cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eégún
1.	Abimbọ́la Wandé, Awọn Odù Mẹ́rẹ̀ẹ̀rìndímlógún. (memio), pp. 3-4. Eégún náà yára wọ inú igbó lọ. Aṣọ tí a dà bo alààyè lórí Ni à ń pè ní ẹ̀kú Eégún. Ẹ̀kú ayé o, Ẹ̀kú ọ̀run, N à ń pè ní èjìgbèdè ẹ̀kù.” Ìtàn ke jì wà nínú ìwé Ọ̀mọ́wé J.A. Adédèjì tí mo ti tọ́ka sí tẹ́lẹ̀. Ńińu Odù Ọ̀wọ́nrínsẹ̀ ni ó wà. Ìtàn náà lọ báyìí: Nígbà TÌ Ọ̀wọ́nrín tí ọ́ ń gbé ní Ìsányín dolóògbé, àwọn ọmọ rẹ̀ mẹ́tẹ̀ẹ̀ta - Arúkú, Arùḱu àti Aròḱu-rọja-má-tà kò ní owó lọ́wọ́ lati fi ṣe òkú bàbáa wọn. Ìrònú ọ̀ràn náà pọ̀ dé bi pé èyí Arúkú tí ó jẹ́ ẹ̀gbọ́n fún gbogbo wọn fi ìlú sílẹ̀. Bẹ́ẹ̀ ni èyí àtẹ̀lé rẹ̀, Arùkú, mú ìmọ̀ràn wá pé kí àwọn ó ta òkú náà1. Èyí àbúrò wọn, Aròkú-rọja-má-tà, bá kiri òkú náà lọ. Ṣùgbọ́n nígbà tí ó ti kiri fún ìgbà díẹ̀ tí kò ti rí ẹni ra òkú náà ni ó ti sú u, ó sì wọ́ òkú náà jùnù sínú igbó; ó bá tirẹ̀ lọ. Lẹ́hìn ìgbà díẹ̀, èyí ẹ̀gbọ́n di baálé ilé, ó sì gba ipò bàbá rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Ológbìín. Gẹ́gẹ́ bí ipò rẹ̀ òun ni ó sì wá di Ológbo2. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé abuké ni, Aláàfin fún un ní ìyàwó kan, ẹni tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Ìyá Mòsè. Ṣùgbọ́n fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọd́un, Mòsè kò gbọ́ mokòó
1.	Wọn a máa ta òkú láyé àtijọ́ fún àwọn olóògùn tí wọn fẹ́ lo ẹ̀ya ara òkú náà.
2.	Akígbe tí ́o sì máa ń ru ọ̀pá oyè Aláàfin. rárá; ó kàn ń fọwọ́ osùn nu ògiri gbígbẹ ni. Èyí ni ó mú kí ọkọ rẹ̀ Ológbìín tọ Ọ̀rúnmìlà lọ. Nígbà tí ó débà tí ó débẹ̀, ó ńi “emi ló dé tí ìyàwó òun fi rọ́mọ lẹ́hìn adìẹ tó bú púrú sẹ́kún?” Ọ̀rúnmìlà sì sọ fún un pé àfi tí ó bá lè ṣe ẹ̀yẹ ìkẹhìn fún baba rẹ̀ tí ó ti kú kí ìyàwó rẹ̀ ó tó lè bímọ. Ní àkókò yìí, Ìyá Mòsè ti lọ́ sọ́dọ̀ Amúsan láti lọ ṣe ìwádìí ohun tí ó fa sábàbí. Bí Ìyá Mòsè ti ń bọ̀ láti odò Asà níjọ̀ kan ni elégbèdè kan jáde sí i láti inu igbó tí ó sì bá a lòpọ̀. Bẹ́ẹ̀ ni Ìyá Mosè ṣe bẹ́ẹ̀ lóyún. Mòsè kò sì lè jẹ́wọ̀ bí ó ṣe lóyún fún ọkọ rẹ̀. Ó sì fọ̀n ọ́n ó di ọ̀dọ̀ Ọlọ́pọndà tí ó jẹ́ ẹ̀gbọ́n Ìyá Mòsè. Níbẹ̀ ni ó ti bí ìjímèrè. Ìtìjú a máa pa gbajúmọ̀. Nígbà tíìtìjú pọ̀ fún Mòsè, ó tún fọn ọ́n, ó di ọ̀dọ̀ ọkọ rẹ̀. Bí ó sì ti ń lọ lọ́nà ni ó ju ìjímèrè sínú igbó. Ṣé ọkọ rẹ̀ kò kúkú mọ nǹ̀̀kan tí ó bí. Nígbà tí ó dijọ̀ keje ni Ato tí ó jẹ́ ìyàwó Ògògó tí ó jẹ́ ọmọ Ìgbórí rí ìjímèrè igbó. Ní àkókò tí a ń wí yìí. Ológbìín ti gbọ́ gbogbo ohun tí ó ṣẹlẹ̀. Ó ti lọ sí ọ̀dọ̀ Ọ̀rúnmìlà, Ifá sì ti sọ fún un pé sùúrù lẹbọ. Ifá ní kí Ológbìín máa tọ́jú abàmì ọmọ náà, ṣùgbọ́n kí ó tún ṣe ẹ̀yẹ ìkọhìn fún baba rẹ̀ nìpa lílọ sí igbó níbi tí wọ́n ti rí abàmì ọmọ náà láti lọ ya eégún baba rẹ̀. Àwọn ohun tí Ifá pa láṣẹ ètùtù náà ni ẹgbẹ̀rin àkàrà, ẹgbẹ̀rin ẹ̀kọ, ẹgbẹ̀rin pàsán àti ọ̀pọ̀lọ́pọ̀ ẹmu. Igbó tí wọn ti ṣe ètùtù náà ni a mọ̀ sí igbó ìgbàlẹ̀ di òní olónìí. Aláràn-án òfí tí ó jẹ́ ìyekan Ológbìín ni ó gbé aṣọ òdòdó tí baba Ológbìín tí ó ti kú ń lò nígbà ayé rẹ̀ bora, tí ó sì tún gbé abàmì ọmọ náà pọ̀n sẹ́hìn, tí ó sì ń jó bọ̀ wá sí àárín ìlú láti inú igbó náà pẹ̀lú ìlù àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn lẹ́hìn rẹ̀. Ológbìín ti fi lọ̀ tẹ́lẹ̀ pé òun yóò ṣe ẹ̀yẹ ìkẹhìn fún baba òun tí ó ti kú nítorí náà nígbà tí wọ́n rí Aláràn-án Òrí nínú aṣọ òdòdó, wọ́n ṣe bí Ológbìín tí ó ti kú ni, pàápàá tí abàmì ọmọ tí ó pọ̀n dà bí iké ẹ̀hìn rẹ̀. Àwọn ènìyàn ń sún mọ́ ọn láti wò ó dáadáa ṣùgbọ́n pàṣán tí wọ́n fi ń nà wọ́n kò jẹ́ kí wọn sì wọ ilé baba Ológbìín tí ó ti kú lọ. Bí àwọn ènìyàn ti ń wò ó ni wọ́n wí pé: “Ẹ wo begun ẹni tó kú ti gún tó! Egungun náà gún lóòótọ́! Egungún gún! Egungún gún!”
Báyìí ni àrá ọ̀run náà ṣe ṣe káàkiri ìlú tí ó sì ń súre fún àwọn ènìyàn. Nígbà tí ó sì ṣe ó wọ káà lọ. Wọ́n sì pe Ato kí ó máa tọ́jú abàmì ọmọ náà. Wọ́n sì ń pe abàmì ọmọ náà níOlúgbẹ̀rẹ́ Àgan. Nínú káà yìí ni Ògògó tí ó jẹ́ ọkọ Ato, ti ń wo ọmọ náà nígbàkúùgbà. Àwọn ènìyàn inú ilé a sì máa pe Ògògó ní Alàgbọ̀ọ́-wá1. Alágbọ̀ọ́-wá yìí ni ó sì di Alágbàá (baba Maríwo) títí di òní olónìí. Odù Òwọ́nrínsẹ̀ náà nìyí: “Arúkí, Arùkú, Aròkú-rọjà-má-tà. Òkú tá a gbé rọjà tí ò tà;
1.	Ìtumọ̀ èyí ni ẹni tí ó gbọ́ tí ó wá. La gbé sọ sígbó. Òun la tún gbé wálé, Tá a daṣọ bò, Tá a ń pè léégún. A dÌfá fún Ọ̀wọ́nrín Ìsányín Tó kú tí àwọn ọmọ rẹ̀ Kò rówó sin ín.1 Bí a bá sì tún wo oríkì eégún, ọ̀rọ̀ nípa bí eégún ṣe kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ yóò túbọ̀ tún yé wa sí i. Gẹ́gẹ́ bí a ti mọ̀, oríkì ni ọ̀rọ̀ tí ó júwe ìwà, ìṣe2 àti Ìtàn ìbí àwọn òrìṣà, ènìyàn àti àwọn nǹkan mìíràn. Oríkì Egúngún náà lọ báyìí: “Egúngún Ajùwọ́n, Lùkùlùkù gbúù-gbúù! A-rágọ̀ gbálẹ̀, Egúngún kìkì egungun T’Ògògó! Òkú yìí gbérí! Ẹni ará kan Tí ń jí jó awo.
1.	Adédèjì, J.A. The Alárinjó Theatre. The Study of a Yorùbá theatrical Art from its Origin to the Present Times. Ph.D. Thesis (University of Ibadan 1969). Pp. 60-88.
2.	Babalọlá, A Àwọn Oríkì Orílẹ̀, pp. 11.
Ọ̀ṣọ̀ràn lokùn ń dè lÁgburè. Ìgbà tí n kò ṣòràn okùn, Kí lẹ mókùn so mí lápá sí? Ọmọ kẹ́kẹ́ mo ṣá, Mo mú ṣèwe lÁgburè. Gọ̀ǹbọ̀ ni mo wà, Mo mú ṣèwe nIgbórí1 ‘Torí Ìgbórí mi lỌ̀yọ́ Mọ̀kọ. Baba Arúkú, Baba Arùkú, Baba Aròkú-rọjà-ma-tà. Òkú tá a gbé rọjà Tá ò tà, Òun la dáṣọ fún Tá à ń pè léégún. Ikú ‘i lÓdò. Ọmọ atòkú jẹun, Ọmọ atáyé solẹ̀ nÍgbàlẹ̀. Baba Ato kékeré A-bẹnu wẹ́jewẹ́jẹ.2
1.	Àwọn Tápà ló ń jẹ́ bẹ́ẹ̀.
2.	Adédèjì, J.A. The Alárìnjó Theatre; (The Study of a Yorùbá Theatrical Art from its Origin to the Present Times.) Ph.D. Thesis (University of Ibadan 1969). Pp. 60.88.
