cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
פייגא דאס אייניקל פון בעש"ט
פערל
פייגא האט אויך געהאט א טאכטער מיטן נאמען פערל, זי האט חתונה געהאט מיט א איד ר' צבי מטשעהרין. ווען ר' צבי איז נפטר געווארן האט זי חתונה געהאט מיט א איד ר' פנחס מאיר, ווען ר' פנחס מאיר איז אוועק איז זי געפארן קיין ארץ ישראל. ר' נתן מברסלב דער תלמיד פון ר' נחמן מברסלב האט איהר געזעהן אין ארץ ישראל אין יאהר ה'תקפ"ב (ימי מוהרנ"ת ח"ב).
יחיאל
דער צווייטער זון פון פייגא האט געהייסן יחיאל.
נחמן
דער דריטער זון פון פייגא איז געווען רבי נחמן מברסלב, געב. א' ניסן ה'תקל"ב. ער האט געהייסן נאך דעם פאטער פון ר' שמחה, ר' נחמן האראדענקער.
פייגא האט געהאלטן א שטרענג אויג אויף איהר זון נחמן, זי האט געוויסט אז ער וועט אויסוואקסן עפעס עקסטערס, ווען פייגא פלעגט גיין צום ציון פון איר גרויסן זיידע דער בעל שם טוב פלעגט זי מיטנעמען דעם קליינעם נחמן פון זיין וויגעלע, ער זאל שעפן קדושה און חיות פון דעם הייליגן פלאץ.
זי האט אסאך מתפלל געווען צו גאט אז דער קליינער נחמן זאל אויסוואקסן א גרויסן מענטש, עס ווערט פארציילט אז ר' נחמן האט איר מחזיק טובה געווען דערפאר, און האט געהייסן אז בראסלעווער חסידים זאלן אים דערמאנען מיט איר נאמן נחמן בן פייגא, אפילו נאך זיין הסתלקות.
איהר שייכות מיטן זון ר' נחמן
ווען ר' נחמן האט געוואוינט נאך זיין חתונה אין הוסיאטין פלעגט ער זיך אסאך אריבער כאפן קיין מעזשביזש באזוכן דעם קבר פון זיין זיידן דער בעל שם טוב, און ער פלעגט גיין באזוכן זיינע עלטערן און מקיים זיין די מצוה פון כיבוד אב ואם.
אין יאהר ה'תקנ"ח איז ר' נחמן געקומען באזוכן זיינע עלטערין, ער איז שוין דעמאלטס געווען א גרויסער רבי פון חסידים, האט אים די מאמע פייגא געפרעגט ווען וועסטו גיין אויפן קבר פון אונזער הייליגן זיידן דער בעל שם טוב ? האט אים ר' נחמן געזאגט ווען די צייט וועט קומען, ר' נחמן איז איבערגעשלאפן ביי זיינע גרויסע עלטערין ביינאכט האט זיך דער בעל שם טוב באוויזן צו אים און אים געזאגט פארשידענע זאכן און אים געזאגט ער זאל תיכף פארן קיין קאמעניץ, אינדערערפרי האט ר' נחמן געזאגט פאר זיין מאמען קודם וועל איך פאהרן קיין קאמעניץ אויפן וועג צוריק וועל איך גיין באזוכן דעם קבר פון זיידען, אזוי איז טאקע געווען אויפן וועג צוריק איז ער צוריק געקומען קיין מעזשביזש, באזוכט ביים הייליגן בעל שם טוב, זיך געזעגענט מיט זיינע עלטערן און געפארן צוריק אהיים.
אין יאהר תק"ס ר"ח אלול האט ר' נחמן מברסלב חתונה געמאכט זיין טאכטער אדל מיט ר' יוסף יוסקא דעם זון פון דעם צדיק ר' אברהם דוב פון כמעלניק, א איידעם פון ר' יעקב יוסף פון פולנאה, די חתונה איז געווען אין שטאט חמעלניק, און פייגא (די באבע פון דער כלה) איז אויך געווען אויף דער חתונה.
פייגא איז נסתלק געווארן י"ט אדר אין יאר ה'תקס"א. זעט א אינטרעסאנטן עפיזאד ביי חיה די טאכטער פון ר' נחמן מברסלב
קאטעגאריע:חסידות קאַטעגאָריע:אייניקלעך פון בעש"ט קאַטעגאָריע:פרומע יידן
כאבאר
קליין|250px|א קליענט שמירט אונטער א ריכטער אונטערן טיש קליין|250px|פֿאַראייניקטע פֿעלקער קאַנווענשאַן קעגן קאָרופּציע שוחד מיינט נעמען אָדער געבן כאַבאַר פאַר אַ דיין אָדער להבדיל אַ ריכטער פאַרן פסק'ענען אַ דין תורה אָדער להבדיל אַ געריכט לויט די אייגענע אינטערעסן, נישט לויט דעם יושר.
אידישקײַט
לויט דער תורה איז נאָר דאָ אַן איסור צו נעמען שוחד, אָבער נישט צו געבן. עס ווערט דערציילט אַז אַ גלח האָט אַמאָל זיך מתווכח געווען מיט רבי יהונתן אייבשיץ, אַז די קריסטליכע רעליגיע האָט בעסערע געזעצן בנוגע שוחד, ווײַל לויט דעם קריסטליכן גלויבן טאָר מען אפילו נישט געבן קיין שוחד, האָט רבי יהונתן אים געענטפערט: אדרבא! לויט ענק וועט איינער וואס געט שוחד קיינמאל נישט פארציילן אז ער האט געגעבן שוחד, ווייל עס איז אויך זיין עוולה, דעריבער וועט א ריכטער קיינמאל נישט מורא האבן צו נעמען שוחד ווייל ער ווייסט אז יענער לייגט זיך אין פעקל פונקט וואו ער אויב פארציילט ער, משא"כ ביי אונז אידן האט א דיין מורא צו נעמען שוחד, ווייל ער ווייסט אז דער געבער קען גלייך פארציילן וואס ער האט געטון, און עס איז נישט קיין שום אומרעכט פון זיין זייט.
א גויאישער ריכטער האט אמאל געפרעגט פונעם חוות יאיר היתכן אידן געבן אזויפיל שוחד פאר שופטי עכו"ם, האט ער אים געענטפערט מיט חכמה, אזוי ווי דער ריכטער איז דאך א גוי, האט ער דאך א נטיה ענדערש צו פסק'ענען לטובת דעם גוי, קומט דאך אויס אז עס וועט נישט זיין קיין גלייך בארעכטיגע פסק, וועגן דעם כדי צו באלאנסירן דעם שופט'ס מיינונג, גיט אים דער איד שוחד ער זאל זיך צוריק אויסגראדן זיין מיינונג. דער ריכטער איז זייער נתפעל געווארן פון דער תשובה. דער חוות יאיר פירט אבער אויס אין זיין תשובה אז ער האט עס נאר געזאגט פאר א תשובה צום גויאישן שר, אבער יעדער איינער דארף זיין זייער געווארענט אין דעם.
זען אויך
קאַטעגאָריע:פארברעכנס קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
אלטע פייגא טייטלבוים
מרת אלטע פייגא טייטלבוים ( ל' ניסן ה'תרע"ב; 17טן אפריל ,1912 - י"א סיון, ה'תשס"א; 2טן יוני, 2001). איז געווען די צווייטע רביצין פון סאטמארער רבי הרה"ק ר' יואל טייטלבוים זצ"ל.
זי איז געבוירן אין יאר ה'תרע"ב מיטן נאמען אלטע פייגא שפירא, אין דער שטאט טשענסטעכאוו פוילן, צו איר פאטער הר"ר אביגדור שפירא, טשענסטכאווער רבי, פון דער קאזשניצער גזע. איר מוטער איז געווען אן אייניקל פון מאור ושמש. זי האט חתונה געהאט מיט'ן סאטמארער רבי י"ג אלול ה'תרצ"ז. דער סאטמארער רבי איז געווען מער פון צוואנציג יאר עלטער פון איר.
דעם סאטמארער רבי'נס טאכטער רויזא'לע איז געווען מער נישט ווי צען יאר יונגער פון דער רביצין, דעריבער האבן זיי זיך קיינמאל פארטראגן.
אין דער צייט וואס איר מאן האט געלעבט האט זי געשאפן גאר אסאך געלטער פאר צדקה, זי האט דאן אויפגעשטעלט א הכנסת כלה פאנד, וואס האט פארטיילט א יאר שווערע צענדליגער טויזנטער פאר הכנסת כלה, עס איז נישט דא קיין משפחה אין סאטמאר וואס האט נישט הנאה געהאט פון איר הכנסת כלה פאנד, אויך נאך דעם וואס איהר מאן איז נפטר געווארן האט זי געטיילט פאר יעדן ארץ ישראל איד וואס איז געקומען פאר הכנסת כלה עטליכע הונדערט דאלער, און צומאל עטליכע טויזנט דאלער. איר צדקה וחסד איז א וואונדער און א חידוש, אפילו אין די לעצטע יארן אירע פלעגט זי יעדן ערב שבועות ארום פארן און פארטיילן טויזנטער טויזנטער דאלארן פאר נויטבאדערפטיגע.
זי האט אויך אנגעפירט די לעידיס אקזילערי פון סאטמאר און געהאלפן אריינברענגן צענליגער טויזנטער דאלארן פאר די מוסדות סאטמאר, אסאך בנינים פון סאטמאר האט זי אויפגעשטעלט, אין קרית יואל איז דא א בנין וואס זי האט זעלבסט אויפגעשטלעט אהנע הילף פון קיינעם, היינט לערנט דארט די נוירסערי קינדער.
