cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Àwọn Òdòdó
Àwo n Òdòdó díè
6Marigó
7Píńróòsì
ISO/IEC 10179
je opagun kariaye.
Àwọn Òdòdó
Àwo n Òdòdó díè
8Róòsì
Antony Hewish
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Àwọn Òdòdó
Àwo n Òdòdó díè
9Abóòrunyí
Òfin
Òfin je sistemu awon ilana kan, to se gbe ro nipa ikojopo awon ifidimule kan. O un tona iselu, ekonomiki ati awujo lorisirisi ona, o si je olulaja akoko lawujo fun ibasepo larin awon eniyan. Ofin adehun un setona ohun gbogbo latori rira tiketi oko de idunadura ni ile pasiparo. Ofin Ohun ini n setoka awon eto ati ojuse to jemo fifun ati nini ohun ini araeni (ti a n pe ni ẹrù) ati ohun ini gidi (bi ile ti ko se mu kuro). Ofin igbalawin je mo dukiya ti a fi pamo fun idaabo inawolori ati oninawo, nigbati ofin ibaje gbani laaye lati gba esan atunse ti eto tabi ohun ini eniyan ba bibaje lowo elomiran. Ti ibaje yi ba je sisododaran ninu iwe ofin, ofin odaran ni yio so bi ijoba yio se fi esun kan iru eni be. Ofin ibagbepapo un pese ona dida ofin, idaabo bo awon eto omoniyan ati idiboyan awon asoju oloselu. Ofin amojuto lo n sagbeyewo awon ipinu awon ile-ise ijoba, nigbati ofin akariaye un dari ìṣe larin awon orile-ede lati tona idunadura, ayika tabi imuse ologun. Ninu iwe to ko ni 350 kJ, Aristotle amoye ara Griisi so pe, "Ona to bofin mu dara ju ona enikeni lo."
Iléṣà
Ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀
Ọ̀pá ijakuro ku ọgbọ̀n
Aran
Jèdíjèdí,
Àwọn Òdòdó
Àwo n Òdòdó díè
10Bó-giri-rìn
Daniel Ouezzin Coulibaly
Daniel Ouezzin Coulibaly je Aare orile-ede Upper Volta Fransi (loni bi Burkina Faso) lati 17 May 1957 titi di ojo iku re ni 7 September 1958 ni Paris.
Iléṣà
Ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀
Ọ̀pá Ẹ̀fọ̀n-Aláayè wọ́n ku mẹ́ta gege”
Àti ìgbàyí lo ti di òrìsà sí ìlú Ìpólé àti agbègbè Ìjẹ̀sà.
Bauchi
Bauchi je oluilu ipinle Bauchi ni Naijiria
Àwọn Òdòdó
Àwo n Òdòdó díè
11Òdòdó
12Okán
13Yún-únyun
Akun àwòrán
Akun àwòrán
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Toto
wa ni Naijiria
Laka
LAKA
Akinyelure Patrick Ayo
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
John Robert Schrieffer
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Laka
Laka
Grúsù ìls̀ oòrùn chad ni wọ́n wà
IYÈ WỌN
Ẹgbèrún lọ́nà ọgóruǹún
ÈDÈ WỌN
Lake àti Mbonu (Niger-Congo) ni wọ́n ń ṣo
Samir Rifai
Samir Zaid al-Rifai (سمير زيد الرفاعي) (ojoibi July 1, 1966 ) ni the current Alakoso Agba orile-ede Jordan. Ohun ni omo Alakoso Agba tele Zaid al-Rifai ati omo-omo Samir al-Rifai.
Sylvester Anyanwu
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Kiwahu
Kiwahu
Sani Abacha
Sani Abacha (20 September 1943 – 8 June 1998) je Ogagun Ile-Ise Ologun ile Naijiria ati Olori orile-ede Naijiria lati ojo 17 osu Kokanla odun 1993 titi de ojo 8 osu Kefa 0dun 1998 to ku lojiji.
Ìrànwọ́:Báwo lẹṣe le ṣàfikún àwòrán s'órí ojúewé
Báwo lẹṣe le ṣàfikún àwòrán s'órí ojúewé
Laka
Laka
ALÁBÀÁGBÉ WỌN
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Udu
wa ni Naijiria
Abdulsalami Abubakar
Abdulsalami Abubakar (ojoibi June 13, 1942) je omo ologun ara ile Naijiria ati Olori ijoba ile Naijiria lati ojo 9 osu 6, 1998 titi di ojo 29, osu 5, 1999 leyin igba ti Sani Abacha ku.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Udi
Agbegbe Ijoba Ibile Udi je ijoba ibile ni Ipinle Enugu towa ni Nigeria. Ibujoko re wa ni ilu Udi.
Sani Abacha
ìgbé ayé rẹ
Wọn bí Abacha ní ìlú Kano ni Nàìjíríà. Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ gíga tí Nigeria Military Training College tí Ìlú Kaduna Ọgbà ipò igbimọ in Ọdún 1963 leyin tí ó dé láti ikẹ eko tó cadeti ni ìlú Aldershot ni England.
Ìgbà Ikú rẹ
Ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹfà ni ọdún 1998,abacha ku si Aṣọ Rock tí àwọn Ààrẹ ni ìlú Abuja .Wọn sìn Abacha ní ìlà náà tí Mùsùlùmí. Àwọn kàn ní májẹ lè ní opáa, àwọn kan ni àwọn apá yàn ni wọ́n paa, àti bẹẹbẹẹ ló ní pàtó kosi ẹni tí ó mọ ìdí ikú rẹ.Lẹ́yìn ikú rẹ, wọn fi Ọgbẹ́ni Abdulsalami Abubakar ṣe olú dárí tí ìpínlẹ́ ni Oṣù Kẹ̀wá ọdún 1998.
Kiwahu
Wọ́n wà ní apá Àríwá Ghana
Laka
Laka
Sára, Èèyan Cameroon àti Fúlaní ni múlé tí wọ́n
ITAN WỌN
Kiwahu
Wọ́n lé ní ẹgbẹ̀rún márún –lé lọ́gọ́ta.
Laka
Laka
Àríwá ìlà oòruń oko chad ni wọ́n ti ṣẹ. Ijọba ńlá tí Fúlàní ló wọn dèbi wọ́n wà yìí. Èdè àti aṣa wọn àti ti Cameroon tó jẹ́ bákan náà.
Kiwahu
ÈDÈ WỌN
Laka
Laka
ÈTÒ ÌṢÈLÚ WỌN
Gbólóhùn Yorùbá
Èdè gégé bí àdámó
Ó ye kí á mò wípé òhún àdámó ni èdè jé. Ènìkan kì í lo sí ilé-ìwé láti kó bí Wón tí ń so Èdè abínibí rè. Ohun tí a ń so ni pé bí ìrìn rinrìn se jé àbìnibì fún omo, béè náà ni èdè jé. Fún àpeere, tí kò bá sí ohun tí ó se omo, tí ó bá tó àkókò láti rìn yóò rìn. Kì í se pé enì kan pe omo gúnlè láti kó o ni èyi. Báyìi gélé náà ni èdè jé. Àdámó ni gbogbo ohun ti omo nílò fún èdè abínibí, ó ti wà lára rè. Kò sí èdè ti kò lè lo èyí fún sùgbón èdè ibi tí a bá bi omo sì ni yóò lo àwon ohun èlò yìí láti so. (2)	Òrò àti Àpólà: 	Òrò ti a ba tòó pò ni ó ń di àpólà. Ó seé se kí àpólà jé òrò kansoso. Ìyen tí òrò yìí kò bá ní èyán. Fún àpeere, àpólà-orúko ni a fa igi sí ní ìdi ní (3a) àti (3b).
Àwọn Òdòdó
Àwo n Òdòdó díè
14Ìgbàlódó/Ìràwò ilè
Bangubangu
Bangubangu je eya kan ni Afrika.
Gbólóhùn Yorùbá
Èdè gégé bí àdámó
(3)	(a)	Olú gíga lo (b)	Olú  lo
Àwọn Òdòdó
Àwo n Òdòdó díè
15Ìdò
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Udenu
Agbegbe Ijoba Ibile Udenu je ijoba ibile ni Ipinle Enugu towa ni Nigeria. Ibujoko re wa ni ilu Obollo-Afor.
Bangubangu
Èdè wọn ni wọn ń pè ni Bantu, wọ́n tún lè pè é ni kiban gubangu, èdè,
yìí pin si ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta (500) ede méjìlá nínú èdè bantu ni ògọ̀ọ̀rọ̀
Gbólóhùn Yorùbá
Èdè gégé bí àdámó
Ìyàtò àpólà-orúko méjèèjì yìí ni pé òrò méjì ni ó wa nínú àpólà-orúko (APOR’ ni a ó má a pè é láti ìsinsìnyí lo) (3a); òrò-orúko àti èyán rè tí ó jé òrò-àpèjúwe (AJ ni a ó máa pe òrò-àpèjúwe). Ní (3b), òrò kansoso ni ó wà lábé APOR. Òrò yìí, òrò-orúko (OR ni a ó máa lò fún òrò-orúko) ni, APOR náà sì ni. Ìsòri-òrò méjo ni àwon tètèdé onígìrámà so pé ó wà nínú èdè Yorùbá. Ìsòrí òrò méjo yìí ni wón sì pín si Olùwà àti Kókó Gbólóhùn. Olùwà àti kókó gbólóhùn yìí ni àwa yóò máa pè ní APOR àti APIS (àpólà-ìse) nínú ìdánilékòó yìí. Ìyen nip é àwa yóò ya ìsòrì-òrò àti isé ti ìsòri yìí ń se sótò si ara won. Ìsòri ni APOR tí ó ń sisé olùwà tàbí àbò nínú gbólóhùn. Ìsòrí ni APIS ti ó ń sisé kókó gbólóhùn. 3.	Gírámà ti a ó lò: 	Gírámà ìyidà onídàro ti Chomsky ni a ó mú lò nínú isé yìí. Ohun tí ó fà á ti a ó fi mú gíràmà yìí lò nip é ó gbìyànjú láti sàlàyé ìmò àbinibí elédè nípa èdè rè. Gírámà yìí sàlàyé gbólóhùn oónna, gbólóhùn ti ó jé àdàpè ara won abbl. Gírámà yìí yóò lo òfin ti ó níye láti sàlàyé gbólóhùn tí kò niye.
