cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yusuf Olatunji
Àwọn àkójọ orin rẹ̀
? Late Yusufu Olatunji (Baba L'egba) and His Sakara Group Vol. 36 Ore Marun (Zareco ORSL ??)(CD; Premier Music [Lagos] PLCD 025) Alhaji Olatinwa Aderemi / Alhaji Akande Falahan / Alhaji Ishau Lawal / Alhaji Shittu Adeyemi / Alhaji Busari Akano / Oredegbe Ita-Faji (Eko) / Alhaji Badiru Alubarikaloju / Emide Bello / Egbe Ifelodun Fowosere (Egba)
1981-2 Yusufu Olatunji and His Sakara Group Vol. 37 (Zareco ORSL 1739)(CD; Zareco [Lagos] ORSL 1737 [as Vol.37 Mapada Leyin Mi Oba Oluwa]) [A] Chief Adeniyi Idowu / Jinadu Ogunbayo / Awon Omo Lefude / Egbe Osupa Egba Obinrin [B] Mapada Lehin Mi Oluwa / Alhaji Ashiru Olona / Alhaji R. P. Salami / Egbe Ajisafe (Eko) Mushin
? Yusufu Olatunji (Baba Legba) & His Sakara Group Alara Morire (LP; unknown)(CD; Zareco [Lagos] no number) Alara Morire / Busari Salami / Rasidi Ayandeyi / Chief Kosebinu (Sagua Of Ilugun) / S.B. Bakare / Raji Asindemade / Alhaji Aremu Kolapo / Surakatu Rosiji / Fasasi Bakare / Abadatu L.L.B
? Yusufu Olatunji (Baba Legba) & His Sakara Group Agbalagba To'nta Roba F'eye (LP; unknown)(CD; Zareco [Lagos] no number) Waidi Orelope / Karimu Seriki / Rabiu Shodunke / Shitu Dokunmu / Egbe Unity / K. Dawodu / Jimoh Asuni / Jimoh Subulade / Alhaji Lemboye / James kodaolu / Oredegbe Kaduna
1993 Yusufu Olatunji Legend Vol. 2 (Premier Music PLMC 002 ) [A] Yusuf Oyokun / Sikiratu Shobayo / Asani Oloriebi / Alhaji Tijani Ariledesi/Egbe Binukonu / Rasaki Sanusi/raji bosa orire/adelabu adegoke [B] Surakatu Amodu / Egbe Ajisafe / Lamidi Shoge / Oroke Loni Niyen / Jimoh Olori Ebi / Abadatu Amoke / Joseph Balogun
2001 Yusuf Olatunji Baba L'egba and His Sakara Group The Living Songs Of The Legend Series 1 (CD; no label AG 002) Ajagbe ejo /Asa Mba Eiyele Sere / Orin Toko Taya / Baba In The 60's
2001 Yusuf Olatunji Baba L'egba and His Sakara Group The Living Songs Of The Legend Series 3 (CD; no label AG 003) Orin Yusuf Olatunji / Awon Oba Eko / Alhaji Adetunji Adenekan
? Yusufu Olatunji and His Group Premier Legend (Premier Music PLMC 004 ) [A] Jimoh Olojo (Itire) / Sunmonu Akanbi Olori / Karimu Olota / Nuru Alowonie / Egbe Ifelajulo (Ijemo) [B] Wabi Ayinla Adeotun / Aminu Alamu Bello / Jimoh Ishola Amodu / Alhaji Ganiyu Elekuro / Egbe Obanibasiri Eko
? Yusufu Olatunji and His Group Premier Legend (Premier Music PLMC 006 ) [A] Tijani Akinyele / Alimi Okerayi / Yusufu Olatunji / Sule Apena / Lahaja Raliatu Adeyemi [B] Busari Salami (Baba Jebba) / Abudu Amodemaja / Rafiu Amoo (Nijaiye) / Alafia Boys (Eko) / Muniratu Laro
? Late Pa Yusufu Olatunji (Baba L'egba) The Evergreen Sakara Hit Collections Series 1 (CD; Premier Music no number) Fasasi Bakare / Egbe Unity/ Adeniran Adegboyega / Mojisola Ologunebi / Rabiu Sodunke / Shittu Dokunmi / Surukatu Fadipe / Oredegbe Kaduna / Yusufu Oyekun / Sikiratu Shobayo / Asani Oloriebi / Alhaji Tijani Ariledesi / Waidi Orelope / Karimu Seriki / Raji bosa Mustafa orire / Ramoni Ogunyomi / Lasisi Abiola / Jimoh Seriki
? Late Pa Yusufu Olatunji (Baba L'egba) The Evergreen Sakara Hit Collections Series 2 (CD; Premier Music no number) Bolowo Bate / Ganiyu Ladeyinde / Yekini Akintoye / Egbe Iwajowa (Ijebu Ode) / Surukatu Eki / Jimoh Gbensola / Raufu Adegbite / Ajagbe Imenirepo / Nofiu Lashoju / Da Temi Lare / O Ye Kani Fura / Egbe Fourteen Members / Egbe Ifelodun Kenta / Ijoko Area / Chief Waidi Awoleshu / Adegoke Ajao / Egbe Boys Society / R. Ayandeji Akangbe / Alhaja Muniratu Abeo / Samsudeen Bankole / Abraham Idowu
? Late Yusufu Olatunji (Baba L'egba) and His Sakara Group Orin Faaji (CD; Premier Music [Lagos] PLCD 017) Faji Song / Jimoh Seriki / Tesimili Kushimo / Lamidi Shoge / George Bammeke / Egbe Obanibashiri / Rasaki Sanusi / Shitu Arowokoko / Chief Lamidi Ashiwaju / Raufu Adeola / Jimo Ologun Ebi / Abadatu Amoke
Enyinnaya Abaribe
Enyinnaya Abaribe (bíi ní Ọjọ́ kẹta Oṣù kẹta Ọdún 1955) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí wọ́n dìbò yàn wọlé gẹ́gẹ́ bí aṣojú Gúúsù Abia, ìpínlẹ̀ Abia ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà ti ilẹ̀ Nàìjíríà. Ó jẹ́ aṣojú ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin láti ọdún 2011 sí 2015 lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party.
OjueweAkoko/Eka/Asa
Àṣà
Òṣeré Argitektuur Ijó Mitologie Oge Mùséọ̀mù Orin Rolprente Èdè Vermaak
Mary McAleese
Mary Patricia McAleese (Máire Pádraigín Bean Mhic Ghiolla Íosa; born 27 June 1951) ni Aare orile-ede Ireland lowolowo lati 1997.
ISO/IEC 8859
je opagun kariaye.
Ìtàn
thumb|222px|Ojuewe akole fun [[The Historians' History of the World.]]
Ìtàn ni ìgbékalẹ̀ tàbí sísọ nípa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ohun tí ó ti kọjá. Yòóbá bọ̀, wọ́n ní "bọ́mọdé kò bá gbọ́tàn, a gbọ́ àrọ́bá...." Ìtàn lè wà ní àkọsílẹ̀ tàbí kí ó máà ní àkọsílẹ̀. Ìtàn máa ń jẹ́ kí a mọ àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ méèlegbàgbé tí ó ṣẹlẹ̀ nígbà tí ènìyàn kò sí láyé tàbí wà níbi ìṣẹ̀lẹ̀ náà.
ISO/IEC 8859-1
je opagun kariaye.
Mahalia Jackson
Mahalia Jackson (October 26, 1911 – January 27, 1972) je akorin gospel omo Afrika Amerika.
Khairat Abdulrazaq-Gwadabe
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Abubakar Umar Tutare
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Frédéric François-Marsal
je Aare ile Furansi tele.
ISO/IEC 8859-2
je opagun kariaye.
OjueweAkoko/Eka/Adanida
Àdánidá
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Akuku-Toru
Agbegbe Ijoba Ibile Akuku-Toru je ijoba ibile ni Ipinle Rivers ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Abonnema
OjueweAkoko/Eka/Adanida
Bewaringsgebiede Ẹranko Ọ̀gbìn
Aliyu Abubakar
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Washington, D.C.
Washington tabi Washington, D.C ni oluilu orile-ede Amerika.
Àsìá ilẹ̀ Bùlgáríà
Àsìá ilẹ̀ Bulgaria
Ali Hassan al-Majid
thumb|right|Ali Hassan al-Majid thumb|Igbejo Ali Hassan Al-Majid ni ilu Baghdad, Iraq (Dec. 18, 2004) Ali Hassan al-Majid ti won maa n pe ni Chemical Ali ti o je ara ile ti o je ara ile Sadam Hussein ni won ti dajo iku fun ipa ti o ko nitori ipolongo ti o se tako awon Kurds ni 1988.
ISO/IEC 8859-3
je opagun kariaye.
Maria Goeppert-Mayer
Maria Goeppert-Mayer (June 28, 1906 – February 20, 1972) je onimosayensi omo Jemani ara Amerika to gba Ebun Nobel ninu Fisiksi.
Ẹ̀yà ara
Òde Ara (Outer Part): Irun (hair), orí (head), iwájú ori(forehead), ojú (eye/face), imú (nose), àgbọ̀n (chin), ẹnu (mouth), orùn (neck), èjìká (shoulder), àyà (chest), ọmú/ọyàn (breast), apá (arm), ikùn (belly), Ìdodo (navel), ọmọ ìka/ika ọwọ́ (fingers), èékánná (finger nail), ìdí (buttock), itan (thigh), ẹsẹ̀ (leg), orókún (knee), ojúgun (shin), ìka ẹsẹ̀ (toes), àtẹ́lẹsẹ̀ (sole of the foot), and gìgísẹ̀ (heel).
Inú Ara (Inner Part): eyín (teeth), ahọ́n (tongue), ọ̀fun (throat), ọkàn (heart), ẹ̀dọ̀ fóró (lung) ẹ̀dọ̀ki (liver), ẹjẹ̀ (blood) and eran ara (muscle).