זי איז געווען א פראמינענטע און איינפלוסרייכע פרוי אין סאטמאר אמעריקע, בחייו פון רבינו יואל, ווי זי האט אנגעפירט מיט פילע טעטיקייטן, און געווען פארמישט און אלעם אין סאטמאר.
נאכן הסתלקות פון רבי'ן האט זי זיך אפגעטיילט פון דער נייער הנהגה פונעם ברך משה, און זיך געפירט א זעלבסטשטענדיגע ווירטשאפט, ווי עס זענען געווען שארפע שטרייטן צווישן איר אונעם ברך משה. אירע שטיצער זענען געווען די בני יואל. זייט איר מאן איז אוועק איז איר הויז געווען אפען פאר יעדן, מען האט דארט געקענט אייביג געקענט אריין איבערבייסן אויף גוטע געקאכן און הייסע געטראנקען, אירע שונאים פלעגן זיך טשעפן און אנרופן איר הויז "די טשענסטעכאווער קיך" צוליב דעם וואס מען האט דארט אייביג געהאט צועסן אזוי ווי א קיך.
זי איז אוועק י"א סיון תשס"א, און ליגט לעבן איר מאן אין קרית יואל.
נאך דעם וואס זי איז געשטארבן האט מען איר הויז איבערגעארבייט פאר א בית המדרש װאו הונדערטער אידן פון קרית יואל האבן געדאווענט, מען האט עס גערופן אויף איר נאמען "בית אלטא פיגא".
ווינטער ה'תש"ע, האט דער ראש הקהל פון סאטמאר אין קרית יואל פון די אהרונים פארטיי ר' דוד עקשטיין אריינגעגעבן א קלאגע אין דעם גוי'אישן געריכט אז דאס איז לעגאל נישט קיין בית המדרש, און לעגאל באלאנגט עס צו די אהרונים, דעמאלטס האט דער גוי'אישער געריכט צוגעמאכט איר הויז מיטן בית המדרש.
וועבלינקען
קאטעגאריע:סאטמאר
תולדות אהרן
שמאל|ממוזער|170px|תולדות אהרן שול שמאל|ממוזער|170px|תולדות אהרן חסיד מיט בגדי חול 180px|קליין| הרב אברהם יצחק קאהן, ערשטער תולדות אהרן רבי קליין| הרב דוד קאהן, היינטיקער תולדות אהרן רבי תולדות אהרן איז א ירושלימער חסידות מיט איבער צוויי טויזנט משפחות וואס איז געגרינדעט געווארן אלס אן אפטיילונג פון דער חבורה פון עובדים דורך ר' אהרל'ע ראטה'ס חסידים שומרי אמונים. טייל פון זיי וואוינען אין בית שמש, חריש און טבריה, און אויך האבן זיי שטיבלעך אין לאנדאן, מאנסי, וויליאמסבורג, בארא פארק און קרית יואל.
דער רבי און גרינדער איז געווען רבי אברהם יצחק קאהן בעל ״דברי אמונה״.
היסטאריע
די חבורה פון שומרי אמונים האט זיך געגרינדעט נאך אין ראמעניע בעפארן קריג. אנפאנג קריג איז ר' אהר'עלע ראטה ארויפגעגאנגען צוזאמען מיט זיינע קינדער און זיין איידעם ר' אברהם יצחק קאהן קיין ארץ ישראל וואו ער האט שוין געהאט א קבוצה און האט זיך דארטן באזעצט. ער איז געווען זייער א שוואכער מענטש אין ז' ניסן תש"ז איז ער צוזאמגעפאלן אינמיטן מאלן די ווייץ אויף פסח אין געליגן שוואך אין בעט. אין סוף נאכט האט ער געבעטן צולייגן די צוואה אונטער זיין קישן און זיין איידעם האט עס אונטערגעלייגט און גלייך דערנאך איז ער אוועק אין יונגן עלטער פין 53 יאר.
אין צוואה איז געשטאנען אז נאר איינער וואס איז אויסגעארבעט זייער שטארק זאל מספיד זיין און קיינע פין די גרויסע תלמידים האבן זיך נישט געפילט ראוי דערפאר. אינמיטן האט זיין איידעם אנגעפאנגען מספיד זיין און די תלמידים האבן באשלאסן אז אזא איינער זאל זיין ממלא מקום און אזוי איז געווען אפאר יאר.
נאך א פאר יאר האט זיין זון אנגעפאנגען אליין פירן אין א זייטיגן שטיבל; האט רבי אברהם יצחק באשלאסן אז ער וויל זיך נישט קריגן און "אלעס" אוועקגעגעבן כדי זיך נישט צי קריגן "אויך די נאמען" און געעפנט א נייעם בית המדרש און א ישיבה מיטן נאמען תולדות אהרן.
מיט די יארן איז ער געווארן פון א ראש חבורה צו א רב פון דער קהילה, און תולדות אהרן איז געווארן מער און מער א חסידות חוץ אפאר זאכן וואס גייען נאך היינט אן אלץ חבורה.
שבת קודש פרשת וירא תשנ"ה האט מען געזען אסאך אינטערסאנטע זאכן. יענע וואך איז ער אראפגעפאלן אין פארלוירן אסאך בלוט אין אריין אין א האלבע קאמע פאר צוויי יאר ביז'ן יום ז"ך כסלו תשנ"ז ווען ער איז נסתלק געווארן לגנזי מרומים.
זיין ממלא מקום איז דער היינטיגער רבי, זיין צווייטער זון רבי דוד קאהן.
צוליב דעם וואס א גרויסער טייל עולם האט אים נישט געוואלט אויפנעמען אלס רבי'ן.
דער עלטערער זון רבי שמואל יעקב קאהן האט געעפנט פאר זיך א חסידות מיטן נאמען תולדות אברהם יצחק. און באקומען א בנין פון תולדות אהרן במתנה נאכן פסק בית דין.
היינט
דאס חסידות פירט צוויי גרויסע געשעענישן יעדע יאר:
פרומקייט
תולדות אהרן איז געווען באקאנט אלס זייער פרום און אויסגעשפראכן קעגן סיי וואסארא מאדערנקייט. און ביז היינט ווי למשל לעצטענס האבן זיי געפנט א גאנצע וועד איבער דעם סוביעקט פין אקאדעמיע'ס
ווערנדיג געגרינדעט מלכתחילה אלס א חבורה נישט א חסידות האבן זיי שווערע תקנות וואס פאסט פאר בני עליה, וואס איז זייער שטרענג, מען מעג נאר גיין מיטן ירושלימ'ער לבוש. און מען מוז דאווענען יעדן שבת דיקה אינעם בית המדרש הגדול.
יעדעס יאר איז דא א כינוס הגדול וואו מען שרייבט אונטער אויף די תקנות און מען גיט א פדיון נפש וואס דער אלטער רבי האט מתקן געווען אלס מיטגלידערשאפט.
מגילת העצמאות
קליין|250px|אומאפהענגיקייט דעקלאראציע פון ישראל זעלבשטענדיקייט דעקלאַראַציע (אין העברעיש: מגילת עצמאות) איז דער דאקומענט וואס פראקלאמירט צו אויפשטעלן א אידישע רעגירונג.
אין דעם טאג וואס דער בריטישער מאנדאט האט פארלאזט ארץ ישראל, (ה' אייר ה'תש"ח), האט דוד בן גוריון פראקלאמירט די זעלבשטענדיקייט דעקלאַראַציע.
בשעת ווען מען האט אויסגעשטעלט די מגילה, האט אויסגעפלאצט א קריג צווישן די פרומע און פרייע, צי מען זאל דערמאנען גאטס נאמען אין דער מגילה. די פרומע האבן געוויס געוואלט צוטיילן דעם קרעדיט אויף דער גאולה פון צוריקהערן די אידן קיין ארץ ישראל פאר גאט, אבער די פרייע האבן געטענהעט אז דאס וועט זיין א כפייה דתית צו שטעלן גאטס נאמען אין דער מגילה. דערפאר, האט מען באשטימט צו שרייבן ביי דער ענדע פון דער מגילה "מתוך ביטחון בצור ישראל..." וואס דער זאץ "צור ישראל" קען מיינען צוויי באטייטן, עס קען מיינען "גאט" דער באשעפער פון כלל ישראל, און עס קען מיינען דער נאטירליכער מענטשליכער כוח פון כלל ישראל.
דער תוכן פון מגילת עצמאות אויף אידיש
קליין|250px|דעקלאראציע דאקומענט .די אומאָפּהענגיקייט־דעקלאַראַציע פֿון מדינת־ישׂראל (מגילת עצמאות) פֿון דער אָפֿיציעלער בולעטין פֿון מדינת־ישׂראל, נומ´ 1 פֿינף טעג אין אייר תּשח / דעם 15טן מײַ 1948 תּל־אָבֿיבֿ
נאָך דעם ווי דאָס פֿאָלק איז בגוואַלד פֿאַרטריבן געוואָרן פֿונעם לאַנד, האָבן זיי עס געהאַלטן טײַער וווּ נאָר זיי זײַנען געווען צעזייט און צעשפּרייט. דאָס פֿאָלק האָט ניט אויפֿגעהערט בעטן דעם אייבערשטן און צו האָפֿן זיך אומצוקערן אין זייער לאַנד און דאָרט צו באַנײַען זייער פּאָליטישע פֿרײַהייט.
