cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Síńtáàsì Yorùbá
E ó se àkíyèsí wí pé ń se ni àrótì sáájú gbólóhùn nínú Ǹjé Olú lo? Sùgbón nínú Olú lo bí? àrótì yóò tèlé gbólóhùn ni.
Kòkòrò
Kòkòrò
Nọ́mbà adọ́gba àti aṣẹ́kù
Ninu Imo mathematiki, gbogbo nọ́mbà odidi le je nomba adogba (even number) tabi nomba aseku (odd number) lona yi: ti o ba je odidi nomba ni opolopo meji, nomba na je nomba adogba bibeko yio je nomba aseku. Fun apere 4, 0, 8, 16 je nomba adogba bee si ni 1, 3, 7, 9, 11 je nomba aseku.
Síńtáàsì Yorùbá
(63)	(a) 	Ta ni Olú rí?
(b)	Kí ni Olú se?
Nọ́mbà odidi
thumb|100px|The integers are commonly denoted by the above symbol.
Síńtáàsì Yorùbá
Ònà tí a ń gbà se àlàyé àwon ìbéèrè eléyìí yàtò sí ti béè ni béè kó. A ó rántí pé àrótì, ìyen àwomó ni a lò láti sàlàyé bí ìbéèrè béè ni béè kó se wáyé. Gbé alfa ni a ó fi sàlàyé eléyìí. Nígbà tí a ń sòrò nípa àtúnpínsísòrí òrò-ìse, a sàlàyé pé àwon òrò-ìse bíi: rí àti se gbódò ní APOR gégé bí àbò nínú gbólóhùn tí a bá ti lò wón. Ìyen ni a fi ń rí. (64)	(a) 	Olú se isé
Nọ́mbà adọ́gba àti aṣẹ́kù
Akojopo awon nomba adogba se ko bayi:
Nọ́mbà odidi
Nomba odidi (integer) je gbogbo awon nọ́mbà àdábáyé alapaotun {1, 2, 3,...} ati ti awon alapaosi won (−1, −2, −3, ...) pelu nomba òdo. Ami ti a fi n tokasi akojopo awon nomba odidi ni Z (tabi \mathbb{Z}, tabi Unicode ℤ) ti o duro fun Zahlen (ti o tumosi nomba ni ede Germani)
Nọ́mbà adọ́gba àti aṣẹ́kù
Akojopo awon nomba toseku se ko bayi:
Síńtáàsì Yorùbá
(b)	Adé rí Òjó
Tí	 (56) 	kò sì bófin mu
Nọ́mbà adọ́gba àti aṣẹ́kù
Isodipupo
adogba * adogba = adogba
Síńtáàsì Yorùbá
(65)	(a)	*Adé rí
Nọ́mbà adọ́gba àti aṣẹ́kù
Isodipupo
adogba * aseku = adogba
Síńtáàsì Yorùbá
Sùgbón tí a bá wo (63), a o rí i wí pé APOR kankan kò tèlé rí àti se gégé bi àbò síbè àwon méjèèjì bá òfin mu. Àlàyé tí a rí se ni pé kì í se pé won kò ní APOR gégé bú àbò, won ní ní ìhun ìpìlè. Ìhun òkè ni ó ti dàbí ìgbà pé won kò ní nítorí pé a ti gbé APOR àbò tí wón ní kúrò láàyè won. E se àkíyèsí pé tí a bá ń se ìbéèrè alápèpadà, a máa ń so (66).
Nọ́mbà adọ́gba àti aṣẹ́kù
Isodipupo
aseku * aseku = aseku
Síńtáàsì Yorùbá
(66)	(a)	Olú se kí ni?
Ìpínlẹ̀ Rio de Janeiro
Ìpínlẹ̀ Rio de Janeiro jẹ́ ìkan nínú àwọn ipinle ní orílẹ̀-èd̀e Brasil.
Nọ́mbà adọ́gba àti aṣẹ́kù
Isepinpin
Ti a ba sepinpin odidi nomba ki se dandan pe yio fun wa ni nomba odidi pada. Fun apere ti a ba sepinpin 1 pelu 4, esi re yio je 1/4 ti ki se nomba adogba tabi nomba aseku nitoripe awon nọ́mbà odidi nikan ni won le je adogba tabi aseku. Sugbon ti ipin ba je odidi nomba, yio je adogba ti afi ti nomba ti a pin (dividend) ni opolopo iye (factor) meji ju nomba ti a fi pin (divisor) lo.
Síńtáàsì Yorùbá
(b)	Adé rí tan i?
Nínú gbólóhùn (66), a ò lè so pé se àti rí kò ní APOR àbò nítorí ta àti kí ni ó jé àbò fún òkòòkan won, òrò-orúko sì ni ta àti kí yìí. Àwon òrò yìí ni a gbé kúrò láàyè tí wón wà ní ìhun ìpìlè lo sí ibòíràn kí wón tó dé ìhun òkè. Èyí ló fi dàbí ìgbà pé won kò ní àbò. Ìgbà tí a gbé àwon òrò wònyí kúrò láàyè tí wón wà ní (66) lo sí iwájú ni a ní (63).
(68)	(a)	Níbo ni Olú ti ra aso
(b)	Báwo ni Dàda se mú Olu
A ó se àkíyèsi pé àwon òrò-ìse rà àti mú sì ní APOR àbò tí ó ye kí wón ní. Síbè e ó se àkíyèsí pé a lè se àwon ìbéèrè alápèpadà wònyí:
(69)	(a)	Olú ra aso, níbo?
(b)	Dàda mú Olú, báwo?
Tí a bá lo atóka ìbéèrè tan i tàbí kí ni láti bèèrè ìbéèrè nípa òrò-orúko olùwà, ààyè olùwà yìí kò ní í jé kòòfo. A ó fi arópò orúko kan sí ààyè yìí. Béè náà nit í a bá bèèrè ìbéèrè nípa òrò-orúko tí ó ń yán òrò-orúko mìíràn. Àpeere.
(71)	(a)	Olú gbé ìwé Adé
(b)	Ta ni ó gbé ìwé Adé?
(d)	Ta ni Olú gbé ìwé rè
13.	Awé gbólóhùn Asàpèjúwe:
Gbólóhùn tí a tún máa ń gbé alfa nínú rè ni awé gbólóhùn asàpèjúwe. Àbùdá Awé gbólóhùn Asapèjúwe:
i.	A rí APOR tí awé gbólóhùn oní-tí tèlé
ii. APOR tí ó saájú awé gbólóhùn oní-tí yìí ni olórí fún gbogbo awé gbólóhùn yìí.
iv. Kò sí ibi tí a kò ti lè rí àlàfo tí a menu bà ní (iii) yìí.
AGBA dúró fún awé gbólóhùn asàpèjúwe.
(vi)	Àlàfo tí a menu ní III gbódò ní àmì kan náà pèlú atíka awé gbólóhùn asàpèjúwe.
(vii)	Àwon kan wà nínú àwon awé gbólóhùn asàpèjúwe tí kì í ní àlàfo. Àwon yìí ni ìgbà tí a bá se àpèjúwe fún APOR olùwà àti OR tí ó bá yán OR mìíran.
(viii)	Ó pon dandan kí APOR méjì bá ara mu nínú awé gbólóhùn asàpèjúwe. Àwòrán-atóka igi tí ó sàlàyé awé gbólóhùn yìí nì yí ní sí-sè-n-tèlé
GB gbódò ní APOR tí ó bá ti iwájú rè dógbà nínú
Omo ni a ó gbé wá sí abé àfikún tí yóò di ti.