Orin Wéré
Orin Wéré jẹ́ orin ìtara àti ìtaníjí nínú ẹ̀sìn Mùsùlùmí ni a gbọ́ pé ìpilẹ̀ṣẹ̀ eré ajíwéré, nígbà tí àwọn olúfọkànsìn kan máa ń lọ káàkiri àdúgbò ní ìdájí láti jí àwọn Mùsúlùmí lati kírun àárọ̀. Èyí ni aáyan láti má jẹ́ kí àwọn ènìyàn sùn gbàgbera, kí wọn sì jí wéré láti ṣàdúrà òórọ̀....
Àwọn ohun èlò eré Jùjú
Nígbà ti eré Jùjú bẹ̀rẹ̀, àwọn ohun èlò tí àwọn òṣèré n lò ni: báńjò, ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀, samba àti ‘jùjú’ (àsìkò). Nígbà tí wọn kò lo gìtá alápòótí mọ ní wọ́n bẹ̀rẹ̀ síí lo báńjò. Àwọn ohun-èlò ìbílẹ́ tí wọ́n tún mú wọ inú eré Jùjú ni gágan, sákárà tàbí orùn ìṣà, gudugudu, agogo, àgídigbo tàbí móló. Àwọn ohun-èlò ìgbàlódé tí a mú wọ́nú eré Jùjú ní gìtá, ọ̀pọ̀ ìlú alásopọ̀ tí ẹnìkanṣoṣo máa ń lù, bóńgò, kóńgà, ẹ̀rọ gbohùngbohùn, míkísà, búsítà, àkọ́díọ̀nù àti dùùrù àfẹnufọn, nígbà kan rí. ...
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Gúúsù Àkúrẹ́
Agbegbe Ijoba Ibile wa ni Nigeria.
Orin Wéré
Àwọn ohun èlò eré Jùjú
Igbagbo Yoruba nipa ajodun ibile
Orin ninu odun ibile
Odun ibile
Ero Yoruba nipa ajodun ibile
Èrò àti ìgbàgbọ́ Yorùbá nípa àjọ̀dún ìbílẹ̀
Àjọ̀dún ìbílẹ̀ jẹ́ mọ́ bíbọ òrìṣà kan tí àwọn olùsìn rẹ̀ fi ń wájú mọ́ra tàbí láti fi bẹ̀bẹ̀ tàbí san ẹ̀jẹ́ lọ́dọ̀ rẹ̀. Gbogbo ìwọ̀nyí wà fún ṣíṣe ìfẹ́ rẹ̀. Àjọ̀dún ìbílẹ̀ tún lè wà fún ìrántí aṣááju tàbí akọni kan, bóyá tí ó tẹ ìlú kan dó, tàbí tí ó jagun kan láti gba àwọn ènìyàn rẹ̀ sílẹ̀ lọ́wọ́ ọ̀tá tàbí lọ́wọ́ ibi tàbí ìjàǹbá kan, tàbí tí ó ṣe ohun mánigbàgbé kan tí wọn fi ń ránti rẹ̀ tàbí tí wọ́n fi ń ṣọpẹ́ fún un, tí wọ́n sì tí ipa bẹ́ẹ̀ sọ ọ́ di òrìṣà tí wọn yóò máa bọ, tí wọn yóò sì máa ṣe ẹ̀yẹ fún lọ́dọọdún tàbí lóòrèkóòrè. ...
Agbalogbabo lori orin Yoruba
Iwulo orin Yoruba
Orin Yoruba
Ìwúlò orin Yorùbá
Orin jẹ ọ̀nà kan pàtàkì tí ẹní tí ó kọrín fí ń gbé èrè-ọkàn rẹ̀ jáde lórí ohun tí ń jẹ ẹ́ lọ́kàn, yálà nípa ọ̀rọ̀ ara rẹ̀, ọ̀rọ̀ ẹlòmíràn tàbí nípa ọ̀rọ̀ kan láwùjọ. Ọ̀kọrin lè fi orin mú iwúrí àti ìdùnu bá ara rẹ̀ tàbí ẹlòmìíràn. Gẹ́gẹ́ bí alóre láwùjọ, ọ̀kọrin tàbí òṣèré lè fi orin gbé ẹ̀dùn ọkàn èrò àwùjọ síta, èyí tí ìba máa fún ni ni ìnira tàbí ìtẹ̀mọ́lẹ̀ tàbí ìbánujẹ́ abẹ́nu, yálà láti ọwọ́ ìjọba tàbí àwọn aláṣẹ kan. Orin lè wá fún lílò ara-ẹni tàbí tí àwùjọ lápapọ̀. Orin lè mú ní sapá ṣe ohun tí ó dàbí ẹní ṣòroó ṣe fún ní nígbà mìíràn. ...
Gaston Doumergue
je Aare ile Furansi tele.
Orin Wéré
Ìwúlò orin Yorùbá
Orin apala
Apala
Orin Àpàlà
Ìfáàrà Orin àpàlà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn orin Yorùbá ti wọ́n jẹ́ gbájúmọ̀ ni agbègbè ẹ̀gbá, Ìjẹ̀bú, Ọ̀yọ̀, Ọ̀sun àti Ìgbóminà. Orin ayẹyẹ ni orin àpàlà, orin ìgbàlóde ni pẹ̀lú. Orin àpàlà kò ní nǹkan án se pẹ̀lú ẹ̀sìn, òrìsà tàbí ìbọ kan tí a mọ̀ ni ilẹ̀ Yorùbá. Orin ìgbàfẹ́ ni orin àpàlà....
Orin Fújì
Ìfáàrà Orin ìgbàlódé ni orin Fújì. Orin tó gbalágboko ni pẹ̀lú. Àwọn ohun díẹ̀ péréte ni a ó ṣọ̀rọ̀ lé lorí nínú orin yìí. A ó fi ẹnu ba ohun èlò orin Fújì, àwọn ọ̀kọrin Fújì ìṣàkóso àti kókó tí Fújì ń dálé lórí. ...
Orin Sákárà
Ìfáàrà Ẹ̀dá ìtàn méjì ní a gbọ́ tí ó rọ̀ mọ́ bí eré Sákárà ṣe bẹ̀rẹ̀. Ọkan ní pé ni ìlú Ìlọrin ní Sákárà tí bẹ̀rẹ̀ láti ọwọ́ àwọn Mùsúlùmí kan, kí a to mú un wá sí Ìbàdàn lásìkò Baálẹ̀ Sítú tí ó jẹ́ Olúbàdàn láàrin ọdún 1914 sí 1925. Ẹ̀dà ìtàn kejì ní pé eré kerekérè ni ó pilẹ̀ eré Sakárà láti ọwọ́ Abúdù, tí ó jẹ́ ọmọ Yorùbá kan tí ó ń ṣe àtìpó ní ìlú Bídàá ní ìpínlẹ̀ Náíjà. ...
Orin Àgan
Àwọn orin kán wà ni ilẹ̀ Yorùbá tí wọ́n ń kù lọ. Wọ́n ti fi ìgbà kan kári ilẹ̀ Yorùbá rí. Ní àsìkò yìí ìlú kọ̀ọ̀kan ní a ti ń rí wọn. Wọn ò tilẹ̀ kárí ẹkù kan mọ́. Irúfẹ́ àwọn orin náà fara pẹ́ òrìṣà kan pàtó. Ìlú tí ẹ̀sìn òkèrè bá ti gba ẹ̀ṣìn ìbílẹ̀ lọ́wọ́ wọn, dandan ni kí irú orin bẹ́ẹ̀ kú pẹ̀lú ẹ̀sìn tí wọ́n gbé jù sílẹ̀....
Iwe ti a yewo
Omoniyì Ajíbóyè (2003) Ewì Alohùn Yorùbá Orin  Majab Books, Ilorin. ISBN 978-32402-3-4, oju-iwe 95-124.
Omoniyi Ajiboye
link title
Iṣẹ́ ọnà
thumb|Ọnà Isẹ́ọnà
ISO/IEC 8859-4
je opagun kariaye.
Àsìá ilẹ̀ Bùrkínà Fasò
Àsìá ilẹ̀ Burkina Faso
D. O. Fagunwa
Olóyè Daniel Oròwọlé Ọlórunfẹ́mi Fágúnwà MBE (1903 – 7 December 1963), tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí D. O. Fágúnwà, Ó jẹ́ ògúná gbòngbò tí dá ìtàn àròsọ ní èdè Yorùbá sílẹ̀, ati olùkọ́ èdè Yorùbá nígbà ayé rẹ̀..
Ìgbé ayé rẹ̀
Àwọn òbí Fágúnwà mú àṣà àti ìṣe Yorùbá ṣáájú kí wọ́n tó dara pọ̀ mọ́ ẹ̀sì Krìstẹ́nì láàrín ọdún 1910 sí ọdún 1920. Orúkọ abísọ rẹ̀ ni Oròwọlé tí ó sì yí orúkọ rẹ̀ padà sí Ọláọ́runfẹ́mi nígbà tí àwọn òbí rẹ̀ yí sí ẹ̀sìn Krìstẹ́nì. . Òun nìkan ni ọmọ ọkùrin tí tó kẹ́yìn àwọn òbí rẹ̀ pẹ̀lú obìnrin mẹ́ta.
Ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Fágúnwà kẹ́kọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ St. Luke's School,Òkè-Ìgbò, ati ilé-ẹ̀kọ́ St. Andrew's College, ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, ṣáájú kí ó tó di olùkọ́.
Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí oniọ̀wé
Fágúnwà kópa nínú ìdíje tí Ministry of Education gbé kalẹ̀ ní ọdún 1938, ìdíje yí ni ó fàá tí ó fi kọ ìwé ìtàn àròsọ ọlọ́rọ̀ geere Ògbójú Ọdẹ nínú Igbó Irúnmọlẹ̀,. Ìwé yí ni wọ́n fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wípé òun ni ìwé ìtàn àròsọ ọlọ́rọ̀ geere akọ́kọ́ tí wọ́n kọ́kọ́ kọ ní èdè Yorùbá, ati ìwé ìwé ìtàn àròsọ ọlọ́rọ̀ geere anọ́kọ́ ní èdè ilẹ̀ Adúláwọ̀. Ọ̀jọ̀gbọ́n Wọlé Ṣóyínká ṣe ògbufọ̀ ìwé yí sí èdè Gẹ̀ẹ́sì ní ọdún 1968, tí ó pe ní  The Forest of A Thousand Demons,ìwé tí wọ́n gbé jáde láti ọwọ́ ilé-iṣẹ́ itẹ̀wé  Random House àti  City Lights ní ọdún 2013 (ISBN 9780872866300). Lára àwọn ọ̀gọ̀ọ̀rọ̀ iṣẹ́ ọwọ́ Fágúnwà tún ni: Igbó Elédùmarè (The Forest of God, 1949), Ìrèké Oníbùdó (1949), Ìrìnkèrindò nínú Igbó Elégbèje (Expedition to the Mount of Thought, 1954), àti Àdìtú Olódùmarè (1961).
Àwọn ìwé ìtàn àròsọ Fágúnwà ni wọ́n da lórí alọ́ onítàn tí ó ń fi ọgbọ́n, ìmọ̀, àṣà, àti agbára ìṣẹ̀mbáyé Yorùbá. Àwọn ẹ̀dá ìtàn inú ìwé rẹ̀ ma ń sábà jẹ́ ọdẹ ni ó ma ń ṣàfihàn wọn bí wọ́n ṣe ma ń bá àwọn irúmọlẹ̀ sọ̀rọ̀. Àwọn ìwé rẹ̀ tún ṣe ìyàtọ̀ láàrín ẹ̀sìn ìbílẹ̀ àti ẹ̀sìn Krìstẹ́nì tí àwọn Gẹ̀ẹ́sì amúnisìn mú wọ ilẹ̀ Adúláwọ̀. Àwọn ìwé Fágúnwà ni àwọn ìwé ìtàn àròsọ tí ó gbajúmọ̀ tí àwọn ènìyàn sì ń kà jùlọ, tí iṣẹ́ rẹ̀ ó sì tún jẹ́ ìwúrí fún àwọn ònkọ̀wé bíi Amos Tutuola. Fágúnwà tún lo ọgbọ́n ìsọ̀tàn Shakespeare nínú ìwé rẹ̀ tí ó pe anọ́lé rẹ̀ ní Igbó Olódùmarè, níbi tí ó ti lo Bàbá onírùngbọ̀-yẹukẹ láti sọ ìtàn tí ó jọ mọ́ ìtàn ìwé Romeo and Juliet tí Shakespeare kọ. Bákan náà ni Fágúnwà tún jẹ́ ònkọ̀wé ìtàn àròsọ Yorùbá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà akọ́kọ́ tí yóò lo ìtàn òye sọ ìtàn rẹ̀.
Àwọn amì-ẹ̀yẹ rẹ̀
Wọ́n fún Fágúnwà ní amì-ẹ̀yẹ ìdánilọ́lá ti Margaret Wrong Prize í ọdún 1955, bákan náà ni wọ́n tún fun ní amì-ẹ̀yẹ ti  Member of the Order of the British Empire (MBE) ní ọdún 1959.
Ikú rẹ̀
Fágúnwà jáde láyé ní ọdún 1963 sínú odò kan nígbà tí ó yọ̀ ṣubú sínú omi, tí ó sì gbìyànjú láti wẹ̀ jáde ṣùgbọ́n ọkọ̀ ojú-omi oni pákó kan tún ṣubú de mọ́lẹ̀ tí kò sì ní agbara láti janpata mọ́ títí ó fi ṣaláìsí.
Àwọn ohun ìrántí rẹ̀
Wọ́n kọ́ ilé-ẹ̀kọ́ Fagunwa Memorial High School, wọ́n sì sọ ilé-ẹ̀kọ́ girama ti Òkè-Igbó ní orúkọ rẹ̀ Fagunwa Grammar School ní ìrántí rẹ̀. Ọmọ rẹ̀ Yéjídé Ògúndípẹ̀ náà ṣe aṣojú ìlú rẹ̀ ní ìjọba ẹsẹ̀ kùkú (councilor) fún Ile Oluji/Okeigbo. Fagunwa day Ayẹyẹ ajọ̀dún tí wọ́n fi ń rántí Fágúnwà tí wọ́n pe ní (Fágúnwà Day) ni àwọn ẹgbẹ́ "Society of Young Nigerian Writers" pẹ̀lú Ìfọwọ́sowọ́pọ̀ Fágúnwà Literary Society àti ''Ẹgbẹ́ Òdọ́ Oniọ̀wé Èdè Yorùbá  gbé kalẹ̀ láti ma fi gbé àwọn ìwé márùn ún lárugẹ.
Àwọn itọ́ka sí
Daniel Ọlọ́runfẹ́mi Fágúnwà tàbí D.O. Fágúnwà (1903 — 9 December, 1963) jẹ́ ònkọ̀wé ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí wọ́n bí ní Òkè-Ìgbò ní ìpínlẹ̀ Òndó. O je Oguna gbongbo Onkowe itan aroso, bakanaa o tun je oluko Ede Yoruba. Awon iwe re olokan-o-jokan lo gun opolopo awon onkowe ile Yoruba lonii ni kese ni eyi ti o mu ilosiwaju ba ede Yoruba lapapo.
Abdulahi Bala Adamu
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Silame
Agbegbe Ijoba Ibile Silame je ijoba ibile ni Ipinle Sokoto ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Silame
ISO/IEC 8859-5
je opagun kariaye.
Àìní
Awọn ipa awujọ, gẹgẹbi akọ-abo, ailera, ije ati ẹya, le mu awọn oran ti osi buru si - pẹlu awọn obirin, awọn ọmọde ati awọn ti o kere julọ nigbagbogbo ti o nru awọn ẹru aiṣedeede ti osi. Pẹlupẹlu, awọn eniyan talaka jẹ ipalara diẹ sii si awọn ipa ti awọn ọran awujọ miiran, gẹgẹbi awọn ipa ayika ti ile-iṣẹ tabi awọn ipa ti iyipada oju-ọjọ tabi awọn ajalu adayeba miiran tabi awọn iṣẹlẹ oju ojo to buruju. Osi tun le ṣe awọn iṣoro awujọ miiran buru si; Awọn titẹ ọrọ-aje lori awọn agbegbe talaka nigbagbogbo ṣe ipa ninu ipagborun, ipadanu ipinsiyeleyele ati ija ẹya. Fun idi eyi, Awọn ibi-afẹde Idagbasoke Alagbero ti UN ati awọn eto eto imulo kariaye miiran, gẹgẹbi imularada kariaye lati COVID-19, tẹnumọ asopọ ti idinku osi pẹlu awọn ibi-afẹde awujọ miiran.
Oníṣọ̀nà
thumb|Oníṣọ̀nà Onísọ̀nà
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Akwanga
Agbegbe Ijoba Ibile wa ni Nigeria.
Paul Doumer
je Aare ile Furansi tele.
ISO/IEC 8859-6
je opagun kariaye.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Soba
wa ni Naijiria
Kamorudeen Adekunle Adedibu
Kamorudeen Adekunle Adedibu je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Àsìá ilẹ̀ Bùrúndì
right|thumb|188px|[[Fáìlì:FIAV 111000.svg|20px Flag ratio: 3:5]] Àsìá ilẹ̀ Burundi
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Albasu
Agbegbe Ijoba Ibile wa ni Nigeria.
OjueweAkoko/Eka/Ede
Èdè
Kunsmatige taal Natuurlike taal Taalfamilies
Fẹlá Ṣówándé
Olóyè Olúfẹlá Ọbáfúnmiláyọ̀ tàbí "Fẹlá" Ṣówándé MBE tí wọ́n bí ní ọjọ́ọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n osù Karùn-ún ọdún 1905, tí ó sì papò da ní ọjọ́ Kẹtàlá oṣù Kẹta ọdún 1987. Olúfẹlá jẹ́ akọri àti olórin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Wọ́n fìdí rẹ̀ múlẹ̀ẹ̀ wípé Fẹlá jẹ́ ọ̀kan lara àwọn olórin ìgbàlódé ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Wọ́n mọ fẹlá pẹ̀lú ìṣọwọ́ kọ orin rẹ̀ jákè-jádò àgbáyé, pàá pàá jùlọ ní ilẹ̀ Europe, wọ́n gbà fun pẹ́lú ọnà orin ''Classic' rẹ̀. Oun sì ni wọ́n mú gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó Mọ orin í ke jùlọ ní gbogbo ilẹ̀ Adúláwọ̀.
Ibẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀
Ṣówándé tí wọ́n ma ń àánú pe ní ( 'shoh-WAHN-daye') ni wọ́n bí ní ìlú Abẹ́òkúta ní Ìpínlẹ̀ Ògùn ni ó jẹ́ ọmọ bíbí inú ọ̀gbẹ́ni Emmaniel Ṣówándé tí ó jẹ́ olùdásílẹ̀ orin ilé-ìjọsìn. Fẹlá gẹ́gẹ́ bí ọmọ olùdásílẹ̀ orin ní inú ilé ìjọsìn "Cathedral Church of Christ" náà jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ akọrin. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ girama C.M.S. àti ilé-ẹ̀kọ́ King's College. Ipa Baba rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olórin ati i Dókítà T. K. Ẹkúndayọ̀ Phillips tí ó jẹ́ (akọri, organist ati ọ̀gá akọrin) jẹ́ ohun tí ó ràn ọ́ lówọ́ nínú iṣẹ́ orin nígbà èwe rẹ̀. Lásìkò èwe rẹ̀, Ṣówándé jẹ́ ọ̀gá akọrin, àmọ́ wọ́n kọ bí ó ṣe lè ma fi èdè Yorùbá kọ orin rẹ̀. Lásìkò tí a ń wí yí, Ṣówandé kọ́ bí wọ́n ṣe ń tẹ dùrù ati àwọn irinṣẹ́ orin mìíràn lábẹ́ ọ̀gbẹ́ni Ẹkúdayọ̀ ati àwọn iṣẹ́ orin classic láti orílẹ̀-èdè Europe, ó gba ìwé ẹ̀rí ọmọ ẹgbẹ́ Dípúlómà ti (FRCO) láti ilé-ẹ̀kọ́ Royal College of Organists. Lásìkọ̀ tí a ń wí yí, Ṣówándé ti dá ẹgbẹ́ akọrin tirẹ̀ sílẹ̀ tí wọ́n kọ orin Jazz ayi orin Highlife ìgbàlódé. Gbogbo ìrírí àti ìmọ̀ orin wọ̀nyí ni ó sọ ọ́ di lààmì-laaka nídí iṣẹ́ orin kíkọ nígbà ayé rẹ̀.