צוליב דער דאָזיקער טראַדיציאָנעלער און היסטאָרישער פֿאַרבינדונג האָבן ייִדן זיך געריסן אין יעדן דור זיך אומצוקערן און באַזעצן זיך אין זייער היימלאַנד. אין די לעצטע דורות קערט מען זיך אום מחנותווײַז. חלוצים, אומלעגאַלע אימיגראַנטן (מעפּילים) און באַשיצערס האָבן אויפֿגעהאָדעוועט משפּחות, אויפֿגעלעבט זייער העברעיִשע שפּראַך, אויפֿגעבויט דערפֿער און שטעט, און אויפֿגעשטעלט אַ ייִשובֿ וואָס צעוואַקסט זיך וואָס אַ מאָל גרעסער און באַהערשט זײַן עקאָנאָמיע און קולטור, יאָגט זיך נאָך שלום און פֿאַרטיידיקט זיך אַליין, בענטשט אַלע תּושבֿים פֿון לאַנד מיט דער ברכה פּראָגרעס, און שטרעבט צו מלוכהשער אומאָפּהענגיקייט.
אין יאָר תרנז (1897) האָט זיך פֿאַרזאַמלט דער ציוניסטישער קאָנגרעס אויפֿן רוף פֿון דער וויזיאָנערישן אָנפֿירער טעאָדאָר הערצל, און האָט קאָנסטאַטירט דאָס רעכט פֿון ייִדישן פֿאָלק אויף נאַציאָנאַלן אויפֿקום אויף זײַן לאַנד.
דאָס דאָזיקע רעכט האָט מען אָנערקענט אין דער באַלפֿור־דעקלאַראַציע פֿון 2טן נאָוועמבער 1917, און באַשטעטיקט דורכן מאַנדאַט אין נאָמען פֿון פֿעלקער־פֿאַרבאַנד, וואָס האָט צוגעגעבן אַ באַזונדערע אינטערנאַציאָנאַלן כּוח דער היסטאָרישער פֿאַרבינדונג צווישן דעם ייִדישן פֿאָלק און ארץ־ישׂראל, און צום רעכט פֿון ייִדישן פֿאָלק צו פֿאַרלייגן פֿון דאָס נײַ זייער פֿאָלקסהיים.
דער חורבן וואָס האָט געבושעוועט איבערן ייִדישן פֿאָלק אין דער לעצטער צײַט, אין וועלכן מע האָט איבערגעלאָזט דעם אומקום מיליאָנען אייראָפּעיִשע ייִדן, האָט פֿון דאָס נײַ קלאָר באַוויזן די נייטיקייט פֿון אַ לייזונג אויף דער פּראָבלעם פֿון ייִדישן פֿאָלק, וואָס עס פֿעלט אים אַ היימלאַנד און אומאָפּהענגיקייט, דורך דער באַנײַונג פֿון דער ייִדישער מלוכה אין ארץ־ישׂראל, וואָס וועט ברייט אויפֿמאַכן די טויערן פֿון היימלאַנד פֿאַר יעדן ייִד און וועט צושטעלן דעם ייִדישן פֿאָלק אַ גלײַכבאַרעכטיקטן נאַציאָנאַלן סטאַטוס אין דער ברידערשאַפֿט פֿון פֿעלקער.
די שארית־הפּליטה־ייִדן וואָס זײַנען ניצול געוואָרן פֿון דעם שרעקלעכן נאַצישן אומקום אין אייראָפּע, ווי אויך די ייִדן פֿון אַנדערע לענדער, האָבן ניט אויפֿגעהערט אומלעגאַל אײַנצווואַנדערן אין ארץ־ישׂראל, ניט געקוקט אויף יעדער שוועריקייט, מניעה און סכּנה, און האָבן ניט אויפֿגעהערט צו פֿאָדערן זייער רעכט אויף אַ לעבן פֿון כּבֿוד, פֿרײַהייט און ערלעכער האָרעוואַניע אין היימלאַנד פֿון זייער פֿאָלק.
אין דער צווייטער וועלט־מילחמה האָט דער ייִדישער ייִשובֿ אין לאַנד געגעבן צו שטײַער מיט דער פֿולער מאָס צום קאַמף פֿון די לענדער וואָס האָבן געשטרעבט נאָך פֿרײַהייט און שלום קעגן די כּוחות פֿון נאַצישן רשע, און מיט דער בלוט פֿון זייערע סאָלדאַטן און זייער מלחמהדיקן מי געשאַפֿן פֿאַר זיך דאָס רעכט גערעכנט צו ווערן צווישן די פֿעלקער וואָס האָבן פֿאַרלייגט די אָרגאַניזאַציע פֿון די פֿאַראייניקטע פֿעלקער.
דעם 29סטן נאָוועמבער 1947 האָט די פֿאַרזאַמלונג פֿון די פֿאַראייניקטע פֿעלקער אָנגענומען אַ רעזאָלוציע וואָס האָט גערופֿן צום אויפֿקום פֿון אַ ייִדישער מדינה אין ארץ־ישׂראל. די פֿאַרזאַמלונג האָט געפֿאָדערט בײַ די תּושבֿים פֿון ארץ־ישׂראל, זיי זאָלן אָננעמען די נייטיקע מיטלען פֿון זייער זײַט כּדי אויסצופֿירן די רעזאָלוציע. דאָס דאָזיקע אָנערקענען מצד די פֿאַראייניקטע פֿעלקער פֿון רעכט פֿון ייִדישן וואָלק צו גרינדן זייער מדינה איז ניט בטל צו מאַכן.
דאָס רעכט איז דאָס נאַטירלעך רעכט פֿון ייִדישן פֿאָלק צו זײַן אַ פֿאָלק מיט פֿעלקער צו גלײַך, דער בעל־הבית איבערן אייגענעם רשות אין דער אייגענער סוּווערענער מדינה.
בהסכּם דערמיט האָבן מיר זיך פֿאַרזאַמלט, די פֿאָרשטייער פֿון פֿאָלקסראַט, די רעפּרעזענטאַנטן פֿון ייִדישן ייִשובֿ און דער ציוניסטישער באַוועגונג, אין טאָג פֿון פֿאַרענדיקן זיך פֿון בריטישן מאַנדאַט איבער ארץ־ישׂראל. מיטן כּוח פֿון אונדזער נאַטירלעכן און היסטאָרישן רעכט און אויפֿן יסוד פֿון דער רעזאָלוציע פֿון די פֿאַראייניקטע פֿעלקער, פּראָקלאַמירן מיר דערמיט די גרינדונג פֿון דער ייִדישער מלוכה אין ארץ־ישׂראל, מדינת־ישׂראל.
מיר באַשטימען אַז פֿון פֿאַרענדיקן זיך פֿון מאַנדאַט, הײַנט אויף דער נאַכט, פֿרײַטיק צו נאַכטס, זעקס טעג אין אייר תּשח (דעם 15טן מײַ 1948), און ביז דער גרינדונג פֿון די פּאַסיקע, אויסגעקליבענע אויטאָריטעטן פֿון דער מלוכה בהסכּם מיט דער קאָנסטיטוציע וואָס עס וועט אָננעמען די קאָנסטיטוציאָנעלע פֿאַרזאַמלונג ניט שפּעטער ווי דעם 1טן אָקטאָבער 1948 – וועט דינען דער פֿאָקלסראַט ווי דער דערווײַליקער מלוכה־ראַט, און זײַן אויספֿיר־אָפּטייל, די פֿאָלקס־אַדמיניסטראַציע, וועט מיט זיך פֿאָרשטעלן די דערווײַליקע רעגירונג פֿון דער ייִדישער מלוכה, וואָס וועט אָנגערופֿן ווערן בײַם נאָמען ישׂראל.
מדינת־ישׂראל וועט זײַן אָפֿן פֿאַר עלייה און פֿאַר קיבוץ־גלויות; זי וועט שטיצן די אַנטוויקלונג פֿון לאַנד לטובֿת די אַלע תּושבֿים אירע; זי וועט זײַן פֿאַרלייגט אויפֿן יסוד פֿון פֿרײַהייט, יושר און שלום אין ליכט פֿון דער וויזיע פֿון די נבֿיאים פֿון ישׂראל; זי וועט מקיים זײַן פֿולשטענדיקע געזעלשאַפֿטלעכע און פּאָליטישע גלײַכבאַרעכטיקייט אַלע אירע בירגער אָן אונטערשייד פֿון רעליגיע, ראַסע און מין; זי וועט פֿאַרזיכערן פֿרײַהייט פֿון רעליגיע, געוויסן, לשון, דערציִונג און קולטור; זי וועט היטן די הייליקע פּלעצער פֿון אַלע רעליגיעס; און זי וועט זײַן געטרײַ די פּרינציפּן פֿון טשאַרטער פֿון די פֿאַראייניקטע פֿעלקער.
מדינת־ישׂראל איז גרייט מיטצואַרבעטן מיט די אינסטיטוציעס און רעפּרעזענטאַנטן פֿון די פֿאַראייניקטע פֿעלקער כּדי מקיים צו זײַן די רעזאָלוציע פֿון דער פֿאַרזאַמלונג פֿון 29סטן נאָוועמבער 1947, און וועט אַדורכפֿירן די עקאָנאָמישע פֿאַראייניקונג פֿון גאַנץ ארץ־ישׂראל.
מיר רופֿן די פֿאַראייניקטע פֿעלקער צו געבן אַ האַנט דעם ייִדישן פֿאָלק בײַם בויען די ייִדישע מלוכה און אָנצונעמען מדינת־ישׂראל אין דער ברידערשאַפֿט פֿון פֿעלקער.
