cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
דזשעראלד פארד
זיין יוגנט
זשעראלד פארד איז געבוירן דעם 14טן יולי, 1913 אין אמאהא נעבראסקא, מיטן נאמען "לעסלי לינטש קינג זשוניער" נאך זיין ביאלאגישן טאטן, וואס האט זיך גע'גט 16 טעג נאך זיין געבורטסטאג, פאר סטראשן צו הארגענען זיין מאמע, אים און איר העלפער.
אין יאר 1916 האט זיין מאמע נאכאמאל חתונה געהאט מיט זשעראלד רודאלף פארד, אין גרענד רעפידס מישיגען, זיין שטוף-טאטע האט דעמאלטס געטוישט זיין נאמען צו "זשעראלד רודאלף פארד זשוניער", די נאמען וואס ער איז פארבליבן מיט, אויף די די אפציעלע דאקומענטן האט ער נאך געהאט זיין אלטע נאמען ביז 19 יאר אלט, און יאר 1935.
אפילו נאכן אויסגעפונען ווער זיין ביאלאגישער טאטע איז, ביי די 14 יאר, און זיין ארגינעלער נאמען, איז ער פארט געבליבן מיט זיין נאמען "דשעראלד פארד" און ער איז ווייטער געבליבן וואוינען אין מישיגען.
ער איז אלע יארן געווען דאנקבאר צו דער יוגנט סקאוטינג גרופע וואס רופט זיך {Boy Scouts of America}
ער פלעגט יארן שפילן פוטבאל ביז ער האט עס אויפגעגעבן אריינצוגיין אין "יעיל אוניווערסיטעט". דורך זיין פרעזידענטאציע פלעגט ער דערמאנען פון ווי ער נעמט די שטארקייט זיך צו שלאגן פאר פאליסי אפילו אין די שווערסטע צייטן, ער איז געווען דער וועם אלע האבן ארויפגעקוקט דורך אויס די פוטבאל קאריער ער האט געווינען ביי זיין טים צו זיין די בעסטע שפילער און אפילו אין די שווערסטע שפיל אין 1934 האט ער אלעמאל געוויסט ווי זיך אן עצה צו געבן.
דורך וואשן געשיר פלעגט ער אויסצאלן זיין קאלעדזש, און אין 1935 האט ער אפגעזאגט זיינע אפערן פון די פוטבאל ליגעס צו גיין לערנען געזעץ אין יעיל. ער האט גראדואירט פון יעיל און 1941 {אינמיטן יעיל צומאל געווען א מאדעל} זיין פלאנען צו עפענען אן אדוואקאטן פירמע איז טאקע געשעהן אבער נישט פאר לאנג א קליין צעטעלע האט אלעס געטוישט, קריג האט אויסגעבראכען ווען יאפאן אטאקירט אמעריקא אין פארד באקומט אן איינלאדענונג צום מיליטער ער איז געווארן איינגעשריבען אין די נעווי. ביי די 29 האט פארד זיך אנגעשלאסן אין די נעיווי אין ברען פון דעם צווייטן וועלט קריג און נאך זיין טרענירונג האט ער געדינט אויף די יו-עס-עס מאנטערי אינעם פאציפיק. די מאנטערי איז געקומען אונטער אטאקע ביי די ענדע פון דער מלחמה אין וועלכע די שיף האט זיך כמעט איבערגעקערט און האט געקאסט די לעבנס פון 800 מאטראזן. פארד האט זיך באטראכט אלס מזל'דיג ווען ער האט פונקט יענעם אינדערפרי בעפאר די אטאקע פארלאזט די קאנטראל צימער און ארויס שעפן פרישע לופט, א באשלוס וועלכע האט אים געראטעוועט פון טויט נאכדעם וואס די קאנטראל צימער איז געטראפן געווארן.
אין קאנגרעס
אין יאר 1948 איז פארד ערוועלט געווארן פאר קאנגרעסמאן פון גרענד רעפידס מישיגען. ער האט אנגעהאלטן דעם אמט פאר 24 יאר, ווי ער האט זיך ערווארבן אלס דער הויז מיינאריטי פירער פון קאנגרעס. זיין העכסטע אמביציע איז געווען צו זיין דער הויז מיארעטי פירער, האפענונגדיג אז די הויז וועט איבערגענומען ווערן ביי די רעפובליקאנער. עטליכע יאר נאך די מלחמה (48') האט פארד געעפענט זיין ערשטע קאמפיין פאר קאנגרעסמאן און דורכאויס זיין קאמפיין האט ער געהייראט זיין פרוי מיט וועלכע ער האט געלעבט ביז'ן לעצטן טאג און געהאט 4 קינדער מיט איר. פארד האט געווינען דעם קאמפיין און האט אנגעהאלטן דעם זיץ פאר 24 יאר מיט 13 קאמפיינס אינדערצווישן. דורכאויס זיינע יארן אין קאנגרעס האט ער זיך פארנומען מיט העלפן די מיליטער און איז געווארן באקאנט אלס דער פאליטישן וועלכער האלט איין זיינע צוזאגן. ער איז געוואקסן העכער אין ראנג דורך זיך אנשליסן אין פארשידענע קאמיטעס און אין 63' איז ער ערוועלט געווארן אלס דער מינאריטעט פירער פון קאנגרעס און איז באשטימט געווארן דורך דעם דעמאלטדיגן פרעזידענט, לינדאן דזשאנסאן, אלס א מיטגלידער אין די ווארען קאמיסיע וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט די אויספארשונג איבער פרעזידענט קענעדי'ס אנטענטאט.
פארד איז געווען מינאריטעט פירער אכט יאר און האט אינדערצייט זיך באפריינטעט מיט אסאך קאנגרעסלייט אויף ביידע זייטן פון הויז צוליב זיין אפענקייט און פערזענליכקייט. אבער פרעזידענט דזשאנסאן האט אים נישט געגליכן צוליב זיינע נאכאנאנדיגע אטאקעס קעגן זיינע פאליסיס און באהאנדלונג פון די קריג אין וויעטנאם. דזשאנסאן האט געלאזט פאלן שפאט ווערטער אויף פארד איבער זיינע פעאיגקייטן אבער האט נישט דערלעבט צו זען די אונטערשאצונג ווען פארד איז געווארן וויצע פרעזידענט און שפעטער פרעזידענט.
פארד איז אויך געווען א הויפט אנפירער אין אן אומסוקסעספולן פראבע צו אימפיטשן א ריכטער אין סופרים קארט צוליב אומלעגאלע פריוואטע ביזנעס.
וויצע פרעזידענט
אום אקטאבער דעם 10'טן 973' האט ניקסאנ'ס וויצע פרעזידענט, ספירא עגניו, רעזיגנירט פון אמט נאכדעם וואס ער איז באשולדיגט געווארן אין נעמען כאבאר אין זיינע יארן אלס גאווערנער פון מערילענד. עגנו האט רעזיגנירט ווען די סקאנדאל איז געווארן גרעסער און האט געמאכט א פלי בארגעין אין וועלכע ער האט באצאלט בלויז די שטייערן און אינטערעסט (10,000$) פון די סומעס געלטער וועלכע ער האט נישט איינגעגעבן אלס לעגאלע פארדינסטן און איז געשטעלט געווארן אויף פראבעישן פאר צוויי יאר. קריטיק האבן דעמאלט געזאגט אז עגנו איז גרינג אפגעקומען וויבאלד ער האט אין פאקט אנגעהאלטן מיט זיינע קרימינאלע אקטיוויטעטן אויך אלס וויצע פרעזידענט. יארן שפעטער האט עגנו זעלבס וויליג אריינגעשיקט א טשעק פון 266,482$ צו די מערילענד שטאַטס אוצר און דערמיט געענדיגט די פרשה.
עס איז געווען די ערשטע מאל אין אמעריקע'ס היסטאריע וואס די 25'סטע אמענדמענט איז אריין אין קראפט פאר א וויצע פרעזידענט (עגנו איז אבער נישט געווען דער ערשטער וויצע פרעזידענט צו רעזיגנירן. דזשאן קאלהאן, אמעריקע'ס 8טער וויצע פרעזידענט האט אויך רעזיגנירט אבער איז געגאנגען פון זיין אייגענע ווילן און געלאפן אין די סענאט אנשטאט). פארד איז געווען א וויצע פרעזידענט פון וועלכע ווייניג האבן געהערט וויבאלד די מידיא איז געווען זייער פארנומען מיט די וואטערגעיט סקאנדאל און זיין נאמען איז פשוט נישט ארויפגעשווימען. פארד זעלבסט איז געווען שטיל די גאנצע צייט איבער די סקאנדאל און האט שפעטער געזאגט אז איז געווען אנשטוישט אין ניקסאן פאר'ן באגיין אזעלכע מעשים.
אום דעם ערשטן אויגוסט 1974 האט פארד באקומען א טעלעפאן רוף פון טשיף אוו סטעף אלעקסאנדער העיג וועלכער האט אים געמאלדן אז פרישע באווייזן זענען ארויפגעשווימען אין דעם סקאנדאל און דער פרעזידענט וועט זיך נישט קענען ארויסדרייען דערפון. פארד האט דעמאלט געוואוינט אין זיין היים שטאט אין ווירדזשיניע ווילאנג דער וויצע פרעזידענט רעזידענט איז איבערגעמאכט געווארן אין וואשינגטאן. ווי פארד האט שפעטער פארציילט האט העג אים אריבערגערופן צו זיך אהיים און איבערגעגעבן די דעטאלן פון די נייע באווייזן, צולייגנדיג אז עס איז כמעט זיכער אז דאס וועט פירן צו אן אימפיטשמענט אדער רעזיגנאציע און ער דארף זיין גרייט אז זאכן וועלן זיך טוישן דראמאטיש און ער וועט ווערן פרעזידענט. פארד האט זיך דאן אנגערופן צו זיין פרוי "איך מיין אז מיר וועלן קיינמאל מער נישט וואוינען אין די וויצע פרעזידענט הויז!".
