cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ìjálá
Oríkì nínú Ìjálá
In the repertoire of a master ijala-artist, there is usually a preponderance of ijala poems which are eulogies on individual progenitors or groups of progenitors. The praise poems are anonymous classics which date back to the halcyon days of the Yoruba kingdom during the reign of King Abiọdun (1770-1830). In rendering these classics, the ijala-chanter takes credit for his ability to recall the texts accurately from memory and for his ability to chant them in the special traditional style. The credit for the composition of the texts belongs to anonymous authors of bygone eras....
Character Portraits in Ijala Poems
Eni kan ti akewi mo daadaa ni o ke ijala nipa re ni ori yii. Loooto, akewi yii yin in daadaa, sibe o so awon okodoro kan ti o koro nipa re.
The theme of many an ijala poem is the charater of a particular personage who is well known to the poet. The poet presents a character-portrait of the personage as a verbal salute to the personage himself and so the portrait tends to be biased in favour of him, but nevertheless, some unpalatable truths about him may be mentioned in the poem....
DR. Adeboye Babalọlá (1963), Ijala  (A Form of Oral Poetry in Nigeria) Programme : October Lectures 1963, oju-iwe 1-37.
Sully Prudhomme
je olukowe to gba Ebun Nobel ninu Litireso. thumb
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá Mubi
wa ni Naijiria
Attahiru Bafarawa
Attahiru BafarawaWon bi Attahiru ni odun (Novemba 4, 1954). O je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Sokoto tele laarin 29 May 1999 si 29 May 2007.
.tg
.tg
Gabriel Lisette
Gabriel Francisco Lisette (April 2, 1919–March 3, 2001) je Alakoso Agba ijoba orile-ede Tsad tele.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Mokwa
wa ni Naijiria
Abdullahi Balarabe Salame
je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Sokoto tele.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Monguno
wa ni Naijiria
.th
.th ni amioro orile-ede ti Internet fun top-level domain (ccTLD) fun Thailand.
WAV
ni ona igekurupapo faili fun lilo ninu Komputa.
.tf
.tf
Dan Suleiman
(1942-2023) je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Plateau tele.
Náírá
Owó náírà (Àmì: ₦; Àdàpè: NGN; ) ní owó tí wón ń lò fún títà-rírà ní Nàìjíríà. Ọwọ́ náírà kan jẹ́ ọgọ́rùn-ún kọ́bọ̀. Ilé-ìfowópamọ́ Central Bank ti Nàìjíríà (CBN) nìkan ló láṣẹ láti ṣe owó síta ní Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Ìtàn
Nàìjíríà bẹ̀rẹ̀ sí ní lọ owó náírà ní ọjọ́ kìíní oṣù kìíní ọdún 1973, wọ́n pààrọ̀ owó Pọ́nhùn Nàìjíríà tí Nàìjíríà ń lò tẹ́lẹ̀. Owó yìí ni Pọ́nhùn kan(£1) tí a ṣe sí náírà meji. Owó tuntun náà jẹ́ owó àkọ́kọ́ tí Nàìjíríà ṣe jáde lẹ́yìn òmìnira Nàìjíríà. Owó tí Nàìjíríà ń lò kí ó tó di ìgbà náà ni Pọ́nhùn Nàìjíríà tí ìjọba a kọ́ni lẹ́rú Naijiria ṣe ní ọdun 1959, tí orúkọ Èlísábẹ́tì kejì sì wà lára rẹ̀.
Central Bank ti Nigeria sọ pé wọ́n gbìyànjú láti ṣàkóso àfikún ọdọọdún kí ó wá sílẹ̀ sí ìdá mẹ́wàá. Ní ọdún 2011, CBN fi kún owó-èlé ní ìlọ́po mẹ́fà, ó gòkè si láti 6.25% sí 12%. Ní ọjọ́ kkalnlélọ́gbọ̀n oṣù kìíní, ọdún 2012, CBN pinnu láti ṣètójú owó-èlé náà kí ó ba lè wà ní 12% àti pé kí àfikún sí oẃ níná ba lè díkù.
Wàhálà tó wáyé látàrí owó Nàìjíríà tuntun ṣẹlẹ̀ lójijì ní oṣù kejì ní ọdún 2023 nítorí àìtó náírà àti ìgbìyànjú àwọn ìjọba láti mú kí àwọn ará-ìlú fi tipátipá ná owó tuntun tí wọ́n ṣẹ̀ gbé jáde. Èyí sì já sí ìfi-ẹ̀họ́nú-hàn káàkiri àdúgbò ní àárín oṣù lejì, ní ọdún 2023.
Coins
Ní ọdún 1973, wọ́n gbé kọ́ìnsì wọlé, a sì ní kọ́ìnsì ní kọ́bọ̀ 1⁄2, 1, 5, 10 àti 25. Kọ́ìnsì 1⁄2 àti 1 ní wọ́n ṣe p̀lú idẹ, wọ́n sì fi kọ́pà ṣe àwọn owó ńlá. Àwọn kọ́ìnsì kọ́bọ̀ 1⁄2 ní wọ́n ṣe sí pẹ́pà ní ọdún náà. Ní ọdún 1991, àwọn kọ́ìnsì kékèèké bíi kọ́bọ̀ 1, 10 àti 25 ni wọ́n ṣe pẹ̀lú kọ́pà àti irin. Ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kejì, ọdún 2007, wọ́n ṣe àwọn kọ́ìnsì tuntun síta bíi kọ́bọ̀ 50, ₦1 àti ₦2.
Banknotes
thumb|Old Nigerian currency Ní ọjọ́ kìíní oṣù kìíní, ọdún 1973, Central Bank ti Nàìjíríà gbé kọ́bọ̀ 50, ₦1, ₦5, ₦10 àti ₦20 jáde sínú pẹ́pà: ní oṣù kẹrin ọdún 1984, wọ́n yí àwọn àwọ̀ orí owó náírà wa padà lahti dẹ́kun kíkó owó jẹ́. Ní ọdún 1991, wọ́n tẹ ₦50 jáde, wọ́n si fi kọ́ìnsìn dípò kọ́bọ̀ 50 kobo àti ₦1 ní ọdún 1991. Èyí sì tẹ̀lé ₦100 ní ọdún 1999, ₦200 ní 2000, ₦500 ní 2001 àti ₦1,000 ní ọjọ́ kejìlá oṣù kẹwàá, ọdún 2005.
Mala Kachalla
Mala Kachalla je omo orile-ede Naijiria ati Gomina Ipinle Borno tele.
Náírá
Banknotes
Ní oṣụ̀ kejì, ọdún 2007, àwọn ẹ̀yà tuntun fún ₦5 sí ₦50 bẹ̀rẹ̀ sí ní jáde. Ní àárín ọdún 2009 nígbà tí Sanusi Lamido Sanusi di Gómìnà CBN, wọ́n ṣèyípadà àwọn ₦5, ₦10 àti ₦50 sí owó náílọ̀n.
Lórih owó ₦1,000, wọ́n ṣe kiní kan si lẹ́yìn láti má fàyè ayédèrú. Àwọn àbùdá àdámọ́ ara owó náà ni àwòrán Alhaji Aliyu Mai-Bornu àti Dr. Clement Isong, tí wọ́n jọ fìgbà kan jẹ́ gómìnà CBN.
Lórí ìtẹ̀jáde àkọ́kọ́ tí wọ́n ṣe fún ₦100 ní ọjọ́ kìíní oṣù kejìlá, ọdún 1999, àwòrán àpáta Zuma, èyí tí wọ́n sọ pé ó wà ní Agbègbè Olú-ìlú Ìjọba Àpapọ̀ Nàíjíríà lára owó náà, àmọ́ Ìpínlẹ̀ Niger gan-an ni ó wà. Wọ́n padà yọ ìtọ́ka pé Abuja ni àpáta yìí wà kúrò lára owó náà.
Ní ọdún 2012, CBN gbèrò láti ṣàtẹ̀jáde owó tuntun fún ₦5,000. Ilé-ìfowópamọ́ náà tún pinnu láti ṣèyípadà ₦5, ₦10, ₦20 àti ₦50 sí kọ́ìnsìn tó ti padà di ìwé báyìí.
Ní ọjọ́ kejìlá oṣù kọkànlá, ọdún 2014, Central Bank of Nigeria gbèrò láti ṣàtúnṣe sí ₦100 ṣàjọyọ̀ ìdásílẹ̀ Nàìjíríà fún ọgọ́rùn-ún ọdún. Owó àtijọ́ àti tuntun jọra pẹ̀lú àwòrán Olóyè Obafemi Awolowo tó wà níwájú rẹ̀, àtúnṣe tó kọ̀ wà níbè ni àwọ̀ tí wọ́n pààrọ̀, àti àkọsílẹ̀ "One Nigeria, Great Promise". Lẹ́yìn owó tuntun náà ó ní kiní kékeré kan tí ènìyàn le síkàànì tí á sì gbé wa lọ sí àyọka tí wọ́n kọ lórí ìtàn Nàìjíríà.
Ní ọdún 2019, ₦100 gba àbùdá àdámọ̀ tuntun nígbà tí ìbọwọ́lùwé Priscilla Ekwere Eleje, tó jé Director of Currency operations fún Central Bank of Nigeria, tó sì tún jẹ́ obìnrin àkọ́kọ́ tó máa kọ́kọ́ wà nípò náà.
Ọ̀wọ́n gógó Náírà ní ọdun 2023
Lẹ́yìn ìgbà tí banki àpapò yí àwọ̀ owó Náírà igba(₦200), eedegbeta(₦500) ati egberun(₦1000) po, owó Náírà ti sọ̀wọ́n.
