cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Atúmọ̀-Èdè (Gẹ̀ẹ́sì-Yorùbá): E
Oju-iwe Keji
esacpe: n; (He made his escape when the guard’s back was turned.) (The two escapes have left this country.) ìyo-nínú-nnkan; ìbólówó-nnkanó rí ìyokúrò nígbà tí olùsó náà ko èyìn síi. ení tí ó yo tàbí bó lówó nnkan (ogbà èwòn) Àwon méjèèji tó yo nínú èwòn náa ti sa kuro lórílè-èdè yìí.
especial: adj; (He gave her especial care.) pàtàkì;  pàápàá ó fún ni ìtóju tí ó se pàtàki.
especially: adv; (I love this country, especially in spring.)  pàápàá jùlo. Mo feran oríle-èdè yìí pàápàá jùlo nigba ooru.
estimate: v; (Try to estimate how mach you will pay out over the coming year.) síro. Gbìyànjú kí o sírò iye tí wà á san jade fún odun ti n bo.
estimation: n; (In my estimation, he is the more suitable condidate.) ìdíyele;  ìsòdiwon; isirì. Nínú ìsòdìwon tèmi òun leni tó dára ju.
eve: n; (Last year Christmas eva was very interesting.) àsálé tó saáju àkànse odún kan tabi ètò kan. Asale odún kérésì odun tó kojá dun.
even: adj; (The stitches weren’t very evern.) tí o téju; tí ó dógba ojú awon lílè náà kò dógba dáadáa.
even: adv; (He didn’t answer even ‘my letter.) sì tún; pàápàá ko dáhùn kankan rárá pàápàá létà mi.
even: v; (Chelsea evened the score just half time.) mú bá dógba. Chelsea ami ayò náà dógba ní abala kejì ìdíye náà.
evening: n; (I will come and see your tomorrow evening.) ìròlé; àsálé. N ó wá rí o ní alé òla.
event: n; (No event no history.) ìsèlè. Láìsí ìsèlè kò lè sí ìtàn
Huang Xianfan
Huang Xianfan (13 Oṣù Kọkànlá 1899 - 18 Oṣù Kínní 1982) je ojogbon (Professor) ìtàn omo ile Ṣáínà.
Atúmọ̀-Èdè (Gẹ̀ẹ́sì-Yorùbá): E
Oju-iwe Keji
ever: adv; (Have you ever seen an elephart?) (Paul, ever the optimist agreed to give it one last try.) (She told me she would love me for ever.) rí. N jé o ti rí erun rí ? Ní gbogbo ìgbà. Póólù eni tí ó máa n ní ìrètí mí gbogbo igba; gbà lati gbìyànjú léèkan sí i. láéláe ó so pé oun yóò fé mí títí laelae.
evergreen: n; (Big animals ara found in evergreen forest.) igi tí o n ní ewé tútù yípo odún A máa n rí àwon eranko nlá nínú igbó tí ewe igi won n tutù kádún.
every: adj; (I have not read every book on methematies.) olúkúlùkù; gbogbo. N kò tíì ka gbogbo ìwé lórí ìsiro.
Huang Xianfan
Igbesiaye
Wón bí Huang Xianfan ní ìlú Fusui, ìpínlè Guangxi ní ọdun 1899. Huang ló ilé èkó primary and junior secondary ni Qujiu àti Fusui, àti ni Nanning' High School ni Guangxi. Lèyìn rè ó ló sí Normal Yunifasiti ni Beijing (Beijing ni oluilu orile-ede Orílẹ̀-èdè Olómìnira àwọn Ará ilẹ̀ Ṣáínà) ni 1926-1935 àti Yunifasiti Tokyo (Tokyo ni oluilu orile-ede Japan) ni Japan ni 1935-1937. Leyin eyi ni o lo di ojogbon ìtàn ni Yunifasiti Guangxi ni Ṣáínà ni 1940-1982.
Atúmọ̀-Èdè (Gẹ̀ẹ́sì-Yorùbá): E
Oju-iwe Keji
everybody: n; (Everybody loves him.) gbogbo ènìyàn; olúkúlùkù. Gbogbo eniyan ló féran re.
Boris Yeltsin
Bọris Nìkòláyefìts Yẹ́ltsìn (1 February 1931– 23 April 2007) ni o je Ààrẹ àkọ́kọ́ ile Rọ́síà.
Atúmọ̀-Èdè (Gẹ̀ẹ́sì-Yorùbá): E
Oju-iwe Keji
everyday: adj; (The book is for everyday use.) Iwe náà wà fún ilo ojoojúmó
everyday: adv; (He sings everyday.) lójoojúmò ó máa n korin lójoojúmò.
eveyone: n; (She ignored everyone else) gbogbo ènìyan ó pa gbogbo eniyan tó kù ti.
everything: n; (She did everything he told her.) ohun gbogbo ó se ohun gbogbo tó sò fún un.
everywhere: adv; (He follows me everyday.) ibi gbogbo ó máa n tè lé mi lo sí ibi gbogbo.
evil: n; (You cannot pretent there is no evil in the world.) bìlísì; ibi o kòlè maá se bí emi pé kò sí ibi láyé.
evil: adj; (The man has evil spirt.) buburu okunrin náà ní èní búburú.
Bẹ́ljíọ̀m
Ilẹ̀ọba Bẹ́ljíọ̀m (Belgique) jẹ́ orílẹ̀-èdè nì Úróòpù.
Atúmọ̀-Èdè (Gẹ̀ẹ́sì-Yorùbá): E
Oju-iwe Keji
exact: adj; (He gave me the exact book.) gan-an ó fún mí ni iwe náà.
exactly: adv; (This is exactly what I expected.) gàn-an; gégé; wékú ohun ti mo retí gan-an nìyí.
exaggerate: v; (He always exaggerate to make his slories more amusing.) so asorégèé ó máa n so àworégèé kí ìtan rè ba lè pani lérìn-ín.
examination: n; (He has done the entrance Examination.) (Further examination it was found that the signetire was not genuines) ìdánwò; wadìí nípa ìbèére; ó ti se ìdánwò àsewolé náà. Àyèwò Nígba tí won se àyèwò siwájú síi won rí i pe ìfowosí ìwé náà kìí se ojúlówó on
examiner: n; (The papers are sent to external examiners.) olùyèwò, olùwadìí wón kó àwon ìwé náà lo fún àwon olùyèwò láti ìta.
example: n; (Can you cite an example.) N jé o lè so àpeere kan.
excel: v; (He tried to excel.) ta yo ; ré kojá ó gbiyanjú àtitayo.
excellent: adj; (He provided excellent service.) títayo; dára jùlo ó sètò isé tó dára julo/tó tayo.
except: prep; (We will invite everyone except perhaps martin.) bí ko se pe; àyèfi A ó pe gbogbo ènìyànm ayafi boyá martin
except: v; (Children under five years are excepted from the survey.) yo kúrò wón yo àwon omo tí kò tó odún marun-un kuro nínú ìdiwòn náà.
exception: n; (All students without exception must take the English examination..) ìmúkúrò; ìsátì.Gbogbo akèkòó láìsí imúkúrò ló gbólò se ìdánwò ede Gèésì náà.
exchange: n ; (She is giving me french lessons in exchage for teaching her English.) pàsípààrò ó n kò mi ede faransé ní pàsípààrò fún kíkó tí mo n kó o lédè Gèésì.
exchange: v; (He exchanged the pen for a book.) se pàsípààrò ó se pàsípààrò kálàmù náà fún iwé kan.
excite: v; (The Children were very much excited by the news.) ru sóke –ru ìwúrí/ìfé sókè 	Ìròyìn náà ru ìfé àwon omo náà sóke gidigidi. exciting: adj; (The expedition was very exciting.) tí ó dùn móni tàbí tí ó wúni lóri. Ìrìn-àgò náà wúni lórí.
exclaim: v; (‘I don’t understand you’, he exclaimed angrily.) kígbe pèlú ìyàlénu ‘Òrò re ko yé mi’, ó kígbe sókè pèlú ìbínú.
exclamation: n; (Davis gave an exclamation of disgust.) igbe ìyàlénu. Davis kígbe ìyàlénu pé ó sún òun.
