cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Transnistria
Transnistria (also called "Trans-Dniestr" or "Transdniestria") is a breakaway territory located mostly on a strip of land between the Dniester River and the eastern Moldovan border to Ukraine. Since its declaration of independence in 1990, and especially after the War of Transnistria in 1992, it is governed as the Pridnestrovian Moldavian Republic (PMR, also known as "Pridnestrovie"), a state with limited recognition which claims the territory to the east of the river Dniester, the city of Bender and its surrounding localities located on the west bank. The Republic of Moldova does not recognize the secession and considers the territories controlled by the PMR to be part of Moldova's autonomous region of Stînga Nistrului ("Left Bank of the Dniester").
Michel Domingue
thumb|Michel Domingue je Aare orile-ede Haiti tele.
Dumarsais Estimé
jẹ́ Ààrẹ orílẹ̀-èdè Haiti tẹ́lẹ̀. Ó jẹ́ Ààrẹ orílẹ̀ èdè náà láti ọdún 1946 sí 1950.
Daniel Fignolé
thumb|Àwòrán Daniel fignole je Aare orile-ede Haiti tele.
Fabre Geffrard
thumb|Fabre Geffrard, Ààrẹ orílẹ̀-èdè Haïti je Aare orile-ede Haiti tele.
Philippe Guerrier
thumb|Philippe Guerrier je Aare orile-ede Haiti tele.
Émile Jonassaint
je Aare orile-ede Haiti tele.
Antonio Thrasybule Kebreau
thumb|Àwòrán Antonio Thrasybule Kebreau je Aare orile-ede Haiti tele.
Délé Mọ́mọ́dù
Chief Délé Mọ́mọ́dù èyí ti orúkọ àpèjá àbísọ rẹ̀ ń jẹ́ Ayòbámidélé Àbáyọ̀mí Ojútẹlẹ́gàn Àjàní Mọ́mọ́dù, tí wọ́n bí lọ́jọ́ kẹrìndínlógún oṣù karùn-ún ọdún 1960 (16th May, 1960)jẹ́ gbajúmọ̀ akọrọ̀yìn, oníṣòwò àti asọ̀rọ̀ṣínilọ́yẹ̀ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni olórí àti olùdásílẹ̀ ìwé-ìròyìn olóṣooṣù àwọn aláfẹ́ ní Nàìjíríà àti ní gbogbo àgbáyé, Ovation International. Lọ́dún 2015, ó dá ilé-iṣẹ́ tẹlifíṣàn sílẹ̀ tí ó pè ní l Ovation TV àti ìwé-ìròyìn ayélujára tí ó The Boss. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àmìn ẹ̀yẹ ni Mọ́mọ́dù tí gbà nínú iṣẹ́ rẹ̀ lágbo òṣèlú, okowò, ìṣe-ọ̀nà lítíréṣọ̀, ìmúra àti lágbo fàájì, pàápàá jùlọ orin. Òun ni ó máa ń kọ abala kan tí ó pè ní "Pendulum" lọ́sẹ̀ọ̀sẹ̀ nínú ìwé-ìròyìn This day. Nínú abala yìí ni ó ti máa ń kọ̀wé awíkoko lójú ọlọ́rọ̀ lórí ètò òṣèlú àti àwọn nǹkan tí ó ń ṣẹlẹ̀ lọ́wọ́́lọ́wọ́.
Ìlú Muṣin
Ìlú Muṣin agbègbè àti ìjọba ìbílẹ̀ kan ní Ìpínlẹ̀ Èkó. Ìlú yí wà ní àdojúkọ òpópó tó lọ sí ìlú Ìkẹjà. Muṣin jẹ́ ìlú kan tí ilé àt èrò pọ̀ sí gidi tí ètò ìmọ́ tótó sì mẹ́hẹ ní àárín Èkó, gẹ́gẹ́ bí ètò ìkànìyàn ọdún 2006 ṣe fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wípé àwọn ènìyàn tí wọ́n ń gbe níbẹ̀ tó 633,009 níye.
Laide Bakare
Ìgbà èwe àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀
Gẹ́gẹ́ bí a ṣe sọ ṣáájú, Láídé Bákàrè jẹ́ ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní Nàìjíríà. Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ gírámà rẹ̀, Ó kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ Ìtàn àti ẹ̀kọ́ nípa ète (History and Strategic Studies) ní Ifáfitì ìjọba Àpapọ̀ tí ó wà ní ìlú Èkó. Bákan náà, ó kàwé gbàwé ẹ̀rí Dípólómà nínú ìmọ̀ iṣẹ́ Tíátà ní Ifáfitì Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́.
Iṣẹ́ tíátà rẹ̀
Láídé bẹ̀rẹ̀ sí ní nífẹ̀ẹ́ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò nígbà tí àwọn oníṣẹ́ tíátà máa wá ń lo ilé ìtura bàbá rẹ̀ fún sinimá àgbéléwò. Bàbá rẹ̀ jẹ́ pàràkòyí oníṣòwò tí ó ní ilé-ìtura tó lẹ́wà. Láídé bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò lọ́dún 1999 nígbà tí ó kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí Muka Ray kọ tí àkọ́lé rẹ̀ ń "Adéyẹmí". Lẹ́yìn ìgbà náà, ó ti kópa nínú sinimá àgbéléwò tí ó ju àádọ́ta lọ.
François Denys Légitime
je Aare orile-ede Haiti tele.
Paul Magloire
thumb|Àwòrán Paul Magloire je Aare orile-ede Haiti tele.
2Shortz
William Orioha tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí 2Shortz ni wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹta oṣù Kẹta, ọdún 1979 (3 March 1979). Jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, olùkọ orin àti ọ̀kọrin ráápù tẹ́lẹ̀, àmọ́ tí ó ti di ayàwòrán àti olùgbéré ìtàgé jáde ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà báyí. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ fún Best Collaboration eré The Headies ní ọdún 2006. Àwo orin tí ó gbé 2Shortz jáde tí ó pè ní Pirated Copy ni ó gbé jáde ní ọdún 2004, tí ó sì tún fi àwọn orin àdákọ mẹ́ta lée lórí tí ó pè àkọ́lé wọ́n ní: "Carry Am Go", "Odeshi" àti "Delicious". Ó gbe awo orin èkejì jáde ní ọdún 2005 tí ó pe ní 'Original Copy, nígbà tí ó gbe awo Ìkẹjà tí ó pe ní Commercial Avenue'' jáde ní ọdún 2007. Òun ló tún kọ Music Business tí ó gbe jáde ní ọdún 2008. Ọdún 2010 ni ó kọ I am William tí ó sì kọLoud Silence ní ọdún 2016. Èdè Gẹ̀ẹ́sì, èdè Igbo àti èdè àdàmọ̀dì Gẹ̀ẹ́sì (pigin) ni 2Shortz fi ma ń kọrin ráápù rẹ̀.
Joseph Lamothe
je Aare orile-ede Haiti tele.
Henri Namphy
je Aare orile-ede Haiti tele.
Joseph Nérette
je Aare orile-ede Haiti tele.
Élie Lescot
thumb|Àwòrán Elie Lescot Antoine Louis Léocardie Élie Lescot je Aare orile-ede Haiti tele.
Leslie Manigat
thumb|Leslie Manigat, ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣú kẹfà ọdún 1988 je Aare orile-ede Haiti tele.
Boniface Alexandre
Boniface Alexandre (tí a bí ní oṣù keje ọjọ́ kọkàn-lé-lọ́gbọ̀n ọdún 1936) jẹ́ olósèlú ti Ilẹ̀ Haitian. Alexandre ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi ààrẹ Ilẹ̀ Haiti ní ìgbà coup d'état ti ọdún 2004 títí dé oṣù kárùn-ún ọdún 2006.
Ayé Rẹ̀
Alexandre dàgbà pẹ̀lú àbúrò bàbá rẹ̀, Martial Célestin. Tí ó kẹ́kọ̀ọ́ gẹ́gẹ́ bí agbẹjọ́rò, ó ṣiṣẹ́ fún ilé-iṣẹ́ amòfin kan ní Port-au-Prince fún àrùn-dín-lọ́gbọ̀n ọdún ṣáájú kí wọ́n tó yan sí Ilé-ẹjọ́ Gíga jùlọ èyí tí a mọ̀ sí Supreme Court ní ọdún 1992. Alákoso Aristide lẹ́hìn náà yàn-án gẹ́gẹ́ bí Adájọ́ àgbà ti Ilé-ẹjọ́ gíga ti Haiti ní ọdún 2002.
Ó ṣiṣẹ́ bí alága ìgbà díẹ̀ ti Haiti láti ọdún 2004 sí ọdún 2006 lẹ́hìn tí Aristide ti fi ipò ìjọba sílẹ̀. Ọdún 2004 Haitian coup d'état yọ Ààrẹ Jean-Bertrand Aristide Jean-Bertrand Aristide kúrò ní Amẹ́ríkà ní ọjọ́ kọ̀kàn-dín-lọ́gbọ̀n oṣù kejì ọdún 2004. Lẹ́hìn èyí, Alexandre, gẹ́gẹ́ bí Olórí Adájọ́ ti Ilé-ẹjọ́ àti nítorí náà ni atẹ̀le ní ìlà ààrẹ tí ó kàn, gba ọ́fíìsì ti Ààrẹ.
Beverly Osu
Beverly Ada Mary Osu tí wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹtàdínlọ́gbọ̀ oṣù Kẹjọ ọdún 1992 (September  27,1992) jẹ́ alájótà oníhòhò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. ó di ìlú mọ̀ọ́ká lórí àwọn ipa rẹ̀ ní oríṣiríṣi sinimá àti ipa tí oko ní inú Big Brother Africa ẹlẹ́kẹjọ Irú rẹ̀. Ó gba àmì-ẹyẹ ti Dynamix All Youth Awards ti ọdún 2011.
Ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Osu, jẹ́ ọmọ ìpínlẹ̀ Delta àmọ́ tí wọ́n bí sí Ìpínlẹ̀ Èkó. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Daughters of Divine Love Convent, tí ó wà ní Ìpínlẹ̀ Enugu, nígbà tí ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Fásitì Babcock, láti kẹ́kọ̀ọ́ gboyè àkọ́kọ́ nínú ìmọ̀ Ibà ọ̀pọ̀ ènìyàn sọ̀rọ̀ (mass communication), àmọ́ kò parí níbẹ̀. Ẹ̀wẹ̀, ó darí ẹ̀kọ́ rẹ̀ sí National Open University of Nigeria láti parí ìkẹ́kọ́ gboyè rẹ̀ láti ilé-ẹ̀kọ́ Fásitì Babcock. .
