cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
שריפט
אין אן אלפאבעטישער שריפט באדײַט יעדער אות א פאנעם, אדער א קאנסאנאנט אדער א וואקאל. טייל שריפטן, ווי העברעיש און אראביש, האבן נישט קיין אותיות פאר וואקאלן.
די מעטאד און סינטאקס פון צאמשטעלן די סימבאלן צו שאפן ווערטער רופט מען ארטאגראפיע.
דער ערשטער אלפאבעט פון קאנסאנאנטן איז דער אלף בית פון כתב עברי צו שרייבן לשון קודש.
*
פארקויפן
פארקויפן איז דער יסוד פון ביזנעס. דער צוזאמקום פון פארקויפער און קויפער איז דאס זאל זיין סוקסעספול הייסט ביזנעס.
א ביזנעס אן קיין פארקויפער איז נישט שייך.
טעלעמארקעטינג איז דירעקט פארקויפן א פראדוקט אויף דעם טעלעפאן פאר קונדן.
קאַטעגאָריע:האנדל און פינאנץ
Prodej
באנק אגודת ישראל
באנק אגודת ישראל איז א באנק אין ישראל וואס אינוועסטירער פון חוץ־לארץ האבן אויפגעשטעלט אין יאר 1965, אין קאלאבאראציע מיט אגודת ישראל. סוף 1971 האט זיך פארפלאנטערט דער באנק מיט שוועריקייטן און אין אנהייב 1972 האט באנק לאומי אפגעקויפט די באנק.
היסטאריע
באנק אגודת ישראל איז געגרינדעט געווארן דור די אינוועסטירער יוסף גלעזער און שמחה הורוויץ. אגודת ישראל האט געהאט אקציעס אין דער באנק, און דער רעגלאמענט פון דער באנק האט פעסטגעשטעלט אז דער אמט פון באנק יושב ראש וועט זיין אין די הענט פון אגודת ישראל, און אז אגודת ישראל טאר נישט פארקויפן אירע אקציעס אין דער באנק.
אין 1967, נאך דעם קראַך פון באנק פויכטוואנגער, האט באנק אגודת ישראל אפגעקויפט רוב פון די צווייגן פון פויכטוואנגער. ווען באנק אגודת ישראל האט זיך פארפלאנטערט אין 1971 האט זי געהאט 10 צווייגן.
ווען די באנק איז איינגעפאלן איז דאס געווען איינע פון די סיבות פארוואס באנק ישראל האט געפועל׳ט צו דער געזעצגעבונג פון דעם באנקעריי געזעץ אין ישראל.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:בענק קאַטעגאָריע:אגודת ישראל קאַטעגאָריע:ישראל
ווינצענט וואן גאך
קליין|250px|אױטאפּארטרעט פֿון ווינצענט וואן גאך ווינצענט וואַן גאך (30סטן מערץ, 1853 - 29סטן יולי, 1890) איז געווען איינער פון די וועלטס מערסטע באקאנטסע מאלערס וואס זיינע ווערק ווערן פאררעכענט ווי די טייערסטע נאך היינט צוטאגס. ער האט געוואוינט אין האלאנד.
קודם אין פריערדיקן טייל פון זיין לעבן האט ער פארברענגט אלס ארבעטער אין א קונסט האנדל פירמע, דערנאך איז ער געווען א לערער פאר א קורצער וויילע, און דערנאך איז ער געווען א מיסיאנער אין אן ארימער מינעריי געמיינדע. ער האט זיך נישט אריינגעלאזט אין מאלעריי ביז די לעצטע צעהן יאר פון זיין לעבן, ד.ה. ס'רוב פֿון זיינע װערק האבן זיך באװיזן אין די 1880ער יארן.
בסך-הכל האט ער געשאפֿן מער ווי 2000 קינסטלערישע ווערק, אריינגערעכענט 900 געמעלן און 1100 צייכענונגען.
אין נאוועמבער 1885, האט ער זיך געצויגן קיין אנטווערפן וואו ער האט געדונגען א קליינעם צימער איבער א פארב הענדלערס קראם. ער האט נישט געהאט א סך געלט און האט געגעסן נאר ברויט און קאווע. אין אנטווערפן האט ער שטודירט די טעאריע פון קאליר. ער האט פארברענגט אסאך אין מוזייען, וואו ער האט שטודירט די ווערק פון פעטער פאל רובענס.
ליביע
ליביע (, בערבעריש: ליביאַ) איז אַ לאַנד אין צפון אַפֿריקע. זי גרעניצט דעם מיטלענדישן ים צו צפון, עגיפטן צו מזרח, סודאן צו דרום־מזרח, טשאד און ניזשער צו דרום, און אלזשיר און טוניסיע צו מערב.
איר הױפּטשטאָט איז טריפּאָלי. אנדערע גרויסע שטעט זענען בענגהאַזי, מיסוראטאה און על בייַדאַ.
ליביע איז דאס פערטע גרעסטע לאנד אין אפריקע לויט שטח, און דאס 17טע גרעסטע לאנד אין דער וועלט, און באדעקט כמעט 1,800,000 קוואדראט ק"מ. זי האט א באפעלקערונג פון 6.4 מיליאן מענטשן. ליביע איז איינע פון דער וועלטס צען רייכסטע נאפט פראדוצירער לענדער. קליין|מרכז|מיסראתה ליביא זי פארמאגט אויך גרויסע מדבריות.
דער דיקטאטארישער פרעזידענט איז געווען מואמאר קאדאפי וואס ער האט איבערגענומען די פירערשאפט, נאך א מיליטערישן איבערקערעניש, אין סעפטעמבער 1969.
ֿ
עקאנאמיע
די עקאנאמיע פון ליביע איז באזירט אויף פאבריקאציע, נאפט און לאנדווירטשאפט. די ליבישע פאבריקאציע נעמט איין טעקסטילן, קליידונג און עסן.
קונה
א קונה אדער קליענט אדער קונד איז איינער וואס קויפט ביי א פארקויפער א גוט אדער א דינסט.
קאַטעגאָריע:האנדל און פינאנץ
באלפורס דעקלאראציע
באַלפֿור דעקלאַראַציע איז געווען די ערשטע דעקלאראציע וואס די בריטן האבן איינערקערט אין דעם זכות פון די יידישע ציונים זאלן זיך באזעצן אין ארץ ישראל און אויפבויען א יידישע מדינה. דאס איז אונטערגעשריבן געווארן אין מיטן דער ערשטער וועלט קריג י"ז חשוון ה'תרע"ט ; 2טן נאוועמבער 1917.
די דאזיקע דעקלאראציע האט פארגעלייגט ד"ר חיים ווייצמאן.
אין יאר ה'תר"פ האבן די בריטן באקומען א באשטעטיקייט צו הערשן אויף פאלעסטינע אין ארץ ישראל (וואס הייסט: דער בריטישער מאנדאט) כדי אױסצופֿירן זייער צוזאג. צום סוף, אין יאר ה'תש"ח איז געגרינדעט געווארן מדינת ישראל.
די אינטערעסן פון די בריטן
קאַטעגאָריע:ציוניזם קאַטעגאָריע:בריטישער מאנדאט
קיעוו
קיעוו איז די הויפּטשטאָט פון אוקראינע, מיט אַ באַפעלקערונג פון אומגעפער 2.7 מיליאָן אײַנוואוינער. קיעוו איז פון די עלטסטע שטעט אין מזרח־אייראפּע.
כאָטש גאַנץ אוקראינע ווערט פאַררעכנט ווי איינע פון די דריטע וועלט לענדער, קען דאס אבער נישט געזאגט ווערן אויף קיעוו. אין אלגעמיין איז דאס לעבן אין קיעוו זייער גוט, קיעוו איז גאנץ א מאדערנע שטאט, זי פארמאגט גאר שיינע גאסן, אבער פון די אנדערע זייט פארמאגט קיעוו קווארטלען און זייטיגע גאסן וואס זענען ווי די אמאליגע צוריקגעבליבענע שטעטטעל, די בעסטע פאר א טויריסט פון אויסלאנד איז זיך געפונען אין צענטער פון שטאט, ספעציעל אין דער הויפט גאס "כערסטשאטיק", דאס איז ווי מען זאגט אין מאנהאטן די פיפטע עוו. עס וויבערלט מיט מענטשן און מאדערענע געשעפעטן פיר און צוואנציג שעה א טאג, עס איז געפלאסטערט מיט שיינע בענק ביי די זייטן, בלומען און ביימער ארום, און הערליכע בנינים.
פון די מאדערנע האטעלן אין שטאט זענען הייעט האטל, דער פרייעמר האטעל, האטל ליבעט, האטל רוס, אפערע האטעל, אויך לעבן די עראפארט איז דא א האטעל. אין די לעצטע צייטן האט זיך געמאכט א גרויסע ביזנעס וואו מענטשן דינגען ארויס שטובער פון ספעציעלע קאפאניס, דאס איז אסאך ביליגער ווי א האטאל און אסאך באקוועמער ווייל מען באקומעט עטליכע שטובער ווי א בעד ראם, א קיך, א ליווינג רוים פאר די זעלבע פרייז.
שלום עליכם, דער גרויסער אידישער שרייבער, האט געוואוינט דא. אין זיינע ביכער ער רופט זי "יהופץ".
קיעוו איז געווען געפארלענדן אין די 2022 רוסיש אינוואזיע פון אוקראינע, אין די שלאכט פון קיעוו.
