cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
James Ibori
James Onanefe Ibori (born 4 August 1958) je omo orile-ede Naijiria ati Gomina Ipinle Delta tele.
Sẹ̀nẹ̀gàl
Sẹ̀nẹ̀gàl (le Sénégal) tabi Orile-ede Olominira ile Senegal je orile-ede ni Iwoorun Afrika. Senegal ni Okun Atlantiki ni iwoorun, Mauritania ni ariwa, Mali ni ilaorun, ati Guinea ati Guinea-Bissau ni guusu. Sinu die lo ku ko yipo Gambia ka patapata si ariwa, ilaorun ati guusu, ibi to se ku nikan ni eti okun Atlanti Gambia Ifesi ile Senegal fe to 197,000 km², be si ni o ni onibugbe bi 13.7 legbegberun.
Dakar ni oluilu re to wa lori Cap-Vert Peninsula ni eti Okun Atlantiki. Bi iye ida kan ninu meta awon ara Senegal ni won n gbe labe ila aini kakiriaye to je US$ 1.25 lojumo.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Opobo/Nkoro
Agbegbe Ijoba Ibile Opobo/Nkoro je ijoba ibile ni Ipinle Rivers ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Opobo
Kevin McDaid
Kevin McDaid (tí a bí ní ọjọ́ keje oṣù kẹta ọdún 1984) jẹ́ akọrin ará ìlú Gẹ̀ẹ́sì. Orílè-èdè Nàìjíríà ni wọ́n bí Kevin sí tí wọ́n sì tọọ dàgbà ni ìlú England ni Newcastle upon Tyne. Wọ́n mú dáradára gégé bíi ọmọ ẹgbẹ́ ti British boy band V, èyí tí ó darapọ̀ mọ́ ní ọdún 2003 pẹ̀lú àwọn ọmọkùnrin mérin mìíràn. Ẹgbẹ́ náà ní àpẹẹrẹ àṣeyọrí mẹ́ta ní àkókò ọdún 2004 kí ó tọ́ di wípé wọ́n pínyà ní oṣù Kejì ọdún 2005,, èyí tí kò tó ọdún kan léhìn tí wọ́n gbé orin wọ́n àkọ́kọ́ jáde.
Ó ń ṣiṣẹ́ báyì gẹ́gẹ́ bíi olùkọ́ni ti ara rẹ̀.
Ìgbésí ayé rẹ
Ní oṣù kejo ọdún 2005, wọ́n kéke rẹ̀ nínú ìwé ìròyìn The Sun gẹ̀gẹ̀ bíi ọ̀rẹ́kùnrin ọlọ́jọ́-pípẹ́ tii ọmọ ẹgbẹ́ Westlife, Mark Freehily. Wọ́n gbé àwọn tọkọtaya náà jáde lórí abala àkọ́kọ́ ti ìwé ìròhìn Attitude èyí tí ó jáde ní oṣù Kejìlá ọdún 2007. Wọ́n ṣe àdéhùn ìgbéyàwó ní ọjọ́kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kínní ọdún 2010. Ṣùgbọ́n ó tipẹ́ tí wọ́n ti pínyà.
Alexander Fleming
Sir  je onimo sayensi to gba Ebun Nobel fun Iwosan.
Bẹ̀rmúdà
Bermuda (lonibise bi, àwọn Bẹ̀rmúdà tabi Àwọn Erékùṣù Somers) je ile-agbegbe okere Britani ni Ariwa Okun Atlantiki. O budo si ilaorun etiokun awon Ipinle Aparapo, isupoile to sunmo julo ni Cape Hatteras, North Carolina, bi 1030 km si iwoorun-ariwaiwoorun. O wa bi 1373 km guusu Halifax, Nova Scotia, Kanada, ati 1770 km ariwailaorun Miami, Florida. Oluilu re ni Hamilton sugbon ibile titobijulo ni ilu Saint George's.
Bhùtán
Ileoba ile Bhutan je orile-ede tileyika ni Guusu Asia, to budo si apailaorun eti awon Oke Himalaya o si ni bode ni guusu, ilaorun ati iwoorun pelu orile-ede Olominira ile India ati ni ariwa pelu Tibet. Awon ara Bhutan n pe orile-ede won ni Druk Yul (འབྲུག་ཡུལ་ 'drug yul) to tumo si "Ile Dragon" ni ede Tibet. Awon ara Bhutan je eya eniyan Tibet. Bakanna wo tun ni esin ati asa pelu awon ara Tibet.
Walter Feghabo
Walter Feghabo je omo orile-ede Naijiria ati Gomina Ipinle Ebonyi ati Delta tele.
Bẹ̀rmúdà
Okowo Bermuda dara daada, pelu inawo bi eka okowo re totobijulo, leyin re ni isebewo, awon wonyi fun ni GIO tenikookan to gajulo lagbaye ni 2005. O ni ojuojoabeonileoloru.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Oriade
Agbegbe Ijoba Ibile Oriade je ijoba ibile ni Ipinle Osun ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Ijebu-Jesa.
Ìlú Panamá
thumb|Cinta Costera, Ìlú Panama.
Panama City (Panamá) ni oluilu orile-ede Panama.
Káyọ̀dé Ẹ̀ṣọ́
Bobakayode Eso (18 September, 1925 - 16 November, 2012)A bí Justice Kayọde Èsó ní ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹ́sàn-án ọdún 1925. Ó lọ sí Holy Trinity School Iléṣà láàrin 1933-1939 àti Trinity College, Durban láàrin 1949-1953. Wọ́n pè é sí Bar ní Lincoln Inn, London ní 1954. Òun ni Chief Judge àkọ́kọ́ ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní Western Court of Appeal ipimle naa. Wọ́n yàn án ní Justice Supreme Court, Lagos ní 1978. Ó ti fẹ̀yìn tì báyìí.
Joseph Brodsky
Joseph Brodsky jẹ́ olùkọ̀wé tó gba Ẹ̀bùn Nobel nínú Lítíréṣò.
Sani Bello
je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Kano tele.
Ernst Boris Chain
je onimo sayensi to gba Ebun Nobel fun Iwosan.
Ìjọba àìlólórí
Ìjọba àìlólórí (Anarchy, ἀναρχίᾱ anarchíā) le je ikan ninu iwonyi:
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Abak
Agbegbe Ijoba Ibile Abak wa ni Ipinle Akwa Ibom, Nigeria.
Họ̀ndúràs
Honduras je orile-ede ni Arin Amerika.
STS-41-G
thumb|Ẹgbẹ́ ìṣe STS-41-G.
Miss World
Miss World ni oruko oye idije arewa fun awon odomobinrin kakiriaye to pejulo. Ni 1951 ni Eric Morley seda re ni ile Britani. .
Claude Simon
thumb|Claude Simon je olukowe to gba Ebun Nobel ninu Litireso.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Orlu
Agbegbe Ijoba Ibile Orlu je ijoba ibile ni Ipinle Imo ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Orlu
Ishaya Aboi Shekari
Ishaya Aboi Shekari jẹ́ ọmọ orílẹ-èdè Naijiria àti gómìnà ológun ní Ìpínlẹ̀ Kano tẹ́lẹ̀. O wa lori ipo gomina yii lati osu kesan odun 1978 titi di osu kewa odun 1979. O tun di ipo Minisita fun ise akanse ni akoko isejoba Ogagun Babangida.
Howard Florey
je onimo sayensi to gba Ebun Nobel fun Iwosan.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Abakaliki
Agbegbe Ijoba Ibile Abakaliki je ijoba ibile ni Ipinle Ebonyi ni Nigeria. Ibujoko re wa ni Abakaliki.
Naguib Mahfouz
Naguib Mahfouz Abdelaziz Ibrahim Ahmed Al-Basha (Egyptian Arabic: نجيب محفوظ عبد العزيز ابراهيم احمد الباشا‎), IPA: [næˈɡiːb mɑħˈfuːzˤ]; 11 Kejìlá 1911 – 30 Kẹjọ 2006) je olukowe to gba Ebun Nobel ninu Litireso.
Dọ́là Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Dola Amerika je owonina ni awon orile-ede ni orile Amerika, Asia ati Afrika.
Ẹgbẹ́ olóṣèlú
Ẹgbẹ́ olóṣèlú je agbajo oloselu kan to n wa lati gba ati lo agbara iselu ninu ijoba, nipa pipolongo idiboyan, eko aralu tabi iseakitiyan. Awon egbe oloselu le ni ero iselu ti won ko sinu eto egbe oloselu to ni ohun pato ti won fe se ninu eyi to ko gbogbo won papo.
Ẹgbẹ́ olóṣèlú je okan gbógì nínú oselu ni gbogbo orilẹ èdè, gẹgẹ bí ìgbàlódé a ko jopo egbé ti a da to sí tan kari gbogbo àgbáyé ni orundun ti ọ ti kò já lo. O jẹ ohun ti ọ sòrò fún ìlú lati má ni no political parties. Awọn orilẹ ède miran ni only one political party awọn miran sí ní several. Egbé olóṣèlú se pàtàkìi nínú in òṣèlú autocracies gẹgẹ bí democracies, sùgbón púpò ijoba tiwantiwa ni ọpọlọpọ egbé olóṣèlú jù ijoba ẹnikan. Ijoba ẹnikan jẹ ẹgbẹ òṣèlú kan ti ọ dárí orilẹ èdè, ati political scientist ri ifi ga gbágà larin ẹgbẹ púpò bi ohun tó ṣe pàtàkì nínú ìjọba tiwantiwa.
