cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
אברהם בארנשטיין
רבנות
עטלעכע פיר יאר נאך זיין שווער׳ס פטירה, אין יאר ה'תרכ"ג, האט מען אים באשטימט שטאטס רב פון פאַרטשעוו, וואו ער איז געבליבן א פאר יאר, ביז די פרנסים פון דער קהילה האבן אים אפגעזאגט פון זיין אמט ווייל זיי האבן געוואלט אויפנעמען זיין שוואגער, רבי דוד מארגנשטערן, און ער איז אריבער דינען ווי רב אין קראָשנעוויץ. במשך די יארן פלעג ער פארן צו זיינע רבי׳ס, די ממלאי מקום פון זיין שווער, רבי יצחק מאיר אלטער פון גער און רבי חנוך העניך פון אלעקסאנדער.
ער איז נפטר געווארן י"א אדר א' ה'תר"ע. זיין זון רבי שמואל איז געווען זיין ממלא מקום אין דער רעביסטעווע.
ספרים וועגן אים
קאַטעגאָריע:פוילישע רבנים קאַטעגאָריע:מחברי ספרי קודש קאַטעגאָריע:פוילישע אדמורי"ם
אילאן מאסק
אילאן ריוו מאסק (אדער עלאן מאסק, ענגליש: Elon Reeve Musk; געבוירן 28סטן יוני 1971) איז אַ דרום אפריקאנער-געבוירענער קאַנאַדישער-אמעריקאנער אונטערנעמער, אינזשעניר און אינדוסטריעלע דעזיינער. מאסק איז דער גרינדער, גענעראַל פאַרוואַלטער (מנכ"ל; CEO), הויפּט טעכנאָלאָגיע אָפיציר (CTO) און הויפּט דיזיינער פון SpaceX, גענעראַל פאַרוואַלטער און פּראָדוקט אַרכיטעקט פון טעסלא, גרינדער פון The Boring Company און קאָ-גרינדער פון ניוראלינק און OpenAI. אין 2022 האט ער געחתמעט אַ אָפּמאַך צו אפקויפן די געזעלשאַפטליכע נעץ טוויטער. אין 2018 ער באקומען דעם טיטל פון יונגערמאַן פון די קעניגליכע געזעלשאפט (פון ענגלאנד), און איז געווען ראַנגירט 25 אויף דער ליסטע פון די שטערקסטע מענטשן אין דער וועלט לויט Forbes. אין יאנואר 2021 איז ער געווארן צום ערשטן מאל דער רייכסטער מענטש אין דער וועלט, מיט א פארמעגן געשאצט אויף ארום 200 ביליאן דאלאר. אין אפריל 2022 איז זיין פארמעגן געשאצט געווארן דורך פארבעס אויף ארום 265 ביליאן דאלאר.
ביאגראפיע
אילאן מאסק איז געבוירן און אויפגעוואקסן אין פּרעטאָריאַ, דרום אפריקע, צו אַ קריסטלעך משפּחה פון אייראפעאישן אָפּשטאַם. זיין פאטער, עראָל מאסק, אויך אַ געבוירענער פון דרום אפריקע, איז אַן עלעקטראָמעכאַניק־אינזשעניר, פּילאָט, מאַטראָז, קאָנסולטאַנט און פאַרמעגנס דעוועלאָפּער. זיין מוטער, מאי מאסק, איז אַ קאַנאַדע -געבוירן דייאַטישאַן. מאסק האט אַ אינגערער ברודער, וואָס איז געווען זיין פרי געשעפט שותף, און אַ אינגערע שוועסטער וואָס לויפט די ווידעא סטרימינג פירמע Passionflix.
אין 1980 האבן זיינע עלטערן זיך גע׳גט. בערך צוויי יאָר נאָך זייער גט, זינט זיינע געשוויסטער האבן אויסדערוויילט צו לעבן מיט זייער מוטער, האט מאסק אויסדערוויילט צו לעבן מערסטנס מיט זיין פאטער אין דרום אפריקע אין די סובורבס פון פּרעטאָריאַ, אַ באַשלוס וואָס ער האט שפּעטער באַדויערט. מאסק האָט געשילדערט זיין פאטער ווי "אַ שרעקלעכער מענטש [...] כּמעט יעדע שלעכטע זאַך וואס מען קען נאר טראכטן - האט ער געטון."
144 (נומער)
* איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 143 און פאר 145.
אילאן מאסק
ביאגראפיע
אַלס קינד, איז מאסק געווען אַ ענטוזיאסטישער ליינער, און אין די עלטער פון 10 ער געווארן אינטערעסירט אין קאמפּיוטעריי. ער האָט זיך אויסגעלערנט פּראָגראַמירן און ביי 12 יאָר ער האָט פאַרקױפט אַ קאָמפּיוטער־שפּיל װאָס ער האָט געשאַפן מיטן נאָמען "בלאַסטאַר" צו דעם זשורנאַל "PC and Office Technology" פאַר ארום $500. מאסק האט באמערקט אז פון יסוד בוך סעריע פון אייזיק אזימאוו האט ער זיך געלערנט אז מען זאל "פרובירן אויסקלייבן אקציעס וועלכע קענען פארלענגערן ציוויליזאציע, מינימיזירן די שאנסן פון א פינצטערער תקופה און פארקירצן אזא עפאכע אויב עס פאסירט".
אלס קינד האט ער געלערנט אין א אידישן קינדערגארטן און שפעטער אין א פריוואטער עלעמענטארשול "וואטערקלאף" אין פרעטוריער. דערנאָך האָט ער געלערנט אין "ברייאנסטאָן" פּובליק שולע, און שפּעטער גראַדואירט פון Pretoria Boys High School. טראָץ זיין פאטער'ס פאַרלאַנג צו לערנען אין קאלעדזש אין פּרעטאָריאַ, איז מאסק געווען אנטשלאסן זיך צו אַריבערציען צו די פאַראייניגטע שטאַטן, גלויבנדיג אַז "אין אַמעריקע קען מען טון גרויסע זאכן, מער ווי אן אנדערע מדינה אין דער וועלט." מאסק האט געוואוסט אז עס וועט זיין גרינגער פאר אים צו דערגרייכן די פאראייניגטע שטאטן פון קאנאדע, דערפאר איז ער אריבער קיין קאנאדע קעגן זיין פאטער'ס ווילן אין יוני 1989, ווען ער איז געווען 17.
אין מאי 2021, האט מאסק ערשט געמאלדן, אויף א טעלעוויזיע פראגראם, אַז ער איז דיאַגנאָזירט מיט אַספּערגער־סינדראָם.
לינקען
קאַטעגאָריע:ביזנעסלייט קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן קאַטעגאָריע:דרום אפריקע קאַטעגאָריע:אמעריקאנער קאַטעגאָריע:וועלט'ס רייכסטע מענטשן
יצחק פרידמאן (באהוש) (ב)
רבי יצחק פרידמאן זצ"ל (דער צווייטער) (כ"ו אייר ה'תרס"ג - י"ד מנחם אב ה'תשנ"ב), באהושער רבי
אפשטאם
רבי יצחק איז געבוירן אין שפיקאוו, כ"ו אייר ה'תרס"ג, צו זיין פאטער הרב שלום יוסף פרידמאן פון שפיקאוו, א זון פון הרב דוד פרידמאן, פון באהוש, א זון פון הרב יצחק פרידמאן פון באהוש, א זון פון הרב שלום יוסף פרידמאן פון סאדיגורא, א זון פון הרב ישראל פרידמאן פון רוזשין, א זון פון הרב שלום שכנא, פון פראהבישטש, א זון פון הרב אברהם המלאך, דער חסד לאברהם, א זון פון הרב דוב בער, דער מעזריטשער מגיד. און צו זיין מוטער מרת פייגא א טאכטער פון הרב מרדכי טווערסקי, פון שפיקאוו.
רבנות
אין יאר ה'תר"ף האט רבי יצחק באקומען היתר הוראה פון רבי יהודה לייב צירלסאן פון קעשענעוו. דאס זעלבע יאר האט אויסגעבראכן א מגיפה פון טיפוס אין אוקראינע וועלכע האט אומגעבראכט אסאך קרבנות. רבי יצחק האט פארלוירן ביידע עלטערן ביי דער מגיפה, זיין מוטער איז אוועק סוף שבט, און זיין פאטער איז אוועק פורים. ער אליין האט אויך געליטן און האט נישט געקענט זיצן שבעה.
די חסידים פון פאטער האבן אויפגענומען די צוויי יתומים רבי יצחק מיט זיין עלטערן ברודער רבי דוד'ל אלס זייער רבי.
חנוכה ה'תרפ"א איז רבי יצחק געלונגען צו אנטלויפן אין ראמעניע און איז אנגעקומען קיין באהוש. דארט איז ער געווען א בן בית ביי זיין פעטער רבי מענדל באהושער, וואס האט אים גענומען פאר אן איידעם.
אין יאר ה'תר"ץ איז ער אריבער קיין בוקארעסט, ווי ער האט אנגעפירט מיט הצלה אקטיוועטין אויף אומבאשרייבארן פארנעם.
פסח שני ה'תשי"א איז רבי יצחק אנגעקומען קיין ארץ ישראל מיט זיין ווייב און טאכטער. ער האט זיך באזעצט אין תל אביב וואו אנדערע רבי'ס רוזשינער אייניקלעך האבן געוואוינט. מיטן לויף פון די יארן איז דער עולם פרומע יידן אין תל אביב געווארן וואס קלענער, און אין תשמ"ז איז ער אריבער צו זיין נייעם בית מדרש אין רחוב חגי, בני ברק.