(14)	Òrò-Ìse aláìléni:
A ó se àkíyèsí pé gbogbo nǹkan tí a ti ń gbé, apá òtún ni a ti ń gbé won wá sí apa òsì. Ìbéèrè wá nip é sé apá òsì nìkan ni a máa ń gbé nǹkan wa. Ìyen ni pé se apá òsì nìkan ni a máa ń gbé ‘alfa’ wa ni? Kì í se apá òsì nìkan. Àpeere tí a ó fún wa báyìí yóò fi èyí hàn. Àpeere náà ni gbólóhùn tí ó bá ní òrò-ìse aláìléni nínú. Irú gbólóhùn béè ni:
dára tí ó wà nínú gbólóhùn yìi ni a pè ní òrò-ìse aláìléni. Àwon òrò-ìse mìíràn tí ó tún wà lábé ìsòrí yìí ni burú, dájú, dùn, wù abbl. E ó se àkíyèsi pé ìtumò kan náà ni (76) àti (77) ni. (77) ó dára kí á pa àgó méta. Níwòn ìgbà tí wón tin í ìtumò kan náà tí òrò inú won sì férè bára mu tán, ó ye kí á lè topa ìpìlè won dé ibì kan náà. (76) ni ó jé ìpìlè fún (77). Ohun tí ó selè ni pé a gbé kú á pa àgó méta lo sí èyìn dára. Nígbà tí a se eléyìí, ààyè ibi tí kí á pa àgó méta wà télè wá sòfo. Ààyè olùwà ni ààyè yìí. Níwòn ìgbà tí ààyè olùwà kò sì gbódò sófo, a wá fi ó tí kò tóka sí enikéni sí ààyè náà. Báyìí ni a se rí (77) láti ara (76).
Àyè kòòfo (KF) yìí ni a ó wá fi ó aláìléni sí. Apá òsì ni a ti gbé nǹkan lo sí apá òtún. Àpeere àwon gbólóhùn tí ó se báyìí wáyé ni:
(80)	(a)	(i)	Kí á jalè kò dára
(b)	(i) 	Pé mo pé dùn mí
(ii)	Ó dùn mí pé mo pé
(15)	Gbólóhùn Àse:
Kì í se gbogbo ìyídà ni ó máa ń ní gbé ‘alfa’. Ìyen ni pé kì í se gbogbo ìyídà ni a máa ń gbé nǹkan láti ibì kan lo sí ibòmíràn. Àpeere gbólóhùn tí a sèdá láìgbé nǹkan kan lo sí ibòmíràn ni gbólóhùn àse. Àpeere gbólóhùn àse ni:
(18)	(i)	wá
(ii)	jókòó
(iii)	Dìde
Gbólóhùn ni àwon wònyí sùgbón wón jo APIS lásán. Òhun tí ó selè ni pé a ti pa APOR olùwa won je. APOR olùwà ti a sì pa je ni iwo. Ohun tí a fi mò pé ìwo ni a pa je ni pé a máa n lò ó nínú gbólóhùn àkésí.
(82)	Ìwo, wá
Àwon èrí mìíràn tí ó fi ìdí rè mule pé enikejì eyo ni a pe je ni ìwònyí. Nínú gbólóhùn alátapadà, eni nínú APOR àbò gbódò bá eni nínú APOR olùwà mu. Ìyen nip é tí APOR olùwá bá jé eni kìíní eyo, béè náà ni APOR àbò gbódò jé. Fún àpeere, ibì tí àwon gbólóhùn alátapadà (b) ti wa ni (a)
(83)	(a)	*Òjó féràn Òjó
(a)	*Èmi féràn èmi
(b)	Èmi féràn ara mi
(84)	Ìhun ìpìlè: 	*Ìwo gbádùn ìwo
Alátapada:	Ìwo gbádùn ara re
Yíyo Olùwà:	Gbádùn ara re
Bí òfin yìí se sísé ní sísè-n-telé ni eléyìí. Èrí kejì nit i orísìí ìbéèrè kan tí a lè se lórí gbólóhùn àse. Ìbéèrè yìí fi hàn gbangba pé eni kejì eyo ni a pe je. (85)	(a)	Mú owó bò lóla / Sé o gbó?
(b)	Wá sí ilé wa o / Sé o gbó?
Ìbéèrè yìí fi hàn pé èni kejì eyò ni a ń tóka sí. (16)	Òté tí ó de Gbe ‘alfa’: A ti sàlàyé pé ìtumò gbé ‘alfa’ ni pé ki a gbe nǹkan tí ó bá wù wá láti ibi kan lo sí ibòmíràn. Òté wà tí ó de nǹkan ti a lè gbé.
Ìlú Igbó-Ọrà
Olúgbóyèga Àlàbá
Onírúurú Àròfọ̀
Síńtáàsì Yorùbá
Fún àpeere, láti inú àwon àpólà tí a fa ìlà sí ní ìdí yìi, a kò lè gbé òrò kankan.
Ìlú Igbó-Ọrà
Gboyega
Alaba
Ilu Igboora
Síńtáàsì Yorùbá
(b)	*Kí ni ìròyìn pé Nàìjíríà gbà – dùn mó mi?
(ii)	(a)	Olú se ìlérí pé òun yóò fún un ní ìwé
(b)	*Kí ni Olú se – pé oun yóò fún un ní ìwé?
Ìlú Igbó-Ọrà
Igboora
Ìlú Igbó-Ọrà Ojú-ìwé 13.
Ìdèrè jẹ́ ìlú pàtàkì,
Síńtáàsì Yorùbá
(iii)	Tí olùwà gbólóhùn bá jé gbólóhùn, a kò lè gbé nǹkan kan láti inú rè.
Ìlú Igbó-Ọrà
Ìlú Igbó-Ọrà Ojú-ìwé 13.
Tó ṣe kókó gan-an ní Bàràpá;
Síńtáàsì Yorùbá
A kò lè gbé nǹka láti inú gbólóhùn tí a fa igi sí ní ìdí wònyí.
Ìlú Igbó-Ọrà
Ìlú Igbó-Ọrà Ojú-ìwé 13.
Tó jẹ́ ẹ̀yà Oòduà kan.
Ẹ̀gàn àtàwàdà ni wọ́n ń sọ̀rọ̀ “ọ̀bọ Ìdèrè”.
Kò mà mà sọ́bọ ní Dèrè ní pàtó,
Ilu Idere
Síńtáàsì Yorùbá
(ii)	*Kin i síse ____ ni ojó kan dára?
(b)	(i)	Kí á pa àgó méta wù mí
A kò lè gbé eyo nǹkan láti inú àpólà ti a fi ìlà sí ní ìdí yìí.
Ìlú Igbó-Ọrà
Ìlú Ìdèrè Ojú-ìwé 14-16.
Ayétẹ̀ jẹ́ ìlú pàtàkì,
Síńtáàsì Yorùbá
(91)	(i)	Mo ri Òjó àti Adé
Ìlú Igbó-Ọrà
Ìlú Ìdèrè Ojú-ìwé 14-16.
Tó dúró gedegbe ni Bàràpá;
Síńtáàsì Yorùbá
(ii)	*Ta ni mo rí Òjó àti Adé
Ìlú Igbó-Ọrà
Ìlú Ìdèrè Ojú-ìwé 14-16.
Tó jẹ́ ìlú olóríire.
Èdè Romaníà
Èdè Romaníà jẹ́ èdè ìgbàlódé tí ó jẹyọ láti Vulga Latin láàrín ọ̀rúndún mẹ́fà sí meje tí mẹ́riǹlélógún mílíọ́nù èèyàn ń sọ bí èdè abínibí, àti mílíọ́nù mẹ́riǹ míràn ń sọ b́ èdè  abínibí.
Ìlú Igbó-Ọrà
Ìlú Ìdèrè Ojú-ìwé 14-16.
Ayé, ìyá Onídèrè àkọ́kọ́,
Síńtáàsì Yorùbá
(iii)	* Ta ni mo rí _________ àti Adé?
Ìlú Igbó-Ọrà
Ìlú Ìdèrè Ojú-ìwé 14-16.
Ilu Ayete
Ayete
Ìlú Ayétẹ̀ Ojú-ìwé 17.
Kò sẹ́ni tí ò níí kú,
Síńtáàsì Yorùbá
Tí a bá máa gbé nǹkan kan, méjèèjì ni a ó gbé papò.
Ìlú Igbó-Ọrà
Ìlú Ayétẹ̀ Ojú-ìwé 17.
Kò sẹ́ni tí ò níí rọ̀run.
Síńtáàsì Yorùbá
(92)	Ta ni mo rí _____________?
Ìlú Igbó-Ọrà
Ìlú Ayétẹ̀ Ojú-ìwé 17.
Ẹ jọ̀wọ́ ẹ má fi kú yọ̀ wá;
Gbogbo wa la sá jọ ń lọ.
Ẹní bá wáá fẹ́ kó yá,
Ilu Tapa ni Ibarapa
Tapa
Ibarapa
Ìlú Tápà ní Ìbàràpá Ojú-ìwé 18.
