cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Moji Akinfenwa
(1930-2019) jẹ́ olóṣèlú àti ọmọ Ilé Aṣòfin Àgbà  Naijiria nígbà kan rí láti ọdún 1999 sí ọdún 2003 tí ó ṣojú Ìlà Oòrùn Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Alliance for Democracy (AD). Wọ́n yàn án sínu ìgbìmọ̀ tí ó ń ṣe àṣàyàn.
Ìgbésí ayé rẹ̀
Ní oṣù Kejìlá ọdún 2003, Alhaji Ahmed Abdulkadir, tí ó jẹ́ Alága gboggbògbò fún ẹgbẹ́ òṣèlú Alliance for Democracy tí ó ń fipò silẹ̀ kọ̀wé sí Àjọ Elétò Ìdìbò (INEC), láti fi ẹsẹ̀ Akínfẹ́nwá rinlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Alága gbogbo gbò tuntun fún ẹgbẹ́ òṣèlú náà  náà. Ẹgbẹ́ òṣèlú yí ti pín tẹ́lẹ́ sí ọ̀nà méjì, tí Olóyè Bísí Àkàndésì jẹ́ adarí fún apá kejì. Fúndí èyí, nínú oṣù kejì ọdún 2004, àjọ INEC pe ìpàdé àwọn olórí olórí nínú ẹgbẹ́ náà yàtọ̀ sí àwọn adarí méjèjì yí, láti bá wọn paná aáwọ̀ tó wà nínú ẹgbẹ́ náà àmọ́ tí ìpẹ̀tù sááwọ̀ náà sì forí ṣánpọ́n. Ẹgbẹ́ Afẹ́nifẹ́re sì fi ifeẹ́ wọn hàn sí Akínfẹnwa láti di Alága gbogbo gbò fún ẹgbẹ́ náà. Akínfẹnwá fẹsẹ̀ rẹ̀ múlẹ̀ẹ̀ ní oṣù Kejì ọdún 2006 wípé òun ni Alága gbogbo gbò fún ẹgbẹ́ òṣèlú Alliance for Democracy ní ilẹ̀ Nàìjíríà, wípé kìí ṣe Olóyè Bísí Àkàndé.
Konstantinos Karamanlis
Konstantinos tabi Constantine Karamanlis (Κωνσταντίνος Καραμανλής) (8 March 1907 - 23 April 1998) je Alakoso Agba ati Aare orile-ede Griisi tele.
Dudley R. Herschbach
thumb|220px| Dudley R. Herschbach je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ìwọòrùn Ilesa
Agbegbe Ijoba Ibile Iwoorun Ilesa je ijoba ibile ni Ipinle Osun ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Ereja.
Yuan T. Lee
Yuan T. Lee je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Peter Abelard
Peter Abelard A bí i ní 1079. Ó kú ní 1142. Ó jé òkan lára àwon tí ó sèdá ohun tí a n pè ní scholastic theology. Olùkó ni ní Paris. Òpò akékòó ni ó máa n wá sódò rè. Òpin ìfé láàrin òun àti Heliose kò dára
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ìlàòrùn Ilesa
Ìlà Oòrùn Iléṣà jẹ́ agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun ní Naijiria. Olú ilé ìjọba ìbílẹ̀ náà wà ní Iyemogun ni ìlú Ilésà. Agbègbè náà tóbi tó 71 km², tí àwọn ènìyàn inú rẹ̀ sí jẹ́ 106,586 nígbà ìkànìyàn ọdún 2006. Kóòdù ìfìwéránṣé agbègbè yí sì jẹ́ 233.
Dubai
Dubai (دبيّ dubayy) je ikan ninu awon emireti meje to wa ni United Arab Emirates (UAE). O budo si guusu Ikun-omi Persia lori Arabian Peninsula ohun sini o ni olugbe totobijulo pelu aala ileagbegbe totobijulo larin gbogbo awon emireti leyin Abu Dhabi. Dubai ati Abu Dhabi ni emireti meji pere ti won ni agbara idina lori awon oro pataki ni ileasofin.
Kenneth Dike
thumb|Àwòrán Kenneth Onwuka Dike Kenneth Dike (17 December 1917 – 26 October 1983 ) je ojogbon akoitan ara Naijiria ati eni akoko to di Giwa Yunifásítì ìlú Ìbàdàn. Nigba ti Ogun Abele Naijiria bere o ko lo si Harvard University, Boston ni Amerika.
O pari eko ni Fourah Bay College, Sierra Leone ati ni awon yunifasiti ni Durham ati London.
Umuahia
Umuahia ni ìlú tí ó jẹ́ Olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Abia ní gúúsù ìlà oòrùn orílè-èdè Nàìjíríà. Umuahia wà lọ́nà oju irin tí ó wà láàrin Port Harcourt àti ìlú Enugu. Àwọn ẹ̀yà igbo ni ó wọ́pọ̀ ní Umuahia. Umuahia ní olùgbé 359,230 gẹ́gẹ́ bí àbáyọ rí ounka ènìyàn ọdún 2006 ní Nàìjíríà ṣe fi léde. Àwọn ẹ̀yà igbo ni ó wọ́pọ̀ ní Umuahia. Umuahia ní Agbègbè Ijoba Ìbílẹ̀ méjì: Umuahia North àti Umuahia South.
Ọdún Iléyá
Ọdún Iléyá (عيد الأضحى ‘Īdu l-’Aḍḥā tabi Aïd el-Kabir) "Ọdún Ìdúpẹ́-Ọòrẹ" jẹ́ ọjọ́ ìsinmi pàtàkì nínú ẹsìn Ìsìlàámù ti àwọn Mùsùlùmí ṣe àjọyọ̀ káàkiri àgbáyé láti ṣerántí àmì kàn tí wọ́n ní ìfẹ sí tí ó ń jẹ́ Ànọ́bì  Ìbùrọ̀hìmù (Abraham) (Ibrahim).
Oríṣiríṣi àlàyé ló wà fún ọdún yìi, lára àwọn àlàyé náà ni:
"Òun (Ibrahim) sí sọ wípé: "Ọlọ́hun mí ó! Fún mí ní ọmọ rere" Bẹ́ẹ̀ náà síní Àwa (Ọlọ́hun Ọba-Áaso) sí fún ní ìròyìn ayọ̀ wípé òun (Ibrahim) yì ó rí Ọmọkùnrin (Ishmael) bí. Nítorí ìdí èyí, nígbà tí òun (ọmọ ọkunrin kékeré náà, Ishmael) dàgbà dé bí tí ó lè rìn káàkiri (fún ìjíhìn-rere) pẹ̀lú Ibrahim, òun (Ibrahim) sí wí fún wípé: Ìwọ ọmọ mí (Ishmael) ó! A ti fi hàn mí l'ójú rán wípé mo fí ọ ṣe ìdúpẹ́ oore (ní ti fífẹni sílẹ̀ fún ìdúpẹ́ l'ọ́wọ Ọlọ́hun), àbí ìwọ kò rí bí nkán ti rí bí - kíni èrò tìre?! Òun (Ishmael) sí da (bàba rẹ̀ Ibrahim) lóhùn wípé: "Ìwọ bàba mi ó! Ṣe gẹ́gẹ́ bí A ti ṣe pa ìwọ l'ásẹ láti ṣe, Inshâ' Allâh (Ní ti Ògo-Ọlọ́hun) ìwọ yì ó sí mo bí mo ti jẹ́ nínú àwọn As-Sabirin (Àwọn Olufàradà nínú sùúrù àti òun tí ó jọmọ́ bẹ́ẹ̀ gbogbo).
Lẹ́hìn èyí, tí àwọn méjèèjì sí ti gbà fún Ọlọ́hun wọn Allah tí wọ́n sì ṣe ijúwọ̀-jusẹ̀ sílè fún Ìfẹ Ọlọ́hun), tí òun (Ibrahim) sí tí tẹ́ orí ẹ́e (Ishamel) lọ sílẹ̀ (ní ààyè itébà sí iwájú);
"Ìwọọ (Ibrahin) tí ṣe gẹ́gẹ́ bí A ti fi hàn ó (ní ojúran) ní òtítọ àti ní òdodo! Báyìí náà sì ní Àwa ṣe má ń san ẹ̀san fún (gbogbo àwọn) Múhsínùn (olùṣe rere lótitọ àti l'ódodo) - Sheikh Adélabú ṣe ìtọka sí Ẹsẹ Ọrọ Ọlọ́hun nínú kúránì Orí 2:112)."
Láì kọ́ ṣe àníàní, ìdánwò nlá tí ó fi ojú hàn gbángba ní eléyìí jẹ́. Nítorí ìdí èyí ní À wa fi ṣe ìrópò (gẹ́gẹ́ bí ìràpadà) ọmọ (Ishamael) tí òun (Ibrahim) náà pẹ̀lú àgùntàn kàn bọ̀lọ̀jọ̀ (láti fi dípò ní ṣíṣe ìdúpẹ́ òòrè láti Ọ̀dọ̀ Ọlọ́hun)
"Báyìí náà sì ní À wa jẹ́ kí ó wá nílé fún un (Ibrahin) ìrántí rere tí ó sì di mánìgbàgbé fun àti láàrín àwọn àrọ́mọdọ́mọ tí òun bọ̀ lẹ́hìn Títí Láíláí.
{
(
"Sàlámùn 'alaa Ibrâhim (Abraham) i.e. Ìkẹ́ àti ìgẹ̀ (Ọlọ́hun) ní fún Ibrahim (Abraham)}.
Lekan Balogun
thumb|Lekan Balogun. je Alagba ni Ile Alagba Asofin Naijiria lati 1999 de 2003.
Arturo Alessandri
Arturo Fortunato Alessandri Palma je Aare orile-ede Tsile tele.
Àsìá ilẹ̀ Kuwaiti
je asia orile-ede
Port of Spain
Port of Spain tabi ilu Ebute Hispania ni oluilu orile-ede Trinidad ati Tobago o si je ilu keta ni itobi leyin San Fernando ati Chaguanas.
George Rallis
thumb|George Rallis je Alakoso Agba orile-ede Griisi tele.
Ibrahim Mantu
je Alagba ni Ile Alagba Asofin Naijiria lati 1999 de 2003.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Illela
Agbegbe Ijoba Ibile Ariwa Illela je ijoba ibile ni Ipinle Sokoto ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Illela
Ile Oluji
wà ní Nàìjíríà..