STS-41-C
STS-41-C was NASA's 11th Space Shuttle mission, and the fifth mission of Space Shuttle Challenger. The launch, which took place on 6 April 1984, was the first direct ascent trajectory for a shuttle mission. STS-41-C was extended one day due to problems capturing the Solar Maximum Mission ("Solar Max") satellite, and the landing on 13 April took place at Edwards Air Force Base, instead of at Kennedy Space Center as had been planned. The flight was originally numbered STS-13.
8 August
7 August | 8 August | 9 August -
Ìlú ẹ̀yọ
Ilu eyo kiki Egba
Ìlú ẹ̀yọ kìkì Ẹ̀gbà
Oorun!
Oorun!!
Oorun!!! Oorun ti ń gba tọwọ́ ọmọdé.
Tọwọ́ ọmọdé nìkan ló ha ń gbà nì? N ò mọ ìgbà tí oorun tún rá mi lọ pàfe. Mo wá tẹ́ra sílẹ̀ bí àtẹ ọ̀rúnlá tàbí bí obìnrin tí ń sàníyàn ọkọ. Mo nawọ́ mú oorun yìí lójú páálí. Àlá àkọ́kọ́ ni mo rí tí mò ń wí, gbankọgbì nit i ìkejì tí n ó ròyin rẹ̀ fún yín yìí....
Bo ba tasiko
Bó ba tó Àsìkò Àtisu, Fúrọ̀ níláti lá
Bàbá Amòye wò mi. Ó fẹ̀rín sí. Bàbá Amòye tún ń bá ọ̀rọ̀ rẹ lọ pé: Méjì là á wònìyàn; Bí ò jẹ́ ti yínyìn, a jẹ́ ti èébú. Gbogbo ẹyẹ kọ́ ló sì ṣe ń sùn lálẹ́. Gbogbo ìgbà tí ẹ̀nìyàn bá wọsọ olúmẹ̀yẹ kọ́ laráyé máa ń fẹ́ kọ́ yẹni. Àrokò ńlá ni ọmọ tó bẹ́tọ́ sí ọ lára pa fún ọ ti o ò mọ̀. Kò mọ̀ ṣéni tó le ríre tí ò ni ribi gín-ń-ginní rẹ̀ tọ̀ ọ́....
Ifa o si lodo Oba
Odo Oba
Ìfà Ò sí lódò Ọbà
Tàánú-tàánu tí ológbò ń rìn sọdẹ eku ni à ń rìn ni Ìkọ̀lé ọ̀run. Èmi àti baba Amòye la jẹun tán, mo yó. Mo yó, mo ṣekùn wọnle; mo yó, mo ṣekùn bọnbọ. Mo fi ọkàn balẹ̀ jẹun ọ̀ún ni. Baba wọlé jáde. Jíjáde rẹ̀ yìí bà mi lẹ́ru gan-an ni. Ara mi ń sú gàn-in gàn-ìn. Ẹ̀rù sì ń yọ́ mi bà láìjẹ gbèṣè....
Iwoyi Ijebu, mo ti tanaa de
Ìwòyí ìjẹ̀bú mo ti tàná dé
Ìwòyí Ìjẹ̀bú, mo ti tàná dé. Èpè kọ́, n ó máa nà án lẹ́fọ̀ ni. A lọ́mọdé ò mẹ̀là. Ó lóun mẹ̀làkátakàta. Bẹ́ẹ̀ ẹ̀lá kátakàta ni baba ẹ̀là. Dákun máà saájú mọ - risà o. Bí a bá ti ń pọn Mọ́gbè. Kò yẹ kí Mọ́gbè tún máa pọngbá. Bí o wà níbí di ẹgbẹ̀rún ọdún, a ò ni fi ìkan pe méjì fún ọ. Kí o wá padà si Ìkọ̀lé ayé. Ó tó gẹ́ẹ̀, aludùndún kì í dárin. ...
Ikole orun
Ìkọ̀lé Ọrun
Fọ̀rànsínú lajá mi ń jẹ́; N ò n fi ọ̀rọ̀ eléyìí sinú. Tẹnumọ́ràn ni mo sọ ẹran mi. Ibi ọ̀rọ̀ ni mo wà; N ò tí ì lọ.
Ayé ní kọ̀rọ̀. Kí Ọlọ́run má fi wá sí kọ̀rọ̀ ayé, ọ̀run náà mọ̀ ni kọ̀rọ̀; Bẹ́ẹ̀-kí-í-ṣe, a à ní bá bẹ́ẹ̀ lọ́wọ́ rẹ̀; Bẹ́ẹ̀-ni-i-ṣe ò sin í í fi bẹ́ẹ̀ sílẹ̀. Àtire àtìkà wa nìyí kò sí ọ̀ken tó gbé; A ó jèrè rẹ̀ láyé níbí. ...
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Orolu
Agbègbè ìjoba ìbílè Orolu je ijoba ibile ni Ipinle Osun ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Ifon Osun.
Ìlú ẹ̀yọ
Abúlé Ẹ̀san
Ẹni ti oríyà rí ni kó gbá àbúlé Ẹ̀san lọ. Kó yà ni apá ọ̀tún ní òpópó ìjìyà ẹ̀sẹ̀. Tó bá dé ibẹ̀, yóò ṣe ìdárò fálábiamọ. Ibi ti àwọn kan ti ń gbá adùn ní ikọ̀lé ọ̀run ni a tún ti rí àwọn kan tí ń gbá ìyà. Ibi tí àwọn kan ti ń gbá owó ni àwọn kan ti ǹ gbá òsi. ..
Àlá ni mò á la
Bí wọn tí ń ṣe láyé náà ni wọn ń ṣe lọ́run. Ẹ̀rín ò yàtọ̀ tó fi délùú Òyìnbó. Wọ́n ń sún láyé; wọ́n ń sùn lọ́run. Wọ́n ń gbádùn láyé; wọn ń gbádùn lọ́run. Lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀kọ́ tí mò tí rí kọ́ nÍkọ̀lé ọ̀run, oorun rá mi lọ lọ́wọ́ kan ni sáá. Mo wá ń fa oorun ọ̀ún fin-ìn bi igbà tí ẹ̀fọn bá mùjẹ̀. ...
S.M. Raji (2001), Ìkọ̀lé Ọ̀run Alafas Nigeria Company Ibadan. ISBN 978 32525 02, oju-iwe 1-73.
S.M. Raji
link title
Allah
Allah (الله Allāh, ) ni oro fun Olorun ni ede Arabiki. Botilejepe a mo nibo miran bi oro awon musulumu fun Olorun, oro yi gbogbo na ni awon Arabu yioku onigbagbo Abrahamu unlo fun "Olorun", awon bi Mizrahi Jews, Baha'is ati Eastern Orthodox Christians. Oro yi na tun ni awon keferi ara Meka na tu lo fun olorun-eleda, o seese ko je orisa igba na ni Arabia akosiwaju-Imale.
Aulliminden
Awon Aulliminden jẹ́ ọ̀kan nínú ẹ̀yà Tuareg. A lè rí wọn ní orílẹ̀-èdè Niger àti ní apá àríwá Nàìjíríà.
C. L. R. James
thumb
Cyril Lionel Robert James (4 January 1901 – 19 May 1989) to tun gba oruko ikowe J.R. Johnson je omo Afrika-Trinidad akoitan, oniroyin, elero sosialisti ati alaroko. O ko ipa pataki ni Britani ati Amerika ninu awon egbe sosialisti ati ironu Marksisti, bakanna ati lori ero to le mu opin iseamusin wa. O si tun kowe nipa kriketi.
Ibi ati igba ewe
O je bibi ni Trinidad and Tobago, nigbana to je ileamusin Oba Britani, James lo si Queen's Royal College ni Port of Spain ki o to di oniroyin kriket, ati adakowe itan aroso. Leyin re o sise bi oluko, ninu awon akeko re igbana ni Eric Williams, to di Alakoso Agba ile Trinidad and Tobago. Lapapo mo Ralph de Boissière, Albert Gomes ati Alfred Mendes, James je ikan ninu awon olodi-aseamusin Egbe Beacon, awon olukowe ti won ni asepo mo iwe iroyin The Beacon. Ni 1932, o ko lo si Nelson ni Lancashire, Ilegeesi gege olukowe igbesiaye agba kriketi West India, Learie Constantine, nibi to ti nireti pe ohun le di olukowe. Nibe lo ti sise fun Manchester Guardian to si ran Constantine lowo lati ko ìwéìgbésíayéaraẹni.
Sikiru Ayinde Barrister
Sikiru Ayinde Barrister  ) je olorin fuji omo ile Naijiria. Ayinde Barrister bere si korin ta ni odun 1966- 2008, Barrister gbe awo orin to po to 127 jade. Ninu won ni Oke Agba (1980), Ijo Olomo (1983), Nigeria (1983), Military (1984), Barry Wonder (1987), Fuji Garbage (1988), Music Extravaganza (1990) ati Fuji Waves (1991).