Ìgbẹ́ ayé rẹ̀ ní ìlú Lọ́ndọ̀n
Ní ọdún 1934, Ṣówándé lọ sí ìlú London láti lọ kọ́ nípa European classical ati popular music. Lẹ́yìn ọdún méjì tí ó ti dé Lọ́ndọ̀n, ó bẹ̀rẹ̀ sí ń kọ orin "Solo" pẹ̀lú dùrù ní inú George Gershwin's àti Rhapsody in Blue. Ó tún ma ń ta meta pẹ̀lú Fats Waller, ba kan náà ni ó tún ma ń ta jìtá fún àwọn òṣèré orí ẹ̀rọ asọ̀rọ̀mágbèsì ti BBC. Ó tún jẹ́ ọ̀gá akọrin ní Kingsway Hall àti olùta Dùrù ní inú eré oníṣẹ Blackbirds.ní ọdún 1936. Ó gbé orin tí ó fi dùrù kọ jáde tí ó jẹ́ orin àwọn gbajú-gbajà olórin Adelaide Hall àti Vera Lynn jáde ní ọdún 1939. Lẹ́yìn èyí, ó tu lọ kọ́ nípa dùrù siwájú si lọwọ́ ọ̀gbẹ́ni Edmund Rubbra, George Oldroyd, àti George Cunningham ó sì di ọ̀kan nínú àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Royal College of Organists ní ọdún 1943, nígbà tí ó gb3yẹ mọ́ Limpus, Harding àti Read Prizes lọ́wọ́.
Lẹ́yìn èyí, ó tún ti gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ amì-ẹ̀yẹ pẹ̀lú, ba kan náà ni ó tún kẹ́kọ̀ọ́ gboyè nínú ìmọ̀ orin ní ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásitì ìlú London tí ó sì di ọ̀kan lara àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Trinity College of Music. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùdámọ̀ràn nípa ọ̀rọ̀ orin fún Colonial Film Unit tí ó wà lábẹ́ ilé iṣẹ́ ètò ìròyìn àti ọ̀rọ̀ òde ní United Kingdom lásìkò Ogun agbáyé ẹlẹ́kejì, nígbà tí ó kọ orin fún àwọn sinimá adánilẹ́kọ̀ọ́.
Ìròrí ilẹ̀ aláwọ̀ dúdú ati funfun ni ó ń fara hàn jùlọ ní ú orin Fẹlá, lara àwọn ìṣeẹ́ tí a ri lè ri èyí ni orin Àwọn orin wọ̀nyí fi ìmọ̀sí-lára re hàn gẹ́gẹ́ bí ọmọ ilẹ̀ Adúláwọ̀ àti àti ọmọ ilé ìjọsìn Anglican Church hàn pẹ̀lú ìwọ́hùn orin pentatonic rẹ̀
Lara àwọn iṣẹ́ orchestral rẹ̀ ni: Fẹlá tún ke orin tí ó pọ̀ ń iye nípa ọnà orin secular ,coral àti cappela. Ó Púpọ̀ nínú àwọn orin yí ni ó ṣe akọsílẹ̀ rẹ̀ nígbà tí ó ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú BBC. Ó padà sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó sì ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ilé-iṣẹ́ He went back to Nigeria to scholarly work with the Nigerian Broadcasting Corporation kí ó tó dara pọ̀ ilé-ẹ̀kọ́ àgbà Yunifásitì Ìbàdàn. Wọ́n yàn an fún amì-ẹ̀yẹ MBE ní ọdún 1955 láti fi sàmì ọjọ́ ìbí Ọbabìrin ti ilẹ̀ England fún iṣẹ́ ribiribi rẹ̀ tí ó ti gbé ṣe nílé-iṣẹ́ ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ Nigerian Broadcasting Service. Ó gbe ra lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Howard University ní ìlú Washington, D.C. ní ọdún 1968, kí ó tún tó lọ sí  University of Pittsburgh.
Ìgbé ayé rẹ̀
Ṣówándé ṣe iṣẹ́ olùkọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ Kent State University ní ẹ̀ka ẹ̀kọ́ orin ilé-ẹ̀kọ́ náà, ó ń gbé ní Ravenna,Ohio pẹ̀lú ìyàwó rẹ̀ Eleanor Mackinney ẹni tí ó jẹ́ olùdásílẹ̀ ilé-iṣẹ́ agbòhùn-sáfẹ́fẹ́ Pacific Radio. Ó kú sí ìlú Ravenna, wọ́n sì sin sí Randolph Township ní Ìpínlẹ̀ Ohio. Yàtọ̀ sí wípé Fẹlá jẹ́ Ọ̀jọ̀gbọ́ inọ̀ orin, wọ́n fi oyè Bariyo da lọlá ní Ìpínlẹ̀ Èkó. Wọ́n ṣe ìgbésẹ̀ bí wọn yóò ṣe ṣe da ilé ìwádí inọ̀ orin léte àti mú itẹ̀síwájú bá iṣẹ́ ribiribi tí ó fi sílẹ̀ẹ̀ sáyé, yálà wọ́n ṣì wà lórí igbá ni tàbí wọn kò sí mọ́.
OjueweAkoko/Eka/Awujo
Àwùjọ
Ìṣòwọ̀ Ẹkọ́nọ́mì Ìṣèlú Eré ìdárayá Ìrìnnà Òfin
Àwọn àdúgbò ìlú Ilé-Ifẹ̀
ILÉ-IFẸ̀
1.	Àdúgbo:	Ìjíó Ìtumò:		Agbolé yi jé ibi tí òsùpá ìjíó wà ìdí nìyí tí wón fi ńpè ni ìjíó
2	Àdúgbo:	Ìrémo Ìtumò:		Ìwádìí so fún wa wípé nígbà tí òrànmíyàn fé wolè ó so fún àwon àgbà ifè wípé tí won bá tí ní ìsòre kí wón má pé òuni kò pé ní àwon àláìgbàgbó kan bí lope láìsí ìsòrò bí óse fí ìbínú jáde sí wón tí ó sí ńbe wón lórí lo ibè ní àwon àgbègbè bá le pàdé rèní wón bá so fún wípé kó má bínú pé àwon omorè náà ní bí àwon àgbàgbà se so wípé Ìré-lórí-mo Iremo.
3.	Àdúgbo:	Lókòóré Ìtumò: 		Àgbolé yí jé ibi tí wón má ń sin àwon tó bá pokùnso sí idi ní tí wón fí máń pè ní lókòóré
4.	Àdúgbo: 	Ajàgbuà Ìtumò: 		Nípa sè erú ní orúko yíi ti je jáde erú kan ti olówó kan ni agbègbè yíi ni óni ogún ni ojó kan wón níkí o gun orí àjà lo láti lo sisé ó gún orí àjà naa ó sì bímo sí ibè osì so wípé láti ojó naa ni aboyún àdúgbò naa yo tí má bímo sí orí àjà àwon tí kò sí tèlé ohun tí ó so omo yìí, omo won ń bèrè sí ń ku.
5.	Àdúgbo:	Arùbidi Ìtumò: 		Ni àdúgbò yíi isu ti ó dára pò ni ibè, ìdí ni wípé wón ńbe ógbin isu ògbìn isu daradara íbè wón sí má ń di isu ní ìdì, bí ìdi ní, ìdi nìyí tí wón se ń pe ni Arùbidì
6.	Àdúgbo:	kééku Ìtumò: 		Eku ní wón sábà má ń rú ní àdúgbò yí àti egúngún ìdí nìyí lí wón se ń pen í Kééku
7.	Àdúgbo:	Ìtaakogun Ìtumò: 		Orúko àdúgbò yìí je yo ni pa sè olóyè Akogun, ìta olóyè Akogun ni wón so di Itakogun.
9.	Àdúgbo:	Igótàn Ìtumò: 		Jé ibi ti wón má ń sin àwon tó bá kú pèlú oyún síi
10.	Àdúgbo:	Àgbàgbànyagbà Ìtumò: 		Ènìyàn kan tí ó tì Ibòmíràn wá ti ó sì wá di olówó àti olórò jù eni tó gba látì dúrò lo.
11.	Àdúgbo:	Àpáta Ìtumò: 		Jé ibi tí wón má ń sin àwon tí ó bá fori sole kú síi
12.	Àdúgbo:	Ìta àgbon Ìtumò: 		Jé Ibì tí àgbon pò sí ni wón fi ń pè ní Ìtà àgbon.
13.	Àdúgbo:	Enuwá Ìtumò: 		Ìtàn so wípé àdúgbò yí jé bi tíó jé àlà nígbà tí ifè àti ilésà fé má jà sí ilè wón wá so wípé kí àwon mó jà pé tí ó bá din í òla kí á jí sí ònà kí á pàdé ara sùgbón àwon ilésà kò sùn sùgbón ifè tí sùn ìgbàtí wón má jí ilésà tí dé òdò won, wón wá wò pé Enu owá la ó ma pe àdúgbò yi Enuwa.
14.	Àdúgbo:	Agbèdègbede Ìtumò: 		Àdúgbò yí jé ibi tí wón ti má ń ro okó àti àdá àwon Àgèdè
16.	Àdúgbo:	Ìtajéro Ìtumò: 		Àdúgbò yi jé ibi tí odùduwà àti àwon omo rè ti jo se Àjorò kí wón tó pín yà.
