cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Àwọn Agbègbè Òkèrè Brítánì
Àwọn Agbegbe Okere Britani (British Overseas Territories) ni awon agbegbe merinla okere Britani, ti won kii se ara Britani gangan. Won je iseku Ile Obaluaye Britani ti won ko i ti gba ominira tabi dibo lati duro gege bi agbegbe Britani.
Orin blues
Orin blues je iru orin to bere ni Amerika lari awujo awon Omo Afrika Amerika.
Atúmọ̀-Èdè (Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì): B
14.	branch (noun); ẹ̀ka igi: He dimbed up the tree and hid among the branch. (Ó gun igi, ó sa pamọ́ si ara ẹ̀ka igi).
15.	branch (verb): pèka: The bank has branches in all posts of the Country. (Ìle ìfowópamọ́ náà pẹ̀ka kaàkiri orílẹ̀ èdè yìí.
Mato Grosso
je ikan ninu awon ipinle ni orile-ede Brasil.
Atúmọ̀-Èdè (Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì): B
16.	brass (noun); idẹ: Brass con not made oduduwa’s axe. (Idẹ̀ kò se é nọ àáké òdùduwà).
Saidu Barda
jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àti Gómìnà Ipinle Katsina tẹ́lẹ̀.
Atúmọ̀-Èdè (Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì): B
17.	brave (adjective); gbóyà: It was brave of him to enter the buring building. (O gbóyà lati wo inú ilé tí ó ń jó).
Niyi Osundare
Àkójọ pò isẹ́ rẹ̀
The State Visit (2002, play)-
John Madaki
jẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà àti Gómìnà Ìpínlẹ̀ Katsina nígbà kan rí. A yàn án sípò ní oṣù Kejìlá ọdún 1989 lásìkò ìjọba ológun tí Ààrẹ Ibrahim Babangida. Saidu Barda ló jẹ́ lẹ́yìn rẹ̀ lásìkò ìjọba alágbádá ni oṣù kìíní ọdún 1992.
Niyi Osundare
Àkójọ pò isẹ́ rẹ̀
Pages from the Book of the Sun: New and Selected Poems (2002)-
Early Birds (2004)-
Two Plays (2005)-
The Emerging Perspectives on Niyi Osundare (2003)-
Not My Business (2005)-
City Without People: The Katrina Poems (2011)-
Random Blues (2011)-
Atúmọ̀-Èdè (Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì): B
18.	bread (noun) Àkàrà: He eats bread. (Ọmọ náà fẹ àkàrà).
19.	break (verb); fọ́: He break my bread with a cudget. (Ó fọ́ mi ní kùmọ̀ lórí).
Gyude Bryant
thumb|Gyude Bryant Charles Gyude Bryant je Aare ile Làìbéríà tele.
Atúmọ̀-Èdè (Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì): B
22.	breath (noun); èémí: The breath of the boy is not okay. (Èémí ọmọ náà kò dára).
23.	breathe (verb) mí: He breathe loudly. (Ó ń mú sókè).
24.	breed (verb); se ìtọ́jú: The Doctor breed up the patient. (Dókítà se ìtójú aláìsàn).
25.	breeze (noun); Atẹ́gùn: The breeze carried the money away. (Atẹ́gùn gbé owó náà lọ).
26.	brew (verb); pọn ọtí: Bọlá brewed alcoholicdrink. (Bọ́lá pọn ọtí ògógóró).
27.	briber (noun) Àbẹ̀tẹ́lẹ̀: Bribery is prohibited. (Àbètẹ́lẹ̀ kò dára).
28.	Bribe (verb); bẹ àbẹ̀tẹ́lẹ̀: The child was bribed to take the nasty medicine. (Ọmọ náà bẹ àbẹ̀tẹ́lẹ̀ ki o to gba òògùn rẹ̀).
29.	brick (noun): amọ̀: A house made of red brick. (Ilé náà jẹ́ alámọ̀ pupa.
31.	Bridegroom (noun); Ọkọ ìyàwó: Ilè bridegrrom has come. (Ọkọ ìyàwó ti wọlé dé).
32.	bridge (noun); Afárá: The bridge has collapsed. (Afárá náà ti yẹ̀
Èdè Húngárì
Hungarian (magyar nyelv )
Atúmọ̀-Èdè (Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì): B
33.	bridge (verb); safárá sí He formed a bridge on the water. (Ó safárá si ojú omi
35.	brigade (noun); Ẹgbẹ́ ọmọ ogun: The brigade donated a large of money. (Ẹgbẹ́ ọmọ ogun ni o da owo ju(.
36.	bright (adjective); tan ìmọ́lẹ̀: Sunshine is bright. (Òòrùn náà tan ìmọ́lẹ̀).
37.	brilliant (adjective); Títànsàn: He is a brilliant boy. (Ìrawọ̀ ọmọ náà tàn sàn).
39.	bring (verb); mú wá: Ile soldiers came back bringing ‘ten’ prisoners. (Jagunjagun náà mú wá àwọn ẹlẹ́wọ̀n mẹ́wàá).
40.	brittle (adjective); rerun wómú: Ade’s car had an accident and brittle. (Ọkọ̀ Adé forí sogi ó rún wómú wómú).
41.	broad (adjective); gbòrò: The road is extensive. (Ojú ọ̀nà náà gbòrò).
42.	broadcast (adjective); fún káàkiri: The British broadcasting corporation. (Ile ìgbìmọ̀ fún káàkiri ti alámọ̀ funfun).
43.	broken (adjective); fífọ́: Olu has broken all the plates. (Olú ti sọ gbogbo àwo di fífọ́).
44.	bronze (noun): àdàlù bàbà: A bronze statue is in our house. (Àdàlù bàbà wà ní ilé wa).
Zürich
Zurich je ilu ni orile-ede Switzerland, ohun ni ilu titobijulo nibe.
Atúmọ̀-Èdè (Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì): B
46.	brood (verb); Sàba lórí: The hen brood on her eggs. (Adìyẹ náà sàba lórí ẹyin rẹ̀).
47.	broom (noun); ìgbálẹ̀: Sọlá bought a broom. (Sọlá ra ìgbálẹ̀).
48.	brother (noun); arákùnrin: My man has come. (Arákùnrin mi ti dé).
49.	brought mu; Ade brought his dog. (Adé mú ajá rẹ wá).
50.	brow (noun), iwájú: He is in brow of me. (Ó wà níwájú mí).
51.	bruise (noun); Ọgbẹ́: The child inflicted a bruise. (Ọmọ́ náà gba ọgbẹ́).
52.	bruise (verb); ha: This stick bruised my skin. (Igi yìí ha mi lára).
53.	brute (verb); fí ọwọ́ gbọ̀n: (He brush the letter out of my hand. (Ó fi ọwọ́ gbọn lẹ́tà dànù ní ọwọ́ mi).
54.	brute (noun): Òmùgọ̀: He is brute. (Ọmọ yìí ya òmùgọ̀).
55.	bubble (noun); ìtànjẹ: He speaks a very bubble ides. (Ó sọ àbá ìtànjẹ).
56.	bubble (verb) rú sókè: The water bubbed up through the sand. (Omi náà rú sókè mọ́ ìyẹ̀pẹ̀).
57.	buck (noun); akọ àgbọ̀nrín: The buck has eaten the okro in the faim. (Akọ àgbọ̀nrín náà ti jẹ ilá tán ni oko.
58.	bucket (noun) garawa: The rain is falling inside the bucket. (Òjò ń rò sínú garawa).
59.	bud (noun); ehu ohun ọ̀gbìn: The trees are in bud. (Àwọn igi náà wà ní ehu ohun ọ̀gbìn).
60.	bud (verb); hù: The maize bud out. (Àgbàdo náà hù jáde).
61.	budge (verb); míra: I can’t budge it. (Mi ò lè mira kúrò).
62.	budget (noun); ìwé ìròhìn owó: A budget was made by Government. (Oríṣìí ìwé ìròhùn owó ìlú ni gómìnà kà).
63.	buffalo (noun); ẹfọn: The buffalo are too many in India. (Ẹranko ẹ̀fọ̀n tí pọ̀jù ni ìlẹ́ Indíà).
64.	bug (noun); ìda: bugs are in his cloth. (ìda wà nínú asọ rẹ̀).
65.	bugle (noun) ìfẹ́: He bugle to me. (Ó fife pè mí).
67.	bulge (verb); wú sóde: Olú bulge up some yame. (Olú wú iṣu sóde).
68.	bulge (noun); Ìwúsóde: It’s bulge up beyond the usual size. (Ìwúsóde rẹ̀ ju bí ó se yẹ lọ).
69.	bulk (noun): ìwọ̀n: Tankers Carry petroleum in bulk. (Ọkọ̀ elépo gbé epo ní ìwọ̀n).
70.	bulky (adjective) Tóbi: She is bulky. (Ọmọ náà tóbi
71.	bull (noun); akọ màálù: I take the bull by the horn. (Mo mu akọ màálù náà níbi ìwo).
72.	bully (verb); kígbe mọ́: Olu bully on me. (Olú kígbe mọ́ mi).
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Abadam
Agbegbe Ijoba Ibile Abadam wa ni Ipinle Borno
Atúmọ̀-Èdè (Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì): B
74.	bunch (noun); odidi: A bunch of banana was given to me. (Odidi ọ̀gẹ̀dẹ̀ ló fún mi).
Emmanuel Acholonu
jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àti Gómìnà Ipinle Katsina tẹ́lẹ̀.
Atúmọ̀-Èdè (Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì): B
75.	bundle (noun) ẹrù: The bundle is heavy. (Ẹrù náà wúwo).
76.	bundle (verb); di ẹrù: I bundled evenything into a box. (Mo di ẹrù papọ̀ sínú àpótí).
77.	bungalow (noun); Irú ilé ilẹ̀ kan. Ayò’s house is a bungalow. (Ilé Ayọ̀ jẹ́ irú ile ilẹ̀ kan. 78.	bunk (noun); ìbùsùn nínú ọkọ. The bunk was fixed on the wall. (Ìbùsùn inú ọkọ náà wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ ògiri).