קאנסערוואטיזם
קאָנסערוואַטיזם איז א פילאסאפיע און פאליטישער אידעאלאגיע פון וועלן אפהיטן די אלטע מנהגים, ביי אידן איז דא אזא שטרעמנוג וואס רופט זיך קאנסערוועטיוון ווייל זיי זענען פארקערט ווי די ליבעראלן וואס ווילן אלעס טוישן און מאדערנאזירן, די קאנסערוועטיוון ווילן אפהיטן די טראדיציע און איר נישט לאזן טוישן.
דזשעראלד פארד
דער פרעזידענטשאפט
קליין|250px|היסטארישע בילד ווי פארד ווערט איינגעשוואוירן אלס פרעזידענט, תיכף נאך ניקסאנס רעזיגנאציע. אט אזוי איז טאקע געווען און ווען די פרישע טעיפס זענען געגאנגן פובליק איז קלאר געווארן אז ניקסאן איז אויך פערזענליך געווען פארמישט אין דעם סקאנדאל. ניקסאן האט געוואוסט אז קאנגרעס וועט זוכן אים צו אימפיטשן און ער וועט האבן ווייניג שאנסן דאס דורכצומאכן אין סענאט. געווען איז עס אוגוסט דעם 9'טן ווען ניקסאן האט זיך אויפגעשטעלט און געמאלדן דאס פאלק אז ער וועט רעזיגנירן פון אמט.
ניקסאנ'ס רעזיגנאציע איז געווען א באלדיגע (24 שטונדן פון זיין רעדע) און וויצע פרעזידענט פארד איז קורץ דערנאך איינגעשוואוירן געווארן אלס דער 38'סטער פרעזידענט אין א צימער אינעם ווייסן הויז. פארד האט באלד געגעבן א רעדע צום פאלק אין דערין געזאגט אז וויבאלד ער איז נישט ערוועלט געווארן דורכ'ן פאלק זאל מען אים באשטעטיגן מיט געבעטן. עטליכע טעג דערויף האט פארד אויסגעקליבן נעלסאן ראקעפעלער, א געוועזענער ניו יארק גאווערנער וועלכער איז עטליכע מאל געלאפן פאר פרעזידענט, אלס וויצע פרעזידענט.
קאנסערוואטיזם
אין פאליטיק איז דאס אויך אזוי אז די קענסערוועטיווע גוים ווילן סאציאל פרעזערווירן די געזעלשאפט לויט די אלטע מסורהדיגע מאראלן און עטיקס. אין אמעריקע איז דא די רעפובליקאנער פארטיי וואס אנדערשט ווי די דעמאקראטישער פארטיי וויל זי אפהיטן די דת אדער א מיעוט פון אזאלכע מער ליבעראלע פון זיי וואס זענען בלויז פיסקל קאנסערוועטיוו אזויווי פון די נארט און איסטערן שטאַטן ווי רודי דזשוליאני וואס איז א ליבעראל אין דת אבער אין רעגירונג פינאנץ און אויסערן פאליסי איז ער יא קאנסערוועטיוו. און די זעלביגע פארקערט עס איז אויך דא א מיעוט ביי די דעמאקרטן וואס זענען קאנסערוועטיוו געשטימט און זיי זענען בעיקר פון די אלט מאדישע דרום שטאטן.
זעהט אויך
קאטעגאריע:געזעלשאפט
דזשעראלד פארד
דער פרעזידענטשאפט
פארד האט אויפגעשאקעלט אמעריקע א מאנאט אין זיין פרעזידענטשאפט ווען ער האט געגעבן ניקסאן א פארדאן און אים ריין געמאכט פון אלע קרימינאלע קלאגעס. פארד האט ערקלערט צום פאלק אז איינער מוז מאכן אן ענדע צו די פרשה ווייל אנדערש וועט זיך עס קיינמאל נישט ענדיגן און וויבאלד ער איז דער איינציגסטער וואס קען עס יעצט דורכפירן איז ער געצווינגן דאס צו טאן פאר די אינטערעסן פון דאס לאנד. אין די זעלבער רעדע האט פארד אויך פארגעשלאגן אן עמנעסטי פראגראם פאר די וואס האבן פארלאזט אמעריקע כדי צו קענען זיך ארויסדרייען פון גיין אין מלחמה אין וויעטנאם. דער פראגראם האט באפרייט די אלע פון קרימינאלע קלאגעס און איז פולקאם אריין אין קראפט ווען דזשימי קארטער האט איבערגענומען די אוועל אפיס.
די פארדאן איז געווען זייער קאנטראווערסיאל און דער ווייסע הויז פרעסע סעקראטאר האט רעזיגנירט אין פראטעסט. קריטיק האבן אנגעוויזן אז דאס איז געווען א שטילע אפמאך צווישן ניקסאן און פארד אין וועלכע ניקסאן האט דאס געבעטן פון פארד אלס א באלוינונג פאר'ן אים דערלאנגן די פרעזידענטשאפט. אין א בוך איבער די פרשה פון דעם באקאנטן דזשורנאליסט באב וואודווארד, שרייבט ער אז העיג האט געגעבן פארד דריי ברירות. 1) ניקסאן וועט זיך אליינס געבן א פארדאן און רעזיגנירן, 2) ניקסאן וועט פארדאנען אלע וואטערגעיט פארמישטע און רעזיגנירן, אדער 3) ניקסאן וועט בלויז רעזיגנירן מיט א פארזיכערונג פון פארד אז ער וועט אים פארדאנען שפעטער. אבער וואו וואודווארד שרייבט האט פארד זיך נישט געוואלט פארפליכטן צו קיין איינע פון די דריי פארשלאגן כאטש עס זענען שוין געלעגן אויפ'ן טיש די לעגאלע פאפירן דאס צו ברענגן אין עפעקט. לויט וואודווארד איז די ניקסאן פארדאן געווען פון פארד'ס אייגענע ווילן. וויאזוי אימער, גלייבן היסטאריקער אז דער באשלוס איז געווען איינע פון די הויפט סיבות אין פארד'ס דוכגעפאלענע פרעזידענט קאמפיין.
פארד וועט אלס געדענקט ווערן אלס דער פרעזידענט וואס האט געהיילט די וואונדן פון לאנד וואס האט זיך געפלאגט פון די ניקסאן עפאכע, נאכן איינגעשוואירן ווערן האט ער אדרעסירט די לאנד, ווי ער האט געזאגט דעם באוואוסטן ארויסזאג:
"אונזער לאנדס לאנגער בייזער-חלום איז פאריבער" - {Our nation's long nightmare is over}.
אין 1977 דאס יאר איידער זיין טערמין איז פאריבער, איז ער געלאפן פאר א פולער טערמין פאר פרעזידענט, ער האט גענומען באב דאול, א סענאטאר פון קענסעס, אלס זיין וויצע-פרעזידענט קאנדידאט. ער האט פארלוירן די וואלן צו דשימי קארטער. ביי יענע וואלן האט פארד געהאט א ביטערע פריימערי פארמעסט קעגן ראנעלד רעיגן צו געווינען די רעפובליקאנע נאמיניעשן, רעיגן האט געהאט אנגעצויגן 45% דעלעגאטן ביי די קאנווענשן.
זיין מערסטע קאטראווערסיעלע שריט איז געווען, ווען ער האט באגנעדיקט ניקסאן. א מאכט וואס נאר א פרעזידענט האט, אז ער קען מוחל זיין סיי וועלעכער פארברעכער. טייל האבן איהם דעמאלטס קריטיקירט און חושד געווען אז ער האט געהאט א געהיימע פּאַקט מיט ניקסאן. פארד האט עס אלס שטארק אפגעלייקנט אז ער האט נישט געהאט קיין שום געהיימע דיסקוסיע מיט ניקסאן וועגן זיין פארדן. שפעטער האט פארד מודה געווען אז דער שריט האט איהם אנגעוואוירן די פרעזידענט וואלן וואס ער האט פארלוירן, ווייל די פאלק האט געהאט א שלעכט אויג אויף איהם.
אדמיניסטראציע און קאבינעט
מיט זיין איינשווערונג האט פארד באקומען ניקסאנ'ס קאבינעט אבער דורכאויס זיין קורצע צייט אין ווייסן הויז זענען רוב אויפגעטוישט געווארן מיט די אויסנאם פון סעקרעטאר אוו סטעיט הענרי קיסינגער און סעקרעטאר אוו טרעזשורי וויליאם סיימאן. פארד האט אריינגעשטעלט א שווארצן אלס סעקרעטאר אוו טראנספארטאציע וועלכער איז געווארן דער צווייטער שווארצער אין א פרעזידענט קאבינעט און דער ערשטער אין א רעפובליקאנער אדמיניסטראציע. פארד איז אויך געווען דער וואס האט אריינגעשטעלט דעם געוועזענעם פרעזידענט בוש אלס דירעקטאר פון די סי-איי-עי.