Ṣùgbọ́n láyé òde òní ń kọ́? Báwo ni a ṣe ń ‘ṣẹ́’ eégún? Ó ṣòroó sọ pàtó pé kò níí sí ìyàtọ̀ díẹ̀ láti ìlú dé ìlú lórí ọ̀rọ̀ bí a ṣe ń ‘ṣẹ́’ eégún. Ṣùgbọ́n bí ìyàtọ̀ kàn tilẹ̀ wà náà, kò pọ̀ rárá. Mo léèrò wí pé àwọn obìnrin kò ní í mọ ìdí abájọ. Obìn in a sì máa mọ awo, ṣùgbọ́n bí wọ́n bá tilẹ̀ mọ ọ́n, wọn kò gbọdọ̀ wí. Àgbàlagbà Ọ̀jẹ̀ nikan ni wọ́n ń ‘sẹ́’ eégún rẹ̀ bí ó bá kú. Bí a bá ti fẹ́ ‘ṣẹ́’ eégún ẹni tí ó ti kù yìí, a ó wá pàsán1 mẹ́ta, a ó wá aṣọ fúnfún tí ó tóbi, a ó tún wá ẹni tí kò sé kò yẹ̀ gíga ẹni tí a fẹ́ ‘ṣẹ́’ eégún rẹ̀ náà. Ìtàn sọ fún mi pé láyé àtìjọ́, tí wọ́n bá pe òkú Òjẹ̀ nígbà tí wọn kò bá tíì sin ín, pé ó maa ń dáhùn tí yóò sì bá àwọn ènìyàn sọ̀rọ̀. Ṣùgbọ́n eke ti dáyé, aáṣà ti dÁpòmù, nǹkan ò rí bí í ti í rí mọ́ nítorí pé a kò lè ṣe é bí a ti í ṣe é tẹ́lẹ̀. Bí àwọn èròjà tí a kà sílẹ̀ wọ̀nyí bá ti dé ọwọ́ àwọn àgbà Òjẹ̀, a ó mú ọkùnrin tí kò sé kò yẹ̀ gíga òkú Òjẹ̀ náà lọ sínú igbó ìgbàlẹ̀. Àwọn àgbà Ọ̀jẹ̀ nìkan ni wọ́n lè mọ ẹni náà. Lẹ́hìn èyí, àwọn Òjẹ̀ yókù àti àwọn ènìyàn yóò máa lu ìlù eégún ní ibi tí wọn ti pa pẹrẹu lẹ́bàá igbó ìgbàlẹ̀ náà. Ọ̀wẹ́wẹ́2 ni ìlù tí a ń wí yìí. Tí wọ́n bá ti ń lu ìlù báyìí, àgbà Ọ̀jẹ̀ kan yóò máa mú ọ̀kọ̀ọ̀kan nínú pàṣán yẹn, yóò
1.	Òpá àtòrì tí a fi irin gbígbóná ṣe ọnà sí lára tí àwọn tí ó máa ń tẹ̀lé eégún lọ sóde fi ń na ènìyàn.
2.	Aparun tàbí igi tí a fọ́ sí wẹ́wẹ́, tí a sì ṣe é pelẹbẹ pẹlẹbẹ̀.
Mike Torey
Lucky Mike Torey je omo ologun orile-ede Naijiria totifeyinti ati Gomina awon Ipinle Ondo ati Enugu tele.
Eégún
Sì máa fin a ilẹ̀ lẹ́ẹ́mẹ́ta mẹ́ta. Bí ó bá ti ń ṣe bẹ́ẹ̀ ni yóò máa pe orúkọ ẹni tí ó ti kú náà tí a sì fẹ́ ‘sẹ́’ eégún rẹ̀ yìí. Nígbà tí ó bá ti fi pàṣán kẹta na ilẹ̀ lẹ́ẹ́kẹ́ta tí ó sì tún pe orúkọ ẹni tí ó ti kú náà, ẹni tí ó ti wà nínú igbó ìgbàlẹ̀ yóò dáùn, yóò sì máa bọ̀ pẹ̀lú aṣọ fúnfún báláú lọ́rí rẹ̀. Àwọn ènìyàn yóò sì máa yọ̀ pé baba àwọn dáhùn, pé kò tilẹ̀ kú rárá. Bí babá bá ti jáde báyìí ni àwọn ènìyàn yóò máa béèrè oríṣìíríṣìí nǹkan lọ́wọ́ rẹ̀, tí baba náà yóò sì máa dá wọn lóhùn. Nígbà tí ó bá ti jó dáadáa fún ìgbà díẹ̀, yóò súre fún àwọn ènìyàn kí ó tó padà bá inú igbó ìgbàlẹ̀ lọ. Bí eégún ṣe ń jáde lóde òní nìyí ní ìlú Oǹdó.
Silas Janfa
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Clever Ikisikpo
Clever Ikisikpo jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí wọ́n dìbò yàn wọlé gẹ́gẹ́ bí aṣojú Ìlà oòrùn Balyesa ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà ti ilẹ̀ Nàìjíríà. Ó jẹ́ aṣojú ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin lẹ́yìn tí ó wọlé látàrí ètò ìdìbò ti oṣù kẹrin ọdún 2011 lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party.
Andry Rajoelina
Andry Nirina Rajoelina (ojoibi May 30, 1974) je omo Malagasi oloselu ati onisowo to ni redio ati telifisan. Rajoelina setuka ileasofin, o paro awon adajo ile ejo giga, o si bura funrare bi olori orile-ede igbepada ile Madagascar ni March 21, 2009, leyin igba ti awon ologun ti yan si ipo yi leyin jagidijagan oloselu to sele i 2009. Rajoelina lo je Baale ilu Antananarivo, to je oluilu Madagascar, lati December 2007 de February 2009.
Chuba Okadigbo
Chuba Okadigbo (17 December, 1941 - 25 September, 2003) je oloselu omo ile Naijiria lati eya Igbo ti a bi ni odun 1941 ti o si ku ni odun 2003. Okadigbo je Aare awon Alagba ile Igbimo Asofin Naijiria lati 1999 titi de 2000.
Khufu
Khufu (ni Griiki bi Χέοψ, Cheops, ; bi Manetho se so, Σοῦφις, Suphis) je Farao ni ile Egipti.
ISO 14750
je opagun kariaye.
Muhammadu Buhari
Muhammadu Buhari (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ ketàdínlógún, Oṣù Kejìlá Odún 1942) olóṣèlú tí ó jẹ́ Ààrẹ orílè-èdè Nàíjíríà láàrin ọdún 2015 sí ọdún 2023. Ó lo ṣáà àkọ́kọ́ rẹ̀ láàrin odún 2015 sí 2019 àti kejì láàrin ọdún 2019 sí 2023. Buhari tí fìgbà kan jẹ́ ogágun Méjọ̀ Gẹ́nẹ́rà àti pé ó j̣e olórí orílẹ̀ èdè Nàíjíríà lati 31st Oṣù kejìlá odún 1983 sí Oṣù kẹjó odún 1985, léyìn tí ó fi kúùpù ológun gbàjọba.
Igbesi aye tete
A bí Muhammadu Buhari sí ìdílé Fulani ní ọjọ 17 Kejìlá 1942, ní Daura, Ìpínlè Katsina, baba rẹ ni Hardo Adamu, ẹni tí ó jẹ́ olori Fulani, orúkọ ìyá rẹ̀ sì ni Zulaihat, ẹni tí ó Hausa. Òun ni ọmọ kẹtalelogun bàbá rẹ̀. Ìyá Buhari ni ó tọ dàgbà, bàbá rẹ̀ fi ayé sílè nígbà tí ó wà ní ọmọ ọdún mẹ́rinrin.
Ìgbésí ayé rẹ̀ gẹ́gẹ́ bi Ológun
Buhari dara pò mó Nigerian Military Training College (NMTC) ní ọdun 1962, ó jẹ́ omo odun kan dínlógún nígbà náà. Ní oṣù kejì ọdún 1964, a yí orúkọ ilé-ìwé ológun náà padà sí Nigerian Defence Academy (NDA).
Ní àárín 1962 sí 1963, Buhari kó nípa ìmò ogun ní Mons Officer Cadet School ní ìlú Aldershot, England. Ní oṣù kínní ọdún 1963, nígbà tí Buhari jẹ́ ọmọ ọdún ogún, a sọ́ di lieutenanti kejì.
René Viviani
thumb|René Viviani Jean Raphaël Adrien René Viviani jẹ́ Alakoso Agba ilẹ̀ Faransé tẹ́lẹ̀. A bíi ni ọjọ́ kẹjọ, oṣù kọkànlá ọdún 1863, ó sì jáde láyé ni ọjọ́ keje oṣù kẹ̀sán ọdún 1925.
Eugène Mangalaza
Eugène Régis Mangalaza (ojoibi 13 July 1950 ) je oloselu ara orile-ede Madagascar to di Alakoso Agba ibe ni 10 October 2009 tit di 18 December 2009.
Àgbájọ Akáríayé Okun Átọ́mù
Àgbájọ Akáríayé Okun Átọ́mù (International Atomic Energy Agency; IAEA)
Bọ́lá Tinúbú
Bọ́lá Ahmed Tinúbú (ọjọ́ ìbí Ọjọ́ kàndínlọ́gbọ̀n oṣù Kẹ́ta, ọdun 1952) jẹ́ Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Nigeria tí wọ́n ṣe ìbúra fún lọ́jọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2023 lẹ́yìn tí ó jáwé olúborí nínú ìdìbò ààrẹ ọdun 2023. Ó jẹ́ Gómìnà-àná Ìpínlẹ̀ Èkó láàrin ọdún 29 May odun 1999 títí di ọdún 29 May, 2007. Àwọn ará ìlú ti kọ́kọ́ dìbò yàn Bola Ahmed Tinubu láti di Sẹ́nétọ̀ ní ọdún 1992, àmọ́ wọ́n fagilé ìbò náà ní ọdún (12 June, 1993)
Kíkéde ète láti dupò ààre
Ní ọjọ́ kọkànlá, oṣù kíní, ọdún 2022(January 11, 2022), Bola Ahmed kéde ète rẹ̀ láti dupò ààrẹ Nàìjíríà ní odún 2023 lábé ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress(APC). Ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹfà ọdún 2022, Tinubu jáwé olúborí nínú ìdìbò-abẹ́lé ààrẹ nínú ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressive Congress(APC) pẹ̀lú àmì ayò 1271, láti borí Igbákejì Ààrẹ Yẹmí Ọ̀ṣínbàjò àti Rotimi Amaechi tí ó gba 235(Osinbajo) àti 316(Rotimi).
Djedefre
Djedefre je Farao ni ile Egipti.