81.	burn (verb); sun: He burned some farm refuse. (Ó sun ilẹ̀ oko).
83.	burst (verb); fọ́: We have to burst the door open. (A gbọ́dọ̀ fọ ilẹ̀kàn náà já).
84.	bury (verb): sìnkú: He was buried at sea side. (Wọ́n sìnkí rẹ̀ sẹ́gbẹ̀ẹ́ odò)
85.	bus (noun); ọ̀kọ̀ èrò: I entered a public bus. (Mo wọ ọkọ èrò).
86.	bush (noun) igbó: There are many trees in the bush. (Ọ̀pọ̀lọpọ̀ igi ló wà nínú igbó) 87.	business (noun); òwò: He has set up in business as a book seller. (Ọkùnrin náà ń se òwò ìwé títà).
88.	butter (noun) lòrí àmọ́: I fried the eggs with butter. (Mo dín ẹyin pẹ̀lú òrí àmọ́).
89.	button (noun); Òníní èwù: Button is in the dress she sew. (Òníní ẹ̀wù wà lára asọ tí ó rán).
90.	Buy (verb) rà: Ayọ bought a car. (Ayọ̀ ra ọkọ ayọ́kẹ́lẹ́).
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Mónakò
je ti orile-ede.
Atúmọ̀-Èdè (Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì): B
91.	buzz (verb); Ìkin: The beez are buzzing along the road. (Àwọn oyin náà ń kùn káàkírì lẹ́gbẹ̀ẹ́ ojú ọ̀nà).
Mato Grosso do Sul
je ikan ninu awon ipinle ni orile-ede Brasil.
Atúmọ̀-Èdè (Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì): B
92.	by (preposition); lẹ́bàá; My house is by the river. (Ilé mi wa lébàá odò).
Abdur Rahman Farès
Abdur Rahman Farès je Aare orile-ede Algeria tele.
Ìyísódì nínú Ẹ̀ka-èdè Ìkálẹ̀
ÌYÍSÓDÌ NÍNÚ Ẹ̀KA-ÈDÈ ÌKÁLẸ̀
Ìfáàrà Gẹ́gẹ́ bí ìyísódì ṣe ń jẹ yọ nínu YA, Ìkálẹ̀, tíí ṣe ọ̀kan lára àwọn èka-ède Yorùbá, máa ń ṣe àmúlò oríṣiríṣi wúnrẹ̀n láti fi ìyísódì hàn. Ìyísódì lè jẹ yọ nínú ẹyọ ọ̀rọ̀ kan, ó sì tún lè jẹ yọ nínu ìhun gbólóhùn kan. Ṣíṣe àfihàn àwọn ọ̀nà lóríṣiríṣi tí ìyísódì máa ń gbà wáyé nínu ẹ̀ka-èdè Ìkálẹ̀ gan-an ló jẹ wá lógún nínu iṣẹ́ yìí.
Ìyísódì Ẹyọ Ọ̀rọ̀ Àkíyèsí fí hàn pé irúfẹ́ ọ̀rọ̀ méjì ló wà: ọ̀rọ̀ ìpìlẹ̀ (èyí ti a kò ṣẹ̀dá) àti ọ̀rọ̀ aṣẹ̀dá. Àwọn ọ̀rọ̀ ìpìlẹ̀ kan wà tó jẹ́ wí pé wọ́n ní ìtumọ̀ ìyísódì nínú. Irúfẹ́ ọ̀rọ̀ ìpìlẹ̀ bẹ́ẹ̀ ni rárá. Rárá jẹ́ òdi bẹ́ẹ̀ ni. Ó máa ń dúró gẹ́gẹ́ bíi ìdáhùn gbólóhùn ìbéère
21	(a)	(i)	Ṣé Adé wúlí? (ii)	Ṣé Adé wálé?
Rock and roll
Rock and roll
Ìyísódì nínú Ẹ̀ka-èdè Ìkálẹ̀
(b)	(i)	Rárá			(ii)	Rárá
John Harrison Burnett
John Burnett tí ó jẹ́ Principal àti Vice-Chancellor University of Edinburgh láàrin 1978 sí 1987 kú ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kéje, ọdún 2007.
Ìyísódì nínú Ẹ̀ka-èdè Ìkálẹ̀
A ó ṣe àkíyèsí wí pé rárá jẹ́ ẹyọ ọ̀rọ̀ kan tó ń ṣiṣé gbólóhùn òdì. Tí a kò bá fé lo rárá fún ìdáhùn (21a), a lè sọ wí pé:
(c)	(i)	Adé éè wúlí		(ii)	Adé kò wálé. Irúfẹ́ ọ̀rọ̀ kejì ni ọ̀rọ̀ aṣẹ̀dá. Àwọn yìí ni ọ̀rọ̀ tí a ṣẹ̀dá tí wọ́n sì ń fún wa ní òye ìyísódì. A pé àwọn ọ̀rọ̀ yìí ní ọ̀rọ̀ aṣẹ̀dá, nítorí pé wọn kì í ṣe ọ̀rọ̀ oní-mọ́fíìmù kan. Tí a bá fẹ́ ṣẹ̀dá àwọn ọ̀rọ̀ yìí, a máa ń lo mọ́fíìmù ìsẹ̀dá mọ́ ọ̀rọ̀ ìpìlè, èyí tó jẹ́ pé ọ̀rọ̀-ìṣe ló máa ń jẹ; àkànpọ̀ àwọn méjéèjì máa ń yọrí sí ọ̀rọ̀-orúkọ. Fún àpẹẹrẹ: 22	(a)	(i)	àì- + hùn	 àìhùn		(ii)	àì- + sùn	àìsùn
(b)	(i)	àì- + gbọ́n	 àìgbọ́n	(ii)	àì- + gbọ́n	àìgbọ́n
(c)	(i)	àì - + jẹun	 àìjẹun		(ii)	àì - + jẹun	àìjẹun A ṣe àkíyèsí pé mọ́fíìmù ìṣẹ̀dá àì- náà ni YA máa ń lọ láti fi yi ọ̀rọ̀-ìṣe sódì.
Ìyísódì Fọ́nrán Ìhun Nínu Gbólóhùn Àkíyèsí Alátẹnumọ́
Bí a bá fẹ́ ṣẹ̀dá gbólóhùn àkíyèsí alátẹnumọ́, fọ́nrán ìhun tí a bá fẹ́ pe àkíyèsí sí ni a ó gbé sí iwájú gbólóhùn ìpìlẹ̀. Ọ̀nà tí à ń gbà ṣe èyí ni pé a ó fi ẹ̀rún ní sí èyìn fọ́nrán ìhun náà tí a fẹ́ pe àkíyèsí sí. Àwọn fọ́nrán ìhun tí a lè ṣe bẹ́ẹ̀ gbé sí iwájú ni: òlùwà, àbọ̀, kókó gbólóhùn, ẹ̀yán, àpólà-atọ́kùn. Àwọn fọ́nrán ìhun tí a lè pe àkíyèsí sí yìí ni a lè yí sódì. A ó ṣe àgbéyẹ̀wò wọn ní ọ̀kọ̀ọ̀kan.
(b)(i)	Ée ṣe àwa		(ii)	Àwa kọ́ tàbí kì í ṣe àwa.
24	(a)(i)	Olú ò ó lọ rín		(ii)	Olú ni ó lọ
(b)(i)	Ée ṣe Olú ò ó lọ	(ii)	Olú kọ́ ni ó lọ       tàbí Kì í ṣe Olú ni ó lọ
25	(a)(i)	Ọmàn pupa ò ó hun rín (ii)	Ọmọ pupa ni ó sùn
(b)(ii)	Ée ṣe ọmọ pupa ò ó hùn (ii) Ọmọ pupa kọ́ ni ó sùn tàbí Kì í ṣe ọmọ pupa ni ó sùn
A ṣe àkíyèsí pé rín ni atọ́ka àkíyèsí alátẹnumọ́ nínu ẸI. Tí a bá sì ti ṣe ìyisódì fọ́nrán ìhun tí a pe àkíyèsí sí, atọ́ka àkíyèsí alátẹnumọ́ náà kì í jẹ yọ mọ́.
