ Ilé-Ifẹ̀ tán, òun àti àwọn ẹmẹ̀wà rẹ̀ sapá tí wọ́n sì gba àwọn ìlú àti agbègbè mẹ́tàlá tí a mẹ́nu bà wọ̀nyí, tí wọ́n sì ṣí Obatala,  nípò gẹ́gẹ́ bí olórí tí wọ́n sì gbé ìjọba titun kalẹ̀ pẹ̀lú ẹtò ìṣèlú tó fẹsẹ̀ múlẹ̀. Látàrí ìdí èyí, ni wọ́n fi ń pèé ní Ọọ̀ni Ilé-Ifẹ̀  àkọ́kọ́ gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó mú ètò àti ìlànà ìṣèjọba aládé wọ ilẹ̀Yorùbá
Ìfitónilétí
Àwọn àbùbá àdámọ́ ọ̀rò wà tí a lè tọ́ka sí báyìí. Àwọn àbùdá mìíràn máa hàn kedere tí a bá gbé èdè tó yàtọ̀ sí èyí tí a ti mọ̀ tẹ́lẹ̀ ỵẹ̀wò. Nítòótọ́, a máa sọ pé ìwúlò wò ni ó wà nínú kí a máa sọ̀rọ̀ nípa àwon ohun tí a kò rí nínú èdè wa! Ìkìlò: À n sọ̀rò nípa àwọn àbùdá tó wà nínú èdè ènìyàn, kì í kan n se nínú ẹ̀dẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tàbí èdè Yorùbá. Rántí ohun tí a rò nípa Gírámà Àgbáyé, Èdè Gẹ̀ésì, èdè Ìgbò, èdè ‘Eskimo’, èdẹ̀ ‘Japan’…….. jẹ́ díẹ̀ lará èdè ènìyàn tí wón sì ní àwọn ìyàtọ̀ wọn, nínú ohun tó ṣe kókó báyìí, fífún àwọn ọ̀rò aṣẹ̀dá ọ̀rọ̀ asẹ̀dá bí ị Ọ̀PÒ ‘Ø role’, àwon ipò onítumọ̀ gírámạ̀, abbl.
Ẹ jé ̣kí á fi àbùdá kan kún àwon àpẹẹrẹ wa. Àwon ọ̀rọ̀ náà ni a lè yí padà. Ní bẹ́è à á ní:
Alókò ti Ìlokò-ìjèsà
ORIKI OBA ALÓKÒ TI ÌLOKÒ
Àgbágbá Ilé ria se é sun
Ìfitónilétí
6a. Ọkùnrin alágbára kan
b.	Ògbójú olè kan
d.	Igi oaku kan
ẹ.	Ife kan tó kún fún kọfị́ ̣
f.	Òṣùká kan fún ìbọ̀sẹ̀ aré bọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá
Àwon wònyí jẹ́ àwọn ẹ̀pọ́n tó jẹ̀ wí pé bí a bá yọ wọ́n kúrò ìtumọ̀ àwon ọ̀rò náa kò ní dínkù (ìsomó)̣. Àwọn àkámọ́ tí a lò nínú àpíntínpín sí ìsọ̀rí tó múná dóko àti àwọn tí a fihàn ní orí kìíní, ni a lè lò báyìí, bí i (T).
7a. ife kan ([tó kún] fún ḳọfí)
b.	téèpù (mímógaara) kan
c.	Ọkùnrin (alágbára) kan.
Àwon ohun tí a fi sínú àkámọ́ ni à n pè ní àwon ìsomọ́, wọn kò ní apíntúnpín sí ìsọ̀rí, wọn kì í ṣe dandan, wọ́n jẹ ẹ̀pọ́n –ọn wọ̀fún. Nígbà tí àwon wònyí tún wúlò níbò mìíràn, a fẹ yán an pé kìí ṣe gbogbo àwọn ẹ̀pọ́n ló jẹ́ wọ̀fún. Kódà nígbà tí wọn kò bá ní ìtumọ̀ àdámò wọ́n wúlò. Fún àpẹẹrẹ, ọba tàbí olorì kò níyì bí ọba tí wọn kò bá ní ìjọba tiwọn. ní bẹ́ẹ̀ a ní:
8a. Ọba tí Èkó
b.̣ ̣	òbí ti Agbor
d.	Ọba àwon Júù
Kódà Ọba bìnrin ‘Elibabeth’ tí ó tó láti ṣe ìtóka ni a mọ̀ pé ó ní agbára lórí ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Àkíyèsí pé láti sọ pé Oba bìnrin náà, láà jẹ́ pé ènìyàn n gbé nílẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tàbí tí iyè rẹ̀ sọ pèlú oríle – èdè náà, máà ṣàì nítumọ̀. Orúkọ àbísọ lè tó láti mọ àwọn orí oyè, ṣùgbọ́n ìjọba wọn tí se pàtàkì jù, ẹ̀pọ́n wọ̀fun. Àwọn ẹ̀pọ́n ni à n pè ní Àwọn Àfikún. Ní kúkúrú, àwọn ẹ̀pọ́n PP ti ọba àti ọba àti ọba jẹ wúnrẹ̀n tí a ní lò. 2.2	Àkópọ̀ kúkúrú kan
Àwon ọ̀rọ̀, tí a fihàn gẹ́gẹ́ bí i àwon ọ̀rò orúkọ, gba àwọn nnkan mìíràn mọ́ra dandan, ‘DET’, Àwon ipa aṣekókó, ÌSỌDỌ̀PỌ̀, àwọn kan– npá àti wòfún (ákámọ́), àwon Àfikún àti àwon Ìsomọ́ bákan náà, àti àwon mìíràn tí a kò mẹ́nu bà. Àwon àbùdá àdámọ̀ ti olùsọ èdè rẹ̀ gbọ́dọ̣̀ mọ̀ ni àwon wònyí. Ó jẹ́ dandan pé ó mọ ọ̀pọ̀lọpọ̀, lára èyí tí a máa sọ tó bá yá ní ìfìwàwẹ̀dá. A fẹ́ jẹ kí àwon akẹ́kọ̀ọ́ mọ̀ pé àwon nnkan wònyí jẹ́ àìkọ́, lára àwon akówọ̀ó rìn UG nínú àká – ọ̀rò náà (atúmò èdè tí iyè náà). A mẹ́nu bà á pé àwon nnkan wònyí kìí hànde bákan náà, sùgbọ́n ó lè gbọ́n fara sin sínú àwon kóòdù mofọ́lójì nínú ọ̀rò náà, ní àwon àyíká tí a kò funra sí.