זומער יעדע יאר פלעגט ער פארן קיין אראזע, שווייץ.
הסתלקות
רבי יצחק איז נפטר געווארן י"ד מנחם אב ה'תשנ"ב אין ער ליגט אין חלקת נחלת יצחק אין תל אביב.
פאמיליע
רבי יצחק האט געהייראט מרת יוכבד פייגא א טאכטער פון זיין פעטער (זיין פאטער'ס ברודער) הרב מנחם מענדל פרידמאן, פון באהוש. זייער טאכטער:
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:רוזשינער אדמורי"ם יצחק קאטעגאריע:גדולי ישראל ארויף קיין א"י יצחק
רפאל פינקל
ד"ר רפאל פֿינקל איז א קאָמפּיוטער־װיסנשאַפֿט פראפעסער אין די אוניווערסיטעט פון קענטאקי, ער איז וועלט באוואוסט פון זיין יידיש קלאוויאטור.
װעבגעשטעלטע ייִדישע װערטערבוך
ער האט אויך ארויפגעלייגט אוריאל וויינרייכנס ווערטערבוך װעבגעשטעלט (אָנלײַן) פארן פובליק, און גיט דאָרטן גאַסט א פּאָר בלאָגן פֿון ייִדישיסטן, מיט נאך נוצליכע לינקען פאר יידישע תלמידים.
װעבלינקען
קאטעגאריע:יידיש שפראך דאקטוירים און פראפעסארן קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
5
פינעף איז געווען א געווענליך יאהר אינעם ערשטן יאהר הונדערט פונעם יוליאנישן קאלענדער וועלכע איז באשטאנען פון 365 טעהג.
געשטארבן
קאַטעגאָריע:10ער
דער פאקל
קליין|דער פֿאַקל|250פיקס קליין|מענדל עלעפֿאַנט, דער רעדאַקטאר|250פיקס דער פאקל איז א צייטונג, וואס איז ערשינען וועכנטליך, יעדן דאנערשטיק, אין קאשוי, טשעכאסלאוואקיי, צווישן די יארן 1929-1931.. דער פאקל איז געווען "א וואכנבלאט פאר ליטעראטור און געזעלשאפטלעכע ענינים".
דער רעדאַקטאָר איז געווען מענדל עלעפאנט.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך צייטונגען
עדווארד דער זעקסטער
עדווארד דער זעקסטער (12טן אקטאבער 1537 – 6טן יולי 1553) איז געווען קעניג פון ענגלאנד און אירלאנד פונעם 28סטן יאנואר 1547 ביז זיין טויט.
עדווארד איז געווען דער איינציגסטער זון פון הענרי דער אכטער פון ענגלאנד און דזשיין סימאר. זיין מוטער איז געשטארבן צוועלף טעג נאך זיין געבורט. ער איז געווארן קעניג ביי דער עלטער פון 9, ווען זיין פאטער איז געשטארבן.
עדווארד'ס יורש איז געווען זיין עלטערע שוועסטער מערי. זי איז אבער געווען א קאטויל און עדווארד האט נישט געוואלט אז ענגלאנד זאל ווערן ווידעראמאל קאטויליש. דערפאר האט ער באשטימט זיין שוועסטער קינד ליידי דזשיין גריי צו ווערן מאנארך נאך אים.
וועבלנינקען
קאַטעגאָריע:הויז פון טיודאר קאַטעגאָריע:ענגלישע מאנארכן
14טן אויגוסט
דעם 14טן אויגוסט איז דער 226סטער טאג פון יאר (227סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 139 טעג.
סינגל
אין רעקאָרד אינדוסטריע, אַ סינגל איז אַן אײנציק ליד פֿון אַ איצטיקע אָדער פֿון אַ באַלד־קומענדיקע אַלבאָם װאָס װערט פּובליקירט פֿאַרן עולם כּדי צו פּראָגרעסירן די אַלבאָם. סינגלען װערן פֿאַרשפּרײט אין עטלעכע אופֿנים; זײ װערן אײַנגעפּאַקט װי אַ סינגל־רעקאָרד מיט אײנע אָדער צװײ לידער און װערן פֿאַרקױפֿט אײדער דעם באַפֿרײַוּנג פֿון דער אַלבאָם. אױך װערן זײ אָפֿטמאָל געשפּילט אין דער ראַדיאָ. מיט דער דערשײַנונג פון די װידעאָ־קליפּס אין די 1980ער װערן זײ פּובליקירט אין װידעאָ װערסיעס.
קאַטעגאָריע:מוזיק
וואנצעס
וואנצעס (אדער שנאלץ. פויליש: Wąsy) איז דער מאסע הארעלעך וואס ווערן ביי טייל מענטשן, בעיקר ערוואקסענע מענער געלאזט זיך וואקסן ביים געזיכט העכערן מויל, טייל מאל איז דאס אזוי לאנג אויף אראפ אז דאס טוט צו דעקן די אויבערשטע ליפן.
קאטעגאריע:האר
לאנדאנער בארא פון בארקינג און דעגנהעם
דער  לאנדאנער בארא פון בארקינג און דעגנהעם איז א לאנדאנער בארא וואס געפינט זיך אין מזרח לאנדאן. עס איז באשאפן געווארן אין 1965.
קאַטעגאָריע:לאנדאנער באראס
עמנואל קירשנער
עמנואל (מנחם) קירשנער (תרי"ז - תרצ"ח) איז געווען חזן אין מינכן, בייערן, דייטשלאנד.
אין תרל"ט האט מען אים אויפגענומען אלס חזן שני אין דער אראניערבורגערגאס שול. שפעטער איז ער געווארן חזן אין דער הויפט שול אין מינכן.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:חזנים
נהרדעא
נהרדעא איז געווען אַ שטאָט אין בבל וואָס איז געווען אַ חשובער אידישער צענטער אין די צײַטן פון דעם צווייטן בית המקדש, די תנאים און אמוראים. בײַ דער שטאָט האָט געפלאָסן דער טײַך „נהר מלכא” – אַ וואַסער קאַנאַל וואָס האָט פאַרבונדן דעם נהר פרת מיטן חידקל, דער דאָזיקער טײַך האָט געשאַפן דער שטאָט אַ געוויסע עקאָנאָמישע מעלה.
לויט דער מסורה, האָבן זיך אידן באַזעצט אין נהרדעא נאָך פאַר דעם חורבן בית ראשון, ווען יכניה איז פאַרטריבן געוואָרן אין בבל. יכניה און זײַנע לײַט האָבן מיט זיך מיטגעבראַכט זאַמד און שטיינער פון ירושלים, און אין נהרדעא אויפגעשטעלט אַ שול וואָס האָט זיך גערופן „די שף ויתיב שול”. די שול איז געשטאַנען העכער טויזנט פינף הונדערט יאָר, אויך נאָכדעם וואָס פפא בר נצר האָט די שטאָט חרוב געמאַכט. דער באַוואוסטער אמורא אביי פלעגט דאָרט דאַווענען אָפט.
יוסף בן מתתיהו דערציילט אַז אין בבל זײַנען געווען צוויי צענטראַלע קהילות: איינער אין נהרדעא אין דרום און דער צווייטער אין נציבין וואָס אין צפון.
פון נהרדעא זײַנען געקומען די צוויי אידישע ברידער חסינאי און חנילאי, וואָס האָבן געבונטעוועט אַקעגן דער פּערסישער אימפּעריע און האָבן דאָרט אויפגעשטעלט אַ אידישע מלוכה. קאטעגאריע:אמוראים קאטעגאריע:אידישע יישובים קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע
רבי חנינא בן אנטיגנוס
זיין צייט
רבי חנינא בן אנטיגנוס איז געווען פון צווייטן דור תנאים, און פון אכטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה, דער דור וואס האט צוגעזען דעם חורבן פון צווייטן בית המקדש.
איבער אים
רבי חנינא בן אנטיגנוס איז געווען א כהן
רעפרענצען
קאטעגאריע:תנאים
קאַטעגאָריע:כהנים
6
דאס יאר 6 זעקס איז געווען א געווענליך יאר וועלכע האט זיך אנגעהויבן אין א פרייטאג אויפן יוליאנישער קאלענדאר מיט 365 טעג.
געשטארבן
קאַטעגאָריע:10ער
לינץ
לינץ (דייטשיש: Linz; ) איז די הויפטשטאט פונעם לאנד אויבער עסטרייך, און די דריטע גרעסטע שטאט אין גאנץ עסטרייך אין טערמינען פון באפעלקערונג. אין דער שטאט אליינס וואוינען 203,012 (יאנואר 2017) איינוואוינערס, און אין די ביישטעט וועלכע נעמען איר ארום נאך 771,695 (פעברואר 2017). די שטאט געפינט זיך אויפן ברעג פונעם דוניי טייך.
היסטאריע
דורך דער צווייטער וועלט קריג און אויכעט דערנאך, לינץ איז געווען גאר א חשוב'ן אינדוסטריעלן ראיאן, דארט וואו די פאבריקן פלעגן פראדוצירן שטאל און כעמיקאלן פארן נאציסטישן מיליטער. דער ארכי-מערדער אדאלף היטלער, וועלכער איז געבוירן געווארן נישט ווייט פון לינץ, האט געהאט א פלאן צו מאכן פון דער שטאט א הויפט קולטור צענטער פאר דעם דריטן רייך. נאך דער מלחמה, דער דוניי טייך, וועלכע שניידט דורך דער שטאט, איז געווארן דער גרענעץ צווישן דעם רוסישן אקופאנט און  צווישן דעם אמעריקאנער  אקופאנט. דער יעצטיגער בירגערמייסטער פון לינץ איז קלאוס לוגער.
