cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ר' נחמן'ס נסיעה קיין ארץ ישראל
אין ארץ ישראל
אין חיפה האט דער רבי געהאט צו טון מיט אן אראבער, ער איז נאך געלאפן דער רבי, און האט זיך בארימעט ער איז א גוטער פריינד מיט אים, דערנאך איז ער איינמאל געקומען מיט א שווערד און אים געוואלט הרג'ענן רח"ל, דער רבי האט געזאגט אז דער ס"מ האט זיך מתלבש געווען אין דער אראבער, ער האט נישט געקענט דערליידן ווי דער רבי האט געהאט אזא הצלחה אנצוקומען קיין א"י.
טבריה
אין טבריה האט דאן געפירט די חסידישע חבורה דער גרויסער צדיק רבי אברהם קאליסקער, רבי נחמן איז דאן זייער נאנט געווארן צו דעם צדיק, זיי האבן זיך שטארק באפריינדעט. רבי נחמן האט שטאק משבח געוען דעם צדיק, און האט געזאגט עס זענען דא אסאך צדיקים, אבער שלימות האב איך געפונען ביים דעם קאליסקער צדיק. אין יענער צייט איז פארגעקומען די באקאנטע חסידישע מחלוקה צווישן דער קאליסקער און דער בעל התניא ר' שניאור זלמן מלאדי, צוליב דעם וואס די צדיקים האבן געהאט חילוקי דעות וויאזוי מען זאל צוטיילן די געלד וואס עס קומט ארויף פון חוץ לארץ, דער קאליסקער האט זיך אויסגערעדט פאר רבי נחמן, און ווען דער צדיק רבי יעקב שמשון שעפעטיווקער איז אנגעקומען קיין טבריה האט ער קודם מיטגעהאלטן מיטן בעל התניא, דאס האט געברעגנט חילוקי דעות צווישן אים און דעם קאליסקער, ווען רבי נחמן איז דארט געווען האט ער געמאכט שלום צווישן די צוויי צדיקים, און מען האט געמאכט א גרויסע סעודה ווי די דריי גרויסע צדיקים. דער קאליסקער, ר' יעקב שמשון און רבי נחמן זענען געזעסן, ביי יענער סעודה האט רבי נחמן געזאגט א שטארקער בליציגער געדאנק אין דעם ענין פון יהא מונח עד שיבוא אליהו (ב"מ לז.), וואס האט אלעמען באנומען יעדער האט עס באוואונדערט (דער חידוש איז געדרוקט אין שבחי הר"ן, אויך טשעהרינער רב דערמאנט עס באריכות אין זיין ספר פרפראות לחכמה).
רבי נחמן האט זיך בלית ברירה אויף געהאלטן אין טבריה ביז חודש שבט, אין יענער צייט האט געבוזשעוועט די גרויסע מלחמה פון נאפאלעאן אין ארץ ישראל, סוף אדר האט נאפליון איינגענומען דער פארט שטאט יפו, ווען נאפאלעאן האט איינגענומען צפת איז רבי נחמן דאן געווען אין צפת, רבי נחמן איז שנעל אנטלויפן פון דארט, ער האט מחליט געווען אז מוז שוין צוריק גיין, האט ער געשיקט א שליח קיין עכו, דונגען פאר אים א שיף, אבער מורא האבענדיג אז די פראנצויזן וועלן אים פאנגן, האט ער געדונגען א שיף פון רגז, דאס איז א חלק פון איטאליע, און אין יענער צייטן האט א פאן פון רעגעז געדינט אזוי ווי היינט צו טאג א פאן פון די יוע"ן, אז וויבאלד מען זעהט א פאן פון רעגעז איז דאס אן אינטערנאציענלע געזעץ אז מען טאר נישט ארויף אויף דער שיף. און כאטש דער קאליסקער האט שטארק געבעטן רבי נחמן ער זאל נאך בלייבן האט ער שוין נישט געוואלט נאר זיך געאיילט קיין עכו.
אויפן וועג צוריק אהיים
מען האט געדונגען א פלאץ אינעם שיף, ר' נחמן איז אנגעקומען צום שיף אין יפו ערב שבת פרשת זכור, אבער דער קאפיטאן האט אים געזאגט אז דער שיף איז שוין פיל מיט מענטשן ער האט שוין נישט קיין פלאץ פאר אים. בלית ברירה איז ר' נחמן געבליבן אויף שבת אין שטאט, אינמיטן שבת האט מען פארשפארט די טויערן פון שטאט, און די אראבער מיט טורקישע מיליטער האט איבער גענומען די שטאט און עס צוגעגרייט פאר די ענדגילטיגע שלאכט מיט נאפאלעאן.
שבת אינמיטן דאווענען אין בית המדרש איז געקומען א מעקלער וואס פארקויפט בילעטען און האט געזאגט פאר ר' נחמן אז מען קען שוין נישט טרעפן קיין שיף פון רעגעז, אבער מען מוז זיך ארויס זעהן פונעם שטאט, ווייל די פראנצוזען קומען אהן, און עס גייט זיין מאסן שחיטות רח"ל, דעריבער איז ער געלאפען און געקויפט אים שבת צוויי בילעטן פאר ר' נחמן און זיין בייגלייטער, זונטאג איז אנגעקומען די פראנצוזען קיין אלכסענדריא די שטאט איז געקומען אונטער אטאקע, עס האט געהערשט א תהו ובהו, זיי זענען געגאנגען זוכען דעם שיף וואס זיי האבן געדונגען, איבאראל איז פיל געווען מיט מיליטער, עס האט זיך אנגעהויבן די שלאכטן, און דא דרייט זיך ר' נחמן מיט זיין באגלייטער אין די גאסן נישט טרעפענדיג זייער שיף, בקיצור על פי טעות זענען זיי ארויף אויף א צ צווייטער שיף, דאס איז געווען א אנגעלאדענטער אראבישער מלחמה שיף, עס האט דארט געוועלטיגט א גרויסע אראבישער גענעראל מיט זיינע הונדערטער סאלדאטן, ר' נחמן האט זיך געבעטן ביי די סאלדאטן און ביים קאפיטאן זיי זאלן אים אראפ לאזן פונעם שיף, אבער עס איז געפאלן אויף טויבע אויערן, ביז ווי וואס ווען האט זיך דער שיף גענומען רירען, און ר' נחמן איז אפגעפארן מיט די קריג שיף קיין איסטאמבול. דער וועג איז געווען זייער א שווערער, קודם האט די שיף געשאסן מיט באמבעס און הורמאטיס, די מענטשן די אראבער אויפן שיף זענען געווען פרימיטיווע און האבן זיך נישט אומגעקקוט אויף ר' נחמן, זיי האבן דארט גארנישט געהאט צו עסן, און ביידע זענען זייער נישט געזונט געווארן, דער קעכער פונעם שיף האט רחמנות געהאט אויף זיי און האט זיי געגעבן יעדן צופרי און ביינאכט שווארצע קאווע. אינמיטן וועג האט אויסגעבראכן א שטורעם ווינט ואס האט פארבלאנזשט די שיף זיי זענען אנגעקומען צו א שטאט אין טורקיי וואס האט דאן געהייסן "אדל" (היינט הייסט עס אנטוליה), דארטן האבן געוואונט זייער פרימיטיווע פעלקער וואס האבן פיינט געהאט אידן, ווען עס איז צו זיי אונטערגעקומען א איד האבן זיי אים גע'שכט'ן רח"ל, ווען זיי האבן דאס געהערט האבן זיי זיך בהאלטן פאר גאנצע דריי טעג, נאך דריי טעג איז נאכאמאל געקומען א שטורעם וויינט, די ווינט האט אפגעריסן די שיף פון אים פלאץ און זי האט זיך פון זיך אליין געריקט אויפן וואסער, דער שיף איז געווארן געלכעכרט דער גאנצער אינטערשטער חלק פונעם שיף איז געווארן פויל מיט וואסער, עס האט אויסגעזהן ווי דיי וואהלן פונעם וואסער זענען ווי ריזיגע וואסער בערג, דער רבי מיט זיין בייגלייטער וואס זענען געווען באהאלטן אינטען אינעם שיף, האבן נישט געזעהן פאר זיך נאר וואסער, אזוי ווייט אז די וואלן פון שטורעם האט שוין זיך געגעבן אויפן גאנצען אונטושטן חלק פונעם שיף, ר' נחמן האט אינזינען געהאט די גאנצע צייט גרויסע כוונות, ער איז געווען פארטראכט און פאר'מוח'ט, ביז ענדליך איז עס שטיל געווארן.