17	Àdúgbo:	Lúwoo Ìtumò: 		Àdúgbò yí jé yo nípa sè lúwon gbágidá tí ó jé óbìnrin àkókó tí ó jé òòni
18.	Àdúgbo:	Abéwéla Ìtumò: 		Àdúgbò yí jé yo nípa sè oba Adékúnlé Abewéla
19.	Àdúgbo:	Ìrésùmi Ìtumò: 		Àdúgbò yí je yo nípa sè olóyè tó má ń bo òrànmíyàn.
20.	Àdúgbo:	Osògún Ìtumò: 		Àdúgbò yí je yo nípa sè olóyè tó má ń bo ògún lákoko olójó.
21.	Àdúgbo:	Obaláyan Ìtumò: 		Àdúgbò yí je yo nípa sè olóyè tó má ń bo Èsù-Obásan.
22.	Àdúgbo:	Obadíó Ìtumò: 		Àdúgbò yì je yo nípa sè olóyè tó má ń bo Òduduwà.
23.	Àdúgbo:	Ìlárá Ìtumò: 		Àdúgbò yí je yo nípa sè olóyè tó má ń bo Obàlùfòn.
24.	Àdúgbo:	Olópo Ìtumò: 		Adúgbò yí je yo nípa sè olóyè tó má ń bo Orè.
25.	Àdúgbo:	Òkè-Itasè Ìtumò: 		Àdúgbò yí ní òrúnmìlà dé sí nígbà tí o de sí ilú ilé-Ifè.
26.	Àdúgbo:	Èsìnmìrìn Ìtumò: 		ó jé ibi odò tí wón tí fí Èlà, tí ń se omo morèmi rúbo, òun ní wón sínpè ní, Mòkúrò.
27	Àdúgbo:	Ajígbáyín Ìtumò: 		Àdúgbò yí jé yo nípa sè ìyá Oba adésojí Adérèmí tó jé àfé kéhìn tí ó má gbá àwon imín àwon eran tí ó má ń wá níta ilé wón òun ní wón wá so dí ajígbáyín
28.	Àdúgbo:	Okùnora Ìtumò: 		Àdúgbò yí jé yo nípa sè olóyè tó má ń bo Elésìje.
31.	Àdúgbo:	Ìta-Òsun-Ilé-Lówá Ìtumò: 		Nígbàtí kò sí ààyè mó láti kólè sí mó ní ilé-Jétewo (Enuwa) Àwon omo Àkàntìokè wá lo sí Adugbo Ìtà-Òsun. Ìdí nìyí tí wón fi máa ń so wípé Enuwa kò gbàà yè, lówá yalémo ó lo Ìta-òsun.
32.	Àdúgbo:	Moremi Ìtumò: 		(Ìlórò Square) àdúgbò morèmi jé Àdúgbò ibi tí ojúbo òrìsà morèmi wa.
33.	Àdúgbo:	Òkè-Atan Ìtumò: 		Àdúgbò yí jé ibi tí omí-odò kan tí won ń pè ní Atan wa, ìdí nìyí tí won fi ń pe Àdúgbò náà ní Òkè-Àtan.
34.	Àdúgbo:	Láfogídó Ìtumò: 		Àdúgbò yí ni Oba Láfogído wolè sí, ìdí nìyí tí won fi so àdúgbò náà ní Láfigído.
35.	Àdúgbo:	Sèru Ìtumò: 		(Enuwa Square) Oba Olófin pe sèru láti Ìta-ye mò ó wá sí agbègbè Enuwá láti wá tèdó. Ìdí nìyí tí wón fi so Àdúgbò náà ní Ilé-Sèru.
36.	Àdúgbo:	Alákàá Ìtumò: 		Orúko eni tí ó te àdúgbò náà dó ni Alákàá. Ìdí nìyí tí won fi so àdúgbò náà ní Ilé-Alákàá.
37.	Àdúgbo:	Òròkó Ìtumò: 		(Enuwa Square) Òkòrí ni orúko eni tí ó te àdúgbò náà dó.
38.	Àdúgbo:	Àlútú Ìtumò: 		(Enuwa Square) Orúko eni tí ó te àdúgbò náà dó ni Àlútú.
39.	Àdúgbo:	Àká Ìtumò: 		(Enuwa Square) Àká ni orúko eni tí ó te àdúgbò náà dó.
40.	Àdúgbo:	Obàloràn Ìtumò: 		Orúko eni tí ó te àdúgbò yí dó ni Ogua Ògìdigbo, O yè ti o jé ni Obaloran, isé ré nip é ó ní àse láti gbésè lé èsè késè ti àwon ènìyàn tàbí ará ìlú bá dá. èyí túmò sí Oba-ló ni òràn. Ìdí tí won fi so àdúgbò yí ni Agboolé Obàloràn.
41.	Àdúgbo:	Odù Ìtumò: 		(Ilódè-Oríyangí Square). Ní ayé àtijó, eni tí ó bá kó isé-Ifá, tí ó tó àkókò láti ní Odù-Ifá, ilé tàbí àdúgbò yí ni wón máa ń lo láti gba Odù-ifá náà.
42.	Àdúgbo:	Ogbón-Oya Ìtumò: 		(Láàkáyè) Láakáyè ni oruko eni tí ó te àdúgbò yí dó. Àdúgbò yí tún jé ibi tí won ti máa ń bo Oya. Ìdí nìyí tí won fi so àdúgbò náà ni Ògbón-Oya.
43.	Àdúgbo:	Obàsa o	Ìtumò: 		(Oríyangí) Eni tí ó te agboolé yí dó jé Aláwo. Ìdí nìyí tí won fi so ilé tàbí àdúgbò yí ní Ilé-Obàsa o.
44.	Àdúgbo:	Òpá Ìtumò: 		(Èdènà) Orúko eni tí ó te àdúgbò láà dó ni Òpá, Ìdí nìyí tí won fi so agboolé náà ní ilé-Òpá.
45.	Àdúgbo:	Omìtótó: Ìtumò: 		Orúko ìyàwò Obalòràn ni ó ń jé omìtótó, òun ni eni tí ó te àdúgbò náà dó.
46.	Àdúgbo:	Déboóyè Ìtumò: 		Orúko eni tí ó te agboolé náà dó ni Déboóyè.
47.	Àdúgbo:	Ìdú Ìtumò: 		Orúko eni tí ó te agboolé náà dó ni won Ìdú-Oládère. Ìdí nìyí tí won fi so àdúgbò náà ní Ilé-Ìdú.
48.	Àdúgbo:	 Lákòró Ìtumò: 		(Ojà-Ifè) Orúko eni tí ó te agboolé náà dó nì ó ń jé Olákòró.
49.	Àdúgbo:	Òjájá Ìtumò: 		(Mòòrè Square) Oba òjájá ni ó te Àdúgbò náà dó.
50.	Àdúgbo:	Ìtàpá Ìtumò: 		Àdúgbò ibi yí jé ibi tí Ojúbo Obàtálá wà. Òpá tí won máa ń ta tabi ní gbàtí wón bá ń se odún Obàtálá. Ìdí nìyí tí won fi ń pe àdúgbò náà ní Igbó-Ìtàpá.
51.	Àdúgbo:	Obalásè Ìtumò: 		Obalásè jé orúko eni tí o máa ń bo Olúorogbo, òun sin i eni tí te àdúgbò Obalásè dó.
Haile Gebrselassie
Haile Gebrselassie (ኃይሌ ገብረ ሥላሴ, haylē gebre silassē; ojoibi April 18, 1973) je ara Ethiopia asareidaraya ona jijina ati isare ojuona. O gba eso wura Olympiki meji fun 10,000 metres ati ife-eye Idije Agbaye merin fun ijinna kanna. O bori ni Berlin Marathon lemerin leralera ati Dubai Marathon lemeta leralera. Bakanna, o tun gba ipo kinni ni emerin fun awon idije inuule, ohun si tun ni Adijekinni Marathon Idaji Agbaye 2001. Ni Oṣu kọkanla ọdun 2021, Haile Gebreselassie wa ni iwaju ogun ni Etiopia lodi si awọn ọlọtẹ ti Tigray.
ISO/IEC 8859-7
je opagun kariaye.
OjueweAkoko/Eka/Esin
Ẹ̀sìn
Àwọn àdúgbò ìlú Ilé-Ifẹ̀
ILÉ-IFẸ̀
52.	Àdúgbo:	Obalùbo Ìtumò: 		Ilé yìí jé ilé tí won ti máa ń bo Odùduwà.
53.	Àdúgbo:	Njasa Ìtumò:		Oníjà-kìí-sá ni Orúko eni tí ó te àdúgbò yí dó. Ìdí nìyí tí wón fi so àdúgbò náà ní Njasa. 54.	Àdúgbo:	Oláyodé Ìtumò: 		Ilé yìí jé agbo ilé tí won ti máa ń je oyè ní ayé àtijó, sùgbón nígbà tí ó yá won kò rí omo okùnrin tí yóò je oyè mó, nígbà tí ó pé òkan lára àwon ìyàwó agbo ilé náà bí omo Okùnrin kan, èyí tí won fi je oyè náà, tí won sì ń pe orúko rè ní Oláyodé orúko olóyè yìí ni wón fi so agbo ilé náà tí won fi ń pèé ní Oláyodé.
OjueweAkoko/Eka/Esin
Agnostisisme Bahá'í Boeddhisme Ẹ̀sìn Krístì Gnostisisme Hindoeïsme Ìmàle Judaïsme Mitologie Nuwe Era Paganisme Politeïsme Satanisme Zoroastrisme
Àwọn àdúgbò ìlú Ilé-Ifẹ̀
ILÉ-IFẸ̀
56.	Àdúgbo:	Ààre-Òjè Ìtumò: 		Agbo ilé yìí jé agbo ilé Eléégún, eni tí ó jé olórí àwon eléégún yìí ni a ń pè ní Ààre-òjè. Orúko rè ni àwon ènìyàn fi so agbo ilé yìí.