Bangubangu
àwọn ènìyàn tó lè ni mílíọ́ọ́nù márùn-ún ń sọ, lára àwọn tí ó ń sọ
Àwọn Òdòdó
Àwo n Òdòdó díè
16Oró agogo/oró adétè
Gbólóhùn Yorùbá
Èdè gégé bí àdámó
Àwon àmì kan wà ti a ó mú lò nínú gírámà yìí. Fún àpeere: (4)	GB --->		APOR APIS
Akun àwòrán
Itokasi
Painter
Gérard Kango Ouedraogo
Gérard Kango Ouédraogo (ojoibi 1925) je Alakoso Agba orile-ede Upper Volta (loni bi Burkina Faso) lati 13 February 1971 de 8 February 1974. O tun di Aare Ile-Igbimo Asofin ile Burkina Faso lati 1978 de November 25, 1980.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá Ughelli
wa ni Naijiria
Gbólóhùn Yorùbá
Èdè gégé bí àdámó
Òfin ìhun gbólóhùn ni a ń pe (4). Ohun tí àmì òfà yìí ń so ni pé kí á tún gbólóhùn (GB) ko ni APOR àti APIS. Ó ye kì á tètè so báyìí pé ohun tí ó wà nínú gbólógùn ju èyí lo. Ohun tí a máa ń rí nínú gbólóhùn gan-an ni (5).
ISO 10206
je opagun kariaye.
Vojvodina
Vojvodina, fun ibise je Igberiko Aladawa ile Vojvodina (Serbian: Аутономна Покрајина Војводина, Autonomna Pokrajina Vojvodina, ; Vajdaság Autonóm Tartomány; Autonómna Pokrajina Vojvodina; Provincia Autonomă Voivodina; Autonomna Pokrajina Vojvodina; Russian: Автономна Покраїна Войводина) je igberiko aladawa ni orile-ede Serbia.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Udung-Uko
wa ni Naijiria
Valéry Giscard d'Estaing
Valéry Marie René Georges Giscard d'Estaing (ojoibi 2 February 1926) je oloselu ara Fransi to di Aare orile-ede Fransi lati 1974 titi di 1981. , o je ikan ninu Igbimo Onila-ibagbpo Fransi.
George Washington Carver
thumb|200px|Ni enu ise re ni yara ise-owo George Washington Carver (January 1864 – January 5, 1943), je omo orile-ede Amerika to je onimosayensi, onimo ogbin, oluko ati oluda. A ko mo ojo ibi re pato; won gbagbo pe won bi ki won o to pa oko-eru re ni Missouri ni January 1864.
Gbólóhùn Yorùbá
Èdè gégé bí àdámó
(5)	GB --->		APOR AF APIS
Àfòmó ni AF dúró fún. Òun ni a máa ń pè ní àsèrànwò-ìse télè. Abé rè ni a ti máa ń rí ibá (IB), àsìkò (AS), múùdù (M) àti ìbámu (IBM). A lè fi èyí hàn báyìí:
ISO 10206
Itokasi
Pascal (programming language)
Atlanta
Atlanta je ilu kan ni orile-ede Amerika.
Beembe
Beembe
Gbólóhùn Yorùbá
Èdè gégé bí àdámó
(6)	AF --->			AS, IB, M, IBM
Benedict Ayade
Benedict Ayade (bíi ní ọjọ́ kejì oṣù kẹta ọdún 1968) jẹ́ Gómìnà Ìpínlẹ̀ Cross River tí wọ́n dìbò yàn wọlé ní Ọjọ́ ọ̀kàndínlọ́gbọ̀n oṣù karún ọdún 2015, lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party, PDP. Kí ó tó di gómìnà, ó jẹ́ aṣojú ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà ti ilẹ̀ Nàìjíríà.
Kiwahu
ALÁBÀÁGBÉ WỌN
Aran
Ejò inú,
Laka
Laka
Eto ìṣè ijọba abúlè wọ́n jẹ́ ti ẹlẹ́bí baba. Olórí febí wọn gbọ́dọ́ le tan orírun wọn sí ọ̀dọ̀ baba ńlá Laka. Olórí yìí ló sì ń ṣe ìfilọ̀ ètò àgbẹ̀
Gbólóhùn Yorùbá
Èdè gégé bí àdámó
Kì í se dandan kí èdè kan ní gbogbo mérèèrin yìí. Yorùbá kò ni àsìkò sùgbón ó ni ibá. A ó menu ba àfòmó dáadáa ní iwájú sùgbón kí a tó se èyí, e jé kí á sòrò nípa APOR àti APIS
Iléṣà
ÀWỌN ÌLÚ ÌJẸ̀SÀ
Tí a bá sọ̀rọ̀ nípa àwọn tí ó wà ní abẹ́ Ìjẹ̀sà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlú ni a lè rí tọ́kasí lábẹ́ wọn. Lára àwọn ìlú wọ̀nyí ní a tí rí ìlú ńláńlá àti kékeré. Àwọn ìlú naa nì wọ̀nyí
Tajikistan
Tajikistan je orile-ede ni Asia.
ISO 10303-21
je opagun kariaye.
Baule
Baule tabi Baoule je eya eniyan ni Afrika.
Yenagoa
Yenagoa je oluilu ipinle Bayelsa ni Naijiria
Beembe
Àwọn beembe ń gbé ni àríwá Zaire ni Congo (Brazzaville) ọ̀nà méjì ni
Ayo Adeseun
Ayoade Ademola Adeseun (bíi ní Ọjọ́ kínín Oṣù kínín Ọdún 1953) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí wọ́n dìbò yàn wọlé gẹ́gẹ́ bí aṣojú ààrín Ọyọ́, ìpínlẹ̀ Ọyọ ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà ti ilẹ̀ Nàìjíríà. Ó jẹ́ aṣojú ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin láti ọdún 2011 sí 2015 lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Action Congress of Nigeria (ACN).
EXPRESS (data modeling language)
je opagun kariaye.
Baule
Baule jẹ́ àwọn ènìyàn Akan tí a lè rí ní Ghana àti Cote d'Ivoire, èdè wọn
ni kwa tí ó jẹ́ ọ̀kan nínú èdè tí ó wà ẹ̀yà Niger Congo, èdè kwa jẹ́ èdè
Beembe
wọ́n ti wá sí beembe, àwọn kan ti ń gbe ibẹ̀ láti ọdún 1485, nígbà tí
Baule
àdúgbò àwọn Akan, àwọn baule náà máa ń sin àwọn òrìṣà, iṣẹ́ àgbẹ̀ ni
Beembe
àwọn yapa láti Congo nígbà ogun Portuguese ni Ọdun 1665.
Baule
iṣẹ́ wọn.
Maxime Carlot Korman
Maxime Carlot Korman (ojoibi 1942) je oloselu ara Vanuatu, lowolowo ohun ni agbenuso Ile-asofin ati gege bi oludipo Aare tele.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Gúúsù Ughelli
wa ni Naijiria
Aran
Tanmona,
Joseph Conombo
Joseph Issoufou Conombo (9 February 1917 – 20 December 2008) je Alakoso Agba orile-ede Upper Volta (loni bi Burkina Faso) lati 7 July 1978 de 25 November 1980. A bi ni ipinpa Kombissiri, o lo si ile-eko oniwosan ni Dakar, Senegal, leyin re o kopa ninu Ogun Agbaye Keji gege bi omo-ogun ile Fransi.
Kiwahu
ANYI, Asante àti Fante
Laka
Laka
ỌRỌ̀ AJÉ
Sylvester Ayodele Arise
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Kiwahu
ÍTÀN WỌN
Ẹ̀yà Akan tó ń gbé Àríwá Ghana ni Kwahu. Ìjọba ńlá Akàn bẹ̀rẹ̀ ní nǹkan bí sẹ́ńtúrì mẹ́tàla] sẹ́yìn. Àsìkò yìí ni ìjọba ńlá Asanti bẹ̀rè òwò góòlù Àwọn ìpi]nlẹ̀ kéékèèke díde láti gba òmìnira lábẹ́ Denkyira lábẹ aláẹẹ Kumasi Àgbáríjọ Akàn sí lágbára ìsèlú àti ọrọ̀ aje.
Laka
Laka
Owú ni wọ́n fi ń sọwó sókè òkun. Agbàdo, bàbà àti ohun ẹnu ń jẹ ló pọ̀ lọ́dọ̀ wọn Àsíkò òjọ nikan ni wọn le ṣe ògbìn nǹkan wòńyi.
Kiwahu
ÌṢÈLÚ WỌN
Ìdílé kọọ̀kan ló ní ètò ìṣèlú àti òfin wọn. Olórí okó wà, olórí àdúgbò wà, olori agbègbè wà, mọ́gàjí náà sì wà tó fi dorí ńla Asante. Agbàra ńlá jẹ̀ orírun rẹ̀ dà Asante nìkan tó le jẹ olórí agbègbè tábí ìlú. Títí di àsìkò yìí ni àwọn Asante ń kópa nínú etò ìSèlú Ghana
Laka
Laka
IṢẸ́ ỌNÀ WỌN
Kiwahu
IṢẸ̀ ỌNÀ WỌN
Laka
Laka
Àwọn ló ń ṣọnà sí ara. Èyí ni wọn ń lò nígbà aápọ̀n tabi obitan
Kiwahu
-	Wọ́n máa ń ṣe Bojì lósọ̀ọ́
Laka
Laka
Ẹ̀SÍN WỌN
Kiwahu
-	Wọ́n ń gbégi lére. (wọ́n ń ìjòkó obínrin
Laka
Laka
Ẹbi wọn sì ń pèṣè fún àwon òkú ọ̀run wọn lójoojúmọ́.
