cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
מנחם מענדל בייליס
ר' מענדל בייליס
פופצן יאר זענען אזוי אריבער. כאטש עס זענען געווען געוויסע אומבאקוועמליכקייטן ווי למשל אז די קינדער האבן געדארפט גיין א ווייטן וועג יעדן טאג אין חדר אריין וכו', איז ר' מענדל געווען צופרידן און שמח בחלקו. ער האט געדאנקט דעם רבונו של עולם אז ער האט א גוטע פרנסה און ער האט געהאפט אויסצולעבן זיינע יארן בשלו' ובשלוה. ווען האט דאן געקענט וויסן וועגן דעם גרויסן צרה וועלכע גייט עם שוין באלד טרעפן.. אין יאר תרע"א איז באפאלן ר' מענדל דעם גרויסן טראגעדיע, דעם טראגעדיע פון וועלכע ער וועט קיינמאל נישט קענען פארגעסן, דעם טראגעדיע וועלכע האט צובראכן און צושטערט זיין גאנצע לעבן אויף אייביג.. דער טאג האט אויסגעזען ווי א געווענדליכער טאג. כ' אדר תרע"א לפ"ק.  ר' מענדל זיצט אין זיין ביורא [אפיס] ווי יעדן טאג.  ער קוקט ארויס פונ'ם פענסטער און באמערקט ווי אסאך מענטשן לויפן.. עס זעט אויס ווי אלע לויפן צו איין באשטימטע ארט.. ר' מענדל איז ארויס מברר זיין על מה הבהלה הזאת.  מ'האט עם דערציילט אז ערגעץ אינ'ם געגענט האט מען געטראפן א גע'הרג'טע קינד.  ביז עטליכע שעות האבן שוין אלע געוויסט אז די טויטע קערפער פון א רוסישן קינד מיט'ן נאמען "אנדרושא יושצינסקי" איז געפונען געווארן עטליכע קילאמעטער ווייט פונ'ם ציגל-פאבריק.  די קערפער זענען געווען אין עפעס א הייל ווי דער רוצח האט דאס געהאט איבערגעלאזט.  נאך אין דעם זעלבן אוונט איז איינער פון די רוסישע שכנים געקומען באזוכן ר' מענדל.  ער איז געווען א חבר [מעמבער] אין די "שווארצע הונדערטער [זעה הקדמה] און האט עם דערציילט אז לויט ווי מ'רעדט צווישן זיינע חברים האנדלט זיך נישט דא פון סתם א רציחה נאר דאס קינד יושצינסקי איז גע'הרג'ט געווארן דורך די יודן פאר זייערע "רעליגיע" [גלויבונג]. די סתם רוסישע גוים אבער, וועלכע זענען נישט געווען אזוי פארנומען מיט דעם וויכטיגן ענין פון "רייניגן" רוסלאנד פון די יודן [ל"ע], האבן גאר עפעס אנדערש גע'טענה'ט. זיי האבן געזאגט אז די רציחה האט געמאכט די מאמע פון יושצינסקי צוזאמען מיט א חבר'טע מיט'ן נאמען טשעביריאק.  עס זענען געווען פארשידענע ראיות וועלכע האבן קלאר געוויזן אויף דער ריכטונג..
ווער איז שולדיג?
קליין|אן אנטיסעמיטיש בלעטל וואס מען האט פארשפרייט אין [[קיעוו פארן בייליס פראצעס, וואס איז מזהיר קריסטן אויפצופאסן אויף זייערע קינדער פסח צייט]] אין קורצן פון פריער: א גוי'ש קינד איז געפונען געווארן גע'הרג'ט נעבן דעם פאבריק פון ר' מענדל בייליס. די שווארצע הונדערטער זאגן אז די יודן האבן עם גע'הרג'ט צו נעמען בלוט פאר די מצות. די שטאטישע גוים גלייבן דאס נישט. זיי זענען חושד די מאמע פון דאס קינד און א חבר'טע אינ'ן רציחה. זיי האבן עטליכע ראיות אויף דעם..
די ערשטע שאלה וואס די גוי'שע שכנים האבן געפרעגט איז געווען זייער א פשוט'ע. אויסער דעם וואס די מאמע האט נישט באוויזן קיין שום צער אדער זארג איבער איר קינד, איז דאס קינד דאך נעלם געווארן י"ב אדר און איז געפונען געווארן ערשט כ' אדר. וויאזוי קען מען מסביר זיין דעם פאקט אז זי האט בכלל נישט מודיע געווען פאר'ן פאליציי אז איר קינד איז פארלוירן.  זי האט אפילו נישט געוויזן קיין אינטערעס ווען מ'האט עם געפונען טויטערהייט.  די שכנים האבן דאס גוט באמערקט און מיט דער צייט זענען אלס שטארקער געווארן זייערע חשדות.  עס איז געווען נאך א סיבה אויפ'ן חשד.  דער טאטע פון דעם קינד איז גע'הרג'ט געווארן אינ'ם רוסיש-יאפאן מלחמה [דער מלחמה איז פארגעקומען מיט עטליכע יאר פאר די מעשה, ווען די רוסן זענען ארויס אויף מלחמה קעגן איר מזרח שכן יאפאן, כדי צוריקצוהאלטן דעם פארשפרייטונג פון יאפאן אינ'ם ווייטן מזרח.  דער מלחמה האט זיך געענדיגט מיט א גרויסע דורכפאל פאר רוסלאנד, און זי איז ארויס פון דארט בבושת פנים] און ער האט איבערגעלאזט פאר זיין זון 500 רובל וועלכע זענען געלגען אין א באנק אלס פיקדון ביז דער קינד וועט אויפוואקסן. דער מאמע איז געווען צוטראגן אז זי האט נישט געקענט לייגן א האנט אויף די 500 רובל.. אויב איר קינד איז טויט קען זי דאס ירש'נען.. דער פרוי טשעביריאק, וועלכע מ'האט אויך חושד געווען אז זי איז אריינגעמישט אינ'ם מעשה, איז געווען באוויסט אלס איינער וואס האט צוטון מיט קבוצות פון גאר געפערליכע גנבים און רוצחים. דער קינד אנדרושה פלעגט זיך אסאך דרייען ביי איר אינדערהיים, זייענדיג א חבר פון איר'ס א קינד. עס איז זייער מסתבר געווען, אז אויב אנדרושה האט אמאל עפעס געזען דארטן פון די קבוצה רוצחים וואס ער טאר נישט.. האבן זיי שוין געזארגט עם צו פירן א אן אנדערע וועלט כדי ער זאל נישט קענען רעדן.. דער פאליציי האט געהאט נאך א סיבה אויפ'ן חשד. ווען מ'איז געוואר געווארן אז מ'האט געפונען א קינד, זענען הונדערטער מענטשן געגאנגען קוקן וואס טוט זיך. קיינער האט נישט געקענט דערקענען ווער דאס קינד איז, אויסער דער פרוי טשעביריאק, וועלכע האט באלד געזאגט זיין נאמען. דאס האט געשטארקט דעם חשד קעגן איר. אויך דער בעה"ב פון דעם הויז ווי טשעביריאק האט געוואוינט, האט געזאגט אז ער איז זיכער אז זי איז דער רוצח. ער אליינס [וועלכע האט גראדע געהערט צו די "שווארצע הונדערטער"] האט געזאגט פאר ר' מענדל אז ער איז זיכער אז דער רציחה איז פארגעקומען ביי איר אינדערהיים, זייענדיג אן ארט פון פושעים און רוצחים.
נאך אפאר טאג האט דער פאליציי איינגעזעצט דעם פרוי טשעביריאק. אביסל שפעטער האט דער פאליציי אין מאסקווא [היינט דער הויפטשטאט פון רוסלאנד] איינגעזעצט נאך דריי מענטשן בקשר צו דעם ענין. שפעטער האט מען זיי געשיקט קיין קיעוו. די דריי מענטשן זענען געווען פון די ראשים פון די קבוצה פון טשעביריאק, און זענען געזען געווארן אין קיעוו דעם טאג וואס דער קינד איז נעלם געווארן. זיי פלעגן זיך פארשטעלן אלס הויך-ראנקיגע גענעראלן אינ'ם מיליטער, און די פאליציי האבן שווער געקענט גלייבן אז זיי זענען פשוט'ע רוצחים.
ביי דער לוי' פון אנדרושה, וועלכע איז פארגעקומען א וואך נאך דער גוף איז אנפלעקט געווארן, האט מען שוין פארשפרייט צעטלעך צו פארטיליגן די יודן רח"ל, ווייל זיי האבן גע'הרג'ט אנדרושה צו נעמען זיין בלוט. "מ'דארף נוקם זיין זיין בלוט"! האבן די גוים געשריגן.  זיי האבן מיט דעם פרובירט אוועקצונעמען דעם חשד פון די אמת'ע רוצחים און אויפקאכן דעם באפעלקערונג קעגן די יודן.  אפילו נאכ'ן לוי' האבן די שווארצע הונדערטער נישט אויפגעהערט העצן.  "איז דאס דעם מעגליך? אז די יודן האבן גע'הרג'ט אנדרושה און זיי גייען פריי, בשעת די "אומשולדיגע" זענען איינגעזעצט אין תפיסה"?? די שרייערייען האבן גע'פועל'ט וואס זיי האבן געוואלט.. א גרויסע פראפעסאר [דאקטער] א שונא ישראל, מיט'ן נאמען סיקארסקי האט געזאגט אז ער האט געזען דעם גוף פון אנדרושה, און ער זאגט מיט זיכערהייט אז דאס איז נישט געווען סתם א רציחה.  דאס איז געטוען געווארן פאר "רעליגיעזע" סיבות [מקיים צו זיין א באפעל פון א געוויסע גלויבונג.  ער האט נאך צוגעלייגט זיין גרויסע "מבינות" אז אין דעם גוף זענען געווען דרייצען שטאכן, און ביי יודן איז דער נומער דרייצען עפעס א וויכטיגע נומער... [ניבא ואינו יודע מה ניבא.. ווען א יודיש קינד ווערט דרייצען ווערט ער מחויב מיט אלע מצוות].