Najib Tun Razak
thumb|Alákòso àgbà ti ìlú Malaysia, Najib Tun Razak
Paul Painlevé
Paul Painlevé je ará Faransé tí ó jẹ́ alákóso àgbà ti ilè Fúránsì tẹ́lẹ̀.
.hr
.hr ni ami orile-ede Internet ti top-level domain (ccTLD) fun orile-ede Croatia (Hrvatska).
Itokasi
Toppdomän
Aisha Jummai
jẹ́ olóṣèlú ará orílé èdè Nàìjíríà àti ọmọ Ilé aṣòfin àgbà ilẹ̀ Nàìjíríà.
Dẹ́nmárkì
Denmarki tabi Ile-Oba Denmarki je orile-ede Scandinavia ni Apa ariwa Europe.
Àtòjọ àwọn Igbákejì Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Àkíyèsí
Ó dé sí New York City ṣíwájú Ààrẹ adìbò yàn George Washington, wọ́n búra wọlé fún Adams gẹ́gẹ́ bí igbá kejì Ààrẹ ní ó ku ọjọ́ mẹ́sànán kí wọn ó búra wọlé fún Ààrẹ gan
Died in office
Resigned from office
Succeeded to the Presidency upon death or resignation of President
The only Vice President to be sworn in outside of the United States of America (in Havana, Cuba), with special dispensation from Congress
Elected on the National Union Party ticket with Republican Abraham Lincoln
Invoked the presidential provision of the 25th Amendment on July 13, 1985, 11:28 a.m. until 7:22 p.m.
A resident of Texas just prior to his nomination for Vice President, Mr. Cheney changed his voter registration back to Wyoming, where he had served in Congress, to avoid violating the 12th Amendment, which would have prevented the Texas Presidential Electors from casting their electoral votes for both Bush and Cheney
Served under the acting-presidential provision of the 25th Amendment on two separate occasions: on June 29, 2002, from 7:09 a.m. to 9:24 a.m, and on July 21, 2007, from 7:16 a.m. to 9:21 a.m.
STS-84
thumb|Ẹgbẹ́ ìṣe STS-84.
Kabir Garba Marafa
thumb|Kabir Garba Marafa je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
ISO 14971
je opagun kariaye.
Merina
MERINA
Àwọn ti won n so ede wọ̀nyí jẹ́ ará Malayo-Indonesian. Wọ́n ní ìtàn tó gbọ̀ọ̀rìn nípa ìsẹ̀dá wọn ati nipa àṣà àtí ètò òsèlú won láàrin orisi awọn ènìyàn Madagascar. Ẹsin kiriyo ati ẹ̀sìn eranko ni wọn ni sìn
.hu
.hu je ti orile-ede Hungary.
Aaron Burr
Aaron Burr, Jr. (February 6, 1756 – September 14, 1836) je oloselu ara Amerika, to kopa ninu Ogun Ijidide Amerika, ati arinkerindo. O di Igbakeji Aare iketa (1801–1805), labe Aare Thomas Jefferson, ohun ni igbakeji aare akoko ti ko di aare rara.
Georges Leygues
je Alakoso Agba ile Furansi tele.
STS-94
thumb|Ẹgbẹ́ aṣàgbékalẹ̀ STS- 94.
ISO 15022
je opagun kariaye.
.id
.id
Adefemi Kila
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
ISO 15189
je opagun kariaye.
Paul Dirac
Paul Adrien Maurice Dirac, OM, FRS (8 August 1902 – 20 October 1984) je onimofisiiki oniro ara Britani. Dirac se afikun pataki si ibere isise ero ayosere ati agbaraonina ayosere. O di ipo Ojogbon Aga Lukas fun Mathematiiki mu ni Yunifasiti ilu Cambridge, o si lo odun merinla togbeyin laye re ni Florida State University.
Ninu awon awari re, o sagbekale isodogba Dirac, eyi salaye iwuwa awon fermion eyi lo si faye gba isotele wiwa olodi elo.
Igba ewe
Paul Dirac je bibi ni ilu Bristol, Ilegeesi, ni adugbo Bishopston lo gbe dagba.
George Clinton (Igbákejì Ààrẹ)
thumb|George Clinton je oloselu ara Amerika ati Igbakeji Aare Amerika tele.
Èdè Germany
Èdè Jẹ́mánì (Deutsch, ) je ede Iwoorun Jemani, to je bibatan ati yiyasoto pomo Geesi ati Duki.
Mende
Ede Mende jọ ede awọn Mande. Àwọn wọ̀nyí wá lati Sudan si apá àríwá. Eya Menda jẹ ẹ̀yà ti o tobi ni Afirika wọn lé ni ọ̀kẹ́ méjì.
Ibrahim Muhammed Kirikasama
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Menkaura
Menkaura je Farao ni ile Egipti.
.il
.il
Khafra
thumb|right|160px|Khafre's Pyramid and the Great Sphinx.
Khafra (Greek, Χεφρήν; Chephren) — also Khafre je Farao ni ile Egipti.
Elbridge Gerry
thumb|Elbridge-gerry-kíkùn jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà àti Igbakeji Ààrẹ Amẹ́ríkà tẹ́lẹ̀.
Saidu Kumo
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
C++
thumb|Ìdá lórí C++. C++ (ti an pe ni "cee pilus pilus") o je kiko ti o duro, form ofe language, orisirisi-paradigm, ti a compili, iwulo gbogboede programming. A o ma pe ni ede aarin, nitori wipe o ni awon irinse |ede ti o ga]] ati ede ti o kere. Bjarne Stroustrup ni eni ti o da ede yi sile lati odun 1979 ni Bell Labs gege bi ilosiwaju fun ede C. Eyin ti oruko ipinle re n je C pelu kilaasisi, won so ede naa ni C++ ni odun 1983.
C++ je ikan lara awon ede ti o gbajumo pelu apilication domain ti o ni sisitem software ninu (gege bi Microsoft Windows), application software, device drivers, embedded software, high-performance server ati client applications, pelu software idaraya gege bi video games. ai moye akojopo ni o man pese C++ ofe ati propreitary compiler software, pelu GNU Project, Microsoft, Intel ati Embarcadero Technologies. C++ ti je arikoshe ti o ni agbara fun awon ede programming yoku tio gbajumo, e yin ti o gbajumo ju C# ati Java.
A tun ma nlo C++ fun hardware design, ni ibi ti a ti koko se apejuwe design ni C++, ti a se ijiroro re, architecturally constrained, ati gbigba aye lati da register-transfer level hardware description language via high-level synthesis.
ISO 15288
je opagun kariaye.
Sahure
Sahure jẹ́ Farao ní ilẹ̀ Egipti.
Daniel D. Tompkins
je oloselu ara Amerika ati Igbakeji Aare Amerika tele.
ISO/IEC 15291
je opagun kariaye.
Boluwaji Kunlere
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Mossi
Mossi (tabi Moaaga) Àwọn ènìyàn Mossi jẹ jagunjagun. Olóyè Moro Naba ni Olórí wọn. Àwọn tó kọ́kọ́ da Mossi àkọ́kọ́ sílẹ̀ wá lati Gbana. Awọn ló tóbi ju ni Burkina Faso
Amadou Toumani Touré
Amadou Toumani Touré (ojoibi November 4, 1948 ni Mopti, Mali ) ni Aare ile Mali.
Windows 95
Windows 95
Ibrahim Kura Mohammed
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Hakeem Olajuwon
Hakeem Abdul Olajuwon (ojoibi January 21, 1963) je omo Omo Naijiria Amerika alagbase agba boolu-alapere to tifeyinti. Lati 1984 de 2002, o gba boolu ninu National Basketball Association.
ISO 15292
je opagun kariaye.
Pepi 2k Neferkare
Pepi II Neferkare je Farao ni ile Egipti.
.im
.im ni amioro orile-ede lori Internet ti top-level domain (ccTLD) fun Isle of Man.
Itokasi
Toppdomän
Ponna
thumb|Aworan Ponna J.A. Ogunwale
Itumo
Ponna
Itumo ponna
J.A Ògúnwálé (1992), ‘Àyẹ̀wò Àwọn Afọ̀ Onítumọ̀ Pọ́n-na nínú Àwọn Ìwé kan nínú Èdè Yorùbá.’, Àpilẹ̀kọ fún Oyé Ẹ́meè, DALL, OAU, Ifẹ̀, Nigeria.
Mentuhotep 2k
Mentuhotep II je Farao ni ile Egipti.
STS-90
thumb|Ẹgbẹ́ àgbéjáde STS-90.
Ngbaka
Eya Ngbaka tabi M'Baka je eya eniyan ni Orile-ede Olominira Arin ile Afrika.
Awọn wọnyi jẹ awon to ń gbé ìlú Ngbaka, kò sì sí agbára kan to da wọn pọ, ńṣe ni olukuluku n se bi o ti fẹ láàrin ìlú. Awọn ẹya náà ń gbe Ubangi.
Zainab Abdulkadir Kure
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Senusret 1k
Senusret I je Farao ni ile Egipti.
Amenemhat 1k
Amenemhat I je Farao ni ile Egipti.
Garba Yakubu Lado
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Philadelphia
Philadelphia ni ilu titobijulo ni ipinle Pennsylvania ati ilu kefa nibi ti awon eniyan posijulo ni orile-ede Amerika.
Dahiru Awaisu Kuta
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Ademola Okulaja
Ademola Okulaja (bíi ní Ọjó Kẹwa Oṣù Keje Odún 1975) jẹ́ alagbase agbá bọ́ọ̀lu-alápẹ̀rẹ̀ ará Jamaní tó tifẹ́yíntí.
Bristol
Bristol je ilu kan ni Ilegeesi to wa ni 105 mi iwoorun London, ati 24 mi ilaorun Cardiff.
Nelson Mandela
Nelson Rolihlahla Mandela (Ọjọ́ Kejìdínlógún Oṣù Keje Ọdún 1918 - Ọjọ́ Karùn-ún Oṣù Kejìlá Ọdún 2013) jẹ́ Ààrẹ Gúúsù Áfíríkà láti ọdún 1994 títí di ọdún 1999, bẹ́ẹ̀ sì ni òun ni Ààrẹ Gúúsù Áfírík[s àkọ́kọ́ tó jẹ́ ẹni àdìbòyàn nínú ìdìbò-yani tòṣèlú ará ìlú aṣojú yanyan. Kí ó tó di Ààrẹ, Mandela jẹ́ alákitiyan olódì-apartheid, ati olórí Umkhonto we Sizwe, apa adigun Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Ọmọ Orílẹ̀-èdè Áfíríkà (ANC). Lọ́dún 1962 ó di ẹni afofinmu won si da lebi ika ote ati awon ẹ̀sùn mìíràn, wọ́n sì rán an lẹ́wọ̀n gbere. Mandela lo ọdún mẹ́tàdínlọ́gbọ̀n (27) ní ẹ̀wọ̀n, ó lo ọ̀pọ̀ ọdún yìí ní Robben Island. Lẹ́yìn jijowo rẹ̀ kúrò lọ́gbà ẹ̀wọ̀n ní ọjọ́ 11 oṣù kejì ọdún 1990. Mandela ṣiwájú ẹgbẹ́ òṣèlú rẹ̀ nínú àwọn iforojomitorooro tó fa òṣèlú àwaarawa ti gbogbo eya ti o waye ni odun 1994, tó sì di Ààrẹ orílẹ̀ èdè Gúúsù Áfíríkà láti ọdún 1994 títí di 1999. O si ṣokùnfà ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ní Gúúsù Afrika, Bákan náà ni a tún mọ Mandela sí Madiba, oyè ẹ̀yẹ tí àwọn Alágbà ìdílé Mandela ń lo.