פארד האט באשטימט דאנאלד ראמספעלד אלס זיין טשיף אוו סטעף און א יאר דערויף אלס סעקרעטאר אוו דעפענס ווערנדיג דער יונגסטער אין די פאזיציע (43 יאר אלט). אויך אין יענעם הערבסט האט פארד אויפגעשאקלט זיין גאנצע קאבינעט אלס א צוגרייטונג פאר א בעסערע אויסזען אין די קומענדיגע וואל קאמפיין. דריי מאנאטן נאכדעם וואס פארד איז איינגעשוואוירן געווארן איז פארגעקומען די מידטורם וואלן אין וועלכע די דעמאקראטן האבן פארמערט זייער מיאריטעט אין ביידע הייזער און האבן געהאט גענוג מיטגלידער צו קענען שטערן אפילו א פרעזידענטליכע וועטא. דעם מאכט האבן זיי טאקע שפעטער אויסגענוצט מערערע מאל און זענען אריין אין רעקארד אלס די קאנגרעס וועלכע האט דאס מערסטע געשטערט וועטאס זינט די קאנגרעס אין די צייטן פון פרענקלין פיערס אין די 850' יארן.
אינערן און אויסערן פאליסי
אין יענע צייטן האט זיך ניו יארק סיטי געפינען באנקראט און דער דעמאלטדיגער בירגערמייסטער אברעהעם ביעם האט פארפעלט זיין שתדלנות צו באקומען פעדעראלע הילף. אין רעאקציע האט די [ניו יארק] דעילי ניוס באשולדיגט פארד מיט שרייענדיגע העדליינס אז ער האט פארראטן ניו יארק.
אונטער פארד האט זיך די מלחמה אין וויעטנאם אפיציעל געענדיגט ווען די מיליטער האט דורכגעפירט אן עמוירדזשענסי עוואקואציע אין די שטאט סעיגאן וועלכע איז געגאנגן אונטער צפון וויעטנאם הערשאפט. די סצענע פון די עוואקואציע איז געווען כאאס ווען מארינען האבן ארויסגענומען פון דארט טויזענטער מענטשן, צווישן זיי אמעריקאנער דיפלאמאטן, און וויעטנאמער און אינטערנאציאנאלע פליטים זוכער.
פארד ווערט געגעבן טייל פון די קרעדיט פאר די סאוויעט יוניאן צוזאמענפאל מיט זיין אויסגערעכנטע באציאונגן צו רוסלאנד און כינע. פארד האט געברענגט די העלינסקי אפמאך מיט אייראפע אין וועלכע מענטשליכע רעכטן פארלעצונגן האבן אנגעהויבן ראקארדירט ווערן. דער אפמאך איז שפעטער גענוצט געווארן אין מזרח דייטשלאנד אויפצואווייזן די טונקלקייטן פון די קאמוניסטישע הערשאפט און האט געהאלפן אראפברענגן די בערלינער וואנט.
אונטער פארד און מיט זיין באשטעטיגונג האט אינדאנעזיע אינוואדירט מזרח טימאר אין א קאמף וועלכע האט געקאסט די לעבנס פון בערך 100,000 ביז 200,000 מענטשן אדער א דריטל פון דעם לאנד'ס באפעלקערונג. מזרח טימאר איז געווען א קאלאניע פון פארטוגאל און אמעריקע האט געגלייבט אז זי וועט פאלן צו קאמוניזם צוליב איר ווארימע שטיצע וואס זי האט באקומען פון כינע. פארד און זיין סטעיט סעקרעטאר, קיסינגער, האבן באשטעטיגט וואפן פארקויף צו אינדאנעזיע וועלכע האט אינוואדירט דאס לענדל און דערמיט געעפענט א לאנג יעריגע קאמף מיט די ארטיגע גורילע קעמפער. אינדאנעזיע האט אנגעהאלטן קאנטראל פון דעם לענדל ביז 1999 ווען עס איז געווארן זעלבשטענדיג.
פארד האט אויך געברויכט אויסשטיין א דורכגעפאלענע רעטונג'ס מיסיע אין קאמבאדיע אין וועלכע 41 סאלדאטן און מארינען זענען אומגעקומען ווען די רעטונגס מיסיע אט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין אן אומזיסטיגע. קאמבאדיע איז דעמאלט איבערגענומען געווארן דורך אן עקסטרעמע קאמוניסטישע פארטיי באקאנט אלס די קאמער ראזש. די קאמבאדיענס האבן געפאנגן אן אמעריקאנער פראכט שיף מיט אירע מאטראזן אויף אינטערנאציאנאלע וואסערן און פארד האט באשטעטיגט א רעטונג'ס אקציע זיי צו ראטעווען. די אקציע איז געווען א דוכגעפאלענע ווען די מארינען האבן געלאנדעט אויף די נישט ריכטיגע אינזל און האבן געהאט אויסצושטיין שווערע פייער ביז זיי האבן געפינען די שיף. אויב דאס איז נישט גענוג געווען האבן זיי געטראפן די שיף ליידיג און עס האט זיך שפעטער ארויסגעשטעלט אז זייערע פארכאפער האבן זיי געלאזט גיין פריי נאך בעפאר די רעטונג'ס מיסיע האט זיך אנגעהויבן.
אטענטאט פארזוכן
פארד האט דורכגעלעבט צוויי אטענטאט פארזוכן וועלכע האבן פאסירט 17 טעג אפגערוקט איינע פון די אנדערע. די ערשטע אטאקע איז פארגעקומען אין סאקראמענטא, קאליפארניע אום סעפטעמבער דעם פינפטן 75' דורך א יונגע פרוי וועלכע האט געפלאנט צו פארהאלטן פארד איבער א לאקאלע אישו מיט וועלכע זי איז געווען קריטיקל.
די פרוי האט אבער נישט באוויזן צו שיסן איר ביקס ווען א סיקרעט סערוויס אגענט האט דאס געשטערט. שפעטער האט זיך ארויסגעשטעלט אז די קוילן זענען אפילו נישט געווען אין פלאץ און זי וואלט סייווי נישט געקענט שיסן.
17 טעג דערויף ביי א באזוך אין סאן פראנציסקא האט א צווייטע פרוי פרובירט שיסן דעם פרעזידענט אינדרויסן פון א האטעל. די פרוי איז געווען גייסטיש צערודערט און האט באוויזן אויסצושיסן איין קויל אין ריכטונג פונעם פרעזידענט אבער אן אנוועזענדער האט פארקירוועט איר האנט און די קויל האט נישט געטראפן דעם פרעזידענט נאר אריינגעפלויגן אין די האטעל פארצימער וואו איינער איז לייכט פארוואונדעט געווארן.
טראץ די צוויי אטענטאט פארזוכן האט פארד זיך נישט צוריק געהאלטן פון מאכן ערשיינונגן אין פובליק, זאגנדיג אז א פרעזידענט דארף קענען פארנעמען דעם געפאר און ברויך טרעפן די פובליק אפילו אונטער שווערע אומשטענדן.
76' פרעזידענטליכע וואלן
בעפאר'ן זיך פארמעסטן מיט א דעמאקראטישן קאנדידאט, האט פארד ערשט געברויכט אויסשטיין א רעפובליקאנער פארמעסט קעגן קאליפארניע גאווערנער ראנאלד רעיגן. רעיגן האט אטאקירט פארד איבער זיין רעקארד אין וויעטנאם און נאך עטליכע אישוס. פארד האט אויפגעגעבן דעם מעסיגן ראקעפעלער און גענומען אנשטאט סענאטאר באב דאול אויף זיין וויצע פרעזידענט טיקעט.
פארד האט געוואונען זיין פארטיי'ס נאמינאציע ביי די קאנווענשאן און איז אריין אין זיין צווייטע רונדע פארמעסט מיט דעם דעמאקראטישן קאנדידאט דזשימי קארטער, גאווערנער פון דזשארדזשיע. די קאמפיין איז נישט געגאנגן גרינג צוליב די וואטערגעיט פלעק וועלכע האט נאך אלץ נישט איבערגעלאזט די רעפובליקאנער פארטיי. אבער פארד איז נישט געווען ווייט הינטערשטעליג און א גאלאפ אנקעטע קורץ בעפאר די וואלן האט נאכאנאנד געוויזן אז ער האלט אן איין פראצענט אויבערהאנט.
אין די ענדע האט קארטער באזיגט פארד אין א שמאלע געווינס און פארד האט מיט דעם געענדיגט די פרעזידענטשאפט וועלכע איז אים צוגעטיילט געווארן.
לעצטע יארן
פארד האט אויפגעשטעלט זיין פרעזידענטליכע לייברעריע און מוזעאם, אין זיין היים שטאט גרענד רעפידס מישיגען.
פארד האט אנגעהויבן ליידן פארשידענע קרענק ווען ער איז געווען איבער די 90 און איז געשטארבן 26 סטן דעצעמבער 2006 אין עלטער פון 93 יאר. מיט דעם איז ער געווארן דער עלטסטער פרעזידענט און דריט עלטסטער וויצע פרעזידענט. ער איז אויך געווארן דער צווייטער לענגסטער "נאך פרעזידענט" פרעזידענט און איז געווען דער לעצטער לעבעדיגער מיטגלידער פון די ווארען קאמיסיע. אום יאנואר דעם צווייטן 2007 האט פארד באקומען א פרעזידענטליכע באגרעבעניש צערעמאניע אין עהרע פאר זיין סערוויס. עס האבן אויפגעטרעטן דער ערשטער פרעזידענט בוש, זיין סעקרעטאר אוו סטעיט הענרי קיסינגער, א פראמינענטער דזשורנאליסט, און פרעזידענט בוש. פארד האט געהאט אן אפמאך מיט קארטער אז ווער עס וועט שטארבן ערשט וועט דער צווייטער רעדן אין זיין כבוד. קארטער האט פאקטיש נישט גערעדט דארט האט אויפגעטרעטן ביי א צווייטע צעראמאניע אין מישיגן א טאג דערויף.