Ẹ tẹ́tí ẹ gbọ́n ná, jànmán-àn mi,
Ìrọra àtòkèwá lèmí fẹ́;
N ò fówó lásán;
Ìrọra lèmí fẹ́, n ò foníjàngbàn àlejò.
Ojaa warawara
Oja
Warawara
Ọjàa Wàràwàrà Ojú-ìwé 19-20.
Kò sẹ́ni tí ò níí kù,
Kò sẹ́ni tí ò níí rọ̀run.
Ẹ jọ̀wọ́ ẹ má fi kú yọ̀ wá;
Gbogbo wa la sá jọ ń lọ.
Ẹní bá wáá fẹ́ kó yá,
Irora atokewa
Iro ara
Ara
Ìrọra Àtòkèwá Ojú-ìwé 21.
Ẹ tẹ́tí ẹ gbọ́ ná, jànmán-àn mi,
Ìrọra àtòkèwá lèmí fẹ́;
N ò fówó lásán;
Ìrọra lèmí fẹ́, n ò foníjàngbàn àlejò.
Nítorí bí “Agbọ́nmi ti í wó lé ẹja”,
Tí “Apàjùbà í bal é àpáròó jẹ́”;
Tí “Olùgbóńgbó tìǹlà í ṣẹ́gun ògúlúǹtu”;
Bi ala
Bí Àlá Ojú-ìwé 22.
Bí àlá ni gbogbo ayé rí,
Bí òjìjìji ni gbogbo afẹ́ ayée wa.
Ṣùgbọ́n kì í ṣòfifo.
Bẹ́ẹ ni kì í ṣòfìfo.
Wíwá-ọlà-nínúu-làálàá,
Ogede aye
Aye
Ọ̀gẹ̀dẹ̀ Ayé Ojú-ìwé 23.
Bọ́gẹ̀dẹ̀ ayé ti ń bàjẹ́ bẹ́ẹ̀ ló ń pọ́n,
Báṣọ ayé ṣe ń gbó bẹ́ẹ̀ ló ń tàn.
Bá a bá rántíi kú,
Àsìkò tá a bá rọ̀nà ọ̀run wò,
Gba tire
Tire
Ire
Gba Tìrẹ Ojú-ìwé 24.
Kó sẹ́ni tí ó fi ọ́ ṣe yẹ̀yẹ́,
Tó o bá gba ohun tÓlú pè ní tìrẹ.
Taa ha lẹni tí ó fi ọ́ ṣẹ̀fẹ̀?
Bó o bá gba hun tÓrí pè lẹ́rùu rẹ?
Tó o bá gba hun tó dé bá ọ.
Ogun nla
Ogun ńlá Ojú-ìwé 25.
Ogun ńlá kan ń ṣẹlẹ̀ látàrí,
Tó jé isó gidi.
Àní isó inú ẹ̀kú,
Tó jẹ́ àramọ́ra gidi.
Èyí-ó-wù-mí-ò-wù-ọ́,
Èyí-ó-wù-ọ́-ò-wú-mí,
O ti loju ogun
Ogun
Ọtí lójú ogun Ojú-ìwé 26.
Ifá kan wáa jẹ dé,
Odù kan wáá gàtẹ:
Ẹ bi mí:
Ẹ ní “Fáa kí ni?”
Ifá “Ọtí nílé ayé”
Tibitire
Ibi
Tibi Tire Ojú-ìwé 27-28.
Àìlera ni bàbá ìlera,
Ẹní paraa rẹ̀ ní líle ṣánṣán,
Ó lè jọ́gàá aláìlera.
Ẹní lóun ò nílòò ìwòsàn
Ó le máa fakùn àìsàn mọ́dò
Ipade ore merin
Ore
Ìpàdé Ọ̀rẹ́ Mẹ́rin Ojú-ìwé 29.
Lágbájá ń wá owó kágbó,
Tẹ̀mẹ̀dù sì ń wá ọlà kájù
Lágbájá pàdé Owó-tàbíyì,
Tẹ̀mẹ̀dù pàdé Ọlà-tàbí-ẹ̀yẹ;
Owo airi
Ọwọ́ Àìrí Ojú-ìwé 30.
Kò sẹ́ni tó mọ lé ayé tán,
Kò sẹ́ni ó mọ bi à ń rè gan-an.
Ṣùgbọ́n ṣáá, ọwọ́ kan ń bẹ tó ń ṣiṣẹ́,
Christian Lous Lange
thumbnail|Christian Lous Lange. je eni to gba Ebun Nobel Alafia
Ìlú Igbó-Ọrà
Ọwọ́ Àìrí Ojú-ìwé 30.
Iṣẹ́ tó ń ṣe ò lóùnkà;
Ọwọ́ àìrí mà lọwọ́ yẹn o.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá-Ìlàòrùn Ìbàdàn
Agbegbe Ijoba Ibile Ariwa-Ilaorun Ibadan je ibile ijoba ni Ipinle Oyo, Naijiria. Ibujoko re wa ni Iwo Road, Ibadan.
Muhammad Boudiaf
Mohamed Boudiaf (23 June 1919, Ouled Madhi, M'Sila Province – 29 June 1992, Annaba) je Aare orile-ede Algeria tele.
Ìlú Igbó-Ọrà
Ọwọ́ Àìrí Ojú-ìwé 30.
Ori to sunwon
Orí tó sunwọ̀n Ojú-ìwé 30-31.
Orí tí ò sunwọ̀n a bà lú jẹ́,
Orík tó bá sunwọ̀n a tún un ṣe.
Orí tí ò sunwọ̀n ní í tú lùú,
Orí tó pé a bá ní kó o jọ.
ẹní rórí tó sunwọ̀n tí kò yìn ín,
Ẹ jẹ́ ó re lé Olórí-wíwú-tutu.
Odikeji arokan
Òdìkejì Àròkàn Ojú-ìwé 32.
“Àròkàn, Àròkàn, Àròkàn,
“Àwọn ló ń bÁsúu-ùndákẹ́ sáyé.
“Àwọn ni baba ńláa rẹ,
“Àwọn ni babaláwo tó mọ̀ ọ́n kì.
“Ìyá ńláa rẹ̀ ló ń jÁròójù,
Èdè Hindustánì
Hindustani (हिन्दुस्तानी,, ', , literally: 'of Hindustan'), Hindostani or Hindi-Urdu'''
Ìlú Igbó-Ọrà
Òdìkejì Àròkàn Ojú-ìwé 32.
O kari aye
Ó kárí Ayé Ojú-ìwé 33-34.
Ẹni ó lówó tí ò ní Àmúmọ́ra
Ẹni tí ò lówó tó mà ní Àmúṣayé,
Kò wọ́n òpìjẹ̀;
Kò wọ́n Ayáwo,
Kò sì wọ́n Awínni.
Iduro o si
Ìdúró ò sí Ojú-ìwé 35.
“Ìdúró ò sí, ìbẹ̀rẹ̀ ò sí,
Ọmọ ayé kúkú ti gbódó mì.”
Un ni Lákáṣegbé wí tó fi ṣojú yáwú,
Ó ṣojú yáwú, ó bá gbéra sọ.
Ó lóun ò níí rojú mọ́ láéláé,
Ó lérè ojú-ríro-kókó ò sí ní bì kankan.
Adura fun irin gbere
Irin gbere
Irin
Àdúrà fún Ìrìn Gbẹ̀rẹ̀ Ojú-ìwé 35-36.
“Arìnrìngbẹ̀rẹ̀ ni yóò móyè délé,
Asíretete ò kúkú ní í róyè kankan jẹ.”
Ìrókò ga gíga ńlá,
Ó ga jAgbọ́teku-rò-fẹ́yẹ.
Àyànmọ́ wọn ò tó wà.
Ṣe un wọ́n bá ṣe ni jíjẹ.
Ayanmo o to iwa
Iwa
Àyànmọ́ ò tó ìwà Ojú-ìwé 37.
Bó ò níwà pẹ̀lú ẹ̀;
Apẹ lórí tó o ń gbé kiri.
Ìwà níí mú ni í là,
Oro idaraya
Idaraya
Ọ̀rọ̀ Ìdárayá Ojú-ìwé 38-39.
Àpárá dùn lẹ́gbẹ́,
Àwàdà wuyì lọ́gbà.
Eré sunwọ̀n láwùjọ ẹgbẹ́ ẹni.