57.	Àdúgbo:	Jagun Ìtumò: 		Ilé Jagun ni ilé tí àwon ènìyàn mò gégé bíi ilé Olóógun, nígbà tí ayé sì wà láìsí omo ogun rárá. Eni tí ó je olórí Ogun nígbà náà ni Jagun. Wón wá so agbo ilé rè di ilé Jagun nínú ìlu.
58.	Àdúgbo:	Òjóbàtá Ìtumò: 		Bàbá kan ní agbo ilé yìí tí orúko rè ń jé òjó tí ó féràn láti máa jó ijó bàtá ni à ń pè ní Òjóbàtá tí a fi so agbo ilé yìí ní Òjóbàtá.
59.	Àdúgbo:	Baba Alásé Ìtumò: 		Asé ni wón máa ń hun nínú ilé yìí bíi isé e won ìdí nìyí tí a fi so agbo ilé náà ní ilé Baba Alásé
60.	Àdúgbo:	Badà Ìtumò: 		Agbo ilé yìí ni a ti máa ń je oyè Badà. Ìdí nìyí tí a fi ń pe agbo ilé náà ní ilé Badà.
61.	Àdúgbo:	Baálè-Àgbè Ìtumò: 		Agbo ilé yìí ni wón ti máa ń je Oyè Baálè-Àgbè ìdí nìyí tí won fi ń pe agbo ilé náà ní ilé Bálè-Àgbè
63.	Àdúgbo:	Máyè Ìtumò: 		Orúko Oyè won ní agbo ilé yìí ní Máyè, ìdí nì yí tí a fi ń pe ilé náà ní ilé Máyè.
64.	Àdúgbo:	Àgòrò Ìtumò: 		Agbo ilé yìí ni wón ti máa ń je Oyè Àgòrò, ìdí nìyí tí a fi ń pe ilé náà ní ilé Àgòrò.
65.	Àdúgbo:	Baálè Ìtumò: 		Orúko Oyè tí won ń je bákannáà ní agbo ilé yìí, ni wón fi ń pe ilé náà ní ilé Baálè
66.	Àdúgbo:	Eléyelé Ìtumò: 		Eyelé ni wón ń sìn gégé bí ohun òsìn nínú ilé yìí, ìdí nìyí tí a fi ń pe ilé náà ní agbo ilé Eléyelé.
67.	Àdúgbo:	Alusèkère Ìtumò: 		Ìlé yìí jé ilé tí won ti máa ń lu sèkèrè, ìdí nìyí tí wón fi ń pe agbo ilé náà ní ilé Alusèkèrè.
69.	Àdúgbo:	Basòrun Ìtumò: 		Orúko oyè won ní agbo ilé yìí ni Basòrun, òun náà ni a sì fi ń pe agbo ilé yìí.
70.	Àdúgbo:	Ààre ìlù Ìtumò: 		Okùnrin kan ní agbo ilé yìí ni à ń pè ní Ààre ìlù tí ó jé olórí àwon onílù, Orúko rè ni a fi so agbo ilé yìí.
72.	Àdúgbo:	Ìkólàbà Ìtumò: 		Agbo ilé yìí ni ilé tí agbápò sango ń gbé, agbápò sàngó yìí ni à ń pè ní ìkólàbà, ìdí nìyí tí a fi n pe agbo ilé náà ní ilé Ìkólàbà.
73.	Àdúgbo:	Arífájogún Ìtumò: 		Ní ayé àtijó eni tí ó jé baálé ilé náà onífá ni, sùgbón nígbà tí ó kú tán, gbogbo àwon omo ìlé náà àti ègbón àti àbúrò ni won ń se èsìn ifá yìí, ìdí nìyí tí wón fi so agbo ilé náà ní agbo ilé Arífájogún.
74.	Àdúgbo:	Olóólà Ìtumò: 		Agbo ilé yìí ni àwon tí won máa ń ko ilà fún àwon ènìyàn wa. ìdí nìyí tí a fi ń pe ilé náà ní ilé Olóólà
75.	Àdúgbo:	Baba-Ìsàlè Ìtumò: 		Ní ayé àtijó ní agbo ilé yìí àwon egbé kan fi baba àgbàlagbà kan je baba ìsàlè inú egbé e won, ilé tí baba yìí ń gbé ní àwon ènìyàn so di agbo ilé Baba-ìsàlè.
76.	Àdúgbo:	Seriki Ìtumò: 		Agbo ilé yìí ni eni tí ó jé Olórí àwon alápatà tí à ń pè ni Séríkí ìnú ìlú náà wà, agbo ilé tí ó ń gbé ni à ń pè ní agbo ilé Séríkí.
77.	Àdúgbo:	Alókońgbó Ìtumò: 		Orúko agbo ìlé yìí ń tóka sí ilé tí wón ti ń dá oko ju, tí won sì ní oko jù ní inú ìlú, ìdí nìyí tí a fi ń pe agbo ilé náà ní ilé Alókońgbó.
78.	Àdúgbo:	Aládìe Ìtumò: 		Láti ayébáyé ni onílé yìí ti ń sin adìe, kí ó tó kú, núgbà tí ó sì túnkú àwon omo rè náà tun ń sin adìe náà. ìdí nìyí tí àwon ènìyàn fi so agbo ilé náà ní ilé Aládìe
79.	Àdúgbo:	Asúnmádódò Ìtumò: 		Agbo ilé yìí jé agbo ilé tí ó súnmó Odò, tí awon ènìyàn si so di agbo ilé Asúmádódò.
80.	Àdúgbo:	Anísulájà Ìtumò: 		Láti ayábáyé ní agbo ilé yìí ni a ti rí àwon àgbè tí ó jé pé isu kìí wón ní orí àjà won, títí tí àgbodò fi máa ń dé, ìdí nìyí tí won fi so agbo ilé náaà ní agbo ilé Anísulájà.
81.	Àdúgbo:	Alájá Ìtumò: 		Ilé yìí ni ilé tí wón ti máa ń sin ajá lópòlopò fún títà, tí àwon ènìyàn sì ń pe agbo ilé náà ní ilé Alájá.
André Tardieu
je Aare ile Furansi tele.
Àwọn àdúgbò ìlú Ilé-Ifẹ̀
ILÉ-IFẸ̀
83.	Àdúgbo:	Baba-tedé Ìtumò: 		Ìlé yìí jé ilé tí baba kan àti ìyàwó re wá tèdó sí láti ìlú Tedé tí wón sì bímo sí ibè tí won sì di púpò ní agbo ilé náà. ìdí nìyí tí a fi ń pe agbo ilé náà ní ilé baba-Tedé.
84.	Àdúgbo:	Ìrédùmí Ìtumò: 		Nípa sè Èrédùmí tí ó jé Olusìn Òrànmíyàn tí ó sì ma ń fún oòni tí ó bájé ní idà.
85.	Àdúgbo:	Odùduwà Ìtumò: 		Àdúgbò yìí ni Odùduwà wolè sí. Wón sì ń pe àdúgbò yìí ni odùduwà fún ìrántí.
86	Àdúgbo:	Olúrìn Ìtumò: 		Wón ń fi orúko yìí rántí Gómìnà ìpínlè òyó àná fún isé ribiribi tí ó gbé se.
87.	Àdúgbo:	Òpa Ìtumò: 		Bàbá tí a ti ipasè rè n pe Òpa ni Akíngbolá. Agbo ilé yìí wà ní ègbé àfin Oba.
88.	Àdúgbo:	Pédrò Ìtumò: 		Àdúgbò yìí ni wón fi ń se ìrántí pédrò gan-an fún rarè tí ó gbé ìgbé-ayé tí o burú jojo.
ISO/IEC 8859-8
je opagun kariaye.
Àwọn àdúgbò ìlú Ilé-Ifẹ̀
ILÉ-IFẸ̀
89.	Àdúgbo:	Adérèmí Ìtumò: 		Àdúgbò yìí ni a fí ń se ìrántí Oba àná tí ó wà jà
90.	Àdúgbo:	Ajámopó Ìtumò: 		Bàbá ològùn ni ó te ibè dó, Orúko yi wá jásí aláki ajámopó, Bàbá olóógùn yi ma ń já omo nínú apó ni wón so di ajámopó.
91.	Àdúgbo:	Ìta òsun Ìtumò: 		Òsun kan wà tí orúko re ń jé òjìyàn ibè ni okúka kán wá tóní ojú ihò méje gégé bi poón ayò tí enikéni kò mò enití ó gbe ìdí èyí ni wón fi sodi ìta òsun.
92.	Àdúgbo:	Oke Isoda Ìtumò: 		Okùnrin kan lo ma ń gba ibè lo sí inú oko rè nígbà tí ń kan rè dàgbà tan olè ma ń wo inú oko rè lo, ìgbà yen ni bale la ojú ònà ibè ìdí èyí ni wón fi ń pe nì òkèsòdà.
93.	Àdúgbo:	Ìta Yosùn Ìtumò: 		Ibití oòni Ilé Ifè bòǹsè rè sí nígbà tí wón bá ń se odún òrìsà kan tí a ń pè ní jùgbè ìta ni wón sì ti ma ń se odún náà ni wón so di ìtasìn
94.	Àdúgbo:	Òkèràwè Ìtumò: 		Ìdí tí wón fi ń pen í òkèrèwè nip é ògbón ni ojó, nígbà tí enití ó te ibè dó fi so pé òun á kó ilé òun sí orí òkè níbí ibè ni wón so di òkèrèwè.
95.	Àdúgbo:	Fájuyì Ìtumò: 		Ògbón nì o náà ń jé ifájuyì ni wón ń pe ttélè nígbà tí enìkan kú tí wón sì dá Ifá níbè pé kí wón ma gbé òkúrè àfi tí wón bá sin sì ibè, bíwón se bèrè sip è ní fájuyì nìyàn.