Ìgbésí Ayé r̀ẹ
A bí Síkírù Àyìndé Barrister nínú ẹb́i Sàláwù Balógun ní ìlú Ìb̀adàn, bàbá rẹ̀ Salawu Balógun jẹ́ Alápatà Ẹran, nígbà tí ìyá rẹ̀ jẹ́ Oníṣòwò pẹ́pẹ̀ẹ̀pẹ́. Ó lọ Ilé-Ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ti Muslim Mission àti Ilé-Ìwé Model ti Mushin tó wà nílù Èkó. Lẹ́yìn èyí ni ó lọ sí ilé-ìwé àkọ́ṣẹ́-mọṣẹ́ ti Yaba Polytechnic láti kọ́ nípa ìmọ̀ òǹtẹ̀wé àti àwọn iṣẹ́ ọwọ́ mìíràn. Àyìndé Barrister bẹ̀rẹ̀ iṣé orin kíkọ láti ìgbà kékeré rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí 'Ají-Sààrì' tàbí Ají-wérẹ lásìkò Àwẹ̀ àwọn Musulumi; bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́ rẹ̀ náà ló ń kọrin pẹ̀lú rẹ̀. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Atẹ̀wé fún Ilé-Iṣẹ́ tí ó pọn ọtí Nigerian Breweries, lẹ́yìn náà ni wọ́n gbà gẹ́gẹ́ bí òǹtẹ̀wé ránṣẹ́ ní Ilé-Iṣẹ́ Ológun Ilè Nàìjíríà Nigerian Armylát̀arí akitiyan rẹ̀́, lásìkò ogun abẹ́lé. Ó ṣíṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Ọmọ ogun ní Ẹ̀ka kẹwàá '10th Brigade' ti ìpín Kejì '2nd Division' ti Ilé-Iṣẹ́ Ológun Nàìjíríà lábẹ́ Ọ̀gágun 'Adéníran' ó sì jà fitafita ní Awka, Abagana àti Onitsha.
Ikú àti ìsìnkú rẹ̀
Barrister ku ni ojo 16 osu kejila 2010 ni London nibi to ti lo gba iwosan fun arun ito-suga(diabetes). Isinku re waye ni ogbo ojo  osu kejila odun 2010 ni ile re ti o wa ni Eko.
Tunde Nightingale
Earnest Olátúndé Thomas (Túndé Nightingale) je olorin ara Naijiria.
Gbajúmọ̀ olórin, ọmọ orílẹ́-èdè Nàìjíríà, Earnest Olátúndé Thomas, tí gbogbo èèyàn mọ̀ sí Túndé Nightingale tàbí The Western Nightingale jẹ́ oní gìtá àrà tó ń kọ ẹ̀yà orin jùjú ní èyí tó ṣe àwòkọ́ṣe irúfẹ́ orin ìbílẹ̀ ti Ọ̀gbẹ́ni Túndé King.
A bí Túndé Nightingale ní ọjọ́ Kẹwà nínú oṣù Kejìlá ọdún 1922 ní Ìlú Ibadan. Ó lọ sii Ilé Ẹ̀kọ́ ní Ìlú Èkó, ó jẹ́ Ológun, ó ṣiṣẹ́ pẹ̀lú Ilé iṣẹ́ Reluwè. Ó da ẹgbẹ́ olórin tirẹ̀ silẹ̀ pẹ̀lú àwon ọmọ ẹgbẹ́ olórin mẹ́ta ati Irinṣẹ́ mẹ́ta ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí a mọ̀ sí gìtá, tanborín-ìn àti ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1944. Àsìkò yí ni àwọn olórin Nàìjíríà ṣẹ̀ṣẹ̀ bẹ̀rè sí ń lo gìtá láti ṣe àkójọpọ̀ orin tí wọ́n bá fẹ́ gbe jáde. Ṣùgbón, irúfẹ́ orin jùjú rẹ̀ kò fi bẹ́ẹ̀ gbàjúmọ̀ lásìkò yí láàrín àwọn aláfẹ́ àti àwọn jayé-jayé nílù Èkó, amọ́ ṣà ó máa ń kọrin ní àwon ilé ìgbafè kéréje-kéréje, tí owó diẹ̀díẹ̀ sì wọlé fún un.
Ní ọdún 1952, Túndé Nightingale àti ọmọ ẹgbẹ́ olórin rẹ̀ ti a mọ̀ sí Àgbà Jolly Orchestra, máa ń ṣeré ní gbogbo ìgbà ní ibi Ìgbafẹ́ tí a mọ̀ sí West African Club, nilu Ìbàdàn. Àwọn olórin ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ tí wọ́n ń figagbága lásìkò náà ni Àyìndé Bákàrè, I. K. Dairo àti Délé Òjó. Ẹ̀wẹ̀, láàrín ọdún 1952 yí náà ni ẹgbẹ́ yí pèlé sí i, tí wọ́n di ọmọ ẹgbẹ́ mẹ́jọ nilu Ìbàdàn.
Láàrín ọdún 1954 àti 1964, orin Nightingale tún mìgboro tìtì fún ìgbà ráńpẹ́. Ṣùgbón, láàrín ọdún 1960 yi náà ni Ó tọwó be Ìwé àdéhùn pẹ̀lú Ọ̀gbèni Jossy Fajimolu láti ṣe orin rẹ̀ jáde, léyìí tó mi orin rẹ̀ gbáfẹ́ àwọn jayéjayé àti àwọn gbàjúmọ̀ nilu Èkó, tí wọ́n gbàgbọ́ pé irúfẹ́ orin rẹ̀ dára fún òde ráńpẹ́ tàbí alábọ́ọ́dé yàtọ̀ sí èyí tí wọ́n ń ṣe nínú gbọ̀gàn ńlá.
Túndé Nightingale ri wí pé ìdàgbàsókè tó múnádóko dé sí orin rẹ̀, ti o sì di orin ìgbà ló dé ti wọ́n ló ní ibi ìnáwó onírúurú, ti ó ìlú mọ̀ọ́ká, tí wọ́n ń pè ní Ṣó Wàmbẹ̀, èyí tó túmọ̀ si ilẹ̀kẹ̀ tí àwọn Obìnrin máa nso sí ìbàdí wọn ti wọ́n bá n jo.
Àmọ́ ṣá, nígbà tí ó dé láti ìrìn àjò láti òkè òkun, o tún fọwọ́ sí Ìwé àdéhùn pẹ̀lú ilé iṣẹ́ TYC.
Ní àkótán, Nightingale tẹ àwo orin tó lè ní ogóji jáde fún iṣẹ́ tó yan láàyò. Àwọn olórin ìgbà ló dé bíiKing Sunny Ase ati Queen Ayọ̀ Balógun ni wọ́n fi orin rẹ̀ ṣe àwòkọ́ṣe. Yàtọ̀ sí Ohun orin tí kò láfiwé, o tún ń sin ẹyẹ olóhún dídùn tíírín nínú ilé tó ń gbé.
Gaël Monfils
Gaël Sébastien Monfils (ojoibi 1 September 1986) je agba tenis ara Fransi.
Krone Dẹ́nmárkì
je owonina ni orile-ede ni Europe.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Oron
wa ni Naijiria
STS-51-A
STS-51-A lo je ifoloke keji fun Oko-alobo Ofurufu Discovery, ati ifoloke 14k eto Oko-alobo Ofurufu ti NASA. Iranlose na gbera lati Kennedy Space Center ni 8 November 1984, o si bale leyin bi ojo mejo sigbana ni 16 November.
Hermann Joseph Muller
thumb|H J Muller je onimo sayensi to gba Ebun Nobel fun Iwosan.
STS-51-C
thumb|Ìdarí STS-51-C.
Àwọn àdúgbò ìlú Ìjẹ̀bú-Òde
IJEBU-ODE
1.	Àdúgbò: Itaolówájodá Ìtùmò: 	  Àdúgbò yìí ni àwon ìjòyè Oba ìlú yìí tí a ń pè ni olówá tè dí, ti won si ń se ìjoba lórí àwon ènìyàn tó wà ládùgbó yìí
2.	Àdúgbò: 	Olíwòro Ìtùmò: 		 Àdúgbò yìí ni ojúbo òrìsà alá wà tétètélè, Àwon àwòrò òrìsà yìí ni ó te àdúgbò yìí dó.
3.	Àdúgbò: 	Ìdóbì Ìtùmò: 		Igi obì púpò ni àwon tó te àdúgbò yìí bá nígbà ti wón fé te ìbè dó.
Kroon
(Eesti kroon) je owonina ni orile-ede ni Europe.
Àwọn àdúgbò ìlú Ìjẹ̀bú-Òde
IJEBU-ODE
4.	Àdúgbò: 	Ìtaòsù Ìtùmò: 		Àdúgbò yìí ni ojúbo òrìsà òsù wa. ni tori pe ibí yìí ni wón ti ń bo òrìsà yìí ni wón se ń pe e ni ìta òsù.
6.	Àdúgbò: 	Ayegun Ìtùmò: 		Àdúgbò yìí ni òkan lára àwon akoni ode to máa ń ye ojó ogun ti awon olóde yòókù bá ti dá síwájú tè dó ìdí niyìí tí won fi ń pe àdúgbò yìí ni Ayegun.
7.	Àdúgbò: 	Ìtalápò Ìtùmò: 		Awon ounje orisirisi tí a dì sínú àpò bii àgbàdo, ìyo, ni àwon ara àgbègbè máà ń gbé wá si àdúgbò yìí wá lati tà kí ó tó di àdúgbò. Wón si máà ń na ojà ni àdúgbò yìí títí di òní yìí.
8.	Àdúgbò: 	Ìsasà Ìtùmò: 		Isé ìkokò mímo ni isé àwon to té àdúgbò yìí dó. Díè lára àwon omo omo won si ń se ìsé yìí
Carl Ferdinand Cori
je onimo sayensi to gba Ebun Nobel fun Iwosan.
Àwọn àdúgbò ìlú Ìjẹ̀bú-Òde
IJEBU-ODE
9.	Àdúgbò: 	Ìta Òsùgbó Ìtùmò: 		Àdúgbò yìí ni àwon Olósùgbó ti máà ń se ìpàdé. Níbè ni ilé ìpàdé wón wa, kí ó tó di pé won te ibè dó.