Sókótó
Sokoto je ilu pataki kan ni ariwa iwo oorun Naijiria, nitosi idapomora Odo Sokoto ati Odo Rima. Ni Odun 2006, olugbe ti o wa ni be ju 427,760. Sokoto ni oluilu Ipinle Sokoto, o si je oluilu awon ipinle ti o wa ni ariwa iwo oorun Naijiria tele.
Oruko Sokoto (oruko atijo re ni Sakkwato) ni ipilese Larubawa, je sooq ti o tunmo si oja ni Yoruba. Atun mo si Sakkwato, Birnin Shaihu da Bello tabi "Sokoto, Oluilu Shaihu ati Bello" Bello Umar Maikaset.
Ibujoko Kalifu Sokoto teleri, esin musulumi ni o bori ni ilu naa ti o si je ibujoko pataki ti won ti n ko eko Islam. Sultanu ti o je oludari Kalifu ni adari elesin awon Musulumi Naijiria.
Oju ojo
Sokoto ni oju ojo ologbele-ogbele (Isori oju ojo Köppen BSh). O wa ni apa Sahel to gbe, Savana oniyanrin ati oke die si yiika. Pelu iwon igbona tabi otutu odoodun to saba ma n je 28.3°C (82.9°F), Sokoto je ikan lara awon ilu to gbona julo ni Naijiria, sibesibe iwon igbona tabi otutu ni osan saba ma n je 40°C (104.0°F) fun pupo igba lodun, gbigbe re kii je ki ooru poju. Osu keji titi de Osu kerin ni o ma n gbona julo, ti gbigbona re le ju 40°C lo. Iwon igbona tabi otutu ti o ga julo ni 45°C. Igba ojo beere lati Osu kefa titi de Osu kewa, nigbati ojo ma n ro lojoojumo. Ojo naa kii saba ma n pe, oyato si bi ojo ti ma n ro ni awon agbegbe ti ojo ti man ro daradara. Lati opin Osu kewa de Osu keji, ni 'igba otutu', ategun oye ti o n fe eruku Sahara ma n bo oju ojo. Eruku yii ma n bo oorun, o si ma n di iwon igbona tabi otutu ku lopolopo.
Theodor Mommsen
je olukowe to gba Ebun Nobel ninu Litireso. thumb
Sókótó
Oju ojo
Anfani ti agbegbe naa ni lati gbin irugbin ni ibi isan omi odo Sokoto-Rima, ti o ni ile olora. Awon irugbin ti won ma n gbin ni Sokoto ni jero, oka baba, ewa to fere poju, leyin re ni agbado, iresi, yamati/eeku, awon irugbin oka ati ewebe miran ni alubosa, tomati, ata, igba/ikan, letusi, ati kabeeji. Yato si jero, Sokoto ni o n pese alubosa julo ni Naijiria. Ni ti eweko, Sokoto bosi agbegbe Savana. Eyi jẹ ilẹ-koriko ti ko ni eṣinṣin tse-tse, o dara fun ogbin awọn irugbin ọkà ati osin ẹran. Òjò máa ń pe bẹ̀rẹ̀ ó sì ma n tete dawoduro pẹ̀lú ìwọ̀n idaji òjò odoodun láàárín 500mm ati 1,300mm. Awọn igba meji pataki lo wa ni Sokoto, igba otutu ati ogbele. Ogbele ma n bẹrẹ lati Oṣu Kẹwa titi di Oṣu Kẹrin ni awọn apa kan o si le di Osu Karun tabi Osu Kefa ni apa miiran. Igba otutu ni apa keji bẹrẹ ni Osu Karun titi di Oṣu Kẹsan tabi Oṣu Kẹwa ni opo ibi ni ipinle naa. Oye, gbigbẹ, otutu, ati afẹfẹ eruku ni iriri ipinle naa laarin Oṣu Kọkanla ati Osu keji. Ooru ma n po ni ipinlẹ naa ni Oṣu Kẹta ati Oṣu Kẹrin. Ṣugbọn oju ojo ni ipinle naa ma tutu ni owurọ o si ma n gbona ni awọn ọsan, yato si igba oye lile. Petele ti o wopo ni ile Hausa, apa ariwa Naijiria ni o poju ni ipinle naa. Ilẹ fadama ti o tobi pupo ti awọn ọna Odo Sokoto-Rima wa ni pẹtẹlẹ ti o si pese ilẹ olora ti o dara fun ogbin ọpọlọpọ irugbin ni ipinle naa. Awọn oke ati oke-nla wa kaakiri ipinlẹ naa.
Itan-akoole idagbasoke
Shehu Usmanu Dan Fodiyo ti lo Sokoto ni ibere osu kewaa odun 1804 gege bi ibi ipade pelu Galadima, Yunfa's Vizier. Lẹyin naa, Muhammad Bello lo o gẹgẹbi ibi ikọlu Dufua ni ibere ọdun 1806. Bovil daba pe won ti mo agbegbe naa si Sokoto lati ibẹrẹ awon ọdun kẹtadinlogun. Ni iwoye itan, Sokoto ni a da sile bi agọ ologun ni ọdun 1809, nigbati Shehu Usmanu wa ni Sifawa. Lẹhinna o di olu-ilu kalifu lẹhin iku Shehu.
Ni awọn ọdun 1820, Sokoto wa ni ipo giga rẹ ti aisiki ni ibamu pẹlu ipo giga ti awọn agbara 'awọn alaṣẹ' ni aarin kalifu, ti o n gba isakole lododun lati ọdọ gbogbo awọn fiifu ṣaaju ki agbara won to dinku. Oluwakiri Hugh Clapperton (1827) ni iwunilori pupọ nipasẹ aisiki yii ati awọn ipa rẹ lori ilu naa.
Clapperton ṣe akiyesi pataki bi agbegbe Sokoto se sunmora won: awọn odo, dipo iṣowo jijinna, ni ọrọ-aje ilu naa. Ṣugbọn iṣowo Sokoto ko da bii ti tele mo, nitori ipo idamu ti orilẹ-ede ti o sunmo wa.
Ni akoko ti oluwakiri Heinrich Barth de ni 1853, die eniyan lo n gbe Sokoto o si ti bajẹ pupọ. Barth ni 1857 ṣe iṣiro awọn olugbe ni 20,000-22,000, ṣugbọn ọja naa si n se daadaa, ati agbegbe eyin odi ti o dara ju Sokoto funrararẹ.
Bovil ṣapejuwe ni deede Sokoto gẹgẹbi ipo ti o lagbara, pẹlu awọn apata giga lati ila-oorun si ariwa-iwọ-oorun ati afonifoji kekere kan ni iwọ-oorun ati guusu iwọ-oorun ti o daabobo lodi si awọn ikọlu alagbara aimotele. Ilu naa jẹ gaba lori ilẹ pẹtẹlẹ ti o gbooro nibiti awọn odo meji, Rima ati Sokoto pade, ti o jẹ ipade ọna lati Gobir ni ariwa, Kebbi ni guusu ati Burmi Zamfara ni ila-oorun.
Ni ibẹrẹ orundun kọkandinlogun, ilu naa (Sokoto) ti pin si awọn eka. Irú àwọn eka bẹ́ẹ̀ ni ẹ̀ka Magajin Gari, ẹ̀ka Waziri, ẹ̀ka Sarkin Musulumi, ẹ̀ka Sarkin Adar, ẹ̀ka Magajin Rafi, àti eka Sarkin Zamfara. Ni akoko yii awọn wọọdu naa jẹ kekere ti wọn si fi odi yi wọn ka, pelu eyiti o wa ninu mọṣalaṣi Sultan Bello ati Shehu, Aafin Sultan ati awọn ile miiran ati agbo ile Shehu.
Ni ọdun 1818, won fe odi naa si iwọn ti o ni awọn ẹnu-ọna ti o wọle ati jade lati odi Birni. Iru ibode ni Kofar-Kade, Kofar-Kware, Kofar-Rini, Kofar-Dundaye, Kofar-Taramniya, Kofar-Aliyu Jedo, ati Kofar-Marke.
Agbegbe Sokoto ti o wa lọwọlọwọ jẹ ile ti ọpọlọpọ awọn ijọba ti ìwọ̀ oòrùn Sudan ṣaaju ikonileru. Awọn yii ni ijọba Gobir ati Kebbi pẹlu kalifu olokiki agbaye ti olu-ilu ti ẹmi ati ti iṣelu jẹ olu-ilu ipinlẹ naa.
Lẹ́yìn ìṣẹ́gun kalifu látọwọ́ àwọn Gẹ̀ẹ́sì lọ́dún 1903, oríṣiríṣi ẹ̀yà ara rẹ̀ ni wọ́n fi ṣe àdáṣe tí wọ́n sì darapọ̀ mọ́ ìjọba Àríwá Nàìjíríà. Ẹkùn àríwá tipa bẹ́ẹ̀ jẹ́ apá kan kalifu Sokoto àti ijoba Kanem-Bornu. Eyi tẹsiwaju titi di Oṣu Kini ọdun 1967 nigbati a ṣẹda awọn ipinlẹ lati rọpo awọn ijọba agbegbe nipasẹ Ajagun Yakubu Gowon. Sokoto di olu-ilu ipinlẹ àríwá ìwọ̀ oòrùn ti a ṣẹda ni ọdun 1967. Ni ọdun 1976 lẹyin idasile ipinlẹ Niger kuro ni ipinlẹ àríwá ìwọ̀ oòrùn, ipinlẹ Sokoto farahan pẹlu olu ile rẹ. Sibẹsibẹ ni Sokoto, ipinle Kebbi ati Zamfara ni won yo kuro ni Sokoto, ni 1991 ati 1996 lẹsẹsẹ.
