cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
מאטעמאטיק
דיסקרעטע מאטעמאטיק
דיסקרעטע מאטעמאטיק איז א ברייטער געביט פון מאטעמאטיק וואס באשעפטיקט זיך מיט פארשן די נאטור פון דיסקרעטע מאטעמאטיקע סטרוקטורן (אנדערש ווי מאטעמאטישער אנאליז, וואס באהאנדלט המשכדיקע מאטעמאטישע סטרוקטורן). די אביעקטן וואס מען שטודירט אין דיסטקרעטער מאטעמאטיק זענען מערסטנס צייליקע געזעמלען.
דיסקרעטע מאטעמאטיק איז געווארן זייער פאפולער זייט דעם צווייטן העלפט פונעם 20סטן יארהונדערט, א דאנק איר ניץ אין קאמפיוטער-וויסנשאַפֿט: א דיגיטאלישע קאמפיוטער (אנדערש ווי אן אנאלאג קאמפיוטער) ארבעט דיסקרעטיש, א טריט נאך א טריט, דערפאר איז דיסקרעטע מאטעמאטיק שטארק רעלעוואנט צו די טעארעטישע פונדאמענטן פון זיין ארבעט.
די הויפט צווייגן וואס ווערן איינגעשלאסן אין דער ברייטערער ראם פון דיסקרעטער מאטעמאטיק זענען: קאמבינאטאריק, גראפן-טעאריע, אלגאריטמיק און ובולעשע אלגעברע.
זעט אויך
נומערן סיסטעם באוווסטע מאַטעמאַטיקער
רעפערענצן
*
נתן סליפקין
זיין שרייבן
זיינע ספרים אלס טאלאנטפולער זאאלאג, איז געווען אנגענומען ביי חרדישע יידן און געווען פארעכענט אלס קינדער ביכער צו ליינען איבער גאט'ס וואונדער.
קאנטראווערסיע
אין תשס"ה זענען פרומע רבנים אין אמעריקע און מדינת ישראל - צווישן זיי רבי דוד פיינשטיין, רבי אהרן יודא לייב שטיינמאן, רבי יוסף שלום אלישיב, רבי חיים פנחס שיינבערג און רבי שמואל אויערבאך - ארויסגעקומען מיט אן איסור קעגן זיינע ביכער. צוליב דעם וואס אנגעבליך נעמט דער מחבר ר' נתן אן די קאנווינציאנאלע מיינונג פון אלע פארשער אז די וועלט איז שוין מיליאנען יארן אלט. דאס האט ארויסגעברענגט א שארפער רעאקציע פון אלע ליטווישע רבנים צו מחרים זיין זיינע ספרים.
ער ווידערארום האט זיך נישט געלאזט און געטענה'ט אז ער איז א פרומער איד וואס גלייבט אין דער תורה און אין גאט, און אז דאס אז די וועלט איז עלטער פון די חרדישע גלויבן איז נישט קיין סתירה צו דער תורה.
זיינע ספרים
זיינע ביכער זענען געווארן מער באקאנט דורך דעם.
וועבלינקען
זיינע ביכער אויף אייכלערס
קאטעגאריע:אידישע קאנטראווערסיעס
קאטעגאריע:טעאלאגיע קאטעגאריע:נאטור קאטעגאריע:לעבעדיגע מענטשן
ה'תרל"ו
ה'תרל"ו איז דאס צוועלפטער יאר פון דעם צוויי הונדערט און זיבן און ניינציגסטער (רצ"ז) זון מחזור. דאס קביעות פון דעם יאר איז הש פשוטה וועלכע באדייט ה - ראש השנה איז דאנערשטיק (ה). ש - חשוון און כסלו זענען פולע (שלמים), חדשים פון דרייסיג טעג. פשוטה - דאס יאר האט ווי געווענליך צוועלף חדשים (פשוטה) ס'איז נישט אַן עיבור יאר.
זיפ קאד
זיפ קאד איז די סיסטעם פון פאסט קאדן געניצט אין די פאראייניגטע שטאטן. יעדע געגנט וואס די פאסט מארק מוז אנטהאלטן כדי עס זאל אנקומען דעליווערט אהין.
קהל ייטב לב
קליין|דער אינהאלט פון די שטאטוטן
קהל יטב לב איז די סאטמארער קהילה איבער דער וועלט, וואס איז געגרינדעט דורך דעם סאטמארער רבי'ן ר׳ יואל טייטלבוים זצ"ל, וועלכער האט אראפגעלייגט ספעציעלע יסודות דורכ'ן שרייבן שטאטוטן ווי אזוי די קהלה זאל געפירט ווערן אין אלע צייטן און אומשטענדן.
זיפ קאד
דרויסנדיגע לינקס
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
קהל ייטב לב
געגרינדעט געווארן אין שנת ה'תש"ח לפ"ק אום חוה"מ פסח, אין דעם ערשטן קליינעם סאטמארער ביהמ"ד אויף 500 בעדפארד עוו.
דעמאלטס ביי דעם ערשטן אסיפה האבן זיך איינגעשריבן בלויז 17 מיטגלידער אלס חברי הקהלה.
דער ערשטער פרעזידענט איז געוועזן רבי חיים מאיר ברוין, בעמח"ס תולדות חיים
אלס ראשי הקהלה וועלכע האבן אויך געדינט אלס וויצע פרעזידענט זענען אריינגעקומען הרבני הנגיד ר' פייש מאשקאוויטש (וועלכער איז אליינס שפעטער געווארן פרעזעס), און הרבני הנגיד ר' יוסף איצקאוויטש.
אלס סעקרעטאר פון די קהלה איז אויפגענומען געווארן ר' משה בראווער
פרעזידענטן און וויצע פרעזידענטן
אט איז א שטיקל ליסטע פון ראשי הקהילה (פרעזעס און וויצע פרעזעס פון די פאלגנדע יארן)
קהלי'שע און מוסדות אנשטאלטן
קאטעגאריע:סאטמאר קאַטעגאָריע:קהילות
פינלאנד
‫פֿינלאַנד איז אַ לאַנד אין צפון־אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז העלסינקי.
פינלאנד גרעניצט זיך מיט רוסלאנד אויף דער מזרח זייט, שוועדן אויף דער מערב זייט, און נארוועגיע אויף צפון מערב. פינלאד איז דאס אכטע גרעסטע לאנד אין אייראפע. 5.4 מיליאן מענטשן וואוינען אין פינלאנד.
געאגראפיע
געאגראפיש געפינט זיך פינלאנד טייל אין דער ארקטישער ראיאן, טייל אין צענטראלער אייראפע און טייל אין צפון אייראפע. אין די וועלדער פון פֿינלאנד וואקסן טענענביימער, בערעזעס און סאסנעס.
פינלאנד האט 180,000 אזערעס און 180,000 אינזלען.
פאליטיק
דער פריערדיקער פרעמיער מיניסטער, מאַטי וואַנהאַנען, האט רעזיגנירט פון דער פירערשאפט פון דער צענטער פארטיי אין יוני 2010, און געבעטן פון פרעזידענט צו רעזיגנירן אלס פרעמיער מיניסטער. דעם 22סטן יוני האט פארלאמענט געוויילט די נייע פירערין פון דער צענטער פארטיי, מאַרי קיוויניעמי, פרעמיער מיניסטער.
*
ישראל מענדל שווארץ
אנפאנג פלעגט ער זיך רופן וואלאבאיטער רב ווייל ער האט געווינט אויף וואלאבאיט א גאס און וויליאמסבורג, אבער לעצטענס האט ער געפענט א עמטליכע ביהמ"ד ווי מען דאווענט יעדן טאג האט ער אויפן פארלאנג פון זיין משפחה געטוישט דעם נאמען אויף לאשאנץ נאך א נאמען פון זייער זיידע די לאשאנצ'ער רב.
קאַטעגאָריע:אדמורי"ם קאַטעגאָריע:בדחנים קאטעגאריע:יידישע ביזנעסלייט קאַטעגאָריע:וויליאמסבורג
חיים ברייש
הר"ר חיים ברייש (תש"ז - י"ד סיוון תשע"ב) איז געווען א מגיד שיעור אין דער מתיבתא אין לאנדאן, ענגלאנד. ער איז געווען גאר באקאנט אלס א גרויסער זעלטענער תלמיד חכם מיט א שטארקן פארנעם.
ביאגראפיע
ר' חיים איז געבוירן געווארן תשי"ג אין ציריך, שווייץ, צו זיין פאטער ר' שמעון ברייש, א זון פון הר"ר מרדכי יעקב ברייש, רב אין ציריך און מחבר פון שו"ת „חלקת יעקב", און צו זיין מוטער, א טאכטער פון הרב ברוך אברהם פרידמאן פון לוגאנא.
ער איז געווען אן איידעם פון רבי גדליה עסטרייכער.
ער איז נפטר געווארן י"ד סיון תשע"ב אין ראמסגייט, ענגלאנד, וואו ער איז געגאנגען זיך אפרוען לעבן דעם ים, און איז פארשוועמט געווארן פון א קרעפטיגער כוואליע.