מארק שאגאל
קליין|מאראק שאגאל קליין|150px|מאַרק שאַגאַל: "איך און דאָס דארף" (1911)
דזשעראלד פארד
לעצטע יארן
קאַטעגאָריע:USA פרעזידענטן
מארק שאגאל
מאַרק זאַכאַראָוויטש שאַגאַל (רוסיש: Марк Захарович Шагал; פֿראַנצױזיש: Marc Chagall; בעלארוסיש: Марк Захаравіч Шагал 7טן יולי 1887, וויטעבסק ,רוסלענדישע אימפּעריע - 28סטן מערץ 1985) איז געווען א יידישער־רוסישער מאלער.
מארק איז געבוירן דעם 7טן יולי 1887 אין וויטעבסק, רוסלענדישע אימפעריע, (איצט אין װײַסרוסלאַנד), א שטאט מיט 50% יידישע איינוואוינער, אַלס משה שאַגאַל (אין די רוסישע דאָקומענטן: מאָװשאַ כאַצקעלעװ שאַגאַל, צו זיין פאטער חַצקל און זיין מוטער פייגא איטא. שאַגאַל איז אַ ביסל רוסיפֿיצירטער נוסח פֿונעם פֿאַמיליע-נאָמען סעגאַל סג"ל, װאָס האָט זיך באַװיזן אין דער אָרטיקער ייִדישער הברה).
אין 1915 האט ער חתונה געהאט מיט בעלא ראזנפעלד פון וויטעבסק. זיי האבן געהאט איין קינד, א טאכטער אידא.
מאַרק שאַגאַל איז געװען אַ רוסישער און פֿראַנצױזישער מאָלער און גראַפֿיקער פֿון ייִדישן אָפּשטאַם, אײנער פֿון די סאַמע פּראָמינענטע קינסטלערס פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט. ער האָט אָנגעהויבן צו שטודירן מאָלערײַ אין 1906 אונטער דעם מאָלער יהודה פען. ער איז נפֿטר געװאָרן דעם 28סטן מערץ 1985 אין סען-פּאָל-דע-װאַנס, פֿראַנקרײַך.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:מאלערס קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן קאַטעגאָריע:פראנצויזישע יידן קאַטעגאָריע:רוסן
אורי לופאליאנסקי
left|thumb|250px|אורי לופאליאנסקי אורי לופּאָליאַנסקי (געב. 1951) איז געווען דער בירגערמייסטער אין דער ירושלימער מוניציפאליטעט פון ירושלים פון 2005 ביז 2009. ער האט אויפגעשטעלט, און איז דער פארזיצער פון, די יד שרה געזעלשאפט וואס באזארגט געצייג פאר מענטשן וואס ליידן פון דעפעקטיווקייט ן.
ער איז א חרדישער ייד. און א שטארקער פארעהרער פון הרב יוסף שלום אלישיב.
ביאגראפיע
לופאליאנסקי האט געדינט אלס פאראמעדיקער אין דער מיליטער. אין 1976 האט לופאליאנסקי אויפגעשטעלט "יד שרה", אן ארגאניזאציע מיט 6,000 וואלונטירן פארשפרייט איבער גאנץ ישראל וואס העלפט קראנקע און בארגט זיי מעדיציניש אויסריכטונג. פאר זיין ארבעט אין דעם פעלד האט ער באקומען עטלעכע פריזן, צווישן זיי (אום 1994) דעם ישראל פריז.
ער האט חתונה געהאט מיט מיכל, אן אייניקל פון הרב יצחק ברויער. זיי האבן צוועלף קינדער.
פאליטיק
אורי לופאליאנסקי איז געוועלט געווארן אלס מיטגליד אין דער ירושלים שטאטראט צומערשט אום 1989. ער איז א פארטרעטער פון דער דגל התורה פארטיי, וואס לויפט אין די וואלן צוזאמען מיט אגודת ישראל אונטער דעם נאמען פאראייניגטע תורה יידישקייט.
ספר ליקוטי אמרים
left|thumb|250px|אלטע שער-בלאט דער ספר ליקוטי אמרים, באקאנט אלץ ספר התניא נאכ'ן ווארט "תניא" מיט וואס דער ספר הייבט זיך אן, איז פארפאסט געווארן דורך ר' שניאור זלמן מליאדי, דער גרינדער פון חב"ד חסידות, און א תלמיד פון מגיד פון מעזריטש.
אורי לופאליאנסקי
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:בירגערמייסטערס פון ירושלים קאַטעגאָריע:ירושאלמער קאַטעגאָריע:חרדים
ספר ליקוטי אמרים
דער ספר איז געדריקט געווארן צום ערשטן אין יאר 1797-תקנ"ז דורכ'ן מחבר בעילום שם. עס איז געווען איינגעטיילט אין דריי טיילן: ספר של בינונים, שער היחוד והאמונה, און אגרת תשובה.
2000 (נומער)
* איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 1999 און פאר 2001.
ספר ליקוטי אמרים
תוכן הספר
דער ספר, איבערהויפט אינעם ערשטען חלק, ספר של בינונים, ברענגט ארויס דאס שטרייף אין יעדן אידישן זעהל פון אן אדם בינוני צווישן דער נפש הבהמית, וואס ציט דעם מענטש צו תאוות עולם הזה, און דער נפש האלקית, וואס ציט דעם מענטש צו געטליכקייט און דברים רוחניים.
אנדערש ווי אנדערע ספרי חסידות פון יענער תקופה, וועלכע זענען מערסטנס זאמלונגען פון דרשות אויף דער פרשה אדער ענינים, איז דער ספר התניא א סיסטעמאטישער ערקלערונג פון דער תורת החסידות און די דרכי העבודה לויט תורת הקבלה.
2000 (נומער)
אין יידישקייט
א תחום שבת איז 2000 איילן.
ספר ליקוטי אמרים
תוכן הספר
דער ספר התניא איז דער גרונד-ווערק פון חב"ד חסידות, אבער עס ווערט אויך געלערנט דורך חסידים פון אלע שיכטן, און אויך דורך נישט-חסידים.
וועבלינקען
קאטעגאריע:חסידישע ספרים קאַטעגאָריע:חב"ד
י' תשרי
יארצייטן
10. tisjré
אן אינסעקט'ס לעבן
אַן אינסעקט'ס לעבן אדער דאָס לעבן פֿון אַן אינסעקט (ענגליש: A Bug's Life) איז אַ פּיקסאַר אַנימירטער פֿילם פֿון 1998. זיין געשיכטע איז וועגן די וועלט פֿון אינסעקטן און אַנדערע קליינע באַשעפֿענישן, און דער קריג צווישן מוראַשקעס און פֿעלד-שפּרינגערס. דער פילם איז אַ וואַריאַציע אויף אַ משל פֿון עזאָפּאָס מיטן נאָמען "די מוראַשקע און דער פֿעלד-שפּרינגער".
וועבלינקען
קאטעגאריע:ענגליש שפראכיגע פילמען קאטעגאריע:1998 פילמען קאטעגאריע:אנימירטע פילמען קאטעגאריע:פיקסאר פילמען קאטעגאריע:פילמען איבער בעלי חיים
קעניגרייך
א קעניגרייך (אדער מאנארכיע; לשה"ק: מלוכה) איז פאָרם פון רעגירונג אין וואס א מענטש, דער מאנארך, איז דער פירער. א מאנארך א זכר ווערט אפט גערופן קעניג און זיין פרוי איז די קעניגן (אדער מלכה).
א קעניג ווערט נישט אויסגעקליבן דורך די בירגער אזוי ווי ביי היינטיגע רעפובליקן, נאר ער ווערט געוויינטליך באשטימט לויטן ייחוס, א זון פון א קעניג ירש'נט אָפּ דאס קעניגרייך פון זיין טאטן.
א מאנארך קען זיין אן אויטאקראט (אויסשליסליכער מאכט) אדער קען זיין א צערעמאנישער הויפט פונעם מדינה וואס האט נישט קיין כח, און די אמתע דעה ליגט אין פארלאמענט (דאס רופט מען א קאנסטיטוציעלע מאנארכיע).
היינט עקזיסטירט נאך קעניגרייכן אין געוויסע לענדער (ווי בעלגיע און די פאראייניגטע קעניגרייך), אבער עס איז נאר פאר אַ טראדיציע צוועק, זיי האבן נישט קיין ריכטיגע מאכט.
מאנארכן האבן פארשידענע טיטלען— מלך (קעניג) אדער מלכה (קעניגן), פרינץ אדער פרינצעסין (למשל דער פרינץ פון מאנאקא), קייסער אדער קייסערינע, אדער אפילו הערצאג אדער גרויסהערצאג (למשל דער גרויסהערצאג פון לוקסעמבורג).
קייזער
די רוימישע אימפעראטארן הייסן "קייזער" (אדער קייסער) על שם דער ערשטער קייזער (יוליאוס) וואס איז געבוירן געווארן דורך א קייזער שניט (יוצא דופן).
רעפערענצן
* קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט קאַטעגאָריע:רעגירונג מעטאדן
י"א תשרי
צו ג-ט'ס נאמען
נפתלי צבי יהודה בערלין
קליין|דער נציב רבי הירש לייב (נַפְתָּלִי צְבִי יְהוּדָה) בערלין  (כ"ט מרחשון ה'תקע"ז - כ"ח אב ה'תרנ"ג ; ), באקאנט מיט די ר"ת  דער נצי"ב פון וואלאזשין, איז געווען ראש ישיבה אין דער עלטסטער און בארימסטער וואלאזשינער ישיבה.
