cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
אנטשויזן
דאס בוך פארציילט אסאך סודות פון חדר וואס פעלט אויס צו מתקן זיין ביי דער חרדישער חינוך סיסטעם, אז עס נישט דא קיין פרנסות און דער עולם האט צופיל קינדער זיך אפצוגעבן מיט יעדן שוואכערן קינד געהעריג און משכב זכר פראגעס אין ישיבות. און נאך.
קאטעגאריע:ביכער קאטעגאריע:חזרה בשאלה
הר המנוחות
left|thumb|250px|הר המנוחות
הר המנוחות איז דער בארג נעבן גבעת שאול געגנט אין מערב ירושלים, עס איז דער הויפט בית החיים פאר ירושלים.
דאס בית עולם האט מען געעפנט אין יאר 1951, ווען מען האט נישט געהאט קיין צוטריט צו הר הזיתים. ס'איז איינגעטיילט צווישן די חברה קדישא׳ס פון די פרושים, חסידים און ספרדים.
צווישן די וואס ליגן אין דעם חלקת הרבנים אין הר המנוחות זענען דער בעלזער רב און הרב משה פיינשטיין.
וועבלינקען
קאטעגאריע:ירושלים בערג קאטעגאריע:בתי עלמין
זשאן קווינסי עדעמס
left|250px זשאן קווינסי עדעמס (11טן יולי, 1767 - 23סטן פעברואר, 1848), דער 6טער אמעריקאנער פרעזידענט,
געדינט פון: ביז:
קאַטעגאָריע:USA פרעזידענטן
יוחי בריסקמאן
יוחנן ״״יוחי״ בריסקמאן איז דער דיריגענט פון נגינה ארקעסטער און איז א מבין אין מוזיק ער האט געבויט דעם זינגער שוועקי.
ער איז א שטילער מענטש וואס וואוינט אין בארא פארק און א סטאלינער חסיד.
קאטעגאריע:נגינה
קאַטעגאָריע:יידישע מוזיקערס קאַטעגאָריע:מענטשן פון בארא פארק
אפיקורס
אן אפיקורס לויטן רמב"ם איז איינער וואס גלייבט נישט אין איינע פון די דרייצן עיקרי אמונה ווי זיי זענען אוועקגעשטעלט געווארן לויטן רמב"ם אין הלכות יסודי התורה. אבער אנדערע ראשונים האבן נישט איינגעטיילט די אמונה אין דירעקט דרייצען עקרים.
עס זענען דא אפיקורסים וואס גלייבן אין גאט אבער נישט אין תורת משה מסיני. צוליב דעם, אידן פון די רעפארם און קאנסערוואטיווע באוועגונגען ווערן ביי די פרומע פארעכנט אלץ אפיקורסים טראץ דעם וואס זיי גלייבן אפטמאל אין גאט, און פירן זיך מיט פילע פון די אידישע הלכות און מנהגים.
וואס טייטש אפיקורס?
דער רמב"ם אין פירוש המשנה (סנהדרין י,א. עמוד קמ) זאגט אז אפיקורס איז אן אראמיש באליידיקונג ווארט. אין אן אנדער ארט אין רמב"ם ווערט צוגעברענגט אז א גריכישער פילאסאף האט געטראגן דעם נאמען און וויבאלד יענער האט געווען אן אטעיסט רופט מען אלע וואס גייען אין זיין שיטה אן אפיקורס. זעט אין מורה נבוכים (א. עג ביי די ענדע ההנחה הראשונה; ג,יז). און אזוי שרייבט אויך דער מחבר פון ספר הדורות, אז עס זענען געווען צוויי אטעיסטן איינער האט געהייסן אפיקורס און איינע "מין", דעריבער ווער עס גלייבט נישט אין גאט רופט מען אהן מיט די נעמען.
רבינו עובדיה מברטנורא ברענגט נאך פונעם חכם אבן עזרא אז אפיקורס איז פונעם לשון הפקר, אנומעלט, ער זוכט הפקירות.
זעט אויך
קאטעגאריע:רעליגיע
אמוראים
אמוראים זענען די חכמים און רבנים פון די תלמוד, וואס האבן געלעבט און געשאפן אין די תקופה פון די פארענדיגונג פון די משנה דורך רבי יהודה הנשיא און ביז נאכן פארענדיגן דעם גמרא.
די אמוראים זענען געווען פלאצירט אין צוויי אידישע צענטערן: אין ארץ ישראל און אין בבל.
בעפאר זיי האבן באלאכטן און געפירט כלל ישראל די הייליגע תנאים און נאך זיי האבן איבערגענומען די סבוראים.
דער טיטול און נאמען "אמורא" האט לכתחילה געדינט אלס מקור צו אידענטיפיצירן די אויפגאבע וואס איז געווען שייך אין א בית המדרש - דער "אמורא" האט פשוט און פראסט מסביר געווען די רייד פון די חכם פאר די פאבליק, דאס הייסט ער האט איבערגעזאגט אויף אזא אופן אז דער המון זאל דאס אויך פארשטיין, אבער אין די צייטן פון די אמוראים איז דאס געווארן א נאמען פאר יעדן חכם און רב.
אין ארץ ישראל איז דער צענטער פאר די תורה וועלט געווען אין ציפורי היינט א דארף נעבן נצרת אין אונטער גליל און דערנאך האט זיך דאס אריבערגעצויגן קיין טבריה.
אין בבל איז דער עיקר דאס געווען אין ישיבת סורא, און טייל מאל איז דאס אריבער צו ישיבת פומבדיתא און צו די ישיבת נהרדעא.
די אמוראים פון בבל און ארץ ישראל האבן אנגעהאלטן א פארבינדינג מיט איינער דעם אנדערן און זיך געהאלפן שליכטן שווערע אישו וויאזוי אידן זאלן זיך פירן דורך שיקענדיג שליחים איינער צום אנדערן.
נומערן סיסטעם
א נומערן סיסטעם איז א וועג פון אויסדרוקן נומערן דורך שרײַבן; דאס הייסט, נוצן ציפערן צו רעפרעזענטירן א צאל.
אמוראים
די צאל אמוראים וואס זענען אונז באקאנט שטייגט איבער צו מער פון דריי טויזנט, לויט דער ציילונג פון די חוקרים וואס שטודירן די גמרא.
נומערן סיסטעם
יעדע שפראך האט זיך זײַנע ווערטער ווי אזוי צו זאגן נומערן, אבער ווי אזוי צו שרײַבן אדער רעכענען איז נישט אלעמאל גלײַך. און דאס איז וואס א נומערן סיסטעם טוט.
אמוראים
צווישן די אמוראים זענען געווען אזאלעכע וואס האבן זיך גאר שטארק אויסגעצייכענט אין זייער בקיאות זיי האט מען אנגערופען "סיני".
נומערן סיסטעם
עס איז דא פארשידענע נומערן סיסטעמען. די זעלבע סיקוואַנס פון סימבאָלן קען פאָרשטעלן פאַרשידענע נומערן אין פאַרשידענע נומערן סיסטעמען. צום ביישפּיל, דער געשריבענער נומער "11" ווײַזט עלף אין דער דעצימאל סיסטעם (מערסטנס-געניצט), דריי אין דער ביינערי סיסטעם, און זיבעצן אין א העקס סיסטעם (ביידע געניצט אין קאמפיוטערס). פארשידענע סיסטעמען ניצן פארשידנארטיגע ציפער-סימבאלן. די באַקאַנט נומער 12, למשל, איז געשריבן אין רוימישע צאל ווי XII, אין לשון-קודש צאל ווי י"ב, אין ביינערי ציפערן 1100, און אין העקסאַדעסימאַל ציפערן איז עס C.
אמוראים
עס איז אבער געווען אזעלכע וואס האבן זיך אויסגעצייכענט אין זייער שארפקייט, ד.ה. און זייער מעגליכקייט צו דערגרייכן, דורך לאגישע מסקנות, צו א שליכטונג פון אלע סוגיות וואס זענען ארויפגעקומען צום דעבאטע פון די אמוראים - זיי האט מען גערופען איטליכער "עוקר הרים".
נומערן סיסטעם
ציילן
א נומערן סיסטעם איז געבויט אויף א נומער וואס מען רופט די "באזע" וואס דאס איז די נומער וואס מען ווייזט וויפיל סימבאלן מען גייט ניצען אין די נומערן סיסטעם. די וועג ווי אזוי מען נוצט די סימבאלן איז אז ערשטענס נוצט מען איין סימבאל פאר נול (Zero) וואס באדייט "גארנישט", און דערנאך נוצט מען די קומענדיגע סימבאל פאר די קומענדיגע נומער. אזוי אז איינס איז אלעמאל 1.
פאר א יעדע נומערן סיסטעם נוצט מען די באזע אויף צו וויסען וויפיל סימבאלן מען נוצט, דעריבער קומט אויס אז א נומערן סיסטעם געבויט אויף צען וועט מען נוצען צען סימבאלן, די ערשטע איז 0 און די צווייטע פאר נומער איינס איז 1, די דריטע פאר נומער צוויי איז 2, און אזוי ווייטער ביז מען קומט אן צו די צענטע סימבאל וואס איז א 9 און מען נוצט דאס פאר נומער ניין. די ראנג אין סימבאלן איז אלעמאל איינס מער ווי די נומער מען נוצט דאס פאר, דאס איז צוליב דעם וואס מען מוז האבן א נול.