Ìyísódì Àbọ̀ Pípe àkíyèsí alátẹnumọ́ sí àbọ̀ nínu gbólóhùn fara jọ ìgbésẹ̀ ti Olùwà. Ìyàtọ̀ tó kàn wà níbè ni pé tí a bá ti gbé àbọ̀ síwájú, ààye rẹ̀ yóò sófo. Tí a bá fẹ ṣe ìyísódì àbọ̀ inú gbólóhùn, ée ṣe náà ni wúnrẹ̀n tí ẸI máa ń lò. Fún àpẹẹrẹ: 26	(a)	(i)	Olú nà Adé		(ii)	Olú na Adé
(b)	(i)	Ée ṣe Adé Olú nà	(ii)	Adé kọ́ ni Olú nà							     tàbí kì í ṣe Adé ni Olú nà
27	(a)	(i)	Kítà á pa ẹran	(ii)	Ajá pa ẹran
(b)	(i)	Ée ṣe ẹran kítà á pa	(ii)	Ẹran kọ̀ ni ajá pa tàbí Kì í ṣe ẹran ni ajá pa
Ìyísódì Kókó Gbólóhùn Tí a bá fẹ́ pe àkíyèsí alátẹnumọ́ sí kókó gbólóhùn, a máa ń ṣe àpètúnpè ẹlẹ́bẹ fún ọ̀rọ̀-ìṣe. Bí a ṣe ń ṣe èyí ni pé a ó ṣe àpètúnpè kọ́nsónáǹtì àkọ́kọ́ ti ọ̀rọ̀-ìṣe náà kí a tó wá fi fáwẹ̀lì /i/ Olóhùn òkè sí ààrin kọ́ńsónáǹtì méjéèjì. Fún àpẹẹrẹ: 28	(a)	(i)	Délé ra bàtà			(ii)	Délé ra bàtà
(b)	(i)	Rírà babá ra bàtà rín		(ii)	Rírà ni babá ra bàtà
29	(a)	(i)	Ìyábọ̀ fọ ọfọ̀ núẹ̀n		(ii)	Ìyábọ̀ sọ ọ̀rọ̀ mìíràn
(b)	(i)	Fífọ̀ Ìyábọ̀ fọ ọfọ̀ múẹ̀n rín 	(ii)	Sísọ ni Ìyábò sọ ọ̀rọ̀ mìíràn Ìyísódì (28) (b) ni (30) nígbà tí ìyísódì (29) (b) ni 31) 30	(i)	Ée ṣe rírà bàbá ra bàtà	 (ii)	Rírà kọ́ ni bàbá ra bàtà 	tàbí							Kì í ṣe rírà ni bàbá ra bàtà
Ìyísódì Ẹ̀yán Ọ̀nà tí a ń gbà yí èyán sódì nínu gbólóhùn àkíyèsí alátẹnumọ́ yàtọ̀ díẹ̀ sí tí àwọn fọ́nrán ìhun yòókù. Ìgbésẹ̀ kan wà tí a máa ń ṣe fún èyán tí a pe àkíyèsí alátẹnumọ́ sí nígbà tí a bá fẹ́ ṣe ìyísódì rẹ̀. A lè yíi sódì nínu àpólà-orúkọ tí ó ń yán, a sì tún lè yíi sódì láìbá àpólà-orúkọ tó ń yán rín. Tí èyí bá máa wáyé, a gbọdọ̀ sọ ẹ̀yán náà di awẹ́-gbólóhùn asàpèjúwe, kí á tó yíi sódì. Yí ni atọ́ka awẹ́-gbólóhùn asàpèjúwẹ nínu ẸI. Àpẹẹrẹ ìyísódì ẹ̀yán tó dá dúró láìba ọ̀rọ̀-orúkọ tó ń yán rìn ni: 32	(i)	Ọmàn yí mọ rí, ée ṣe pupa	(ii)	Ọmọ tí mo rí kì í ṣe pupa tàbí Pupa kó ni ọmọ tí mo rí.
33	(i)	Ilẹ̀ yí mọ lọ, ée ṣe Ègùn	(ii)	Ilẹ̀ tí mo lọ, kì í ṣe Ègùn, tàbí Ègùn kọ́ ni ilè tí lọ
Ìyísódì Àpólà-Àpọ́nlé Gẹ́gẹ́ bí àwọn fọ́nrán ìhun yòókù ṣe máa di gbígbe síwájú nígbà tí a bá fẹ́ pe àkíyèsí alátẹnumọ́ sí wọn, àpólà-àpọ́nlé náà máa ń di gbígbé wá síwájú nígbà tí a bá fẹ́ pe àkíyèsí alátẹnumọ́ sí i. Oríṣiríṣi iṣẹ́ ni àpọ́là-àpọ́nlé máa ń ṣe nínu gbólóhùn: àwọn kan máa ń sọ ibi tí ìṣe inú gbólóhùn náà ti wáyé; àwọn kan sì máa ń sọ ìdí tí ìṣèlẹ̀ náà fi wáyé. Tí a bá fé ṣe ìyísódì àpólà-àpọ́nlé tó ń sọ ibi tí ìṣe inú gbólóhùn ti wáyé, a ó kọ́kọ́ gbé àpólà-àpọ́nlé náà síwáju, a lè ṣe ìpajẹ ọ̀rọ̀-atọ́kùn tó síwáju rẹ̀, a sì lè dáa sí. Tí a bá ṣe yí, a ó wá fi èrún ti kún àpólà-ìṣe náà. Àpẹẹrẹ ni: 34	(a)	(i)	Mọ jẹun n’Ọ́ọ̀rẹ̀		(ii)	Mo jẹun ní Ọ̀ọ̀rẹ̀
Ìyísódì Àsìkò, Ibá-Ìṣẹ̀lẹ̀ àti Ojúṣe Oríṣiríṣi àríyànjiyàn ló wà lóri pé ède Yorùbá ní àsìkò gẹ́gẹ́ bí ìsọ̀rí gírámà tàbí kò ní. Bámgbóṣé (1990:167) ní tirẹ̀ gbà pé àsìkò àti ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ wọnú ara wọn Ó ní: Àsìkò àti ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ máa ń fara kọ́ra nínu ède Yorùbá.
Èro Bámgbóṣé yìí ni yóò jẹ́ amọ̀nà fún wa nínu ìsọ̀rí yìí
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Montenẹ́grò
je ti orile-ede.
Brazilian Federal District
je ikan ninu awon ipinle ni orile-ede Brasil.
Ahmed Ben Bella
Ahmed Ben Bella je Aare orile-ede Algeria tele.
Joseph Akaagerger
jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àti Gómìnà Ipinle Katsina tẹ́lẹ̀.
Ferhat Abbas
Ferhat Abbas je Aare orile-ede Algeria tele.
Ìyísódì nínú Ẹ̀ka-èdè Ìkálẹ̀
Ìyísódì Àsìkò Afànámónìí àti Ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ Àdáwà Àsìkò afànámónìí jẹ mọ́ ìgbà tí ìṣẹ̀lẹ̀ kan ń sẹlẹ̀, yálà ó ti ṣẹlẹ̀ tán tàbí ó ń ṣẹlẹ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ lásìkò tí à ń sọ̀rọ rẹ̀. Tí a bá lò ó pẹ̀lú ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ adáwà, kò sí wúnrẹ̀n tó máa ń tọ́ka rè. Fún àpẹẹrẹ: 36	(i)	Olú ó lọ	Oló lọ		(ii)	Olú lọ	Ìyísódì (36) ni: 37	(i)	Olú éè lọ 	Oléè lo	̣	(ii)	Olú kò lọ
Ìyísódì Àsìkò Afànámónìí àti Ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ Àìṣetán Atẹ́rẹrẹ Ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ àìṣetán atẹ́rẹrẹ máa ń ṣe àfihàn ìṣẹ̀lẹ̀ tó ń lọ lọ́wọ́ nígbà tí Olùsọ̀rọ̀ ń sọ̀rọ̀. Àpẹẹrẹ èyí ni: 38	(a)	(i)	Olú éé rẹ̀n		(ii)	Olú ń rìn Éé ni atọ́ka ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ àìṣetán atẹ́rẹrẹ nínu ẸI, ṣùgbọ́n atọ́ka ìyísódì éè ni a fi ń yí i sódì. Àpẹẹrẹ ni: (b)	(i)	Olú éè rẹ̀n		Oléè rẹ̀n 	(ii)	Olú kò rìn
Ìyísódì Àsìkò Afànámónìí àti Ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ Àìṣetán Bárakú Ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ àìṣetán bárakú máa ń tọ́ka sí ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó máa ń ṣẹlẹ̀ ní gbogbo ìgbà. Máa ń àti a máa ló máa ń tọ́ka ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ yìí nínu YA. Ọ̀nà tí ẸI ń gbà tọ́ka ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ yìí yàtọ̀ gédéńgbé sí ti YA. Atọ́ka ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ yìí nínu ẸI ni éé àti a ka. Ìlo rẹ̀ nínu gbólóhùn ni: 39	(i)	Olú éé jẹun		(ii)	Olú ń jẹun
40	(i)	Olú a ka kọrin	(ii)	Olú a máa kọrin Ée ni atọ́ka ìyísódì ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ yìí. Àpẹẹrẹ ni: 41	(i)	Olú ée jẹun		(ii)	Olú kì í jẹun
42	(i)	Olú ée kọrin		(ii)	Olú kì í kọrin
Ìyísódì Àsìkò Afànámónìí àti Ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ Àṣetán Ìbẹ̀rẹ̀
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Akinyele
Agbegbe Ijoba Ibile Akinyele je ibile ijoba ni Ipinle Oyo. Moniya ni oluilu re.
Ámósì Tutùọlá
Amos Tutùọlá (June 20, 1920 - June 8, 1997) je akotan omo ile Naijiria.
Ìyísódì nínú Ẹ̀ka-èdè Ìkálẹ̀
46	(i)	Án àn ti ka korin			(ii)	Wọn kò tíì máa kọrin
Ìyísódì Àsìkò Afànámónìí àti Ibá-Ìṣẹ̀lẹ̀ Àṣetán Ìparí Ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ àṣetán ìparí nínu àsìkò afànámónìí máa ń tọ́ka sí ìṣẹ̀lẹ̀ tó ti parí pátápátá. Ti ni atọ́ka ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ yìí. Àpẹẹrẹ ìlo rẹ̀ nínu gbólóhùn ni: 47	(i)	Ọmàn mi ti hùn		(ii)	Ọmọ mi ti sùn
48	(i)	Mọ ti fọfọ̀ múẹ̀n		(ii)	Mo ti sọ̀rọ̀ mìíràn Éè ni atọ́ka ìyísódì ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ yìí nínu ẸI. Nígbà tí a bá yíi padà, ohun ààrin to wà bẹ lóri atọ́ka ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ náà yóò yí padà sí ohùn ìsàlẹ̀. Àpẹẹrẹ ni:
49	(i)	Ọmàn mi éè tì hùn		(ii)	Ọmọ mi kò tíì sùn
50	(i)	Méè tì fọfọ̀ múẹ̀n		(ii)	N kò tíì sọ̀rọ̀ mìíràn
Ìyísódì Àsìkò Ọjọ́-Iwájú àti Ibá-Ìṣẹ̀lè Àdáwà Nígbà tí atọ́ka àsìkò ọjọ́-iwájú bá ti jẹ yọ pẹ̀lú ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ adáwà, (tí kò ní atọ́ka kankan), àbájáde rẹ̀ yóò jẹ́ ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ adáwà nínu àsìkò ọjọ́-iwájú. Àwọn àpẹẹrẹ ni: 51	(i)	Olú a lọ 		(ii)	Olú á lọ
52	Ìyábọ̀ á fọfọ̀ nọọ̀la		(ii)	Ìyábọ̀ á sọ̀rọ̀ lọ́lá Ìyábọ̀ (51) ni (53), nígbà tí ìyísódì (52) ni (54) 53	(i)	Olú éè níí lọ		Oléè níí lọ	(ii)	Olú kò níí lọ
54	(i)	Ìyábọ̀ éè níí fọfọ̀ nọọ̀la		(ii)	Ìyábọ̀ kò níí sọ̀rọ̀ lọ́la.