Ilu Sokoto ti jẹ olu-ilu fun ọpọlọpọ awọn ijọba lati igba idasile rẹ nipasẹ Kalifu Muhammad Bello ni ọdun 1809.
Eniyan ati asa
Ipinle Sokoto ni iye eniyan bii 3.7 milionu ti o da lori ikaniyan ọdun 2006 ti ẹya meji ti o jẹ Fulani ati Hausa. Ilu Sokoto, olu ilu ipinle Sokoto, ni iye eniyan ti o to 2.5 milionu. Yatọ si Fulani ati Hausa, eya kekere Zabarmawa ati Tuareg wa ni awọn aala ti ijọba ibilẹ. Gbogbo awọn ẹgbẹ wọnyi n sọ Hausa gẹgẹbi ede ti o wọpọ. Fulfulde ni awọn Fulani n sọ.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Moro
wa ni Naijiria
Sókótó
Eniyan ati asa
Awon Hausa ni ipinle naa je Gobirawa, Zamfarawa, Kabawa, Adarawa ati Arawa. Awọn Fulani ni apa keji jẹ ti awọn ẹgbẹ pataki meji; ilu Fulani (Hausa: Fulanin Gida; Fula: Fulbe Wuro) àti awon awọn alarinkiri. Awọn akoko ni Torankawa, awọn idile ti Shehu Usmanu Danfodiyo, Sullubawa ati Zoramawa. Awon Torankawa jẹ kilasi aristocratic lati ọdun 1804.
Ni aṣa, ipinle na jẹ isokan. Awọn eniyan ti ipinle na jẹ Musulumi, ati pe ẹsin Islam n fun wọn ni eto ti iwa ati ihuwasi. Ilana imura wọn tun jẹ ti orisun Islam. Awọn ayẹyẹ pataki meji ti o jẹ, Eid-el-Fitri ati Eid-el-Kabir ni won ma n se ni ipinle na ni odoodun. Ayeye akoko duro fun opin awe Ramadan, nigba ti ikeji wa fun pipa àgbo ni iranti ise Anabi Ibrahim (Abraham).
Ijakadi ibilẹ (Kokawa) ati ese (Dambe) ni ere idaraya meji ti Hausa n gbadun nigba ti Fulani ati Sullubawa ma n daraya pẹlu Sharo ati Doro lẹsẹsẹ. Awọn alejo ti o ṣe pataki si ipinlẹ naa ni won ma n pe si ibi ayeyedurbar nla tabi kekere, ayeye ti o wa fun iwode ẹṣin ti a ṣe lọṣọ daradara ati awọn ibakasiẹ ti awọn ọkunrin ti o wo aso ogun ibile ati aso asa maa n gun.
Awọn iṣẹ-aje
O ju ọgọrin ninu ọgọrun (80%) awọn olugbe ilu Sokoto ti o n ṣe iru iṣẹ-ogbin kan tabi omiran. Wọ́n ń pese irúgbìn bii jéró, okababa, àgbàdo, ìrẹsì, anoman, ege, ẹ̀pà, àti ẹ̀wà fún oúnjẹ, wọ́n sì ń pese àlìkámà, òwú, àti ẹfọ̀ jáde fún owó. Iṣẹ́ ọnà abẹ́lẹ̀ bíi alágbẹ̀dẹ, aso híhun, pipa aso laro, gbígbẹ́ ona àti iṣẹ́ áwọ̀ tún kó ipa pàtàkì nínú ètò ọrọ̀ ajé àwọn ará Sokoto; nitori eyi, awọn agbegbe oriṣiriṣi bii Makera, Marina, Takalmawa ati Majema di pataki. Sokoto tun jẹ ọkan ninu awọn agbegbe ti o n pese ẹja ni orilẹ-ede. Nitori naa, opolopo eniyan lẹba agbada odo ma n peja pẹlu.
Bakanna ni Sokoto ni awọn ohun elo adayeba ati erupẹ. Awon ile ise ogbin ti o n lo owu, epa, oka, goomu, agbado, iresi, ireke, alikama, ege, goomu Arab ati taba bi awọn ohun elo ise ni won le dasilẹ ni agbegbe naa. Ogbin aladanla ni won tun le ṣe ni ipinlẹ na nipa lilo omi irigeson lati Daamu Goronyo, Lugu, Kalmalo, Wammakko ati adagun Kwakwazo laarin awọn miiran.
Awọn ohun alumọni bii kaolini, gipisum, okuta-efun, lateraiti, awọn ọlọ pupa, fosifeti mejeeji ofeefee ati alawọ ewe, amọ iboji, iyanrin ati bẹbẹ lọ, wa ni awọn iwọn iṣowo. Awọn ile-iṣẹ ti o nlo awọn ohun elo ise wọnyi le ti fi idi mulẹ ni ipinlẹ naa.
Àìsí esinsin tse-tse lórí ilẹ̀ pápá oko tí ó ṣí sílẹ̀ ní èrè fun àwọn ẹranko igbó àti ẹran agbéléjẹ̀. Sokoto wa ni ipo keji ni ipese ẹran-ọsin ni iye ẹranko ti orilẹ-ede ti o ju miliọnu mẹjọ lọ.
Wiwa awọn agbara eto-aje wọnyi n pese awọn anfani idoko-owo to dara, ni pataki ni awọn ile-iṣẹ ogbin gẹgẹbi bii ọlọ iyẹfun, ṣiṣe awọn tomati, isọdọtun suga, awọn aṣọ, goomu, soradi, ẹja agolo, ati bẹbẹ lọ.
Gbigbe
Sokoto ko ni eto irinna gbogbo eniyan. Gbigbe laarin ilu naa (nigbati kii ṣe nipasẹ ẹsẹ) ni nipasẹ okada eyiti o ṣiṣẹ bi takisi eniyan kan ati nigbamiran awọn kẹkẹ ẹlẹsẹ mẹta ma n gbe eniyan lati ibi kan si ekeji; eyi ngbanilaaye fun gbigbe eniyan diẹ sii ju ọkan lọ ni akoko kan (sibẹ ni idiyele olowo poku bi awọn okada). Awọn ọkọ akero ati awọn takisi kii ṣe loorekoore ati pe wọn lo fun gbigbe laarin awọn ilu.
Papa ọkọ ofurufu agbaye pẹlu asopọ deede si Abuja, Kano ati Eko wa ni kilomita mewa guusu si Sokoto.
Didi Ilu Nla
Didi ilu nla ni Ìtàn tó ti pẹ́ gan-an ní ilẹ̀ Hausa. Eto naa bẹrẹ nigbati awọn agbegbe ilana kan ti ilẹ Hausa ni idagbasoke lati Kauyuka si Birane. Sibẹsibẹ ọkan ninu awọn abajade pataki ti jihadi ni iyara ti iṣẹlẹ yii kii ṣe ni ilẹ Hausa nikan ṣugbọn ni gbogbo awọn agbegbe ti iṣakoso kalifu. Awọn ilu tuntun dide ati ilu Birane to ti pe wọ inu akoko idagbasoke ti a ko ri tẹlẹ, diẹ ninu won bi awọn agbegbe tuntun ti awọn iṣẹ iṣowo, awọn miiran bi awọn olu-ilu Emirati ati aarin gungun iṣakoso ati iṣowo.
Ọkan ninu awọn ẹya olaju ninu itan kalifu Sokoto bẹrẹ pẹlu idasile ilu Sokoto (olu-ilu kalifu). Ki jihadi to sele, agbegbe laarin Ijọba Gobir ati Kebbi ni agbegbe ti a n pe ni “ilẹ awon arinkiri”. Sugbon pelu aseyori jihad ti Shehu Usmau dan Fodiyo (1804–1808) dari ati isegun ti awon jihadi lori awon olori ile Hausa, ilu Sokoto (olori ile ijoba kalifu) ni Muhammad Bello ko. Pẹlupẹlu, gẹgẹbi Abdul-Razaq Shehu ṣe akiyesi ninu iwe rẹ Sakkwato Birnin Shehu ), won ti ya aworan ilu Sokoto lori iwe nipasẹ Muhammad Bello paapaa ṣaaju ki won to kọ ọ. Bello, ọmọ Sheikh, wa ninu awọn ogagun baba rẹ ati awọn adari ogun. O ja ogun ti o lera julo ti o si gun julo, o si je ayaworan kalifu Sokoto Birnin Shehu.
Lati akiyesi ti o wa loke lori bi kalifu Muhammad Bello ṣe ya aworan ilu Sokoto, a o ri pe Sokoto jẹri sii awọn aṣikiri ti o ni ifẹ si awọn iṣẹ alagbẹdẹ, ise awo, ohun elo amọ ati bẹbẹ lọ. Fun apẹẹrẹ, diẹ ninu awọn eniyan wọnyi ṣe iṣowo ti alagbẹdẹ tabi ni iṣowo miiran ti o jọmọ bi Makera Assada. Awon eniyan kan wa ti won maa n rin irin ajo lo si orisiirisii ilu Naijiria ati awon orile-ede to wa nitosi lati ra awon ohun elo irin to baje bii oko to yonu, oko ayokele, oko nla, oko ofurufu ati beebee, paipu irin, ati tanki epo ki won le tu won ka, ti won si n ta won fun ẹnikẹni ti o fẹ lati loo tabi yi wọn pada si ọja miiran.
Frédéric Mistral
je olukowe to gba Ebun Nobel ninu Litireso.