אפילו ביי די גוים, האט די זאך אויסגעזען אזא פשוט'ע ליגנט, עס איז ממש געווען א געלעכטער. אלע זענען זיכער געווען אז דער מעשה איז געטון געווארן דורך צעביריאק און דעם קבוצה אירע. קומען מענטשן און רידערן ארום וועגן יודן וכו'. ליידער ליידער האט זיך אויסגעשטעלט אז דאס איז בכלל נישט קיין געלעכטער. די "שווארצע הונדערטער" האבן דא געמאכט א קשר קעגן דעם יודישן פאלק. זיי האבן געהאט זייער א גרויסע השפעה בימים ההם, און זיי האבן זיך געגרייט ווייטער צו גיין מיט זייערע פלענער.
דעם אחריות אויפ'ן פראצעס האט מען ארויפגעלייגט אויף דער הויפט-פארשער "פענענקו". ער האט אנגעהויבן זיינע חקירות ביים נאכפרעגן ביי די שכנים און מעסטן דעם מרחק פון דעם הויז פון טשעביריאק ביז צום הייל ווי מ'האט געטראפן אנדרושה, ווי אויך דעם מרחק פונ'ם ציגל פאבריק ביז צום הייל. אזוי האט ער חוקר געווען עטליכע חדשים. ביזדערווייל זענען געקומען עטליכע באהאלטענע פאליציי און זיך געדרייט אין דעם פאבריק. זיי האבן געפרעגט די בייליס קינדער אויב זיי האבן געקענט אנדרושה. איינער איז געקומען וואוינען אין א הויז קעגן איבער דעם פאבריק. ערשט שפטער איז ר' מענדל געוואר געווארן אז ווען זיי האבן געזען אז דער חקירה קומט נישט אויס ווי זיי האבן געוואלט.. האבן זיי משחד געווען די רוסישע קינדערמיט ציקערלעך וכו' צו זאגן אז אנדרושה פלעגט זיך דרייען אינ'ם פאבריק און אז די קינדער האבן געשפילט מיט אים...
ה. איינגעזעצט
אין קורצן פון פריער: די אויספארשער דרייען זיך אינ'ם געגענד פון די פאבריק פון ר' מענדל און פרעגן זיינע קינדער צו זיי האבן געקענט אנדרושה. זיי פרובירן זייער שטארק, דורך געבן ציקערלעך וכו' פאר די גוי'שע קינדער כדי זיי זאלן זאגן אז די קינדער פון ר' מענדל זענען געווען גוט מיט אנדרושה.
נאך אפאר טעג איז אנגעקומען א באהאלטענע פאליציי מיט'ן נאמען פוליטשוק, וועלכע איז געקומען עטליכע מאל צו ר' מענדל אין שטוב. איין מאל האט ער עם דערציילט אז ער האט א הרגשה אז דער רציחה איז געטון געווארן אינ'ם געגענט פונ'ם ציגל-פאבריק און אז ר' מענדל איז געווען אין דעם אריינגעמישט. א טאג נאך דעם שמועס, איז אנגעקומען א גרופע פון צען פאליציי צום פאבריק, ובראשם דעם הויפט-פארשער פענענקו [אויף וועמען די ממשלה האט געלייגט דעם אחריות נברר זיין די זאך, ווי דערמאנט פריערדיגע וואך], וועלכע האט אנגעהויבן אויספרעגן ר' מענדל. "איר זענט דער מנהל פון דעם פאבריק"? "יא". "פון ווען"? "בערך פופצן יאר צוריק". "צו ארבייטן דא אנדערע יודן אויסער דיר"? "ניין! איך בין דער איינציגער". אזוי האט ער עם ווייטער אויסגעפרעגט איבער זיין ארבעט אינ'ם פאבריק. פלוצלינג קערן זיך די שאלות צו גאנץ אן אנדערע ריכטונג.. "דו האסט א קוה? דו פארקויפסט מילעך?".. "איך האב א קוה" ענטפערט ר' מענדל, "אבער איך פארקויף נישט קיין מילעך. אלע מילעך ווערט גענוצט דורך מיין משפחה". "לאמיר זאגן אז א חבר.. א גוטע פריינד וועט קומען צו דיר, וועסטו עם פארקויפן א גלאז מילעך?".. "ווען עס קומט צו מיר א גוטן ידיד געב איך עם צו עסן און טרינקן, אויך מילעך, אבער איך טו נישט פארקויפן.. ר' מענדל האט נישט געקענט פארשטיין אויף וואס די שאלות זענען געווען נייטיג. וואס גייט זיי אן אויב ער האט א קוה און אויב ער פארקויפט מילעך.. פענענקו מיט זיינע מינטהעלפער האבן אויסגעזען צופרידן פון זייער "חקירה" און זענען ארויס.  פאר'ן פארלאזן די הויז האט איינער פון זיי גענומען א בילד פון ר' מענדל.
דאס איז פארגעקומען אויף תשעה באב, תרע"א. דער טאג וואס איז באשטימט אלס אבל פאר די צוויי חורבנות פון די הייליגע בתי מקדש, דער טאג וואס האט זיך אנגעהויבן דעם גלות פון כלל ישראל, אט אין דעם זעלבן טאג האט זיך אנגעהויבן דעם פרטית'דיגן גלות פון ר' מענדל בייליס, וועמען די רשעים האבן אויסגעקליבן אלס שעיר לעזאזל פון כלל ישראל.
דעם נעקסטן טאג י' אב, וועלכע איז געווען ערב שבת קודש, גאנץ פרי, איז ר' מענדל אויפגעשטאנען צו א גרויסן רעש אינדרויסן. מ'האט געהערט קולות פון אסאך מענטשן און פון פערד. נאך פאר ר' מענדל האט געקענט ארויסקוקן פון טיר זען וואס טוט זיך, האט ער געהערט שטארקע קלאפן.. ער איז געווארן זייער דערשראקן. וואס האט געקענט פאסירן אין אזא פריער שעה? ער האט נאך אזא רעש קיינמאל נישט געהערט. ער האט קודם געמיינט אז עס האט אויסגעבראכן א פייער אינ'ם פאבריק.. ער איז געלאפן צום פענסטער און געזען צענדליגע דזשאנדארן [פאליציי] שטייען דארטן. וואס קענען זיי דא וועלן? וואס מיינען די קלאפן אויפ'ן טיר? עס איז עם פינסטער געווארן פאר די אויגן ווען דער אמת האט אנגעהויבן אריינזינקען. ער האט כמעט גע'חלש'ט פון שרעק, אבער די עקשניות'דיגע קלאפן האבן נישט געלאזט קיין צייט פאר מחשבות.. ער איז שנעל געלאפן צום טיר און אויפגעעפנט. א גרויסע גרופע דזשאנדארן איז אריין, ובראשם דער באוויסטער שונא ישראל, דער הויפט פון די באהאלטענע פאליציי, קולייבקו. נאך ער האט אוועקגעשטעלט א משמר ביים טיר אז קיינער זאל נישט קענען אנטלויפן, איז ער צוגעגאנגען צו ר' מענדל. "דו ביסט בייליס"? האט ער געשריגן מיט א געוואלדיגע כעס. "יא". אין דעם נאמען פון הוד מלכותו דער צאר, ביסטו יעצט איינגעזעצט! קום מיט אונז"! אינצווישן, פון די קולות, האבן זיך אויפגעוועקט די ווייב און קינדער פון ר' מענדל, און די קינדער האבן אנגעהויבן שטארק צו וויינען פון פחד פון די שווערדן אין די הענט פון די פאליציי.  די קינדער האבן אנגעכאפט זייער טאטע ער זאל זיי שיצן.  די אומגליקליכע קינדער האבן נישט געקענט וויסן אז זייער טאטע אליינס קען זיך ליידער נישט שיצן פון דעם גרויסן בראך וואס איז אויף עם געפאלן.  ר' מענדל ווערט בכח אוועק געריסן פון זיין משפחה.  קיינער טאר מיטעם אפילו נישט רעדן א ווארט.  שטיעלרהייט מיט טרערן אין די אויגן, אן צו קענען בארוהיגן זיינע קינדער, איז ער גענומען געווארן דורך די פאליציי.  עטליכע פאליציי זענען געבליבן אין זיין הויז דורכצוזוכן אלע חפצים.  ווען ער איז ארויס פון שטוב איז געווען די צייט ווען די ארבייטער גייען אין פאבריק.  ר' מענדל האט זיך זייער געשעמט פון זיי און געבעטן די פאליציי ער זאל מעגן גיין ביי די זייט כדי זיי זאלן עם נישט באמערקן.  זיי האבן דאס נישט נאכגעגעבן.  שפעטער איז ער געוואר געווארן אז פונקט אין דעם צייט ווען מ'האט עם איינגעזעצט, האט מען באפרייט דעם פרוי טשעביריאק מיט איר קבוצה פושעים אלס "אומשולדיגע" מענטשן וועלכע מ'האט "פאלש חושד געווען"...  ער האט זיך געווינדערט וואס וועט זיין זיין סוף?