Ìpínlẹ̀
Ilẹ̀ Olúji jẹ́ ìlú kan ní ìpínlẹ̀ Ondo orílẹ̀-èdè Nigeria. Ìlú yìí jẹ́ olú- ìlú fún ìpínlẹ̀ Ile-Oluji/Okeigbo. Àwọn ìlú náà jẹ́ ọmọ Yorùbá tí babańlá wọ́n jẹ́ Oduduwa. Jegun of Ile-Oluji. Orúkọ ọba wọn. HRM Oba (Dr) Oluwole Olufaderin Adetimehin, FIIN, FCIB, Jimoko II, tí ó jẹ́ olórí ilé-ìfowópamọ́ Chartered Insurance Institute of Nigeria tẹ́lẹ̀ rí ni ọba wọn tuntun tí wọ́n dé ládé ní ọjọ́ kẹwàá, oṣù kẹfà, ọdún 2016
Ètò-ẹ̀kọ́.
Ilé-ìwé gíga ìjọba àpapọ̀ Pólì Federal Polytechnic, Ile-Oluji ni ilé-ìwé gíjà tó jẹ́ gbòógì ní ìlú yìí. Ilé-ìwé ìkọ́ṣẹ́ Asiwaju Bola Tinubu Skills Acquisition Centre, tí ìjọba àpapọ̀ Nàìjíríà kọ́ wà ní  'Ilẹ̀-Olúji. Gboluji Grammar School, Ile-Oluji jẹ́ ọkàn lára ọgọ́rùn-ún ilé-ìwé girama tó ti pẹ́ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Àwọn ilé-ìwé girama mìíràn ní ìlú yìí ni Holy Saviour's High School, Orere Grammar School, Baptist High School, CAC Grammar School, St. Francis College, Gloryfield International College, New Era High School àti Akinyosoye Model College.
Àwọn ènìyàn tó lààmìlaaka ní Ile Oluji
Àwọn ènìyàn wọ̀nyí jẹ́ àwọn ènìyàn tó lààmìlaaka, tí wọ́n bi, tí ó gbé, tí ó sì ń gbé ní Ile-Oluji lọ́wọ́lọ́wọ́.
Àsìá ilẹ̀ Kyrgyzstan
thumb|right je asia orile-ede
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ìlàòrùn Ilorin
wa ni Naijiria
Adolf Hitler
Adolf Hitler (20 April 1889 – 30 April 1945) je omo Jemani ti a bi ni Austria to je oloselu ati olori Egbe awon Osise Sosialisti Tomoorile-ede Jemani (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, kikekuru bi NSDAP), to gbajumo bi Egbe Nazi. O je Kansilo ile Jemani lati 1933 de 1945 besini leyin 1934, gege bi olori orile-ede bi Führer und Reichskanzler, o si joba ibe bi apase wa.
Jorge Alessandri
thumb|Jorge Alessandri Jorge Alessandri Rodríguez je Aare orile-ede Tsile tele.
Ìtàn Ilé-Ifẹ̀
Ìtàn Ìṣẹ̀dálẹ̀ Ìlú Ilé-Ifẹ̀ Ṣaájú, ó yẹ ki a là á wí pé ohunkóhun tí a bá fi ẹnu bà lábẹ́ àkòrí yìí gbọdọ̀ ní í ṣe pẹ̀lú ìtàn ìwáṣẹ̀. Ìtàn ìwáṣẹ̀ jẹ́ àwọn ìtàn tó ti pẹ́ púpọ̀, tó sì ń sàlàyé ọ̀pọ̀lọpò ohun tí kò yé ẹ̀dá. Bascom nínú Finnegan (1970:361) ṣe àlàyé nípa ìtàn ìwáṣẹ̀ pe: Myths are prose narratives, which in the society in which they are told are considered to be truthful accounts of what happened in the remote past
(Ìtàn ìwáṣẹ ni àwọn ìtàn àròsọ tí àwọn ènìyàn àwùjọ ní ìgbàgbọ́ pé ó jẹ́ ìtàn òdodo nípa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àtijọ́) kò sí ẹ̀dá alààyè tàbí ibùgbé tí ìtàn ìwáṣẹ̀ kì í dá lé, a sì gbọ́dọ̀ gbà á gẹ́gẹ́ bí wọ́n bá ṣe sọ ọ́ ni nítorí kò sí ẹni tí o lè jẹ́rì í sí i pé ìṣẹ̀lẹ̀ náà ṣe ojú òun. Finnegan (1970:362) fi ìdí èyí múlẹ̀, ó ní
… they are accepted on faith, they are taught to be believed; and they can be cited as authority in answer to ignorance, doubt, or disbelief. Myths are the embodiment of dogma: they are usually sacred and they are often associated with theology and ritual. Their main characters are animals, deities, or culture heroes whose actions are set in an earlier world, when the earth was different from what it is today, or in another world such as the sky or underworld
(… A gbà wọ́n pẹ̀lú ìgbàgbo, wọ́n jẹ́ ẹ̀kọ́ tó wà láti gbàgbọ́; a lè fi wọ́n ṣe ẹ̀rí àìmọ̀kan, iyèméjì tàbí àìgbàgbọ́. Ìtàn ìwáṣẹ̀ kún fún gbígba ohun kan gbọ́ láìwádìí, ọ̀wọ̀ wà fún wọn, wọ́n ṣáábà máa ń jẹ́ ìmọ̀ nípa Ọlọ́run àti ọ̀nà tí a ń gbà ṣe ẹ̀sìn. Àwọn ẹ̀dá pàtàkì inú wọn ni ẹranko, òrìṣà àti àwọn akọni nínú àṣà tí wọ́n ti kópa tó jọjú ní ayé àtijọ́ tàbí ayé mìíràn gẹ́gẹ́ bí ojú ọ̀run tàbí ìsàlẹ̀ ilẹ̀).
Àlàyé rẹ̀ yìí ṣe rẹ́gí pẹ̀lú ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilé-Ifẹ̀. Ìtì ọ̀gẹ̀dẹ̀ ni ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilé-Ifẹ̀, kì í ṣe ohun à á yọ àdá bẹ́; òdú sì ni, kì í ṣe àìmọ̀ fun oloko. Ìdí ni pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìlú Ilẹ̀ Yorùbá ni wọn gbà pé Ilé-Ifẹ̀ ni àwọn ti lọ, èyí kò sì jẹ́ kí ìtàn ìsẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilé-Ifẹ̀ ṣe àjòjì sí wọn. Oríṣìíríṣìí ìtàn ìwàṣẹ̀ ló wà tó jẹ mọ́ ìṣẹ̀dá Ilé-Ifẹ̀. Ìtàn ti a kà nínú ìwé tí ó sì tún ṣe rẹ́gí pẹ̀lú èyí tí a gbà láti ẹnu àwọn abẹ́nà ìmọ̀ wa kò ju ìtàn méjì péré tí í ṣe ìtàn atẹ̀wọ̀nrọ̀ àti ìtàn Mẹ́kà. Ohun tí èyí túmọ̀ sí ni pé àwọn ìtàn méjì náà ni wọ́n gbajúmọ̀ jù lọ. Nínú ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ìtàn wọ̀nyí, a rí abala tí ó fará pẹ́ òtítọ́, a sì rí èyí tí kò fi gbogbo ara jẹ́ òtítọ́. Nínú ìtàn atẹ̀wọ̀nrọ̀ ni a ti gbọ́ pé láti ìsálú ọ̀run ni Olódùmarè ti rán Odùduwà wá tẹ Ilé ayé dó. Kí Olódùmarè tó ran Odùduwà, ó ti kọ́kọ́ rán Ọbàtálá, ẹni tí àwọn Ifẹ̀ máa ń kì pe:
Ọbàtálá, obàtáàsà
Ọba takun takun lóde ìrànje.
Anihun ńlá mọ́ jugbè é.
Irin kọ́tọ́kọ́tọ́ kán an fi bọ̀wú
Ẹlẹ́jẹ ọ́ ọ́ fun ni í jẹ́.
A gbà gìrì dánù lọ́wọ́ òṣìkà.
Afúnni mọ́ tọwó ẹni.
Aránmọ lóko tín-in tín-in.
Aṣáran méegun.
Abéwúrẹ́ rojọ́ ìbẹ́rí.
Olódùmarè fún ọbàtálá ní adìyẹ ẹlẹ́sẹ̀ márùn-ún àti erùpẹ̀ pé kí ó lọ fi tẹ Ilé ayé dó. Èèwọ́ Ọbàtálá ni pe kò rú ẹbọ kí ó tó máa bọ̀. Ó pàdé adẹ́mu, Èṣù si jẹ́ kí ó mu ẹmu yó. Ẹmu tó mu yìí mú ki ó sùn lójú ọ̀nà, kò le è lọ mọ́. Nigbà tí Olódùmarè retí rẹ̀ títí tí kò rí i, ó rán Odù tó dá ìwà tí í ṣe Odùduwà. Orìṣà atẹ̀wọ̀nrọ̀ ni Odùduwà nítorí pé ẹ̀wọ̀n ni ó fi rọ̀ wá sí ilé ayé. Abímbọ́lá (1969:26) ṣe ìtọ́kasí èyí nínú Ọ̀yẹ̀kú méjì.
Títí lorí ogbó.
Bììrìpé bììrìpé omi ọkọ̀ ọ́ dà
Dídà lomi ọkọ̀ ọ́ dà,
Omi ọkọ kì í yì,
A díá fún Oòduà atẹ̀wọ̀nrọ̀
Wọ́n ní bó rúbọ
Lọ́dún yìí ní ó goróyè baba ẹ̀
Ìpínlẹ̀ Kébbí
Oríṣiríṣi ẹ̀yà bíi: Nupe, Fúlàní, Zaram àti àwọn ẹ̀yà Hausa ni wọ́n ń gbé ìpínlẹ̀ yí. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé àwọn ẹ̀yà bíi: Achipa (Achipawa), Boko-Bala, Dendi, Dukawa, Kambari, Kamuku, Lela, Puku, àti àwọn Shanga náà ń gbé ní agbègbè apá ìwọ̀ àti ìlànà Oòrùn ìpínlẹ̀ náà. Púpọ̀ àwọn olùgbé ìpínlẹ̀ tí wọ́n jẹ́ ìdá ọgọ́rin lé mẹ́rin ni wọ́n jẹ́ ẹlẹ́sìn Mùsùlùmí nígbà tí àwọn tókù jẹ́ ẹlẹ́sìn  Krìstẹ́nì ati àwọn ẹlẹ́sìn Bori. Ibi tí ó di Ìpínlẹ̀ Kebbi lóní láyé àtijọ́ ni ó wà lábẹ́ ìṣàkóso ilẹ̀ Ọba Kebbi tí wọ́n jẹ́ Hausa bakwai state, tí tí si ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1800 kí àwọn ajìjà ẹ̀sin Fúlàní gba dí ẹ̀ lára ilẹ̀ náà sí abẹ́ ìṣàkóso ìjọba Gwandu Emirate lábẹ́ ìṣàkóso Sokoto Caliphate. Lẹ́yìn ìjà ẹ̀sìn yí, àwọn ọmọ ìlú Kebbi ti ń bá àwọn ènìyàn Sókótó jà ní gbogbo ìgbà ṣáájú kí àwọn gẹ̀ẹ́sì àmúnisìn tó fipá gba ilẹ̀ náà tí wọ́n sì ń ṣakóso rẹ̀ láti ìbẹ̀rẹ̀ 1900 títí di 1910 títí di ọdún 1960 tí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà gba òmínira. .