אמוראים
די תקופה פון די אמוראים אין ארץ ישראל ווערט צעטיילט אוף 5 דורות און אין בבל אויף 7 דורות.
נומערן סיסטעם
ציילן
כדי צו קענען ציילן ווייטער האבן מיר א פראבלעם, וויבאלד מיר האבן מער נישט קיין סימבאלן, איז דאך נישט דא קיין וועג צו ווייזן נומער צען אין א באזע צען נומערן סיסטעם, דערפאר נוצט מען וואס רופט זיך קאלומס.
אמוראים
די מערסטע מערקווירדיגע אמוראים פון יעדן דור איז ווי פאלגנד.
נומערן סיסטעם
ציילן
א קאלום ווייזט מיט וויפיל מאל מען דארף אויסרעכענען דעם באזע (Powers of the base number). למשל, אין א באזע צען סיסטעם וועט די ערשטע קאלום ווייזען פאר די איינצעלער קאלום, די צווייטע פאר די צענער קאלום, די דריטע פאר די הונדערטער קאלום, און אזוי ווייטער אין מאלס פון צען. דאס איז דערפאר ווייל גארנישט מאל צען איז גארנישט, קומט אויס אז גארנישט מאל צען מיט איינס איז איינס דערפאר איז 01 איינס, און גארנישט מאל צען מיט דריי איז דריי, און דערפאר איז 03 דריי. און איין מאל צען איז צען דערפאר איז 10 איין מאל צען, און איין מאל צען מיט פיר וואס צוזאמען איז פערצען איז 14.
אמוראים
װעבלינקען
* קאטעגאריע:גמרא קאטעגאריע:בבל
נומערן סיסטעם
דעצימאל
די דעצימאל סיסטעם איז די מערסטע גענוצטע נומערן סיסטעם, און איז מיט א באזע צען – עס האט צען ציפערן: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 און 9. מיט די צען ציפערן קען מען אויסשטעלן יעדע צאל. אין דער סיסטעם ווייזט דער ארט פון א ציפער זיין ווערט. אין דער רעכטער פאזיציע איז יעדער ציפער ווערט גענוי זיין צאל, אין דער צווייטער פאזיציע צען מאל זיין צאל, אין דער דריטער פאזיציע, הונדערט מאל זיין צאל, אא"וו.
לשון הקודש
לשון קודש האט איר אייגענע ציילן סיסטעם נוצנדיג אלע אלף בית פון אלף ביז תיו אויף א וועג פון גימטריא.
רוימישע צאל
אין אוראלט רוים איז באניצט געווארן די רוימישע צאל מעטאד. עס פארמאגט זיבן ציפערן: I איז 1, V איז 5, X איז 10, L איז 50, C איז 100, D איז 500, און M איז 1000.
העקס
די העקסדעצימאל סיסטעם איז א באזע זעכצן סיסטעם – עס האט זעכצן ציפערן: די צען פונעם דעצימאל סיסטעם, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 און 9, דערצו אויך A, B, C, D, E און F. דער סיסטעם איז געניצט פאר א פארקירצערונג פאר קאמפיוטערס.
64 באזע
די 64 באזע נוצט מען אין בליצבריוון אטעטשמענטס.
היסטאריש, פלעג מען ניצן אנדערע סיסטעמען איידער די דעצימאלע סיסטעם איז געווארן ברייט אנגענומען. צוויי סיסטעמען וואס זענען נאך אין באניץ זענען די סיסטעם פון לשון קודש, וואו יעדער בוכשטאב אין אלף בית האט א ווערט, נישט אפהענגיק אין וואו מען שרייבט אים, און די רוימישע צאלן, וואס האט געוויסע בוכשטאבן וואס זייער ווערט איז יא אומאפהענגיק וואו זיי זענען געשריבן, אבער אנדערש ווי די דעצימאלע סיסטעם.
קאטעגאריע:מאטעמאטיק *
פאך
א פֿאַך איז א חכמה אדער א סארט ארבעט וואס מען לערנט זיך אויס און מיט דעם קען מען פארדינען פרנסה.
אין יידישקייט
עס איז א חיוב פון א טאטע אויסלערנען דעם זון א פאך.
אידישע פרנסות ליסטינג
רוחאלא כומעיני
אייאטאלא רוחאלא כומעיני (3טן יוני 1989 - 17טן מיי 1990) איז געווען א שיאטישער איסלאמישער אימאם און א פאליטישער פירער פון די 1979 איראןער רעוועלאציע וואס האט אראפגעווארפן די מאכט פונעם לעצטן שאך אין איראן.
נאכפאלגנדיג די רעוואלוציע, איז כומעיני געווארן דער הויפט און העכערער פירער פון איראן, און ער איז פארבליבן אלס דער העכסטער סימבאלישער פאליטישער פיגור פון די נייע איסלאם'ישער רעפובליק ביז צו זיין טויט.
כומעיני איז באוואוסט אלס אן אנטי-קאלאניע'אלישער פירער וואס האט באשאפן די נאך-קאלניע שטאט, איסלאם'ישער רעפאבליק פון איראן נאך א רעפערענדום.
ער איז געווען די טיים מאגאזין'ס מענטש פון יאר אין 1979 אויך אלס איינער פון די טיים מאגאזין'ס 100 מערסטע אייפלוסרייכסטע מענשטן פון עפאכע ליסטע, אין די 20'סטע יאר הונדערט.
קאַטעגאָריע:איראנער
קלינישע דעפרעסיע
2. פעלן פון הנאה (אנהעדאניע בלע"ז)
פארן דיאגנאָז איז גענוג צו האָבן איינעם פון די סימפּטאָמען צוזאמען מיט פינף פון דער פאָלגנדיקער רשימה במשך פון צוויי וואָכן. דאָס נעמט ארײַן:
טייל מענטשן מיט קלינישער דעפרעסיע ליידן אויך פון פערזענלעכקייט-שטערונג.
רפואות פאר דער קלינישער דעפּרעסיע קען מען צעטיילן אויף צוויי טיפּן: פּסיכאָ-טעראפּיע און מעדיקאמענטן. בדרך-כּלל, זײַנען ביידע עפעקטיוו, כאָטש צו פארגלײַכן זייער עפעקטיווקייט ווענדט זיך אין דעם, ווי שטארק ס'איז די דעפּרעסיע. א סך וויסנשאפטלערס מיינען הײַנט צו טאָג, אז די קאָמבינאציע פון מעדיקאמענטן און טעראפּיע איז רעקאָמענדירט אין שווערער דעפּרעסיע, ד"ה מער עפעקטיוו ווי מעדיצין אָדער טעראפּיע אליין. פונדעסטוועגן, קען זײַן אז איינס אָדער דאָס צווייטע קען דינען אליין ווי אן עפעקטיווע רפואה אין פאלן פון מילדער אָדער מיטעלער דעפּרעסיע.
הײַנט צו טאָגס, איז דאָ זייער א סך ליידנדיקע אויף דעפּרעסיע וכדומה, פאָרשער זאָגן א סך סיבות דערויף, אָבער די פאקט איז, אז זייער א סך דארפן הײַנט נעמען מעדעצין כּדי צו זײַן נאָרמאל. דאנקען גאָט, איז הײַנט שוין דערפונדן די מעדעצין לעקסאפּראָ וואָס איז נישט פאררעכנט אלס א הארבע נערוון פּיל, נאָר א מעדיצין וואָס ווערט הײַנט גענוצט דורך א ריזן פּראָצענט פונעם געהעריקן פּובליקום, גרויסע פירער און וואָס האָבן פיל דרוק, א סך וואָס גייען אדורך א טראוומע, ווערן געשטיצט עס צו נעמען. מ'זאָגט אן ערנסט ווערטל, אז בקרוב וועט זײַן אויסגעשטעלט, אזויווי א פּובליקער טעלעפאָן אָדער א סאדע מאשין, אויכעט א קעסטל וווּ מ'וועט קענען קויפן לעקסאפּראָ, אז ס'זאָל זײַן צו באקומען צוליב דעם פולן פארלאנג.
וועבלינקס
קאַטעגאָריע:גייסטיקע קרענק
תל אביבער אוניווערסיטעט
קליין|250px|דער אינזשעניריע פאקולטעט אריינגאנג דער תל אביבער אוניווערסיטעט איז דער גרעסטער אוניווערסיטעט אין ישראל. אין 1994 האבן דארט שטודירט 29 טויזנט סטודענטן. ער איז געגרינדעט געווארן דעם 6טן יוני 1956.
אין תל-אביב אוניווערסיטעט איז טעטיק די פאלגנדערע ניין פאקולטעטן:
דער קאמפוס פונעם אוניווערסיטעט געפינט זיך אין רמת אביב אין צפון תל אביב.
וועבלינק
קאטעגאריע:אוניווערסיטעטן קאַטעגאָריע:תל אביב
ענדרו זשעקסאן
ענדרו זשעקסאן (15טן מערץ, 1767 - 8טן יוני, 1845) איז געווען דער 7טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן; ער האט געדינט פון: 4טן מערץ, 1829 ביז: 3טן מערץ, 1837. דער ערשטער פרעזידענט וואס איז ארויף אָן זיין א בערימטער און אדעליגער.
זשעקסאן איז געבוירן אין דרום קאראליינע אין א משפחה פון אירישע אימיגראנטן.