ביאגראפיע
רבי נפתלי צבי האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי יצחק וואלאזשינער, זון פון רבי חיים וואלאזשינער. זייער זון הרב חיים בערלין איז געווארן רב פון מאסקווע, און זייער טאכטער האט געהייראט רבי רפאל שפירא.
י"ב תשרי
יארצייטן
12. tisjré
נפתלי צבי יהודה בערלין
ביאגראפיע
ביים זיווג שני האט ער חתונה געהאט מיט זיין ניכטע, א טאכטער פון זיין שוואגער הרב יחיאל מיכל הלוי עפשטיין, מחבר פונעם "ערוך השולחן"". זייער זון איז געווען רבי מאיר בר-אילן.
דער דין תורה מיטן בית הלוי
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אייראפע קאַטעגאָריע:ליטווישע רבנים
ירבעם בן נבט
jmpl|200px|Yerobeam, karya Guillaume Rouillé dalam Promptuarii Iconum Insigniorum|קליין|מרכז| ירבעם בן נבט מלך ישראל ירבעם בן נבט איז געוועזן דער ערשטער קעניג פון די עשרת השבטים אויף מלכות ישראל אין די יארן ב'תתל"ב - ב'תתנ"ג (928-907 פארן ציילן). ער אליין האט געשטאמט פון שבט אפרים. ער איז געווארן קעניג אויף די עשרת השבטים נאך דעם וואס ער האט זיך אפגעריסן פוןרחבעם, דעם זון פון שלמה המלך, צוליב הויכע שטייערן וואס רחבעם האט געפאדערט פון די עשרת השבטים, און פון דעמאלט אן איז רחבעם געווען קעניג נאר אויף מלכות יהודה אין דרום זייט פון ארץ ישראל און ירבעם בן נבט - איבער אלע אנדערע צען שבטים.
ער האט געבויעט א נייע מלוכה אנדערש ווי מלכות יהודה (וואס האט באלאנגט צו דעם ייחוס פון דוד):
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך קאַטעגאָריע:מלכי ישראל קאַטעגאָריע:מלכות יהודה
ה'תקע"ז
איז און.
דאס קביעות פון דעם יאר איז בח פשוטה וועלכע באדייט
צאצקע מעשה 2
קליין צאַצקע מעשה 2 (ענגליש: Toy Story 2) איז אן אמעריקאנישער קאמפיוטער אנימירטער פילם פון 1999, און איז א המשך פון דער 1995 פילם "צאַצקע מעשה". ער איז דער דריטער דיזני/פיקסאר פולער-לענג פילם, און איז באפרייט געווארן אין פילם קינאס דורך "בוענא וויסטא פילמען". א שפילכל-קלייַבער האט געגנבעט וואודי, און באז ליכטיאר און זיינע פריינט ראטעווען אים. דער המשך-פילם "צאַצקע מעשה 3" איז באפרייט געווארן אין 2010.
קאטעגאריע:ענגליש שפראכיגע פילמען קאטעגאריע:1999 פילמען קאטעגאריע:אנימירטע פילמען קאטעגאריע:פיקסאר פילמען
י"ג תשרי
יארצייטן
13. tisjré
ווירטועל מאשין
300px|קליין|[[VirtualBox]] ווירטועל קאמפיוטער אדער ווירטועל מאשין איז ווייכווארג וואס מאכט נאך א קאמפיוטער. מען קען אינסטאלרין אין דעם ווייכווארג וואס פאסט די נייע מאשין למשל אן אפערירן סיסטעם.
קאַטעגאָריע:ווייכווארג
סעלערי
left|thumb|250px|סעלערי שטעקן איבערגעשניטן סעלער אדער סעלעריע איז א גרינצייג, וואס וואקסט אין נאסע ערד, עס געדויערט צוויי יאר פון ווען מען פלאנצט זי איין ביז עס איז גרייט. דיאס ערשטע יאר וואקסט נאר בלעטלעך, דאס צווייטע יאר קומט שוין ארויס די שטעקלעך.
די סעלעריע נוצט מען בעיקר צו קאכן, אבער מען קען עס אויך עסן פרישערהייט איינגעטונקען אין דיפ (טינק).
אידישקייט
אזוי ווי ביי סעלעריע טרעפט מען ווערעם, דערפאר דארף מען דאס גוט בודק זיין.
קאַטעגאָריע:גרינסן
שווארצער פעפער
קליין|250px|שווארצער און ווייסער פעפער דער שוואַרצער פֿעפֿער איז א געוואוקס וואס ווערט באניצט אלס געווירץ. מען קען אים נוצן צו קאכן גאנצערהייט, אבער אין מערסטנטייל ווערט ער צוריבן.
עס איז דאס מערסטע באניצטע געווירץ אין דער וועלט און ליגט געוויינליך אויפן טיש זייט ביי זייט מיט זאלץ.
ווען מען צומאלט אים פרישערהייט איז סאך געשמאקער ווי ווען מען קויפט אים צוריבן.
דער שווארצער פעפער קומט פון אינדיע, אמאליגע צייטן ווען מען האט געוואלט זאגן אז איינער זאל אוועקגיין און מער קיינמאל נישט צוריקקומען האט מען געזאגט "גיי ווי דער שווארצער פעפער וואקסט".
סארטן
עס זענען פאראן זעקס סארטן פעפער וואס אלע פון זיי קומען פונעם זעלבן געוואוקס, נאר ווערט אנדערש פראצעסירט.
ישראלדיקע פאן
די ישראלדיקע פאן (אפט גערופן די ווייסע בלויע פאן) איז אויסגעפארמעט פון א מגן דוד מיט א הימלבלוי קאליר.
דער מגן דוד איז אן אלטע יידישע סימבאל, אזעלכע זאגן אז דאס האט באנוצט אלץ א סימבאל שוין פון שלמה המלךס צייטן.
דער קאליר ווייס מיט הימלבלוי אין דעם ישראלישן פאן איז באשטימט געווארן אזוי ווי דער קאליר פון טלית
קאַטעגאָריע:ישראל קאַטעגאָריע:פאנען
מאנסטערס אינקארפארירט
מאָנסטערס אינקאָרפּאָרירט (ענגליש: .Monsters, Inc) איז אן אנימירטער פילם פון 2001 וואס איז פראדוצירט געווארן דורך פיקסאר אנימאציע סטודיאס. ער איז געווען פיקסאר'ס פערטער קאמפיוטער אנימירטער פילם, און איז פארשפרייט געווארן צו קינאס דורך וואלט דיזני פילמען אין די פאראייניקטע שטאטן דעם 2טן נאוועמבער 2001, אין אויסטראליע דעם 26סטן דעצעמבער 2001 און אין די פאראייניקטע קעניגרייך דעם 8טן פעברואר 2002.
וועבלינקען
קאטעגאריע:ענגליש שפראכיגע פילמען קאטעגאריע:2001 פילמען קאטעגאריע:אנימירטע פילמען קאטעגאריע:פיקסאר פילמען
י"ד תשרי
ערב סוכות
יארצייטן
14. tisjré
שלמה אבן גבירול
רבינו שלמה אבן גבירול (איבּן גאַבּיראָל) (1021 - 1058), איז געווען א יידישער שפאנישער דיכטער און א פילאזאף אין דער מיטלאלטער.
ער איז געווען פון די סאמע גרעסטע ספרד'ישע פאעטן וואס כלל ישראל האט פארמאגט. ער איז ספעציעל באוואוסט מיט דעם שיר כתר מלכות וואס ער האט אזוי קונצליך קאמפאזירט וואס עס איז איבערגעזעצט געווארן אויף פיל שפראכן.
גלייכצייטיג איז ער געווען א בארימטער פיליזאף, ער איז באוואוסט מיט דעם פיליזאפישן חקירה ווערק זיינע אין אמונות ודעות. מחבר פונם פיוטים רבים וביניהם, כל ברואי מטה ומעלה. די וועלט פארציילט אז א גוי א רוצח האט אים אומגעברענגט. און אויף יענעם ארט איז געוואקסן א בוים וואס האט ארויסגעגעבן גאר גוטע פירות. ווען דער קיסר האט זיך נאכגעפרעגט אויף דעם באזונדערן גוטן טעם פון די פירות, איז ער דערגאנגען אז דארט ליגט באגראבן דער קערפער פון דעם אידישן געלערנטן, און האט דעם רוצח באשטראפט.
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער קאַטעגאָריע:ראשונים קאַטעגאָריע:פילאסאפן
גאמבע
די גאמבע איז דער נידריגסטער טייל פון דעם פנים. זי געהערט צום אונטערשטן חלק פונעם בארדביין.
קאַטעגאָריע:אברים
רחבעם
רחבעם (לויט די טראדיציאנעלע ציילונג: ב'תתקכ"ג - ב'תתקפ"א) איז געוועזן דער זון פון שלמה המלך און האט געירשנט זיין טאטנס מלוכה אבער נאר אויף שבט יהודה און שבט בנימין. מען האט אים געקרוינט אלץ קעניג ווען ער איז געווען 41 יאר אלט.
ווען שלמה המלך איז געשטארבן האבן די עשרת השבטים זיך אפגעשיידט פון דוד המלך'ס שטאמבוים וויבאלד רחבעם האט נישט געוואלט קלענערן די שטייער פון די עשרת השבטים, (אויסער שבט יהודה און בנימין). אין פסוק שטייט די יודן האבן געבעטן פון רחבעם ער זאל זיין ווייך און נאכגיביג פאר די אידן, נישט שטרענג, רחבעם האט זיך באראטן מיט די אלטע חכמים, זיין האבן אים מיעץ געווען ער זאל פאלגן. אבער די יונגע חכמים האבן אים געגעבן א עצה נישט צו פאלגן נאר זיין שטרענג, רחבעם האט זיך צוגעהערט צו די יונגע חכמים, כדי די נבואה פון באשעפער זאל מקיום ווערן אז אלטס שטראף פאר שלמה המלך זאל די מלוכה צוטיילט ווערן. און דאס האט געברענגט אז זיין קעניגרייך איז צופאלן. די עשרת השבטים האבן דאן געבויעט אן אייגענעם קעניגרייך מלכות ישראל אונטער דער קעניג ירבעם בן נבט.