Ìtàn Ilé-Ifẹ̀
Bí ò rúbọ
Ìpínlẹ̀ Kébbí
Àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀
Ìpínlẹ̀ Kebbi ní ìjọba ìbílẹ̀ mọ́kànlélógún àti ilẹ̀ Ọba mẹ́rin (Gwandu, Argungu, Yauri and Zuru),
Àwọn ẹ̀ka èdè ibẹ̀
Àwọn èdè tàbí ẹ̀ka èdè tí wọ́n ń sọ ní ìpínlẹ̀ kébi pọ̀, àmọ́ èdè Hausa ni ó gbajú-gbajà jùlọ.
Ìtàn Ilé-Ifẹ̀
Lọ́dún yìí ní ó goróyè baba ẹ
Ìpínlẹ̀ Kébbí
Àwọn ẹ̀ka èdè ibẹ̀
Àwọn èdè míràn tí wọ́n tún ń sọ níbẹ̀ ni èdè Fulfulde, Ut-Hun, àti Sorko.
Ìtàn Ilé-Ifẹ̀
Odùduwà yìí kan náà ni ọlọ́fin Àdìmúlà, onile(ẹni tí ó ni Ilẹ̀). Odùduwà yìí ló gba iṣẹ́ náà ṣe lọ́wọ́ Ọ̣bàtálà. A gbọ́ pé ibi tí Odùduwà àti àwọn ẹmẹ̀wá rẹ̀ rọ̀ sí ni wọ́n ń pè ní òkè Ọ̀ràmfẹ̀ lónìí. Níbẹ̀ ni Odùduwà ti rí omi tí ó tẹ́jú lọ, ó sọ adìye yìí sí orí omi yìí, adìyẹ yìí sì bẹ̀rẹ̀ sí tan yanrìn náà títí. A sì sọ ọ́ di ilẹ̀ Ifẹ̀. Èyí ni pé ilẹ̀ ẹ́ fẹ̀. Ibi tí ó tan yanrìn náà de ni òkun, ibi tí Odùduwà wá tẹ̀dó sí ni Ilé-Ifẹ̀. ìdí nìyí tí àwọn Ifẹ̀ ṣe màa ń ki Odùduwà ni:
Ìpínlẹ̀ Kébbí
Ìṣèjọba
Ìpínlẹ̀ Kebbi gẹ́gẹ́ bí àwọn ìpínlẹ̀ tókù ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni wọ́n ń lo gómìnà, ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin.
Ìtàn Ilé-Ifẹ̀
Odùduwà onílẹ̀ gbẹ̀gi
Ìpínlẹ̀ Kébbí
Àwọn ohun àlùmọ́nì
Ìpínlẹ̀ Kebbi ní àwọn ohun àlùmọ́nì oríṣiríṣi tí ó lè mú ìdàgbà-sókè bá ìlú àti àwọn ènìyàn ibẹ̀. Lára rẹ̀ ni:
Ìtàn Ilé-Ifẹ̀
Ọlọ́fin ìsẹ̀dáyè
Òdùduwà atẹ̀wọ̀nrọ̀ sífẹ̀
Ìtàn àtẹnudẹ́nu ni ìtàn yìí gẹ́gẹ́ bí Fásọgbọ́n (1985:1) ṣe sọ pe;
According to the oral traditional history of Ilé-Ifẹ̀, Odùduwà was instructed to throw with a fowl of five toes to spread the grains of sand with a view to reclain the land from the water
(Gẹ́gẹ́ bí ìtàn àtẹnudẹ́nu ìlú Ilé-Ifẹ̀, Odùduwà gba àṣẹ láti da iyẹ̀pẹ̀ sí orí omi pẹ̀lú adìyẹ ẹlẹ́sẹ̀ márùn-ún kí omi náà le di ilẹ̀)
Ní èrò tiwa, ìtàn yìí fara pẹ́ òtítọ́ ní àwọn ọ̀nà kan, ó sì jìnnà sí òtítọ́ ní àwọn ọna mìíràn. Ìdí òtítọ́ rẹ̀ ni pé èdè Ifẹ̀ “ilẹ̀ ẹ́ fẹ̀” hàn nínú orúkọ tí wọn sọ ìlú náà tí í ṣe ilẹ̀ Ifẹ̀ tí ó di Ilé-Ifẹ̀. Bákan náà, èdè wọn hàn nínú orúkọ oyè ọba wọn “Ọọ̀ni”. Àpètán Ọọ̀ni ni “ọni kọ́ ni ilẹ̀”. “Ẹni” ni Ifẹ̀ ń pè ni “Ọni”. Nítorí náà, Ẹni tí ó ni ilẹ̀ wá di Ọọ̀ni ilẹ. Yàtọ̀ fún èyí, wọn a máa ki ifẹ̀ ni:
Àbú onífẹ̀ Ọọ̀ni
Àbú onífẹ̀ Akẹ̀yò
Àbú onífẹ̀ ọmọ Sòókò
Ìwádìí fi hàn pé “Àbú” túmọ̀ sí ìpìlẹ̀ tàbí ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀. Ìdí nìyí tí Ifẹ̀ ṣe máa ń pe ọmọ tuntun jòjòló ní Àbú róbótó. Èyí ni pé ọmọ tí ó ṣẹṣẹ fẹ́ bẹ̀rẹ̀ ìgbésí ayé tirẹ̀ lóde ayé.
Ẹ̀wẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àkọọ́lẹ̀ lo fi ìdí rẹ múlẹ̀ pé Ilé-Ifẹ̀ ni ayé ti bẹ̀rẹ̀. Fún àpẹẹrẹ Johnson (1921:15) ni:
All the various tribes of the Yoruba nation trace their Origin from Oduduwa and the city of Ilé-Ifẹ̀. In fact Ile-Ife is fabled as the spot where God created man white and black and from whence they dispersed all over the earth.
(Gbogbo ẹ̀yà Yorùbá lo tọsẹ̀ orírun wọn sí Odùduwà, a tilẹ̀ gbọ́ ọ nínú ìtàn pé Ile-Ifẹ̀ ni Ọlọ́run ti ṣẹ̀dá ènìyàn, yálà funfun tàbí dúdú tí wọ́n sì ti ibẹ̀ fọ́n káàkiri ilé ayé).
Bákan náà ni Adeoye (1979:28) se àlàyé pé Ilé-Ifẹ̀ ti fi ìgbà kan jẹ́ Olú ìlú fún àwọn ọmọ aládé mẹ́rìndínlógún kó tó di pé wọ́n pínyà. Lọ́jọ́ tí wọn yóò sì jáde ní ìta ìjerò ní ibi tí ilé-ifẹ̀ ti wà ní òwúrọ̀ ọjọ́ (ibẹ̀ wà láàrin Ifẹ̀wàrà àti ilé-ifẹ̀ lónìí) lábẹ́ Igi ọdán àti pèrègún, ìta ìjerò yìí ni àwọn ọmọ aládé mẹ́rindínlógún yìí ti pínyà.
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pe a rí àwọn ẹ̀rí bì í mélòó kan tí a fi lérò pé òtítọ́ ni ìtàn atẹ̀wọ̀nrọ̀ yìí, síbẹ̀ a kò lè fi gbogbo ara kà á sí òtítọ́ nítorí àwọn ìbéèrè kan wà tí a kò lè rí ìdáhùn fún bí a bá fi ojú ìmọ́ sáyéǹsí wò ó. Àwọn ìbéèrè náà ni pé; Ǹjẹ́ ó ṣeéṣe kí ènìyàn fi ẹ̀wọ̀n rọ̀ wá si ayé? Ǹjẹ́ a lè da iyẹ̀pẹ̀ sí inú omi kí ó má lọ si ìsàlẹ̀ odò, kí a má ṣẹ̀sẹ̀ wá sọ pé adìyẹ̀? Ǹjẹ́ ó tilẹ̀ ṣe é ṣe kí adìyẹ kan ṣoṣo tan ilẹ̀ dé gbogbo ayé? Ǹjẹ́ ìwọ̀nba iyẹ̀pẹ̀ díẹ̀ lè tó láti kárí gbogbo ayé? Níwọ̀n ìgbà tí ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè yìí bá jẹ́ rárá, a jẹ́ pé ìtàn ìwáṣẹ̀ pẹ̀lú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ mẹ́rìírí tí a kàn ní láti gbà gbọ́ ni. Ó jìnà sí òtítọ́ púpọ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn onímọ̀ ni wọ́n sọ nípa itan kejì tí í ṣe ìtàn Mẹ́kà pé láti ìlú Mẹ́kà ni Odùduwà ti wá tẹ̀dó sí Ilé-Ifẹ̀. Lára àwọn onímọ̀ náà ni Johnson (1921:384), Owólabí (awy) (1986:2-8). Ní ìlú Mẹ́kà, Odùduwà yapa sí ẹ̀sìn abínibí rẹ̀ tí í ṣe ẹ̀sìn Lámúrúdu baba rẹ̀. Ìyapa yìí mú kí ìjà ńlá bẹ́ sílẹ̀ láàrin Odùduwà àti àwọn ẹlẹ́sìn Mùsùlùmí. Bùràímọ̀, ọmọ Odùduwà pàápàá lòdì sí Odùduwà baba rẹ̀ nítorí pé ọ̀kan pàtàkì nínú àwọn ẹlẹ́sìn Mùsùlùmí ní ṣe. Inú bí Odùduwà, ó sì pàṣẹ̀ pé kí wọ́n sun ọmọ rẹ̀ náà ni ààye. Inú bí awọn ẹlẹ́sìn Mùsùlùmí yòókù, wọn gbógun ti Odùduwà. Odùduwà sá àsàlà kúrò ní Mẹ́kà, ó sì tẹ́dò sí Ilé-Ifẹ̀. Ó bá Àgbọnmìrègún tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Sẹ̀tílù. Àgbọnmìrègún yìí ló dá ẹ̀sìn ifá silẹ. Ìtàn náà tẹ síwájú láti fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé Ilé-Ifẹ̀ ni àwọn ọmọ Yorùbá yòókù ti lọ. Ìtàn yìí fẹ́ dojúrú díẹ̀ nítorí oríṣìíríṣìí ìtàn ni a ń gbọ nípa ìran Yorùbá. Àwọn kan sọ pé Ọ̀kànbí nìkan ni ọmọ Odùduwà tí Ọ̀kànbí sì wá bí àwọn ọmọ méje tí wọ́n jẹ́ ọba Aládé káàkiri ibi tí a lè tọpasẹ̀ àwọn Yorùbá dé lónìí. Àwọn mìíràn gbà pé àwọn méje wọ̀nyí kì í ṣe ọmọ-ọmọ Odùduwà, pé ọmọ Odùduwà gan-an ni wọ́n àti pé kì í ṣe ìyàwó kan ṣoṣo ni Odùduwà ni. Èrò yìí ni Mákindé (1970:8) fi hàn nígbà tí ó sọ pé:
(Lára àwọn ìyàwó Odùduwà ni Àtìbà, Omìtótó àti Olókun. Púpọ̀ nínú wọn ni ó bí ọmọ fún un. Àwọn ọmọ náà sì gbé ìjọba àti ètò ìṣèlú kalẹ̀ káàkiri ilẹ̀ Yorùbá).