Sókótó
Awọn eniyan olokiki
Egbo Osita (ojoibi 1998), agbaboolu
Euro
Euro ni oruko-owo Egbe Irepo Europe. Ami owo euro je €. thumb|left|px| {{legend|#0080C0| [[Eurozone (19)}} {{legend|#66BB66| (7)}} {{legend|#B24400| Dẹ́nmárkì}} {{legend|yellow| (4)}} {{legend|purple| unofficial users (2)}} ]] thumb|left|Euro
Jóṣúà Anaja
je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Plateau tele.
Dinar Àlgéríà
je owonina ni Afrika.
.tk
.tk ni Internet amioro orile-ede top-level domain (ccTLD) lori Internet fun Tokelau, agbegbeile New Zealand ni Guusu Pasifiki.
Itokasi
Toppdomän
Ponun Ẹ́gíptì
Ponun Ẹ́gíptì jẹ́ owóníná ní Áfíríkà.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Mopa-Muro
wa ni Naijiria
Orílẹ̀-èdè sósíálístì
Bi orile-ede sosialisti tabi orile-ede olusalawujo (tabi orile-ede olominira sosialisti, orile-ede awon osise tabi) le ni orisirisi awon itumo ti won baramu.
Solomon Lar
(April 1933 – 9 October 2013) je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Plateau tele.
Èdè Bàlóṣì
Ọmọ ẹgbẹ́ èdè tí a ń pé ní Iranian ni Bàlúṣì. Àwọn tí ó ń sọ ọ́ tọ́ mílíọ̀nù márùn-ún. Púpọ̀ nínú àwọn tí ó ń sọ ọ́ yìí ni ó wà ní Pakísítáánì (Pakistan) ní Bàlúṣísítáànì (Baluchistan). Baluclistan yìí ni ìpínlẹ̀ (province) tí ó wà ní apá ìwọ̀-oòrùn jùní pakcstan. Àwọn tí ó ń sọ èdè yìí ní Baluchistan tó mílíọ̀nù (Iran), Afuganíísítáànù (Afghanistan) àti In-índíà (India). Àkọtọ́ Lárúbáwá (Arabic) ni wọ́n fi kọ ọ́ sílẹ̀. Àjọ kan wà tí wọ́n ń pè ní Baluchi Academy tí ó ń ń sí pé àkọsílẹ̀ èdè yìí páye.
Àwọn Bàhámà
Àwọn Bàhámà tabi lonibise bi Orílẹ̀-èdè Àjọni ilẹ̀ awọn Bàhámà, je orile-ede elede Geesi to ni awon erekusu 29, 661 cays, ati 2,387 erekusu kekere 2,387 (apata). O budo si inu Okun Atlantiki ni ariwa Kuba ati Hispaniola (Dominiki Olominira ati Haiti), ariwaiwoorun awon Erekusu Turks ati Caicos, ati guusuilaorun orile-ede Awon Ipinle Aparapo ile Amerika (nitosi ipinle Florida). Apapo iye aala ile re je 13,939 km2 (5,382 sq. mi.), pelu idiye olugbe to to 330,000. Oluilu re ni Nassau. Bi jeografi, awon Bahama wa ni asopo erekusu kanna bi Kuba, Hispaniola (Dominiki Olominira ati Haiti) ati Awon Erekusu Turks ati Caicos.
Awon onibudo ibe tele ni awon Taino ti Arawaka, awon Bahama ni ibi ti Columbus koko gunle si ni Ile Aye Tuntun ni 1492. Botilejepe awon ara Spein ko se amunisin awon Bahama, won ko awon Lucaya abinibi ibe (eyi ni oruko ti awon Taino Bahama unpe ara won) lo si oko eru ni Hispaniola. Lati 1513 de 1650 enikankan ko gbe ori awon erekusu yi, ko to di pe awon olumunisin ara Britani lati Bermuda tedo si erekusu Eleuthera.
José Echegaray
je olukowe to gba Ebun Nobel ninu Litireso.
Matti Vanhanen
Matti Taneli Vanhanen (ojoibi November 4, 1955) ni Alakoso Agba ile Finland lati 2003 titi di 2010, ati alaga egbe oloselu Keskusta(Centre Party of Finland) tele. Ni apa keji odun 2006 o je Aare Igbimopo Europe. Teletele o je oniroyin.
Bjørnstjerne Bjørnson
thumb|350px
Matti Vanhanen
Ise
Vanhanen je bibi ni Jyväskylä, omo ojogbon Tatu Vanhanen, to je ekeji-olukowe IQ and the Wealth of Nations, ati Anni Tiihonen.
O ko eko sayensi oloselu ni Yunifasiti ilu Helsinki, o si pari pelu iwe-eri Master ninu Sayensi Awujo ni 1989.
Bjørnstjerne Bjørnson
jẹ olùkọ́wé tó gbà Ẹ̀bùn Nobel nínú Lítírésọ.
Bàlúṣì
Bàlúṣì tàbí Bàlóṣì
Baluchi or Balochi
Ọmọ ẹgbẹ́ èdè tí a ń pé ní Iranian ni Bàlúṣì. Àwọn tí ó ń sọ ọ́ tọ́ mílíọ̀nù márùn-ún. Púpọ̀ nínú àwọn tí ó ń sọ ọ́ yìí ni ó wà ní Pakísítáánì (Pakistan) ní Bàlúṣísítáànì (Baluchistan). Baluclistan yìí ni ìpínlẹ̀ (province) tí ó wà ní apá ìwọ̀-oòrùn jùní pakcstan. Àwọn tí ó ń sọ èdè yìí ní Baluchistan tó múlíọ̀nù (Iran), Afuganíísítáànù (Afghanistan) àti In-índíà (India). Àkọtọ́ Lárúbáwá (Arabic) ni wọ́n fi kọ ọ́ sílẹ̀. Àjọ kan wà tí wọ́n ń pè ní Baluchi Academy tí ó ń ń sí pé àkọsílẹ̀ èdè yìí páye.
Dinar Líbyà
je owonina ni Afrika.
Ìwéìrìn-àjò Nàìjíríà
Ìwé ìkọjá Nàìjíríà je sise fun àwon omolu Naijiria lati rin ajo lo si ile okere.
Irin ajo laisi físà
Awon orile-ede wonyi gbaye irin ajo aini fisa tabi fisa-ni-igunle fun awon omo Naijiria:
Henryk Sienkiewicz
thumb|Àwòrá Józef Buchbinder Portret H. Sienkiewicza je olukowe to gba Ebun Nobel ninu Litireso.
Chris Alli
je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Plateau tele.
Hóró
Biological cell.svg ẹranko eukaryote kan se ri pẹ̀lú gbogbo àwọn apáanú rẹ̀.
Awọn Apáanú :
1. Nucleolus
2. Kóróonú
3. Ríbósómù
4. Vesicle
5. Τραχύ Endoplasmic reticulum (ΕΔ)
6. Ohun èlò Golgi
7. Ọ̀págun-hóró
8. Λείο Endoplasmic reticulum
T. B. Joshua
Tèmítọ́pẹ́ Balógun Joshua tí wọ́n bí ní ọjọ́ Kejìlá oṣù Karùn-ún ọdún 1963 tí ó sì papò da ní ọjọ́ Karùn-ún oṣù Karùn-ún ọdún 2021. Jẹ́ Olùṣọ́ àgùtàn oníwàásù televangelist, philanthropist. Òun ni olùdásílẹ̀ ilé-ìjọsìn The Synagogue, Church of All Nations (SCOAN), tí ó jẹ́ Ilé-ìjọsìn tí ó tóbi tí ó sì tún ṣakóso Emmanuel TV tí ó kalẹ̀ sí Ìpínlẹ̀ Èkó. Jóṣúà gbajúmọ̀ gẹ́gẹ́ bí oníwàásù ní ilẹ̀ Áfíríkà ati apá Latin Amẹ́ríkà  ó ní àwọn olólùlùfẹ́ tí ó tó mílíọ́nù mẹ́rin (4,000,000) lórí ìtàkùn ìkànsíra-ẹni Facebook. ojú òpó YouTube rẹ̀ tí ó ń jẹ́ Emmanuel TV, ni ó ní tó mílíọ́nù kan ènìyàn tí wọ́n ṣíṣe wo lójúmọ́ fún wàásù ati ìhìn-rere, tí ó sì mu kí ó jẹ́ wípé Oju òpó rẹ̀ yí ni àwọn ènìyàn ń wo jùlọ. slṣáájú kí àwọn aládlṣẹ ojú òpó Youtube to fagilé ojú òpó rẹ̀ ní ọdún 2021 látàrí ọ̀rọ̀ kòbákùngbé kan tí ó ṣe ìwàádùn lórí rẹ̀ tí ó pè ní "Oprah of Evangelism". Jóṣúà ni wọ́n gbà wípé ó jẹ́ ajíhìn-rere tí ó gbajúmọ̀ jùlọ ní orí Ìtàkùn Yourube. Wọ́n fún Jóṣúà ní àwọn amì-ẹ̀yẹ oríṣiríṣi bíi: Officer of the Order of the Federal Republic (OFR) láti ọwọ́ ìjọba ilẹ̀ Nàìjíríà ní ọdún 2008. Òun ni àjọ Pan-African Media outlet Irohin-Odua dìbò fún gẹ́gẹ́ bí ojúlówó ọmọ Yorùbá. Ìwé ìròyìn àtìgbà-dégbà Pan African Magazine tún sọ wípé ó wà nínú àwọn àádọ́ta ènìyàn àkọ́kọ́ tí wọ́n gbajúmọ̀ jùlọ  ní ilẹ̀ Adúláwọ̀ nínú agbálọgbábọ̀ tiThe Africa Report àti New African Magazine.