מען האט אים באערדיגט אין הר המנוחות
וועבלינקען
קאטעגאריע:ראשי ישיבות אין אייראפע קאַטעגאָריע:לאנדאנער רבנים קאַטעגאָריע:חסידישע ראשי ישיבות
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות
שאול פערלשטיין
קאַטעגאָריע:זאלוינים
אייראפעאישע פרייהאנדל אסאסיאציע
קליין|לאגא לינקס|קליין|250x250פיקס|אין טונקל־גרין ווערן געצייכענט די היינטיקע מיטגליד־לענדער המדינות פון EFTA, און אין העל־גרין ווערן געצייכענט די געוועזענע מיטגליד־לענדער וואס האבן פארלאזט EFTA כדי זיך איינשליסן אין דעם [[אייראפעישער פארבאנד|אייראפעאישן פארבאנד]] די  אייראפעאישע פֿרייהאַנדל אַסאסיאַציע (European Free Trade Association - EFTA) איז געווארן אויפגעשטעלט דעם 3טן מיי 1960 ווי אן אלטערנאטיווע מעגלעכקייט פאר אייראפעאישע לענדער וואס האבן נישט געוואלט אדער נישט געקענט זיך איינשליסן אין דער אייראפעאישער געמיינדע, וואס איז היינט דער אייראפעאישער פארבאנד.
דער EFTA אפמאך איז גע׳חתמ׳עט געווארן דעם 4טן יאנואר 1960 אין שטאקהאלם דורך זיבן לענדער; אבער היינט האט די אסאסיאציע נאר איסלאנד, נארוועגיע, שווייץ און ליכטנשטיין. וועגן דעם האט מען געדארפט טוישן דעם ״שטאקהאלם אפמאך״ מיטן ״וואדוץ אפמאך״.
דער אפמאך גאראנטירט פרייהייט פון האנדל צווישן די מיטגליד לענדער. דריי EFTA לענדער זענען א טייל פון דעם אינערלעכן מארק פונעם אייראפעאישן פארבאנד דורך דעם "אייראפעאישער עקאנאמישער געגנט" (European Economic Area - EEA) האנדל אפמאך, וואס מ׳האט אויפגעשטעלט אין 1994. דאס פערטע לאנד, שווייץ, האט באשלאסן זיך פארבינדן מיטן אייראפעאישן פארבאנד דורך בילאטעראלישע אפמאכן. דערצו האבן EFTA לענדער פרייהאנדל פארבינדונגען מיט עטלעכע לענדער אינדרויסן פון אייראפע.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:אייראפע קאַטעגאָריע:האנדל און פינאנץ קאַטעגאָריע:אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס
ה'תרס"ב
געשעענישן
כ' שבט – געעפנט געווארן דער שערי צדק שפיטאל, דער ערשטער שפיטאל אין דער ניישטאט ירושלים
שחיטה אין ווירזשיניע-טעק
left|thumb|250px מאסן שחיטה אין ווירדשיניע-טעק איז א גרויזאמע טראגעדיע וואס האט פאסירט כ"ח ניסן תשס"ז אין די שטאַט ווירזשיניע, אמעריקע אין די גרויסע קאלעזש ווירזשיניע טעק, ווי א גייסטליכער קראנקער ציושטער 23 יעריגער מאן אן אפשטאמיגער פון דרום קארעא, א סטודענט אינעם קאלעזש, האט מיט א ביקס אויסגעקוילעט 32 קאלעגעס סטודענטן, און דערנאך זיך גענומען דאס לעבן מיטן שיסן זיך אין פנים. די שחיטה איז פארעכנט אלס די ערגסטע שחיטה אין די היסטאריע פון אמעריקע דורך א פריוואטע שיסעריי.
קאַטעגאָריע:מערדער
צוואה
א צוואה אדער טעסטאַמענט איז א דאקומענט אין וועלכער מען שרייבט באפעלן וואס מען זאל טאן נאך דער שרייבער איז געשטארבן.
יידישקייט
דאס איז זייער הארב און טייער לויט דער תורה אז מען מוז דאס אנהאלטן.
קאטעגאריע:ירושה קאטעגאריע:טויט
ביקלי באן סטאנציע
ביקלי  איז א סטאנציע אויף דער טשאטאם הויפט ליניע וואס באדינט דאס שטעטל ביקלי, לאנדאנער בארא פון בראמלי, דרום־מזרח לאנדאן. די סטאנציע ווערט באדינט דורך סאדאיסטערן און טעמזלינק, און איז אין טראוולקארט זאנע 5.
היסטאריע
די סטאנציע האט געעפנט אום 5טן יולי 1858 מיטן נאמען סאוטבארא ראד. אין 1860 האט מען געענדערט דעם נאמען צו ביקלי.
באדינונגען
אין די נישט־שפיץ שעה׳ן איז די באדינונג:
דינאזאווער
קליין|א סקעלעט פון א דינאָזאַװער דינאָזאַװער איז א סארט ריזיקע באשעפעניש וואס איז שוין נישט דא, װיסנשאַפטלער זאגן אז דאס איז א ראי' צו עוועלאציע.
ווי אזוי זיינען זיי פארלענדן געווארן
די אנגענומענע היפאטעזע פון דער פיזיקער לואיס אלווארעז איז, אז פאר 65 מיליאן יאר האט א ריזיקער פעלדז א מעטעאריט באטראפן דעם ערד פלאנעט, און דאן לויט געוויסע האט עס געשאפן א געפערליכע היץ אויף דער וועלט וואס דאס האט פאראורזאכט זייער אומקום, אדער לויט טייל וואס זאגן אז דאן איז געשאפען געווארן א שרעקליכע קעלט וואס דאס האט צוגעברענגט אז זיי זענען פארניכטעט געווארן, און לויט געוויסע האט עס צוגעברענגט צו א ריזיקן וואלקן וואס האט פארשטעלט די זון במשך פֿון 3 חדשים, און צוליב דעם האבן די געוויקסן פארשימלט געווארן, און די אלע גרויסע חיות זיינען געשטארבן פון הונגער.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:רעפטילן
ענריקע איגלעסיאס
left|thumb|250px|איגלעסיאס אין [[מאטשמוזיק טעלעוויזיע פראגראם]] ענריקע איגלעסיאס איז א שפאנישער הארציקער זינגער, געבוירן כ"ז אייר ה'תשל"ה, װױנט אין מיאמי, פלארידע. ער האט פראדוצירט 8 אלבאמען, און זיי פארקויפט אין מיליאנען קאפיעס.
זיינע אַלבאָמען
קאַטעגאָריע:פאפ זינגערס
יואל קרויס
קליין|250px|יואליש קרויס ר' יואליש קרויס איז א ירושלים'ער אינגערמאן, וואס פירט אן מיט אתרא קדישא. און איז באקאנט אלס דער פאשקעווילן זאמעלער. מיט אן אוסף פון צענדליגע טויזנטער פאשקעווילן וואס לויפט אין משך פון יארן וואס יהדות החרדית האט נאר געוואוסט פון סקאנדאלן מחלוקת און געפעכטן.
ער איז דער יונגסטער איידעם פון דעם הויפט פון תורה ויראה ר' אברהם יעקב עפשטיין, אן איידעם פון רבי אהרן קאצענעלבויגן דער גרונדער פון נטורי קרתא. און זון פון דעם בעל הזוהר, ר' אברהם משה קרויס פון תולדות אהרן (א ברודער פון ר' שמואל בנימין קרויס. דער רבי פון תורת חסד, לונדון).
ער האט 17 קינדער און ער מעלקט אליין א קו פאר מילך, אלס כשרות אפהיטונג.
שמאלץ
דא צו פראדוצירן טוט מען אפשניידן די פעטע הויט טיילן פונעם פויגל צו קליינע שטיקלעך, און מען פרעגלט זיי אין א טאפ אויף א מעסיגע פלאם, און פון די שטיקלעך הויט ווען זיי זענען קריספי און ברוין, ווערט עס גריווען, אדער ווי מ'רופט עס 'שוויסקעס'. און פון די פליסיגקייט וואס ווערט אויל, לייגט מען אין א פלעשל, וואס מ'נוצט צום קאכן און דאס גלייכן.
די גריוועלעך עסט מען צומאל מיט קארטאפל און ציבעלע, אדער מיט קאשע און לעבערלעך. עס איז א טייל פונעם אייראפעאישער יודישער קאך, ספעציעל אום פסח, ווען פרומע לייט וואס נוצן נישט קיין אויל אום פסח - אלץ א חומרא, נוצן אנשטאט דעם בלויז שמאלץ אויל.
אנדערע טייטשן
קאטעגאריע:עסנווארג קאַטעגאָריע:יידישע קיך קאטעגאריע:פסח קאַטעגאָריע:יידישקייט
עירובין
די מצווה פון עירובין איז איינע פון די 7 מצוות וואס חז"ל האבן מתקן געווען, אזוי:
אונטער דעם איז דא:
עירובי תחומין
לויט די תורה טאר מען נישט ארויסגיין שבת פון א באוואוינטע שטאט מער ווי 2,000 איילן וואס ווערט אנגערופן "תחום שבת", דעריבער האבן חז"ל מתקן געווען אז אויב איינער וויל ארויס גיין אויסערן תחום, זאל ער פאר שבת אראפלייגן צוויי סעודות עסנווארגן ביים ענדע פון די 2,000 איילן אויסערן שטאט, און דאס ווערט פארעכנט אזוי ווי דער מענטש וואוינט דארט, ווייל א מענטש וואוינט ווי זיין עסן איז, ממילא וועט עס איהם ערלויבן צו גיין נאך 2,000 איילן פון ווי ער האט אראפ געלייגט דאס עסן, איז דאס א סך הכל פון 4000 איילן פון די באוואוינטע שטאט.
עירובי חצרות
לויט דער תורה מעג מען טראגען אין א בילדונג ווי עס וואינען אסאך מענטשן אדער א הויף, אזוי אויך א שטאט וואס איז ארומגענימען א מויער מעג מען לויט די תורה טראגען אבער די חכמים האבן מורא געהאט אז מענטשן וועלן מיינען אז פונקט ווי אין די שטאט עג מען טראגען מעג מען איבעראל און אזוי ווייטער, האט שלמה המלך און זיין בי"ד מתקן געווען אז יעדער וואס וואינט פאר זיך און וויל טראגען דארף מאכען א עירוב.