Ìtàn tí ó gbà pé Odùduwà ni ó bí àwọn ọmọ méje tó tẹ ilẹ̀ Yorùbá dó sọ pé Olówu ni àkọ́bí Odùduwà. Gẹ́gẹ́ bí ìtàn, obìnrin ni Olówu. Olówu yìí ni ó gbé àkọ́bí ọmọ rẹ̀ ọkùnrin wá kí Odùduwà. Odùduwà gbé ọmọ náà lé ẹsẹ̀. Ọmọ náà bẹ̀rẹ̀ sí í ké, ó sì ń fa mọ́ adé orí bàbá ìyá rẹ̀. Odùduwà ṣí adé, ó sì fi lé ọmọ náà lórí, ọmọ náà sì gbàgbé sùn lọ tòun tadé lórí. Èyí mú kí Odùduwà yọ̀ǹda adé fún ọmọ náà nígbà tí ó jí. Bóyá ìdí nìyí tí wọ́n fi máa ń ki àwọn Òwu ní
Asunkún gbadé ọmọ ato
Ọ̀ṣẹmìnì gbokùn ọmọ Ìgbómìnà
Ajíkágboro, Arìnkágboro
Ò jí kùtù fomi ìgboro bọ́jú
A gbọ́ pé ń ṣe ni Ọ̀ràńyàn ń lọ láti ìlú kan sí ibòmíràn tí ó sì ń tẹ ìlú dó bí ó ti ń lọ káàkiri. Lára àwọn ìlú náà ni Ọ̀yọ́-Ilé, Ahoro Òkò, Ìkòyí, Ilé Igbọn, Ìrẹsà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. A gbọ́ ọ bákan náà pé àwọn ọmọ Odùduwà ju méje lọ. Àwọn òpìtàn mìíràn ń fi Aláké Ẹ̀gbá àti Obòkun ti Ìjẹ̀ṣà mọ́ wọn. Oyèbámijí (awy) (1990:4) ni Òpìtàn kan náà, Àlùfáà Johnson tún fi yé ni pé Aláké àti Ọwá jẹ́ ọmọ Odùduwà tí wọ́n sì lọ tẹ̀dó sí Aké ní orílẹ̀-Aké àti ní ilẹ̀ Ìjẹ̀sà níbi tí wọ́n wà di òní yìí
Owólabí (awy) (1986:8) sọ pé bí ìran Yorùbá ṣe wà ní orílẹ̀-èdè Nàìjírìà ni wọ́n wà káàkiri àgbáńlá ayé bí i ilẹ̀ Sàró, Gánà, Tógò, Bìní, ilẹ̀ Àmẹ́ríkà, Bùràsíìlì, Jàmáíkà àti ogunlọ́gọ̀ erékùsù tí ó wà káàkiri òkun Àtìláńtììkì. Lórí bí àwọn ọmọ Yorùbá ṣe ta gbòǹgbò káàkiri àgbáyé yìí náà ni Akínyẹmí (1991:586) sọ̀rọ̀ lé nígbà tí ó ní: Ifẹ̀ ni wọ́n ń pe Yorùbá orílẹ̀ èdè Tógò. Àwọn Yorùbá tó sì wà ní orílẹ̀ èdè Benin pín sí méjì ‘ìdásà’ àti ‘Manígì’. Kì í ṣe orílẹ̀ èdè mẹ́ta yìí nikan ni Yorùbá wà. Àwọn onímọ̀ bíi Abímbọ́lá, Turner àti Watkins ti ṣe áláyè pé àwọn ẹni tí wọ́n kó lọ orílẹ̀ èdè ‘Cuba’, ‘Brazil’ àti America’, wà níbẹ̀ lónìí tí wọn ń gbé èdè àti àsà Yorùbá lárugẹ. Àwọn Yorùbá tó wà ni ‘cuba’ ni wọ́n ń pé ní ‘Lucumi’. Àwọn tó wà ni ‘Brazil’ ni wọ́n ń pè ni ‘Nàgó’.
Gẹ́gẹ́ bí a ṣe sọ ṣáájú, abala kan ìtàn tí ó sọ pé Odùduwà wa láti Mẹ́kà fara pẹ́ òtítọ́ bẹ́ẹ̀ sì ni apá kan rẹ̀ jìnà sí òtítọ́. A lè ka ìtàn Mẹ́kà yìí sí òtítọ́ nítorí pé bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé oríṣìíríṣìí àkọọ́lè ló wà tó tọ́ka sí Odùduwà àti Ilé-Ifẹ gẹ́gẹ́ bí orírun ọmọ Yorùbá tí oríṣìíríṣìí àkọọ́lè sì wà pẹ̀lú pé mẹ́kà ni Odùduwà ti wá sí ifẹ̀, Ìtàn Mẹ́kà jẹ́ ìtẹ́wọ́gbà ju ìtàn atẹ̀wọ̀nrọ̀ lọ tí a ba fojú ẹ̀kọ́ nípa ìtàn wò ó. Tí a bá fi ojú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ìmọ̀ ìbára-ẹni gbépọ̀ wo ìtàn Mẹ́kà yìí, a kò le kà á sí òtítọ́ rárá. Ìdí ni pé ìrísí àwọn ènìyàn Ifẹ̀ àti ìran Yorùbá lápapọ̀ yàtọ̀ gédégédé si ti awọn ara Mẹ́kà bẹ́ẹ̀ sì ni àṣà àti ìṣe wọn kò bára mu. Àkíyèsí mìíràn tí a ṣe ni pé ìtàn yìí sọ pé Odùduwà bá Àgbọnmìrègún ni Ilé-Ifẹ̀, tí ó bá jẹ́ pé lóòótọ́ ni Odùduwà bá Àgbọnmìrègún ní Ile-Ifẹ̀, á jẹ́ pé Ilé -Ifẹ̀ ti wà kí Odùduwà tó dé. Nínú ìtàn mìíràn, èyí tó fara jọ ìtàn inú Bíbélì, a gbọ́ pé nígbà ti ẹ̀ṣẹ̀ pọ̀, àgbàrá òjò gbá gbogbo àwọn tó wà láyé nígbà náà lọ, Odùduwà wà lára àwọn tó yè, ìjọba tuntun sì bẹ̀rẹ̀ lábẹ́ àkóso Odùduwà (Fábùnmi 1969:4) jẹ́rìí sí èyí pé: …Odùduwà came neither from the East nor from the West but that he was one of the people who lived before the deluge, and that, after the deluge, he together with his followers and their families, descended unto dry land by means of chain-ropes from their life-boat which anchored on Oke-Ora.
(Odùduwà kò wá láti ìlà Oòrun tàbí ìwọ̀ oòrùn, ṣùgbọ́n, ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn tó wà láyé kí ìkún omi tó dé, àti pé lẹ́yìn ìkún omi, òun pẹ̀lú àwọn ẹmẹ̀wà rẹ̀ àti àwọn ẹbí rẹ̀ fi ẹ̀wọ̀n rọ̀ sílẹ̀ láti inú ọkọ̀ ìyè wọn, èyí tí ó gúnlẹ̀ sí Òkè-Ọ̀ra).
Èyí pàápàá tún fi òkodoro ọ̀rọ̀ náà hàn pé wọn kò ṣẹ̀ṣẹ̀ dá ilé ayé tàbí tẹ ìlú kan dó, àsìkò ìjọba kan sí èkejì ló ń ṣẹlẹ̀. Ní ọ̀nà mìíràn, a kò tilẹ̀ gbọ́ nínú ìtàn àwọn Áráàbù pé Odùduwà fi ìgbà kan wà ní Mẹ́kà bẹ́ẹ̀ ni ìṣ̣ẹ̀lẹ̀ yìí ṣe pàtàkì ju pé kí òpìtàn ilẹ̀ Áráábù kankan má mẹ́nu bà á lọ. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìtakora díẹ̀díẹ̀ wà nínú ìtàn méjèèjì òkè yìí, síbẹ̀ ìtàn méjèèjì ló tọ́ka sí Odùduwà gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó tẹ Ilé-Ifẹ̀ dó.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Gúúsù Ilorin
wa ni Naijiria
Silas Janafa
je Alagba ni Ile Alagba Asofin Naijiria lati 1999 de 2003.
Andreas Papandreou
je Alakoso Agba orile-ede Griisi tele.
Òjò oníkíkan
thumb|350px|Àwọn ìgbésẹ̀ tó únfa ìkósíbìkan oníkíkan (akiyesi pe SO2 ati NOx nikan ni won unkopa pataki ninu ojo onikikan). Òjò oníkíkan (Acid rain) je iru ojo tabi iru ìrọ̀sílẹ̀ miran to unsaba je kikan, eyun pe o ni ipele giga awon ioni haidrojin (pH kekere). O le ni ewu si awon ogbin, awon eranko inu omi, ati si ohun miran oriile to ba fon si won. Idie ti ojo kikan se unsele i nitori itujade sulfur oloksijinmeji ati nitrojin oloksijin ti won undarapo mo awon owon omi ninu afefeayika lati da onikikan.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ìwọòrùn Ilorin
wa ni Naijiria
Sony
thumb|right|240px|[[Sony City, Sony Corporation Headquarters in Minato, Tokyo]] thumb|right|The [[Sony Building in the Ginza area of Chūō, Tokyo]]
Sony Corporation (tabi Sony lasan) (Japanese: ソニー株式会社) (tyo: 6758) je ile-ise ajose olojapupo topoileabibibi to budo si Tokyo, Japan, ati ikan ninu awon ile-ise amohunmaworan olojapupo titobijulo laye pelu ipaja to po ju ¥ 7.730 legbegberunketa, tabi $78.88 legbegberunkeji (dollar Amerika) (FY2008).