Ìyísódì Àsìkò Ọjọ́-Iwájú àti Ibá-Ìṣẹ̀lẹ̀ Àìṣetán Atẹ́rẹrẹ Àpẹẹrẹ gbólóhùn tí èyí ti jẹ yọ ni:
55	Ìyábọ̀ a ka hunkún			(ii)	Ìyábọ̀ á máa sunkún Ìyísódì rẹ̀ ni:
56	(i)	Ìyábọ̀ éè níí ka hunkún 	(ii)	Ìyábọ̀ kò níí máa sunkún
Ìyísódì Àsìkò Ọjọ́-Iwájú àti Ibá-Ìṣẹ̀lẹ̀ Àìṣetán Bárakú Ìhun kan náà ni èyí ní pẹ̀lú ìhun àsìkò ọjọ́-iwájú àti ibá-ìṣẹ̀lẹ àìṣetán atẹ́rẹrẹ. Àpẹẹrẹ ni:
57	(a)(i)	Àlàdé a ka jẹja ẹri		(ii)	Àlàdé á máa jẹja odò Ìyísódì gbólóhùn yìí ni:
(b)(i)	Àlàdé éè níí ka jẹja ẹri	(ii)	Àlàdé kò níí máa jẹ ẹja odò
Ìyísódì Àsìkò Ọjọ́-Iwájú àti Ibá-Ìṣẹ̀lẹ̀ Àṣetán Ìbẹ̀rẹ̀ Àpẹẹrẹ gbólóhùn tí èyí ti jẹ yọ ni: 58	(i)	A tí a jọ lọ hí oko		(ii)	A ó tí jọ lọ sí oko Ìyísódì rẹ̀ ni
59	(i)	Ẹ́ẹ̀ níí ti a jọ lọ hí oko 	(ii)	A ò níí ti máa jọ lọ sí oko
Ìyísódì Àsìkò Ọjọ́-Iwájú àti Ibá-Ìṣẹ̀lẹ̀ Àṣetán Ìparí Àpẹẹrẹ gbólóhùn tí ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ àṣetán ìparí ti jẹ yọ nínu àsìkò ọjọ́-iwájú ni:
60	(a)	(i)	Olú a ti rẹ̀n 		(ii)	Olú á ti rìn Ìyísódì gbólóhùn yìí ni:
Ìyísódì Atọ́ka Múùdù (Ojúṣe)
Adéwọlé (1990:73-80) gbà pé múùdù jé ọ̀kan lára àwọn ìsọ̀ri gírámà Yorùbá. Ó pín wọn sí oríṣìí mẹ́ta nípa wíwo ọ̀nà tí wọ́n ń gbà jẹ yọ: Ó pe àkọ́kọ́ ni èyí tó ń fi ṣiṣe é ṣe hàn (possibility); ó pe èkejì ní èyí tó ń fi gbígbààyè hàn (permission); ó pe ẹ̀kẹta ni èyí tó pọn dandan. Àwọn múùdù wọ̀nyí ni à ń dá pè ni ojúṣe wọ̀fún, àníyàn àti kànńpá lédè Yorùbá. Fábùnmi (1998:23-24) pè é ní Ojúṣe.
Ìyísódì Ojúṣe Wọ̀fún Léè ni atóka ojúse wọ̀fún nínu ẸI. Fún àpẹẹrẹ: 61	(i)	Olú léè jọba ùlú rẹ̀		(ii)	Olú lè jọba ìlu re. Tí a bá yi atọ́ka ojúṣe yìí sódì, yóò di leè. Ée ni atọ́ka ìyísódì ojúṣe nínu ẸI.
62	(i)	Olú éè leè jọba ùlú rẹ̀ 	(ii)	Olú kò lè jọba ìlú rẹ̀
Ìyísódì Ojúṣe Kànńpá Gbẹẹ̀dọ̀ ni atọ́ka ojúṣe kànńpá nínu ẸI. Àpẹẹrẹ ni: 63	(i)	Olú gbẹẹ̀dọ̀ hùn	(ii)	Olú gbọdọ̀ sùn Ìyísódì rẹ̀ ni:
64	(i)	Olú éè gbẹẹ̀dọ̀ hùn	(ii)	Olú kò gbọdọ̀ sùn
Ìyísódì Ojúse Ànìyàn Àríyànjiyàn pọ̀ lóri ìsọ̀ri gírámà tí yóò wà nínu YA.Bámgbóṣé (1990) gbà pé atọ́ka àsìkò ọjọ́ iwájú ni yóò àti àwọn ẹ̀da rẹ̀ bíi yó, ó, á. Fábùnmi (2001) ní tirè sàlàyé wí pé ojúse ni yóò àti àwọn ẹ̀da rẹ̀, ṣùgbọ́n ó ní Yorùbá tún máa ń lò wón láti fi tọ́ka sí àsìkò ọjọ́-iwájú. Oyèláràn (1982) nínu èro rẹ̀ kò fara mọ́ èro pé yóò jẹ́ atọ́ka àsìkò ọjọ́-iwájú. Ó ni yóò máa ń ṣiṣẹ́ ibá-ìṣẹ̀lẹ̀, ò sì tún máa ń ṣiṣẹ́ ojúṣe nígbà mìíràn. Sàláwù (2005) ò gba yóò gẹ́gẹ́ bí atọ́ka àsìkò ọjọ́-iwájú tàbí ojúṣe. Ó ní yóò àti àwọn ẹ̀da rẹ̀ á, ó àti óó jẹ́ atọ́ka ibá-ìṣẹ̀lẹ̀ àníyàn nínu YA. Adéwọlé (1988) ní tirè ṣe òrínkíniwín àlàyé láti fi ìdi rè múlẹ̀ pé atọ́ka múùdù ni yóò. Nítorí náà, a ó lo wúnrẹ̀n yóò gẹ́gẹ́ bí ojúṣe àníyàn. Nínu ẸI, a ni atọ́ka ojúṣe àníyàn. Fún àpẹẹrẹ:
65	(i)	Mà a jẹun nóko		(ii)	N ó jẹun lóko Ìyísódì rẹ̀ ni:
66	(i)	Méè níí jẹun nóko 		(ii) 	N kò níí jẹun lóko/N kì yóò jẹun lóko
Ìyísódì Odidi Gbòlòhún Gẹ́gẹ́ bí a ti sọ ní ìbẹ̀rẹ iṣẹ́ yìí, a lè ṣe ìyísódì ẹyọ ọ̀rọ̀, a lè ṣe ìyísódì fọ́nrán ìhun gbólóhùn, a sì tún lè ṣe ìyísódì odidi gbólóhùn pẹ̀lú. Bámgbóṣé (1990:217) sàlàyé pé ìyísódì odidi gbólóhùn ni èyí tí ìtumọ̀ rẹ̀ jẹ mọ wí pe ìṣẹ̀lẹ̀ tí a sọ nínu gbólóhùn náà kò ṣẹlẹ̀ rárá. Ó ní: Tí gbólóhùn kò bá ní ju ẹyọ ọ̀rọ̀-ìṣe kan lọ nínu àpólà-ìṣe…, ìyísódì odidi gbólóhùn nìkan ni a lè ṣe fún un. Ṣùgbọ́n, tí ọ̀rọ̀-ìṣe bá ju ọ̀kan, tàbí tí àpólà-ìṣe bá ní fọ́nrán tí ó ju ọ̀kan lọ, a lè ṣe ìyísódì fọ́nrán ìhun tàbí ti odidi gbólóhùn.
Ìyísódì Gbólóhùn Àlàyé Gbólóhùn àlàyé ni a máa ń lò láti fi sọ bí nǹkan bá ti rí. Bámgbọ́sé (1990:183) sọ wí pé: Tí sọ̀rọ̀sọ̀rọ̀ bá fẹ́ẹ ṣe ìròyìn fún olùgbọ́, gbólóhùn yìí ni yóò lo. Gbólóhùn-kí-gbólóhùn tí kò bá jẹ́ ti ìbéèrè tàbí ti àṣẹ gbọ́dọ̀ jẹ́ gbólóhùn àlàyé.
Àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn àlàyé ni: 67 (i)	Mo fọfọ̀ múẹ̀n naàná 		(ii)	Mo sọ̀rọ̀ mìíràn lánàá
68	(i)	Olú gbé uṣu wá í ọja		(ii)	Olú gbé iṣu wá sí ọjà Ìyísódì (67) ni (69), nígbà tí ìyísódì (68) ni (70)
69	(i)	Méè fọfọ̀ múẹ̀n naàná		(ii)	N kò sọ̀rọ̀ mìíràn lánàá
Ìyísódì Gbólóhùn Àṣẹ
Máà ni wúnrẹ̀n tí ẸI ń lò fún ìyísódì gbólóhùn àṣẹ. Àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn àṣe ni 71	(i)	Háré wá! (ii)	Sáré wá!
72	(i) 	Ka lọ! (ii)	Máa lọ! Ìyísódì (71) yóò fún wa ni (73)
73	(i)	Máà háré wá 			(ii)	Má sáré wá
Tí a bá fẹ́ ṣe ìyísódì (72), a ó yọ atọ́ka ibá-ìṣẹ̀lẹ atẹ́rẹrẹ ka kùrò, a ó sì lo atọ́ka ìyísódì máà dípò rẹ̀. Ìyísódì (72) yóò yọrí sí (74)
74	(i)	Máà lọ		(ii)	Má lọ
Ìyísódì Gbólóhùn Ìbéèrè
Bámgbóṣé (1990:183-186) ṣe ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ àlàyé lóri ọ̀nà tí a máa ń gbà ṣe ìbéèrè nínu ède Yorùbá. Ó ní ọ̀nà tí à ń gbà ṣe èyí ni pé kí á lo wúnrẹ̀n ìbéèrè nínu gbólóhùn. A ó ṣe àgbéyẹ̀wò wọn lọ́kọ̀ọ̀kan àti bí ìyísódì ṣe ń jẹ yọ pẹ̀lú wọn.