עירוב תבשילין
דאס איז נאר ווען יו"ט געפאלט אויס אום ערב שבת, האבן חז"ל מתקן געווען אז מ'טאר נישט צוגרייטן די סעודות פון שבת אום יו"ט, ווייל אום יו"ט איז מעו צו פארנומען און מ'וועט גרינגשעצן דעם שבת מיטן נישט צוגרייטן ווי עס פאסט, דעריבער מוז מען שוין צוגרייטן דעם שבת פון פאר יו"ט, האבן אבער חז"ל געזאגט אז מ'קען טוהן אן עצה אז מ'זאל יא מעגן קאכן פון יו"ט אויף שבת, אויב מ'מאכט אן עירוב תבשילין דאס מיינט אז ערב יו"ט גרייט מען צו צוויי געקעכטסן פאר שבת און מיט דעם ווייזט מען אז מ'האט שוין אנגעגערייט פאר שבת. די צוויי געקעכצן טאר מען נישט אויפעסן פאר שבת.
קאטעגאריע:תרי"ג מצוות
קויציע
קויציע אדער ערבות(English: Bail) איז ווען מען גיט א געלט משכון וואס אן אנגעקלאגטער קען פארלייגן אין געריכט אין אויסטויש פאר זיין צייטווייליגע באפרייאונג ביז זיין פראצעס.
קאנצעפט
קויציע פרייזן ווערן באשטימט דורך דעם געריכט און איז געוואנדן לויט דער הארבקייט פון דעם פארברעכן. פאר א קלייניקייט קען דאס קויציע געלט זיין אין די צענדליגער טויזנטער דאלארן און קען אמאל גיין ביז אין די מיליאנען פאר ערנסטע פארברעכער. טייל אנגעקלאגטע באקומען אינגאנצן נישט קיין קויציע און דאס זענען געווענליך פארברעכער אויף וועלכע מען האט מורא אז זיי וועלן באגיין פרישע פארברעכן אדער מערדער וועלכע זענען א געפאר צו די חברה. א ריכטער באשלוסט אויב מען זאל יא אדער נישט ערלויבט ווערן בעיל און אזוי אויך וואספארא פרייז דאס זאל קאסטן.
פאר א פשוטער פארברעכער וואס האט בא'גנב'ט געשעפטן וועט זיין קויציע פרייז נישט זיין קיין סאך געלט ערשטנס ווייל זיינע פארברעכנט זענען נישט ערנסט און די יוסטיץ סיסיטעם פארלייגט זיך נישט אזוי שטארק נאך אים, און צווייטענס ווייל אויב יענער האט בא'גנב'ט געשעפטן האט ער פשטות נישט קיין געלט און אפילו $10,000 וועט זיין גענוג א גרויסע סומע זיכער צו מאכן אז ער וועט צוריק קומען אין געריכט. אבער ווען עס האנדלט זיך מיט א גרויסע פארברעכער וועט בעיל באשטימט ווערן פאר הונדערטער טויזענטער דאלארן און אמאל מיליאנען ווייל דאס געריכט וויל זיכער מאכן אז זיי פארלירן נישט אזא איינעם. אין אנדערע פעלער ווען מען צאלט אסאך בעיל איז ווען עס האנדל'ט זיך פון רייכע מענטשן וועלכע האבן געשווינדעלט ערנסטע געלטער און פון זיי ברויך מען האבן א גרעסערע משכון פשוט ווייל פאר $10,000 וואלט זיך יענעם געלוינט צו אטלויפן און פאר 10 מיליאן דאלאר נישט.
אבער דאס געריכט קען נישט טאן וואס זיי ווילן און אויך בעיל האט א שיעור. די אכטע אמעדמענט פון די יו-עס קאנסטיטוציע פארבאט פון דאס געריכט ארויפצולייגן גאר הויכע בעיל סומעס אין פאל יענער פארפאסט סתם אזוי א געריכט סעסיע און האט בכלל נישט געהאט אין פלאן צו אנטלויפן.
פראצעדור
דער אנגעקלאגטער האט די ברירה אויסצולייגן געלט מזומן און באלד אויסגעלייזט ווערן. אויב פארפעלט ער צו קומען ביים נעקסטן געריכט סעסיע וועט ער פארלירן דאס געלט און אויב וועט ער קומען אין צייט צו אלע סעסיעס וועט ער צוריק באקומען דאס געלט פון דאס געריכט. א צווייטע מעגליכקייט פאר'ן אנגעקלאגטן איז צו פאר'משכונ'ן זיין פראפערטי אדער אנדערע ווערטפולע זאכן אנשטאט קעש געלט.
אויב יענער האט נישט אזויפיל געלט, ווי עס איז דער פאל מיט רוב אנגעקלאגטע, וועט מען דארפן שאפן דאס געלט פון א אינשורענס פירמע וועלכע וועט אויסלייגן דאס געלט פאר דעם אנגעקלאגטן און יענער וועט צאלן א געוויסע אפצאל פאר די סערוויס. אינשורענס פירמעס מאכן אבער נישט קיין ביזנעס מיט'ן געריכט דירעקט ווייל זיי האבן פשוט נישט קיין צייט דערצו און דערפאר זענען פאראן בעיל-באנדס אגענטן וועלכע ארבעטן פאר די אינשורענס פירמעס און געבן זיך אפ מיט אלע איינצעלהייטן. געווענליך וועט דער אנגעקלאגטער דארפן באצאלן צווישן 5 און 10 פראצענט פון די באנד און די באנד אגענט און די אינשורענס פירמע וועלן זיך צעטיילן מיט דעם געלט.
אויב דער אנגעקלאגטער וועט יא אנטלויפן און נישט ערשיינען אין געריכט וועט דער בעיל-באנד אגענט (און באמת די אינשורענס פירמע) דארפן באצאלן דאס געלט פאר'ן געריכט און וועט דערלייגן גרויס געלט. סטאטיסטיקס ווייזן אז 20 פראצענט פארברעכער אנטלויפן אדער פרובירן צו אנטלויפן וואס מיינט אז די אינשורענס פירמעס וועלן גאנץ אפט דארפן באצאלן דאס געלט און דערפאר פארמאגן די אינשורענס פירמעס באונטי האנטערס וועלכע פאלגן נאך דעם אנגעקלאגטן און מאכן זיכער אז ער אנטלויפט נישט.
מנחם מענדל וועכטער
ר' אברהם מנחם (מענדל) וועכטער (געבוירן כ׳ טבת תש"ז) איז דער ראש כולל פון נחלת הר חב"ד. פריער איז ער געווען א סאטמארער חסיד וואס האט געהאט א ישיבה אין וויליאמסבורג.
ביאגראפיע
ער איז געבוירן געווארן כ׳ טבת תש״ז אין נירבאטור, אונגארן צו זיינע עלטערן הרב ליפא וועכטער און זיין ווייב זעלדא. ווען ער איז געווען אלט צען יאר האט די משפחה זיך געצויגן אין קאנאדע.
נאך דער חתונה מיט זיין ווייב ראל האט ער געפירט א סאטמארער ישיבה מיט געקליבענע בחורים וואס האבן געהייסן מצוינים און זיי האבן געברויכט אן עקסטערע מסגרת ווי מער צו שטייגן ווי די אלגעמיינע בחורים פון דער סאטמארער ישיבה פון דעמאלטס. ער האט זיי איבערגערעדט צו ווערן חב"דסקע חסידים. צוליב דעם האט מען אים געשלאגן ביז ער האט גע׳חלש׳ט און אים ארויסגעווארפן נאקעט נאך די פעטש אויף דער גויאישער גאס אין מיטן ברוקלין. א שווארצער גוי האט דאס געזען און אים געראטעוועט פונ'ם טויט.
נאך אידן זענען געווארן געשלאגן צוליב דעם סקאנדאל.
די צייטונג דער איד האט געהעצט די מאסן און אים באשולדיגט אלס קידנכאפער וואס כאפט אוועק קינדער פון זייערע עלטערן.
ער וואוינט היינט צוטאגס אין ארץ ישראל וואו ער דינט אלס פוסק און ראש הכולל פאר חב"ד.
זיינע תלמידים זענען אלע אקטיוו אין חינוך. ער האט זיך נישט געטוישט די קליידונג פון סאטמאר אויף ליובאוויטש, אבער זיינע קינדער זענען יא מער ווייניגער מיט דעם ליובאוויטשער לבוש.
כל נדרי
כל נדרי איז די חשובסטע תפילה ביי די אידן וואס מען זאגט איר פאר תפילת מעריב פון ערב יום כיפור. די תפילה ווערט שוין דערמאנט אין תלמוד און דאס איז געשריבן אויף אראמיש.
איבער די תפילה
די תפילה האט מען מתקן געווען צו אויסלייזן אלע נדרים (צוזאגס) וואס דער מענטש האט פארשפרעכט אין די לעצטע יאר און וואס ער וועט פארשפרעכן אין די קומעדיגע יאר ("מיום כיפורים שעבר עד יום כיפורים זה, ומיום כיפורים זה עד יום כיפורים הבא עלינו לטובה"). אין די צייטן פון די ראשונים איז געוועזן א מחלוקת צו מען זאל זאגן די תפילה אדער נישט. צום ביישפיל ר' עמרם גאון האט געשריבן אויף דער מנהג "מנהג שטות הוא" (דאס איז א נארישע געוווינהייט) (כאטש וואס ביי זיין סידור איז די תפילה פארשריבן) ווארשיינליך פון וועגן וואס על-פי הלכה קען נישט אזוי א תפילה אויסלייזן נדרים. אבער מיט די צייט איז דער מנהג זייער איינגעווארצלט געווארן ביי די אידן, און זי האט באזעצט געווארן אויך אין שולחן ערוך.