Michel Oreste
thumb|Àwòrán Michel Oreste je Aare orile-ede Haiti tele.
Charles Olúmọ
tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Àgbákò ṣùgbọ́n tí orúkọ àbísọ rẹ̀ ń jẹ́ Abudul Salam Sànyàolú jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìlú Abẹ́òkúta ní ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Nínú sinimá àgbéléwò èdè Yorùbá tí ó jẹ́ abala Nollywood ni ó ti gbajúmọ̀.
Iṣẹ́ tíátà rẹ̀
Àgbákò bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà lọ́dún 1953 ní ilé ìjọsìn, The Apostolic Church ni ìpínlẹ̀ Èkó.
Agége
Agége jẹ́ ìlú kan tí ó wà ní Ìpínlẹ̀ Èkó, tí ó sì tún jẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ kan tí wọ́n ṣe àfàyọ rẹ̀ láti ara ìjọba ìbílẹ̀ Ìkẹjà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Ìtàn Agége
Agége jẹ́ ìlú kan tí ó ti wà tipẹ́, wọ́n ọ ìlú náà ní orúkọ nígbà ti iná òwò òwò obì ṣe ń jo gerege níléẹ̀ Nàìjíríà] Àwọn tí wọ́n ta ìlú yí do ni àwọn ènìyàn [[Àwórì àmọ́, irú wá ògìrì wá ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn pàá pàá jùlọ àwọn Hausa tí wọ́n ma ń ṣòwò Obì. Lára àwọn Hausa yí ni wọ́n ma ń gé igi tí wọ́n sì tún ma ń káà. Nígbà kúùgbà tí àwọn ènìyàn Yorùbá bá ti nílò láti gé tàbí la igi, wọ́n ma ń pe àwọn Hausa láti ṣe àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí, ó pẹ̀ tí àwọn Hausa yí ti ń gbé ní ibẹ̀ tí wọ́n sì ti ní àdúgbò tí wọ́n yà sọ́tọ̀ fún wọn tí wọ́n pe ní " Ìlú Àwọn Agé igi", tí wọ́n sè di "Agége" lóní.
Dídá Ìjọba ìbílẹ̀ rẹ̀ kalẹ̀
Wọ́n dá ìjọba ìbílẹ̀ Agége sílẹ̀ ní ọdún 1954, tí ó sì dá wà títí di ọdún 1967 tí àwọn ológun kọ́kọ́ dìtẹ̀ gbàjọba, tí wọ́n sì dàá pọ̀ mọ́ ìjọba ìbílẹ̀ Ìkẹjà. Wọ́n tún yọ Agége kúrò lábẹ́ Ìkẹjà ní ọdún 1980 láboẹ́ ìjọba alágbádá tí ó sì tún dá wà fún ọdún mẹ́ta, lẹ́yìn tí àwọn ológun pa ohun tí ó ń jẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ rẹ́ ní inú ètò ìṣèjọba wọn. sí abẹ́ Ìkẹjà nígbà tí wọ́n tún dìtẹ̀ gbàjọba ní ọdún 1983. Lára àwọn ìjọba ìbílẹ̀ tí wọ́n tu dá sílẹ̀ láti ará ìjọba ìbílẹ̀ Agége lábẹ́ ìṣèjọba alágbádá ni:
Ertha Pascal-Trouillot
thumb|Ertha Pascal-Trouillot ní ọjọ́ keje oṣú kínní, ọdún 1991 je Aare orile-ede Haiti tele.
Àtòjọ àwọn ifáfitì ìjọba lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Ifáfitì ìjọba pín sí ọ̀nà méjì gbòógì ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ìjọba Àpapọ̀ àti ìjọba ìpínlẹ̀ ní wọ́n ní ẹ̀tọ́ àti àṣẹ láti ọwọ́ National University Commission, àjọ ìjọba Àpapọ̀ tí ó ń darí, mójútó Ìdásílẹ̀ ifáfitì lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà, láti ṣe Ìdásílẹ̀ Ifáfitì.
Mọsún Fìlání
Mọsún Fìlání jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò àti sọ̀rọ̀sọ̀rọ̀ olóòtú ètò orí rédíò ọmọ bíbí ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ láti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Iṣẹ́ tíátà rẹ̀
Mọsún tí kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ sinimá àgbéléwò, pàápàá jùlọ lédè Yorùbá. Bẹ́ẹ̀ náà ló jẹ́ olóòtú lórí ètò lórí rédíò láti ọdún 2005. Wọ́n sìn tí yàn án fún àmì ẹ̀yẹ fún òṣèrébìnrin tí ó dára jù ní ipò amúgbálẹ́gbẹ̀ẹ́ olú-ẹ̀dá ìtàn lọ́dún 2009 àti 2011.
Táíwò Oyèbọ́lá Agbóná
jẹ́ ọ̀dọ́mọbìnrin ọmọ ọdún mẹ́rìnlélógún tí ó jọba nípò Adelé ní ìlú Ààyè ní ìpínlẹ̀ Oǹdó lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó wà lọ́mọ ọdún méjìlélógún, ọmọ Ilé ẹ̀kọ́ gíga ifáfitì, Achievers University, ní ìlú Ọ̀wọ̀ ní ìpínlẹ̀ Oǹdó, tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìṣègùn òyìnbó lọ́dún 2017 tí ifá fi yàn án lẹ́yìn tí bàbá rẹ̀, tí ó jẹ́ Ọ̀ba, Kábíyèsí Aláàyè tí ìlú Aàyè, Ọba J. B. Agbóná wàjà lọ́jọ́ kẹrin oṣù karùn-ún ọdún 2017. . Táíwò Oyèbọ́lá Agbóná ní ó wà nípò Ọba ìlú Aàyè, gẹ́gẹ́ bí Adelé, tí ó sìn ń pàṣẹ ìlú náà lọ́wọ́lọ́wọ́.
Túndé Àlàbí-Hùndéyín
tí orúkọ ìnagijẹ rẹ̀ ń jẹ́ Dúdú tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹfà oṣù kẹfà ọdún 1953 (6th June 1953) jẹ́ gbajúmọ̀ a yàwòrán, olùdarí àti olóòtú sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìlú Àgbádárìgì|Badagry ní ìpínlẹ̀ Èkó lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà.
Iṣẹ́ rẹ̀
Ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀, Túndé Àlàbí-Hùndéyín jẹ́ gbajúgbajà afẹ̀rọ-yawòrán. Bẹ́ẹ̀ náà ló ń ṣiṣẹ́ olùdarí àti olóòtú sinimá àgbéléwò. Dúdú tún jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú àwọn tí ó máa ń yà sinimá àwọn gbajúmọ̀ àwọn olórin. Bẹ́ẹ̀, ó ti ṣíṣe ní ilé iṣẹ́ tẹlifíṣàn tí ìpínlẹ̀ Ògùn rí ní Abẹ́òkúta. Gbajúmọ̀ rẹ̀ gbòde gẹ́gẹ́ bí olùdarí sinimá-àgbéléwò lọ́dún 1983 nígbà tí ó darí sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń Ìrèké Oníbùdó. Òun ni Aláṣẹ àti olùdásílẹ̀ ilé iṣẹ́ "Dudu Productions" tí ó ṣe agbátẹrù sinimá-àgbéléwò tí àkọ́lé rẹ̀ ń "Ìyàwó Àlájì", èyí tí ó jẹ́ sinimá àgbéléwò àkọ́kọ́ tí ilé iṣẹ́ ìjọba àpapọ̀ tí ó ń ṣe àyẹ̀wò àwọn sinimá-àgbéléwò, National Film and Video Censors Board, (NFVCB) yẹ̀wò, tí wọ́n sìn gbà á wọlé tó bójú mú láti ṣàfihàn lọ́dún 1994.
Túndé Alabi-Hundeyin tí fìgbà kan jẹ́ Alága Ìjọba Ìbílẹ̀ Badagry, ní ìpínlẹ̀ Èkó.
Èdè Àbèsàbèsì
Àbèsàbèsì tàbí Akpes jẹ́ èdè ní Nàìjíríà (ní àwọn Ìpínlẹ̀ Òndó).
Dialect comparison
Àbèsàbèsì dialects and Èdè Yorùbá:
Bídèmí Kòsọ́kọ́
tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kọ̀kàndínlógún oṣù kẹwàá ọdún 1988 (21st October 1988) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Èkó, lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ọmọ gbajúgbajà òṣèré sinimá àgbéléwò, ọmọba Jídé Kòsọ́kọ́. Ẹbí wọn ní à bá má pè ní ẹbí sinimá àgbéléwò lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà, nítorí yàtọ̀ sí bàbá rẹ̀, ẹ̀gbọ́n rẹ̀ Ṣọlá Kòsọ́kọ́ àti ìyàwó bàbá rẹ̀, olóògbé Henrietta Kòsọ́kọ́ náà jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò.
Ikọ́
Ikọ́ jẹ́ ọ̀nà gbígbé atẹ́gùn jáde pẹ̀lú agbára láti ọ̀nà ọ̀fun kí a lè fọ ọ̀nà ọ̀fun náà mọ́ kúrò lọ́wọ́ ìdọ̀tí tí ó sá pamọ́ síbẹ̀. Ikọ́ wíwú lè jẹ́ lẹ́ẹ̀kan tàbí léra-léra tí yóò sì mú kẹ̀lẹ̀bẹ̀ dání. Wíwúkọ́ léra-léra lè túmọ̀ sí wípé àìsàn tàbí àrùn kan wà ní àgọ́ ara nítorí wípé púpọ̀ lára àwọn àrùn àgọ́ ara ni a lè tàn kálẹ̀ tàbí pin fún ẹlòmíràn
Ṣíṣe ìtọ́jú ikọ́
Ṣíṣe ìtọ́jú ikọ́ nííṣe pẹ̀lú wíwádí ohun tí ó fa ikọ́ fúnra rẹ̀, bí a bá ti mọ̀ọ́n, ìtọ́jú rẹ̀ yóò yá kánkán.
Èdè Àhàn
Àhàn jẹ́ èdè ní Nàìjíríà (ní àwọn Ìpínlẹ̀ Òndó).