Wọ́n ní “Bá a bá rọ́lọ́rọ̀ ẹni tán,
Sọ̀rọ̀sọ̀rọ̀ là á dà kalẹ”.
Igbagbe Oloosa
Oloosa
Ìgbàgbé Olóòṣà Ojú-ìwé 40-41.
Wọ́n ní “Bí kúu lé ò pa ni,
“Tòde ò rí ni gbé mì.”
Un ló mú mi rántí Olóòṣà kan Òòṣà kàn,
Tó ń ṣè gbàgbé pọ̀ mọ́ gbàgbọ́.
Tó ń fouńjẹ ajá féhoro jẹ.
Ìyàwó Olóòṣà sì rèé;
Oju ti ra
Ojú ti rà Ojú-ìwé 42.
Kàkà kó ní “Ojú ti là”,
“Ojú ti rà” ló wá sẹ́ẹ̀kẹ́ẹ̀ Gbìrà.
Àṣìṣee rẹ̀ sì wáá wúlò gidi!
Nígbà ojú ṣì wà lórúnkún,
Nígbà ojú ṣẹ̀ṣẹ̀ gbó tí kò tíì rà,
Aajo ara
Aajo
Aájò Ara Ojú-ìwé 43-44.
Aájò ara bẹ̀rẹ̀ lórí ìmọ́tótó,
Ìmọ́totó tó borí àrùn mọ́lẹ̀;
Bọ́yẹ́ ti í borí ooru.
Oúnjẹ àtàtà ti í ṣare lóore.
Aye yi
Ayé yí Ojú-ìwé 45.
Òbìrí, ayé yi dà sí tàtijọ́,
Òbìrì, ayé yí dà sí tìgbà kan.	Ọmọ ò sin baba bíi tìjọ́sí mọ́,
Baba ló wá ń sin ọmọ bíí rẹ́rẹ.
Ìyá ọmọ ló wá ń sin ọmọ dé bi tó ga.
Owó ti kúrò ní Àpèṣẹnukótó,
Ojulari
Ojúlarí Ojú-ìwé 46-47.
Bábá kan bàbà kàn,
Ó wà lẹ̀gàn níjọ́sí,
Ó lórí lọ́wọ́, ó láya tó dáa.
Aya ọ̀hún sunwọ̀n, ó yẹ̀nìyàn.
Ṣùgbọ̀n ó pẹ́ korí tóó dá a.
Ó tojú sú gbobgo àdúgbò.
Ilu Odaju
Ìlú Ọ̀dájú Ojú-ìwé 48.
Ẹ̀kọ́, ìlú ọ̀dájú.
Èkó, ìlú ìmọtara.
Yorùbá bọ̀ wọ́n ní ‘Òjú níí rójú ṣàánú’
Èkó ní ‘Alátiṣe níí màtiṣe’
Yorùbá ní ‘ Ká fọ̀tún wẹ̀sì,
Ká fòsì wẹ̀tún;
Eda naa n da nnkan
Ẹ̀dá náà ń dá nǹkan Ojú-ìwé 49.
Kí lènìyàn wà láyé fún?
TẸ́lẹ́dàá, fi ṣẹ̀dá ènìyàn?
TẸ́lẹ́dàá, ṣẹ̀dá ènìyàn?
Tó sì fún wọn lágbára?
Ó ní ki wọn ó má dá hun ti wọ́n fẹ́,
Yàtọ̀ sénìyàn tó já raa wọn,
Alaininnkan-anse
Aláìníkan-án-ṣe Ojú-ìwé 50-51.
Ifá ní Ṣòtítọ́ọ́ọ́,
Má mà ṣè kà ènìyàn o o.
Ṣòtítọ́ o o ò,
Ẹní bá ṣòtítọ́ọ́ọ́
Ni ó tẹlẹ̀ yí pẹ́ o o.’
Oga nla
Ọ̀gá ńlá Ojú-ìwé 52-53.
Ẹyẹ kan,
A máa jẹ́ Ọ̀gá-ńlá.
Kò sẹ́ni tó le fìdí ẹ̀ hanni?
Ẹ̀bẹ̀ Ojú-ìwé 54.
Òkun layé o, ọ̀rẹ́ẹ̀ mi.
Òkun layé o; ènìyàn ibẹ̀, un lọ̀sà.
Odò tún layé pẹ̀lú;
Bí olórúkọọ́ jórúkọ.
Orí, wáá dá wa pé, jọ̀wọ́:
Káyé má mu wá lómi.
Afefe laye
Afẹ́fẹ́ Layé Ojú-ìwé 55.
Bí ò sí afẹ́fẹ́
Ẹnì kan ò pẹ́ láyé.
Fridtjof Nansen
je eni to gba Ebun Nobel Alafia
Ìlú Igbó-Ọrà
Afẹ́fẹ́ Layé Ojú-ìwé 55.
Bí ò sì sí òòrùn
Ilè kàn ò gbẹ bòrọ̀bọ̀rọ̀.
Afẹ́fẹ́ tó fẹ́.
Tá a rí fùrọ̀ adìyẹ;
Ebo adarudurudu
Adarudurudu
Rudurudu
Ẹbọ Adárúdurùdu Ojú-ìwé 56.
Ọ̀rọ̀ dọ̀rọ̀ àwa araa wa –
Gbogbo àgbààgbà tó wà nílẹ̀ yí
Ẹ dákun, ẹ bá mi gbérò yìí yẹ̀ wò.
Èrò ọ̀hùn ò déédéé tu yọ látàríi kékeré Ọ̀jẹ̀-
Kékeré Ọ̀jẹ̀ tí ń kẹ́ṣà-pípè.
Àgbà Ọ̀jẹ̀ ló ti kéwì ṣáájú,
Oju o tori
Ojú ò tórí Ojú-ìwé 57.
Ojú ẹ̀dá ò tórí –
Ó ṣe,
Ó pọ̀;
Ó mà ṣe o!
Ṣé bẹ́dàá bá dẹjú rẹ̀
Yóò rímú.
Àkàntì Ojú-ìwé 58.
Ogun tó nípọn ni.
Mo fẹ́rẹ́ pa á
Ǹjó ṣeé sè mọ́bẹ̀?
Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ gbó
Njó ṣeé ká jẹ?
Ka sora
Ká Ṣọ́ra Ojú-ìwé 59.
Igba ẹká níí fọwọ́ọ́ tilé;
Igba aláàmù níí fọwọọ́ tògiri;
Un nilé fi í fúró sán-ún.
Ùn lògiri fi í ní bàlẹ̀-ọkàn.
Omi ní ń bẹ lẹ́yìn ẹja
Owere eniyan meji pere
Òwèrè Ènìyàn méjì péré Ojú-ìwé 60-61.
Alàgbà kan ń bẹ nífẹ̀ Oòyè
Amọ́bíọjọ́ ní í jẹ́;
Ó mọ́ níkùn tán, ó tún mọ́ lóde ara.
Òun ló kọ́ wa lọ́rọ̀ kan, àjímáarán;
Ó lénìyàn méjì péré
Igbaradi ebo ayipada
Ìgbaradì: Ẹbọ Àyípadà Ojú-ìwé 62.
Omí parade
Omí dọtí.
Àgbàdó paradà
Adura fun won
Àdúrà fún wọn Ojú-ìwé 1
Wọ́n ní “Ta ló wà nínú ọgbà náà?
Bí mo ti tajú kán-án,
Ni mo bá rọ́mọ kékeré kan.
Ó ní “Ẹ̀yin babaláwo ayé, ẹ mà kúù dúró,
Rasheed Ladoja
jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àti Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ tẹ́lẹ̀.
Ìlú Igbó-Ọrà
Àdúrà fún wọn Ojú-ìwé 1
“Ẹ̀ kúù dúró tÌbádùnmọ́pẹ́,
“Ẹ kú àìgbò lẹ́yìn ọmọ je-n-jele.
“Bó bá jẹ́ mo dáyé wá ṣé ǹ bá ti tán,
“Bó sì jẹ́ mo nìkan rìn, mà ti rìn jùnù.
Mo kíi yín fún iṣẹ́ẹ yín,
Ìwúlò Ewì Ojú-ìwé 2.
Béwì kéré tá `o rí rú ẹ̀ rí,
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Olórunsògo
Agbegbe Ijoba Ibile Olorunsogo je ibile ijoba ni Ipinle Oyo, Naijiria. Oluilu re ni Igbeti.