Kiwahu
-	Wọ́n ń ṣe ìlèkùn tí a mọ̀ Akuaba
Èbu
Èbu
John Azuta-Mbata
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Laka
B
LAKA Orúkọ èdè yìí ni a mọ̀ sí Lákà; tí orúkọ rẹ̀ mìíràn a tún máa jẹ́ Kabba Laka. Èdè adugbo wọn ni a mọ̀ sí Bemour Goula, Mang Maingao pai. Aarin gbungbun ilẹ Chad ni wọn ti n sọ o; wọ́n sì jẹ́ ibatan pẹ̀lú Nilo-Saharan. LAP ni ami tí wọn kọ́kọ́ ń lò dípò èdè Ganda. Àwọn àmì ẹka wọn la mọ̀ sí N S B B A C B A..
ISO 10303-22
je opagun kariaye.
Roch Marc Christian Kaboré
Roch Marc Christian Kaboré (tí a bí ní ọjọ́ karúndínlọ́gbọ̀n, Oṣù Kẹrin ọdún 1957) ni Ààrẹ Ilé Ìgbìmò Asòfin Burkina Faso lọ́wọ́ lọ́wọ́ àti Alákóso Àgbà orílè-èdè Burkina Faso tẹ́lẹ̀.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ugwunagbo
wa ni Naijiria
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Uhunmwonde
wa ni Naijiria
Kadré Désiré Ouédraogo
Kadré Désiré Ouédraogo (ojoibi 1953) je Alakoso Agba orile-ede Burkina Faso tele.
Kiwahu
-	Wọ̀n ń mọ ìkòkò
Nursultan Nazarbayev
Nursultan Abishuly Nazarbayev (Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев ; Нурсултан Абишевич Назарбаев ) (ojoibi 6 July 1940 ni Chemolgan, Kazakh SSR, Isokan Sofieti) ni Aare orile-ede Kasakstan lati igba ti Isokan Sofieti ti wo lule ati iloinira ibe ni 1991.
Brian David Josephson
Brian David Josephson je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Bangubangu
èdè Bantu ni Rundi, Rwanda, Shona, Xhosa àti Zulu, Swalili. Èdè Olóhùn ni
Ben Roy Mottelson
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Ìbu
Ìbu ni awon ebu to n hu jade bi ohun elemi oniahamo pupo.
Kiwahu
-	Ìtàn ìgbà ìwáṣẹ̀ wọn kan sọ pè ọlọ́ru ńlá wọn sún mọ wọn. Ó sì ń bá wọn ṣeré. porporo gígún odó tí àwọn arígnṕ wọn ń gún ló ń han ọlọ́run-ńlá wọ́n létí tó fi bínú fi òrin ṣe ibújókòó. Àwon Akan ń bá ọlọ́run-ńlá wọn sọ̀rọ̀ tààràtà. Oríṣíríṣòí (Abosom) Òrìṣà ni wọ́n mó pèlú wọ́n mó ọ̀run wọn òrìṣa obìrin náà wà nídìí ìgbèbí.
ISO 10303-28
je opagun kariaye.
Bangubangu
túmọ sí òṣùpá.
James Rainwater
je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Trínídád àti Tòbágò
Orile-ede Olominira ile Trinidad ati Tobago je orile-ede ni Guusu Amerika.
Abdullah Kejì ilẹ̀ Jọ́rdánì
Abdullah II bin al-Hussein OIH (الملك عبد الله الثاني بن الحسين, al-Malik ʿAbdullāh aṯ-ṯānī bin al-Ḥusayn ibi ni Amman, 30 January 1962) ni Oba Hashemite Ileoba Jordani. O gun ori oye ni 7 February 1999 leyin iku baba re Oba Hussein. Oba Abdullah je omo ebi iran Hashemite. Abdullah ti fe Rania niyawo lati 1993.
Iléṣà
ÀWỌN ÌLÚ ÌJẸ̀SÀ
(1)	Ìpólé
Asha-Rose Migiro
Asha-Rose Mtengeti Migiro (ojoibi July 9, 1956 ni Songea, Ruvuma Region, Tanzania) je agbejoro ati oloselu ara Tanzanian. Ni January 5, 2007, o je sisodi Igbakeji Akowe Agba Aparapo awon Orile-ede. O bere ise ni February 1.
Betsimisaraka
Betisimisaraka je eya Malagasy. Ó jẹ́ èdè kan lára èdè Malagasy, iṣẹ àgbẹ̀ ni àti iṣẹ́ ọkọ̀ ojú omi wiwa (Sailor) àti olè ojú omi (Pirate). Láàrin ẹ̀yà Madagascar àwọn ẹ̀yà Betsimisaraka jẹ́ ẹ̀yà kejì tí ó tóbi jù.
Iléṣà
ÀWỌN ÌLÚ ÌJẸ̀SÀ
(2)	Ìrógbó
ISO 10383
je opagun kariaye.
Milton Obote
Apolo Milton Obote (December 28, 1925 – October 10, 2005 ), je Alakoso Agba ile Uganda lati 1962 de 1966 ati Aare ile Uganda lati 1966 de 1971, lekansi leyin re lati 1980 de 1985. Ohun ni oloselu ara Uganda to lewaju ibe de ominira lati owo ijoba amunisin Britani ni 1962.
Betsimisaraka
Itokasi
Historia Madagaskaru
Aage Bohr
thumb|Aage Bohr (1963) Aage Niels Bohr (19 June 1922 – 8 September 2009) je onimo fisiksi inuatomu ara Denmark to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi, ati omo onimo fisiski olokiki ati elebun Nobel Niels Bohr.
Gary, Indiana
Gary jẹ́ ìlú kan ní ìjọba ìbílẹ̀̀ Lake ní ìpínlẹ̀ Indiana ní orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà.
Iléṣà
ÀWỌN ÌLÚ ÌJẸ̀SÀ
(3)	Ìwukùn
(4)	Ìbòdì
(5)	Ìtapá
(6)	Òdò
(7)	Olówu
(8)	Ìperindó
(9)	Ìlokò
(10)	Ìwáráya
(11)	Ìsè-Ìjẹ̀sà
(12)	Ìlérín
(13)	Ìjẹ̀bú- Jẹ̀sà
(14)	Ìpetu- jẹ̀sà
(15)	Èrìn –Ìjèsà
(16)	Ìdómínàà
(17)	Ìlásè
(18)	Ìlówá
(19)	Ìkíyìnwá
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Tarauni
wa ni Naijiria
Iléṣà
ÀWỌN ÌLÚ ÌJẸ̀SÀ
(21)	Èsà-òkè
ISO 10487
Itokasi
Connectors for car audio
Iléṣà
ÀWỌN ÌLÚ ÌJẸ̀SÀ
(22)	Èsà-odò
(24)	Òtan-ilé
(25)	Ìmèsí-ilé
(26)	Òsú
(27)	Ìpetu-ilé
(28)	Ìlàrè
(29)	Ìlayè
(31)	Mogbàrà
(33)	Ìgángán
(34)	Ilésà gan-an
(35)   Ẹ̀rìnmọ̀ Ìjẹ̀sà
ÀWỌN OYÈ PÀTÀKÌ NI ÌJẸ̀SÀ
Orísìrísì oyè ló wà ní ilé lólọkàn ò jọ kan. Pàápàá ní ìlú Ilésà gangan, bẹ́ pẹ̀lú ní àwọn oyè míràn tún wà ní ààrín àdúgbò. Bákan náà ni wọ́n ń jẹ àwọn oyè bi baálẹ̀, lọ́jà ni àwọn ìlú kékèké abẹ́ wọn. lára àwọn oyè pàtàkì tí ó wà ní ìlú ilésà gangan ní wọ̀nyí.
(2)	Àrápaté
(3)	Risawe
(4)	Òdolé
(5)	Lórò
(6)	Ọbańlá
(7)	Léjọ̀kà
(8)	Sàwè
(9)	Bajimọ
(10)	sàlórò àti
(11)	Yèyé ríse
ÈTÒ ÒSÈLÚ ÀTI ÈTÒ ÌJỌBA ÀWON ÌJẸ̀SÀ
Tí a bá wo ètò òsèlú tàbí ètò ìse ìjọba ilé ìjẹ̀sà a ó ri wí pé ó jé ètò ìsè ìjọba ti o dára. Nítorí pé, ọba ló jẹ́ olórí fún gbogbo Ìlú ti o maa n pa àsẹ bákan naa ní wọn ní àwọn olórí àdúgbò kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú àwọn ìjòyè. Lára àwọn oyè àdúgbò ni tí a rí olórí ọmọ, ọ̀wábùsuwà, lọ́tún, losì, Ìyá-lóbìrin, àti olórí àdúgbò gangan tí wọn maa n fi orúkọ àdúgbò pè bi àpeere:- bàbá lanaye ni àdúgbò Ànáyè, bàbá luroye ni àdúgbò Ìróyè abbl.
Àwọn olórí àdúgbò kọ̀ọ̀kan yi ló jé olórí fún àwọn ará àdúgbò wọn tí yoo si máà se ìsàkóso àdúgbò naa. Àwọn olórí yìí naa tún ni àwọn àsọmọgbè kọọkan pẹ̀lú isé olúkálukú. Ìyálóbìnrin wà fún ọ̀rọ̀ àwọn obinrin ni àdúgbò, bàbá lórí ọmọ wa fún ọ̀rọ̀ àwọn ọ̀dọ́. Ti ọ̀rọ̀ kan ba selè láàrín àwọn ọ̀dọ̀ tàbí làáárín àgbà tí ó wà ní àdúgbò. Wọn á gbé ejó naa lọ si ilé bàbá lórí ọmọ tí bàbá lórí ọmọ bá parí ọ̀rọ̀ náà tí wọ́n a tari rẹ̀ si olórí-àdúgbò àti àwọn ìjòye rẹ tí àwọn ìjòyè àti olórí àdúgbò naa kò bá rí ọ̀rọ̀ náà yanjú wọ́n a gbé o di ọ̀dọ̀ ọwá (Ọba wọn) àti àwọn Ìjòyè rẹ fún ejò dídá. Ọ̀dọ̀ Ọwá yìí ni ẹjọ́ gbígbé kiri parí sí. Tí a bá wá ri ẹjọ́ tí Ọwá kò le parí wọn a ní kí oníjà méjì naa lọ búra ní ẹ̀yìnkùlé Ọwá, níbíyi ènìyàn kò le se èké kí o lọ búra ní bẹ̀ nítorí kò sí ohun tí a sọ tí kò ní selẹ̀.