געפאנגען ביי די אראבער
עס איז דאן געווען פאר פסח, ר' נחמן האט זיך זייער געזארגט ווי מען וועט עסן אויף פסח, אין איינע פון די שטעט וואס זיי זענען געקומען האט ר' נחמן געגעבן פאר איינע פון די אראבער א סכום געלד, ער זאל קויפן פירות, דער אראבער האט געברענגט באקסער, ר' נחמן האט געזאגט, ביז דערווייל איז דאס גיט צו עסן אויף פסח, אבער איך האף השי"ת וועט העלפן און אונז מזכה זיין מצה און וויין פאר די פיהר כוסות, אבער זיי האבן אנגעהויבן גיט זיך צוקוקען און האבן פארשטאנען וואס די אראבער ווילן טוהן מיט זיי, ווייל די אראבער זענען געווען מיליטער לייט, און זיי האבן געהאט א חשבון אוועק פארן מיטן רבין און זיין בייגלייטער צו א גאר ווייטע מדינה און זיי פארקויפען פאר א גוי פאר קנעכט, דער רבי האט שפעטער דערציילט אז ווען ער האט זיך געקלערט דערין איז אים געפאלן א גרויס פחד אפשר וועט ער זיין ביי א פלאץ ווי עס געפונען זיך נישט קיין אידן וויאזוי וועט ער קענען מקיים זיין די תורה, ער האט דערין גוט אריין געטראכט און ער איז צוגעקומען מיט א גרויסע פרייליכקייט און לעבדיקייט, ער האט זיך געמאכט אזא סארט חשבון, וויאזוי האבן די אבות הק' אברהם יצחק און יעקב געקענט דינען השי"ת אהן די מצות, דאס איז נאר דערפאר אז זיי האבן זוכה געווען צו א געויסע מאס דביקות און השתוקקות, גיגועין כיסופין גליסטענישן וויאזוי צו דינען השי"ת (עיין ליקו"מ ח"א סי' קמ"ב), צוביסלעך איז ר' נחמן צוגעקומען צו אזא שטארקע השגה אז מען קען דינען השי"ת אפילו מען קען נישט מקיים זיין קיין שום מצוה ווייל מען איז א אונס, מען קען זיין דבוק צו השי"ת דורך יעדע גשמיות זאך, און די מינוט וואס ר' נחמן איז צוגעקומען צו די השגה דאס איז געוען פערצן טאג אין חודש ניסן, דעמאלטס האט די שיף גאנקערט אין די שטאט רודוס נעבן טערקיי, דאס איז א גרויסע שטאט ווי עס האבן געוואונט אסאך ספרד'ישע אידן. ר' נחמן איז געווארן זייער פרייליך, כאטש ער האט פארשטאנען אז די אראבער ווילן אים פארקויפן פאר א קנעכט, דאך האט זיך געפרייעט אז ער וועט קענען דא האבן מצות און וויין אויף פסח.
ר' נחמן מיט זיינע בייגלייטער זענען געגאנען בעטן דעם שיפס קאפיטאן ער זאל זיי לאזן אראפ אויף די טרוקעניש, זיי ווילן דא קויפן עפעס צו עסן, השי"ת האט דאן צומישט דעם הויפט קאפיטאן און ער האט זיך אנגערופען, נו זאל איינער פון אייך גיין, איז דער בייגלייטער געגאנגן, דער קאפיטאן האט מיטגעשיקט אן אראבער כדי ער זאל נישט אנטלויפן, ער איז אנגעקומען צו רב פון יענער שטאט, און צו איינער וואס שטאמט פון אוקראינע (דער שוואגער פון ר' צבי הארקער),
זיי ווערן באפרייט
דערנאך האט אים דער חכם געזאגט, וויסן זאלסטו אז איהר האט געהאט גרויסע ניסים, ווייל דער שיפס קאפיטאן איז א באקאנטער וואסער רויבער, ער פאנגט מענטשן און פארקויפט זיי, ער איז א גרויסער רשע און האט פיינט אידן, ער איז זייער באקאנט דא, ער זאגט אז ער שטאמט פון די פינף סרני פלשטים (וואס ווערן דערמאנט אין נ"ך שמואל), און אזוי איז זיין חתימה, מיט אויסער געוויינליכע סייעתא דשמיא זענט איהר ניצול געווארן פון זיינע הענט, עס איז ממש נישט פארשטענדליך ווי ער האט אייך געלאזט קומען אהער, ווייל ער וואלט ווען נישט געטארט פארציילן פאר קיינעם אז איהר געפונט זיך ביי אים, אבער ער זאגט אז וויבאלד איהר זענט שוין געקומען אין שטאט וועט ער אייך ארויסלאזן, אבער מען מוז אים געבן דערפאר גרויסע געלטער. ער האט אים געפרעגט ווער איז דיין בייגלייטער, זאגט ער אים, איהר האט געהערט פונעם בעל שם טוב ? זאגט ער יא, איך לערן דא די ספרים פונעם תולדות יעקב יוסף, זאגט אים דער בייגלייטער איהר זאלט וויסן ער איז זיין אייניקעל, דער חכם האט זיך זייער געפרייעט דערמיט און געזאגט אז אפילו מציל זיין פון פדיון שבוים סתם אידן איז אויך א מצוה כל שכן אזעלכע מענטשן.
ער האט אים געזאגט נעם דיך וויין און מצות און אסאך צועסן, גיי צוריק אויפן שיף, האב נישט קיין מורא איך זאג דיר צו אז גלייך נאך די ערשטע טעג פסח וועל איך אייך באפרייען, ווען דער בייגלייטער איז צוריק געקומען צום שיף פון ר' נחמן האט זיך ר' נחמן זייער געפרייטע ער האט געזאגט, ברוך השם איך זעה דיך ביים לעבן, איך האב א גאנצע צייט געטראכט זיי האבן דיך גע'הרג'ט, זיי האבן דיך אפשר אריין געווארפען אין ים, ברוך השם די לעבסט, דער בייגלייטער האט אים אלעס פארציילט, דער רבי האט זיך שטארק געפרייעט. די ערשטע טעג פסח מיט די סדרים זענען זיי געווען אויפן שיף, דער ערשטער טאג חול המועד איז דער בייגלייטער אריין אין שטאט, דער חכם האט אים געזאגט די ערשטע זאך נעמט אייער געלד וואס איהר האט ביי איים און באהאלט דאס כדי די אראבער זאלן עס נישט צו נעמען, דערנאך איז דער חכם געגאנגען מיט צוויי גרויסע עשירים פון שטאט צום שיפ'ס קאפיטאן און האט אים געזאגט די האסט צוויי אידישע נפשות ביי דיר אויפן שיף געב זיי ארויס, האט זיי דער קאפיטאן געענטפערט אזוי ווי לבן האט געזאגט פאר אליעזר מה' יצא הדבר, איך האב דאך זיי געהאט ביי מיר, איך האב שוין געהאט אסאך חשבונות זיי צו הרג'נן אדער צו פארקויפן, וואס האט דאס צו אייך זיי זענען דאך געווען וואכן לאנג אויף מיין שיף איך האב זיי קונה געווען, אבער וואס קען איך טועהן מיין שכל איז געווארן פארדרייט און משוגע אז איך האב מסכים געווען זיי אראפ צו לאזן, דעריבער גיט מיר געלד, כדי מיינע סאלדאטן אויפן שיף זאלן מסכים זיין און נעמט זיי ! אזוי זענען זיי געווארן באפרייט. די רבנים פון שטאט האבן אויפגענומען ר' נחמן זייער פרייליך, ר' נחמן האט זיי געוואלט צוריק געבן די געלד וואס זיי האבן געגעבן פארן שיפס קאפיטאן אבער זיי האבן דאס נישט געוואלט נעמען, זיי האבן געוואלט האבן די מצוה פון פדיון שבוים.
מען קומט אן אין אוקריינא
נאך פסח זענען זיי געפארן מיט א שיף קיין סטאמבול, זיי זענען דארט געווען לערך צען טעג, פון דארט זענען זיי געפארן קיין גאליטי א פארט שטאט פון רומעניע, פון דארט קיין גלץ, אין גלץ זענען זיי געווען אויף שבועות. פון דארט זענען זיי אריבער אין אוקריינא זיי זענען אזוי געפארן ביז אויף שבת פרשת בהעלותך זענען זיי אנגעקומען קיין טעפליק, פון טעפליק קיין אומאן, קאניבלאד, שפאלע, ליאדי, נעסכיז.