Biafra
Biafra tí a mọ̀ sí orílẹ̀-èdè Biafra jẹ́ ìlú tó yapa kúrò nínú Apá Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà tí ó gba òmìnira ní Nàìjíríà láàárín ọdún 1967 títí di ọdún 1970. Àwọn ẹ̀yà Ìgbò ní apá ìlà oòrùn Nàìjíríà ni wọ́n kún bẹ̀ fọ́fọ́fọ́. Ọgbọ́n ọjọ́, Oṣù Èbìbí ọdún 1967 ni ológun àti Gómìnà ẹkùn ìlà oòrùn C. Odumegwu Ojukwu dá Biafra sílẹ̀, lẹ́hìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ làásìgbò ẹlẹ́yà Ẹtà àti ìdìtẹ̀gbàjọba lẹ́yìn òmìnira orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1960 tí èyí sì yọrísí ìpakúpa àwọn Ìgbò àti àwọn ẹ̀yà mìíràn tí wọ́n ń gbé ní àríwá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1966. Lẹ́hìn náà ni àwọn ọmọ ogun orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kógun ja Biafra lẹ́hìn ìyapa, èyí ṣokùnfàfà ìbẹ̀rẹ̀ ogun abẹ́lé orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Carlos Ibáñez del Campo
je Aare orile-ede Tsile tele.
Tokunbo Afikuyomi
je Alagba ni Ile Alagba Asofin Naijiria lati 1999 de 2003.
Donald J. Cram
Donald J. Cram je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Viktor Yushchenko
Viktor Andriyovych Yushchenko (Ukrainian: Viktor Andrijovyč Juščenko) (ojoibi February 23, 1954) lo ti je Aare eketa orile-ede Ukraine lati 23 January, 2005 de 25 February, 2010.
Àsìá ilẹ̀ Lẹ́bánọ́nì
Àsìá ilẹ̀ Lẹ́bánọ́nì je asia orile-ede Lẹ́bánọ́nì
Àsìá ilẹ̀ Malaysia
je asia orile-ede
Yiannis Grivas
jẹ́ Alákòóso Àgbà orílẹ̀-èdè Gírísí tẹ́lẹ̀.
Aníbal Pinto
thumb|Anibal Pinto ìkẹta Aníbal Pinto Garmendia je Aare orile-ede Tsile tele.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Imeko-Afon
Ìjọba Ìbílẹ̀ Ìmẹ̀kọ-Àfọ̀n jẹ́ ìjọba-ìbílẹ̀ ní Ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà
Wilhelm Röntgen
Wilhelm Conrad Röntgen tàbí Wilhelm Roentgen tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàdínlógbọ̀n oṣù kẹta ọdún 1845, tí ó sìn kú ní ọjọ́ kẹwàá oṣù kejì ọdún 1923 (27th March 1845 – 10 February 1923) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Jemani onímọ̀ físíìsì, tí ó ṣẹ̀dá àti àwárí iran oninagberingberin ninu awon iye igun iru a mo loni si x-ray tabi Röntgen rays lọ́dún 8 November 1895, tí oríire rẹ̀  sọ ọ́ di ẹni àkọ́kọ́ tó gba Ẹ̀bùn is Nobel nínú Físíìsì ni 1901.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ini
wa ni Naijiria
Karl Marx
Karl Heinrich Marx (May 5, 1818 – March 14, 1883) je ara Jemani amoye, aseoro-okowo oloselu, akoitan, aserojinle oloselu, aseoro-awujo, ati asekomunisti alajidide, ti awon irookan re ko ipa pataki ninu idagbasoke isekomunisti ati isesosialisti odeoni. Marx se soki ohun to unso niu ila akoko ori kinni iwe re Manifesto Komunisti, to je gbigbejade ni 1848: "Itan gbogbo awujo titi doni je itan awon ijakadi ipo." Marx jiyan pe isekapitalisti, gege bi awon sistemu awujo-oro-okowo tele, n a yio se isoro ninu re ti yio mu iparun ara re wa.
Soṣiọlọ́jì Lítíréṣọ̀ tó tẹ̀lé Èrò Karl Marx Ojú-Ìwé 36-39.
Tíọ́rì soṣiọ́lọ́jì tó tẹ̀lé ìlànà àti èrò Karl Marx kì I ṣe tíọ́rì oni, ó ti pẹ́ ti ó tí dáyé. Oludasilẹ tíọ́rì yìí ni Karl Marx. Orúkọ rẹ̀ ní àwọn abẹnugan tíọ́rì náà fí ń pe ìlànà wọn. Láti nǹkan bí ọdún 1840 ni Karl Marx fúnra rẹ̀ ti ṣe ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ àlàyé lórí awujọ ati àṣà, ṣùgbọ́n ní nǹkan bí Sẹ́ńtúrì ogún ni tíọ́rì náà búrẹ́kẹ láwùjọ àwọn akadá.
Tíọ́rì ìṣègbèfábo Ojú-Ìwé 40-52.
Tíọ́rì ti a pè ni ìṣègbèfábo lédè Yorùbá ni èdè Gẹ̀ẹ́sì pè ni “Feminism”. Láti inú èdè Látìnì ni èdè Gẹ̀ẹ́sì ti ya ọ̀rọ̀ náà lò èyíni “Femina”- ó túmọ̀ sí ohun gbogbo tó jẹ mọ́ abo tàbí àwọn obìnrin. Ògíní (1996:11) sọ pé ọ̀nà méjì ni àlàyé lórí tíọ́rì yìí lè pín sí.
Tíọ́rì Aṣàtakò Ìmúnisìn Ojú-Ìwé 53-57.
Tíọ́rì Aṣàtakò imúnisìn jẹ́ tíọ́rì lítíréṣọ̀ àkọ́kọ́ tó kanlẹ̀ wa fún lámèyító lítíréṣọ̀ àwọn orílẹ̀ èdè tó ti fojú gbooru iná ìjọba amúnisìn tẹ́lẹ̀. Yorùbá bọ̀, wọn ni, abini tún bini, àbèrè tun bèèrè ni kì í jẹ́ ká a pe àbúrò ẹni lọ́mọ ẹni, gbogbo àwọn tíọ́rì lítéṣọ̀ tí a ti tọ́ka sí tàbí ṣe àlàyé rẹ̀ tẹ́lẹ̀ bí ifojuààtò-wò, ìfojú-ìhun-wò títí ó fi de tíọ́rì Makisiisi kò kanlẹ̀ wà fún lámèyítọ́ lítíréṣọ̀ àwọn adúláwọ̀ tàbí àwọn orílẹ̀ èdè ti kì í ṣe ara Yúróòpù àwọn onímọ̀ kan wulẹ̀ n ra tíọ́rì náà bọ lítíréṣọ̀ adúláwọ̀ lọ́rùn lasan ni.
Ìṣàmúlò Tíọ́rì lítíréṣọ̀ Mélòó kan Ojú-Ìwé 58-104.
Ṣíṣe àmúlò tíọ́rì fún lámèyítọ́ iṣẹ́ ọnà alàwòmọ́ lítíréṣọ̀ ṣe pàtakì lóde òní. Lámèyítọ́ tí kò bá lo tíọ́rì kan pàtó fún iṣẹ́ rẹ̀ kò ní ìpìlẹ̀ tó dúró lé. Irú iṣẹ́ bẹ́ẹ̀ kò sí ni wọ àjọ àwọn onímọ̀ lámèyítọ́, ko sí ibi ti a kò tí lè lo tíọ́rì fún àlàyé tàbí ìgbélé-wọ́n iṣẹ́, ewì, eré-oníse tàbí eré-onítàn ìtàn àròsọ tí o fí kan eré inú fíìmù àgbéléwò tàbí alágbèéká.
Tíọ́rì Ìfojú-àṣà-ìbílẹ̀-wò Ojú-Ìwé 25-26.
Àwọn agbátẹrù tíọ́rì yìí sọ pé iṣẹ́ tí lítéṣọ̀ máa ń ṣe ni láti dáàbò bo àṣà àti iṣẹse àwùjọ kan, nítorí náà ohun tó gbọdọ̀ jẹ lámèyítọ́ lógún ni ṣíṣe àfihàn irú àwọn àṣà tó ṣúyọ nínú iṣẹ́ ọnà aláwòmọ́ lítíréṣọ̀. Ọjọ̀gbọ́n Wándé Abímbọ́lá sọ pé:
Therefore, in order to envolve an acceptable format for the appreciation of oral literature, we must blend our knowledge of the most up-to-date tecxxhniques of literary criticism and stylistics with a thorough understanding of Yoruba culture. Without this, any critical work is bound to be sterile.
(Kí a tó lè ri ìlànà lámèyítọ́ lítíréṣọ̀ ti yóò jẹ́ ìtẹ́wọ́gbà, a niláti jẹ́ ki irú ìlànà bẹ́ẹ̀, bí o ti wù ki ó jẹ́ ti òde òní tó, ni ọwọ́ àṣà Yorùbá nínú, bí bẹ́ẹ̀ kọ́ òfégè lásán ni iṣẹ́ lámèyítọ́ bẹ́ẹ̀ yóò jẹ́ (1982:78)
Tíọ́rì Ìfojú-ìmọ̀-ìbára-ẹni-gbé-pọ-wo-lítíréṣọ̀ tàbí soṣiọlọji lítẹ́ṣọ̀ Ojú-Ìwé 29-35.
Ọ̀rọ̀ tí a pè ní Soṣiọ́lọ́jì lítíṛọ̀ jẹ́ ọ̀rọ̀ tí onímọ̀ èrò ìjìnlẹ̀ kan ti à ń pè ní Taine ọmọ orílẹ̀ èdè Faranse rọ fúnra rẹ̀. Oníṣẹ́ lámèyítọ́ ni Taine láàárín ọdún 1828-1893. Ète láti sọ àgbéyẹ̀wò iṣẹ́ ọnà dàbí ti ìmọ̀ sáyẹ́nsì ló fa ìṣẹ̀dá Soṣiọ́lọ́jì lítíréṣọ̀. Ìmọ̀ tuntun sì ló jẹ́ lágbooloé ẹ̀kọ́ nípa iṣẹ́ ọnà.