Gbólóhùn Ìbéèrè tí ó ń lo Atọ́nà Gbólóhùn Ṣé ni ẸI máa ń lò gẹ́gẹ́ bí atọ́nà gbólóhùn láti fì ṣe ìbéèrè bẹ́ẹ̀-ni-bẹ́ẹ̀-kọ. Àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn ìbéèrè oní-atọ́nà gbólóhùn ni: ẸI					YA 75	(i)	Ṣé Olú wúlí? (ii)	Sé Olú wálé?
76	(i)	Ṣé Dàda ti hanghó? (ii)	Ṣé Dàda ti sanwó? Éè ni ẸI ń lò láti fi ṣe ìyísódì ìṣẹ̀lẹ̀ inú gbólóhùn ìbéèrè náà. Fún àpẹẹrẹ 77	(i)	Ṣé Olú éè wúlé? (ii)	Ṣé Olú kò wálé?
78	(i)	Ṣé Dàda éè ti hanghó? (ii) Ṣé Dàda kò tíì sanwó? A ó ṣe àkíyèsí wí pé atọ́ka ìyísódí yìí máa ń jẹ yọ nípa pé kí á fi sí inú gbólóhùn lẹ́yìn Olúwà.
Gbólóhùn Ìbéèrè to ní Ọ̀rọ̀-orúkọ Aṣèbéèrè Bámgbósé (1990:184) ṣe àlàyé pé nínu gbólóhùn àkíyèsí alátẹnumọ́ ni a ti máa ń lo àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ aṣèbéèrè. Ó ní a lè dá wọn tò gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀-orúkọ tàbí kí á fi wọ́n ṣe ẹ̀yán fún ọ̀rọ̀-orúkọ mìíràn. Àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn yìí ni: 79	(a)	(i)	kí àn án jẹẹ? (ii)	Kí ni wọ́n jẹ
(b)	(i)	Kíì yi we fẹ́ o? (ii)	Èwo lẹ fẹ́ o?
(d)	(i)	Kéèlú àn án gba a? (ii)	Èló ni wọ́n gbà? A lè ṣe ìyísódì ìṣẹ̀lẹ̀ inú gbólóhùn ìbéèrè wọ̀nyí. Ìyísódì (79 a-d) ní sísẹ̀-n-tẹ̀lé ni: 80	(a)	(i)	Kí án àn jẹ ẹ? (ii)	Kí ni wọn ò jẹ?
(b)	(i)	Kíì yi wéè fẹ́ o? (ii)	Èwo lẹ ò fẹ́ o?
(d)	(i)	Kéèlú án àn gba a? (ii)	Èló ni wọn ò gbà?
Gbólóhùn Ìbéèrè Ọlọ́rọ̀ọ̀ṣe Aṣèbéèrè Han àti kẹ ni ọ̀rọ̀-ìṣe aṣèbéèrè nínu ẸI. Àpẹẹrẹ ìlo wọn nínu gbólóhùn ni: ẸI					YA 81	(i)	Ọmàn mi han? (ii)	Ọmọ mi dà?
83	(i)	*Ọmàn mi éè han? (ii)	*Ọmọ mi kò dà?
84	(i)	*Aṣọ mi éè kẹ? (ii)	*Aṣọ mi kò ńkọ́?
Ìyísódì Òǹkà Ẹ̀ka-Èdè Ìkálẹ̀ Ohun tí a fẹ́ ṣe nínu abala yìí ni ṣíṣe àfihàn ipa ti ìyísódì ní lóri òǹkà ẸI. Ohun tó jẹ wá lógún ni ṣíṣe àgbéyẹ̀wò ọ̀nà tí à ń gbà yí àwọn òǹkà sódì. Ọ̀kan lára àwọn àtúnpín-sí-ìsọ̀rí ọ̀rọ̀-orúkọ Bámgbóṣé (1990:97) ni ọ̀rọ̀-orúkọ aṣeékà. Ó ni ọ̀rọ̀-orúkọ àṣeékà ni èyí tí a lè lò pẹ̀lú ọ̀rọ̀ òǹkà nítorí pe irú ọ̀rọ̀-orúkọ bẹ́ẹ̀ ṣe é kà. Ní ìbamu pẹ̀lú èro Bámgbóṣé yìí, tí a bá lo ọ̀rọ̀-orúkọ aṣeékà pẹ̀lú ọ̀rọ̀-òǹkà papọ̀, yóò fún wa ní àpólà-orúkọ. Àtúpalẹ̀ irúfé àpólà-orúkọ yìí ni orí (tíí ṣe ọ̀rọ̀-orúkọ) àti ẹ̀yan rẹ̀ (ọ̀rọ̀ òǹkà náà). Irúfẹ́ ẹ̀yán yìí ni Bámgbóṣé pè ní ẹ̀yán aṣòǹkà. Àpẹẹrẹ irúfẹ́ àpólà-orúkọ yìí ni: 85	(a)	(i)	Ọman mẹ́ẹ̀fà		(ii)	Ọmọ mẹ́fà
(b)	(i)	Ulí mẹ́ẹ̀tàdínógún	(ii)	Ilé mẹ́tàdínlógún
Houari Boumédienne
Houari Boumédienne je Aare orile-ede Algeria tele.
Ìyísódì nínú Ẹ̀ka-èdè Ìkálẹ̀
(d)	(i)	Bàtà maàdọ́gbọ̀n 	(ii)	Bàtà mẹ́ẹ̀dọ́gbọ̀n Ìjẹyọ àwọn àpólà-orúkọ yìí nínu gbólóhùn ni: 86	(a)	(i)	Mọ rí ọman mẹ́ẹ̀fà		(ii)	Mo rí ọmọ mẹ́fà
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Abaji
thumb|Ilé-iṣẹ́ omi Nestle yìí wà ní Àbajì, ní olú-l̀lú orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. A fún un ní àṣẹ ní ọdún 2016. Ó jẹ́ ikẹrin irurẹ tí ilé iṣẹ́ yi ní ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Agbegbe Ijoba Ibile Abaji wa ni Abuja, Nigeria.
Nọ́mbà àdábáyé
Nínú mathematiki, àwon nọ́mbà àdábáyé, tàbí nọ́mbà àdábá (Natural number) lé jé òkan nínú àkójopò {1, 2, 3,...} (èyun nọ́mbà odidi rere) tàbí òkan nínú àkójopò {0, 1, 2, 3, ...} (èyun gbogbo nọ́mbà tí kí se tí òdì).
Ìyísódì nínú Ẹ̀ka-èdè Ìkálẹ̀
(b)	(i)	Mọ kọ́ ulí mẹ́ẹ̀tàdínógún	(ii)	Mo ko ilé mẹ́tàdínlógún.
Nọ́mbà àdábáyé
A n ló nọ́mbà àdàbà fún kíkà ("Ọsàn mefa lowa ninu apẹ̀rè yị); bé ni á sí tún n ló won fún sisé ètò elésèsè ("Ipo keji ni Bùkọ́lá mu ninu ìdíje sàyẹ̀nsì odun yi").
Ìyísódì nínú Ẹ̀ka-èdè Ìkálẹ̀
(b) (i) Ulí yí mọ kọ́, ée ṣe	 	(ii)	Mẹ́tàdínlógún kọ́ ni		mẹ́ẹ̀tadínógún 				ilé tí mo kọ́ tàbí Ilé tí mo kọ́ kì í ṣe mẹ́tàdínlógun
(d)	(i)	Bàtà yí mọ rà, ée ṣe 			(ii)	Mẹ́ẹ̀dọ́gbọ̀n kọ́ ni bàtà tí 		maàdọ́gbọ̀n					mo rà	 								tàbí Bàtà tí mo rà kì í ṣe mẹ́ẹ̀dọ́gbọ̀n A ó ṣe àkíyèsí wí pé ọ̀nà méjì ni YA lè gbà ṣe ìyísódì ẹ̀yán àsòǹkà, ṣùgbọ́n ọ̀nà kan ṣoṣo ni ẸI ń gbà ṣe ìyísódì èyí. Bámgbóṣé (1990:129) ṣe àkíyèsí irúfé àpólà-orúkọ kan to pè ní àpólà-orúkọ agérí. Irúfẹ àpólà-orúkọ yìí máa ń sáábà wáyé nínu àpólà-orúkọ tí ọ̀rọ̀ òǹkà jẹ́ ẹ̀yan rẹ̀. Àwọn àpẹẹrẹ àpólà-orúkọ yìí ni àbọ̀ àwọn gbólóhùn ìsàlẹ̀ yìí: 88	(i)	Mọ jẹ mẹ́ẹ̀ghwá	(ii)	Mo jẹ mẹ́wàá
89	(i)	Bọ́lá mú ọgọ́ọ̀fà	(ii)	Bólá mú ọgọ́fà A ó ṣe àkíyèsí pé ẹ̀yán asòǹka nìkan ló dúró gẹ́gẹ́ bí àbọ̀ gbólóhùn òkè wọ̀nyí. Ṣùgbọ́n sá, kì í ṣe pé àpólà-orúkọ náà kò ní orí; mọ̀ọ́nú ni orí àpólà náà, ó sì yé àwọn méjéèji tó bá ń tàkurọ̀sọ. Ée ṣe ni a fi máa ń yí irúfẹ́ àpólà-orúkọ agérí wọ̀nyí nínu ẸI. Ìyísódì ọ̀rọ̀ òǹkà nínu gbólóhùn (88) àti (89) ni: 90	(i)	 Ée ṣe mẹ́ẹ̀ghwá mọ jẹ	(ii)	Kì í ṣe mẹ́wàá ni mo jẹ tàbí Mẹ́wàá kọ́ ni mo jẹ 91	(i)	Ée ṣe ọgọ́ọ̀fà Bọ́lá mu	(ii)	kì í ṣe ọgọ́fà ni Bólá mú	tàbí Ọgọ́fà kọ́ ni Bọ́lá mu
Móníyá
Moniya je ilu ni Ipinle Oyo ati Oluilu agbegbe ijoba ibile Akinyele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Nẹ́dálándì
thumb|right je ti orile-ede.