Mandela ti gba ẹ̀bùn tó pọ̀ ju 250 lọ láàárín ogójì ọdún, nínú wọn ni Ẹ̀bùn Àlàáfíà Nobel 1993.
Ìgbà èwe
thumb|left|upright|Nelson Mandela lọ́dún 1937 Nelson Mandela jẹ́ ọmọ ẹ̀ka kékeré ìran ọba Thembu dynasty, tó ń jọba ní agbègbè Transkei ní Ìgbèríko Cape Gúúsù Áfíríkà. Wọ́n bí i ní Mvezo, abúlé kékeré kan tó sún mọ́ agbègbè Umtata, tó jẹ́ olú-ìlú Transkei. Ọmọ ìran Khoisan ni ìyá ńlá rẹ̀. Bàbá ńlá bàbá rẹ̀ ni Ngubengcuka tó jọba gẹ́gẹ́ bí Inkosi Enkhulu tàbí ọba àwọn Thembu ṣáájú kó tó kú ní ọdún (1832). Ìkan nínú àwọn ọmọkùnrin ọba ọ̀hún ló ń jẹ́ Mandela, ni bàbá ńlá rẹ̀ àti ibi tí orúkọ ìdílé rẹ̀ ti wá. Síbẹ̀ nítorí pé ó jẹ́ ọmọ Inkosi's látọ̀dọ̀ ìyàwó ìran Ixhiba (ìyẹn "ìdílé olowo osi" ), àwọn ọmọ-ọmọ ẹ̀ka ẹbí ọba rẹ̀ kò lè gorí ìtẹ́ ní Thembu.
Bàbá Mandela ni Gadla Henry Mphakanyiswa. Ó jẹ́ Olóyè ní ìlú Mvezo. Ṣùgbọ́n nítorí àìgbọ́ràn sí ìjọba amúnisìn lenu, wọ́n yọ Mphakanyiswa kúrò ní ipò oyè rẹ̀ wọ́n sì kọ ẹbí rẹ̀ lọ sí Qunu. Síbẹ̀, Mphakanyiswa kọ̀ kó ṣàìjẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Adámọ̀ràn Inkosi, bẹ́ẹ̀ sì ni ó kópa gidi láti rí i pé Jongintaba Dalindyebo gun orí ìtẹ́ Thembu. Dalindyebo san ore yi paa fun Mphakanyiswa nípa gbigba Mandela sọ́dọ̀ bí ọmọ nígbà tí Mphakanyiswa kú. Bàbá Mandela fẹ́ ìyàwó mẹ́rin, ó sì bí ọmọ mẹ́tàlá (13) ọkùnrin mẹ́rin àti obìnrin mẹ́sàn-án. Mandela jẹ́ ọmọ ìyàwó kẹta, Nosekeni Fanny. Fanny jẹ́ ọmọbìnrin Nkedama láti ìran Mpemvu Xhosa, Otun Oba, ninu ile eni ti Mandela ti lo igba omode re. Orúkọ àbísọ rẹ Rolihlahla túmọ̀ sí "fa ẹ̀ka igi", "oníjàngbọ̀n".
Nígbà tí Mandela tó ọmọ ọdún mẹ́sàn-án, bàbá rẹ̀ kú nípa ikọ́ ẹ̀gbẹ (TB), nítorí èyí Jongintaba, di alágbàtọ́ rẹ̀. Mandela lọ sí ilé ẹ̀kọ́ tí ó jìnnà sí ààfin Jogintaba. Pẹ̀lú bí àṣà Thembu ṣe là á sílẹ̀, ó jẹ́ siso dagba nígbà tó tó ọmọ ọdún mẹ́rìndínlógún (16), ó sì relé ẹ̀kọ́ Clarkebury Boarding Institute. Mandela parí ilé ẹ̀kọ́ odo láàárín ọdún méjì, kàkà ọdún mẹ́ta tó yẹ. Leyi to je yiyan lati jogun ipo baba re gege bi Alamoran Oba, ni odun 1937 Mandela ko lo si Healdtown Comprehensive School, koleji awon elesin Wesley ni Fort Beaufort ti opo awon awon omo oloye ni Thembu ti n lo si ile-eko. Nigba ti o di omo odun mokan-dinlogun (19) o feran lati ja ese ati eresisa ni ile-eko.
Leyin to to de koleji, Mandela bere si keko fun iwe-eri Bachelor Ise-Ona ni Fort Hare University, nibi to ti pade Oliver Tambo. Tambo ati Mandela di ore ati elegbe. Mandela tun di ore pelu Kaiser ("K.D.") Matanzima eni to je gege bi oloye Otunba Thembu wa lori ila fun ite ni Transkei, eyi ti yio fa lojo iwaju lati tewogba eto Bantustan. Itileyin re fun awon eto yi fa ilodi larin ohun ati Mandela. Ni eyin odun kn ni koleji Mandela kopa ninu boikotu ti Igbimo awon Asoju Akeko se nitori awon eto yunifasiti, nitorie won le kuro nibe. Lojowaju nigba to wa ni ogba ewon, Mandela keko fun Iwe-eri Bachelor Ofin lati ibi eto okere Yunifasiti Londonu.
Dere to kuro ni Fort Hare, Jongintaba so fun Mandela ati Justice (to je omo Jogintaba ati eni to kan lati joba) pe ohun ti seto igbeyawo fun awon mejeeji. Sugbo awon mejeeji nitoripe won ko feran eto igbeyawo yi, won kora won si ko lo si Johannesburg. Nigba to de be, Mandela nibere koko ri ise bi asona ninu koto alumoni. Sugbon, eni to gba sise tete yara le kuro nigba to gbo pe Mandela je alagbato Oba. Mandela leyin na bere ise bi akowe ni ile-ise agbejoro to wa ni Johannesburg, Witkin, Sidelsky ati Edelman, lati odo ore ati alawose re, Walter Sisulu. Bo se unsise ni Witkin, Sidelsky ati Edelman, Mandela pari iwe-eri B.A. re ni Yunifasiti Guusu Afrika pelu ifiranse, leyin na lo wa bere si ni gbeko ofin ni Yunifasiti Witwatersrand, nibi to ti bere si ni sore awon elegbe akoko re ati awon alakitiyan olodi apartheid lojowaju Joe Slovo, Harry Schwarz ati Ruth First. Slovo yio wa di Alakoso Oro Ile ninu ijoba Mandela lojowaju, nigbati Schwarz yio di alusoju Guusu Afrika ni Amerika. Ní àsìkò yìí, Mandela gbé ní Alexandra, tó wà ní àríwá Johannesburg.
Ìgbésẹ̀ Òṣèlú
Lẹ́yìn tí ẹgbẹ́ òṣèlú Egbe Omoorile-ede egbe oseluAfrikaner ninu eto idibo odun 1948, nitoripe awon wonyi fowo mo eto apartheid's apartheid's apartheid's  eleya-meya,  Mandela bere si ni kopa gidigidi ninu oro oselu. O siwaju ninu Kampein Agidi ti ANC se ni 1952 ati ninu Kongresi awon eniyan ni 1955 ti pinu ti abajade re je ipile eto ilodi si ise eleya-meyaanti apartheid. Larin asiko yi, Mandela ati agbejoro re Oliver Tambo da ile-ise agbejoro Mandel's ati Tambo sile lati pese imoran ofin ofe fun opo awon alawodudu ti won ko ni agbejoro.
Mahatma Gandhi nipa iha ti Mandela ati bi awon ona ti awon alakitiyan olodi apartheid Guusu Afrika fi koju re. (nitori re, Mandela kopa ninu apero oro arofo 29–30 January 2007 ni New Delhi to sajodun odun kewa ti Gandhi se akoso satyagraha (ilodi alainijagidijagan) ni Guusu Afrika).
.io
.io ni amioro Internet top-level domain (ccTLD) fun Ileagbegbe Okun India Britani.
Itokasi
Toppdomän
Ifẹ̀wàrà
Ìfẹ̀wàrà jẹ́ ìlú kékeré kan ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun ni Nàìjíríà Gẹ́gẹ́ bí a sọ ṣaájú, ìwádìí lórí iṣẹ́ yìí dé Ìjọba Ìbílẹ̀ Àtàkúmọ̀sà tí ó ní ibùjókòó rẹ̀ ní Òṣú. Ní ìjọba ìbìlẹ̀ yìí, gbogbo àwọn ìlú àti abúlèko tí ó wà ní ibẹ̀ ló jẹ́ ti Ìjẹ̀ṣà. Ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ìjẹ̀ṣà ni wọ́n sì ń sọ àfi Ifẹ̀wàrà tí ó jẹ́ ẹ̀yà ẹ̀kà-èdè Ifẹ̀ ni wọ́n ń sọ. Gẹ́gẹ́ bí ìtàn tí gbọ́, Ifẹ̀ ni àwọn ará Ifẹ̀wàrà ti ṣí lọ sí ìlú náà láti agboolé Arùbíìdì ní òkè Mọ̀rìṣà ní Ilé-Ifẹ̀1. Ìwádìí fi hàn pé ọ̀rọ̀ oyè ló dá ìjà sílẹ̀ ní ààrin tẹ̀gbọ́ntàbúrò. Ẹ̀gbọ́n fẹ́ jẹ oyè, àbúrò náà sì ń fẹ́ jẹ oyè náà. Ọ̀rọ̀ yìí dá yánpọn-yánrin sílẹ̀ ní ààrin wọn. Lórí ìjà oyè yìí ni wọ́n w`atí ẹ̀gbọ́n fi lọ sí oko. Ṣùgbọ́n kí ẹ̀gbọ́n tó ti oko dé, ipè láti jẹ oyè dún. Àbúrò tí ó wà ní ilé ní àsìkò náà ló jẹ́
1.	Ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò pẹ̀lú arábìnrin Julianah aya ni 17/6/92.