96.	Àdúgbo:	Ilugbade Ìtumò: 		Omo aládé ni wón ń jé télè, nígbà tí wón dá Ifá tí ifá mú enití adé tósí ni wón sí bèrè sí pe ibè ni lúgbadé
99.	Àdúgbo:	Wánísàní Ìtumò: 		Àwon ìdílé Obaláyè ni wón ní ibè sùgbón òkè kúta ni wón n pe ibè òkè kúta pò níbè ni wón fí so ibè di wánísánì òkè kúta
100.	Àdúgbo:	Odò Yàrá Ìtumò: 		Omi tí ó wà níbè láyé ni wóni sì ti ma ń pon omi náà bíwón se so ibè di odo Yàrá.
101.	Àdúgbo:	Òtutù Ìtumò: 		Obu ìjéta ni ó je oba níbè ibi tí agbo ilé náà wa ni wón ń pe nì ìta-òtutù bí wón se so ibe di otutu niyen.
102.	Àdúgbo:	Látalè Ìtumò: 		Ìdí tí wón fi ń pe ibè ni látalè ni pé ilè ni wón ń tà níbè ni ayé àtijó, bí wón se so ibè di látalè (compound)
104.	Àdúgbo:	Ìgboyà Ìtumò: 		Ní ayé àtijó ènítí ó te igbó òyà dó ni okùnrin. Òyà ni ó sì ma ń pa nítorí pé kò sí isé nígbà náà ju isé ode lo bíwón se bèrè síí pe ibè ni ìgboyà.
105.	Àdúgbo:	Aroko Ìtumò: 		wón ń pe ibè ní aroko nítorí pé oko ni wón ma ń jù ní gbogbo ojó ayé wón ìdí nìyen ti wón fi ń pen i aroko.
106.	Àdúgbo:	Oǹdó rodù (Road) Ìtumò: 		ó jé sírítí tí wón ma ń gbà lo sí òndó bí wón se bèrè sip é ni òndó Road ojú ònà, òndó.
107.	Àdúgbo:	Ìtà olópo Ìtumò: 		Ìdí tí ó fi á jé orúko náà ní pé wón ma ń jòró opó ni àdúgbò náà ìdí nìyen ti ó fi ń je ìtáolopo
108.	Àdúgbo:	Òrunobadó Ìtumò: 		Ìdí pàtàkì ti o fi á jé òrunobadó nip é ni ayé àtijó tí oba bá fé wàjà tí ó bá ti wo odò tàbí kànga náà á lo sí òrun bí wón se bèrè sip é ni òrunobado nìye
109.	Àdúgbo:	Jaàrán Ìtumò: 		Ní àdúgbò jàrán yi àrán ni wón ń jàn nibe láyé àtijó bíwón se bèrè sí pen i jàrán nìyan.
110.	Àdúgbo:	Agesinyówá Ìtumò: 		Ní ayé àtijó bàbá kan wá tí ó má ń gun esin yówá sí àdúgbò náà láti ìgbà yen ní wón ti bèrè sip e ibè ní agesinyówá.
111.	Àdúgbo:	Ògbón àgbàrá Ìtumò: 		àdúgbò ògbón àgbàrá yìí àgbàrá ma ń sàn níbè gan ti wón sì ma ń fi igbá gbón omi náà kúrò lónà, bí wón se so ibè di ògbón àgbàrá.
112.	Àdúgbo:	Igbódò Ìtumò: 		Ìgbódò jé ìdílé tí wón ti ma ń gbé odó ìgbà tí enití ó ń gbé odó náà kú ni wón bèrè sí so ibè di igbódò.
Brian Cowen
Brian Cowen (ojoibi 10 January 1960) je oloselu ara Irelandi to je Taoiseach ile Ireland lati 7 May 2008 de 9 March 2011. Bakanna o tun figba kan se adipo Alakoso fun Abo orile-ede Ireland.
Àsìá ilẹ̀ Kàmbódíà
Àsìá ilẹ̀ Cambodia
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Aleiro
Agbegbe Ijoba Ibile Aleiro je ijoba ibile ni Ipinle Kebbi towa ni Nigeria.
Tẹknọ́lọ́jì
thumb|right|By the mid 20th century humans had achieved a mastery of technology sufficient to leave the surface of the Earth for the first time and [[space exploration|explore space.]] Ìmọ̀nàmúṣe (lati inu imo-onaimuse) n dale bi eniyan ati awon eranko se n nilo ati nimo awon irinse ati ona ati bi eyi se n nipa lori agbara lati sedari ati semolara mo ibiayika alaadanida won.
OjueweAkoko/Eka/Teknoloji
Tẹknọ́lọ́jì
Elektronika Inligtingstegnologie Klanktegnologie Voertuigtegnologie
ISO/IEC 8859-9
je opagun kariaye.
Orílẹ̀-èdè erékùṣù
thumb|right|300px|Island countries in the world thumb|300px|Countries without land borders Orile-ede erekusu je orile-ede ti gbogbo agbegbe re je erekusu kan tabi jubelo tabi to je apa erekusu. Ni 2008, orile metadinladota (bi 25%) ninu awon orile-ede aye ni won je orile-ede erekusu.
Albert Lebrun
Albert Lebrun (1871-1950) je Aare ile Furansi tele.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Gúúsù Sókótó
Agbegbe Ijoba Ibile Guusu Sokoto je ijoba ibile ni Ipinle Sokoto ni Naijiria.
William Lawrence Bragg
Sir William Lawrence Bragg CH OBE MC FRS (31 March 1890 – 1 July 1971) ni o kere ju ninu awon eni ti o ti gba Nobel Prize titi di odun 2001. Omo Australia ara Britani ni. Omo odun marundinlogbon ni o je nigba ti o gba Nobel Prize ninu fisiksi ni odun 1915.
Isaac Newton
Isaac Newton (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrin oṣù kìíní ọdún 1643 - ọjọ́ kọkànlélọ̀gbọ̀n oṣù kẹta 1727) jẹ́ onímọ̀ sáyẹ́nsì ọmọ orílẹ̀-èdè Gẹ̀gẹ̀ẹ́sì. Ó jẹ́ amọ̀ye ninu ẹ̀kọ́ ìsirò, awòràwọ̀, ẹ̀sìn àti ònkòwé. Ní ìgbà ayé rẹ̀, wọ́ń mọ si amọ̀ye ohun gbogbo. Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica, ìwé ti ó kọ ní ọdún 1687 jẹ́ ìpìlẹ̀ fun ìsisẹ́ẹ̀ro ayébáyé (nínu ẹkọ́ọ físíìsì). Ìwé yìí wà nípa òfin ìsirò lóri ìmọ̀ye ìṣẹ̀dá, ó sìm jẹ́ awọn ofin akọ́kọ́.
ISO/IEC 8859-10
je opagun kariaye.
Àtànpàkò
Àtànpàkò je ika akoko ni owo.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Alimosho
thumb|Ilé-ìwòsàn ìjọba, Alimosho. Agbegbe Ijoba Ibile wa ni Nigeria.
ISO/IEC 8859-11
je opagun kariaye.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Apágúúsù Ijaw
wa ni Naijiria
Àwọn Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Nàìjíríà
Awon Agbègbè Ijoba Ibile Naijiria 744 ni o wa ni Naijiria
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Song
wa ni Naijiria
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Alkaleri
Agbegbe Ijoba Ibile wa ni Nigeria.
Johannes Hans Daniel Jensen
Johannes Hans Daniel Jensen (June 25, 1907 ni Hamburg – February 11, 1973 ni Heidelberg) je ara Jemani to je onimo fisiksi inuatomu. Nigba Ogun Agbaye Keji, o sise lori ise okun inuatomu fun Jemani, to unje Agbo Uraniom, ninu ibi to ti se afikun pataki si ipinya awon isotopu uraniom. Leyin ti ogun pari, o sise bi ojogbon ni Yunifasiti ilu Heidelberg. O tun je ojogbon alejo ni Yunifasiti Wisconsin–Madison, the Institute for Advanced Study, Indiana University, ati the California Institute of Technology. Jensen pin Ebun Nobel ninu Fisiksi odun 1963 pelu Maria Göppert-Mayer fun aba won fun afijuwe igbaeyin inuatomu.
OjueweAkoko/Eka/Sayensi
Sáyẹ́nsì
Biologie Chemie Filosofie Fisika Natuurwetenskap Psigologie Sosiologie Ìtòràwọ̀ Mathimátíìkì
Colin Maclaurin
Colin Maclaurin (1698 - 14 June, 1746) ni ojogbon ti o kere ju lo. omo odun mokandinlogun ni nigba ti o di ojogbom matimatiiki ni Marischa College ni Aberdeen ni Scotland ni Ogbon-ojo osu kesan-an odun 1717. Leyin eyi ni o lo di ojogbon Matimatiiki ni Edinburgh ni scotland ni 1725. Sir Isaac Newton ni o ni ki won so o di ojogbon nibe.
Ìjẹ̀ṣà
Àwọn Ìjẹ̀ṣà je iran kan nínú àwọn ọmọ Yorùbá. Ipinle Osun ni Nigeria ni won budo si julo.
Ìtàn
Lára ìtàn tí a gbọ́ ni wí pé ó jẹ́ àsà fún àwọn ènìyàn jàkànjàkàn láti wá bá Ajíbógun ní ibùdó rẹ̀, àwọn ènìyàn wònyí ni à ń pè ní “Ìjọ tí a sà”. Ní ìtẹ̀síwájú, ìtàn sọ fún wa wí pé òjígírí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn tí ò bá Ajíbógun kúrò ni ilé-ifẹ̀. Òjígírí yìí kan náà ló jẹ́ ọwá sí ìlú Ìpólé. Bákanna ni ìtàn sọ pé òjígírí ló jẹ Ògbóni sí ìlú ti Ìjẹ̀bú-jẹ̀sà. A sì tún gbọ́ wí pé nígbà tí Ajíbógun kúrò ni ilé-ifẹ̀, ilé-Ìdó ni o kọ́kọ́ dúró sí láti ilè Ìdó yi ló ti lọ sin òkú ọlọ́fin (Odùduwà) ní ilé-ifẹ̀, lẹ́yìn èyí ni a gbọ́ wí pé ìgbàdayé ni Ajíbógun padà sí, tí ó sì kú síbẹ̀. Ọ̀kà-òkìlè tí ó jẹ́ daodu fún Ajíbógun ni ó jẹ Ọwá sí ìlú- Ìlówá ti oun naa si sun ibẹ̀, bakanna ni Ọbarabara tí a mọ̀ sí Olokun. Esin ló je Ọwá sí Ìpólé. Ọwalusẹ ní ẹnití ó jẹ Ọwá àkọ́kọ́ sí ìlú Ilesà ti o nì.