Henri La Fontaine
thumb|Henri La Fontaine Henri Marie La Fontaine (April 22,1854-May 14,1943) je eni to gba Ebun Nobel Alafia. O je omo bibi orile ede Brussels. O je ojogbon asofin nileloko,O je alagba ni ile igbimo as'ofin ni ilu Belgium fun odun merindinlogoji. O je onigbagbo to loruko, eni ti o si je alaseyori asa jakejado,ju gbogbo re lo,a si se akosile re fun agbanrere ati lapapo gbogbo agbaye.
Gúúsù Ossetia
South Ossetia
Espírito Santo
Espírito Santo je ikan ninu awon ipinle ni orile-ede Brasil.
Oládayọ̀ Pópóọlá
Ogagun Agba Oládayọ̀ Pópóọlá (26 Osu Keji 1944) jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àti Gómìnà Ológun Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ tẹ́lẹ̀.
Minas Gerais
je ikan ninu awon ipinle ni orile-ede Brasil.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Nọ́rwèy
je ti orile-ede.
Rabah Bitat
Rabah Bitat (رابح بيطاط) (December 19, 1925 - April 9/10, 2000) je Aare orile-ede Algeria tele.
Kẹ́nyà
Kẹ́nyà tàbí Orile-ede Olominira ile Kẹ́nyà je orile-ede ni Ìlaòrùn Áfríkà. O dubule si eba Okun India, ni agedemeji aye, Kẹ́nyà ni bode mo Ethiópíà (ariwa), Sòmálíà (ariwailaorun), Tànsáníà (guusu), Ùgándà ati Lake Victoria (iwoorun), ati Orile ede Gúúsù Sudan (ariwaiwoorun). Oluilu re ni Nairobi. Awon onibugbe ibe ti po to 38 legbegberun.
Awon Igberiko, ibile ati awon ipinsi
300px|thumb|left|Provinces of Kẹ́nyà
Kenya pinsi awon igberiko 8 ti olori won n je Alakoso Igberiko (Aare lo n yan won). Awon igberiko wonyi (mkoa singular mikoa plural in Swahili) na tun je pinpin si awon ibile (wilaya). Awon ibile 69 lo wa. Awon ibile wonyi na tun je pipin si awon ipinsi 497 (taarafa). Awon ipinsi tu je pipin si 2,427 awon ibudo 2,427 (mtaa) ati omo ibudo 6,612 (mtaa mdogo). . Awon igberiko na niwonyi:
Chadli Bendjedid
thumb|Chadli Bendjedid ọdún 1979 Chadli Bendjedid je Aare orile-ede Algeria tele.
Èdè Spéìn
Èdè Sípéènì (español tàbí castellano) jẹ́ èdè ní orílẹ̀-èdè Sípéènì, wọ́n sì sọ èdè yìí púpọ̀ ní àwọn orílẹ̀-èdè Apá Gúúsu Amẹ́ríkà. Èdè Sípéènì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èdè Rómáńsì, àwọn èyí tí wọ́n fà yọ láti inú èdè Látìnì.
Nọ́mbà àkọ́kọ́
thumb|right
Ninu Ìmọ̀ Ìṣirò nọ́mbà àkọ́kọ́ (prime numbers) ni a si àwọn nomba adabaye (natural numbers) tí wọn ní nọmba ádábá méjí péreé tí a lè fí pín wọn dọ́gba, éyí ní nọmbaa 1 atí nọmba ákọkọ fún  árá rẹ. Áwọn nọmba ákọkọ pọ tó bẹẹ tó fí jẹ wípé wọn kò lòpin gẹgẹe bí Efklidi ṣé fihàn ní ọdúnn 300 K.J (kia to bi Jesu, K.J). Nọmba ódò 0 ati ọ̀kan 1 kì ṣé nọmba akọkọ.
Bí àwọnon nọmba akọkọ ṣé
ẹètárá wọn wí íi yi : 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101, 103, 107, àtí, and 113
Nọmba 2 (íkèji)
í
i
íó
ẹ
Nomba Akoko gege bi baba awon ááoíba ọdabÁ
ọIpóleùse ẹAbagbo Isesiro la kale pe gbogbo nọ́mbà odidi (integers) apa otun ti won tobi ju 1 lo se ko sile gege bi isodipupo nomba akoko kan tabi jubelo ni ona kan pato. Fun apere a le ko:
Gbogbo Awon Nomba Akoko
Awon nomba akoko ko ni ye. Eyi ti je fifihan lopolopo ona. Eni akoko to koko fi eyi han ni Efklidi. Bi o se fi han ni yi:
Tunji Olurin
Adetunji Idowu Olurin (ojoibi 3 Osu Kejila 1944) jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àti Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ tẹ́lẹ̀.
Síńtáàsì Yorùbá
SÍNTÁÀSÌ YORÙBÁ
(1)	Kí ni Sińtáàsì? Síńtáàsì ni èka kan gírámà èdè tí ó níí sè pèlú bi a se ń so òrò pò tí ó fi ń di gbólóhùn àti bí a se ń fún gbólóhùn yìi ní ìtumò. Nínú ìdánilékòó yìi, a ó máa mú enu ba ohun ti a pè ni òfin. Ìtumò òfin gégé bí a se lò ó ní ìyín ni àwon ìlànà ti elédè máa ń tèlé nígbà tí ó bá ń so èdè rè yii yàtò si ìlò èdè. Ìmò èdè ni ohun tí elédè mò nípa èdè rè sùgbón ìlò èdè ni ohun ti elédè so jáde ní enu. Elédè lè se àsìse nípa ìlò èdè sùgbón eléyìi kò so pé elédè yìí kò mo èdè rè. Òpò ìgbà ni ènìyàn lè mu emu yó ti yóò máa so kántankàntan. Kì í se pé elédé yìí kò mo èdè rè mo, ó mò ón. Àsìse ìlò èdè ni ó ń se. Nìgbà ti otí bá dá ní ojú rè, yóò so òrò ti ó mógbón lówó. Nínú ìdánilékòó yìí, a ó ménuba ohun tí a ó pè ní ofin. Ohun tí a pè ni òfin yìí ni bi elédè se ń so èdè rè bí ìgbà pé ó ń tèlé ìlànà kan. Fún àpeere, eni tí ó bá gbó Yorùbá dáradára yóò mò pé (1a) ni ó tònà pe (1b) kò tònà, (1)	(a) 	Mo lo sí oko (b)	Sí lo oko mo
Mathimátíkì
thumb|Agbègbè tí a tí nko èkó ìsirò ti ile-èkó èkósé owó ti modèle de Galton-Watson. 55px
Síńtáàsì Yorùbá
Ohun tí eléyìí ń fi hàn wá nip é ìlànà kan wà tí elédè ń tèlé láti so òrò pò di gbólóhùn. Irú gbólóhùn tí ó bá tèlé ìlànà tí elédè mò yìí ni a ó so pé ó bá òfin mu.
Mathimátíkì
Mathematiki tabi Ìmọ̀ Ìsirò jẹ́ èyí t'on jẹ mo nipa ọ̀pọ̀iye (quantity), nipa òpó (structure), nipa iyipada (change) ati nipa ààyè (space). Idagbasoke imo Isiro wa nipa lilo àfòyemọ̀ọ́ (abstraction) ati Ọgbọ́n ìrọ̀nú, pelu onka, isesiro, wíwọ̀n ati nipa fi fi eto s'agbeyewo bi awon ohun se ri (shapes) ati bi won se n gbera (motion). E ni awon Onimo Isiro n gbeyewo, ero won ni lati wa aba tuntun, ki won o si fi ootọ́ re mulẹ̀ pelu itumo yekeyeke.
A n lo Imo Isiro ka kiri agbaye ni opolopo ona ninu Imo Sayensi, Imo Ise Ero, Imo Iwosan, ati Imo Oro Okowo. Eyi je mo eko imo isiro to ko ti ni ilo kankan bo tileje pe o se se ki a wa ilo fun ni eyinwa ola.
Síńtáàsì Yorùbá
(2)	(a)	Àwon ti ó  lo kò pò (b)	 Àwon  ti wón lo kò pò
Méjèèjì ni ó bófin mu nítorí méjèèjì ni a máa ń so nínú èdè Yorùbá. Ìyen ni pé méjèèjì ni ó wà nínú ìmò wa gégé bí eni tí ó gbó Yorùbá. Nínú ìlò ni àwon kan ti lè so pé òkan jé àtéwógbà, èkejì kò jé àtéwógbà. Èyé kò ni nǹken kan án se pèlú pé bóyá gbólóhùn méjèèjì bófin mu tàbí won kò bófinmu. Ìmò elédè nípa èdè rè ni yóò je wá lógún nínú ìdánilékòó yìí. Ó ye kí á tún pe àkíyèsí wa sí tip é àbínibí ni èdè o. Ènìkan kì í lo sí ilé-ìwé láti kó ọ. Ohun tí a ń so ni pé bí ìrìn rinrìn se jé àbìnibì fún omo, béè náà ni èdè jé. Fún àpeere, tí kò bá sí ohun tí ó se omo, tí ó bá tó àkókò láti rìn yóò rìn. Kì í se pé enì kan pe omo gúnlè láti kó o ni èyi. Báyìi gélé náà ni èdè jé. Àbínibí ni gbogbo ohun ti omo nílò fún èdè, ó ti wà lára re. Kò sì si èdè ti kò lè lo èyí fún sùgbón èdè ibi tí a bá bi omo sì ni yóò lo àwon ohun èlò yìí láti so.