ÀSÀ ÀWỌN ÌJẸ̀SÀ
Tí a bá sọ̀rọ̀ nípa àsà ni ilẹ̀ Yorùbá lónìí, a ó ri wí pé kò sí ojùlówó ọmọ Yorùbá tí kò ní àsà, àmọ́ àsà wá le yàtọ̀ láti ibìkan sí ibòmíràn. Lára àwọn ojúlówó ọmọ Yorùbá tí ó ní àsà ni a ti rí àwọn Ìjẹ̀sà. Tí a bá sì ń sọ̀rọ̀ nípa àsà, àsà jẹ́ ohun tí agbègbè kan ń se yálà nínú Ìwà wọn, ẹ̀sìn wọn, tàbí nínú Ìsesí wọn.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ukum
je ijoba ibile ni Ipinle Benue to wa ni Naijiria.
Iléṣà
ÀSÀ ÀWỌN ÌJẸ̀SÀ
(1)	oúńjẹ
(2)	oge síse
(3)	ijó
(4)	orin
(5)	Ìwọsọ
(1)	OÚŃJẸ:-oúńjẹ jẹ́ ohun tí kò sé fi ọwọ́ rọ́ sẹ́yìn ní àwùjọ, bẹ si ni àwọn agbègbè kọ̀ọ̀kan ní àwọn oúńjẹ tí wọ́n fẹ́ràn. Tí a ba sọ̀rọ̀ nípa oúńjẹ tí Ìjẹ̀sà fẹ́ràn jù tàbí oúńjẹ ti o jẹ́ oúńjẹ pàtàkì a o ni sai lai dárúkọ iyán, nítorí iyán ní oúńjẹ pàtàkì tí Ìjẹ̀sà maa n jẹ, bí o tìlẹ́jẹ́ pé wọn tun ni àwọn oúńjẹ míràn bi àmàlà, Ẹ̀bà, Fùfú, ẹ̀wà, Ìrẹsì abbl. Sùgbọ́n iyán ni ọba oúńjẹ wọn .Ìjẹ̀sà le jẹ iyán ni ẹmẹẹta ni ojúmọ́ tàbí ni gbogbo Ìgbà àti àkókò nítorí náà, iyán jẹ oúńjẹ fún Ìjẹ̀sà.
(2)	IJÓ :- Nípa ti ijó jíjó kò sí àdúgbò tí kò ní ijó tàbí orin ti wọn, àwọn ondo n ko obitun, Ìlàjẹ àti Ìkálẹ̀ ń kọ bírípo, bẹ́ nì ti àwọn Ìjẹ̀sà pẹlú ilésà ń kọ orin Àdàmọ̀, bẹ́nì wọ́n tun jọ ijó Ìkàngá ati ijó lóye pẹ̀lú Ìlù bẹ̀nbẹ́ àti orin Ìkàngá bákannáà. Onírúrurú orin ni a mọ̀ Ìjẹ̀sà mọ́ sùgbọ́n Ìkàngá àti loye ni o jẹ́ orin Ìpílẹ̀ wọn ti wọn maa ń kọ.
(3)	ÌWỌSỌ:-maa tú jẹ ọ̀kan lára àwọn ibi tí a tì lé rì àsà àti èdè Yorùbá bákannáà ni gbogbo àwọn ẹ̀yà kọọkan tún ní àsà ìwọsọ tí wọn. Àwọn obìnrín Ìjẹ̀sà maa nwọ àsọ̀ àfì tó jẹ́ Ìró àti bùbá bẹ́ni àwọn okùnrin wọn máà ń wọ esikí àti sòkòtò ẹlẹ́nu ńlá pẹ̀lú fìlà alabankata.
Felix Kolawole Bajomo
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Iléṣà
ÀSÀ ÀWỌN ÌJẸ̀SÀ
(4)	OGE SÍSE:-jẹ́ àsà tí o sábà maa ń súyọ láàárín àwọn obìnrin pàápàá jùlọ àwọn ọ̀dọ́. Àwọn obìnrin Ìjẹ̀sà máà n lo lali, tiro, osùn láti fi soge.
Pírámídì Nínlá ti Gísà
thumb|300px|The Great Pyramid of Giza, in 2005. Built c. 2560 BC, it is the oldest and largest of the three [[Egyptian pyramids|pyramids in the Giza Necropolis.]] Piramidi Nínlá ti Gisa tabi 'Piramidi Khufu ati Piramid Tseops
George E. Smith
George Elwood Smith (born May 10, 1930) je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Iléṣà
Àwọn ènìyàn ìlú Ìjẹ̀sà
Àwọn Ìjẹ̀sà jẹ́ alákíkánjú àti jagunjagun ènìyàn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ogun ní àwọn Ìjẹ̀sà ni pa nínú rẹ̀, ní àkókò ogun kariaye ilè Yorùbá. Lára irú àwọn ogun bẹ́ẹ̀ tí àwọn Ìjẹ̀sà ja a ni ogun Ìbàdàn, ogun Jalumu àti ogun Kiriji tàbí ogun Ekìtì parapọ̀. Ogun Èkìtì parapọ̀ bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1877, o sì perí ní ọdún 1886. Ẹni tí ó jẹ́ bí asíwájú ogun pàtàkì yìí ni okùnrin alajagun Ìjẹ̀sà kan ti orúkọ rẹ ń jẹ́ Ògèdèngbé .Ogun Èkìtì parapọ̀ yìí ni ó mú orúkọ Ògèdèngbe dúró sinsin nínú ìtàn Yorùbá ogn náà si ja fún ọdún mẹsan gbáko ọdún 1910 ní ògèdèngbé kú.
Ohun kan tí àwọn Ìjẹ̀sà se ni Ìrántí Ògèdèngbé tí ó jẹ́ olórí àwọn Ìjẹ̀sà wà ni eréjà Ilésà ní iwájú ilé Ìfowópamọ́ ti “National Bank of Nigeria Limited” lsẹ́ Àwọn Ìjẹ̀sà
Gbogbo àwọn ẹ̀yà ìyókù ní ilẹ̀ Yorùbá ní wọ́n mọ àwọn Ìjẹ̀sà sí onísòwò paraku idi ni yi tí wọn fi ń pe àwọn Ìjẹ̀sà ni “Òsómàáló”. Gẹ́gẹ́ bí a ti rí kà nínú ìwé, a gbọ́ pẹ́ àwọn Ìjẹ̀sà ni ó dá àsà san an díẹ̀dị́ẹ̀ sílẹ̀ nínú Ìsòwò. Wọ́n màá n lọ láti ìlú dé ìlú àti ìletò de ìletò láti se isẹ́ ọjà títà wọn, ohun tí wọn si n ta ní pàtàkì ní asọ. Sùgbọ́n lónìí Ìjẹ̀sà ti kúrò ni a n kiri láti Ìlú de ìlú tàbí Ìletò de Ìletò, wọ́n ti wà nínú ilé ìtajà ní àwọn ìlú ńláńlá bíi, Ìbàdàn, Èkó, Ìlọrin, Ògbómọ̀sọ́, Kano, Kaduna, òṣogbo àti bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lọ.
Lẹ́hìn isẹ́ òwò síse ti a mọ si Òsómàló tí wọ́n máa ń kiri, wọ́n tún máa ń se isẹ́ àgbẹ̀ paraku nínú oko wọn, àwọn Ìjẹ̀sà a maa gbin kòkó, obì, isu, àgbàdo, káfé, ìrẹsì, àti orísì́ àwọn ohun jíjẹ míìràn. orísì àwọn isẹ́ míìràn tí àwọn Ìjẹ̀sà n se ni isẹ́ àgbẹ̀dẹ dúdú àti àgbẹ̀de góòlù, isẹ́ gbénàgbénà, asọ híhun, aró dídá àti orísi isẹ́ míràn.
Àwọn ilé isẹ́ ti a lè rí ní ilésà ní “ International Breweries Limited Nigeria” ni ibití wọ́n ti ń se ọtí ti orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ “Trophy Larger Beer” àti àwọn ohun amúlúdùn ti a lè rí ni ilésà lónìí ni iná mọ̀nàmọ́ná, pápá ìseré àti ilé ìtura. Ẹ̀sìn Àwọn Ìjẹ̀sà. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún sẹ́hìn, kí àwọn òyìnbó tó kó ẹ̀sìn àtọ̀húnrìnwá de orílè-èdè wa, àwọn Yorùbá ti ni ẹ̀́sìn ti wọn. llésà gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára ilẹ́ Yorùbá maa n sin àwọn òrìsà bii ògún, ọ̀sun, ifá, èsù, ọya àti bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lọ. àkọ́kọ́ nínú àwọn ẹ̀sìn àtọ̀húnrìnwá ti o wá sí orilè - èdè yìí wọ ilẹ̀ Ìjẹ̀sà ni nǹkan bíi ọdún mélòó sẹ́hìn ni a mọ̀ sí ẹ̀sìn Kìrìsìtẹ́nì, ẹ̀sìn Mùsùlùmí tí ó ti àwọn lárúbáwá wọ ilẹ̀ Ìjẹ̀sà.