מיר רופֿן – אין מיטן דער אַטאַקע וואָס מע פֿירט קעגן אונדז במשך די חדשים – צו די אַראַבישע אײַנוווינער פֿון מדינת־ישׂראל צו היטן שלום און אָנטייל צו נעמען אין אויפֿבויען די מדינה אויפֿן יסוד פֿון פֿולער און גלײַכער בירגערשאַפֿט און פֿולער רעפּרעזענטאַציע אין אַלע אירע אינסטיטוטציעס, סײַ דערווײַליקע, סײַ באַשטיייִקע.
מיר שטרעקן אויס די האַנט אַלע שכנישע מלוכות און זייערע פֿעלקער ווי אַן אָנבאָט פֿון שלום און גוטער שכנימשאַפֿט, און מיר רופֿן זיי צו שטעלן קעגנזײַטיקע פֿאַרבינדונגען פֿון אַרבעט און הילף מיטן אומאָפּהענגיקן ייִדישן פֿאָלק אין זײַן לאַנד. מדינת־ישׂראל איז גרייט צו געבן צו שטײַער אין דער צוזאַמענאַרבעט לטובֿת דער אַנטוויקלונג פֿון גאַנצן מיטל־מיזרח.
מיר רופֿן צום ייִדישן פֿאָלק אין אַלע תּפֿוצות זיך צו סאָלידאַריזירן מיט די ייִדן פֿון ייִשובֿ מיט עלייה און אויפֿבוי, און צו שטיין לעבן אונדז אין גרויסן געראַנגל נאָכן קיום פֿון דער דורותדיקן חלום – גאולת־ישׂראל.
מיט בטחון אין דעם פֿעלדז פֿון ישׂראל שרײַבן מיר אונטער מיט אונדזערע חתימות די דאָזיקע פּראָקלאַמירונג אויף דער זיצונג פֿון דערווײַליקן מלוכה־ראַט, אויפֿן באָדן פֿון היימלאַנד, אין דער שטאָט תּל־אָבֿיבֿ, דעם ערבֿ־שבת, פֿינף טעג אין אייר תּשח, דעם 14טן מײַ 1948.
דוד בן־גורין
דניאל אַוסטער מרדכי בנטובֿ צחק בן־צבֿי אליהו בערלין פּרץ בערנשטיין הרבֿ וואָלף גאָלד מאיר גראָבאָווסקי יצחק גרינבוים ד"ר אַבֿרהם גראַנאָווסקי אליהו דאָבקין מאיר ווילנער־קאָוונער זרח וואַרהאַפֿטיג הערצל ורדי רחל כּהן הרבֿ קלמן כּהנא סעדיה כּוֹבאַשי הרבֿ יצחק מאיר לווין מאיר דוד לווינשטיין צבֿי לוריאַ גאָלדע מאירסאָן נחום ניר צבֿי סגל הרבֿ יהודה לייב הכּהן פֿישמאַן דוד צבֿי פּינקס אַהרן זיסלינג משה קאָלאָדני אליעזר קאַפּלאַן אַבֿרהם קאַצנעלסאָן פֿעליקס ראָזנבליט דוד רמז בערל רעפּעטור מרדכי שאַטנער בן־ציון שטערנבערג בכור שיטריתּ משה שאַפּיראַ משה שרתּוֹק
(ייִדיש: ש. בערגער)
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:רעגירונג קאַטעגאָריע:היסטאריע קאַטעגאָריע:ציוניזם קאַטעגאָריע:דעמאקראטיע
מאורעות תרצ"ו - תרצ"ט
מאורעות תרצ"ו - תרצ"ט (אויף העברעיש אויך המרד הערבי הגדול) איז דער נאמען פון א רעוואלט וואס האט פאסירט צווישן די יארן ה'תרצ"ו - ה'תרצ"ט (1936 - 1939) אין ארץ ישראל ווען דערבריטישער מאנדאט האט געהערשט דארט, ביי די רעוואלט האבן די אראבער ארגאניזירט א קייט פון טעראר אקציעס קעגן די יידן אין ארץ-ישראל. זיי האבן געשאסן יידן אומעטום און פארברענט פיל פון זייערע פעלדער. אויך האבן זיי אטאקטירט בריטישע סאלדאטן. אין דער רעוואלט זיינען געשטארבן איבער 80 יידן, 369 פארווונדעט געווארן און ארום 17,000 לאנדווירטשאפט דונאם איז פארברענט געווארן.
די רעאקציע פון די יידן צור רעוואלט
אין דער יידישער יישוב איז געווען פארשידענע דעות ווי אזוי זאל מען רעקאצירן. די ציוניסטישע פירערשאפט האבן געהאלטן זאל מען איינהאלטן פון רעקאצירן מיט געווער לויט די מדיניות ההבלגה געדאנק. סיי צוליב א מאראלע סיבה נישט צו סתם מארדן אומבאשולדיגע אראבער, און סיי צוליב א פאליטישע סיבה כדי זאלן די בריטן זיך אננעמען פאר די אומבאשולדיגע יידן.
אבער פון צווייטן זייט האבן אזעלכע גע'טענות אז מען דארף יא רעאקצירן מיט געווער קעגן די אראבער, כדי צו נישט ווייזן שוואכקייט וואס וועט לאזן די אראבער זיך שטערקערן אויף די יידן.
בשעת דער רעוואלט האבן די יידן אויפגעשטעלט עטליכע לעגאלע און אומלעגאלע ארגאניזאציעס צו זיך שלאגן און פארטיידיקן די יידן פון די רעוואלט, ווייל די ארגאניזאציע "ההגנה" איז געוועזן צו קליין צו זיך שלאגן קעגן דער רעוואלט.
די לעגאלע ארגאניזאציעס זיינען געווען: "הנוטרות" וואס איז געווען א יידישע צעמישט מיט א בריטישע פאליציי, און "ספעציעלע נאכט רינגען" וואס האבן געוועזן טעטיק ביינאכט צו אטאקטירן די אראבער וואס האבן זיך אויסגעפלאצט אין די יידישע ישובים אין מיטן דער נאכט.
די אומלעגאלע עקסטרימערע אגאניזאציעס וואס האבן פארארבייט אָן קיין באשטעטיקונג פון די בריטן איז געווען "הנודדת" וואס האבן ארויס אטאקטירן די אראבער איידער די אראבער זיינען געקומען, און "פלוגות השדה" באוועגלעכע גרופעס וואס האבן זיך געוואנדעט צו די ערטער וואס זיינען געווען אטאקטירט.
פיל קאמיסיע
איינע פון די קאמיסיעס צו אויסלייזן די רעוואלט איז געווען די פיל קאמיסיע, אבער די קאמיסיע איז דורכגעפאלן.
קאטעגאריע:פאלעסטינע
קאַטעגאָריע:בריטישער מאנדאט
פנים חדשות
פנים חדשות איז געווען א צייטונג ארויסגעגעבן דורך חיים שאולזאהן אין לשון קודש / עברית, איבער חרדישער פאליטיק, אזוי ווי די חרדישע וועלט אויף אידיש.
בריוו
א בריוו איז א וועג פון פארבינדונג מיט א צווייטן דורך שרייבן אויף א פאפיר וואס ער וויל זאגן אנשטאט רעדן פערזענלעך, און מען לייגט אים אין א קאנווערט.
אויך איז עס א מיטל צו שיקן אינפארמאציע צו איינעם וואס געפונט זיך נישט דאהי דורך א שליח מיינסטענס א פאסט טרעגער וכדומה.
היינט האט מען אנדערע מיטלן פון קאמוניקאציע, למשל טעלעפאן, פאקס און ע-פאסט. א בריוו האט אבער די מעלה אז מען קען אים באקומען אן קיין ספעציעלע מכשירים, מ'דארף נאר האבן א פאסטקעסטל.
זעט אויך
קאַטעגאָריע: קאמוניקאציע
בתואל
קליין| אליעזר און רבקה אמנו באַזונדער פון בתואל הארמי ביי די בוים (צייכונג [[קלוד ג'ילה לוריין)]] בתואל הארמי איז געווען דער טאטע פון לבן הארמי און פון רבקה אמנו.
אין דער תורה ווערט דערמאנט זיין געבורט אין די פסוקים: קאטעגאריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
באלאדע
באלאדע איז אַן אַלטע פארעם פון דיכטונג, א סארט דיכטונג וואס דערציילט א מעשה. די פארעם האט זיך אנטוויקלט אין דעם 15טן י"ה אין סקאטלאנד, און עס ווערט געניצט ביז היינט.
קאטעגאריע:דיכטונג
ברית
Brit milah
בראמלי דרום באן סטאנציע
היסטאריע
די סטאנציע האט געעפנט אום 22סטן נאוועמבער 1858 מיטן נאמען בראמלי. אום 1טן יוני 1899 האט מען געענדערט דעם נאמען צו בראמלי דרום.
באדינונגען
אין די נישט־שפיץ שעה׳ן איז די באדינונג:
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:באן סטאנציעס אין לאנדאן קאַטעגאָריע:טעמזלינק סטאנציעס
רבקה
קליין| רבקה אמנו (ציור) רבקה אמנו איז געווען א טאכטער פון בתואל הארמי און דבורה און א שוועסטער פון לבן הארמי, און די ווייב פון יצחק אבינו.
קאַטעגאָריע:אבות און אמהות קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין דער תורה
שפיטאל
קליין|אַ שפיטאַל אין [[בראזיל|בראַזיל]] א שפיטאַל אדער קראַנקנהויז איז א מעדיצינישע אינסטיטוציע וואו פאציענטן מיט געזונטהייט פראבלעמען ווערן באהאנדלט.