2.	Ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò pẹ̀lú Olóyè Fákówàjọ ni 17/6/92. Ipé náà. Ipè ti sé ẹ̀gbọ́n mọ́ oko. Èyí bí ẹ̀gbọ́n nínú nígbà tí ó gbọ́ pé àbúrò òun ti jẹ òyé, ó sì kọ̀ láti padà wá sí ilé nítorí pé kò lè fi orí balẹ̀ fún àbúrò rẹ̀ tí ó ti jẹ oyè. Ọ̀rọ̀ yìí di ohun tí wọn ń gbé ogun ja ara wọn sí fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún. Nígbà tí ẹ̀gbọ́n yìí wá ń gbé ogun ja àbúrò rẹ̀ ní Ifẹ̀ lemọ́lemọ́, ni àwọn Ifẹ̀ bá fi ẹ̀pà ṣe oògùn sí ẹnu odi ìlú ní Ìlódè. Wọ́n sì fi màrìwò ṣe àmì sì ọ̀gangan ibi tí wọ́n ṣe oògùn náà sí. Láti ìgbà yìí ni ogun ẹ̀gbọ́n kò ti lè wọ Ifẹ̀ mọ. Àwọn Ìjẹ̀ṣà ní ó ni kí ẹ̀gbọ́n tí ó ń bínú yìí lọ tẹ̀dó sí Ìwàrà. Nígbà tí wọ́n dé Ìwàrà, wọ́n fi mọ̀rìwò ọ̀pẹ gún ilẹ̀, kí ilẹ̀ tó mọ́ mọ̀rìwò kọ̀ọ̀kan ti di igi ọ̀pẹ kọ̀ọ̀kan.Ìṣẹ̀lẹ̀ tẹ̀lẹ̀, wọ́n sì pinnu pé àwọn kò níí lè bá àwọn àlejò náà gbé nítorí pé olóògùn ni wọn. Èyí ló mú kí àwọn ara Ìwàrà lé àwọn àlejò náà sí iwájú. Ibi tí àwọn àlejò náà tẹ̀dó sí lẹ́yìn tí wọ́n kúrò ní Ìwàrà ni a mọ̀ sí Ifẹ̀wàrà lónìí. Lóòótọ́ orí ilẹ̀ Ìjẹ̀ṣà ni Ifẹ̀wàrà wà ṣùgbọ́n kò sí àjọṣepọ̀ kan dàbí alárà láàrin Ifẹ̀wàrà, Iléṣà àti Ìwàrà títí di òní pàápàá nípa ẹ̀ka-èdè tí wọn ń sọ. Àkíyèsí fi hàn pé gbogbo orúkọ àdúgbò tí ó wà ní Ifẹ̀ náà ni ó wà ní Ifẹ̀wàrà. A rí agboolé bí Arùbíìdì, Mọ̀ọ̀rẹ̀, Òkèrèwè, Lókòrẹ́ àti Èyindi ní Ifẹ̀wàrà. Bákan náà ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ifẹ̀ nì wọ́n ń sọ ní Ifẹ̀wàrà. Àsìkò tí wọ́n bá sì ń ṣe ọdún ìbílẹ̀ ní Ifẹ̀ náà ni àwọn ará Ifẹ̀wàrà máa ń ṣe tiwọn. Ìwádìí nípa ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ àwọn ìlú tí iṣẹ́ yìí dé fi hàn gbangba pé mọ̀lẹ́bí ni Ifẹ̀, Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó pẹ̀lú Òkè-Igbo, àti Ifẹ̀wàrà. Wọ́n jọra nínú ìṣesí wọn. Ẹ̀ka-èdè wọn dọ́gba, orúkọ àdúgbò wọn tún bára mu, bákan náà ni ẹ̀sìn wọn tún dọ́gba. Àkókó tí wọ́n ń ṣe ọdún ìbílẹ̀ kò yàtọ̀ sí ara wọn. Bí ẹrú bá sì jọra, ó dájú pé ilé kan náà ni wọ́n ti jáde.
HTML
thumb|right|300px|Àpẹrẹ àmìọ̀rọ̀ HTML HTML to duro fun HyperText Markup Language je opagun kariaye.
Ibrahim Lame
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Austríà–Húngárì
Austria–Hungary
John C. Calhoun
John Caldwell Calhoun (March 18, 1782 – March 31, 1850) je oloselu ara Amerika ati Igbakeji Aare Amerika tele.
Victor Lar
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.
Èdè
thumb|Àwọn ọ̀dọ́bìnrin tí ń kọ́ èdè àwọn adití ní ìlànà ti àwon ará ìlú Amẹ́ríkà. Oríṣìíríṣìí àwọn onímọ̀ ní ó ti gbìnyànjú láti fún èdè ní oríkì kan tàbí òmíràn, ṣùgbọ́n kí a tó bẹ̀rẹ̀ sí ń ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn oríkì wònyìí, kí èdè túmọ̀ sí? Èdè níí ṣe pẹ̀lú ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ tí àwọn ènìyàn ń lò ní àwùjọ yálà fún ìpolówó ọjà, ìbáraẹni sọ̀rọ̀ ojoojúmó, ètò ìdílé tàbí mọ̀lẹ́bí àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ, ó ní: Èdè jẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìrú kan gbòógì tí àwùjọ àwọn ènìyàn ń lò láti fi bá ara ẹni sọ̀rọ̀. Raji (1993:2) pàápàá ṣe àgbékalẹ̀ oríkì èdè ó ṣàlàyé wípé; “Èdè ni ariwo tí ń ti ẹnu ènìyàn jáde tó ní ìlànà. Ìkíní lè ní ìtumọ̀ kí èkeji maa ní. Èdè máa ń yàtọ̀ láti ibìkan sí òmíràn. Ohun tó fà á ni pé èdè kọ̀ọ̀kan ló ní ìwọ̀nba ìrú tó ń mú lò. Èdè kankan ló sì ní ìlànà tirẹ̀ to ń tèlé.” Wardlaugh sọ nínú Ogusiji et al (2001:10) wí pé: “Èdè ni ni àwọn àmì ìsọgbà tí ó ní ìtumọ̀ tí o yàtọ̀ tí àwọn ènìyàn ń lò láti fi bá ara wọn sọ̀ọ̀.” Àwọn Oríkì yìí àti ọ̀pọ̀lọpọ oríkì mìíràn ni àwọn Onímọ̀ ti gbìyànju láti fún èdè, kí a tó lè pe nǹkan ní èdè, ó gbọ́dọ̀ ní àwọn èròja wọ̀nyí: èdè gbọ́dọ̀ jẹ́:
1.	Ohun tí a lè fi gbé ìrònú wa jáde
2.	Ariwo tí ó ń ti ẹnu ènìyàn jáde
3.	Ariwo yìí gbọ́dọ̀ ní ìtumọ̀
5.	Kókó ni á ń kó ọ, kì í ṣe àmútọ̀runwá
6.	nǹkan elémú-ín tó lè dàgbà sí i, tó sì lè kú ikú àìtọ́jọ́ ni èdè.
PDF417
je opagun kariaye.
Winston Churchill
Winston Leonard Spencer-Churchill, KG, OM, CH, TD, PC, FRS (30 November 1874 – 24 January 1965) je oloselu ara Britani ti o gbajumo fun isolori re fun orílẹ̀-èdè Isodokan Ile-Oba ni asiko Ogun Agbaye Keji. O di Alakoso Agba Britani lati 1940 de 1945 ati lekansi lati 1951 deo 1955. Asiwaju pataki ati adoroso, Churchill tun je ogagun ni ise Adogun Britani, onitankiko, olukowe ati asona. Doni, ohun nikan ni he Alakoso Agba Britani to ba Ebun Nobel ninu Litireso, ati eni keji ti o je niyi bi Araalu Oniyi Isodokan awon Ipinle Amerika.
.iq
.iq je amioro orile-ede ti top-level domain lori Internet (ccTLD) fun Iraq.
Winston Churchill
Nigba to wa nibise ajagun, Churchill kopa ninu ise ologun ni India, Sudan ati Ogun Boer Keji. O gbajumo gege bi afiroyinranse ogun ati awon iwe to ko lati sejuwe awon ohun ton sele. Bakanna o tun sise ni ibise Adogun Britani ni Ojuogun Apaiwoorun ninu Ogun Agbaye Akoko, nibi to tidari awon Eso 6th ti Royal Scots Fusiliers.
Bùrkínà Fasò
Bùrkínà Fasò –  bakanna ni kukuru bi Burkina – je orile-ede àdèmọ́àrinlẹ̀ ni iwoorun Afrika. Awon orile-ede mefa loyi ka: Mali ni ariwa, Niger ni ilaorun, Benin ni guusuilaorun, Togo ati Ghana ni guusu, ati Côte d'Ivoire ni guusuiwoorun. Oluilu re ni Ouagadougou.
Itobi re je 274200 km2 pelu awon alabugbe to poju 15,757,000 lo. Teletele oruko re ni Órile-ede Olominira Upper Volta (Republic of Upper Volta), o je titunsoloruko si Burkina Faso ni ojo 4 Osu Kejo 1984, latowo Aare Thomas Sankara, to tumosi "ile awon eniyan anaro" ("the land of upright people") ni awon ede Mòoré ati Dioula, ti won je ede abinibi pataki nibe. "Burkina" le je, "awon eniyan olododo", lede Mòoré, ati "Faso" tumosi "ile baba eni" lede Dioula. Awon to bugbe si Burkina Faso unje pipe ni Burkinabè.
Awon eniyan tedo si Burkina Faso larin odun 14,000 and 5000 SK latowo awon ode asako ni apaariwaiwoorun ibe. Abule oko bere nibe larin odun 3600 and 2600 SK. Ibi to unje arin gbongan Burkina Faso loni nigbana je kiki awon ileoba Mossi. Awon Ileoba Mossi wonyi di ibiabo Fransi ni 1896. Leyin ti o gba ilominira latowo Fransi ni 1960, orile-ede na ri iru orisirisi ijoba ko to di eyi to wa loni, orile-ede olominira oniaare die. Aare re lowo ni Blaise Compaoré.
Amenemhat 3k
Amenemhat III je Farao ni ile Egipti.
.ir
.ir je ti ile Ìránì
ISO 15504
je opagun kariaye.