exercise: n; (The doctor advised him to take more exercise.) (The story showed considerably exercise of imagination.) (The teacher gave his students an exercise.) ìdárayá onísègùn náà gbà à ni mòran pé kí ó máa se idáraya dáadáa. Ìlo. Ìtàn náà se àfihàn tí ó je mó ìlò ìwoye. Isé síse: Olùko náà fún àwon akékòó rè ní isé síse.
exercise: v; (He exercises twice a day.) (He exercises his right as a citizen.) sé idárayá ó máa n se ìdáraye léèméji lókúmó. Se ojúse Ó n se ojúse rè gégé bí omo orile-èdè.
exhaust: n; (The smell of the exhaust is not good.) àwon ohun tí a lò tán tí a ti lo ànfaàní tó wà làra rè tán. Òórùn àwon ohun èlò tí a ti lo anfààní ara won tán yen kò dara.
exhuast: v; (She was exhausted by the trip.) (He has exhausted his strength.) mú rè ìrìn náà mú un rè é. Ló párá; lò tán; tán Ó ti lo agbára rè tán.
exhausted: adj; (I am absolutely exhausted.) rè ó ti rè mi pátápátá.
exhaustion: n; (They were in a state of exhaustion after climbing for ten hours.) (There was exhaustion of diesel yesterdat.) àárè. Àárè mú won nígbà tí wón gòkè fún wákàtí méwàá. Ìlògbe Ilogbe opo okò wáyé lánàá.
exhibit: n; (Do not touch the exhibits.) (The first exhibit was a knife which the prosecutution claimed was the murder weapon.) àwon nnkan tí a n se àfihàn won má se fowó kán àwon nnkan tí a n se àfihàn won náà. Erù òfin. Erù ofin àkókó ni òbe kan ìdájó Pè ni ohun ìjà ìpàniyán náà.
exhibition: n; (The was an exhibition of pottery-making yesterday.) àfihàn nnkan. Àfihan ìkòkò síse wáyé lánáà.
exist: v; (The plart exists only in Nigeria.) wà Irúgbìn náà wà ni orílè-ède Nàijírà nnkan.
existence: n; (Do you believe in the existence of the ghonsts?) ìwa; ìwàlàáyè. N jé o gbàgbó nínú ìwáláàyè àwon èmí àìrí?
exit: n; .(To avoid meeting her he made a swift exit.) (There are six exits in the departmental store.) ìjádelo kí ó má bà á pàdé rè ó jé kí ìjáe rè se kánkán ojú ònà àbájade ojú ònà abájáde méfà ló wà ni ilé ìtajà náà.
exit: v; (He exists in the middle of the third secen.) jáde ó jáde ní àárín iran keta eré náà.
expect: v; (We expected him to arrive yesterday.) reti; dúró dè.A retí rè kó dé lánàá
expedition: n; (They went on an expedition.) ìrìn-àyò.Wón lo nínú ìrìn-àyò
Juan Manuel de Rosas
thumb|Juan Manuel de Rosas Juan Manuel de Rosas je Aare orile-ede Argentina tele.
Atúmọ̀-Èdè (Gẹ̀ẹ́sì-Yorùbá): E
Oju-iwe Keji
expense: n; (He hired an aeroplane regardless of expense.) ìnáwó ó gba okò bàálù láìwo ti ìnáwó.
expensive: adj; (It is too expensive for me to buy.) wón ó wón jù fún mí láti rà.
experience: n; ìrírí ìrírí ló máa n kó gbogbo wa lógbón.(We all learn by experience
experience: v; (The Child have never experienced kindness.) rí omo náà ko tìí rí àánú gbà rí.
experiment:n; (The researchers are reapeating the experiment on rats.) ìdánwo. Àwon olùwadìí náà n tún ìdánwò náà se lórí àwon eku. expert: n; (The man is an agricultural expert.) eni tí ó mo nnkan dájú sáká Okùnrin náà mo isé àgbè dájú sákà.
expert: adj; (He is expert cooking good cheap meals.) gbón; mòye ó gbón nínú síse àwon oúnje dáadáa tí ko wón.
explain: v; (He explained his absence.) túmò; fìyè; sàlàyé ó sàlàyé ìdíi rè tí kò fi farahàn.
explanation: n; (He left the room without explanation.) àlàyé ó fí yàrá náà sílè láìsí àlàyé.
explode: v; bú; bé. Adó olóró náà bú.(The bomb exploded
explore: v; (We explore several solution to the problem.)  wá kiri. A wá orísìírísìí àwon ònà àbayo fún ìsòro náà.
explosion: n; (The explosion was a mile away.) ìbé; aríwo nlá; ìbú- gbàmù. Ariwo ibúgbàmù náà ju ìbùso kan lo.
express: adj; (He took an expres bus.) yíyára ó wo okò tí o yára.
express: v; (He expressed his opinion.) fi han ó fi ero okàn rè han.
Pópù Anterus
thumb|Pópù Pietro Perugino – Anterus Pope Anterus je Popu Ìjọ Kátólìkì tele.
Atúmọ̀-Èdè (Gẹ̀ẹ́sì-Yorùbá): E
Oju-iwe Keji
expression: n; (He didn’t notice her expression.) ìsoro; àfihàn ko se akíyèsí àfihàn/ ìsòròo rè.
extent: n; (To what extent can he be believed?) ààyè; ibi Títi dé ààyè wo ló le gbàgbo?
extra: adj; (He gave me extra money.) tí ó jé àfokún ó fún ní àfikùn owó
extral: n; (I don’t want you to pay any extra.) afikun. N kò fé kí o san àfikùn kankan.
extra: adv; (It is extra large.) jù, o ti fè jù.
extraordinary: adj; (He told us an extraordinary story.) tí ó sàjèjí; tí o yani lénu ó so ìtàn to yani lénu fún wa. Tí ó jẹ́ afikun; àfikun. Wón se àfikùn ìpàdè gbogbo-gbòò.
eye: n; (She opened her eyes.) ojú ó la ojú rè.
eye: v; wò, Ó wò mi tìraratìtara (He eyed me curiously.
eyebrow: n; (He plucked his eyebrows.) ìpénpéjú, ó já ìpénpéjùu rè.
eyelash: n; (She was wearing false eyeslashed.) ìrun ojú ó wo àwon ojú tí o jé ìdàrò.
eyepiece: n; (He couldn’t see clearly through the eyepiece.) ìwo ojú ko ríran dáadáa láti inú ìwo ojú naa.
Erékùṣù Navassa
Navassa Island
Manuel Dorrego
Manuel Dorrego (11 June 1787 – 13 December 1828) je ara orile-ede Argentina ati ọmọ-ólógun. Ó jẹ́ Gómìnà Buenos Aires ní ọdún 1820, tí wón sì yan sipo lekansi laarin ọdún 1827 si 1828.
Ìgbésíayé àti òṣèlú
Dorrego ni wón bí si Buenos Aires ni ọjọ kọkànlá oṣù kẹfà ọdún 1787 sí ìdílé José Antonio do Rego, ati María de la Ascensión Salas. Ó bẹ̀rẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ Real Colegio de San Carlos ní ọdún 1803, ti o si kuro lọ síReal Universidad de San Felipe ni Captaincy General of Chile lati keko rẹ lọ.
O kó kúrò lọ sí United Provinces of the Río de la Plata (tí wón pe ni Argentina lóde òní), ti o si dárapọ̀ mọn Army of the North, lábẹ asẹ Manuel Belgrano. Ó jà níbi awọn ogun Tucumán ati Salta, tí ò sìse loju ogun mejeji.
Azali Assoumani
(1959-) je Aare orile-ede Kòmórò tele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Brunei
je ti orile-ede.
Raji Rasaki
Ogagun Raji Alagbe Rasaki (ojoibi January 7, 1947) jẹ́ ọmọ ologun toti feyinti ara orile-ede Nàìjíríà àti Gómìnà Ipinle Eko, Ondo ati Ogun tẹ́lẹ̀.
Hamada Madi
je Aare orile-ede Kòmórò tele.
Pópù Fabian
Pope Fabian je Popu Ìjọ Kátólìkì tele.