שפאלע
אויפן וועג פון קניבלאד און ליאדי איז ר' נחמן אנגעקומען צו דעם שטעטל שפאלע, דארטן איז געווען דער שפאלער זיידע, דער זיידע האט זיי אויפגענומען מיט גרויס כבוד, ער האט איינגעארדענט א גרויסע סעודה לכבוד דעם גרויסן גאסט, ר' נחמן מיט שפאליער זיידע זענען נאך דאן געווען זייער בידידות, דער זיידע האט גערופען אלע באקאנטע און חסידים פון זיין שטעטל צו דער סעודה, ביי די סעודה האט ער געזאגט איהר ווייסט דאך אז איך עס קיינמאל נישט קיין ספעציעלע סעודה באנייכט, נאר וויבאלד ער עס געקומען אצינד אזא חשובע דערהויבענע גאסט, וואס איז ביי מיר זייער טייער, דעריבער עס איז ביי דער סעודה, איך פריי זיך אזוי שטארק צו דעם גאסט, אז איך ווייס נישט וואס צו טון פאר שמחה (אזוי פארציילט דער ספר חיי מוהר"ן נסיעתו לארץ ישראל).
נעסכיז
פין ליאדי איז ר' נחמן געפארן קיין נעשכיז, צו באזוכען דעם אלטן נעשכיזער צדיק, ר' מרדכי פון נעשכיז, ר' מרדכי איז שוין דאן געווען גאר אלט, און זייער נישט געזונט, ר' נחמן איז אנגעקומען צו אים פינף טעג פאר זיין פטירה, ר' נחמן האט זיך זייער געאייילט צו פארן, ווייל ער האט אים נאך געוואלט טרעפן ביים לעבן.
ווען ר' נחמן איז אנגעקומען האט זיך ר' מרדכי זייער געפרייט צו אים, ר' מרדכי איז דאן שוין געלעגן א גאנצען טאג אין בעט, ער איז אין יענער צייט געווען אזוי שוואך אז זיין גוף האט נישט פארטראגן דעם שיין פון די זוהן, א האלב יאהר אין א צי איז ער געלעגן אין א פארמאכטע צומער און זיך נישט כמעט גערירט, ער האט אויך נישט געקענט עסן קיין שום עסן ווארג נאר ספעציעלע געזופטע עסן ווייל אפילו די שמעק פון עסן האט אים געשאדט, אבער אינטערעסאנט איז אז ווען דער נעשכיזער האט געהערט ר' נחמן קומט צו אים האט ער זיך געשטאררקט און איז געווארן זייער פרייליך, ער האט געזאגט פארן שליח די האסט מיר ממש לעבעדיג געמאכט, ער האט אויפגענומען ר' נחמנ'ס זייער שיין מיט גרויס כבוד און עהרע, מען האט געפראוועט א חסידישע טיש און א גרוסע סעודה, ר' נחמן האט דארט געהאט א לענגערע שמועס מיט ר' מרדכי, זיי האבן געשמועסט פון טיעפע ענינים פון קבלה און מעשה מרכבה. ער האט דאן געזאגט אז כאטש ער איז שוין נישט געזעסן ביי א טיש א לאנגע צייט אבער "אהבה מקלקלת השורה" און לכבוד ר' נחמן איז עפעס אנדערש.
ר' מרדכי האט זייער געבעטן ר' נחמן, און ר' נחמן איז פארבליבן אויף שבת אין נעשכיז, נאך שבת האט דער צדיק פון נעשכיז געשיקט א סכום געלד צו ר' נחמן פאר פדיון נפש. עס ווערט געברענגט אין ספר זכרון יצחק אז ר' מרדכי האט דאן געזאגט: איך זאל מעהר נישט באשאפן ווערן נאר אז ר' נחמן זאל ביי מיר איבער טרעטן די שוועל איז אויך גענוג.
פון דארט איז ר' נחמן געפארן קיין אליק צו דעם צדיק ר' צבי אריה מאליק, א תלמיד פון דעם מגיד פון מעזריטש, ר' צבי אריה האט אים זייער מכבד געווען און האט געשמועסט מיט אים זייער טיעפע ענינים אין קבלה און אין מעשה מרכבה.
ח"א סי' קפ"ו
קיין מעדווידעבווקא
אינמיטן זומער פרשת חקת צען טאג אין חודש תמוז, איז ר' נחמן צוריק אנגעקומען צו זיינע חסידים צו זיין הויזגעזונד אין מעדווידעבווקא.
יענעם שבת האט ער געזאגט א וואונדערליכע תורה אויפן פסוק כי תעבור במים אתך אני (ישעיה מג, ב) ר' נחמן האט זיך זייער געפרייט, און די תורה איז געווען זייער טייער און זיינע אויגן, דער תורה איז געדרוקט אין זיין ספר ליקוטי מוהר"ן ח"א סי ע"ג.
קי-בארד
Keyboard
וועלט היסטאריע
וועלט היסטאריע באשרייבט די קולטורעלע דערגרייכן פון דער מענטשהייט זייט פרעהיסטארישע צייטן ביזן סוף פונעם 20סטן יארהונדערט.
די מענטשהייט
די תורה פארציילט אז דער אייבערשטער האט באשאפן אדם הראשון און האט אים געשטעלט אין גן עדן. אלע מענטשן דורך די דורות שטאמען פון אים און זיין ווייב חוה. ווען ער איז פארטריבן געווארן פון גן עדן איז ער געווען ערגעץ וואו אין אזיע.
די וויסנשאפטלער האלטן מערסטנס אז די מענטשהייט וואס זיי רופן האמא סאפיענס homo sapiens שטאמען פון אפריקע. טייל וויסנשאפטלער האלטן אז האמא סאפיענס האט אנטוויקלט אין עטלעכע ערטער פון דער וועלט.
קלימאט
קלימאט האט א גרויסן עפעקט וויאזוי מענטשן לעבן. קלימאט ענדערט זיך אין די פארשידענע ראיאנען פון דער וועלט. טייל ערטער זענען ווארעם א גאנץ יאר, טייל קאלט.
קלימאט האט אויך אן עפעקט אויפן עסן וואס מענטשן קענען באקומען. איבעראל איז דא א הויפט עסן, וואס רוב מענטשן עסן מערסטע צייט. אין די פארשידענע לענדער איז דאס הויפט עסן: ווייץ, קוקורוזע, הירז, רייז, האבער, קארן, קארטאפל, יאם און באנדלעך.
פרעהיסטאריע
פרעהיסטאריע איז טייטש "פאר היסטאריע; זי באהאנדלט די צייט איידער מ'האט אנגעהויבן שרייבן וועגן זייער לעבן.
ווען די פרעהיסטאריע האט געענדיגט ווענדט זיך אויפן ארט. אין עגיפטן זענען דא דאקומענטן וואס זענען אלט פינף טויזנט יאר. אין אויסטראליע הייבן אן די ערשטע געשריבענע באריכטן פון 1788, און אין ניי גיני פון בערך 1900.
אוראלטע היסטאריע
אוראלטע היסטאריע איז די געשריבענע היסטאריע ביזן סוף פון דער רוימישער אימפעריע.
די אוראלטע ציוויליזאציעס זענען געווען אין שומער (שנער), מצרים, כינע, אינדיע, די מאיא קולטור אין צענטראל-אמעריקע, רוים, און אייראפע.
שומער
קליין|150px|שומערישע שטעט שומער איז די ערשטע באוואוסטע ציוויליזאציע אין דער וועלט. די שומערן האבן איבערגענומען די פרוכטבארע האלבע לבנה ראיאן פון מעסאפאטאמיע אין די אוראלטע צייטן, און זיי האבן געבויט אסאך שטעט, וואס יעדע איינע האט געהאט אן אייגענע רעגירונג. אין דער תורה (פרשת נח) ווערט דערמאנט די שומערישע שטעט ארך, אכד, כלנה און נינווה. די תבואה איז געוואקסן אויף די ברעגן פון די חידקל און פרת טייכן.
די שומערן האבן אנטוויקלט א שריפט סיסטעם וואס הייסט פלעקלשריפט. די עלטסטע ווערסיעס פון איינער פון דער וועלטס ליטערארישע ווערק, דער גילגאמעש עפאס, גייען צוריק צו יענער צייט. טייל האלטן אז זיי האבן ערפינדן די זעגלשיף.