Ìlú Igbó-Ọrà
Ìwúlò Ewì Ojú-ìwé 2.
Ká kúkú rò ó wò ló tọ́,
Torí béwì kéré bá ò rí rú ẹ̀ rí,
Aboyún ọ̀rọ̀ ní ń bẹ ní kùn-un rẹ̀.
Ewì le wèrò òmùgọ̀ tí à ń rò lọ́wọ́,
Kó bá ni sọ ọ́ dọgbọ́n tó jinná gidi.
Èrò Ọkàn Ojú-ìwé 3
Mélòómélòó òjò ló ti rọ̀ látàrí;
Tó rọ̀ níbẹ̀, tílẹ̀ sì ti fi mu?
Mélòómélòó lèrò tó ti sọ sí ni lọ́kàn;
Tó sọ sí ni lọ́kàn ṣùgbọ́n tí ò dúró rárá?
Mélòómélòó lèrò tó ti sọ lódòo kùn,
Tó sọ níbẹ̀, tó sì tún mòòkùn lọ bí ẹja?
Ìwọ̀n ẹja tá a bá fiwò gbé ńkọ́,
Ṣéun náà la lè jẹ.
Ìwọ̀n ẹja tá a bá fàwọ̀n kó,
Ṣóun náà la lè tà.
Má ṣe bẹ́ẹ̀ Ojú-ìwé 4-5.
Wọ́n ní “Ṣe bó o ti mọ,
“Ṣenu ní wọ̀n-ọn tòkèlè;
“Ṣòkèlè ní wọ̀n-ọn tọ̀fun
“Dá ṣọ pé-ń-pé o mú bo ra rúgúdú,
“Kọ́lé apá-ọ̀bún-ká,
“Má ṣe yà ní sọ ajunilọ.
“Bágbọ̀n bá ga lágajù,
“Sá fẹ́kọ inú ẹ̀ wéréwéré.
“Nítorí pẹ́ni ó ju ni lọ tefétefé
Láaróyè Ojú-ìwé 6.
Ọlọ́run tó layé lọ̀run.
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá-Ìwọòrùn Ìbàdàn
Agbegbe Ijoba Ibile Ariwa-Iwoorun Ibadan je ibile ijoba ni Ipinle Oyo, Naijiria. Ibujoko re wa ni Onireke, Ibadan.
Ìlú Igbó-Ọrà
Láaróyè Ojú-ìwé 6.
Ló fÈṣù sílé ayé;
Pé kó máa báráyé fínra.
Ẹ̀sù kò ní bìkan àgbámú,
Ibikíbi ló le fi gúnni.
Eji lÈṣù, kò bẹ́nìkan ṣọ̀rẹ́,
Láaróyè kò bẹ́nìkan ṣọ̀tá,
Ọrọ̀ gidi Ojú-ìwé 7.
Bó o lówó bó ò lọ́rọ̀ láyé,
Ali Kafi
Ali Hussain Kafi (علي حسين كافي) (born October 7, 1928) je Aare orile-ede Algeria tele.
Ìlú Igbó-Ọrà
Ọrọ̀ gidi Ojú-ìwé 7.
Ìgbà tó o kówó ka lẹ̀ẹ́-lẹ̀,
Bónílé wọlé dé ńkọ́?
Ti taa ni kóhun tó o ní ó jẹ́ gidi?
Bónílé bà dé ńkọ́?
Ṣùgbọ́n bó o rí ná tó o sì rí lò láyé,
Tálàáfíà sùn ẹ́ bọ̀,
Ìlú Ìgàngàn Ojú-ìwé 8-10.
Ọmọ kékee ilé, ẹ sáré wá.
Àgbà tí ń bọ̀ lọ́nà, ẹ tẹsẹ̀ mọ́rìn
Ẹ yé, ẹ wá ná, ẹ wáà gbọ́rọ̀ ẹnu àwa.
Àwaa kékeré ìwòyí tó mú létè bí ìṣó;
Àwaa kékeré ìwòyì tó buyọ̀ setè.
À ní kí lohun tá a fẹ́ẹ́ sọ sóde?
Ìtàn ló sọ fún wa nílẹ̀ yi.
Ìlú Làǹlátẹ̀ Ojú-ìwé 11.
Bá a bá fa gbùrù,
Bá a bá gbọ́ Làǹlátẹ̀ sétí,
Ó le dún létí bí “Ìlú Ọ̀tẹ̀”.
Làǹlá ò mà mà lọ́tẹ̀ ńnú rárá,
Làǹlá ló tẹ bi wọ́n ń gbé ni.
Ṣe ni wọ́n ń bá raa wọn wá re.
Ìlú Èrúwà Ojú-ìwé 12.
Bá a bá kọ́ gbọ́ “Èrúwà”,
Ó jọ “Bí-èrú-wà” létí
Ṣùgbọ́n ní gàsíkíyá, èrú-ṣíṣe kọ́ nì pìlẹ̀ ìlú,
Èrú-ṣíṣe kò ráyè níbẹ̀;
Èrú iṣu ló pọ̀ níbẹ̀ rí,
Tí wọn ń tà férò ọ̀nà.
Wọ́n wá ń polówó iṣu tó tú dáadáa.
Iwe ti a yewo
Olúgbóyèga Àlàbá (1993) Onírúurú Àròfọ̀  Onibonoje Press & Book Industries (NIG.) LTD. ISBN 978-145-497-0.
Gánà
Gánà, jẹ́ orílẹ̀-èdè ní ìhà ìwọ̀-oòrùn ilẹ̀ Afíríkà. Ní ìfọwọ́sí '' Republic of Ghana", jẹ́ orílẹ̀-èdè kan pẹ̀lú Gulf of Guinea àti Òkun Àtìláńtíìkì, ní orílẹ̀-èdè Ìwọ̀-oòrun Afíríkà. Gbígbà ibi-ilẹ̀ kan ti 238,535 km2 (92,099 sq mi), Gánà ń ko Ivory Coast ní ìwọ̀-oòrun, Burkina Faso ní àríwá, Tógò ní ìlà-oòrun, àti Gulf of Guinea àti Òkun Àtìláńtíìkì ní gúúsù. Ìlú Gánà túmọ̀ sí "Ọba Ajagun" ní èdè Soninke.
Ìpínlẹ̀ àkọ́kọ́ tí ó wà títí ní agbègbè Gánà lónìí láti ọjọ́ kẹsàn-án ọdún 11 jẹ́, Ìpínlẹ̀ Bọ́nò ti ọ̀dúnrún náà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìjọba àti àwọn ìjọba tó fara hàn ní àwọn ọ̀rúndún, èyí tó lágbára jù lọ ni ìjọba Dagbon ati ìjọba Àṣáńtì. Láti ọdún karùn-úndínlógún, ìjọba Ìlú Potogí, pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè alágbára Yúróòpù mìíràn lẹ́yìn, díje agbègbè nítorí ìṣòwò, títí tí Ìjọba Gẹ̀ẹ́sì fi ìdí múlẹ̀ ìṣàkóso etíkun ní òpin ọdún 19k. Lẹ́yìn ọgọ́rùn-ún ọdún atakò ti àwọn ọmọ abínibí, ohun tí ó jẹ́ ààlà Gánà ní báyìí tẹ̀ lé ààlà tí èyí tí ó jẹ́ agbègbè ìjọba amúnisìn Gẹ̀ẹ́sì mẹ́rin ọ̀tọ̀tọ̀: Gold Coast, Àṣáńtì, Àwọn Agbègbè Àríwá àti Ilẹ̀ Tógò Gẹ̀ẹ́sì. Àwọn wọ̀nyí ni ìṣọ̀kan gẹ́gẹ́ bí ìjọba olómìnira láàárín Ìjọba àpapọ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní oṣù kẹta, ọjọ́ kẹfà, ọdún 1957.
Victor Omololu Olunloyo
Victor Omololu Olunloyo (tí a bí ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kẹrin ọdún 1935) jẹ́ onímọ̀ Mati tí ó di Gómìnà ìpínlẹ̀ Oyo, Nàìjíríà ní oṣù Kẹ̀wá ọdún 1983, ó di ipò náà mú fún ìgbà díẹ̀ kí ìjọba ológun Muhammadu Buhari tó gba ìjọba ní oṣù Kejìlá ọdún 1983. Ó padà darapọ̀ ẹgbẹ́ òsèlú People's Democratic Party (PDP) ní Ìpínlẹ̀ Oyo.