Afolabi Olabimtan
Afolabi Olabimtan (11 June, 1932 - 27 August, 2003) je Alagba ni Ile Alagba Asofin Naijiria lati 1999 de 2003.
Maryland
Ipinle Maryland je ikan ninu awon adota ipinle ni orile-ede Amerika
Jean-Marie Lehn
Jean-Marie Lehn je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Robert Huber
Robert Huber je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Hendrik Lorentz
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Àsìá ilẹ̀ àwọn Maldive
je asia orile-ede
Pedro Aguirre Cerda
thumb|Pedro Aguirre Cerda ọdún 1938 je Aare orile-ede Tsile tele.
San Fernando
The City of San Fernando
Àsìá ilẹ̀ Mòngólíà
je asia orile-ede
Àkójọ àwọn ìlú Nàìjíríà gẹ́gẹ́ bíi oníbùgbé
Àkójọ àwọn ìlú ní Nàìjíríà gẹ́gẹ́ bíi oníbùgbé.
Xenophon Zolotas
je Alakoso Agba orile-ede Griisi tele.
Homer
Homer (Ὅμηρος).
Juan Esteban Montero
thumb|Juan Esteban Montero-2 je Aare orile-ede Tsile tele.
Hartmut Michel
Hartmut Michel je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Àwọn Erékùṣù Kókósì
Àwọn Erékùsù Kókósì tabi Awon Erekusu Keeling je agbegbe orile-ede Australia
Carlos Dávila
Carlos Gregorio Dávila Espinoza je Aare orile-ede Tsile tele.
Sophocles
thumb|Sophocles.
Àsìá ilẹ̀ Nepal
je asia orile-ede
Erékùṣù Robben
Erékùṣù Robben (Geesi: Robben Island; Afrikaans Robbeneiland) je erekusu ni Table Bay, to je kilomita meje leba Cape Town, ni Guusu Afrika. O je ede Dọ́tsh fun "seal island". Erekusu Robben ri bi oval, 3.3 km gigun lati ariwa de guusu, ati 1.9 km ni fife, pelu aala to je 5.07 km². Pelebe ni, o si je bi mita melo soke ipele omi-okun, nitori agbara-omi to sele nigba ijoun. O kun fun awon okuta ateyinda igba Atetesi Kambria ninu Adipo Malmesbury Group. Erekusu yi se pataki nitoripe ibe ni Aare ile Guusu Afrika ojowaju ati Elebun Nobel Nelson Mandela ati Aare ile Guusu Afrika ojowaju Kgalema Motlanthe, bakanna mo awon elewon oloselu miran, ti lo igba ewon won ni asiko apartheid. Jacob Zuma to je Aare ile Guusu Afrika tẹlẹ na lo odun mewa nibe bi elewon.
Virgil
thumb|Virgil.
Jubril Aminu
je Alagba ni Ile Alagba Asofin Naijiria lati 2003 de 2007.
Ẹnúgu
thumb|250px|View of Enuguthumb|250px|Location of Enugu in Nigeria
Taj Mahal
Taj Mahal ( or ; ताज महल, lati ede Persia/ "ile ade" ("crown of buildings"), ; lasan bi "the Taj" ) je mausoleum kan ni Agra, India. Ó jẹ ọkan lára àwọn ìlé tí óṣé damọ lágbayéaye. Ó jẹ kíkọ láti ọwọ Shah Jahan obaluaye Mughal gẹgẹ bíbi ìrántí ìyàwó rẹre kẹtaa, Mumtaz Mahal. Ó jẹ gbígbà bí ọkan lárain awọnon ilé ẹlẹwa julọ lágbáyé átí bí àmí ìfẹ áiyéráyé.
Jerónimo Méndez
je Aare orile-ede Tsile tele.
Ẹnúgu
Enugu je oluilu ipinle Enugu ni ile Naijiria.
Johann Deisenhofer
Johann Deisenhofer je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Constantine Mitsotakis
thumb|Constantine Mitsotakis. je Alakoso Agba orile-ede Griisi tele.
Gabriel González Videla
je Aare orile-ede Tsile tele.
Àwọn Ìpínlẹ̀ Jẹ́mánì
Órile-ede Jẹ́mánì je orile-ede olominira ijoba apapo to ni awon ipinle 16 ti won pe ni Jemani ni Länder (eyokan Land).
Ìtàn ìsèdálẹ̀ Ilé-Ifẹ̀
Ìlú Ilé-Ifẹ̀ jẹ́ ìlú tí Òrìṣà Bàbá Ṣìgìdì tí mo fẹ́ sọ ìtàn rẹ̀ ti wá. Èyí ló mú mi yà bàrá láti sọ ní ṣókí nípa ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilé-Ifẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ló ti wà lórí ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilè-Ifẹ̀ bẹ́ẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ àwọn òǹkọ̀wé àti òǹpìtàn ló ti fi èrò wọn hàn lórí ìtan ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilé-Ifẹ̀. Ọ̀jọ̀gbọ́n Bíòbákú (1955) dábàá wí pé a dá ìlú Ilé-Ifẹ̀ sílẹ̀ láàrin ọ̀rùndún kéje àti ìkẹ́jọ (seventh & eighth centuries). Jeffrey. (1958:21-25) Ṣe àfojúsùn pé ìlú náà tí yẹ kó di ńlá láti ọ̀rùndún kọkànlá (eleventh century). Ìwòye àwọn méjéèjì fì ìmọ̀ ṣòkan pé Ilé-Ifẹ̀ jẹ́ ilẹ̀ kan gbòógì láààrin òrùndún kéje sí ìkejìlá (seventh to twenth centuries) àti pé Ilé-Ifẹ̀ ti wà ní ìletò kékèèkéé tẹ́lẹ̀ rí kó tó di pé ó wá para pọ̀ dí odidi tí ó wà lónìí yìí. Nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nu wò pẹ̀lú olóyè Ọbadio, ó ní ìtàn Yorùbá bẹ̀rẹ̀ láti Ilé-Ifẹ̀ gẹ́gẹ́ bí oríṣun. Ìdí nìyí tí a fí ń pe “Ilé-Ifẹ̀ ní ìlú ibi tí o júmọ́ ti ń mọ́ wá” Lékèè gbogbo rẹ̀, ọ̀nà mẹ́rin pàtàkì nípa ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ Ilé-Ifẹ̀ ni àwọn òǹkọ̀tàn ti kọ sílẹ̀ tí wọ́n sì gbé yẹ̀wò. Cordellia (2006:33-36), sọ fún wa nínú ìtàn àkọ́kọ́ pé odùduwà fi ẹ̀wọ̀n rò kalẹ̀ pẹ̀lú àwọn igba irúnmọlẹ̀ (200 deties) láti ọ̀run láti wá tẹ Ilé-Ifẹ̀ dó. Nígbà tí ìtàn kejì sọ fún wa pé Odùduwà àti àwọn ẹmẹ̀wà rẹ̀ kúrò láti ìlú Mẹ́kà. Nínú ìrìnàjò wọn, olúkúlùkù bẹ̀rẹ̀ sí níí tẹ̀dó sí ojú ọ̀nà, nínú èyí tí Kòkòbírí ní Òkè Ọya wà. Odùduwà kò àwọn ẹmẹ̀wa rẹ̀ yóòkù dé Ilé-Ifẹ̀ ní ìgbẹ̀yíngbéyín. Bẹ́ẹ̀ sì ni Odùduwà bá àwọn àgbà awo ní Ilé-Ìfẹ̀ tí Odùduwà sì ja ìjà àjàborí tí ó sì borí lọ́wọ́ wọn. (Biobaku 1955 : 88). Èrò kẹ́ta yìí jẹ èrò Elúyẹmí tí ó jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Ilé-Ifẹ̀, Ó gbà pé ìlà oòrùn tí àwọn ènìyàn ń tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí oríṣun Yorùbá ni “Òkè-Ọrà”. Elúyẹmí (1986 :16) ní Odùduwà àti àwọn ẹmẹ̀wà rẹ̀ sọ̀kalè láti òkè wá sí ìsàlẹ̀ láti wá ilẹ̀ tí ó lọ́ràá tí wọn lè fi dáko pẹ̀lú ohun èlò ìgbàlódé. Òkè Ọrà ní ìlẹ̀ tí ó lọ́ràá tí Odùduwà àti àwọn ẹmẹ̀wà rẹ̀ rí láti fi dáko, wọ́n sì gbà ilẹ̀ náà lọ́wọ́ àwọn ẹni tí wọ́n bá níbẹ̀. Isichei (1982 :132) fi hàn nínú èrò kẹ́rin nígbà tí ó fara mọ́ ọn pé Ifẹ̀ ti wà kí ó tí di wí pé Odùdudwà tí ó jẹ́ jagunjagun akọni àti Bàbáńlá Yorùbá wáyé. Kí Odùduwà tó wáyé àti kí ìlú Ilé-Ifẹ tó fìdí múlẹ̀ ni àwọn ìletò mẹ́tàlá ti wà káàkiri agbègbè náà tí òkọ̀ọ̀kan wọn sì ní Baálẹ̀. Àwọn ìletò mẹ́tàlá yìí ló para pọ̀ di ìletò ọ̣̀kan ṣoṣo tí òkọ̀ọ́kan Baálẹ̀ àwọn ilètò wọ̀nyí ṣì ń ṣe olùdarí àpapọ̀ lóòrèkóòrè. Ìletò náà ní wọ̀nyìí: Parakin, Ìráyè, Ìdìta, Òkè-Ọrà, Ọmọlogun, Iwìnrìn, Ìmójùbí, Ijùgbẹ̀, Ìdó, Ìlórómù, Ìlọràn, Odin, àti Òkè Awo. Ohun tí ó ṣe pàtàkì ni pé púpọ̀ nínú àwọn orúkọ wọ̀nyìí ló sì wà títí di òní gẹ́gẹ́ bí àdúgbò tàbí agbègbè lábẹ́ Ilé-Ifẹ̀. Òranfẹ̀ Baálẹ̀ Òkè Ọrà ni ó kọ́kó ṣe Baálè àpapọ̀ ìletò wọ̀nyí nígbà tí Ọ́bàtálá ṣe Baálẹ̀ tó gbẹ̀yìn. Ní àkótán, gbogbo èrò mẹ́rẹ̀ẹ̀rin tí mo ti mẹ́nu bà ní sókí náà ló sọ nípa ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilé-Ifẹ̀. Nínú èrò tèmi, ní àfikún, ìtàn àtẹnudénu ni ìtàn àwọn ará Ilé-Ifẹ̀ ó kún fún ẹ̀kọ́ àti àṣà, bí ó ti wù kí ó rí ó yẹ kí á sọ pé irú ìtàn bẹ́ẹ̀ kò ní àkọsílẹ̀ ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìjìnlẹ̀ ìtàn.