(3)	(a)	Olú gíga lo (b)	Olú  lo
Ìyàtò àpólà-orúko méjèèjì yìí ni pé òrò méjì ni ó wa nínú àpólà-orúko (APOR’ ni a ó má a pè é láti ìsinsìnyí lo) (3a); òrò-orúko àti èyán rè tí ó jé òrò-àpèjúwe (AJ ni a ó máa pe òrò-àpèjúwe). Ní (3b), òrò kansoso ni ó wà lábé APOR. Òrò yìí, òrò-orúko (OR ni a ó máa lò fún òrò-orúko) ni, APOR náà sì ni. Ìsòri-òrò méjo ni àwon tètèdé onígìrámà so pé ó wà nínú èdè Yorùbá. Ìsòrí òrò méjo yìí ni wón sì pín si Olùwà àti Kókó Gbólóhùn. Olùwà àti kókó gbólóhùn yìí ni àwa yóò máa pè ní APOR àti APIS (àpólà-ìse) nínú ìdánilékòó yìí. Ìyen nip é àwa yóò ya ìsòrì-òrò àti isé ti ìsòri yìí ń se sótò si ara won. Ìsòri ni APOR tí ó ń sisé olùwà tàbí àbò nínú gbólóhùn. Ìsòrí ni APIS ti ó ń sisé kókó gbólóhùn.
3.	Gírámà ti a ó lò: 	Gírámà ìyidà onídàro ti Chomsky ni a ó mú lò nínú isé yìí. Ohun tí ó fà á ti a ó fi mú gíràmà yìí lò nip é ó gbìyànjú láti sàlàyé ìmò àbinibí elédè nípa èdè rè. Gírámà yìí sàlàyé gbólóhùn oónna, gbólóhùn ti ó jé àdàpè ara won abbl. Gírámà yìí yóò lo òfin ti ó níye láti sàlàyé gbólóhùn tí kò niye.
Àwon àmì kan wà ti a ó mú lò nínú gírámà yìí. Fún àpeere: (4)	GB		APOR APIS
Òfin ìhun gbólóhùn ni a ń pe (4). Ohun tí àmì òfà yìí ń so ni pé kí á tún gbólóhùn (GB) ko ni APOR àti APIS. Ó ye kì á tètè so báyìí pé ohun tí ó wà nínú gbólógùn ju èyí lo. Ohun tí a máa ń rí nínú gbólóhùn gan-an ni (5).
(5)	GB		APOR AF APIS
Àfòmó ni AF dúró fún. Òun ni a máa ń pè ní àsèrànwò-ìse télè. Abé rè ni a ti máa ń rí ibá (IB), àsìkò (AS), múùdù (M) àti ìbámu (IBM). A lè fi èyí hàn báyìí:
(6)	AF 			AS, IB, M, IBM
Kì í se dandan kí èdè kan ní gbogbo mérèèrin yìí. Yorùbá kò ni àsìkò sùgbón ó ni ibá. A ó menu ba àfòmó dáadáa ní iwájú sùgbón kí a tó se èyí, e jé kí á sòrò nípa APOR àti APIS. (4)	APOR: Èyí ni eni ti ó kópa nínú ohun ti òrò-ìse ń so. OR tàbí arópò-orúko (AR) ni ó máa ń jé olórí fún/APOR. Ohun tí a máa ń pè ní olórí fún àpólà kan ni òrò kan soso tí ó bá è dúró fún àpólà yen. Fún àpeere omo ni olórí fún (7a) àti (7b) àpólà orúko sì ni méjèèjì. Mo ni olórí fún àpólà orúko olùwà ní (7d), arópò-orúko sì ni mo yìí.
(7)	(a) 	Omo pupa (b)	Omo
(d)	Mo lo
A lè bá àpólà orúko ni ipò olùwà (èyí ni a fa ìlà sí ní ìdí ni (8a), ipò àbò (òun ni a fa ìlà sì ní ìdí ni (8b) àti ní i`po àbò fún atókùn nínú gbólóhùn (wo òrò tí a fa ìlà sí ní ìdi ní (8d)).
(8)	(a)	Aso pupa ti ya 	(b)	O ti ya aso pupa
(9)	APOR --->				OR APAJ
Àpólà àpèjúwe ni APAJ dúró fún. Láti fi hàn pé OR ni ó se pàtàkì jù nínú APOR, a lè ko òfin ìhun gbólóhùn wa báyìí.
(10)	APOR --->			OR (APAJ)
Àmì yìí “” dúró fún pé ohun tí ó wà nínú rè kò pon dandan. Àkámó ni a ń pe àmì yìí. Níbi tí a kò bá ti lo àmì yìí, gbogbo ìsòrí òrò tí ó tèlé àmì ofà yen ni ó pon dandan nìyàn. A lè fi àwòrán-atóka igi fi èyí hàn báyìí. (11) nìkan ni a lé rì nínú (9); Àwòrán-atóka igi (11) ní èka, ti (12) kò ní. Aróp-orúko náà lè dúró gégé bí APOR. Òfin ìhun gbólóhùn (13) fi èyí hàn.
(13)	APOR -->	 AR
A lè so gbogbo òfin ìhun gbólóhùn APOR ti a ti ń ko láti òni (wo (9), (10) àti (13)) di eyo kan.
Àkámó onídodo ni a ń pe àmì yìí “    ”. Ohun tí ó ń fi hàn nip é a ó mú òkan nínú AR àti OR (APAJ). A ti so télè pé ohun tí kò pon dandan ni àmì yìí “” ń fi hàn.
(17)	(a)	Mo lo 	(b)	Olú  lo 	(d)	Omo pupa lo 	(e)	 Omo pupa tí ó ga  lo Òfin ìhun gbólóhùn tí ó gbé (17e) jáde ni (18) tí a lè rí ni (16) (18)	APOR --->		      OR (APAJ GB)
Àfikún ni ohun tí a pè ní AFK nínú àwòrán yìí. Ohun tí ó dúró fún ni àwon òrò bíi tí (Omo ti ó lo), pé (Ó so pé ó lo) abbl tí a ń pè ní atíka gbólóhùn. Ohun tí tirayáńgù tí ó wà ní (19) dúró fún ni pé a kò fé fó ohun tí ó wà ní abé rè sí wéwé nítorí pé kò se pàtàkì fún ohun tí a ń so lówó. Sé e mò pé a tì lè fó GB sí APOR, AF àti APIS, a kò se èyí nítorí pé kò je wá lógún nínú ohun tí a ń so lówó. A lè so APOR mó APOR lábé APOR. Òfin ìhun gbólóhùn tí a fi lè fi èyí hàn ni (20); (21) sì ni àwòrán-atóka igi rè.
(20)	APOR --->		           AS   APOR
Òrò-àso ni AS dúrú fún
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Pólàndì
thumb|right je ti orile-ede.
Síńtáàsì Yorùbá
5 		APIS
Òrò-ìse (IS) ni olórí fún àpólà ìse (APIS). APIS ni a máà ni a máa ń pò ní kókó gbólóhùn nínú àwon ìwé tètèdé onígírámà nítorí pé ó ní òrò-ìse nínú. Òrò-ìse ni ó máa ń so ohun tí APOR se nínú gbólóhùn. Gégé bí olórí fún APIS, ó pon dandan kí òrò-ìse wà nínú gbólóhùn yálà pèlú àwon emèwà rè tàbí ní òun nìkan.
5i. ÌGBÀBÒ TÀBÍ ÀÌGBÀBÒ:	Òfin ìhun gbólóhùn tí a fi máa ń tú APIS pale ni
“X” jé bí àfikún fún òrò-ìse nínú APIS. Àfikún yìí lè dúró fún ìsòrí òrò kan tàbí àpólà. Ó ye kí á tètè se àlàyé síwájú sí i nípa ìgbàgbò tàbí àìgbàbò òrò-ìse. Òrò-ìse tí ó gbàbò ni òrò-ìse tí ó bá ní APOR gégé bí àfikún. Èyí tí kò bá ní APOR gégé bí àfikún ni òrò-ìse àìgbàbò. Ohun a ń so nip é òrò-ìse lè ní àfikún nínú gbólóhùn sine kí á pè é ní òrò-àìgbàbò. E wo (23) àti (24). (23)	Olú lo kíákíá (24)	Olú ra aso
Lóòótó (23) àti (24) ni ó ni àfikún fún òrò-ìse sùgbón sùgbón (24) nìkan ni lè so pé òrò-ise rè gba àbo. Ohun tí ó fá èyí ni wí pé APOR ni àfikún fún òrò-ìse (23) sùgbón àpólà àpónlé (APAP) ni àfikún fún òrò-ìse (24). A lè fi òfin gbé àlàyé àtúnpín sísòrí òrò-ìse tí a sese sàlàyé rè tán jáde báyìí.
(25)	(a)	ISagb 		+   	[---APOR] (b)	ISaigb		+  	[ ---0] A lè pa òfin méjèèjì yìí pò báyìí (26)	IS 	+	[  (APOR)]
Yàtò si APOR àti APAP, IS tún lè rí àwon àfikún mìíràn. Àwon náà ni àpólà atókùn (APAT) àti gbólóhùn onípele (GB). A lè se àtúnpínsòrí IS pelú gbogbo won báyìí,
(27)	(a)	rí :	IS;	+ [- APOR] Mo rí Olú (b)	wá:	IS;	+ [-APAT ] Mo wá sí ilé
(d)	rà 	IS; 	+ [-APOR (APAT)] Mo ra aso ní ojà (e)	dàbí:	IS; 	+[GB] Ó dàbí kí ó má lo
Ohun tí òfin (27) yìí ń so nip é tí a bá rí òrò-ìse kan, gégé bí elédè, a ó mo sàkáání ibi tí a ti lè bá a. Fún àpeere, (27a) ń so pé rí jé òrò-ìse tí ó máa ń gba APOR gégé bí àfikún. (27b) náà so pé wá jé òrò-ìse tí ó máa ń gba APAT gégé àfikún. Kìí se pé àwon òrò-ìse wònyí kò lè yan àfikún mìíràn sùgbón àtúnpínsòrí tí a bá fún òrò kan ni a gbódò tèlé bí béè kó, gbólóhùn tí ó ti je yo kò ní í bófin mú.