Ìwé Ìrìnà
Ìwé Ìrìnà ni àkójọ pọ̀ ìwé ìdánimọ̀ tí ìjọba orílẹ̀-èdè kan sì fi òntẹ̀ lù fún ìrìn-àjò ọmọ orílẹ̀-èdè bẹ́ẹ̀. Àmọ́ èyí kìí ṣi ìwé àṣẹ ìgbélùú rárá. Ìwé yí wà fún ìrìn-àjò lọ sí orílẹ̀-èdè mìíràn. Àwọn ohun tí ó ṣe kókó jùlọ ni orúkọ ẹni tí ó ni ìwé ìrìnà náà, ibi tí wọ́n ti bíi, ọjọ́ ìbí, àwòrán ìdánimọ̀ pélébé, ìbuwọ́lù àti àwọn nkan tí a lè fi dá ẹni tí ó ni ìwé ìrìnà náà. Púpọ̀ nínú àwọn orílẹ̀-èdè ni wọ́n ti gùn lé ìpèsè ìwé ìrìnà onítẹ̀ka tí ó ní àmì ìdánimọ̀ chip nínú, tí yóò dènà ṣíṣe ayédèrú ìwé ìrìnà lọ sí ìlú mìíràn. .
Èdè Àhàn
Vocabulary comparison
Èdè Àhàn, Èdè Ayere, Èdè Yorùbá:
Èdè Ọ̀kọ́
Ọ̀kọ́ jẹ́ èdè ní Nàìjíríà (ní àwọn Ìpínlẹ̀ Kogí).
Vocabulary
Èdè Ọ̀kọ́, Èdè Yorùbá:
Ilé iṣẹ́ tó ń pèsè ìtàkùn ìbára-ẹni sọ̀rọ̀
Ilé iṣẹ́ tó ń pèsè ìtàkùn ìbára-ẹni sọ̀rọ̀ tí a lè ṣe ìkékúrú rẹ̀ sí (TSP) jẹ́ ilé iṣẹ́ tí ó eà ní ọ̀nà bí a ṣe lè rí ara ẹni bá sọ̀rọ́, yálà nípa lílo ẹ̀rọ ìpè ìléwọ́, tàbí ìtàkùn ayélujára. Ilé iṣẹ́ tó ń pèsè ìtàkùn ìbára-ẹni sọ̀rọ̀ tàbi TSPs, ni ó jẹ́ wípé nígbà kan rí, ìjọba orílẹ̀-èdè nìkan ló ma ń ṣàkóso lórí pípèsè irúfẹ́ ohun èlò ìbára-ẹni sọ̀rọ̀ bẹ́ẹ̀ nítorí owó tabua tí ó má ń náni láti pèsè rẹ̀. Àmọ́ nkan ti yí padà tí àwọn ilé-iṣẹ́ aládàáni náà ti ń pèsè àwọn ohun èlò yí.
Monalisa Chinda
Monalisa Chinda tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹsàn-án ọdún 1974 (13th September 1974) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin àti olóòtú sinimá àgbéléwò, ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ olóòtú ètò orí tẹlifíṣàn àti gbajúmọ̀ olúgbóhùnsáfẹ́fẹ́.
Ìlà ìpè
Ìlà ìpè ni a lè pè ní Àmì ìdánimọ̀ fún oníbàárà (subscriber identity module) tí gbogbo ènìyàn ń pè ní SIM card, jẹ́ àmúpamọ́ circuit) kan tí ó wà fún títọ́jú orúkọ àti àwọn àmì ìdánimọ̀ gbogbo tí oníbàárà bá fi sílẹ̀ lásìkò tí ó fẹ́ gba ìlà ìpè rẹ̀. Àwọn ohun tí oníbàárà fi sílẹ̀ yí ni yóò jẹ́ ohun tí wọ́n lè fi ṣe ìdámọ̀ rẹ̀ lórí ìtàkùn tàbí lórí ẹ̀rọ ìpè ìléwọ́. Ó ṣe é ṣe kí a fi orúkọ àti ìlà ìpè àwọn ènìyàn bí ẹbí, ọ̀rẹ́ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ pamọ́ sórí ilà ìpè wa.
Achievers University
Achievers University jẹ́ ilé ẹ̀kọ́ gíga ifáfitì tí wọ́n tẹ̀dó sí ìlú Ọ̀wọ̀ ní ìpínlẹ̀ Oǹdó, lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà
Ó jẹ́ ifáfitì Aládàání tí wọ́n dá sílẹ̀ lọ́dún 2017, tí Ìjọba Àpapọ̀ sìn fọwọ́ sí. Ó gúnwà sí àgbègbè Ìdásẹ̀n ní ìlú Ọ̀wọ̀.
Ifáfitì Achievers University jẹ́ ọ̀kan lára ilé iṣẹ́ ẹ̀kọ́, the Achievers Group of Education and Training Organization, tí ó gúnwà sí ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ọ̀gbẹ́ni Bọ̀dé Ayọ̀rìndé àti àwọn onímọ̀ nípa ìkẹ́kọ̀ọ́ mìíràn ní wọ́n dá a sílẹ̀. Ifáfitì yìí bẹ̀rẹ̀ lọ́dún 2007 sí 2008. Àjọ tí ó ń ṣe kòkárí ètò ẹ̀kọ́ ifáfitì lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà the Nigerian National University Commission kà á sí ipò mẹ́tàléláàádọ́ta nínú àwọn Ifáfitì tó pójúwọ̀n lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà lọ́dún 2013.
Blessed Stars Football Academy
Blessed Stars Football Academy ile-ẹkọ ijinlẹ ere idaraya ti o da ni Ipinle Akwa Ibom, Nigeria. Ile-ẹkọ giga naa da ni 2002 o si fi aṣẹ nipasẹ Gomina ti tẹlẹ ti ipinle Akwa Ibom, Akpan Isemin. Ile-ijinlẹ yii da pẹlu ero-iṣe iṣere ati idagbasoke awọn elere idaraya ni Nigeria. Ile-ijinlẹ wa ni a mọ fun dida ọpọlọpọ awọn oṣere U-17 fun ẹgbẹ afẹsẹgba orilẹ-ede Naijiria labẹ-17. Ti yan ile-iwe giga fun Ile-ẹkọ giga Grassroot ti o dara julọ ni Ile-iṣere Ere idaraya ti Ilu Naijiria 2019.
Hanks Anuku
Hanks Anuku tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàdínlógbọ̀n oṣù kẹjọ ọdún 1960 (27 August 1960) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó máa ń kópa nínú sinimá àgbéléwò èdè Gẹ̀ẹ́sì àti Ìgbò  As of 2017, Anuku was naturalized and became a Ghanaian.
Ìgbà èwe rẹ̀
Anuku lọ sí ilé-ìwé Loyola College, ní ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó kàwé gbàwé ẹ̀rí ní ilé-ìwé Auchi Polytechnic in 1981, and he was born 1960 in Ibadan.
Àgbo
Àgbo jẹ́ ohun mímu àti ọ̀kan pàtàkì nínú ohun tí a lè fi ṣe ìwòsàn àgọ́ ara nípa kíkó egbògi, ewé, àti èpo ìbílẹ̀ pa pọ̀ láti lè fi tọ́jú àìsàn, àrùn àti Ooríṣríṣi ohun tí ó lè fa àìlera sí ara ẹ̀dá tàbí ẹranko.
Ànfàní àgbo
Lára àwọn ànfàní àgbo ni
Lafiaji Okuneye Bilikis
Láfíàjí Okùnẹ́yẹ Bilikis jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ìlera, ọmọ bíbí Ìpínlẹ̀ Èkó. A bí Bilikis ní ọjọ́ kejì oṣù kejì ọdún 1972 ní erékùṣù ìlú Èkó. Ó jẹ́ gíwá Ilé ẹ̀kọ́ olùkọ́ni àgbà ti Adéníran Ògúnsànyà College of Education‎.
Ilé
Ilé tí a tún ńndà pè ní Ibùgbé jẹ́ ibi tàbí àyè tí a lè ma sùn tàbí gbé pẹ̀lú àwọn ẹbí wa.
Ohun èlò ìkọ́lé
Ilé lọ́pọ̀ ma ń jẹ́ ohun tí wọ́n ms ńa fi igi àti ikí kọ́bláyé àtijọ́. Irúfẹ́ ilé báyí ni wọ́n ń ń pè ní Abà. Àmọ́ láyé òde òní, oríṣríṣi ohun èlò ni wọ́n fi ń kọ́lé, àwọn ohun èlò bí: iyẹ̀pẹ̀, sìmẹ́ntì, òkúta, páànù ìṣó àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Ìrísí rẹ̀
Ilé ma ń ga bí ó bá ṣe wu onílé kí ilé òun ṣe ga sí, ilé gbọ́dọ̀ ní fèrèsé, ẹnu ọ̀nà àbáwọlé, iyàrá ksn tàbí púpọ̀, balùwẹ̀, ilé ìdáná, ilé ìgbọ̀sẹ̀ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Ọ̀rọ̀ ìṣe
Ọ̀rọ̀ ìṣe ni ọ̀rọ̀ tí ó ń fi ohun tí a ń ṣe lọ́wọ́ tí a ti ṣe kọjá tàbí ohun tí a óò ma ṣe lọ́jọ́ iwájú hàn nínú gbólóhùn. Èyí ni kókó inú gbólóhùn èdè Yorùbá, òhun ni ó wà láàrin Olúwa àti àbọ̀, ó lè ṣíwájú ólùwa ó sì lè síwájú àbọ̀, òpómúléró inú gbólóhùn ni ọ̀rọ̀ ìṣe je.
Chinedu Ikedieze
Chinedu Ikedieze, MFR tí wọ́n bí ní Ọjọ́ Kejìlá oṣù Kejìlá ọdún 1977 (12 December 1977 ní ìlú Bende, ní ìpínlẹ̀ Abia, lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó di gbajúmọ̀ nípa ipa tí ó máa ń kó pẹ̀lú Osita Iheme nínú àwọn sinimá àgbéléwò pàápàá jùlọ sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ Aki na Ukwa.
Lọ́dún 2007, Ikedieze gba àmì ẹ̀yẹ ìdánilọ́lá Lifetime Achievement Award ní African Movie Academy Awards.