ר' מענדל איז אריין אינ'ם פאליציי-סטאנציע. ער איז נאך געווען זייער דערשראקן און האט נישט פארשטאנען פונקטליך וואס מען וויל פון עם. [ער האט נישט געקענט עולה זיין בדעתו אז מ'טוט עם דא פשוט באשולדיגן אויף א רציחה מיט וועלכע ער האט בכלל נישט געהאט צו טון]. עס איז נאך געווען גאנץ פרי און די פאליציי-סטאנציע איז נאך געווען זייער פארשלאפן. די פאר ארבייטער האבן עם אנגעקוקט מיט שטרענגע בליקן. ער איז דארט געזעסן אונטער די וואך פון די שומרים, וועלכע האבן קיין איין רגע נישט אוועק גענומען די אויגן פון עם. נאך א צייט הערט ער די קולות פון די פערד, און פוסטריט פונ'ם אריינגאנג. דאס זענען געווען די פאליציי וועלכע זענען פריער געבליבן ביי עם אינדערהיים. זיי האבן עם געפרעגט אויב ער וויל עפעס עסן, ער האט געענטפערט אז ניין. א גאנצע צייט האט ער פרובירט צו טראכטן: "וואס גייט דא יעצט זיין? פארוואס האט מען מיר איינגעזעצט"? דערנאך איז אריינגעקומען קולייבקו און עם דערלאנגט א גרויס פאפיר מיט עטליכע שאלות אויף דעם. ווער ביסטו? פון ווי שטאמסטו? ווער איז דיין טאטע? וואס איז דיין גלויבונג? צו האסטו קרובי משפחה? די לעצטע שאלה איז געווען: וואס ווייסטו וועגן דעם הרג'נען פון דעם קינד אנדרושה יושצינסקי? פאר קולייבקו איז ארויס פון שטוב האט ער געזאגט "ווען דו וועסט ענדיגן ענטפערן די שאלות, קלינג מיט דעם גלאק און איך וועל אריינקומען".
ו. שאלות
ר' מענדל איז געבליבן אין אוכראנא איבער שבת. צווישנצייט האט מען אויך געכאפט זיין זון און אים איינגעזעצט. זונטאג, ווען ער איז געווען שוין אכט טעג אין אוכראנא, האט מען געפירט ר' מענדל אין דעם געריכט-הויז אין קיעוו אים חוקר צו זיין. עס האט אויסגעזען אז די פארשער ווייסן שוין גוט די תוצאות פון די חקירה נאך פאר עס האט זיך אנגעהויבן. די פארשונג איז געווען בכדי אז ער זאל מודה זיין אז ער האט געהרגעט אנדרושה יושצינסקי. דאס צווייטע מאל ווען ער איז געגאנגען אין געריכט-הויז איז דער חוקר געווען נאר פענענקא אליין. צום סוף זאגט ער אים אז ער וועט דארפן גיין אין תפיסה. נאר מ'האט מסכים געווען אז ער מעג גיין צוריק אויף נאך איין נאכט אין אוכראנא.
ז. תפיסה
אין קורצן פון פריער: מיט גרויס שרעק, ווערט ר' מענדל געוואר אז מ'גייט עם שיקן אין תפיסה אריין. יעצט זעט ער שוין אז די זאך איז גאר ערנסט און ער וועט ליידער נישט אזוי שנעל אהיימגיין. די שומרים וואס האבן עם באגלייט צום תפיסה האבן עם געלאזט גיין אויפ'ן טראם, אבער נישט אינ'ם וואגאן אליין נאר אינדרויסן. אויפ'ן וועג האבן זיי באגעגענט אפאר ארבייטער פונ'ם זייטשעוו פאבריק, וועלכע האט צוגעגעבן צו זיין צובראכנקייט און צוקלאפטקייט. בשעת'ן נסיעה איז ארויף אויפ'ן טראם א רוסישע גוי מיט'ן נאמען "זאכרטשענקו", וועלכע איז געווען דער בעה"ב פונ'ם הויז ווי עס האט געוואינט דער פרוי טשעביריאק. ער איז געווען א מיטגליד [מעמבער] אינ'ם "דאפלט-קעפיגע אדלער" [א חלק פון די "שווארצע הונדרטער], און ער איז צוגעגאנגען צו ר' מענדל און געזאגט "מיין ברודער! לאז דיין גייסט נישט פאלן... איך אליינס בין טאקע א מיטגליד אינ'ם "דאפלט-קעפיגע אדלער" אבער איך זאג דיר: די שטיינע פונ'ם בריק וועלן זיך צוברעקלען און דער מאת וועט געווינען"... מיט די דאזיגע רייד איז א אראפגעשפרינגען פונ'ם וואגאן און איז זיך געגאנגען זיין וועג. כאטש ער האט עובר געווען אויפ'ן געזעץ, וועלכע האט נישט געלאזט רעדן מיט אן איינגעשפארטער, האבן זיינע שומרים נישט געהויבן קיין פינגער און עם געלאזט אוועק גיין. דער וואס האט געטראגן אויף זיך דעם סימבאל פונ'ם "דאפלט-קעפיגע אדלער" האט געמעגט טון וואס ער האט געוואלט. די רייד פון זאכרטשענקו האבן געמאכט א שטארקן רושם אויף די שומרים און זיי האבן זיך אביסל שענער אויפגעפירט צו עם. זיי זענען אראפ פונ'ם טראם ביים לעצטן סטאנציע, און האבן ממשיך געווען זייער וועג צופוס. ווען זיי זענען אריבער א מארק פון פירות, האט איינער פון די פאליציי געקויפט אפאר בארן און אפערירט איינס פאר ר' מענדל.. ער האט נישט געקענט באהאלטן זיין ווינדער. "איך האב עס פאר דיר געברענגט".. האט ער געזאגט, "דו גייסט דאך אין תפיסה, דארט וועסטו נישט קענען באקומען אזעלכע זאכן"..
דער רגע ער איז אריין אין תפיסה, האט איינער פון די איינגעשטעלטע אויסגערופן זיין נאמען "ביילוס"! אלע אנדערע איינגעשטעלטע זענען געקומען קוקן. אלע האבן געמאכט ווערטלעך אויף זיין חשבון און געלאכט פון עם. איינער איז צוגעגאנגען און געזאגט "דא וועלן מיר דיר געבן צו עסן מצה מיט בלוט וויפיל דו דארפסט... גיי שנעל און טוה אן די תפיסה קליידער"... בערך מיטאגצייט איז ער גענומען געווארן אין זיין "צימער". עס זענען דארט געווען בערך פערציג איינגעשפארטער. די טיר האט מען פארשלאסן אונטער עם. עס איז נישט געווען קיין וועג ארויס.. דער שטוב ווי מ'האט עם אריינגענומען איז נישט געווען פון די געווענדליכער צימערן פונ'ם תפיסה, נאר עס איז געווען די "שפיטאל". יעדע נייע איינגעשפארטער האט דארט געמוזט זוימען דרייסיג טאג און ערשט דערנאך איז ער אריין אינ'ם תפיסה ממש. בכדי צו קענען איבערלעבן די דרייסיג טאג און אזא טונקעלע און שרעקליכע ארט, האט מען געדארפט זיין אייזן שטארק ביי זיך, אזוי שטארק ווי די אייזערנע ברעטער איבער די קליינע פענסטערס.
זיין הארץ איז אונטערגעגאנגען ווען ער האט זיך אומגעקוקט אויף זיין סביבה. די ווענט זענען געווען באדעקט מיט פעך, און קוים קוים איז אריינגעקומען אביסל ליכטיגקייט. די רייד פון פענענקו האבן געקלינגען אין זיינע אויערן "דאס איז דער געגענט-ריכטער און נישט איך".. ר' מענדל האט זיך געזעצט אין איינער פון די פארשטיפעט ווינקלעך און האט זיך פארטראכט איבער זיין ביטערע און שווערע מצב. עס איז עם שווער געווען צו גלייבן אז ער געפינט זיך באמת דא. נאכ'ן "עסן" האט מען געגעבן עפעס א מין טיי וואס איז געווען מער ענדליך צו וואסער. איינער פון די איינגעשפארטער איז פלוצלינג צוגעגאנגען און מציע געווען ר' מענדל'ן א שטיקל צוקער. ער האט גארנישט גערעדט אבער ער האט געוויזן מיט די הענט. כנראה האט ער נישט געקענט רעדן, ער האט אבער אויסגעזען ווי א יוד.. ער האט געברענגט ר' מענדל אביסל טיי און ערשט דערנאך געטרינקן זיינס. אזוי זענען עם אריבער די ערשטע פאר שעות אין תפיסה. נאך אביסל שפעטער האט מען אריינגעבענגט נאך איינער אינ'ם צימער. אויך ער איז געווען א יוד. ר' מענדל האט זייער געהאפט אז זיין קומען וועט עפעס פארבעסערן זיין מצב, ער האט אזוי שטארק געוואלט טרעפן מיט נאך א יוד און קענען רעדן מיט עם. ער האט זיך פארגעשטעלט פאר עם. דער יוד איז געווען זייער ערשטוינט ווען ער האט געהערט ווער זיין "שכן" איז. ער אליינס איז געווען איינגעשפארט וועגן דיני ממונות און האט געהאט גענוג אייגענע צרות אויפ'ן קאפ. פונדעסטוועגן האט ער נישט געטראכט פון זיינע פראבלעמען און האט פרובירט צוהעלפן ר' מענדל.