קאַטעגאָריע:USA פרעזידענטן
זשאן טראוואלטא
קליין|טראוואלטא אויף 2016 זשאן יאזעף טראוואלטא (ענגליש: John Joseph Travolta, געבוירן דעם 19טן פעברואר, 1954) איז אן אקאדעמי אווארד נאמינירטער, גאלדען גלאוב אווארד געווינער אמעריקאנער אקטיאר, טאנצער און זינגער.
טראוואלטא'ס קאריערע האט ווידער אויפגעבליעט אין די 1990ער, שטאמענדיג פון זיין ראלע אין דער באקאנטן פילם "פאלפ פיקשען".
קאַטעגאָריע:אקטיארן
יהודה דוד אייזענשטיין
יאודה דוד אייזענשטיין איז געווען א גרויסער אידישער שרייבער אינעם 18טן יארהונדערט. ער האט מחבר געווען אסאך ספרים אלע הייבן זיך אן מיט דעם נאמען אוצר ווי אוצר מדרשים, אוצר מסעות, אוצר הוויכוחים, אוצר דינים ומנהגים. און נאך.
הגם ער אנגעהערט צו די משכילים פלעגט מען קוקן זיינע חיבורים, ווייל ער פלעגט ארויסגעבן גאר אלטע כתבי ידות. הרב ישעיה אשר זעליג מרגליות האט אמאל געזאגט זיין מיינונג: ווי לאנג ער לייקנט נישט אין קדמות הזוהר, קען מען קוקן וואס ער שרייבט.
קאטעגאריע: משכילים
חיים יוסף דוד אזולאי
הרב חיים יוסף דוד אזולאי, באקאנט מיט זיינע ראשי תיבות חיד"א, (ה'תפ"ד 1724 - י"א אדר, ה'תקס"ו 1806) דאס איז דער באקאנטער ספרדישער גדול און אדם השלם וואס האט באלייכט דאס ספרדישע אידנטום מיט זיין תורה, קדושה, חכמה, פקחות, ענווה.
דער חיד"א האט מחבר געווען צענדליגע ספרים אויף אלע מקצועות התורה, ער איז געווען א באקאנטער מענטש אין דער גארער וועלט.
ער איז געווען א שד"ר צוויי מאל פון ארץ ישראל קיין חוץ לארץ, וואס האט געזאמלט געלט פאר די ארימע אידן אין ארץ ישראל.
דאס לעצטע מאל ווען ער איז ארויסגעפארן אין איטאליע, איז ער שוין פארבליבן דארט, מייסטענס אין ליווארנא, און האט דארט מחבר געווען רוב פון זיינע ספרים. ער איז געווען אין אסאך מדינות צווישן זיי ארץ ישראל, מצרים, איטאליע, אמסטערדאם, פראנקרייך, און האט זיך געטראפן מיט אסאך אידן און גויים צוגלייך, מיט רבנים, צדיקים, לומדים, קעניגן, שרים, עשירים און נאך וויכטיגע לייט, ער האט נושא חן געווען וואו אהין ער איז געקומען. זיינע ספרים זענען א קוואל וואס יעדער שעפט דערפון, ספעציעל היסטאריקער פון אידישן פאלק האבן אנגענומען וואס ער שרייבט אלס די מערסטע קראנט.
זיינע נסיעות און וואס עס איז אריבער אויף אים האט ער זעלבסט געשריבן אין זיינע צוויי קונטרסים וואס הייסן "מעגל טוב" צוויי חלקים.
ער איז געבוירן שנת ה'תפ"ד. און איז נפטר געווארן י"א אדר ה'תקס"ו.
דער חיד"א האט געצויגן צו זיך מאסן מענטשן, מען האט געהאט פאר אים א ספעציעלער הדרת כבוד, ער שרייבט אז זייענדיג אין טריאסטי זענען די אידן אזוי נתפעל געווארן פון אים אז מען האט איעהם געברענגט א ספעציעלן שטוהל ער זאל זיך זעצען און מענטשן האבן אים געטאראגן אין בית המדרש. (מעגל טוב ע' 78). ער שרייבט אז אין אמסטטערדאם האט ער געהערט ווי אין פארשידענע שטעט האבן אסאך פארציילט פון זיין גרויסקייט. אויך אסאך גוים און גרויסע הערן פלעגן אים קומען באזוכן און הערן פון אים קלוגשאפט, איינמאהל זייענדיג אין טורינו איז געקומען צו אים דער אמבעסאדער פון פראנקרייך מיט א דעלעגאציע אים באזוכן. אויך גרויסע עשירים סוחרים און באנקירין זענען אים געקועמן באזוכן מיט כבוד (מעגל טוב ע' 173). און נרבונה זענען געקומען אלע שרים און הערין פו שטאט באזוכן, מיט זייער   ווייבער, אים צו זיין "זיי האבן מיט געגעבן גרויס כבוד" (מעגל טוב ע' 134).
זיינע גרויסע זיידעס און עלטערן
דער חיד"א האט געשטאמט פון זייער גרויס יחוס. עטליכע דורות זענען אלע געווען גרויסע רבנים און ראשי בית דין.
דער ראש פון דער משפחה און דער גולת הכותרת איז אברהם אזולאי דער בעל מחבר פונעם וואונדערליכן ספר חסד לאברהם, א תלמיד פון רבי חיים וויטאל. דער חיד"א ברענגט פיל פון אים.
ר' אברהם האט געהאט א זון ר' יצחק אזולאי אויך א גרויסער גאון א ראש ישיבה. ר' יצחק האט געהאט א זון ר' ישעיהו אזולאי וואס איז געווען א בעל מקובל און א ראש בית דין אין ירושלים און אין חברון. זיין זון איז געווען א גאון פון ירושלים איינע פון די ראשי בית דין אין זיינער צייט, ר' יצחק זרחיה אזולאי דער טאטע פון דעם חיד"א.
זיינע רביים
דער חיד"א האט געהאט עטליכע רביים, אבער דער עיקר וואס ער פארעכנט פאר זיין רבי מובהק איז ר' יונה נבון דעל בעל מחבר פון ספר נחפה בכסף, ער איז געווען זיין פעטער, זיין טאטעס שוואגער.
דער דריטער גאון ביי וועם דער חיד"א האט געלערנט אלס בחור איז ר' אליעזר נחום אדריאנופאלי, און אויך ביים דעם גאון ר' ישראל מאיר מזרחי, ר' יצחק ב"ר יהודה הכהן רפאפורט, ר' גדליה חייון, ר' יצחק הכהן, ר' חיים ניסים משה מזרחי. און נאך.
אין קבלה און אין סודות התורה פארעכנט זיך דער חיד"א אלס תלמוד פון דער גרויסר בעל מקובל ר' שלום מזרחי דידיע שרעבי באקאנט מיטן נאמען דער רש"ש. עס איז אינטעעסאנט צו צוגעבן אז וואס עס שטייט אין מעטה תהלה (דקי"ט) אז דער רש"ש האט אים אמאל געזאגט אזוי: "איך ווייס אז דער עיקר וואס דיין ציל אויף די וועלט דארף זיין צו לערנען נגלה, אין דעם האסטו א שטארקע השגה, אבער צום סוף וועסטו פארשטיין צו לערנען די חכמת האמת".
די יוגנט יארן
זיין טאטע שרייבט אויפן חיד"א ביי זעקס און זיבן יאר האט געקלאפט אין אים א גייסט פון ה', ער האט דערקענט השי"ת, און האט זיך נישט אפגעטוהן פונעם אוהל תורה, פון מיין שוואגער (הקדמה שער יוסף).
אויך זיין רבי ר' יונה נבון שרייבט אויף אים אין דער הסכמה זייער גרויס ווי ער האט עוסק געווען בלויז אין תורה, און ווי אונטער די ניין יאר איז ער שוין געווען א שם דבר אין גאנץ ירושלים אין יענע צייט ווען גאונים און תלמידי חכמים האבן זיך געווארפן אין אלע זייטן.
ביי די צוועלף יאר האט ער שוין אנגעהויבן צו שרייבן הגהות אויפן ספר האגור און אויף הלכות מליחה. זיין רבי האט אים געלענרט ער זאל שרייבן אסאך, אויך ווען זיין רבי איז ארויס געפארן קיין מצרים האט ער אים אנגעזאגט ער זאל שרייבן אים בריוו פון חידושי תורה כדי ער זאל מיטהאלטן וואס ער לערנט, און זיך לערנען שרייבן (חיים שאל ח"א סי' ס"א, וסי' ס"ג, ברכי יוסף יור"ד סי' ק"ע). זיין רבי האט אים געזאגט שרייב אויף פאפיר וואס די ביזט מחדש, קוק נישט צו עס איז גיט אדער נישט (נחפה בכסף ח"א חו"מ סי' ד').
ער האט זיך צוזאמען גענומען מיט עטליכע פון זיינע חברים אין די ישיבה בית יעקב און האבן געלערנט אין תורה פון זיינע חברים זענען באקאנט ר' יום טוב ב"ר יעקב אלגאזי, ר' שלמה חייא מזרחי דער זוהן פונעם גאון ר' ישראל מאיר מזרחי.
דער חיד"א איז אויך אינטערגעשריבן אונטער דעם באקאנטען "שטר התקשרות" פון די תלמידים פון דער רש"ש. דער שטר ההתקשרות איז א אינטערעסאנטער דאקומענט וואס איז געבליבן און די חוקרים פון היינטיגע צייטן שרייבן אסאך דערוועגן, אינעם שטר שטייט אז עס האבן צוזאמען גענומען אסאך חשובע תלמידי חכמים צווישן זיי דער חיד"א און זיין חבר דער מהרי"ט אלגאזי, צו זיין געבונדען און חברים אויף דער וועלט און אויף יענער וואלט. דער שטר איז אונטערגעשריבן עטליכע מאל, אין פארשידענע יארן די צווייטער שטר וואס מיר האבן איז געשריבן אין יאר ה'תקי"ד, דערנאך אין יאר ה'תקי"ח, ה'תקי"ט.