Mahdi Aliyu Gusau
Mahdi Aliyu Gusau igbakeji gomina lọwọlọwọ ti Ipinle Zamfara. O jẹ ọkan ninu igbakeji alabojuto ti abikẹhin lati dibo ni ọjọ-ori rẹ lati Ọjọ Kẹrin ti Orilẹ-ede Naijiria. O jẹ ọmọ si Gbogbogbo Aliyu Mohammed Gusau, minisita fun aabo aabo. Aliyu Muhammad gusau
Àṣà Ìsìnkú
Ìgbà tá a kú là á dère ,ènìyàn kò sunwọ̀n láàyè,bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ ni ọ̀rọ́ ìsìnkú ní ilẹ̀ káàárọ̀ o o jíire.Adìyẹ ṣe pàtàkì nínú ètò ìsìnkú àgbà.
Apoti
Àpọ́tí jẹ́ ohun ìjókòó tí ó ní orí pẹrẹsẹ tí a fi igi tàbí pákó ṣe. Ẹnìkan ṣoṣo péré ni àpótí lè gbà lórí ìjókòó kan, bákan náà ni kò ní igun tí a lè gbé ọwọ́ lé lọ́tún tàbí lósì. Ó ma ń ní ẹsẹ̀ méjì, mẹ́ta tàbí mẹ́rin, èyí dá lórí agbègbè tí a bá ti ríi. A kò lè sọ wípé àga ni àpótí, nítorí àì ní apá tàbí igun tí a lè fí ọwọ́, tàbí fi ẹ̀yìn tì sí.
.
Àsálà
Ànfàní èso àsálà
Èso àsálà dára fún wíwo àìsàn ìtọ̀ ṣúgà, ó dára fún kí ọpọlọ ó pé.
Ìrísí rẹ̀
Èso àsálà rí roboto, èpo rẹ̀ dúdú mìnì, àmọ́ tí a bá fọ tàbí làá, inú rẹ̀ funfun báláú tí ohun kan fẹ́lẹ́fẹ́lẹ́ funfun sì pín èso kan tí a là yí sí ọ̀nà méjì.
Andrew Fielding
Andrew Fielding jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Hampstead, ní ìlú London ní orílẹ̀-èdè England. A bi nínú oṣù Belu, ó si kú ní ọgbọ̀n ọjọ́ oṣù Èbìbì ọdún 2012. Ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n onímọ̀ ìwádí Òun pẹ̀lú Alan àti john Carew lórí ìmọ̀ oògùn. Ìwádí rẹ̀ dálé ìmọ̀ Iṣan ara àti pataki lori ìbáṣepọ̀ iṣan nínú ara. Ó jẹ́ Ààrẹ fún àwọn Royal society láti ọdún 1980 sí 1985.
Eṣinṣin ilé
Eṣinṣin Ilé tí wọ́n ń dà pè ní (Musca domestica) jẹ́ ohun tí ó ń fò, tí ó sì jẹ́ ọ̀ksn lára ẹbí Cyclorrhapha. Wọ́n fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wípé eṣinṣin yí wá láti ayé Cenozoic, kí ó tó na fọ́n ká sí orílẹ̀ àgbáyé. Ó jẹ́ ọ̀kan lára kòkòrò tí ó wọ́pọ̀ nínú Ilé.
Ìrísí rẹ̀
Eṣinṣin ilé tí ó bá ti dàgbà ma ń ní àwọn olómi eérú sí àwọ̀ dúdú, tí ó sì ní ìlà olóòró ní ẹ̀yìn, ó nírun wẹ́rẹ́ wẹ́rẹ́ lára, pẹ̀lú ìyẹ́ méjì. Wọ́n ní ojú pupa tí yọ kòngbà síta.
Ìbálòpọ̀ ìyẹ́yin àti ìpamọ rẹ̀
Eṣinṣin ilé tí ó jẹ́ abo ma ń sábà ní àṣepọ̀ ní ẹ̀ẹ̀kan, tí ó sì ma ń gbé àtọ̀ akọ kiri láti lòó nígbà tí àsìkò àti yẹ́yin bá tó. Ó ma ń yé ẹyin tí ó tó ọgọ́rùn ún nípa sísàba lé ohun kan tí ó ti ń jẹrà bí ónjẹ bíbàjẹ́ tàbí ìgbẹ́. Àwọn ẹyin yí ni wọ́n ma ń yíra padà sí ohun abẹ̀mí tí kò lẹ́sẹ̀ tí a mọ̀ sí [ìdin.
Eré ọmọdé
Eré ọmọdé Gbogbo ọmọdé ní orílẹ̀-ayé ni o fẹran eré ṣíṣe nínú ilé,nínú ọgbà, ní àdúgbò àti ní ìgbro. Ọmọdé a maa ba gbogbo ènìyàn ṣiré tàbí ki o jáde láti bá ẹlẹgbẹ rẹ̀ ṣiré ni àdúgbò kan naa. Inú dídùn àti ẹ̀rín jẹ́ àmì eré ṣiṣe laarin ọmọdé àti àgbà. Akọ́mọlédè ìjìnlẹ̀ Yorùbá vol 1
Clem Ohameze
Clem Ohameze jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ti ń ṣeré fún nǹkan bí ogún ọdún sẹ́yìn. Clem Ohameze bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò lọ́dún 1995. Ṣùgbọ́n ó bẹ̀rẹ̀ sí ní gbajúmọ̀ ní kété tí ó kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ End TIME. Ó ti kópa nínú sinimá àgbéléwò tó ti to ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta (500) fún ọdún ogún tí ó ti ń ṣeré láti ọdún 1995 títí di àkókò yìí.
Ìgbà èwe
Wọ́n bí Clem Ohameze lọ́jọ́ kẹtàdínlógbọ̀n oṣù kẹfà ọdún 1965 (27 June 1965) nílùú Port Harcourt, ní ìpínlẹ̀ Rivers, lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà.Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Holy Family College/Baptist High School fún ẹ̀kọ́ ilé-ìwé gírámà. Ó tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Institute of Management Technology, Enugu, lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà níbi tí ó ti kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú Dípólómà nínú ìmọ̀ Ìbánisọ̀rọ̀. Bákan náà ó lọ sí University of Port Harcourt níbi tí ó ti kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú dìgírì nínú Ìmọ̀ Àyíká àti Ènìyàn (Ìṣeọ̀rọ̀àwùjọ àti Anthropology) lọ́dún 1989. Bákan náà, ó tún kàwé gboyè dìgírì kejì nínú ìmọ̀ ìṣègùn àbò àti àyíká ní òkè-òkun ní Buckingham University, ní London lọ́dún 2010.
Aṣọ Àdìrẹ
Aṣọ Àdìrẹ jẹ́ ọ̀kan pàtàkì lára àwọn aṣọ ìbílẹ̀ ilẹ̀ Yorùbá. Tọmọdé tàgbà ni ó ń wọ aṣọ àdìrẹ tí wọ́n ṣiṣẹ́ ọnà oríṣríṣi sí lára nílànà ìbílẹ̀, tí ó sì wà ní àwọ̀ oríṣríṣi sí.
Emeka Ike
Emeka Ikejẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà.
Ilà kíkọ nílẹ̀ Yorùbá
thumb|Èère Ọọ̀ni Ifẹ̀ ní sẹ́ńtúrì kejìlá/kẹtàlá tó kọlà thumb|Arákùnrin tó kọlà ní ọdún 1940 Ilà kíkọ nílẹ̀ Yorùbá jẹ́ kíkọ tàbí fífa ìlà sí ojú, orí, apá tàbí itan gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà kan pàtàkì tí àwọn Yorùbá ń gbà láti ṣe ọ̀ṣọ́, dá ara wọn mọ̀ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ gẹ́gẹ́ bí àṣà àti ìṣe.
Àwọn Orílẹ̀-èdè tí ilà kíkọ ti wọ́pọ̀
Àṣà ilà kíkọ wọ́pọ̀ láàrin àwọn ènìyàn
Oríṣi ìlà
thumb|Oríṣi ilà
Pele
Pélé pé oríṣi mẹ́ta, àwọn ni ; Pele Ife, èyí wọ́pọ̀ láàárín àwọn ará Ilé-Ifẹ̀. Pélé Ìjẹ̀bú àti Pélé Ìjẹ̀ṣà. Gbogbo rẹ̀ pátá ló rí bákan náà.
Gọmbọ
Ilà Gọmbọ ni a tún mọ̀ sí kẹkẹ. Kẹkẹ ni ilà bíi ókan àti ilà tó wọ́ tí wọ́n kọ sí ẹ̀kẹ́ kọ̀ọ̀kan. Àwọn ará Ògbómọ̀ṣọ́ ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ni ó sáábà máa ń kọ ilà yìí.
Osita Iheme
Osita Iheme, MFR tí wọ́n bí ní ogúnjọ́ oṣù kejì ọdún 1982 (February 20, 1982) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó di gbajúmọ̀ òṣèré ìlúmọ̀ọ́kà tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí "Pawpaw" látàrí ipa tó kó gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn Pawpaw nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń Aki na Ukwa pẹ̀lú Chinedu Ikedieze. Òun ni olùdásílẹ̀ Inspired Movement Africa, èyí tí ó dá sílẹ̀ láti ṣe móríyá fún àwọn màjèsín àti ọ̀dọ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà àti Áfíríkà lápapọ̀.
Lọ́dún 1988, Iheme gba àmì ẹ̀yẹ Lifetime Achievement Award, èyí tí African Movie Academy Awards fún un. Wọ́n kà á sí ọ̀kan nínú àwọn òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó gbajúmọ̀ jùlọ.
Lọ́dún 2011, ìjọba àpapọ̀ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà nígbà ìṣèjọba Ààrẹ Goodluck Jonathan fún un ní àmì ìdálọ́lá ọmọ ẹgbẹ́ ọlọ́lá Order of the Federal Republic (MFR).
Ìgbà èwe
Ó jẹ́ ọmọ bíbí Mbaitoli ní ìpínlẹ̀ Ímò lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ṣùgbọ́n ìpínlẹ̀ Abia ló gbé dàgbà, ó sìn kàwé gbàwé ẹ̀rí dìgírì nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ kọ̀m̀pútà ní ifáfitì Lagos State University.