עס איז נתברר געווארן אז ער איז א גרויסע בעל השפעה, האבנדיג א שוועסטערקינד [קאזין] וועלכע האט קשרים מיט'ן ממשלה. ער האט געמעגט באקומען עסן פון אינדרויסן אלע טאג פונ'ם וואך [די אנדערע האבן נאר באקומען אויף זינטאג, זעה שפעטער], און ער האט זיך איינגעטיילט מיט ר' מענדל. ליידער איז ער צומארגנס קראנק געווארן און איז אריבער צום שפיטאל.
ח. מיט די אנדערע איינגעשפארטער
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל ביילוס זיצט אין תפיסה, דורכ'ן פאלשן חשד אז ער האט גע'הרג'עט דעם קינד יושצינסקי.
זינטאג איז געווען דעם איינציגן טאג וואס מ'האט געקענט באקומען פעקלעך עסן פון אינדערהיים. דעם טאג האבן די בני המשפחה געקענט קומען באזוכן און האבן מיטגעברענגט זאכן פון די איינגעשפארטע. ר' מענדל האט שוין א גאנצע וואך געווארט צו הערן נייעס פון זיין משפחה. ער האט געווארט בקוצר רוח אויף זינטאג, אויף אזויפיל אז ער האט גארנישט געקענט שלאפן דעם נאכט פריער. ענדליך איז דאס אנגעקומען.. די משפחה האט געברענגט א פעקל עסן וואס האט געדארפט זיין גענוג אויף א גאנצע וואך.. ווען זיינע "חברים" האבן דאס געזען, האבן זיי נישט געקענט באהאלטן זייער שמחה... זיי האבן אוועקגעריסן דעם פעקל פון זיינע הענט און אין סעקונדן איז שוין גארנישט דארט געווען. ווי חיות טרף האבן זיי זיך געשלאגן איינער מיט'ן צווייטן. ר' מענדל האבט באמערקט ווי די איינגעשפארטע באקוקן עם מיט די אויגן זען וואס ער גייט דא טון. ער האט גוט פארשטאנען אז אויב ער וועט דא מאכן עפעס התנגדות וועלן זיי עם שלאגן. דערפאר האט ער געמאכט כאילו ער איז צופרידן אז זיי עסן זיינע זאכן, און ער האט זיך געצווינגען צו זאגן "עסט מיט אפעטיט"..
דעם ווינטער איז געווען ספעציעל קאלט. די פענסטער אינ'ם תפיסה זענען געווען צובראכן, און זיי זענען געווארן געפרוירן דורך די נעכט. צוצולייגן צו זייער פיין און ליידן, איז די ערד געווען פייכט און פיל מיט שרצים ורמשים וועלכע זענען געקראכן אויף יעדן ארט. מ'דארף נישט באשרייבן דעם צער און עגמת נפש פון ר' מענדל אין דעם תפיסה.
א חודש איז אריבער און ר' מענדל ווערט אוועקגעפירט צו א צווייטן צימער אינ'ם תפיסה. דארט זענען געווען נאך דריי יודן, און ווען זיי האבן געהערט זיין דערציילונג, זענען זיי זייער נתרגש געווארן און געמאכט דערפון א גרויסן עסק. ווען עס איז געקומען זינטאג, האבן זייינע נייע חברים עם אויסגעלערנט וויאזוי מ'דארף טון מיט די פעקלעך פון שטוב. זיי האבן עם געזאגט ער זאל זיי איבערגעבן דעם פעקל, ווייל די אנדערע איינגעשפארטע האבן מורא פון זיי און וועלן זיך נישט דערוואגן זיי צו טשעפען אדער עפעס צוצונעמען פון זיי. אזוי האט ער געטון.. און במשך עטליכע וואכן האבן זיי געגעסן און געטרינקען צוזאמען. דערנאך האבן זיי געהאט זייער משפט און זענען באפרייט געווארן. אפילו נאך זיי זענען אוועק האבן די רוסן וועלכע זענען דארט געווען זיך שיין אויפגעפירט צו ר' מענדל. זיי האבן געהערט פארוואס ער איז דארט און זענען געווען זייער אינטערסירט וועגן די שאלות וואס מ'האט עם אויסגעפרעגט. זיי האבן עם בארוהיגט און געזאגט אז ער האט זיך נישט וואס צו זארגן.. איינער ספעציעל האט זיך אויפגעפירט זייער בידידות צו עם. ר' מענדל האט נישט געקענט פארשטיין וואס עפעס איז ער אזוי נאנט.. און פארוואס בכלל איז דער עולם אזוי שיין און פיין.. ערשט נאך א צייט איז ער געוואר געווארן דעם אמת, און דאס האט עם זייער טייער געקאסט...
דעם נעקסטן זינטאג האט ר' מענדל באקומען נאך א פעקל פין זיין שטוב. זיינע "חברים" האבן זיך זייער געפרייט דערמיט און איינער האט מציע געווען דאס צו היטן.. ער האט אבער אויסגעזען ווי איינער וואס קען דאס אויפעסן ביז אפאר מינוט, האט ר' מענדל עם שיין "באדאנקט" אבער אפגעזאגט זיין הצעה און מסביר געווען אז ער קען אויף דעם אליינס אכטונג געבן. אביסל צייט דערנאך האט מען אריינגעברענגט אינ'ם צימער נאך דריי מענטשן. איין יוד און צוויי רוסן. דער יוד האט געוויינט פאר ר' מענדל אז ער קען נישט עסן דעם עסן וואס מ'געבט עם דא און ער האט אפילו נישט קיין צוקער פאר א טיי. ר' מענדל האט עם געגעבן א שטיקל חלה און אביסל צוקער. דער יוד האט געפרעגט ר' מענדל פארוואס ער איז אין תפיסה. נישט וועלנדיג אריין גיין אין דעם גאנצן סיפור, האט ער זיך ארויסגעדרייט פונ'ם שאלה. דער יוד האט געזאגט אז ער איז דארט ווייל ער האט געצאלט אויף עפעס א געוויסע זאך מיט א שטר פון 500 רובל וואס ער האט באקומען פון עפעס א מענטש, און ווען עס האט זיך אויסגעשטעלט אז דער שטר איז געווען געפעלשט האט מען עם איינגעזעצט. איין מאל, ווען זיי האבן שפאצירט אינ'ם חצר, האט איינער גערופון ר' מענדל ביין נאמען "ביילוס". דער יוד האט זיך אויסגעדרייט מיט גרויס ערשטוינונג.. "דו ביסט ביילוס" האט ער גשריגן מיט ווינדער.. "פארוואס האסטו באהאלטן דיין נאמען, עס איז א גרויסע כבוד פאר מיר צו זיין מיט דיר אין איין שטוב. פיינוג זיך נישט ביילוס, דער אייבישטער וועט דיר העלפן"..
מ'האט אנגעזאגט ר' מענדל אז עס קומט נאנט די צייט וואס ער וועט מוזן שטיין פאר די "חקירה" פון די אנדערע איינגעשפארטע. מ'האט עם ערקלערט פונקטליך וואס דאס איז: עס געשענט אפטמאל אז עטליכע לייט זענען באשולדיגט מיט איין עבירה וועלכע זיי האבן געטון צוזאמען. דארפן זיי זיך באגעגענען און מחליט זיין וואס זיי גייען זאגן ביים משפט, כדי אלע זאלן זאגן דאס זעלבע. זיי האבן אבער מורא אז איינער פון די אנדערע איינגעשפארטע, וועלכע שטייט ביי די זייט און הערט זייערע שמועסערייען, וועט דאס איבערגעבן פאר די שלטונות. דארפן זיי עם "אויספריוון".. זיי געבן עם אפאר גוטע מכות.. און זען טאמער וועט ער גיין דאס איבערגעבן פאר די שומרים. אויב בלייבט ער שטיל ווייסן זיי אז זיי קענען עם געטרויען צו בלייבן שטיל אויף אנדערע זאכן אויך.. און דעמאלס קען מען רעדן אלע ענינים בשעת ער שטייט נעבן זיי.. יעצט האט ער שוין גוט פארשטאנען דעם סיבה אויף זייער פריינדשאפט.. זיי האבן געוואלט ווערן גוט מיט עם כדי אויפצורייצן א קריגעריי מיט עם און אזוי עם "אויספריוון". נישט אלע איינגעשפארטע האבן מסכים געווען עם אויסצופריוון אויף דעם וועג, נאר דער גוי וועלכע האט עם געהאט געבעטן אפצוהיטן זיין עסן און ר' מענדל האט נישט מסכים געווען דערצו, ער איז געווען דער וואס האט אויף זיך אונטערגענומען "מסדר זיין" דעם ענין. ער איז בכלל געווען א שונא ישראל, און דערצו, דער מענטש וואס האט עם באשולדיגט מיט גניבה [דער סיבה פארוואס ער איז געווען אין תפיסה] איז געווען א יוד. ר' מענדל האט גוט געוויסט אז דער מענטש זוכט עפעס צו קריגן מיט עם, אבער וואס קען ער טון?? דער טאג איז טאקע אנגעקומען: ר' מענדל, אזוי ווי אלע אנדערע, האט געמוזט אנטון די ספעציעלע שיך וואס מ'האט געגעבן דארט אין תפיסה. די שיך האבן געהאט נעגלעך אין וויבאלד ער פלעגט אסאך מאל שפאצירן אינ'ם צימער, זענען זיינע פוס געווארן צובלוטיגט דערפון און ער האט זיך געמוזט אראפזעצן אויף א בענקל. איינמאל ווען דאס איז געשען, איז דער אויבן-דערמאנטע גוי צוגעלאפן צו עם און געבעטן ער זאל עם לאזן זיצן. נאך פאר ער האט עם געקענט ענטפערן, האט ער עם אזוי שטארק געשלאגן אז עס האט גערינען בלוט פון זיין פנים. אלע שטייען יעצט ארום און קוקן.. וואס גייט ער דא טון?? זיי האבן געברענגט וואסער צו וואשן זיין פנים, און ווען ר' מענדל האט דאס נישט געוואלט אננעמען, האט איינער געשריגן "איר זעט דאך אז ער גייט אויסזאגן".. דער יוד וואס איז געווען מיט עם האט עם געבעטן ער זאל אפוואשן די בלוט און ווייטער גיין. "דאס וועט זיין בעסער פאר ביידע פון אונז".