דער שטר איז ענדליך וואס מען זעט ווי די חבורה פון ר' חיים וויטאל האט געשריבן אין זיינער צייט.
זיין פריוואטע הארעוואניע
ֿ עס איז געבליבן פון חיד"א אינטערעסאנטע התנהגות און הראוואניע וואס ער זעלבסט האט פארצייכנט אין זיינע מאמוערן מעגל טוב, ווי אז אין די עשרת ימי תשובה איז ער אייביג געזעסען אליין מיט התבודדות, ער האט אין זיי כעמט נישט גערעדט, און געפאסט די וואכן טעג פון זיי, און אפילו באנייכט האט ער געגעסן בלויז קאקוס, ער פלעגט פאסטן אסאך נישט טרינקען אפילו קיין וואסער, ער שרייבט איינמאהל האט ער געפאסט גאנצע פופציג שעה (מעגל טוב שנת תק"ל). אפילו אין יאר ה'תקמ"ז ווען ער איז געווען נישט געזונט האט ער אויך באוויזען צו פאסטן. אין די טעג האט ער אויסגעזאגט זעקס מאל גאנץ תהלים,
ער האט געפאסט יעדן ערב ראש חודש, אלע טעג פון שובבי"ם, און אסאך נעכט דערפון האט ער נישט געטרונקען אפילו וואסער.
שבת און ימים טובים האט ער גערעדט בלויז לשון הקודש,
ער פלעגט אסאך לערענן משניות און מוסר ספרים און ער שרייבט אז תלמידי חכמים זענען מחיוב צו לערנען תנ"ך, משניות, און מוסר ספרים דבש לפי אות ת'., אויף א פלאץ שרייבט ער: מען איז מחיוב צו לערענן יעדן טאג מוסר צפורן שמיר פ"ד אות נ"ג. מורה באצבע פ"א אות י"ז.
זיין גאונות, בקיאות און ידיעות
דער חיד"א איז געווען א קענער און ווייסער פון אלעס און אלדונג, ער שרייבט: הקב"ה האט מיר געגעבן כח און א גוטן שכל מפלפל זיין מיט שטארקייט און חריפות, די מענטשן וואס הערן וואונדערן זיך דערויף, א גאנצע נאכט האב איך עוסק געווען אין טיעף פלפול ביז עלות השחר (מעגל טוב ע' 61) והיה לי פתחון פה להקשות ולתרץ מעניטן לענין, והענינים שהיו אומרים הם הייתי טוען עליהם והכל בקלות גדל בעזר משדי (שם ע' 64).
א אינטערעסאנטע זאך דערמאנט ער אין זיין טאג בוך אז אין יאר תקכ"ד ווען ער איז ארויס פון ירושלים, זענען אים באפאלן א באנדע אראבער וואס האבן אים געוואלט שלעכטס טון, ער שרייבט וויבאלד מיר האבן זיך געפונען אין א סכנה האב איך געמוזט דערמאנען דעם הייליגן נאמען פון שמירת הדרך, און זיי האבן נישט געהאט קיין שליטה אויף אונז. (מעגל טוב עמוד 47)
עס זענען פארבליבן אויך עטליכע קמיעות פונעם חיד"א, אויך אין זיינע בריוו דערמאנט ער עטליכע קמיעות וואס ער האט געגעבן פאר זיינע נאנטע (אגרות רוזנבערג סי' ז', לבנו תשרי תקמ"ט ועוד). אויך אין זיינע ספרים (יוסף בסדר, שומר ישראל, סנסן ליאיר, כף אחת) ווערט דערמאנט ספעציעלע שמירות און סגולות פאר פרויען וואס שוואנגערן, פאר האבן א זוהן, פאר רפואה, פאר פחד, פאר הצלחה, פאר חן פאר א קעניג, א שר א מושל. עס איז אינטערעסאנט וואס ער שרייבט אין כף אחת סי' ל"ב א אמת'ע סגולה פאר יעדן ענין, מען זאל זיין א אמת'ער עניו פון טיפעניש פון הארץ, געבן צדקה ווי ווייט מען קען, און לערנן תורה לשמה לשם שמים.
זיין השפעה אויף שפעטער
פון דעם חיד"א איז איבערגעבליבן אסאך פארן כלל ישראל, ווי למשל, די סאך תפלות און בקשות וואס דער חיד"א האט מתקן געווען, וואס כמעט גאנץ כלל ישראל זאגט עס, עס איז צושפרייט אין זיינע ספרים סנסן ליאיר שומר ישראל, יוסף בסדר, כף אחת, כרם חמר, בית מנוחה, משמרת הטהרה, חדשים לבקרים. ספעציעל איז באקאנט די סידור פון הקפות אויף שמחת תורה פון מורה באצבע צפורן שמיר, וואס שטאמט פון חיד"א. אויך דער לאנגער תפלה וואס אידן זאגן ביי תשליך ראש השנה שטאמט פון חיד"א, אויך איז גאר באקאנט דעם סדר פון חיד"א אינעם חק לישראל וואס ווערט גערופען יוסף לחק.
די הצלחה פון חיד"א איז אויך דערמיט וואס חוץ דעם וואס ער האט געשריבן ספרים און פסקי הלכה און אסאך חיבורים פאר כלל ישראל, האט ער אבער אויך אסאך צוגעלייגט אז דער המון עם און פשוט'ער איד זאל האבן נוצען, ווי זיינע סאך תפלות וואס ער האט געשריבן און מזכה געווען כלל ישראל, זיי חומש און הוספות פון ספר חק לישראל, און זיין פירוש אויפן זוהר ניצוצי אורות, און זיינע פירושים אויף עין יעקב ווי פתח עינים, מראות עין.
דער חיד"א איז געווארן אנגענומען אין גאנץ כלל ישראל, נישט בלויז ביין ספרדים, מען קען אפשר זאגן אז ער איז מער געשעצט און חשובער ביי אשכנזים ווי ספרדים, די ספרדים באציען זיך צו אים ווי נאך א גרויסע גדול פון ספרד, אבער ביי די אשכנזים איז ער גאר שטארק אנגענומען. אט זענען אויסצוגן פון גדולי ישראל אויף אים.
ער אליין פארציילט אז די גאונים ווי דער פני יהושע, און הגאון רבי שאול אב"ד אמסטארדאם, האבן אים גאר שטארק מכבד געווען.
דער בני יששכר שרייבט אויף אים: איך ווייס נישט וואו דער מראה מקום דערפון איז נישט אין סוגיות הש"ס, אבער וויבאלד דער חיד"א איז א רב מובהק אין זיין דור שרייבט אזוי בבית דין של מטה, פסק'נט מען אזוי אויך אין בית דין של מעלה. אויך ברענגט דער בני יששכר זיינע ספרים ראש דוד, דבש לפי, און ער האט געשריבן דערויף הערות.
דער גאון רבי אלעזר פלעקלס שרייבט אויף אים אין זיין ספר מעשה בר' אליעזר איך האב געזעהן א גלייכע אנגענומען זאך אין דעם חבור שמחת הרגל צו דעם געטליכן מאן, דער הייליגער און קלוגער מאן, דער בעל מחבר פון ברכי יוסף.
די נסיעות פונעם חיד"א
דער חיד"א איז ארויסגעפארן פון ארץ ישראל אויף צוויי לאנגע נסיעות אלס שד"ר צו זאמלען געלט פאר די ארעמעלייט אין ארץ ישראל. די ערשטע נסיעה איז געווען אין יאר תקי"ג, מיט זיין באדינער שמואל בן חיים, קיין מצרים און אייראפע. די צווייטע נסיעה איז ער געפארן אין יאר תקל"ג, מיט אברהם גבאי, קיין צפון אפריקע און אייראפע.
ביי איינע פון זיינע נסיעות האט דער חיד"א מחליט געווען אז ער פארבלייבט אין ליווארנא.
איינע פון די גרויסע פראגעס וואס די וואס די יודישע היסטאריקערס פרעגן פארוואס האט דער חיד"א זיך באזעצט אין איטאליע און זיך נישט אומגעקערט קיין ארץ ישראל. אין זיינע ספרים וואס ער האט געשריבן אין ליוואורנא איז ער שעטענדיג מתפלל ער זאל נאך אנקומען קיין ארץ ישראל ווי ער שרייבט אין יאר ה'תקל"ו: הוא ברחמו יוסיף לי שנות חיים טובים ויעזרני על דבר כבדו שמו וייטיב אחרית על התרוה וכו' ולחזור להתישב ארץ ישראל בכבוד ועושר וישוב וזרע קודש (קונטרס מסעות דף 77). אין יאר ה'תקל"ט וער ער האט חתונה געהאט מיט זיין צווייטע ווייב שרייבט ער ונזכה לעלות לארץ ישקראל בישוב ובהשקט ובטח מרב כל (מעגל טוב עמדו 177). און זיין פנקס חשבונות דף 27 שרייבט ער תחל שנה וברכותיה וכו' ויוליכנו לשלום לעיר הקדוש ירושלים. און אזוי געפינט מען אין עטליכע פלעצער. פאקטיש האט ער פרויבירט עטליכע מאל ארויף גיין קיין ארץ ישראל, אמאל מיט זיין זוהן אברהם, אבער קיינמאל איז אים נישט געלונגען. עס האט מן הסתם אויך געהאלפען דעם פאקט אז אין חוץ לארץ האט ער דאן געקענט מסדר זיין און דרוקן רוב פון זיינע גרויסע חיבורים. און באקאנטע ספרים.