Efunroye tinubu
thumb|Efunroye Tinubu (1810 – 1887), oníṣòwò ọmọ orílẹ̀-èdè Naijiria. Abí arábìnrin "Efúnpòróyè Ọ̀suntínúbu Olúmọ̀sà" ní odún 1810. Arábìnrin yii jẹ gbajúgbajà onísòwò nípa òwò erú. O jẹ ẹni tí o gbajúmò ni ìlú èkó nígbàtí Ọba Adele, Olúwolé, Akíntóyè àti Dòsúmú wa lórí oyè nìgbà náà. Abí akínkanjú obínrin yii ní agbẹ̀gbẹ̀ ojókòró ní ìlú Ẹ̀gbá ti orúko bàbá re a sì maa jẹ Olúmọ̀sà. A gbẹ́ arábìnrin Tinúbu ni ìyàwó ní òpò ìgbà. Ọko àkókó re wa láti ìlú Òwú tí o sì bi ọmọ méjì fún. Léyìn tí arákùnrin yi papòdà, o fe Ọba Adele Adéọ̀sun ní odún 1933 nígbàtí Tinubu be ìlú Abéòkuta wò ti a si fi ògùn fe. O télè Ọba yii de Ìlú Badagry ti o jẹ ibi ìfarapamó si fún àwọn Ọba   àlàyé nìgbà naa.Nàíjírià Ní Ìlú Badagry yii bakan na a, o ló ipò ìyàwó Ọba tí o wa láti ta àwọn ojà  ti o lòdì si èyí tí o ye ki o ta bii tòbákò, iyò àti òwò ẹrú.Ìya oba ni óbá oba ati ajélẹ̀ pẹ̀lú ẹfúnróyè parí ìjá ẹfúnróyè síì kúrò ìlú
Ògógóró
jẹ́ ọtí líle ìbílẹ̀ tí wọ́n pọn láti ara ẹmu igi ọ̀pẹ tàbí agbe. Ó jẹ́ ọtí líle ìbílẹ̀ tí wọ́n máa ń mú káàkiri ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, pàápàá jùlọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. . Lóde òní, ọ̀pọ̀ èèyàn ló máa ń ka ethanol sí ògógóró, ṣùgbọ́n èyí kò rí bẹ́ẹ̀ rárá. Kẹ́míkà ni ethanol, ṣùgbọ́n ògógóró jẹ́ ọtí líle ìbílẹ̀ tí wọ́n pọn láti ara ẹmu igi ọ̀pẹ tàbí agbe.
Hilda Dokubo
Ìgbà èwe àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀
Wọ́n bí ní Hilda Dokubo, tí ó jẹ́ àkọ́bí fún àwọn òbí rẹ̀ ìlú Buguma, ní Asari-Toru, ìpínlẹ̀ Rivers, níbi tí ó ti kàwé àkóbẹ̀rẹ̀ àti sẹ́kọ́ndìrì ní ilé ìwé St Mary State School, lópópónà Aggrey àti Government Girls Secondary School. Ó kẹ́kọ̀ọ́ gbàwé ẹ̀rí dìgírì àkọ́kọ́ àti ìkejì nínú ìmọ̀ iṣẹ́ Tíátà ní ifáfitì.
Àtòjọ Àwọn sinimá àgbéléwò rẹ̀
Fatal
Aminu Bayero
jẹ́ Emir Ìlú Kánò tí ó wà ní orí ìtẹ́ lọ́wọ́lọ́wọ́. Wọ́n fi í jẹ Emir ìlú Kano lẹ́yìn tí Ìjọba Ìpínlẹ̀ Kánò, lábẹ́ ìṣàkóso Gómìnà Abdullahi Umar Ganduje rọ̀ Emir àná Sanusi Lamido Sanusi lóyè nítorí ẹ̀sùn ìkówójẹ.
Padita Agu
tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹwàá ọdún 1980 (13th October 1980) jẹ́ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó ti kópa lóríṣiríṣi nínú àwọn sinimá-àgbéléwò èdè Gẹ̀ẹ́ṣì, ṣùgbọ́n ipa tó kó nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń "The Last Three Digits" lọ́dún 2015 lo sọ ọ́ di gbajúmọ̀ òṣèré ìlúmọ̀ọ́kà.
Nicole Scherzinger
Nicole Scherzinger ( /ʃ ɜːr z ɪ n ər / ; bi Nicole Prescovia Elikolani Valiente; June 29, 1978) jẹ́ akọrin, oníjó, òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò àti gbajúmọ̀ olóòtú tẹlifíṣàn ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Ìgbà èwe àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀
Wọ́n bí I ní ìlú Honolulu, ní ìpínlẹ̀ Hawaii, ó gbé Louisville, Kentucky dàgbà, ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásítì ti Wright ṣáájú kí ó tó jáde silẹ láti lépa ìrìn-àjò orin kan pẹ̀lú ẹgbẹ́ apata Ìlú Améríkà ti onje Days of the NEW nípasẹ̀ Popstars. Scherzinger dìde di olókìkí bi akọrin olórin ti Àwọn ọmọlángídi Pussycat àti tu àwọn àwo orin PCD (2005) àti Doll Domination (2008) di ọ̀kan nínú àwọn ẹgbẹ́ ọmọbìrin tí o dára jùlọ ti gbogbo àgbáyè ni gbogbo àkókó.
Òkè Olúmọ
Òkè Olúmọ ni òkè kan tí nó wà ní ilẹ̀ Ẹ̀gbá ìlú Abẹ́òkúta tí ó jẹ́ olú ìlú Ìpínlẹ̀ Ògùn ní apá ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà. Òkè Olúmọ jẹ́ ibìsálà fún àwọn ará Abẹ́òkúta ní àsìkò ogun abẹ́lé ní àsìkò 19th century. Wọ́n sì ń bọ òkè náà gẹ́gẹ́ bí Òrìṣà tí wọ́n sì ń bọọ́ pẹ̀lú oríṣríṣi ẹbọ.
Gambo Sawaba
Hajia Gambo Sawaba tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kejì ọdún 1933, tí ó sìn ṣaláìsí lóṣù kẹwàá ọdún 2001 (15 February 1933 – October 2001) jẹ́ ajìjàǹgbara ẹ̀tọ́ obìnrin, afowóṣàánú àti òṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni igbákejì alága ẹgbẹ́ òṣèlú Great Nigeria People's Party, tí wọ́n sìn tún yàn án gẹ́gẹ́ bí olórí àwọn obìnrin nínú ẹgbẹ́ Northern Element Progressive Union (NEPU).
Aáyan gẹ́gẹ́ bí òṣèlú àti ajàfẹ̀tọ́ọ̀ ènìyàn
Láti ọmọ ọdún méjìdínlógún ni Sawaba tí bẹ̀rẹ̀ òṣèlú. Lásìkò náà, ẹgbẹ́ òṣèlú Northern People's Congress ní ó gbajúmọ̀ jùlọ lápá àríwá orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí àwọn ọba wọ́n pẹ̀lú àwọn Aláṣẹ ìjọba Amúmisìn láti orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì ń gbè wọ́n lẹ́yìn nígbà náà, ṣùgbọ́n ní tìrẹ, ó dára pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú alátakò, Northern Element Progressive Union (NEPU). Ó jẹ́ olùpolongo tako gbígbé ọ̀dọ́mọbìnrin màjèsín ní ìyàwó, iṣẹ́-ipá àti aṣègbè ẹ̀kọ́ kíkà lápá àríwá Nàìjíríà. Gambo, bẹ̀rẹ̀ sí ní gbajúmọ̀ nígbà tí ó bọ́ síta pẹ̀lú ìgboyà níbi ìdánilẹ̀kọ̀ọ́ òṣèlú kan tí ó sìn sọ̀rọ̀ níbi ìdánilẹ̀kọ̀ọ́ náà tí ó kún fún ọkùnrin ṣọ́ṣọ́. Arábìnrin Fúnmiláyọ̀ Ransome-Kuti ní ó tọ́ ọ sọ́nà nígbà náà, tí ó sìn wá sọ́dọ̀ rẹ̀ ní ìlú Abẹ́òkúta lẹ́yìn ìgbà náà. Òun obìnrin àkọ́kọ́ tí ó bẹ̀rẹ̀ ìjàǹgbara àwọn obìnrin apá àríwá Nàìjíríà.
Anthonia Kehinde Fatunsin
Anthonia Kehinde Fatunsin jẹ́ awalẹ̀pìtàn ọmọ Nàìjíríà, èyí tí àwọn onímọ̀ Gẹ̀ẹ́sì mọ̀ sí archaeologist. Wọ́n kà á sí obìnrin àkọ́kọ́ tó jẹ́ onímọ̀ ìjìnlẹ̀ ìṣẹ̀ǹbáyé ní Nàìjíríà, àti obìnrin àkọ́kọ́ tó jẹ́ olórí ilé mùsíọ́mù orílẹ̀-èdè Ìbàdàn (National Museum of Ibadan). Iṣẹ́ ìṣe ààyè rẹ̀ ti dojúkọ púpọ̀ jùlọ lórí amọ̀ mímọ Yorùbá, pàápàá láti agbègbè Ọ̀wọ̀.
Iṣẹ́ Rẹ̀ Gẹ́gẹ́ Bí Wúlẹ̀wúlẹ̀ Ti Awọn Òwúlẹ̀wútàn
Fátúnsìn bẹ̀rẹ̀ wúlẹ̀wúlẹ̀ nínu ilẹ̀ ìlú Igbólàjà àti Ìjẹ̀bú-Ọ̀wọ̀ láti ṣàwárí ohun alùmọ́nì tí wọ́n ń pè ní [ terracotta] lọ́dún 1981. Ọ̀gbẹ́ni Babásẹ̀hìndé Adémúléyá lati ifáfitì Obafemi Awolowo University ṣàkíyèsí pé àyẹ̀wò rẹ̀ ni ìgbà kejì tí iṣẹ́ ìwádìí wúlẹ̀wúlẹ̀ báyìí wáyé lẹ́yìn ti Ekpo Ẹyọ tí ó wáyé lọ́dún 1976. Bí ó tilẹ̀ wù kí ó rí, ìwádìí Fátúnsìn ni ó sàlàyé ọ̀ríkínniwín lórí àwọn ère.
Iṣẹ́ Rẹ̀ Lórí Àwọn Mùsíọ́mù
Fatunsin ti kọ nípa ipa tí Wúlẹ̀wúlẹ̀ ti àwọn òwúlẹ̀wútàn ní àwọn Museum Naijiria àti ipa rẹ̀ lórí àwọn ohun-ìní àṣà ní orílẹ̀-èdè náà. A ti mọ̀ ọ́ gẹ́gẹ́ bí aṣáájú-ọnà fún ìrònú àti ìtumọ̀ wúlẹ̀wúlẹ̀ ti àwọn òwúlẹ̀wútàn lẹ́hìn òmìnira ní Ilẹ̀ Áfíríkà.