Ẹ̀sìn Kìrìsìtẹ́nì náà ni a ti rí Ìjọ Àgùdà (Catholic), Ìjọ onítẹ̀bomi (Baptist) Ìjọ Elétò (Methodist) Ajíhìnrere Kírísítì (Christ Apostelic Church) kérúbù àti séráfù (Cherubim and Seraphim) àti bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lọ. Ètò Ẹ̀kọ́ Àwọn Ìjẹ̀sà ní Ìmọ̀ tí ó gbámúsé ní pa ètò ẹ̀kọ́. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn Ìjẹ̀sà ni o di ipò gíga mú ní ilé isẹ́ ìjọba fún àǹfàní ìmọ̀ ẹ̀kọ́ wọn. tị́tí di àkòkò yìí ó tó nǹkan bí aadọta ilé-ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ tí ó wà ní igboro ilésà, ilé ẹ̀kọ́ girama méjìdínlógún àti ilé ìwé ẹ̀kọ́sẹ́ olùkọ́ onípòkejì méjì. Ni àfikún, ìjọba tún ti dá ilé- ẹ̀kọ́ ẹ̀kọ́sẹ́ olùkóni, fún ilé ẹ̀kọ́ giga sílẹ ni llésà ni ọdún 1977(Osun State College of Education) Àwọn òrìsà ilẹ̀ Ìjẹ̀sà Owari, Owaluse, Oludu, Oluaye, Ajitafa, Ogun, Omi/Osun. Sùgbọ́n àwọn òrìsà kò se bẹ gbilẹ̀ mọ́ ni ilẹ̀ Ìjẹ̀sà. Ọ̀kan soso lalè ri níbú wọn ti o dàbí ẹni pé wọn sin se ọdún rẹ.
ISO 10585
je opagun kariaye.
François Mitterrand
François Maurice Adrien Marie Mitterrand (, 26 October 1916– 8 January 1996) lo je was the 21st Aare orile-ede Fransi, lati 1981 titi di 1995, ohun si ni lo je aduro fun egbe apa osi ninu gbogbo ibo aare to sele Nigba Oselu Karun lati 1965-1988 (ayafi ni 1969).
O koko je didiboyan ninu idiboyan aare Osu karun odun 1981 o di Aare sosialisti akoko ti Igba Oselu Karun ati olori orile-ede akoko lati apa osi lati 1957. Titi doni ohun nikan omo Egbe Sosialisti to je didiboyan gege bi Aare ile Furansi.
O je titun diboyan ni 1988 o si wa lori ipo titi di 1995, ki o to ku nitori aisan kansa lodun to tele.
Luba
LUBA
Andrew Babalola
Andrew Abidemi Olugbenga Babalola (ojoibi 17 Oṣù Kejì 1961) jé olósèlú omo Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà tele lati Ipinle Oyo fun Ariwa Oyo.
ISO 10589
je opagun kariaye.
Guinea Titun
New Guinea
Luba
ÀÀYÈ WON
Paramanga Ernest Yonli
thumb|Paramanga Ernest Yonli Paramanga Ernest Yonli, bakanna bi Ernest Paramanga Yonli (born December 31, 1956 ) je Alakoso Agba orile-ede Burkina Faso tele.
ISO 10646
je opagun kariaye.
Luba
Àríwa iwọ oòrùn Congo (Zaire)
IYE WỌṄ
Mìlíonù kan
ÈDÈ WỌṄ
CILUBE (Ààrin gbùngbùn Bantu)
ALÁBÀÁGBÉ WỌN
Los Angeles
Los Angeles jẹ́ ìlú kan ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Luba
Chowe, Ndembu, Kaonde, Benba, Tabwa, Songye, Lunda.
ÌṢẸ̀LU WỌṄ
Ìjọba àpapọ̀ ni wọṅ ń ṣe Aláyèlúwà (Mulopwe) ni olórí wọn. Awọṅ ìlú kèkerè ń wárì fún Mulopwr. Òun ìlú àti olórí ẹgbẹ́ Bambulye
ỌRỌ̀ AJE WỌN
Iṣẹ òwò iyò àti iru ni àwọṅ ọlọlá wọn tún ń ṣe àgbe iṣẹ ọdẹ ẹran àti ti ẹja tún wó pọ̀ láàrin wọn.
Iṣẹ́ agbẹ̀gilére ni iṣẹ] wọn. Ère ló ń ṣègbè fún abọ ni wọṅ ń gbẹ̀. Wọ́n tún ń gbẹ̀ ère àgba tí a mọ̀ sí (Mboko)
Ẹ̀SÌN WỌN
Àwọṅ baba ńlá wọn ni wọṅ ń bọ. Ọba wọṅ gan0an ló ní òriṣà.
Torx
je opagun kariaye.
Karim Massimov
Karim Kajymqanuly Massimov (Мәсімов, Кәрім Қажымқанұлы, Карим Кажимканович Масимов eya ibini Naiman, ibi ni odun 1965 ni Tselinograd, Kazakh SSR, USSR; to n je Astana loni ni Kazakhstan) je Alakoso Agba ijoba orile-ede Kazakhstan lati 10 January 2007.
Ìwéìròyìn
thumb|right|200px|Awon iwe-iroyin akariaye ni ibuso thumb|right|200px| Ìwé-ìròyìn ni itejade iroyin wiwopo..
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ìlaòrùn Ukwa
wa ni Naijiria
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Argungu
Argungu jẹ́ ilú kan ní Ipinle Kebbi ní orílè-èdè Naijiria. Ní ọdún 2007, ìlú náà ní èrò tó n h lọ bíi 47,064.
Mùsíọ̀mù
thumb|300x300px|Ìsàn ọdọ̀ omi ti Sokoto, ìlú Argungu wà ní apá ilwọ̀-oòrùn, ní èbádò [[Sokoto.]] Ọdún 1831 ni wọ́n kọ́ ilé Kanta Museum tí ó kọjú sí ọjà gbogboogbò ìlú náà. Wọ́n ń pe mùsíọ̀mù yìí lèyìn Muhammadu Kanta, tí ó ṣe ìdásílẹ̀ ìlú Kebbi ní ọdún 1515.
Olú
Olú
Itokasi
Potrecón Gljiva Bolet Funzu Pilz Chaasht’ezhiitsoh Μανιτάρι Mushroom Seta Champignon Cogomelo 버섯 कुकुरमुत्ता Fungo Stórsveppir Fungo epigeo Uyoga Fungus Likombó Cendawan mwl:Roque Paddenstoel (schimmel) キノコ Fruktlegeme Grzyb Cogumelo K'allampa puquy Гриб (плодовое тело) Këpurdhat Mushroom Печурка Fruktkropp Kabute காளான் เห็ด Fakamaluʻatēvolo ᏓᏬᎵ مور Tchampion-åbusson Ulapíng שוועמל 菇 蕈類
Sahelanthropus
Sahelanthropus tchadensis is an extinct hominid species that is dated to about. Whether it can be regarded as part of the Hominina tree is unclear; there are arguments both supporting and rejecting it. Another complication in its classification is that it is older than the human-chimpanzee divergence (estimated to ) seen in genetic data, and that there are few if any specimens other than the partial cranium known as Toumaï.
Àwọn Áràbù
Àwọn Áràbù tabi awon omo Áràbù (عربي, ʿarabi) or Arabs ( العرب al-ʿarab) je eya abinibi
ISO 10746
je opagun kariaye.
Ahmed Hassan Barata
Ahmed Hassan Barata jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí wọ́n dìbò yàn wọlé gẹ́gẹ́ bí aṣojú Gúúsù Adamawa ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà ti ilẹ̀ Nàìjíríà. Ó jẹ́ aṣojú ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin láti Ọdún 2011 sí Ọdún 2015 lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party.
Nimi Barigha-Amange
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Uruguay
Uruguay tàbí Orílẹ̀-èdè Olómìnira Ìlàoòrùn ilẹ̀ Uruguay jẹ́ orílẹ̀-èdè ní Guusu Amerika.
Àwọn àjápọ̀ látìta
Fáìlì:Àpẹrẹ.jpg
Multibus
jẹ òpágùn káríayé.
Aaliyah
Aaliyah Dana Haughton (January 16, 1979 – August 25, 2001), ti gbogbo eniyan mo si Aaliyah je olorin omo ile Amerika. Won bi ni Brooklyn, ni Ipinle New York, o si dagba ni Detroit ni Ipinle Mishigan
George M. Dallas
George Mifflin Dallas (July 10, 1792 – December 31, 1864) je oloselu ati Alagba Ile Asofin Amerika lati Pennsylvania ati Igbakeji Aare ikokanla orile-ede Amerika labe Aare James K. Polk lati March 4, 1845 de March 4, 1849.
Kamẹrúùnù
Kamẹrúùnù tàbí Orile-ede Olómìnira ilẹ̀ Kamẹrúùnù (République du Cameroun) ni orílẹ̀-èdè àsọdọ̀kan ni arin ati apaiwoorun Afrika. O ni bode mo Naijiria ni iwoorun; Tsad ni ariwailaorun; orile-ede Olominira Apaarin Afrika ni ilaorun; ati Guinea Alagedemeji, Gabon, ati orile-ede Olominira ile Kongo ni guusu.
Teddy Pendergrass
Theodore DeReese "Teddy" Pendergrass, Sr. (March 26, 1950 – January 13, 2010 ) je akorin R&B/soul ara Amerika. Pendergrass koko gbajumo gege bi akorin asiwaju egbe olorin Harold Melvin & the Blue Notes ninu awon odun 1970 koto bere sini da korin nipari ewadun na. Ni odun 1982 o ni ipalara gidi leyin ijamba oko ni Philadelphia eyi fa iyaro re lati ibadi de sale.
Igba ewe
O je bibi gege bi Theodore DeReese Pendergrass ni Kingstree, South Carolina ni Amerika, omo Jesse Pendergrass ati Ida Geraldine Epps. Nigba ewe Pendergrass, baba re fi ebi re sile ko to ku ni 1962. Lodun melo leyin eyi ni won ko lo si Philadelphia ibi ti Theodore to lo si Thomas Edison High School for Boys. O je omo egbe akorin Edison Mastersingers. Leyin eyi lo fi ile-eko sile fun ise orin. Gege bi olukowe Robert Ewell Greene se so Pendergrass di alufa nigba ewe re. Ko pe sigba yi lodi onilu ati akorin fun egbe akorin.