11.	Àdúgbò: 	Ìta Opó Ìtùmò: 		Àwon Opó ni won máà ń na ojà yìí ni alaalé. Òríta ti wón ń náà yìí ni o di adúgbò, ti wón si ń pe ni ìtà opó. Wón si máà ń ná ojà alé ni àdúgbò yìí títí dònìí
12.	Àdúgbò: 	Molípáà Ìtùmò: 		Okunrin kan tó mú opà dání ló te apá ibí yìí dó. Ìtàn so fún wa pé àpá ase Oba ìlú ibòmíìràn ló mu dàni nígbà tí o ń bo, àwon kan tilè so pé Àremo oba ìlú náà ni. Nígbà tí o, fé te àdúgbò náà do ó mú òpá yìí dá ni, Ìdí niyìí tó fi je pé won ń je oba ni àdúgbò náà títí di òní yìí
13.	Àdúgbò: 	Ìtóòrò Ìtùmò: 		Ìtàn so fún wa pé omi nigbogbo àdúgbò yìí teletélè kí ó to dí pe wón te ibè do. Okunrin akoni ti a ń pè ni òró ni o pé ofò tí ó sì le omi náà lo. Ìdí nìyìí ti a fi ń pé àdúgbò náà ni Ìtóòró.
14.	Àdúgbò: 	Olóde Ìtùmò: 		Ibí yìí ni òkan lára àwon akoni tó te ìlú yii dó kokó dúró si kó tó dip é ó wo àárin ìlú lo. Nígbà ti ijà dé láàrin òun àti àwon tí wón fo wo ìlú yìí, o bínú pàdà si ibi yìí o si wolè. Ìdí niyìí tí wón fi ń pe àdúgbò naa ni Olóde. Oórì okùnrin yìí si wà níbè títí dòníì.
15.	Àdúgbò: 	Odò Èsà Ìtùmò: 		Eégún kan ti won ń pè ni obrinrin ojòwú ní o te ibí yìí dó. Èégún Odoodún ni eégún máà ń jáde ni àdúgbò yìí títí donii. Ìdí igi ìrókò ni won fi se ojúbo eégún yìí Igi ìrókò yii wà níbè títí dónì yìí.
17.	Àdúgbò: 	Fìdípòtè Ìtùmò: 		Lára àwon ìjòyè oba Gbélébùwà àkókó tí won kò fara mo on pé kí wón pa Oba náà ni won wa te àdúgbò yìí dó léyìn ti wón kúrò ni ààfún.
18.	Àdúgbò: 	Apèbi Ìtùmò: 		Oríta yìí ni àwon ìjoyè Oba Gbétebùwá àkókó péjo sí láti bi ara won ohun ti o ye kí àwon se fún oba náà.
19.	Àdúgbò: 	Ìdéwòn Ìtùmò: 		Ìtàn so gún wa pé nígbà tí wín fe te ibí yìí dó, wón bá òrìsà kan níbè tó dé adé sórí tó sì fi èwòn onírin se ileke owó àti tí esè. Ìdí ni yìí ti à fi máà ń yan Oba láti ìdílé enití ó te àdúgbò náà dó. Ìdílè yìí náà tílè ni ààfún tí a ń pè ni ààfin Òba ìdéwon.
20.	Àdúgbò: 	Ìta Àfín Ìtùmò: 		Ìtàn so fún wa pé bí ó tilè jé pé èrúktí o té àdúgbò yìí do kii se àfín, sùgbón gbogbo àwon omo tí won bi láti ìdílè enití o te àdúgbò náà do je àfín. Nígbà ti won lo bi ifá wo, Ifá ni ki won máà bo Obàtálá ni ìdílé náà, láti ìgbà náà lo ni won ti ń bo Obàtálá ni ìdílè yìí. Ti o bad i àsìkò odún òrìsà yìí, àríyá ni fún gbogbo àwon omo àdúgbò yìí àti fún ìlú pàápàá. (see Yoruba Place Names)
Oju-iwe miiran
C.O. Onanuga
Ijebu-Ode
Àwọn Ìjẹ̀bú fẹ́ràn láti máa jẹ kókò àti ọ̀jọ̀jọ̀. Wọ́n tún fẹ́ràn lati máa fi ògìrì sí obẹ̀ àti oúnjẹ wọn mìíràn bíi ikọ́kọrẹ́ láti fún un ní adùn àjẹpọ́nmulá.
Ẹ̀SIN Ẹlẹ́sìn ìbílẹ̀ ni àwọn ènìyàn Ijẹ̀bú Òde ní ìgbà láíláí. Wọ́n máa ń bọ oríṣìíriṣìí òrìṣà tí a ń bọ ní gbogbo ilẹ̀ Yorùbá bí i Ògún, Ifá, Èsù àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn òrìṣà ìbílẹ̀ bíi Agẹmọ, Òrò, àti Obìnrin-Òjòwú wà pẹ̀lú. Lọ́de oní àwọn ẹ̀sìn ìbílẹ̀ wọ̀nyí kò ranlẹ̀ bíi ti àtijọ́, síbẹ̀ a ṣì ń bọ wọ́n lójú méjèèjì. Ẹ̀sìn Mùsùlùnì ni ọ̀pọ̀ àwọn ará Ìjẹ̀bú-Òde ń ṣe báyìí. Mọṣáláṣí kan wà ní àdúgbò Òyìngbò tí ó jẹ́ ọ̀kan nínú mọ́ṣáláṣí tí ó tóbi jù ni apá ìwọ́ oòrùn Afríka. Àwọn ẹlẹ́sìn àtẹ̀lé Krístì Lóríṣìíríṣìí kò gbẹ́hìn. Àwọn náà pọ̀ ní iba tiwọn. Àwọn ìjọ Àgùdà tilẹ̀ fi Ìjẹ̀bú Òde ṣe ibùjúkóó fún dáyósíìsì ti ẹkùn Ìjẹ̀bú.
ADUGBO
1.	Àdúgbò: Itaolówájodá Ìtùmò: 	  Àdúgbò yìí ni àwon ìjòyè Oba ìlú yìí tí a ń pè ni olówá tè dí, ti won si ń se ìjoba lórí àwon ènìyàn tó wà ládùgbó yìí
2.	Àdúgbò: 	Olíwòro Ìtùmò: 		 Àdúgbò yìí ni ojúbo òrìsà alá wà tétètélè, Àwon àwòrò òrìsà yìí ni ó te àdúgbò yìí dó.
3.	Àdúgbò: 	Ìdóbì Ìtùmò: 		Igi obì púpò ni àwon tó te àdúgbò yìí bá nígbà ti wón fé te ìbè dó.
4.	Àdúgbò: 	Ìtaòsù Ìtùmò: 		Àdúgbò yìí ni ojúbo òrìsà òsù wa. ni tori pe ibí yìí ni wón ti ń bo òrìsà yìí ni wón se ń pe e ni ìta òsù.
5.	Àdúgbò: 	Imèpè Ìtùmò: 		Igi òpe púpò ni àwon tó te àdúgbò yìí ban i ibi yìí nígbà tí wón fé te ibè dó
6.	Àdúgbò: 	Ayegun Ìtùmò: 		Àdúgbò yìí ni òkan lára àwon akoni ode to máa ń ye ojó ogun ti awon olóde yòókù bá ti dá síwájú tè dó ìdí niyìí tí won fi ń pe àdúgbò yìí ni Ayegun.
7.	Àdúgbò: 	Ìtalápò Ìtùmò: 		Awon ounje orisirisi tí a dì sínú àpò bii àgbàdo, ìyo, ni àwon ara àgbègbè máà ń gbé wá si àdúgbò yìí wá lati tà kí ó tó di àdúgbò. Wón si máà ń na ojà ni àdúgbò yìí títí di òní yìí.
8.	Àdúgbò: 	Ìsasà Ìtùmò: 		Isé ìkokò mímo ni isé àwon to té àdúgbò yìí dó. Díè lára àwon omo omo won si ń se ìsé yìí
9.	Àdúgbò: 	Ìta Òsùgbó Ìtùmò: 		Àdúgbò yìí ni àwon Olósùgbó ti máà ń se ìpàdé. Níbè ni ilé ìpàdé wón wa, kí ó tó di pé won te ibè dó.
10.	Àdúgbò: 	Ìsesí Ìtùmò: 		Ibí yìí ni ójúbo osi esi wà télètélè kí o to di pé won te ibè do tí o si dí àdúgbò ojúbo osi yìí si wa níbè títí dònìí.
11.	Àdúgbò: 	Ìta Opó Ìtùmò: 		Àwon Opó ni won máà ń na ojà yìí ni alaalé. Òríta ti wón ń náà yìí ni o di adúgbò, ti wón si ń pe ni ìtà opó. Wón si máà ń ná ojà alé ni àdúgbò yìí títí dònìí
12.	Àdúgbò: 	Molípáà Ìtùmò: 		Okunrin kan tó mú opà dání ló te apá ibí yìí dó. Ìtàn so fún wa pé àpá ase Oba ìlú ibòmíìràn ló mu dàni nígbà tí o ń bo, àwon kan tilè so pé Àremo oba ìlú náà ni. Nígbà tí o, fé te àdúgbò náà do ó mú òpá yìí dá ni, Ìdí niyìí tó fi je pé won ń je oba ni àdúgbò náà títí di òní yìí
13.	Àdúgbò: 	Ìtóòrò Ìtùmò: 		Ìtàn so fún wa pé omi nigbogbo àdúgbò yìí teletélè kí ó to dí pe wón te ibè do. Okunrin akoni ti a ń pè ni òró ni o pé ofò tí ó sì le omi náà lo. Ìdí nìyìí ti a fi ń pé àdúgbò náà ni Ìtóòró.