מאגול אימפעריע
קליין|150px|דער [[טאזש מאהאל, געבויט אין 1648 דורך שאח דזשאהאן]] קליין|רעכטס|150px| מאגול אימפעריע אין 1700 די מאגול אימפעריע איז געגרינדעט געווארן אין 1526 און האט געדויערט ביז 1857. זי איז געווארן אזוי גרויס צו הערשן איבער הינדוסטאן (דער אינדישער אונטער־קאנטינענט), און טיילן פון היינטיקן אפגאניסטאן. באבור האט געגרינדעט די אימפעריע אין 1526, און ער האט געהערשט ביז 1530. דער חשובסטער קייסער איז געווען אקבאר (1556–1605). נאכן טויט פון אויראנגזשעב (1658–1707), איז די מאגול אימפעריע געווארן גאנץ שוואך. די אימעפעריע האט געענדיגט אין 1857, ווען אינדיע איז געקומען אונטער דעם בריטישן ראזש.
זעט אויך
קאַטעגאָריע:היסטאריע
יעקב הורוויץ (מעליץ)
רבי יעקב הורוויץ זצ"ל (ה'תקנ"ב - י"ט טבת ה'תקצ"ט), רב אין מעליץ.
אפשטאם
רבי יענקלי איז געבוירן אין יאר ה'תקנ"ב (אומגעפער), צו זיין פאטער הרב נפתלי צבי הורוויץ, דער ראפשיצער רב, א זון פון מנחם מענדל ראַבין, רב אין לינסק באקאנט אלס רבי מענדעלע לינסקער. און צו זיין מוטער מרת רבקה א טאכטער פון הנגיד הרב צבי הירש גאלדהאמער פון דוקלא.
פאמיליע
רבי יענקלי האט געהייראט א טאכטער פון הרב פישל פון פינטשאוו. זייערע קינדער:
רעפערענצן
הורוויץ, יעקב קאַטעגאָריע:מעליץ
עפרה חזה
קליין עָפֿרַה חַזַה (19טן נאוועמבער 1957 - 23סטן פעברואר 2000) איז געווען אן ישראלדיקע זינגערין וואס האט געשטאמט פון א תימנישער משפחה.
זי איז געווען א ספעציעלע זינגערן, מיט א הימילישער שטימע. זי איז געשטארבן פון עידס אין 2000, קורץ נאך איר חתונה האבן ביי די פערציג. אסאך טרערן איז פארגאסן געווארן איבער איר קבר.
חזה איז באוואוסט אויכעט פארן פארשטעלן מדינת ישראל ביי דעם איירוויזיאן אין 1983 אין מינכן, דייטשלאנד, זינגענדיק דאס ליד "חי".
אוריאל וויינרייך
אוריאל וויינרייך (23סטן מיי, 1926 - 30סטן מארץ, 1967) איז געווען א גרויסער וועלט באוואוסטער לינגוויסט אין קאלומביע אוניווערסיטעט. ער איז געבוירן אין ווילנא, (דאן איז דאס געווען אין פוילן היינט איז דאס די הויפטשטאט פון ליטע.) ער האט באקומען זיין דאקטאראט פון קאלומביע, און דערנאך ווייטער געשטיגן צו ווערן א לעקטאר דארטן, ספעצילעזירענדיג זיך אין יידיש שטודיעס, געזעלשאפט-לינגוויסטיק, און דיאלעקטיאלאגיע. ער האט געשתדלט די היינטיגע מער-אנגענומענע מהלך פון סעמענטיק, און ער האט רעדאקטירט די וועלט'ס איינפלוסרייכסטע יידיש-ענגליש ווערטערבוך וואס איז ארויסגעקומען אין יאר 1987 מיטן נאמען דער מאָדערן ענגליש-ייִדיש, ייִדיש-ענגליש ווערטערבוך, ער איז שוין אבער געשטארבן פון קענסער אסאך יארן פריער נישט דערלעבנדיג איר פובליקאציע.
ער איז א זון פון מאקס וויינרייך וואס איז געווען פון די גרינדער פון ייוו"א אינסטעטוט.
ער ווערט פארעכנט איבער די וועלט אלס דער טאטע פון די מאדערנע יידישיסטן, און אין פילע קאלעדזשן זענען דא קורסן צו לערנען אידיש מיט א ספעציעלע לערע טעכניק וואס טראגט זיין נאמען אוריאל וויינרייך שטודיע.
מאדערן ענגליש-יידיש, יידיש-ענגליש ווערטערבוך
וויינרייך שרייבט איבער זיין ווערטערבוך אין דער הקדמה איז איר פרינציפיעלער ציל צו אויסבעסערן דעם יידיש תלמיד אים צו געבן צוטריט צו דער שפראך פון דעם מאדערנעזירטן קולטיווירטן באנוץ שטאנדפונקט. עס איז אויסגעשטעלט אים צו באדינען אלס א וועגווייזער פאר די אידיאמישער באנוץ פונעם שפראך אין רעדן און אין שרייבן. זיך צו באגיין מיטן ווערטערבוך מוז מען קענען ענגליש און אביסל אידיש מיט א שטארקן ווילן דאס פארברייטערן אין פראזעס און אין וואקאבולאר.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך לינגוויסטן
גלאז
גלאז איז א הארטער, קרישלדיגער, דורכזיכטיגער סאליד וואס מען ניצט אין שויבן, שפיגלען, ברילן, פֿלעשער און נאך. גלאז ווערט געמאכט פון זאמד, אדער בעסער געזאגט, פון סיליקא, וואס מען הייצט ביז ער ווערט פליסיק, און דערנאך טוט מען אפקילן גאנץ גיך. ווען ער איז א ביסל ווייך קען מאכן דעם אין נארוועלכער פארעם מען וויל.
מען קען פארשטערקערן גלאז מיט דראטן אדער לאמינאציע.
פאר אינזאלאציע ניצט מען אפט גלאז פיברע מאטעריאל.
חלום פונעם רויטן קאמער
חָלום פֿונעם רויטן קאַמער ( אדער 红楼梦), אויך די מעשה פון דער שטיין, ווערט גערעכנט א גרויסע ווערק פון כינעזישער ליטעראטור און איז איינער פון די גרויסע קלאסישע כינעזישע ראמאנען. מען האט געשריבן דעם ראמאן אינעם 18טן יארהונדערט אין דער תקופה פון דער טשינג דינאסטיע. מ'האלט אז דער פארפאסער איז געווען טשאו טשעין.
גלאז
פיזיש איז גלאז אן איבערגעקילטע פליסיקייט.
חלום פונעם רויטן קאמער
דאס בוך איז באזירט אויף טשאו'ס פאמיליע, די פרויען אין זיין לעבן, איינשליסנדיק חברטעס,קרובים און דינסט־מיידלעך. דער ראמאן איז פון די ערשטע צו ווערן געשריבן אין זשארגאן (די שפראך וואס מען רעדט) און נישט אין קלאסישן ליטערארישן כינעזיש.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:כינעזיש קאַטעגאָריע:ראמאנען
גלאז
שוין אין אוראלטע צייטן האט מען געניצט גלאז. ווען מען האט פארברענט זאמען האט זיך דאס אש צוזאמגעשטעלט מיט זאמד ביי א הוכן טעמפעראטור און פון דעם איז געווארן סיליקאט גלאז וואס אנטהאלט 60% SiO2. אז מען לייגט צו קאליום דיאקסיד K2O באקומט מען דורכזיכטיגן גלאז. מענטשן האבן געניצט דעם גלאז צו שאפן צירינג און קליינע פלעשלעך.
קאַטעגאָריע:מאטעריאלן
בעקבות רבותינו
בעקבות רבותינו (יודיש טייטש: אין די טריט פון אונזערע רביס) איז א סעט פון פיר ביכער וועלכע טוט זייער שיין באשרייבן אין דער יידישער שפראך די לעבן-דערציילונג פון פיר בארימטע גדולי ישראל וועלכע האבן געלאזט אן אומפארגעסליכן איינדרוק ביי באזונדערע קרייזן פון כלל ישראל, און געשאפן דעם געשטאלט פון אידישן פאלק אויף די צוקונפטיגע דורות. די פיר בענדער זענען:
עס איז אויסגעארבעט פארן יוגנט מיט נקודות דורכן טאלאנטפולן שרייבער מנחם מענדל גערליץ גריפן מנחם געץ, וועלכע רופט זיך מיטן פסעוודאנים מנחם גץ און איז געדרוקט געווארן אין ירושלים.