Ise orin
Pendergrass bere ise orin gege ni onilu fun The Cadillacs ki won o to darapo mo Harold Melvin & the Blue Notes. Nigbati Pendergrass fi egbe akorin Harold Melvin & the Blue Notes sile leyin ijiyan pelu Harold Melvin, o bere si ni dakorin o si gbe awo-orin bi "The More I Get the More I Want," "Close the Door," "I Don't Love You Anymore," "Turn Off the Lights" ati awon miran jade.
Awo-orin to koko da gbejade ni akole Teddy Pendergrass (1977), eyi to tele ni Life is a Song Worth Singing (1978), Live Coast to Coast ati Teddy (1979), TP (1980) ati It's Time for Love (1981). O tun korin pelu Whitney Houston ninu orin "Hold Me" lati awo-orin Houston.
Willard Boyle
Willard Sterling Boyle, (August 19, 1924– May 7, 2011) je asefisiksi ara Kanada  ati olujoda charge-coupled device to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
ISO 10962
je opagun kariaye.
Sphalerite
Sphalerite
ISO/IEC 10967
je opagun kariaye.
Jacques Chirac
Jacques René Chirac (born 29 November 1932) je Aare ile Furansi tele.
Thomas Sankara
Thomas Isidore Noël Sankara (December 21, 1949 – October 15, 1987) jẹ́ Ààrẹ àti olórí orílẹ̀-èdè Burkina Faso (tí a mọ̀ tẹ́lẹ̀ bi Upper Volta) láti 1983 dé 1987. Bákanná bó ṣe jẹ́ oníwà tófanimọ́ra, tí wọ́n gbógo fún nítorípé ó polongo ìlera àti ẹ̀tọ́ àwọn obìnrin, ó tún kọjú ìjà bo ọ̀pọ̀ àwọn ìwà ìmọtaraẹninìkan ní Burkina Faso. Ó jẹ́ lílé kúrò lórí ìtẹ́ ó sì jẹ́ fífikúpa nínú coup d'état tí Blaise Compaoré ṣe ní October 15, 1987, èyí tí wọ́n gbàgbọ́ pé ó wá látọwọ́ ìlẹ̀ Fransi.
Igba ewe
Thomas Sankara jẹ́ ọmọkùnrin Marguerite Sankara (aláìsí ní March 6, 2000) àti Sambo Joseph Sankara (1919 – August 4, 2006), tó jẹ́ gendarme. Ó jẹ́ Katoliki, "Thom'Sank" jẹ́ Silmi-Mossi, ẹ̀yà ènìyàn tó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìgbéyàwó láàrin àwọn okùnrin Mossi àti àwọn obìnrin Fulani afokojẹ̀. Àwọn Silmi-Mossi wà lára àwn tí kò ní ànfàníjùlọ nínú ẹ̀yà àwọn Mossi. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ́bẹ̀rẹ̀ ní Gaoua àtí ilé-ẹ̀kọ alákọ́dàgbà ní Bobo-Dioulasso, ìlú tó jẹ́ ìkẹjì ní Burkina Faso.
Baba re jagun pelu ile-ise adigun ile Fransi nigba Ogun Agbaye Keji, awon Nazi si timole. Ebi Sankara fe ko di alufa ijo Katoliki. Gege bi isun kan se so, Sankara ko so igbagbo re nu ninu esin Katholiki botiwu ki ife re o je ninu isemarx. Bakanna o tun ni imo ninu Kurani.
Igba ise ologun
Leyin ikeko ologun ni ile-eko alakodagba ni 1966, Sankara bere ise ologun re nigbato je omo odun 19, be sini leyin odun kan pere won ran lo si Madagascar lati lo fun ikeko oga ologun ni Antsirabe nibi to ti ri ijidide awon eniyan ni 1971 ati 1972. Nigba to pada si Upper Volta ni 1972, ni 1974 o ja ninu ogun bode to sele larin Upper Volta ati Mali.
O je eni to gbajumo larin awon eniyan ni Ouagadougou to je oluilu. O se e se ko je bayi nitoripe o ta gita (o wa ninu egbe olorin to n je "Tout-à-Coup Jazz") ati pe o feran awon kekeoloko.
Ni odun 1976 o di apase Commando Training Centre ni Pô. Ni odun yi kanna lo pade Blaise Compaoré ni Morocco. Nigba asiko Aare Colonel Saye Zerbo awon adipo odo oga ologun sedasile agbajo asiri to n je "Communist Officers' Group" (Regroupement des officiers communistes, or ROC) ti o ni ninu omo egbe re Henri Zongo, Jean-Baptiste Boukary Lingani, Compaoré ati Sankara.
Awon ipo ijoba
Sankara je yiyan si ipo Akowe Abele fun Ifitonileti ninu ijoba ologun ni September 1981, nibi to ti n wa keke lo si awon ipade kabinet, sugbon o kosesile ni April 21, 1982 lati lodi si eyi to gba pe ijoba n wuwa lona to lodi si awon osise, nibi to ti wipe "Ki ijamba o ba awon ton fokun di awon eniyan mole!" ("Malheur à ceux qui baillonnent le peuple!")
Nigba ti ifipagbajoba to sele ni November 7, 1982 mu Major-Doctor Jean-Baptiste Ouédraogo sori aga, Sankara di alakoso agba ni January 1983, sugbon won le kuro ni May 17 won si ti mole leyin ibewo omo Aare Fransi to tun je agbamora oro Afrika Jean-Christophe Mitterrand. Bakanna won tun ti Henri Zongo ati Jean-Baptiste Boukary Lingani na mole, eyi fa ijidide awon araalu.
Aare
Sankara ri ara re bi olujidide, o si mu apere re wa lati Cuba ati olori ologun ile Ghana, Flight Lt. Jerry Rawlings. Gege bi Aare, o polongo "Ijidide Toseluaraalu ati awon Eniyan" (Révolution démocratique et populaire, or RDP).
Ero nipa Ijidide je sisetumo latowo Sankara gege bi olodi-imperialisti ninu oro kan to so ni October 2, 1983, Discours d'orientation politique (DOP), ti olujose tosunmo Valère Somé ko fun. Awon etoilu re koju ija bo iwa ibaje, iranlowo itungigbin, idina iyan, ati lati ko ibi ara to ye si eko ati ilera.
Ikosenile ajemanu awon oloye
Ijoba fagile opo agbara ti awon ijoye ni, agbara bi eto won lati owo ajemonu ati ise ofe. Awon CDR (Comités de Défense de la Révolution) je didasile bi awon agbajo opo awon eniyan, won si fun won ni awon ohun ija. Ni awon adugbo miran won di buburu won si di awon omoita adaluru. Ijoba Sankara tun gbedide ipe lati sise nise ologun to n je SERNAPO (Service National et Populaire). O se awon wonyi lati sebamu si agbara awon ologun.
Ni odun 1984, nigba ajodun odun kan ijoba re, o yi oruko Upper Volta si Burkina Faso, to tumosi "ile awon eniyan rere" lede Mossi ati Djula, ti won je awon ede meji gbangba julo nibe. Bakanna o tun fun ni asia tuntun ati orin oriki orile-ede tuntun (Une Seule Nuit).
Eto awo obinrin
Sankara tun ni opo awon obinrin ninu ijoba re. Imudara ipo awon obinrin ni ikan ninu awon ise Sankara, eyi to je akoko iru re ni Iwoorun Afrika. Ijoba re fofinde ikomolabe obinrin, o taka si igbeyawopupo, o si sepolongo contraception. The Ijoba re ni o je akoko ni Afrika ti o ri ewu ti AIDS je fun awon eniyan Afrika.
Sankara se awon ohun tuntun to mu igbajumo ba ijoba re to si fa awon oniroyin agbaye lati kobi ara si ijoba re:
Second Agacher strip war
In 1985 Burkina Faso organised a general population census. During the census some Fula camps in Mali were visited by mistake by Burkinabé census agents. The Malian government claimed that the act was a violation of its sovereignty on the Agacher strip. Following efforts by Mali asking African leaders to pressure Sankara, tensions erupted on Christmas Day 1985 in a war that lasted five days and killed about 100 people (most victims were civilians killed by a bomb dropped on the marketplace in Ouahigouya by a Malian MiG plane). The conflict is known as the "Christmas war" in Burkina Faso.
Ifikupa
Sankara was quickly buried in an unmarked grave. A week prior to his death Sankara addressed people and said that "while revolutionaries as individuals can be murdered, you cannot kill ideas."
Mọ́ṣáláṣí Oníbínibí Àbújá
Mọ́ṣáláṣí Oníbínibí Àbújá
Australopithecus africanus
Australopithecus africanus jẹ́ èya australopithecines ìgbàanìelérò ayé àtijọ́ tí ó jẹ́ àkọ́kọ́ ẹ̀yà ìnànkí tí a kà sí Hominine (ní 1924). Láìpẹ́, wọ́n kàá sí wípé ó gbéléayé láàrin ọduń míliọ́ọ̀nù 3.3 sí 2.1 sẹ́yìn, tàbí ní òpin Pliocene àti ìbẹ̀rè Pleistocene sẹ́yìn; Àsọyépọ̀ fihàn pé ó jẹ́ ìràn ènìyàn ti ìgbà ìsìsìyí. A. africanus jẹ́ tẹ́ẹ́rẹ tí wọ́n rí ní apá gúúsù Áfíríkà nìkan: Taung (1924), Sterkfontein (1935),  Makapansgat (1948) àti Gladysvale (1992).
Ọmọ Taung
thumb|250x250px| Àgbẹ́dẹ ọmo Taung
Ramond Dart, tí ó jẹ́ olórí ẹ̀ka  ètò ìpín ara ènìyàn ti University of the Witwatersrand ní Johasnnesburg, Gúúsù Áfíríkà nifẹ́ sí tàtijọ́ tí wọ́n rí ní bi òkúta ẹfun ní Taung legḅe Kimberley,  gúúsù Áfíríkà ní ọdún 1924. Èyí tí ó jọni lójú jú ní agbárí bí ti ìnànkí tí ó dàbí ti ènìyàn tí ibi ojú, eyín rẹ̀ àti èyí tí ó ṣe pàtàkì jùlọ ni ihò tí ó wà ní ìsàlẹ̀ agbárí lókè ọ̀pá ẹ̀yín ẹ̀ (tí wọ́n ń pè ní foramen magnum); bí ó ṣe rí dàbí tí ènìyàn bá dúró leyí tófihan wípé ó ṣeésẹ kí homid-si-homid akọ́dièyàn èèyàn yí lẹ́sè méjì fún ìrìn yàtọ̀ sí ẹlẹ́sè́ merin. Dart fún àwòṣe àpẹ̣rẹ ní tí à ń pè ní Australopithecus africanus; ó tún pèé ní "Ọmọ Taung".