צווילינג שטעט
לינץ האט די צווילינג שטעט:
קאַטעגאָריע:שטעט אין עסטרייך
14טן יוני
דעם 14טן יוני איז דער 165סטער טאג פון יאר (166סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 200 טעג.
געשטארבן
14
זשאואנא ענזשל
left|thumb|200px|זשאואנא ענזשל זשאָואַנאַ ענזשל (ענגליש: Joanna Angel; געבוירן זשאָואַנאַ מאָסטאָוו דעם 25סטן דעצעמבער 1980) איז אן אמעריקאנער אלטערנאטיווע פארנאגראפיע און גענעראלע אקטריסע, און א רעזשיסארין און שרייבערין פון פילמען פאר דערוואקסענע.
זי איז געבוירן געווארן אין באסטאן מאסאטשוסעטס, צו א יידישער מאמע און א גוישן טאטען, זי איז אויפגעצויגן געווארן אין א ארטאדאקסישן הויז אין ניו דזשערסי. היינט צו טאג וואוינט זי אין לאס אנדזשעלעס, און זי קומט א סך אין וויליאמסבורג נעבן דער יידישער געגנט אין ניו יארק.
זי איז זייער באוואוסט מיט אירע וועגן ווי אזוי זי רעדט פריי פון אלערליי באהאלטענע עניני צניעות, זי איז איינע פון די אויסגערופענע מאדעלן וואס רעדן דערפון.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:מאדעלקעס קאַטעגאָריע:פארנאגראפישע פילם אקטיארן
פומבדיתא
פומבדיתא איז איינע פון די שטעט אין בבל וואס די אמוראים האבן דארטן געוואוינט, ווי עס ווערט עטליכע מאל ערווענט אין די גמרא
איינגאס פון קאדיז
דער איינגאס פון קאדיז איז אן איינגאס פונעם אטלאנטישן אקעאן צווישן קאפ סט. ווינצענט (Cabo de São Vicente) אין פארטוגאל און קאפ טראַפֿאַלגאַר (Cabo Trafalgar) אין שפאניע ביים מערב עק פונעם דורכגאס פון גיבראלטאר.
קאדיז קאַטעגאָריע:פארטוגאל קאַטעגאָריע:שפאניע
TCP/IP
TCP/IP י (Internet Protocol Suite) איז דער נאָמען פֿאַר דעם קאָמוניקאַציע־פּראָטאָקאָלן פּעקל.
קאַטעגאָריע:אינטערנעט
קרויט
קרױט (Brassica oleracea) איז אַ מין פֿון גרינס. דאָס קרױט שטאַמט פֿון אײראָפּע אָבער הײַנט איז עס פֿאַראַן אױף דער גאַנצער װעלט. קרױט איז זײער אַ באַליבטער גרינס אין דער ייִדישער קיך און אין אַנדערע קיכן פֿון אײראָפּע. צוליב זײער הויכער אינהאַלט פֿון שװעבל, אָפֿט באַקומט מען גאַז אין געדערים (פֿאָרצן) נאָכן עסן. קרױט איז זײער געזונט און האָט װײניק קאַלאָריִעס - און צוליב דעם ראָטן װיסנשאַפֿטלערס צו עסן קרױט פֿאַר דיִעטעס.
רוסישע ווערטער אין יידיש
פֿאָלגנדיק איז אַ ליסטע פֿון אָרגינעלע רוסישע ווערטער, מיט זייער אָרגינעלן אויסלייג, וועלכע זענען געניצט אין אַלע דיאַלעקטן פֿון ייִדיש.
אוליצע - Улица
אוסטאַוו - Устав
אוספּעך - Успех
אוראָק - Урок
באָראָוויק - Боровик
בוראַן - Буран
בוריאַן - Бурьян
בורלאַק - Бурлак
בעזדיעטניק - Бездетник
בעזדיעלניק - Бездельник
ברוקווע - Брюква
דאָפּראָס - Допрос
וועטשערינקע - Вечеринка
זאַקאָן - Закон
טאַטשקע -Taчка
נודנע - Нудный
פּיאַווקע - Пиявка
פּיראָג - Пирог
פּריזיוו - Призыв
יאשעריצע - Ящерица
טשערעפאכע - Черепаха
קאטשקע - Качка
סאווע - Сова
דינאסטיע - Династия
קאַטעגאָריע:רשימות
קאַטעגאָריע:רוסיש
7
דאס יאר 7 זיבן איז געווען א געווענליך יאר אינעם יוליאנישער קאלענדאר, וואס האט זיך אנגעהויבן שבת און באשטאנען פון 365 טעג.
געשטארבן
קאטעגאריע:10ער
בראך
בראך איז דער אריינפאר פון א געוועב, סטרוקטור, אדער טייל פון א מענטשליכער איבר זיך צו אוועקרורן און ארויסשטעקן פון איר, און דורך איר, נאטורליכער מוסקל טישו וואס האלט איר געוויינלעך צוזאמן פעסט אינעם קערפער.
דאס מערסטע טרעפליכער בראך איז ביי די מוסקלען וואס האלטן אן אדער ארום דעם בויך. דאס ווערט פאראורזאכט דורך א שוואכקייט אין די מוסקלען אין דער וואנט פונעם בויך, וואס לאזט נאך טיילן פונעם געדערעם ארויסצוגיין און זיך אוועקרורען פון איר נאטורליכן פלאץ.
קאטעגאריע:קרענק
דער קאנטשיק
קליין|דער קאנטשיק|250פיקס דער קאנטשיק איז א צייטונג, וואס איז ערשינען וועכנטליך, אין קאשוי, טשעכאסלאוואקיי, צווישן די יארן 1931-1933. דער קאנטשיק איז געווען "א וואכנבלאט פאר הומאר און סאטירע אין ווארט און אין בילד".
אין 1931, דער רעדאַקטאָר איז געווען מענדל עלעפאנט.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך צייטונגען
סורא
קאטעגאריע:אמוראים קאטעגאריע:אידישע יישובים
דרעזדן
דרעזדען איז אַ שטאָט אין מזרח דײַטשלאַנד, הױפּטשטאָט פֿון דער פּראָװינץ זאַקסן.
נפתלי חיים הורוויץ
רבי נפתלי חיים הורוויץ זצ"ל (ה'ת"ר - י' תשרי ה'תרנ"ה), דער וואונדער צדיק.
אפשטאם
רבי נפתלי חיים איז געבוירן אין יאר ה'ת"ר (אומגעפער), צו זיין פאטער הרב מאיר הורוויץ רב אין דזשיקאוו, דער אמרי נועם, א זון פון הרב אליעזר הורוויץ רב אין דזשיקאוו, באקאנט אלס רבי אליעזר'ל דזשיקאווער, א זון הרב נפתלי צבי הורוויץ דער ראפשיצער רב. און צו זיין מוטער מרת דבורה א טאכטער פון הנגיד הרב קלמן פיעצליס פון קראקא.
זיין געשיכטע
רבי נפתלי חיים איז געווען דער קרוין-פרינץ איבער צונעמען דאס רבנות אין דזשיקאוו און צו פירן ווייטער דאס דזשיקאווער חסידות, דאך האט ער זיך ענדערשט אויס געוועלט זיך צו פירן אבגעזונדערט און פארשלאסן. ער האט געלערנט אין צאנז ביי זיין עלטער-שווער דער דברי חיים, און איז געווען איינגעטוהן און לערנען מיט א פולע אבגעזונדערטקייט, ער איז ארויס פון שטוב נאהר אויף צו גיין און מקוה און צום דאווענען, ער האט מיט קיינעם געשמועסט אויך נישט קיין דברי תורה אדער חסידות.
אין דער צייט האט מען רבי נפתלי חיים איינגעבאטן פארשידענע רבנישע שטעלעס, ער האט זיי אלע אפגעווארפן. ווען ער איז צוריק געפארן קיין דזשיקאוו, האט זיין פאטער, דער אמרי נועם - וועלכער איז שטארק נישט געזונט געווען - אים געוואלט איבער געבן דאס רבנות, אבער אויך דאס האט ער - צום גרויס איבערראשונג פון זיין פאטער - קאטעגאריש אפגעזאגט. זעענדיג אז ער האט נישט קיין מנוחה פון מענטשן וואס קומען אים מוטשען פאר ברכות האט ער באשלאסן ארויף צו פארן קיין ארץ ישראל, ערשט האט ער זיך באזעצט אין צפת נאכהער איז ער געפארן קיין ירושלים.
הסתלקות
רבי נפתלי חיים האט געהאט א מנהג ווען ער האט גערעדט מיט מענטשן פלעג ער ענדיגן דעם שמועס מיטן ווארט "והכהנים" אינעם ניגון פון דער עבודה פון יום כיפור. קיינער האט דאס נישט פארשטאנען ביז ער איז נפטר געווארן יום כיפור ביי דער עבודה פון מוסף, י' תשרי ה'תרנ"ה.