קאַטעגאָריע:יידישע ביכער קאַטעגאָריע:יידיש
הויפט זייט/ט' תשרי
ט' תשרי ערב יום כיפור 120px|לינקס
פראפאגאנדע
פּראָפּאַגאַנדע איז אינפארמאציע וואס איז איינזייטיק, מיטן צוועק באאיינפלוסן מענטשן אויף א געוויסער זאך. אפטמאל ווערט פראפאגאנדע געניצט אויף פאליטישע צוועקן. מיט פראפאגאנדע איז שווער צו וויסן וואס איז אמת און וואס איז שקר.
דאס ווארט פראפאגאנדע איז פון לאטיין propaganda: "וואס מען דארף פארשפרייטן". אין דער ערשטער וועלט מלחמה האט דאס ווארט באקומען זיין מאדערנע באדייטונג.
זעט אויך
קאַטעגאָריע:פאליטיק קאַטעגאָריע:קאמוניקאציע
ה'רפ"ט
קאלענדאר
חשון און כסליו זענען געווען ביידע מלא.
גן החיות התנ"כי
קליין|250px|שמאל| דער תנ"כישער זאָא-גאָרטן געפינט זיך אין מאַלחאַ אין ירושלים. די אייגנארטיקייט פון דעם גאָרטן איז אַ זאָאָלאָגישע זאַמלונג פון בעלי-חיים דערמאנט אין תנ״ך.
וובלינקען
קאַטעגאָריע:ירושלים
נתניה ספיר באן סטאנציע
נתניה ספיר באַן סטאַנציע איז א ישראל באנען סטאנציע פאר באדינט די קרית ספיר אינדוסטריעלע זאנע אין דרום נתניה. מ'האט געעפנט די סטאנציע דעם 5טן נאוועמבער 2016.
װעבלינקען
קאַטעגאָריע:באן סטאנציעס אין ישראל באן סטאנציע
121 (נומער)
* איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 120 און פאר 122.
קארבאהידראט
88px|קליין|א געמעל פונעם סטרוקטור פון [[פרוקטאז]] א קאַרבאהידראַט איז אן ארגאנישע פארבינדונג וואס באשטייט נאר פון קוילנשטאף, וואסערשטאף און זויערשטאף. מערסטע קארבאהידראטן האבן צוויי מאל אזויפיל וואסערשטאף אטאמען ווי זויערשטאף אטאמען, מיט דער כעמישער פארמל Cm(H2O)n.
געוויסע קארבאהידראטן זענען וויכטיק פאר ענערגיע אין פלאנצן און בעלי חיים.
מען ניצט דעם טערמין אין ביאכעמיע, אויך מיטן נאמען סאַכאַרידן.
ברויט, פאסטא און קארטאפל זענען עסנווארגן רייך אין קארבאהידראטן.
קאַטעגאָריע:כעמישע פארבינדונגען קאַטעגאָריע:ארגאנישע כעמיע קאַטעגאָריע:עסנווארג
די צייטונג
די צייטונג - נייעס באריכט איז א אידיש-שפראכיגע וועכנטליכע צייטונג אין ניו יארק סיטי. זי איז געגרינדעט און רעדאַקטירט דורך ר' אברהם פרידמאן, א שטארק פרומער חסידישער סאטאמארער איד פון בארא פארק, ברוקלין.
די וואכן צייטונג ערשיינט יעדן מיטוואך אין אידיש.
די צייטונג האלט זיך פאר סאטמאר געשטימט און נעמט נישט קיין שטעלונג אינעם סאטמאר מחלוקת.
עס איז זייער פיל מיט וועלטליכע פאליטיק און נייעס ווי איידער נייעס פון חסידישע הויפן.
גרינדער
ער איז נאענט מיט פאליטיקער און אזוי ארום ווייסט ער די גוטע קראנטע נייעס און פאליטיק. ער איז א שטארקער דעמאקראט, האלטנדיג אז פאר אידישקייט צו בליען דארף מען ערשט און איבער אלעם היטן אויף דעם וואנט וואס טיילט צווישן רעליגיע און רעגירונג.
דרויסנדיגע פֿאַרבינדונגען
קאַטעגאָריע:פרומע צייטונגען
דער טאטע הייסט לויפן
דער טאטע הייסט לויפן איז אן אויטאביאגראפיע פון פנחס ישעיה קארנבלי, וואו ער באשרייבט זיין יוגנט איבערלעבעניש דורך דעם צווייטן וועלט קריג, אין די שטעט פון טשעכאסלאוואקיי און ראמעניע, ווי טעשען, חוסט, סאטמאר, און שפעטער אין מנקאטאבער און די קאנצענטראציע לאגער.
קאַטעגאָריע:יידישע ביכער קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה
יעקב ישכר בער ראזנבוים
רבי יעקב ישכר בער ראזנבוים (כ"ג ניסן תר"ץ, 21סטן אפריל 1930 - ז' אדר תשע"ב, 1טן מערץ 2012) איז געווען דער נאדווארנער רבי פון בני ברק; ער איז געווען א פינפטער דור פון רבי מאטאלע נאדווארנער.
ביאגראפיע
רבי יעקב ישכר בער איז געבוירן געווארן אין סערעט, רומעניע צו זיינע עלטערן רבי חיים מרדכי ראזנבוים און מרת סימא רייזל, א טאכטער פון רבי אליעזר זאב פון קרעטשענעוו (א פעטער פון רבי חיים מרדכי). מען האט אים געגעבן א נאמען ישכר בער נאך זיין זיידנס זיידע, רבי ישכר בער פון נאדווארנא. את
ביים חורבן אייראפע זענען אריבער פון איין שטאט צו דער צווייטער דורך שווערע געביטן.
אין תש"ו (1946) האט ער באשלאסן ארויפגיין קיין ארץ ישראל.
קינדער
קאַטעגאָריע:אדמורי"ם אין ארץ ישראל קאַטעגאָריע:נאדווארנא קאַטעגאָריע:רבנים פון בני ברק קאַטעגאָריע:נקבר אין הר הזיתים
וועלין נארד באן סטאנציע
היסטאריע
די סטאנציע איז געעפנט געווארן אין 1856 מיטן נאמען וועלין. זי האט באקומען איר היינטיגן נאמען אין 1926 ווען מען האט געעפנט.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:טעמזלינק סטאנציעס קאַטעגאָריע:באן סטאנציעס אין הארטפארדשיר
בארקינג סטאנציע
באַרקינג איז אן איבערבייט סטאנציע אין באַרקינג,  לאנדאנער בארא פון בארקינג און דעגנהעם, מזרח לאנדאן. די סטאנציע ווערט באדינט דורך לאנדאנער אונטערגרונט, נאציאנאלע באן און לאנדאנער איבערגרונט דינסטן. אויפן לאנדאנער אונטערגרונט איז זי א סטאנציע אויף דער דיסטריקט ליניע און די מזרח סוף־סטאנציע פון דער האמערסמיט און סיטי ליניע; אויף נאציאנאלער באן ווערט זי באדינט דורך c2c; און אויפן לאנדאנער איבערגרונט איז זי די מזרח סוף־סטאנציע פון דער גאספל אק צו בארקינג ליניע. די סטאנציע איז אין טראוולקארט זאנע 4.
קארל פרידריך גאוס
יאהאַן קאַרל פֿרידריך גאַוס (30סטן אפריל 1777– 23סטן פעברואר 1855) איז געווען א דייטשער מאטעמאטיקער און וויסנשאפטלער וואס האט בייגעשטייערט צו אסאך פעלדער, כולל נומערן טעאריע, סטאטיסטיק, אנאליז, דיפערענציאל-געאמעטריע, געאדעסיע, געאפיזיק, עלעקטראסטאטיק, אסטראנאמיע און אפטיק.
בארקינג סטאנציע
מען האט געעפנט די סטאנציע אין 1854 דורך דער לאנדאן, טילבורי און סאטענד באן.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:דיסטריקט ליניע סטאנציעס קאַטעגאָריע:לאנדאנער איבערגרונט סטאנציעס קאַטעגאָריע:באן סטאנציעס אין לאנדאן
קארל פרידריך גאוס
מען האט אים גערופן דעם פרינץ פון מאטעמאטיק גאוס האט געהאט א מערקווערדיקע השפעה אין אסאך פעלדער פון מאטעמאטיק און וויסנשאפט. ער האט גערופן מאטעמאטיק "די מלכה פון וויסנשאפטן".