Eléyìí jẹ́ àkọ́kọ́ tí wọ́n máa pe hominin ní "Ìnàkí", fún ìdí èyí wọ́n pe ènìyàn ní ìran ìnànkí.
Sadiiki
Chadic
(1)	Èdè Chadic ní wọn ń sọ ni ìwọ̀ Oorun Níjiria ti o sì pín ṣi ẹka méjì ìkan wa ní ìṣọ̀rí agbo mẹrin àwọn wọ̀nyí ní Hausa (22,000), Bole (100), Angas (100) ati Ron(115) Nígbà ti ọ̀kan wà ní ìṣọ̀rí mẹ́ta tí á ṣi se àfihàn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Bade (250) àti Nalzlm (80), lati Ọwọ Warji (70) ati Boghom(50)
(2)	Bio-Manchaca ni èdè tí wọ́n ń ṣọ ni agbègbè Àríwá Cameroon àti Àríwá ìlà Òòrùn Nígiria pẹlu Chad àwọn ẹka mẹta nígbà tí ìkan jẹ mẹjọ, ti a si ṣe àfihàn rẹ lati Ọwọ Tera (50) Bura (250), Kanwe (300), Lamang (40), Mafa 9138), Sukur (15), Daba (36) àti BaChama-Bata 300. Àwọn méjì nínú ẹ̀ka méjì a le ṣe àfihàn wọn láti Ọwọ Buduma (59) ati Musgu (75) Ìpele Kẹta kun fún èdè ẹyọ kan Gudar (66)
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ìwọòrùn Ukwa
Agbegbe Ijoba Ibile Iwoorun Ukwa je agbegbe ijoba ibile ni Ìpínlẹ̀ Ábíá, Nàìjíríà.
Sadiiki
(3)	Èdè Chadic ní wọn ń ṣọ ní Chad Gusu àti diẹ lára Cameroon àti àringbìngbìn ilé Áfíríkà olómìnira. Èdè náà ní ẹ̀ka méjì tí ó kún fún ẹgbẹ́ ìṣọ̀rí mẹta mẹta tí ó ni ẹka a ṣe àfihàn iṣupọ lórísìíríṣí Ọwọ Kera *51) púpọ̀ nínú àwọn ẹ̀ka wọ̀nyí a le ṣe àfihàn rẹ lati Ọwọ Dangaleat (27) ati Mokulu (12), àti lowo Sokoro (5)
(4)	Masa jẹ èyí tí ó gba Ominra tí ó ṣi kún fún orísi, mẹ́san láti ìwọ̀ Òòrùn Gúsù Chad àti Àrìíwá Cameroon. Ní àfikún Masana (212) Musey 120 èyí tí ó sún mọ́ ní Zumaya
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ukwuani
wa ni Naijiria
Basheer Garba Mohammed
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Charles Maurice de Talleyrand-Périgord
je Alakoso Agba ile Furansi tele.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá Umuahia
wa ni Naijiria
Barnabas Andyar Gemade
Barnabas Andyar Gemade jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí wọ́n dìbò yàn wọlé gẹ́gẹ́ bí aṣojú àríwá-ìwọorùn Ìpínlẹ̀ Bauchi ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà ti ilẹ̀ Nàìjíríà. Ó jẹ́ aṣojú ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin lẹ́yìn tí ó wọlé látàrí ètò ìdìbò ti oṣù kẹrin ọdún 2011 lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party.
Ilé-Ifẹ̀
Ifẹ̀ (Ifẹ̀, tabi Ilé-Ifẹ̀) jẹ́ orírun gbogbo ọmọ Oòduà ní ilẹ̀ Yorùbá ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ilé-Ifẹ̀ wà ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun. Ifẹ̀ sí ìlú Ìpínlẹ̀ Èkó je kilomita igba o le mejidinlogun (218) tí àwọn tí wọ́n jẹ́ olùgbé ibẹ̀ lápapọ̀ jẹ́ 509,813 níye. Gẹ́gẹ́ bí ìtàn ṣe sọ, Ilé-Ifẹ̀ ni wọ́n dá sílẹ̀ pẹ̀lú àṣẹ Olódùmarè nígbà tí ó pàṣẹ fún Ọbàtálá kí ó wá láti dá ayé kí ilẹ̀ sì bẹ̀rẹ̀ sí ṇ́ fẹ̀ láti ibẹ̀ lọ káàkiri àgbáyé; ìdí nìyí tí wọ́n fi ń pe Ilé-Ifẹ̀ ní Ifẹ̀ Oòyè, ibi ojúmọ́ ti ń mọ́ wáyé. Àmọ́, Ifẹ̀ yí ni Ọbàtálá pàdánù rẹ̀ sọ́wó Odùduwà Atẹ̀wọ̀nrọ̀, èyí ni ó fàá tí fàá ká ja ṣe wà láàrín àwọn méjèèjì. Odùduwà ni ó bẹ̀rẹ̀ ìjọba ní Ifẹ̀, ní èyí tí àwọn ọmọ rẹ̀ gbogbo náà sì di adarí àti olórí ìlú ní ẹlẹ́ka-ò-jẹ̀ka ibi tí wọ́n tẹ̀dó sí káàkiri orílẹ̀ Yorùbá lóní. Gẹ́gẹ́ bí a ti kàá nínú ìtàn, Ọọ̀ni àkọ́kọ́ tí yóò kọ́kọ́ jẹ ní Ifẹ̀ ni ó jẹ́ ọmọ bíbí inú Odùduwà tí ó jẹ́ ọ̀kànlélógójì òrìṣà fúnra rẹ̀, nígbà tí Ọọ̀ni tí ó wà níbẹ̀ lọ́wọ́ lọ́wọ́ báyí jẹ́ Ọọ̀ni Adéyẹyè Ẹnìtàn Ògúnwùsì Ọ̀jájá Kejì(II) tí wọ́n jẹ ní ọdún 2015. Bákan náà ni Ilé-Ifẹ̀ ní ọ̀kànlélúgba òrìṣà tí wọ́n ma ń bọ ní ọjọ́ kọ̀ọ̀kan yípo ọdún.
Ilé-Ifè ìlú ńlá tí òkìkí rẹ̀ kàn jákè-jádò àgbáyé fún àwọn Iṣẹ́ ọnà wọn bíi ère orí Odùduwà àti àwọn ohun ọnà míràn tí wọ́n lààmì-laaka ní ǹkan bí ọdún 1200 àti 1400 A.D sẹ́yìn.
Australopithecus afarensis
Australopithecus afarensis is an extinct hominid which lived between 3.7 and 2.9 million years ago. A. afarensis was slenderly built, like the younger Australopithecus africanus. It is thought that A. afarensis was ancestral to both the genus Australopithecus and the genus Homo, which includes the modern human species, Homo sapiens. The most famous fossil is the partial skeleton named Lucy (3.2 million years old) by Donald Johanson and colleagues, after they played the Beatles song Lucy in the Sky with Diamonds over and over in celebration of their find.
Ilé-Ìṣọ́ Bábẹ́lì
thumb|400px|[[The Tower of Babel (Brueghel)|The Tower of Babel by Pieter Brueghel the Elder (1563)]] thumb|300px|Engraving The Confusion of Tongues by [[Gustave Doré (1865), who based his conception on the Minaret of Samarra]]
Ilé-Ìṣọ́ Bábẹ́lì
Sebastián Piñera
Miguel Juan Sebastián Piñera Echenique (ojoibi December 1, 1949) ni Aare orile-ede Chile lowolowo lati 11 March 2010.
Kùwéìtì
Orílẹ̀-èdè Kùwéìtì (دولة الكويت, ) je Ile-Emiri Arabu aladani to ni bode mo Saudi Arabia ni guusu ati Irak ni ariwa ati iwoorun. Ijinna to pojulo lati ariwa de guusu je 200 km (120 mi) ati lati ilaoorun de iwoorun je 170 km (120 mi). Iposieniyan re je 2.889 legbegberun ati agbegbe 18,098 km².
Charles K. Kao
Charles Kuen Kao, GBM, KBE , FRS , FREng ( (Kao Kuen); ojoibi November 4, 1933) je onimosayensi to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Boston Celtics
The Boston Celtics, also known as the "Celts" are a National Basketball Association (NBA) team based in Boston, Massachusetts. They play in the Atlantic Division of the Eastern Conference.
Thomas Hardy
A bí Thomas Hardy (2 June 1840 – 11 January 1928) ní 1840. Ó kú ní 1928. Ó máa ń kọ ìtàn-àròsọ àti ewì. Ọmọ ìlú Dorset ni. Kòlà-kò-ṣagbe sì ni pẹ̀lú. Ó ti di ‘architect’ kí ó tó di 1873. Ó fi iṣẹ́ yìí sílẹ̀ láti máa kọ ìwé. Ó gbà pé akéwì ni òun. Ó kọ tó ẹgbẹ́rún ewì irú èyí tí a máa ń pè ní ‘short lyrics’. Ewì rẹ̀ máa ń kún fún òótọ́ ó sì máa ń mú ènìyàn lára.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Arochukwu
Agbegbe Ijoba Ibile Arochukwu tí àwọn miran ún pè ní Arochuku tàbí Aro Oke-Igbo jẹ́ ijoba ibile ni Ipinle Abia, orílè-èdè Nàìjíríà. Oun ni ilé fún àra ẹ̀yà igbo kan, tí wón ún jẹ́ Aro. Ẹ̀yà náà wá láti ìdílé márùn-ún, Abam, Aro, Ihechiowa, Ututu àti Ìṣù.