Sidney Altman
Sidney Altman je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Juan Antonio Ríos
thumb|Retrato del Presidente Juan Antonio Ríos je Aare orile-ede Tsile tele.
Pieter Zeeman
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Àsìá ilẹ̀ Pakístàn
The National Flag of Pakistan was adopted in its present form during a meeting of the Constituent Assembly on August 11, 1947, just three days before the country's independence, when it became the official flag of the Dominion of Pakistan.
Àsìá ilẹ̀ Jẹ́mánì
Àsìá ilẹ̀ Jẹ́mánì pinsi awometa to ni ida gbooro to dogba meta to ni awo onibibibi ile Germany: dudu, pupa ati wura.
Uche Chukwumerije
Uche Chukwumerije (Oṣù kọkànlá Ọdún 1939 sí Ọjọ́ Ọkàndínlógún Oṣù kẹrin Ọdún 2015) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí wọ́n dìbò yàn wọlé gẹ́gẹ́ bí aṣojú àríwá Abia, ìpínlẹ̀ Abia ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà ti ilẹ̀ Nàìjíríà. Ó jẹ́ aṣojú ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin láti Oṣù kẹrin Ọdún 2011 sí Oṣù kejìlá Ọdún 2015 lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party.
Charles Augustin de Coulomb
Charles-Augustin de Coulomb (14 September 1736 – 23 August 1806) je asefisiksi ara Fransi. O gbajumo fun gbigbedide ofin Coulomb, itumo agbara iwalojukanonina (electrostatic force) lati se ifamora ati isunsoun. Eyo SI agbara eru (charge), coulomb, wa lati inu oruko re.
Mošovce
[[Mosofuki]
Mošovce (1380 olùgbéonílùú) - pàtàkìtóbilárí ìletòabúlé nínú láarínlágbedeméjì Slofákíà pëlúàtilôdöbáfidání púpõ ti íwé itan ìbòjiohun ìrántí, ati ìlú àbínibíìbí ìbí çni of a olókìkítóbiñlápö Slovak poet, Ján Kollár.
Ọ̀nà tí a lè pín òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá sí
Ọ̀NÀ TÍ A LÈ PÍN ÀWỌN ÒRÌṢÀ ILẸ̀ YORÙBÁ SÍ Ẹnu kò kò lórí iye àwọn òrìṣà tó wà nílẹ̀ Yorùbá. Bí àwọn kan se sọ pé ọ̀kànlénígba òrìṣà ló wà ní aàfin Ọ̀ọ̀ni bẹ́ẹ̀ náà ni àwọn kan ń sọ pé irinwó òrìṣà ó lẹ́ ọ̀kan (401 deities) ló wà lóde ìṣálayé à ò lè sọ pàtó iye òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá tó wà pẹ̀lú iye òrìṣà tí a ti mẹ́nu bà lókè yìí, nítorí pé kì í ṣe gbogbo òrìṣà tó rọ̀ láti òde-ọ̀run wá sí òde-ìṣálayé ni à ń pè ní òrìṣà. A rí àwọn abàmì nǹkan mìíràn tí àwọn ènìyàn sọ di òrìṣà. Bẹ́ẹ̀ a sì rí àwọn alágbára àtijọ́ tí a sọ di ẹni òrìṣà èyí tí Òrìṣà Bàbá Ṣìgìdì tí ìwádìí yìí dá lé lórí wà. Pẹ̀lú gbogbo àlàyé wọ̀nyìí, ọ̀pọ̀lọpọ̀ onímọ̀ ló ti gbìyànjú láti pín Òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá sí oríṣìírìíṣìí ọ̀nà. Àwọn kan pín in sí ọ̀nà méjì, àwọn kan pín in sí ọ̀nà mẹ́rin. Bákan náà ni a tún rí àwọn kan tí wọ́n pín òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá sí ọ̀nà márùn-ún. Awolàlú àti Dọ̀pèmú (1979:73) gbà pé ọ̀nà mẹ́ta ni a lè pín òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá sí.
Ìpínsísọ̀rí àwọn òrìṣà
Lẹ́yìn àgbéyẹ̀wò iṣẹ́ tí àwọn ènìyàn kan ti ṣe lóríi ọ̀nà tí a lè gbà pín àwọn òrìṣà ìlẹ̀ Yorùbá, nínú èrò tèmi, pínpín òrìṣà sí ìsọ̀rí mẹ́rin ni mo fara mọ́ nítorí ìsọ̀rí yìí ló ṣàlàyé fínnífínní gbogbo nǹkan tí a kà sí òrìṣà nílẹ̀ Yorùbá.
Àwọn ọ̀nà mẹ́rìn tí àwọn onímọ̀ pín in sí ni: òrìṣà atẹ̀wọ̀nrọ̀, àwọn ẹ̀dá tí a sọ di òrìṣà lẹ́yìn ikú wọn, àwọn òrìṣà nípa ìbí, àti àwọn àdàmọ̀dì òrìṣà.
Àwọn Ìwé ti a ṣamúlò
Láti ọwọ́: Adéoyè, Adérónkẹ́ Motúnráyọ̀ (Oṣù ọ̀pẹ, 2007)
Thomas Cech
Thomas Cech je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Àsìá ilẹ̀ Katar
je asia orile-ede
Òṣèlú
thumb|400px|
Baba Tela
je Alagba ni Ile Alagba Asofin Naijiria lati 2003 de 2007.
Òṣèlú
Òṣèlú je ijoba ìṣèlú ará ìlu boya to ba wa taara lati owo awon ara ilu tabi ki won fun awon asoju won lase ninu idiboyan lati lo agbara yi. Àwon elédè Gèésì n pèé ní democracy to wa lati inú ede Griiki: δημοκρατία - (dēmokratía) tí ó tumo si "agbara aralu" eyi ti won yi wa lati δῆμος (dêmos), "aralu" ati κράτος (krátos) "agbara" larin orundun ikarun-ikerin kJ lati toka si iru ìlànà oselu to wa nigba náà ni awon ilu orile-ede Grisi, pataki ni Ateni Atijo leyin rogbodiyan odun 508 kJ.
Henri Becquerel
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Àsìá ilẹ̀ Sáúdí Arábíà
je asia orile-ede
Elias James Corey
Elias James Corey je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Adamu Bala
je Alagba ni Ile Alagba Asofin Naijiria lati 2003 de 2007.
Àsìá ilẹ̀ Singapore
je asia orile-ede
Àsìá ilẹ̀ Málì
Àsìá ilẹ̀ Málì
Jamestown, Saint Helena
Jamestown ni oluilu orile-ede Saint Helena.
Khalifa bin Zayed Al Nahyan
Khalifa bin Zayed bin Sultan Al Nahyan to je Sheikh (خليفة بن زايد بن سلطان آل نهيان), (ojoibi 1948), ti won unpe ni Sheikh Khalifa ni Aare orile-ede awon Emirati Arabu Ajepiparapo (UAE) ati emiri ilu Abu Dhabi lowolowo. O bo si ipo mejeji na ni 3 November 2004, nigba to dipo baba re Zayed bin Sultan Al Nahyan, to ku ni ojo kan seyin ojo na.
Richard R. Ernst
Richard R. Ernst je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
High Efficiency Video Coding
ni ona igekurupapo faili fun lilo ninu Komputa.
Àsìá ilẹ̀ Tsad
Àsìá ilẹ̀ Chad
Gregory Ngaji
je Alagba ni Ile Alagba Asofin Naijiria lati 2003 de 2007.
Ikenne
12.26667°N, 6.55°W 6.86667°N, 3.71667°W.
Rudolph A. Marcus
Rudolph Arthur Marcus je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Ikenne
Ikenne jẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ ní Ìpínlẹ̀ Ògùn, orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó tóbi tó 144 km² tí àwọn ènìyàn tó ń gbé nínú rẹ̀ sí jẹ́118,735 látàrí ètò ìkànìyàn ti ọdún 2006.
Àdírẹ́sì ìfìwéránṣẹ́ jẹ́ 121. ̀
Prince Alexander Mavrocordatos
thumb|Alexandros Mavrokordatos je Alakoso Agba orile-ede Griisi tele.
Àsìá ilẹ̀ Síríà
je asia orile-ede
Microsoft Video 1
ni ona igekurupapo faili fun lilo ninu Komputa.
Àsìá ilẹ̀ Kòmórò
Àsìá ilẹ̀ Comoros
Athanasios Kanakaris
Athanasios Kanakaris (1760 – January 14, 1824) (Αθανάσιος Κανακάρης) je Alakoso Agba orile-ede Griisi tele.
Ilẹ̀ Ọba Gríìsì
Ile-Oba Griisi (ede Griiki:, Vasílion tis Elládos) je ile ijoba to je didasile ni 1832 ni Ipinnu ilu London latowo awon Alagbara Ninla (eyun United Kingdom, France ati Russian Empire).
Àsìá ilẹ̀ Tajikistan
je asia orile-ede
Petros Mavromichalis
je Alakoso Agba orile-ede Griisi tele.
Bassey Henshaw
je Alagba ni Ile Alagba Asofin Naijiria lati 2003 de 2007.
Èdè Abkhaz
Èdè kan ni eléyìí lára àwọn èdè tí a ń pè ní Abkhazo-Adyghian tí àwọn wọ̀nyí tún jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ fún àkójọpọ̀ èdè tí a ń pè ní caucasian (Kọ̀kọ́síànù). Àwọn tí ó ń sọ Abkhaz tó ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọgọ́rùn-ún ènìyàn ní ìpínlẹ̀ tí a ń pè ní Abkhaz ní Georgia. Ó wà lára àwọn èdè ti ìjọba ń lò níbẹ̀. Wọ́n tún ń sọ èdè yìí ní apá kan ilẹ̀ Tọ́kì (Turkey).
Mohammed bin Rashid Al Maktoum
Mohammed bin Rashid Al Maktoum (Arabiki محمد بن راشد آل مكتوم; Muḥammad bin Rāshid al Maktūm), to unje Sheikh Mohammed, (ojoibi July 22, 1949), ni Alakoso Agba ati Igbakeji Aare orile-ede awon Emirati Arabu Ajepiparapo (UAE), ati Emiri Dubai.
Èdè Abkhaz
àkọtọ́ Cyrillic (Sìríhìkì) ni wọ́n fi ń kọ èdè yìí sílẹ̀.