רחבעם וויל דאן ארויס גיין א מלחמה קעגן ירבעם בן נבט, ער האלט אז ירבעם איז א מורד במלכות, אבער שמעיה האלט אים אָפּ.
]
נפתלי הערץ אימבער
ער איז געבוירן אינעם יאר ה'תר"ז אין זלאטשעוו, גאליציע, געשטארבן אין ניו יארק ה'תרס"ט (געלעבט 62 יאר).
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער קאַטעגאָריע:ציוניסטן
שאול משה זילבערמאן
הרב שאול משה זילבערמאן (ט"ו אלול תר"י, אויגוסט 1850 - כ"ג תמוז תרצ"ט, יולי 1939) איז געווען א רב אין פוילן. ער האט געדינט אין רבנות אין עטלעכע שטעט, און איז באוואוסט אויפן נאמען פון זיין רבנות אין וויערשאוו. אין זיינע לעצטע יארן איז ער געווען רב פון די גערער חסידים אין ארץ ישראל.
לעבנסגעשיכטע
ער איז געבוירן געווארן צו רבי יצחק אייזיק אלימלך זילבערמאן, א זון פון רבי שאול זילבערמאן, א קאצקער חסיד, און זיין ווייב מרים, טאכטער פון רבי שר שלום, אב בית דין פון פיאנטקע און אן אייניקל פונעם מהרש"ל. אין זיין יוגנט איז ער געווארן קראנק אט ביז צום טויט אבער ער האט זיך ווידערגעהוילט. ביי די 10 יאר איז ער געפארן מיט זיין פעטער ר' אלחנן פון פיאנטקע צום חידושי הרי"ם פון גער. דער חידושי הרי"ם האט גערעדט מיט אים אין לערנען, דערנאך האט ער אים געהייסן לערנען שולחן ערוך יורה דעה. אויך האט דער רבי אים געהייסן גיין לערנען ביי ל רבי שלום צבי הכהן אין זגיערזש. אבער צוליב זיין עלטער האט דער זגיערשער רב נישט געוואלט אים נעמען אין דער ישיבה. דאס נעקסטע מאל ווען ער איז געפארן צום חידושי הרי"ם, האט ער אים געפרעגט צי ער לערנט דארט, און ווען ער האט אים געענטפערט אז נישט האט ער אים געשיקט נאכאמאל זאגנדיק אז ער זאל איבערגעבן אז  דער רבי האט אים געשיקט. אט דעמאלסט האט מען אים אריינגענומען אין דער ישיבה. אין גער איז ער געווארן נאנט צום רבי׳נס אייניקל, רבי יהודה לייב אלטער.
אין אנהייב יאר תרכ"ו בערך, איז ער געפארן לערנען אין קראשנעוויץ ביים ראש ישיבה און שטאטס רב הרב אברהם בארנשטיין, וואס איז שפעטער געווארן רב פון סאכאטשאוו און געפירט א רביסטעווע דארט. נאך דער פטירה פונעם חידושי הרי״ם פון גער איז ער געפארן צוזאמען מיט רבי אברהם צו רבי העניך פון אלעקסאנדער. אין תרכ"ח האט ער חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון ר' אברהם מיכאל טונדאווסקי פון דווארט. נאך דער פטירה פונעם רבי׳ן רבי העניך פון אלעקסאנדער אין תר"ל, האט זיין רבי, רבי אברהם אנגעהויבן פירן א רביסטעווע. הרב שאול משה איז געבליבן א גערער חסיד, אבער ער האט זיך געהאלטן טריי צו רבי אברהם, דעם "אבני נזר". אויך האט ער געלערנט ביי הרב יהושע טרונק פון קוטנא.
אין יאר תרע"ב האט דער גערער רבי געשיקט אים אין ארץ ישראל.
ווען די ערשטע וועלט-מלחמה האט אויסגעבראכן אין תרע״ד איז ער אנטלאפן פון זיין שטאט ווען ער איז דערגאנגען אז די רוסן וויל אים האלטן אלס ערבניק. ער איז אנגעקומען קיין לאדזש וואו מען האט אים באשטימט ראב"ד און אויפפאסער אויף כשרות.
אין יאר תר"פ האט ער אנגעהויבן זיך צוגרייטן איבערלאזן פוילן, און אין תרפ"ד איז ער ארויף קיין ארץ ישראל, וואו ער האט זיך באזעצט אין דרום תל אביב. די גערער חסידים אין ארץ ישראל, און בפרט אין דעם "נחלת בנימין" שטיבל האבן אים אויפגענועמן ווי רב און אנפירער. ער איז געווארן א מיטגליד אין דעם תל אביב ראבינאט.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:חסידישע רבנים קאַטעגאָריע:פוילישע רבנים קאַטעגאָריע:רבנים אין ארץ ישראל קאַטעגאָריע:גערער חסידים קאַטעגאָריע:נקבר אין הר הזיתים
ניו זילאנד
ניו זילאנד איז אַן אינזל־לאַנד אין דעם דרום פאציפישן אקעאן, וואס אנטהאלט צוויי גרויסע אינזלען, צפון אינזל און דרום אינזל, מיט עטלעכע 600 קליינע אינזלען. 4,1 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען דאָרט. זײַן הױפּטשטאָט איז װעלינגטאָן און די מערסט באפעלקערטע שטאט איז אויקלאנד. ניו זילאנד געפינט זיך 1500 ק"מ מזרח פון אויסטראליע, אריבער דעם טאסמאן ים, און 1000 ק״מ דרום פון די פאציפישע אינזלען ניי קאלעדאניע, פידזשי און טאנגא.
אין 1951 האבן זיך פאראייניגט אויסטראליע, ניו זילאנד און די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אינעם אנזוס זיכערהייט אפמאך.
פאלינעזער האבן זיך באזעצט אין די אינזלען וואס זענען היינט ניו זילאנד צווישן 1250 און 1300 און זיי האבן אנטוויקלט א באזונדערע מאארישע קולטור. אין 1642 איז דער האלענדישער אויספארשער אבעל טאסמאן געווארן דער ערשטער אייראפער צו זען ניו זילאנד.
ניו זילאנד איז אן אנטוויקלט לאנד, און ראנגט הויך אין געזונג, בילדונג, עקאנאמישע פרייהייט און קוואליטעט פון לעבן.
דער עקסעקוטיוו פון לאנד איז דער קאבינעט, געפירט דורכן פרעמיער מיניסטער, וואס איז היינט קריס היפקינס. דער ראש מלוכה איז דער מלך טשארלס דער דריטער, רעפרעזענטירט דורך א גובערנאטאר-גענעראל, היינט דאמע פאטסי רעדי. ניו זילאנד איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, די קאמאנוועלט, אנזוס, די ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג, פאציפישע אינזלען פארום און אזיע-פאציפיש עקאנאמישע קאאפעראציע.
עטימאלאגיע
אין 1645 האבן האלענדישע קארטארגראפן געגעבן די אינזלען דעם נאמען Nova Zeelandia (נאוואַ זילאַנידאַ) נאכן האלענדישן פראווינץ זילאנד. דער בריטישער אויספארשער דזשיימס קוק האט שפעטער אנגליציזירט דעם נאמען צו New Zealand (ניו זילאנד).
היסטאריע
אין יאר 1788 איז קאפיטאן ארטור פיליפ געווארן גובערנאטאר פון דער נייער בריטישער קאלאניע ניו סאוט וויילס, וואס האט איינגעשלאסן ניי זילאנד. די בריטישע רעגירונג האט באשטימט דזשיימס באזבי בריטישער רעזידענט צו ניי זילאנד אין 1832 נאך א פעטיציע פון צפון מאארי. אין 1835, נאך א פראקלאמאציע פון אט-אט א פראנצויזישע באזעצונג דורך שארל דע טיערי, האבן די פאראייניגטע שבטים פון ניי זילאנד געשיקט א דעקלאראציע פון אומאפהענגיקייט צום מלך וויליאם דער פערטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך בעטנדיק שיץ. דערנאך האט דאס קאלאניעס ביורא געשיקט קאפיטאן וויליאם האבסאן צו פאדערן סואווערענטעט פארן פאראייניגטן קעניגרייך און צו פארהאנדלען אן אפמאך מיט די מאארי. דער אפמאך פון ווייטאנגי איז געחתמ׳עט געווארן דעם 6טן פעברואר 1840.
געאגראפיע
ניו זילאנד באשטייט פון צוויי הויפט אינזלען און אומגעפער 600 קלענערע אינזלען. די צוויי הויפט אינזלען (דער צפון אינזל, אדער Te Ika-a-Māui טע איקאַ־אַ־מאַאואי, און דער דרום אינזל, אדער Te Waipounamu טע ווייפונאַמו) זענען צעשייד דורכן קוק דורכגאס, 22 ק״מ ברייט ביים שמעלסטן פונקט. אויסער די צפון און דרום אינזלען, זענען די פינעף גרעסטע באפעלקערטע אינזלען סטוארט אינזל, טשאטאם אינזל, גרויס באריער אינזל (אין דעם האוראקי איינגאס), ד׳ערוויל אינזל (אין די מארלבארא דורכגאסן) און ווייהעקע אינזל (בערך 22 ק״מ פון צענטראלן אקלאנד).