שפיטעלער ווערן היינטיגע צייטן אויפגעשטעלט און אפערירט אפט דורך געזונט ארגאניזאציעס, געזונט פארזיכערונג פירמעס, מיט די הילף פון רעגירונגען און פריוואטע נדבות. אמאל זענען רוב שפיטעלער געווארן פינאנצירט דורך רעליגיעזע גרופעס און עס איז נאך היינט אזוי אין געוויסע פלעצער.
א שפיטאל פארמאגט א שטאב פון געזונטהייט פראפעציאנאלן וועלכע זענען דאקטוירים און געלערנטע שוועסטערן.
אן אלגעמיינער שפיטאל האט פארשידענע אפטיילן, למשל אן אנקאלאגיע אפטייל, א פסיכיאטריע אפטייל און א נעווראלאגיע אפטייל.
היסטאריע
די ערשטע אנשטאלטן פאר באהאנדלען קראנקע האט מען אויפגעשטעלט אין אינדיע, אין 431 פאר דער ציווילער רעכענונג. דער מלך אשאקא האט אויפגעשטעלט 18 שפיטעלער אין אינדיע וואס מ'האט זיי פינאנצירט מיט געלט פון דער רעגירונג.
זעט אויך
קאַטעגאָריע:מעדיצין *
קאלטבלוטיקייט
די טערמין קאלט ווערט אויך באנוצט צו באצייכענען איינער וואס נעמט נישט אן יידישקייט אדער אפילו סתם געפילען מיטן פולסטן ערנסקייט.
ושתי
ושתי איז געווען די ערשטע ווייב פון אחשוורוש (מגילת אסתר פרק א). ווען אחשוורוש האט זי גערופן קומען ביי זיין גרויסער סעודה האט זי אפגעזאגט, האט אחשוורוש זי הינגעריכטכעט. דער מדרש ברענגט אז זי איז געווען אן אייניקל פון דעם קעניג נבוכדנצר.
קאטעגאריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
נסיון
אידן האלטן דאך אז אלץ איז פון הקב"ה וואס וויל אז צו טאן א מצווה און גוטער זאך זאל אנקומען שווער מאכט ער א נסיון. אזוי איז אנגענומען אז יעדע עבירה וואס קומט אונטער א מענטש זאל ער געדענקען אז דאס איז א ניסיון פון הקב"ה אים אויסצופריווען און דערהייבן נאך דעם וואס ער וועט קענען ביישטיין און נישט דורפאלן צו טאן די עבירה.
לויט די גמרא אין סוכה נב.: כל הגדול מחבירו יצרו גדול הימנו, קוקט אויס אז ווי שטערקער און חשובער די מצווה, מענטש, אדער ענין, איז אלס א גרעסער נסיון און קעגנערשאפט אפאזיציע איז דא דאס נישט צו טאן.
לויט דער גמרא איז דאס אן עקסטער כוונה פון הקב"ה מיט די ניסיונות, כדי צו געבן מער שכר אויף די שוועריגקייטן אויך. און דאס איז דער גאנצער חילוק פון עולם הזה און עולם הבא קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים קאַטעגאָריע:מידות קאַטעגאָריע:פסיכאלאגיע
פרשת ויחי
ויחי איז די צוועלפטע און לעצטע פרשה פון ספר בראשית פון די תורה הקדושה, וואו עס ווערט אויסגעשמועסט יעקב אבינו'ס אראפקומען קיין מצרים, און זיין פטירה און זיין לויה און באערדיגונג ארויף אין ארץ ישראל.
אנפאנג פרשה איז דא די באקאנטע "ואני". ווי אויך די ברכת יעקב פאר די שבטים פאר זיין פטירה.
שבת פרשת ויחי געפאלט אום די טעג:
וועבלינקען
ויחי
סאשע טייטלבוים
רביצן סאשע טייטלבוים (געב' י' אלול ה'תש"ח, 14טן סעפטעמבער 1948) איז די ווייב פונעם סאטמארער רבי'ן, רבי אהרן טייטלבוים.
לעבנס געשיכטע
אלס מיידל האט זי געלערנט אין דער וויזשניצער בית יעקב שולע אין בני ברק. אין כ"א סיון ה'תשכ"ו האט זי חתונה געהאט מיט איר מאן דעם צוקונפטיגן סאטמארער רבי, רבי אהרן טייטלבוים. די גרויסארטיגע חתונה איז געפראוועט געווארן אין קרית וויזשניץ, אין באטייליגונג פון טויזנטער חסידים פון ביידע הויפן - וויזשניץ און סאטמאר. אומגעפער א יאר נאך דער חתונה האבן זיי זיך אוועקגעצויגן אין אמעריקע. זי איז באקאנט אלס א גרויסע עסקנטע צו העלפן אידישע משפחות אפט מאל ביז מסירת נפש.
זי איז באוואוסט מיט איהר וויסנשאפט אין רפואה און גוטע פארבינדונגען מיט די בעסטע דאקטוירים, און העלפט א סאך קראנקע מענטשן. יעדע וואך פארט זי ארום צו פארשידענע שפיטעלער, כדי צו באזוכן און מחזק זיין קראנקע מענטשן און צעבראכענע נשמות. דערצו האט זי אויך געגרינדעט איהר צדקה ארגאניזאציע מיט דעם נאמען "אהבת חסד".
קאטעגאריע:רביצינס קאטעגאריע:סאטמאר קאטעגאריע:וויזשניץ קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
אלי ישי
קליין|אלי ישי קליין|250px| אלי ישי יונגע ממוזער|הרב [[מאיר מאזוז ראש ישיבת כסא רחמים בני ברק מיט ר' מנחם זיידה מיט ר' אלי ישי (עומד משמאל)]] אליהו ״אלי״ ישי (געבוירן כ"ט כסלו ה'תשכ"ג) איז א ישראלישער פאליטיקער, וואס פירט די יחד פארטיי. ער איז געווען דער פירער פון פאליטישע פארטיי ש"ס צווישן די יארן 1999–2013 און יחד - העם איתנו די יאר 2015.
ביאגראפיע
ער איז דער צווייטער פון די אַכט קינדער פון ציון און איוועט-פֿארטונא ישי, וואס האבן אימיגרירט פון טוניסיע. ער האט חתונה געהאט מיט זיין ווייב ציפי, האט זיבן קינדער און וווינט אין ירושלים.
ער איז אויסגעקליבן געווארן אלס א מיניסטער אין ש"ס-פארטיי דורך רבי עובדיה יוסף, דער ראשון לציון.
קאַטעגאָריע:פרומע פאליטיקער קאַטעגאָריע:כנסת דעפוטאטן קאַטעגאָריע:ש"ס פארטיי
קארל מארקס
200px|קליין|דער פילאסאף קארל מארקס 200px|קליין|דאָס קאַפּיטאַל קאַרל היינריך מאַרקס (5טן מיי 1818 - 14טן מערץ 1883) איז געווען א דייטשער דענקער און פילאסאף, עקאנאמיקער, סאציאלאג, פאליטישער טעראטיקער, זשורנאליסט און סאציאליסטישער רעוואלוציאנער. ער איז געבוירן געווארן אין טריער, דייטשלאנד, און האט שטודירט געזעצן און פילאסאפיע אין די אוניווערסטיטעטן פון באן און בערלין.
ער איז געווען דער גרינדער פון מארקסיזם, לויט וואס יעדער איינער ביישטייערט וואס ער קען, און יעדער איינער באקומט וואס ער דארפט. זיין מערסט בארימט בוך איז געווען דער קאמוניסטישער מאַניפֿעסט, וואס ער האט געשריבן צוזאמען מיט פֿרידריך ענגלס אין יאר 1848.
זיינע צוויי זיידעס זענען געווען יידן, אבער זיין פאטער האט זיך געשמדעט צו קריסטנטום.
קינדהייט יארן און אנהייב בילדונג: 1818–1836
קארל היינריך מארקס איז געבוירן געווארן אום 5טן מיי 1818 צו זיינע עלטערן היינריך מארקס (1777–1838) און הענריעט פרעסבורג (1788–1863). ער איז געבוירן אין at בריקנגאס 664 אין טריער, אן אוראלטע שטאָט וואָס איז דעמאלסט געווען א טייל פֿונעם קעניגרייך פון פרייסנ׳ס פראווינץ פון נידער־ריין. די משפחה פון מארקס זענען געווען יידן אבער נישט קיין שומרי מצוות; שוין פֿאר זיין געבורט האבן זיי זיך גע׳שמד׳ט און געווארן אפיציעל קריסטן. זיין זיידע פֿון דער מאמענ׳ס זייט איז געווען א האלענדישער רב, און פֿון זיין פֿאטער׳ס זייט זענען זיי געווען דור אחר דור שטאטס רבנים פֿון טריער זייט תפ״ג (1723), ביז זיין זיידן מאיר הלוי מארקס. זיין פֿאטער, וואס אלס קינד האט געהייסן הערשל, איז געווען דער ערשטער אין זיין ייחוס וואס האט באקומען א וועלטלעכע בילדונג. ער איז געווארן אן אדוואקאט מיט א שיינער הכנסה, און די פֿאמיליע האט פֿארמאגט עטלעכע וויינגערטנער אין מאזעל, אחוץ וואס ער האט שיין פֿארדינט אלס אדוואקאט. <!--Prior to his son's birth and after the abrogation of Jewish emancipation in the Rhineland, Herschel converted from Judaism to join the state Evangelical Church of Prussia, taking on the German forename Heinrich over the Yiddish Herschel. קליין|[[Karl-Marx-Haus|Marx's birthplace, now Brückenstraße 10, in Trier. The family occupied two rooms on the ground floor and three on the first floor. Purchased by the Social Democratic Party of Germany in 1928, it now houses a museum devoted to him. ]] Largely non-religious, Heinrich was a man of the Enlightenment, interested in the ideas of the philosophers Immanuel Kant and Voltaire. A classical liberal, he took part in agitation for a constitution and reforms in Prussia, which was then an absolute monarchy. In 1815, Heinrich Marx began working as an attorney and in 1819 moved his family to a ten-room property near the Porta Nigra. His wife, Henriette Pressburg, was a Dutch Jew from a prosperous business family that later founded the company Philips Electronics. Her sister Sophie Pressburg (1797–1854) married Lion Philips (1794–1866) and was the grandmother of both Gerard and Anton Philips and great-grandmother to Frits Philips. Lion Philips was a wealthy Dutch tobacco manufacturer and industrialist, upon whom Karl and Jenny Marx would later often come to rely for loans while they were exiled in London. -->
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:פילאסאפן קאַטעגאָריע:קאמוניסטן קאטעגאריע:יידישע אטעיסטן
מלמד
left א מלמד איז א געדינגענער איד וואס לערנט תורה מיט קינדער.