Hóró
10. vacuole
.tc
.tc is the Internet country code top-level domain (ccTLD) for Turks and Caicos Islands.
T. B. Joshua
, Ilé-iṣẹ́ Forbes, sọ wípé Jóṣúà ni ajíhìn-rere kẹta tí ó lówó jùlọ ní àgbáyé, àmọ́ kíá ni ìjọ náà ti bu ẹnu atẹ́ lu ìkéde tí Forbes ṣe yí. Ìjọba orílẹ̀-èdè Cameroon fagi lé ìjọsín rẹ̀ ní orílẹ̀-èdè wọn látàrí rúkèrúdò tí wọ́n gbà pe ìwàásù rẹ̀ ń mú bá wọn ní ọdún 2010.
Hóró
12. Lísósómù
T. B. Joshua
Synagogue, Church of All Nations (SCOAN)
Joshua kọ nínú ìran ọrùn tí ó rí wípé òhun gba àmì òróró àti májẹ̀mú láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run láti dá iṣẹ́ ìránṣẹ́ sílè. Lehin èyí, Joshua dá iṣẹ́ ìránṣẹ́ tí a mọ̀ sí ìjọ Synagogue ti gbogbo orílẹ̀ (SCOAN). Gẹ́gẹ́ bí ohun tí iṣẹ́ ìránṣẹ́ náà sọ, ìjọ náà ni ọmọ ìjọ tó lé ní ẹgbẹ̀rún meedogun (15,000) tí wọn ń jọ́sìn lọ́jọ́ ìsinmi tí wọ́n jẹ́ olùbẹ̀wò láti àwọn orílẹ̀ èdè mìíràn. Àwọn olubewo wonyi má ń gbé ní àwọn ibùdó tí ìjọ náà pèsè nínú ọgbà ilé ìjọsìn náà.
Hóró
13. centrioles.
T. B. Joshua
Synagogue, Church of All Nations (SCOAN)
Ìwé ìròyìn Guardian kọ ọ́ wípé ilé ìjọsìn náà ni a jọ́sìn ọ̀sẹ̀ ọ̀sẹ̀ tí ó pọ̀ ju olubewo tí wọn ń rí ní ilé Ọba bìnrin Èlísábẹ́tì tí ìlú Gẹ̀ẹ́sì àti ilé ìṣọ́ ìlú London ní àpapò. Ilé ìjọsìn náà ti ṣe okùnfà fún ọ̀rọ̀ ajé àti òwò ilé ìtura.
Hóró
Cellular membrane lo yi ahamo ka]]
T. B. Joshua
Synagogue, Church of All Nations (SCOAN)
The Guardian reported that SCOAN attracts more weekly attendees than the combined number of visitors to Buckingham Palace and the Tower of London. SCOAN's popular services have also resulted in an enormous boost for local businesses and hoteliers.
Hóró
Hóró jẹ́ ẹyọ aládìmú àti oníàmúṣe fún gbogbo àwọn ohun ẹlẹ́ẹ̀mì tí a mọ̀. Òhun ni ẹyọ ẹ̀mí tó kéréjùlọ tó jẹ́ tò sọ́tọ̀ bí i ohun alàyè, wọ́n sì tún ùnpé bíi òkúta ìkọ́ ẹ̀mí. Àwọn ohun ẹlẹ́ẹ̀mí ṣe é tò sọ́tọ̀ bíi oníhórókan (consisting of a single cell; èyí kàkún ọ̀pọ̀ àwọn baktéríà) tàbí oníhórópúpọ̀ (èyí kàkún àwọn ọ̀gbìn àti ẹranko). Ara àwọn ọmọ ènìyàn ní bíi ẹgbẹgbẹ̀rúnkẹta 100 hóró; ìtóbi hóró jẹ́ 10 µm nígbàtí ìkórajọ hóró jẹ́ 1 nanogram.
Madagásíkà
Madagásíkà tabi Orile-ede Olominira ile Madagásíkà je orile-ede erekusu ni Okun Indiani leba eti-odo apa guusuilaoorun Afrika.
T. B. Joshua
Synagogue, Church of All Nations (SCOAN)
Ìjọ SCOAN ni ìjọ tí ó fa èrò wá sí orílẹ̀ èdè Nigeria jù lọ, ó sì jé ibi tí àwọn a rin ìrìnàjò ṣe ìbẹ̀wò sí jùlọ ni ìwọ̀ oòrùn Afrika pẹ̀lú ẹgbẹ̀rún lè ní ẹgbẹ̀rún àwọn ará òkè òkun tí wọ́n ń wá jọ́sìn ní ilé ìjọsìn náà ní ọ̀sẹ̀ ọ̀sẹ̀. Ohùn kà tí ilé iṣẹ́ tí ó ń ṣíṣẹ́ ìrìnàjò ìwọlé àti ìjáde ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà sọ ọ́ di mímọ̀ wípé mẹ́fà nínú mẹwa nínú àwọn arin ìrìn àjò  wá sí orílè èdè  Nàìjíríà ni wọ́n lọ sí ilé ìjọsìn náà tí ilé asòfin ilẹ̀ Zimbabwe fi ìdí rẹ̀ múlè ni ti ipa ètò ìsúná.
Ìwé ìròyìn This Day fi ìdí rẹ̀ múlè pẹ̀lú wípé mílíọ̀nù méjì àwọn arin ìrìnàjò láti òkè òkun àti láti àwọn ìpínlè ní Nàìjíríà ni wọ́n kọjá sí ilé ìjọsìn náà ní ọdún kọ̀ọ̀kan. Òkìkí ilé ìjọsìn náà tí jẹ́ kí àwọn tí wọn wọ ọkọ̀ Òfúrufú lọ sí ìlú Èkó láti gbogbo orílè èdè adúláwò pò sí.
Àwọn iṣẹ́ ìwòsàn àti ìyanu tí ìjọ SCOAN ń polongo pé òun ń ṣe nípa agbára Ọlọ́run
Ọ̀pọ̀ yanturu àwọn ènìyàn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà àti lókè òkun ló máa ń kún ibi ìjọsìn SCOAN lọ́sẹ̀ọ̀sẹ̀ láti forúkọ sílẹ̀ fún ẹ̀bẹ̀ àdúrà lọ́lọ́kan-ò-jọ̀kan, tí òjíṣẹ́ Ọlọ́run, T. B. Joshua á sìn máa gbàdúrà fún wọn. Ìjọ SCOAN tí ṣe àtẹ̀jáde ọ̀pọ̀lọpọ̀ fọ́nrán amóhùnmáwòrán tí wọ́n ti kéde pé wọ́n ṣe ìwòsàn oríṣiríṣi àwọn àìsàn àti àléébù ara ti wọn kò gbóògùn; àwọn àìsàn àti àléébù ara bíi ; àrùn kògbóògùn Éèdì (HIV/AIDS), ojú fífọ́ àti egbò-àdáàjiná.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìwé ìròyìn ni wọn ti kọ nípa gbankọgbì àwọn iṣẹ́ ìyanu tí ìjọ SCOAN ń ṣe; pàápàá jù lọ, àwọn gbajúmọ̀ ìwé ìròyìn òkè-òkun, Time Magazine, ìròyìn ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò tí ìwé ìròyìn Associate Press àti ìwé ìròyìn Foreign Policy tí wọ́n sìn tàkùrọ̀ sọ wípé, ìbá dára kí Nàìjíríà kúkú béèrè fún ìrànlọ́wọ́ iṣẹ́-ìyanu fún ètò ìlera orílẹ̀-èdè náà tí ó dẹnukọlẹ̀.
Àríyànjiyàn ńlá ló gbòde kan lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà nígbà tí bàbá ọmọ ilẹ̀-ìwé kan, Ese Oruru tí wọ́n rí lẹ́yìn tí wọ́n jí i gbé, pinnu pé òun yóò gbé ọmọbìnrin náà lọ sí ìjọ SCOAN kí Wòlíì TB Joshua lè gbàdúrà fún un. Bákan náà, ìròyìn kan tí ó yọ́ jáde wípé Mínísítà àná fún Epo-lọ̀bí, Arábìnrin, Diezani Alison-Madueke yóò lọ fún ìwòsàn àrùn-jẹjẹrẹ ọyàn tí ó ń bá a fínra ni ìjọ SCOAN fa àríyànjiyàn láàárín àwọn ènìyàn nígbà náà.
Omi Mímọ́ Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ni wọ́n ti jẹ́rìí pé wọ́n gba ìwòsàn nípa lílo 'omi mímọ́ tí wòlíì TB Joshua gbàdúrà sí, tí wọ́n sìn fi ránṣẹ́ sí àwọn ènìyàn tí wọ́n kò lè wá síbi ìpàdé àdúrà tí wọ́n ṣe nílé ìjọsìn wọn nílùú Èkó. Bákan náà, ọ̀pọ̀ jẹ́rìí pé wọ́n ní ìdáàbòbò lọ́wọ́ ìjàmbá ikú nítorí pé wọ́n ní omi náà lọ́wọ́.
Lọ́dún 2013, ènìyàn mẹ́rin ló kú nínú ìjàmbá ìtẹranimọ́lẹ̀ tí ó ṣẹlẹ̀ ni ẹ̀ka ilé ìjọsìn TB Joshua lórílẹ̀ èdè Ghana lákòókò ìsìn kan, tí wọ́n kò wulẹ̀ kéde rẹ̀, nígbà tí wọ́n ń pín omi mímọ́ tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn, tí wọn pọ̀ bàbì ju agbára ènìyàn tí ilé ìjọsìn náà lè gbà lọ ya bó wọ́n ni Accra, Olú-ìlú orílẹ̀ èdè Ghana. Ẹsẹ̀ kò gbèrò, lọ́jọ́ tí à ń sọ yìí.
