cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
אומאן
דער גרויסער מאַסן־מאָרד
צווישן די אידן פון אומאַן איז געווען אַן ערלעכער איד ר' דוד חזן, אַ באַהאַלטענער צדיק, וועלכער האָט זיך מיט נאך אַ סך מענטשן באַהאַלטן אין אַ הייל. ווען דער רשע גונטא איז אָנגעקומען צום בית המדרש, האָט ער געשטעלט אַ חופּה. אין דער חופּה איז געווען אַ צלם אַ שתי וערב. ער האָט אויסגערופן הויך צו די אידן, ווער עס וועט דורכגיין אונטער דער חופּה און זיך בוקן צום שתי וערב וועט בלייבן לעבן! אָבער פון די אַלע אידן האָט זיך נישט געפונען אפילו איין נפש וואָס איז אַריבער די חופּה. אַלע זענען געבליבן שטיין שטייף אין בית המדרש און נישט געוואָלט אויפטוישן זייער גלויבן מיט קריסטנטום. די גוים זענען זייער בייז געוואָרן און האָבן אנגעהויבן צו הרגענען די אידן. ס’האָבן זיך געפונען צווישן די אידן אַ סך גבורים שטאַרקע לייט וואָס האָבן צוריקגעשלאָגן און געהרגט אַ סך פון די פּויערים, אָבער ווי לאַנג האָבן זיי דען געקענט אויסהאַלטן? די פּויערים האָבן זיך געשטאַרקט און האָבן גערצחט און געהרגט די אידן מיט ביטערע מיתות משונות, זיי האָבן נישט געשוינט קיינעם. מענער, פרויען און אפילו פּיצעלע קינדער זענען אויסגעשחטן געוואָרן ווי שעפּסן און בהמות. די הריגות האָבן גענומען דריי טעג און דריי נעכט, עס האָבן זיך געהערט יאָמערלעכע קולות און געשרייען אינעם גאַנצן שטעטל, אָבער ליידער איז קיינער נישט זיי געקומען צו הילף. דער צדיק ר' דוד חזן מיט זיינע מענטשן וואָס זענען געווען באַהלאַטן אין הייל, האָבן דאָס געהערט, אָבער האָבן גאָרנישט געקענט דערצו טון.
אינמיטן די מאָרדן האָט דער הויפטמערדער גונטא געשריגן פאַרן פּריץ פונעם דאָרף: ״זיי וויסן, איך האָב דיין טאָכטער סאָפיע ביי מיר אין דער האַנט״, און האָט אים געוויזן זיין טאָכטער, ״אויב דו מאכסט נישט אויף דיין טויער, וועל איך זי הרגענען!״ סאָפיע איז געווען די איינציגע טאָכטער פונעם פּריץ און נישט האָבנדיג קיין אַנדער אויסוועג, האָט ער געעפנט די טיר. די פּויערים זענען אַריין אין זיין פּאַלאַץ און האָבן צוגערויבט זיין פאַרמעגן און געלט און נישט געקוקט אויף גונטאס צוזאָג האבן זיי סאָפיען דאָך דערהרגעט. דערנאָך זענען זיי אַנטלאָפן פון אומאַן.
דער פּריץ האָט שפּעטער איינגעפלאַנצט אַן אויסערגעוויינטלעך שיינעם, הערלעכן גאָרטן וואָס איז כמעט נישט אַזוינער, און האָט דעם גאָרטן אַ נאָמען געגעבן סאָפיע נאָך זיין באַליבטער טאָכטער. דאָס איז דער באַוואוסטער סאָפיע גאָרטן.
ווען עס איז געוואָרן שטיל, איז ר' דוד חזן מיט זיינע מענטשן אַרויס פון זייער באַהעלטעניש און עס איז אַנטפּלעקט געוואָרן פאַר זייערע אויגן דער ביטערער אמת: טייכן בלוט האָבן זיך געגאָסן ארום און אַרום. אברים פון מענטשן זענען געלעגן צעשפּרייט, קעפ, הענט און פיס א. ד. גל. דער צדיק ר' דוד מיט זיינע מענטשן האָבן זיך געאיילט און האָבן צוזאַעמענגענומען אַלע אברים און שטיקער פלייש פון איבעראַל. זיי האָבן געגראָבן צוויי טיפע גריבער קבר אחים, און דאָרט באַערדיגט אַלע אברים און שטיקער. פון דעם אַלעם איז געוואָרן די צוויי בערג וואָס מ’זעט היינט אין אומאַן נעבן דעם קבר פון ר' נחמן. עס איז א באַקאַנטער פאַקט אַז נאָך היינטצוטאָג ווען מען גייט אַהין ספעציעל אין ווינטער ווען עס רעגנט און שנייעט, ווערן אַנטפּלעקט דאָרט אייביג עצמות און גלגולת פון מענטשן. די ברעסלבער חסידים געבן אַכט דערויף און באַערדיגן עס נאָכאַמאָל.
דער סוף פון גונטא איז געווען אַז די רוסישע רעגירונג איז געוואויר געוואָרן פון זיינע שטיקעס. דעריבער האָט דער רוסישער מיליטער אים מיטגעטיילט אַז מע איז זייער באצויבערט פון זיינע קענטענישן און וואָס ער טוט, מע וויל אים אויפנעמען אַלס אַ קעניג. מ’האָט געשיקט אַ דעלעגאַציע צו אים. ווען די דעלגאַציע איז אָנגעקומען, האָבן זיי גלייך געהרגט גונטאן מיט זיינע מענטשן.
דער מאַסן־מאָרד ווערט דערמאָנט אין פאַרשידענע היסטאָריע־ביכער, אויך אין ספרים ווי אין ספר שער המלך איז דאָ אַ גאַנצער דרוש און אַ הספד אויף די קדושים, דער שער המלך פאַרציילט אין אַנדערע פּלעצער אין זיין ספר די שרעקלעכע מיתות משונות וואָס זיי האָבן דורכגעמאכט, אַ ביישפיל ברענגט ער, די גוים האָבן גענומען אַ קינד און געזאָגט צו זיין פאָטער: ״דו ביסט א שוחט, דיין קינד איז אַ שעפּסל״, און האָבן געצוואנגען דעם טאטען צו שחטן זיין אייגן קינד און געזאָגט אים: "שחט מיר דאָס שעפּסל" רח"ל. אויך אין ספר שבחי בעל שם טוב שטייט אַז דער בעל שם טוב האָט גערעדט פון זיי און געזאָגט פאַר וואָס עס איז געשען. ס’איז דאָ אַ קינות מיטן נאָמען "מגילת אומאן", וואָס דער צדיק ר' דוד האָט אָפּגעשריבן די גאַנצע מעשה, עס הייבט זיך אָן מיט די ווערטער "ויקונן דוד", מען פלעגט זיך פירן אין אומאַן עס פאָרצולייענען אין די טעג וואָס דער אומגליק האַט פּאַסירט זעקס און זיבען טעג אין חודש פון תמוז.
די משכילים פון אומאן
די שטאט אומאן איז דעמאלטס געווען א מאדערנע שטאט, אסאך צדיקים האבן זיך געוואלט דארט בעזעסן אבער זיי האבן נישט געקענט, געוואנט האט אין די שטאט די הויפט גרויסע משכילים וואס האבן געוואלט איבער פיהרן די פרומע אידן צו זיין גוים, חייקל הורוויץ מיט זיינע צוויי איידעמער הירש בער הורוויץ, און דער אייניקעל פון דעם גאון דער נודע ביהודה משה לאנדא. זיי זענען אלע געווען תלמידים פון דעם משכיל נפתלי הירץ וויזעל. זיי האבן ביי זיך געהאט דעם ספר פון זייער רבין יין הלבנון אין כתב יד.
נפתלי הירץ וויזעל האט גשריבן דאס ספר יין הלבנן וואס איז געווען א פי' אויף מסכת אבות אבער ער האט דערין אריין געפלאכטן אסאך אפיקורשיסע געדאנגען. זיינע נאכפאלגער האבן געוואלט דרוקן דעם ספר און עס צושפרייטן צווישן אידן, און אזוי אריינברענגען די השכלה צווישן עהרליכע אידן. אין פאקט זענען זיי געווען נאנט צום קעניג פון אוקריינא זיי האבן פארמאגט ספעציעלע שריפטן פון "ניקאליי" אז זיי זענען אויסגערופענע בירגער. ווען ר' נחמן האט זיך אמאל אפגשעטעלט צו וויילן א שבת אין אומאן און די אפיקורסים האבן געהערט אז עס געפינט זיך אצינד א חסידישע רבי האט דער שווער חייקל געזאגט פאר זיינע איידעמער איך וועל גיין אים באזוכן און זען אויב עס איז ווערט מיט זאלן זיך פארהערן מיט אים! חייקל איז אריבער צו דער אכסניא פון ר' נחמן, ווען ער איז אריין געקומען פרעגט אים ר' נחמן וואס וויל א יוד, ענטפערט ער איך האב געהערט אז עס איז געקומען א גרויסער מענטש בין איך אים געקומען מקבל פנים זיין, זאגט אים ר' נחמן א גרויסער מענטש! אט קעגן אים מיר שטייט איין א גערויסער מענטש, ווייל דאן איז פונקט דארט איינגעשטאנען א רוסישער גענעראל, נו פרעגט ר' נחמן פאר וואס גייסטו נישט צו אים ? חייקל איז שטיל געווארן, ווען ער איז צוריק אהיים צו זיין משפחה האט ער זיי געזאגט ער האט טאקע מיך אביסל פארשעמעט אבער איך זע עס איז דא מיט וועמען צו רעדן.