זיינע חברים, עשירים, און זיינע נאנטע מענטשן
איינע פון די גוטע חברים און גוטער פריינד פונעם חיד"א איז געווען דער גרויסער רייכער מאן אין דער שטאט ליווארנא, רבי מיכאל פירירא די ליאון, אויך האט דער חיד"א געהאט א גרויסער עושר א נאנטער צו אים מיטן נאמען רבי אליעזר חי שאלתיאל ריקאנאטי.
זיין משפחה
דאס ערשטע ווייב פונעם חיד"א האט געהייסן רחל. ביי די פופצן יאר איז ער געווען מיט איר א חתן (חיים שאל ח"א דס"ט "ידיד נפשי הארוס").
זיי האבן געהאט א טאכטער קלארא, זי איז אוועק יונגערהייט אין יאר ה'תקכ"ה אין חודש אלול ווען דער חיד"א איז געווען מיט זיין משפחה אין מצרים.
דער חיד"א איז געווען אין תוניס ווען ער איז געוואר געווארן אז זי איז געשטארבן, געווען איז עס כ"ב אדר שנת תקל"ד, ער האט זיך געזעצט אויף דער ערד פאר עטליכע מינוט ווי א שמועה רחוקה, ער שרייבט אויף איהר, איך האב זיך מצער געווען און געקלאגט אויף דעם וואס עס איז פארלוירן געווארן אזא בריליאנט שטיין, זי איז געווען כמעט איינציג אין דעם דור מיט חכמה, מיט כבוד, מיט שכל עצום ונורא, איהר חן און איר שיינקיייט, אין צניעות און ריינקייט קען מען נישט משער זיין (מעגל טוב ע' 61).
אין יאר ה'תקל"ה זיבן טאג אין חודש חשוון האט דער חיד"א חתונה געהאט מיט זיין צווייטן ווייב רחל בת משה לוי, זי איז געקומען פין איטאליע פון דער שטאט פיסא. זי איז נפטר געווארן אין יאר ה'תקס"ד זעקס און צוואנציג טאג אין כסלו.
עס איז וואונדערליך וואו מען געפינט אין כתבים פון חיד"א וויאזוי ער האט אין יאהר ה'תקל"ד שוין אינזין געהאט חתונה צו האבן מיט אט דער פרוי, ער האט געטראפן רמזים אז רחל דארף הייסן זיין פרוי, ער שרייבט רחל גימטריא חיים יוסף דוד, כי רחל שכינת עוזנו וחשקה להתחבר עם דודה וזה על ידי המוחין חב"ד אהי"ה הוי"ה איה"ה גימטריא חיים כנודע, וזהו חיים רמז למוחין, יוסף יסוד, דוד מלכות, ולכן רחל גימטריא זו, שחשקה להתחבר ביסוד ז"א על המוחין (קונטרס מסעות דף 164).
שוין אין תקל"ז האט דער חיד"א געקויפט א רינגל פאר קידושין (פנקס החשבונות דף 10, קניתי טבעת קידושין לירי וויניציאה, ומעגל טוב עמ 89). מען געפינט צווישן זיינע כתבים וואו ער האט אינזין געהאט צו קויפן מתנות און שיינע זאכן פאר זיין ווייב, און וואו ער טרעפט רמזים.
עס איז דא אין זיינע כתבים (קונטרס חידושין על שו"ע) דער לשון הכתובה וואס דער חיד"א האט זעלבסט געשריבן פאר זיין צווייטער ווייב.
דער חיד"א האט חתונה געהאט מיט איר זיבן טאג אין חודש חשוון, אין יאר ה'תקל"ט. ער שרייבט א סימן ברכה ז' חשוון איז דער טאג וואס מען הייבט אן אין ארץ ישראל צו בעטן פאר רעגן.
רחל איז נפטר געווארן זעקס און צוואנציג טאג אין חודש כסליו ה'תקס"ד, אין א פלאץ איז דא ווי ער צייכנט אהן וויפעיל געלט עס האט איהם געקאסט דאקטער געלד פאר איהם אין יאהר תקס"ג, דער חיד"א שרייבט בעוה"ר נפטר נוות ביתי נ"ע יום א כ"ו כסליו ב' חנוכה שנת תקס"ד, ה' ילוה על משכבה ותתענג בדשון ותתפלל בעדינו".
זייער זון איז געווען הרב ר' רפאל ישעיה אזולאי.
זיין הסתלקות
דער חיד"א איז שוואך געווארן סוף פון זיינע טעג אין יאר ה'תקס"ה, ער האט מסדר געווען א צוואה, און געשריבן וויאזוי מען זאל זיך באגיין מיט זיין לויה, און אויך וואס מען זאל לערנען, ער שרייבט : יעדן טאג זאלן צען יודען לערענן אין זיין בית המדרש ח"י פרקים משנית. ער האט איברגעלאזט א סכום געלד פאר זיי. ווינטער אין יאר ה'תקס"ו איז ער קראנק געווארן, די קהילה אין ליווארנא האט באצהלט געלד פאר אידן מען זאל זאגן תהלים און מתפלל זיין פאר אים, פרייטיג צונאכטס פרשת זכור, עלף טאג אין חודש אדר איז ער נסתלק געווארן, נאך יענעם שבת האט מען געשטאלט משמרת צו זאגן תהלים און לערנען. מוצאי שבת האט מען אים מספיד געווען אין אים באערדיגט. מען האט אים געטועהן גרויס כבוד, און די חברה קדישא האט ארויס געגעבן א באפעל אז יענעם יאר פורים זאל מען נישט שפיעלן און נישט זיין ספעציעל פרייליך, זיי שרייבן אז ווער עס וועט עובר זיין אויף די באפעל "העבריינים יאסרו ויועמדו למשפט". דער נוסח המצבה: הן פה מדור/מופת הדור/איש חכם/גדול מנביא. עת כי נקרא/אור התורה/למרומי על/נשבר לבי. אוי כי נחבא/שר הצבא/אוי, כי כבה/נר מערבי. כבוד מלא/רב המופלא/בסנהדרין/הוא המצביא. רב הו"ד הוסף/חיים יוסף/דוד נקרא/לפאר וצבי. רב כנהוראי/הוא אזולאי/עלה מרום/שבה שבי ובסוד עירין/בו מזהירין/כל החכמות/שנה רבי. הן הוא נפטר/ובסוד נעטר/יום י"א אדר/נעדר טובי בשנת תיקו"ן/לפ"ק צקון/לחש ונהי/גדל עצבי. אך בספריו/הוד ספיריו/נראה סודות/בם משגבי. לפני עליון/תוך אפריון/תגל נפשו/עם הרשב"י. ישוב דודי/עם איש סודי/הוא אליהו/התשבי. מצבת קבורת איש אלקים קדוש הוא הרב המופלא מופת הדור והדרו המקובל האלקי מרביץ תורה בישראל החסיד והעניו ריש מאתיה וריב מתיבתיה הישיש כמוהר"ר חיים יוסף דוד אזולאי זצוק"ל זכותו יגן עלינו ועל כל הקהל קדוש יצ"ו נקרא אל השמים אור עינים יום שבת קדוש באחד עשר באדר שנת תקס"ו לפ"ק יש"י ועמה"ן [י'בא ש'לום י'נוחו ע'ל מ'שכבותם ה'ולך נ'כחו] תנצב"ה
זיינע אויסערגעווענדליכע מדות
ער זעלבסט פארצייכנט אין זיינע ספרים ווי שטארק ער האט זיך געהיט פון פארשעמען מענטשן אפילו ווען זיי זענען נישט געווען גערעכט, ווי ער שרייבט אויף א גדול וואס האט געפרעגט קשיות אויף ראשונים: כל הקשויות אינם כלום, אך אין לדבר בדרוש ולהלבין פניו ח"ו (מעגל טוב ע' 63). איינמאהל שרייבט ער הייתי סובל הרבה מאד, ומהודא ומשבח אנחא שנתן בי כח לסבול ונתן לי שכל טוב להתנהג כהוגן וכשרוה והצילנו מידו (מעגל טוב ע' 29).
איינמאל איז ער געקומען קיין בורדו, דער רב ר' יעקב עטיאס האט געפסל'ט דעם שוחט פון שטאט, די קהילה לייט האבן געהאלטן אז דער שוחט איז יא גיט, ווען דער חיד"א איז געקומען האבן ביידע זייטן מסכים געווען דער חיד"א זאל ארויסזאגן זיין פסק. דער חיד"א האט מעיין געווען און איינגעזעהן אז דער רב איז נישט גערעכט, איז דער חיד"א געגאנגען צום רב און אים געבעטן ער זאל נאכגעבן פאר די פרנסים און ראשי קהילה ווייל ער איז נישט גערעכט, דער חיד"א האט אים געזאגט עין בעין ראית אשר חששתי לכבודך, ואולם עתה מוכרח אני להטפל, ער שרייבט צר לי על חילול ה' ודומי דמעה על המורה הזקן, ומכל מקום כל העם אשר בשער ידעו כי מעשי לשם שמים, וכו', באופן שטרחתי הרבה בהלכות דרך ארץ וסבלנות עד אשר העמדתי האמת, ולא באתי למחלוקת עם המורה אף אם מעשיו שלא כהוגן, הייתי מכבדו ומזכירו בכבוד גדול בשני דרושים וכו' (מעגל טוב ע' 36).