Hjalmar Branting
(23 Oṣù Bélú 1860– 24 Oṣù Èrèlé 1925) jẹ́ ará Swídìn olóṣèlú. Ó ti jẹ́ olórí Ẹgbẹ́ Sosial Demokratik Swídìn (1907–1925), àti Alákòóso Àgbà ti ìlú Swídìn nígbà emeta ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ (1920, 1921–1923, àti 1924–1925). Bákan náà ó ti gba Ẹ̀bùn Nobel fún Àlàáfíà.
Joseph Okefolahan Odunjo
Joseph Òkéfọláhàn Ọdúnjọ je olukowe omo ile Naijiria
Gánà
Olùgbé Gánà tó tó mílíọ̀nù 30 ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀yà, èdè àti ẹ̀sìn àwọn ẹgbẹ́. Gẹ́gẹ́ bí ìkànìyàn ti 2010, 71.2% orílẹ̀-èdè jẹ́ onígbàgbọ́, 17.6% jẹ́ Mùsùlùmí, àti 5.2% jẹ́ onísìn ìbílẹ̀ tàbí kò sí ẹ̀sìn. Onírúurú ilẹ̀ àti ìmọ̀-jìnlẹ̀ ti àwọn sàkánì láti ọ̀dàn etíkun sí igbó kìjikìji olóoru.
Orílẹ̀-èdè Gánà jẹ́ ìjọba tiwantiwa t’orílẹ̀-ede kan tó jẹ́ olùdarí nípasẹ̀ adarí kan tó jẹ́ orí orílẹ̀-èdè àti olórí ìjọba. Ìdàgbàsókè ètò-ọrọ̀ ti ń mú Gánà dàgbà, ètò òṣèlú tiwantiwa sì ti jẹ́ kí Gánà jẹ́ orílẹ̀-èdè alágbára ní agbègbè òun ní Ìwọ̀-oòrùn Afíríkà. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ti Non-Aligned Movement, Ìṣọ̀kan Afíríkà (AU), Àgbàjọ Tòkòwò àwọn Orílẹ̀-èdè Ìwọ-oòrùn Afíríkà (ECOWAS), Ẹgbẹ́ 24 (G24) àti Àgbáyé ti Àwọn Orílẹ̀-èdè.
Paul Tarfa
jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àti Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ tẹ́lẹ̀.
Gánà
Ìtàn
A mọ Gánà gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan nínú àwọn ìjọba ńlá ní Bilad el-Sudan nípasẹ̀ ọ̀rúndún kẹsàn-án.
Orílẹ̀-èdè Gánà ni ó wà láàárín ogoro àti Ọjọ-iwari nípasẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìjọba Akan tó borí púpọ̀ jù lọ ní àwọn agbègbè Gúúsù ati Àárín gbùngbùn. Èyí pẹ̀lú Ottoman Àṣáńtì, Akwamu, Bonoman, Denkyira, ati ijọba Mankessim.
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé agbègbè ti Gánà òde òní ni Ìwọ̀-oòrun Afíríkà ti ní ìrírí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àgbéká olùgbé, àwọn Akan ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní ọ̀rúndún karùn-ún. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún 11k, àwọn Akan ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ nílùú Akan tí wọ́n pè ní Bonoman, èyí tí a dárúkọ Ekun Brong-Ahafo.
Láti ọ̀rúndún kẹẹ̀dógún, àwọn ọmọ Akan ti inú ohun tí a gbàgbọ́ pé ó ti jẹ́ agbègbè Bonoman, láti ṣẹ̀dá ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìlú Akan ti Gánà, ní àkọ́kọ́ dá lórí òwò wúrà. Àwọn ìpínlẹ̀ wọ̀nyí pẹ̀lú Bonoman (Ẹkùn Brong-Ahafo), Àṣáńtì (Ẹkùn Àṣáńtì), Denkyira (Ẹkùn Ìwọ̀-oòrùn Àríwá), ìjọba Mankessim (Ẹkùn Àárín gbùngbùn),àati Akwamu (agbègbè Ìlà-oòrun). Ní ọdún 19k, agbègbè ti ìhà gúúsù ti Gánà ni ó wà nínú ìjọba Àṣáńtì, ọ̀kan nínú àwọn ìpínlẹ̀ tó lágbára jù lọ ní ìhà aṣálẹ̀ Afíríkà ṣáájú ìbẹ̀rẹ̀ ètò amúnisìn.
Joseph Okefolahan Odunjo
Lítírṣọ̀ adíláwọ̀ ti di ìlúmọ̀miká báyìí; ó ti gbayi ni ilé; ó ti gbayì lóko bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ti gba iyì ní ìdálẹ̀ ju ilé lọ. Ọ̀pọ̀ òyìnbó ni ó ti fi ọ̀rọ̀ ìjìnlẹ̀ lítíréṣọ̀ adúláwọ̀ gboyè ìjìnlẹ̀ ìwé, pupọ ninu awọn ọmọ adúláwọ̀ lo si ti di olówó àti olórúkọ nipa fifi èdè àjòjí bi èdè Gẹ̀ẹ́sì kọ ìwé lítíréṣọ̀ adúlawọ̀. Nínú wọn ni Amos Tutuola, Chinua Achebe, Àlùkò, Nwankwo ati Wole Soyinka.
Gánà
Ìtàn
Ìjọba Àṣáńtì ṣiṣẹ́ ní ìṣáájú lọ́nà tí kò súnmọ́ tímọ́tímọ́, àti níkẹ̀yìn bí ìjọba àjùmọ̀ṣe pẹ̀lú ìlọsíwájú, iṣẹ́-ṣíṣe ayọ́gínní tó ga jù lọ tó dá ní olú-ìlú Kumasi. Ṣáájú ìbáṣepọ̀ Akan pẹ̀lú àwọn òyìnbó, àwọn èèyàn Akan ti ṣẹ̀dá ètò-ọrọ̀ tó ní ìlọsíwájú tó dá lé lórí pàtàkì wúrà àwọn ọjà oníwúrà tí wọ́n tà sáwọn ìlú Afíríkà.
Àwọn ìjọba àkọ́kọ́ tí a mọ̀ láti fara hàn nílùú Gánà ti òde òní ni àwọn ìlú Mole-Dagbani. Mole-Dagomba gẹṣin wá láti Burkina Faso ti òde òní lábẹ́ adarí Naa Gbewaa nìkan. Pẹ̀lú àwọn ohun ìjà tó já fáfá àti tó dá lórí aláṣẹ àárín gbùngbùn kan, wọ́n tètè gbógun tì wọ́n sì tẹ̀ dó sí ilẹ̀ èèyàn agbègbè Tendamba (àwọn àlùfáà ọlọ́run ilẹ̀) wọ́n ṣàkóso wọn, wọ́n sì fi ìdí wọn múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí aláṣẹ lórí àwọn abínibí, wọ́n fi Gambaga jọba. Ikú Naa Gbewaa fa ìjà abẹ́lé láàárín àwọn ọmọ rẹ̀, díẹ̀ nínú àwọn tó kúrò láti tẹ̀ dó àwọn ìjọba ọ̀tọ̀tọ̀ pẹ̀lú Dagbon, Mamprugu, Mossi, Nanumba àti Wala.
Joseph Okefolahan Odunjo
Orí Kẹta: “Àgbéyẹ̀wò Àwọn Ìwé Alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Yorùbá Láti Ìbẹ̀rẹ̀ Pẹ̀pẹ̀” - Ojú-Ìwé 101-131. Olúdáre Ọlájubù.
Ọ̀rọ̀ Àkọ́sọ
Michael Hainisch
Michael Hainisch (August 15, 1858 - February 26, 1940) je Aare orile-ede Austria tele.
Joseph Okefolahan Odunjo
Orí Kẹta: “Àgbéyẹ̀wò Àwọn Ìwé Alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Yorùbá Láti Ìbẹ̀rẹ̀ Pẹ̀pẹ̀” - Ojú-Ìwé 101-131. Olúdáre Ọlájubù.