Bakanna ni a tún rí ìtàn míràn tó sọ fún wa nípa Ọwá Obòkun ti ilẹ̀-Ìjẹ̀sà wí pé nígbà tí Odùduwà tó n se bàbá fún (Ajíbógun) dàgbà ti ojú rẹ fọ̀ ni ifá Àgbọ̀níregùn ní kí wọn lo bu omi òkun wá kí ojú Odùduwà bàbá wọn lè là. Báyìí ní ó wá pe àwọn ọmọ rẹ̀ ni ọ̀kọ̀ọkan èjèejì wí pé ki wọn lọ bu omi lókun wá fún ìtọ́jú ojú òhun, sùgbọ́n èyí Ọwá re ló gbà láti lọ bu omi òkun naa wá. Nígbà tí ó ń lọ bàbá rẹ fun ní idà tí á mọ̀ sí idà ìsẹ́gun pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbára, a gbọ́ wí pé nígbà tí o n lọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìsòro àti ìdàmú ló bá pàdé ni ojú ọ̀nà rẹ sùgbọ́n o sẹ́gun wọn pẹ̀lú idà ìsẹ́gun ọwọ́ rẹ, sùgbọ́n kí ó tó dé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ló ti sọ ìrètí nù èrò yìí ló mú kí bàbá rẹ gan-an pàápàá sọ ìrètí nù, èrò yìí ló mú kí bàbá pín gbogbo ogún àti àwọn ohun ìní rẹ̀ fún àwọn ẹ̀gbọ́n rẹ (Owá)
Sùgbọ́n ìyàlẹ́nu ló jẹ́ fún àwọn ènìyàn àti bàbá wí pé ó lè padà dé mọ́. nígbà tí o dé wọn fi omi òkun fọ ojú bàbá wọn ó sì là padà, lẹ́yìn èyí ló wá bi bàbá lérè wí pé àwọn ẹ̀gbọ́n oun ń kọ́ bàbá sì sàlàyé fún pe ò ń rò pé kò lè padà wá sí ilé mọ́ àti wí pé ò ń ti pín gbogbo ogún fún àwọn ẹ̀gbọ́n rẹ. Ajíbógun bínú gidi, ó wá bèèrè wí pé kí ni ogún ti oun báyìí, bàbá rẹ ni kò sí nkan-kan mọ́ àfi idà Ìsẹ́gun tí ó wà ní ọwọ́ rẹ nìkan ló kù, inú bí Ajíbógun ó fa idà yọ láti fi ge bàbá rẹ̀, sùgbọ́n idà bá adé ò sí ge jọwọjọwọ ìwájú adé naa, lẹ́yìn èyí ní bàbá rẹ̀ gbé adé naa fún, nítorí pé ó se akin àti akíkanjú ènìyàn, sùgbọ́n bàbá rẹ sọ fun wí pé láti òní lọ kò gbọdọ̀ dé adé tí ó ní jọwọjọẁ létí mọ́, àti ìgbàyí ló ti di èwọ̀ fún gbogbo ọwá tí ó bá jẹ ni ILÉSÀ.
Ìtàn míràn ni pé, lẹ́yìn ìgbàtí Ajíbógun ti parí isẹ́ ti bàbá ran tán ni o kúrò ni ilé-ifẹ̀ láti lọ se ìbẹ̀wò sí ìlú àwọn bàbá rẹ. lára àwọn ìlú tí Àjíbógun gba kọ já ni Osu àti àwọn ìlú míràn, a gbọ́ wí pé, Ọ̀kà-òkìle tí ó jẹ́ dáódù fúnAjíbógun ní ó jẹ Owari si ìlú Ìpólé tì wọn ń sì ń pé ni Owari. Ìtàn sọ fún wa wí pé Ìpólé yìí ní Ọ̀kà-òkìle jẹ Owa ti rẹ si sùgbọ́n oun àti àwọn ará ìlú ko gbọ ara wọn yé rárá nítorí agbára tí ó ní, sùgbọ́n o selẹ̀ wí pé ọ̀tẹ̀ yìí bẹ̀rẹ̀sì ni pọ̀ si láàrín àwọn ará ìlú pẹ̀lú ọba, ọ̀tẹ̀ yìí ló fa Ìjà tí ó pín ìlú sí méjì. lára àwọn tí ó kọ́ ara jọ ni wọ́n sọ gbólóhùn kan pé “Ìn jẹ́ asá” tí ó túmọ̀ sí pé “ Ẹjẹ́ ká sá “ èyí ní wọ́n yípadà sí Ìjẹ̀sà, àwọn wọ̀nyí ni wọn lo tẹ ìlú Ilésà gan-gan dó. Lẹ́yìn tí wọ́n tẹ ìlú Ilésà dó ni àwọn olóyè ti wọ́n kúrò ni ìlú Ìpólé pé ara wọn jọ pé ó yẹ kí àwọn ni ọba, wọ́n wa pa ìmọ̀ pọ̀ pé kí wọn lọ mú Ọwalusẹ ti se àbúrò Ọ̀kà-òkìle kí o jẹ́ ọba wọn, wọ́n se bẹ lọ́ọ̀tọ́ Owálusẹ si jẹ ọba àkọ́kọ́ ní ìlú Ilésà. Ìgbàtí tí Ọ̀kà-òkìle gbọ́ ní Ìpólé o ránsẹ́ sí Owalusẹ pé kí ó wá. Ọwálúsẹ̀ si se bẹ gẹ́gẹ́, ìgbàtí ó dé ọ̀dọ̀ Ọ̀kà-òkìle naa idà si etí Ọwálùsẹ̀, etí kàn si jábọ́, ìgbàtí Ọwálùsẹ  padà sí Ilésà oun à ti Ọwá (Ọ̀kà-òkìle) kò rí ara wọ́n, àti ìgbàyí nì Oka- okule tí gẹ́gùn pé gbogbo ọdún tí wọ́n bá fẹ se ni ilésà wọ́n gbọ́dọ̀ kọ́kọ́ se ti Ìpólé títí di àsìkò yìí. Lẹ́yìn gbogbo rògbòdìyàn yìí ni Ọ̀kà-òkìle (Owá) pinu láti ba gbogbo ará Ìpólé se ìpàdé pọ̀, ohun tí o sẹ lẹ ni Ìpàdé ni pé Ọ̀kà-òkìle se àlàyé pé oun fẹ́ férakù láàrín wọn (fẹ́ kú) ó fún wọn ni osù mẹ́ta, lẹ́yìn osù kan ará ìlú lọ ba pé sé kò fẹ́ wo ilé mọ ilè mọ ni, sùgbọ́n ojú ti fẹ́ ma ti Owari nítorí òrọ̀ òhún ti di yẹ̀yẹ́ láàárín ìgboro.
Ìgbà tí ó di ọjọ́ tí ó fẹ́ wọ ilẹ̀ ó jẹ́ àárín òru bí owari se wọ ilẹ̀ ni gbogbo ìgboro dàrú nítorí gbiri gbiri tí wọn gbọ́ wọ́n sáré kiri, kò pé ní àwọn kan ri tí wọn si fi ariwo bọ ẹnu pé owá ti rì ò, Owá ti rì ò, èyí ní wọn yí padà tí ó di Owárì. Àfin tí o rì ni à ń pè ní Ùpàrà Owárì. Ìdí sì ni yìí tí Ọwá kò gbọ́dọ̀ fi dé ibẹ̀ títí di àsìkò yìí.
Ìlú mẹ́ta ló kúrò ni Ìpólé, lára wọn ni Ìpólé, Ìjakuro àti Ẹ̀fọ̀n Aláayè. Ìdí nì yí tí wọn má ń sọ pé
“Ọ̀pá Ìpólé ku ogun
Ọ̀pá ijakuro ku ọgbọ̀n
Àti ìgbàyí lo ti di òrìsà sí ìlú Ìpólé àti agbègbè Ìjẹ̀sà.
Àwọn ìlú Ìjẹ̀ṣà
Tí a bá sọ̀rọ̀ nípa àwọn tí ó wà ní abẹ́ Ìjẹ̀sà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlú ni a lè rí tọ́kasí lábẹ́ wọn. Lára àwọn ìlú wọ̀nyí ní a tí rí ìlú ńláńlá àti kékeré. Àwọn ìlú naa nì wọ̀nyí
(1)	Ìpólé
(2)	Ìrógbó
(3)	Ìwukùn
(4)	Ìbòdì
(5)	Ìtapá
(6)	Òdò
(7)	Olówu
(8)	Ìperindó
(9)	Ìlokò
(10)	Ìwárája
(11)	Ìsè-Ìjẹ̀sà
(12)	Ìlérín
(13)	Ìjẹ̀bú-Jẹ̀ṣà
(14)	Ìpetu-jẹ̀ṣà
(15)	Èrìn–Ìjèṣà
(16)	Ìdómínàà
(17)	Ìlásè
(18)	Ìlówá
Púẹ́rtò Ríkò
Púẹ́rtò Ríkò (ede Spein for "Rich Port"), fun ise ijoba bi Kajola ile Puerto Riko (Commonwealth of Puerto Rico) (Estado Libre Asociado de Puerto Rico, lit. "Free Associated State of Puerto Rico") ati nigbakan bi Porto Riko,  je agbegbe aikorapo ile Orile-ede Amerika to budo si ariwa-ilaorun Omi-okun Karibeani.