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:דייטשן קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער קאַטעגאָריע:אסטראנאמען קאַטעגאָריע:פיזיקער קאַטעגאָריע:וויסנשאפטלער
טשערניגאוו גובערניע
טשערניגאוו גובערניע (, טשערניהיווסקאיא אבלאסט), אויך באקאנט אונטערן נאמען טשערניהיוושטשינא, איז אן אבלאסט (גובערניע) פון אוקראינע. די הויפטשטאט פון דער גובערניע איז טשערניגאוו.
היסטאריע
טשערניגאוו גובערניע איז געשאפן געווערן 15טן סעפטעמבער 1932.
אין די רוסשלענדישע אינוואזיע אויף אוקראינע 2022, רוסלאנד אקופירט דער גובערניע, און די רוסן ארמיי האבן געפירט א שלאכט מיט די אוקראינישע ארמיי. אין אפריל 2022, רוסלאנד געצוריקציען פון דער גובערניע.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:אוקראינע
גרויסווארדיין
נישט אויסמישן מיט קליינווארדיין וואס איז א שטעטל אין אונגארן קליין|250px|א פאלאץ אין גרויסווארדיין גרויסווארדיין (,, , אויך , ) אין קרישאנא איז א שטאט אין זיבנבערגן, רומעניע. די שטאט האט א באפעלקערונג פון 204,477 ביים 2009 צענזוס. דער לעצטער רב דארטן פארן קריג איז געווען הרב פוקס, אבער עס האט געווירבלט דארטן א גרויסער אידישע קהלה פול מיט רבנים און דיינים.
ביי דער צווייטער וועלט-מלחמה האט רבי חיים מאיר האגער, שפעטער וויזשניצער רבי, זיך אויפגעהאלטן אין גרויסווארדיין.
47.07222°N, 21.92111°W
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע קאַטעגאָריע:שטעט אין רומעניע
יואל הלוי קרויס
יואל הלוי קרויס איז א חסידישער, סאטמארער אינגערמאן, פון לעיקוואד, וועלכער איז דער פובליצירער און ארויסגעבער פון וועכנטליכן מאמענט מאגאזין.
ביאגראפיע
יואל קרויס איז אויפגעוואקסן אין וויליאמסבורג, און געלערנט אין סאטמאר. נאך זיין חתונה האט ער געעפנט א סוקסעספולע מארקעטינג פירמע YHK, וועלכע האט געמאכט פיל גרויסע פראיעקטן און קאמפיינס ביים חסידישן עולם.
אין ה'תשע״ד האט ער זיך צוזאמגעשטעלט מיט א שותף און געעפנט דעם פאפולערן אידישן מאמענט מאגאזין. אין די ערשטע יארן פון דעם מאגאזין פלעגט ער אפט ארומגיין מאכן אינטערוויוס און באשרייבונגען.
קאַטעגאָריע:חרדישע שריפטשטעלער קאַטעגאָריע:סאטמארער חסידים קאַטעגאָריע:לויים קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
ברונא מארס
פיטער זשין הערנאנדעז (ענגליש: Peter Gene Hernandez; געבוירן 8טן אקטאבער 1985), מער באוואוסט מיט זיין סטודיא נאמען ברונא מארס (ענגליש: Bruno Mars) איז א אמעריקאנער זינגער, לידער שרייבער און פראדוצירער פון פאפ מוזיק, ראק, היפ האפ.
אין יאר 2009 האט ער אנגעפאנגן ארבעטן מיט אנדערע זינגערס אין שרייבן און זינגען מוזיק. ער האט זיך באטייליגט אלץ א גאסט זינגער אין די לידער "Nothin' on You" פון B.o.B, און -"Billionaire" פון Travie McCoy. די לידער וואס זענען געווען סוקסעספול אין די גאנצע וועלט האבן אים געגעבן א שטופ פאראויס אין זיין מוזיק קאריערע, און אין אוקטובר 2010 האט ער פובליקירט זיין ערשטן אלבאם "Doo-Wops & Hooligans", פון דעם איז פובליקירט געווארן די סינגלס "Just the Way You Are", און "Grenade".
וועבלינקען
אפיציעלע וועבזייטל
קאַטעגאָריע:פאפ זינגערס קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
אומארגאנישע כעמיע
די הויפט טעמעס פון אומארגאנישער כעמיע זענען די שטודיע פון קריסטאלן און געפלעכטן.
צענטראלע באגריפן
אומארגאנישע פארבינדונגען זענען אפט יאנישע פארבינדונגען, וואס זענען צוזאמגעשטלעט פון קאטיאנען און אניאנען פארבונדן צוזאמען, צום ביישפיל, MgCl2, וואס באשטייט פון מאגנעזיום קאטיאנען Mg2+ און קלאריד אניאנען Cl−.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:כעמיע
דייוויד היום
דייוויד היום (ענגליש: David Hume; 7טן מיי 1711 - 25סטן אויגוסט 1776) איז געווען א סקאטישער פילאסאף און א היסטאריקער. ער איז גערעכנט אלס איינער פון די חשובע און צענטראלע פילאסאפן אין דער סקאטישער השכלה.
קאַטעגאָריע:פילאסאפן קאַטעגאָריע:היסטאריקער קאַטעגאָריע:סקאטישע מענטשן
חיים צבי טייטלבוים (וויליאמסבורג)
רבי חיים הערש טייטלבוים איז רב אין דער סיגעטער שוהל אין וויליאמסבורג, אויך איז ער רב אין קרית ברך משה קאנטרי.
מלכה רוקח
מלכה רוקח (תק״ם – ח' אלול תרי"ג) איז געווען די ערשטע בעלזער רעבעצין, ווייב פון רבי שלום רוקח, גרינדער פון בעלזא, און מוטער פון רבי יהושע רוקח, דער צווייטער אין דער דינאַסטיע.
איר לעבן
די רביצין מלכה איז געבוירן געוואָרן אין דער שטאט סקאהל, צו רבי ישכר דוב רמר"ז, רב פון סקאהל, און מרת חנה רחל.
ווען רבי שלום רוקח (דער "שר שלום" פון בעלזא א זוהן פון הרה"ק רבי אלעזר מבראד און הרבנית מרת רבקה העניא), איר צוקונפטיקער מאַן, און אַ קוזינע פון זיין מוטער זייט, איז געשיקט געוואָרן פון זיין מוטער צו לערנען אין איר ברודער רבי ישכר דוב'ס ישיבה, האָט רבי ישכר דוב אים אויסדערוויילט ווי דער חתן פון זיין טאָכטער מלכה.
חיים צבי טייטלבוים (וויליאמסבורג)
די לעצטע פאר יאר האט ער זיך אריין געלייגט אין עניני גיטין.
קאַטעגאָריע:וויליאמסבורגער קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים
מלכה רוקח
איר לעבן
די רביצין האָט געהאַט אַ ספּעציעלע השפּעה אויף דעם וואָס איז געשען אין בעלזער הויף, און זי האָט אפילו גלייך אריינגעמישט אין איר פארוואַלטונג. די רביצין וואָלט אויך געקאָכט עסן פאר די חסידים וואָס האָבן זיך איינגעהילט אין דעם שאָטן פון רבי שלום, און אפילו געשטעלט און פארטיילט די שיסל פאר די חסידים מיט אייגענע הענט.
זי איז אוועק ח' אלול תרי"ג. אפילו הײַנט האָט זי אַן אָרט פון כּבֿוד אין הויף פון בעלזא חסידות. איר יארצייט ווערט געפֿייערט אין די בעלז חסידות און מען צינדט ליכט פאר איר נשמה (וואס מען טוט נישט פאר די אנדערע בעלזער רביצינס).
אין די לעצטע יארן איז אנטדעקט געווארן א מצבה, וואס איז דורכגעפאלן אונטער די יארן אונטער די קברים פון איר מאן און איר רבי'ס אייניקלעך אין בעלזא.
איר ברודער איז געווען הרב צבי הירש, אן איידעם פון (אין דער ערשטער חתונה) זיין שוועסטער אייניקל, הרב סאנדער רוקח (זון פון רבי אלעזר) און (אין דער צווייטער חתונה) פון רבי יחזקאל שרגא האלבערשטאם.