פאמיליע
רבי נפתלי חיים האט געהייראט מרת יוכבד רבקה די טאכטער פון הרב משה אונגאר פון צאנז, א זון פון הרב מרדכי דוד אונגאר דער דאמבראווער רב און אן איידעם פון הרב חיים האלבערשטאם, דער דברי חיים. זייערע קינדער:
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:גאליציאנער אדמורי"ם נפתלי חיים קאַטעגאָריע:נקבר אין הר הזיתים קאַטעגאָריע:גדולי ישראל ארויף קיין א"י
משולם זוסיא העשל (זשינקאוו)
רבי משולם זוסיא העשל זצ"ל (ה'תקע"ג - ג' אלול ה'תרכ"ד), פון זשינקאוו.
אפשטאם
רבי משולם זוסיא איז געבוירן אין יאר ה'תקע"ג, צו זיין פאטער הרב יצחק מאיר העשל פון זשינקאוו, א זון פון הרב אברהם יהושע העשיל רב אין אפטא, דער "אוהב ישראל". און צו זיין מוטער מרת מירל א טאכטער פון הרב חיים יעקב שטראם רב אין דוקלא.
רבנות
רבי משולם זוסיא איז אויפגענומען געווארן אלס מגיד אין זשינקאוו אויף זיין פאטער'ס ארט. זעכציג געמיינדעס האבן אים אויפגענומען אלס מגיד, און זיך אונטערגעווארפן אונטער זיין אויטאריטעט.
אין יאר ה'תרכ"ג האט רבי משולם זוסיא געדריקט דעם ספר אוהב ישראל פון זיין זיידן, און ער האט צוגעלייגט פארשידענע הגהות.
הסתלקות
רבי משולם זוסיא איז נפטר געווארן ג' אלול ה'תרכ"ד.
פאמיליע
רבי משולם זוסיא האט געהייראט מרת סימא א טאכטער פון הרב ישראל, אן איידעם פון הרב משה צבי פון סאווראן. זייערע קינדער:
מגדל העמק
מגדל העמק איז א שטאט אין צפון דיסטריקט פון ישראל, און געפונט זיך ביים צפון עק פון יזרעאל טאל, און אויף די בערג פון נצרת בערך 4 ק"מ דרום־מערב פון נצרת. די שטאט איז פיר קילאמעטער דרום מערב פון נצרת. דער נאמען פון שטאט איז געגעבן געווארן דורך יצחק בן צבי, דער צווייטער פרעזידענט פון ישראל.
מגדל העמק איז געגרינדעט אין 1953, אלס מעברה (איבערגאנגס ארט פאר אימיגראנטן), אין דער געגנט פון א פארלאזט אראביש דארף, דערנאך איז מגדל העמק דערקלערט געווארן, אלס אנטוויקלונג שטאט, און אין 1988, אנערקענט געווארן אלס שטאט. נאך דער גרויסער עליה אין די 1990ער יארן, איז די שטאט גרעסער געווארן, און נייע געגנטן זענען געבויט געווארן.
לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, ריכטיק פאר סעפטעמבער 2009, שטייט די באפעלקערונג אין שטאט ביי 24,800 איינוווינער.
דער שטאטס רב איז הרב יצחק דוד גראסמאן, זינט 1968; דער בירגערמייסטער איז אלי ברדה, זינט 1998.
אינדוסטריע
אין דרייַ אינדוסטריעלע זאָנעס:
בילדונג
אין דער שטאָט עס זענען 22 שטאַט קינדערגאַרטנס, פיר נאציאנאלע-רעליגיעזע קינדערגארטנס, און 21 אומאפהענגיקע קינדערגארטנס. עלעמענטארע שולן זענען דא פיר שטאַטס שולעס, איין שטאַט־רעליגיעזע שולע, איין שול פאר באזונדערער בילדונג און איין חרדישע שול.
אין דער שטאט געפינט זיך דער צענטער פון דער נאציאנאלער חינוך נעצווערק "מגדל אור", וואס דער שטאָטס רב, הרב יצחק דוד גראסמאַן, האט אויפגעשטעלט.
יאמוסאקרא
יאַמוסאקרא איז די אפיציעלע הויפטשטאט פון בארטן פון העלפאנדביין אין מערב אפריקע, אבער די עקאנאמישע הויפטשטאט איז אבידזשאן. יאמוסקארא געפינט זיך 240 ק"מ צפון־מערב פון אבידזשאן.
יאַמוסאקרא האט געהאט א באפעלקערונג פון 242,744 באוואוינער (אין 2010).
משפט עברי
לינקס|קליין|250x250פיקס| דער אריינגאנג צום געוועזענעם "בית דין הגדול" אין [[היכל שלמה אין ירושלים]] משפט עברי איז א מאדערנער טערמין וועלכער באצייכנט די אלגעמיינע יוריספרודענץ פון דער תורה און הלכה און אין אידישע מקורות אין אלגעמיין, אנגעהויבן פון מתן תורה. צווישן די מקורות פאררעכנט זיך די משנה, די גמרא (תלמוד), די שאלות־ותשובות ספרים, און די ספרים פון די פוסקים.
בנוגע דער פינקטליכער קאטעגאריע, וואס ווערט אלץ אריינגערעכנט אין דער דעפיניציע פון "משפט עברי", איז פארהאן א מיינונגס־פארשידנהייט צווישן פארשער און יורידישע מומחים. מנחם אלון האלט אז משפט עברי רעכנט אריין די געביטן אין הלכה וועלכע זענען אויך אנגענומען ווי לעגאלע געביטן אין אנדערע לעגאלע סיסטעמען, ווי למשל, דיני נזיקין, דיני קניין, און דיני עונשין. ווי ער זאגט, דארף מען פונאנדערשיידן צווישן "לעגאלע" הלכות, און "רעליגיעזע" הלכות. אן ענליכע מיינונג גיט אן שמשון עטינגער, וועלכער דעפינירט אינעם ראם פון "משפט עברי" אלע געזעצן וואס מיר וואלטן אליין געדארפט מאכן ווען נישט מיר וואלטן געהאט א תורה; ד"ה, די אלע געזעצן וועלכע זענען אן אומאפהענגיקער טייל פונעם לעבן. דאקעגן, יצחק אנגלרד האלט אז מען קען נישט פונאנדערשיידן צווישן לעגאלע און רעליגיעזע הלכות, און אזא צעטיילונג איז ארביטראריש.
אין תורה שבכתב
משפט עברי ווערט צום ערשטן מאל דיסקוסירט אין תורה שבכתב אין ספר שמות, אין פרשת משפטים. דארט ווערן געברענגט רוב פון די דיני ממונות וועלכע ווערן דערמאנט אין דער תורה, דיני עבדים, דיני רוצח, און ווי אויך הלכות וועלכע זענען נוגע פאר שופטים (די וועלכע פסק'ענען די הלכות).
נאך א פרשה אין דער תורה וואס איז א וויכטיגער מקור פאר די דינים פון משפט עברי איז פרשת שופטים, אין ספר דברים. אין דער פרשה ווערן נישט דיסקוסירט דיני ממונות, אבער דארט ווערט געברענט דער חיוב אויפצושטעלן א יושר'דיגע יורידישע סיסטעם:"שֹׁפְטִים וְשֹׁטְרִים תִּתֶּן לְךָ בְּכָל שְׁעָרֶיךָ."אזוי אויך ווערן אויסגעקלארט אין דער פרשה די הלכות פון א זקן ממרא, די הלכות פון עדות, און נאך מערערע דינים וועלכע זענען נוגע ביי א פאל פון א מאָרד.
אין פרשת כי תצא ווערן אויסגעקלארט די הלכות פון אונס און נאך פיל דינים און הלכות.
אין תורה שבעל־פה
אין דער משנה געפינט זיך דער משפט עברי אין עטליכע מסכתות:
אין סדר נזיקין - אלע דיני ממונות (חוץ די וועלכע זענען פארבונדן מיט די הלכות פון א כתובה; זיי ווערן געברענגט אין מסכת כתובות). פארצייטנס איז געווען א מסכת וואס מען האט גערופן "מסכת נזיקין". שפעטער, צוליב זיין גרויסקייט, האט מען צעטיילט דעם מסכת אין דריי באזונדערע מסכות: "מסכת בבא קמא", בבא מציעא", און "מסכת בבא בתרא". אפילו נאך דער צעטיילונג זענען זיי פון די לענגסטע מסכתות אין ש"ס. אין מסכת בבא קמא ווערן געברענגט די דינים וועלכע באשעפטיגן זיך אין באצאלן שאדן־געלט און דער פארבאט צו גנב'ענען, רויבן, און דער חיוב זיי צו באצאלן. דיני קניין, הלוואה ריבית און די הלכות פון די "ארבעה שומרים" ווערן בעיקר אראפגעברענגט אין מסכת בבא מציעא. די הלכות פון שכנים, ירושה, און די הלכות וועלכע זענען נוגע ביים קויפן און פארקויפן ווערן אראפגעברענגט, הויפטזאכליך, אין מסכת בבא בתרא (און אביסל אין מסכת קידושין).
מסכת סנהדרין און מכות באשעפטיגן זיך אין געריכטליכע פראצעדורן און איבער ווי אזוי די פארשידענע עונשים ווערן אויסגעפירט.
אין קעגנזאץ צו פיל אנדערע מסכתות, איז אויף די מסכתות וועלכע באשעפטיגן זיך אין די הלכות פון משפט עברי אויך געשריבן געווארן אן עקוויוואלענט, סיי אין תלמוד ירושלמי און סיי אין תלמוד בבלי.