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע קאַטעגאָריע:שטעט אין אוקראינע
נח וויינבערג
קליין|250px|הרב נח וויינבערג בריתחא דאורייתא ושקלא וטריא רבי ישראל נח וויינבערג (ה'תר"ץ - י"א שבט ה'תשס"ט) איז דער גרינדער און אנפירער פון די ישיבות אור שמח און אש התורה מיט פילאליעס איבער דער גארער וועלט. ער איז געווען א זון פון הרב מתתיהו וויינבערג און איילה הינדא  (לארבערבוים).
הרב נח וויינבערג איז געווען אַ תלמיד פון מתיבתא רבינו חיים בערלין, אונטער הגאון רבי יצחק הוטנער זצ״ל, מחבר פון די ספרים ״פּחד יצחק״. שפעטער האָט ער געלערנט אין דער ״נר ישראל״ ישיבה אין באָלטימאָר, ביי הגאון רבי יעקב יצחק רודערמאַן. נאָך הרב רודערמאַן, האָט הרב נח וויינבערג טאַקע געלערנט ביי זיין עלטערן ברודער הרב שמואל יעקב וויינבערג, אן איידעם פון הרב רודערמאן.
ער איז נפטר געווארן י"א שבט תשס"ט און מען האט אים באערדיגט אין הר המנוחות.
וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט
וואלפגאנג אמאדעאוס מאצארט (27סטן יאנואר 1756 - 5טן דעצעמבער 1791) איז פאררעכנט פון די גרעסטע לייבן אין קלאסישע מוזיק.
ביאגראפיע
נאך אלץ קינד האט זיך דער ווואונדערקינד ארויסגעשטעלט צו זיין א גאון און נגינה, וועלכער האט געמאכט פרייליך אלעמען מיט זיין וואונדערבארע קאמפאזיציעס וואס איז געווען א חידוש אין זיינערצייט.
אממערסן באקאנט איז זיין הערליכער איין קליינע נאכטמוזיק, וועמענס מעלאדיע ווערט געשפילט פאר גאר פיצלעך קינדער, ווייל עס איז אנגענומען ביי געוויסע פארשער אז זיינע קלאסישע מוזיק העלפט פאר'ן מוח, זיך גוט צו אנטוויקלען. .
מאצארט האט געשאפן אריבער 600 קלאסישע קאמפאזיציעס. גאנצע 40 סימפאניעס און הונדערטער סאנעטעס, און קאנסערטאס פאר דעם פידעל און פיאנאו, וועלכע זענען אלע ברייט בארימט ביזן היינטיקן טאג.
מאצארט איז געשטארבן אין 1791אין ווין.
רעפערענצן
מאצארט, וואלפגאנג
לשון הרע
פארלוימדונג און לשון הרע מיינט ווען איינער רעדט שלעכט אויף א צווייטן אפילו די שלעכטס איז אמת, אבער עס טוט שעדיגן יענעם. אויב עס איז אויך נישט אמת, הייסט דאס הוצאת שם רע. און ווען צ.ב. ראובן דערציילט שמעון אז לוי האט אים געזאגט אז דו שמעון האסט געטאן א געוויסע שלעכטס, דאס הייסט רכילות. חז"ל זאגן: "לשון הרע שקול כנגד עבודה זרה, גילוי עריות ושפיכות דמים".
דער חפץ חיים האט זיך זייער אפגעגעבן און געשריבן ספרים וואס לערנט אויס אלע געזעצן פון הלכות לשון הרע.
אויב איינער איז א באקאנטער פובליק פיגור, און זיינע מעשים ווערן דעבאטירט און דורכגעהאנדעלט דורך די מאסן איז נישט דאס קיין עבירה ווייל עס איז נוגע פאר יעדן יחיד וואס ווערט אפעקטירט פון די מעשים.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
אליעזר בערלאנד
ביאגראפיע
ער איז געבוירן געווארן צו חיים בערלאנד און זיין ווייב עטיה (געבוירן סטרולאוויטש), א מזרחיסטישע משפחה אין חיפה. ער האט געלערנט אין דער כרם ביבנה ישיבה. ביי דער עלטער פון 17 און א א האלבן האט ער אנגעהויבן לערנען אין ישיבת כנסת חזקיהו אין כפר חסידים וואו ער איז געבליבן דריי יאר. ווען ער איז געווען אלט 21 האט ער חתונה געהאט מיט תהילה שאקי, אויך מיט א מזרחיסטישן אויסקוק. דאס פארפאלק האט געוואוינט צוערשט אין בני ברק. איין חודש האט ער געלערנט אינעם פאנאוועזשער כולל און דערנאך אינעם וואלאזשינער כולל אין בני ברק.
זיין ישיבה "שובו בנים" איז די הארץ פון די אראבישע געגנט אין אלט שטאט. עטליכע מאל איז פארגעקומען שטעכערייען צו זיינע בחורים, דאס איז דער גרעסטער בנין אין אלט שטאט מיט שומרים.
ער האט זיך גערופן א גרויסער עובד און תלמיד חכם עצום, ביז עס איז נתפרסם געווארן וואס ער טוט במסתרים מיט נשואות ובתולות.
א דאווענען ביי אים אין ישיבה האט געדויערט שעות ארוכות מיט טענץ און עבודות.
אזעלכע בעלי תשובות פון זיינע תלמידים זיינען געוועזן גרויסע גענעראלן אין דעם ישראלישן מיליטער וואס האבן איבערגעלאזט אלץ און זענען געווארן בעלי תשובה.
קרימינעל
אין נאוועמבער 2013 האט בערלאנד פארלאזט מאראקא נאך א באפעל פונעם קעניג מוכאמאד דער זעקסטער, און ער איז אריבער אין זימבאבווע.
נאוועמבער 2016 איז בערלאנד באשולדיקט געווארן דורכן געריכט אין שאנד-אקטן מיט עטלעכע פרויען, ער איז באשטראפט געווארן צו זיצן 18 מאנאטן אין תפיסה. רבני ברסלב, פון זיי ר' יעקב מאיר שעכטער, האבן מפרסם געווען א קול קורא קעגן בערלאנד אז ער איז א "תועה ומתעה בעיקרי ויסודי הדת וההלכה ובפרט בענייני קדושה ומהווה תקלה וסכנה נוראה וחמורה"
מעשה ש״ץ
הגה״ק רבי יעקב מאיר שעכטער מיט נאך גדולי צדיקי וחסידי ברסלב, זאגן אז ברלנד איז מעשה ש״ץ רח״ל. ברלנד איז נישט נאר א רב פון א קהלה אדער א רבי פון חסידים, ער פרעדיגט אז א צדיק איז א גאט וואס מען קען דאווענען צו אים, זיינע חסידים גלייבן אין באשעפער בשותף, נישט אנדערש ווי יוסף בן מרים און שבתי צבי ימ״ש. מען דאווענט צום רבין, און מען רעדט בלשון נוכח: לעזער איך דארף געלט. ברלנד זאג אז פונקט ווי כביכול גאט ב״ה איז כל הארץ כבודו וכו׳ אין גבול וואס נאר דער אייבישטער אליין פארמאגט, און ה״ה ביים רבין. ער פרעדיגט פאר זיינע נאכפאלגער אז רח״ל ער האט די זעלבע כוחות ווי דער באשעפער וואס פירט די וועלט. זיינע חסידים פארציילן אותות ומופתים באדמת בני חם אויף זייער רבין. קאַטעגאָריע:ברסלב קאַטעגאָריע:רבנים
מדינה
א מדינה אדער שטאַט אין פאליטישער וויסנשאפט איז א געזעלשאפט פון מענטשן וואס וואוינען אין א געוויסער טעריטאריע לויט א געזעצלעכן אויטאריטעט אונטער א רעגירונג.
מערץ 2006
געשענישן
(תפוז) (קרעטשמע) (חדשות אנ"ש)
מדינה
קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
מערץ 2006
געשענישן
א האלבע ביליאן דאלער (נ.י. סאן)
מדינה
Payis (L) Negara
זשעק אבראמאף
זעשק אבראמאף|left|thumb
מערץ 2006
געשענישן
1) די ריכטער האבן ארויסגעוויזן זייער איינזייטיגע האס קעגן חרדים. 2) די פאליציי האט באהאלטן עדות. 3) די טעלעוויזיע האט באהאלטן לייוו ווידיאו וואס וואלט אים ריינגעוואשן. 4) די חרדישע פרעסע האט פארשוויגען דעם גאנצען משפט, כאטשיג עס איז געווען פיל מיט אנטי חרדישע האס, 5) די ליטווישע תורה וועלט האט גארנישט געהאלפן זייערס א מענטש, וואס מיט אביסל געלט וואלט ער ווען געהאט געהעריגע אדוואקאטן, 6) די גאנצע חרדישע וועלט האט געלאזט פאלן זייערס א העלד וואס האט געטאן מעשים, בשעת ווען זיי האבן געהעצט. (מקור ראשון)
זשעק אבראמאף
זשעק אבראמאף ( געבוירן דעם 28סטן פעברואר, 1959 ) איז א אידישער ארטאדאקסישער געוועזענר לאביאיסט אין וואַשינגטאָן און ביזנעסמאן, וואס איז געווארן אנגעקלאגט אין קארופּציע אין 2006.