דרויסנדיגע לינקס
קאַטעגאָריע:רביצינס קאַטעגאָריע:בעלזא
שעדליץ
שעדליץ איז א שטאט אין מזרח פוילן מיט 77,092 איינוואוינער ( אין 2005). זייט 1999 איז די שטאט פלאצירט אין דער מאזאוויער וואויוואדעשאפט; פריער איז ער געווען די הויפשטאט פון א באזונדערער שעדליצער וואויוואדעשאפט (1975–1998).
די באפעלקערונג פארלאזט שטעט אין מזרח פוילן און ציט זיך אריבער אין מערב. לעצטנס טוען 14 פראצענט פון ארבעט־געבער רעפארטירן א מאנגל פון ארבעטער.
די שטאט, וואס געהערט צום היסטארישן פראווינץ פון קליינפוילן, איז געגרינדעט פארן 15טן יארהונדערט און ווערט דערמאנט אין א דאקומענט פון 1448. אין 1503 האט דניאל שעדלעצקי געבויט א ניי דארף מיטן זעלבן נאמען דערלעבן. אין 1547 איז די שטאט געשאפן פון די צוויי דערפער און האט באקומען מאגדעבורג רעכט פון קעניג זיגמונט דער אלטער.
אינעם צווייטן וועלט קריג זענען מער ווי העלפט פון די געביידעס אין דער שטאט פארניכטעט געווארן. די גאנצע יידישע באפעלקערונג זענען אומגעקומען אין דעם חורבן.
יידישע היסטאריע
ביזן צווייטן וועלט קריג האט שעדליץ געהאט א חשובע יידישע באפעלקערונג, און אפטמאל זענען יידן געווען א מערהייט פון די איינוואוינער. שוין אין מיטן 16טן יארהונדערט האבן יידן געוואוינט אין דער שטאט. אין אנהייב 18טן יארהונדערט האבן די יידן אויפגעשטעלט א שפיטאל אין דער שטאט. אין 1794 האט מען געעפנט א בית מדרש. אין 1798 האט מען געדארפט פארגרעסערן דעם בית עולם. אין יענער צייט איז די שטאט געקומען אונטער עסטרייכער הערשאפט ביי דער דריטער טיילונג פון פוילן. ביז 1819 איז די ווארשעווער יידישע קהילה געווען אונטער דעם רבנות פון די רבנים פון שעדליץ.
אין די פאלגנדע יארן איז די באפעלקערונג שטארק געוואקסן, און יידן זענען געווען א מערהייט אין דער שטאט: 3,727 (71.5%) אין 1839; 4,359 (65%) אין 1841; 5,153 (67.5%) אין 1858; 8,156 (64%) אין 1878. שפעטער האבן גויים זיך אריינגעצויגן אין שטאט; לויטן  רוסישן צענזוס פון 1897, האבן געוואוינט 11,400 יידן צווישן א באפעלקערונג פון 23,700, (בערך 48% פראצענט). . אין 1890 האט מען געבויט א גרעסערן יידישן שפיטאל במקון דעם אלטן.
צווישן די יארן 1911-1939 האט מען ארויסגעגעבן צוויי יידיש־שפראך וואכנבלעטער אין דער שטאט.
אין די לעצטע יארצענדליקן פון צארישער הערשאפט האבן די אנטיסעמיטישע העצונגען געקומען אויך אין שעדליץ מיט א פאגראם אין 1906, ווען 26 יידן זענען אומגעקומען. נאכן ערשטן וועלט קריג איז די שטאט געווען אקופירט פון דער רויטער ארמיי אין 1920 און דער פוילישער ארמיי אין 1921.
אין 1921 האט דער ערשטער פוילישער צענזוס האט געציילט 14,685 יידן אין שעדליץ, 48% פון דער באפעלקערונג. די צאל האט זיך נישט קיין סאך געענדערט; אין 1939 האבן אומגעפער 15,000 יידן געוואוינט אין דער שטאט. מיט דער נאצישער אינוואזיע איז געזיגלט געווארן די היסטאריע פון יידישן שעדליץ, אזוי ווי גאנץ פוילן.
אין 1940 האבן די נאציס געשיקט קיין שעדליץ טויזנטער יידן וואס זיי האבן פארטריבן פון לאדזש, קאליש און פאבעניץ. מערץ 1941 האבן נאצי סאלדאטן גערודערט אין שעדליץ און געהרגעט אסאך יידן. אויגוסט פון דעם יאר האבן זיי אויפגעשטעלט א געטא וואו זיי האבן אריינגעשטופט אלע יידן. ֿ אויגוסט 1942 האבן די נאציס דעפארטירט די שעדליצער יידן 10,000 קיין טרעבלינקע און זיי געשאכטן דארט. די איבעריגע יידן פון דער שטאט האבן זיי אוועקגעשיקט און פארניכטעט אום25סטן נאוועמבער, 1942.
קארנוואל
קארנוואַל איז א צערעמאניע־גראפנשאפט אין דרום־מערב ענגלאנד. קארנוואל איז א האלבאינזל וואס גרענעצט דעוון צו מזרח אריבער דעם טאמאר טייך, דעם ענגלישן קאנאל צו דרום און דעם קעלטישן ים צו צפון־מערב. די גראפנשאפט באדעקט א שטח פון 3,563 קוואדראט ק"מ און האט א באפעלקערונג פון 536,000. די גראפנטשאפט שטאט איז טרורא, די איינציקע שטאט אין קארנוואל; דאס שטעטל מיט דער גרעסטער באפעלקערונג איז סט אסטעל.
שעדליץ
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
קארנוואל
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:גראפנשאפטן אין ענגלאנד
וואנאדיום
קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן
רעניום
250px|לינקס 200px|קליין|רעניום גרוי [[ווייס|ווייַס]] רעניום (Rhenium) איז א כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאל Re און אַטאָם נומער 75. רעניום אין אן איבערגאנג מעטאל
באניצן
קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן
שלמה בנימין אשלג
הרב שלמה בנימין הלוי אשלג (ה' טבת תר"ע; 17טן דעצעמבער 1909 - ז' כסלו תשמ"ד; 13טן נאוועמבער 1983) איז געווען א מקובל, א זון און פארשפרייטער פון דער תורה פון הרב יהודה לייב אשלג, דער בעל ה"סולם".
ביאגראפיע
ער איז געבוירן געווארן אין פוילן צו רב יהודה לייב אשלג און רבקה רויזא. אין יאר תרפ"ב (1922) איז ער ארויף קיין ארץ ישראל צוזאמען מיט זיין פאטער און האט געוואוינט אין ירושלים. ער האט געלערנט אין די ישיבות תורת אמת, חיי עולם און עץ חיים. אויך האט ער געלערנט אין א נאווהארדאקער "בית יוסף" ישיבה, וואו ער האט געלערנט בחברותא מיטן ראש ישיבה הרב הלל וויטקינד. אין יאר תרצ"ה האט ער חתונה געהאט מיט אהובה ליבא האזה, טאכטער של הרב דוד אהרן האזה, א סאכאטשאווער חסיד.
קאַטעגאָריע:אדמורי"ם אין ארץ ישראל קאַטעגאָריע:מקובלים קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות קאַטעגאָריע:רבנישע לויים
שלום יוסף פרידמאן (שפיקוב)
רבי שלום יוסף פרידמאן זצ"ל (ה'תרל"ח - פורים י"ד אדר ה'תר"ף), פון שפיקוב.
אפשטאם
רבי שלום יוסף איז געבוירן אין באהוש אין יאר ה'תרל"ח, צו זיין פאטער הרב דוד פרידמאן, פון באהוש, א זון פון הרב יצחק פרידמאן פון באהוש, א זון פון הרב שלום יוסף פרידמאן פון סאדיגורא, א זון פון הרב ישראל פרידמאן פון רוזשין, א זון פון הרב שלום שכנא, פון פראהבישטש, א זון פון הרב אברהם המלאך, דער חסד לאברהם, א זון פון הרב דוב בער, דער מעזריטשער מגיד. און צו זיין מוטער מרת דבורה א טאכטער פון הרב אברהם יהושע העשל, פון מעזיבוז.
רבנות
נאך זיין תחונה איז רבי שלום יוסף אריבער פון ראמעניע קיין רוסלאנד אין זיך באזעצט אין שפיקאוו ביי זיין שווער. ער איז געווען דער איינציגסטער רוזשינער אייניקל וואס האט געהאט ערלויבעניש צו וואוינען אין רוסלאנד.