ט. די בריוון
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל זיצט אין תפיסה נישט וויסנדיג וואס גייט מיט אים זיין. ער באקומט פעקעלעך פון זיין משפחה און געבט גוט אכטונג אויף זיי נאך מ'האט פון אים איינמאל צוגע'גנב'ט. איינער האט אים זייער פיינט און זוכט א בלבול אויף אים כדי אים "אויספרואוון" אויב ער וועט נישט גיין אויסזאגן די שומרים אויף די אנדערע. ער האט געטראפן זיין מעגליכקייט און ער שלאגט עם ביז עס בלוטיגט. אן אנדער יוד וועלכע איז אויך אין תפיסה זאגט עם ער זאל אפוואשן דאס בלוט און פארגעסן דערפון. עס וועט זיין בעסער אזוי...
ר' מענדל האט טאקע אזוי געטון. ווען איינער פון די "איינוואוינער" האט דאס געזען, איז ער צוגעגאנגען צו דער וואס האט געמאכט דעם בלבול און עם אנגעשריגן "א יוד דארף מען פרואוון אויף אן אנדער וועג".. צומארגנס, האט דער שומר באמערקט זיין צובלוטיגטע אויג. נאך פאר ער האט געקענט קלערן וואס דא צו טון, האט אן אנדער גוי געוויזן אויף דעם פויער וואס האט עס געטון. דער שומר האט אים אנגעכאפט ביים האלז און אלע דריי זענען צוזאמען אריין אינ'ם ביורא [אפיס] פונ'ם תפיסה. אויפ'ן וועג זענען זיי אריבער אנדערע שומרים און יעדער האט געפרעגט וואס האט פאסירט. ווען זיי האבן געהערט, האבן זיי אויך צוגעלייגט א מתנת יד פאר'ן פויער. דער לעצטער פון די שומרים האט עם אנגעכאפט און אראפגעווארפן די טרעפ.. אינ'ם ביורא האט אן איינגעשטעלטער געפרעגט דעם גוי "פארוואס האסטו געשלאגן בייליס"? "איך האב עם געבעטן ווי א חבר צו זיצן אויפ'ן בענקל, און ווען ער האט מיר נישט געלאזט האב איך אים געשלאגן".. האט דער דערשאקענער פויער געענטפערט. "אזוי פירט מען זיך צו א חבר" פרעגט ער ווייטער. "אבער ער נעמט אונזערע קינדער און טרינקט זייער בלוט".. "האסטו אמאל אליינס געזען ווי ער הרג'ט קינדער"? פרעגט ער ווייטער. "ניין! אבער מ'האט מיר דערציילט"... "אויב אזוי נעם דאס, און דאס"... באגלייט מיט כמה וכמה גוטע מכות..
פארשטייט זיך אז ער האט שוין נישט געקענט בלייבן אינ'ם צימער מיט זיין "חבר" דער פויער, האט מען עם געפירט צו א צווייטן צימער. דארט זענען געווען 12 מענטשן, רוב וועלכע זענען דארט געווען אויף קליינע עבירות. איינער פון זיי "קוזטשענקו", איז געווען בידידות מיט ר' מענדל. נאך אפאר טאג האט דער שומר געלאזט רופן ר' מענדל און עם געפרעגט וויאזוי מ'פירט זיך אויף צו עם אינ'ם נייע צימער. ער האט געענטפערט אז דא איז דער מצב בעסער ווי פריער און יענער איז ווייטער געגאנגען. דא מאכן עפעס
י. די שפיאנען
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל ווערט געוואר אז מ'קען שיקן בריוון אהיים דורך איינער פון די שומרים. ער געבט זייער אכטונג נישט צו שרייבן עפעס מיט וואס מ'וועט עם קענען שפעטער באשולדיגן. ער שיקט אהיים איין בריוו און באקומט א תשובה. ווען דער שומר בעט אים צו ער וויל שיקן נאך א בריוו ענטפערט ער אז נישט.
אפאר טאג דערנאך איז געווען דער משפט פון קוזטשענקו [וועלכע האט זיך אויפגעפירט בידידות מיט ר' מענדל]. ער האט זיך שוין געגרייט צו פארלאזן דעם ארט. ער איז צוגעגאנגען צו ר' מענדל און געזאגט "די גאנצע וועלט ווייסט אז איר זענט ריין פון שולד, ווען איך וועל ארויסגיין לחירות וועל איך טון וואס איך קען נאר פאר אייערט וועגן. די איינגעשפארטע דא האבן מיר געגעבן אפאר ידיעות וועגן די אמת'ע רוצחים"! ער איז טאקע געשטאנען למפשט און איז באפרייט געווארן. פאר'ן גיין האט ר' מענדל עם געגעבן א בריוו צו זיין פרוי און ער האט געשריבן אז דער וואס ברענגט דעם בריוו וועט איבערגעבן נייעס וועגן עם.
דאס איז געווען אויף מיטוואך. דאנערשטאג נאכט האט מען גערופן ר' מענדל צום ביורא פונ'ם תפיסה. זיין הארץ האט עם מנבא געווען נישט קיין גוטס.. ער איז אריין און דארט געטראפן צוויי וועכטער, א אויבער-וועכטער און נאך איינעם. דער אויבער-וועכטער האט ערשט גערעדט "דו האסט געשריבן א בריוו צו דיין משפחה"? ר' מענדל האט נישט געוויסט וואס צו ענטפערן. זעט אויס איינער האט אויף עם גע'מסר'ט. אבער ווער איז עס? צו ווייסן זיי פון ביידע בריוון אדער נאר פון איינס? לכחתילה האט ער פארשטאנען אז קוזאטשענקו איז געווען דער מסור. מן הסתם האט ער דאס געטון למצוא חן בעיניהם.. ער האט נישט געהאלטן אז דער שומר האט דערציילט, ווייל ער האט דאך געברענגט א תשובה. דערפאר האט ער מחליט געווען נאר צו רעדן וועגן דעם צווייטן בריוו. האט ער געענטפערט "איך האב געשיקט א בריוו מיט קוזאטשענקו".. דער מענטש האט פשוט פארגעליינט פאר עם ביידע בריוון... ער האט שוין יעצט גוט פארשטאנען אז מ'האט עם לכתחילה געשטעלט א שטרויכלונג כדי דאס צו קענען איבערגעבן צו די שלטונות. למעשה [ווי אויבן דערמאנט] איז אבער גארנישט געשטאנען אין די בריוון מיט וואס מ'קען עם באשולדיגן און ער איז צוריק אריין אינ'ם צימער. [וואס ר' מענדל האט דא נישט געוויסט איז, אז קוזעטשענקו איז געווען א באהאלטענעם שליח פון די פאליציי, וועלכע איז געדינגען געווארן ספעציעל זיך צו חבר'ן כאילו מיט עם און אזוי געפונען סיבות עם צו באשולדיגן. דער בריוו אבער איז געווען אן קיין שום זאך ארויפצולייגן אויף עם. קוזעטשענקו וועט שפעטער עדות זאגן אז ר' מענדל האט עם געהייסן פאר'סם'ען עטליכע פון די עדים!].
יענע נאכט איז געווען ליל שבת. ער האט פון גארנישט געקענט טראכטן אויסער דעם חילוק צווישן זיין מצב און די מצב פון יודן ברחבי העולם. זיי זיצן ביי א סעודה און זענען מענג דעם שבת, מ'זינגט זמירות וכו' וכו'.. זיינע מחשבות זענען געווארן אפגעהאקט מיטאמאל ווען פלוצלינג עפנט זיך די טיר מיט א זעץ און דער שומר הייסט עם קומען מיט אלע זיינע חפצים. מ'האט עם געפירט צו א קליינעם צימע, וועלכע איז געווען גאר קאלט. איין קוק איז עם געווען גענוג צו זען אז דער צימער איז אינגאנצן ליידיג. ער האט געבעטן ביים שומר זאל עם געבן לפחות א מאטראץ. "איך וועל זארגן אויף דעם מארגן... יעצט איז דאס נישט וויכטיג ווייל במשך דעם נאכט וועסטו אוודאי שטארבן"... מיט די רשעות'דיגע ווערטער האט ער צוגעמאכט די טיר און איז ווייטער געגאנגען.