שפעט נאמכמיט זענען די דריי משכילים אריבער צו רבי נחמן, רבי נחמן האט דאן געפראוועט שלוש סעודות מיט זיינע חסידים.
דער קבר פון רבי נחמן מברסלב
ר' נחמן מברסלב האט עטליכע מאל געזאגט ביי זיין לעבן נאך דעם וואס ער ווערט נפטר וויל ער ליגן אין אומאן. דאס ערשטע מאל וואס מען ווייסט איז געווען אין יאהר ה'תקס"ב כ"ח אב ווען ר' נחמן איז געפארן פון זלאטיפאלי וואוינען אין ברסלב, איז ער אויפן וועג דורך געפארן אומאן, ווען ר' נחמן איז דארט געפארן האט ער אפגעשטעלט די וואגן און באטראכט די בית החיים און זיך אנגערופען: "ווי שיין און גיט איז צו ליגען אויף דעם בית החיים" ער איז דאן אראפ פון וואגן און אריין אינעם בית החיים און זיך געשטעלט קוקען דערין, ער האט זיך פארטראכט און געזאגט, דא איז גוט צו ליגען, ער איז דאן אריין אין שטאט און איז געבליבן דארט אויף שבת, ער איז אויף שבת איינגעשטאנען ביי איינע פון זיינע חסידים מיטן נאמען ר' אברהם חיים פון אומאן.
דאס בית החיים איז געווען דער אלטער בית החיים, עס איז שוין אלט געווען, און מען האט שוין דארט נישט געלייגט קיין מתים, נאר אין די נייע, אבער ר' נחמן האט דאך געוואלט ליגן אינעם אלטען בית החיים צוליב די מאסן מארד. ר' נחמן האט געהאלטן אז דאס פלאץ איז זייער הייליג וויבאלד עס איז דארט פארקגעקומן אזא גרויסער קידוש השם אז קיין איין נפש האט נישט געוואלט ווערן א קריסט אלע זענען געבליבן שטייף א איד א גלייבער אין גאט ברוך הוא.
דער קיבוץ פון ברעסלבער חסידים
יעדעס יאר ראש השנה קומט דארט אהין כמעט אלע בראסלעווער חסידים פון דער גאנצער וועלט צו פראווען יום טוב מיט זייער געשטארבענעם רבי'ן, ווייל ר' נחמן האט געזאגט פאר זיינע חסידים "גאר מיין זאך איז ראש השנה", און ר' נתן מברסלב (דער תלמיד פון ר' נחמן) האט געהאלטן אז ר' נחמן האט געוואלט מען זאל קומען צו אים אויף ראש השנה אויך נאך זיין פטירה.
בשעת ר' נחמן האט געלעבט האט ר' נחמן אן א שיעור מאל געזאגט אז ער וויל מען זאל קומען צו אים אויף ראש השנה, ער האט זיך אויסגעדריקט אויך ראש השנה מוז יעדער זיין. מען דארף מאכן אט כרוז און זאגט ווער עס וויל מיך הערן זאל קומען צו מיר אויף ראש השנה, אפילו אזעלכע נשמות וואס איז קען נישט העלפן א גאנץ יאהר קען איך העלפן ראש השנה.. ווער עס קומעט צו מיר אויף ראש השנה מעג זיך באמת פרייערן, און מיט א אמת מקיים זיין דעם פסוק וואס גייט ארויף אויף ראש השנה אכלו משמנים שתו ממתקים כי חדות ה' היא מעוזכם. זעלבסט פארשענדליך אז די חסידים האבן זיך צוגעכאפט דערצו, און עס פלעגן קומען אלע חסידים צו ר' נחמן. אין זיין לעצטן יאר פון זיין לעבן ראש השנה שנת ה'תקע"א. זענען זיך צוזאמען געקומען צו אים איבער טויזענט אידן.
ווען ר' נחמן איז נפטר געווארן האבן כמעט אלע חסידים {פֿעלט אַ מקור} און גרויסע תלמידים פון ר' נחמן פארשטאנען אז מען זאל אנהאלטן דעם מנהג מט קומען ערב ראש השנה מתפלל זיין אויף זיין ציון, און דאווענען צוזאמען אין ראש השנה. די תלמידים ווי ר' נתן מברסלב, ר' יודל ממעדווידעווקא, ר' שמואל אייזיק פון דאשיוו, ר' שמעון, ר' נפתלי, ר' יצחק מחארשיוואטע, דער טיהוויצער'ס מגיד קינדער און אייניקלעך, אלע האבן אזוי אהנגענומען. און אזוי האט זיך אויסגעפארעמט דעם מנהג ביי ברסלבער חסידים אז יעדעס יאהר גייט מען צום ציון פון ר' נחמן אין אומאן.
אין די שפעטערע יארן, ווען דער קאמוניזים האט זיך אויסגעשפארייט און עס איז נישט מעגליך געווען צו קומען, האבן די פולישע ברסלבער חסידים געמאכט א קיבוץ אויף ראש השנה אין לובלין, און נאכן צווייטן וועלט קריג. ווען מען האט בכלל נישט געקענט פארן קיין אומאן האט זיך אויסגעשטעלטע אז צווישן די ברסלעווער חסידים, איז דא אזעלכע וואס האלטן אז היינט צו טאג מוז די זאמלונג (קיבוץ) מוז נישט זיין דווקא ביי ר' נחמן'ס קבר.
דער קלויז
דער קלויז איז דער גרעסטער מנין אין אומאן וואו עטליכע טויזנטער אידן דאווענען דארט אָן קיין ספעציפישן רב וואס פֿירט עס. עס איז במשך פון די יארן כסדר פארגרעסערט געווארן און באשטייט יעצט פון א ריזיגן בית המדרש מיט א גאלעריע וואו מען קען אראפקוקן און מיטהאלטן די תפלות פון אויבן.
עס דאווענען דארט פארן עמוד אידן מיט חזקה שוין פאר לאנגע יארן און די פאקטישע ווירטשאפט ווערט געפירט דורך ברעסלעווער חסידים פון ירושלים.
ביים קלויז געפונט זיך דער פראוויזארישער שפיטאל וואס ווערט יערליך אויפגעשטעלט פארן געברויך פון הונדערטער מענטשן, און אויך ברענגט מען דארט אפ אלע פארלוירענע רענצלעך וואס מענטשן פארלירן אין די קיעווער אדער אדעסער לופטפעלדער.
דער היינטיגער קיבוץ
למעשה געפונט זיך אין אומאן ראש השנה אסאך מנינים וואס דאווענען נישט ביים קלויז. אין תשע"ח האט זיך דער חסידישער קלויז זיך צעטיילט, היות רוב ברעסלאווער רבנים זענען ארויסגעקומען קעגן אליעזר בערלאנד, און זיי האבן נישט געוואלט דאווענען צוזאמען מיט אים אין דעם זעלבן מנין, האבן זיי געענפנט א נייעם קלויז. "קוליקה די נייע קלויז"
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:ברסלב קאַטעגאָריע:שטעט אין אוקראינע קאַטעגאָריע:אידישע יישובים
אדאלף היטלער
250px|קליין|היטלער אַדאָלף היטלער (1889 - 1945), געבוירן אין בראַונאַו, עסטרייך, איז געווען דער קאנצלער און נאכן טױט פֿונעם רײַכספּרעזידענט פּאַול הינדענבורג 1934 דער דיקטאַטאָרישער "פיהרער" פון דײַטשלאַנד צווישן די יארן ה'תרצ"ג ביז זײַן טױט ה'תש"ה. ער איז געווען דער הויפט־פאַראַנטוואָרטלעכער פאַר דער צווייטער וועלט־מלחמה און דער טרויריג באַרימטער מאַסנמערדער און ייִדן־פאַרטיליקער וואָס טראָגט דעם אַחריות פֿאַרן חורבן אײראָפּע. אונטער זײַן ממשלה און אױף זײַן באַפֿעל זענען דערהרגעט געװאָרן 6 מיליאן ייִדן און צווישן 9 צו 20 מיליאָן מענטשן פון אַנדערע פעלקער. זײַן אידעאָלאָגיע איז געווען אז די דײַטשן װי די פֿאָרשטײער פֿון דער ארישער ראסע דארפֿן געוועלטיקן אין אייראָפע.
זײַן יוגנט
ער האָט נישט געענדיקט די מיטלשול. ער איז געווען דא א מאלער יונג, ער האט פרובירט זיך צו לערנען מאלעריי.
די ערשטע וועלט־מלחמה
היטלערס מיליטערישע אױפטוען בעת דער ערשטער װעלט־מלחמה זענען געװען אַזױנע אַז ער איז אױסגעצײכנט געװאָרן מיטן אײזערן צלם, אַ מעדאַל פאַר העלדישקײט. ס׳יז כּדאי צו דערמאָנען אַז פונדעסטװעגן האָבן זײַנע אָפיצירן געהאַלטן אַז ער איז נישט קײן גוטער אָנפירער און מע קען אים נישט דערהײבן פאַר אַן אָפיציר. איז ער פאַרבליבן אַ פּשוטער זעלנער בעת דער גאָרער מלחמה.
ערשטע יאָרן פון דער נאַצי־פאַרטיי
די נאַציאָנאַל־סאָציאַליסטישע דײַטשע אַרבעטער־פאַרטיי איז געגרינדעט געוואָרן דורך אַנטאָן דרעקסלערן אין יאָר 1919 אין מינכען אונטערן נאָמען „דײַטשע אַרבעטער־פּאַרטײ“. להיפּוך צו דער פּאָפּולערער לעגענדע איז היטלער נישט געװען דער גרינדער פֿון דער פּאַרטײ, נאָר אַ פֿרי מיטגליד אירס. בעיקר ארבעטסלאזע מענטשן און ליידיגגייער זענען געווען די ערשטע מיטגלידער. ווען היטלער איז אנגעקומען האט מען אנדעקט אין אים א שטארקע כח אין רעדן, און ער איז געווארן דער רעדנער פאר דער פארטיי. זיינע קעגנער האבן אים באצייכנט שטענדיק אלס דעמאגאג.