פארצייטנס זיינען די יודן באשולדיג געווארן דורך די גוים אז זייערע צוזאגס האט נישט קיין צושטאנד אלץ דעם וואס זיי לייזן דאך אויס די נדרים ערב יו"כ, וואס דערפאר האבן די אידן געדארפט שווערן מיט א באזונדערע שבועה כדי צו פֿארפֿעסטן זייערע צוזאגס. די רעפארמער אין די 19טע י"ה האבן וועגן דעם באשלאסן צו נישט זאגן "כל נדרי", און האבן אנשטאט דער געזאגט דאס קאפיטל "שיר המעלות ממעמקים" מיטן ניגון פון "כל נדרי". אבער היינט אויך די רעפארמער זאגן "כל נדרי" אזוי ווי די ארטאדאקסן.
די תפילה האט מען באזונדער מתקן געווען פאר "אלערליי" אידן איינגערעכנט בעלי עבירות ("על דעת המקום ועל דעת הקהל אנו מתירין להתפלל עם העבריינים"). דערפאר איז טאקע איינגעפירט אז אלע אידן אפילו די סעקולערע זאלן קומען אין שול יעדעס יאר צו הערן "כל נדרי".
כאטש וואס די תפילה זאגט מען ביינאכט, איז איינגעפירט צו זיך איינוויקלען מיט טליתים.
די תפילה איז מען מקפיד צו זאגן פאר די שקיעה, ווייל לויט די הלכה טאר מען נישט אויסלייזן נדרים אום שבת און אום יום טוב.
קאַטעגאָריע:תפילות קאַטעגאָריע:יום כיפור
Preghiera ebraica
שניאור זלמן פון לאדי
left|250px|thumb|דאס דאזיגע בילד האט געמאלן א [[רוסישער מעלער, ווען דער בעל התניא איז געווען אין תפיסה, מ'האט עס יארן שפעטער געטראפן אין די רוסישע ארכיוון, מיט א רוסישן אויפשריפט, אלס "זאלמינאוו ליאדער". עס זענען נאך געווען אלטע אידן וואס האבן געדענקט הגה"צ ר' חיים אברהם בן הבעל התניא, וואס האט געהאט די זעלבע צורה, און מ'פלעגט זאגן אז ער זעהט אויס ווי דער טאטע, דאס האט באשטעטיגט דאס בילד פאר אמת. (מספר „בית רבי").  אין ספר התמים, שטייט אז דער מהריי"ץ האט געהערט פון זיין באבע, אז איר שווער דער צמח צדק, האט באשטעטיגט דאס בילד.]]
רבי שניאור זלמן פון לאדי, דער אלטער רבי פון חב״ד (י"ח אלול ה'תק"ה - כ"ד טבת ה'תקע"ג), דער גרינדער פון חב"ד חסידות. ער איז אויך באקאנט אויפן נאמען פון זיין ספר ווי דער בעל התניא.
אפשטאם
רבי שניאור זלמן איז געבוירן ח"י אלול ה'תק"ה, אין דער אומגעבונג פון ליאזנא, (א קליין שטעטל אין רייסן לעבן וויטעבסק וואס האט דעמאלס געהערט צו פוילן), צו זיין פאטער הרב ברוך, פון די צדיקים נסתרים, א זעקסטער דור בן אחר בן פון דעם מהר"ל מפראג. (רבי ברוך איז געווען א זון פון רבי שניאור זלמן, א זון פון רבי משה, א זון פון רבי יהודה לייב, א זון פון רבי שמואל, א זון פון רבי בצלאל, א זון פון רבי יהודה ליואי דער מהר"ל מפראג). און צו זיין מוטער מרת רבקה א טאכטער פון הרב אברהם.
זיין יוגנט
ס'איז אנגענומען (מקובל) ביי חסידים, ווען רבי שניאור זלמן איז געווען א יונגל פון דריי יאר, האט דער בעל שם טוב געזאגט פאר זיינע תלמידים, “א הויכע נשמה איז אראפגעקומען אויף דער וועלט, און זיין נאמען איז שניאור - ״שני אור״ - צוויי ליכטיקייטן וועט ער לייכטן, אין תורת הנגלה און אין תורת הנסתר”.
יונגערהייט, האט זיין פאטער גענומען פאר רבי שניאור זלמן, הרב יששכר בער (קאבלינקער) דער מגיד פון ליובאוויטש, אלס רבי מיט אים צולערנען, אבער ווען ער האט אנגעהויבן מיט אים צו לערנען, איז רבי יששכר בער איבעראשט געווארן פון זיין געוואלדיגן שארפקייט און וויסנשאפט, און געזאגט פאר זיין פאטער אז ער דארף נישט קיין רבין.
ביי זיין בר מצוה האבן די גרויסע לייט זיך אויסגעדריקט אויף רבי שניאור זלמן ״רב תנא הוא ופליג״.
רבנות
אין יאר ה'תקכ"ד איז רבי שניאור זלמן געווען דאס ערשטע מאל ביי דעם מעזריטשער מגיד און איז געווארן פון די יונגסטע תלמידים פון מגיד. נאך דער פטירה פונעם מגיד אין יאר ה'תקל"ג איז רבי שניאור זלמן געווארן א תלמיד פון הרב מנחם מענדל פון וויטעבסק.
אין יאר ה'תקכ"ז איז רבי שניאור זלמן אויפגענומען געווארן אלס מגיד אין ליאזנא, בעלארוס, ווי ער האט שפעטער אין די יארן ה'תקל"ג - ה'תקל"ח געגרינדעט זיין ישיבה.
אומגעפער אין יאר ה'תקל"ב האט רבי שניאור זלמן געגרינדעט דעם דרך החסידות חב"ד, ווען זיין רבי, הרב מנחם מענדל פון וויטעבסק איז ארויף געפארן קיין ארץ ישראל האט ער איבערגענומען די פירערשאפט פון דער גאנצער אומגעבונג.
פארמעסט צווישן חסידים און מתנגדים
אין יאר ה'תקל"ד איז רבי שניאור זלמן מיטגעפארן מיט זיין רבין מנחם מענדל פון וויטעבסק קיין ווילנא זיך צוטרעפען מיט דעם גר"א, דער גר"א האט אבער זיי נישט אויפגענומען. אין יאר ה'תקמ"ג איז פארגעקומען אן ערנסטער פארמעסט אין מינסק צווישן די צוויי זייטן.
הסתלקות
רבי שניאור זלמן איז נפטר געווארן אין דעם דערפעל פיענא, כ"ד טבת ה'תקע"ג, אין ער ליגט אין האדיטש.
פאמיליע
ערב שבת י"ב מנחם אב ה'תק"ך האט רבי שניאור זלמן געהייראט מרת שטערנא א טאכטער הרב יהודה לייב סג"ל פון די אנגעזענע יידן אין וויטעבסק. זייערע קינדער:
זיינע ספרים
א טייל פון זיינע ספרים האט רבי שניאור זלמן נאך אליין ארויסגעגעבן ביי זיין לעבן.
רעפערענצען
קאטעגאריע:אדמורי"ם קאַטעגאָריע:צדיקי וחסידי קדמאי קאַטעגאָריע:חב"ד
מעטער
דער מעטער איז א איינהייט צו מעסטן ווייטקייט.
טאפלונגען פון א מעטער
נעמען פון אנגענומענע מאסן אין דער מעטער:
קאַטעגאָריע:מאס
שמעיה גרינבוים
הרב שמעיה גרינבוים איז פון די באוואוסטע פרומע גרויסע מחברים פון ספרים אין דער היינטיגער תקופה, זיינע ספרים "סייעתא דשמיא" אויף משניות, מסכתות הש"ס, חומש רש"י, זענען באוואוסט מיט זייער קלארקייט און פשטות, זענען שטארק צוכאפט אין אלע סארט שיכטען פון אידנטום, ער איז א תלמיד פון סאטמארער רבי זצ"ל, זיינע יונגע קינדישע יארן איז ער אויפגעהאדוועט געווארן אין דער ליובאוויטשער ישיבה אין פאריז ביי די גרויסע "עובדים".
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים קאַטעגאָריע:סאטמארער חסידים קאַטעגאָריע:מחברי ספרים
געפעכט
געפעכט אדער קאנפֿליקט: ווען צוויי מענטשען קריגען זיך, הייסט דאס א געפעכט.
קאַטעגאָריע:מענטשליכע אויפפירונג
וויליאמסבורג בריק
קליין|250px|אידן שפאצירן דעם בריק אלס [[איבונגען אנשטאט גיין אין זשים...]] וויליאמסבורג בריק לויפט פון וויליאמסבורג אריבער צו און פון מאנהעטן. דער וויליאמסבורג בריק האט מען אנגעהויבען צו בויען אין 1896 און איז פארענדיקט געווארען אין 1903, דער בריק איז יאמאלט געווען דער לענגסטע הענקעדיגע בריק אויף דער וועלט.
מעריב
מעריב (לשון הקודש: תפילת ערבית) איז די תפילה וואס אידן דאווענען ביי דער נאכט.