דער קאמף פאר א מדינה לויט דער תורה
אין די יארן הארט איידער די מדינה איז געגרינדעט געווארן, און ספעציעל אין די יארן דערנאך, האבן מערערע רבנים געפירט א העפטיגן קאמף אז די מדינה זאל זיך פירן, כאטש ווי מער, לויט דער תורה. צווישן זיי איז איז געווען דער רב הראשי, הרב יצחק אייזיק הערצאג, און הרב אליעזר יהודה וואלדנבערג דער פארפאסער פונעם שאלות־ותשובות ספר ציץ אליעזר.
אויך סאטמארער רב, רבי יואל טייטלבוים, כאטש ער האט נישט געוואלט בכלל אנערקענען אין דער עקזיסטענץ פון דער מדינה, דערמאנט אבער עטליכע מאל אין זיין ספר ויואל משה איבער דעם וואס די מדינה פירט זיך נישט לויט דער תורה, ווי למשל דאס וואס די מדינה פארלענדט נישט די עבודה זרות אין ארץ־ישראל. אין דער הקדמה צו זיין ספר שרייבט ער: "והנה עיקר היסוד של איסור השלש שבועות לא מבואר כ'כ היטב בפוסקים כשאר הלכות אחרות המצויין בכל יום ויום בכל הדורות וכו' וענין זה של התעוררות תנועה לעבור על השבועות הללו לא מצינו מימי בן כוזיבא עד זמנו של הרמב'ם שהוא לערך אלף שנים וכן מזמנו של הרמב'ם עד השבתי צבי וכן אחר זמנו של השבתי צבי עד עכשיו בדורותינו אלה, עכ'פ חלפו ועברו הרבה מאות שנים שלא עלה על לב שום אדם לעבור על זה ולא חשבו כלל על כך, ממילא היה דבר שאינו מצוי כלל ועל כן לא נתבאר זה כ'כ בפוסקים וכו' ולכן נחתי אל לבי להעלות על הגליון ביאור סוגיא זו בכל פרטיה וכל המסתעף בעניני מדינה זו וההתחברות אליה וגם לקחת חלק בהבחירות שלהם ומה שיוצא בכ'ז הלכה ברורה לאמיתה של תורה."דאס זעלבע קען מען זאגן אויף די רבנים וועלכע האבן געפירט א קאמף פאר א מדינה לויט דער תורה. זיי האבן זיך אנגעשטויסן דא אין א מציאות אין וועלכן אידן זענען נישט געווען אין די לעצטע צוויי טויזנט יאר כמעט, און האבן געדארפט דא דיסקוסירן איבער שאלות וואס ווערן כמעט נישט, אדער בכלל נישט, דערמאנט אין שולחן־ערוך און אין די פוסקים.
ערשטנס, ווי אזוי בכלל דארף א רעגירונג זיין אויסגעשטעלט לויט דער תורה? איז דא בכלל א וועג לויט דער תורה ווי אזוי א רעגירונג דארף זיין אויסגעשטעלט? וואס טוט זיך למשל מיט דער מצוה פון מינוי מלך? וואס דארף זיין די באציאונג פון דער רעגירונג לגבי פרויען צו וועלן אדער צו ווערן דערוועלט פאר רעגירונגס־פאסטנס? וואס דארף זיין די באציאונג פון דער רעגירונג לגבי די נישט־אידן, מוסולמענער און נוצרים, וועלכע וואוינען אין ארץ־ישראל און זייער שמייליגע פלעצער? און וואס איז לגבי דער באציאונג פון דער רעגירונג צו כופרים און אפיקורסים? איז בכלל די פליכט פון דער רעגירונג צו זען אז אלע אידן זאלן אפהיטן די תורה? וואס טוט זיך היינט־צוטאגס ווען רוב אידן זענען נישט קיין שומרי תורה ומצוות און אזוי אויך די רעגירונג באשטייט פון בעיקר פון סעקולערע מענטשן איז דא בכלל א הלכה'דיגע פליכט צו פועל’ן ביי זיי אז די רעגירונג זאל זיין אויסגעשטעלט לויט דער תורה?
דער "מכתב הסטאטוסקווא"
אין די עטליכע יאר פאר דער הקמת המדינה האט זיך אנגעהויבן העפטיגע פרואוון פון פארשידענע גרופעס אויסצושטעלן א קאנסטיטוציע פאר דער נייער בעפארשטייענדער מדינה. פון די וואס האבן פארגעשלאגן א קאנסטיטוציע פאר דער מדינה זענען אויך געווען די פירער פון אגודת ישראל, הרב משה בלוי און הרב יצחק ברייער. אין דער קאנסטיטוציע וועלכע זיי האבן פארגעשלאגן האבן זיי געפאדערט א מדינה וואס זאל זיך גענצליך פירן לויט דער תורה. למשל אז ס’זאל זיין א געזעץ אז יעדער איד מוז זיך מל’ען, חילול שבת בפרהסיא זאל זיין פארבאטן, תלמידי חכמים זאלן זיין פטור פון באצאלן שטייערן, אא"וו.
די פירער פון אגודת ישראל האבן צוגעשיקט זייער פארשלאגן פאר’ן אידישן "סוכנות". דער סוכנות האט זיי צוריקגעשיקט א בריוו אין וועלכער זיי זענען מסביר אז אזא זאך איז נישט מעגליך וויבאלד דער יו־ען גייט קיינמאל נישט באשטעטיגן אזא מדינה. אינעם בריוו האבן זיי אבער פארזיכערט פאר דער אגודה די זאכן:"1) שבת - ברור שיום המנוחה החוקי במדינה היהודית יהיה יום השבת, כמובן מתוך מתן רשות לנוצרים ובעלי דת אחרת לשבות ביום החג השבועי שלהם. 2) כשרות - יש לאחוז בכל האמצעים הדרושים למען הבטיח, שבכל מטבח ממלכתי המכוון ליהודים יהיה מזון כשר. 3) אישות - כל חברי ההנהלה מעריכים את רצינות הבעיה וקשייה הגדולים, ומצד כל הגופים שהנהלת הסוכנות מייצגת, ייעשה כל מה שאפשר למען ספק בנידון זה את הצורך העמוק של שלומי הדת למנוע חלילה חלוקת בית ישראל לשניים. 4) חינוך - תובטח אוטונומיה מלאה של כל זרם בחינוך ולא תהיה שום פגיעה מצד השלטון בהכרה הדתית ובמצפון הדתי של שום חלק בישראל. המדינה, כמובן, תקבע את המינימום של לימודי חובה, הלשון העברית, היסטוריה, מדעים וכדומה, ותפקח על מילוי מינימום זה, אבל תיתן חופש מלא לכל זרם לנהל את החינוך לפי הכרתו ותתרחק מכל פגיעה במצפון הדתי."דער בריוו איז ביז היינט באקאנט ווי דער "מכתב הסטאטוסקווא" און כלומרשט דארף עס צו הייסן אז אין ענינים פון דת ומדינה גייט מען ביז היינט לויט דער ליניע וואס איז געווארן אראפגעשטעלט אין דעם בריוו.
דער קאמף פאר משפט עברי אין מדינת ישראל
פונקט ווי מען פארשטייט אז היות די מדינה איז א אידישע מדינה ממילא דארף די פֿאָן האבן א אידישן סימבאל (דער מגן־דוד), און ווי אויך דער נאציאנאלער הימען דארף זיין אידיש אזוי אויך זענען דא וועלכע האלטן אז דאס געזעץ פון דער מדינה דארף זיין אידיש.
עס זענען אבער געווען אַנדערע אין די רעליגיעזע קרײַזן, וואָס זענען דווקא נישט געווען אזוי באגייסטערט דערפון, צווישן זיי דער דער חבר הכנסת זרח ווערהאפטיג, דער גרינדער און ערשטער דירעקטאר פונעם מכון לחקר המשפט העברי אינעם יוסטיץ מיניסטעריום, נישט איינזעענדיג די גרויסקייט פון נוצן רעליגיעזע געזעצן אויף א סעקולארן אופן.
דאס איינפירן משפט עברי אין דער מדינה לויט דער הלכה
אין שולחן ערוך (חושן משפט א, א) ווערט גע'פסק'ענט:"בזמן הזה דנים הדיינים דיני הודאות והלוואות וכתובות אשה וירושות ומתנות ומזיק ממון חבירו שהם הדברים המצויים תמיד ויש בהם חסרון כיס אבל דברים שאינם מצויים אע'פ שיש בהם חסרון כיס כגון בהמה שחבלה בחבירתה או דברים שאין בהם חסרון כיס אע'פ שהם מצויים כגון תשלומי כפל וכן כל הקנסות שקנסו חכמים כתוקע לחבירו וכסוטר את חבירו וכן כל המשלם יותר ממה שהזיק או שמשלם חצי נזק אין דנין אותו אלא מומחים הסמוכים בא'י."און אין שולחן ערוך, חושן משפט, סימן ב', ווערט גע'פסק'ענט:"כל ב'ד אפילו אינם סמוכים בא'י אם רואים שהעם פרוצים בעבירות (ושהוא צורך שעה) דנין בין מיתה בין ממון בין כל דיני עונש."אין אנדערע ווערטער, היינט, ווען ס'איז נישט דא קיין סמיכה, קען א בית־דין נישט שטראפן מיט פיזישע שטראפן און אפילו נישט פסק'ענען קיין דיני קנסות. נאר ווען ס'איז "צורך השעה", קען א בית־דין, "לפי ראות עיניהם", פסק'ענען די סארט דינים.