דער חורבן
6 מיליאָן אידן געהרגעט
היטלערס געזונטהייט
היטלער האט געהאט א פערזענדליכן דאקטער, אזוי ווי אלע גרויסע לייט און פירער פון מדינות, דאס איז זיכער אז ער פלעגט אים טריטן אויף ספעציעלע קראנקייט, ער פלעגט אים געבן יעדן אינדערפרי איינשפריצונגען דורך א נידל, עס זענען דא היסטאריקער וואס זאגן אז ער האט געליטן אויף פארקיסאנן, זיי באזירן זייערע רייד אויף דעם וואס אויף אסאך בילדער זעהט מען ווי ער איז נישט בלאנסירט.
היטלערס טויט
היטלער איז געווען איינגעשפארט אין זיין בונקער אין בערלין, אין זאך פור ווינרשטאט אין זאס טאקו דיודן ווען ער האט געזעהט אז די רויסישע ארמיי דענענטערט זיך צו זיין פלאץ, איז ער ארויס מיט זיין ווייב וואס איז געווען מיט אים, אויפן הויף פון דער אריינגאנג פון זיין בונקער, ער האט איר און זיך געהרגעט מיט א שיסער, ער האט אנגעזאגט פאר זיינע געטרייע נאצי באדינער מען זאל אים פארברענען כדי מען זאל אים נישט כאפן און הענגן, אזוי ווי מען האט געהאנגען דער איטאליענישער פירער מוסאָליני, זיינע באדינער האבן אזוי געטועהן און ער איז פארברענט געווארן, ווען די רוסישע ארמיי איז אהנגעקומען האבן זיי שוין גארנישט געטראפען קיין זכר פון אים, נאר א זכר פון זיינע נאנטע מענטשן וואס האבן אויך אים נאכגעטוהן.
אינטערעסאַנטע פאַקטן
היטלער פלעגט זיך אסאך אפרעדן צו זיין לייב דאקטער - ווי ער באשרייבט עס אין זיין בוך - אז א מלאך שטייט איבער מיר, און דער מלאך לאזט מיך נישט אפ, ער פייניגט, און פייניגט טאמער טו איך נישט וואס ער וויל.
קאַטעגאָריע:נאציס קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה רעגירער קאַטעגאָריע:אנטיסעמיטן
א'תנ"ח
קאטעגאריע:יידישע יארן
משה מנחם טירנויער
ר' משה מנחם טירנויער זצ''ל איז געווען דער דיין פון דער סאטמערער קהילה אין מאנטרעאל, און דער ראש ישיבה פון ישיבת תורת משה (סאטמאר), מאנטרעאל.
ער איז אן אויסגערופענער תלמיד חכם, און א גאון עצום. ער איז א סאטמארער תלמיד, אין אויך א תלמיד פון הגאון רבי אברהם לייטנער זצ"ל, מאנטעווידעא רב.
ר' משה מנחם האט זיך אריבערגעצויגן קיין מאנטרעאל דורך דעם שליחות פון דעם סאטמארער רבי.שפעטער ווען דער רב ר' שיימא איז אוועק איז ער דארט אויפגענומען געווארן אלס דיין, אויפן ארט פונעם פריערדיגן רב ר' שיימא שווארץ, אין יאר תשל"ג לפ"ק.
ער איז געווען א שטארקער חסיד פון ברך משה, און האט געשטיצט די פאבליק סקול אין קרית יואל, היינט צו טאגס איז ער א גרויסער שטיצער פון ר' זלמן לייב טייטלבוים, סאטמארער רבי אין וויליאמסבורג.
ער איז א גרויסער קנאי, און פון די גרעסטע פרעדיגערס וועגן דער סאטמארער שיטה.
ער איז נסתלק געווארן מוצאי שבת כי תצא, יד אלול תשפ"א, אין עלטער פון 74 יאר אלט.
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אמעריקע קאַטעגאָריע:מאנטרעאל קאַטעגאָריע:סאטמארער דיינים קאַטעגאָריע:זאלוינים
ב'נ"ח
קאטעגאריע:יידישע יארן
הר דב
left|thumb|250px|הר דב הר דב (אדער הר הבתרים) איז א באַרג וואס פארציט זיך מיטן בארג-חרמון אין ארץ ישראל און אין לבנון. דער בארג הייסט אויף העברעיש "הר דוב" לויטן נאמען פון "דב רודברג" וואס איז דארט גע'מארדעט געווארן דורך טעראריסטן אין יאר ה'תש"ל.
לויט די יידישע טראדיציע איז דארט געוועזן דער "ברית בין הבתרים" פון אברהם אבינו.
תשרי ה'תשס"א איז דארט פארכאפט געווארן 3 ישראלישע סאלדאטן דורך די כיזבאללא, וואס דערנאך אין יאר ה'תשס"ד האט מען זיי צוריקגעקערט אלס טויטע קערפער.
קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ"ך דב
י"ז אדר א'
זעט אויך
קאַטעגאָריע:אדר
י"ז באדר א'
ניו עידזש
די ניו עידזש איז דער טערמין אין אלגעמיין באנוצט צו באצייכענען און אפטיילן די ברייטער פאפולערער מאדערנער תקופה און באוועגונג פון נאך דער מיטלאלטער תקופה בעיקר פונעם צוואנציגסטן יארהונדערט ביז היינט צוטאגס אין אונזער היינט צייטיגער לעבנסשטייגער אינעם מערב וועלט.
דניאל לאפין
left|thumb|250px|ר' דניאל לאפין. הרב דניאל לאַפּין איז א רב וואס האט צוריק געברענגט א גאנצע קהילה פון אידן צו תורה ומצוות ער איז אויך א ביזנעס מאן וואס געט ארויס ביכער און ספרים איבער אידישקייט און ביזנעס.
ער איז געבוירן אין יאהאנעסבורג, דרום אפריקע. ער האט געלערנט אין גייטסהעד ישיבה. ער האט באקומען סמיכה פון הר"ר משה פיינשטיין ז"ל.
ניו עידזש
אירע כאראקטעריסטיקס מיט וואס זי איז אייגענארטיק און רעוועלוציאנעריש פון אנדערע פריעדיגע צייטן איז; א דערהויבענע אינדיוואדיאלער צוגאנג אין פערזענליכער עקספלאוראציע פון און צו זיך אלייןס אויספארעמען און זיכן גייסטישקייט געמישט אביסל מיט טראדיציע אבער אן קיין אוניוועריסאלער אינסטעטוציענאלער רעליגיע דיקטאטורשאפט וואסערע מנהגים און אמונות מען מוז טאן.
דניאל לאפין
ער איז פלאצירט אין סיאטל, און די רעכטע אידישע קאנסערוועטיווע פאליטיקער קוקן אים אן אלס זייער רב. פון זיי רעכענט זיך דער ראדיא שמועס פראגראם גאסטגעבער, ר' מייקל מעדוועד, דער לאביאיסט אין טורמע ר' זשעק אבראמאף און נאך שרייבער פירער און שטארק אקטיווע סאציאלע אקטיוויסטן וואס האלטן אמעריקע לויט די מאראלן פון דער תורה.
ניו עידזש
אידישקייט
ר' שלמה קאריבלאך ווערט באטראכט אלס אידישע פירער וואס האט אין זיך פאראייניגט ניו עידזש מהלך אין אידישקייט.
דניאל לאפין
קאטעגאריע:אמעריקאנער רבנים קאטעגאריע:האנדל און פינאנץ קאטעגאריע:בעלי תשובה
ניו עידזש
אידישקייט
קאַטעגאָריע:תקופות אין געשיכטע
צווייטע עליה
די צווייטע אימיגראציע (וואס הייסט ארבייטערס עמיגראציע) איז געווען די צווייטע גרופע פון ארום 35 טויזנט ציוניסטישע אידן וואס האבן עמיגרירט פון מזרח אייראפע (איבערהויפט פון רוסלאנד) און פון תימן קיין ארץ ישראל אין די נייע תקופה צווישן די יארן ה'תרס"ג ; 1903 ביז ה'תרע"ד ; 1914 ווען עס האט אויסגעפלאצט דער ערשטער וועלט קריג. (דענסטמאל איז ארץ ישראל געוועזן אונטער דער אטאמאנישער אימפעריע.)
רוב פון די עמיגראנטן האבן עמיגרירט צו פארבעסערן זייער לעבנסשטייגער אין עקאנאמיע און צוליב די אנטיסעמיטיזם וואס האט געהערשט אין אייראפע, אבער א קליין טייל פון זיי (ארום 1500 מענטשן) האבן עמיגרירט פון אידיאלאגישע סיבות כדי צו אויפשטעלן אין דער צוקונפט א יידישע מדינה, צ.ב.ש. האבן זיי זיך משתדל געווען צו רעדן העברעיש כאטש וואס זייער מוטער שפראך איז געווען יידיש אדער רוסיש.
די אימיגראציע האט פאסירט בשעת ווען ווולגארערע יידן (ארום 1.3 מיליאן) האבן עמיגירט פון מזרח אייראפע צו אנדערע לענדער פון די גארער וועלט איבער הויפט צו די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, האבן א קליין טייל פון זיי עמיגרירט קיין ארץ-ישראל.