Áárọ́nì
Nínú Bíbélì, Áárọ́nì ni ègbón Mósè. Òun ni ó se èkejì Móósè gégé bí olórí fún àwon ara Isiréélì nígbà tí wón n la aginjù kojá tí wón n lo sí ilè ìlérí láti Íjíbíìtì. Wón n lo sí ilè ìlérí Kénáànì. Òun ni ó se èrè àgùntàn onígóòlù fún won. Ó kú ní orí òkè Hor nígba tí ó di omo odún métàlélógófà.
Aarhus
Aarhus, tabi Århus, ni ilu titobijulo keji ni orile-ede Denmark, ilu titobijulo 99run ni Isokan Europe, ati ikefa-titobijulo ni arin awon orile-ede Nordiki. Gege bi ebute pataki ile Denmark, o budo si egbe ilaorun peninsula Jutland ni gbongan onijeografi ile Denmark.
Ìlú tó tóbii sèkejì ní ilè Denmark. Àwon okò ojú omi máa n gúlè sí ibè. Ó ní Yunifásítì kan. Àwon ènìyàn tí ó wà níbè ní 1955 jé 118, 943. Òun ni olú-ìlú A.Co ní Jutland.
Michael Otedola
jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àti Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó tẹ́lẹ̀.
Pópù Lucius 1k
Pope Lucius I jẹ́ Póòpù Ìjọ Kátólìkì tẹ́lẹ̀.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Myanmar
thumb|right je ti orile-ede.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Kàmbódíà
je ti orile-ede.
Pópù Stephen 1k
Pope Stephen I jẹ́ Póòpù Ìjọ Kátólìkì tẹ́lẹ̀.
Richard Nixon
Richard Nixon je oloselu ara Amerika ati Aare ibe tele.
Adebayo Adefarati
Adebáyò Adéfaratì (February 14, 1931 – March 29 2007) je oloselu ara orile-ede Naijiria ati Gómínà Ìpínlẹ̀ Òndó tele. Adefarati kú ní ojokandinlogbòn osù kéta odún 2007.
Juan Ramón Balcarce
thumb|Juan Ramon Gonzalez Balcarce Juan Ramón Balcarce je Aare orile-ede Argentina tele.
Juan José Viamonte
thumb|Juan José Viamonte Juan José Viamonte jẹ́ olóṣèlú, àti ààrẹ orílè-èdè Argentina tẹ́lẹ̀.
Agbègbè Baltiki
thumb|Àwòrán máápù òkun Baltic. right|thumb|330px|A contemporary transnational [[Euroregion encompasses the islands of the Baltic countries.]] Agbègbè Baltiki ni orúkọ tí a ń pe àwọn orílè-èdè tí wọ́n yí Odò Baltiki ká.
Agbègbè Apáìwọ̀òrùn Nàìjíríà
thumb|right|Maapu Agbègbè Apáìwọ̀òrùn Nàìjíríà ni 1965 Agbègbè Apá-ìwọ̀-oòrùn Orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tàbí Western Region fi ìgbà kan jẹ́ apá ìṣèlú ìjọba orílẹ̀-èdè Nàìjíríà pẹ̀lú olú-ìlú ní Ìbàdàn. Wọ́n dá a sílẹ̀ ní ọdún 1930 lábẹ́ ìjọba amúnisìn àwọn ará Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, ó sì wà títí di ọdún 1967.
Sade Adu
Helen Fọláṣadé Adú ni wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kìíní ọdún 1959 (16th January 1959) jẹ́ olórin, oǹkọ̀wé orin àti òṣèré sinimá àgbéléwò ará orílẹ̀-èdè Gẹ̀ẹ́sì, ṣùgbọ́n tí ó jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. .
Buba Marwa
Mohammed Buba Marwa (ojoibi September 9, 1953) jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àti Gómìnà awon Ipinle Borno ati Eko tẹ́lẹ̀.
Òwò ẹrú (Brasil)
ADEYEMO AKINLOYE STEVE ÀKỌ́SÍLẸ̀ DÍẸ̀ LÓRÍ I ÌGBÉ AYÉ ỌMỌ YORÙBÁ ILẸ̀ BRAZIL KAN TÍ Ó FI ÌGBÉ AYÉ RẸ̀ TAKO ÒWÒ ẸRÚ (LÁTI ỌWỌ́ : ASA J. DAVIS)
Alága, gbogbo ẹ̀yin ọ̀fọ̀ọ̀kùn, iyì ńlá ni fún mi láti wà ní ìjókòó lónìí láti sọ̀rọ̀ lórí ‘Ìlàjú Yorùbá’. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé mo ṣiṣẹ́ rí ni ọgbà Fásitì Ìbàdàn, n kò rò wí pé mo yẹ ní emi tí ó lè máa ka àpilẹ̀kọ lórí ọ̀rọ̀ Ìlàjú Yorùbá, mo lè ti ṣe àwọn ìwádìí tí ó jẹ mọ́ àkòrí yìí lóòótọ́ fún àwọn àkókò kan. Bí a bá fi ojú inú wo ọ̀pọ̀lọpọ̀ nínú àwa àtọ̀húnrìnwá ni a ti ń ṣe ìwádìí orírun wa dé ilẹ̀ Yorùbá. Ọ̀pọ̀ oníwádìí ìjìnlẹ̀ ni wọ́n kọ ìpàkọ́ sí ìwádìí òpin ọ̀rọ̀ ẹrú ní ilẹ̀ Brazil bí o tilẹ̀ jẹ́ wí pé gbogbo ọgbọ́n àlùmọ̀kọ́rọ́yí àti agídí paraku lórí òwò ni ó mú àwọn ẹlẹ́nuugbọ̀rọ̀ dìde láti máa tako òwò ẹrú ní ilẹ̀ Brazil. A gbọ́dọ̀ mọ̀ láti ilẹ̀ wí pé àti dúdú àti funfun ni wọ́n jọ pa ọwọ́ pọ̀ gbé ogun tí òwò ẹrú ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀ ni kò fi ara mọ́ àtakò yìí. Ọ̀kan nínú àwọn tí ó tako òwò ẹrú yìí jẹ́ ọmọ Yorùbá ilẹ̀ Brazil kan. Ẹ jẹ́ kí á wo ìsẹ̀lẹ̀ yìí:
Ní ọjọ́ kan ẹrú aláwọ̀ dúdú kan jáde ni ilé olówó rẹ̀, ó sì lọ sí ọ̀dọ̀ agbejọ́rò aláwọ̀ dúdú kan pẹ̀lú ọwọ́ tí agbẹ́jọ́rò yìí yóò lò láti sọọ́ di òmìnira. Tohùn-tẹnuè ni bàbá olówó ẹrú wọ inú Ọọ́fíìsì agbẹjọ́rò ọ̀rẹ́ ẹ rẹ̀ yìí tí ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í bèèrè lọ́wọ́ ẹrú yìí, ìdí tí ó fi fẹ́ fi òun sílẹ̀. Ó sọ síwájú wí pé òun ń tẹ́ ẹ lọ́rùn àti wí pé kò yẹ kí ó ba inújẹ́ rárá níwọ̀n ìgbà tí oun ti ń ṣe bíi baba fun-un. Ní tòótọ́ ẹrú yìí ń rí ìtọ́jú kò sì sí ìdí fún-un láti kùn rárá, ìdí nìyí tí ẹrú yìí kò fi rí àtakò kankan fún ọ̀rọ̀ olówó rẹ̀ yìí. Ṣùgbọ́n ní ìgbà tí agbẹjọ́rò yìí rí i wí pé ẹrú yìí kò rí ìdáhùn ni ó bá fọ èsì wí pé : ní tòótọ́ ẹrú yìí yóò gba ìtúsílẹ̀ nítorí pé kò ní òmìnira láti ba inú jẹ́ bí ó ṣe wù ú. Báyìí ni ẹrú yìí ṣe gba ìtúsílẹ̀.