דערפון איז אויך געדרונגען אז ביי אנגעלעגנהייטן וועלכע זענען נישט נוגע דיני קנסות ועונשין (מער ווייניגער ציווילע ענינים) דארפן די בתי משפט אין מדינת־ישראל פסק'ענען פונקט ווי עס פסק'ענען היינט די אידישע בתי־דינים, און ביי ענינים וועלכע זענען יא נוגע דיני קנסות ועונשין (מער ווייניגער קרימינאלע ענינים) מעג מען דאך לויט דער הלכה פסק'ענען "לפי ראות עיניהם", קומט אויס אז אפילו לויט דער הלכה איז ביים קרימינאלן געזעץ פארהאן מער פרייהייט ווי אזוי צו פסק'ענען.
דער "דבר המלך במועצה על ארץ־ישראל, 1922"
אין יאר תרפ"ב האבן די ענגלענדער ארויסגעגעבן א געזעץ באקאנט ווי דער "דבר המלך במועצה על ארץ־ישראל, 1922” (יעדעס געזעץ וואס איז דורכגעפירט געווארן אין ענגלאנד אין יענע צייטן האט געטראגן דעם נאמען "דבר המלך במועצה – King's Order-in-Council”) דאס געזעץ האט אראפגעשטעלט דעם סדר פון דער פירערשאפט אין ארץ־ישראל. סעיף 46 פון דעם דבר המלך במועצה על ארץ־ישראל לויטעט:"בתי המשפט האזרחיים ישפטו בהתאם לחוק העותומני שהיה נוהג בארץ ישראל ביום 1 בנובמבר, 1914, ובהתאם לאותם החוקים העותומנים המאוחרים יותר שהוכרז עליהם או שיוכרז עליהם במודעה רשמית בעל חוקים בני תקף, ובהתאם לאותם דברי מלך במועצה ולפקודות ולתקנות הנוהגים בארץ־ישראל בתאריך דבר מלך זה או אשר ינהגו או יוחקו בעתיד; ובהתחשב עם החוקים, דברי המלך, הפקודות והתקנות האלה. ובמקרים שאלה לא יהיו נוהגים לגבם, ישפטו בתי המשפט האזרחיים בהתאם ליסודות החוק המקובל ולעיקרי הצדק הנוהגים באנגליה."אין אנדערע ווערטער האבן זיי טאקע איבערגעלאזט דאס אלטע טערקישע געזעץ, אבער האבן דערקלערט אז אין פאל ווען ס’נישטא קיין קלארע געזעץ, זאל מען פסק’ענען לויט’ן ענגלישן געזעץ.
למעשה, אזוי ווי נאכדעם וואס די ענגלענדער האבן איינגענומען ארץ־ישראל זענען כמעט נישט געבליבן דארט קיין טערקישע ריכטער און כמעט אלע שטעלעס אין די געריכטן זענען איבערגענומען געווארן דורך ענגלענדער אדער אידן וועלכע האבן נישט געהאט קיין מושג אינעם טערקישן געזעץ, פלעגן זיי כמעט אלעמאל פסק’ענען לויט’ן ענגלישן געזעץ, אזוי איז דאס ענגלישע געזעץ למעשה אומעמטליך פארוואנדעלט געווארן אלס דאס געזעץ אין ארץ־ישראל.
דער אויבנדערמאנטער דבר המלך במועצה האט אויך פעסטגעשטעלט די אויטאריטעט פון די אידישע בתי־דינים און להבדיל די אנדערע רעליגיעזע געריכטן (די מוסולמענער און קריסטליכע). סעיף 51 פונעם דבר המלך לויטעט:"השיפוט בעניני המצב האישי, בהתאם להוראות חלק זה, מסור לבתי דין העדות הדתיות. לצורך הוראות אלה, עניני המצב האישי פירושם משפטים בענין נישואין או גטין, מזונות, כלכלה, אפוטרופסות, כשרות יוחסין של קטינים, איסור השימוש ברכושם של אנשים שהחוק פסל אותם, והנהלת נכסי אנשים נעדרים."
די פלענער פאר א קאנסטיטוציע פאר דער מדינה
ווי דערמאנט האט זיך אין די עטליכע יאר פאר דער הקמת המדינה אנגעהויבן העפטיגע פרואוון פון פארשידענע גרופעס אויסצושטעלן א קאנסטיטוציע פאר דער נייער בעפארשטייענדער מדינה.
פקודת סדרי השלטון והמשפט - תש״ח
ווען מדינת־ישראל איז געגרינדעט געווארן, איידער עס איז אפיציעל געגרינדעט געווארן דער כנסת, האט מען געגרינדעט א צייטווייליגע רעגירונג וואס האט געהייסן די "מועצת המדינה הזמנית". עטליכע טעג נאך דער הקמת המדינה האט די מועצת המדינה הזמנית דורכגעפירט דאס ערשטע געזעץ מיטן נאמען "פקודת סדרי השלטון והמשפט". דאס געזעץ האט איינגעפירט די סיסטעם פון דער רעגירונג און דאס געזעץ פון דער נייער געגרינדעטער מדינה.
סעיף 11 פון דעם געזעץ לויטעט: "המשפט שהיה קיים בארץ־ישראל ביום ה׳ באייר תש״ח (14 במאי 1948) יעמוד בתקפו, עד כמה שאין בו משום סתירה לפקודה זו או לחוקים האחרים שיינתנו על ידי מועצת המדינה הזמנית או על פיה, ובשינויים הנובעים מתוך הקמת המדינה ורשויותיה."אין אנדערע ווערטער, דאס געזעץ וואס איז געווען ביז היינט אין ארץ־ישראל בלייבט אין קראפט און ווי דערמאנט איז דאס געזעץ אין לאנד דאן געווען א געמיש פונעם ענגלישן און טערקישן געזעץ.
חוק לביטול המג׳לה - התשמ״ד
אין יאר תשמ"ד האט די כנסת דורכגעפירט א געזעץ אין וועלכן דאס טערקישע געזעץ איז אפיציעל גענצליך אנולירט געווארן פון דער געזעצליכער סיסטעם פון מדינת־ישראל. פון דאן איז נאר געבליבן דאס ענגלישע געזעץ און להבדיל דער משפט עברי.
משפט עברי אין פארשידענע פארגעשלאגענע קאנסטיטוציעס
פון די וועלכע האבן געארבעט העפטיג אויסצושטעלן א קאנסטיטוציע אין די יארן פאר דער הקמת המדינה איז געווען דער דעמאלטסדיגער רב הראשי הרב יצחק אייזיק הערצאג. הרב הערצאג האט זיך איבער דער נושא באראטן געווען מיט פארשידענע רבנים און אפילו לעגאלע עקספערטן.
שפעטער האט ער אפילו אויפגעשטעלט א וועד פון רבנים וועלכע זאלן דורכטון און דן זיין אין די הלכות וועלכע זענען נוגע דער נושא. ער האט אפילו געפלאנט צו עפענען א בית המדרש פון תלמידי חכמים וועלכע זאלן צאמשטעלן א קאדעקס געבויט אויף דער תורה וואס זאל עווענטועל זיין דאס געזעץ­־בוך פון דער מדינה.
לגבי דער מצוה פון מינוי־מלך האבן רוב געהאלטן אז בזמן־הזה איז נישטא קיין חיוב וויבאלד מיר האבן נישט קיין סמיכה אדער ווייל א מלך דארף דוקא זיין מבית דוד. אנדערע האבן געהאלטן אז די מדינה זאל שטעלן א סימבאלישן קעניג נאר לשם קיום המצוה און זיין אויטאריטעט זאל נאר זיין בערך אזוי ווי דער קעניג פון ענגלאנד.
גאר אסאך האבן צוגעצייכנט די ווערטער פונעם ר"ן אין זיינע דרשות (דרוש יא) ווי ער שרייבט אז שוין בזמן הבית איז געווען צוויי אויטאריטעטן ביי אידן, דער סנהדרין וועמענ’ס פליכט איז געווען צו משפט’ן ריין לויט די געזעצן פון דער תורה, און דערנאך דער קעניג וועמענ’ס פליכט איז געווען אז עס זאל הערשן ארדענונג אין לאנד. די וואס האבן צוגעצייכנט דעם ר"ן האבן גע’טענה’ט אז אזוי אויך דארף זיין אין דער מדינה; ס’זאל זיין די בתי־דינים וואס עס איז די פריוואטע פליכט פון יעדן איד לויט דער תורה זיך צו שטעלן זיך מתדיין זיין פאר זיי ווען ער האט א דין־תורה מיט איינעם, ווי אויך דארף זיין זייער פליכט מעמיד צו זיין הדת על תילה וויפיל עס איז שייך. דערנאך דארף זיין די אלגעמיינע דעמאקראטישע רעגירונג וואס זאל גארנישט האבן צוטון מיט רעליגיעזע ענינים און זייער פליכט דארף נאר זיין צו זען עס זאל הערשן ארדענונג אין לאנד און ס’זאל נישט זיין א מצב פון "איש את רעהו חיים בלעהו".