A lè pa méjèèjì pò báyìí:
(29)	     APIS --->		IS (APOR)
Lóòótó, o dàbí ìgbà pé àwòrán-atóka igi yé ènìyàn ju àkámó asàmìsí lo sùgbón à kò lè so pé òkan dára ju èkejì lo tí a bá fi ojú tíórì wò ó. E se àkíyèsi pé àayè tí àwòrán-atóka igi gbà jut i àkámó asàmì sí lo. Níwòn ìgbà tí ó jé wí pé àwon méjèèjì ni a ó máa bá pàdé nínú ìwé, ó ye kí á mò wón.
(5ii)	Òrò-ìse Àsínpò:	Lóòótó àwon tètèdé onígíràmà ti máa ń fún gbólóhùn abódé ní oríkì pé òun ni àkójopò òrò tí ó òrò-ìse kan nínú. Èyí kò wolé mó nítorí a ti rí gbólóhùn abode tí ó ní ju òrò-ìse kan lo. Àpeere irú gbólóhùn abode báyìí ni gbólóhùn alásínpò ìse. Gbólóhùn yìí máa ń ní olùwà kan sùgbón àwon òrò-ìse yìí mó ara won. Òfin ìhun gbólóhùn ti a máa ń lò fún àpólà-ìse inú gbólóhùn alásínpò ise ni.
(32)	APIS --->	   APIS   (APISn ) .
Oun tí “n” yìí ń so nip é APIS yìí lè máà níye. E jé kí á wo gbólóhùn kan tí ó ní irú òrò-ìsè yìí.
(6) Àfòmó:
Ní àárín àpólà ìse àti àpólà orúko ni ìsòrí tí a ń pè ní àfòmó wà. Òpòlopò òrò ni ó wà ní abé ìsòrú yìí. Gbogbo won ni ó sì ní àbùdá òrò-ìse. Ìsòrí yìí ni àwon tètèdé onígírámà ń pè ní asèrànwó-ise. Àwon ohun tí a ń bá lábé ìsòrí yìi ni àsìkò, ibá, múùdù àti ìbámu. Ìdí tí a fi ń pe ìsòrí yìí ní àfòmó nip é púpò nínú àwon ohun tí ó máa ń je yo lábé rè, àfòmó ni wón máa ń jé nínú òpòlopò èdè àgbáyé. Gbogbo èdè ni ó ní àfòmó yìí sùgbón ònà tí èdè kòòkan fi máa ń mú un lò yàtò sí ara won. Gbogbo àwon òrò tí ó wà lábé ìsòrí yìí ní èdè Yorùbá ni ó lè dá dúrò, ìyen ni pé won kì í se mófíìmù àfarahe. Fún àpeere, abé ìsòrí yìí ni a ti máa rí àwon òrò bíi gbódò, lè, máa, ta, ń abll. Pèlú àfòmó tí a ti menu bà yìí, òfin ìhun gbólóhùn tí a ó máa ló ni (35), 936) ni gbólóhùn tí ó lè ti inú rè jáde,
(35)	  GB	--->	APOR   AF APIS
(36)	                Olú     gbódò lo
7.	Àpólà Atókùn àti Àpólà Àpónlé: A ti menu bà APOR àti APIS. A ti sòrò díè nípa àpólà àpèjúwe àti àfòmó. Àpólà méjì tí ó kù tí a ó menu bà sí i ni àpólà atókùn àti àpólà àpónlé. Òrò atókùn àti APOR ni a máa ń bá nínú àpólà atókùn ni a fa igi sí ní ìdí ní (38). Òfin ìhun gbólóhùn rè ni (38)	(a) 	Adé lo sí ilé
(b)	Mo rí Olú ní ojà
(d)	Òjó ti ilé lo sí oko
(39)	APAT --->		AT APOR
(41)	APAP	--->	AP  APAP (42)	Adé    lo     kíákíá rí
AF--->		AS, IB, M, IBM.
(8)	Orísìí Gbóóhùn Yorùbá: Orísìí gbólóhùn méta ni ó wà ni èdè Yorùbá- (i) gbólóhùn abode, (ii) gbólóhùn oníbò àti (iii) gbólóhùn alákànpò.
(i) Gbólóhùn abode: 	Púpò nínú àwon àpeere tí a ti ń lò láti ìbèrè ìwé ìléwó yìí ni ó jé gbólóhùn abode. Oríkì tí a lè fún gbólóhùn abode ni gbólóhùn tí ó ní kókó gbólóhùn kan. Ohun tí ó jé kí á lo kókó gbólóhún dipò òrò-ìse ni pé a rí gbólóhùn abode tí ó ní ju òrò-ìse kan lo sùgbón tí ó jé pé kókó gbólóhùn kan soso ni ó ní. Àpeere irú ìyí ni gbólóhùn alásínpò ìse tí a ti sòrò nípa rè sáájú. Òfin ìhun gbólóhùn tí a ń lò fún gbólóhùn abode ni (44); (45) ni àpeere gbólóhùn abódé.
(44)	 GB --->				APOR AF APIS
(45)	Mo ra isu
(ii) Gbólóhùn Oníbò:	Gbólóhùn oníbò ni gbólóhùn tí ó ní olórí gbólóhùn àti gbólóhùn àfibò. Olórí gbólóhùn yìí lè dá dúró sùgbón gbólóhùn àfibò kò lè dá dúró.
GB --->			ATAF  GB
Òfin gbólóhùn (52) lè gbà wá láàyè láti sèdá.
(53)	(a) 	Olú dé (b)	Ade ra aso
(d)	Omo tí ó lo dé Sùgbón a kò lè sèdá òkankan nínú (54) nípa lílo òfin (52). (54)	(a)	Ǹjé Olú dé? (b)	Sé Adé ra aso? (d)	Omo tí ó lo dé bí?
Síbè a ó se àkíyèsí pé àwon gbólóhùn (53) ní nǹkan se pèlú (54). Gírámà tí a pè ní gírámà ìyídà onídàro yìí ní gbára láti se àlàyé ìbásepò tí ó wà láàrin àwon gbólóhùn wònyí. Sùgbón kí a tó menu ba bí yóò se se àlàyé yìí, e jé kí a wo àwon ohun tí a lè bá pàdé nínú gírámà yìí.
10.	Gírámà Ìyídà Onídàro:
Ònà méta ni a lè pín gìrámà yìí sí àwon náà ni ìhun ìsàlè, gbé aifa àti ìhun òkè. Àwon èka méjì mìíràn tún wà tí kò ní í je wá lógún púpò nínú ìdánilékòó yìí: àwon náà ni èka fonólójì àti èka ìlárògún (ìní àrògún). A ó wá yè wón won í òkòòkan.
(i) ìhun Ìsàlè:	Gbogbo gbólóhùn ni ó máa ń ní ìhun ìsàlè. Ó wá seé se kí ìhun ìsàlè gbólóhùn kan bá ti òkè mu; ó sì seé se kí ó máà bá a mu. Àwon ohun tí a máa ń pá pàdé nínú ìhun ìsàlè ni aká òrò, òfin òrò, òfin gbólóhùn, àttúnpínsìsòrí, òfin ìsòrí òrò, ìyanra (ìyan ara).
(ii)	Gbé alfa:	Ìtumò gbé alfa ni pé kí á gbé nǹkan kan láti ibì kan lo sí ibòmíràn nínú gbólóhùn.
(iii)	Ìhun Òkè: 	Àwon ohun tí a máa ń bá pàdé nínú ìhun òkè ni ìsòrí kòòfo, gbólóhùn tí a ti da ètò rè rú, ìse lámì kanùn (1ise ní àmì kan ùn) asé.
(iv)	Èka Fonólójì:	Òkan nínú àwon èka méjì tí kò níí je wá lógún púpò tí a máa ń bá nínú gírámà ìyídà onídàro ni èka fonólòjì. Èka yìí nib í a se ń pe òrò jáde lénu je lógún.
(v)	Èka Ìlárògún: 	Èka yìí náà kò ní í je wá lógún tó béè tàbí jù béè lo nínú ìdánilékòó yìí. Èka yìí ní ó se pèlú àrògún. Òfin síńtáásì lè gba àwon gbólóhùn kan láàyè tí ó jé pé èka yìí ni yóò so pé irú gbólóhùn béè kò ni àrògún. Àwòrán (57) ní ó fi àwon èka wònyí hàn wá dáradára. E jé kí á wá wo bí gírámà yìí se ń sisé.
(11)	Gbólóhùn Ìbéèrè béè-ni-béè-kó:	Àwon ìbéèrè kan wà tí ó jé pé béè ni tàbí béè kó ni ìdáhùn máa ń jé. Fún àpeere, tí a bá so pé:
(55)	Ǹjé Olú lo?
A lè dáhùn wí pé:
(56)	Béè ni, Olú lo tàbí béè kó, Olú kò lo
(57)	 Ìhun Ìsàlè/ìpìlè
aká òrò
òfin òrò
òfin ìsòrí
àtúnpínsìsòrí
ìyanra
òfin ìhun gbólóhùn
Ìhun Òkè
Ìse lámì kan-ùn asé
Ẹ̀ká Fonọ́lọ́jì
Ẹ̀ka àrògún
Gégé bí a se so télè, o rorùn láti láti lo òfi ìhun gbólóhùn láti sèdá gbólóhùn bíi (58) sùgbón a kò lè lo òfin ìhun gbólóhùn láti sèdá (55). (58) Olú lo
Síbè a gbódò lè sàlàyé bí (55) se wáyé. Ohun tí gírámà tí a ń lò nínú ìdánilékòó yìí so ni pé (58) ni ìpìlò (55), ìyen ni pé ní ìhun ìpìlè, (58) nìkan ni a ní. Ìhun òkè ni (55). Ohun tí ó selè nip é léyìn ìgbà tí a ti fi òfin ìhun gbólóhùn sèdá (58) tán ni a wá so atóka ìbéèrè mó on. Bí àwòrán-atóka igi won se rí nìyi.
Àrótì ni AROTI dúró fún. Àwon ìbéèrè mìíràn tí ó bá eléyìí mu tí a sì gbódò sàlàyé won bákan náà ni (61).