ניו זילאנד איז לאנג און שמאל (מער ווי 1600 ק״מ לענגאויס זיין צפון־צפון־מזרח אַקס מיט א מאקסימום ברייט פון 400, מיט אומגעפער 15,000 ק״מ פון בארטנליניע און א סך־הכל שטח פון 268,000 ק״מ. אזוי ווי ניו זילאנד האט פארווארפענע אינזלען און א לאנגע בארטנליניע, האט דאס לאנד פארשפרייטע ים־רעסורסן. זיין עקסקלוסיווע עקאנאמישע זאנע איז איינע פון די גרעסטע אין דער וועלט, און באדעקט מער ווי 15 מאל אזוי ווי זיין לאנד שטח.
דער דרום אינזל איז די גרעסטע יבשה פון ניו זילאנד און איז דער 12ט גרעסטער אינזל אין דער וועלט. ער איז צעטיילט לענגאויס דורך די דרום אלפן. עס זענען פאראן 18 שפיצן העכער פון 3000 מעטער, וואס דער העכסטער פון זיי איז בארג קוק, הויך 3754 מעטער. פיארדלאנד אין דעם דרום־מערבדיקן ווינקל פון דרום אינזל האט שטאציקע בערג און טיפע פיארדן. דער צפון אינזל איז דער 14ט גרעסטער אינזל אין דער וועלט, און איז נישט אזוי בערגיק אבער האט וואולקאנען. אין דעם נארד אינזל וואולקאנען־פלאטא געפינט זיך דער העכסטער בארג אין נארד אינזל, בארג רואפעהו (2797 מעטער), און אויך די גרעסטע אזערע אין דעם לאנד, אזערע טאופא, וואס טוליעט זיך אין דער קאלדערע פון איינעם פון דער וועלט׳ס מערסט טעטיגע סופערוואולקאנען.
ניו זילאנד איז א טייל פון אויסטראלאזיע, און איז אויך דער דרום־מערבדיקער עק פון פאלינעזיע. מען ניצט אפט דעם טערמין אקעאניע צו באדייטן דעם ראיאן וואס נעמט איין דעם קאטינענט אויסטראליע (קאנטינענט), ניו זילאנד און נאך אינזלען אין דעם פאציפישן אקעאן וואס זענען נישט איינגעשפארט אין דעם זיבן-קאנטינענט מאדעל.
רשימה:מאלערס
מאלערס *
סוכה
280px|קליין|סוכות אין ירושלים 250px|קליין| סוכה איז די פּראָוויזאָרישע כאַטקע וואָס אידן ציען זיך אַרײַן צו וואוינען דאָרטן אין משך פון סוכות. מען עסט און מען שלאָפט אין דער סוכה. אַ סוכה דאַרף זײַן באַדעקט מיט כשרן "סכַך".
דאָס ווערט אַרויסגעלערנט פונעם פסוק : בַּסֻּכֹּת תֵּשְׁבוּ שִׁבְעַת יָמִים.
עסן און שלאָפן אין דער סוכה
עסן אין דער סוכה איז א פליכט נאר ווען מען עסט אן ״אכילת קבע״, אבער שלאפן אין דער סוכה איז נישט קיין חילוק נאר אלעמאל א מצווה.
מקור פון דער מצווה
די מצווה פון וואוינען אין דער סוכה שטייט אין פרשת אמור אין ספר ויקרא: בַּסֻּכֹּת תֵּשְׁבוּ שִׁבְעַת יָמִים, האבן די חז״ל געלערנט פונעם ווארט 'תשבו' א די מצווה פון וואוינען אין דער סוכה איז פשט אזוי ווי א מענטש וואוינט אין זיין שטוב א גאנץ יאר, און איינע פון די הויפט זאכן וואס א מענטש טוט ביי זיך אין שטוב איז עסן] : תנו רבנן: 'תשבו' - כעין תדורו. מכאן אמרו: כל שבעת הימים עושה אדם סוכתו קבע וביתו עראי. כיצד? היו לו כלים נאים - מעלן לסוכה, מצעות נאות - מעלן לסוכה, אוכל ושותה ומטייל בסוכה, ומשנן בסוכה.
סכך
סכך (ארויסזאגנדיג: סְכאַך) איז דער דאך פון דער סוכה, דאס איז פאררעכנט אלס דער וויכטיקסטער טייל פון דער סוכה. לויט דער הלכה מוז איר מאַטריאַל זיין נאך פון אן אָבּגעשטינער געוואוקס פון דער ערד וואס איז רוי נישט אויסגעאַרבערט אדער פראצעסירט. די הלכה לויטעט אויך אז די סכך מוז זיין געבויט אויפן געדאנק פאר דער מצוה פון סוכה, דער אויסדרוק פון תלמוד איז "לְשֶם מִצוַת סוּכָּה", אדער על כל פנים צו שיצן פון דער זון. די ווענט מעגן זיין פון אלערליי מאַטריאַלן און מוז נישט זיין געבויט לשם מצות סוכה. צו זיין כשר, דארף א סוכה האבן כאטש דריי ווענט וואס זענען הויך צען טפחים, און זיין באדעקט מיט סכך.
אינווייניג פון דער סוכה, פון דער פאדלאגע ביזן סכך טאר נישט זיין העכער פון צוואנציק איילן (אמות) און נישט ווינציקער פון צען טפחים.
נוי סוכה
ס׳איז פאראן א ברייט אנגענומענער מנהג צו באשיינען די סוכה מיט נוי סוכה.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:סוכות
וועלזלי ראד טראם סטאנציע
וועלזלי ראד איז א טראמלינק סטאנציע  אין קרוידן מיט איין פעראן, דרומדיק, באדינט דורך אלע פיר טראמלינק רוטעס.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:טראמלינק סטאנציעס
ט"ו תשרי
היסטארישע געשעענישן
קליין|300px|בערנארד פיקארט: פארטוגעזישע ספרדישע יידן אין האלאנד אין 18טן יארהונדערט זיצן אין דער סוכה
יארצייטן
15. tisjré
סימבאל פון ישראל
left|200px דאס סימבאל פון ישראל איז א מנורה מיט צוויי איילבירט צווייגן. דאס שטאמט פון תנ"ך:
קאַטעגאָריע:רעגירונג סימבאלן קאַטעגאָריע:ישראל
הארץ אטאקע
לינקס|230px
הארץ אטאקע איז ‫אַן אַקוטע אינפֿאַרקציע פֿון הארצמוסקל (AMI אָדער, מער געוויינטלעך צווישן דאָקטוירים, MI) איז אַן ערנסטע, פּלוצעמדיקע האַרצקרענק וואָס איז כּולל פֿאַרשיידענע ניוואָען ברוסטווייטיק אָדער אומבאַקוועמקייט, שוואַכקייט, שוויצן, ניט־גוטקייט, ברעכן און קרומע האַרצריטמען, און דערפֿירט טייל מאָל צום פֿאַרלירן די באַוווּסטזײַן.
עס קומט פֿאָר ווען דאָס בלוטשטראָם צו אַ טייל האַרץ ווערט איבערגעריסן. דאָס דערפֿירט צום טויט און פֿאַרשראַמונג (scarring) פֿון דאָס האַרצגעוועב אין יענעם אָרט. דער באַווירקטער ראַיאָן קען זײַן אַ גרויסער אָדער אַ קליינער, און דערפֿאַר זײַנען האַרצאַטאַקעס פֿון פֿאַרשיידענע מדרגות ערנצטקייט, נאָר זיי שטעלן מיט זיך פֿאָר אָפֿטמאָל אַ מעדיצינישן נויטפֿאַל וואָס פֿאָדערט אויפֿמערק תּיכּף־ומיד, און דערמיט אַן אַקטיווירונג פֿון דער אָרטיקער גיכער הילף.
מע שטעלט דעם דיִאַגנאָז מיט אַ קאָמבינאַציע פֿון דער מעדיצינישער געשיכטע, רעזולטאַטן פֿון ע.ק.ג, און האַרצענזימען (cardiac enzymes). די סאַמע וויכטיקסטע באַהאַנדלונג פֿאַר אַ מיִאָקאַרדיום־אינפֿאַרקט איז צו ווידער אויפֿצועפֿענען די בלוטשטראָם צום האַרץ, דורכן טראָמבאָליז (thrombolysis), דאָס הייסט צעלאָזן די בלוט־פֿאַרגליווערונג אין דער אַרטעריע מיט ענזימען (enzymes), אָדער אַנגיאָפּלאַסט (angioplasty), וואָס ניצט אַ באַלאָן אויפֿצופּראַלן די אַרטעריע. מע מוז שטרענג אויפֿפּאַסן אויפֿן פּאַציענט אויף אַ ספּעציעלן האַרצאָפּטייל אין שפּיטאָל כּדי צו פֿאַרהיטן געוויסע קאָמפּליקאַציעס. מע לייגט אויך אַ טראָפּ אויף צווייטיקע פֿאַרהיטונג (secondary prevention), דאָס הייסט עלימינירן ריזיקעס וואָס קענען דערפֿירן צו ווײַטערדיקע האַרצאַטאַקעס.
סימפטאמען
ווען א מענטש כאפט א הארץ אטאקע דויערט עס עטלעכע מינוטין ביז מען זעט די סימפטאמען, זעלטן קומען זיי זאפארט. ביי רוב מענטשן שפירט מען ברוסט פיין. די שמערצן קומען פון איסכעמיע (א מאנגל פון בלוט און זויערשטאף) אינעם הארץ מוסקל; דאס רופט מען אנגינא פעקטאריס. אפט שפירט מען שמערצן אין דעם לינקן ארעם, און אמאל אין דעם אונטער־קינבאק, דעם האלץ, דעם רעכטן ארעם, דעם רוקן, און אין טיילן פון דעם בויך.