Ó sì ba ni lọ́kàn jẹ́ wí pé àwọn ẹrú tí ọwọ́ tẹ̀ padà lẹ́yìn ìgbà tí wọ́n bá ti sá lọ ni wọ́n ń pa, ìdí nìyí tí òǹkọ̀wé yìí ṣe kọ ọ́ sílẹ̀ pé: Àwọn ènìyàn dúdú mẹ́rin yìí, tí àwọn ènìyàn ń tì ní ìtìkutì (àbí kí á sọ wí pé tí àwọn igun ń tì ní ìtìkutì) kìí ṣe ènìyàn lasan o; ìràwọ̀ mẹ́rin ni wọ́n, ìmọ́lẹ̀ mẹ́rín ni wọ́n, bẹ́ẹ̀ sì ni ìròrí mẹ́rin ni wọn pẹ̀lú. Láàrin rògbòdìyàn ni a sọ wọ́n di eruku, tí ó bá sì di ọjọ́ iwájú àwọn ọ̀jọ̀gbọ́n yóò kọ nípa wọ́n sí àwùjọ àwọn ìràwọ̀ àti àwọn oòrùn.
Iwe ti a yewo
SOME NOTES ON THE LIFE AND TIME OF AN AFRO-BRAZILIAN ABOLITIONIST OF YORUBA DESCENT By A Davis, Amherst College.
Manuel Vicente Maza
thumb|Vicente Maza Manuel Vicente Maza je Aare orile-ede Argentina tele.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Orílẹ̀-èdè Olómìnira àwọn Ará ilẹ̀ Ṣáínà
je ti orile-ede.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Índíà
thumb|right je ti orile-ede.
Erékùṣù ilẹ̀ Man
Erekusu Man
Àwọn Erékùṣù Spratly
Spratly Islands
Pópù Dionysius
thumb|Pópù Dionysius Pope Dionysius je Popu Ìjọ Kátólìkì tele.
Àwọn Ẹ̀ka-èdè Yorùbá
Awon Eka-ede Yoruba
Tèmítọ́pẹ́ Olúmúyìwá (1994), Àwọn Ẹ̀ka-Èdè Yorùbá 1Akúrẹ́: Ìbàdàn, Montem Paperbacks. ISBN 978-3297-3-3. Ojú-ìwé = 58.
Pópù Sixtus 2k
thumb|Pópù Sandro Botticelli – Sixtus ìkejì Pope Sixtus II je Popu Ìjọ Kátólìkì tele.
Àkójọ àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Brasil
Àwọn ìtọ́kasí
President del Brasil cbk-zam:Presidente de Brasil
Toronto
Toronto ni ilu totobijulo ni orile-ede Kanada.
Justo José de Urquiza
thumb|Daguerrotipo de Justo José de Urquiza Justo José de Urquiza je Aare orile-ede Argentina tele.
Pópù Felix 1k
Pope Felix I jẹ́ Póòpù Ìjọ Kátólìkì tẹ́lẹ̀.
John Michael Talbot
John Michael Talbot (ojo ibi May 8, 1954,  ní ìlú Oklahoma City, ìpínlè Oklahoma) je olorin omo ile Amerika.
Ryszard Kapuscinski
Ryszard Kapuściński je omo ilẹ̀ Polandi tí ó jẹ́ òǹkọ̀wé àti oníròyìn kú ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kìíní ọdún 2007.
Tháílàndì
Ilẹ̀ Ọba Thailandi (ราชอาณาจักรไทย Ratcha Anachak Thai, ) je orile-ede Guusuilaorun Esia.
Pópù Caius
Pope Caius jẹ́ Póòpù Ìjọ Kátólìkì tẹ́lẹ̀.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Indonésíà
je ti orile-ede Indonesia.
Pópù Marcellinus
Pope Marcellinus jẹ́ Póòpù Ìjọ Kátólìkì tẹ́lẹ̀.
Àkójọ àwọn orúkọ àlàjẹ́ Ìpínlẹ̀ Nàìjíríà
Tabili isale yi safihan akojo awon oruko alaje awon ipinle Naijiria.
Pópù Marcellus 1k
Pope Marcellus I jẹ́ Póòpù Ìjọ Kátólìkì tẹ́lẹ̀.
Deodoro da Fonseca
thumb|Deodoro da Fonseca (gravura) je omo orile-ede Brasil ati Aare orile-ede Brasil tele.
Bọ́lá Ìgè
James Ajibọ́lá Adégòkè Ìgè (September 13, 1930 - December 23, 2001) jẹ́ ọmọ Yorùbá, agbẹjọ́rò ati olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà ní apá ìwọ̀-Oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà. A bí Ìgè ní ọjọ́ kẹtàlá oṣu kẹsàán ọdún 1930, ó di olóògbé ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣu kejìlá ọdún 2001. Ìgè di Alákòóso (mínísítà) ìjọba àpapọ̀ fún ẹ̀ka ètò ìdájọ́ àti Agbẹjọ́rò-Àgbà ìjọba àpapọ̀̀ láàrín ọdún 2000 títí di ọdún 2001 tí wọ́n fi fipá gba ẹ̀mí rẹ̀ nínú oṣù Kejìlá ọdún 2001. Ìgè jẹ gómìnà Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ láti osù kẹwàá ọdún 1979 títí dé osù kẹwàá ọdún 2003. Lẹ́yìn ìgbàtí ìjọ̀ba olósèlú padà dé ní ọdún 1999. ̣̣̣̣̣̣̣̣̣́́́́́́́
Ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀
Wọ́n bí ní James Ajíbọ́lá Ìdòwú Adégòkè Ìgè ìlú Zaria ni ìpínlẹ̀ Ìpínlẹ̀ Kaduna ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹsàn án ọdún 1930 bí tiḷẹ̀ jẹ́ pé ọmọ bíbí ìlú Ẹ̀sà Òkè ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun ni àwọn òbí rẹ̀. Ìgè gbéra lọ sí ìlú Ìbàdàn ní dédé ọmọ ọdún mẹ́rìnlá láti lọ kẹ́kọ́ nílé ẹ̀kọ́ Ibadan Grammar School ní àárín ọdún 1943 sí 1948. Ó sì lọ sí ilé ẹ̀kọ́ fàfitì ti Ìbàdàn, lẹ́yìn èyí ni ó gbéra lọ sí ilé eré ẹ̀kọ́ University College London níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìmọ̀ òfin ní ọdún 1961.
Bọ́lá Ìgè da ilé iṣẹ́ rẹ̀ sílẹ̀ tí ó pe ní Bola Ige & Co ní ọdún 1961, tí ó sì padà di Agbẹjọ́rò Àgbà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ìgè di ìlú-mòọ́ká agbẹjọ́rò ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà látàrí ìṣọwọ́sọ̀rọ̀ rẹ̀ tó mú béré béré ati akitiyan rẹ̀ lórí ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn tó fi mọ́ ìṣèjọba awa arawa. Bákan náà, Ìgè jẹ́ onígbàgbọ́ nínú ẹ̀sìn kìrìstẹ́nì. Bọ́lá Ìgè tún mọ èdè mẹ́ta tó gbajúgbà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ìyẹn èdè Yorùbá, Igbo àti èdè Hausa lásọ yanrantí. He wrote several books, and an anthology of articles and tributes about him was published shortly after his death.