O ti tó ọdún mẹ́ẹ̀dógún (láti 1970) tí mo ti ń ṣiṣẹ́ ìwádìí nípa àwọn ìwé kika fun Alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Yorùbá. Mo lo ọ̀pọ̀ àwọn ìweé ti a darúkọ nínú iṣẹ yìí yàlà gẹ́gẹ́ bí alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ funraami, gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ ní ilé ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ àti gẹ́gẹ́ bí ẹni ti ń tanná wá ìmọ̀.
Labalábá
Labalábá
Joseph Okefolahan Odunjo
Orí Kẹrin: “Aáyan Àwọn Òǹkọ̀wé Ìtàn-àròsọ Yorùbá Láti Àárọ̀ Ọjọ́ Títí Di Ọdún Òmìnira (1960)” Ojú-Ìwé 132-150. Afọlábí Ọlábọ̀dé.
Ẹni tí ó ba ẹran eerinlórí àtẹ, ko le mọyì eerin, ni ọrọ ìtàn-àròsọ Yorùbá jẹ fún ọpọlọpọ ènìyàn lode òní. Nígbà tí a bá sì wo orí àtẹ lọjọ òní ti a le tọ́ka sí ìwé ìtàn-àròsọ ogún, ọgbọ̀n tàbí ju bẹ́ẹ̀ lọ, tí a ń ṣà, tí a ́ rọ̀, ti a ń sọ pé a fẹran ọ̀kan tàbí a yan ọkan ni ìpọ̀sì, nítori pé wọ́n wà ni. Èyí nikan ki ọna ti awa òǹkàwé òde-òní fi máa ń yunra.
Labalábá
Itokasi
Skoenlapper فراشة Pumarina Pilpintu Ô͘-tia̍p Waifåita Papallona Glöyn byw Sommerfugl Schmetterlinge Kʼaalógii Πεταλούδα Butterfly Tximeleta fa:پروانه hif:Titli Rhopalocères Dealan-dè Bolboreta Ya̍k-é 나비 Malan bod'e ido तितली Papilion ᑕᕐᕋᓕᑭᑖᖅ/tarralikitaaq Гæлæбу Fiðrildi Farfalla פרפרים Talubang Kipepeo Papiyon Papilio Drugiai Rama-rama Pāpalōtl Vlinders チョウ Rhopalocera Motyle dzienne Borboleta Чешуекрылые Butterfly Dnevni metulji Kukupu Dagfjärilar Paru-paro பட்டாம்பூச்சி సీతాకోకచిలుక ผีเสื้อ ᎧᎹᎹ تتلی Bướm ngày Påwion Alibangbang Petelėškės 蝴蝶
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Pọ́rtúgàl
Àmì ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Pọ́rtúgàl je gbigbalo fun ibise ni 30 June 1911, bakanna pelu asia orileominira ile Portugal. O duro lori ami opa ase ti Ileoba Portugal ti unlo lati awon Igba Ailaju.
Sao Paulo (ìpínlẹ̀)
Sao Paulo je ikan ninu awon ipinle ni orile-ede Brasil.
Mohamed Ben Ahmed Abdelghani
Mohamed Ben Ahmed Abdelghani je Alakoso Agba orile-ede Algeria tele.
Austen Chamberlain
Sir Joseph Austen Chamberlain je eni to gba Ebun Nobel Alafia
Liamine Zéroual
thumb|Liamine Zéroual Liamine Zéroual je Aare orile-ede Algeria tele.
Joseph Jenkins Roberts
Ìgbà èwe
Joseph je bibi ni Norfolk, Virginia, ni orile-ede Amerika ikeji ninu awon omo meje. Baba re je adako ara Welsi. Iya re Amelia, je fun gba die eru okunrin na. Amelia so gbogbo awon omo re leyin ikan ni Jenkins. Nigbati Amelia gba ilominira re o fe James Roberts, to je alawodudu alainidekun loko; eni yi fun Joseph ati awon omo yioku ni oruko re, o si to won bi awon omo re. Roberts unse owo oko ojuomi ni Odo James, o si di olola gidigidi gege bi omo Afrika Amerika igba re. Joseph Roberts was more than half European in ancestry. As the Liberian historian Abayomi Karnga noted in 1926, "He was not really black; he was an octoroon and could have easily passed for a white man." As a boy, Joseph began to work in his stepfather's business, handling goods on a flatboat that transported materials from Petersburg to Norfolk on the James River. The family moved to Petersburg, Virginia, which was an industrial city. Shortly after the move, James Roberts died. Joseph continued to work in his family's business, but also served as an apprentice in a barber shop. The owner of the barber shop, William Colson, was also a minister and one of Virginia's best educated black residents. He gave Roberts access to his private library, which was a source of much of his early education.
Ìgbéyàwó àti ẹbí
Roberts gbe obinrin omo odun 18 kan niyawo ni 1828. Won ni omo owo nigbati won kolosi Laiberia. Sarah ati omo won salaisi ni odun akoko ni Laibeia. Leyin iku Sarah ni Laiberia, Roberts tun yawogbe mo Jane Rose Waring, to je omo Harriet Graves ati Colston Waring lati Norfolk ati Petersburg, Virginia, awon na ti won tun kolosi Laiberia.
Ìkólọsí Làìbéríà
After hearing of the plans of the American Colonization Society to colonize the African coast at Cape Mesurado near modern-day Monrovia, the Roberts family decided to join an expedition. The restrictions of the Black Code in Virginia on free blacks played an important part. In addition, the Roberts family was strongly religious and wanted to evangelize the indigenous people of Africa. On February 9, 1829 they set off for Africa on the Harriet. Joseph Roberts, his wife Sarah and their unnamed infant traveled to Liberia together, along with his mother and five of his six siblings. On the same ship was James Spriggs Payne, who would later become Liberia's fourth president.
Iṣu
thumb|right|250px|Yam output in 2005
Joseph Jenkins Roberts
Ìkólọsí Làìbéríà
In Monrovia, Roberts and his two brothers established a business with the help of their friend William Colson of Petersburg. The company exported palm products, camwood, and ivory to the United States, and traded imported American goods at the company store in Monrovia. In 1835, Colson emigrated to Liberia, but died shortly after his arrival. Expanding into coastal trade, the Roberts family became successful members of the local establishment. During this time, Joseph's brother John Wright Roberts entered the ministry of the Liberia Methodist Church, founded by Americans. Later he became a bishop. After starting as a trader, the youngest son, Henry Roberts, studied medicine at the Berkshire Medical School (now part of the University of Massachusetts Medical School) in Massachusetts. Joseph Roberts was successful enough to pay for his brother's studies. Henry returned to Liberia to work as a physician.
Iṣu
Iṣu (Dioscorea) jẹ́ ọ̀gbìn gbòǹgbò onítááṣì tí a lè gbìn nílẹ̀ olóoru, pàápàá jù lọ ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà. Nílẹ̀ Yorùbá Iṣu jẹ́ ọ̀gbìn tó ṣe pàtàkì gan-an. A ma ún gbin isu nipa gbi gbin orí isu, o ma ún to àkókò osù mefa is mejila laarin igba ogbin si igba ìkórè isu[1 ]
Joseph Jenkins Roberts
Ìkólọsí Làìbéríà
In 1833, Joseph Roberts became high sheriff of the colony. One of his responsibilities was to organize settler militias to travel to the interior to collect taxes from the indigenous peoples and put down their rebellions against colonial rule. In 1839, the American Colonization Society appointed Roberts vice governor. Two years later, after the death of governor Thomas Buchanan, Roberts was appointed as the first mixed-race governor of Liberia. In 1846, Roberts asked the legislature to declare the independence of Liberia, but also to maintain cooperation with the American Colonization Society. The legislature called for a referendum, in which voters chose independence. On July 26, 1847, Roberts declared Liberia independent. He won the first presidential election on October 5, 1847, and was sworn into office on January 3, 1848, with Stephen Allen Benson as vice president.
Ìgbà Ààre àkọ́kọ́ (1847-1856)
Attempts to found a state based upon some 3000 settlers proved difficult. Some coastal tribes converted to Christianity and learned English, but most of the indigenous Africans retained their traditional religion and language. The slave trade continued illicitly from Liberian ports, but the British Navy finally closed it down in the 1850s.