די סיבות פון די אלגעמיינע אימיגראציע איז געווען אזוי ווי ביי דער ערשטער אימיגראציע אלס די ענגשאפט וואס איז געווען אין אייראפע פון וועגן די שנעלע וואקסונג פון די דעמאגראפיע (ליינט דארט) און אויך אלס די שרעקלעכע רדיפות און פאגראמען וואס די גויים האבן גערודפט די יידן ווי ביי קעשענעוו פאגראם וואס האט פאסירט אין ה'תרס"ג ; 1903.
רוב פון די עמיגראנטער האבן צום סוף זיך צוריקגעקערט קיין אייראפע, און נאר א טייל פון זיי זיינען געבליבן אין ארץ-ישראל.
אין יאר ה'תרס"ט ; 1909 איז געגרינדעט געווארן די ערשטע העברעישע שטאט וואס שפעטער האט מען איר גערופן "תל אביב", די שטאט האט מען געבויעט וויבאלד אין יאפא איז געווען זייער ענג (בלויז 10 טויזנט מענטשן).
1930ער
*
וואקאל
אין פאנעטיק, איז א וואקאל א קלאנג אין דער רעדענדיגער שפראך וואס מען שאפט מיט דעם אפענעם וואקאלטראקט.
אין אייראפעישער שפראכן ניצט מען אותיות צו שרייבן וואקאלן. אויך אין יידיש ניצט מען די פאלגנדע אלס וואקאלן: א, ו, וי, י, יי, ע.
די קלאנגען ווערט געצייכנט מיט נקודות.
זעט אויך
קאַטעגאָריע:פאנעטיק
י"ט אדר א'
נאר אין אן עיבור יאר.
טעג ווען י"ט אדר א' קען געפאלן:
זעט אויך
י"ט באדר א'
פוס
קליין|פֿיס א מענטש הא צוויי פֿיס (איינצאל:פֿוס) וואס טראָגן און פֿירן דעם מענטש, און שטעלן אים אַרױף שטײענדיק אין דער הײך. ‬
‫דאָס בלוט לױפֿט און צירקולירט אין איר אַפֿילו אױף אַרױף און געבט איר ‫פֿעיִקײט ‬צו דינען דעם מענטש געטרײַ. ‬
‫דער אונטערשטער טײל פֿונעם פֿוס איז פֿלאַך און באַשטײט פֿון אַ סך קלײנטשיקע בײנער כּדי מען זאָל קענען טאַנצן לױפֿן און שפּרינגען אַן דעם װאָס אײן בײן זאָל װײ טאָן.
בג"ץ
שמאל|קליין|250px| בג"ץ (ראשי תיבות: בית משפט גבוה לצדק) איז דער העכסטער געריכטהויז אין מדינת ישראל.
װעבלינקען
קאַטעגאָריע:ישראלישע רעגירונג ארגאניזאציעס קאַטעגאָריע:געריכט קאַטעגאָריע:קרית הלאום
אידענטיטעט קארטע
אן אידענטיטעט קארטע (ענגליש: Identity Card; ראשי תיבות: ID) איז אן אפיציעלער דאקומענט וואס צייגט אויף די אייניקייט פון דער מענטש מיט א פערזענליכע נומער. אין א סך מדינות מוז יעדער בירגער האבן א אידענטיטעט-קארטע.
קאַטעגאָריע:דאקומענטן קאַטעגאָריע:געזעץ
שלמה לייב וויינבערגער
רבי שלמה לייב וויינבערגער, פאיער רב, איז א חבר אין בית דין פון קהל יטב לב (זאליס)
רבי שלמה לייב איז א זון פון פריערדיגן פאיער רב רבי משה דוב וויינבערגער.
ער דינט אלס דומ"ץ אין ביהמ"ד תהלת יואל (קינגס טערעס), סאטמארער שול אויף ראטלעדש סטריט. ביים גרינדונג פון נייעם בית דין דורך סאטמארער רבי זלמן לייב טייטלבוים איז ער געווארן א דיין אין בית דין, און ער ווערט באטראכט אלס פון די שטערקסטע בעלי השפעה אין סאטמאר ביי די זאליס.
ער איז א תלמיד פונעם קאשויער רב, רבי רפאל בלום, און ווערט נישט באטראכט אלס עקסטרעמער קנאי נאר איידער אלס דורכגעטראכטער מענטש, וואס איז מער פארשטענדליך ווי אנדערע סאטמארער דיינים. ווי אויך איז ער א עניו און שמועסט מיט יעדן פריינטליך, און לערענט א גאנצען טאג אין זיין כולל צוזאמען מיט אלעמען.
צוליב וואס ער האט זיך נישט צוגעשטעלט צי די מערכה קעגן בני יואל, און אויך נישט לטובת די פאבליק סקול אין קרית יואל, ווערט ער פארעכענט דורך די ארונים פון די הויפט קעגנער פונעם ברך משה, ער האט אבער קיינמאל נישט ענפנטליך געהאלטן דרשות אדער ארויס קעגן דער הנהגה.
ער איז זייער שארף ארויס קעגן דעם עירוב אין וויליאמסבורג, און ער האט געפסקנט אז יעדער מיז אליינס מאכן א עירובי חצירות מיט א ברכה ביי זיך אין שטוב, איינמאל ביי א פראטעסט שבת האט ער געהויבן א האנט אויף א קלויזענבורגער איד וואס האט געטראגן אין שבת אין פארנט פון אים זיך צו רייצן.
ער איז פון די גרעסטע מומחים אין אלע אישות און נידה ענינים און האט שוין ארויסגעהאלפן פיל אינגעלייט פון אלע מיני פראבלעמען.
קאַטעגאָריע:ראשי כוללים קאַטעגאָריע:סאטמארער דיינים קאַטעגאָריע:וויליאמסבורגער רבנים קאַטעגאָריע:זאלוינים
באם
באם איז א צונאמען פאר שוואכע מענטשן פון מאראלישן שטאנדפונקט, געווענליך אפגעפארענע אדער מאדערענע אידן
ביי חסידים ווערט מען אזוי גערופן אויב מען שניידט זיך די בארד אדער מען זיצט אפ אויפן אינטערנעט אגאנצן טאג, און ביי די ליטווישע אויב מען לערנט נישט פלייסיג
פארהאן פילע באמעס וואס טוען ווייטער שעצן און מכבד זיין זייערע עלטערן טראץ וואס זייערע עלטערן זענען געווענליך יא פרומע אידן, ווידעראום איז פארהאן אזעלכע וואס טוען ווידערשפעניגן אין זייערע ערציער און אין די פרומע אידן, און צומאל איז אפילו פארהאן אזאנע וואס וועלן פרובירן ענג מאכן די פרומע אידן מיט וואס אימער, ווי נפתלי מאסטער טוט מיט זיין יאפפעד ארגעניזאציע
קאַטעגאָריע:מענטשליכע אויפפירונג
סאטמאר ישיבה גדולה (קווינס)
קליין|300x300px|דער סאטמארער רבי, רבי זלמן לייב טייטלבוים, זאגט א דרשה אין דער סאטמארער ישיבה גדולה סאטמארער ישיבה גדולה אין קווינס  איז די צענטראלע ישיבה גדולה וואס שטייט אונטער דער פירערשאפט פון רבי זלמן לייב טייטלבוים, סאטמארער רבי, געפינט זיך אין קווינס, ניו יארק.
די היסטאריע פון דער ישיבה
די ישיבה האט זיך געעפנט אין יאר תש"ס נאכדעם וואס רבי זלמן לייב איז אויפגענומען געווארן אלס רב אין וויליאמסבורג. זי האט זיך געעפנט מיט ארום 100 בחורים, אבער האט זיך זייער שנעל צעוואקסן, און איז היינט צוטאגס די גרעסטע חסידישע ישיבה איבער דער גאנצער וועלט, מיט אן ערך פון ארום 1000 בחורים.
די ישיבה סיסטעם
די ישיבה איז צעטיילט אין חלקים, לויט די יארגאנג, די ערשטע יאר וואס מ'קומט אריין אין די ישיבה, וואס דעמאלטס איז מען בערך 17/18 יאר אלט, לערנט מען אין חלק א', דאס צוויייטע יאר לערענט מען אין חלק ב', די דריטע יאר לערענט מען אין חלק ג', אין פין דארטען אין וויטער איז אפציעל נישט דא קיין עלטערע חלקים, נאר מען בלייבט ביי די זעלבע מגידי שיעור ים, אינטער די זעלבע מנהלים, אבער מיט דעם אלעם, הייסט א בחור וואס לערענט צום פערטען יאר אין ישיבה, א חלק ד' בחור, אין א בחור וואס לערענט צום פינפעטען יאר אין ישיבה, א חלק ה' בחור, וכו'.
איינגעשטעלטע אין ישיבה
איר אפיציעלער מנהל רוחני איז ר' נפתלי בלומענפעלד.
איר אפיציעלער משגיח איז ר' גרשון קליין. קליין|420x420px|דרויסנדיגער אויסקוק אויפן בנין די מנהל כללי פין חלק א' איז ר' יעקב נחמן שטויבער.
די מנהלים פין חלק ג' ד' וכו' זענען ר' ירוחם דייטש, אין ר חיים עזריאל גראס.
thumb|300x300px|כ"ק גאב"ד ירשלים אין קווינס ישיבהאין דער ישיבה געפונען זיך היינט צוטאגס איבער 120 איינגעשטעלטע, מגידי שיעורים, משגיחים, מנהלים, אויסער די פילע ארבעטערס און פארוואלטערס, א חלק דערפון אויסגערעכנט ווי פאלגנד:thumb|300x300פיקס
נאמען
די ארונים אין זייער צייטונג דער בלאט רופט דאס מיטן נאמען קווינס ישיבה, און ביי די זאלונים ווערט דאס גערופען די ישיבה גדולה.