ציטערדיג פאר קעלט און פון פחד האט ר' מענדל זיך געזעצט אויפ'ן קאלטע און נאסע ערד. דאס איז געווען א אומבאשרייבליכע פיין און צער. ער האט נאר געקענט ווארטן ביז צופרי און האפן אז ער וועט בלייבן ביים לעבן ביז דאן. ער האט זייער מורא געהאט אז מ'האט איינגעזעצט זיין ווייב אויך וועגן די בריוון. צופרי איז געקומען א שומר און ר' מענדל האט זיך געבעטן ביי עם ער זאל עפעס אנווארעמען דעם שטוב. "איך קען פון זיך אליינס גארנישט טון.. אבער איך ווען פרעגן. ווארט א שעה".. איז געווען די תשובה. נאך א שעה איז ער טאקע געקומען און עם גענומען צו א קליינעם אבער ווארעמע צימער.
ער האט געווארט אויף זינטאג [ווען די פעקלעך זענען געקוען פונדערהיים]. ווען דאס איז אנגעקומען, האט עם קיינער נישט געברענגט קיין עסן. ער איז זיכער געווען אז זיין משפחה איז איינגעשפארט און זיצט אין תפיסה. ער האט נישט געקענט מחליט זיין אויב עס זענען זיינע דמיונות אדער נישט, אבער ער הערט קולות פונ'ם חצר בית הסוהר און עס דאכט זיך עם אז ער הערט די קולות פון זיינע קינדער..
מאנטאג קומט נאכאמאל דער שומר און ר' מענדל פרעגט עם אויב די בריוון זענען די סיבה פארוואס ער האט נישט באקומען קיין עסן אויף זינטאג. דער שומר האט געענטפערט אז ער איז אין דעם שטוב אליינס וועגן די בריוון [דא האט ער עם "מוסר" געזאגט אז מ'טאר אזעלכע זאכן נישט טון..] אבער בנוגע דעם פעקל, זעט אויס עפעס איז מיט די משפחה און ער וועט מברר זיין. [ער האט שפעטער באקומען א בריוו פון זיין ווייב אז זי איז נישט געווען געזונט און האט נישט געקענט קומען]. ר' מענדל האט עם געבעטן אויב ער קען ברענגען עפעס אן אהנטליכע מענטש צו זיין מיט עם אינ'ם צימער. ער האט געזאגט אז ער וועט דאס ערלעדיגן. נאך א שעה זענען אריין צוויי יונגע מענטשן וועלכע האבן אויסגעזען ווי די געפערליכסטע רוצחים.. ר' מענדל וואלט שוין גוט געקענט באשטיין מוותר זיין אויף דעם גרויסן "טובה" אבער ער האט געמוזט שטעלן א פנים כאילו ער איז זייער צופרידן.
נאך אפאר טאג האט ער באקומען א בריוו פון זיין ווייב [ווי אויבן דערמאנט]. ער איז געווען זייער צופרידן צו וויסן אז אלע בני הבית זענען בשלו'ם. ער נאר נישט געוויסט איין זאך: פארוואס איז ער אליינס נאך אלס איינגעשפארט אינ'ם תפיסה? ווער ווייסט וויפיל צייט וועלן זיך נאך ציען זיינע פיינונגען? ווען וועט שוין קומען דעם סוף צו זיין ביטערע פרשה? די שאלות האבן עם נישט געגעבן קיין מנוחה יומם ולילה. ער פלעגט ארום גיין דעם שטוב פון איין עק צום צווייטן און זיך געווינדערט אויב עס איז דא איינער וואס טוט צו זיין באפרייאונג...
איין טאג אין טבת תער"ב, האט מען מודיע געווען פאר ר' מענדל אז מ'גייט עם ברענגען צום געריכט און עם איבערגעבן זיינע "באשולדינגס-פאפירן". זיין שמחה איז געווען גרויס [לויט זיין מצב], ענדליך וועט ער שוין וויסן מיט וואס מען באשולדיגט עם און ווי ער שטייט.  פאר ער איז ארויס פונ'ם תפיסה, האט מען עם געגעבן א בריוו פון זיין ווייב און זיין ברודער, אין וועלכע עס איז געשטאנען אז ער זאל מודיע זיין פאר'ן בית המשפט אז ער באשטעטיגט אז ער האט געדינגען די אדוואקאטן [סניגורים] גרוזענבערג, גריגאראוויטש-בארסקי און מרגאלין, עם צו פארטרעטן אינ'ם געריכט.  [ווען איינער איז באשולדיגט אין געריכט, בדרך כלל טוט ער נישט אליינס פארשלאגן זיינע טענות, נאר ער דינגט אן אדוואקאט זאל עס טון פאר עם.  די אויבן-דערמאנטע נעמען זענען געווען פון די בעסטע אדוואקאטן אין גאנץ מדינת רוסלאנד.  מיר וועלן זען מער וועגן זיי אין די קומענדיגע פרקים אי"ה]. ער איז גענומען געווארן אונטער שווערע וואך צום געריכט. כאטש זיין ווייב און ברודער, וועלכע ער האט שוין א לאנגע צייט נישט געזען, זענען געזעסן אינ'ם בית המשפט, האט ער נישט געמעגט רעדן מיט זיין קיין איין ווארט.
אינ'ם בית המשפט האט מען עם געגעבן די "באשולדינגס-פאפירן". ווען ער האט דאס געליינט האט עם אנגעכאפט א קאלטע שרעק. ער איז נישט באשולדיגט בפירוש אויף הרג'נען פאר "רעליגיעזע" סיבות [פאר מצות וכו'] אבער ער איז יא באשולדיגט מיט'ן הרג'נען דעם קינד, אליינס אדער מיט שותפים..
יא. אין 'שפיטאל'
אין קורצן פון פריער: די שומרים אין תפיסה געבן פארשידענע עונשים פאר ר' מענדל אלס דעם וואס ער האט געשיקט בריוון צו זיין משפחה, כאטש ער האט אין זיי גארנישט "שלעכט" געשריבן. נאך א צייט איז מען עם מודיע אז מ'גייט עם פירן אינ'ם בית המשפט און איבערגעבן די "באשולדינגס פאפירן". ווען ער האט זיי באקומען איז ער געווען זייער דערשאקן צו זען אז כאטש ער איז נישט דירעקט באשולדיגט מיט'ן הרג'נען דעם קינד פאר זיין גלויבונג [רעליגיע], איז ער יא באשולדיגט מיט זיין רציחה, אליינס אדער מיט שותפים.
די באשולדינגען זענען געווען גאר גרויס, און ר' מענדל האט גוט געוואוסט אז דער "עונש" אויף דעם קען זיין 15 ביז 20 יאר פון עבודת פרך אין א ווייטן ארט, וואס דאס איז א כמעט זיכערע טויטשטראף רח"ל. פארשטייט זיך אז אויב דער משפט וואלט זיך געפירט מיט א מיעוטע דמיעוטא פון א רצון צוצוקומען צום אמת וואס איז געווען, וואלט נישט געווען שייך בכלל צוצוקומען אזוי ווייט.  דער בלבול איז געווען מופרך מעיקרו.. דא אבער איז געווען פונקט פארקערט.. דער גאנצע ציל איז געווען "אויפווייזן" אז דא איז געווען א רציחה פאר "רעליגיעזע" סיבות.. דא ווערט נתברר אז דער ממשלה פארשאפט א בלבול קעגן אלע יודן אונטער איר שליטה ל"ע.
כאטש פענענקו האט געזאגט שוין ביים אנפאנג אז נישט ער איז דער וואס טוט באשולדיגן ר' מענדל [זעה פריער], איז ער געווען דער וועלכע האט געשריבן די "באשולדינגס פאפירן". שפעטער איז נתברר געווארן אז ער האט פרובירט אינגאנצן מבטל זיין דעם באשולדינג פון ר' מענדל ווייל ער האט גארנישט געטראפן קעגן עם. אבער דער "אדוואקאט-באשולדיגער" [קטיגור] פונעם בית המשפט פון דער געגענט פון קיעוו, מיט א גרויסע שונא ישראל מיט'ן נאמען "זאמיסלובסקי", צוזאמען מיט דעם גאנצן כנופיא פון די "שווארצע הונדערטער", האבן געצווינגען פענענקו דאס צו שרייבן.
[למעשה, זענען די שלטונות נאך נישט געווען צופרידן פונעם מצב. עס האט נאך נישט דערגרייכט וואס זיי האבן געוואלט. נישט נאר איז דער "בנין" געווען אזוי שוואך און אזוי אן קיין הוכחות אז עס איז בכלל נישט שייך געווען צוברענגען דורך דעם א באשולדיגונג אויף רציחה, נאר עס איז בכלל נישט געווען דארט דערמאנט א רציחה פון א "רעליגיעזע" סיבה. דער "אדוואקאט-באשולדיגער" האט פרובירט אלע וועגן אז עס זאל שטיין בפירוש אין די פאפירן אז יושצינסקי אז גע'הרג'ט געווארן פאר'ן יודישן געזעץ. פענענקו איז גערופן געווארן עטליכע מאל צום שר המשפטים אין סנט פעטערבורג [דעמאלס די הויפט-שטאט פון רוסלאנד], כדי משפיע זיין אויף עם ער זאל דאס אריינשרייבן. אין דעם נקודה האט פענענקו [דערווייל] געווינען. ער האט דאס טאקע נישט אריינגעשריבן]. מיט א הארץ. פול מיט שרעק איז ר' מענדל צוריק אריין אין זיין תפיסה קאמער.