Èdè
Síwájú sí í, a ní àwọn àbùdá ti èdè ènìyàn gẹ́gẹ́ bí àwọn onímọ̀ ṣe ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀. Fún àpẹẹrẹ
(1)	Ìdóhùa yàtọ̀ sí ìtumọ̀ (Ar’bitransess)
(2)	Àtagbà Àṣà (Cultural transmission)
(3)	Agbára Ìbísí (Productivity) àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lo. Gbogbo Ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ mìíràn yàtọ̀ láàrín èdè ènìyàn àti ti ẹranko kì í ṣe ohun tí ó rorùn rárá. Nǹkan àkọ́kọ́ nip é a gbọ́dọ̀ wá oríkì èdè tó ń ṣiṣé lórí èyí tí a ó gbé ìpìnlè àfiwé wa lè. Ṣùgbọ́n ṣá, kò sí oríkì tí ó dàbí ẹni pé ó ṣàlàyé oríkì èdè tàbí tí ó jẹ́ ìtéwógbà fún gbogbo ènìyàn. Charles hocket ṣe àlàyé nínú Nick Cipollone eds 1994 wípé: Ọ̀nà kan gbòógì tí a fi lè borí ìṣòro yìí nip é, kí a gbìnyànjú láti ṣe ìdámọ̀ ìtúpalẹ̀ àwọn àbùdá èdè ju kí a máa gbìnyànjú láti fún ẹ̀dá rẹ̀ tí ó ṣe pàtàkì ní oríkì. Torí náà, a lè pinu bóyá èdè ẹranko pàápàá ni àwọn abida yìí pẹ̀lú… Ohun tí a mọ̀ nípa èdè ẹranko ni pé, kò só èdè ẹranko kọ̀ọ̀kan tí ó ní àwọn àbùdá èdè ènìyàn tí a ti sọ síwájú. Èyí ni ó mú kí á fẹnukò wípé àwọn èdà tí kìí ṣe àwọn ènìyàn kì í lo èdè. Dípò èdè, wọn a máa bá ara wịn sọ̀rọ̀ ní ọ̀nà tí ń pè ní ẹ̀nà, àpẹẹrẹ ìfiyèsí (Signal Cocle). Gbogbo ọ̀nà Ìbánisọ̀rọ̀ mìíràn yàtọ̀ sí èyí kì í ṣe èdè. Àwọn ọ̀nà náà ní:
(2)	Ojú ṣíṣẹ́
(3)	Èjìká sísọ
(4)	Igbe ọmọdé
(6)	Kíkùn ẹlẹ́dẹ̀
(7)	Bíbú ti kìnnìún bú
(8)	Gbígbó tí ájá ń gbó àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
(1)	Wọ́n kò ṣe é fọ́ sí wẹ́wẹ́
(2)	Wọn kì í yí padà
(3)	Wọn kì í sì í ní Ìtumọ̀
Pẹ̀lú gbogbo àwọn nǹkan tí mo ti sọ nípa ìyàtọ̀ tó wà láàrín èdè ènìyàn àti ẹranko, Ó hàn gbangba wípé a kò le è fi èdè ẹranko àti ti ènìyàn wé ara wọn. Yorùbá bì wọ́n ní “igi ímú jìnà sí ojú, bẹ́ẹ̀ a kò leè fi ikú wé oorun. Bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ ni èdè ènìyàn àti ẹranko rí. Nínú èdè ènìyàn lati rí gbólóhùn tí ènìyàn so jáde tí a sì leè fi ìmò ẹ̀dá èdè fó sí wéwé. Àtiwípé àǹfàní káfi èdè lu èdè kò sí ní àwùjọ ẹranko gẹ́gẹ́ bí i ti ènìyàn. Fún bí àpẹẹrẹ. Olu ra ìṣu Olú nínú gbólóhùn yìí jẹ́ ọ̀rọ̀-Orúkọ ní ipò Olùwá, rà jẹ́ Ọ̀rọ̀-ìṣe nígbà tí ísu jẹ́ ọ̀rọ̀ orúkọ ní ipò ààbọ̀. A kò le rí àpẹẹrẹ yìí nínú gbígbó ajá, kike ẹyẹ àti bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lọ. Nítorí náà èdè ènìyàn yàtọ̀ sí enà apẹẹrẹ, ìfiyèsí (Siganl Code) àwọn ẹranko.
Àwọn Ìwé àmúlò
Rájí, S.M (1993), Ìtúpalẹ̀ èdè àṣà lítíréṣọ̀ Yorùbá. Fountan Publications, Ibadan.
Ogunsiji, A and Akinpẹlu O (2001), Reading in English Languag and Communication Skills. Immaculate-City Publishers, Oyo.
Nic Cipollone eds (1998), Language files Ohio State University Press, Columbus.
.is
.is
Bùrkínà Fasò
Ìtàn kùtùkùtù
Ibi-ile ti a mo loni bi Burkina Faso t je titedo kutukutu, larin odun 14,000 ati 5000 SK, latowo awon ode asako ni apaariwaiwoorun ibe, ti awon ohun amulo won bi ihale, igbele ati oriofa won je wiwari ni 1973 latowo Simran Nijjar. Awon abule pelu awon adako bere ni arin odun 3600 ati 2600 SK. Lori bi awon ipele awon agbe se ri, o da bi pe awon abule na je adurotitisi. Ilo irin, iseamo ati okuta didan gbera larin odun 1500 ati 1000 SK.
Aloku awon Dogo wa kakiri ni Burkina Faso ni awon agbegbe ariwa ati ariwaiwoorun. Nigbakan larin orundun kedogun ati kerindinlogun, awon Dogo kuro ni agbegbe yi lati lo budo si etioke Bandiagara. Nibo miran, awon aloku ogiri giga wa ni guusuiwoorun Burkina Faso (ati ni Côte d'Ivoire), sugbon awon ti won ko won ko ti je didamo.
Loropeni ni okuta aye atijo to nibasepo mo owo wura. Ibe ni Ibi Oso Agbaye akoko ti orile-ede Burkina Faso wa.
Arin gbongan apa Burkina Faso ni opo awon ileoba Mossi, awon to lagbara julo ninu won ni ti Wagadogo (Ouagadougou) ati Yatenga. Awon ileoba wonyi je didasile ni ibere orundun ikerindinlogun latowo awon ajagun.
Whitney Houston
Whitney Elizabeth Houston (August 9, 1963 – February 11, 2012) je akorin ati osere ara Amerika. Ti a pe ni “Ohùn naa”, o jẹ ọkan ninu awọn oṣere orin ti o ta julọ ni gbogbo igba, pẹlu tita awọn igbasilẹ ti o ju 200 million lọ kaakiri agbaye. Houston ti ni ipa lori ọpọlọpọ awọn akọrin ninu orin olokiki, ati pe a mọ fun agbara rẹ, awọn ohun orin ẹmi ati awọn ọgbọn imudara ohun.
Ife
C.O. Odejobi
Ifẹ̀ láti ọwọ́ C.O. Ọdẹ́jọbí, DALL, OAU, IFẸ̀ Nigeria. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aṣiwájú nínú ìmọ̀ ni wọ́n ti sọ ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ Ifẹ̀. Bákan náà Johnson1, Gugler, àti Flanagan2 tó fi mọ́ Fáṣọgbọ́n3 sọ ìtàn Ifẹ̀ nínú iṣẹ́ wọn. Gẹ́gẹ́ bí ìwádìí, ọ̀nà méjì ni ìtàn Ifẹ̀ pín sí. Èkíní jẹ mọ́ ìgbàgbọ́ nípa pé láti ìpilẹ̀sẹ̀ ni Ifẹ̀ ti wà. Ìtàn kejì ni èyí tí ó sun jáde láti ara Odùduwà1. Ìtàn àkọ́kọ́ ni ti Ifẹ̀ Oòdáyé2 Ìtàn ìwásẹ̀ náà sọ pé Olódùmarè pe àwọn Òrìṣà láti lọ wo ilé ayé wá nígbà ti ó fẹ́ dá ayé. Ó fún wọn ní èèpẹ̀ tí ó wà nínú ìkarahun ìgbín, adìẹ ẹlẹ́sẹ̀ márùn-ún, àti ọ̀ga. Nígbà tí wọ́n dé ilé ayé, wọ́n rí i pé omi ní ó kún gbogbo rẹ̀, àwọn òrìṣà da eèpẹ̀ tí Ooódùmarè fún wọn sí orí omi náà, adìẹ ẹlẹ́sẹ̀ márùn-ún sì tàn án. Bí adìẹ ẹlẹ́sẹ̀ márùn-ún ṣe ń tan ilẹ̀ yìí bẹ́ẹ̀ ni ilẹ̀ ń fẹ̀ sí i èyí náà ló bí orúkọ Ifẹ̀. Ìtàn kejì ni pé láti ìlú mẹ́kà ni Lámurúdu tí ó jẹ́ baba Odùduwà ti wá sí Ifẹ̀. Ogun Mohammed tí ó jà láàrin kèfèrí àti mùsùlùmí ìgbà náà ló ká Lámúrúdu mọ́. Èyí ti Lámurúdu ìbá fi gbà, ó fi ìlú Mẹ́kà sílẹ̀, ó sì tẹ Ifẹ̀ dó.3 Lẹ́yìn ikú Lámurúdu ni Odùduwà gba Ipò. Ilé Ọ̀rúntọ́ ti wà ní Ifẹ̀ kí Lámurúdu tó dé. àwọn ará ilé Ọ̀rúntọ́ ni ó gba Lámurúdu àti Odùduwà ní àlejò4. Àwọn ará ilé Ọ̀rúntọ́ gbà fún Odùduwà láti jẹ́ olórì wọn nítorì pé alágbára ni.
Sobekneferu
Sobekneferu je Farao ni ile Egipti.
Ife
Ìtàn ti akọkọ yìí ló sọ bí Olódùmarè ṣe ran àwọn oriṣa láti wá dá ayé. Lẹ́yìn tí àwọn oriṣa dá ayé tan, ti wọ́n sì ti ń gbé ibẹ̀ ni Odùduwà tó wá sí Ile-Ifẹ̀ láti ìlú Mẹka. Abẹ́nà ìmọ̀ itan kejì yìí tilẹ̀ fi kún ọ̀rọ̀ rẹ̀ pé Lámurúdu àti Odùduwà bá àwọn kan ni Ilé-Ifẹ̀ nígbà ti wọ́n dé Ifẹ̀. Ohun tí èyí èyí ń fi yé wa nip é nibi tí ìtàn akọkọ parí si ni ìtàn kejì ti bẹrẹ.
Àkíyèsí: A yọ iṣẹ́ yìí láti inú àpilẹ̀kọ Ẹ́meè C.O. Ọdẹ́jọbí.
Richard Feynman
Richard Phillips Feynman (May 11, 1918 – February 15, 1988) je was an American onimo fisiiki ara orile-ede Amerika.
Édouard Herriot
\  je Alakoso Agba ile Furansi tele.
Èdè Tsẹ́kì
Èdè Tsẹ́kì (čeština )
Khendjer
Khendjer je Farao ni ile Egipti.