געווען אמאל וואס ער איז געווען אין פאריז האט זיך געוואנדען צו אים א גרויסער מיליאנער וואס האט געהייסן שמואל פיג'וטו, ער האט זיך געוואלט ג'טן פון זיין ווייב, אבער זי האט נישט געוואלט, האט דער מיליאנער צוגעזאגט פארן חיד"א טויזענטער פראנק אויב ער פירט דורך דעם גט פאר זיין ווייב, דער חיד"א שרייבט אז ער האט אים געענפטערט, קוק אויב ווילסטו איך זאל מאכן שלום צווישן אייך דאן מאך איך עס אומזיסט אהן קיין געלד, ווייל דיין פרוי איז א עהרליכע פיינע פרוי, אויב אבער א גט וועל איך בשום אופן נישט טועהן (מעגל טוב 121)
עס איז אינטערעסאנט צו שרייבן אז אין זיינע ספרים שרייבט ער איינמאהל ווען מען איז זיך מתוודה אז מען האט צופיל געשריגן אויפן פרוי "גערנו בנשינו ובנינו ומשרתינו שלא כדת ושלא כדין (כף אחת סי' י"ט). אויף עטליכע פלעצער שרייבט ער וועגען שלום בית "ביותר יהיה לו שלום עם אשתו ויזהר לכבדה״ (מורה באצבע סי' ד' וסי' א' סעי' ח).
זיין הערליכן געשטאלט
צו דעם חיד"א האט צוגעגעבן זיין שיין געשטאלט, דער חיד"א איז געווען גאר א שיינע מענטש, מיט א הדרת פנים און באצירט מיט א אויסערגעווענליכן חן. ער דערמאנט אין זיין טאג בוך עטליכע מאל ווי למשל אין פראנקפורט האט מען אים געזאגט, חזותך מוכח כי יש נאמן אתה, זיינע קליידער זענען אלע געווען שיין און הערליך מיט א זעלטענעם סדר, ער פלעגט איבעראל מיט ברענגען זיינע קליידער, ער דערמאנט אין מעגל טוב ווי די בעלי עגלה האבן זיך גערעגט אויף אזוי פיל קליידער. אין יאר ה'תקי"ג אין מצרים שרייבט אויף אים דער דארטיגער רב ר' נסים שלמה אלגאזי ראו חזותו מוכחת עליו דומה הרב למלאך ה' צבאות " זיין געשטאלט זאגט עדות אויף אים ער איז גלייך ווי א מלאך" (הסכמה לספרו שער יוסף). דער גביר ר' גבריאל פרירא די ליאון פון ליווארנא שרייבט אויף אים והוא בא יפה תואר ויפה מראה נזר הקודש וכו', והיה כבואו אבי ואמי טף ונשים בקול ששון ובקל שמחה באהבה רבה יצאו לקראתו ויקדו וישתחו ויאמר לו בא יבא ברנה הננו עבדים לאדוני (ברכי יוסף ח"ב דקי"ב).
ער האט שטענדיג געצויגן צו זיך מאסן מענטשן, ווי ער איז געגאנגען האט זיך פארזאמלט אסאך מענטשען, יודען און גוים צוגלייך, און האט געקוקט אויף אים מיט ווינדער און ליבשאפט, אפילו פיינט פון אידן האט זיך געבויגן פאר אים. פון זיינע ספרים זעהט מען אויך ער האט געקענט עטליכע שפראכן ווי אראביש, ספרדיש, פורטעגעזיש, איטאלקיש, און אויך פראנצויזיש (זעה מעגל טוב עמוד 34, עמוד 126, 128, 169ת 145).
איינמאָל זייענדיג אין פראנקרייך האט אים א שר גענומען צו זיך אין זיין קאבינעט, דאס איז געווען אין פלאץ אין קעניג, דער פראנצוזישער קעניג האט אים געזען פון דערווייטענס, ער איז נתפעל געווארן פון זיין צורה, און געפרעגט: וועמענס אמבאסאדאר איז ער, צו וועלכער לאנד ? (מעגל טוב ע' 123).
זיינע תלמידים
הרב שמואל ב"ר משה הכהן דערמאנט דורך דעם חיד"א אין מחזיק ברכה או"ח תקי"א א. הקדמה לאגרת החיד"א. מדבר בערבה. הרב ר' אברהם מבראד דער מחבר פון ספר דבר המלך. ער דערמאנט אים אסאך מיט גרויס יראת הכבוד אין זיין ספר. רבי ישראל נחמן ב"ר יוסף דראביטשער פון סטאניסלאב אין זיין ספר פקודות המלך. רבי מתתיהו נסים טירני אין זיינע ספרים שפת אמת,
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:מחברי ספרי קודש קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות קאטעגאריע:רבנים אין ארץ ישראל
מיסטיק
מיסטיק איז א העכערע באגריף פון דעם מענטשליכען פארשטאנד, אבער מ'רעדט דערפון ווייל דאס איז געפיליג און רוחניות'דיג דאס מאכט דער מענטש שפירן אויפגעלייגט און גרייט צו טאן מער זאכן מיט אימעט, ווייל ער חלום'ט און פאנטאזירט מיט כוחות מער ארויס פון שכל וואס ער האט אלגעמיין מער אין באוויסטזיין.
זעט אויך
קאטעגאריע:פארוויילונג קאטעגאריע:וויסנשאפט
*
יראת שמים
ביי די קריסטן למשל וואס זיי האבן אויסגעריסן אלע געזעצן פון די תורה בין אדם למקום און עס איז נאר פארבליבן דינים בין אדם לחבירו איז נאך אלס דא דער באגריף פון מורא האבן פון גאט אבער דאס איז מער אין א פארעם פון רעספעקט אלס א כל יכול נישט אלס איינער וואס מען דארף אים פאלגן זיינע געזעצען ווייל עס איז כמעט נישטא קיין געזעצען וואס ער וויל אנדערעשט פון די מענטש.
אידישקייט
אין ספר חובת הלבבות איז דא א גאנצער קאפיטל וויאזוי פונטקליך מ'קען מקיים זיין די מצווה עס ווערט גערופן שער הבחינה' מיט 7 מהלכים פון מחשבה צו בויען א סטרוקטאר אין זיך שטענדיג צו ערוועקן אין זיך די הכרה פון די גרויסע מעכטיגקייט פון גאט.
קאטעגאריע:תרי"ג מצוות קאטעגאריע:גאט
מארטין וואן ביורען
קליין|וואן ביורען|250px מארטין וואן ביורען (5טן דעצעמבער, 1782 - 24סטן יולי, 1862), איז געווען דער 8טער אמעריקאנער פרעזידענט, און דער ערשטער וואס איז געבוירן א בירגער פון די פאראייניקטע שטאטן.
ער האט געדינט פונעם 4טן מערץ 1837 ביזן 3טן מערץ 1841.
מארטין וואן ביורען איז געבוירן געווארן אין ניו יארק צו עלטערן פון האלאנד.
קאַטעגאָריע:USA פרעזידענטן קאַטעגאָריע:מענטשן פון ניו יארק
לונגען אנטצינדונג
קליין|אן אנצינדונג פונעם רעכטן לונג לונגען־אָנצינדונג (pneumonia) איז א אינפעקציע וואס אפעקטירט די לונגען, און מען טוט שווער אטעמען. נאך סימפטאמען זענען הוסט, ברוסט פיין און פיבער. זי איז א גאנץ פארשפרייטע קראנקייט וואס מען קען כאפן סיי יונג סיי אלט. לונגען־אנצינדונג קען קומען פון באקטעריע, ווירוסן, שוואמען אדער פאראזיטן. אמאל מאכן זיך אנדערע סימפטאמען אויך, ווי הוסטן מיט בלוט, שטארקע קאפווייטיק און נערוון פיין. נארמאל קומט לונגען־אנצינדונג פון באקטעריע און מען טוט זי היילן א מיט אנטיביאטיק.
שטריימל
צו מיינט איר דער בלאג שטריימל (בלאג)? left|200px קליין|שטריימל הענגערס אין בעלזער שטיבל, תל אביב שטרײַמל (דאָס) (–עך/–ען). אין פוילן, גאַליציע, און אוקראַיִנע איז עס געווען דער הוט, געמאַכט פֿון האָריגער פֿעל. וואָס יידן זענען געגאנגען שבת און יום–טובֿ. אין קאנגרעס פוילן איז דאס שטריימל געווען א מלבוש נאר פאר רבנים און טייל חסידים.
לונגען אנטצינדונג
א לונגען־אנצינדונג איז א שווערע קראנקייט, און מענטשן שטארבן דערפון.
קאַטעגאָריע:קרענק קאַטעגאָריע:לונגען
שטריימל
באַקאַנט איז דער ראמאן פֿון י.ל. פרץ „דאָס שטרײַמל“, אין וועלכער דאָס שטרײַמל איז דער סימבאָל פֿון רבנות.