אין דער צייט זענען זיינע פוס געווען געשוואלן און פיל מיט ביילן. דאס איז געווען א תוצאה פונעם גיין אויף שניי און אייז מיט שיך אן קיין זוילן. ער האט כמעט נישט געקענט פארטאראגן דעם ווייטאג. די ארומיגע אבער, איז דאס נישט צופיל אנגעגאנגען... איין טאג אינדערפי, ווען די יסורים האבן זיך גאר געשטארקט, האט ער געבעטן אז א דאקטער זאל קומען צו עם. ענדליך האט מען רחמנות געהאט און געשיקט איינער פון די צוהעלפער פון א שפיטאל וועלכע האט עם אנגעקוקט און באלד געזאגט אז מ'דארף עם פירן אין שפיטאל אריין.
יב. די אדוואקאטן
אכט חדשים זענען אריבער פון דעם שווערן טאג וואס מ'האט איינגעזעצט ר' מענדל. אכט טונקעלע חדשים און ער זעט נישט קיין שום עק צו זיין ליידן. ער ווייסט נישט וואס ווערט געטון פאר עם אין די וועלט, און ווער ס'גייט עם פארטרעטן בשעת'ן משפט. זיין פרוי און ברודער האבן עם שוין לאנג צוריק געהאט מודיע געווען אז זיי האבן געדינגען אן אדוואקאט מיט'ן נאמען "מארגולין". אויך האבן מיר געזען אינ'ם פריערדיגן קאפיטל אז שפעטער האט ער שוין געוויסט פון נאך צוויי אדוואקאטן. ער האט נאך אבער קיין איינער פון זיי נישט געטראפן. דער סיבה אויף דעם איז געווען ווייל לויט'ן געזעץ האט ער נישט געמעגט זיך טרעפן מיט קיין אדוואקאט ביז מ'האט עם איבערגעגעבן די באשולדינגס פאפירן. יעצט נאכ'ן באקומען די פאפירן האט ער שוין געמעגט זיך טרעפן און רעדן מיט זיי.
איין טאג עפנט זיך די טיר און עס קומט אריין איינער מיט א יודישן אויסזעה, און ער שטעלט זיך פאר אז ער הייסט גרוזענבערג. ער האט מסביר געווען אז ער איז איינער פון זיינע אדוואקאטן אבער ער האט עם נישט געקענט ביז יעצט טרעפן וועגן די געזעץ. יעצט אבער, נאך ר' מענדל האט שוין באקומען די פאפירן, קען ער עם קומען באזוכן ווען ער וועט נאר וועלן. ר' מענדל האט זייער הנאה געהאט פון זיין ערשיינונג, און עם באדאנקט אויף זיין הילף און חיזוק. "זיי שטארק" האט ער געזאגט מיט ווארעמקייט, "איך קום צו דיר בשם דעם יודישן פאלק, איר מוזט אונז מוחל זיין אז איר מוזט ליידן פאר אונז אלע. איך זאג דיר, איך וואלט געווען צופרידן צו טוישן מיט דיר און זיצן דא אין תפיסה און דו וועסט קענען גיין צו פרייהייט".. מיט די ווערטער האט ער מחזק געווען און מעודד געווען ר' מענדל בפני הבאות.
יג. נאך אדוואקאטן
אין קורצן פון פריער: נאך אכט לאנגע חדשים אין תפיסה, אן צו וויסן וואס וועט זיין מיט עם און אן קיין שום משפט, טרעפט זיך ר' מענדל מיט די ערשטע פון זיינע אדוואקאטן, מר גרוזענבערג. ער האט עם געזאגט אז יעצט נאך ער האט באקומען די באשולדינגס-פאפירן קען ער עם קומען באזוכן ווען ער וועט וועלן, און ער האט זייער מחזק געווען ר' מענדל אויף ווייטער.
ר' מענדל האט עם נאכגעזאגט עפעס וואס ער האט געהערט פונ'ם חוקר פענענקו [זעה פריערדיגע פרקים] "נאך מ'וועט מאלן די ווייץ, וועט די מעל זיין זייער דין".. [ד.ה. מ'וועט גוט מברר זיין דער זאך]. "גוט גוט!" האט גרוזענבערג געזאגט מיט א טרויערדיגע קול און ער האט געשאקלט דעם קאפ. "מיר זענען אומשטאנד צו באקומען "מוקה".. [דא האט ער גענוצט א קלוגע שפיל אויף ווערטער, ווייל אויף רוסיש קען דאס ווארט "מוקה" מיינען מעל און אויך צרות]. פאר ער איז אוועק געגאנגען האט ער נאכאמאל מעודד געווען ר' מענדל און עם דערציילט אז זיין באשוצינג [סניגוריא] וועלן פירן די בעסטער אדוואקאטן אין גאנץ רוסלאנד: זארודני, מאקלאקאף, גריגוראוויטש-בארסקי און אנדערע.  ער האט צוגעלייגט אז בקרוב וועלן אלע עם קומען באזוכן.
נאך זיין באזוך האט ר' מענדל זיך געשפירט אסאך בעסער. כאטש דער אדוואקאט האט נישט אריינגעגעבן קיין פאלשע האפענונג, איז פארשטארקט געווארן אין עם דער געפיל אז לבסוף וועט ער ארויסגיין פריי. דער ידיעה אז עס זענען דא מענטשן וועלכע לייגן אריין דעם הארץ אינ'ם ענין און אז ער איז נישט פארגעסן געווארן, האט עם געטרייסט, און דאס וויסן אז די בעסטער מוחות אין רוסלאנד זענען גרייט עם צו באשיצן, האט עם זייער מחזק געווען.
דער נעקסטע אדוואקאט צו קומען איז געווען מר גריגוראוויטש-בארסקי. "איז דען נישט שייך צו ערלעדיגן אז מ'זאל מיר באפרייען אויף ערבות? [ד.ה. אז מ'געבט א גרויסע סכום געלד אלס משכון אז יענער וועט נישט אנטלויפן פאר'ן משפט. דאס איז זייער איינגעפירט היינט אויך אין די בתי משפט], און אפשר צו בעטן ביים צאר אליינס פאר א באפרייאונג"? פרעגט ר' מענדל. דער אדוואקאט האט געשמייכלט און געשאקלט מיט'ן קאפ: "צו ווייסטו אז דער צאר האט לעצטנס באזוכט אין קיעוו"? "יא! די פרישע איינגעשפארטע האבן מיר דערציילט דערוועגן. איך האב אויך געהערט אז בשעת דעם באזוך האט מען פרובירט צו הרג'נען דעם ראש הממשלה סטאלפין, אינ'ם אנוועזנהייט פונ'ם צַאר.  איך פארשטיי אז דאס האט גורם געווען גרויס זארג פאר דער הויפט פון די באהאלטענע פאליציי, קולייבקו, [ער האט איינגעזעצט ביילוס, זעה פרק ה'] ווייל עס איז געווען זיין אחריות צוריקצוהאלטן אזעלכע געשעהנישן". "ריכטיג"! האט גריגוראוויטש באשטעטיגט. אויב אזוי ווייסט איר שוין אז דער צאר איז געווען אין קיעוו. אינ'ם צייט פון דעם באזוך האב איך געארבעט אלס העלפער צום הויפט-פארשער. אלס מיין ארבעט בין איך געווען פון די מענטשן וועלכע האבן מקבל פנים געווען דעם צאר. איינער פון די וואס זענען געווען מיט מיר איז געווען טשאפלינסקי, דער באשולדיגער [קטיגור] פונ'ם קיעווער געגענט. ווען מ'האט עם פארגעשטעלט פאר'ן צאר האט ער געזאגט "הוד מלכותך! איך בין צופרידן איבערצוגעבן אז מ'האט געטראפן דעם שולדיגער אינ'ם רציחה פון אנדרושה יוסטשינסקי, זיין נאמען איז ביילוס און ער איז א יוד"! ווען דער צאר האט דאס געהערט האט ער געדאנקט זיין אפגאט. יעצט פרעג איך דיר ביילוס, צו וועמענס געפילן וויסלטו זיך ווענדן? צו די געפילן פון איינער וואס דאנקט אז א יוד איז געפונען געווארן שולדיג אין רציחה"? דער סיפור האט זייער דערשראקן ר' מענדל. מיט שוועריגקייט האט ער געקענט צוזאמנעמען זיינע מחשבות.  אלע האבן געוויסט אז דער צאר ניקאליי [ימ"ש] האט נישט ליב קיין יודן. אבער ער האט זיך זייער דערשראקן צו הערן אז בפניו פון זיינע גרויסע הערן האט ער אפן געוויזן זיין צופרינדהייט אז מ'רודף'ט א יוד. גריגוראוויטש האט צוגעלייגט נאך סיפורים צו ווייזן דעם גרויסן שנאה צו יודן וואס הערשט צווישן די שרי המלוכה, און ער האט צוגעלייגט אז דאס איז געווען די סיבה פארוואס ער האט זיך אפגעזאגט פון זיין פאסטן און איז געווארן א פריוואטע אדוואקאט.