14.	Àdúgbò: 	Olóde Ìtùmò: 		Ibí yìí ni òkan lára àwon akoni tó te ìlú yii dó kokó dúró si kó tó dip é ó wo àárin ìlú lo. Nígbà ti ijà dé láàrin òun àti àwon tí wón fo wo ìlú yìí, o bínú pàdà si ibi yìí o si wolè. Ìdí niyìí tí wón fi ń pe àdúgbò naa ni Olóde. Oórì okùnrin yìí si wà níbè títí dòníì.
15.	Àdúgbò: 	Odò Èsà Ìtùmò: 		Eégún kan ti won ń pè ni obrinrin ojòwú ní o te ibí yìí dó. Èégún Odoodún ni eégún máà ń jáde ni àdúgbò yìí títí donii. Ìdí igi ìrókò ni won fi se ojúbo eégún yìí Igi ìrókò yii wà níbè títí dónì yìí.
16.	Àdúgbò: 	Ìdépo Ìtùmò:    	Isé epo ni àwon to te àdúgbò yìí yàn láàyò léyìn tí wón ti dó síbè. Bí o tilè jé pé won kò se ise epó níbè mó, won si ń ná ojà epo níbè titi dò níí.
17.	Àdúgbò: 	Fìdípòtè Ìtùmò: 		Lára àwon ìjòyè oba Gbélébùwà àkókó tí won kò fara mo on pé kí wón pa Oba náà ni won wa te àdúgbò yìí dó léyìn ti wón kúrò ni ààfún.
18.	Àdúgbò: 	Apèbi Ìtùmò: 		Oríta yìí ni àwon ìjoyè Oba Gbétebùwá àkókó péjo sí láti bi ara won ohun ti o ye kí àwon se fún oba náà.
19.	Àdúgbò: 	Ìdéwòn Ìtùmò: 		Ìtàn so gún wa pé nígbà tí wín fe te ibí yìí dó, wón bá òrìsà kan níbè tó dé adé sórí tó sì fi èwòn onírin se ileke owó àti tí esè. Ìdí ni yìí ti à fi máà ń yan Oba láti ìdílé enití ó te àdúgbò náà dó. Ìdílè yìí náà tílè ni ààfún tí a ń pè ni ààfin Òba ìdéwon.
20.	Àdúgbò: 	Ìta Àfín Ìtùmò: 		Ìtàn so fún wa pé bí ó tilè jé pé èrúktí o té àdúgbò yìí do kii se àfín, sùgbón gbogbo àwon omo tí won bi láti ìdílè enití o te àdúgbò náà do je àfín. Nígbà ti won lo bi ifá wo, Ifá ni ki won máà bo Obàtálá ni ìdílé náà, láti ìgbà náà lo ni won ti ń bo Obàtálá ni ìdílè yìí. Ti o bad i àsìkò odún òrìsà yìí, àríyá ni fún gbogbo àwon omo àdúgbò yìí àti fún ìlú pàápàá.
Agbani Darego
thumb|Agbani Darego.
Agbani Darego (born Ibiagbanidokibubo Asenite Darego, 22 December 1982), je ologe omo ile Naijiria to gba oye arewa Miss World ni odun 2001. Ohun ni ọmọ Áfríkà alawodudu akoko to je oye yi.
STS-51-B
thumb|Ẹgbẹ́ aṣàgbékalẹ̀ STS-51-B.
Abubakar Rimi
Abubakar Rimi (1940 - April 4, 2010) je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Kano tele.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Orsu
thumb|Ìjọba ìbílẹ̀ Orsu ní Ìpílẹ̀ Imo. Agbegbe Ijoba Ibile Orsu je ijoba ibile ni Ipinle Imo ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Awo Idemilli
Dakar
Dakar je oluilu orile-ede Senegal.
Umaru Musa Yar'adua
Umaru Musa Yar'Adua (16 August, 1951 - 5 May, 2010 ) je Aare Naijiria keji ni Igba Oselu Ekerin ni orile-ede Naijiria. O je Gomina Ipinle Katsina lati 29 May, 1999 titi di 28 May, 2007.
A kede rẹ ni olubori ninu idibo aarẹ orilẹ -ede Naijiria ti o waye ni ọjọ 21 Oṣu Kẹrin ọdun 2007, ati pe o bura ni ọjọ 29 Oṣu Karun 2007.
Ilera
Ni ọdun 2007, Umaru Yar'Adua, ti o jiya lati ipo kidinrin, koju awọn alariwisi rẹ si ere elegede ni igbiyanju lati fopin si awọn asọye nipa ilera rẹ. Ni ọjọ 6 Oṣu Kẹta ọdun 2007 o ti gbe lọ si Germany fun awọn idi iṣoogun, ṣiwaju awọn agbasọ ọrọ nipa ilera rẹ. Agbẹnusọ rẹ sọ pe eyi jẹ nitori aapọn ati pe Yar'Adua sọ pe o dara ati pe laipe yoo pada si ipolongo. Ijabọ miiran, eyiti agbẹnusọ Yar'Adua kọ silẹ, sọ pe Yar'Adua ṣubu lulẹ lẹhin ti o jiya ikọlu ọkan ti o sise mo.
Ni ọjọ 28 Oṣu kẹfa ọdun 2007, Yar'Adua ṣe afihan ikede awọn ohun -ini rẹ ni gbangba lati Oṣu Karun (di aarẹ Naijiria akọkọ lati ṣe bẹ), ni ibamu si eyiti o ni ₦ 856,452,892 (US $ 5.8 million) ninu awọn ohun -ini, million 19 million ($ 0.1 million) ti tí ó jẹ́ ti ìyàwó rẹ̀. O tun ni ₦ 88,793,269.77 ($ 0.5 million) ni awọn gbese. Ifihan yii, eyiti o mu ileri iṣaaju-idibo ti o ṣe, ni ipinnu lati ṣeto apẹẹrẹ fun awọn oloselu Naijiria miiran ati ṣe irẹwẹsi ibajẹ.
Ebi re
Wó n bi Umaru Yar'adua si ilu Katsina ni Nàìjíríà; bàbá ré n je Musa Yar'Adua, ti o je okan ninu àwon Minisiter ni Ilu Eko ni Republiki akoko Nàìjíríà, osi je oloye Matawallen Katsina ni ilu Katsina, oyè ti Yar'Adua jogun. Bàbá-Bàbá Mallam Umaru ló ti je oyè Matawallen Katsina, ti iyà bàbá ré ti ń jè Binta, ti o wá lati Fulani awon Sullubawa, je omo oba Katsina ati arabirin Emir Muhammadu Dikko.
Ìgbésí ayé rẹ̀
A bi Yar'adua ni Katsina; baba rẹ, Musa Yar'Adua, jẹ Minisita fún Ẹ̀kọ́ ni Orilẹ -ede Akọkọ ati pe o ni oyè akọle ti Matawalle (tabi olutọju ile iṣura ọba) ti Emirate Katsina, akọle eyiti Yar'Adua jogun. Baba baba rẹ, Malam Umaru, tun ti ni akọle Matawallen Katsina, nigba ti iya -nla baba rẹ, Binta, Fulani lati idile Sullubawa, jẹ ọmọ -binrin ọba Katsina ati arabinrin Emir Muhammadu Dikko.Alhaji Umaru Yar'Adua fẹ Europe Umaru Yar'Adua ti Katsina ni 1975; wọn bi ọmọ meje (ọmọbinrin marun ati ọmọkunrin meji) ati awọn ọmọ -ọmọ pupọ. Ọmọbinrin wọn Zainab ti fẹ gomina ipinlẹ Kebbi tẹlẹ Usman Saidu Nasamu Dakingari. Ati ẹlomiran, Nafisa ti ni iyawo si Isa Yuguda gomina tẹlẹ ti Ipinle Bauchi; ati Maryam ti ni iyawo si Ibrahim Shema Gomina tẹlẹ ti Ipinle Katsina.Yar'Adua ni iyawo si Hauwa Umar Radda lati ọdun 1992 si 1997, o si bi ọmọ meji
Eko
O bẹrẹ ẹkọ rẹ ni Rafukka Primary School ni ọdun 1958, o si lọ si Dutsinma Boarding Primary School ni ọdun 1962. O lọ si Ile -iwe ijọba ni Keffi lati 1965 titi di 1969. Ni 1971 o gba Iwe -ẹri Ile -iwe giga lati Barewa College attended lọ sí [[Ahmadu Bello University ní Zaria lati ọdun 1972 si 1975, nibiti o ti gba alefa bachelor ni Ẹkọ ati Kemistri, lẹhinna pada ni 1978 lati lepa alefa titunto si ni Analytical Chemistry.