Ibẹ̀rẹ̀ ìṣèlú rẹ̀
Lásìkò ìṣèjọba àwa arawa alákọ́kọ́, láàrín ọdún 1963 sí 1966 ní déédé ọmọ ọdún mẹ́tàlélọgbọ̀n, ó jẹ́ ọ̀kan gbòógì lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Action Group tí ó kópa nínú rògbòdìyàn tí ó ṣẹlẹ̀ nínú ẹgbẹ́ òṣèlú AG láàrín olóyè Obafemi Awolowo ati olóyè Samuel Ladoke Akintola Bo la Ìgè di ọ̀tá pẹ̀lú Olusola Olaosebikan fún ìwà ìgbẹ̀yìn-gbẹbọjẹ́ fún Olóyè Obafemi Awolowo. Ìgè di kọmíṣọ́nà fún ètò ọ̀gbìn fún agbègbè Western Region nígbà náà láàrín ọdún 1967 sí 1970 lásìkò ìṣèjọba ọ̀gàgunYakubu Gowon. Ní ọdún 1967, Bọ́lá Ìgè di ọ̀rẹ́ pẹ̀lú olóyè Olusegun Obasanjo tí ó jẹ́ adarí ikọ̀ ọmọ ogun ní bárékè ìlú Ìbàdàn lásìkò náà. Lásìkò ìṣèjọba ológun akọ́kọ́ ní ọdún 1970, Bọ́lá Ìgè gbógun tako ìpolongo ẹlẹ́yàmẹyà tí àwọn World Council of Churches gbé ìgbésẹ̀ rẹ̀ nígbà náà. Ọdún 1970 ń pari lọ ni ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ìṣèlú Unity Party of Nigeria (UPN), ẹgbẹ́ tí ó rọ́pọ̀ ẹgbẹ́ ìṣèlú Action Group. Nígbà tí ọ̀gágun Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ gbé ìjọba kalẹ̀ fún alágbádá ní ọdún 1979, wọ́n dìbò yan Bọ́lá Ìgè gẹ́gẹ́ bí gómìnà Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ láàrín ọdún 1979 sí 1983. Adebisi Akande, tí ó padà di gómìnà ní ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun ni ó jẹ igbékejì rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí gómìnà nínú ẹgbẹ́ ìṣèlú UPN nígbà náà. Ní inú ìdìbò ọdún 1983, tí Bọ́lá tún díje láti padà sípò gómìnà lábẹ́ abùradà UPN, ọ̀mọ̀wé Victor Omololu Olunloyo ló fẹ́yìn rẹ̀ balẹ̀ nínú ìdíje ìbò sípò gómìnà náà. Bọ̀lá Ìgè gbé abájáde èsì ìdìbò náà lọ sílé ẹjọ, àmọ́ Olunloyo kò ló ju oṣù mẹ́ta lọ lórí alééfà gómìnà kí ọ̀gágun Muhammadu Buhari àti Tunde Idiagbon tí wọ́n jẹ́ ológun tó tún dìtẹ̀ gbàjọba lọ́wọ́ alágbádá. Ìjọba ológun gbé Ìgè ju sátìmọ́lé pẹ̀lú ẹ̀sùn wípé ó fi owó ẹgbẹ́ òṣèlú rẹ̀ ṣara rindin, àmọ́ wọ́n tu sílẹ̀ ní ọdún 1985 lẹ́yìn ìdìtẹ̀gbàjọba tí ọ̀gágun Ibrahim Babangida ṣe, ó sì padà sẹ́nu iṣẹ́ òjòọ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí amòfin, agbẹjọ́rò ati ònkọ̀wé. Ó gbé ìwé kan jáde ní ọdún 1990 tí ó pe ní People, Politics And Politicians of Nigeria: 1940–1979, ìwé tí ó ti ń kọ ṣáájú kí wọ́n tó gbe jù sátìmọ́lé. Ó jẹ́ ìkan pàtàkì lára àwọn péréte tí wọ́n da ẹgbẹ́ afẹ́nifẹ́re sílẹ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé ọ̀gágunSani Abacha wà lórí àlééfà, ó sì ń ṣoro bí agbọ́n lásìkò ìṣèjọba tìrẹ, Bọ́lá Ìgè gbìyànjú láti má da sí ohunkóhun tí ó níṣe pẹ̀lú ìṣèlú lásìkò náà.
Ìjọba alágbádá ìkẹrin
Lẹ́yìn tí ọ̀gágun Sani Abacha papò dà tán tí ìjọba sì padà sọ́wọ́ alágbádá lẹ́ẹ̀kẹrin ní ọdún 1999 ni Bọ́lá Ìgè yọjú wípé òun nífẹ́ láti di Ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà lábẹ́ ẹgbẹ́ ìṣèlú Alliance for Democracy, àmọ́ wọ́n kò mu. Lẹ́yin tí Olúṣẹ́gun Obásanjọ́ di ààrẹ tán ni ó fi Bọ́lá Ìgè jẹ Mínísítà fún ohun àlùmọ́nì àti agbára. Ó wà ní ipò yí láàrín ọdún 1999 sí 2000. Ipá Bọ́lá kò fi bẹ́ẹ̀ kájú ipò yí látàrí àwọn ayídáyidà kan tí ó wà nídí ina Ọba. Lẹ́yìn èyí ni Ààrẹ bá tun fi jẹ Mínísítà fún ẹ̀ka ètò Ìdájọ́ àti Adájọ́ Àgbà fún orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láàrín ọdún 2000 sí 2001 Nínú osù kẹsàán ọdún 2001 ni Bọ́lá Ìgè sọ wípé ìjọba apápọ̀ ti bẹ̀rẹ̀ ìgbésẹ̀ ìṣàtúntò ìwé òfin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti wípé wọn yóò g e sí ojú-òpó ẹ̀rọ ayélujára fún gbogbo ènìyàn kí wọ́n lè lánfàní si níbi gbogbo. Bọ́lá ṣe ìpolongo tako lílo òfin Ṣàríà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní àwọn ìpínlẹ̀ apá òkè ọya. Nínú osù kọkànlá ọdún 2001, Bọ́lá sọ wípé ìjọba àpapọ̀ kò ní fàyè gba ìjọba Ìpínlẹ̀ Sokoto láàyè láti sọ̀kò pa arabìnrin kan tí wọ́n fi ẹ̀sùn àgbèrè kàn, tí wọ́n sì dájọ́ nílé ẹjọ́ Gwadabawa wípé kí wọn lọ sọ̀kò pàá gẹ́gẹ́ bí òfin ṣàríà ti gbe kalẹ̀. Adájọ́ tí ó da ẹjọ́ náà ni adájọ́ Safiya Hussaini. Ó ku diẹ̀ kí wọ́n fi Ìgè sí ipò ńlá kan nínú àjọ United Nations International Law Commission ni wọ́n fi ìbọn gé okùn ẹ̀mí rẹ̀ kúrú ní Ìbàdan ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́.
Ikú rẹ̀
Ní ọjọ́ kẹtalélógún oṣù Kejìlá ọdún 2001, wọ́n yìnbọn pa Bọ́lá Ìgè ní ìlú Ìbàdàn, ṣáájú kí wọ́n tó pàá, òun ati àwọn kan ti ní fàá-kája nínú ẹgbẹ́ ìṣèlú wọn ní Ìpínlẹ̀ ọ̀ṣun. Ní nkan bí ọ̀sẹ̀ kan sẹ́yìn ṣáájú ikú rẹ̀ ni àwọn kan tí a wọn kò mọ̀ ṣekú pa aṣòfin kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Odunayo Olagnaju tí ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú AD, wọ́n fura wípé ìjà tí ó ń ṣẹlẹ̀ láàrín gómìnà Ìpínlẹ̀ ọ̀ṣun ìyẹn olóyè Bisi Akande ati igbákejì rẹ̀ Iyiola Omisore ti ó ṣokùnfà iku olóògbé náà. Ní kété tí Ààrẹ Olúṣẹ́gun Ọba sàn ńọ́ gbọ́ ìró iku Bọ́lá Ìgè ni ó da Àwọn ṣọ́jà sígboro wípé kí wọ́n ó wà lójú lalákàn fi ń ṣọ́rí kí rògbòdìyàn ó má ba bẹ́ sílẹ̀ látàrí iku akọni olóògbé Bọ́lá Ìgè látàrí bí àwọn kan ṣe gbẹ̀mí rẹ̀ ní fọná-fọnsu. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé ògọ̀ọ̀rọ̀ ènìyàn ni wọ́n fòfin mú lórí iku Bọ́lá Ìgè, tí ó fi mọ́ Iyìọlá Omisore, àmọ́ wọ́n padà yọ̀nda wọn náà ni. Títí di àsìkò yí, wọn kò mọ ẹni tí ṣekú pa Bọ́lá Ìgè. Wọ́n sìnkú rẹ̀ sí ulẹ́ rẹ̀ tí ó wà ní Ẹ̀sà-Òkè ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun. Nínú àwọn ọ̀rọ̀ rẹ̀ tí ó ti sọ sílẹ̀ nínú àwọn ìwé rẹ̀ ni ó ti sọ wípé " Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà dùn ńgbé, àmọ̀ òun kò mọ́ bóyá ó yẹ láti kú fún".
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Ìránì
thumb|right je ti orile-ede.
Akwa Ibom State University of Science and Technology
' ni yunifásítì ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Pópù Eusebius
Pope Eusebius jẹ́ Póòpù Ìjọ Kátólìkì tẹ́lẹ̀.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Irak
thumb|right je ti orile-ede.