קאַטעגאָריע:סאטמאר קאַטעגאָריע:חסידישע ישיבות
אדמו"ר
אן אדמו"ר (ר"ת: א'דונינו מו'רינו ור'בינו) איז א פירער פון א חסיד'ישע געמיינדע וואס איז געווארן אויפגענומען דורך זיי אלץ רבי, אדער איינער וואס האט גע'ירש'נט די פאזיציע פון זיין פֿאטער אדער אן אנדערן פאָרפאלגער.
אין תורת החסידות
דער תפקיד פון אן אדמו"ר, אדער חסיד'ישע רבי, איז איינגעפירט געווארן דורך די תלמידים פון בעש"ט און די תלמידים פון דעם מגיד פון מעזריטש. די פאזיציע איז באזירט אויפ'ן יסוד אין תורת החסידות אויף די וויכטיגקייט זיך אנצוקניפן אין א צדיק. די אויפגאבע פון דעם צדיק איז צו לערנען פאר זיינע חסידים וויאזוי צו דינען גאט, און צו זיין פאר זיי א צינור פון השפעות. אויך איז ער געשטעלט אויף מתפלל צו זיין פאר די באדערפענישן פון אלע אידן בכלל און זיינע חסידים בפרט, און ארויסצוהעלפן אידן אין אן עת צרה. די חסידים און די וואס זענען אנגעקניפט צום צדיק טוען זיך דערפאר אונטערנעמען אויסצוהאלטן דעם צדיק מיט אלע זיינע באדערפענישן דורך געבן פדיונות און מעמדות געלט בכדי ער זאל קענען דינען גאט אן קיין שטער.
אין שפעטערע צייטן
דער תפקיד פון אן אדמו"ר האט זיך אנטוויקלט אלץ א פאזיציע אויף צוזאמען צו האלטן א געמיינדע אידן וואס פארמאגן א געמיינזאמען הילוך אין אידישקייט אדער א געמיינזאמען געאוגראפישע אפשטאם. אין היינטיגע טעג שטייט אפטמאל דער אדמו"ר אין שפיץ פון פארצווייגטע מוסדות פון חינוך און סאציעלע געברויכן. כאטש דער תפקיד איז גאר אן אנדערע פון די ארגינעלע, ווערט דאס נאך אלץ פאררעכנט ביי חסידים אלץ א וויכטיגער מעמד אויף צו ערהאלטן די געמיינדע סטרוקטור פאר אידן פון חסיד'ישע קרייזן.
אדמו"ר'ישע אויפגאבן
דער אדמו"ר ערשיינט פאר זיינע חסידים אין פארשידענע זמנים אויף אנצופירן מיט ציבור'ישע צערעמאניעס, א טייל טראדיציאנאל אידישע, און א טייל אויסדריקליך חסיד'ישע אדער אייגנארטיג פאר דער ספעציפישער געמיינדע.
צווישן די אויפגאבן פון מערסטע אדמורי"ם זענען:
התמנות
די ערשטע אדמורי"ם זענען געווארן אזוי אנערקענט צוליב זייער גרויסקייט אין תורה און גאט-דינען. אויך זענען געווען אזעלכע וואס מען האט אויף זיי פארציילט סיפורים פון איבערמענטשליכע כחות, וואס האט געזאלט אנווייזן אויף זייער צדקות און הייליגקייט.
ממלא מקום
ממלא מקום מיינט א ערזעצער. ס'איז אקטועל אויף יעדן וואס ערזעצט א פריערדיגן. ס'ווערט אבער אממערסנטס גענוצט אויף א רבי'שן פאסטן, אז איין רבי איז ממלא מקום דעם פריערדיגן.
מיט דער צייט איז געווארן מער און מער איינגעפירט אז חסידים האבן אויפגענומען א זון אדער אן אנדער נאנטן קרוב פון זייער רבי נאך זיין פטירה, נישט קוקנדיג דוקא אויף דעם נייעם רבי'ס גרויסקייט אין תורה אדער צדקות. עטליכע רבי'ס זענען אויפגענומען געווארן גאר יונג, צומאל נאך אלץ קליינע קינדער, זייענדיג לויט דער השערה פון די חסידים דער פאסיגסטער יורש פןן דעם פריערדיגן רבי'ן. דער קארלינער למשל, האט מען אויפגענומען ווען ער איז געווען ניין יאר אלט.
זעה אויך
*
ערב יום כיפור
כדי צו פארמיידן יום כיפור פאלן גלייך פאר אדער גלייך דערנאך שבת, איז דער כלל לא אד"ו ראש, לויט וועלכן ערב יום כיפור איז נישט חל אויף מאנטיק, דאנערשטיק און שבת, ד.ה. ער קען נאר געפאלן זונטיק, דינסטאג, מיטוואך אדער פרייטאג. לינקס|קליין|350x350פיקס|דדער [[כותל|כותל מערבי פלאזא פול ביי די סליחות פון ערב יום ככיפור תשע"א]]
דער מנהג פון כפרות
קליין|375x375פיקס|שלאגן כפרות אין דעם קוואַרטאַל מאה שערים, ירושלים טייל האבן א מנהג, אין צוגרייטונג צו יום כיפור, דרייען אַ האָן (פאר א מאנספארשוין) אדער א הין (פאר א פרוי) איבער דעם קאָפּ און זאָגן "זה התרנגול ילך למיתה ואני אלך ואכנס לחיים טובים ארוכים ולשלום" (טייטש: דער דאָזיקער האָן וועט גיין צום טויט און איך וועל גיין און אַריין אַ לאַנג גוט לעבן און שלום), און דערנאך צו שעכטן אים און מאַכן אים אַ מאָלצייַט פֿאַר אָרעמעלייט. אנדערע מענטשן דרייען אַרום דעם קאָפ אַ סומע געלט וואס מען גיט צו צדקה ווי אויסלייזגעלט.
ס׳איז שוין אין די ראשונים א שמועס צי איז דער מנהג אויסגעהאלטן: דער רַשב"א און רבי יוסף קאַראָ זענען דערקעגן, אבער דער רמ"אָ האט מתיר געווען.
מנהגים ביי די תפילות
פארטאגס ערב יום כיפור, זאָגט מען די לעצטע סליחות פון די עשרת ימי תשובה (חוץ די סליחות וואס מען זאָגט יום כיפור גופא). אין די אשכנזישע קהילות זענען דריי מנהגים בנוגע די סליחות: מערסט פארשפרייט איז דער מזרח-אשכנזישער מנהג ווערן סליחות פארקירצט מער ווי אנדערע טעג, בעת אין דעם מערבדיק-אשכנזישן מנהג, ווערן זיי פארלענגערט ווי ערב ראש השנה, און ביי טייל חסידים (גור, רוזשין, אלעקסאנדער) זאגט אינגאנצן נישט קיין סליחות ערב יום כיפור.
מען זאגט נישט תחנון ערב יום כיפור. די אַשכּנזים זאָגן אויך נישט מזמור לתודה, און אבינו מלכנו, סיידן ווען ערב יום כיפור געפאלט פרייטיק זאגט מען יא אבינו מלכנו ביי שחרית.
אין טייל קרייזן מאכט מען התרת נדרים נאָך שחרית.
מען דאווענט מנחה פרי איידער מען זעצט זיך צו דער סעודה המפסקת, און ביים סוף פון דער שטילער שמונה עשרה זאגט מען דעם "וידוי פון יום כיפור.
טיילן לעקעך
ערב יום כיפור איז א מנהג צו 'בעטן' א שטיקל לעקעך וואס מען עסט גלייך. דער עניין דערפון איז טאמער איז נגזר אויפן מענטש ראש השנה אז ער וועט דאַרפן צוקומען צו מענטשן, זאל ער יוצא זיין מיט דעם וואס ער געבעטן א שטיקל לעקעך. ביי טייל חסידים איז דער מנהג צו באקומען פון רבי'ן. אנדערע זאגן אז דער טעם פונעם מנהג איז מיט דעם בעטן די גבאים מחילה פונעם עולם טאמער האבן זיי במשך דעם יאר עמעצן בא׳עוולה׳עט.
דער בעל שם טוב פֿלעג זאגן אז געבן לעקעך ערב יום כיפור איז א גאר אלטער מנהג, און בײם געבן לעקעך פלעג ער זאגן "איך גיב דיר לעקעך און דער אייבערשטער זאל דיר געבן א גוט יאר".
טובל׳ן זיך אין מקווה
עס איז דער שטייגער אז מענער גייען היינט נאך האלבן טאג זיך טובל׳ן אין א מקווה.
עס איז אַן אלטער מנהג וואָס איז אָנגענומען אין עטלעכע ערטער און קהילות, אין וועלכער אפילו די פרויען טובל׳ן זיך אין דער מקווה ערבֿ יום כיפּור זיך מטהר זיין  לכבוד דעם הייליגן טאָג. אמאל פלעגן אפילו די פרויען וואס זענען נישט פארהייראט אויך טובל׳ן זיך, אבער מען האט דאס מבטל געווען צוליב דעם איסור פנויה.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:יום כיפור
כ' אדר א'
טעג ווען כ' אדר א' קען געפאלן:
זעט אויך
כ' באדר א'
תפילין
left|250px
250px|קליין|לוטענאַנט עשהאל לאָבאָצקי אין [[צה"ל דינסט דאַוונט מיט תפילין ביים צווייטע לבנונישע מלחמה]] 250px|קליין|א [[תימן'ער איד אין 1914, מ'זעהט די תפילין אויפן קאפ]]
תפילין איז א מצוה אין דער אידישער רעליגיע וואס איז פאר מענער צו אנקניפן די תפילין אויף דער ארעם און אויפן קאפ יעדן אינדערפרי ווען מען דאווענט שחרית. עס איז צוויי שווארצע קליינע קעסטעלעך געמאכט פון לעדער וואס ליגט אין איר פארשטעקט פיר פרשיות (פאראגראפן) פון דער תורה געשריבן אויף פארמעט. די תפילין קניפט מען אן מיט לעדערענע רצועות, איינע אויף דעם ארעם קעגן דעם הארץ, און איינע אויף דעם קאפ העכער דעם מוח.