Ẹgbẹ Oselu
Ni Republic keji (1979 - 83), Yar'Adua jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Ẹgbẹ Irapada Eniyan ti osi, lakoko ti baba rẹ jẹ Igbakeji Alaga Orilẹ -ede ti Ẹgbẹ ti Orilẹ -ede Naijiria. Lakoko eto iyipada ti Gbogbogbo Ibrahim Babangida si Orilẹ -ede Kẹta, Yar'Adua jẹ ọkan ninu awọn ọmọ ipilẹ ti Peoples Front of Nigeria pẹlu awọn ọmọ ẹgbẹ miiran bii Atiku Abubakar, Baba Gana Kingibe, Bola Tinubu, Sabo Bakin Zuwo, Wada Abubakar, Abdullahi Aliyu Sumaila, Abubakar Koko ati Rabiu Musa Kwankwaso, ẹgbẹ oṣelu labẹ aṣaaju arakunrin rẹ, Oloye Major-General Shehu Musa Yar'Adua. Ẹgbẹ yẹn nigbamii dapọ lati ṣe Ẹgbẹ Social Democratic Party. Yar'Adua jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Apejọ Agbegbe 1988. O jẹ ọmọ ẹgbẹ ti National Caucus ati Akọwe Ipinle SDP ni Katsina o dije si ipo gomina ni ọdun 1991, ṣugbọn o padanu si Saidu Barda, oludije ti Apejọ Republikani Orilẹ -ede ati ọrẹ ti Babangida.
Gege bi Gomina ti Katsina
Ni ọdun 1999, Yar'Adua gba ipo gomina ipinlẹ naa. Oun ni gomina akọkọ lati kede awọn ohun -ini rẹ ni gbangba. Isakoso Yar'Adua rii ọpọlọpọ awọn idagbasoke ni ipinlẹ naa. Katsina di ipinlẹ karun -un ariwa ariwa orilẹ -ede Naijiria lati gba sharia, tabi ofin Islam. Ẹkọ ti ṣe pataki ati ọpọlọpọ awọn ile -iwe ni a kọ ni awọn agbegbe agbegbe. Yar'Adua tun funni lori ileri rẹ ti ṣiṣe iṣakoso ijọba ti o munadoko, pẹlu ibajẹ jẹ idiwọ pupọ. Ni ọdun 2003, lẹhinna o tun dibo fun igba keji ni ọfiisi ati pe arọpo rẹ ni Ibrahim Shema.
Idibo Aare ti 2007
Ni ọjọ 16–17 Oṣu kejila ọdun 2006, a yan Yar'Adua gege bi oludije aarẹ ẹgbẹ oṣelu Peoples Democratic Party fun idibo oṣu kẹrin ọdun 2007, ti o gba ibo 3,024 lati ọdọ awọn aṣoju ẹgbẹ; alatako to sunmo e, Rochas Okorocha, gba ibo 372. Aseyori Yar'Adua ni ile -iwe alakọbẹrẹ ni a sọ si atilẹyin ti Aare Olusegun Obasanjo lọwọlọwọ; Ni akoko yiyan rẹ o jẹ eeyan ti ko foju han lori ipele orilẹ -ede, ati pe a ti ṣe apejuwe rẹ bi “ọmọlangidi” ti Obasanjo ti ko le bori yiyan naa labẹ awọn ipo to dara. Laipẹ lẹhin ti o bori yiyan, Yar'Adua yan Goodluck Jonathan, gomina Ipinle Bayelsa, gẹgẹ bi oludije igbakeji aarẹ. Wiwo miiran ti atilẹyin ti o gba lati ọdọ Alakoso Olusegun Obasanjo ni pe o jẹ ọkan ninu awọn gomina ti n ṣiṣẹ diẹ pẹlu igbasilẹ ti ko ni abawọn, laisi awọn ifura eyikeyi tabi awọn ẹsun ibajẹ. O tun jẹ ti People's Democratic Movement (PDM) - ẹgbẹ oselu ti o lagbara ti arakunrin rẹ ti o ku, Shehu Musa Yar'Adua, ti o tun jẹ igbakeji Obasanjo nigba ijọba ologun rẹ. Ninu idibo aarẹ, ti o waye ni ọjọ 21 Oṣu Kẹrin ọdun 2007, Yar'Adua bori pẹlu 70% ti ibo (awọn ibo miliọnu 24.6) ni ibamu si awọn abajade osise ti o jade ni ọjọ 23 Oṣu Kẹrin. Idibo naa jẹ ariyanjiyan pupọ. Ti o ṣofintoto lile nipasẹ awọn alafojusi, bakanna pẹlu awọn oludije alatako akọkọ meji, Muhammadu Buhari ti Gbogbo Nigeria Peoples Party (ANPP) ati Atiku Abubakar ti Action Congress (AC).
Lẹhin idibo, Yar'Adua dabaa ijọba ti iṣọkan orilẹ -ede. Ni ipari oṣu kẹfa ọdun 2007, awọn ẹgbẹ alatako meji, ANPP ati Progressive Peoples Alliance (PPA), gba lati darapọ mọ ijọba Yar'Adua.
Ijoba
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Oruk-Anam
wa ni Naijiria
Króna Íslándì
thumb|kòrónà Iceland. je owonina ni orile-ede ni Europe.
Twi
thumb|Àwọn agbègbè Ghana tó ń sọ èdè Twi.
Àmìọ̀rọ̀ orílẹ̀-èdè
Àmìọ̀rọ̀ orílẹ̀-èdè
Twi
Twi je ede ti àwọn Akan ti won wa ni Ghana.
Camilo José Cela
Don Camilo José Cela Trulock, Marquis of Iria Flavia (Don Camilo José Cela Trulock, marqués de Iria Flavia) (May 11, 1916—January 17, 2002) je olukowe to gba Ebun Nobel ninu Litireso.
Trínídád
thumb|right|100px|Trinidad and Tobago on a world map Trinidad (Èdè Sípéènì: "Trinity") is the larger and more populous of the two major islands and numerous landforms which make up the islands of Trinidad and Tobago. It is the southernmost island in the Caribbean and lies just 11 km (7 miles) off the northeastern coast of Venezuela. With an area of 4,768 km² (1,864 sq. mi.) it is also the fifth largest in the West Indies. Time zone: GMT -4 (Trinidad does not observe DST).
Ọkàn
Ọkàn je agbarajo inu ara àwon elemi to un fun ẹ̀jẹ̀ ni ite lati ba le yi ka kiri inu isan agbeje.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ìlàòrùn Oru
thumb|Ilé olú-ilé ìjọba ìbílẹ̀ ti ìla-òòrùn Oru Agbegbe Ijoba Ibile Ilaorun Oru je ijoba ibile ni Ipinle Imo ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Omuma
Orúkọ Àdúgbò ní Ọ̀fà, Ìpínlẹ̀ Kwárà, Nàìjíríà
Ofà
1.	Àdúgbo:	Atan Oba Ìtumò:		Agbègbè yìí ni àwon ìdílé Oba máa ń de ilè àti ìdòtí sí ni ayé atijo. Sùgbón ìgbà tí ó yá ni ilé bèrè sí ní dé àdúgbò yíí. Bí wón se ń pe àdúgbò yìí ní Atan Oba.
2.	Àdúgbo:	Aponbi Ìtumò:		Ní àyé àtijó àwon ara àdúgbò yìí máa ń gun igi obì láti ká obì, nítorí wón gbà pé obì yìí máa ń mówó wólé. Èyí ni àwon ènìyàn rí tí wóm fi so àdúgbò yìí ní apónbì
3.	Àdúgbo:	funfunleye ńsu Ìtumò:		Igi ń lá kán wà ni agbègbè yìí tí àwon eye lékeléke máa ń bà le. Gbogbo àwon ilé tí ó wà níbè ni àwon lékelékèé yìí máa ń yàgbé sí tí asogbo ara ilé náà á sì funfun. Sùgbón ìgbà tí olájú wá dí òfà ni wón kó àgó olópàá sí àdúgbò yíi. Tí wón bá ti wá fe júwe àgó olópàá yìí wón máa ń so wi pe àdúgbò funfun leye ń sun. Bí orúko yìí se mó won lára títí dóní nìyí.
Nnena
je olorin ara Naijiria.
Octavio Paz
thumb|Octavio Paz je olukowe to gba Ebun Nobel ninu Litireso.
Aliyu Sabo Bakin Zuwo
je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Kano tele.
Litas
je owonina ni orile-ede ni Europe.
Lats
thumb|Lats Latvian. je owonina ni orile-ede ni Europe.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá Orumba
Agbegbe Ijoba Ibile Ariwa Orumba je ijoba ibile ni Ipinle Anambra ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Ajalli
Hamza Abdullahi
je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Kano tele.
Krone Nọ́rwèy
thumb|Kórónà Norway. je owonina ni orile-ede ni Europe.
STS-61-A
thumb|Ẹgbẹ́ ìṣe STS-61-A.
Kurt Waldheim
Kurt Josef Waldheim ti o je akowe agba fun United Nation Organisation (UNO) laarin odun 1972 - 1982 ti o si tun wa di Aare (president) Austria ni 1986 ku ni 14/6/2007 nigba ti o di omo odun mejidinlaaadorun-un (88).
Nairobi
Nairobi ni oluilu orile-Ede Kenya ni iha Ila Orun Afrika.
Nadine Gordimer
Nadine Gordimer (born 20 November 1923) je olukowe ara orílẹ̀-èdè Guusu Afrika to gba Ebun Nobel ninu Litireso ni odun 1991.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Abùjá
wa ni Naijiria
Ìrànwọ́:Báwo lẹṣe le ṣe àfikún àwòrán ṣórí ojúewé
Ojuewe yi fihan yin báwo lẹṣe le ṣe àfikín àwòrán ṣórí ojúewé.
Fáìlì:Orùkọ_àwòrán.ext
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Gúúsù Orumba
Agbegbe Ijoba Ibile Guusu Orumba je ijoba ibile ni Ipinle Anambra ni Naijiria. Ibujoko re wa ni Umunze.