קאטעגאריע:פאכן קאטעגאריע:חינוך
שמואל וואלף ערענטאל
ר' שמואל וואלף עהרענטאל איז א קאמפאזיטאר און זינגער פון הארציגע חסידישע ניגונים. ער האט א טייפ פון אלע זיינע ניגונים מיטן נאמען:
ער איז א טאהשער חסיד און זון פון דעם שלעסער פארעכטער אין וויליאמסבורג.
צום גדליה
צום גדליה איז א תענית אין דעם יידישן לוח וואס מען פאסט ג' תשרי. אז ג' תשרי געפאלט שבת פאסט מען צומארגנס, ד' תשרי.
שמואל וואלף ערענטאל
ער וואוינט אין מאנסי.
צום גדליה
שטאמונג
אום ג' תשרי (לויטן רד"ק (ירמיה מא, א) און אבן עזרא (זכריה ח, יט) איז דאס געווען א' תשרי) נאך חורבן בית ראשון ווען גדליהו בן אחיקם איז געווען דער פירער אויף די פארבליבענע רעשטלאך יידן אין מלכות יהודה ער איז געשטעלט געווארן דורך נבוכדנצר און זיין מיליטער, גדליה האט מיט געהאלטן מיט ירמיה הנביא אז מען זאל מאכן א פרידן פאקט מיט נבוכדנצר, כדי מציל זיין די איבריגע אידן, און כדי נבוכדנצר'ס מיליטער זאלן אויפהערן פארגיסן יידיש בליט ווי וואסער, אבער דארט איז געווען א מיליטער מאן ישמעאל בן נתניה, וואס האט געהאלפטען פונקט פארקערט אז מען טאר זיך נישט ברעכען, און ער האט מיט א שווינדל געמארדעט גדליהו בן אחיקם, ראש השנה נאכמיטאג אין מיטן גדליה'ס סעודת יום טוב. אזוי אז עס איז נישט געבליבן קיין עצה פאר די פאר לעצטע פארבליבענע יידן זיי האבן אראפגענידערט פון ארץ ישראל קיין מצרים. חז"ל שילדערן אז זינט די געשיכטע, איז ארץ ישראל געבליבן פוסט און וואוסט אן קיין שום לעבנסצייכן, פאר 50 יאר האט מיטאמאל א פויגל אריבערגעפלויגן ארץ ישראל.
שמואל וואלף ערענטאל
קאטעגאריע:יידישע קאמפאזיטארן קאטעגאריע:פרומע זינגערס
צום גדליה
דינים און מנהגים
מען פאסט פון עלות השחר ביז מען זעט די ערשטע דריי שטערן ביינאכט. ווען עמעצער שטייט אויף פארטאגס מעג ער טרינקען ביז עלות, אבער עסן מעג מען נאר אז מ'האט געמאכט א תנאי איידער זיך לייגן שלאפן.
דער ש"ץ זאגט נאך א ברכה, עננו, נאך „גואל ישראל". ביי שחרית זאגט מען נישט קיין סליחות ווייל מ'האט שוין געזאגט סליחות פארן דאווענען. מ'זאגט אבינו מלכנו נאך דער הויכער שמונה עשרה אזוי ווי אלע טעג אין די עשי"ת. ליינען ליינט מען ויחל סיי ביי שחרית סיי ביי מנחה; ביי די אשכנזים איז די דריטע עליה צו מנחה מפטיר, און מ'ליינט די הפטרה דרשו (ישעיה נד).
חיים לייב כ"ץ
קליין|ביים באקן מצות ר' חיים לייב כ"ץ איז דער סערדאהעלער רב פון בארא פארק, ברוקלין.
ר' חיים לייב איז א זון פון ר' יהושע כ"ץ, דער סאמבאטהעליער רב. אין זיין יוגנט איז ער געווען ראש הכולל אין סאטמארער כולל. ער איז יארן לאנג געווען דער רב פון דער בעלזער קהילה אין ברוקלין, ניו יארק. שפעטער האט ער געגרינדעט אן אייגענעם בית המדרש "סערדאהעל" אין בארא פארק.
אויך איז ער דער הויפט רב המכשיר פון בארא פארק עירוב.
ער איז געווען שטארק דבוק אין צדיקים פונעם לעצטן דור די סאטמערער, קלויזנבורגער, בעלזער און ליובאוויטשער רבי'ס.
ער איז א ברודער פון רבי אשר אנטשיל כ"ץ דער היינטיגער וויענער רב, און פון ר' שלמה זלמן כ"ץ דער תולדות אהרן רב אין וויליאמסבורג, ברוקלין.
כ"ץ, חיים לייב
מדרש תהלים
מדרש תהלים איז א מדרש אויף תהלים, עס הייסט ארגינעל מדרש שוחר טוב ווייל עס הייבט זיך אן מיטן פסוק "שוחר טוב יבקש רצון", אבער אסאך רופן עס מדרש תהלים.
דער מדרש ווערט שוין דערמאנט אין ירושלמי, אלס 'מדרש תהלים' און דורך די גאונים אלס 'מדרש ּתִלִים' - א פארקירצערונג פון 'תהלים'. עס געפינט דערין גאר אינטרעסאנטע מעשיות, אסאך וואס מען טרעפט אין ערגעץ נישט נאר דארט. א באקאנטער מדרש וואס דארט איז דער מקור איז דאס וואס שטייט אין מזמור אתם אמרתם לעבד נמכר יוסף חייכם אתה תאמרו בכל שנה עבדים היינו לפרעה במצרים. דער פשט איז אז גלות מצרים איז געווען פאר א עונש צוליב מכירת יוסף.
עס האט עטליכע פירושים ווי פון ר' יצחק בן ר' שמשון הכהן א איידעם פונעם מהר"ל מפראג. פון ר' אהרן משה מפאדעווע גערופען הרא"ם (אגב: אין זיין הקדמה איז ער מפקפק אז דער ערשטער פירוש פון ר' יצחק ב"ר שמעון איז נישט פונעם איידעם פון מהר"ל). חידושי הרמ"ג, און אויך א פירוש פון ר' חיים פלאג'י.
שלמה באבער האט עס אויך געדרוקט מיט פארשידענע נוסחאות פון כתב יד. און ער האט דערויף א גרויסע מבוא מיט יעדער ווער עס ברענגט דער מדרש.
אין יאהר ה'תשס"ט האט עס איבערגדרוקט דער מכון המדרש המבואר מיט א הערליכען אויסטשעל און גוטע הערות ווי זייער סדר מיט אלע סארט מדרשים.
קאַטעגאָריע:מדרש קאַטעגאָריע:תהילים
דוד לאנדא
left left דוד לאנדא (1947 - 27סטן יאנואר 2015) איז געווען א פרומער ייד וואס האט געדינט אלס רעדאקטאר פון דער ליבעראלן ארץ ישראל טאג צייטונג, האָרץ.
געבוירן אין 1947 אין לאנדאן ביי חרדישע עלטערן, איז ער א לינקער אנטי ציוני איד, פון לאנדאן, וואס האט באקומען א חרדישן חינוך אין באלטימאר ישיבה און איז אויך געגאנגען שטודירן אין קאלעזש.
ער האט געשריבן א פאפולער בוך איבער פרומען לעבנסשטייגער "Piety and Power: The World of Jewish Fundamentalism" און דאס האט אים געמאכט אלס קאמענטעטער אויף טעלעוויזיע, ער איז געווען א רעפארטער פארן עקאנימיסט, מעריב און זשערוסאלעם פאסט.
וועבלינקען
קאטעגאריע:רעדאקטארן קאַטעגאָריע:ענגלישע יידן
ואני
ואני איז א פסוק אין פרשת ויחי אין ספר בראשית אין תורה הקדושה. דער פסוק ברענגט ארויף זיסע זכרונות פון די חדר יארן, בשעת די קינדער פלעגן חזר'ן דעם 'ואני' מיטן טראדיציאנאלן ניגון, איבערזאגנדיג דערביי די הארציגע אגדה איבער די טראגישע פטירה און קבורה פון רחל אמנו. געוויסע מלמדים פלעגן טיילן גוטע זאכן צום סוף פון דער וואך, פאר די קינדער וואס האבן גוט איבערגעזאגט דעם 'ואני'. די מסורה גייט שוין אן פאר לאנגע יארן פון דור צו דור.