Juan Esteban Pedernera
thumb|Juan Esteban Pedernera Juan Esteban Pedernera je Aare orile-ede Argentina tele.
Santiago Derqui
Santiago Rafael Luis Manuel José María Derqui Rodríguez (Córdoba June 21, 1809 – November 5, 1867) je Aare orile-ede Argentina tele.
Ìgbésíayé
Àkọ́bíkunrin Manuel José María Derqui y Garcia ati ìyàwó rè Ramona Rodriguez y Ordun̄a, Santiago Derqui kàwé ni Córdoba National University, ó gba àmì ẹyẹ nínú fásitì na agbejoro ni ọdún 1831. Ni ojó kẹrinla oṣù kàrún, ọdún 1845, ó fẹ́ Modesta García de Cossio y Vedoya García (1825–1885) tí o si bi ọmọkunrin méta fún (Manuel Santiago, Simón, and Santiago Martín Antonio) ati ọmọbìnrin méta (Josefa, Justa Dolores Belisaria, and María del Carmen Modesta Leonor).
Ohun ni oluranlowo àkọ́kọ́ ati mínísítà ìjọba ti Corrientes Province lábẹ José María Paz. Justo José de Urquiza fún ni 'Business administrator' tí o si ran lọ sí Paraguay fún iṣẹ ilu orile-èdè miran.
Àwọn Erékùṣù Òkun Coral
right|300px|Map of the Coral Sea Islands right|300px|Map of the Coral Sea Islands Territory The Coral Sea Islands Territory
Franklin D. Roosevelt
Franklin Delano Roosevelt (January 30, 1882 – April 12, 1945; ; also known by his initials, FDR) je oloselu ara Amerika ati Aare ibe tele.
Ìlú Mẹ́ksíkò
Ilu Meksiko ni oluilu orile-ede Mexico.
ABTI - American University of Nigeria
ABTI - American University of Nigeria ni yunifásítì taladani ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Floriano Peixoto
thumb|Floriano Peixoto Aare orile-ede Brazil tele. Odun 1891 si odun 1894 (tí a bí ní Ọjọ́ ọgbọ́n oṣù keje ọdún 1895) tí ìnagijẹ rẹ̀ ń jẹ́ "Iron Marshal" jẹ́ ọmọ  orílẹ̀-èdè, àti ọ̀kan  Ààrẹ àwọn Ààrẹ-àná orílẹ̀ èdè náà. A bí i ní ìlú Macelo ní ìpínlẹ̀ Alagoas. Ó jẹ́ ológun àti òṣèlú. Òun ni ọmọ orílẹ̀-èdè Brazil àkọ́kọ́ tí ó kúrò nípò Igbá-kejì-Ààrẹ fi di Ààrẹ.
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Ísráẹ́lì
thumb|right je ti orile-ede.
Parisi
Parisi (Paris) jẹ́ olúìlú orílẹ̀-èdè Fránsì àti ìlú tó tobijulọ nibẹ. Àwọn ibi tó lajú níbẹ̀ gba ìlẹ̀ tó tóbi tó 105.40 km² pẹ̀lú olùgbélú 2,220,445 ní ìkànìyàn ọdún 2014.
Nọ́mbà gidi
thumb|250px|right|Ila nomba gidi
Nínú Ìmọ̀ Ìṣirò nọ́mbà gidi (real number) ni a mọ̀ sí àwọn nọ́mbà tí a Ko lè gé, gẹ́gẹ́ bí nọ́mbà oníyemẹ́wàá (decimals) tí kò lópin. Fún àpẹẹrẹ 2.4871773339…. Àwọn nọ́mbà gidi jẹ́ nọ́mbà oníìpín, nọ́mbà bí 42 àti −23/129, àti nọ́mbà aláìníìpín, nọ́mbà gbòngbò alágbára-méjì]] 2 (square root) tí wọ́n sì ṣeé fihàn gẹ́gẹ́ bí ojúàmì (point) ní orí ìlà nọ́mbà tó gùn ní àìlópin.
A ń pe àwọn nọ́mbà gidi bẹ́ẹ̀ láti lè ṣèyàtọ̀ sí àwon nọ́mbà tósòro (complex number). Ní ayé àtijọ́ àwọn onímọ̀ ìṣirò mọ nọ́mbà tó rújú gẹ́gẹ́ bí nọ́mbà afòyemọ̀ (imaginary number).
Bí a ṣe lè dá nọ́mbà gidi mọ̀
Nọ́mbà gidi lè jẹ́ onípìín tàbí aláìnípìín; Ó lè jẹ́ nọ́mbà Ọ̀jíbírà tàbí nọ́mbà t tí kò ní ònkà (transcendental number); bẹ́ẹ̀ sì ni wọ́n lè jẹ́ nọ́mbà tódájú, ni odi tàbí kí wọ́n jẹ́ òdo.
A n fi nomba gidi se iwon awon opoiye to je wiwapapo (continuous). O se se ka fi won han gege bi nombamewa to ni itelentele (sequence) eyonomba (digit) ti ko lopin lapa otun ojuami nombamewa (decimal point); a le fi won han bayi 324.823211247…. Awon ami bintin meta to wa leyin nomba yi tumosi pe awon eyonomba miran si n bo leyin.
Bakanna, awon nomba gidi tun ni idamo meji ti papa elesese (ordered field) ni, be ni won si ni idamo ti a mo si ipari l'oke tokerejulo (least upper bound). Akoko so fun wa pe awon nomba gidi ni papa kan, pelu aropo, isodipupo ati isepinpin pelu awon nomba ti ki se odo ti won le je elesese lapapo ni ori ila nomba lona to ni ibamu po mo aropo ati isodipupo. Ekeji so fun wa pe ti akojopo nomba gidi ti ki se ofo (empty) ba ni ipari l'oke (upper bound), o gbudo ni ipari l'oke tokerejulo. Awon mejeji yi lapapo ni won se'tumo nomba gidi patapata. Lati inu won ni awon idamo nomba gidi yioku ti jade wa. Fun apere a le fihan pe gbogbo polynomial (alamipupo) alagbara nomba siseku pelu nomba ibamulo (coefficient) gidi yio ni gbongbo gidi; ati pe ti a ba s'aropo gbongbo alagbarameji idin okan (minus one) po mo nomba gidi lati fun wa ni nomba tosoro, esi yi ni a n so pe o je titi ninu aljebra.
Iwulo awon nomba gidi
A n se iwon ninu Imo Sayensi Alagbamu (physical science) gege bi won ba n sunmo nomba gidi to. Bo tile je pe awon nomba ti a n lo fun eyi je ida nombamewa (decimal fraction) ti won duro fun awon nomba oniipin, nipa kiko won sile gege bi nombamewa fihan pe won n sunmo nomba gidi kan.
A n so pe nomba gidi se sesiro ti igbese isiro ti a mo si Algorithm ba wa ti yio mu eyonomba re wa. Nitoripe bo tile wu ki awon algorithm re o po to, won niye pato (countable), sugbon awon nomba gidi ko niye (uncountable), nitori eyi opo ninu awon nomba gidi ni won ko se sesiro.
Ero onka Komputa le sunmo nomba gidi nikan. L'apapo won le s'oju fun awon inuakojopo (subset) awon nomba oniipin pato kan, nipa lilo nomba ojuami tonlefo (floating point) tabi nomba ojuami soso (fixed point), be sini awon nomba oniipin yi n je lilo lati sunmo awon iye gidi ti won sunmo won.
Awon onimo isiro n lo ami R (tabi \mathbb{R} tabi Unicode ℝ) lati se'duro fun akojopo gbogbo nomba gidi. Ami ikosile Rn n tokasi aaye elegbe-n pelu ipoidojuko (coordinate) gidi won. Fun apere awon iye R3 je nomba gidi meta ti won tokasi ipo kookan ninu aaye elegbe meta (3 dimension)
Amuwa lati inu awon nomba oniipin
A lé mú nomba gidí wa gégé bí àkótán àwon nomba oniìpín ni ònà tó jé pé ìtèntèle nomba kan se fẹsíwájú pèlú nombámèwa tàbí nombáméjì (binary) báyí {3, 3.1, 3.14, 3.141, 3.1415,...} f'enuko sí nomba pàtò gidí kan.