די פיר פרשיות
די מצוה פון תפילין ווערט דערמאנט אין דער תורה פיר מאל, אין פיר באזונדערע פרשיות. אט די פיר פרשיות שרייבט מען אויף די תפילין.
של ראש און של יד
די רימענס וואס בינדן אן די קעסטלעך רופן זיך "רצועות".
די בתים דארפן זיין פונקטליך פיר־עקנדיג, די ברייט די זעלבע ווי די לענג.
די של ראש און של יד זענען אנדערש סיי אין די פרשיות סיי אין די בתים און סיי און די רצועות.
די של ראש האט אינווייניג אין די קעסטעל דריי מחיצות וואס ווערט דערפון פיר דינע שמאלע בתים און אינצווישן די מחיצות לייגט מען אריין א באזונדער פארמעט מיט א באזונדערע פרשה, יעדע פרשה ווערט עקסטער אפגעשריבן אויף א באזונדער שטיקל פארמעט.
אנדערש איז דער של יד, וואס מען שרייבט די פרשיות אויף איין לאנגע פארמעט און דאס קעסטל איז איין גרויס קעסטל.
צו פאבריצירן בתים איז א פאך וואס רופט זיך א "בתים מאכער".
די של ראש איז סאך שווערער און קונצליכער צו מאכן ווי דער של יד, צוליב די קאמפליצירטקייט פון די מחיצות, און מ'מוז עס מאכן מיט איין שטיק לעדער.
צו מאכן דער של ראש, נעמט מען א שטיקל האלץ אויסגעשניטן פיר עקנדיג בערך אביסל קלענער ווי די בתים, דערנאך שנייט מען אריין דריי טיפע שניטן דורך אויס די לענג פון די האלץ, דערנאך נעמט מען הויט ווען עס איז נאך ווייעך אין פייכט און מדעקט עס איבער די האלץ און משטיפט אריין די הויט אין די דריי לעכער, דערנאך טוט מען אויגלעטן די הויט זאל זיין שיין עקענדיג, ווען די הויט איז שוין הארט און טריקן שלעפט מען ארויס די האלץ פון די הויט אזוי אטאמאטיש ווערט אונעם קעסטל פיר צימערן.
די קשרים
לויט דער הלכה דארף די תפילין האבן קשרים (קנופן), סיי דער של יד סיי דער של ראש. וויאזוי מען מאכט דעם קשר אין דעם של ראש שטייט נישט אין דער תורה נאר איז א הלכה למשה מסיני.
רש"י און ר"ת
ס'איז פאראן א מחלוקת רש"י און רבינו תם אין וועלכן סדר מ'זאל לייגן די פרשיות פונעם של ראש. לויט רש"י: קדש, והיה כי יביאך, שמע, והיה אם שמע. לויט ר"ת: קדש, והיה כי יביאך, והיה אם שמע, שמע. אויך ביי די תפלין של יד איז דא די זעלבע אונטערשייד, און לויט ר"ת די געענדיגטער קלף פונעם של יד איז אין דעם אויבנדערמאנטן סדר, כאטש דער סופר מוז זיי שרייבן אין דעם סדר ווי זיי זענען אין דער תורה, נאר א לאזט א ריווח פארן שרייבן שמע און דארט שרייבט ער שפעטער „והיה אם שמע".
סימבאליזם
די קעסטלעך טוען סימבאליזירן אז די מוח און הארץ זענען פארבונדן מיט געטריישאפט און שטאלץ פאר א אייביגער פעסטער קנעכטשאפט צו גאט.
די תפילין, בעיקר דער של ראש, סימבאליזירן יידישן שטאלץ, אזוי ווי למשל אין דער מעשה פון אלישע בעל כנפיים, וואס די רוימער האבן גע׳רודפ׳ט ווייל ער האט געלייגט תפילין, און זיי זענען געווארן פליגלעך פון א טויב - סימבאל פונעם יידישן פאלק – אין זיינע הענט. . ביים חורבן אייראפע איז נאטאריש באקאנט דאס בילד פון דער עלקושער דערנידערונג וואו מען זעט הרב משה האגערמאן, איינער פון די רבנים אין שטעטל, מיט צעשפאלטענע תפילין אויף זיין קאפ ביי דער דערנידערונג פון דער יידישער קהילה דורך דייטשע זעלנער.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:תשמישי קדושה
דאלמעטשן
מיר געפונען שוין אין די תורה אין פרשת מקץ 'והם לא ידעו כי שומע יוסף כי המליץ בינותם', און רש"י ברענגט אז דאס איז געווען מנשה בן יוסף.
דער וואס טייטשט איבער ספרים און ביכער הייסט אן איבערזעצער.
קאַטעגאָריע:קאמוניקאציע קאַטעגאָריע:לינגוויסטיק *
קאנדאם
left|200px א קאנדאם אדער שמעקל־דעקער איז א פלאסטישער זעקל געמאכט פון גומי, וואס איר צוועק איז צו פארמיידן שוואנגערשאפט און געשלעכט-קראנקייט.
באנוץ
דער קאנדאם ווערט ארויפגעצויגן אויפן פעניס, בעת'ן געשלעכט-באציאונגען, און ווען דער זכר קומט צו ארגאזם נעט דער קאנדאם אריין די זרע, און די פרוי האט נישט קיינע נאכווייען פונעם געשלעכט, ווי איבערנעמען געשלעכט-קראנקייט אדער אנהייבן שוואנגערן.
היינט זיינען דא קאנדאמען מיט פארשידענע קאלירן מיט טעמים כדי צו פארגרעסערן די געשמאק ווען די פרוי וועט רורן און שמאטשקען די פעניס.
יידישקייט
לויט דער הלכה איז פארבאטן זיך צו נוצן מיט דעם מיטל חוץ געוויסע מאל ווען מען דארף די זרע פאר מעדיצינישע בהאנדלונגען. קאַטעגאָריע:סעקס
מאדע
left|thumb| א [[מאדעלקע שטעלט פאר נייע מאדע ביי א שפאציר אין א מאדע פארשטעלונג]] מאדע איז די נייעסטע לעצטע מאדערענע סדר ווי אזוי מען טוט זיך אן ביי קליידונג, קאסמעטיק, וווינונג און אויך מעבל, געוויינלעך טוישט זיך דאס נאכאנאנד. אויך איז פאראן מאדע אין מוזיק און קונסט.
היינט ווערן גערעכנט די "הויפטשטעט פון מאדע" פאריז, מילאן, לאנדאן און ניו יארק.
די פארקויפער פון מאדע אין קליידונג און מעבל טוישן כסדר די מאדע בכדי זיי זאלן קענען פארקויפן יעדן סעזאן נייע זאכן, אזוי ווי מענטשן קויפן קליידער (ווי אויך ברילן, צירינג און אזעלכע זאכן) צו בלייבן אין דער מאדע כאטש עס פעלט זיי נישט אויס קיין נייע קליידער.
ביי די ווייבער איז מאדע א גאנצע אינדוסטריע מיט זשורנאלן וואס ווייזן כסדר די לעצטע מאדעס.
קאטעגאריע:מאדע קאטעגאריע:לעבנסשטייגער
קאַטעגאָריע:קליידונג
מאסקווע
קליין|רוסיש מאָסקװע (רוסיש: Москвá) איז די הױפּטשטאָט און גרעסטע שטאט פֿון רוסלאַנד. 10 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען אין מאָסקװע. די שטאט איז א וויכטיקער פאליטישער, עקאנאמישער, קולטורעלער, וויסנשאפטלעכער, פינאנציעלער, רעליגיעזער און טראנספארטאציע צענטער פון רוסלאנד. מאסקווע איז די ניינטע גרעסטע שטאט אין דער וועלט לויט באפעלקערונג.
מאסקווע ליגט אויפן מאסקווע טייך, און איז די מערסט באפעלקערטע אינלענדישע שטאָט אין דער וועלט. מאסקווע איז באקאנט פאר איר ארכיטעקטור. זי איז אויך די גרינסטע שטאט אין דער וועלט, און מער ווי פערציג פראצענט פון דער טעריטאריע פון דער שטאט איז באדעקט מיט גרין.
אין מאסקווע געפינט זיך דער קרעמלין, די אפיציעלע וואוינונג פון רוסלאנד׳ס פרעזידענט.
וואוינען אין מאסקווע איז זייער טייער; וועגן דעם טון טייל מענטשן פארדינגען זייערע מאסקווער דירות און זיי וואוינען אין א דאטשע.
מאסקווע ווערט גערופן עטלעכע נעמען, למשל דער דריטער רוים (Третий Рим), דער ערשטער טראן (Первопрестольная), און די העלד שטאָט (город-герой). א באוואוינער פון מאסקווע רופט מען "москвич" (מאסקוויטש) פאר א זכר אדער "москвичка" (מאסקוויטשקאַ) פאר א נקיבה, אויף יידיש א מאסקווער.
אימפעריע (1721–1917)
אין 1712 האט פיטער דער גרויסער אריבעגעפירט זיין רעגירונג צו דער נייער שטאט סאנקט פעטערבורג אויפן באלטישן בארטן, און מאסקווע האט אויפגעהערט זיין די הויפטשטאט פון רוסלאנד (אחוץ א קורצע תקופה פון 1728 ביז 1732 אונטערן איינפלוס פון דעם העכסטן געהיימען ראט).