קאַטעגאָריע:היט קאַטעגאָריע:חסידות קאַטעגאָריע:שבת קאַטעגאָריע:אידישע מנהגים
מבול וואסער
320px|ממוזער|המבול ומיט תיבת נוח (ציכונג 975, ספרד)
left|200px|thumb|גוסטאווע דארעס באמאלדונג מבול וואסער איז זייער א גרויסע פארפלייצונג. אין דער געשיכטע ווערט דערציילט א לעגענדע פון דער געניצער גילגאמעש אז אזוי א מבול האט פארצייטנס באטראפן די וועלט. די געשיכטע איז אויך ענדלעך דערציילט אין דער תורה.
די תנכישע פארשער זאגן אז עס איז מעגליך אז עס האט טאקע דאן פאסירט א גרויסע פארפלייצונג, צוליב דעם וואס גרויסע שטיקער אייז זיינען אויסגעגאנגען, און האבן פארפלייצט פיל שטעט ארום דער פלאזשע. אויך האבן די ארכעאלאגן געפונען גאנצענע דערפער 300 מעטער אונטערן שווארצן ים, אפשר פון אן אויסברעך פון דעם מיטלענדישן ים דורך באספארוס דורכגאס.
די געשיכטע אין דער תורה
אין יאר א'רנ"ו, אין די צייטן פון נח, ווען גאט האט געזען אז די מענטשן זיינען שלעכט, און נאר איין צדיק נח איז געווען אויף דער וועלט, האט ער באשלאסן צו אפווישן דעם גאנצן טרוקעניש מיט וואסער. ער האט באפוילט נח'ן צו בויען א ריזיגן קאסטן וואס הייסט תיבת נח, און ער זאל צונויפנעמען אלע חיות פון דער גארער וועלט און זיי אריינברענגען אינעם קאסטן, כדי זאלן זיי נישט ווערן פארשווונדן און פארלענדעט. עס איז געשען א נס אז אלע חיות האבן דארטן אריינגעפיט און איבערגעלעבט.
די צוויי נוסחאות
די געשיכטע פון נח אין דער תורה ווערט דערציילט אין צוויי באזונדערע ווערסיעס. לויט די תנכישע-פארשער איז דאס צוויי ווערסיעס וואס מען האט צעמישט און צוזאמען געשטעלט אונטער איין געשיכטע. די אונטערשיידן זיינען:
טאוועל פון אינטערשיידן ציווישן די צוויי נוסחאות
טאוועל פון די מעשה צוטיילט אויף די צוויי נוסחאות: מען קען יעדן קאלום באזונדער ליינען פאר א מעשה פאר זיך.
די טראדיציער מפרשים פארענטפערן די סתירות.
פארדרייט די יוצרות פון נאטור
לויט געוויסע תלמידי חכמים, איז דער מבול די גאנצע אורזאך פארוואס די װיסנשאַפֿטלערס מיינען אז די וועלט איז עלטער ווי די תורה זאגט, ווייל דאס האט פארדרייט די קוילנשטאף אפצייכענונגן פון דער ערד עס זאל אויסזעהן עלטער. היינט אבער האט מען שוין געמאסטן די עלטער פון שטיינער וואס געפונען זיך אויף די לבנה, וואו עס איז זיכער נישט געווען דער מבול, און זי קוקט נישט אויס צו זיין אסאך יונגער ווי דער ערד.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:קאטאסטראפעס קאַטעגאָריע:תנ"ך קאַטעגאָריע:מיטאלאגיע קאַטעגאָריע:מעשה בראשית
גלוסט
גלוסט איז דער רייץ און ווילן צו א זאך אדער מענטש - וואס מען האט נישט.
אידישקייט
דאס איז פארבאטען פון די עשרת הדברות "לא תחמוד".
תאווה איז א אידישער באגריף פון די תורה בעיקר פון מוסר און חסידות אז מען טאר זיך נישט נאכגעבן די תאוות.
קאטעגאריע:תורה קאטעגאריע:געפילן קאטעגאריע:מצוות און מנהגים
דזשאן דיפענבעיקער
דזשאן דזשארדזש דיפענבעיקער (18טן סעפטעמבער, 1895 – 16טן אויגוסט, 1979) איז געווען קאנאדע'ס 13טער פרעמיער מיניסטאר, פון 1957– 1963. א קאנסערוואטיווער. ער איז געווען א צווייטער וועלט קריג וועטעראן.
גל פז
גל פז איז פון די גרעסטע פירמעס וואס פארשפרייטן אידישע מוזיק. זי איז הויפט קווארטירט אין ישראל מיט געשעפטן אין אסאך אידישע לאקאלן איבער דער גארער וועלט.
גל פז איז געגרינדעט געווארען פאר עטליכע צענדליגער יארן צוריק דורך חיים זילבער און דוד ווערדיגער. זיי האבן אנגעהויבן די געשעפט מיט פארשפרייטן אלבאמען פון מרדכי ווערדיגער, היינט ווערט זי געפירט דורך די קינדער פון חיים זילבער, הלל און יהודה, זיי זענען פון די גרעסטע אין דעם מארק.
גל פז איז די ארויסגעבער פון אסאך היימישע אלבאמען ווי די פון מרדכי בן דוד, אברהם פריעד, יעקב שוועקי, משה לאופער און אוף שימחעס
גל פז האט געשעפטן אין אסאך הויפט שטעט וואו עס וואוינען היימישע אידן, ירושלים, בני ברק, חיפה, בית שמש, פאריז און בארא פארק. אין די ח'רדי'שע וויליאמסבורג וואס ווערט אין מערסטנטייל קאנטראלירט דורך סאטמארע חסידים האט מען ארויס געצווינגען די אפטיילונג פון גל פז צוליב וואס זיי פארקויפן אויך קאסעטן וואס קומען נישט אריין אין פרומע שטובער
קאטעגאריע:נגינה
דאמף-וואלץ
קאַטעגאָריע:אינזשעניריע פארמיטלען קאַטעגאָריע:קאנסטרוקציע
שומרי אמונים
281x281px|קליין|דער אלטער רבי ,רבי [[אהרן ראטה, מחבר פון "שומר אמונים"|טעקסט=]] שומרי אמונים איז א חסידישער הויף געגרינדעט דורך רבי אברהם חיים ראטה. דאס חסידות איז הויפטקווארטירט אין קרית שומרי אמונים, לעבן דעם מאה שערים קוואַרטל אין ירושלים, און נעבן אים איז א בית מדרש און א ישיבה קטנה. אין דער שטאָט בני ברק האָבן די חסידים אַ בית מדרש, א ישיבה קטנה און א ישיבה גדולה.
הינטערגרונט
לינקס|קליין|250x250פיקס|רבי אברהם חיים ראטה, גרינדער פון דעם "שומרי אמונים" הויף און דער ערשטער אדמו"ר, דער טאטע און זיידע פון די היינטיקע שומרי אמונים רבי׳ס דער פאָטער פון רבי אברהם חיים, הרב אהרן ראָט, האָט געגרינדעט אין תרפ"א (1924) די "יראי ה'" קהילה אין סאטמאר, רומעניע, וואו א גרופע ישיבה בחורים וואס האבן נישט זייער וועלט נאר תורה און תפילה. אין תרפ"ח ( 1928) איז הרב אהרן ארויף קיין ארץ ישראל און האט געגרינדעט בית מדרש אין דעם מאה שערים קוואַרטאַל.
רבי אהרן איז נפטר געווארן ו' ניסן תש״ז (1947). בערך אַ יאָר נאָך זיין פטירה, האבן זיינע חסידים זיך געשפּאַלטן אין צוויי. די מערסטע פון זיי האבן אויסגעקליבן זיין איידעם, הרב אברהם יצחק קאהן, וואס האט געגרינדעט דאס תולדות אהרן חסידות. אנדערע האבן נאכגעפאלגט הרב אברהם חיים ראטה, וואס האָט געירשענט זיין פאָטערס בית מדרש.
חסידות שומרי אמונים
קליין|250x250פיקס| דער שומרי אמונים רבי אין ירושלים קליין|267x267פיקס|דער שומרי אמונים רבי אין בני ברק קליין|דער שומרי אמונים רבי אין אשדוד דער אדמו"ר רבי אברהם חיים, קודם באוואוסט אלס דער אדמו"ר פון בערגסאש, איז געווען אן איידעם פון רבי מרדכי גאלדמאן פון זוועהיל.
אין אנהייב פון די זעכציגער יארן פונעם 20 סטן יארהונדערט, האט דער רבי געגרינדעט קרית שומרי אמונים צווישן מאה שערים און בית ישראל, נעבן דעם מאַנדעלבוים טויער, האָט ער אויך געגרינדעט א תלמוד תורה. אין תשל"ו ( 1976 ) האט ער זיך אריבערגצויגן קיין בני ברק, ער האט געוואוינט דארט רוב יארן אין וועלכן ער האט געגרינדעט א בית מדרש און דארט אריבערגעצויגן זיינע ישיבות. דער רבי האָט פארבראכט דעם יום טוב אין תשרי ביי זיין היים אין ירושלים, וואו זיינע אנהענגערס קומען פון ישראל און אין אויסלאנד. א טייל פון די ווינטער חדשים האט דער רבי פארבראכט אין זיין הייַזקע וווינונג אין מושב תפארה מיט אַ פּריוואַטע מקווה און אַ בית מדרש. נפטר געווארן ה' אלול תשע״ב.