Agbagbo (Axiom)
E je ki R ki o duro fun akojopo gbogbo nomba gidi. Nitorie:
Idamo to gbeyin yi lo seyato larin nomba gidi ati nomba oniipin. Fun apere akojopo awon nomba oniipin ti alagbarameji won din si 2 ni nomba oniipin ipari l'oke (apere 1.5) sugbon won ko ni nomba onipin ipari l'oke tokerejulo, nitoripe gbongbo alagbarameji 2 ko se pin
Awon Idamo
Titan
Idi pataki ti a tun se seyato awon nomba gidi ni pe won ni gbogbo opin (limit). A le so pe won ""tan". Eyi tumosi bawonyi:
Itelentele (xn) foriko po si opin x to ba je pe fun ε > 0, nomba odidi N kan wa to je pe ijinnasi |xn − x| kere ju ε lo, to ba je pe n tobi ju N lo. Ni ede miran, itelentele kan ni opin x ti awon afida (element) re ba sunmo x gbagbagba.
A ri bayi pe gbogbo itelentele ti o n foriko si oju kanna ni itelentele Cauchy.
Bayi wipe awon nomba gidi "tan".
S'akiyesi pe awon nomba onipin ko lo tan o. Fun apere itelentele 1, 1.4, 1.41, 1.414, 1.4142, 1.41421, …) je ti Cauchy sugbon won ko foriko si nomba oniipin. (Eyi yatosi nomba gidi ti won foriko si gbongbo alagbarameji 2).
Nitoripe awon opin wa fun awon itelentele Cauchy ni isiro Kalkulosi fi se e se, ti o si wulo. Ona kan ti a fi le sewadi boya itelentele kan ni opin ni ki a yewo boya o je itelentele Cauchy, nitoripe a ko le mo opin yi tele.
Fun apere etonomba (series) fun igbega alabase (exponential function)
foriko si nomba gidi kan, nitoripe fun gbogbo x awon aropo
le kere gan ti a ba je ki N o tobi daada. Eyi fihan pe itelentele Cauchy ni o je. A ti mo bayi pe itenlentele ohun foriko si opin kan bi a ko ba ti e le so opin ibi ti o foriko si.
Atúmọ̀-Èdè (Gẹ̀ẹ́sì-Yorùbá): G
glue: n; (He stick the broken handle onto the cup with glue.) àtè o fi àte mú owo ìfe tí ó kán náà mó on.
glue: v; (She glued the handle onto the cup.) fi àtè mú ó fi àtè mú owó ìfe náà mo.
gnat: n; (I was bitten by gnats.) kan-in-kan-in kan-in-kan-in je mi gnaw: v; (The rat gnawed a hole in the wooden wall.) ti je; re je; je diedíè.Eku náà re ojú iho je sí ara pako to ìwà lára ìgànà náà.
go: v; (He is going back to his village now.) lo ó n lo padà s;I abúlé rè báyìí.
goal: n; (His goal is to go to college.) (He our team got three goals.) opin eré ìje; òpin. Òpin eré ìje ní láti lo sílé-ìwé gíga. Ìrí-àwòn- he; gbígbà bóòlu wonu àwòn. Egbé agbábóòlù wa rí àwòn méta.
goat: n; (Goat is a domestic animal.) ewúré Eran ilé ni ewúré
god: n; (Christians and Muslims believe in one God; in other religions there are different gods for raim, fire, health e.t.c.) olórun Awòn elésìn kìrìsìtééní àti àwon mùsùlùmí gbàgbó nínú olórun an, nínú awon èsùn ìyókù, orísìírísìí àwon olórun ló wà fún; òjò, má, ìlera àti béè béè lo.
gold: n; (She wore a gold ring.) (Her skirt was gold and yellow.) wúrà ó wo òrùka wúrà Awo wúrà Tòbí/yídìípo rè jé aláwò wúrà àti pupa résúrésú.
golden: adj; (The sky was golden in the evening.) aláwò wúrà ojú òrun ní wúrà ní ìrolé.
goldsmith: n; (The goldsmith made ornaments out of gold). alágbède wúrà Alágbède wúrà náà se àwon ohun –òsó tí a fi wúrà se.
good: adj; (Children, be good.) dára; dáradára Èyin omodé: e máa se dáadáa
good: n; (You should take the medicine even if it tastes bad- it is for your own good.) dídara; sànfààní o gbódò lo òògun náà bí ó tìlè koro ó wà fún ànfààni ara re.
goose: n; (We keep goose for their eggs and meet.) abo pépéye A máa n sin abo pépeye nitorí àtiyé eyin àti eran jíje.
gorgeous: adj: (The sun was a gorgeous colour yesterday evening.) dídára: híhàn Àwò to dára tí o léwà in òòrùn náà gbé jade ní ìròlé àná.
gorilla: (The hunter killed a gorilla.) ìnàkí ode náà pa ìnàkí kan.
gosling: n; (I bought 3 goslings.) abo omo pépéye mo ra abo omo pépéye meta
gospel: n; (They believe the gospel.) ìhìn rere, ìtàn ìgbe ayé Jèsu; òrò ododo wón gba ìhìn-rere náà gbó.
gossip: n; (I had a gossip with my neighbour and she told me all about the bad behaviour of her sister’s Children.) ofófó; òrò èyìn; àbòsí Èmi pèlí aládùúgbò mi jo se àbòsí lánàá ó sì so gbogbo nnkan fún mí nípa ìwà búburú àwon omo ègbón-ón rẹ̀ obìnrin.
gossip: v; (The old men sat and gossiped all evening.) se àbòsí; sofófó, soro èyìn Awọn bàbá arúgbó náà jókòó wọn si se àbòsí ní gbogbo ìròlé náà.
got: v; (I got a letter from my sister this morning.) rí gbà; rí gbà mo rí létà gba láti òdò egbón ni obìrin ní òwúrò yìí.
gourd: n; (She took the gourd to the well for water.) igbá; kèrègbe; akèngbè ó gbé akèngbe náà lo sí ìdi kanga fún omi.
govern: v; (A lot of people help to govern a country.) sàkóso; sèjoba; solórí òpòlopo ló n sàkóso orílè-èdè kan.
government: n; (Our government has decided to build more school and hospitals this year.) ìjoba; alákòóso Ìjoba wa ti pinnu láti kó àwon ilé-iwé àti àwon ilé ìtóju àwon aláìsàn síi odún yìí.
governor: n; (My father is a governor.) gomínà; olórí; bale Gomínà ní bàbáà mi.
gown: n; (She has many gowns.) èwù ìlekè gígùn ó ní òpòlopò èwù ìlekè gígùn.
grab: v; (He grabbed the book from his friend and ran away.) já nnkan gbà ó já ìwé náà lówó ore rè ó sí sálo.
grace: n; (Let us stand up and say the grace.) oore-òfé E jé kí a dìde dúró kí a se oore òfé
graceful:adj; (The men did a graceful dance.) dídára; léwà Àwon okunrin náà jó ijó tí ó dára.
grade: n; (We have three grades of eggs.) (Grade A eggs are the largest and Grade C the smallest.) ipò/ìpín bí nnkan se rí orísìí ìpín méta ni àwon eyin náà bí won se tóbi sí. Àwon tó wà ni ipò kínní (Grade A) lo tóbi jù nígbà ti awon to wà ni ìpín keta (Grade C) ló kèré jù.
grade: v; (They have graded the eggs into several sizes.) pín sí ìpín/ipò bí nnkan se rí Wón ti pín àwon eyin náà sì bí wón ti se tóbi sí.
gradual: adj; (There has been a gradual improvement in your work.) díèdíè	Àyípadà díè ti bá isée rè.
gradually: adv; (Babies learn to walk gradually.) díedíè; ní sísè-n-lèlé Àwon omo owo n ko bí a ti se n rin díedíè.
graduate: n; (She is a history graduate from an American college. akékòógboyè Akékòógboyè nínú ìmò ìtan lati ilé èkó giga ti ilè Améríkà kan.
graduate: v; (She graduated in history.) kékòó gboyè ó kekòó gboyè nínú ìmò ìtan.