קאַטעגאָריע:קרענק
סטאטוס קווא
סטאטוס קווא (פון לאטיניש: status quo ante) מיינט לאזן די איצטיקע צושטאנד (שב ואל תעשה עדיף). אין פאליטיק איז דאס געוויסע חילוקי דעות וואס די רעגירונג פסק'נט נישט לויט דעמאקראטישע געזעצן פון אחרי רבים להטות. דאס איז אזעלכע עקסטרימישע דעות וואס אויב איינע פון די צדדים וועט אָנווערן, וועט זי זיך אינגאנצן קעגן שטעלן קעגן די מדינה.
ווי צום ביישפיל אין מדינת ישראל שטעלט מען נישט וואלן צו מע זאל לאזן אדער אומווארפן דעם בית דין צדק פון רבנות, ווייל אויב די וואלן וועלן באשטימען אז מע דארף איר אומווארפן, וועלן די רעליגיעזע באלד אינגאנצן אפלייקענען די מדינה.
קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
ט"ז תשרי
יארצייטן
16. tisjré
פארקויף מאשין
פֿאַרקױף מאַשין אדער פֿאַרקױפֿאָמאַט איז אן אויטאמאטישע מאשין וואס פארקויפט זאכן אן קיין מענטש זאל דאס אפערירען.
די ערשטע ווענדינג מאשין איז געווען צו פארקויפן הייליגע וואסער, היינט נוצט מען דאס בעיקר פאר סאדא און נאשעריי. אבער אין פראנקרייך איז דאס א נארמאלער ערשיינונג אז גאנצעטע שפייז זענען אויסגעשטעלט צו פארקויפן אסאך פראדוקטן אין אזא ריזיגען מאשין וואס פארנעמט א געשעפט פראנט פענסטער.
קאַטעגאָריע:ביזנעס
יודל שיין
ר' יודל שיין איז א פריוואטער מענטש, וואס וואוינט אין לייקוואד און איז טעטיג אין כשרות ענינים.
ער האט געפירט אן אנגייענדע מערכה אויפקלערן די וועלט איבער די כשרות פראבלעמען פון פלייש פון רובאשקין.
י"ז תשרי
יארצייטן
17. tisjré
יודל שיין
רובאשקין ענטפערט אז ער איז פון די מלאכים מיט א שרעקליכע שנאה צו חב"ד און אז ער האט געוואלט מאכן עקסטארשן אויף זיי פארלאנגענדיג שווערע פראצענטן זיי אריינצוברענגען אין לייקוואד וואס זיי האבן צוריק געוויזן זינט דעמאלטס ליידן זיי זיך אן פון אים.
ער האקט אויף די פאלגענדע הכשרים אז מען טאר זיך נישט פארלאזן אויף זיי:
וועבלינק
קאטעגאריע:בלאגס קאטעגאריע:כשרות
סוכות
קליין|250px|סוכה סוכות (חג האסיף - הארבסט פייערונג) - איז אַ יִידישע זיבן טאגיגע פייערונג, פון ט"ו תשרי ביז כ"א תשרי. גלייך נאך סוכות געפאלט דער יום טוב שמיני עצרת.
עס הייסט אויך חג האסיף דער יום טוב פון הארבסט וואס מען טוט איינזאמעלן די תבואה.
עס געפאלט אין חודש "תשרי", פיר טעג נאך יום כיפור.
דער ערשטער טאג (אין חוץ לארץ די ערשטע צוויי טעג) פון סוכות איז א יום טוב, און די איבעריגע טעג זענען חול המועד.
סוכות עסט מען און שלאפט מען אין דער סוכה.
טעם
די תורה גיט דעם טעם פאר דער מצווה פון סוכה, א זכר צו די סוכות בהן ישבו בני ישראל במדבר:
ס'איז פאראן צוויי טייטשן פון די סוכות: טייל לערנען אז די סוכות אין וואס דער אייבערשטער האט אריינגעלעגט די יידן אין מדבר זענען געווען עכטע סוכות (אבן עזרא, רשב"ם), אנדערע לערנען אבער אז סוכות דא מיינט מען די ענני הכבוד— די ערע וואלקנס—וואס האבן געשיצט די יידן אין מדבר (אונקלוס, רש"י, רמב"ן).
זמן שמחתנו
קליין|180px|[[בערנאַרד פיקאַרט: יידישע מענטשן אין דער סוכה]] סוכות איז א ספעציעלער זמן פון דערהויבנקייט און פרייד וואס מען זאגט הלל און מאכט שמחת בית השואבה, אויך נעמט מען די קינדער פאר אויספלוגן, און זאאס צו מאכן זיי פריילעך.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:ימים טובים *
פילאסאפיע
פֿילאָסאָפֿיע איז דאס מעטאד פון פארשונג צו פארשטיין גרונטליך און קלאר די פענאמענאנען פון דער וועלט, מענטשהייט, און דאס לעבן. למשל ווי איז די בעסטע וועג צו לעבן (עטיק) דער ווארט פילאסאפיע איז א גריכישן צוזאם שטעל פון די ווערטער פילא (ליב-האבער) און סאפיא (חכמה), ד.ה. דאס ליבשאפט פון חכמה.
היסטאריע און אנטוויקלונג
שפעטער איז געקומען סאקראטעס און אנגעהויבן חקר'נען די מענטשהייט. זיין פארשונג איז געווען צו פארשטיין וואס איז ריכטיג און וואס נישט, וואס זענען די אמת'ע ווערדן וואס דער מענטשהייט דארף נאכיאגן. ער האט געטריבן זיינע פאלקס-לייט אין אור-אלטן אטען צו חקר'נען זייער אויפפירעכץ און זיי פארבעסערן. ער האט איבערגעטראכט יעדן אנגענומענעם ווערד און אפטמאל געוויזן אז עס איז פאלש. דערפאר האבן אים אסאך פיינט געהאט, טענה'נדיג אז ער קארופטירט דאס פאלק, און מען האט אים פעראורטיילט צום טויט.
סאקראטעס'נס תלמיד פלאטו האט גענומען זיין לערער'ס אנווייזונגען און זיי אפגעשריבן אין די דיאלאגעס, דער וויכטיגסטער ליטעראטור ווערק און משפיע אויף מערב קולטור נאך דעם תנ"ך.
פלאטו האט אויך געגרינדעט א שולע פון פילאסאפיע. זיין גרעסטער תלמיד איז געווען אריסטו, וועלכער איז שפעטער געווען דער לערער פון אלכסנדר מוקדון. אריסטו האט צוזאמגענומען די פארשונגען פון פריערדיגע פילאסאפן איבער די נאטור מיט די פארשונגען פון סאקרעטיס איבער די מענטשהייט און געמאכט פון זיי א פאראייניגטע וויסנשאפט.
פילאסאף
דאס מיינט אין אידיש גערעדט א טיף "דענקער", וואס פארשט אויס און חקר'נט אריין אין באשעפער'ס בריאה, געווענליך ווערט עס באניצט לגבי חכמת אלקות.
'פילאסאפיע' איז באמת א גריכיש ווארט, און די אפטייטש איז "פילא" א ליבהאבער "זאפיע" פון חכמה (ערוך ערך פילוסופיא, אין תוס' אין מסכת שבת שטייט אבער אז פילוסוף מיינט אן אפיקורס), פיליזאפיע איז טאקע בעיקר געווען פארשפרייט אין גריכנלאנד.
פון די באקאנסטע פילאסאפֿן איז אריסטוטלוס, מער באקאנט מיט זיין קירצערן נאמען "אריסטו", דער רבי פון אלכסנדר מוקדון.
אידישע פילאסאפיע
גאר גרויסע חכמים פון דעם אידישן פאלק האבן זיך פארנומען מיט פילאסאפיע. איינע פון דער מענטשהייט'ס גאר אויסגערופענע פילאסאפן איז געווען דער רמב"ם, וועלכער האט אפגעשריבן זיין פילאסאפיע אין ספר מורה נבוכים. זיינע פילאסאפישע פארשונגען זענען געווען מערסטנס געבויעט אויך די וויסנשאפט פון אריסטו, וועלכע איז געווען פארהאלטן דורך די אראבישע חכמים. ער האט שטארק משפיע געווען אויף שפעטערדיגע פילאסאפן, ווי צ.ב.ש. דער קריסטליכער פילאסאף טאמעס אקווינעס און דער מוסלמענער אבן רושד.
ברוך שפינאזע איז געווען א וועלטס בארימטער פילאסאף פון די אידישע קהלה אין אמסטערדאם. זיינע שטודיעס האבן אים געברענגט צו מיינונגען וואס האבן אים געשטעלט אין קעגנזאץ מיט די אידישע געמיינדע און געברענגט אויף אים א חרם. פילנדיג פריי פון די קייטן פון ארגאניזירטער אידנטום, האט ער אנטוויקלט זיינע פארשונגען און געדריקט זיינע מיינונגען אין עטליכע ביכער.
קארל מארקס איז געווען א אידישער פילאסאף אין דייטשלאנד וועלכער האט אויסגעטראכט די פילאסאפיע פון מארקסיזם. פון זיינע מיינונגען איז שפעטער אנטוויקלט געווארן די יסודות פון קאמוניזם.
מארטין בובער האט געשריבן איבער אידישע טעמעס, און איז ספעציעל באקאנט געווען פאר זיינע ביכער איבער חסידות און אירע נאכפאלגער.