Òkè Olúmọ
Àbẹ̀wò sí òkè Olúmọ
Òkè Olúmọ jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú àwọn òkè gbajúmọ̀ tí àwọn ènìyàn ma ń lọ bẹ̀wò láti gbafẹ́ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Sikiru Kayode Adetona
Ọba Sikiru Kayode Adetona (Tí a bí ní ọjọ́ kẹwa oṣù karun ọdún 1934) ni Awujale ti Ìjẹ̀bú. Wọ́n fi jẹ ọba ní ọdún 1960, èyí ló mú kí Adetona jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọba tí o tí pẹ́ lórí àléfà ní ilẹ̀ Naijiria. Baba rẹ ni ọmọ ọba Rufai Adetona tí Ìyá rẹ si jẹ Alaja Wolemotu Ajibabi Adetona (nee Onasile). Gẹ́gẹ́ bí ọba, Ó jẹ aṣojú fún ìdílé ọba Anikilaya. Oba Sikiru Kayode  Adetona ti lo ogota odun o le odun meji lori alefa awon baba nla won,
Ipò Oba
Látipasẹ̀ lẹ́tà ti wọ́n kọ ni ọjọ́ kẹrin oṣù kini ọdún 1960, èyí ti akọ̀wé àgbà ti ìjọba ìbílẹ̀ fi ránṣẹ́ si olùdámọ̀ràn ìjọba ìbílẹ̀ ti Ìjẹ̀bú òde Pẹ̀lú ìtẹ́wọ́gbà baalẹ ìgbìmọ̀ fún agbègbẹ̀ ìwọ̀ oorun fún yínyàn ọmọ ọba Síkírù Káyọ̀dé Adétọ̀nà gẹ́gẹ́ bi ọba àti fífi ẹsẹ̀ rẹ múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bi Awujale ti ilè Ìjèbú láti ìgbà ti wọ́n ti kọ lẹ́tà yi ni ọjọ́ kẹrin oṣù kini ọdún 1960. Èyí lo mú ki àwọn olókìkí ọmọ ilẹ̀ Ìjẹ̀bú bi i olóògbé Ọ̀gbẹ́ni-Ọjà, Olóyè (dọ́kítà) Timothy Adéọlá Òdútọ́lá, Bòbasuwà 1 Olóyè Emmanuel Òkúsànyà Òkunọwọ àti Aṣíwájú, Olóyè Samuẹl Olátúbọ̀sún Shonibarẹ ṣe ètò ìpàdá bọ ọba ti wọ́n ṣẹṣẹ yàn wa sílè. Ní ọjọ kejìdínlógún oṣù kini ọdún 1960, olórí ìgbìmọ̀ afọbajẹ ti ilẹ̀ Ìjẹ́bú, Ọ̀gbẹ́ni-Ọjà, Olóyè Timothy Adéọlá Òdútọ́lá ṣe àfihàn ọba tuntun fún gbogbo àgbáyè. Àfihàn yi ni ó jẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ ayẹyẹ fifi ọba ti wọ́n ba ti yàn si orí ìtẹ́. Eleyi jẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀tun fún àwọn ọmọ Ìjẹ̀bú. Lẹ́hín èyí ní ọba ti wọn yàn yi yio tẹ̀síwájú lọ si Ìpẹ̀bí ni "Odo" fún oṣù mẹ́ta.
Ẹ̀kọ́
Ọ̀dọ́mọdé ọmọ ọba Adetona lọ sí oríṣiríṣi ilé ẹ̀kọ́ bi i ilé-ẹ̀kọ́ ti onítẹ̀bọmi (Baptist) tí ó wà ní Eroko ní Ìjẹ̀bú Òde; ilé-ẹ̀kọ́ alakọbẹrẹ Ogbere United tí ó wà ní Òkè-Àgbò ní Ìjẹ̀bú Igbó, àti ilé-ẹ̀kọ́ Ansar-Ud-Deen ni ́Ìjẹ̀bú Òdé laarin ọdún 1943 sí ọdún 1950. Ní ìtẹ̀síwájú lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti koleeji, Ó lọ sí koleeji Olú-Ìwà (Èyí tí ó di Adeola Odutola bayi) tí ó wà ní Ìjẹ̀bú Òde láti ọdún 1951 sí ọdún 1956. Laarin ọdún 1957 sí ọdún 1958, ó ṣe iṣẹ́ pẹ̀lú ẹ̀ka tí ó nṣe àyẹ̀wò nípa owó ní Ibadan. Ní ọdún 1958, ọmọ ọba Adetona kọ̀wé fi iṣẹ́ sílẹ̀ láti tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ lórí olùṣírò owó (Accountancy) ní ìlú aláwọ̀ funfun (United Kingdom), ìlú tí nse àkoso orílẹ̀ èdè Naijiria nigba na.
Ipò Oba
Ọba Síkírù Káyòdé Adétọ́nà, ẹni ti "ODIS" tí kọ́koọ́ yàn pẹ̀lú àwọn marun miran ni àwọn afọbajẹ pawọ́pọ̀ mu ni ìbámu pẹ̀lú abala ìkọkànlá òfin òye jíjẹ ti ọdún 1957 ní agbègbè ìwọ òorùn ilẹ̀ Nàíjírià. Gómìnà nìgbà na fi ọwọ́ si yíyàn Síkírù Káyọ̀dé Adétọ̀nà gẹ́gẹ́ bi Awujalẹ ti ilẹ̀ Ìjẹ̀bú. Ayẹyẹ igbade waye ni ọjọ Abamẹta ti i ṣe ọjọ́ kejì, oṣù kẹrin ọdún 1960.
Ni ọjọ́ Ìṣẹ́gun ti i ṣe ọjọ́ karun oṣù kẹrin ọdún 1960, ọba tuntun, ọba Adétọ̀nà darapọ̀ mọ àwọn ọba ti agbègbè ìwọ òorùn lẹ́hìn ti wọ́n ti ṣe àfihàn rẹ. Ọba Síkírù Káyọ̀dé Adétọ̀nà jẹ aláànú ọba. Èyí lo mú ki àwọn ọba àti àwọn ìjòyè dárúkọ rẹ gẹ́gẹ́ bi àarẹ fún ìgbìmọ̀ lọ́ba lọ́ba. Sùgbọ́n ẹni tí o ti dàgbà ti o si tún jẹ àgbà ọba gẹ́gẹ́ bi ìṣẹ̀dálẹ̀, olóògbé sir Adésọjí Adérẹ̀mí, Òoni ti Ilé-Ifẹ̀ ni wọn padà wa yàn gẹ́gẹ́ bi i àarẹ. Èròngbà wọn ní pe gẹ́gẹ́ bí ọ̀dọ́modẹ́ ọba, Àwújálẹ̀ ti O jẹ ọmọ ọdún mẹ́rìndínlógún yio ni akitiyan fún ipò gíga yi. La i se aniani, èròngbà yi lo mu ki wọn gbà Àwújálẹ̀ ti ilẹ̀ Ìjẹ̀bú gẹ́gẹ́ bi ẹni ọ̀tọ̀.
Jiopolima (Geopolymers)
Jiopólímà (Geopolymers)
Jiopólímà jẹ́ ohun èlò àtọwọ́dá, gẹ́gẹ́ bi seramiki, àwọn ohun tí ógùn, tí ó sopọ̀ pẹ̀lú covalent, àwọn nẹ́tíwọkì tí kòní gantán (amorphous). Àjẹkù Obsidian (gílásì folti) jẹ́ pāti diẹ nínú àwọn ohun èlò fún jiopólímà. Jiopólímà le jẹ́ ohun ìwúlò fún ìs’ẹ̀dá ǹkan tí ó rí ara gba iná, tí ó ṣee lẹ ńkan pọ̀, àwọn ohun èlò ōògùn, àwọn alámọ̀ tuntun fún àwọn kọnkéré tí ó rí ara gba iná, àti àpamọ́ fún májèlé àti oríṣiríṣi ǹkan tó le fa ìpanilára.
Gẹ́gẹ́bi T.F. Yen ṣe sọ jiopólímà ṣe pín sí àwọn ẹgbẹ́ ńlá méjì: àtọwọ́dá jiopólímà àti jiopólímà tí ó ní àwọn ǹkan àdáyébá nínú. Jiopólímà jẹ́ pàtàkì ohun èló kémíkálì àlùmọ́nì fún àpẹẹrẹ silico-oxide (-Si-O-Si-O-), silico-aluminate (-Si-O-Al-O-), ferro-silico-aluminate (-Fe-O-Si-O-Al-O-) tàbí alumino-fósífétí (-Al-O-P-O-), tí a ṣẹ̀dá nípasẹ̀ ìlànà tì geopolymerization. Ìṣelọ́pọ̀ ǹkan tí ó wà ní erùpè ilè yíí (geosynthesis) ni a gbékalẹ̀ àkọ́kọ́ ní àpéjọ IUPAC ní ọdún 1976.
Abisoye Ajayi Akinfolarin
Abísóyè Àjàyí Akínfọlárìn tí wọ́n bí ní ọjọ́ Kọkàndínlógún oṣù Karùn ún, ọdún 1985 (19 May 1985) ní ìpínlẹ̀ Òndó jẹ́ oníṣẹ́ àdáni àti olù polongo ìkẹ́kọ̀ọ́ fún àwọn ọmọbìnrin àti àwọn ìyá tí kò ní ànfàní láti kẹ́kọ̀ọ́. Oùn ni olùdásílẹ̀ àjọ 'Pearls Africa Youth Foundation', tí kìí ṣe ti ìjọba tí ó sì ń lo àjọ náà láti kọ́ àwọn ọmọbìnrin àti àwọn ìyá nípa ẹ̀kọ́ Ìmọ̀ Ẹ̀rọ. Wọ́n fún Akínfọlárìn ní àmì-ẹ̀yẹ Akọni CNN (CNN Heroes) ti ọdún 2018 ní ọjọ́ Kínní oṣù Kọkànlá, ọdún 2018, nígbà tí wọ́n tún fi orúkọ rẹ̀ sínú Àwọn obìnrin ọgọ́rún àkọ́kọ́ ti BBC (100 Women (BBC)|100 Women) ní òpin oṣù yí kan náà.