Ìwéìgbésíayéaraẹni
Ìkọ̀wé-ìgbésí-ayé-araẹni jẹ́ ìwé kan nípa ìgbésí ayé ẹnìkan tí onítòhún kọ fúnrà ará rẹ̀
Tòbágò
Tobago ni eyi to kerejulo ninu awon erekusu meji niinla to se Orile-ede Olominira ile Trinidad ati Tobago. O budo si apaguusu Omiokun Karibeani, ariwailaorun erekusu Trinidad ati guusuilaorun Grenada. Erekusu yi wa ni ode ile iji.
Krona Swídìn
thumb|Kórónọ̀ Sweden.
je owonina ni orile-ede ni Europe.
Àwọn Ọ̀jọ̀gbọ́n nínú Èdè áti Lítíréṣọ̀ lédè Yorùbá
Yoruba Professors
Ojogbon Yoruba
Awon Ojogbon Onimo Ede Yoruba
Awon Ojogbon Onimo Litireso Yoruba
Muhammadu Abdullahi Wase
je omo orile-ede Naijiria ati gomina Ipinle Kano tele.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá Oshimili
wa ni Naijiria
Ìrànwọ́:Àwọn àtúnṣe tuntun
Ojúewé Àwọn àtúnṣe tuntun
Walter Rudolf Hess
Walter Rudolf Hess (17 Oṣù Kẹta 1881 – 12 Oṣù Kẹjọ 1973) je onimo sayensi to gba Ebun Nobel fun Iwosan.
Bernardo Houssay
Bernardo Alberto Houssay (10 Oṣù Kẹrin 1887 – 21 Oṣù Kẹ̀sán 1971) je Argentine onimo oro-edainuara to gba idaji Ebun Nobel fun Iwosan ni 1947, fun iwari to se nipa ipa ti pituitary hormones unko ninu akoso iye suga eje (glukosi) ninu awon eranko. Ohun ni ara Argentina ati Latin Amerika akoko elebun Nobel laureate ninu awon sayensi. (O pin ebun na pelu Carl Ferdinand Cori ati Gerty Cori, ti won gba fun iwari ti won se nipa ipa ti glukose unko ninu isemetabolisti karboniolomi.) je onimo sayensi.
STS-61-B
Àkókò ìgbéṣe: Ọjọ́ 6, wákàtí 21, ìṣẹ́jú 4, ìṣẹ́jú-àáyá 49 (aláṣeyọrí).
Tunde Idiagbon
Babatunde Baku Abdul Idiagbon (14 September 1942 - 24 March 1999) jẹ́ ọmọ ológun ará ilẹ̀ Naijiria. Ní ọdún 1983 ó kópa nínú ifipágbàjoba lọ́wọ́ Ààrẹ Shehu Shagari, lẹ́yìn èyí ó di Ọ̀gá gbogbo ọmọọṣẹ́ ológun ní ibùjókó tó ga jù lọ ní ẹgbẹ́ àwọn ológun ilẹ̀ Nàìjíríà, ipò yìí dúró gẹ́gẹ́ bí igbákejì Ààrẹ sí Muhammadu Buhari tó di Ààrẹ orílẹ̀-èdè. Idiagbon di ipò yìí mú láti 31 December, 1983 títí di 27 August, 1987 tí Ibrahim Babangida náà fi fipá gbàjọba.
Bákan náà ló tún jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ pàtàkì nínú àwọn ìjọba ológun Naijiria láàrin ọdún 1966 sí 1979, tí ó jẹ́ olùdarí ológun ipinlẹ Borno lábẹ́ ìjọba ológun Olusegun Obasanjo.
Ìgbésí ayé Tunde Idiagbon
Idiagbon ni a bí sínú ìdílé bàbá rẹ̀, Hassan Dogo tí ó wá láti ẹ̀yà Fulani, ati ìyá rẹ̀ Ayisatu Iyabeji Hassan ní ọjọ́ 14 oṣù kẹsàn-án, ọdún 1943 ní Ilorin, Ipinle Kwara.. Ó lọ sí ilé-ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ United, ní Ilorin láti ọdún 1950 wọ 1952 àti Okesuna Senior Primary School, ní Ilorin, ní odún 1953 wọ 1957. Ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Nigeria Military School, Zaria láàrin ọdún 1958 sí 1962.
Iṣẹ ologun
Ní ọdún 1962, Idiagbon dara pọ̀ mọ́ ẹgbé ọmọ-ogun ti ilẹ̀ Nàìjíríà nípa fífí orúkọ sílẹ̀ ní ilé-èkọ́ àwọn ọmọ ológun Nàìjíríà(NMTC). Ní oṣù kìíní ọdún 1964, ilẹ́-ẹ̀kọ́ gíga kan tún gbà á wọlé sí Nigerian Defense Academy (NDA).
Brunei
Brunei, fun onibise gege bi Orile-ede ile Brunei Darussalam tabi Orileabinibi ile Brunei, Ibi Alafia (Negara Brunei Darussalam, Jawi: بروني دارالسلام), je orile-ede to budo si eti odo ariwa erekusu ile Borneo, ni Guusuilaorun Asia. Oto si eto odo re pelu Okun Guusu Saina o je yiyipo patapata pelu ipinle Sarawak ni Malaysia, ooto si n pe o je pipinya si apa meji pelu Limbang, to je apa Sarawak.
Tunde Idiagbon
Iṣẹ ologun
Láti ọdún 1962 sí 1965, Idiagbon lọ sí Pakistan Military Academy, Kakul (PMA Kakul), Abbottabad, Pakistan, níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ gboyè nínú ẹ̀kọ́ Economics. Nígbà tí ó dé Nàìjíríà láti Pakistan, ó fi àṣẹ lélẹ̀ láti yàn án sípò alága kejì ní oṣù kẹrin ọdún 1965. Ó jẹ́ olórí ẹgbẹ́ rẹ̀, ìyẹn ọ̀wọ́ kẹrin, láti oṣù kẹjọ ọdún 1965 sí oṣù kìíní ọdún 1966. Ní ọdún 1966 ó gbẹ̀kọ́ fún ipò adarí àwọn ẹgbẹ́ kékeré Nigerian Defense Academy, ní ipinle Kaduna. Láti ọdún 1966 sí 1967 ó tún ṣiṣẹ bí òṣiṣẹ́ oyè, Battalion kẹrin ati Oṣiṣẹ Gbogbogbo, oye 3rd, Apa 1st. A gbe e ga si ipo lieutenant ni ọdun 1966. O ja ni Ogun Abele Naijiria o si di olori ogun, 20 Battalion lati Oṣu Kẹwa 1967 si Kínní 1968. Ni 1968, o gbega si ipo. ti kapteeni. Oun ni olori ogun, Battalion 125, lati ọdun 1968 si 1970 - ẹgbẹ ija ti o bẹru.
Ni ọdun 1970, o gbega si ipo pataki. A ṣe e ni brigade pataki ati igbakeji Alakoso, Ẹgbẹ ọmọ ogun 33 lati Oṣu Kẹta ọdun 1970 si Oṣu Kẹta ọdun 1971 ati alaṣẹ, 29 Brigade lati Oṣu Kẹta ọdun 1971 si Oṣu kejila ọdun 1972. Ni Oṣu Kini ọdun 1973 o ṣe iranṣẹ bi oṣiṣẹ gbogbogbo, Ipele 1 ati nigbamii, oṣiṣẹ oṣiṣẹ akọkọ ( PSO), Ile -iṣẹ Ologun ti o ga julọ. A gbe e ga si ọga ọmọ ogun ni ọdun 1974. A fi i ṣe ọga brigade, 31 ati 15 Brigades lati Oṣu Kẹjọ ọdun 1975 si Oṣu Kẹjọ ọdun 1978. Ni ọdun 1976, Idiagbon lọ siwaju si Command and Staff College ni Quetta, Pakistan, fun ikẹkọ ologun siwaju sii. . Ni Oṣu Keje ọdun 1978 o gbega si ipo colonel. A yan an gege bi oludari agbara (manning) ati eto, Ile -iṣẹ Ọmọ ogun ni Oṣu Kẹwa ọdun 1979.
Ni Oṣu Karun ọdun 1980 o ni igbega si ipo ti brigadier-general. Ni ọdun 1981, o lọ si National Institute for Policy and Strategic Studies, Kuru, Jos, ipinlẹ Plateau, Nigeria ati ni ọdun 1982 o lọ si Ẹkọ Isakoso Idaabobo International, Naval Postgraduate School, AMẸRIKA. O jẹ akọwe ologun ti Ẹgbẹ ọmọ ogun Naijiria lati ọdun 1981 si 1983.
Awọn ẹbun to gba
Major-General Idiagbon (Rtd.) Gba ọpọlọpọ awọn ẹbun ati awọn ami iyin. Ni tito -lẹsẹsẹ wọn pẹlu:
Igbesi aye Tunde Idiagbon
Ni ọjọ 6 Oṣu Kẹta ọdun 1970, Idiagbon fẹ Biodun Idiagbon (née Gamra). Wọn ni ọmọkunrin meji ati ọmọbinrin mẹta papọ: Adekunle, Junior, Ronke, Mope ati Bola. ọjọ = 2016-11-20 | akọle = Itan iyalẹnu ti Bii Igbakeji Alakoso De Facto ti orilẹ-ede Naijiria Idiagbon ku ni ọdun 56 & Idi ti Buhari fi bu sinu omije lakoko Isinku Rẹ ni Ilorin | url = https: //drbiggie.wordpress.com/2016/ 11/20/itan-iyalẹnu-ti-bi-nigerias-de-facto-igbakeji-aarẹ-idiagbon-ku-ni-56-idi-idi-buhari-bu-omi-ni-nigba-isinku-rẹ- ilorin/| wiwọle-ọjọ = 2020-07-04 | oju opo wẹẹbu = drbiggie | ede = en}}
Oloye Oṣiṣẹ, Ile -iṣẹ giga
Gbogbogbo Muhammadu Buhari ṣe Idiagbon ni igbakeji rẹ bi Oloye Oṣiṣẹ, Ile-iṣẹ giga lati ọjọ 31 Oṣu kejila ọdun 1983 si 27 Oṣu Kẹjọ ọdun 1985. Ti a ṣe apejuwe rẹ bi ọkunrin ologun ti o peye, o ṣere ipa pataki gẹgẹ bi ami pataki ti ijọba ologun Buhari. Idiagbon ni igbega si ipo ti gbogbogbo ni ọdun 1985.