די תפילה האט דער ערשטער געדאווענט יעקב אבינו אויפן וועג ווען ער איז אנטלאפן פון עשו קיין פדן ארם, אינעם ארט בית אל, אזוי ווי דער פסוק זאגט אין פרשת ויצא, "וַיִפגַע בַּמָקוׁם", דרשענען חז"ל אז יעקב אבינו האט געדאווענט מעריב.
חז"ל זאגן אז די תפילות זענען קעגן די קרבנות וואס מען האט מקריב געווען אין בית המקדש, ווייל אין די תפילות ווערן דערמאנט די קרבנות וואס מען האט מקריב געווען יעדן טאג, און די פסוק זאגט וּנְשַלמָה פָרִים שְׂפָתֵינוּ, דאס מיינט מיר וועלן מקריב זיין שטירן מיט אונזערע לעפצין, און תפילות ערבית איז קעגן די געדערים אין פעטנס (חלבים און אימורים) פון די קרבנות וואס האט געברענט א גאנצע נאכט, ווייל קיין שום קרבן האט מען נישט געטארט מקריב זיין ביינאכט.
אויך זאגן חז"ל אז אט די תפילה איז א רשות, דאס מיינט אז נאר אויב מ'וויל קען מען דאס דאווענען, אנדערש ווי די תפילות שחרית און מנחה וואס איז א חובה.
אבער אין שולחן ערוך שטייט אז כלל ישראל האבן זיך עס מקבל געווען ווי א חובה, דעריבער מוז מען עס דאווענען.
נוטרים
קליין|250px|נוטרים אין 1937 נוטרים (וואס מיינט היטערס) איז דער נאמען פון א יידישע לעגאלע ארגאניזאציע אין ארץ ישראל וואס איז אנטוויקלט געווארן ביי די מאורעות תרצ"ו - תרצ"ט ביז ווען ס'איז געגרינדעט געווארן מדינת ישראל. זייער ציל איז געווען צו פארטיידיקן די יידישע יישובים פון די אראבישע טעראר.
די נוטרים זיינען געווען פארעכנט ווי א צוגעלייגטער חלק צו די בריטישע פאליציי, אבער אין פאקט האבן אויף זיי געהערשט די ארגאניזאציע "ההגנה" וואס האט זיי געפירט לויט ציוניסטישע אינטערעסן.
קאַטעגאָריע:בריטישער מאנדאט
שבת הגדול
דער שבת פאר פסח הייסט שבת הגדול. עס איז דא פארשידענע פירושים פארוואס מ'רופט אים שבת הגדול.
מנהגים פון שבת הגדול
קאַטעגאָריע:פסח קאַטעגאָריע:שבת
ט' אדר א'
יארצייטן
ט' באדר
אדר א'
אין דעם חודש איז מען זייער פריילעך, אזוי ווי עס שטייט "משנכנס אדר מרבין בשמחה". (מסכת מגילה)
די פייערונגען פון חודש אדר פייערט מען נישט אין דעם חודש, נאר אין אדר שני.
עיבור יארן
דער יידישער קאלענדאר איז געבויט אויף א לבנה יאר פון דורכשניטלעך 354 טעג. אזוי ווי עס שטייט אין פסוק "שמור את חודש האביב ועשית פסח לד' אלוקיך", האבן חז"ל ארויסגעלערנט אז מען דארף צופאסן דעם לוח אויך צום זון יאר פון 365 טעג, כדי פסח זאל שטענדיג געפאלן אין פרילינג. די 11 טעג וואס מען פארלירט יעדע יאר שאפן א לאך פון א גאנצן חודש יעדע צווייטע אדער דריטע יאר. צוליב דעם שטעלט מען צו נאך א חודש (אדר א') אין די יארן, וואס מען רופט עיבור יארן.
*
פאליציי
קליין|א דייטשער פאליציאנט אין [[האמבורג]] די פּאָליציי איז די ארגאניזאציע וואס טוט ארויפצווינגען די געזעץ, און שיצן דעם ציבור. זיי קענען ארעסטירן כדי צו האלטן סדר און רעכטיקייט אויף די גאסן. איינער וואס ארבעט אין דער פאליציי הייסט א פאליצאַנט, און זיי ארבעטן פון א פאליציי סטאנציע. ווען זיי ארעסטירן א מענטש, ניצט מען האנטקייטלעך צו האלטן זיינע הענט צוזאמען.
אין לאנדאן גייען נישט די פאליציי מיט קיין געווער, אבער איבעראל זענען זיי אנגעוואפענט מיט טויטליכע געווער. אין ישראל גייען טייל פון זיי אויך נישט מיט קיין געווער. אויך איז אין ישראל זייערע לעמפלעך אויף די אויטאס בלוי, טראפיק פאלציאנטן זענען רויט און בלוי. אנדערש ווי איבער דער וועלט וואס זיי זיינען רויט.
* קאַטעגאָריע:געריכט קאַטעגאָריע:געזעץ קאַטעגאָריע:עמערגענץ
סווינגינג
סווינגערס איז א גרופע וואס פירן אזא לעבנסשטייגער אדער איינמאליגע תאווה זיך צו טוישן ווייבער איינער מיטן אנדערן, זיי קומן זיך צוזאם אין פלעצער און האבן געשלעכט גרופענסווייז.
קאטעגאריע:סעקס קאטעגאריע:מענטשליכע באציאונגען
סטיווען ספילבערג
קליין|סטיווען ספילבערג סטיווען אלאן ספילבערג (ענגליש: Steven Allan Spielberg, געב' דעם 18טן דעצעמבער 1946) איז א יידישער רעזשיסאר, פילם פראדוצירער און א ביליאנער.
ער ווערט פארעכענט אלס דער פאפולערסטער פראדוצירער.
זיין יידישער נאמען איז שמואל שפילבערג, ער איז געבוירן צו יידישע עלטערן, שנת תש"ז, אין סינסינעטי, אהאיא.
איינע פון די בעסטע פילמען, פונעם האלאקאסט, איז א פראדוקציע פון סטיווען, מיטן נאמען שינדלערס ליסטע, אויף ענגליש.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:ביליאנערן קאַטעגאָריע:רעזשיסארן קאַטעגאָריע:פילם פראדוצירער
ספרא
ספרא איז א מדרש אויף הלכות אויף די פרשיות פון ויקרא, עס ווערט אויך אנגערופן תורת כהנים
קאטעגאריע:מדרשים
חוצפה
חוצפה (impudence) איז א מידה וואס דער טייטש פון דעם איז אומפארשעמט.
ס'מיינט אן אקט אז מען פייפט זיך אן מיט פרעכהייט אין יעדן.
י' אדר א'
זעט אויך
י' באדר א'
חוצפה
דאס ווארט "חוצפה" איז א אויסדרוק וואס איז אויפגעכאפט געווארן אויך אין די נישט אידישע וועלט, עס איז א ווארט וואס איז געדרוקט אין אסאך ענגלישע לעקסיקאנען, אויך די אמעריקאנער גאס סיי ביי פאלטישאנס, און אויך אין די געריכט הייזער ווערט דאס באנוצט.
קאַטעגאָריע:מידות
שלמה זלמן שטיין
ר' שלמה זלמן שטיין איז גאר שטארק ארויפגעקוקט און פאפולער צווישן אלע סאטמארער חסידים. ער איז געווען א גבאי און גאר נאנטע מקורב צום סאטמאר רב, דער ברך משה, און איז אויך גאר א נאנטע מענטש צום סאטמארע רבי, רבי אהרן.
ער איז אויך דער פארזיצער פון דעם גרויסן סאטמארער ארונים כולל אין וויליאמסבורג.
ר' שלמה זלמן שטיין איז אן איידעם ביי ר' משה פריעדמאן, א קלוגער מאן און א אלסווייסער, און א לאנג יעריגער שרייבער אין דער איד.
ער איז דער בעה"ב פונעם געשעפט "לי עוועניו פאטא", וואס ווערט אנגעפירט דורך זיין זון נפתלי הירצקא שטיין, פון די נאנטע מקורבים און גבאים פונעם סאטמארער רבין רבי אהרן טייטלבוים.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:גבאים קאַטעגאָריע:סאטמאר
מרדכי יפה
הרב מרדכי יפה (ה'ר"ץ - ג' אדר ב' ה'שע"ב), בעל הלבושים אויפן טור, איז באקאנט אלס דער לבוש.
רבי מרדכי האט געלערנט תורה ביי הרב שלמה לוריא (דער מהרש"ל) און ביי רבי משה איסרליש (דער רמ"א) אין לובלין און קראָקע. נאך זיי חתונה איז ער צוריק אין פראג וואו ער האט אויפגעשטעלט א ישיבה, אבער אין יאר 1561 האט מען פארטריבן די יידן פון פראג און גאנץ בעהמען, און ער איז אריבער אין איטאליע.
סט מערי קריי באן סטאנציע
סט מערי קריי  איז א סטאנציע אויף דער טשאטאם הויפט ליניע וואס באדינט סט מערי קריי, לאנדאנער בארא פון בראמלי, דרום־מזרח לאנדאן. די סטאנציע ווערט באדינט דורך סאדאיסטערן און טעמזלינק, און איז אין טראוולקארט זאנע 6.
היסטאריע
די סטאנציע האט געעפנט אום 3טן דעצעמבער 1860.
באדינונגען
אין די נישט־שפיץ שעה׳ן איז די באדינונג:
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:באן סטאנציעס אין לאנדאן קאַטעגאָריע:טעמזלינק סטאנציעס
ברעג ים
left|thumb|250px|א ברעג ים. א ברעג ים איז די גרעניץ פון דער ערד לעבן א וואסער, ד.ה. די דאזיקע שטיקל עק לאנד ביים ברעג פון א קערפער פון וואסער ווי א ים, אדער אן אקעאן, אדער אן אזערע.