פון די וואס האבן צוגעצייכנט די ווערטער פונעם ר"ן איז געווען, צווישן אנדערע, רבי חיים עוזר גראדזענסקי. אין יאר תרצ"ח האט הרב הערצאג געשיקט א בריוו צו רבי חיים עוזר'ן איבער דער נושא פון אויסשטעלן א קאנסטיטוציע פאר דער מדינה. רבי חיים עוזר האט אים צוריקגעשיקט א בריוו אין וועלכן ער שרייבט אים דארט צווישן אנדערע:"ע'ד עיבוד החוקה של שלטון התורה במדינה העברית, בנוגע להמשפטים זהו באמת ענין קשה שראוי להתישב הרבה בזה, לפי משכל ראשון חשבתי אולי אפשר לסדר באופן זה שהשופטים בדיני ממונות בין ישראל לחבירו יהיו הרבנים שיוכלו להזמין ולהוציא פס'ד שכחו יפה ע'פ החוק, ובנוגע למשפטים בין יהודי וא'י יהי’ ע'פ משפט כללי, בנוגע לגנבות וגזלות ושאר עונשין כפי הנראה מתשו’ הר'ן הי’ משפט המלוכה מיוחד לבד הב'ד הדנים ע'פ ד'ת, כי באמת קשה הדבר לתקנת המדינה שהגנב יפטור א'ע בכפל ומודה בקנס יהי’ פטור לגמרי, וע'כ שבכגון זה צריך לתקן תקנות המדינה כענין מכין ועונשין וכו'."פון דער אנדערער זייט האט דער סוכנות אויך אויפגעשטעלט א קאמיטעט וואס זאל צאמשטעלן א קאנסטיטוציע. דער פירער פונעם קאמיטעט איז געווען דער אויבנדערמאנטער זרח ווערהאפטיג, א רעליגיעזער איד. ער האט זיך אויך באראטן מיט רבנים און מיט’ן רב הראשי בשעת ער האט געארבעט צאמצושטעלן א קאנסטיטוציע. פארשטייט זיך פון א קאנסטיטוציע גענצליך לויט דער תורה איז נישט געווען קיין רעדע, פונדעסטוועגן, אלס רעליגיעזער איד, האט ער אריינגעשטעלט פארשידענע לשונות גענומען פון אידישע מקורות, ווי למשל, "אין עונשין אלא א"כ מזהירין," און נאך. לגבי וואס עס זאל זיין דאס געזעץ פון דער מדינה האט ער געשריבן (סעיף 77):"המשפט הקיים בישראל ביום מתן החוקה יעמוד בתקפו… תחוקת המדינה תהא משותתת על עקרוני יסוד של המשפט העברי ועקרונות אלה ידריכו את בתי המשפט בבואם למלא את החסר בחוקים הקיימים."
חוק יסודות המשפט – תש"מ
אין יאר תש"מ האט די כנסת דורכגעפירט א געזעץ מיטן נאמען "חוק יסודות המשפט". סעיף 1 לויטעט:"ראה בית המשפט שאלה משפטית הטעונה הכרעה, ולא מצא לה תשובה בדבר חקיקה, בהלכה פסוקה או בדרך של היקש, יכריע בה לאור עקרונות החירות, הצדק, היושר והשלום של מורשת ישראל."לויט'ן שופט מנחם אלון איז דער חוק יסודות המשפט א פאזיטיווע זאך וועלכע דערגאנצט פיל חסרונות ארום דער הלכה. דאקעגן, דער פריערדיגער נשיא פונעם העכסטן געריכט, אהרן ברק, טענה'ט אז די אידישע הלכה איז נישט נישט קיין מקור וואס איז מחייב, נאר ווערט פארצייכנט ווי אן אינספרירנדער מקור וואס דער אלגעמיינער אויסטייטש ווענדט דעם שופט צו דער הלכה.
דער משפט עברי האט אויך באקומען מאמענטום דורכדעם וואס אינעם חוק יסוד: כבדו האדם וחירתו ווערט געזאגט אז די ווירדן פון מדינת ישראל זענען די ווירדן פון א "אידישער דעמאקראטישער מדינה". דער שופט מנחם אלון, דער וויצע־נשיא פונעם העכסטן געריכט, האט ערקלערט אז דאס זיך באנוצן פריער מיט'ן טיטל "אידיש" גיט א פריאריטעט פאר'ן אויסטייטש צו דעם אדאפטירן דעם משפט עברי אין דער לעגאלער סיסטעם אין מדינת ישראל.
אין יאר תשע"ח האט מען אויסגעברייטערט דעם חוק יסודות המשפט און קלאר צוגעלייגט די ווערטער:"ראה בית המשפט שאלה משפטית הטעונה הכרעה, ולא מצא לה תשובה בדבר חקיקה, בהלכה פסוקה או בדרך של היקש, יכריע בה לאור עקרונות החירות, הצדק, היושר והשלום של המשפט העברי ומורשת ישראל."דערמיט איז דער משפט עברי אפיציעל אנערקענט אינעם געזעץ פון מדינת־ישראל.
משפט עברי אין די געריכטן פון דער מדינה
די "פראקטישע" אדאפטירונג פון משפט עברי איז דורכגעפירט געווארן אין ראמע פון די פסקים פון די פארשידענע געריכטן. אנגעהויבן דערמיט האבן די ריכטער פון די ערשטע יארן פון דער מדינה. דער פראמינענטסטער צווישן זיי זענען געווען דער ריכטער הרב פראפעסאר שמחה אסף און דער ריכטער ד"ר משה זילבערג. אין דעם קומענדיגן דור זענען די מקורות פון הלכה ציטירט געווארן דורך די ריכטער חיים כהן און ד"ר יצחק קיסטר. חיים כהן האט שטארק בייגעשטייערט אריינצוברענגען דעם משפט עברי אינעם געזעץ אין מדינת ישראל, אנערקענענדיג אין זיין קולטורעלער וויכטיגקייט.
אויך דער וויצע־נשיא פונעם העכסטן געריכט, שניאור זלמן חעשין, האָט אויך שטאַרק באזירט זיינע פסקים אויף הלכה, און איז געווען דער ערשטער וועלכער האט זיך באנוצט מיט'ן אויסדרוק "עשיית עושר ולא במשפט" וועלכער איז שפעטער אריין אין דעם געזעץ "חוק עשיית עושר ולא במשפט", אין יאר תשל"ט.
שפעטער איז געווען דער ריכטער מנחם אלון, וועלכער האט אין זיינע לעצטע יארן געדינט אלס וויצע־נשיא פונעם העכסטן געריכט. ער האָט שטארק באאיינפלוסט די אנווענדונג פון משפט עברי. מנחם אלון איז געקומען צום געריכט נאָך יארן פון אַקאַדעמישער פאָרשונג און לערערײַ וואס צווישן זיי האט ער פיל באהאנדלט הלכה. ער האט מחבר געווען דעם בוך "המשפט העברי" (דריי בענדער), און געגרינדעט דעם מכון לחקר המשפט העברי ביים פאַקולטעט פאר געזעץ אין העברעאישן אוניווערזיטעט. פיל יארן איז ער געשטאנען אין שפיץ פון דעם מכון און האט "אויפגעצויגן" די היינטיגע פארשער און לערער פון משפט עברי. דער נשיא פונעם העכסטן געריכט, אהרן ברק, שרייבט אין זיין בוך "שופט בחברה דמוקרטית":"נקודת המוצא שלי היא חילונית... חרף זאת הנני סבור כפי שרבים מהחילונים סבורים וכפי שמשפט המדינה קובע, כי יש מקום למשפט העברי במשפט המדינה וכי מקום זה ילך ויגדל ככל שהידע על דבר המשפט העברי והגישה אליו ילכו ויגדלו"פון דער צווייטער זייט, זענען געווען ריכטער אינעם העכסטן געריכט, ווי משה זמורה, אלפרד ויתקון, יואל זוסמן, און צבי ברנזון, וועלכע האבן גע'טענה'ט אז די פסקים דארפן זיין קאָנצענטרירט און נישט אנטהאלטן צופעליגע דערקלערונגען. זיי האבן געזען דאס דיסקוסירן הלכה ווי אַ צופעליגע דערקלערונג וואָס דארף נישט ווערן אריינגענומען אין פסקים פון די ריכטער.
אן אינטערסאנטע דוגמא פון א פסק פון א ריכטער געבויט אויף דער הלכה איז געווען מיט א מענטש וואס איז זיך באגאנגען מיט מעשים אשר לא יעשו מיט א מת. כדי אים צו קענען געבן דעם מאקסימום שטראף האט אים דאס לאקאלע געריכט נישט נאר באשולדיגט אין בזיון המת נאר אויף דער עצם מעשה, כאילו ער וואלט עס געטון מיט א לעבעדיגן מענטש. זיינע אדוואקאטן האבן אפעלירט דעם פסק ביים העכסטן געריכט. איינער פון די שופטים דארט איז אריין אין א גאנצער הלכה’דיגער דיסקוסיע צו לויט דער הלכה גייט אריין א טויטער אין דער דעפיניציע פון "אדם", צוברענגענדיג מערערע מקורות דערצו פון דער גמרא און די פוסקים. למעשה האבן זיי גע’פסק’ענט אז מ’קען אים נישט באשולדיגן אויף דער עצם מעשה, וויבאלד לויט רוב פוסקים גייט א טויטער מענטש נישט אריין אין דער דעפיניציע פון "אדם". דער שופט האט אויך צוגעצייכנט דעם רמב"ם אין הלכות איסורי ביאה א, יב וואו ער פסק’ענט בפירוש אז מ’איז פטור.