נאכדעם וואס מאסקווע האט פארלוירן דעם סטאטוס פון הויפטשטאט פון דער אימפעריע, איז די באפעלקערונג פון מאסקווע צוערשט אראפ, פון 200,000 אינעם 17טן יארהונדערט צו 130,000 אין 1750. אבער נאך 1750, האט די באפעלקערונג געוואקסן מער ווי צען מאל ביי די איבעריגע יארן פון דער רוסלענדישער אימפעריע, און האט דערגרייכט 1.8 מיליאן ביז 1915.
לעצטיקע היסטאריע (1991 - היינט)
ווען די פֿשש״ר איז אונטערגעגאנגען אין 1991 איז מאסקווע געווארן די הויפטשטאט פון דער רוסישער פֿעדעראַציע. זייט דעמאלסט איז ארויסגעקומען א מארק־עקאנאמיע אין מאסקווע, וואס פראדוצירט אן אויפרייס פון מערב־סטיל פארקויף, באדינונגען, ארכיטעקטור און לעבנסטילן.
די שטאט וואקסט ווייטער אין די 1990ער ביז 2000ער יארן, און איר באפעלקערונג וואקסט פון אונטער ניין מיליאן ביז מער ווי צען מיליאן. עס האט זיך געמאכט א גרויסער באדערפעניש פאר ענצעלע איין־פאמיליע הייזער אנשטאט דירות געפאקט קאפ אויף קאפ. אין 1995–1997 האט מען פארברייטערט דעם MKAD רינג שאסיי פון פיר ביז צען שפאלירן. אין דעצעמבער 2002 איז Bulvar Dmitriya Donskogo געווארן די ערשטע מאסקווע מעטרא־סטאנציע וואס האט געענפט ווייטער פון דעם MKAD. דער דריטער רינג שאסיי, אינצווישן דעם 19טן יארהונדערט  גארטן רינג און דער סאוועטישער תקופה דרויסנדיגער רינג שאסיי האט מען געקאנטשעט אין 2004.
לאקאציע
מאסקווע איז פלאצירט אויף די ברעגן פונעם מאסקווע טייך, וואס פליסט מער ווי 500 ק״מ אדורך דעם מזרח אייראפעאישן פלוין אין צענטראל־רוסלאנד. 49 בריקן גייען אריבער דעם טייך און זיינע קאנאלן אינערהאלב דער שטאט. די הייך פון מאסקווע ביי דער גאנץ־רוסלאנד אויסשטעלונג צענטער (VVC), וואו עס געפינט זיך די פירנדע מאסקווע וועטער־סטאנציע, איז 156 מעטער. דער העכסטער פונקט פון דער שטאט איז טעפלאסטאנסקאיא, הויך 255 מעטער. די ברייט פון מאסקווע פון מערב צו מזרח איז 39.7 ק״מ, און די לענג פון צפון צו דרום איז 51.8 ק״מ.
דעמאגראפיע
לויט די רעזולטאטן פונעם 2010 צענזוס איז די באפעלקערונג פון מאסקווע געווען 11,503,501; ארויף פון 10,382,754 באריכטער אינעם 2002 צענזוס.
ביים אפיצעלן 2010 צענזוס, איז דער עטנישער באשטאנד פון די 10,835,092 מענטשן פון דער שטאט׳ס באפעלקערונג וואס מ׳האט געוואוסט זייער עטנישקייט געווען:
טראנספארט
מאסקווע האט פיר אינטערנאציאנאלע פליפארטן, ניין באן סוף־סטאנציעס און פיל טראמווייען. אין 1935 האט מען געעפנט דעם מעטרא, וואס האט 11 ליניעס און 203 באן סטאנציעס, און איז לאנג 203 ק״מ. דער טיפסטער פונקט פון דער מעטרא, ביי פארק־פאבעדי סטאנציע, איז 74 מעטער אונטער דער ערד. מער ווי 9 מיליאן מענטשן פארן טאג־טעגלעך אויף דער מאסקווער מעטרא, מער ווי דער לאנדאנער אונטערגרונט און דער ניו יארק סאבוויי צוזאמען.
לופט
קליין|שערעמעטיעווא אינטערנאציאנאלער פליפארט קליין|[[דאמעדאדאווא אינטערנאציאנאלער פליפארט]] קליין|[[וונוקאווא אינטערנאציאנאלער פליפארט]] מאסקווע האט פינף פרינציפעלע קאמערציאלע פליפארטן:
שערעמעטיעווא אינטערנאציאנאלער פליפארטis איז דער מערסט באניצטער אריינקומפט פונקט פאר אויסלענדישע וויזיטארן, מיט 60% פון אלע אינטערנאציאנאלע פליגערס. אויך איז ער דער הויפט קנופ פאר עראפלאט. דאמאדעדאווא אינטערנאציאנאלער פליפארטis איז דער פֿירנדער פליפארט אין רוסלאנד לויט דער צאל פון פאסאזשירן.
וואסער
קליין|[[צפון טייך-טערמינאל]] מאסקווע האט צווי וואסער־טערמינאלן פאר פאסאזשירן, און דריי פֿראכט פארטן.
אייזנבאן
קליין|[[לענינגראדסקי וואקזאל]] מאסקווע ווערט באדינט דורך ניין באן וואקזאלן: קליין|[[קאזאנסקי וואקזאל]] קליין|[[Moscow Paveletskaya railway station|Paveletskaya railway station]] מאסקווע איז די מערב סוף־סטאנציע פון דער אריבער־סיביר באן, וואס גייט אריבער 9300 קילאמעטער פון רוסלענדישער טעריטאריע ביז וולאדיוואסטאק אויפן בארטן פונעם פאציפישן אקעאן.
עקאנאמיע
קליין|[[מאסקווע אינטערנאציאנאלער ביזנעס צענטער|MIBC, איינער פון די גרעסטע פינאנץ־צענטערס אין אייראפע]] מאסקווע האט איינע פון גרעסטע מוניציפאלישע עקאנאמיעס אין אייראפע וואס קען ווערן גערעכנט 20 פראצענט פונעם רוסלענדישן ברוטא אינלענדישן פראדוקט. אין יאר 2014, האט דער ברוטא רעגיאנאלישן פראדוקט אין מאסקווע דערגרייכט 12 טריליאן רובל (USD 0.31 טריליאן) און USD 30,000 א מענטש.
וויסנשאפט און בילדונג
עס געפינען זיך אין מאסקווע 1696 הויכשולעס, ווי אויך 91 קאלעגיעס. אחוץ דעם זענען פאראן 222 אנשטאלטן פון העכערער בילדונג, צווישן זיי 60 שטאַט אוניווערסיטעטן און דער מאסקווע שטאט אוניווערסיטעט, וואס מ׳האט געגרינדעט אין 1755. די הויפט אוניווערסיטעט געביידע פלאצירט אין וואראביאווי גארי איז הויך 240 מעטער און ווען מ׳האט זי געבויט איז זי געווען די העכסטע געביידע אין גאנץ אייראפע. דער אוניווערסיטעט האט העכער פון 30,000 אונטערגראד און און 7,000 פאסט-גראד סטודענטן, וואס האבן אן אויסקלייב פון ניין און צוואנציק פאקולטעטן און  450 דעפארטמענטן. דערצו שטודירן עטלעכע 10,000 הויכשולע סטונדענטן קורסן אינעם אוניווערסיטעט. די מאסקווע שטאַט אוניוורסיטעט ביבליאטעק אנטהאלט מער ווי ניין מיליאן ביכער, און איז איינע פון די גרעסטע ביבליאטעקן  אין גאנץ רוסלאנד. העכער פון 11,000 אינטערנאציאנאלע סטודענטן האבן גראדואירט פונעם אוניווערסיטעט, פיל פון זיי זענען געקומען אין מאסקווע שטודירן [[רוסיש.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:שטעט אין רוסלאנד קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
אשכנזים
קליין| תשובה ותפילה ביום הכיפורים בקהילות יהודי אשכנז אַשכּנֵזים אָדער אַשכּנַזים זענען אידן וואָס שטאַמען פון צענטראַל־ און מזרח־אייראָפּע. די אשכנז'ישע קולטורעלע מסורות האָבן זיך פאָרמירט אין מיטל־אלטעריש דייטשלאַנד (אשכנז) און אויך אין פראַנקרייך (צרפת). זינט 19טן יאָר־הונדערט ביז היינט צו טאָג זענען די אשכנזים די גרעסטע עטנישע גרופּע אידן.
דער נאָמען "אשכנז"
מיט דעם וואָרט "אשכנז" האָט מען אין מיטל־עלטערער ליטעראַטור באַצייכענט אַלע דייטש־רעדנדע לענדער, און אַזוי האָבן די אידן, וואָס האָבן אין די דאָזיגע שטחים געוואוינט, באַקומען זייער נאָמען. די דייטשע אשכנזים (אשכנז א׳) האָבן איבערגעטראָגן דעם נאָמען אויף מזרח, צוזאַמען מיט איר קולטור.
לכתחילה איז "אשכנז" געווען אַ נאָמען פון אַ תנ״כישער פּערזענלעכקייט און אַ פאָלק. אין ספר בראשית איז אשכנז איינער פון די זין פון גומר, דעם יפתס זון.
שפּראַכן
ס׳רוב אשכנזים פלעגן רעדן אידיש פאַר דער צווייטער וועלט מלחמה. היינט רעדן זיי בדרך כלל אַנדערע שפּראַכן (ענגליש, רוסיש וכדומה) אין די לענדער פון גלות און מאָדערנעם העברעאיש אין מדינת ישראל, הגם אידיש איז נאָך די שפּראַך פון א סך פרומע קרייזן און אויך פונעם עלטערן דור. אין מערב־אייראָפּע האָבן די אשכנזים אויפגעהערט צו נוצן אידיש אַפילו פריער, אונטער דער השפּעה פון דער השכלה.