ברעג ימען זענען באאייפלוסט פון די צוזאמשטעל און סביבהדיקער לאנדשאפט צוזאמען מיט וואסער געמאכטע חורבה'ס ווי דורך די כוואליעס און געוויקסן.
זעט אויך
קאַטעגאָריע:געאגראפיע
מגילת אסתר
left|thumb|200px| מגילת אסתר איז איינע פון די ספרים פון תנ"ך.
די חז"ל האבן מתקן געווען מען זאל ליינען די מגילה בייטאג און ביינאכט פון פורים.
די מצווה איז איינע פון די 7 מצוות וואס חז"ל האבן מתקן געווען,
מגילה נעמט איבער אנדערע מצוות פון די תורה ד.מ. מגילה איז פאר אלעם
צו דעם קומט צו מאכן א סעודה, משלוח מנות, און מתנות לאביונים.
חרבונה
חרבונה איז געווען א באדינער ביי אחשוורוש.
בגתן
בגתן איז געווען א באדינער פון קעניג אחשוורוש.
תרש
תרש איז געווען א באדינער פון קעניג אחשוורוש.
קאטעגאריע:פורים קאַטעגאָריע:ספרים פון תנ"ך
מסירה
מסירה
אפטייטשט
דער אקט פון מוסר זיין א צווייטן מענטשן.
אינפארמאטאר אדער שטינקער (אויף אידיש). מוסר (לשה"ק)
באדייט
ווען עמיצער גיט ארויס קרימינאלע אינפארמאציע פאר די באהערדע איבער אן אנדערע איד, וואס דורכדעם דראעט יענעם א שטראף, צי איז געלט אדער גאר דאס זיכערהייט פון אים אדער זיין בני בית, דאן איז דער אינפארמאטאר באגאנגען מסירה.
אין היסטאריע איז א מסור געווען גאר א שרעקליכע זאך, מ'האט אפילו געמאכט פאר זיי א תפילה ביי שמונה עשרה "ולמלשינים אל תהי תקוה.”
קאטעגאריע:מצוות און מנהגים קאטעגאריע: געריכט קאטעגאריע:בית דין צדק
באונטי האנטערס
א באונטי האנטער איז אן אינדיווידועל וועלכע יאגט נאך אנטלויפנדיגע פארברעכער וועלכע האבן אויסגעלייגט בעיל דורך א בעיל אגענט. א באונטי האנטער ארבעט דירעקט פאר דעם בעיל אגענט און נעמט אן אפצאל פאר זיין ארבעט.
הויפט באניצונג
אין אמעריקע רופט מען זיי די צווייטע ענפארסמענט מאכט אונטער די אפיציעלע אויטאריטעטן וועלכע פאלגן נאך די אנגעקלאגטע וועלכע זענען פריי אויף בעיל. די בעיל-באנד אגענטן אדער פירמעס קענען זיך נישט רעכנען מיט די פאליציי צו טרעפן פארברעכער און נעמען אויף פראפעסיאנאלע באונטי האנטער וועלכע זענען געוואלדסמענער וועלכע נעמען דאס געזעץ אין די אייגענע האנט און פארזיכערן די בעיל-באנד אגענטן אז זייער קליענט וועט נישט קענען אנטלויפן, און אויב יא וועט מען אים נאכיאגן און כאפן.
די באונטי האנטערס זענען זייער סוקסעספול און כאפן אין דורכשניטליך 90 פראצענט פון אלע וואס אנטלויפן, אדער ווי מען רופט דאס אין אמעריקע: בעיל דזשאמפערס. די פאליציי איז אן אפיציעלער אויטאריטעט וועלכע נעמט פארשידענע שריט אין יעדע קרימינאלע פאל און האט צופיל אויפ'ן קאפ. די באונטי האנטערס זענען ספעציאליזירט נאר אין דעם געביט און צייכנען זיך אויס דערמיט פיל בעסער ווי די בעסטע פאליציי דעפארטמענטס.
לעגאליטעט
באונטי האנטערס זענען אונטערוועלטניקעס און זענען נאך אלץ לעגאל. זיי האבן רעגולאציעס וועלכע איז געוואנדן פון סטעיט צו סטעיט אבער אין גענעראל האבן זיי די רעכט צו טאן אלעס צו פארזיכערן אז יענער אנטלופט נישט און קענען יענעם ארעסטירן צו יעדע צייט. ווען דער אנגעקלאגטער נעמט ארויס זיין באנד וועט ער מוזן אונטערשרייבן א קאנטראקט מיט דעם בעיל-באנד אגענט אין וועלכע ער גיט אוועק זיינע קאנסטיטוציאנאלע רעכטן צו די באונטי האנטער און פאלט אויטמאטיש אריין אונטער זייער אויטאריטעט וועלכע איז א גרעסערע אויטאריטעט מיט מער מאכט ווי די פאליציי דעפארטמענט.
אין רוב סטעיטס קענען באונטי האנטערס אריינדרינגן אין דעם פארברעכער'ס וואוין ארט אן קיין ערלויבעניש פון געריכט און אים ארעסטירן און וועט נישט דארפן פארליינען זיינע מיראנדא רעכטן ווי עס איז דער פאל ווען די פאליציי מאכט אן ארעסט. די איינציגסטע סטעיטס וועלכע ערלויבן נישט קיין באונטי האנטערס צו מאכן ארעסטן זענען קענטאקי, אילינאו, און ארעגאן. אין די סטעיטס וועט א באונטי האנטער דארפן גיין אין געריכט און אויב דאס געריכט וועט אים געבן גערעכט וועט די לאקאלע פאליציי געשיקט ווערן אנשטאט צו מאכן דעם ארעסט.
באונטי האנטערס דארפן האבן א לייסענס פאר זייער ארבעט און אין טייל סטעיטס דארפן זיי זיין רעגיסטרירט ביי די רעגירונג כדי מען זאל האבן א קאנטראל אויך אויף זיי. לעגאל מעגן זיי נישט נאכפאלגן דעם פארברעכער אינדרויסן פון אמעריקע און אויב זיי טוען דאס יא באקומען זיי נישט קיין באשיצונג פון די רעגירונג אין פאל זיי ווערן ארעסטירט אדער געשעדיגט.
אזא פאל האט פאסירט אין 03' מיט א באוואוסטן אמעריקאנער באונטי האנטער, דאג טשעפמען, פון האוואי. טשעפמען האט נאגעפאלגט א פארברעכער וועלכע איז אנטלאפן קיין מעקסיקא איבערלאזנדיג א מיליאן דאלארדיגע בעיל. טשעפמען האט אים דארט ארעסטירט אבער קורץ דערנאך איז ער ארעסטירט געווארן ווייל ער האט פארלעצט די געזעצן אין מעקסיקא. טשעפמען איז ארויסגעלאזט געווארן אויף בעיל און דער חברה מאן האט אפגעטראגן קיין אמעריקע און איז פארבליבן אלס א געזוכטער ביי די מעקסיקאנער אויטאריטעטן.
באשיצונג
באונטי האנטערס טראגן געווענליך געווער זיך צו באשיצן אבער נארמאל קומט זיי דאס נישט אויס צו נוצן ווייל מערדער גייען נישט ארויס אויף בעיל און אנדערע פרובירן געווענליך נישט צו קעמפן נאר ענדערש אנטלויפן. דער קונץ פון א באונטי האנטער איז צו קענען פארשן און דערגיין וואו דער פאברעכער געפינט זיך און וויאזוי מען קען אים טרעפן און ארעסטירן. זיי ארבעטן גארנישט אנדערש ווי די פאליציי דעפארטמענט און פרעגן זיך נאך ביי מענטשן נאך טיפס און שלאגן פאר געלט פאר מאטעלן, גאזאלין סטאנציעס, און אנדערע אויב זיי וועלן רופן מיט אינפארמאציע.
קוואליפיקאציעס
די באונטי האנטערס דארפן האבן ספעציעלע קוואליפיקאציעס ווייל זיי דארפן קענען די מלאכה פון נאכגיין און דערשפירן און אין דער זעלבער צייט דארפן זיי גוט קענען די געזעצן און די גאנצע געריכטליכע סיסטעם. ווען זיי ארעסטירן איינעם ווען זיי אים פירן דירעקט אין טורמע און נישט צו די פאליציי דעפארטמענט ווי עס גייט טראדיציאנאל. אסאך באונטי האנטערס זענען געוועזענע פאליציי דעטעקטיוון און טייל זענען געוועזענע קרימינאלן וועלכע האבן אסאך ערפארונג.
היסטאריע
באונטי האנטערס זענען אפיציעל געווארן א טייל פון די קרימינאל ענפארסמענט אין 873'. בעפאר דעם איז דאס געווען אומלעגאל אבער האט עקזיסטירט אין גרויסן. אין טייל פעלער האבן די פאליציי דעפארטמענטס נישט געהאט גענוג פערסאנאל און עקוויפמענט נאכצויאגן פארברעכער און האבן צוגעזאגט געלט פאר ווער עס וועט טאן די ארבעט פאר זיי.
קאַטעגאָריע:יוסטיץ
וויסנשאפט
װיסנשאַפֿט איז די שטודיע און וויסן פון נאטור, דעם אוניווערס און דעם מענטשלעכן קערפער דורך אן אנגענומענעם וועג פון לערנען.