זיין סוקסעס אין לאביאירן איז געקומן מיטן פלוצלינגען אויפשטייג פון קאנסערוועטיוו רעפּובליקאנע פאליטיקער וואס האבן איבערגענומן אלע דריי הייזער פון מאכט אין וואשינגטאן; דער סענאט, קאנגרעס און דעם ווייסן הויז. זייענדיג א טיף רעליגיעזער מענטש, האט ער אויסגענוצט זיין פרומקייט צו מאכן פארבינדונגען מיט דער קריסטליכער רעפובליקאנער נייע פאליטיקער. און די ביזנעס וועלט האט געזען אז ער האט די פארבינדונגען האבן זיי אנגעהויבן צו האנדלען און באאיינפלוסן וואשינגטאן לטובת זייערע אינטערעסן דורך אים צאלן.
נילי
left|thumb|250px|ניליס צייכונג נילי (ר"ת נצח ישראל לא ישקר) איז געוועזן א ציוניסטישע אומלעגאלע אקטיוויטע ארגאניזאציע אין ארץ ישראל בשעת דער ערשטער וועלט קריג. די ארגאניזאציע האבן געוואלט אומווארפן די טערקישע רעגירונג וואס האט דאן געהערשט אויף ארץ ישראל. די סיבה דערוועגן איז ווייל די ציוניסטן האבן געוווסט אז כל-זמן די טערקן הערשן אויף ארץ ישראל וועט די ציוניסטישע געדאנק זיך נישט קענען אויספירן.
זשעק אבראמאף
ער זאגט אז ביי די דרייצן יאר האט ער אנגעהויבן היטן די תורה, פון זיך אליינס.
אבראמאוו קאַטעגאָריע:ביזנעסלייט קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
נילי
זייערע אקטן איז געווען צו אריבערפירן באהאלטענע אינפארמאציע פון די טערקישע ארמיי צו די בריטן.
דער גרינדער פון די ארגאניאציע איז געווען אהרן אהרונסון.
קאַטעגאָריע:ציוניזם
סוף זמן תפילה
סוף זמן תפילה איז די לעצטע צייט אין טאג וואס מען קען דאווענען שחרית.
אין שלחן ערוך ווערט געפסקנט אזוי ווי ר' יהודה ביז די פערטע שעה אין טאג.
עס זענען עטליכע מיינונגען אין ווען די ענדע פון די פערטע שטונדע איז:
נעוואדא
נעוואדא איז א שטאַט אין מערב פון די פאראייניגטע שטאטן. זיין הויפטשטאט איז קארסאן סיטי, און די גרעסטע שטאט איז לאס וועגאס.
סעקסואלער אריענטאציע
סעקסואלער אריענטאציע איז דער נויגונג און גלוסט פון א מענטש צו לגבי מיט וועמען ער ווערט צוגעצויגען און אנגערייצט סעקסאל.
אויב האט דער מענטש ליב זיין פארקערטער זשענדער ווי למשל א פרוי דעם מאן און מאן די פרוי איז דאס אנגערופען אז זיין סעסקואליטעט איז גראד און היטראסעקסואל. אבער טאמער גליסטן זיי צו זייער אייגן מין איז דאס האומאוסעקסואל, ביי מענער געיז און ביי פרויען לעסביאןס.
אויב מען ציעט צו ביידע גלייך און אייניג איז מען בייסעקסואל.
עס איז אויך דא אנדערע טיטלון פאר סעקסואלע ציאונגען אבער די געשזעלשאפט האט איר נישט אנערקענט אלס לעגעטים. אויב מען ציעט צו קינדער איז מען א פעדעפייל. אדער סווינגערס וכדו', און דערפאר הייסט דאס נישט אריענטציע נאר בלויז פרעפרענץ. אבער אין רעליגיע הייסן די אלע פרעפערענצן און נישט אז מען איז אזוי באשאפן נאר בלויז א יצר הרע תאווה וואס מען דארף אנעמען אלס נסיון פון השגחה פרטית
קאַטעגאָריע:מענטשלעכע סעקסואליטעט קאטעגאריע:נאטור קאטעגאריע:להט"ב
פרייז
מיינט איר א פרעמיע באלוין?
פּרייז איז דער באשטימטער ווערד פון געלט אויף א געוויסער זאך, וואס דער איינקויפער צאלט פארן פארקויפער דערפאר דאס איינצוהאנדלען.
קאַטעגאָריע:האנדל און פינאנץ
Pricing Preispolitik bjn:Haraga Preu Τιμολόγηση fa:قیمت‌گذاری मूल्य-निर्धारण Harga ಬೆಲೆ ನಿಗದಿ Penentuan harga Pricing Ценовая политика Pricing Prissättningsmetod 定价策略
מאסאטשוסעטס
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 7,029,917.
*
אהרן אהרונסאן
left|thumb|250px|א [[פאסט מארקע מיט זיין געזיכט]] אהרן אהרונסאן (1876 - 15טן מיי 1919) (געוווינט אין זכרון יעקב) איז געווען אן אגראנאם און דער גרינדער פון די ציוניסטישע ארגאניזאציע מיטן נאמען "נילי".
אהרונסאן איז געבוירן אין באקעוו, רומעניע, צו די טאטע מאמע מלכה און פישל אהראנסאן. ער איז עולה געווען קיין ארץ ישרעל אין יאר 1900, אין דער ערשטער עליה.
ער האט אויסגעפינען ווילדע עמער ווייץ וואס מ'האלט איז געווען דער ערשטער מין פון ווייץ.
ער איז געשטארבן אין 1919 בשעת ער איז געפארן קיין בריטאניע.
קאַטעגאָריע:ציוניסטן קאַטעגאָריע:באטאניק
משה הירש
ר' משה הירש (געבױרן 1930, אוועק י"ח אייר תש"ע) איז געווען אן אמעריקאנער איד וואס האט געלערנט אין תורה ודעת ישיבה אין ברוקלין.
ער איז געווארן אן איידעם ביי ר' זעליג ראובן קאצינעלנבויגן ז"ל, און איבערגענומן פון זיין שווער די נטורי קרתא פירערשאפט. ער פלעגט זיך טרעפן זייער אסאך מיטן יאסיר אראפאט און איז געווען א אידישער פריינט פאר די פאליסטינער.
ל"ג בעומר תש"ע איז ער נפטר געווארן, נאך א לענגערער קרענק, אין מאה שערים, ירושלים.
משפחה
ער האט חתונה געהאט מיט טויבה לאה קצנלבױגן, פון װעלכער ער האט געהאט 3 קינדער.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:נטורי קרתא קאַטעגאָריע:קנאים
עמרם בלוי
ר' עמרם בלוי ( 1900 — 1974) דער גרינדער פון די נטורי קרתא, איז א ירושלימער איד וואס האט געקעמפט טאג און נאכט קעגן חילול שבת אין ירושלים און אלע פרייע פרצות וואס האט זיך דארט אפגעטאן.
ביאגראפיע
בלוי איז געבוירן געווארן אין ירושלים צו רב שלמה יצחק און אסתר שיינא (שיינדל), א טאכטער פון הרב ישעיהו ארנשטיין, א פינפטער דור אין ירושלים צו א משפחה וואס איז ארויפגעקומען אין ארץ-ישראל סוף דעם 18טן יארהונדערט.
זיין ברודער איז געווען דער אגודת ישראל עסקן אין ארץ ישראל ר' משה בלוי.
ער האט חתונה געהאט מיט הינדא וועבער און זיי האבן געהאט צען קינדער
ער האט סוף יארן חתונה געהאט בזיווג שני מיט א גיורת מיטן נאמען רות בן-דוד און זיינע קינדער זיינען געלאפן צו רבנים זיי זאלן ביי אים פועלן, נישט חתונה האבן מיט איר, אבער ער האט מגלה געווען פאר רבי יואל טייטלבוים פון סאטמאר זיין טעם, און רבנים האבן אים פארשטאנען, אבער די חברי הביד"ץ העדה החרדית האבן אים אריינגעלייגט אין חרם דערפאר.
אין תשל"ד איז ער נפטר געווארן און מען האט אים באגראבן אין הר המנוחות.
זיין קנאות
ער פלעגט אלע מאל רעדן בראש המערכות צי איז דאס געווען אקעגן גיוס בנות, אדער די שווים באסיין, די נאכט לאקאל, וואס די פרייע האבן געוואלט בויען אין מאה שערים, אדער חילול שבת.
מ'האט אים פיל מאל ארעסטירט אין תפיסה צוליב זיינע אגיטאציעס אבער דאס האט אים נישט אפגעשוואכט פון זיינע מערכות אדרבה דאס האט אים געגעבן חיזוק אנצוגיין אויף ווייטער.
אין תפיסה זענען אים געקומען באזוכן גדולי ישראל אי מחזק זיין און ווייזען סימפאטישקייט פאר זיינע מערכות ובתוכם דער חזון איש. ווען מען האט אים געברענגט אין געריכט האט ער אויסגעשריגן איני מכיר אין דעם געריכט, און עס האט נישט געהאלפן.
קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים קאַטעגאָריע:עסקנים קאטעגאריע:קנאים קאטעגאריע:ירושאלמער קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות
כבוד
כבוד באשטייט פון די רעפוטאציע און מאראלישער זהות פון א מענטש אדער א גרופע.
סימפאזיום
א סאציאלער צונויפטרעף ארט, ווי מ'פלעגט נאך מיט נאענט צו טויענט יאר צוריק אנרופן אזא סארט געזעצל, ווי מ'פלעגט זיך צונויפקומען שמועסן אדער דורכרעדן און דערביי כאפן א טרינק.
די סימפאוזיום ווערט אראפגעברענגט אין די ביכער פון די גריכישע פיליזאפן, פלאטו (אפלטון), און זייערע ביכער ווערט אויספירליך באריכטעט איבער פלאטוס סימפאזיוםס.