Iṣẹ́ rẹ̀
Àjàyí Akínfọlárìn bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní Ilé iṣẹ́ E. D. P Audit and Security Associates. Níbi tí ó ti ṣíṣẹ́ fún odidi ọdún Méje gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ṣẹ́, ṣáájú kí ó tó ṣiṣẹ́ dé ipò Associate Consultant ní Ilé iṣẹ́ náà. Gẹ́gẹ́ bí onímọ̀ nípa Ìmọ̀ ẹ̀rọ, Skínfọlárìn ṣàkíyèsí wípé iye àwọn obìnrin tí ó nímọ̀ nípa ìmọ̀ ẹ́rọ kò tó nkan, pàá pàá jùlọ bí ìwádí tí ìjọba orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ṣe ní ọdún 2013 ní agbọ́nrin yí fi han wípé ìdá mẹ́jọ péré nínú ìdá ọgọ́rùn ún àwọn obìnrin ló nímọ̀ nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Èyí ni ó gún Àjàyí ní kẹ́ṣẹ́ láti dá àjọ tirẹ̀ kalẹ̀ tí yóò ma ṣàmójútó àlébù yí. Ní ọdún 2012, Àjàyí dá Pearls Africa Youth Foundation' kalẹ̀ láti lè mú ìdàgbàsókè bá àwọn obìnrin nínú ìmọ̀ ẹrọ. Lára àwọn ẹ̀kọ́ tí ó ń kọ́ wọn ni: GirlsCoding, G.C Mentors, GirlsInSTEM and Empowered Hands. Láti ọdún 2012, ilé iṣẹ́ rẹ̀ ti kọ́ àwọn obìnrin tí ó tó irinwó (400) lákọ̀ọ́ yanjú.
Jiopolima (Geopolymers)
Jiopólímà (Geopolymers)
alt=Afiwe sementi ati jiopolima|border|right|frameless|220x220px|Afiwe ìsẹ̀dà sementi àti jiopólímà
A le ṣe ìyàtọ̀ láàrin ọ̀nà méjì fún ṣíṣe jiopólímà:
Àwọn ohun-ìní àti àwọn ìwúlò jiopólímà jẹ́ ǹkan tí àwọn oní ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ àti ilé-iṣé ńṣe àwárí ní ọ̀pọ̀lọpọ̀: kemistri ohun àtọwọ́dá ìgbàlódé, kemistri ti ara, kẹ́místrí colloid, ìmọ̀ ohun àlùmọ́nì, ìmọ̀ ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀, àti oríṣi míiràn bi àwọn ìmọ̀-ẹ̀rọ.
Àwọn bí inú jiopólímà ṣerí jẹ́ ohun tó dálé ìwọ̀n ìgbóná tàbí ooru:
Jiopólímà jẹ́ apákan tí ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ polima, kẹ́místrí àti ìmọ̀-ẹ̀rọ tí ò jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn agbègbè pàtàkì tí ìmọ̀-jìnlẹ̀ ohun èlò. Àwọn pólímà le jẹ́ ohun èlò àdáyébá, bí ǹkan orísun-carbon, tàbí àtọwọ́dá pólímà, fún àpẹẹrẹ - láti orísun ohun àlùmọ́nì (silicon). Àwọn pólímà àdáyébá ní orísi kílásì bi àdámọ́ pólímà (roba, cellulose), àwọn àdàmọ̀dì àdáyébá pólímà (bi okùn aṣọ, ike, àwọn fíìmù, àwọn ǹkan tí amá ràn, àti bẹ́ẹ̀bẹ̀ lọ) àti pólímà abínibí (ìsèdálè, òògùn, ilé elégbògi). Àwọn ohun èlò fún ṣíṣe pólímà tí óní ìpìlẹ̀ alumọni (silicon) jẹ́ ohun tí a le rí láti ara àpáta ti orísun ilẹ̀, nítorínáá orúkọ náà: jiopólímà. Joseph Davidovits jẹ́ ẹnití ó fun ní orúkọ yí ní ọdún 1978 tí ó si ṣe àdásílè Àjọ ìmọ̀-ìjìnlè Faranse (Association Loi 1901) Institut Géopolymère (Ilé-ẹ̀kọ́ Jiopólímà).
Ọ̀nà tó dálé ìpìlẹ̀ akalaini jẹ́ pàtàkì jùlọ fún ìwádíi àti ìdàgbàsókè àti àwọn ohun èlò ìṣòwò àti pé a ṣàlàyé ní ìsàlẹ̀. Àlàyé fún ọ̀nà tó dálé ti ìpìlẹ̀ aísídí wà ní.
Kíni Jipólímà?
Ní bíi ọdún 1950, Viktor Glukovsky, ti Kiev, USSR, ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ohun èlò konkéré tí a ti mọ̀ lábẹ́ àwọn orúkọ "kankéré láti ara yanrìn ilẹ̀" àti "simenti láti ara ilẹ̀", ṣùgbọ́n láti ìgbà tí Joseph Davidovits ti ṣe ìfihàn ọ̀nà ìṣẹ̀dá jiopólímà, ìsọrúkọ àti ìtumọ̀ 'jiopólímà’ ti di ohun tó pọ̀ to si n fa. Àwọn àpẹẹrẹ tí ó wà ní ìsàlẹ̀ ni a mú láti àwọn ìwé ìmọ̀-jìnlẹ̀ 2011, tí àwọn onímọ̀-jìnlẹ̀ nínú oríṣiríṣi ẹ̀kọ́ kọ.
Oríṣiríṣi Ìtumọ̀ ló wà fún jiopólímà
Oríṣiríṣi Ìtumọ̀ ohun a mọ si Jiopólímà
=== Fún àwọn oní ìmọ̀ kemistri ohun èlò fún jipólímà === '... Àdàpọ̀ amáa fa SiO4 àti AlO4, àwọn ìṣèlọ́pọ̀ tí ó sopọ̀ ní igun mẹ́rin nípasẹ̀ oxygen  pínpín bí poly(sialates) tàbí poly(sialate-siloxo) tàbí poly(sialate – disiloxo) dá lórí ìpín SiO2 / Al2O3. Ìsopọ̀ àwọn onígun mẹ́rin yí wáyé nítorí àmún papọ̀ covalent. Nítorí náà, a le pe ètò àpapọ̀ jiopólímà bíi ‘amorphous’ tónípọn tí ó jọ ohun tó le bíi crystal tó ní àkójọ 3-D alumino-silicate nínú.’
=== Fún àwọn onímọ̀-jìnlẹ̀ akalaini-simenti === '... Jiopólímá jẹ́ àwọn ẹ̀yà ìlànà tí a ṣejáde nípasẹ̀ sísopọ̀ ohun èlò aluminosilicate onígun mẹ́rin, pẹ̀lu àwọn áyọ́ní (ions) irin ákálí (alkali) ó ní ǹkan ṣe pẹ̀lú Al onígun mẹ́rin. Ní àjọṣepọ̀, a ṣe adapopọ lati apopọ apákan méjì, tí ó jẹ́ ìpìlẹ̀ ákáláìnì kan (nígbàgbogbo ìyọkúrò silicate) àti àwọn ohun elò aluminosilicate tí ó lágbára. Geopolymerization le ṣẹlẹ̀ ní ìbáramu tàbí ìwọ̀n otútù tí ó ní agbára díẹ̀, níbitì ikowe ti awọn ohun èlò àìse aluminosilicate aise nínú àwọn solusan ìpìlẹ̀ jẹ́ yorí si gbígbẹ́ ti àwọn ẹ̀yà tí a ti fiwewe láti àwọn ààye tí o nípòn sínú ipò jẹ́lì ti o ndagba, àtẹ̀lé nípa nucleation ati condensation ti ipele jẹ́lì láti fẹ́lẹ́fẹ́lẹ́ kan ti o nipọn alágídí. '
=== Fún àwọn oní ìmọ̀ kemistri === '... Jiopólímà ni ìlànà polymeric Si-O-Al, tí o jọ ti zeolites. Ìyàtọ̀ àkọ́kọ́ sí zeolite ni pé jiopólímà jẹ́ amorphous dípò crystalline. Àwọn ohun tó dìpọ̀ sínú jiopólímà (microstructure) lórí ìwọ̀n kan nànómétà tí a ṣe àkíyèsí nípasẹ̀ TEM ni àwọn ìṣùpọ̀ aluminosilicate kékeré pẹ̀lú àwọn àlàfo kékeké láàrin nẹ́tiwọọkì tí ó ní agbára púpọ̀. Ìwọ̀n àwọn títbobi ìṣùpọ̀ yí wà láàrin ìwọ̀n nànómétà 5 àti 10. '
Àtòjọ àwọn gbajúmọ̀ òṣèlú-bìnrin ọmọ Yorùbá
List of Yoruba Women in Politics (from en.WP)
Source: Category:Yoruba women in politics in the English-language Wikipedia. Names in red do not have a page in the Yoruba Wikipedia.
G •	Adenike Grange
B •	Kemi Badenoch •	Bamidele Abiodun •	Grace Folashade Bent •	Kofoworola Bucknor
Other names can be added below. Copy an existing line and replace the name between the pairs of square brackets, example: New Name
A •Oyinkansola Abayomi •Kudirat Abiola •Oluranti Adebule •Elizabeth Adekogbe •Mojisola Adekunle-Obasanjo •Kemi Adeosun •	Mulikat Adeola Akande •	Jumoke Akindele •	Tejumade Alakija •	Halima Tayo Alao •	Iyabo Anisulowo •	Amina Titi Atiku-Abubakar •	Hannah Idowu Dideolu Awolowo
Each of these women has a page in the English-language Wikipedia. They are found in that category, and can be used as a base to translate to Yoruba.
K •	Haja Afsatu Kabba
D •	Abike Dabiri
P •	Alimotu Pelewura
O •	Olusola Obada •	Iyabo Obasanjo-Bello •	Tanimowo Ogunlesi •	Olajumoke Okoya-Thomas •	Lateefat Okunnu •	Funmilayo Olayinka •	Omotayo Oduntan •	Yetunde Onanuga •	Adejoke Orelope-Adefulire •	Ebun Oyagbola
S •	Gbemisola Ruqayyah Saraki •	Toyin Saraki •	Folashade Sherifat Jaji •	Remi Sonaiya •	Sarah Adebisi Sosan
T •	Efunroye Tinubu •	Oluremi Tinubu
W •	Josephine Oluseyi Williams •	Bukky Wright
Anafilasisi
Anafilasisi jẹ nkan ti ara korira si ti o l’ewu kan ti o ma nyara waye ti o si le fa iku. O maa nni awọn abajade aami aiṣan ti o ni ara to njanijẹ gan-an, ọọfun ti o nwu, ati riru ẹjẹ ti o lọ silẹ ninu. Awọn okunfa ti o wọpọ julọ ni ki kokoro j’ẹni/t’ani, ounjẹ, ati oogun.