Nígbà kan, ọ̀pọ̀ ìwé-ìròyìn ló gbé ìròyìn nígbà tí Wòlíì TB Joshua kéde wípé omi mímọ́ òun lè ṣe ìwòsàn àrùn aṣekúpani Ebola. Lẹ́yìn èyí, ó fi ìgò omi mímọ́ yìí ẹgbẹ̀rún mẹ́rin pẹ̀lú owó ilẹ̀ okere, $50,000 ránṣẹ́ sí orílẹ̀ èdè Sierra Leone tí àjàkálẹ̀ àrùn Ebola tí ń jà rànhìnrànyìn nígbà náà. Èyí wáyé lẹ́yìn tí àwọn òṣìṣẹ́ ètò ìlera Ìpínlẹ̀ Èkó wá sọ́dọ̀ rẹ̀ pé kí ó kéde pé ẹnikẹ́ni kò gbọ́dọ̀ wá sí ilé ìjọsìn rẹ̀ fún ìwòsàn àrùn Ebola. Lẹ́yìn èyí, òṣèlú kan láti orílẹ̀ èdè Sierra Leone jẹ́rìí pé omi mímọ́ náà ṣe ìwòsàn fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ awon tí àrùn náà ń bá jà, tí sìn dẹ́kun ìtànkálẹ̀ àrùn náà lórílẹ̀ èdè náà.
Simón Bolívar
Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios, to gbajumo bi Simón Bolívar (July 24, 1783 – December 17, 1830) je ara Venezuela olori ologun ati oloselu. Lapamo pelu José de San Martín, o ko ipa pataki ninu iyorisirere ikija fun ilominira Latin America kuro lowo Ileobaluaye Spein.
Leyin ijabori re lori Oba Spein, Bolívar kopa ninu ifidimule isokan awon orile-ede alominira akoko ni Latin America, to je Gran Kolombia, to si je Aare re lati 1819 de 1830.
Simón Bolívar je mimo ni Latin America bi akoni, ogboju, olujidide ati atuninigbekun. Nigba igbesiaye soki re o lewaju Bolivia, Colombia, Ecuador, Panama, Peru, ati Venezuela lo si ilominira, o si kopa lati se ifidimule fun oro oselu ni Amerika elede Spani. Fun idi eyi won n pe ni "George Washington ti Guusu Amerika".
Orílẹ̀-èdè alábàágbépọ̀
Bi orile-ede alabagbepo ni a unpe orile-ede kan to ba je ikan ninu orile-ede ninla bi orile-ede alaselorile tabi akorajo oniorile-edepupo.
[[denmark|🇩🇰]] Denmark, the Kingdom of
The Kingdom of Denmark consists of three countries:
🇫🇷 [[france|France]]
In 2004, the French overseas collectivity of French Polynesia was designated an overseas country giving it the highest degree of autonomy of all overseas dependencies of France. The status of New Caledonia is unsettled, but may become an overseas country if it does not choose independence.
[[netherlands|🇳🇱]] Netherlands, the Kingdom of the
As of 2009, the Kingdom of the Netherlands consists of three countries: The Netherlands Antilles are to be dissolved in October 2010. This will result in two new constituent countries, Curaçao and Sint Maarten, with the BES islands (Bonaire, Sint Eustatius and Saba) joining the Netherlands proper.
🇬🇧 [[united kingdom|United Kingdom]]
right|242px| The United Kingdom consists of four countries:
Ouguiya
je owonina ni Afrika.
François Fillon
François Charles Amand Fillon (ojoibi 4 March 1954 ni Le Mans, Sarthe) ni lowolowo Alakoso Agba ile Fransi. O je yiyansipo latowo Aare Nicolas Sarkozy ni ojo 17 May 2007. O koko kosesile bi alakoso agba ni 13 November 2010 ki kabineti o to je tuntunda.
Ni ojo 14 November 2010, Aare Nicolas Sarkozy tunyansipo pada bi alakoso agba. .
Àwọn èdè Balto-Sílàfù
Awon ede Balto-Slavic Ẹgbẹ́ àwọn èdè tí wọ́n ní Baltic ati Slavic ni àwọn wọ̀nyí tí wọ́n wá ń pe àwọn méjèèjì papọ̀ ní Balto-Slavic. Ọmọ ẹgbẹ́ ni àwọn èdè wọ̀nyí jẹ́ fún àwọn ẹ̀yà èdè (branch) tí a ń pè ní Indo-European (In-indo-Yùrópíànù). Àwọn tí ó ń sọ Baluto-Sìláfíìkì yìí tí mílíọ̀nù lọ́nà ọ̀ọ́dúnrún ènìyàn (300 million people). Eléyìí tí ó ju ìlàjì lọ nínú àwọn ènìyàn wọ̀nyí ni ó ń sọ èdè Rọ́síà (Russian)
Ajọfọ̀nàkò Àsìkò Káríayé
UTC ni ede geesi duro fun universal time coordinated. Eyi tumosi Ajofonako Asiko Kariaye.
Àwọn èdè Balto-Sílàfù
Èdè àìyedè díẹ̀ wà lórí pé bíyá ibi kan náà ni gbogbo àwọn èdè yìí ti ṣẹ̀ tàbí pé nítorí pé wọ́n jọ wà pọ̀ tí wọ́n sì jọ ń ṣe pọ̀ ló jẹ́ kí ìjọra wà láàrin wọn.
.sz
.sz
Itokasi
Toppdomän
J. Mohammed Mana
je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Plateau tele.
Ajọfọ̀nàkò Àsìkò Káríayé
Itokasi
Aikajärjestelmä
Bandele Omoniyi
je ara Naijiria
.sy
.sy
Giosuè Carducci
Giosuè Alessandro Giuseppe Carducci (July 27, 1835 – February 16, 1907) je olukowe to gba Ebun Nobel ninu Litireso.
Frank Sinatra
Francis Albert Sinatra (December 12, 1915 – May 14, 1998) je osere ati akorin ara Amerika to gba Ebun Akademi fun osere Okunrin Didarajulo Keji.
Èṣù
thumb|A mask representing Eshu. Èṣù jẹ́ ọ̀kan lára àwọn Òrìṣà tí àwọn ìran Yorùbá ń bọ. Ó wà lára àwọn òrìṣà tí Olódùmarè rán láti ìkọ̀lé ọ̀run wá sí ayé. Èṣù ni a lè pè ní olópàá tàbí agbófiró àwọn òrìṣà yòókù tí Olódùmarè rán. Ìdí nipé òun ní o máa rí i dájú pé wọ́n tèlé òfin. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé orúkọ Eṣù tí yàtọ̀ láti orílè-èdè kan sí òmíràn, ọ̀nà tí wọ́n ń gbà sìn í kò yàtọ̀.
Ìgbàgbọ́
Àwọn orúkọ mìíràn tí wọ́n ń pe Èṣù ni Ẹlẹ́jẹ̀lú, Olúlànà, Ọbasìn, Láarúmọ̀, Ajọ́ńgọ́lọ̀, Ọba Ọ̀dàrà, Onílé Oríta, Ẹlẹ́gbára Ọ̀gọ, Olóògùn Àjíṣà, Láàlú Ògiri Òkò, Láàlù Bara Ẹlẹ́jọ́, Láaróyè Ẹbọra tí jẹ́ Látọpa.
Èṣù jẹ́ alágbára, òrìṣà tó wúlò, bẹ́ẹ̀ sì ni o jẹ́ òrìṣà tó wà ní ibi gbogbo to bẹ́ẹ̀to jẹ́ pé nínú ọjọ́ mẹ́rin ti Yorùbá ní, gbogbo rẹ̀ ní wọ́n fi ń bọ Èṣù. Èyí yàtọ̀ sí àwọn òrìṣà mìíràn tó jẹ́ pé wọ́n máa ń ni ọjọ́ kan nínú ọ̀sẹ̀láti fi bo wọ́n, ọjọ́ gbogbo ni ti Èṣù Ọ̀darà".
Peter Onumanyi
je ara Naijiria
Dirham Mòrókò
je owonina ni Afrika.
Toyin Raji
je ara Naijiria
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Munya
wa ni Naijiria
.sv
.sv
Christopher Walken
je osere ara Amerika.
Habibu Idris Shuaibu
je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Plateau tele.
Ademola Dasylva
Ademola Omobewaji Dasylva jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n lítíréṣò ilẹ̀ Áfíríkà, eré ìtàgé, ewì kíko àti ìtàn ibílẹ̀ ní Yunifasiti ilu Ibadan.
Rudyard Kipling
thumb|450px je olukowe to gba Ebun Nobel ninu Litireso.
Ponun Sudan
je owonina ni Afrika.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Musawa
wa ni Naijiria
Beko Ransome-Kuti
ti won bi (2 August 1940 – 10 February 2006) je Dikita ninu ilu  Naijiria  ti won fun ise ajafitafita ẹtọ eniyan.
Deola Sagoe
je ara Naijiria
.sr
.sr je ti orile-ede Sùrìnámù.
Musa Shehu
je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Plateau tele.
Rudolf Christoph Eucken
Rudolf Christoph Eucken (5 January 1846 – 15 September 1926) je ara Jemani amoye to gba Ebun Nobel ninu Litireso 1908.
Ali Bongo Ondimba
Ali-Ben Bongo Ondimba (oruko abiso Alain Bernard Bongo ni February 9, 1959 ) je oloselu ara Gabon ti n se Aare orile-ede Gabon lowolowo leyin ibori re ninu idiboyan aare 2009, idiboyan aare 2016.