געזעצן אין מדינת ישראל געבויט אויף משפט עברי
כאטש דאס געזעץ אין מדינת ישראל איז ווי דערמאנט מערסטנס סעקולער און נעמט אירע פרינציפן פונעם בריטישן געזעץ און פונעם פארצייטישן טערקישן געזעץ, איז דא אבער דערין א איינפלוס פון הלכה. אין פארשידענע פאלן האט מען אריינגעלייגט פרינציפן וועלכע מען געפינט אין הלכה אין די געזעצן פון מדינת ישראל. עטליכע ביישפילן:
"חובה על אדם להושיט עזרה לאדם הנמצא לנגד עיניו, עקב אירוע פתאומי, בסכנה חמורה ומיידית לחייו, לשלמות גופו או לבריאותו, כאשר לאל־ידו להושיט את העזרה, מבלי להסתכן או לסכן את זולתו... (סעיף 4) העובר על הוראות סעיף 1 לחוק זה, דינו – קנס."עס דארף באמערקט ווערן אז לויט דער הלכה, אפילו אין דער צייט ווען ס'איז געווען דער סנהדרין און סמיכה, האט מען נישט באשטראפט איינעם וואס האט עובר געווען אויף דעם לאו וויבאלד ס'איז א לאו שאין בו מעשה. דער רמב"ם (רוצח ושמירת הנפש א, טז) שרייבט:"אף על פי שאין לוקין על לאוין אלו מפני שאין מעשה בהן חמורים הם שכל המאבד נפש אחת מישראל כאלו אבד כל העולם כלו וכל המקים נפש אחת מישראל כאלו קים כל העולם כלו."
דאס געזעץ אין מדינת ישראל האט אדאפטירט די הלכה'דיגה דעפיניציע וועלכע פארבאט אויף א מאן צו פארגוואלדיגן זיין ווייב, בעת אינעם ענלישן געזעץ האט פאר יארן נישט עקזיסטירט אזא באגריף.
די אפטיילונג פאר משפט עברי אינעם יוסטיץ־מיניסטעריום
אינעם יוסטיץ־מיניסטעריום אין מדינת ישראל ווירקט אן אפטיילונג פאר משפט עברי כדי אויסצופירן דעם חוק יסודות המשפט אין דעם קאנטעקסט, אנגעבנדיג זייערע מיינונגען אויף פארשידענע פאלן אין די געריכטן אין מדינת־ישראל ווי אזוי דער פסק דארף זיין לויט דער הלכה. אין שפיץ פון דער אפטיילונג שטייט ד"ר מיכאל ויגודה.
משפט עברי אינעם חוק הלאום
אינעם "חוק יסוד: ישראל – מדינת הלאום של העם היהודי", באקאנט ווי דער חוק הלאום, האט געהייסן אז מען וועט אריינלייגן א סעיף וועגן משפט עברי וואו עס גייט מער אפיציעל אנערקענט ווערן. צום סוף איז עס נישט אריין.
משפט עברי אין דער פאליטיק
פון די פארטייען וואס פרעדיגן פאר משפט עברי איז די זהות פארטיי. כאטש די פארטיי האט א שטארקע ליבערטאריערישע אגענדע און פרעדיגט פאר א גענצליכן הפרדת הדת מהמדינה און פאר דער טאטאלער אויפלעזונג פונעם רבנות, פרעדיגן זיי פון דער אנדערער זייט אויך שטארק אז דער משפט עברי זאל מער אריינגיין אין דער געזעצליכער סיסטעם פון מדינת־ישראל. דענאך זענען דא פארשטייט זיך די עוצמה יהודית פארטיי און די אנדערע ראדיקאלע רעליגיעזע רעכטע פארטייען וועלכע פאדערן א גענצליכע מדינה לויט דער תורה.
דער קאנפליקט צווישן דער מדינה און הלכה
א פונדאמענטאלער גרונט פון הלכה איז אז אזוי ווי יעדע איינער איז באפוילן זיך צו האלטן צו די געזעצן פון דער תורה, אזוי אויך איז די אידישע געזעלשאפט בכלליות באפוילן צו באזירן איר ציבור'ישן לעבנסשטייגער אויף די יסודות פון תורה און די געזעצן פון דער תורה. לויט דעם דארף די אידישע מדינה אננעמען די תורה ווי א באזיס פאר'ן געזעץ פון דער מדינה, סיי וואס שייך דער עצם כאראקטער פון הלכה און סיי וואס שייך די געריכטן וואס די מדינה איז מחיוב איינצושטעלן. די היינטיגע סיטואציע אין דער מדינה דערפילט נישטן אינגאנצן די דאזיגע יסודות'דיגע השקפה פון דער הלכה צוליב דעם וואס די אויטאריטעטישע אינסטיטוציעס פון דער מדינה האבן אויסדערוועלט נישט אנצונעמען די הלכה ווי דאס געזעץ פון דער מדינה, נאר אין א באגרעניצטן פארעם (דיני אישות), און די געריכטן פון דער מדינה פונקציאנירן לויט א לעגאלער סיסטעם וואס לויט די הלכה איז דאס מיינסטנס א פרעמד געזעץ.
ווען ס'איז דא א קאנפליקט צווישן די צוויי געזעץ־סיסטעמען, שטייט דער פרומער אידישער בירגער דעריבער פאר א שווערער פראבלעם. פון איין זייט האלט ער זיך געטריי צו די געזעצן פון דער תורה, אבער פון דער אנדערער זייט האלט ער זיך געטריי צו די געזעצן פון דער מדינה. דער קאָנפליקט גליטשט זיך אריין אין פראבלעמען וועלכע זענען מחוץ געזעץ און האט ארויסגעברענגט פארשידענע סעקטארן אין מדינת ישראל, וואָס יעדער פון זיי האט אן אנדער שטעלונג אין פארשידענע פראבלעמען, און צווישן זיי אט די פראבלעם.
די שטעלונג פון הלכה צום געזעץ פון מדינת ישראל
הלכה פארלאנגט אז א איד זאל אנקלאגן זיין חבר נאר אין א בית דין וועלכער איז געבונדן צו די געזעצן פון דער תורה. עס איז דא א הלכה'דיגער פארבאט צו צו גיין צו א געריכט פון דער מדינה, ענלעך צום פארבאט צו גיין צו א גוי'אישן געריכט, און דאס אפילו דער פסק וועט זיין דער זעלבער. פונדעסטוועגן, קען א בית דין ערלויבן איינעם אריינצוגעבן אן אנקלאגע אין געריכט און איינמאנען געלט וואס דער בית דין האט געפונען אז דער אנקלאגער איז בארעכטיגט באקומען לויט דער הלכה, אין פאל וואס דער אנגעקלאגטער האלט זיך נישט ביים שטעלן צום בית דין. בנוגע דעם קרימינאלן געזעץ, אנערקענען די פוסקים אין אלגעמיין אין דער אויטאריטעט פון דער מדינה, מערסטנס אנערקענען זיי אין איר אויטאריטעט צו פסק'ענען קרימינאלע געזעצן אויך וועגן "משפט המלך" (דינא דמלכותא דינא).
אפילו ציווילע לאגיסלאציע, אַזוי לאַנג ווי עס איז נישט אין קאָנפליקט מיט דער הלכה, באקומט אפט א הלכה'דיגן תוקף וויבאלד דאס איז ווי א "מנהג המדינה" און מ'נעמט אן אז די איינוואוינער נעמען אויף זיך צו האנדלען צווישן זיך לויט די געזעצן. אין קאנטעקסט פון א באזונדערער אידישער קהילה איז אין הלכה אויך אנערקענט דער באגריף פון "תקנת הקהל" – תקנות פון די רעפרעזענטאטן פונעם ציבור וועלכע האבן, לויט דער הלכה, א התחייבות'דיגן תוקף, געבונדן צו ספעציפישע צוימונגען.
איבער די דאזיגע פּרינציפּן האָט דער שופט מנחם אלון געזאָגט:
ספרים און ארטיקלען
קאַטעגאָריע:הלכה קאַטעגאָריע:בית דין צדק
ביקור חולים
ביקור חולים, באַזוך פֿון שלאַפֿע לײַט, איז אַ גרױסע מצוה אין ייִדישקײט. דער עיקר צוועק פונעם באזוך איז צו באזארגן אים וואס איז אים נייטיק.
חז"ל זאגן אז איינער וואס באזוכט א קראנקען טוט אוועקנעמען א זעכציגסטן טייל פון זיין קרענק.
ווען אברהם אבינו איז געווען שלאף נאך זיין ברית מילה, איז דער אייבערשטער אליין געגאנגען באזוכן אים.
זעט אויך
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
באצוואנע
באצוואַנע, אפיציעל די רעפובליק פון באצוואַנע (צוואנא: Lefatshe la Botswana) איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין דרום אפריקע. באצוואַנע גרענעצט זימבאבווע צו צפון־מזרח, דרום אפריקע צו דרום־מזרח און דרום, און נאמיביע צו מערב און צפון. באצוואנע האט א קליינעם גרענעץ פון א פאר הונדערט מעטער מיט זאמביע אין צפון. דער שטח פונעם לאנד איז 581,730 קוואדראט ק"מ, פון וואס 70% איז באדעקט מיטן קאלאהארי מדבר.
די הויפטשטאט איז גאבאראן. אין 2010 איז די באפעלקערונג געווען געשאצט צו 2,029,307.
מודיעין פארשטאט באן סטאנציע
מודיעין פֿארשטאָט באַן סטאַנציע איז א פאסאזשירן סטאנציע פון ישראל באנען וואס באדינט די שטאט מודיעין און איר פארשטעט. די פעראנען פון דער סטאנציע זענען פלאצירט אינמיטן דעם שטאטישן שאסיי 431.