Èdè
Àwọn èdè tí wọ́n ún sọ ní ìjọba ìbílè Arochukwu ni:
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Gúúsù Umuahia
Agbegbe Ijoba Ibile Guusu Umuahia wa ni Naijiria
Àkójọ àwọn olórí ìjọba ilẹ̀ Bùrkínà Fasò
Akojo awon Olori Ijoba ile Burkina Faso
(Dates in italics indicate de facto continuation of office)
Àkójọ àwọn gómìnà ìpínlẹ̀ Nàìjíríà
Àtòjọ àwọn gómìnà ìpínlẹ̀ Nàìjíríà lọ́wọ́lọ́wọ́
Egbe oselu ti ikokan awon gomina na je: NB: Party affiliation changes regularly as a result of the state of defections in Nigeria's political party system.
Ẹ̀gbá
thumb|Abule egba ní Ìpínlè Èkó, orílè-èdè Nàìjíríà Ẹ̀gbá je eya Yoruba ni Naijiria.
Ilẹ̀ Ẹ̀gbá
Ó se pàtàkì láti mọ díẹ̀ nípa ìtàn ilẹ̀ Ẹ̀gbá àti irú ènìyàn tí ń gbé ìlú Ẹ̀gbá. Ìdí èyí ni pé yóò jẹ́ ohun ìrànlọ́wọ́ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan tó yẹ ní mímọ̀ nínú orin ògódò. Fún ìdí pàtàkì yìí, n ó ò pín àkòrí yìí si ọ̀nà mẹ́rin ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.
Ìtàn Ẹ̀gbá
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ onímọ̀ ló ti sọ nípa bí a ti se tẹ ilẹ̀ Ẹ̀gbá dó, tí wọn sí tì gbé àbọ̀ ìwádìí wọn fún aráyé rí. Ara irú àwọn báyìí ni Samuel Johnson, Sàbúrì Bíòbákú, Ajísafẹ́, Délànà àti àwọn mìíràn tó jẹ́ òpìtàn àtẹnudẹ́nu.
Johnson gbà pé Ọ̀yọ́ ni àwọn Ẹ̀gbá ti wá. O ní àwọn ẹ̀yà Ẹ̀gbá tòótọ́ lé ti orírun wọn de Ọ̀yọ́. ó tún tẹ̀ síwájú síi pé ọmọ àlè tàbí ẹrú ni Ẹ̀gbá tí kò bá ní orírun láti Ọ̀yọ́. Àwọn olóyè wọn wà lára àwọn Ẹ̀sọ́ Aláàfin láyé àtijọ́, àtipé àwọn olóyè yìí ló sá wá sí Abẹ́òkúta lábẹ́ olórí wọn tó jẹ́ àbúrò ọba Ọ̀yọ́ nígbà náà.
Délànà ní tirẹ̀ ní etí ilé-ifẹ̀ ni àwọn Ẹ̀gbá tó kọ́kọ́ dé tẹ̀ dó sí. Àwọn ni ó pè ní Ẹ̀gbá Gbàgùrà. Wọ́n dúró súú sùù súú káàkiri. Olú ìlú wọn sì ni “ÌDDÓ” tí ó wà níbi tí Ọ̀yọ́ wà báyìí. Àwọn ìsí kejì sun mọ ìsàlẹ̀ díẹ̀. Wọ́n kọjá odò ọnà. Àwọn ni Ẹ̀gbá òkè-ọnà. Òsilẹ̀ ni ọba wọn. Òkó ni olú ìlú wọn .Ẹ̀gbá Aké ló dé gbẹ̀yìn.
Ajísafẹ́ ní ọ̀tẹ̀ ló lé àwọn Ẹ̀gbá kúrò ni ilé- ifẹ̀ wá Kétu. Láti Kétu ni wọn ti wá sí Igbó- Ẹ̀gbá kí wọn to de Abẹ́òkúta ní 1830. Sàbúrí Bíòbákú náà faramọ́ èyí. Lọ́rọ̀ kan sá, àwọn Ẹ̀gbá ti ilé- ifẹ̀ wá, wọ́n ni ohun i se pẹ̀lú oko Àdágbá, Kétu, àti igbó-Ẹ̀gbá. Ìtàn tún fi yé ni síwájú sii pé ìlú Ẹ̀gbá pọ̀ ní orílẹ̀ olúkúlùkù ló sì ń ní ọba tirẹ̀, fífọ́ tí orílẹ́ Ẹ̀gbá fọ́ lò gbé wọn dé ibi tí wọ́n wà báyìí. Gẹ́gẹ́ bí Ìtàn ti sọ, 1821 ni Ìjà tó fọ́ gbogbo Ìlú Ẹ̀gbá ti sẹlẹ̀. Ohun kékeré ló dá Ìjà sílẹ̀ láàárín àwọn òwu àti àwọn Ìjẹ̀bú ni ọjà Apòmù, Ogun Ọ̀yọ́ àti tí ifẹ̀ dà pọ̀ mọ́ ogun Ìjẹ̀bú láti bá Òwu jà. Àgbáríjọ ogun yìí dé ìlú àwọn Òwu ní tọ̀ọ̀ọ́tọ́ sùgbọ́n àwọn Òwu lé wọn padà títí wọ́n fi dé àárín àwọn Gbágùrá to wa ni Ìbàdàn. Inú àwọn Gbágùrá kò dùn sí è́yí wọ́n ti lérò pé ogun yóò kó àwọn Òwu. Èyí náà ló sì mú àwọn Gbágùrá tún gbárajọ láti pẹ̀lú ogun Ọ̀yọ́, Ìjẹ̀bú àti ifẹ̀ kí wọn le borí ogun Òwu. Wọ́n sẹ́gun lóòótọ́ sùgbọ́n lánlẹ́yìn, àkàrà Ríyìíkẹ́ ni ọ̀rọ̀ náà dà nígbẹ̀yìn. Òjò ń podídẹrẹ́ ni, àwòko ń yọ̀. Kò pẹ́ ẹ̀ ni ogun Ìjẹ̀bú, Ìjẹ̀sà, Ọ̀yọ́ àti ifẹ̀ rí i mọ́ pé àsé àwọn Ẹ̀gbá kò nífẹ̀ẹ́ ara wọn, wọ́n wá bẹ̀rẹ̀ tẹ̀ǹbẹ̀ lẹ̀kun sí àwọn Ẹ̀gbá. Wọn fẹ́rẹ̀ẹ́ kó gbogbo Ìlú wọn tán lọ́kọ̀ọ̀kan.
Nígbà tí wọn kọ́kọ́ dé, wọ́n do sí itòsí Olúmọ, olúkúlùkù ìlú sa ara wọn jọ, wọn do kiri Ẹ̀gbá Aké, Ẹ̀gbá òkè-ọnà àti Ẹ̀gbá Gbágùrá ló kọ́kọ́ dé sí Abẹ́òkúta. Ni 1831 ni àwọn Òwu sẹ̀sẹ̀ wá bá wọn tí àwọn Ẹ̀gbá sì gbà wọ́n tọwọ́ tẹsẹ̀. Àwọn Ẹ̀gbádò tí wọ́n bá ní Ìbarà ló sọ wọ́n ni Ẹ̀gbá, nínú ọ̀rọ̀ “Ẹ̀GBÁLUGBÓ” ni wọ́n sì tí fa ọ̀rọ̀ náà yọ. Àwọn òpìtàn ní àwọn Ẹ̀gbádò ni ń gbé ìpadò nígbà tí àwọn Ẹ̀gbá ní gbé ni òkè ilẹ̀. Òpìtàn míìràn tún ní ìtumọ̀ Ẹ̀gbá ni “Ẹ GBÀ Á “ lálejò nítorí pé wọ́n gba àwọn Òwu àti àwọn mìíràn tí wọ́n ń wá abẹ́ ààbò sá sí mọ́ra.
ÀWỌN Ẹ̀YÀ TÓ WÀ NÍLẸ̀ Ẹ̀GBÁ LÓDE ÒNÍ
Ẹ̀yà orísìírísìí tó wà nílẹ̀ Ẹ̀gbá ló jẹ́ kí ó di ìlú ń lá, pẹ̀lú ìjọba àkóso tó lágbára ogun ló sọ ọ́ di kékéré bó ti wàyìÍ. Ní apá Àríwá, ó fẹ̀ dé odò ọbà, ní gúúsù ó gba ilẹ̀ dé Èbúté mẹ́ta, lápá Ìlà Ìwọ̀ oòrùn (Ẹ̀gbádò) Johnson ní ìlú mẹ́tàlélẹ́ẹ̀dẹ́gbẹ́ta (503) ló parapọ̀ dé Abẹ́òkúta lonìí yìí. Orísìí mẹ́rin ni àwọn Ẹ̀gbá tó wà ní Abẹ́òkúta lónìí. Kò parí síbẹ̀ àwọn miiran tún wà tí wọn ti di Ẹ̀gbá lónìí. Sé tí ewé bá pẹ́ lára ọsẹ, kò ní sàì di ọsẹ. Èkíní nínú àwọn ẹ̀yà Ẹ̀gbà yìí ni Ẹ̀gbá Aké. Orísìírísìí ìlú ló tẹ̀ ẹ́ dó, ìdí nìyí tí àwọn Ẹ̀gbá tó kù se ń sọ pé “Ẹ̀GBÁ KẸ́GBÁ PỌ̀ LÁKÉ”. Aké ni olú ìlú wọn. Àwọn ìlú tó kù lábẹ́ Ẹ̀gbá Aké ni Ìjokò, Ìjẹùn, Ọ̀bà, Ìgbẹ̀Ìn, Ìjẹmọ̀, Ìtọ̀kú, imọ̀, Emẹ̀rẹ̀, Kéesì, Kéǹta, Ìrò, Erunwọ̀n, Ìtórí, Ìtẹsi, Ìkọpa, Ìpóró ati Ìjákọ.