אין ה'תשס"ד - האט מען געעפנט דעם בית מדרש פון די חסידים אין דער שטאט אשדוד, וואו זיין זון רבי רפאל אהרן האט געדינט ווי דער רב פון דער קהילה, און אין ה'תשס"ח האָט דאס חסידות געגרינדעט א בית מדרש אויך אין דער שטאָט בית שמש. צום סוף פון 2000ער, האָט מען ווידער געעפנט א קליינע חסידישע ישיבה אין ירושלים.
נאך דעם טויט פון רבי אברהם חיים, זענען זיינע פיר זין באשטימט געווארן רבי, לויט זיין ווילן:
1 הרב מרדכי וואס פילט זיין ארט און דער אנדערער רבי שלמה וועלכער וואוינט אין די פארייניקטע שטאטן. זיין זון רבי מרדכי ראטה איז באשטימט געווארן אלס זיין נאכפאלגער.
שטעלונג צו מדינת ישראל
אנדערש ווי הרב אברהם יצחק קאהן, וועלכער איז אלס תלמיד פון דער סאַטמאַרער שיטה, געווען א שטרענגער קעגנער פון ציוניזם און דער אגודת ישראל, האָבן פרומע אינסטיטוציעס נוץ פון רעגירונג בודזשעטן. הרב אברהם חיים איז געווען א נאכפאלגער פונעם רבי'ן אהרן רוקח פון בעלזא און האט זיך נישט קעגנגעשטעלט צו גיין צו די וואלן, און טייל פון זיינע נאכפאלגער (דער עיקר איינוואוינער פון בני ברק) נעמען אנטייל אין די כנסת וואלן.
קאַטעגאָריע:חסידישע הויפן קאַטעגאָריע:דפים עם תרגומים שלא נסקרו
דראג
קליין|250px|פארשידענע מעדיקאמענטן א דראַג איז יעדע ביאלאגישע סובסטאנץ סינטעטיש אדער נישט סינטעטיש, וואס מען עסט נישט צו זעטיגן, נאר איר ציל איז צו פארדרייען די נארמאלע אויפגאבע פון קערפער.
מעדעצין איז אויך אין דער קאטעגאריע, אבער רוב דראגס דינען נישט צו היילן נאר צו טוישט די מצב רוח פון מענטש דורך צו טראגן די פיין צו דורך אים איינשלעפן אדער סתם פארשיכורן.
דאס ווערט געטען דורך פארשוועמען די מוח און טוישן די באפעלען פארן גוף. פארשידענע מינע דראגס זענען משפיע אויף פארשידענע אנדערע טיילן מוח.
די שעדליכע דראגס זענען צום ביישפיל מאריכואנע און נאך פארשידענע אנדערע געוויקסן וואס טעמפן דעם מוח פון מענטש ער זאל נישט זארגן און טראכטן נעגאטיוו. דאקטוירים טענה'ען אז דאס איז גאר שעדליך פארן געזונט ווי אויך פאר דער ציוויליזאציע, ווייל אונטער'ן איינדרוק פון דראגס מען טוט משוגענע זאכן. אבער די וואס נעמען דאס ענטפערן אז דאס איז מיט גארנישט אנדערש פון עסן און טרינקען אלקעהאל, וואס איז אויך נישט געזונט און קען אויך שאטן דער געזעלשאפט.
עסנווארג איז נישט קיין דראגס אבער עס קען אנטהאלטן א רעעצעפט פון קאפין אדער אלקאהאל וואס איז יא דראגס.
סארטן דראגס
דראגס וואס היילן אדער פארמיידן קרענק דראגס וואס מאכן לעבעדיג דראגס וואס שלאפן איין און פארשטייטערט דעם מענטש דראגס וואס מאכן דעם מענטש נישט צו שפירן קיין פיין דראגס וואס פארטעמען די חושים נישט צו געדענקן אדער באדערן
* קאטעגאריע:געזונט קאטעגאריע:פארוויילונג
العقار Návyková látka Farmakon Mamilo
עמערגענץ צימער
עמערגענץ צימער אָדער גװאַלד טיר (ענגליש: Emergency Room אדער ווי מען רופט דאס אױף ענגליש אין קורצן אי.אר.), איז א ספעציעלע אפטיילונג אין אלע שפיטעלער ווי דאקטוירים שטעלן צו באהאנדלונג פאר פאציענטן וואס דארפן באלדיגע הילף.
פאציענטן
left|thumb|350px|אן עמערגענץ צימער נאכן באהאנדלען א [[פאציענט]] יעדע שפיטאל איז איינגעטיילט אין צענטערן וועלכע באהאנדלן יעדע איינע אנדערע פראבלעמען. יעדע דאקטאר איז ספעציאליזירט אין געוויסע פעלדער און קיינער קען נישט טאן אלעס. די דאקטוירים אין די עמערגענץ צימערן דארפן קענען באהאנדלן אלע סארט מעדיקל סיטואציעס אין איין טאג, א זאך וואס קיין איין אנדערע דאקטאר קען נישט באווייזן.
אין א געווענליכע טאג קומען אריין פאציענטן מיט די פאלגענדע פראבלעמען: קאר עקסידענטן, שפילן וואונדן, צעבראכענע ביינער, אפענע שניטן, אפגעבריטע און פארברענטע, אומקאנטראלירטע בלוטונג, הארץ אטאקעס, ברוסט ווייטאג (טשעסט פעין), פראבלעמען מיט אטעמען, אסטמא אטאקעס, נעמאניע, סטראוקס, פאר'חלש'טע, פארלוירענע און צומישטע, מענטשן וואס ווילן זיך נעמען דאס לעבן, פאציענטן וועלכע האבן גענומען צופיל מעדיצין (אווערדאוז), עקסטרעמע בויך ווייטאג, אנגייענדיגע אויסברעכונג, פאר'סמ'טע, אלערדזשי רעאקציעס, א.א.וו.
דאס בילד פון די עמערגענץ צימער וואס יעדער געדענקט איז דער גערודער פון די אנקומענדיגע אמבולאנסן און וויאזוי עטליכע דאקטוירים און ניורסעס לויפן מיט מיט א בעט אין די שמאלע קאראדארן ווען עס איז אינגאנצן פארבליבן מינוטן צו ראטעווען יענעמ'ס לעבן. די דראמאטישע סצענעס איז טאקע נישט קיין זעלטנהייט, אבער די עמערגענץ צימערן זענען פיל מער פון דעם. די ווארטונג'ס צימערן זענען שטענדיג איבערגעפילט מיט מענטשן וועלכע ווארטן צו באקומען הילף פאר אלע סארט זאכן און אסאך ווארטן נאר צו הערן א פארזיכערונג פון א דאקטאר אז עס איז גארנישט און מען קען אהיימגיין.
דאקטוירים דארפן שטענדיג זיין אויף די זיכערע זייט און זיי מעגן נישט אוועקמאכן ווען א מענטש רעדט זיך אפ. זיי זענען געלערנט דערויף און אויב זיי מאכן דאס יא אוועק זענען זיי געווענליך גערעכט און דעמאלט קען מען ווארטן ביז אינדערפרי צו גיין באזוכן די רעגולערע דאקטאר.
טריאזש
1)	באלדיגע לעבנ'ס וויכטיגע סכנה.
2)	וויכטיג אבער נישט קיין באלדיגע לעבנ'ס וויכטיגע סכנה.
3)	ווייניגער וויכטיג.
די טריאזש נוירסעס זענען געלערנט צו זיין געשיקט און קענען מאבן די ריכטיגע באשלוסן. זיי דארפן אונטערזוכן יעדן פאציענט מיט א רייע מעטאדן און דערנאך באשטעטיגן זיי וועלכע פאציענטן זענען מער וויכטיג און וועלכע קענען צוריקגיין צו די ווארט'ס פלעצער און אויסווארטן ווילאנג מען וועט זיי רופן. די וואס זענען לעבנ'ס וויכטיג ווערן באלד ווייטער געשיקט צו די באשטימטע דאקטוירים וואו זיי ווערן ווייטער בא'הנדל'ט.
יעדע פאציענט דארף זיך נאכדעם רעגיסטרירן וואס וועט העלפן די באאמטע נאכקוקן די היסטאריע פון דעם פאציענט וואס קען זיין בייהילפיג פאר די דאקטוירים. יעדע פאציענט אן אויסנאם מוז ווערן רעגיסטרירט און איינמאל דאס איז געענדיגט באקומט מען א שפיטאל קארטל וועלכע פארגרינגערט דאס רעגיסטרירן די קומענדיגע מאל. די פאציענטן וועלכע ווערן זאפארט באהאנדלט פאר גאר גרויסע עמערגענץס ווערן רעגיסטרירט שפעטער און אמאל ביים פארלאזן די שפיטאל.
דיאגניזירונג
איינמאל דער פאציענט איז רעגיסטרירט גייט ער אריין אין א ווארט ליסטע און ווען עס קומט זיין שאנס וועט מען אים אריינשיקן אין די "עקזעמינעישן צימערן" וואו א דאקטאר אדער גוט געלערנטע נוירס וועט בעסער באטראכטן די סיטואציע און אלע סימפטאמען און נעמען די ריכטיגע טעסטס וועלכע פעלן זיך אויס פאר די דיאגניזירונג.
א גרויסע טייל פאציענטן ווערן פון דארט געשיקט צו נעמען א בלוט טעסט וועלכע ווערט געטאן אין א באזונדערע אפטיילונג פון די שפיטאל. איינמאל די בלוט טעסטס זענען פארטיג וועט דער דיאגניזירונג דאקטאר דאס באטראכטן און באשליסן וואס ווייטער צו טאן.