Ìbáṣepọ̀ òkèrè
Roberts spent the first year of his presidency attempting to attain recognition from European countries and the United States. In 1848 he traveled to Europe to meet Queen Victoria and other heads of state. Great Britain was the first country to recognize Liberia, followed by France in 1848 or 1852 (accounts differ). In 1849, the German cities of Hamburg, Bremen and Lübeck recognized the new nation, as did Portugal, Brazil, the Kingdom of Sardinia and the Austrian Empire. Norway and Sweden did so in either 1849 or 1863, Haiti in either 1849 or 1864, Denmark in either 1849 or 1869 (accounts differ).
The United States withheld recognition until 1862, during the presidency of Abraham Lincoln. Reportedly the government feared that the southern congressmen would not accept a black ambassador in Washington, D.C.
Ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú áwọn ẹ̀yà-ènìyàn abínibí àti ìfẹ̀si
Maryland Colony declared in 1854 its independence from the Maryland State Colonization Society but did not become part of the Republic of Liberia. It held the land along the coast between the Grand Cess and San Pedro Rivers. In 1856, the independent state of Maryland (Africa) requested military aid from Liberia in a war with the Grebo and Kru peoples. They were resisting the Maryland colonists' efforts to control their trade. Roberts assisted the Marylanders, and a joint military campaign by the two groups of African-American colonists resulted in victory. In 1857, the Republic of Maryland joined Liberia as Maryland County.
During his presidency, Roberts expanded the borders of Liberia along the coast and made attempts to integrate the indigenous people of Monrovia into the Republic. By 1860, through treaties and purchases with local African leaders, Liberia extended its boundaries to include a 600-mile (1000 km) coastline.
Òkòwò
The settlers built schools and Liberia College (which later became the University of Liberia). During these early years, agriculture, shipbuilding, and trade flourished.
Assessment
Roberts has been described as a talented leader with diplomatic skills. His leadership was instrumental in giving Liberia independence and sovereignty. Later in his career, his diplomatic skills helped him to deal effectively with the indigenous people and to maneuver in the complex field of international law and relations.
Second presidency (1872-1876)
In 1871, president Edward James Roye was deposed by elements loyal to the Republican Party on the grounds that he was planning to cancel the upcoming elections. Roberts, one of the Republican Party's leaders, won the ensuing presidential election and thus returned to office in 1872. He served for two terms until 1876. While he was incapacitated by illness from 1875 until early 1876, Vice-President Anthony W. Gardiner was acting president.
In the decades after 1868, escalating economic difficulties weakened the state's dominance over the coastal indigenous population. Conditions worsened—the cost of imports was far greater than the income generated by exports of coffee, rice, palm oil, sugarcane, and timber. Liberia tried desperately to modernize its largely agricultural economy.
.ng
.ng je amioro orile-ede fun top-level domain ti Internet (ccTLD) fun Naijiria.
Awon second level domain
Toppdomän
Mọfọ́lọ́jì èdè Yorùbá
Mọfọ́lọ́jì
Mọfọ́lọ́jì: Harrison Adéníyì Ọjú-Ìwé 71-100.
Ìfáárà
Ìpele tàbí ìsọ̀rí márùn-ún ni a lè pín gírámà èdè sí. Àwọn ìpèle yìí náà ni fònẹ́tíìkì tàbí ètò ṣíṣàpèjúwe ìró, fonọ́lọ́jì tàbí ìbáṣepọ̀ ìró; sẹ̀méńtíìkì tabí èt`o ìtumọ̀; síntáàsì tàbí ètò tí ó dale gbólóhùn, àti mọfọ́lọ́jì tabí ètò nípa ṣíṣẹ̀dá ọ̀rọ̀. Gbogbo àwọn ìpele wọ̀nyí ni ó ní ìbáṣepọ̀ tí ó ṣòro láti yà sọ́tọ̀.
Ifunniloruko
Ìfúnnilórúkọ ní Èdè Yorùbá: Olú Àlàbá Ọjú-Ìwé 101-116.
Ìfáárà
Ní àwùjọ adúláwọ̀ káàkiri ayé, orúkọ ṣe pàtàkì púpọ̀. Ojú ayé nìkan kọ́ ni a fi í wò ó; a máa fi ojú-inú àti ojú ẹ̀mí pàápàá wò ó. Nítorí náà orúkọ jẹ mọ́ ìhun ọ̀rọ̀-orúkọ nínú èdè adúláwọ̀ kọ̀ọ̀kan; ó jẹ mọ́ ìmọ̀lára ènìyàn, ó jẹ mọ́ ìgbàgbọ́, ìfẹ́, àníyan àti ìrètí ènìyàn pẹ̀lú....
Amulo ede Yoruba
Àmúlò (Èdè Yorùbá) Dèjì Médùbi Ojú-Ìwé 117-129.
Ìfáárà
Èdè, èdè, èdè láìsí èdè, èèyàn kò sunwòn láwùjo. Eròngbà wa nínú aròko yìí ni láti tanná sí àmúlò èdè Yorùbá ní orísirísi ònà. A kò gbìdánwò láti parí isé síbí, nítorí náà, ìpàjùbà lásán ni eyí jé fún isé ribiribi tó wa níwájú....
Aayan ogbufo
Aáyan Ògbufọ̀: Ayọ̀ Yusuff Ọjú-Ìwé 130-144.
Ìfáárà
Tí ènìyàn bá ṣe alábàápàdé àkọsílẹ̀ kan tí wọ́n ṣe ní èdè tó ṣe àjòjì sí i, ọ̀nà àbáyọ tí yóò kọ́kọ́ wá sọ́kan rẹ̀ ni ìranwọ́ ẹni tí yóò ṣe aáyan ògbufọ̀ irú àkọsílẹ̀ bẹ́ẹ̀. A le sọ pé iṣẹ́ ògbufọ̀ ni ó fẹ́rẹ̀ nira jùlọ nínú gbogbo iṣẹ́. ...
Apola oruko
Àpólà Orúkọ (ní Èdè Yorùbá): títí Sàlámì Ọjú-Ìwé 145-
Ìfáárà
Àpólà-orúkọ ni ẹyọ ọ̀rọ̀ tàbí àsopọ̀ ọ̀rọ̀ tí a le lò gẹ́gẹ́ bí olùwà, àbọ̀ tàbí àbọ̀-atọ́kùn nínú gbólóhùn aṣeégbà. A lè fi ipò mẹ́tẹ̀ẹ̀ta yìí hàn nínú àwọn àpẹẹrẹ ìsàlẹ̀ yìí.
Iwe ti a yewo
Harrison Adéníyì (2000) Ìlò Èdè àti Ẹ̀dá-Èdè Yorùbá Olu Akin Printing Press. ISBN 978-047-386-6. Ìmọ̀ Ẹ̀dá-Èdè àti Èdè Yorùbá: Harrison Adéníyì & títí Ọnàdípẹ̀ Ọjú-Ìwé 1-23.
Abdelhamid Brahimi
Abdelhamid Brahimi je Alakoso Agba orile-ede Algeria tele.
Ẹ̀gẹ́
Ẹ̀gẹ́ (Manihot esculenta)
Èdè Bẹ̀ngálì
Bengali tabi Bangla (Bengali: বাংলা,
Kasdi Merbah
Kasdi Merbah je Alakoso Agba orile-ede Algeria tele.
Ferdinand Buisson
je eni to gba Ebun Nobel Alafia
Mouloud Hamrouche
Mouloud Hamrouche je Alakoso Agba orile-ede Algeria tele.
Ìgbẹ́tì
Igbeti je ilu ni Ipinle Oyo ati ibujoko agbegbe ijoba ibile Olorunsogo.
Sid Ahmed Ghozali
Sid Ahmed Ghozali jẹ́ Alákóso Àgbà ní orílé-èdè Algeria tẹ́lẹ̀ rí.
Paraná (ìpínlẹ̀ Brasil)
Paraná je ikan ninu awon ipinle ni orile-ede Brasil.
Ludwig Quidde
je eni to gba Ebun Nobel Alafia
Ìwé
Ìwé jẹ́ akòjọ́pọ̀ tàbi àkọ́papò àwon ohun tí a kò, tè, yasaworan, tàbí àwon òjú-iwé olofo tí a se láti inú awẹ́-íwé tàbí èròjà míràn
Frank B. Kellogg
je eni to gba Ebun Nobel Alafia
Sasaenia Oresanya
Adedeji Sasaenia Oresanya jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àti Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ tẹ́lẹ̀.