פאַרן אידיש פלעגן די (פּרע־)אשכנזים באַנוצן לעזישע שפּראַכן אין מערב־אייראָפּע, בעת די אידן אין סלאַווישע לענדער (כנענים), וואָס זענען שפּעטער אַסימילירט געוואָרן דורך אשכנזים, האָבן גערעדט אַפּנים סלאַווישע שפּראַכן. לויט די טעאָריעס פון הירשע דוד קאַץ האָבן אַ טייל אשכנזים אין מיטל־אלטער גערעדט אַן אַנדער דייטש־באַזירטע שפּראַך (די אַזוי גערופענע "בני־הית", אַריינגערעכנט אידישע ישובים אין לותיר ) און אידיש גופא איז אין אָנהייב גערעדט געוואָרן אין דרום־מזרח דייטשלאַנד, וואו די אידן האָבן פריער גענוצט אַראַמיש אַלץ זייער טאָג טעגליכע שפּראַך. (חוץ דעם, עטליכע אַנדערע מחברים האַלטן, אַז אידיש איז יאָ ערפונדען געוואָרן אויף דוניי ברעגן. )
אורשפרונג
צוליב דער לאַנגער געשיכטע פון אשכנזישע יידן אין אייראָפּע און ‫מטושטש‬ע עטנישע באַציאונגען צווישן פאַרשיידענע יידישע עדות איז דאָס אַפּריאָרי אינגאַנצן ניט משמעות, אַז זייערע גענעטישע וואָרצלען זאָלן זיין טאַקע אין מיטלן מזרח. די דאָזיקע סיבה איז געוואָרן אַ תירוץ פאַר כלערלייע ספּעקולאַציעס (צומאָל מיטן אַנטיסעמיטישן אָדער אַנטיציוניסטישן בכן) וועגן דעם ענין, אָבער אויך פאַר ערנסטע היסטאָריאָגראַפישע און גענעטישע אויספאָרשונגען.
פאַרשיידענע טעאָריעס פונעם אָפּשטאַם פון (מזרח־אייראָפּעאישע) אשכנזים זיינען ענג פאַרבונדן מיטן פאַקט, אַז די אשכנזים פון דייטשישע לענדער, וואָס האָבן מיסד געווען דעם "אשכנז ב׳" (די יידישע קהילה אין מזרח־אייראָפּע) האָבן דאָרטן באַגעגנט אַ יידישע באַפעלקערונג, אַפּנים אַזוי גערופענע כנענים. מען האָט גאַנץ ווייניק ידיעות וועגן כנענים בכלל און זייער צאָל בפרט, אָבער דווקא דאָזיקע פּרע־אשכנזישע באַפעלקערונג, לויט די עטלעכע השערות, איז פאַראַנטוואָרטלעך פאַר דער היפּשער פאַרגרעסערונג פון אשכנז ב׳, וואָס מען ווייס שוין פון 16טן י״ה אָן, ווייל די דייטשישע קהילה איז געווען אַ קליינע אין צאָל. די דייטשישע אשכנזים אַליין, טראַכט מען, קומען פון צרפת און איטאַליע, ד״ה פון דער ראָמאַנישער ספערע און תחילת פון ארץ ישראל. אָבער דער יחוס פון כנענישע יידן, וואָס זיינען קולטורעל אַסימילירט געוואָרן דורך דייטשישע אשכנזים, איז דאָ די הויפּט פראַגע. די עיקרדיקע עטנישע מקורות, וואָס מען איז זיי משער פאַר דער אורשפּרונג פון פּרע־אשכנזישע יידן אין מזרח־אייראָפּע, זיינען:
די היסטאָרישע מקורות צייגן אַ בפירושדיקע קרובה׳שאַפט אין קולטור און יחוס צווישן (מזרח־)כנענים און ביזאַנטישע יידן. פון אַנדערע קוועלן איז אָבער אויך קלאָר, אַז אַ טייל פון מזרח־אייראָפּעאישער יידישער באַפעלקערונג האָט באַשטייט פון גרים. ווי באַקאַנט, די כוזרים, עטניש פון טירקישן אָפּשטאַם, האָבן טיילווייז מגייר געווען אין דער פּרע־אשכנזישער תקופה און האָבן געהאַט אַן אייגענע מלוכה. די צאָל גרים צווישן זיי איז זייער אַ הייס דיסקוטירטע זאַך, אָבער לויט אַ ריי מקורות האָבן עטלעכע כאַזאַרן נאָך דער מפּלה פון כאַזאַריע זיך באַזעצט אין אַנדערע מזרח־אייראָפּעאישע לענדער, און דאָרטן מסתמא אַסימילירט מיט אָרטיקע יידן. די דעמאָגראַפישע פּרטים זיינען אָבער ניט באַשיידלעך.
גענעטישע אויספאָרשונגען אין לעצטע יאָרן האָבן געבראַכט אַ סך ידיעות וועגן דעם ענין, הגם אַפילו גלייכע רעזולטאַטן אינטערפּרעטירט יעדער איינער אַנדערש. בסך הכל האָט מען געקלערט, אַז אשכנזים ווייזן אין זייערע גענאָמען אַ געוויסע צאָל סימנים פון מיטל־מזרחדיקן אָפּשטאַם און ענלעכקייטן צו אַנדערע יידישע קהילות. פון דער גענעטישן פּערספּעקטיוו זעט מען יאָ די שרידים פון דער קליינצאָליקייט פון דער יסוד־פּאָפּולאַציע, וואָס איז דער ווידערקול פון דער חידושדיקן צומערונג פון אשכנזים פון 15טן י״ה אָן, און אַ שטאַרקע ענדאָגאַמיע (חתונות צווישן זיך). עס זיינען אָבער דאָ אויך סימנים פון צומישונגען פון די שכנותדיקע אייראָפּעאישע פּאָפּולאַציעס. למשל, אַ העלפט פון היינטיקע אשכנזישע מענער טראָגן Y־כראָמאָסאָמען פון מיטל־מזרחדיקן אָפּשטאַם, בשעת די אַנדערע העלפט שטאַמט טאַקע פון אייראָפּעער.
אַ גרויסע צאָל ירשעוודיקע קראַנקייטן, וואָס האָבן הויכע פרעקווענצן צווישן אשכנזים, צייגן אויך דאס גענעטישע אחדות פון דער קהילה.‬
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען קאַטעגאָריע:יידן לויט וואוינארט קאַטעגאָריע:יידנטום פון אייראפע
ווידעא
left|250px ווידעאָ איז א טעכנאלאגיע וואס באמעגליכט צייגן באוועגליכע בילדער.
צום ביישפיל א טעלעוויזיע ווייזט 50 בילדער (ראמען) אין א סעקונדע.
מיט די טעכנאלאגיע מאכט מען פילמען, ווידעא קליפס אד"ג.
די דאטן פון א ווידעא קען זיין אויף פארשידענע אנהאלטערס, ווי אנאלאגישע טייפ, הארטדיסק, CD און DVD.
מוזיק קליפ
מוזיק־קליפּ איז אַ קורצע ווידעא װאָס װערט באַװיזן צוזאַמען מיט מוזיק.
די ערשטע קאנאל וואס האט אנגעהויבן טראנסמיטירן מוזיק ווידעא אין יאר 1981 איז געווען MTV, נאך דעם איז ארויס צענדליגע הונדערטע געראטענע קאנאלן. ווי צום ביישפיל ערוץ מוסיקה 24 אין מדינת ישראל וואס טראנסמיטירט בעיקר ישראלדיקע מוזיק קליפס.
קאַטעגאָריע:טעכנאלאגיע קאַטעגאָריע:מוזיק קאַטעגאָריע:פילם
ישיבה
א ישיבה איז אן ארט ווי בחורים זיצן און לערנען תורה א גאנצן טאג. אנדערש וואו א לערנען ארט פאר יונגעלייט נאך די חתונה וואס מען רופט "כולל".
ישיבה בחור
א ישיבה-בחור איז א יידישער יוגענטליכער עלטער פון 13 יאר וועלכער לערנט אין א ישיבה.
ישיבה גדולה
א ישיבה גדולה איז א ספעצילע שולע פאַר ערוואַקסענע בחורים אין עלטער פון 17 יאר און העכער ביז די חתונה (בערך 20) צו לערנען יידישע שריפטען ווי די תורה, גמרא און מפרשים.
אנטוויקלונג פון ישיבות אין דער היינטיגער עפאכע
די סארט ישיבה וואס מען זעט היינט שטאמט פון דער וואלאזשינער ישיבה, וואס רבי חיים וואלאזשינער, א תלמיד פונעם ווילנער גאון, האט געגרינדעט אין תקס"ב. ביז דעמאלסט האבן בחורים געלערנט אין א ישיבה אין דער שטאט וואו זיי האבן געוואוינט. אין דער וואלאזשינער ישיבה האבן געלערנט בחורים וואס זענען געקומען קיין וואלאזשין פון דערווייטענס צו לערנען אין דער ישיבה.
ליסטע פון ישיבות
קאַטעגאָריע:חינוך *
כ"ב אדר א'
די טעג ווען כ"ב אדר א' קען געפאלן (נאר אין אן עיבור־יאר):
זעט אויך
כ"ב באדר א'
מצה
קליין|250px|א האנטגעבאקענע מצה אומגעיוירט טייג וואס איז געבאקן הייסט מצה אויף לשון קודש.