Paul Biyoghé Mba
Paul Biyoghé Mba (ojoibi 18 April 1953 ) je oloselu ara Gabon to je Alakoso Agba ile Gabon lati July 2009. O je omo egbe Gabonese Democratic Party (PDG), o ti wa nipo alakoso ninu ijoba ko to di pe won yan gege bi Alakoso Agba.
Asamiisi
Assamese
Asamiisi
Ara ẹgbẹ́ ti ìlà-oòrùn àwọn èdè Indo-Aryan (Indo-Aryan languages ni Assamese. Àwọn tí ó ń sọ ọ́ to mílíọ̀nù mẹ́rìnlá àbọ̀ (14.5 million). Orílẹ̀-èdè Asam ni wọ́n ti ń sọ èdè yìí jù. Ìlà-oòrùn àríwá orílẹ̀-èdè India ni Asam wà. Àwọn tí ó ń sọ èdè Assamese yìí tún wà ní Bhutan àti Bangladesh. Àkọtọ́ Bengah ni wọ́n fi ń kọ Assamese sílẹ̀. Ìbátan sì ni òun àti èdè Bengah:
Olufunmilayo Olopade
Olufunmilayo I. Olopade, O.O.N. (tí a bí ní ọdún 1957 ní orílẹ̀-èdè Naijiria) jẹ́ oníṣègùn tó ní ṣe pẹ̀lú kíkọ́ nípa ẹ̀jẹ̀ súsú, òun sì ni Associate Dean fún Global Health and Walter L. Palmer Distinguished Service Professor nínú ọ̀rọ̀ ìṣègún àti elétò ìlera ní Yúnifásitì ti Chicago. Ó tún ń ṣiṣẹ́ bíi olùdarí ti Yunifásítìl ti Chicago Hospital's Cancer Risk Clinic.
Life
Orílè-èdè Naijiria ni a bí Olufunmilayo Olopade sí, ní ọdún 1957, òun sì ni ọmọ karùn-un láàárín ọmọ mẹ́fà tí àwọn òbí rè bí. Ilé-ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ti St Anne ní ìlú Ìbàdàn ni ó lọ fún ẹ̀kọ́ girama rẹ̀. Olopade kọ́kọ́ ni lọ́kàn láti di oníṣègùn láti ìgbà èwe rẹ̀ wá nítorí àwọn dọ́kítà àti èròjà fún iṣẹ́ ìwòsàn ṣọ̀wọ́n ní àwọn ìlú ìbílẹ̀ ní Nàìjíríà nígbà náà.
Ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè láti University of Ibadan, ní Nàìjíríà, pẹ̀lú MBBS, ní ọdún 1980.
Ó ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú the Breast Cancer Research Foundation ó sì ti ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ lórí ipa tí BRCA1 àti BRCA2 ń kó nínú ìdènà àrùn jẹjẹrẹ nínú Ọmú láàárín àwọn obìnrin ilẹ̀ adúláwọ̀.
Ó jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ the American Association for Cancer Research, the American College of Physicians, the Nigerian Medical Association, American Philosophical Society, àti ti Institute of Medicine.
Àtòjọ àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀
Olufunmilayo Olopade jẹ́ ọ̀kan lára àwọn African-American mẹ́ta tó rí àmì-ẹ̀yẹ $500,000 gbà. John D. àti Catherine T. MacArthur Foundation ló yan àmì-ẹ̀yẹ yìí. Ẹ̀bùn yìí tó kò nídìí mìíràn nínú ni wọ́n fún Olopade láti rà án lọ́wọ́ fún ọdún márùn-ún, wọ́n sì pè é ní àmì-ẹ̀yẹ ti olóye púpọ̀.
Mọ́rísì
Mauritius / / mə ˈrɪʃ ( i ) əs, m ɔː -/ ( / ) mər-ISH -(ee-)əs, mor- ; Maurice  ; Mauritian Creole   [moʁis] ), ni ifowosi Orílè-èdè Olómìnira ti Mauritius, jẹ́ orilẹ-èdè erékùṣù kan ní Òkun India ni nkan bíi 2000 km si ìhà gúúsù ìlà-oòrùn ti ilè Áfíríka, ìlà-oòrùn ti Madagascar . Ó pẹ̀lú erékùṣù akọkọ (ti a n pe ni Mauritius), bákannáà Rodrigues, Agaléga ati St. Brandon . Àwọn erekusu Mauritius ati Rodrigues, pẹlu Réunion ti o wa nitosi ( Ẹka ti ilu okeere Faranse ), jẹ apakan ti Awọn erekusu Mascarene . Erekusu akọkọ ti Mauritius, nibiti ọpọlọpọ awọn olugbe wa ni ogidi, gbalejo olu-ilu ati ilu ti o tobi julọ, Port Louis . Orile-ede naa gbooro 2040 km2 ati pe o ni agbegbe eto-aje iyasọtọ ti o bo 2300000 km2.
Ni ọdun 1965, UK pin kuro ni Chagos Archipelago lati agbegbe Mauritian si Ilẹ-ilẹ Okun India ti Ilu Gẹẹsi (BIOT). Awọn olugbe agbegbe ni a ti le jade ni tipatipa laarin 1968 ati 1973 ati pe erekusu ti o tobi julọ, Diego Garcia, ni a yalo si Amẹrika. Ijọba ti Chagos jẹ ariyanjiyan laarin Mauritius ati UK. Ni ọdun 2019, Ile-ẹjọ Idajọ Kariaye ti gbejade imọran imọran ti o paṣẹ fun UK lati da awọn erekusu Chagos pada si Mauritius, ati ni ọdun 2021, Ile-ẹjọ Kariaye fun Ofin Okun ṣe idajọ ni atilẹyin eyi, ni sisọ pe UK ko ni “ko si ijọba-alaṣẹ. lori awọn Chagos Islands".
Igun
(ìṣojútùú)
Àkójọ àwọn ogun 1900–1944
Awon ogun
Dinar Tùnísíà
je owonina ni Afrika.
Jóṣúà Dariye
Joshua Chibi Dariye (ojoibi 27 July 1957) je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Plateau tele. Lowolowo ohun ni Alagba ni Ile Alagba ni Ile Igbimo Asofin Naijiria fun Plateau Central lati 2011.
Gbenga Sesan
je ara Naijiria
Ìjì
thumb|right|300px|A [[shelf cloud associated with a heavy or severe thunderstorm over Enschede, Netherlands]] Ìjì
Dele Sosimi
thumb|Dele Sosimi je ara Naijiria
Ẹ̀fúùfù
right|thumb|Gas phase particles ([[atomu, molecules, or ioni) move around freely]]
Ẹfúùfù
Binta Sukai
je ara Naijiria
Selma Lagerlöf
Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf (20 November 1858–16 March 1940) je olukowe Swidin to gba Ebun Nobel ninu Litireso.
Femi Osofisan
thumb|Femi Osofisan NNOM
Montserrat
Montserrat is a British overseas territory located in the Leeward Islands, part of the chain of islands called the Lesser Antilles in the Caribbean Sea. It measures approximately 16 km (10 miles) long and 11 km (7 miles) wide, giving 40 km of coastline.
Femi Osofisan
Babafemi Adeyemi Osofisan je olukowe ati elere drama ara ile Naijiria. O tun je ojogbon ni eka-eko Litireso ni Yunifasiti ilu Ibadan.
Michael Botmang
Michael Botmang (1938 – 18 January 2014) je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Plateau tele.
Yahya Jammeh
Yahya Abdul-Azziz Jemus Junkung Diliu Jammeh (ojoibi May 25, 1965) ni Aare orile-ede Gambia.
UNESCO
UNESCO to duro fun United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization ni ede Geesi (Ajo Eko, Sayensi ati Asa ti Isokan awon Orile-ede)
Áfríkà
Afrika, agaga gbongan apailaorun Afrika, je gbigba lopolopo latowo awon awujo onisayensi pe ibe ni ibi ti awon eniyan ti bere ati Hominidae clade (great apes), gege bi o se han pelu iwari awon hominids pipejulo ati awon babanla won, ati awon ti won wa leyin won ti won peju bi odun legbegberun meje seyin – lapapomo Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis and H. ergaster – pelu eyi to pejulo ninu won Homo sapiens (eniyan odeoni) ti o je wiwari ni Ethiopia to je odun bi 200,000 seyin.
Afrika bo ibugedemeji mole, o si ni orisirisi awon agbegbe ojuojo; o je orile kan soso to gun lati agbegbe apaariwa aloworo de apaguusu alaworo.
Orisun itumo oro
Afri ni oruko awon eniyan ti won gbe ni Ariwa Afrika leba Carthage. Oruko awon wonyi je siso mo "afar" ti awon Finiki, to tumosi "eruku", sugbon ero 1981 kan ti so pe o wa lati oro ede Berber ifri tabi Ifran totumosi "cave", in reference to cave dwellers. Afrika tabi Ifri tabi Afer ni oruko Banu Ifran lati Algeria ati Tripolitania (Eya Berber ti Yafran).
Labe ijoba awon Ara Romu, Carthage di oluilu Igberiko Afrika, to tun je kikomo apa eba odo Libya oni. "-ka" ("ca") to je ilemeyin Afrika je awon Ara Romu to tokasi "orile-ede tabi ile". Bakanna, ile-oba Musulumi ayeijoun Ifriqiya to wa leyin, ti a mo loni bi Tunisia, na tun lo iru oruko yi.