Sorenson codec
ni ọ̀nà ìgekurupapọ̀ faili fún lílò ninu ẹ̀rọ Kọmputa.
Mamoudzou
thumb|left|A view of the sea from the city Mamoudzou ni oluilu orile-ede Mayotte, to wa larin Okun India.
Onitsha
thumb|Àwòrán ìlú Onitsha. Onitsha je ilu ni Naijiria.
Kary Mullis
Kary Mullis je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Àsìá ilẹ̀ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Tòṣèlúaráìlú ilẹ̀ Kóngò
Àsìá ilẹ̀ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Tòṣèlúaráìlú ilẹ̀ Kóngò
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Irele
wa ni Naijiria
Àsìá ilẹ̀ Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Ṣáínà
thumb|Tsaina je asia orile-ede
Christopher Nshi
je Alagba ni Ile Alagba Asofin Naijiria lati 2003 de 2007.
Tabaré Vázquez
Tabaré Ramón Vázquez Rosas (ojoibi January 17, 1940 - 2020) je Aare ile Uruguay tele.
John Strutt, 3rd Baron Rayleigh
John William Strutt, 3rd Baron Rayleigh, OM (12 November 1842 – 30 June 1919) je asefisiksi ara Ilegeesi to je pe pelu William Ramsay, won se awari apilese argon, ohun ti won gba Ebun Nobel ninu Fisiksi fun ni 1904.
Michael Smith (aṣiṣẹ́ògùn)
thumb|Michael Smith Michael Smith je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
VC-3
ni ona igekurupapo faili fun lilo ninu Komputa.
Àsìá ilẹ̀ Tháílàndì
je asia orile-ede
Moroni, Comoros
Moroni (ni ede Arabu موروني Mūrūnī) ni ilu titobijulo ni orile-ede Comoros ati oluilu ibe lati 1958.
Philipp Lenard
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Andreas Zaimis
thumb|Andreas Zaimis.
je Alakoso Agba orile-ede Griisi tele.
Georgios Kountouriotis
Georgios Kountouriotis (Γεώργιος Κουντουριώτης) (1782 - 1858) jẹ́ alákoso àgbà orílẹ̀-èdè Griisi tẹ́lẹ́. Saronic island of Hydra to an Arvanite Greek family.
George Andrew Olah
George Andrew Olah je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Irepodun, Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun
Agbegbe Ijoba Ibile Irepodun je ijoba ibile ni Ipinle Osun ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Ilobu.
Bingu wa Mutharika
Bingu wa Mutharika (24 February 1934 – 6 April 2012) je oloselu ara Malawi ati Aare ile Malawi lati 2004 di 2012 nigba to se alaisi.
VP3
ni ona igekurupapo faili fun lilo ninu Komputa.
Okene
thumb|Okene- Ìpínlẹ̀ Kogi.
Okene je ilu ni Ipinle Kogi, Naijiria.
Àsìá ilẹ̀ Fránsì
Àsìá ilẹ̀ Fúrànsì
Ioannis Kapodistrias
thumb|Ioannis Kapodistrias je Alakoso Agba orile-ede Griisi tele.
Èdè Efe
Èdè Efe tabi èdè Ewe (tabi efegbe) je ede Niger-Kongo ti won n lo ni Ghana, Togo ati Benin.
Augustinos Kapodistrias
thumb|Augustinos Kapodistrias.
Èdè Efe
Èdè olóhùn ní èdè yìí orísìí àmì òhun merin ni wọn ń fi ń pe e. Ni abe Ẹbi Niger Congo ni èdè yìí wa.
Mílíọ̀nù mẹta ni iye àwọn tí ń sọ èdè yìí. (3 Million).
José Mujica
José Alberto Mujica Cordano (, known as El Pepe, (ojoibi May 20, 1935) je oloselu ara Uruguay to je Aare orile-ede Uruguay lowolowo.
Augustinos Kapodistrias
je Alakoso Agba orile-ede Griisi tele.
MPEG Multichannel
ni ona igekurupapo faili fun lilo ninu Komputa.
Àsìá ilẹ̀ Turkmẹ́nìstán
je asia orile-ede
Bhisho
Bhisho je ilu ni orile-ede Guusu Afrika.
Paul J. Crutzen
Paul J. Crutzen je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Clement Awoyelu
je Alagba ni Ile Alagba Asofin Naijiria lati 2003 de 2007.
Montana
Ipinle Montana je ikan ninu awon ipile 50 ni orile-ede Amerika.
Pietermaritzburg
thumb|Pietermaritzburg
Pietermaritzburg je ilu ni orile-ede Guusu Afrika.
MPEG Surround
ni ona igekurupapo faili fun lilo ninu Komputa.
Àsìá ilẹ̀ àwọn Ẹ́mírètì Ṣíṣọ̀kan Árábù
Àsìá ilẹ̀ àwọn Ẹ́mírètì Ṣíṣọ̀kan Árábù je asia orile-ede Ẹ́mírètì Ṣíṣọ̀kan Árábù.
Mario J. Molina
Mario J. Molina je onimo sayensi to gba Ebun Nobel ninu Kemistri.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Irepodun, Ìpínlẹ̀ Kwárà
jé ìkan lara àwon agbegbe ìjoba ìpínlè mérìndilógún tí o wa ni Naijiria, olú-ìlú rè ni Omu-aran, abajade eto ikaniyan 2006 ni pé agbegbe náà ní olugbe 147,594.
Ara àwon ìlú agbegbe yí tí amo si ìlú Èsìé ní Èsìé Museum wa, Musiomu yí(tí o di dídá kale ni odun 1945) ni Musiomu àkókò tí a dakale ní orílè-èdè Nàìjirià
Ibn Khaldun
Ibn Khaldūn or Ibn Khaldoun (orúkọ lẹ́kúnrẹ́rẹ́, أبو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي, Abū Zayd ‘Abdu r-Raḥman bin Muḥammad bin Khaldūn Al-Hadrami, (May 27, 1332 AD/732 AH – March 19, 1406 AD/808 AH) jẹ́ ará agbègbè Àríwá Afíríkà onímọ̀púpọ̀
Ernest Shonekan
Ernest Adégúnlé Oládéìǹdé Shónèkàn, (ọjọ́ kẹẹ̀sán, oṣù Ebi ọdún1936 ní Èkó, orílẹ̀-èdè Nàìjíríà) jẹ́ agbejọ́rò ará ilẹ̀ Nàìjíríà. Shónékà jẹ́ Ààrè ilè Nàìjíríà fún ìgbà díẹ̀ láti ọjọ mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n, oṣù kẹ́jọ, ọdún 1993 títí dé ọjọ́ kẹtàdínlógún, oṣù kọkànlá, ọdún 1993 tí ọ̀gágun Sani Abacha fipa gbà joba lọ́wọ́ rẹ̀. Wọ́n fun ní oyè Abese tí ilẹ Ègbá láti 1981 pẹ̀lú àwọn oyè mìíràn.
Shónẹ́kàn ti jẹ́ alága àti olùdarí United African Company of Nigeria ( èyí tí ó rọ́pò The Niger Company) Ilé-iṣẹ́ tí ó gbòòrò tí ó sì jẹ́ pé òun ni ilé-iṣẹ́ Áfíríkà tí ó gbòòrò jù ní ilẹ̀ Sub-Saharan Africa.
Ìgbé ayé rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀
Ọjọ́ kẹẹ̀sán, oṣù Ebi ọdún 1936 ní wọ́n bí Shónẹ́kàn ní ìlú Èkó, orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ mẹ́fà tí àwọn òbí rẹ̀ bí. . Ilé-ìwé CMS Grammar School àti Igbobi College ni Shónẹ́kàn lọ. Ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè nínú ìmọ̀ òfin ní University of London, wọ́n sì pè é sí iṣẹ́. Lẹ́yìn náà ni ó tún lọ sí Harvard Business School.
Wàhálà tí ó ṣẹlẹ̀ ní Rìpọ́bíkì kẹ́ta.
Ní oṣù Ṣẹrẹ, ọjọ́ kejì, ọdun 1993, Shonekan kọ́kọ́ di olórí ìgbìmọ̀ ìyípadà àti olórí ìjọba lábẹ́ Ibrahim Babangida. Nígbà náà ìgbìmọ̀ ìyípadà jẹ́ ìpele tó kẹ́yìn nínú gbígbé agbára fún olórí tí wọ́n yàn ní Rìpọ́bíkì orílẹ̀-èdè Nàìjíríà Kẹ́ta. Ní oṣù Ògún, ọdún 1993, Babangida kọ̀wẹ́ fipò sílẹ̀, nípa títẹ̀lé ìdìbò June 12. Ó bọwọ́ lú òfin tí ó fi ìdí ìjọba-fìdí-hẹ múlẹ̀ tí Shonekan darí lẹ́yìn tí wọ́n búra fun gẹ́gẹ́ bí olórí orilẹ̀-èdè.
Mobi Oparaku
agba boolu-elese totifeyinti ara Naijiria
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ipokia
Ipokia je olu-ilu Anago. Ipokia si je okan lara awon ijoba ibile ni Ipinle Ogun ni odun 1996. Awon ilu miiran to wa nibe ni Idiroko, Oniro, Ita Egbe,Hunbo, Agosasa, Aseko, Maun, Koko, Ropo, Alaari, Tube, Ilashe, Ifonyintedo, Madoga, Ijofin ati Tongeji t6.53333°N, 2.85°W.
O no iwon agbegbe to to 629 km2 Ari iye eniyan to to 150,426 nigba ika-ori ni odun 2016.
Minerals/Natural resources
Ipokia town has large deposits of Kaolin and Red clay. The vast fertile land is available for Agriculture. It is equally rich in soft sand used in the construction industry. Large and commercial deposit of crude oil was discovered in Tongeji Island (a town under Ipokia) by the Federal government of Nigeria.The drilling will take effect soonest by the government and this will provide more revenue for the country and job creation for the beneficial of the indigene .Establishment of oil refinery will soon take effect.
Tourism
A mega tourist city and sea institute was being developed at Whekan Island by the team of Queens Atlantic Resorts Inc., of Las Vegas, Nevada U.S.A. there is room for Boat Regatta, Canoeing and fishing along the Badagry creek. Although the project has since stop due to issue not known. Tongeji Island is a holiday haven with its impressive water front and breathtaking scenery, the island is a beauty to behold. Onigbaale Forest is equally a major tourist attraction. It was reported that the 1st Onigbaale of Ipokia precisely disappeared there and has since not been seen.
Famous foods
Ipokia cuisine is rich with numerous delicacies original to the Town. Listed below are some of the foods peculiar to the towns and their recipe; meat, oil, salt. pepper Pepper and Pepper