די ווערטער גייען אזוי: "ואני" און איך יעקב, כאטש איך בין דיר מטריח מיט מיין קבורה, זאלסט מיך טראגן פון ארץ מצרים קיין ארץ כנען, אבער מיט דיין מאמע רחל האב איך נישט אזוי געטון, נאר ווי אזוי דען? "בבואי מפדן ארם, מתה עלי רחל בעוד כברת ארץ" קאַטעגאָריע:פרשת השבוע קאַטעגאָריע:ספר בראשית
נאז לעכער
left|thumb|250px|אנאטאמיע פון די נאז לעכער left|thumb|250px|די נאז וואנט. נאז לעכער זענען נישט דוקא די לאך פון אינדערויסן נאר די גאנצע טונעלן סטרוקטאר פון היילן רערן און לעכער וואס לויפן טיעף אין פנים און פון אונטערן נאז.
דאס דינט ווי א הייצונג סיסטעם צו ווארעמען די נאז און די בלוט פון גאנצען קערפער. אויך צו שמעקן אלעס. און אויסרייניגען די לופט.
הלל (דאווענען)
קליין|250px|טאהשער רבי ביי הלל, סוכות זאגן הַלל איז איינע פון די זיבן מצוות וואס חז"ל האבן מתקן געווען,
גענומען פון קאפיטלען קי"ג-קי"ח מיט א ברכה פארדעם און נאכדעם, צו דאנקען און לויבן.
די טעג וואס מען זאגט הלל זענען:
די פאלגנדע טעג זאגט מען ״האלב הלל״, ד״ה מען הייבט אן די קאפיטלעך קט״ו און קט״ז אינמיטן:
קאטעגאריע:תרי"ג מצוות קאַטעגאָריע:תהילים
בית המדרש מדרשים
250px|קליין||page=2 בית המדרש איז א זאמלונג פון אלטע אינטערעסאנטע מדרשי חז"ל.
דאס האט געדרוקט אהרן יעלינעק א משכיל פון דייטשלאנד. עס האט זעקס בענדער, יעדעס באנד האט אסאך קליינע מדרשים, אינטרעסאנטע מעשיות און יודישע היסטארישע זאכן. יעדעס מדרש האט א מבוא פון א. יעלינעק, ער שרייבט דעם אינהאלט פון דעם מדרש, ווער פון די ראשונים ברענגען דעם מדרש, דער מבוא איז געשריגן אויף דייטש נישט אויף לשון הקודש, אבער די בוכשטאבן פונעם מבוא איז לאטייניש, דעריבער איינער וואס קען נישט די ביידע שפראכן איז עס זייער שווער צו פארשטיין.
צווישן די מדרשים איז אויך אריין געדרוקט באקאנטע מדרשים וויי אגדת בראשית.
קאַטעגאָריע:מדרש
וואלעבויט
וואלעבויט איז א גאס אין די חרדי'שע געגענט וויליאמסבורג. קאטעגאריע:גאסן
שבע מצוות דרבנן
די שבע מצוות דרבנן זענען די זיבן מצוות עשה וואס חז"ל האבן מתקן געווען.
דער סימן אויף דעם איז שמ"ע בנ"י:
קאטעגאריע:מצוות און מנהגים
מאטעמאטיק
מאַטעמאַטיק איז די וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיט צאלן און פארמען. מאטעמאטיק מיינט רעכענען, ציילן, און מעסטן. די אפטייל וואס באשעפטיגט זיך מיט פארמען און מאסן הייסט געאמעטריע. די וועג צו אויסגעפינען מאטעמאטיקס-פראבלעמען ווערט געטון דורך פארמולען. קליין|אייזיק ניוטאן, פרינקיפיא מאטעמאטיקא (שער בלאט)
דער וואס באשעפטיקט זיך מיט מאטעמאטיק, צי ווי א לערע אדער ווי א האבי, הייסט א מאטעמאטיקער.
אין אקאדעמיע, איז מאטעמאטיק אן אפטייל פון די פינקטלעכע וויסנשאפט. מיט די לערע קען מען פארשן פיזיק, כעמיע, אסטראנאמיע, סטאטיסטיק און נאך. אויך אין דעם לעבנסשטייגער ניצט מען זיך מיט מאטעמאטיק אויף האנדל און ביזנעס.
קארל פרידריך גאוס (1777–1855) האט גערופן מאטעמאטיק "די מלכה פון די וויסנשאפטן".
מאטעמאטיק איז אינטערעסירט אין נומערן, סטרוקטור, פארעם און ענדערונג. מען שטודירט זיי מיט לאגיק צו שאפן אלגעמיינע כללים פון וואס מען קען אויסלערנען נייע רעזולטאטן.
מאטעמאטיק אנטוויקלט זיך דורך דריי כאראקטעריסטיקן: אבסטראקציע, גענעראליזאציע און דערווייז.
מאטעמאטיק איז א לעבנסנייטיקער געצייג אין פארשידענע געביטן, איינשליסנדיק נאטור-וויסנשאפטן, אינזשעניריע, מעדיצין און געוויסע סאציאל וויסנשאפטן ווי עקאנאמיק און פסיכאלאגיע. פראבלעמען וואס שטאמען פון אנדערע וויסנשאפט צווייגן זענען א קאטאליזאטאר פאר נייע מאטעמאטיקע אויסגעפינען, און טיילמאל אפילו נייע מאטעמאטישע געביטן. אנגעווענדעטע מאטעמאטיק, די צווייג פון מאטעמאטיק וואס באהאנדלט די אנווענדונג פון מאטעמאטישן וויסן צו אנדערע פעלדער, אינספירירט און ניצט נייע מאטעמאטישע אויספינדונגען, ברענגנדיק די אנטוויקלונג פון נייע מאטעמאטישע דיסציפלינען, ווי למשל סטאטיסטיק און שפיל טעאריע. אויך פארנעמען זיך מאטעמאטיקער מיט ריינע מאטעמאטיק, אן קיין שום קלער פון אן אנווענדונג.
עטימאלאגיע
דאס ווארט „מאטעמאטיק" (גריכיש: μαθηματικά) שטאמט פון גריכיש [μάθημα [máthēma וואס מיינט לערנען, שטודירן, און אויך די מער באגרעניצט און טעכנישערע באדײַטונג „שטודירן מאטעמאטיק".
אין זיין איבערזעצונג פונעם רמב״מ׳ס מורה נבוכים, אנהייב פונעם 13טן יארהונדערט, ניצט הרב שמואל איבן תיבון דאס ווארט ״לימודיים״ פאר מאטעמאטיק, וואס איז א גלייכע אפטייטש פון גריכיש.
היסטאריע
די בבליים און די מצריים האבן געניצט אריטמעטיק, אלגעברע און געאמעטריע פאר באשטייערונג און אנדערע פינאנציעלע חשבונות, פאר בויען און קאנסטרוקציע, און פאר אסטראנאמיע. די ערשטע באניצן פון מאטעמאטיק זענען געווען אין האנדל, ערד־מעסטן, מאלעריי און וועבן מוסטערן און אין רעכענען צייט. די בבליים און מצריים האבן געהאט א ידיעה וועגן קוואדראטישע גלייכונגען, קוואדראט ווארצלען און שטח פון פלאכע פיגורן.
קליין|[[מאַיאישע ציפערן]]
נייע מאטעמאטישע אויסגעפינען זענען געווארן אנטדעקט דורכאויס דער היסטאריע, און ווערן נאכאלץ אנטדעקט ביזן היינטיקן טאג. די אנטוויקלונג פון מאטעמאטיק אין אוראלטע צייטן האט דערגרייכט איר שפיץ און אוראלט גריכנלאנד, א דאנק די בארימטע מאטעמאטיקער ווי אוקלידוס און ארכימעד. אין דעם מיטל אלטער איז די עיקר אנטוויקלונג געווען ביי די אראבער, וואס האבן אנטוויקלט אלגעברע און טריגאנאמעטריע. אינעם 17טן יארהונדערט האבן געבליט פארשידענע צווייגן פון מאטעמאטיק, למשל אנאליטישע געאמעטריע און קאלקולוס, וואס זענען געווארן די שפרינגברעט פאר פיל וויסנשאפטלעכע צווייגן. די אנטוויקלונג פון נישט-אוקלידישער געאמעטריע אינעם 19טן יארהונדערט האבן אונטערגעשריכן די וויכטיקייט פון אקסיאמען אין מאטעמאטיק, אין די פארווייטערונג פון אן אינטואיטיוון צוגאנג. בים סוף פונעם 19טן יארהונדערט איז אנטוויקלט געווארן געזעמלען טעאריע, און אויך האט אנטוויקלט א דעבאטע וועגן די פונדאמענטן פון מאטעמאטיק. אינעם 20סטן יארהונדערט האט מאטעמאטיק זיך אנטוויקלט גיך, מיט דער לייזונג פון מערערע פון הילבערטס 23 פראבלעמען.
מאטעמאטישע סימבאלן
די מאטעמאטישע סימבאלן וואס ווערן געניצט היינט זענען מערסטנס נאר פונעם 16טן יארהונדערט און שפעטער. פריער פלעג מען שרייבן מאטעמאטיק נאר מיט ווערטער אן סימבאלן. אינעם 18טן יארהונטדערט האט לעאנהארד אוילער דערפינדעט א סך פון די סימבאלן וואס מען ניצט היינט. מיט סימבאלן קען מען בעסער און גיכער אנטוויקלען מאטעמאטיק, כאטש נייע באניצער דארפן אויסלערנען וויאזוי מען ניצט די סימבאלן. מאטעמאטישער סימבאליזם איז זייער אנגעפאקט: מיט די סימבאלן איז מעגלעך גאנץ אין קורצן אויסצושפרעכן א סך אינפארמאציע.