היינטיגע צייטן איז דער סימפאזיום געבליבן א סאציאלער געזעצל, אבער אן דעם טרינק.
באראק מוזיק
באראק מוזיק טוט באצייכענען דעם סטיל אין אייראפעאישער מוזיק צווישן די יארן 1600 און 1750.
סימפאזיום
דער סימפאזיום אמאל און היינט איז געווען דער צוועק פון א צונויפקום צו שמועסן, דעבאטירן, פאר פאלעמיקס, פאליטישע און פיליזאפישע.
באראק מוזיק
נאך די בארימטע רענעסאנס קאמפאזיטארן פאלעסטרינא און לאסוס האט זיך די סטיל פון קונסט בכלל און מוזיק בפרט אנגעהויבן צו ענדערן. קלאדיא מאנטעווערד האט געשריבן מוזיק טייל אין רענעסאנס סטיל און טייל אין באראק סטיל.
אין דער באראק פעריאדע האט מען געשריבן קאנצערטן און אפערעס.
סימפאזיום
דאס טרונק וואס מ'האט סערווירט ביים סימפאזיום איז נישט געווען אבי וואס. א ספעציעלער סימפאזיטאר איז געווען געשטעלט צו מישן דאס וויין, ציגיסן וואסער, און די פארזאמלטע האבן זיך גוט אונטערגעהאלטן.
באראק מוזיק
פון די אייראפעישע מוזיק קאמפאזירער פון יענער תקופה, שיילט זיך ארויס די בארימטע פיגורן ווי סקארלאטי, מאנטעווערדי, וויוואלדי און הענדל. וועלכע האבן קאמפאזירט מוזיק פאר דעם ארגל.
די באראק מוזיק פעריאדע האט געלייגט דעם גרונד-שטיין פאר דער קלאסישער מוזיק פון אלע שפעטערדיגע גענעראציעס.
סימפאזיום
סימפאזיום היינט
היינט, אין די מאדערנע עפאכע איז דער באגריף פון א סימפאזיום געבליבן די זעלבע וואס אמאל. פון צייט צו צייט פאררופן די אוניווערזיטעטן צונויף מערערע פראפעסיאנעלן, אינטעלעקטואלן און געלערנטע מענטשן, און מ'האלט אפ א סימפאזיום, איבער א געוויסע טעמע, צי איז עס איבער געזונט אדער עקאנאמיע. טויזענטער מענטשן ווערן גערופן מיטצוהאלטן דעם סימפאזיום, און א מאדערעיטאר ווערט אויסגעקליבן אנצופירן מיט דעם סימפאזיום, וועלכער פרעגט די פראגן און דעבאטירט די אישוס וועלכע זענען איצט אויפן טאג ארדענונג.
באראק מוזיק
דער לעצטער באראק קאמפאזיטאר איז געווען באך; נאך אים האט אנגעהויבן די קלאסישע פעריאדע.
קאטעגאריע:מוזיק
אש התורה
אש התורה איז די ישיבה פאר בעלי תשובות וואס קומען פון איבער דער וועלט צו לערנען אידישקייט. געגרינדעט און געפירט דורך דעם באגאבטען ענערגישער תורה פּיאנער, הרב הצדיק ר' נח וויינבערג ז"ל.
איר מולטי מיליאן דאלער קאמפלעקס געפינט זיך קעגן איבער כותל המערבי, און דאס סטראטעגישע אויסשטעל העלפט אויף רעקרוטירן בחורים פרייע אידן פון דער גאנצער וועלט וואס קומען אהין פאר טוריזם און באקענען זיך מיט דעם הארציגען אידישן חינוך מוסד און פארבלייבן שוין דארטן צו לערנען און זיך טוישן זייער לעבן לתורה ומצוות.
אש.קאם
אש התורה'ס וועב סייט, דינט ווי א מאגאזין פאר אידן דורכאויס די גאנצע וועלט זיך צו דערקוויקן מיט שיינע מאמרים אינהאלטסרייכע ארטיקלן אויף אלעס און אלעמען פון אידישקייט.
אש.קאם אין ענגליש aish
אש.קאם אין העבערעיאש אש.קא.איי.על.
קאטעגאריע:ישיבות קאטעגאריע:קירוב
שטאט
קליין|שטאט
א שטאָט (מערצאל: שטעט) איז א פארהעלטענישמעסיגע גרויסע זידלונג. קיין גענויע דעפיניציע פון א שטאט איז נישט דא, און דאס קען זיך ענדערן פון איין לאנד צו א צווייטן. אין אייראפע איז אנגענומען צו רופן א שטאט א שטאטישע זידלונג מיט א קאטעדראל. אין ענגלאנד אבער צו ווערן גערופן א שטאט דארף זי האבן א קעניגלעכן טשארטער.
אין אנדערער לענדער גייען אן אנדערע כללים.
גאר אלטע שטעט זענען אפט נישט פלאנירט, נאר זיי וואקסן במשך הונדערטער יארן. רוב פלאנירטע שטעט זענען געמאכט ווי א געפלעכץ. טיילמאל בויט מען א שטאט מיט א צענטראלפונקט און די הויפט שאסייען שטראלן פון דעם פונקט.
זעט אויך
* קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
ראול וואלענבערג
נאך דער מלחמה ווען די רויטע ארמיי האט איינגענומען אונגארן, איז ער גענומען געווארן קיין רוסלאנד, און ער איז פארשווינדען געווארן אויף שטענדיג, נישט איבערלאזנדיג קיין שפורן.
לויט פארשידענע אפשאצונגען, איז ער אומגעקומען דורך די ען קא ווע דע.
מארקעטינג
מארקעטינג איז דער סאציאלער און אנפירערשאפט פונקציע וויאזוי צו פארגרעסערן און אנהאלטן קשר פון קאסטומערס צו א ביזנעס.
ראול וואלענבערג
רעפֿערענצן
קאַטעגאָריע:חסידי אומות העולם קאַטעגאָריע:דיפלאמאטן קאַטעגאָריע:שוועדישע מענטשן
מארקעטינג
קאַטעגאָריע:האנדל און פינאנץ
חצות
חצות איז פונקט אינמיטען טאג, דאס הייסט אז מען נעמט די טאג פון די נץ החמה ביז שקיעת החמה (אדער פון עלות השחר ביז צאת הכוכבים עס קומט אויס די זעלבע פאר חצות) און מען ציטיילט דאס פונקט אינדערמיט. און דאס איז חצות היום.
פאר חצות הלילה טוט מען די זעלבע זאך נאר פון שקיעת החמה ביז נץ החמה, און עס וועט אלעמאל אויסקומען די זעלבע צייט ווי חצות היום.
עס זענען דא פארשידענע שיטות אין חצות:
פאראבעל
קליין|250px|א פאראבעל אויסשניט א פאַראַבעל (פון גריכיש παραβολή) איז א באגריף אין געאמעטריע מאטעמאטיק וואס מיינט א געוויסער קאנוס-שניט דורך א פלאך, וואס ווערט געשריבן לויט גלייכונגען פון העכערע מדרגות.
קאַטעגאָריע:געאמעטריע
חסידות
חסידים זענען די ייִדן וואָס פֿירן זיך לויט די אויבנדערמאָנטע יסודות פון דרך הבעש"ט.
דער ריכטיקער אָפּטײַטש פֿון דעם וואָרט חסיד איז פֿון מתחסד עם קונו, ד.ה. ער טוט מער ווי מען ברויך צו טאָן כּלפּי די חובות היהודי לבוראו.
היסטאָריע פֿון חסידות
די שרשים פֿון חסידות זענען געשטעלט געוואָרן אין די שטעט און שטעטלעך פֿון אוקראַיִנע און וואהלין. נאכ'ן הסתלקות פֿון בעש"ט איז איבערגעגאַנגען די הנהגה צו רבי דוב בער ממעזריטש, באַקאַנט ווי דער מעזריטשער מגיד. אין יענער צײַט האָבן אָנגעהויבן צוגעקומען חסידים און תּלמידים פֿון פּוילן און גאליציע (ר' אלימלך פֿון ליזשענסק, חוזה פֿון לובלין, שפּעטער ר' שלום מבעלזא, שפּעטער דברי חיים צאַנז, און קאָצק גור אין פוילן, וכו'), און אפֿילו פֿון ווײַטער אונגעריש-עסטרײַכישער אימפּעריע (ר' פנחס הורוויץ בעל הפלאה, וכו').
נאָכן הסתלקות פֿונעם מעזריטשער מגיד האָט זיך די הנהגה פֿונאַנדערגעטיילט צווישן די גרויסע תּלמידים, איבערהויפּט: ר' שניאור זלמן פֿון ליאַדי, ר' מנחם נחום פֿון טשערנאָביל, און ר' אלימלך פֿון ליזשענסק.
די תּלמידים פֿון ר' אלימלך, איבערהויפּט דער חוזה פֿון לובלין און זײַן תּלמיד ר' נפֿתּלי ראַפּשיצער, האָבן געהאָלפן נאָך מער פֿאַרשפּרייטן די תּורת החסידות אויף ווײַט און ברייט דורך זייערע צאָלרײַכע תּלמידים און חסידים. דאַן האָט חסידות געשלאָגן וואָרצלען אין אַזעלכע ווײַטע ערטער ווי אונגערן דורך דעם חוזה'ס תּלמיד בעל ישמח משה.
נאָך דער צווייטער וועלט–מלחמה
נאָכן חורבן אין אייראָפּע האָבן זיך איבערגעפֿלאַנצט אַ סך חסידישע הויפֿן, גרויסע און קליינע, אין ארץ ישׂראל און אַמעריקע. חסידות אין מאָדערנע צײַטן האָט פֿאַרשפּרייט אין כּלל–ישׂראל די ליבשאַפֿט צו וואַרעמער נגינה און מער מנהגים באַזירט אויף קבלה, און אמונת–צדיקים.
חסיד'ישע הויפֿן זענען געוואָרן אלץ מער פֿאַרברייטערט און פֿאַרצווײַגט און מיט דעם זענען מיטגעקומען נײַע שוועריקייטן צו קענען אָנהאַלטן דעם אָריגינעלן דגוש פֿון חסידות אויף עבודת–השם מיט אינעווייניגסטע פֿון האַרץ, און אויף צו געדענקען און פֿארשטיין די טיפֿע תּורת–החסידות פֿון בעש"ט ותּלמידיו. אויך זענען חסיד'ישע הויפֿן געוואָרן מער פּאָליטיזירט און פּאַרטיייִש, און אַ סך זענען הײַנט מיטן געדאַנק אַז דער חסידישער לעבנסשטייגער איז מײַסטנס אויף אָנצוהאַלטן ייִדן בײַ ייִדישקיט. עס איז באַקאַנט אַז דער סאַטמאַרער רבֿ, ר' יואל טייטלבוים, האָט געשריבן אַז נשתכח תורת הבעש"ט. ער שרײַבט בפֿירוש דאָרטן אין ויואל משה "וצריך בינה יתירה להתבונן בדבריהם הקדושים".
עס זענען דאָ אַ סך חסידים וואָס האַלטן נאָך שטאַרק אָן מיט די אָריגענעלע יסודות, און עס קען נאָך ווערן געפֿונען הײַנט בני עלי' וואָס האָרעווען אין תּורת–החסידות און אין תּורת–הקבלה אויף וואָס דאָס איז געגרינדט, און אַרבעטן אויף תּורה לשמה, שבֿירת–המדות, און התדבֿקות לצדיקי אמת.
התנגדות
פֿון סאַמע אָנפֿאַנג זענען געווען שטאַרקע חולקים אויפֿן נײַעם דרך. ספּעציעל אין ליטע זענען אַרויסגעגעבן געוואאָרן צאָלריכע חרמים קעגן חסידים, א טייל פֿון וועלכע דער גר"א האָט זיך אין זיי אָנגעשלאָסן, און די ערשטע מיטגלידער פֿון חסידות האָבן געהאַט אויסצושטיין גאָר שטאַרקע רדיפֿות.
די הויפּט–טענות קעגן די חסידים האָבן באַשטייט אין דעם וואָס מען האָט משנה געווען אינעם נוסח התּפלה פֿון נוסח אַשכּנז צום נוסח אר"י, און אַז די חסידים האָבן מיקל געווען אין געוויסע הלכות, ווי צ.ב.ש. זמן–תּפלה, א.ד.ג. אויך איז געווען שטאַרק דאָס חשד אַז חסידות איז נישט מער ווי אַ כּת מיט מאָדנע געפֿירעכץ וואָס וועט צוברענגן צו אַ פֿאַרצווייפלונג אין יהדות צום גלײַכן ווי דער כת פון שבתי צבי.
מיטן אָנקום פֿון דער השׂכּלה איז די התנגדות קעגן חסידים שוואַך געוואָרן דורך דעם וואָס חסידים און מתנגדים האָבן אײַנגעזען אַז זיי מוזן פֿירן אַ געאייניקטן קאַמף קעגן השׂכּלה.
איינע פון די גרעסטע גדולים און גרויסע לייט אין דעם ערשטער דור פון דעם מגיד פון מעזריטש אין פון זיינע תלמידים, וואס האבן יא אנגענומען חסידות און זיי געהאלטן פאר גאר גרויסע לייט, איז געווען דער חיד"א. און אין שו"ת דברי חיים ברענגט ער דערפון א ראיה, אז גדולי ישראל האבן יא אנגענועמן חסידות עיי"ש. וואס כאטש ער איז געווען א ספרדי, און אין זיין געגענט אין איטאליע האט מען דאך כמעט נישט געוואוסט פון חסידות, דאך שרייבט ער זייער שיין אויפן רבי ישראל בעל שם און אויף זיינע תלמידים. ער שרייבט אויף אים הרב החסיד קדוש מהר"י בעל שם טוב הגיד גדולת נשמת מהרבינו חיים (בן עטר) שם הגדולים ערך אור החיים וערך צפנת פענח). אויך דער צפנת פענת פון רבי יעקב יוסף פון פולנאה ברענגט דער חיד"א אין זיינע ספרים (שם הגדולים ערך צפנת פענח, און רוח חיים, און אין זיין ספר כסא דוד דרוש י"ד). אויך שרייבט ער אויף אים אין שם הגדולים הקדמות רבו הרב המפורסם קדוש יאמר לו מהר"ר ישראל בעל שם טוב. אויך ווערט דערמאנט די חבורה פון בעל שם טוב אין זיין ספר ברכי יוסף (יורה דעה סי' רצ"ט סעי' א') אז ער האט געזעהן חסידים וואס גייען מיט קליידער פון זיידן און זענען מקפיד נישט צו גיין מיט וואל ער האט זיי געפרעגט דעם טעם און זיי האבן אים געענטפערט, ער שרייבט אזוי: זה שנים כן באו סיעת ספריא מקרית חוצות לשכון כבוד בארץ, ותרי מינייהו רבנן המתקדשם והמטהרים בהדרי הדרים, ועין רואה הני מאני דרבנן מכף רגל ועד ראש לבושי משי ואיבעיא להו לרבנן מה מצוה זו ומצאה הקפידה באמור רבנן בטעמא עיי"ש. אויך דערמאנט ער אסאך מאל אין זיינע ספרים רבי גרשון מקיטוב, א שוואגער און א תלמיד פון בעל שם טוב. אויך ברענגט ער נאך תלמידים פון בעל שם טוב ווי רבי יוסף דער טאטע פון רבי ישראל נחמן מדראהביטש (חומת אנ"ך שה"ש א').
דער תולדות יעקב יוסף ברענגט ער אזוי: שפירש בספר בן פורת יוסף להרב החסיד מוהר"ר יעקב יוסף כ"ץ ז"ל תלמיד הרב עיר וקדיש מהר"ר ישראל בעל שם טוב ז"ל שבא לידינו מקרוב.
אפרוף פונעם חפץ חיים
אין ספֿר חיי החפץ חיים, (מחבר ר' ארי' לייב בן החפץ חיים) שטייט, דער חפץ חיים האָט געזאָגט, ער איז מקנא די חסידים מיט דריי זאַכן, 1) פֿון די זאַכן, אַז דער חינוך בײַ די חסידים האַלט זיך זייער שטאַרק, ווײַל, ווען אַ משׂכיל קומט אין אַ ליטווישער שטאָט, און רעדט צו די קינדער, וועט מען איבער טראַכטן אויב עס איז פּאַסיק אים צו שטערן, אויב עס איז לשון–הרע, א.ד.ג, אין די צײַט וואָס מענטשן טראַכטן וואָס צו טון, איז דער משׂכיל משחית דעם חינוך - אָבער אויב גייט דער משׂכיל אין אַ חסידישער שטאָט, און רעדט צו אַ קינד, וועט די גאַנצע שטאָט אים אַרויסבאַגלייטן מיט בזיונות בתופים ובמחולות, און עס איז אים נישט מעגלעך צו שעדיקן דעם חינוך (נ"ב מהכותב: עס גלייבט זיך נישט פֿונעם לשון אין ספר חיי הח"ח, אַז דער חפץ חיים רעדט דאָ פֿון אונגאַרישע חסידים דווקא, ער שרײַבט דאָס בפֿירוש אויף אלע חסידים).
אויך שטייט אַז דער חפץ חיים האָט געפֿרעגט דעם מהרש"ב פֿון לובאַוויטש, ווי אַזוי ער האָט געפּועלט בײַ זײַנע תּלמידים, זיי זאָלן לאָזן וואַקסן די בערד, ווײַל דער חפץ חיים האָט זיך זייער אַ סך געבעטן בײַ זײַנע תּלמידים זיי זאָלן לאָזן וואַקסן די בערד, און ער האָט נישט געפּועלט (אַזוי ווי עס פֿלעגט גיין אין ליטווישע ישיבֿות) האָט דער מהרש"ב געענטפֿערט, אַז ער האָט נאָך קיין מאָל נישט גערעדט וועגן לאָזן וואַקסן די בערד, די תּלמידים, האָבן דאָס אַליין פֿאַרשטאַנען.
ספרי יסוד פון חסידות
- ביי אסאך חסידים גייען נישט די ספרים אראפ פון טיש.
צדיקים האבן געזאגט: מ'דארף זיך פארזעצן (פאר'משכנ'ן) די שטריימל, צו קויפן א חסידיש ספר.
חסיד שוטה
א פרומער משוגענער רופט די גמרא אן א "חסיד שוטה". הגם די ריכטכע דעפיניציע איז געזאגט געווארן אויף איינעם וואס ווייסט נישט וויאזוי צו זיין פרום, דהיינו ער גייט אין מקוה אין יום הקדוש, איז עס אויסגענוצט געווארן ביי שונאי חסידים אלץ א שפּאָט נאמען.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:יידישע באוועגונגען קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען *
משנה ברורה
left|thumb|250px|משנה ברורה משנה ברורה איז אַ הלכה־ספר פונעם חפץ חיים. דער ספר איז זייער אנגענומען געווארן ביי די פרומע, איבערהויפט ביי די אשכנזישע קרייזן.
דער "משנה ברורה" איז צעטיילט אין זעקס בענדער:
קאַטעגאָריע:הלכה ספרים
סאציאלע גרופע
א סאציאלע גרופע איז דאס צוזאמען נעם פון מער ווי צוויי מענטשן וואס ענדלין מיט סיי וואס אדער וואס האבן א שייכות איינס מיט אנאנד און זוכן דעם זעלבן ציל.
גיווענליך איז א גרופע פארמירט פון מענטשן וואס האבן עפעס צי גלייכן צווישן זיך, און מיט וואס זיי זענען די זעלבע איז וואס מאכט זיי אלס דער גרופע.
קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
פלאטאן
זיין ריכטיגער נאמען איז געווען אריסטאקלעס. ער איז געווען א תלמיד פון סאקראטעס, און דער רבי פון אריסטאטלעס (אריסטו).
ער איז געווען א בארימטער און נאבעלער שרייבער, דענקער, חקרן, מאטעמאטיקער, וועמענס ווערק ווערן נאך היינט שטודירט איבער דער גארער וועלט.
צו זיין קרעדיט איז אויך צוגעשריבן דאס גרינדן די ערשטע גריכישע אקאדעמיע, ווי ער האט געלייגט די יסודות פון די פאלגענדע לערעס:
קאַטעגאָריע:פילאסאפן
פארהאנדלונג באציאונגען
פארהאנדלונג באציאונגען טייטש סאציאלע האנדל, וואס מ'רופט אויף ענגליש פּי אַר, דאס מיינט אנפירן א גוטער פנים ביי פובליק. גרויסע פירמעס און רעגירונגען באשעפטיקן מענטשן וואס זייער גאנצע ארבעט איז אין דער געביט, אז זיי מאכן זיכער אז זייערע ווארע ווערט דערהערט, געזען, און געשעצט אין יעדע וויכטיגע צייטונג און סאציאלע מעדיע געצייג, איבעראל ווי עס דארף פארקויפט ווערן.
קאַטעגאָריע:האנדל און פינאנץ
מיטגליד
א מיטגליד איז איינער וואס געהערט צו א גרופע. אלע מיטגלידער פון א גרופע איז וואס מאכט די גרופע פאר א גרופע. קאַטעגאָריע:געזעלשאפט
חז"ל
חז"ל (ראשי תיבות: חכמינו זכרונם לברכה) זענען די רוחניותדיקע מנהיגים פון כלל ישראל פונעם אנהייב בית שני ביז דעם אנהייב פון די גאונים.
געווענליך ווען מען זאגט חז"ל מיינט דאס די אלע גדולים וואס האבן איבערגעטייטשט תנ"ך און וואס זייער ווערק איז אריין אין די משניות, גמרא און נאך.
דורותווייז מיינט דאס פון די אנשי כנסת הגדולה ביז חתימת התלמוד.
חז"ל נעמען איין:
*
צפון דעקאטע
צפון דעקאטע איז געווארן איינער פון די פאראייניקטע שטאטן דעם 2טן נאוועמבער 1889. דער מיזורי טייך פליסט דורך דער מערב זייט פונעם שטאַט.
צפון דעקאטע גרענעצט די קאנאדישע פראווינצן מאניטאבא און סאסקאטשעוואן צו צפון, מינעסאטע צו מזרח, דרום דעקאטע צו דרום און מאנטענע צו מערב.
גרשון
גרשון (אַרױסגערעדט: גערשן) איז דער זון פֿון לוי דעם פֿאָטער פֿון שבֿט לוי (בראשית מ”ו). זײַנע ברידער זענען געווען קהת און מררי, און זײַנע זין, לבני און שמעי.
פֿון גרשון שטאַמען אָפ די לוײם–פֿאַמיליעס, װאָס האָבן מחבר געװען מזמורי תהלים צו זינגען אין בית המקדש װי „אסף“ און אַנדערע (דברי הימים א’ ט”ו).
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
בוכטע
א בוכטע איז א שטח וואסער וואס איז ארומגענומען מיט לאנד פון דריי זייטן. א גרויסע בוכטע ווערט גערופן אן איינגאס. א שמאלע בוכטע מיט שיפע זייטן הייסט א פיארד. אמאל געפינט זיך א בוכטע אין א צווייטער בוכטע, למשל זשיימס בוכטע געפינט זיך אין דער הודסאן בוכטע, וואס זיצט אין צענטער צווישן די קאנאדישע פראווינצן פון קוויבעק און אנטעריא. 250px|קליין|די בוכטע פון [[סאן סעבאסטיאן, שפאניע]]
ווען דער ברעג ים האט א שטח פון ווייכן גרונד צווישן טיילן פון ברעג וואס זענען הארטער שטיין, מאכט זיך אז דער ים טוט אונטערשווענקען דעם ווייכן גרונד, איבערלאזנדיק א בוכטע.
א בוכטע קען זיין ברייט נאר עטליכע מעטער, ס'קען אבער אמאל זיין ברייט הונדערטע קילאמעטער. אזוי ווי די בוכטע טוט שיצן פון דעם כח פון די כוואליעס, זער אפט מאכט זיך א פלאזשע אין דער בוכטע.
די גרעסטע בוכטע אין דער וועלט איז די בוכטע פון בענגאל.
קליין|250px|די בוכטע פון [[סאן סעבאסטיאן, שפאניע]]
קאַטעגאָריע:קערפער פון וואסער
בחדרי חרדים
leftבחדרי חרדים אין יידיש מיינט דאס "אין די צימערן פון חרדים" דאס איז דער נאָמען פון א פרומער אינטערנעץ וועב סייט אויפן ישראלישן הייד פארק שמועס גרופעס פלאטפארמע אינעם אינטערנעץ וווּ עס ווערט געמאלן דארט אלע אידישע ברעיקינג נייעס און פאליטישע אנטוויקולינגען אין אלע קרייזן און שיכטן פון איבער די גארער אידישער וועלט, איבערהויפט פון ארץ ישראל'דיגע חרדים אינעם העברעישן שפראך.
דער גרינדער אין מנהל איז ר' מאיר גל שליט"א
בחדרי חרדים איז היינט צוטאגס דער בעסטער פּלאץ פאר נאכאנאנדיגע נייעס און שמועסן אינערהאלב די חרדישע געשענישען, עס ווערט געליינט און געשריבן דורך אינווייניגסטע פאליטיקער און זשורנאליסטן.
דרויסנדיקע לינקן
קאַטעגאָריע:הייד פארק פארומען קאטעגאריע:חרדים קאטעגאריע:זשורנאליזם
אנארכיזם
left|thumb|200px|אנארכיזם סימבאל אַנאַרכיזם איז אַ פאליטישע מעטאד וואס ערקלערט אז מענטשן קענען לעבן צוזאמען אָן קיין קאנטראל פון א רעגירונג אדער פון סיי וואסארא אנדערע הערשאפט. אנארכיזם איז אנטקעגן הירארכיע (סאציאליסטישע שטאפלען) און קאפיטאליזם. עס איז פאראן אזעלכע סאציאליסטישע באוועגונגען וואס גלויבן אין אָט די פילאזאפיע פון אנארכיזם, און האלטן אז מען דארף אפשאפן אלע אויטאריטעטן פון די רעגירונגען.
רוב מענטשן באניצן דאס ווארט אנארכיזם מיט א נעגעטיוון טאן אויף צו פארשטעלן סיי וואסארא אומארדענונגער צושטאנד.
קאַטעגאָריע:סאציאליזם קאַטעגאָריע:אנארכיזם קאַטעגאָריע:רעגירונג מעטאדן
ווייס
צו מיינט איר וויסן?
ווײַס קאָליר איז א געמישעכץ פון אלע קאלירן. גיווענליך איז דאס די פארקערטע פון שווארץ.
קאַטעגאָריע:קאלירן
אדמיניסטראציע
אדמיניסטראציע קען זיך הערן אין פילע פעלדער עס מיינט פירן און מענעזשען ארגענעזאציעס.
קאטעגאריע:אדמיניסטראציע
טראנסזשענדער
טראנסזשענדער מענטשן זענען מענטשן וואס קלען אז זייער זשענדער אידענטיטעט איז אנדערש פון זייער געשלעכט.
דאנא אינטערנאשיאנאל איז אן ישראלדיקע זינגערין ווער האט געווינען דער אייראוויזיע געזאנג קאנקורס.
עבי שטיין איז די ערשטע עפענטליכע טראנסזשענדר פון א חסידישער קהילה, א מאנצביל וואס פירט זיך ווי א פרוי.
*
משה האלבערשטאם (קיוויאשד)
רבי משה האלבערשטאם (נפטר כ"ו תשרי ה'תשע"ב), באקאנט ווי רבי משה'לע האלבערשטאם, איז געווען דער קיוויאשדער רב אין וויליאמסבורג.
ער האט נישט סובל געווען קיין רע, און ער האט ארויסגעטרעטן גאר שארף קעגן יעדן וואס ער האט געזען אלס א שטער פאר קדושה וטהרה.
ביאגראפיע
רבי משה האט געהייראט א טאכטער פון רבי אלעזר שפירא פון קיוויאשד, א זון פון רבי מרדכי פון בערשט. ער האט איבערגענומען דעם ביהמ"ד וואס שטייט אויף פען סט. אין וויליאמסבורג. פון זיין שווער רבי אלעזר שפירא וואס איז נאך געווען רב אין דער שטאט קיוויאשד אין אייראפע.
קיוויאשד האט אמאל פארמאגט א תלמוד תורה און א ישיבה קטנה, און ווען זיין שווער האט נאך געלעבט איז ער דארט געווען ראש ישיבה. עס האט זיך פארמאכט אין די פריע ה'תש"ם יארן צוליב פארשידענע סיבות.
ער איז געווען א שארפער קנאי, עס ווערט דערציילט אז ווען ער האט אלס בחור געלערנט אין בית מדרש עליון אין מאנסי, איז איינמאל געקומען דארט באזוכן א אנגעזעהענער מאדערנער איד, און מען האט יענעם מכבד געווען מיט א עלי', אבער קיוויאשדער רב -זייענדיג א פייערדיגער קנאי- האט דאס נישט געקענט סובל זיין, איז ער אליין שנעל צוגעשפרינגען צום באלעמער, און שנעל געמאכט די ברכות, און אזוי עס אויסגעכאפט פון דעם איד, עס ווערט דערציילט אז הגאון רבי ראובן גראזאווסקי דער ארטיגער ראש ישיבה האט אים דערנאך געזאגט אז ער האט גוט געטאן.
ער איז געווען גאר שארף אויסגעשפראכן קעגן כאפן בילדער פון אים.
דער קיוויאשדער רב ז"ל איז אמאל איינגעשטאנען ביי א איד אין קרית יואל אויף שבת, בלייבנדיג געשטראנדעט דארט נאכן באערדיגן זיין מוטער ע"ה ערב שבת נאנט צום זמן, בעפארן אהיימפארן האט דער רב זיך שטארק באדאנקט פארן בעל אכסניא אז ער האט זייער הנאה געהאט, דער איד האט געכאפט די געלעגנהייט און געבעטן אז ער האט צוויי טעכטער וואס ווארטן שוין אפאר יאר אויף זרע של קיימא און זענען נאכנישט געהאלפן געווארן, האט דער רב אים געזאגט: ווער בין איך צו וואונטשן, אבער איך האב געהאט גרויסע זיידעס, אין דעם זכות וואס דו האסט מהנה געווען זייער אייניקל זאלן דיינע קינדער געהאלפן ווערן. וכך הוה, ביז א יאר זענען ביידע טעכטער געהאלפן געווארן.
ער איז אוועק אום כ"ו תשרי ה'תשע"ב. דעם לעצטן טאג פון זיין לעבן (מאנטאג פון פרשת נח) איז ער אויפגעשטאנען, געזאגט ברכות און געליינט קריאת שמע, געטרונקען און געזאגט אז ער וויל נאכאמאל ליינען קריאת שמע, ויצאה נשמתו. ער ליגט אין דער קיוויאשדער חלקה אין ניו דזשערסי.
משפחה
זיינע קינדער זענען: זיינע איידימער זענען:
ביסעקסואליטעט
קליין|בייסעקסואלוטעט ביסעקסואליטעט (ענגליש: bisexuality) באדייט א סעקסואלע אדער ראמאנטישע אטראקציע צו סיי פרויען און סיי מענער. מען מוז נישט זיין אייניג די זעלבע כוח די תאווה אבער טאמער מען זעהט זיך האבן א געפיל צו ביידע זשענדערס ווערט דאס באטיטולט אז דער גלוסטער איז א בייסעקסואל.
ניו העמפשער
קליין|שמאל| פֿאָן פֿון ניו העמפשיר ניו המעפשער איז א שטאַט אין די ניו ענגלאנד ראיאן פון די פאראייניגטע שטאטן. זיין הויפטשטאָט איז קאנקארד.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 1,377,529.
באראק אבאמא
באַראַק כוסײן אָבאַמאַ (ענגליש: Barack Hussein Obama, געבוירן דעם 4טן אויגוסט 1961) איז געווען דער 44סטער פרעזידענט פֿון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
קאנדידירן פֿאַר פּרעזידענט
בעפאר איז ער געווען דער דעמאקראטישער סענאטאר פון אילינויס, און א פאפולערער פיגור אין אמעריקאנער פאליטיק, דינענדיג אלס דער אינגסטער אפריקאנער-אמעריקאנער סענאטאר אין היסטאריע, און זייענדיג דער איינציגסטער אפריקאנער-אמעריקאנער סענאט מיטגליד, בלויז איינס פון פינף.
ער איז געווען דער דעמאקראטישער פארטיי קאנדידאט פאר די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008. ער איז געלאפן אין די דעמאקראטשיע פריימעריס קעגן הילערי קלינטאן, און אויף א וואונדערליכן אופן האט ער זי באזיגט, פון אנפאנג האט קיינער נישט געגלייבט אז ער וועט איהר קענען ביי קומען, אבער צו סוף האט עס באוויזן.
ער האט געווונען קעגן דזשאן מעקעין צו ווערן דער 44סטער פרעזידענט.
זיין זיג ווערט צוגעשריבן צו עטליכע פאקטארן, קודם איז די עקאנאמיע אין אמעריקע זייער שווער, ער האט קאמפיינט אז ער וועט מאכן בעסער די עקנאמיע, אין אמעריקע איז דא א ווערטל "דאס אמעריקאנער פאלק שטימט לויטן פאקעט בוק, אויב איז די בערזל פול מיט געלד, וועט מען שטימען פאר אלטן פרעזידענט אויב נישט ווען מען נישט שטימען פאר אים, אזוי איז טאקע איצט געווען, דאס פאלק האט זיך געוואלט דערווייטערן מיט אלעס וואס האט צו טון מיט בוש, און מען האט געזען דעם ראפובליקאנעם קאנדידאט דזשאן מעקעין ווי א נאכפאלגער פון בוש, און מען האט אים באשטאפט. צווייטענס האט ער זייער גוט קאמפיינט ביי די יונגע, ער האט רעגיסטרירט מליאנען נייע יונגע מענטשן וואס האבן נאכקיינמאלה נישט געשטימט, זיי האבן אים געהאלפן מיט זיין זיג.
אום יאנואר 2009 איז ער געווארן פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. זיין וויצע פרעזידענט איז דער סענאטאר פון דעלאווער, דזשאו ביידען.
ער ווערט באטראכט ווי זייער ליבעראל, אלס איינער וואס וועט פירן פונקט א פארקערטן פאליטיק ווי זיין פארגייער דזשארדזש וואקער בוש, ער וועט זוכען פרידן און זיך נישט איינרייסן מיט דער וועלט, עס בלייבט איבער צו זען צו עס וועט טאקע זיין אזוי. קליין|מרכז| [[הילערי קלינטאן מיט באראק אבאמא]] שמאל|ממוזער|300px|משפחה פון אובמה, ברק כאסיין אובאמה מיט ווייב [[מישעל אבאמא מיט קינדער סאשה אבאמא און מליה אבאמא מהחדר הירוק ב-2009]] קליין|מרכז| באראק כוסין אובמא מיט [[בנימין נתניהו]] duimnael|Barack en Michelle Obama|מרכז|קליין| ברק כאסיין אובאמה מיט ווייב [[מישעל אבאמא]]
אחינועם ניני
אין יאר ה'תשנ"א האט זי ארויס געגעבן איר ערשטע טייפ מיטן נאמען "אחינועם ניני וגיל דור בהופעה חיה".
דיסקאגראפֿיע
ניני קאַטעגאָריע:פאפ זינגערס
יתד נאמן
left|thumb|250px|זייער לאגא יתד נאמן איז א פרומע טעגליכער צייטונג, אויפן העברעישן שפראך, וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דורך הרב שך אין יאָר 1985 דער פירער פון דגל התורה. דער ערשטער רעדאקטאר איז געווען ישראל געליס, און נאך אים ס'זיינען געווען צוויי רעדאקטארן - נתן זאב גראסמאן און יצחק ראט.
פון אנפאנג ווען עס איז ערשינען האט דאס געהייסן נאר "יתד" וואס דאס איז די ראשי תיבות פון י'הדות ד'עת ת'ורה. נאך דעם האבן זיי צוגעלייגט דאס ווארט "נאמן", מיינענדיג אויך א באגלייבטער נאגל.
עס קומט ארויס וועכנטליך אויף ענגליש אין אייראפע און אין אמעריקע. דער אמעריקאנער "יתד" ווערט געדרוקט אין מאנסי.
זי דינט די ליטווישע קרייזן.
קאַטעגאָריע:צייטונגען ארויסגעגעבן אין ישראל
קלאסישע פעריאדע (מוזיק)
די קלאסישע פעריאדע פון מוזיק באצייכענט דעם סטיל אין מוזיק צווישן די יארן 1750 ביז בערך 1825.
די קלאסישע פעריאדע האט איבערענומען פון דעם באראק סטיל, און דאס טראנספארמירט צו א העכערע און ווייטערע שטופע, מיט מער קונסט און קלאס, וועלכע האבן געשאפן די שענסטע און די סאמע מוזיקאלישע הארמאניקס ווי די וועלט בארימטע סימפאנישע ווערק, וועלכע זענען געשפאן געווארן יענע יארן.
פון די אייראפעישע מוזיק קאמפאזירער פון יענער תקופה, שיילט זיך ארויס די בארימטע פיגורן ווי באך, היידן, בעטהאווען, מאצארט, שובערט, און זייערס גלייכן.
דאס איז די צייט פון די קאמפאזיטארן יאזעף היידן, וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט. ארקעסטערס זענען געווארן גרעסער און קאמפאזיטארן האבן אנגעהויבן שרייבן לענגערע שטיקלעך מוזיק גערופן סימפאניעס מיט עטלעכע טיילן (גערופן זאצן). טייל זאצן פון א סימפאניע זענען הויך און גיך, אנדערע שטיל און אומערט.
אן אנדער וויכטיגער טיפ מוזיק איז געווען דער סטרונע קווארטעט, א פיעסע געשריבן פאר צוויי פידלען, א וויאלע און א וויאלאנטשעל. אזוי ווי סימפאניעס, האט א סטרונע קווארטעט פיר זאצן. היידן, מאצארט און בעטהאוון האבן אלע געשריבן פיל בארימטע סטרונע קווארטעטן.
אין דער תקופה האט מען ערפונען די פיאנע. קאמפאזיטארן האבן גערן געהאט די פיאנע ווייל מיט איר קען שפילן דינאמיש—ווערן העכער אדער שטילער. אנדערע פאפולערע אינסטרומענטן זענען געווען דער פידל, דער וויאלאנטשעל, די פלייט, דער קלארינעט און די אבאע.
קאטעגאריע:מוזיק
קאווע שטיבל
צו מיינט איר וויקיפעדיע:קאווע שטיבל אדער קאווע שטיבל (וועבזייטל)?
קאווע-שטיבל איז א זייטיגע שטוב פון א בית המדרש, כולל, אדער א ארבעטס פלאץ, צוגעשטעלט אלע באדערפענישן צו מאכן קאווע, ווען מען מאכט דארטן קאווע כאפט מען שוין א שמועס אין אנדערע ענינים. דער נאמען "קאווע שטיבל" איז כמעט נישטא אין אנדערע גויאישע קולטור'ן, עס ווערט בעיקר בלויז אויסגענוצט אין די חרדישע וועלט פון כוללים און ישיבות מיט שולן. און אין דער גויאישער וועלט ווערט דאס אונגערופן "קאפיטעריע".
זעט אויך
קאַטעגאָריע:געביידעס
אלקאהאל
מען קען רעאגירן אן אלקאהאל מיט א קארבאנזייערס (ענגליש: "carboxylic acid", דײַטש: "Carbonsäure/Karbonsäure") כדי צו שאפן אן עסטער (ענגליש: "ester", דײַטש: "Ester").
קאַטעגאָריע:ארגאנישע כעמיע קאַטעגאָריע:כעמישע פארבינדונגען
ומשה היה רועה
ומשה היה רועה איז א סעריע פון ביכער וואס באשרייבט אין אידישן שפראך דאס לעבנשאפן פון לעצטן סאטמארער רבי'ן ר' משה טייטלבוים ז"ל.
דער ערשטער באנד, באשרייבט בלויז פון זיין געבורטסטאג ביז זיינע פריע בחורישע יארן.
דער צווייטער באנד איז ערשינען ביים ערשטן יארצייט פון סאטמאר רבי כ"ו ניסן תשס"ז, באשרייבט פון ימי בחרותו ביז אין מיטן די שואה.
די ווארט ומשה היה רועה קומט ארגינעל פון די תורה'ס נאראטיוו אין שמות ג' ווי אזוי משה רבינו האט געפאשעט די שעף פון זיין שווער יתרו איידער דער אייבישטער האט זיך באוויזן צו איהם אין די סנה.
ניו מעקסיקא
ניו מעקסיקא איז איינע פון די פופציג פון די פאראייניגטע שטאטן, זי געפינט זיך אין די ראקי בערג געגנט. זיין הויפטשטאט איז סאנטע פע.
עס געפינט זיך אין אים, איינע פון די אינטערעסאנטסטע טוריסטן פלעצער פון די פאראייניגטע שטאטן, דער קאלסבאד הייל, דאס ווערט פארעכנט ווי דער גרעסטער הייל אין דער וועלט. עס איז איבאראל באוואוסט מיט זיינע אייז טראפן וואס הענגן אראפ, זיי פארמירן הערליך שיינע פארעמס און אלע פארבן וואס נאר מעגליך.
דער הייל איז געמאכט שטאקן אויף שטאקן. מען האט אריינגעבויט אין איהר ספעציעלע שיינע זאלן, צימערן און פילצאליגע אונטערעדרדישע דורכגאנגען, ספעציעל איז באוואסט "דער גרויסער שטוב". אויך איז דא אינעם הייל אסאך ריזיגע וואסערן און טייכן וואס מען קען זיי דורכגיין בלויז מיט שיפען. די וועגן פון איין שטאק צום צווייטן קען זיין אסאך מאל וואס מען מוז זיך דראפענען בלויז דורך שטריק.
טראל (אינטערנעט)
א טראל איז אן אינטערנעט טערמינאלאגיע, אזא נאמען אויף איינעם וואס גייט אריין אין אן עטאבילירטן וועב סייט מער אפט א פארום, שמועס גרופע, און ער הייבט אן קריכן אויף די נערוון, אויפצורעגן די באנוצער מיט טשעפערייען, און פאלטשע טריקס זיי ארויסנעמען פון די כלים, דורך פארדרייען די שמועס, אדער אנדערע שטערונגען צום סדר, ביז זיין כוונה אין זיך באטייליגן אין דעם סייט ווערט קלאר למפרע אז מען וויל דאס שטערן.
דאקטוירים דיאגניזרן די סארטן אלס א מענטש וואס פירט זיך ווי א טראל איז געוויינליך אויסגעשפילט פון געזעלשאפט, נישט צוליב זיין ווייניג שכל, נאר צוליב אנדערע זאכן, צו ווייל שלעכטע מידות, צו ווייל ער איז ל"ע א מיאוסער מענטש. און ער נעמט נקמה אונטער אנאנאמיטעט ווי מקען אים נישט געבן א פראסק ער זאל זיך אפטראגן. און אפילו מ'זעהט אז די טראלס זענען דאך געלונגענע קאמיוניקירער און זיי ווייסן וויאזוי צו געווינען די דעבאטע אונטער סאקפאפעטס און אנדערע טריקס פון פאלטשע אידענטעטיס און עקשנות, ווייזט דאס נעבעך ווי טיעף זיי זענען קראנק, און מיט אביסל צייט און געדולד וועט איר אייביג אויפדעקן זייער פאלטשקייט און לויז ווערן פון זיי, פארשטייט זיך אז זיי זענען לוזער'ס דעריבער האבן זיי אייביג מער צייט ווי דער נארמאלער אינטערנעט באנוצער.
זעהט: װיקיפּעדיע:טראל
קאטעגאריע:אינטערנעט
העטראסעקסואליטעט
העטראסעקסואליטעט איז אזא סארט משיכה וואס איז דער מערסטע נארמע און נפוץ צווישן זויג בעלי חיים אז מען ציעט סעקסואל צום פארקערטן זשענדער א זכר צו נקיבה. אויב ציעט מען צום זעלבן מין איז דאס האמאסעקסואליטעט אדער צו ביידע איז דאס ביייסעקסואליטעט
גלעטשער
א גלעטשער א גרויסער קריכעדיגער טייך פון אייז, פארמירט פון קאמפאקטע שיכטן פון שניי, וואס פליסט דורך שווערקראפט (גראוויטאציע). אייז אין די גלעטשערס שאפט די גרעסטע זאפאס פון פרישוואסער אויף דער ערד, און די צווייטער גרעסטער זאפאס פון וואסער נאך די אקעאנען. גלעטשערס באדעקן ריזיקע שטחים אין די פאלאר ראיאנען; אחוץ דעם געפינט זיך גלעטשערס אויף די גאר הויכע בערג.
מען געפינט אסאך גלעטשערס אין אנטארקטיקע, טשילע, קאנאדע, אלאסקע, גרינלאנד און איסלאנד. בערג גלעטשערס זענען גאנץ פארשפרייט, למשל אין די אנדן, הימאלייע, ראקי בערג, קאווקאז און די אלפן, אין דעם יאדערלאנד פון אויסטראליע זענען נישט פאראן קיין גלעטשערס. קליין|center|900px|פּעריטאָ מאָרענאָ גליישער אין ארגענטינע
קאַטעגאָריע:קערפער פון אייז
גארדען סטעיט פארקוועי
left|220px|thumb|בילד פון אן אריינגאנג צו די גארדען סטעיט פארקוועי. די גארדען סטעיט פארקוועי איז א 172.4 מייל לאנג (277 ק"מ) שנעל שטראז (Highway) וואס גייט אדורך די גאנצע לענג פון ניו זשערסי, אנגעהויבן פון די ניו יארק טרואוועי אין מאנטוויל ניו זשערסי אין צפון, און קעיףּ מעי אין דרום ניו זשערסי. מען דארף באצאלן שטייער פאר נוצען די שטראז. עס איז איינס פון 5 באגרעניצטע צוטריט שטראזען אין ניו זשערסי, באגרעניצטע צוטריט צוליב דעם וואס עס איז געמאכט געווארן אויף צו פארן פון איין פלאץ צום צווייטען אויף באשטימטע פלעצער און מען קען נישט אראפארן אדער ארויפארן ווי מען וויל, ווייל עס האט א צוים. אויך קען דאס האבן אנדערע באגרעניצען ווי אז לאסטאויטאס אדער בוסן קענען נישט פארן אויף דעם. אויך איז דאס איינס פון די 5 שטראזען וואס מאכן ניו זשערסי באוואוסט אלס די שנעל שטראז צענטערעד קולטור פון ניו זשערסי (Highway-Centered Culture of New Jersey). די אנדערע 4 זענען: 1. די ניו זשערסי טוירנפייק 2. די אטלאנטיק סיטי עקספרעסוועי 3. די פאליסעידס אינטערסטעיט פארקוועי 4. און די אינטערסטעיט 295.