נאך פאר גריגוראוויטש-בארסקי איז געקומען, האט מען געגעבן א פאפיר צו ר' מענדל צו חתמ'נען. דארט איז געשטאנען אז איינער מיט'ן נאמען "שמאקוב", דער אדוואקאט מטעם משפחת יוסטשינסקי, פארלאנגט פון ר' מענדל דעם סכום פון זיבן טויזנט רובל פאר'ן רציחה... [כאטש דער ממשלה איז געווען דער וואס האט געברענגט דעם תביעה קעגן ר' מענדל, איז דעמאלס געווען דער חוק אז דער משפחה פונ'ם גע'הרג'עטן האט געקענט פארלאנגען געלט פונ'ם באשולדיגטן, און האבן געקענט דינגען א פריוואטן אדוואקאט, חוץ פונ'ם קטיגור מטעם דער ממשלה, צו זארגן פאר זייער תביעה]. וויבאלד דעם תביעה איז פארבינדן מיט'ן כללות'דיגן משפט קעגן ר' מענדל, האט דאס געגעבן די מעגליכקייט פאר שמאקוב מיטצוהאלטן דעם גאנצן משפט אלס אדוואקאט. בשעת'ן זיך טרעפן מיט גריגוראוויטש, האט ר' מענדל עם געפרעגט ווער דאס איז שמאקוב. ער האט געענטפערט אז שמאקוב איז א אלטן באוויסטן שונא ישראל, וועמענס דיעות האבן נישט קיין גרויסן חשיבות ביים עולם. ער האט געזאגט אז קעגן דעם שורה פון גרויסע אדוואקאטן וועלכע גייען זיין ביים משפט, וועט שמאקוב אויסזען גוט חוזק... ער האט זיך געזעגנט ווי אן אלטן פריינד.
נאך דעם האבן די אדוואקאטן באזוכט רעגלמעסיג [כסדר]. מר מארגאלין פלעגט שטענדיג קומען און ער איז אויך געשטאנען בקשר מיט די בני משפחה. ער איז געווען א מקור פון טרייסט און חיזוק פאר ר' מענדל.
ר' מענדל בעט ווייטער אז מ'זאל עם צושטעלן איינער צו זיין מיט עם אין צימער. מ'האט אריינגעשיקט א פולישער מיט'ן נאמען "פאשלובסקי", וועלכע איז שוין גע'פסק'נט געווארן צו ווערן געשיקט קיין סיביר און ארבעטן שווער. ער איז יעצט געווען אין תפיסה ווארטנדיג דעם אויספיר פון זיין פסק. איין טאג האט מען עם גערופן צום ביורא פונ'ם תפיסה. וויבאלד ער איז שוין געווען גע'פסק'נט איז לכאורה נישט געווען קיין סיבה דערויף. ער איז באלד צוריק און איז געווען זייער גוט געלוינט.. ער איז צוגעגאנגען צו ר' מענדל און כמעט אויסגעפלאצט מיט א געלעכטער...
יד. דער מענטש דערציילט
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל טרעפט זיך כסדר מיט זיינע אדוואקאטן. איין טאג רופט מען זיין "חבר" פונ'ם צימער "פאשלאווסקי", צום ביורא פון די תפיסה. ווען ער קומט צוריק איז ער מלא שמחה און ער דערציילט ר' מענדל וואס איז געשען.
"פארוואס לאכסטו"? האט ר' מענדל עם געפרעגט, "וואס איז געשען אין ביורא"? "ביילוס!" עוטפערט ער, "איך וואלט דיר געזאגט אבער דו ביסט צו נערוועס! אויב איך וועל דיר דערציילט דעם גאנצן סיפור וועסטו ווערן צו נתרגש, דערפאר איז בעסער אז דו ווייסט נישט!"
ר' מענדל געבט אבער נישט אויף.. "איך זעה איז דו ביסט א גוטע מענטש, איך דאנק דיר אז דו זארגסט דיך פאר מיין געזונט, אבער דו ביסט דאך אריין געקומען אינ'ם צימער לאכעדיג, ווען נישט פאר דעם וואלט איך דאך נישט געוויסט אז עפעס איז פארגעקומען, דערפאר, וויבאלד דו ביסט מיין חבר, מוזט דו מיר אלס דערציילן, בעסער איך זאל וויסן דעם אמת אפילו עס איז נישט געשמאק". ער האט דאס שוקל געווען אביסל צייט און האט מחליט געווען מיטטיילן זיין סוד.
ארום יענע צייט האבן זיך אנגעהויבן דרייען שמועות אינ'ם תפיסה. פאר ר' מענדל האבן זיי ענהאלטן אינטערסאנטע נייעס. מ'האט געשמועסט אז איינער מיט'ן נאמען "בראזול-בראשקאפסקי" האט געשריבן צום הויפט אנקלאגער [תובע] אז ער האט ביי זיך ראיות וועלכע ווייזן קלאר אז דער רציחה האט געהאט צוטון מיט'ן פרוי טשעביריאק און בכלל נישט מיט ביילוס.
הר תבור
הר תבור אין תנ"ך
פאר די קריסטן איז דער בארג זייער א הייליק ארט, זיי גלויבן אז דארט האט זיך גאט און אליהו הנביא צו אים אנטפלעקט. עס איז פאראן דארט עטלעכע קלויסטערס און פיל טוריסטן קומען דארט אהין אין דער שטייגער.
עס זענען פארהאן עטליכע שטעטליך און דערפער נאנט צום בארג, שאסיי 65 פארט אריבער אין גליל, און קומט אן צום בארג.
קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ"ך תבור
מנחם מענדל בייליס
טו. שמועות
"קוק ביילוס" הייבט מאשקעוויץ אן, "מיר האבן געפונען דריי הארן אויפ'ן קלייד פון אנדרושה. אויב עס שטערט דיר נישט ווילן מיר דיר בעטן דו זאלסט אונז געבן אביסל האר פון דיר כדי מיר זאלן דאס קענען בודק זיין.  ר' מענדל איז זייער דערשראקן געווארן פון דעם בקשה, וואס ער האט בכלל נישט ערווארטעט, אבער ער האט געענטפערט אז זיי זאלן נעמען וואס זיי ווילן.  "ניין! דו מוזט עס אליינס געבן". ר' מענדל האט גענומען דעם שערל און זיי געגעבן אביסל האר.  דערנאך האט ער חרטה געהאט, ווער ווייסט וואס פארא עלילות זיי קענען דא אויפמאכן.  אפשר וועלן זיי פארבן דער האט כדי "אויפצוווייזן" אז דאס איז די זעלבע וכו'.  ער האט זיך אבער בארוהיגט מיט'ן מחשבה אז זיי קענען טון וואס זיי ווילן אן זיין הילף אויך..  האבנדיג באקומען וואס זיי האבן ביזדערווייל געוואלט, האבן זיי עם צוריק געשיקט אין תפיסה.
נאך דריי טאג האט מען עם ווייטער גערופן, דאס מאל צום ביורא פונ'ם תפיסה. דאס מאל האבן זיי געוואלט זיינער פינגער-צייכענעס [פינגער-פרינט]. ווען ר' מענדל האט זיי געפרעגט אויב דאס איז די שטייגער ביי יעדן איינגעזעצטע, האט מען עם געענטפערט אז דאס איז נאר ביי אזעלכע וואס דער קלאגער פארלאנגט אן עונש וואס איז כולל עבודת פרך [רח"ל]. "פארוואס טוט איר דאס" פרעגט ער ווייטער.  זיי האבן עם געענטפערט אז מ'האט געטראפן פינגער צייכענעס אויפ'ן קלייד פון אנדרושה און מ'דארף האבן זיינע כדי צוצוגלייכן צווישן די ביידע.  נאך זיי האבן דאס פון עם גענומען איז ער צוריק געפירט געווארן צו זיין צימער.
איין טאג האט ר' מענדל באקומען די גוטע בשורה אז זיין ווייב און קינדער מעגן עם קומען באזוכן. דער שומר האט עם באגלייט צום ביורא פונ'ם תפיסה, אבער ווען ער איז אריין זענען זיי נאכנישט דארט געווען. ער האט זיך געגרייט צו ווארטן מיט סבלנות, אבער ער איז נישט געווען רוהיג. ער האט שוין אזא לאנגע צייט נישט געזען זיינע קינדער, וואס טוט זיך מיט זיי?? ער האט נאר געקענט משער זיין וואס זיי האבן געמוזט מיטמאכן דעם גאנצן צייט. און פארוואס?? ענדליך זענען אריינגעקומען זיין ווייב, קינדער און ברודער. ווען ר' מענדל האט געזען זיין יונגסטן קינד, וועלכע איז אלט געווען פיר יאר, האט ער עם אריינגענומען אין זיינע הענט מיט ליבשאפט. דער שומר איז שנעל צוגעגנאגען און עם ארויסגענומען פון זיינע הענט. ער האט געזאגט אז ער האט אויף דעם נישט קיין רשות. דאס קינד האט אנגעהויבן וויינען, ער איז דערשראקן געווארן פונ'ם ווילדקייט פונ'ם שומר און פון די מענטשן מיט די שיינעדיגע קנעפלעך.. [פאליציי]. ר' מענדל האט אנגעהויבן שרייען בקולי קולות און מיט טרערן אין די אויגן: "וואס פארא רעכט האט איר דאס צו טון? איר האט נישט קיין אייגענע קינדער? איר ווייסט נישט וואס דאס איז די רגשות פון א טאטע? וויאזוי קענט איר זיין אזוי אן קיין הארץ"? ר' מענדל האט באמערקט ווי עטליכע פון די אנוועזנדע [עס זענען דארט געווען זעקס שומרים] האבן זיך אויסגעדרייט און געטריקנט זייערע אויגן. דאן האבן זיי עם געגעבן רשות צו נעמען דאס קינד. ער האט געפרעגט זיין ווייב וואס איז די מצב. "אפילו אויב עס איז דא גענוג אויף צו עסן" האט זי געענטפערט מיט טרויער, "אבער וואס פארא ווערט האט דאס ווען דו ליידסט אויף אזא אכזריות'דיגע אופן"? נאך אפאר מינוט האבן זיי געזאגט פאר די משפחה אז די צייט איז געקומען צו גיין.