Awon orisun itumo miran ti won ti da laba bi orisun oruko ijoun "Afrika":
Itan atijo
Ni ibere Igba Mesosoik, Afrika je jijapo mo awon orile Aye yioku gege bi Pangea. Afrika pin awon fauna kanna ti orilegbangba yi ti o je sisori lowo awon theropods, prosauropods ati ornithischians akokolo nigbati igba Trias wa sopin. Awon idokuta opin je wiwari kakiri Africa, sugbon won wopo ni guusu ju ariwa lo. Ila to ya igba Triassic soto si Jurassic lo falasi ibere awon isele iparun to ni ip ni lagbaye, botilejepe strata Afrika igba yi ko ti je gbigbewo daada.
Orundun 9k–18k
Afrika ki o to di ibialamusin o se e se ki o ni orisirisi orile-ede otooto to ju 10,000 lo ati asejoba to ni orisirisi ilana ati agbajo oloselu. Ninu awon wonyi ni idipo ebi kekere awon asode bi awon San ni apaguusu Afrika; titobi, awon adipo adimule bi awon idipo ibatan ebi awon elede Bantu ni apaarin ati apaguusu Afrika, awon adipo ibatan adimule gidigidi ni Ibi Iwo Ori Afrika, awon ileoba Saheli titobi, ati awon ilu-orilejoba ati awon ileoba aladawa bi ti awon Yoruba ni Iwoorun Afrika, ati awon ilu oja etiodo awon Swahili ni Ilaorun Afrika.
Nigba to fi di orundun 9k SK orisirisi awon orilejoba obairanderan, ti awon orilejoba Hausa akoko wa ninu won, ti san kakiri saffana abe-sahara lati awon agbegbe apaiwoorun de ibiarin Sudan. Awon to lagbarajulo larin awon orilejoba wonyi ni Ghana, Gao, ati Kanem-Bornu Empire. Agbara Ghana dinku ni orundun 11k sugbon Ileobaluaye Mali ropo re, eyi lo si di opo gbogbo apaiwoorun Afrika mu ni orundun 13k. Kanem gba esin Imale ni orundun 11k. Be sini ni awon agbegbe igbo etiodo Iwoorun Afrika, awon ileoba alominira jadide laini ipa kankan latodo ariwa Musulumi.
thumb|Ashanti yam ceremony, 19th century by Thomas E. Bowdich Ife, to je akoko larin awon ilu-orilejoba tabi ileoba Yoruba, sedasile ijoba labe oba, ton unje Ooni. Ife je ibi pataki esin ati asa ni Afrika, ati fun asa ibile ere gbigbe. Iru ifijuwe ijoba Ile-Ife je gbigbamulo ni Oyo, nibiti awon oba, ti won unje Alaafin ti figba kan joba lori opo iye iluorilejoba ati ileoba Yoruba miran ati ti awon ti won ko je Yoruba, Ileoba Dahomey awon Fon je ibi ti won ko so ede Yoruba labe ijoba Oyo.
Awon Almoraffidi, je obairanderan Beriberi lati Sahara ti won fon kiri ariwaapaiwoorun Afrika ati peninsula Iberian nigba orundun 11k. Banu Hilal ati Banu Ma'qil je akopo aon eya Arab Bedouin lati Arabian peninsula ti on kolo si iwoorun lati Egypt larin orundun 11k ati 13k. Ikoreokere fa idapo awon Arabu ati Beriberi, nibi ti awon ara ile ti di Arabu, be sini asa Arabu gba apilese asa ibile ibe, labe isokan Islam.
Awon agbegbe
Àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n wà ní ìpele yí ni wọ́n wà lábẹ́ àtò scheme for geographic subregions tí àjọ United Nations, àti data tí ó rọ̀ mọ́ ìtọ́ka sí fún àpilẹ̀kọ. Where they differ, provisos are clearly indicated.
Èdè Arméníà
Èdè Arméníà jẹ́ ọ̀kan lára èdè Indo-European (Indo-Ùrópóàànù) kan ni eléyìí. Àwọn tí ó ń sọ ọ́ tó mílíònù méje. Àwọn tí ó ń sọ ọ́ ní orílẹ̀-èdè Armenia jẹ́ mílíọ̀nù mẹ́ta àti ẹgbẹ̀rún mẹ́fà (3.6 million). Wọ́n tún ń sọ ọ́ ní Turkish Armenia. Àwọn tí ó lọ ṣe àtìpó ní Europe (Úróòpù), Àmẹ́ríkà (USA) àti ààrin gbungbun ìlà-oòrùn àgbáyé (Middle East) náà ń sọ èdè náà.
Èdè Armenia àtijọ́ (Classical Armenian tí wọ́n ń pè ní Grabar ni wọ́n kọ́kọ́ fi kọ lítíréṣọ̀ sílẹ̀ ní gbogbo àgbáyé. Wọ́n kọ ọ́ ní nǹkan bíi sẹ́ńtúrì karùn-ún lẹ́yìn ikú Jésù Kírísítì Èdè Grabar yìí ni wọ́n ń lò gẹ́gẹ́ bí èdè ẹ̀sìn fún àwọn ijọ ilẹ̀ Armenia òde òní,
Lẹ́tà álúfábẹ́ẹ̀tì méjìdínlógòjì ni wọ́n fi ń kọ èdè yìí sílẹ̀. St Mesrop ni ó ṣẹ̀dá álúfábẹ́ẹ̀tì yìí.
Oríṣìí méjì ni ẹ̀yà èdè yìí ni ayé òde òní. Ọ̀kan nit i apá Ìlà oòrùn tí wọ́n gbé lé orí ẹ̀ka-èdè tí wọ́n ń sọ ní, ìpínlẹ̀ Yeravan. Òun ni wọ́n ń lò ní orílẹ̀-èdè Armenia. Èkejì nit i Ìwọ̀-oòrùn tí wọ́n gbé lé orí ẹ̀ka-èdè tí wọ́n ń sọ ní Islanbul. Eléyìí ni wọ́n ń sọ ní orílẹ̀-èdè Turkey.
0 (nọ́mbà)
0 (Òdo),
Johannes Fibiger
Johannes Andreas Grib Fibiger (April 23, 1867 Silkeborg – January 30, 1928 Copenhagen) je onimo sayensi to gba Ebun Nobel fun Iwosan.
Government Tompolo
(1971-) je ara Naijiria
Ni Oṣu Kẹjọ ọdun 2022, Muhammadu Buhari tunse iwe adehun abojuto opo gigun ti agbegbe Delta ti o ni ere pẹlu Tempolo..
Maghreb
right|thumbnail|300px|Awon Orile-ede Isokan Maghreb Maghreb je agbegbe ile ayé ni Ariwa Afrika.
Kwanza
je owonina ni Afrika.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Nafada
wa ni Naijiria
F. Nnabuenyi Ugonna
je ara Naijiria
Barack Obama
Barack Hussein Obama Jr. (ojó-ìbí rẹ̀ ni ọjọ́ kẹrin oṣù kẹjọ ọdún 1961) jẹ́ olóṣèlú àti Ààrẹ Orílẹ̀-èdè ilẹ̀ Amerika tele. Ó jẹ́ òloṣèlú orílẹ̀ èdè Améríkà, ọmọ ilé ìgbìmó aṣòfin láti ìpínlè Illinois, ọmọ ẹgbé òṣèlú Democrat. Barack Obama jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn òṣèlú méjì tí wón figagbága láti jẹ Ààrẹ ilẹ̀ Amẹ́ríkà. Ẹni èkejì ni John Mccain. Ni ọjọ́ kẹrin oṣù kọkànlá ọdún 2008 Obama wọlé ìbò fún ipò Ààrẹ ilẹ̀ Amẹ́ríkà. Obama gorí oyè ní ogún jó osù kinni odún 2009. Barack Obama jé aláwọ̀ dúdú àkọ́kọ́ tí òkan nínú àwọn egbé òṣèlú nlá ti ilè Amẹ́ríkà fún ní ànfàní láti kópa nínú eré ìje àti di Ààrẹ ilè Amerika láti ẹgbẹ́ òṣèlú Democrat.
Hamza Rafindadi Zayyad
je ara Naijiria
Max Theiler
je onimo sayensi to gba Ebun Nobel fun Iwosan.
Áfríkà Ìsàlẹ̀-Sàhárà
thumb|Àwòrán ìṣètọ́sọ́nà ti Áfíríkà. je agbegbe ile ayé.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Nangere
A sunrise in Sabon Garin Nangere Yobe State.jpg wa ni Naijiria
Ọba Lájìwọwọ
Oba Lajiwowo ranse ijaya
Ọba Lájìwọwọ ránṣẹ́ ìjayà
Wọn ní ọjọ́ tí a ò bá dá ni kì í pé. Bí ilẹ̀ ti ń mọ́, tó n ṣú, bẹ́ẹ̀ ni ọjọ́ ń lọ geere bíi kẹ̀kẹ́ ológeere; bí ọ̀sùpá ti ń ràn lálaalẹ́ bẹ́ẹ̀ ni ọjọ́ ń yọ́ gèèrègè bí òrí. Ọjọ́ tí Kábíèsí dá ku oṣù kan péré. Jìjì kò tí ì rí ẹni tó mọ nǹkan tó fẹ́ràn jù. Kò gbọ́ iṣẹ́ Olúwòó, bẹ́ẹ̀ ni kò rí ikọ̀ Tìmì. Síbẹ̀ náà ẹ̀rù kò bà á, àyà kò fò ó. Àfi bí akọ òkúta ni ọkàn rẹ̀ ṣele. ...
Òòrẹ́ nínú igbó Akilápá
jiji di aya Oore