Àyàn
Iṣẹ́ Àyàn
Iṣẹ́ ìlù lílú ni a n pe ni ìṣẹ́ àyàn, àwọn ti o n sẹ iṣẹ yii ni a n pe ni “Aláyàn tàbí ‘Àyàn’. Iṣe àtìrandíran ni èyi, nitori iṣẹ afilọmọlọwọ ni. Gbogbo ọmọ ti Onílù bá bí sí ìdi Àyàn Agalú ni o ni láti kọ ìlù lílù, paapaa akọbi onílù. Dandan ni ki àkọ́bí onílù kọ iṣẹ ìlù, ko si maa ṣe e nitori àwọn onìlu ko fẹ ki iṣẹ́ náà parun.
Yàtọ̀ si àwọn ti a bì ni ìdile onìlu tabi awọn o ọmọde ti a mu wọ agbo ifa, Ọbàtálá, Eégún tàbí Ṣàngó ti wọn si n ti pa bẹ́ẹ̀ mọ oriṣiiriṣii ìlù wọn a maa n rì awọn to ti ìdílé miíran wa láti kọ ìlù lìlú lọwọ awọn onìlu. Àwọn Yorùbá bọ wọn ni “àtọmọde dé ibi orò ń wò fínní-fínní, àtàgbà dé ibi orò ń wò ranran” Òwe yìi tọka si i pe ko si ohun ti a fi ọmọdé kọ ti a si dàgbà sínú rẹ̀ ti a ko ni le se dáadáa.
Láti kékeré làwọn Yorùbá ti n kọ orìṣiiriṣi ìlù lìlú. Nígba ti ọmọde ba ti to ọmọ ọdún mẹ́wàá sí méjìlá ni yóò ti máa bá baba rẹ ti o jẹ onílù lọ òde aré. Láti kékeré yìí wá ni yóò ti máa foju àti ọkàn si bi a ti n lu ìlù. Àwọn ọmọdékùnrin tí ń bẹ nínú agbo àwọn tí ń bọ̀ Ọbàtálá yóò máa fojú síi bi a ti ń lu ìgbìn, àwọn tí n bẹ lágbo àwọn onífá yóò máa kọ bi a ti ńlu Ìpèsè. Ọ̀nà kan náà yii làwọn tí ń bẹ lágbo àwọn Eléégún àti onísàngó ń gbà kọ́ bi a ti ńlu Bàtá. Àwọn ọmọdé mìíran máa ń gbé tó ọdún mẹ́wàá sí mẹ́ẹ̀dógún lẹ́nu iṣẹ́ ìlù kíkọ́ yìí.
ISO 15686
je opagun kariaye.
Johann Wolfgang von Goethe
Johann Wolfgang von Goethe (, 28 August 1749 – 22 March 1832) je olukowe, onisona, ati oloselu ara orile-ede Jemani.
STS-93
thumb|Ìdarí STS-93 sínú sánmà.
ISO 639-1
ISO 639-1:2002, Àwọn àmì ọ̀rọ̀ fún ìṣojú àwọn orúkọ àwọn èdè Apá 1: àmì ọ̀rọ̀ Alpha-2 ní apá kinní ISO 639 àwon eseese [[International Organization for Standardization|opagun káríayé] fún àwon àmì òrò èdè. Apá kinní dá lórí ìforúkosílè àwon àmì òrò létà méjì. Àwon àmì òrò létà méjì mérìndínlógóòje(136) ni wón jé fíforúkosílè. Àwon àmì òrò tí wón jé fíforúkosílè jé ti gbogbo àwon èdè àgbáyé koko.
Àwon àmì òrò wònyí jé wíwúlò káríayé láti se ìgékúúrú èdè. Fún àpeere:
ISO 15693
je opagun kariaye.
Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó
Ifetedo
C.O. Odejobi
Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó àti Òkè-Igbó Láti ọwọ́ C.O. Ọdẹ́jọbí DALL, OAU, Ifẹ̀ Nigeria. Dérìn Ọlọ́gbẹ́ńlá nì orúkọ ẹnì tí ó tẹ Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó dó1. Ọmọ ìlú Ifẹ̀ nì Ọlọ́gbẹ́ńlá, ó sì jẹ́ akíkanjú àti alágbára ènìyàn. Ìwádìí fi hàn pe, ọba Òṣemọ̀wé Oǹdó ló ránṣẹ́ sí Ọọ̀nì Abewéelá pé, kí ó rán àwọn ọmọ-ogun wá, kí wọ́n lè ran òun lọ́wọ́ latí ṣẹ́gun àwọn tí ó ń bá òun jà. Ọdún 1845 ni ọba Abewéelá rán Ọlọ́gbẹ́ńlá àti àwọn ọmọ ogun rẹ̀ lọ jẹ́ ìpè ọba Òṣemọ̀wé ti Oǹdó2
Wọ́n sì tẹ̀dó sí Òkè-Igbó. Lẹ́yìn tí ogun náà parí ní ọdún 1845 yìí kan náà, Ọlọ́gbẹ́ńlá kò padà sí Ifẹ̀ mọ́, ó kúkú fi Òkè-Igbó ṣe ibùjókòó rẹ̀. Gbogbo aáyan àwọn Ifẹ̀ láti mú kí Ọlọ́gbẹ́ńlá padà sí Ifẹ̀ lẹ́yìn tí ó ti ṣẹ́gun ní Oǹdó ló já sí pàbó. Ní ọdún 1880 ní wọn fi jẹ Ọba èyí ni Ọọ̀ni ti Ifẹ̀, ṣùgbọ́n kò wá sí Ifẹ̀ wá ṣe àwọn ètùtù tí ó rọ̀ mọ́ ayẹyẹ ìgbádé ọba, Òkè-Igbó ni ó jókòó sí1 Òkè-Igbó yìí ní ó wà tí ọlọ́jọ́ fi dé bá a ní ọdún 18922. Ní ọdún 1982 ni àwọn ara Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó kan fi ibinu ya kúrò lára Òkè-Igbó3, nítorí ọ̀rọ̀ ìlẹ̀. Oko-àrojẹ àwọn Òǹdó ni Òkè-Igbó kí ó tó dip é Ọlọ́gbẹ́ńlá àti àwọn ọmọ ogun rẹ̀ fi ibẹ̀ ṣe ibùjókòó wọn4. Ohun tí èyí túmọ̀ sí ni pé lórí ilẹ̀ Òǹdó ni Òkè-igbó wà ṣùgbọ́n àwọn Ifẹ̀ ni ó ń gbé ìlú náà. Nígbà tí àwọn Òyìnbó ń pín ilẹ̀ Yorùbá sí ẹlẹ́kùnjẹkùn, wọ́n pín Òkè-Igbó mọ́ Òǹdó. Ohun tí ó ṣẹ́lẹ̀ lẹ̀yín náà nip è àwọn Òǹdó ń fẹ kí àwọn tí ó wà lórì ilẹ̀ àwọn ní Òkè-Igbó máa san owó-orì wọn sí àpò ìjọba ìbílẹ̀ Oǹdó. Bákan náà ni àwọn Ifẹ̀ ń fẹ́ kí àwọn ènìyàn rẹ̀ tí ó wà ní Òkè-Igbó san owó-orí wọn sí àpò ìjọba ìbílẹ̀ Ifẹ̀ nítorí pé Ifẹ̀ ni wọ́n1. Yàtọ̀ sí àríyànjiyàn tí ó wà lórí ibi tí ó yẹ kí àwọn ènìyàn Òkè-Igbó san owó-orí sí, àwọn akọ̀wé agbowó-orí tún máa ń ṣe màgòmágó sí iye owó-orí tí àwọn èniyàn bá san2. Èyí ni pé ọ̀tọ̀ ni iye owó tí ó máa wà ní ojú rìsíìtì tí àwọn akọ̀wé agbowó-orí ń fún àwọn tí ó san owó-orí, ọ̀tọ̀ ni iye tí wọ́n máa kó jíṣẹ́. Gbogbo èyí ló dá wàhálà sílẹ̀ ní Òkè-Igbó ní àkókò náà. Ọba Ọọ̀ni Adérẹ̀mí ni ó pa iná ìjà náà nígbà tí ó pàṣẹ ni oḍún 1932 pé kí ẹni tí ó bá mọ̀ pé Ifẹ̀ ni òun, kúrò ní Òkè-Igbó, kí ó fo odò Ọọ̀ni padà sẹ́yìn kí ó tó dúró. Àwọn tí ó padà sí òdìkejì odò Ọọ̀ni ní oḍún 1928 ati ọdún 1932 ni a mọ̀ sí Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó lónìí. Ní Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó, àwọn àdúgbò wọ̀nyí ló wà níbẹ̀: Ilé Badà, Oríyangí, Kúwólé, Aṣípa-Afolúmọdi, Mọ̀ọrẹ̀, balágbè, Fáró, Ìta-Akíndé, Odò-Odi, Òkè-Ẹ̀ṣọ̀, Òkèèsodà, Olú-Òjá àti Ọdọ́. Díẹ̀ lára àwọn àdúgbò wọ̀nyí wà ní Ifẹ̀, fún àpẹrẹ, Oríyangí, Mòọ̀rẹ̀, Òkè-Ẹ̀ṣọ̀, àti Òkèèsodà. Bákan náà ló jẹ́ pé gbobgo ọdún ìbílẹ̀ tí wọ́n ń ṣe ní Ifẹ̀ náà ni wọ́n ń ṣe ní Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó. Bí a bá tún wo ẹ̀ka-èdè tí wọ́n ń sọ ní Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó, ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ifẹ̀ ni. Nítorí náà a gba orin èébú ní Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó.