grain: n; (Grain is used for making flour.) (A few grains of salt lay on the table.) okà A máa n fi okà se ìyèfun. Nnkan tín-ún Iyò tín-ún wà lórí tábìlì. grammar: n; (English grammar is quite difficult to learn.) ìmò ìlo òrò/èdè dajudájú Ìmò ìla edè oyìnbó nira láti kó díe.
gramophone: n; (The gramophone is not loud enough.) ero agbòhùngbohùn Ero agbohùngbohùn náà kò lo sókè to.
grand: adj; (The government buildings were very grand.) tóbi, lóla; wuyì; níyìn; léwà Àwon ilé ìjoba náà tóbí wón sì Léwà.
grandchild: n; (My grandchild is here.) omo-omo omo-omo mi wà níbì.
granddaughter: n; (She is my granddaughter.) omo-omo to jé obìnrín. omobinran omo mi ni.
grandfather: n; (My grandfather was a hunter.) babáa bàbá 	ode ni bàbáa bàbá mi.
grandmother: n; (My grandmother was a trader.) ìyáàyà (ìyá ìyá) onísòwò ni ìyáàyá mi.
grandson: (My grandson is living with me.) omokùnrin omo mi omokùnrin omo mi n gbe pèlú mi.
granite: n; (He built his house with granite.) irúfé òkúta kan to máa n le ó fi òkúta lílè kó ilé rè.
grant: v; (The Children were granted a holiday because the examination results were so good.) gbà; fi fún ; fí jínkí Wón fi ìsimi jínkí àwon akékòó náà torí pe àwon èsì ìdánwò wón dára gidi.
grant: n; (The government gave us a grant to build another Classrom.) ohun tí a fúnni; èbùn fún isé Ìjoba fún wa ni èbùn owó láti fi kó yàrá ìkàwé mìíràn.
grape: n; (We are in the season of grapes.) èso àjàrà. A ti wà ní àkókò èso àjàra.
grapefruit: n; (The grapefruit is not sweet.) osàn apàárà. Osàn àpáàrà náà kò dun.
graph: n; (They made a graph of how hot the weather was in that month.) ìlà àjúwe. Won se ìlà ajúwe fún bí ojú ojó ti se gbóná to nínú osù náà.
graph-paper: n; (He bought a graph-paper.) irúré ìwé kan tí ó máa n ní ihò fótótótó tí a n lò fún ìlà ajuwe ó rá ìwa tí a n lò fún ìlà ajuwe.
grasp: v; (I grasp the cat by the back of its neck and put it outside.) (I couldn’t grasp what the English teacher told me.) gbá mú; dí mú mo gba olóngbò náà léyìn orùn mú, mo sì tìí síta. yé; mòye N kò lè mòye nnkan. Tí olùko èdè Gèésì náa so fún me
grass: n; (We sat on the grasses to eat our food.) koríko. A jókòó lórí koríko láti je oúnjẹ wa.
grassland: n; (Grassland is very good for cattle rearing.) ilè oníkoríko Ile oníkoríko dára fún itóju maalu
grasshopper: n; (Grasshoppers are very common during the dry season.) eléngà; taata. Taata máa n wópò nígbà èèrùn.
grate: v; (She grated the cassava tubers.) rin; lò ha. Ó rin egé naa.
grate: n; (The grate is no more good.) irin ìkélé-irin tí o wà ní ìsàlè ìdáná níbi níbi tí eérú n bá jade. Irin ìkélé náà kò dára mó.
grateful:adj; (I am very grateful to you for giving me these books.) moore; lópè mo dupe lowo re fún pé o fún mi ni àwon ìwé yìí.
gratitude: n; (I an full of gratitude to yo for the books ìmoore: ìdúpé 	mo fi ìmoore han sí o fún àwon ìwé náà.
gravel: n; (There was a gravel path from the gate to the front door.) okúra wéwèèwé ojú ona tí o ní òkúta wéwèèwé wà láti enu ibodè náà títí dé ilèkun abáwolé.
graze: n; (It that a cut on your knee?- No, it is only a graze.) ara bíbó N jé ojú ogbé ni ti ojú eékún re yen-Rárá, ojú ara bíbó lásán ni.
graze: v; (Cattle were grazing in the field.) (He grazed his kneel when he fell down.) je koríko. Awọn máàlù n je koríko lórí papa. Fi ara bo nípa fifi lo nnkan Ó fi orokun/eékan re bo nigba ti ó subu.
grease: n; (If you put grease lin your car wheels, they turn more easily.) òrá; epo; ìpara Tí o ba fi epo sí àwon àgbá esè okò re won yòó máa yí pèlú ìròrùn si.
grease: v; (You must keep this machine greased.) fi epo sí; fi òrá sí ; fi ìpara pa ó gbódò máa fi epo sí èro yìí díéde.
great: adj; (We learnt about great people in history.) tóbi; pípò nlá A kó nípa àwon ènìyàn nlà nínú ìtàn.
greed: n; (He is not hungry, but he can’t stop eating those chocolates-it is just greed.) ìwora; ojúkòkòrò Ebi kò paá sùgbón kò le se kó má je àwon mìndin-mín-ìn-din yen-ìwora lásán ni!
greedy: adj; (My brother is greedy.) ní ìwora Egbon mi ni ìwora.
green: n; (The painter used different sorts of green for the plants in his picture.) àwò ewé olùkun-nnkan náà lo orisìírisìí tí ó je mó àwò ewe fun àwon ohun ògbìn nínú àwòran tí ó yà.
grew: v; (Your orange tree grew up very fast.) so; dàgbà Igi osàn re yára dàgbà.
gray: adj; (There was a grey cat on the wall.) tí kò dúdú tí ko funfun  olóngbò kò dúdú-kò-funfun kan wa lána ogiri.
gray: n; (I don’t like gray.) àwò tí ko dúdú tí ko funfun N ko féràn àwo tí kò dúdú ti kò funfun.
grief: n; (She was made weak with grief when her son died.) ìbànújé Nígbà lí omo rè kú, ìbànújé mú kí ó rè e.
grin: n; (I have been given some money! he said with a grin.) èrín ìyànyí; èrín ègàn Won ti fún mi lówó díè! Ó sòrò pèlú èrín ako.
grin: v; (Why are you two boys sitting grinning at each other instead of doing your work?) rérìn-ín ako; rérìn-ín ègàn bóyín kí ló dé tí èyin omo kùnrin méjèèjì yìí fi jókòó tí e n rérìn-ín ako sí ara yín dípò tí è ba’fi máa sise yín?
grind-stone: n; (He grinded the pepper on a grind-stone.) olo; okúta ìho nnkan ó lo ata náà lórí olo.
grip: v; (The Child was gripping hen mother’s hand.) dì mú sinsin; gbá mú omo náà di owó ìyáa rè mú.
groan: v; (He groaned with pain.) ké ìrora; gbin ó gbin pèlú ìrora.
groan: n; (He gave a groan of pain.) ikérora o ní ikérora.
groove: n; (When we play a record, the needle moves along very small groves. ìtèbò Nígba tí a bá n gbó awo orin abéré tí o máa n mú àwo korin síta máa n bá àwon ihò ìtèbò tín-ín-rín tin-in-rún ojú àwo tí ó n korin náa yí.
ground: n; (His book fell to the ground.) ilè Iwé rè bó sílè. groundnut: n; (I ate groundnuts.) èpà mo je èpà.
group: n; (A group of girls was waiting outside the school.) akójopò; egbé Akójopò àwon omodé bìnrin dúró sí ìwájú ìta ilé ìwé náà
group: v; (They were grouped round their teacher.) kóra jo pò wón kóra jo pò yí olùkó won po.
grove: n; (The had a grove mango-trees behind their house.) oko igi tí o jé iru igi kan náà ló wà níbè Wón ni oko igi mángóòrò léyìn ilé won.
grow: v; (The Children grow up fast.) (The weather grew colder.) dàgbà Àwon omo náà n yára dàgbà  	dì; dà ojú ojó ti di tútù.
growth: n; (The Child’s growth was fast.) ìdàgbàsoke Ìdàgbàsókè omo náà yá díadáa.
growl: v; (The dog growled at the visitors.) kùn Ajá máa kùn mo àwon àlejò náa.