אפילו די שפראך פון מאטעמאטיק קען זיין שווער פאר אנהייבער צו פארשטיין. אזא פשוט ווארט ווי ״אדער״ האט א ספעציפישן באדייט אין מאטעמאטיק. אויסער דעם ניצן מאטעמאטיקער ווערטער ווי ״אפֿן״ און ״פֿעלד״ מיט א באזונדערער מאטעמאטישער באדייטונג. אין מאטעמאטיק דארף אלץ זיין פינקטלעך, וואס מאטעמאטיקער רופן שטרענגקייט.
כדי צו פארמיידן אויסרעדן טעראמען וואס זענען נישט גוט אויסגעהאלטן פירן זיך מאטעמאטיקער אוועקלייגן א פונדאציע פון אקסיאמען פון וואס מען קען ארויספירן נייע אייגנשאפטן.
וועגן מאטעמאטיק
מאטעמאטיק ווערט געניצט צו לייזן פראבלעמען וועגן נומער (קוואנטיטעט), סטרוקטור, פארעם אדער ענדערונג. אריגינעל האבן די פראבלעמען געשטאמט פון האנדל, פון מעסטן ערטער און פון אסטראנאמיע; היינט אבער שטאמען מאטעמאטישע פראבלעמען פון אלע וויסנשאפטן און אויך פון מאטעמאטיק אליין. דער פיזיקער יוזשין וויגנער האט באמערקט אז גאנץ אפט האט א געדאנק פון ריינעם מאטעמאטיק א פראקטישע אפליקאציע, למשל, נומערן טעאריע אין קריפטאגראפיע.
כמות
די שטודיע פון כמות (קוואַנטיטעט) הייבט אן מיט נומערן, ערשט די באקאנטע נאטירלעכע צאל און גאנצע צאל, מיט די אריטמעטישע אפעראציעס אויף זיי, וואס צוזאמען ווערן שטודירט אין אריטמעטיק. די טיפֿערע אייגנשאפֿטן פון נומערן שטודירט מען אין נומערן טעאריע, פון וואנעט קומען אזעלכע רעזולטאטן ווי פערמא׳ס לעצטער טעארעם. צווישן די נישט געלייזטע פראבלעמען פון נומערן טעאריע זענען די פרימצאל-צווילינג השערה און די גאלדבאך-השערה.
הגאון
הגאון איז די ביאגראפיע ספר ארויסגעגעבן דורך ר' דוב אליאך אין יאר ה'תשס"ב, איבער דעם לעבן און שאפן פון ווילנער גאון. עס איז צאמגעשטעלט פון דריי בענדער, כרך א: עמ' 1-449 כרך ב: עמ' 451-873 כרך ג: עמ' 874-1341.
דאס ספר פרובירט פאָרשטעלן אן ארבעט וואס זינט 200 יאר פון גר"א'ס צייטן איז נאכנישט ערצייגט געווארן מיט אזא רייכן כמות און איכות.
מאטעמאטיק
סטרוקטור
ביישפילן פון געביטן אין מאטעמאטיק וואס באהאנדלען סטרוקטור זענען:
הגאון
קאנטרעווערסיע
די חסידים טענה'ען אז פון זיינע ווערטער זעט זיך ארויס א "אגענדע" אינעם קאַמף קעגן חסידות.
מאטעמאטיק
פארעם
די שטודיע פון פֿארעם און רוים הייבט אן מיט געאמעטריע, ספעציעל אויקלידישע געאמעטריע. די מאדערנע שטודיע פון געאמעטריע גענעראליזירט צו געאמעטריע אין מערערע דימענסיעס, נישט-אויקלידישע געאמעטריע (וואס שפילט א צענטראל ראלע אין אלגעמיינער רעלאטיוויטעט) און טאפאלאגיע. אנדערע געביטן פון מאטעמאטיק וואס באהאנדלען פארעם זענען אנאליטישע געאמעטריע, דיפערענציאלע געאמעטריע און אלגעברעאישע געאמעטריע. אין דיפערענציאלער געאמעטריע געפינען זיך די באגריפן פון פיבערבינטלעך און קאלקולוס אויף פלאכטעס, ספעציעל וועקטאר און טענסאר קאלקולוס.
הגאון
וועבלינקען
עצור כאן חושבים שמועסן אויס אלע פראגעס ארום דעם ספר.
קאטעגאריע:אידישע קאנטראווערסיעס קאַטעגאָריע:העברעיאישע ביכער קאטעגאריע:ביאגראפישע ביכער
מאטעמאטיק
פארעם
די שטודיע פון אויקלידישע געאמעטריע שליסט איין דעם בארימטן פיטאגאראס פרינציפ און טריגאנאמעטריע, וואס באהאנדלט די פֿארהעלטענישן צווישן די זייטן און ווינקלען פון דרייעקן און מיט די טריגאנאמעטרישע פונקציעס.
אין געאמעטרישער אלגעברע ווערן געאמעטרישע אביעקטן באשריבן ווי געזעמלען פון לייזונגען פון פאלינאמישע גלייכונגען, און אזוי ווערן איינגעפלאכטן די באגריפן פון כמות און פארעם; אויך פארשט מען טאפאלאגישע גרופעס וואס פלעכטן איין סטרוקטור און פארעם. לי גרופעס דינען צו פארשן פארעם, סטרוקטור און ענדערונג. טאפאלאגיע, מיט אירע אונטערצווייגן, איז געווען דער געביט מיט דער גרעסטער אנטוויקלונג אינעם 20סטן יארהונדערט, און שליסט איין די פואנקארע השערה און דעם פיר-פארבן טעארעם, וואס איז געווארן אויפגעוויזן מיטן הילף פון א קאמפיוטער און קיין שום מענטש האט נאך נישט באשטעטיקט זיין ריכטיקייט.
ענדערונג
שילדערן און פארשטיין ענדערונג איז שטארק נויטבאר אין דער נאטור-וויסנשאפטן, און דער קאלקולוס איז א קראפטיגער געצייג דערפאר. דער הויפט באגריף איז די פונקציע. די שטודיע פון רעאלע צאלן און פונקציעס וואס האבן רעאלע ווערטן הייסט רעאלער אנאליז, און די פאראלעלע שטודיע פון פונקציעס פון קאמפלעקסע צאלן הייסט קאמפלעקסער אנאליז. די רימאן השערה, איינע פון די אפענע יסודותדיקע פראגעס אין מאטעמאטיק, קוואלט ארויס פון קאמפלעקסן אנאליז. פונקציאנאלער אנאליז פאקוסירט אויף פונקציע רוימען, בדרך כלל מיט אומענדלעכע דימענסיעס. פונקציאנאלער אנאליז ווערט געניצט אין קוואנטן-מעכאניק. עס זענען פאראן פילע פראבלעמען וואס זייער לייזונג ליגט אין א פארהעלטעניש צווישן א קוואנטיטעט און זיין ענדערונג, וואס מען שטודירט אין דעם געביט פון דיפערענציאל-גלייכונגען.
א סך פענאמענען אין נאטור קען מען שילדערן דורך דינאמישע סיסטעמען; כאאס-טעאריע פארשט גענוי ווי די סיסטעמען ארבעטן. נומערישער אנאליז פארשט מעטאדן צו לייזן א ברייטן גרייך פון פראבלעמען וואס מען קען נישט לייזן אנאליטיש.
פֿונדאמענטן און פילאסאפיע
כדי צו געבן צו פארשטיין די פונדאמענטן פון מאטעמאטיק האט מען אנטוויקלט די געביטן פון מאטעמאטישער לאגיק און געזעמלען טעאריע, ווי אויך קאטעגאריע טעאריע וואס ווערט נאכאלץ אנטוויקלט. די פֿראזע "קריזיס פון פונדאמענטן" וואס באשרייבט די זוך אין אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט נאך פאסיקע פונדאמענטן פאר מאטעמאטיק, איז א פארציענדיקער פענאמען, קאנקרעטיזירט דורך געציילטע אפטיילונגען ווי די קאנטראווערסיע וועגן קאנטאר׳ס געזעמלען טעאריע, די בראוער-הילבערט קאנטראווערסיע און די בישאפ-קייזלער קאנטראווערסיע.
מאטעמאטישע לאגיק באהאנדלט באזירן מאטעמאטיק אויף א פעסטער אקסיאמאטישער ראם, און פארשט די רעזולטאטן פון דער ראם. דורך דעם קען מען דערגיין געדעל׳ס צווייטן אומפולשטענדיקייט טעארעם, אפשר דער מערסט בארימטער רעזולטאט פון לאגיק, וואס ווייזט אן אין א נישט פארמאלן אופן אז יעדער מאטעמאטישער פארמאליזם וואס אנטהאלט גרונטלעכן אריטמעטיק, טאמער ער איז גענוג שטארק (דאס הייסט, אלע טעארעמן וואס מען קען באווייזן זענען געהעריג) מוז די סיסטעם זיין אומפולשטענדיק (דאס הייסט, אז עס זענען פארהאן געהעריגע טעארעמען וואס מען קען נישט באווייזן אין דער סיסטעם). מאדערנע לאגיק ווערט צעטיילט אויף רעקורסיע טעאריע, מאדעלן טעאריע און באווייזן טעאריע, און האט פעסטע פארהעלטענישן מיט טעארעטישער קאמפיוטער וויסנשאפט.