Àkíyèsí: A yọ iṣẹ́ yìí láti inú àpilẹ̀kọ Ẹ́meè C.O. Ọdẹ́jọbí
Ìtàn àkọọ́lẹ̀ Yorùbá
THOMAS PETER TAIWO ṣẹ
Ìtàn bi ede Yorùbá ṣe di kíko sí lè (Yorùbá Orthography) Láti ayébáyé, èdè Yorùbá wa lábé ìpínsí sòrí tí ọ̀gbẹ́nì thamstrong (1964) se fún àwọn èdè gbogbo èdè Yorùbá bọ́ sí abẹ́ ìpín èdè “KWA”. Èyí sì jẹ́ bẹ́ẹ̀ nítorí pé èdè olóhùn (tonalanguage) ni Yorùbá jẹ́. Gẹ́gẹ́ bí a se mọ̀ pé tẹ́lẹ̀-tẹ́lẹ̀ rí, a kì í kọ èdè Yorùbá sí lẹ̀, sí sọ nìkan ni a ń sọ ọ́ lẹ́nu. Ṣùgbọ́n nígbà tí àwọn òyìnbó aláwọ̀ funfun dé tí òwò ẹrú si bẹ̀rẹ̀ ní pẹrẹ wọ́n bèrè sí ní í kó àwọn ọmọ bíbí ilẹ́ Yorùbá lẹ́rú lọ sí òkè-òkun. Èyí tẹ̀síwájú fún ìgbà pípẹ́ kán-fin-kése títí di àsìkò tí ìjọba àpapọ̀ àgbáyé gbìmọ̀ pọ̀ ti òpin sí òwò ẹrú yìí. Fún ìdí eléyìí, ó di òranyàn kí á dá àwọn ẹrú wònyí padà sí ibi tí wọ́n ti sẹ̀ wá. Èyí ló mú kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹní tí wọ́n jẹ́ ọmọ bíbí ilẹ̀ Yorùbá padà sí ilẹ̀ wọn. ṣùgbọ́n ní ọwọ́ àsìkò ti wọ́n fi wà ní oko ẹrú yíì ni wọ́n ti ń se ẹ̀sìn jíjẹ́-ọmọ-lẹ́yìn-kírísítì (chiristanity) Àwọn òyìnbó amúnsìn yìí sí rí i ní ọ̀ranyàn pẹ̀lú láti se agbára lórí i bí ẹ̀sìn yí yóò se máa tẹ̀síwájú láàrin wọn. Ẹ̀yí gan-an ló mú kí wọn se akitiyan lórí bí wọn yóò se se àyípaà ìwé-mímọ́ nì –Bíbélì sí èdè Yorùbá. Nínú sí se eléyìí ó se pàtàkì láti rí i dájú pé ọmọ bíbí ilẹ̀ Yorùbá tó sì jẹ́ gbédè-gbijọ̀ èdè náà wà ní bẹ̀ àti kí ó sì kó ipa takuntakun nínú sí se àyẹ̀wò, àfikún, àyokúrò àti afótónu tó yaarantí ló rí iṣẹ́ náà. Àwọn ènìyàn bíi Humnah Kilham (1891) John Rahar, Gollmer and Bowdich (1817) àti Àjàyí Growther (1815) ló bẹ̀rẹ̀ isẹ́ lórí kí kó lẹ́tà àti àwọn òǹkà jọ. Okùnrin kan tí ń jẹ́ Bowdich ni ẹni àkọ́kọ́ tí ó kọ́kọ́ si ṣẹ́ lórí i àwọn òǹkà Yorùbá bí i, óókan, ééjì, ẹ́ẹ́ta títío do ri i ẹ́ẹ́wà-á ó sì se àwọn isẹ́ yìí í ní odún (1817). Hamah Kilhar ní (1828) náà sísẹ́ lórí kíkọ sí lẹ̀ èdè tí à ń mẹ́nu bà yìí. Ó fún wa ní ìlànà méjì tí ó se pàtàkì jù nínú isẹ́ rẹ̀.
Lẹ́yìn Crowther, a ò gbọdọ̀ gbàgbé àwọn yeekan-yeekan bi, Henny Venn (ijo CMS), Àlùfáà Charle Andrew Gollmer (German), Alufa Heny. Townsend, Samuel Johnson abbl. Tí wọ́n se akanse iṣẹ takun-takun lórí bí èdè Yorùbá se di kí ko sèle. Akiyesi pàtàkì kan ti a lee se nínú gbogbo atotonu lórí bi èdè Yorùbá se di kiko silẹ yin i pe nínú gbogbo àwọn to siṣe yi ti wọn jẹ àwọn oyinbo atohun rinwa alawọ dúdú kan ni a timenu ba, ṣùgbọ́n èyí ko fi bẹ́ẹ ri bẹ. Àwọn dúdú ti wọn ko pa nínú iṣe yìí naa po jojo ṣùgbọ́n fún ìdí kan tàbí òmíràn ti a ko ni lee sòro nípa wọn. Ìwọ̀nba kéréje tí a leè mẹ́nu bà nínú ìtàn bí èdè Yorùbá ṣe di kíko sílẹ̀ nì yí.
Gani Fawehinmi
Ganiyu Oyesola Fawehinmi (ọjọ́ ìbí: ọjọ́ kẹjì-lé-lógún oṣù kẹrin ọdún 1938 - ṣe aláìsí ní ọjọ́ kárùn-ún oṣù kẹ́sàn-án ọdún 2009) jẹ́ akòwé, iṣẹ́ ajàfìtàfìtà ẹ̀tọ́ ènìyàn àti Àgbẹjọ́rò ọmọ orílẹ̀-èdè Naijiria.
William R. King
William Rufus DeVane King (April 7, 1786 – April 18, 1853) je oloselu ara Amerika ati Igbakeji Aare Amerika tele.
Gani Fawehinmi
Ìgbà èwe àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀
Gani jẹ́ ọmọ Saheed àti Munirat Fawehinmi ti Òndó ní Ìpínlẹ̀ Òndó. Chief Saheed Tugbobo Fawehinmi, ni Seriki Mùsùlùmí ti Òndó, jẹ́.
.it
.it je ti Italia.
Gani Fawehinmi
Àwọn Àmì Ẹ̀yẹ
Ní ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹfà ọdún 1993 a fún Fawehinmi ní ẹ̀bùn Bruno Kreisky. Ẹ̀bùn yìí, tí a dárúkọ ní ọlá ti Bruno Kreisky, ni a máa ń fún àwọn èèyàn àgbáyé tí ó ní ìlọsíwájú àwọn ìdí ẹ̀tọ́ ènìyàn. Ní ọdún 1998, ó gba Ààmì Ẹ̀yẹ Bernard Simmons ti International Bar Association ní ìdánimọ̀ ti àwọn ẹ̀tọ́ ènìyàn àti iṣẹ́ ìjọba tiwantiwa.
Ní ọdún 2018, Olóyè Fawehinmi ni a fún ní àṣẹ orílẹ̀-èdè Niger lẹ́hìn ikú rẹ̀, ọlà kejì ti orílẹ̀-èdè Nàìjíría.
Ikú Rẹ̀
Fawehinmi kú ní àwọn wákàtí ìbẹ̀rẹ̀ ti ọjọ́ kárùn-ún oṣù kẹ́sàn-án ọdún 2009 lẹ́hìn ogun pípẹ́ pẹ̀lú akàn ẹdọfóró. Ọmọ ọdún mọ́kànléláàádọ́rin [71] ni ó jẹ́. Wọ́n sìnkú rẹ̀ ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹ́sàn-án ọdún 2009 sí ìlú rẹ̀ ní Ilẹ̀ Ondo ní Nàìjíríà. Fawehinmi kú ní ọkùnrin ìbanújẹ́, nítorí ipò ti orílẹ̀-èdè rẹ̀ nígbà ikú rẹ̀, kò gba ọlà tí ó ga jùlọ ti orílẹ̀-èdè rẹ̀ fi fún un lórí ibùsùn ikú rẹ̀.
Ìjásílẹ̀ Àmì-Ẹ̀yẹ Ti Ìjọba Orílẹ̀-èdè
Ní ọdún 2008 Fawehinmi kọ́ ọ̀kan nínú àwọn ọlà orílẹ̀-èdè tí ó ga jùlọ ti ìjọba orílẹ̀-èdè Nàìjíríà lè fún ọmọ ìlú kan - Order of the Federal Republic (OFR) - ní ìlòdì sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún àìṣedéédé ìjọba láti ìgbà òmìnira Nàìjíríà.
Samuel Peter
Samuel Okon Peter tí wọ́n bí ní Ọjọ́ Karùn-ún oṣù kẹsàn-án ọdún 1980 (September 5, 1980 ní Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom, lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà), tí orúkọ ni ìnagijẹ rẹ̀ ń jẹ́ "The Nigerian Nightmare," jẹ́  eléré ìdárayá ajẹ̀ṣẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríàtí ó jẹ́ ajẹ̀ṣẹ̀-àgbà àti olùborí ajẹ̀ṣẹ̀-àgbà àgbáyé WBC nígbà kan rí.
ISO 15706-2
je opagun kariaye.
ISO 15897
je opagun kariaye.
Nọ́rwèy
Nọ́rwèy je orile-ede ni orile Europe.
Neferhotep 1k
Neferhotep I je Farao ni ile Egipti.
Camille Chautemps
je Alakoso Agba ile Furansi tele.
Ìgbómìnà
Igbomina Ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà jẹ́ ẹ̀yà èdè Yorùbá tí àwọn Ìgbómìnà ń sọ. Ní ilẹ̀ Yorùbá lóde òní, àwọn Ìgbómìnà wà ní ìpìnlẹ̀ Ọṣun àti Kwara. Àwọn ìlú tí wọn tí ń sọ ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà ní ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣùn ní ìlá Ọ̀ràngún Òkè-Ìlá àti Ọ̀rà. Ní ìpínlẹ̀ Kwara, àwọn ìlú yìí pọ̀ jut i Ọ̀ṣun lọ. Ìjọba Ìbílẹ̀ mẹ́rin ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ni wọn ti ń sọ Ìgbominà. Àwọn ìjọba ìbílẹ̀ náà ni Ìfẹlodun, Ìrẹ́pọdun, Òkè-Ẹ̀rọ́ àti Isis. Ìlú tí wọ́n ti n sọ èka-èdè Igbómìnà ni ìjọba Ìbílẹ̀ Ìfẹ́lódun ni Ìgbàjà, Òkèyá, Òkè-Ọdẹ, Babáńlá, Ṣàárẹ́ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ní Ìjọba ìbílẹ̀ Irẹpọ̀dun, lára àwọn Ìlú tí wọ́n ti ń sọ ẹ̀kà-èdè Igbómìnà ni Àjàṣẹ́, Òró, Òmù-Àrán, Àrán-Ọ̀rin. Ní ìjọba ìbílẹ̀ Òkè-Ẹ̀rọ̀ ẹ̀wẹ̀, wọn a máa sọ Ìgbómìnà ni Ìdọ̀fin. Ní ti ìjọba Ìbílẹ̀ Isis, a rí ìlú bíì Òkè-Onigbin-in, Òwù-Isis, Èdìdi, Ìjárá, Ọwá kájọlà, Ìsánlú-Isis, Ọ̀là àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Olúmuyiwa (1994:2) wòye pé ọ̀kọ̀ọ̀kan ẹ̀ka-èdè ilẹ̀ Yorùbá ni wọ́n ní ẹ̀yà. Èyí náà rí bẹ́ẹ̀ fún ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà. Lóòótọ́, àwọn ìlú tí a dárúkọ bí ìlú tí a ti ń sọ ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà máa ń gbọ́ ara wọn ni àgbọ́yé bí wọ́n ba ń sọ̀rọ̀ síbẹ̀ oríṣiríṣI ni ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà tí wọn ń sọ láti ìlú kan sí èkejì. Ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà Òrò sì jẹ́ ọ̀kan lára ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà tí wọn ń sọ ni ẹkùn Òrò.
Àkíyèsí: A yọ iṣẹ́ yìí láti inú Àpilẹ̀kọ Ẹ́meè A. F. Bámidélé.
Ahmed Muhammad Maccido
je oloselu ara Naijiria ati omo Ilé Alàgbà Nàìjíríà.