אין אלגעמיין האט וויסנשאפט צו טאן מיט פארשן, ווייל דורכן פארשן דערוווסט מען זיך זאכן. דער וואס פארנעמט זיך מיט וויסנשאפט הייסט א וויסנשאפטלער, און דער וואס פארשט הייסט א "פארשער".
עס איז דא צוויי ערליי סיבות פארוואס א מענטש פארשט, איינע קומט פון א נאטירלעכע נייגעריקייט וואס א מענטש אינטרעסירט זיך צו פארשטיין און ארויס האבן ווי יעדע זאך איז צוזאמגעשטעלט, און נאך א סיבה, איז כדי צו אנטוויקלען און אויפצוטאן פאר דער וועלט אין אלערליי ענינים וו.צ.ב.ש. באשאפן נייע מעדיצינען א.א.וו..
עס איז א כסדר'דיגע טוישענדע וועלט און אלעס גייט קודם אויף טעאריעס געבויט אויף פאקטן, ביז עס ווערט אפגעוואנדען פון נייערע פאקטן.
למעשה, איז דאס אמאל געווען א טיטל וואס האט געפאסט בלויז פאר איינער וואס טוט אין וויסנשאפט, ווי די נאמען לויטעט, אבער היינט יעדער וואס גלייבט אין אן אידעע אדער אילוזיע און באשרייבט דאס אין אן עססעי מיט לאטיינישע אויסדרוקן יעדע דא און דארט, ווערט געשאנקן דורך די אקעדעמיקער מיטן צונאמען 'וויסנשאפטלער'.
געביטן פון וויסנשאפט
מאדערנע וויסנשאפט ווערט געוויינלעך צעטיילט אין דריי געביטן: נאטור-וויסנשאפטן, סאציאלע וויסנשאפטו און גייסט וויסנשאפטן.
ביאלאגישע וויסנשאפטן
ביאלאגיע
צווייגן פון וויסנשאפט
מאדערנע וויסנשאפט ווערט אפט צעטיילט אין דריי הויפט צווייגן, וואס זענען די נאטור-וויסנשאפטן, סאציאל-וויסנשאפט און פארמאל-וויסנשאפט. יעדער איינער פון די דאזיגע צווייגן באשטיין פון פארשידענע ספעציאליזירטע וויסנשאפטלעכע דיסציפלינען וואס אפמאל האבן זייער אייגענעם נאמענקלאטור. די נאטור- און סאציאל-וויסנשאפטן זענען ביידע עמפירישע וויסנשאפטן אזוי ווי זייער וויסן איז באזירט אויף עמפירישע אבסערוואציעס און מען קאנטראלירן דורך אנדערע פארשער וואס ארבעטן מיט די זעלבע באדינגען.
עס זענען פאראן אויך אנדערע דיסציפלינען וואס ניצן וויסנשאפט, ווי למשל אינזשעניריע און מעדיצין.
נאטור-וויסנשאפטן
קליין|250x250פיקס|[[False-color|פאלשע-קאליר קאמפאזיציע פון גלאבאלע אקעאנישער און ערדישער פאטאאויטאטראף  שפע דורך דעם SeaWiFS פראיעקט, NASA/Goddard Space Flight Center, און ORBIMAGE.]] נאטור-וויסנשאפטן באהאנדלען די באשרייבונג, פאראויסזאָג און פֿארשטאנד פון נאטירלעכע פענאמענען באזירט אויף עמפירישע באווייזן פון אבזערוואציע און עקספערימענטאציע. מען קען דאס צעטיילן אין צוויי הויפט צווייגן: ביא-וויסנשאפטן און פיזישע וויסנשאפט. פיזישע וויסנשאפט ווערט צעטיילט ווייטער אין צווייגן, וואס שליסן איין פיזיק, כעמיע, אסטראנאמיע און ערד-וויסנשאפט. די צוויי הויפט צווייגן קען מען צעטיילן ווייטער אין מער ספעזיאליזירטע דיסציפלינען. מאדערנע נאטור-וויסנשאפטן זענען דער נאכפאלגער פון דער נאטור-פילאסאפיע וואס האט אנגעהויבן אין אוראלט גריכנלאנד. גאלילעא, דעקארט, באקאן און ניוטאן האבן דעבאטירט די מעלות פון ניצן צוגאנגען וואס זענען מער מאטעמאטיש און מער עקספערימענטאליש אויף א מעטאדישן אופן. דאך, פילאסאפישע פערספעקטיוון און השערות, אפטמאל פֿאַרזען, בלייבן נייטיד אין נאטור-וויסנשאפטן. סיסטעמאטישע דאטן זאמלונג האט נאכגעפאלגט נאטור-געשיכטע, וואס איז ארויסגעקומען אינעם 16טן יארהונדערט, באשילדערן און קלאסיפיצירן פלאנצן, בעלי חיים, מינעראלן אא״וו. היינט טוט דער טערמין "נאטור-געשיכטע" פארלייגן אבזערוואצייע-באשרייבונגען פארן ברייטערן עולם.
סאציאלע וויסנשאפטן
סאציאל וויסנשאפט באהאנדלט די געזעלשפאט און די באציאונגען צווישן יחידים אינערהאלב א געזעלשאפט. זי האט פיל צווייגן וואס שליסן איין (אבער זענען נישט באגרענעצט צו) אנטראפאלאגיע, ארכעאלאגיע, קאמוניקאציע-וויסנשאפט, עקאנאמיק, היסטאריע, מענטשלעכע געאגראפיע, יוריספרודענץ, לינגוויסטיק, פאליטיק-וויסנשאפט, פובליק-געזונט און סאציאלאגיע. טעקסט=|קליין|אין [[עקאנאמיק, באשרייבט דער פארזארג און נאכפרעג מאדעל וויאזוי פרייזן ענדערן זיך אלס תוצאה פון א באלאנס צווישן פראדוקט פֿאראנענקייט און נאכפרעג.]]
וויסנשאפט קעגן רעליגיע
רוב וויסנשאפט וועלט האלט פון די טעאריע פון עוועלאציע. אבער זענען נאך אלס פונקט אזוי גלויביג אין רעליגיע. אמאל אבער איז דער אלגעמיינער וויסנשאפטלעכער געווען מער גלויביג ווי די מאסן, ווייל פאר די טעאריע פון עוועלאשען האט מען אלע וואונדער און חסד פון באשעפעניש אנגעהאנגען אין א גוטער קלוגער באשעפער, היינט צוטאגס גלייבן זיי דאס אלס אן עקסידענט דורך עוועלאציע. אזוי ארום האט זיך געשאפן א קאנטער קולטאר פון גאר פרומע עקסטרמע רעליגיעזע וואס גלייבן נאר אין נפלאות הבורא, שער הבחינה אדער ווי מען רופט דאס אן אין ענגליש אינטעליזשענט דעזיין שטרעמונג קעגן די אלגעמיינע וויסנשאפטלעכע באוועגונג.
די וויסנשאפט באוועגונג איז געשטיצט דורך אלע געלטער פון אלע מאדערענע רעגירונג סיסטעמען פון די מידיע, ביז די חינוך אינסטעטוציעס פון קינדערגארטן ביז די גרעסטע פארש צענטערס און אוניווערסיטעטן וואס פאפמפען אריין אין דעם טריליאנען דולער א יאר אויפצוהאלטן דעם טעאריע. לעומת זה זענען די רעליגיעזע חינוך אינסטעטוציעס מאכטלאז קעגן דעם מעכטיגן אפאראט און סשאפט זיך א מציאות אז רוב וועלט נעמט אן די עוועלאשען טעאריע קעגן די אמונה פון א מנהיג ובורא.
די פרומע באשולדיגען די וויסנשאפטלער אין זיין פאנאטישע פונדאמענטאליסטן, ווייל מ'זעהט אזויפיל שוועריגקייטן, אויסגערעכענטע טיפע פלענער און וואונדער אין די נאטור אז עס אומעגליך צו זאגן אז דאס בלויז אן עקסידענט פון עוועלוציע. זיי זאגן אז וועגן דעם איז וויסנשאפט אזא שטארקע גלויבן, ווייל די אלע וויסנשאפטלער ווילן זינדיגן ממילא זוכן זיי א מוח־וואש אז עס איז נישטא קיין באשעפער און ציל פון די וועלט כדי מען זאל קענען זינדיגן. און דערפאר איז זיי שווער צוצוקומען אז איינער האט געמאכט דעם ערשטן חומר, ווייל ס'איז זיי גרינגער צו זאגן אז ס'איז אלעמאל געווען, ווי איידער צו זאגן אז ס'האט עס איינער באשאפן, ווייל ס'איז זיי אויסטערליש מחייב. און א מענטש אפילו ער איז קלוג איז ער דאך נאריש און ער האט מורא צו קומען מיטן אמת פנים אל פנים.
און שכלדיג איז דאס אויך גאר שווער צו פארשטיין, וויאזוי קען אזא שיינע מסודר'דיגע וועלט באשאפן ווערן פון ספאנטאנע מישונגען און אומאויסגערעכנטע געשעענישן? אויף דעם איז נישטא קיין צופרידנשטעלנדע תירוץ ווי דזשאן פאלקינגהארן – א פיזיקער אין קעמבריזש אוניווערסיטעט שרייבט: "נאכן שטודירן די בריאה זע איך אז דאס איז נישט געשען, דאס האט מען געטון". און דארווין (דער מערסט באקאנטער אטעאיסט) אליינס שרייבט: "הגם ס'איז מיר שווער צו גלייבן אין א גאט, איז מיר אפטמאל שווערער צו גלייבן אז קיינער שטייט נישט אונטער דער בריאה". אויך פֿראנסיס קריק – נאבעל פרייז געווינער פארן אנטדעקן די געבוי פון DNA זאגט אז נאכן שטודירן ביאלאגיע איז אוממעגליך צו גלויבן אז דאס איז א רעזולטאט פון ספאנטאנע טוישונגען, וויאזוי האט יענער געזאגט? דארווין האט בכלל נישט געשריבן דאס בוך איבער עוואלוציע, אפאר זעברעס האבן זיך צוגעזעצט צו א טייפרייטער און געהאקט, און נאך אזויפיל יארן פון רענדאם האקערייען איז ארויסגעקומען די בוך...