2.3	Ọ̀rò náà (2)
Àwon àkójọpọ̀ àwon ọ̀rò tó yàtọ̀ sí ti àkọ́kó máa fún wa ni àwon nnkan. Ẹ jẹ kí a mu àwon ọ̀rọ̀ tó n sọ nípa àwon ọ̀rò orúkọ.
1.	talk, 	kill, 	 endure, 	wait, 	 eat, 	drink, 	 write, see
Alókò ti Ìlokò-ìjèsà
ORIKI OBA ALÓKÒ TI ÌLOKÒ
Kí an fònìyàn le ki an mérèé dú
Ìfitónilétí
fún àwon elédè Gẹ̀ẹ́sì, àwon ọ̀rọ̀ wònyí jẹ́ ọ̀rọ̀ ìṣe (Latin: verbum ‘Word’), won le fi àsìkò ìsẹ̀lẹ̀ hàn nípa gbígba àwon àfòmọ́:
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Nìjẹ̀r
je ti orile-ede.
Ìfitónilétí
2.	talk: 		talks, 		talked, 		talking, ̣̣̣̣̣̣ ̣
Alókò ti Ìlokò-ìjèsà
ORIKI OBA ALÓKÒ TI ÌLOKÒ
Omo òréré kóni níjanu
Ìfitónilétí
kill: 		kills, 		killed, 			killing.
X		X-s 	X-ed 			X-ing.
Oduduwa
Ìran Òwu gẹ́gẹ́ bí ọmọ Odùduwà
Àkọ́bí Odùduwà tí orúkọ rẹ́ ń jẹ́ Ọ̀kànbí Iyùnadé, ni ó fẹ́ Obatala tí ó sì bí ẹbi tí ó jẹ Olówu àkọ́kọ́. Ìtàn fiblélẹ̀ wìpé Olówu àkọ́kọ́ yìí ni ó ti gorí ìtẹ́ látìgbà tí ó ti wàní òpóǹló.
Ìran Alákétu gẹ́gẹ́ bí ọmọ Odùduwà
Ọ̀kan lára àwọn ìyàwó Odùduwà tí ó jẹ́ ààyò tí orúkọ rẹ̀ ǹ jẹ́ Ọmọnidẹ, ni ó bí Sopasan, ẹni tí ó bí ọba Alákétu Sopasan was the first to leave Ile-Ife with his mother and crown. He settled at such temporary sites as Oke-Oyan and Aro. At Aro, Soposan died and was succeeded by Owe. The migrants stayed for a number of generations and broke camp in the reign of the seventh king, Ede, who revived the westward migrations and founded a dynasty at Ketu.
Oduduwa and the line of Òràngún
Ajagunlà Fágbàmílà Ọ̀ràngún, tí a lè pè ní ojúlówó ọmó Odùduwà ni ó jẹ́ Ọ̀ràngún ilé Ilé-Ìlála. Odùduwà ni a gbọ́ wípé ó fẹ́ láti bí ọmọ yanturu kí ó lè dẹ́kun àhesọ nípa rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Ifa oracle, he went to a stream, where he found a naked lady by the name of Adetinrin Anasin. She eventually became his wife and the mother of Ifagbamila (which means "Ifa saves me")
Ìran Aláàfin ẹ́gẹ́ bí ọmọ Odùduwà
Ọ̀rànmíyàn ni ó tẹ ìlú Ọyọ́-Ilé dó. Lẹ́yìn tí lára àwọn ọmọ rẹ̀ Àjàká àti Ṣàngó náà darí ìjọba  Ọ̀yọ́ lẹ́yìn baba wọn.
Ọ̀rànmíyàn
Ọ̀rànmíyàn tí ó jẹ́ àbíkẹ́yìn àwọn ọmọ Odùduwà ni onírìn-àjò jùlọ láàrí àwọn ọmọ bàbá rẹ̀ jùlọ. Òni ẹni àkọ́kọ́ tó kọ́kọ́ jẹ He was the first Ọba ilẹ̀ Ìbìní tí ó sì tún jẹ́ ỌbaAláàfin ti Ìlú Ọ̀yọ́, bákan náàni òun ni Ọba  Ọọ̀ni Ilé-Ifẹ̀ ẹlẹ́kefà nínú ètò.