Oogun lilo
Eyikeyi oogun fun lilo le fa anafilasisi. Eyiti o wọpọ julọ ni oogun aporo β-lactam (bii pẹnisilini) ti asipirini tẹle ati NSAIDs. Awọn oogun aporo miiran kii saba faa, ati ni ọpọ igba bi ara ṣe nṣe si NSAIDS dale lori ohun ti o nṣiṣẹ ni pato eyiti o tumọ si wipe bi ara eniyan ba ni ikọkira si NSAID kan wọn le fi ara da omiiran. Awọn o nfa miiran ti ko wọpọ ni kẹmotẹrapi, awọn ajẹsara, protamini ati awọn agbo ti a pese. Awọn oogun (fankomaisin, mọfini,x-ray contrast laarin awọn miiran) maa nfa anafilasisi nipasẹ ti ta sẹẹli masiti ji ti o si ntaji ni taara bi awọn sẹẹli masti ṣe njọwọ granuli. Bi ara ṣe nṣe si nkan kan dale lori bi a ti ṣe nlo ni apakan ati ni apakan awọn abuda ti nkan yii ni ninu. Anafilasisi si pẹnisilini tabisẹfalosiporini nikan maa nwaye lẹyin ti wọn ba sopọmọ awọn protini ninu ara ti awọn nkan kan maa ntete sopọmọ pẹlu irọrun ju awọn miiran lọ. Anafilasisi si pẹnisilini maa nwaye ni ẹẹkan ninu 2,000 si 10,000 iṣẹlẹ fun itọju, ti iku si maa waye ni eyiti o kere ju ookan ninu 50,000 iṣẹlẹ fun itọju. Anafilasisi si aspirini ati awọn NSAID maa nwaye ni bii ẹẹkan ninu eeyan 50,000. Bi ẹnikan kan ba ni bi ara rẹ ṣe nṣe si pẹnisilini ti ko dara ewu bi ara wọn yoo ṣe ṣe si sẹfalosporini yoo gaju ṣugbọn yoo si kere sii ookan ninu 1000. Awọn nkan ayẹ ara wo atijọ maa nmu bi ara ṣe nṣiṣẹ lodi ni 1% awọn iṣẹlẹ nigbati awọn titun maa nmu bi ara ṣe nṣiṣẹ lodi ni 0.04% awọn iṣẹlẹ wa.
Awọn nkan to nfa Ewu
Awọn eniyan ti o ni awọn aiṣan nini iha si nini awọn nkan ti ara korira bii ikọ-ifee, lapalapa, tabi allergic rhinitis wa ninu ewu ti o ga lati ni anafilasisi lati inu ounjẹ, oje, ati nkan ti a fi nwo bi nkan ṣe ri ninu ara lai nii lati ara oogun ti a fun ni nipasẹ abẹrẹ tabi kokoro to t’ani. Ẹkọ kan ninu awọn ọmọde ṣe iwadi pe 60% ti ni itan aiṣan nini iha si nini awọn nkan ti ara korira tẹle, ati pe fun awọn ti o ku lati ọwọ anafilasisi awọn ti o gaju 90% ni ikọ-ifee. Awọn ti wọn ni masitosaitosisi tabi ti ipo iṣuna owo wọn ga wa ninu ewu ti o pọ. Bi iye akoko ti eniyan fi ni ifarako si nkan ti a ti tọka si pe o nfaa ṣe pẹ si bẹẹ ni ewu rẹ ṣe lọ silẹ si.
Awọn okunfa
Anafilasisi le waye ni esi si eyikeyi ohun ajeji. Ohun ti o le faa ti o wọpọ ni ninu orólati jijẹni ati titani kokoro, awọn ounjẹ, ati ogun lilo. Ounjẹ ni o wọpọ julọ ti o ma nfaa ninu awọn ọmọde ati ọdọ ṣugbọn ogun lilo ati jijẹni ati titani kokoro ni o wọpọ julọ laarin awọn agbalagba. Awọn okunfa ti ko wọpọ nί ninu: awọn nkan ti eniyan le f’ojuri, nkan ti o niiṣe pẹlu nkan ẹlẹmi bii àtọ̀, oje, ayipada ti o niiṣe pẹlu homoni, awọn afikun ounjẹ bii iyọ oyinbo lati inu ireke ati àwợ ounjẹ (food colors), ati awọn ogun lilo kan. Awọn nkan ti a le f’ojuri bii ṣiṣe idaraya (eyiti a mọ si anafilasisi ti idaraya ṣe okunfa rẹ) tabi iwọn gbigbona tabi titutu (yala gbigbona tabi titutu) le tun ṣe okunfa nipa ipa wọn ni taara lori sẹẹli masiti. Awọn nkan ti idaraya ṣe okunfa maa nni asopọ pẹlu jijẹ awọn ounjẹ kan. Nigba kikunni loorun fun iṣẹ abẹ, neuromuscular blocking agents, oogun aporo, ati oje lo wọpọ julọ ti o nfaa. Ninu 32-50% awọn iṣẹlẹ, ohun ti o ṣe okunfa jẹ eyiti a ko mọ idi rẹ, eyiti a npe ni "anafilasisi ti idiopatiki".
Ounjẹ
Ọpọlọpọ ounjẹ lo le ṣe okunfa anafilasisi; eyi le waye ni igba akoko ti a mọ ti a jẹ ounjẹ yii. Awọn ounjẹ ti o nṣe okunfa kaakiri agbaye yatọ si ara wọn. Ni Iwọ oorun, jijẹ tabi nini ifarakan si ẹpa, wheat, ẹpa ara igi,shellfish, ẹja, wara-olomi, ati ẹyin jẹ awọn okunfa ti o gbalẹ julọ. Ekuku ni o wọpọ julọ ni Middle East, nigbati irẹsi ati chickpea maa njẹ orisun anafilasisi ti awọn ara Asia maa nsaba dojukọ. Iṣẹlẹ ti o l’ewu julọ maa nwaye nipa jijẹ ohun ti ara korira (allergen), ṣugbọn awọn eniyan maa nni iriri ti o l’ewu nigbati wọn ba ni ifarakan. Awọn ọmọde le dagba ki wọn bọ lọwọ ohun ti ara wọn korira. Ni bii ọjọ-ori 16, ida awọn ọmọde ti o to 80% ti o ni anafilasisi si wara-olomi tabi ẹyin ati ida 20% ti o ni iriri anafilasisi si ẹpa le farada awọn ounjẹ wọnyii.
Ayipada ti aiṣan ṣe okunfa ati ẹkọ nipa wọn
Anafilasisi jẹ bi ara ṣe nṣe si nkan ti ara korira ti o nira gan-an ti o le ṣe okunfa oniruru idena fun eto bi ara ṣe nṣiṣe. Eyi dale lori jijọwọ awọn olulaja to nfa aiṣe deede ati saitokinisi lati ara awọn sẹẹli masiti ati awọn basofili, ti dale lori bi ara ṣe nṣiṣe ajẹsara ṣugbọn nigbamii lori awọn eto ti ko niiṣe pẹlu ajẹsara ara.
Ti ajẹsara
Ninu eto ajẹsara, immunoglobulin E (IgE) maa nsopọ mọ antigini (nkan ajeji ti o ru bi ara ṣe nṣe lodi si nkan ti o korira). Antigini-ti o sopọ mọ IgE yoo wa mu olugbaFcεRI ṣiṣẹ lori awọn sẹẹli masiti ati basofili. Eyi yoo wa ṣe okunfa jijọwọ awọn olulaja nkan ti ko tọ bii histamini. Awọn olulaja yii maa njẹ ki ẹdọ-foo ki iṣan didan sunki, ta fifẹ awọn ọpa ti o ngbe ẹjẹ kiri ara ji, maa njẹ ki jijo omi lara ẹjẹ inu ọpa-ẹjẹ pọ, ki o si fa irẹwẹsi iṣan ọkan. Eto ajẹsara kan tun wa ti ko da lori IgE, ṣugbọn a ko mọ boya eyi nwaye ninu eniyan.
Lori ipele nipa ayipada ti aiṣan ṣe okunfa ati ẹkọ nipa wọn, anafilasisi maa nwaye nipa jijọwọ awọn olulaja kan lati awọn oriṣi sẹẹli ẹjẹ funfun ti a taji yala nipa ajẹsara tabi awọn eto ti ko nii fiṣe pẹlu ajẹsara. A maa nṣe ayẹwo rẹ nipa awọn aami ti o nfarahan lọwọ lọwọ. Ọna itọju akọkọ ni nipa fi fun ni l’abẹrẹ efinifirini, pẹlu awọn ọna miiran ti o nṣiṣẹ papọ pẹlu rẹ.
Oró
Oró lati ara awọn kokoro ti nt’ani tabi j’ẹni bii Hymenoptera (oyin ati agbọn) tabi Triatominae (kissing bugs) le fa anafilasisi ninu awọn eniyan ti wọn ni ailera sii. Awọn [[Aiṣan_to ntan kaa kiri gbogbo ara|Ṣiṣẹ iṣẹ lodi to tan kaa kiri gbogbo ara], eyiti o jẹ ohunkohun ti o ju bi ara ṣe ṣe ni ayika ibi ti kokoro ti t’ani lọ, eyiti o le jẹ ewu okunfa fun anafilasisi ọjọ iwaju; ẹwẹ, idaji eyiti o ja si iku ko ni bi ara ṣe nṣe lodi ti o tan kaa kiri ara tẹle.
Awọ-ara
Aami aiṣan ni ninu kokoro ara, ara ti njanijẹ, pipọn oju tabi ètè wiwu. Awọn ti wọn ni wiwu tabi wiwu awọ-ara le ṣe apejuwe imọlara ijọna kan l’ara yatọ si ara ti o njanijẹ. Wiwu ahọn tabi ọnafun ni bii 20% awọn eyi ti o waye. Awọn nkan miiran le ni ninu imu ti o nṣe ikun ati wiwu kọnjutifa. Ara naa tun le ni ti o ni àwọ̀ -bulu nitori laisi atẹgun ti a nmi sinu.
Ayẹwo
A maa nṣe ayẹwo anafilasisi lori awọn abuda aiṣan. Nigbati eyikeyi ninu awọn nkan mẹta wọnyi ba waye laarin iṣẹju/wakati si nini ifarakan si awọn ohun ti ara korira nigba naa o ṣe e ṣe ki anafilasisi wa: