cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
מרדכי נויגראשל
ער גייט אן א בארד און טייל זאגן אז נישט וועגן מאדערנקייט נאר צוליב א מחלה.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים קאַטעגאָריע:ראַדיאָ קול חי
קאגניטיווער נעץ
די קאנגיניטיווער סיסטעם אינעם מח, איז פאראנטווארטליך פאר די אינטעלעקטועלע קעמערלעך אין מח, וועלכע באאויפטראגן דאס קלאפן די טריליאנען ניוראןס, איינס צום אנדערן.
צו פארשטיין א פראגע און ענטפערן א תירוץ, פארלאנגט זיך עטליכע הונדערט טויזענט ניוראן סיגנאלן, וועלכע קלאפן זיך צונויף אין ווינציגער פון איין סעקונדע, און דאס מויל שטאמעלט ארויס אן ענטפער, וואס באפרידיגט דעם פרעגער.
יעדע קאנצענטראציע פונעם מח, פאדערט אקטיווער דינסט פונעם קאגניטיווער נעץ, וואס א זנעטווארק אינעם פראנטעל האיזמיסאלאגישער נעץ פון מח צעלן.
פראבלעמען אינעם קאגניטיוון נעץ
אינעם צווייטן שטאפעל פון אלצהיימערס פאציענטן, ווערן געשעדיגט די חלקים מח צעלן וועלכע פארמירן דעם קאגניטיווען נעץ, און די רעזולטאטן זענען גאר ביטערע.
קאטעגאריע: ביאלאגיע
מאסע
מאַסע איז א באגריף אין פיזיק וואס שילדערט די אייגנשאפט פון א פיזישן קערפער וואס מעסט די שטארקייט פון זיין גראוויטאציע־אטראקציע צו אנדערע קערפער און זיין אינערציע קעגן ווערן פארגיכערט דורך א קראפט. אויך אין דער טעאריע פון רעלאטיוויטעט מעסט זי די מאסע־ענערגיע פון א סיסטעם. אין דער אינטערנאציאנאלע סיסטעם פון איינסן איז דער איינס פון מאסע דער קילאגראם (ק"ג kg).
אנדערשט ווי וואג פארבלייבט די מאסע די זעלבע נישט קיין חילוק ווי זי איז. אבער אן אביעקט מיט א געוויסער מאסע וועגט ווייניגער אויף דער לבנה ווי אויף דער ערד, ווייל די לבנה האט א קלענערע שווערקראפט.
קאַטעגאָריע:פיזיק קאַטעגאָריע:פיזיקאלישע מאסן
וואג
וואג איז דער כוח פון גראוויטאציע וואס שלעפט אראפ מאטריאל אויף אראפ.
קאַטעגאָריע:פיזיק
אריה לייב הכהן העלער
רבי אריה לייב הכהן העלער (ה'תק"ה (1745), קאלוש - י"ט טבת ה'תקע"ג (1812), סטרי) איז געווען אב"ד פון סטרי און האט מחבר געווען דעם "קצות החושן".
ר' אריה לייב איז געבוירן אין ה'תק"ה אין קאלוש, אסט-גאליציע (היינט אוקראינע).
זיין ברודער: ר' יהודה כהנא (בעל קונטרס הספקות ותרומת הכרי). פון זיינע תלמידים: ר' אריה ליבוש ליפשיץ (בעל שו"ת אריה) ור' אשר ענזיל צוזמיר (בעל שו"ת מהריא"ז).
זיין זיידע איז געווען אן אייניקל פון בעל תוספות יום טוב האט זיך געצויגן פון רוסלאנד קיין קאלוש אין געגענט פון סטאניסלאוו אין גאליציע. דארטן האט משדך געווען זיין זון – ר' יוסף, מיט א ארימער טאכטער, אין מיט דער עצה פון ר' חיים צאנזער, האבן מאן און ווייב געבליבן וואוינען אין דעם הויז פון זייערע באזונדערע עלעטרן. אין יאר ה'תק"ה איז געבוירן ר' אריה וואס איז געגאנגען וואוינען אין הויז פון זיין טאטן אבער זיין ברודער – ר' יהודה, איז געבליבן וואוינען מיט דער מאמע.
אין זיין יוגנט האט ער געדינט אלס רב אין שטאט ראזינטאב. ער האט געלעבט מיט מורה'דיגער ארימקייט און דחקות. און ווינטער איז ער געזיצן א גאנצן טאג אין בעט צוגעדעקט פון די שרעקליכע פראסט, און געשריבן זיין ספר "קצות החושן". נאך דעם וואס ער האט גענדיגט שרייבן דעם ספר איז ער אנגעקומען צו ר' צבי הירש צו נעמען זיין הסכמה. ר' צבי האט געקווענקלט אים צו געבן די הסכמה, און אים פארבעטן ער זאל צוריקקומען אויף מארגענס. ר' אריה איז דאן געווען רב פון סטרי. צומארגענס הערט ער ווי דער גבאי פון בית המדרש ליידנט איין דעם ציבור צו אן הכנסת ספר תורה וואס וועט ארויסגיין פון הויז פון ר' צבי. אזוי ווי ר' אריה האט זיך דערנענטערט צו ר' צבי כדי אים צו קושן דעם העמד, האט ר' צבי אויפגעהויבן די עק פון זיין העמד און צו אלעמענס וואונדער איז דאס געווען דער כתב היד פון ר' אריה – "קצות החושן".
פאר זיין הסתלקות אין יאר ה'תקע"ג האט ער געדינט אלס רב אין סטרי, דארטן האט ער אויך געפירט א ישיבה.
פון זיינע ספרים: • אבני מילואים: אויף שולחן ערוך אבן העזר. • משובב נתיבות. • קצות החושן. • שב שמעתתא.
וועבלינק
קאַטעגאָריע:גאליציאנער רבנים קאַטעגאָריע:כהנים
ד' אב
די טעג ווען ד' אב קען געפאלן:
פירצה
פירצה איז ווען פרומע אידן טוען נאכלאזן אויף א געוויסן געביט אין אידישקייט אויף א מאסן פארנעם.
צום ביישפיל, די וואס האלטן אז די בעוועגונג פון די ציונים אין די גרינדונג פון א אידישע לאנד איז קעגן די תורה'דיגע געזעצן, איז עס פירצה, ווייל עס איז געטאן געווארן מיט מאסן פרומע אידן.
די וואס טוען פראטעסטירן קעגן א פירצה ווערן אנגערופן קנאים. קאַטעגאָריע:יידישקייט קאַטעגאָריע:מוסר
אריזאנער ווייץ
אריזאנער ווייץ איז ווייץ וואס וואקסט אין דעם שטאַט אריזאנע, וואס דריי חסידישע מצה בעקערייען אין ניו יארק האבן אנגעהויבן צו ניצן צו באקן מצות פאר פסח אין יאר ה'תשס"ז:
דער פיאנער פון אריזאנע ווייץ איז געווען הרה"ק מסאטמאר זי"ע אין די יארן תשכ"ז און תשכ"ח. דאס איז צוריק נתחדש דורך די רבנים פון בארא פארק, הרב יצחק יעקב כייעם, הרב חיים לייב כ"ץ און הרב ישראל צבי בראדי, מיט די הילף פון דעם סאטמארער רבי'ן הרב אהרן טייטלבוים פון קרית יואל.
די פראבלעם
אין שו"ע שטייט אז ווייץ נאכן פארטיג ווערן ברויך מען געבן אכט עס זאל נישט רעגענען, דאס איז געבויט אויף א תשובת הרשב"א, אז איינמאל די ווייצלעך זענען געצייטיגט איז עס פונקט ווי עס איז אפגעשניטן (כמונח בכדא) און מ'דארף עס היטן פון ווערן חמצ'דיג. נאך שטייט אין שלחן ערוך און פוסקים אז די סימני חימוץ פון ווייץ איז אויב זיי זענען געשפאלטן אדער עס וואקסט גרעזעלעך אויף די שפיצן פון די זאנגען. דעריבער זאגן טייל אחרונים אז ס'איז ראטזאם צו שניידן דעם ווייץ אביסעלע פרי איידער עס איז געצייטיגט און דערנאך אליינס טריקענען אויפן זון. שפעטערדיגע אחרונים זאגן שוין אז מ'זאל נישט אזוי טאן, ווייל עס קען ווערן פארשימלט, ווערעמיג און אפילו מצומח אין איינלאגערן.
למעשה אלע יארן אין ניו יארק האט מען געשניטן ווייץ אין רעגענדיגע ערטער ווי טייל פון די ווייץ האבן שוין געהאט די סימני חימוץ, און זענען שוין געווען געצייטיגט אז מ'האט זיי נישט געדארפט אליינס טריקענען. מ'האט שוין בשעת'ן שניידן געטראפן פיל ווייצלעך וואס זענען מצומחות, און אזוי אויך דער חשש אז די אנדערע וואס זענען דאך זיכער נאס געווארן קענען דאך אויך האבן געווען מבוקע און מצומח אבער מ'דערקענט עס שוין נישט. מ'האט געטאן אזוי ווייל עס איז נישטא קיין ברירה, האט מען זיך פארלאזט אז עס ווערט בטל בשישים.
לעזונג ביז איצט
א דאנק דעם פלעגן די מחמירים זיך אליינס קלויבן דעם ווייץ, צו עס אויסרייניגן פון די חמצדיגע ווייצן, ווי למשל די פריערדיגע סאטמארער רבי'ס ר' יואל זצוק"ל און דער ברך משה, וואס די ישיבה בחורים האבן געקליבן די ווייצן פאר זיי.
בערך 35 יאר צוריק האט דער סאטמארער רבי הגה"ק ר' יואל טייטלבוים זצוק"ל, פרובירט צו שניידן ווייץ פון פלעצער וואס רעגנט נישט, נעמליך אריזאנע, אבער דער ווייץ האט נישט פראדוצירט א גוט מעהל וואס מ'זאל קענען דערפון מאכן פסח מצות, און דעריבער האט דאס נישט אנגעהאלטן פאר די נאכנאנדיגע יארן.
ספר קציר חטים
אין יאר תשס"ו איז ארויסגעקומען דער ספר קציר חטים פון הרב יעקב הערש גאלדשטיין וואו ער ברענגט צוזאמען די אלע אחרונים וואס האלטן אז מ'דארף אדער מ'זאל שניידן דעם ווייץ ווען עס איז נאך גרין, איידער עס ווערט געצייטיגט. דער ספר האט ארויסגעברענגט א שרעקליכן שטורעם וויבאלד דאס איז קעגן דעם איינפיר וואס מ'האט געטאן די לעצטע צענדליגע יארן. ער טענה'ט אבער אז אין ויואל משה'ס צייטן האט מען יא געשניטן פריער פון היינט.
עס האבן זיך צו אים צוגעטשעפעט א קליינער עולם וואס שניידט אליין ווייץ, און האבן געשניטן פרי מיט אלע אזהרות וואס ער האט זיך אונטער גענומען. למעשה, איז דאס אבער נישט קיין לעזונג פאר קיין מצה בעקערייען, וויבאלד מ'קען דאס נישט טאן אין גרויסע קוואנטומען, און צוליב דעם האבן אלע רבנים זיך ארויסגעדרוקט קעגן זיין ספר און פלאן.
"אריזאנער ווייץ" לעזונג
הרב יצחק יעקב כייעם א תלמיד און מקורב ביי הרב חיים לייב כ"ץ, איז אויפגעקומען מיט אן אויסטרעף צו נעמען ניו יארקער ווייץ קערנדליך און איינזייען זיי אין אריזאנע, וואס דאן וועט עס האבן דעם זעלבן טעם, אןן די קערנדלעך וועלן זיין שיין און גאנץ. וויבאלד דארט איז א מדבר און רעגענט נישט, וועט נישט זיין די פראבלעם פון עס לאזן לאנג ליגן אין פעלד, אפילו ווען לדעתם הייסט דאס שוין "נגמר היניקה", עס איז שוין געפערטיגט די זייגונג פונעם ווייצל.
און דעריבער זענען זיי אהין געגאנגען אין אריזאנע וואס איז א מדבר און דער ווייץ וואקסט נישט אויף קיין רעגן וואסער, נאר דורך שלויכן וואס מען ציט פון אונטער דער ערד צו באוואסערן, וואס דארט וועט לויט זיי נישט האבן די חששות, ווייל עס קומט נישט צו קיין וואסער אויפן אויבערפלאך.
ה'תשס"ז איז עס אנאנסירט געווארן אלס א דערפאלג. די ווייצלעך זענען ארויסגעוואקסן שיין, זויבער און גאנץ און די מצות האבן אויך געהאט א גוטן טעם. און הרב כייעם איז אריבער צום סאטמארער רבי'ן, ר' אהרן טייטלבוים שליט"א, און אים איבערגערעדט צו קומען נעמען ווייץ פון דארט, און דערנאך האט ער זיך טאקע זייער שטארק צוגעכאפט דערצו און עס שטארק אינדארסירט פאר זיינע סאטמארער חסידים, וואס דאס האט עס געברענט צו א שטארקן פראמינענץ. די סאטמארער בעקעריי אין קרית יואל האט דעמאלטס אנגעהויבן אריינצונעמען א ביסל אריזאנע ווייץ און פארשפראכן פאר די פאלגנדע יארן צו פארמערן די צאל. די פאפא-צעהלים מצה בעקעריי און מאנסי מצה בעקעריי האבן אויך גענומען פון דעם אריזאנער ווייץ.
די מערערים
עס זענען אויך געווען געוויסע קריטיקירער אויף דעם ווייץ, וועלכע האבן געטראפן א פראבלעם מיט דעם אז עס קומט לכאורה אויס אז מ'האט זיך געבראכן צו הרב יעקב הערש גאלדשטיין מיט זיין טענה אז דער אלטער וועג איז נישט אויסגעהאלטן. זיי זענען למעשה געווען פון פריער אין מלחמה קעגן הרב גאלדשטיין, און זיי האבן געהאלטן אז מ'דארף עס אנהאלטן אויך קעגן דעם אריזאנער ווייץ. די קריטיקירער זענען געווען הרב דוד ראזענבערג, דער מנהל פון דער סאטמארער בעקעריי אין וויליאמסבורג, הרב אברהם לויפער אב"ד דאראג, און הרב יצחק שטיין דומ"ץ פאלטיטשאן וראב"ד בית הוראה דקארלסבורג. למעשה, הרב בראדי, הרב אהרן טייטלבוים, הרב געציל בערקאוויטש און הרב הילל וויינבערגער האבן אויך נישט געהאלטן מיט הרב גאלדשטיין, אבער זיי זעען נישט קיין שום סיבה פארוואס מ'זאל נישט נעמען פון א פלאץ וואו ס'איז נישטא קיין מצומחות.
די ערעורים
זייער קריטיק לויטעט אז:
אבער די שטיצער האבן אנגעוויזן אויף די לעכערליכקייט פון די אלע טענות זאגנדיג אז אפילו דאס וואס חז"ל זאגן אז "טל לא מיעצר", געפין מיר קיין שום שו"ע פוסק וואס זאל דאס צוברענגען צו הל' פסח. דער שו"ע רעדט קלאר ארויס נאר פון רעגן און נישט פון קיין טל. אויסערדעם איז בכלל נישט מוכרח אז דער מאמר חז"ל גייט ארויף אויף כל העולם כולו, מעגליך אז עס רעדט נאר פון רעגנדיגע ערטער וואו מ'זעהט די מציאות אז עס איז דא טל, אבער נישט אין אריזאנע וואו סיי וואס מ'זעט נישט און מ'שפירט נישט קיין טל, און סיי וואס די וויסנשאפטלערס זאגן אז אין דער צייט פון יאר איז טאקע נישטא קיין טל (די מערערים האבן אויף דעם אטאקירט, אז מ'ווענדט אפ זייער פשט אין חז"ל מיט וויסנשאפט). אין יעדן פאל וועט עס דאך זיין בעסער ווי לאנג איילענדער ווייץ וואס קען האבן געווארן אנגערעגנט פאר פיר-און-צוואנציג שעה אין א צו.
די טענה פון מדבר איז זיך למעשה סותר מיט דער טענה פון טל. למעשה, טענה'ן די שטיצער וואקסט דארט געהעריג אלע מיני פירות און ירקות נאכדעם וואס מ'ברענגט אריין וואסער. לגבי די טענה פון זאלץ, האבן זיי געטראפן אז דאס וואסער - מים שלנו - וואס מ'לייגט אריין אין די טייג ממש ביי דער אלטער סאטמארער בעקעריי אויף בראדוועי, ווייזט א גרעסערן פראצענט זאלץ ווי דאס וואס גייט כלומר'שט אריין אין די זאנגען בשעת'ן וואקסן.
פאליטיק
אלע סאטמארער אהרונים האבן געהאלטן אז די קריטיקירער האבן בלויז געמיינט פאליטישע אנטשוינונגען און נישט הלכה'דיגע אספעקטן, צוליב וואס דער ווייץ איז ברייט אידענדיפיצירט געווארן אויף דער גאס אלס ר' אהרן טייטלבוים'ס המצאה, ממילא האבן זיי אויטאמאטיש געמוזט זאגן פארקערט. אין דער גויאישער פרעסע, די דעילי ניוס, איז עס אויך באריכטעט געווארן מיט דעם ספין, ווי זיי שרייבן א ציטיר פון אן אהרוני אז ווייל ר' אהרן האט געזאגט אז דער ווייץ איז גוט האט "אויטאמאטיש ר' זלמן לייב געזאגט פארקערט".
למעשה איז עס נישט אינגאנצן אזוי. ר' זלמן לייב און זיין קאמפאני האבן גארנישט ספעציפיש קעגן דעם אריזאנער ווייץ, זיי האבן אפילו פאר יאר תשס"ח געשניטן ווייץ אין קאליפארניע און אין איידעהא, און די וואס האבן געוואלט מחמיר זיין צו דער שיטה פון ר' יעקב הערש גאלדשטיין האט דאס טאקע געניצט (אריינגערעכנט ר' זלמן אליינס). זיי האבן אבער זיך געטראפן אין א ווינקל נישט האבנדיג קיין עצה, נאכצוטאנצן ר' אהרן האט זיי נישט געפאסט, און דא איז דאך אויך געווען די קריטיק פון ר' אברהם לויפער וועלכער ווערט פאררעכנט ווי א זאלי. אין אמת'ן זענען הרב גאלדשטיין און זיינע ערשטע נאכפאלגער נאר אנטי עסטאבלישמענט מענטשן וועלכע ווערן אין אלגעמיין פאררעכנט אלס זאלי'ס, אפילו ווען זיי האבן נישט קיין שום שייכות צו קיינעם.
ר' אברהם לויפער האט געשריבן אין זיין ספר פון תשס"ז, אז אויב מ'וועט שניידן צייטליך זיי וועלן אויך נוצן אין די קומענדיגע יאר דעם אריזאנער ווייץ. למעשה האט ער נישט אזוי געטאן, נאר תשס"ח האט ער ווידער אפירגעזוכט נייע קריטיק.
דרויסנדיגע לינקס
דעילי נוס אפריל 5
קאַטעגאָריע:אידישע קאנטראווערסיעס
יוסף שלום אלישיב
קליין|250px|הרב יוסף שלום אלישיב הרב יוסף שלום אלישיב (א' ניסן ה'תר"ע, שאוול — כ"ח תמוז ה'תשע"ב, ירושלים) איז געווען א גרויסער פוסק און דער מנהיג פון דער ליטווישער וועלט.קליין| הרב איסר יהודה אונטרמן מיט הרב יוסף שלום אלישיב (מרכז) מיט הרב שלמה גורן (גרונצ'יק) ממוזער|270px|הרב חיים קאַניעווסקי אויפן פּאָדיום ביי דער זיצונג פון [[דגל התורה (צווייטער פון לינקס), יד אליהו תל אביב-יפו, (26טן אפריל 1990 א' ניסן תש"ן). לעבן אים זענען: הרב אלעזר מנחם מן שך, הרב יוסף שלום אלישיב, הרב חיים קאניעווסקי, הרב שלמה שמשון קרליץ]]
יונגע יארן
הרב יוסף שלום איז געבוירן געווארן א' ניסן תר"ע צו זיין פאטער הרב אברהם לעווינסאן ( ר' "אברהם אראנער") און זיין מוטער חיה מושא, א טאכטער פון דעם מקובל הר"ר שלמה עליאַשעוו, מחבר פון „לשם שבו ואחלמה", נאך 22 יאר וואס זיי האבן נישט געהאט קיין קינדער.
א ירושלימער איד, וואס איז געווארן דער מנהיג פון דער ליטווישער וועלט.
אלס בחור איז ער געווען נאנט צו הר"ר זעליג ראובן בענגיס, גאב"ד פון דער עדה החרדית.
ח' כסלו תשי"א (1950) האט הרב יצחק אייזיק הלוי הערצאג אים באשטימט א דיין אין דעם ירושלים שטאטישן בית דין. קורץ נאכהער האט מען אים באשטימט א דיין אין דעם בית דין הגדול, אן אמט וואס ער האט געהאלטן ביז תשל"ד.
געדינט אלס דיין אין היכל שלמה, ביז דער קאנטראווערסיע פון ווען הרב שלמה גורן האט מתיר געווען די ממזרים לבוא בקהל, דאן האט ער זיך איינגעשפארט אין זיין הויז לערנען פאר זיך עלנד און אליינס און ענטפערן שאלות.
אין סיון תשע"א איז הרב אלישיב דורכגענגאנגען בלוטגעפעס כירורגיע דורך דאקטער דניאל קלער, פארזיצער פונעם דעפארטמענט פון בלוטגעפעס כירורגיע אין קליוולאנד קליניק.
כ"ה תמוז תשע"ב איז ער נפטר געווארן אין שערי צדק שפיטאל. ביי זיין לוויה שפעט ביינאכט זענען געווען 300,000 יידן, און מען האט אים באגראבן אין הר המנוחות..
פאמיליע
הרב יוסף שלום האט חתונה געהאַט מיט שיינא חיה, די טאכטער פון הרב אריה לעווין. זיי האבן געהאט צוועלף קינדער:
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:דיינים קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות קאַטעגאָריע:פוסקים
קבלה
מיינט איר מסורה?
קליין|220px|ימין|
קבלה איז א חכמה וואס ערקלערט באהאלטענע מיינונגען אין די תורה. די ערשטע ספרי קבלה זענען ספר יצירה, רזיאל המלאך, ספר הבהיר, און ספר הזוהר.
ג' אב
די טעג ווען ג' אב קען געפאלן:
קבלה
נאכן ספר הזוהר איז די חכמה הקבלה אריבער דורך די מויל צו אסאך גדולי הדור און גאונים, אבער אלעס איז געווען פארשטעלט און באהאלטן, פון די וואס זענען באוואסט צו אונז איז דער רב האי גאון וואס האט געמאכט א ספר אויף קבלה כללים מרבי האי גאון, אויך איז אין די לעצטע הונדערט יאהר געדרוקט קבלה ענינים פון אנדער גאונים ווי רב רחומאי גאון און רב חפני גאון.
פון די ערשטע גרויסע מקובלים איז ר' אליעזר מגרמייזא דער רוקח, פון איהם האט מקבל געווען רבי משה בן נחמן דער רמב"ן, זיינע ספרים אויף די תורה איז פויל מיט ענינים פון קבלה, אויך איז אין יענע צייט געווען דער ראב"ד א גרויסער בעל מקובל, דערנאך איז געווען דער רקנטי.
שפעטערדיגע ספרים זענען פרדס רמונים פון ר' משה קורדובירו, ביז עס איז אויגעשטאנען ר' אר"י. און האט אנטפלעגט גאר גרויסע טיעפע און ברייטע סודות התורה אין צענדליגער ספרים פון קבלה.
שפעטער האט זיך צוטיילט קבלה אין דריי שרשים. 1) די חסדישע רביים, וואס זענען מבאר אין זייערע אלע ספרים די טיעפע נושאים פון קבלה. 2) די תלמידי הגר"א וואס זענען עס מבאר די פשטות לויט זייער השגה. 3) די חכמים און מקובלים פון די ספררדים וואס זענען עס מבאר מיט טיעפע דורשים וואו דער רש"ש, דער בן איש חי און נאך.
טראדיציאנאל איז קבלה געלערנט געווארן נאר דורך אזעלכע וואס האבן שוין פיל געלערנט פון ספרי נגלה (ש"ס ופוסקים), און זענען שוין אלט פערציג יאר אדער מער, און זענען פארהייראט.
אויף צו לערנען קבלה פארלאנגט זיך צו לערנען מיט א געלערנטער מורה, און עס פארלאנגט זיך קענטניס אין אלע געביטן פון תנ"ך, ש"ס, מדרשים, און פסקי הלכה.
א מקובל איז איינער וואס שטודיעט חכמת הקבלה. עס איז היינט דא קאבאליסטען וואס זענען נישט דווקא פרומע עהרליכע אידן, עס זענען דא אפילו פרייע און אפילו גוים און קריסטן וואס שטודירן די שטריכן פון קבלה און זוהר.
די חכמה פון קבלה איז א טיעפע און א גרויסע, עס איז פונקט אזוי די חכמה פון נגלה, עס אנטהאלט אין זיך גאר אסאך, און מיט גרויסע טיעפקייט, אבער די פשטות דערפון קען מען לערנען אזוי ווי מען קען לערענן נגלה, מען דארף זיך אויסלערנען די כללים, און דערנאך קען יעדער אליין זיך אפלערנען ענינינם אין קבלה.
אבער דאס איז די פשטות, קבלה האט אויך אין זיך א חלק פון סוד, וואס דאס צו דערגיין קומט נאך גרויס פלאגעניש און זוכן, אזוי יעדער חכמה קען מען דאס נישט קונה זיין נאר מיט מסירות נפש והגוף ממש.
קבלת האר"י
ווי דערמאנט פריער איז דאס פארשידענע שטרעמונגען און וועגן פון קבלה. א גרויסער חלק און דער טיעפסטער דערפון איז די קבלה וואס דער האר"י הק' האט געלערנט מיט זיין תלמיד רבי חיים וויטאל. עס זענען געווען אסאך מקובלים וואס האבן געהאלטן אז דער עיקר אמת'ער קבלה איז דער קבלת האר"י און אנדערע מקובלים וואס גייען נישט אין קבלת האר"י זענען נישט ריכטיג.
אין דעם הינזיכט איז אויך דא צוויי מיינונגען, עס איז דא וואס זאגן אז אלע ספרים וואס רעדן פון קבלת האר"י איז אמת ווי דער ספר עמק המלך, שפע טל, שערי גן עדן הרמ"ז, און עס זענען דא וואס האלטן אז נאר די ספרים וואס רבי חיים וויטאל האט געשריבן דאס איז ריכטיג אנדערע זענען נישט ריכטיג און מען זאל דערין נישט לערנען.
דער חיד"א האט געהאלטן אזוי אז בלויז די קבלת האר"י ז"ל און בלויז די ספרים פון רבי חיים וויטאל זאל מען לערנען צו קענען חכמת הקבלה נישט אדדערע ווי ער שרייבט אין שם הגדולים ערך קצור תקפו כהן, וערך רבי חיים וויאטל, אין לומדים בעיה"ק בדברי קבלה כי אם הח' שערים שהועתקו מכתבי מהרח"ו עצמו ובנו, ודרך עץ החיים ותו לא, כי אפילו בכתבי האר"י ז"ל חושבבים לספרים וסדרים אחרים.
הירא לנפשו לא יאמר שום תפלה ולא יכוין שום כוונה עד כי בעיניו יראה בכתבי הקדוש האמיתיים שהוא שער הכוונת שסידר מהר"ש וויטאל (מרן הרב חיד"א בספרו מחזיק ברכה סי' תפ"ט).
ערכים
קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס אין ישראל קאַטעגאָריע:אידישע וואולטעטיגע ארגאניזאציעס קאַטעגאָריע:קירוב
לב לאחים
לב לאחים איז א קירוב ארגאניזאציע וואס איז לכתחילה געגרינדעט געווארן דורך ליטווישע עסקנים קעגן יד לאחים צוליב דעם וואס דער פירער פון יד לאחים איז א ליובאוויטשער חסיד.
אבער היינט צוטאגס דינט צו גאר אן אנדער ציל ווי יד לאחים וואס איז בלויז פארנומען צו באקעמפן קריסטן און אלע אנדערע רעליגיעס זיי זאלן נישט חלילה שמדן פרייע אידן. דערקעגן לב לאחים איז כל כולו פארנומען מיט מאכן פרום פרייע אידן און נישט באקעמפן אנדערע רעליגיעס.
קאַטעגאָריע:קירוב
שטאַל
קאַטעגאָריע:לאנדווירטשאפט
Fazendă
אוב
אוב (בלעז סעאנס) איז א אומנאטורלעכע פאנטאזיע פון צו אראפרופן נשמות פון געשטארבענע מענטשן אויף די וועלט.
לויט די תורה טאר מען דאס נישט טון. אבער כאטש וואס דאס איז פארבאטן לויט די תורה, נוצן זיך די "מחזירים בתשובה" מיט האט די שפיל כדי צו אויפווייזן אז עס איז דא לעבן נאךן שטארבן. לויט ווי זיי זאגן, קען מען נישט אראפבריינגען נשמות אום שבת.
וועב לינקס
קאטעגאריע:טויט קאטעגאריע:פאנטאזיע
טעראבייט
א טעראבייט איז אן איינצלהייט גענוצט אין פארבינדונג מיט קאמפיוטערס אויף צו מעסטן א שטיקל דאטן.
איין מעגאבייט באשטייט פון 1024 קילאבייטס.
איין קילאבייט באשטייט פון 1024 בייט
איין בייט באשטייט פון אכט ביטס.
אויף צו פארגרינגערן, קען מען זאגן אז א טעראאבייט איז בערך א טריליאן בייטס. א בייט איז דער קלענסטער מאס פון א שטיקל דאטא, און דאס איז צוזאמגעשטעלט פון אכט ביטס וואס יעדע פון זיי קען זיין אן איינס אדער א זערא.
קאטעגאריע:מאס
קאַטעגאָריע:אינפארמאציע
אטעם
אטעמען איז די ארבעט וואס טראנספערירט אקסיגען אריין אין קערפער און קארבן דיאקסייד ארויס פון קערפער.
מענטשען דורכשניטלעך טוען אטעמען פון 12 ביז 20 מאל אין א מינוט, קינדער טוען שנעלער אטאמען ווי ערוואקסענע, בעיביס קענען אטעמען ביז 40 מאל א מינוט. א פערצען יעריגער בחור אטעמעט אריין בערך 30,000 מאל א טאג.
ווען מען אטעמעט שטארק פארלירט מען וואסער פון קערפער דעריבער איז וויכטיג צו טרונקען פליסיגקייטן בשעת מען מאכט איבונגען.
אידישקייט
דאס לעבן פון די רוחניות טייל פון מענטש הייסט נשמה נאך די אטעמען טייל וואס אין לשון קודש הייסט נשימה, וואס איז שטארק אינטערגאל אין גשמיותדיגער לעבן. אבער היינט צוטאגס וויבאלד מען קען נאך לעבן אן אטעמען צוליב סי.פי.אר. וואס דינט ווי מעכאנישער ווענטאלאציע איז דאס שוין נישט דערקענט אלס טויט אן אטעמען.
קאַטעגאָריע:פיזיאלאגיע
מאגן
קליין|250px|די אינעווייניגסטער טייל פון מאגן. דער מאגן איז דער גליד וואס פארדייט דאס עסן, אינעם פארעם ווי א זעקל.
ער ליגט אויפן אויבערשטען חלק פון דעם בויך און ער איז באהאפטן צום וושט מקבל צו זיין דאס עסן. א מענטש האט נאר איינס אבער בהמות וואס זענען מעלה גרה האבן עטלעכע, ווי למשל א קו האט פֿיר מאגנס.
דער צוועק פונעם מאגן איז צו שטופן דאס עסן אין דער קליינער קישקע אריין. ווען די קליינע קישקע איז פול און איז עוסק אין פארדייען דאס עסן דינט דער מאגן איינצולאגערן דאס עסן.
קאַטעגאָריע:פארדייאונג סיסטעם
איבן רושד
איבן־רושד (פולער אַראַבישער נאָמען: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد, אַבו אַל־וואַליד מוכאַמאַד איבן אַכמאַד איבן רושד, אויך באַקאַנט מיטן לאטיינישן נאָמען Averroes, אַוועראוּס; 1126 – 1198) איז געווען אַ מוסולמענער דאָקטער און פילאָזאָף, וואָס האָט געהאַט אַ שטאַרקע ווירקונג אויף דער אייראָפּייאישער פילאָזאָפיע פון דעם מיטל־אַלטער.
געבאָרן איז ער אין קאָרדאָבע, די דעמאָלסדיקע הויפּטשטאָט פון דעם מורישן קעניגרייך אין שפּאַניע. אַ תקופה האָט ער געדינט אַלס וויזיר אין קאָרדאָבע, און שפּעטער אַלס הויפּט ריכטער אין מאַראָקע. צוליב זײַנע אמונות האָט מען עם פאַרפאָלגט און אַרײַנגעזעצט אין תפיסה, און ער איז באַפרײַט געוואָרן ערשט נאָכדעם וואָס ער האָט צוריקגעצויגן עטלעכע פון זײַנע שיטות. ער איז געווען באַפרײַנדעט מיטן פילאָזאָף איבן־טופײַל, וועלכע האָט עם רעקאָמאַנדירט פאַרן קעניג אַלס זײַן פאַרטרעטער אין דער וויזירשאַפט.
ער האָט שטודירט יוריסטווע, געשריבן דיכטונגען, און איז געווען פאַררעכנט אַלס דער גרעסטער געלערנטער אין זײַנע צײַטן. זײַנע ווערק שליסן אײַן כתבים אין רפואה, נאַטור־וויסנשאַפטן, פילאָזאָפיע, יוריסטווע, און מאַטעמאַטיק, אָבער ער איז באַוואוסט דערהויפּט פאַר זײַנע פירושים און קריטיק אויף די ווערק פון אַריסטאָ, צו וועלכע די געלערנטע אין יענע צײַטן פלעגן זיך באַציען מיט אַ חרדת־קודש.
נשמה
דער הימלישער זעהל אינעם מענטש ווערט גערופן נשמה.
איבן רושד
זײַן פילאָזאָפישע שיטה
דער וועלטס אייביקײַט איז פאַרבונדן מיט די נאַטור געזעצן וועלכע בייגן זיך קיינמאָל ניט. ווי עס שײַנט, האָט איבן־רושד געהאַלטן פון דעטערמיניזם.
נשמה
באדייט פון נשמה
נשמה איז טייטש אטעם, אבער עס איז נישט קיין פיזישער גליד אדער ארגאן אינעם מענטש. עס איז א ספריטואלער באשטאנדטייל.
איבן רושד
זײַן פילאָזאָפישע שיטה
קאַטעגאָריע:פילאסאפן
נשמה
באדייט פון נשמה
שבת קודש ווייסן מיר, באקומט יעדער איד (ווער ס'איז זוכה) א נשמה יתירה. וואס דאס איז גענוי, איז אומבאוואוסט, פינקט ווי די דער ארגינלעע נשמה איז פארהוילן, איז די נשמה יתירה אויך פארהוילן.
די נשמה אין דער גוי'ישער וועלט
טראצדעם וואס מיטן פיזישן אויג, זעט מען נישט קיין נשמה, און מ'קען איר נישט טאפן אדער שפירן פיזיש, איז דאך פאראן ביי פראפעסארן, דאקטוירים, און מעדיצינישע וויסנשאפטלער די אלוועלטליכע אנגענומענע דאגמע פון נשמה, וואס איז א העכערער גייסט וואס רוהט אינעם מענטש. און כל זמן דער מענטש האט דעם גייסט לעבט ער, און ווען ער פארלאזט אים, שטארבט ער.
פארשידענע מיני נשמות
אויף א גאר ערליכן מענטש, דרוקט מען זיך אויס: ער האט א הייליגע נשמה. אויף א פארפוילטן קערל, דרוקט מען זיך אויס, ער האט א פארדארבענע נשמה. חסידישע רביים זאגן נאך פון בעל שם טוב אז יעדן טאג באקומט דער מענטש א נייע נשמה. לויט ווי ער האט זיך אויפגעפירט נעכטן (וועמענס און צי וואס?).
קאַטעגאָריע:אמונה קאַטעגאָריע:טעאלאגיע
יד לאחים
דער ערשטער רב פון יד לאחים איז געווען הרב יעקב לאנדא, שטאטס רב פון בני ברק.
געשיכטע
יד לאחים האט אנגעהויבן אין תש״י מיט פארשפרייטן אידישקייט און תודה צווישן די תימנישע אידן און אנדערע וואס זענען ארויפגעקומען קיין ישראל פון אראבישע מדינות.
יד לאחים קריגט זיך קעגן מיסיאנערישע ארגאניזאצעיס און לויט די ציפערן פון יד לאחים געפינען זיך היינט אין ארץ ישראל בערך 100 מיסיאנעריש גרופעס און ארגאניזאציעס וועלכע שפענדן צוזאמען מיליאנען דאלארן א יאר צווישן משפחות וועלכע געפינען זיך אין פינאנציעלע אדער גייסטישע קלעם.
יד לאחים פארמאגט צענדליגער ארבייטער און הונדערטער וואלאנטירן, צווישן זיי געפינען זיך אויך אזעלכע וואס זענען געווען א חלק פון מיסיאנערישע גרופעס און ארגאניזאציעס און יד לאחים האט זיי געהאלפן תשובה טון.
זיי ראטעווען ארויס קליינע קינדער אדער פרויען וואס זענען פארכאפט אין אראבישע דערפער נאכדעם וואס זיי האבן חתונה געהאט מיט אראבער, אפט מאל זענען די פרויען געפאנגען אין דארף אונטער'ן מאן'ס רשות.
אין יאר תשע"א איז רבי שלום דוב ליפשיץ אוועק און זיין זון רבי ישראל לייב - וועלכער האט ביז דאן געדינט אלס סגן יו"ר - האט איבערגענומען די פירערשאפט. קאטעגאריע:ארגאניזאציעס אין ישראל
בין הזמנים
בין הזמנים איז צווישן די רעגולערע זמנים אינעם סדר פון ישיבות.
וואס איז בין הזמנים?
די פעריאדע ווען ישיבות זענען פארמאכט און די בחורים (תלמידי הישיבה) געפינען זיך אויף דאטשע. די בחורים דרייען זיך ארום אין די גאסן שלינק און שלאנק און האבן נישט וואס צו טאן מיט'ן טאג. ס'איז נישט קיין סדרים און קיין משגיחים און איז א פלאג פאר יעדע טאטע און מאמע.
ווען איז בין הזמנים?
ביי חסידישע ישיבות איז עס פון גאנץ חודש ניסן און גאנץ חודש תשרי. ביי ליטווישע ישיבות, איז עס אין עטליכע וואכן אין די זומער מאנאטן,אין אב פון נאך תשעה באב, ביז ראש חודש אלול, און גאנץ חודש ניסן, און פון נאך יום כיפור ביז ראש חודש חשון.
היסטאריע פון בין הזמנים
קאטעגאריע:סאציאלאגיע קאטעגאריע:ישיבות
נויטפאל
קליין|געפארן צום לעבן אדער צום געזונט איז ערענסט אז נויטפאל ארגעניזאציעס זענען געברויכט צו געבן ערשטע הילף און צו ראטעווען א נויטפֿאל אדער עמערגענץ איז א פאל וואס שטעלט מיט זיך פאר א זאפארטיגער סכנה צו לעבן, געזונט, אייגנטום אדער סביבה.
מייסטענס עמערגענצן פארלאנגט זיך קריטיש וויכטיגע אריינמישונג צו אפהאלטן א פארערגערונג אין די סיטואציע, כאטשיג אין טייל סיטואציעס, קען קיין אפהאלט נישט זיין מעגליך און די אגענטורן און מענטשן וואס העלפן קענען שוין גארנישט טאן נאר צו באהאנדעלן די נאכווייען.
כאטשיג א סאך עמערגענצן זענען אפן און קלאר פאר יעדן אז דאס איז אן עמערגענץ ווי למשל נאטורליכע קאטאסטראפעס אבער זייער אסאך זענען אויך באהאלטן פון אן אנדערן און פארלאנגט זיך די סאביעקטיווער מיינונג פונעם באטראפענדען כדי צו דעצעדירן אויב עס איז טאקע אן עמערגענץ.
די פונקטליכער דעפעניציע פון א נויטפאל, די אגענטורן אינוואלווד און די פראצעדורן גענוצט, טוישט זיך ביי איטליכער יוריסדיקציע, און איז געווענליך אויסגעשטעלט ביי די רעגירונג, וועמעןס אגענטורן זענען פאראנטווארטליך פאר עמערגענץ פלאנירונג און פֿאַרװאַלטונג.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:נויטפאל מעדיצין
Szükségállapot (politika)
ב' אב
די טעג ווען ב׳ אב קען געפאלן:
װעלט געזונט ארגאניזאציע
דער ציל און ארבעט פון די וועלט געזונט ארגאניזאציע איז זייער א וויכטיגע און רוב לענדער פון די וועלט קאאפערירן מיט איר. די ארגאניזאציע'ס ציל איז צו דירעקטירן און קאארדינירן די אינטערנאציאנאלע געזונט ארבעט.
די "װעלט געזונט ארגאניזאציע" איז באוואוסט מיט איר געלונגענע ארבעט מיט'ן ראטעווען די וועלט פון די סכנות'דיגע פאקן קראנקייט און איר הילף אין די וועלט'ס פארשפרייטע קראנקייטן פון כאלעריע, בויכטיפוס, אין די אלטע צייטן און סארס, און עיטש-איי-ווי היינט צו טאג.
די ארגאניזאציע האט אויסגעגעבן אסאך געלט פאר פארשונגן און קאארדינירט געזונט ארגאניזאציעס ארום דער וועלט וויאזוי זיך צו ראטעווען פון די קראנקייטן. די טעגליכע ארבעט פון די ארגאניזאציע רעכנט אריין אויך געזונטהייט פארבינדענע פראבלעמען ווי סעניטאציע, פובליק געזונטהייט, די קעגנערשאפט איבער די באנוץ פון טאבאקא, און שטודיעס קעגן קענסער.
סטרוקטור
די "װעלט געזונט ארגאניזאציע" איז די ערשטע אזא ארגאניזאציע אין די וועלט וועלכע האט איינגעשלינגן און איבערגענומען די ארבעט פון הונדערטער געזונט ארגאניזאציעס איבער די וועלט און האט קאארדינירט זייער ארבעט אינאיינעם. די ערשטע גרויסע געזונט ארגאניזאציע איז געווען אן אפטיילונג פון דער פעלקער־ליגע וועלכע האבן דאס שוין איינגעשטעלט אין 920' נאכדעם וואס אסאך קלענערע ארגאניזאציעס האבן נישט באוויזן זיך צו פאראייניגן און אויסקעמפן די ביטערע טשאולירא עפעדימיק וואס האט דעמאלט געפלאגט די וועלט און אומגעברענגט מיליאנען מענטשן. די הונדערטער קליינע געזונט ארגאניזאציעס האבן זיך געטראפן אין אייראפע ביי עטליכע קאנפערענצן און אלע האבן איינגעזען אז עס וועט זיך אויספעלן א גרויסע אינטערנאציאנאלע געזונט ארגאניזאציע וועלכע זאל קאארדינירן די קלענערע ארגאניזאציעס און מיטהאלטן אינפארמאציע פון אלע לענדער.
די פעלקער־ליגע איז דורכגעפאלן מיט'ן אנהויב פון די צווייטע וועלט קריג און נאך די קריג איז געגרינדעט געווארן די יו-ען וועלכע האט נאכגעפאלגט די סטרוקטור פון די ליג או נעישאנס אבער מיט א גרעסערע מאכט.
אין אנפאנג האט די יו-ען נישט געוואלט גרינדן א געזונט ארגאניזאציע ווייל איר הויפט ציל איז געווען צו ברענגן שלום אין די וועלט דורך לעזן איטערנאציאנאלע קאנפליקטן. אבער נאך עטליכע יאר אין איר עקזיסטענץ האבן די דעלעגאציעס פון בראזיל און כינע פארלאנגט די יו-ען זאל אויפשטעלן אויך א געזונט ארגאניזאציע. די מיטגלידער אין די יו-ען זענען ערשט נישט געווען דערביי אבער שפעטער האבן זיי דאס געשטיצט מיט'ן פלאן אז עס וועט דינען אלס א באזונדערע ארגאניזאציע מיט אייגענע אקטיוויטעטן און אייגענע פאנדרעיזינג. די יו-ען האט אויפגענומען א גרופע געזונטהייט עקספערטן וועלכע האבן געארבעט אויף עמוירדזשענסי פארלייכטונגן אין די נאכפאלגונג פון די צווייטע וועלט קריג, און האט זיי געגעבן די אויפגאבע פון צוזאמענשטעלן א קאנסטיטוציע וועלכע זאל ערקלערן די סטרוקטור און מאנדאט פון איר קערפערשאפט וועלכע איז שפעטער באקונט געווארן אלס די וועלט געזונט ארגאניזאציע. די "װעלט געזונט ארגאניזאציע" איז צוזאמענגעשטעלט פון א סעקריטעריאט וועלכע ווערט געפירט דורך א דירעקטאר גענעראל און ווערט איינגעטיילט דורך אן עקזעקיוטיווע באורד און דורכגעארבעט מיט אן אסעמבלי.
די סעקרעטעריאט באשטייט פון טויזנטער געזונטהייט ארבייטער וועלכע ארבעטן אין ראיאנישע אפיסעס און אין די מיטגלידער לענדער ארום די וועלט. אין שפיץ פון די ביוראקראטיע איז דער דירעקטער גענעראל וועלכער ווערט ערוועלט פאר א 5 יעריג'ן טערמין. די היינטיגע דירעקטאר איז מארגארעט טשען פון דרום קארעע, א געוועזענע דירעקטאר פון געזונט פאר די דרום קארעא רעגירונג.
די "װעלט געזונט פארזאמלונג" (World Health Assembly) איז די הויפט קערפערשאפט פון דער ארגאניזאציע וועלכע מאכן אלע באשלוסן און שטעלן אויס דעם סדר היום. די קערפערשאפט איז צוזאמענגעשטעלט פון דעלעגאטן פון אלע מיטגלידער לענדער וועלכע ציילן היינט 192. די אסעמבלי טרעפט זיך יעדעס יאר אין מאי צו דיסקוסירן די פלענער פאר'ן קומענדיגן יאר. רוב פון זייערע קאנפערענצן קומען פאר אין די ארגאניזאציע'ס הויפטקווארטיר אין גענף, שווייץ. אין עמוירדזשענסי פעלער וועלן זיי זיך טייל מאל טרעפן אין אנדערע לענדער. אין זייערע מיטינגן וועלן זיי איבערקוקן און באשטעטיגן די בודזשעט פאר'ן קומענדיג'ן יאר און באשליסן אין וועלכע פעלדער מען זאל ארבעטן. ווען עס פעלט זיך אויס וועלן זיי אויך ערוועלן א נייע עקזעקיוטיווע באורד און דער דירעקטאר גענעראל ווען זייערע טערמינען לויפ'ן אויס.
די עקזעקיוטיווע בארד איז צוזאמענגעשטעלט פון מיטגלידער וועלכע ווערן ערוועלט דורך די אסעמבליפאר דריי יעריגע טערמינען. די ערוועלטע מוזן זיין טעכניש קוואליפיצירט אין די געזונטהייט פעלד און זענען געווענליך גרויסע דאקטוירים. זייערע הויפט מיטינגן קומען פאר אין יאנואר ווען זיי שטעלן אויס די אגענדע און די מאטיוון וועלכע זאלן אויסגעשמועסט ווערן אדער אונטערגענומען ווערן ביי די הויפט אסעמבלי מיטינג אין מאי. די בארד עצה'ט די אסעמבלי און טיילט איין זייער ארבעט. זיי נאמינירן דעם דירעקטאר גענעראל און רעקאמענדירן די הויפט אישוס וועלכע זאלן זיין אין באטראכט. די עקזעקיוטיווע באורד און די אסעמבלי ארבעטן דורך אלע פלענער און געבן דאס איבער פאר די סעקריטעריאט און דארפן זיכער מאכן אז זיי פירן אויס זייער ארבעט.
די וועלט געזונט ארגאניזאציע איז פינאנציאנירט פון צווי קוועלער: די באשטימטע ביישטייערונגן פון די מיטגלידער לענדער און פון וואלונטיר ביישטייערונגן פון די מיטגלידער און אנדערע ארגאניזאציעס ארום די וועלט. די באשטימטע ביישטייערונגן קומען אויס צו בערך נאנט צו 900 מיליאן דאלאר און די וואלונטיר ביישטייערונגן גרייכן שטענדיג איבער די סומע. צום בייפיל אין יאר 03' האבן וואלונטיר ביישטייערונגן באטראפן איין ביליאן און 380 מיליאן דאלאר.
די ארגאניזאציע'ס ארבעט
איינע פון די הויפט זאכן אויף וואס די װעלט געזונט ארגאניזאציע ארבעט בעיקר איז צו פארמיידן קראנקייטן וועלכע פארשפרייטן זיך איבער די וועלט. איר גרעסטע סוקסעס איז דערווייל געווען איר געלונגענע קאמף קעגן די טויטליכע פאקן דעזיז וועלכע האט געדראעט די וועלט און לויט זייערע שאצונגן וואלט עס געקענט אומברענגן מיליאנען.
די ארגאניזאציע האט געפארשט און געפינען אז פאקן קען בלינד מאכן א מענטש און עטליכע טעג און עס וואלט אומגעברענגט 30 פראצענט פון די אנגעשטעקטע. די ארגינעלן פון די מחלה איז אויפגעברענגט געווארן דורך מעדיצינישע וויסנשאפטלער אין כינע וועלכע האבן געווארנט אז די מחלה וועט זיין א טויטליכע עפעדימיק פאר די גאנצע וועלט. די אויספארשונג איז דערנאך אריבער קיין ענגלאנד וואו די ענגלישע וויסנשאפטלער האבן אנטוויקעלט א וואקסינאציע. וויבאלד די וואקסינאציע איז געווען ניי און טייער האבן ווייניג מענטשן געהאט צוטריט דערצו און הונדערטער ארימע לענדער האבן דאס אפילו נישט פארמאגט. די װעלט געזונט ארגאניזאציע האט דאן אונטערגענומען א מולטי-מיליאן דאלארדיגן גלאבאלע וואקסינאציע קאמפיין אין יאר 1967.
די אגרעסיווע קאמפיין איז געווען דערפאלגרייך און די ארגאניזאציע האט באוויזן צו ראטעווען די וועלט אין א צירקע פון 10 יאר. לויט אפיציעלע רעקארדס איז דער לעצטער פאל פון פאקן געשען אין 1977. פון דארט און ווייטער האט די ארגאניזאציע געווארט דריי יאר ביז זיי זענען געווען זיכער אז די קראנקייט איז א ווירליכע פארגאנגענהייט און האט דאן געמאלדן מיט שטאלץ אז די וועלט איז פאקן פריי. די נעקסטע מחלה איז אנגעקומען ווייניגער פון פינף יאר שפעטער און איז גערופן געווארן פאליא וואס איז א מחלה וועלכע האט בעיקר געטראפן קינדער אונטער 5 יאר אלט. די מחלה האט דעגרייכט ארום די וועלט און די װעלט געזונט ארגאניזאציע האט אונטערגענומען א קאמפיין קעגן דעם אין 1988 מיטן ציל דאס אויסצוראטן פון דער וועלט ביז'ן יאר 2005. אין 1994 האט די ארגאניזאציע דעקלערט אמעריקע פאליא פריי און א קורצע צייט דערנאך איז אויך די מערב פאציפיק דעקלערט געווארן פריי דערפון. אין יאר 02' איז אייראפע געווארן פריי דערפון און אפריקע און צפון אזיע זענען דערווייל געבליבן די איינציגסטע ערטער וואו די מחלה איז נאך נישט אינגאנצן אויסגעראטן.
די ארגאניזאציע האט געהאט א שוואכע סוקסעס אינעם קאמף קעגן דריי וועלט'ס פארשפרייטע מחלות וועלכע זענען: מאלאריע, טובערקולאז, און דער וועלט'ס גרעסטע מחלה עיטש-איי-ווי. וויבאלד די מחלות האבן נאך דערווייל נישט קיין רפואות און אויך איז נאך נישט אנטוויקעלט געווארן א וואקסינאציע דערפאר, איז די קאמף קעגן דעם זייער א שווערע און עס איז געצילט צו מינימיזירן די צעשפרייטונג פון די מחלה דורך פארשידענע צוריקהאלט מעטאדן. די װעלט געזונט ארגאניזאציע לייגט אריין גרויסע געלטער קעגן די מחלות און איר ארבעט איז געשעצט אין די גאנצע וועלט. די ארגאניזאציע האט מיט עטליכע יאר געמאלדן אז זי פלאנט צו עלימינירן די עיטש-איי-ווי מחלה מיט א פערטל ביז אין יאר 010'.
קריטיקיזם
צו יעדער גוטער זאך איז אבער פאראן קריטיק און אויך די וועלט געזונט ארגאניזאציע ווערט קריטיקירט אויף פארשידענע זאכן. איר הויפט קריטיק איז אז די ארגאניזאציע איז צו ביוראקראטיש און צענטראליזירט און דאס האלט איר צוריק פון שאפן גענוג געלט און טאן די בעסטע ארבעט. טיילמאל האט די קריטיק געהאלפן ווען עטליכע דירעקטאר גענעראלן האבן פארשפראכן אז זיי וועלן דאס האלטן פאר א פריאריטעט.
אנדערע קריטיק שרייען אז די ארגאניזאציע האט גענוג השפעה צו העלפן די וועלט מיט פובליק געזונטהייט וועלכע רעכנט אריין געזונטע עסנווארג, אפלאזן רויכערן, מאכן איבונגן, צוטריט צו געזונט קעיר, א גוטע ענווייראמענט, און נאך זאכן וועלכע עפעקטירן דאס לעבן פון רוב מענטשן אין די וועלט. די ארגאניזאציע זאגט אבער אז אין איר קאנסטיטוציע איז נישט אויסגערעכנט אז זי ברויך העלפן די וועלט מיט פובליק געזונט ווייל דאס העלפט נישט גארנישט קעגן וויירוסעס און אנדערע פארשפרייטע קראנקייטן און די ארבעט באלאנגט צו די לאקאלע רעגירונגן. מיט דעם אלעם גיט די ארגאניזאציע אויס מיליאנען דאלארן פער יאר צו שטודירן פובליק געזונט און זיי קומען יעדעס יאר ארויס מיט רעקאמענדאציעס וועלכע זיי גיבן איבער פאר די מיטגלידער לענדער.
די "װעלט געזונט ארגאניזאציע" האט עטליכע מאל פרובירט צו פירן א קאמף קעגן טאבאקע אבער אן ערפאלג. די ארגאניזאציע האט געפלאנט צו בעטן די מיטגלידער לענדער זיי זאלן פארבאטן זייערע טאבאקע פירמעס צו אדווערטייזן אדער ספאנסערן געלטער, שטרענגער מאכן די ווארענונגן אויף די שאכטלעך, פארבאטן רויכערן אין פובליק פלעצער, און רעדוצירן טאבאקע שמוגלעריי. אין 2005 האט די ארגאניזאציע ווידער פרובירט דאס זעלבע און האט געגרינדעט א פראיעקט קעגן טאבאקע וועלכע זי האט אנגערופן "פרעימוואורק קאנווענשאן אויף טאבאקע קאנטראל". די ארגאניזאציע האט געמאכט א גרויסע קאנווענשאן און האט אויסגעהערט פון אלע לענדער וואס זיי האבן שוין געטאן דערצו און וואס זיי פלאנען ווייטער צו טאן צו רעדוצירן טאבאקע אין זייערע לענדער. די ארגאניזאציע האט פארגעשלאגן אסאך שטרענגע פארסירונגן וועלכע טייל לענדער האבן אויפגעצויגן.
זעט אויך
יו-ען
קאַטעגאָריע:מעדיצין קאַטעגאָריע:אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס קאַטעגאָריע:פאראייניגטע פעלקער
ערד-פלאנעט
left|קליין|ערד-פלאנעט ערד-פלאנעט (סימבאל: ; ענגליש: Earth) איז א וועלט וואס איז אויף איר פלאצירט לעבעדיקע באשעפענישן. די וועלט אדער ערד פלאנעט איז איינער פון די פלאנעטן פֿון דער זון סיסטעם די דריטער ווייטסטער פון דער זון און דער פינפטער גרעסטער אין דיאמעטער. די ווייטקייט פון דער ערד צו דער זון איז געשאצט אויף 92,897,000 מייל (149,503,000 קילאמעטער). ער איז דער איינציגסטער פלאנעט וואס שטיצט לעבן כאטש אנדערע פלאנעטן האבן אויך אטמאספערע און וואסער. אויף דער ערד לעבן מיליאנען זגאלן, כולל מענטשן.
מנורה
קליין|די מנורה סטאטוע פֿאר דעם [[כנסת אין ירושלים.]] די מנורה איז א יידישע סימבאָל. עס איז דער נאמען פֿון דעם גאלדענעם לייכטער מיט 7 רערן וואס מען האט געצינדן יעדן טאג אויל-ליכט אין בית המקדש.
ערד-פלאנעט
צוליב דער אזאן שיכטע און דער ערד'ס מאגנעטישן פעלד, ווערט די ערד געשיצט פון שעדיקע שטראלונג פון דער זון, און אזוי איז לעבן מעגלעך אויף דער ערד.
מנורה
די מנורה אין חומש
דער חומש אין ספר שמות ברענגט אז מען האט געמאכט די מנורה פארן משכן פון א ככר געוויכט פון ריינעם גאלד. די מנורה האט געהאט א מיטלן ראר מיט דריי צווייגן אין יעדער זייט. יעדער ראר איז געווען געשאפן מיט א קנעפל, א בלימל און פיר בעכערס.
ערד-פלאנעט
מער ווי 70 פראצענט פון דער ערד'ס אייבערפלאך איז באדעקט מיט וואסער; דער איבריגער טייל איז די קאנטינענטו און אינזלען, וואס אנטהאלטן אויך אזערעס. די צוויי פאלוסן זענען באדעקט מיט אייז; הארטער אייז וואס באדעקט דעם קאנטינענט אנטארקטיקע ביים דרום פאלוס, ווי אויך ים־אייז ביי ביידע פאלוסן.
די גרויסע מאסע פון דער זון שאפט א גראוויטאציע־קראפט דורך וואס די ערד פארט ארום דער זון. אזוי אויך גייט די לבנה ארום דער ערד.
מנורה
חנוכה
אידן צינדן חנוכה א חנוכה מנורה א זכר צום נס חנוכה וואס האט פאסירט אין די צייטן פֿון די חשמונאים.
ערד-פלאנעט
די ערד דרייט זיך איין מאל יעדן טאג, דערפאר קערט אן אנדער טייל פון דער ערד צו דער זון אין אנדערע צייטן. די צייט וואס עס דויערט די ערד צו דרייען אינגאנצן הייסט א "טאג". די ערד גייט ארום דער זון איין מאל א "יאר", וואס איז לאנג ¼365 טעג.
די לבנה גייט ארום דער ערד איין מאל אין ⅓27 טעג, און שפיגלט אפ ליכט פון דער זון.
מנורה
חנוכה
קאטעגאריע:בית המקדש
ערד-פלאנעט
עטימאלאגיע
דאס ווארט "ערד" אין יידיש איז ענלעך צו די ווערטער וואס מען ניצט אין אלע גערמאנישע שפראכן: ווי האלענדיש aarde, דייטשיש Erde, און שוועדיש, נארוועגיש און דעניש jord.
צוזאמנשטעל און סטרוקטור
די ערד איז אן ערדישער פלאנעט, ד.ה. זי איז צוזאמנגעשטעלט מיט שטיינער, ענדערשט ווי א גאז ריז ווי יופיטער. זי איז די גרעסטע פון די פיר ערדישע פלאנעטן ארום דער זון, סיי אין גרייס סיי אין מאסע. פון די פיר פלאנעטן האט די ערד די גרעסטע געדעכטקייט, די העכסטע אויבערפלאך גראוויטאציע, דאס שטערקסטע מאגנעטישע פעלד, און די גיכסטע ראטאציע.
די ערד, ווי מיר רופן זי ערד קוגל, איז פאקטיש נישט הונדערט פראצענט רונדיג, זי האט די פארעם פון א פלאכן ספערויד. זי איז 26 מייל לענגער אין דער ברייט ווי אין דער לענג (צווישן דעם צפון פאלוס און דעם דרום פאלוס). די וועלט לויפט ארום אין קאסמאס מיט א שנעלקייט פון 66,000 מייל פער שטונדע (אגב, עס איז נישט דא קיין שום מחלוקה דערין ווי טייל מענטשן מיינען). דאס האט מען ערשט אויסגעפינען ווען מען האט די ערשטע מאל דערגרייכט אויף דער לבנה מיט סאטעליט טעכנאלאגיע. דער דורכשניטלעכער דיאמעטער פון דער ערד איז 12,742 ק"מ, אומגעפער π/40,000 ק"מ, צוליב דעם וואס מ'האט אריגינעל דעפינירט דעם מעטער צו זיין 1/10,000,000 פונעם דיסטאנץ צווישן דעם עקוואטאר און דעם צפון פאלוס דורך פאריז, פראנקרייך.
דער נידריקסטער פונקט אויף דער ערד איז 418- מעטער ביים ים המלח, און דער העכסטער פונקט איז דער שפיץ פונעם עווערעסט בארג, געשאצט 8,848 מעטער. די דורכשניט הייך פון דער ערד איבערן ים פלאך איז 840 מעטער.
די יבשה פון דער ערד ווערט צעטיילט אין זיבן קאנטינענטן: אויסטראליע, אזיע, אייראפע, אנטארקטיקע, צפון און דרום אמעריקע, און אפריקע, און פארשידענע ימען. אויך קען די ערד ווערן צעטיילט אינעם צפון און דרום האלבקיילעכער, צענטרירט אויף די צוויי פאלוסן. (מען רעדט אויך וועגן די מזרח און מערב האלבקיילעכער, אבער דאס איז נישט קיין געאגראפישן באגריף.)
פארעם
די ערד האט די פארעם פון א פלאכן ספערויד, צוליב דעם וואס זי דרייט זיך אויפן אַקס גאר גיך. דער עקוואטאר וואס גייט ארום דער ערד אין מיטן איז לאנג אומגעפער 40,075 ק"מ (24,900 מייל). דער העכסטער בארג, עווערעסט, איז הויך 8.8 ק"מ איבערן ים־פלאך, אבער דער שפיץ פונעם בארג טשימבאראזא, אין עקוואדאר. וואס איז נאר הויך 6.3 ק"מ איבערן ים־פלאך, איז אבער ווייטער פונעם צענטער פון דער ערד ווייל ער איז כמעט ביים עקוואטאר.
כעמישער צוזאמענשטעל
די הויפט באשטאנדטיילן פון די שטיינער אין דער אויבערשטער שיכטע פון דער ערד זענען די אקסידן סיליקא, אלומינא און קאלך.
טיף אין דער ערד איז גאר אנדערש ווי די העכסטע שיכטע. גאר דאס פליסיקע וואסער אין דער ערד געפינט זיך אין די ימען אדער נאענט צום אייבערפלאך פון דער ערד. אויך האט די אויבערשטע שיכטע א סך זויערשטאף, וואס איז כמעט נישט בנמצא טיף אין דער ערד. בעלי חיים און פלאנצן קענען לעבן נאר אויפן אייבערפלאך. די שטיינער אין דעם אייבערפלאך זענען טיף פון 30 ביז 60 ק"מ, אבער אונטערן ים זענען זיי נישט אזוי טיף—אין טייל ערטער נישט מער ווי 6 ק"מ. אונטער דעם איז א שיכטע פון פליסיקען שטיין וואס איז גאר הייס, אומגעפער 7,000°C. דער טיפסטער טייל אין צענטער פון דער ערד איז סאליד צוליב דעם גרויסן דרוק, און איז מערסטנס אייזן; וועגן דעם איז די ערד מאגנעטיש.
ערד-פלאטעס
די אייבערשטע שיכטע פון דער ערד, וואס מען רופט די ליטאספערע (ספערע פון שטיין), איז צעטיילט אין עטלעכע פלאטעס. די פלאטעס זענען שטייף, אבער באוועגן זיך אין פארהעלטעניש מיט אנאנד. ערדציטערנישן און וואולקאנישע טעטיקייטן פאסירן וואו די פלאטעס קומען צוזאמען.
אטמאספער
די ערד איז ארומגענומען מיטן אטמאספער, וואס איז 78% אזאט און 21% זויערשטאף, מיט א קליין ביסל וואסער דאמף און קארבאן דיאקסיד. דער נידריקסטער טייל פונעם אטמאספער, מיט 80% פון זיין מאסע, הייסט דער טראפאספער, און איז הויך צווישן 8 ק"מ (ביי די פאלוסן) ביז 17 ק"מ (ביים עקוואטאר). ענערגיע פון דער זון ווארעמט אן דעם טראפאספער (און דעם אייבערפלאך פון דער ערד) אזוי ברייטערט זיך אויס די לופט. במילא האט די לופט איבער דער ערד א נידעריקע געדיכטקייט, און זי הייבט אן ארויפגיין, ווען די קילערע לופט פון אויבן פאלט אראפ. דאס שאפט א כסדרדיקע צירקולאציע פון לופט וואס טרייבט וועטער און קלימאט.
די הויפט אטמאספערישע צירקולאציעס זענען די האנדל ווינטן צווישן 30ְº גארטל-ליניעס און דעם עקוואטאר און די מערבדיקע ווינטן צווישן 30ְº און  60ְº. אויך האבן די אקעאן שטראמען אן איינפלוס איבערן וועטער.
לעבעדיגע באשעפענישן דארפן האבן לופט כדי צו אטעמען און לעבן. זיי ניצן די גאזן—ספעציעל זויערשטאף און אזאט—צו שאפן און ניצן צוקער און צו געבן זיך קראפט.
אזוי ווי די ערד דרייט זיך טוט דאס באוועגן די לופט קיין צפון און דרום, ווייל נאנט צום עקוואטאר ווערט די ערד ווארעם פון דער זון. העכער דעם וועסער נעמט די לופט אריין וואסער; אבער קאלטע לופט קען נישט האלטן אזוי פיל וואסער, און ווען די לופט ווערט קעלטער שאפט דאס וואלקנס און רעגן. וואסער דרייט זיך כסדר אין א קרייז וואס מען רופט דעם וואסער-ציקל.
ראטאציע
די תקופה פון דער ערדס ראטאציע אין פארהעלטעניש צו דער זון—דער דורכשניטלעכער זון טאג—איז 86,400 סעקונדעס. דער ערדס ראטאציע אין פארהעלטעניש צו די שטערן—דער שטערן טאג—איז 86,164.0989 סעקונדעס, ד"ה 23ש 56מ 4.0989ס.
צוליב דער ראטאציע פון דער ערד, זען אויס אלע הימלישע קערפער אז זיי רוקן קיין מערב מיט א גיך פון 15° א שעה.
ארביט
די ערד גייט ארום דער זון ווייט 150 מיליאן ק"מ יעדע 365.2564 דורכשניטלעכע זון טעג, איין סידעריש יאר. פון ערד זעט אויס די זון צו רוקן מזרחדיק אין פארהעלטעניש צו די שטערן כמעט 1º א טאג.
די לבנה און ערד ארביטירן א געמיינזאמען באריצענטער יעדע 27.32 טעג רעלאטיוו צו די הינטערגרונט שטערן. אז מען רעכנט מיט די ערד-לבנה סיסטעמ׳ס בשותפותדיקן ארביט ארום דער זון, איז דער פעריאד פון דעם סינאדישן מאנאט, פון מולד צו מולד, 29.53 טעג. קוקנדיק פון דעם הימלישן צפון פאלוס, זענען די באוועגונג פון דער ערד, פון דער לבנה, און זייערע אַקס-ראטאציעס אלע קעגנזייגערדיק. אז מען קוקט פון אן אויסבליקפונקט איבער די צפון פאלוסן פון סיי די זון סיי די ערד, טוט די ערד ארביטירן אין א קעגנזייגערדיקער ריכטונג ארום דער זון. דער ערד׳ס אַקס איז אנגעבייגט עטלעכע 23.44 גראד פון דעם פערפענדיקולאר צום ערד-זון פלוין (דער עקליפטיק), און דער ערד-לבנה פלוין איז אנגעבייגט ביז  ±5.1 גראד קעגן דעם ערד-זון פלוין. אן דעם אנבייג וואלט פאסירט א ליקוי יעדע צוויי וואכן, איין מאל א ליקוי לבנה און דאס אנדערע מאל א ליקוי חמה.
עלטער פון דער ערד
ווי אלט די ערד איז איז איינע פון די גרעסטע דעבאטעס אין וויסנשאפט און אין רעליגיע מיט טויזנטער ווערסיעס. רוב מאדערנע וויסנשאפטלער גלייבן אז די וועלט איז פארמירט געווארן בערך 15 מיליארד יאר צוריק און די לבנה האט אנגעהויבן צירקולירן ארום דער וועלט בערך 4.53 ביליאן יאר צוריק. לויט דער אידישער רעליגיע איז די וועלט באשאפן געווארן 5769 יאר צוריק און האט נאך אינגאנצן 231 יאר צו שטיין.
די וויסנשאפטלעכע חשבונות זענען געבויט אויף די שטיינער פון דער וועלט וועלכע איז די איינציגסטע זאך וואס איז נאך היינט פארבליבן פון דער וועלט'ס באשאפונג. זיי מעסטן די שטיינער און לויט דער צייט עס אז טייל פון זיי זענען אלט איבער 4 ביליאן יאר.
צו פארענטפערן וויסנשאפט האבן אידן גענוצט פיר תירוצים:
1) דער מבול האט פארעלטערט די וועלט דורך איר שטארקן כוח ווי עס שטייט אין די תורה: "וימח את כל היקום" און דאס צייגט ביליאנען יאר אלט. עס דארף נישט דוקא זיין די מבול, לויט די וויסנשאפטלער איז דא קליינע אויפרייסענישן וואס מאכט אז דער וועלט זאל אויסקוקן עלטער.
2) די וועלט איז באשאפן געווארן אן אלטע וועלט געפארטיגט מיט פלאנצונגען און אלטע שטיינער.
3) דאס וואס שטייט אין דער תורה אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין 6 טעג זאגן א חלק פון די מקובלים אז עס מיינט געוויס אנדערע טעג ווי מיר האבן היינט נישט טעג פון 24 שעה און עס האט מעגליך געקענט זיין אזוי לאנג ווי מיליאנען יארן. א באווייז אויף דער טעאריע איז אז דער וועלט איז באשאפן געווארן כ"ה אלול קומט אויס אז דער זעקסטער טאג וואס אין דעם טאג איז אדם הראשון באשאפן געווארן איז ראש השנה ממילא קומט אויס אז ווען אונז רעכענען ראש השנה נאך א יאר איז פון ראש השנה וואס אדם הראשון איז געבוירן געווארן און וואס עס איז געווען פאר דעם איז מען מסביר אז עס איז געווען גאנץ אן אנדער מציאות אזוי ווי עס שטייט אין רמב"ן אז אין א געוויסע פונקט איז באשאפן געווארן די צייט. די טעאריע פון אנדערע טעג ווערט אויך געברענגט אין פריערדיגע ספרי צדיקים אויף משיח'ס קומען ווען א טאג וועט זיין ווי היינט א יאר אדער מער.
4) "בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ. והארץ היתה תוהו ובוהו"... און ביליאנען יאר שפעטער איז געווען די "ויאמר אלקים יהי אור ויהי אור".
ווי פיל צייט שטייט שוין די וועלט
לויט די פארשערס 13.7 מיליארד יאר. און לויט דער תורה שטייט זי באלד 6,000 יאר.
לעבן
די ערד איז די איינציגע סביבה וואו (לויטן היינטיקן וויסן) ס'איז דא לעבן. ארום דער ערד איז דא אן אטמאספעאר וואס אנטהאלט זויערשטאף, דער וויכסטיקער מיטל פאר לעבן, און ארום דעם זויערשטאף איז דא א שיכט פון אזאן וואס שיצט קעגן שעדלעכער ראדיאציע.
לופט
די ערד איז ארומעגענומען מיט לופט, וואס איז 78% אזאט, 21% זויערשטאף און א קליינער טייל אנדערע גאזן. די גראוויטאציע פון דער ערד פועלט אז די לופט זאל נישט אוועקגיין אינעם קאסמאס.
רעפערענצן
* קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע קאַטעגאָריע:מעשה בראשית קאַטעגאָריע:געאלאגיע
बँग्वारा
פינטלען
די דורכשניטליכע צייט פון איינמאל פינטלען איז 0.3 סעקונדעס.
אלגעמיין טוט א מענטש פינטלען 10 מאל יעדן מינוט, קומט אויס אז דורכן יאר טוט דער אלגעמיינער מענטש פינטלען די אויגן בערך 6,205,000 מאל.
זיין הויפט אויפגאבע איז צו ארום שמירן און ווישן און רייניגן מיט די טרערן אפצואוואשן און פייכט מאכן דאס גאנצע אויג.
געוויסע מענטשן וואס האבן א קאמפלעקס ווי לעביאן פרויען פינטלען מער ווי אנדערע.
קאטעגאריע:אויג
רבי יוחנן
דער ארטיקל דיסקוסירט רבי יוחנן דער אמורא, פאר אנדערע באדייטן זעט רבי יוחנן (באדייטן)
טאם הארטמען
קליין|250px|טאם הארטמען ביי דער ארבעט אויף די טעלעפאנען פון זיין ראדיא שוי. טאם הארטמאן איז דער פארמיטאג צווישן 12 און 3 דירעטקער ליבעראלער קאנטראפארט צו ראש לימבאו אויף דער לינקער ראדיא סטאנציע ער אמעריקע ראדיא.
רבי יוחנן
רבי יוחנן בר יצחק נפחא, אויך אנגערופן בר נפחא, איז געווען אן אמורא פון ארץ ישראל, דער צענטראלער פערזענליכקייט פון דעם תלמוד ירושלמי און אזוי אויך גאר שטארק באקאנט אינעם תלמוד בבלי און אין מדרשים.
טאם הארטמען
ער איז אמאל געווען א שטארקער קאנסערוועטיווער און אפילו געארבעט פארן בערי גלאדוואטער פרעזידענט קאמפיין אבער זיין שטארקע קאמפ קעגן די השקפה פון איין ראנד אז קאפערעישעןס מעגן טאן וואס זיי ווילן, און די פובליק קען זיי נישט אפהאלטן האט אים נאנטער געברענגט צו די דעמאקראטען צו פייטן פאר די מאסן קעגן די מעכטיגע געלט פארשווענדערס וואס קאנטראלירן און קארופטירן לויט אים אונזער לעבנסשטייגער איבער די גארער וועלט.
שאק
א שאק איז אן ספאנטאןער אויפשוידער.