ווי אויך איז שווער אויף זיי, אז וואס האט געברענגט די אזויגערופענע נאטורליכע עוואלוציע? די ביג בענג, ווער האט געשאפן די אויפרייס? וואס האט אויפגעריסן? ווער האט באשאפן די ערשטע אטאם? אהההה! דער באשעפער, נו, וואס פעלט דעמאלס אויס די גאנצע עוואלוציע תורה?...
רעפערענצן
*
י"ב אדר א'
זעט אויך
י"ב באדר א'
ראש ישיבה
א ראש ישיבה פארנעמט גאר א חשובער שטעלונג ער שטייט אין שפיץ פון דער ישיבה און דאס איז א פאסטן פון כבוד און איינפליס.
ביי די ליטווישע זענען זיי גלייך ווי די רעבעס ביי חסידים.
*
השכלה
קליין|300px|פארשידענע משכילים. השכלה איז געווען א יידישע באוועגונג אין אייראפע סוף דעם 18טן יארהונדערט אין דער נייע עפאכע. זיי האבן געהאלטן אז מען דארף זיך אויפקלערן מיט דער גוישער סביבה כדי צו קענען זייערע חכמות און איינעמען זייערע וועלטלעכע ידיעות און צו זיין אויסגעמישט מיט די גוים. די השכלה באוועגונג איז געווען פאראלעל צו דער אויפקלערונג אין דער אלגעמיינער אייראפעישער געזעלשאפט.
טייל משכילים האבן זיך בעיקר פארלייגט אויף די לערנונגען פון דקדוק און תנ"ך. און דערפאר הערשט א שטארקער אומוויסנדיגקייט אין די ענינים ביי די חסידישע יידן.
דער סאמער ערשטער משכיל ווערט גערעכנט משה מענדלסאן, וואס ער האט איבערגעטייטשט די תורה קעגן די דעת פון געוויסע גדולי ישראל. לויט טייל, האבן זיינע קינדער און איינקלעך זיך גע'שמד'ט פארן נישט פאלגן די גדולי ישראל שבימיו. זיין איבערטייטש ווערט גערופן "ביאור". און ס'איז באקאנט אז דער חתם סופר האט געלאזט צוואה אז בספרי רמ"ד אל תשלחו יד, און ווי אנדערע צדיקים האבן שטארק מקפיד געווען דאס צו פארניכטן כאטש אויבנאויף איז דארט נישט געשטאנען קיין אפענע זאכן קעגן יידישקייט.
משה מענדלסאן (אדער משה דעסויער [אין קורצן רמ"ד] ווי מען האט אים גערופן) זעלבסט איז אפיציעל געווען א שומר תורה ומצוות, אבער זיינע נאכפאלגער די משכילים זענען געגאנגען א טריט ווייטער. זעהענדיג ווי דאס אידיש פאלק ליידט אסאך אין גלות ביי די גוים, האבן זיי געהאלטן אז אויב מען וועט זיך אויסמישן מיטן גוי, און זיין אזוי ווי אים, וועט זיי דער גוי נישט האסן, און עס וועט זיך אויפהערן דער אנטיסעמיטיזים.
אזעלכע האלטן אז דאס האט זיך ארויסגעוויזן אלס א גרויסער גרייז. ווען דוקא פון דייטשלאנד איז ארויסגעקומען דער גרעסטער אנטיסעמיטיזים וואס איז נאר אמאל געווען. און זאגאר משומדים און האלבע גויים האט מען אויך נישט פארשוינט. ווייל הלכה היא בידוע שעשיו שונא ליעקב, און ווען מען פראבירט זיך צו דערנענטערן צו אים שטויסט ער נאך מער אפ.
אין שנת ה'תרו איז געווען א גרויסע אסיפה אין דייטשלאנד ווו די גערמאנישע משכילים האבן מתיר געווען אז מען מעג חתונה האבן מיט גוים, אזעלכע האלטן אז דאס האט שפעטער געפירט צו א שוידערליכע התבוללות, אט די משכילים זענען געווען דער וועג ווייזער פאר די רעפארמער און קאנסערוואטיווע. און דערפאר איז היינט אזוי גרויס די ראטע ביי די רעפאמער וואס זיי האבן חתונה מיט גוים.
א משכיל איז טייטש אן אויפגעקלערטער געלערנטער מענטש.
ווען די וועלט איז געווארן אויפגעקלערט האבן זיך אסאך יידן מיטגעכאפט און זענען אויך געווארן אויפגעקלערט, און אנגעהויבן טראכטן ווי אלע פעלקער'ס געדאנקען גאנג.
פון דעמאלטס אן רופט מען אן ביי די פרומע יודן, א מענטש וואס איז אויפגעקלערט און ער גייט נישט מיטן שפאן ווי די פרומע עהרליכע, ער איז א משכיל, אן אויפגעקלערטער.
רעפערענצן
קאטעגאריע:יידישע באוועגונגען * *
מאיר
מאיר איז א משפחה נאמען פון אסאך.
מענטשן
קאטעגאריע:משפחה נעמען
ט"ז אדר א'
זעט אויך
י"ו
ט"ז באדר א'
אומאן
250px|קליין|[[מאפע פון אומאַן אין אוקראַינע]] 260px|קליין|לינקס|קבר פון רבי [[נחמן פון ברסלב]] 260px|קליין|לינקס|[[סאפיע גארטן אין אומאַן]] אומאַן איז אַ שטאָט אין צענטראַל אוקראַינע, אויף מזרח פון וויניצע, אין דעם היסטאָרישן מזרח אייראָפּעאישן ראַיאָן פון מזרח פּאָדאָליע. עס איז אַן אינדוסטריעלע שטאָט מיט לערך 85,000 איינוואוינער (2016).
די דאָזיקע אוקראַיִנישע שטאָט טראָגט גרויס וויכטיקייט פאַר בראַסלעווער חסידות, ווײַל זי פאַרמאָגט דעם קבר פון זיין גרינדער, רבי נחמן פון ברעסלאַוו. דער קבר איז אַ צענטער פון פּילגרים-נסיעות, און אויף ראש השנה ווערט עס באַזוכט פון צענדליגער טויזנטער אידן, אַרייַנגערעכנט פילע וואָס זענען נישט ברעסלאַווער אָנהענגערס.
די שטאָט געפינט זיך אין מערב פון אוקראַינע, צווישן קיעוו און אָדעס. זי איז ווייט פון קיעוו צוויי הונדערט קילאָמעטער, עס דויערט צו פאָרן מיטן קאַר פונעם קיעווער אַעראָפּאָרט ביז אומאַן לערך צוויי און אַ האַלב שעה.
דער גרויסער מאַסן־מאָרד
אין דער שטאָט אומאַן האט פּאַסירט אַ גרויסער מאַסן־מאָרד דורך פויערן און רוצחים וואָס האָבן אויסגעהרגט טויזענטער אידן, מענער, פרויען און קינדער, צוליב דעם וואָס זיי האָבן נישט געוואָלט ווערן קריסטן. געווען איז דאָס אין יאָר ה'תקכ"ח. דעמאָלט איז געקומען אַ גרויסער רוצח און פיינט פון אידן וואָס האט געהייסן גונטא ימ"ש, ער האט געוואָלט זיין קעניג פון אוקראַינע און נישט זיין אונטערגעווארפן אונטער דעם רוסישן צאַר. ער האט צוזאַמענגענומען אַ סך פּויערים און זיי געהעצט קעגן די רעגירונג, אָבער ווי אין כמעט אַלע צייטן פון איבערקערעניש האָט דאָס זייער שלעכט געווירקט אויף די אידן. די פּויערים זענען געווען גרויסע פיינט פון אידן און אין אַ יעדן שטעטל האָבן זיי גע'הרג'ט די אידישע קינדער מיט מיתות משונות רח"ל, און דערנאָך זיי באַרויבט דאָס געלט.
ווען די אידן פון דער געגנט האָבן געהערט אַז גונטא מיט זיינע פּויערים דערנענטערן זיך, זענען זיי אַלע אַנטלאָפן פון זייערע הייזער און איבערגעלאָזט זייער פאַרמעגן. און אזוי ווי אין אומאַן האט דעמאָלט געוועלטיגט אַ גראַף וואָס האָט ליב געהאַט אידן, האָט זיי געדוכט אַז ער וועט זיי מציל זיין. אָבער דער גראַף האָט אויך מורא געהאַט און דעריבער נישט געוואָלט מלחמה האַלטן מיט גונטא. האָט ער זיך איינגעשפּאַרט אין זיין הויז וואָס איז געווען אַרומגענומען מיט אַ שטאַרקער מויער און קיינעם נישט צוגעלאָזט צו זיך. די אידן האָבן נישט געוואוסט וואָס צו טון, האָבן זיך אַלע אידן פון דער גאַנצער ארומיגער געגנט פאַרזאַמלט אין גרויסן בית המדרש פון שטאָט, זיך צו באַהאַלטן פון גונטאן. עס האָבן זיך געציילט די נפשות וואָס זענען דאָרט געווען איבער דרייסיג טויזענט.