O dari gbogbo ohun elo ti o han ti orilẹ -ede, iṣelu, ijọba ati awọn agbara iṣakoso. Idiagbon ni o ni iduro fun iṣafihan, ikede ati imuse ọpọlọpọ awọn ilana pataki ti ijọba, wọn pẹlu:
'Iyipada owo ati eto imulo oṣuwọn paṣipaarọ owo'  '
Ni Oṣu Kẹrin ọdun 1984, Idiagbon kede ikede ti owo tuntun fun Naijiria. O sọ pe owo tuntun yoo tọju orukọ kanna, ṣugbọn awọn awọ ti awọn owo -owo yoo yatọ.
O tun kede awọn opin si paṣipaarọ owo fun awọn ile -iṣẹ ati awọn ẹni -kọọkan. Iwọn ẹni kọọkan jẹ $ 7,000. O sọ pe ile -iṣẹ eyikeyi tabi paṣiparọ ẹni kọọkan ni apọju ti aropin ni lati ṣalaye ibi ti owo naa ti wa ati nilo imukuro ijọba.
Ni ibamu si Idiagbon idi pataki ti awọn iṣoro eto-ọrọ orilẹ-ede 'jẹ imukuro imukuro ti owo orilẹ-ede Naijiria nipasẹ gbigbe kakiri arufin nla ti owo'.
' Wọle gbero ilana iṣelọpọ ile -iṣẹ
'Pada si Eto ilẹ'
Paapaa ni ọdun 1984, Idiagbon ṣiwaju ati imuse Eto Pada si Ilẹ eyiti o jẹ apakan ti eto -ogbin ti ijọba ti o ṣe iwuri fun iṣelọpọ ounjẹ ogbin pupọ ati tun jẹ apakan ti ilana imukuro osi ti ijọba ologun.
'Eto imulo ajeji'
Lati Oṣu Kini Oṣu Kini ọdun 1984 si Oṣu Kẹjọ ọdun 1985, Idiagbon gba iṣakoso gbogbo awọn ọran eto imulo ajeji ti o kan aabo. O wa ni iṣakoso pipade aala, yiyọ awọn aṣikiri ti ko ni ofin, ati iṣakoso ibajẹ lẹhin Umaru Dikko Affair ni Ilu Gẹẹsi.
O tun kopa ninu awọn iṣẹ ijọba. Ni aṣoju ijọba ologun ti orilẹ -ede Naijiria, o fowo si laini kirẹditi ati awọn adehun ifowosowopo eto -ẹkọ pẹlu aṣoju Bulgarian kan ti o ṣabẹwo nipasẹ Prime Minister Grisha Filipov ni ọdun 1984. O dari aṣoju kan ni 1984 si Soviet Union lati pade adari Soviet Konstantin Chernenko.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Gúúsù Oshimili
wa ni Naijiria
Kampala
Kampala jẹ́ olú-ìlú orílẹ̀-ẹ́dẹ̀ Uganda
Apsar
je owonina ni orile-ede ni Europe.
DNA
thumb|right|150px|Aworan elegbemeta apere lilopo apa kan DNA DNA duro fun Deoxyribonucleic acid ni ede geesi, eyi tumosi deoksiribonúkléì kíkan (DNA tabi DNK). DNA je núkléì kíkan ti o ni awon ilana abimo ti a n lo fun idagbasoke olounalàyè gbogbo awon iru ahamo emi. Lamolara, DNA je alolara eleemeji. Awon apa DNA to ungbe awon ilana wonyi ni a unpe ni abimo, sugbon awon itelentele DNA miran wa fun idimule, tabi won wa fun iseeseese ilo ilana abimo yi. Lapapo mo RNA ati awon amoralokun, DNA je ikan ninu awon horogbangba pataki meta to se koko fun gbogbo irun ohun elemi.
Paul Hermann Müller
Paul Hermann Müller bakanna bi Pauly Mueller (12 Oṣù Kínní 1899 – October 12, 1965) je omo Swiss aseogun ati elebun Nobel. Ni 1948 o gba Ebun Nobel fun Iwosan fun iwari re ni 1939 pe DDT se lo bi ogun kokoro ati kikojanu awon arun vector bi malaria ati iba iponju.
DNA
DNA ni awon alarapupo gigun meji awon eyo kekere kan ton je nukleotidi, pelu igbaeyin to je adipo suga ati oniyofosforu ti won je sisopapao pelu awon ide esteri. Awon atinrin mejeji yi jo doju de ona odi si ara won bi be won je olodiajodojuko. Awon ihun jije lilemo suga kookan ni ikan ninu awon iru horo merin tounje ipilenukleu (lasan bi, awon ipile). Itelentele awon ipilenukleu mererin yi leba igbaeyin ni won un samioro iwifun. Iwifun yi je kika pelu lilo amioro alabimo, to utokasi itelentele awon kikan amino ninu awon proteini. Amioro na je kika nipa sise àwòkọ awon ìnà DNA si inu kikan nukleiki RNA to baramu nnu igbese kan to unje isawoko.
Ninu awon ahamo DNA je gbigbajo si idimu gigun kan to unje kromosomu. Nigba ipin ahamo awon kromosomu yi je didameji ninu igbese itunda DNA, to si unpese fun ahamo kookan awon kromosomu pipe tikookan fun won. Awon agbarajo eukarioti (awon eranko, ogbin, ehu, ati protisti) ko opo awon DNA won pamo sinu kóróonú àhámọ́ ati awon DNA won miran sinu awon apainu àhámọ́, bi mitokondria tabi adáláwọ̀. Lafiwe si awon prokarioti (bakteria ati arkea) ti won unko DNA won pamo sinu idanuahamo nikan. Ninu awon kromosomu, awo proteini kromatini bi histoni undipo o si unsegbajo DNA. Awon idimu idipo yi unselana ibasepo larin DNA ati awon proteini miran, nigba tounsejanu awon apa DNA wo ni yio sawoko.
Awon ohun ini
DNA je is a long alarapupo gigun to je dida lati awo eyo to un tunde to nje nukleotidi. Bo se koko je wiwari latowo James D. Watson ati Francis Crick, idimu DNA gbogbo awon irueda ni awon ewon onilopo meji ti ikookan won lo ipo kanna ka, ti ikookan won si ni ite 34 Ångström (3.4 nanometres) ati itanka 10 Ångström (1.0 nanometres). Gegebi àgbékà miran se so, nigba to je wiwon nidu omiadalu pato kan, ewon DNA ni iwon 22 de 26 Ångström ni fife (2.2 to 2.6 nanometres), be sini eyo nukleotidi kan ni iwon 3.3 Å (0.33 nm) ni gigun. Botilejepe ikookan eyo to untunde je kenkele, awon alarapupo DNA le je horo titobi to ni egbeegberun nukleotidi ninu. Fun apere, kromosomu omoniyan to tobijulo, kromosomu nomba 1, je bi 220 egbeegberun ipile meji ni gigun.
Ninu awon agbarajo alaye DNA ki saba wa bi horo kan soso, sugbon bi awon horo meji ti won je didimupo ni lilelile. Awon mejeji lorapo bi eka igi, won ri bi alopo emeji. Awon nukleotidi atun ni apa igbaeyin horo, to mu ẹ̀wọ̀n na papo, ati ipilenukleu kan, to se basepo mo atinrin DNA miran ninu alopo na. Ipilenukleu kan to so po mo suga kan lo nje nukleosidi be sini ipile kan to so mo suga kan ati mo ikan tabi opo adipo oniyofosforu lo nje nukleotidi. Awon alarapupo ti won ni opo nukleotidi ti wo so po mo ara won (bi tinu DNA) lo nje nukleotidipupo.
Igbaeyin atinrin DNA je dida lati ibi awon ìṣẹ́kù oniyofosforu ati suga. Suga inu DNA ni 2-deoksiribosi, to je suga pentosi (karbonu-marun). Awon suga na je sisopo latowo awon idipo oniyofosforu ti won da awon ìdè fosfodiesteri larin awon s between the third and fifth carbon atomu karbonu keta ati ikarun awon oruka suga itosi. Awon ide alaidogba yi tumosi pe atinrin DNA ni idojude. Ninu alopo emeji idojude awon nukleotidi ninu atinrin kan kojusi idojude won ninu atinrin keji: awon atinrin yi je the strands are olodiajodojuko. Awon enu alaidogba awon atinrin DNA lo nje enu 5′ (arun akoko/five prime) ati 3′ (eta akoko/three prime), pelu enu 5' to pari pelu adipo oniyofosforu ati enu 3' to pari pelu adipo haidroksi. Iyato kan pataki t wa larin DNA ati RNA ni iru suga ti won ni, DNA ni suga pentosi 2-deoksiribosi nigbati RNA ni suga pentosi ribosi.