הסתלקות
רבי שלום יוסף איז נפטר געווארן פורים י"ד אדר ה'תר"ף ער ליגט אין שפיקאוו.
פאמיליע
רבי שלום יוסף האט געהייראט מרת פייגא א טאכטער פון הרב מרדכי טווערסקי, פון שפיקאוו, אן אייניקל פון רבי איציקל סקווערער. זייערע קינדער:
רעפערענצן
קאטעגאריע:רוזשינער אדמורי"ם קאטעגאריע:באהוש
שפיצל שטרימפקינד
שפיצל שטרימפקינד איז א פסעוודאנים פון א פרוי וועלכע איז א געלונגענע שרייבער און בלאגער און איז א באקאנטער פיגור און זייער פאפולער אינערהאלב די otd געמיינדע.
געשיכטע
איר געשיכטע איז אויסנאם אינטרעסאנט און עס דערקענט זיך אין אירע באשרייבונגען.
זי איז אויפגעוואקסן אין א שטרענג פרומע סאטמארער שטוב. און אנדערש ווי רוב וועלכע פארלאזן די חרדישע געמיינדע, איז זי געווען זייער צופרידן ביז... זי האט חתונה געהאט און באקומען צוטריט צו דער אינטערנעט. זי האט דאן אנגעהויבן צו בלאגן אויף ענגליש און זי האט אפט אפילו פארטיידיגט די סאטמארער געמיינדע פארן זיין אזוי עקסטרעם, אבער למעשה האט די אינטערנעט געהאט א השפעה אויף איר פירונג צב"ש זי האט זיך נישט געוואלט אפשערן די האר - א זאך וועלכע איז זייער אפגעפרעגט ביי סאטמארער, און זי איז געצוואונגען געווען צו פארלאזן די געמיינדע. און היינט לעבט זי פרייליך מיט איר קינד.
זי האט דערנאך געעפנט א פרישע בלאג "אוי וויי קארטונס" וואו עס ווערט אויסגעלופטערט פראבלעמען - אדער סתם חוזק - פון דער חרדישער געמיינדע. און טאקע ווייל זי האט נישט געליטן אין די יוגנד, זעט זיך ארויס אז זי פארמאגט נישט קיין בלינדע האס קעגן איר פארגאנגענהייט. זי שרייבט מיט שכל און פארשטאנד.
זי איז בארימט מיט אירע אויסנאמליכן שכל הישר און געלונגענע ארטיקלען. איר ארטיקל "דער גט" האט געהאט געוואלדיגן אפקלאנג.
וועב-לינקען און רעפרענצן
קאַטעגאָריע:בלאגס
האסאקס באן סטאנציע
האסאקס באן סטאנציע אויף דער ברייטאן הויפט-ליניע באדינט דאס דארף האסאקס, מערב סאסעקס, אין דרום ענגלאנד. באנען וואס שטעלן זיך אפ אין דער סטאנציע זענען אפערירט דורך טעמזלינק און סאדערן.
קאקטוס
left|thumb|250px|קאקטוס קאַקטוס-געװיקסן (Cactaceae) זײַנען זאַפֿטיקע, שטעכיקע פֿלאַנצן װאָס װאַקסן אין טרוקענע סבֿיבֿות.
האסאקס באן סטאנציע
היסטאריע
די סטאנציע האט זיך געעפנט דעם 21סטן סעפטעמבער 1841 מיטן נאמען האסאקס גייט, דורך דער לאנדאן און ברייטאן אייזנבאן ווען זיי האבן געעפנט די פארלענגערונג קיין ברייטאן. אין 1846 האט זיך די אייזנבאן פירמע צונויפגעמישט מיט אנדערע אייזנבאן פירמעס צו ווערן די לאנדאן, ברייטאן און דרום בארטן אייזנבאן. אין 1881 האט די סטאנציע באקומען דעם היינטיקן נאמען האסאקס.
קאקטוס
קאַטעגאָריע:פלאנצן משפחות
האסאקס באן סטאנציע
באדינונגען
מאנטיק-שבת זענען די באדינונגען פון דער סטאנציע:
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:באן סטאנציעס אין מערב סאסעקס קאַטעגאָריע:טעמזלינק סטאנציעס
מויז (בוך)
קליין|לינקס| זײַט 199 פון מויז אין דײַטש. מויז (אָריגינאל: Maus, ארויסגעגעבן: 1980-91, פארלאג: פּאנטעאָן ביכער) איז א גראפישער ראָמאן פון יידישן אויטאָר ארט שפּיגלמאן, וואָס דערציילט וועגן דעם חורבן אייראָפּע אין פּוילן. די היסטאָריע קומט פון די רעאלע דערציילונגען פון זײַנעם פאטער, אן איבערלעבער פון קאָנצענטראציע לאגער מײַדאנעק און פארניכטונג לאגער אוישוויץ־בירקענוי. די כאראקטערס זענען געצייכענט ווי פּאָסטמאָדערנע אלעגאָריע פון בעלי חיים: די יידן זענען מײַז (אז עצהט דער טיטל), די דײַטשע נאציס זענען קעץ, און די פּוילישע מיטארבעטערס זענען חזירים.
רבי צדוק
איבער אים
ס'איז פארהאן א שמועס אין די ראשונים צו רבי צדוק איז געווען א כהן, רש"י אין תוספות האלטן ער איז געווען א כהן, דער רמב"ן שלאגט-אן די ראיות.
נאגער
נאָגערס זענען א טאלק פון וועגעטאריע זויגערס. זיי זענען די גרעסטע טאלק אין דער קלאס פון זויגערס, מיט 40 פאמיליעס, 350 מינים און מער ווי 2200 זגאלן.
נאגערס האבן באזונדערע ציינער. אינעם אויבערשטן קינבאק זענען צוויי לאנגע שניידציין. קעגנאיבער אינעם אונטרעשטן קינבאק וואקסן און אויפהער צוויי ציין. דער נאגער מוז כסדר בייסן און ניצן די ציין כדי זיי זאלן נישט וואקסן צו לאנג. מיט די אונטערשטע ציין קען דער נאגער אויך גראבן.
נאגערס האבן נישט קיין וואלפציין.
נאגערס געפינען זיך אין אלע קאנטינענטן אחוץ אנטארקטיקע.
ביישפילן פון נאגערס זענען מייז, שטשורעס, וועווערקעס, האמסטערס און ביבערס.
אומגעפער העלפט פון די זגאלן פון זויגערס זענען נאגערס.
*
נעוויל טשעמבערליין
ער איז געבוירן אין בירמינגהאם, ענגלאנד, צו אן אדעליגער ענגלישער פאמיליע. פון 1916 האט ער געדינט אין פארשידענע מיניסטערישע פאזיציעס, און ער איז געווארן דער פירער פון דער קאנסערוואטיווער פארטיי. אין 1937 איז ער געווארן פרעמיער, און ער האט רעזיגנירט אין 1940, נאכדעם וואס דייטשלאנד האט אטאקירט פראנקרייך, האלאנד, און בעלגיע.
זיין פאליטיק
ער האט געהאלטן פון גיין מיט שלום, אזוי האט היטלער באקומען די צושטימונג פון די וועלטסמאכט, צו אנעקסירן סודעטנלאנד געביט פון טשעכאסלאוואקיי, ביי דער מינכן קאנפערענץ, נאך דער קאנפערענץ האט ער דערקלערט "'מיר האבן פארמיטן נאך א וועלט מלחמה'", וואס האט זיך גאנץ שנעל ארויסגעוויזן אלס נישט ריכטיג.
דאס זעלבע מיטן ווייסן פאפיר, נאכן אראבישן אויפשטאנד פון 1939-1936, און בריטישע קאמיסיעס זענען געקומען זען, ווי צו שליסן די אומרוען אין פאלעסטינע, און די לעצטע קאמיסיעס רעזאלוציע, פון נישט ארויף לאזן יידן קיין ארץ ישראל, א באגרעניצטע עליה, יידן טארן נישט קויפן אראבישע שטח, און נאך פארשידענע באגרעניצונגען, און ווי אויך דאס צוריק ציען זיך פון דער באלפור דעקלאראציע, אלס מיטן שלום, זיך נישט איינצורייסן מיט אנדערע פעלקער.
דעם 10טן מיי 1940, האט ער רעזיגנירט פון אמט אלס פרעמיער מיניסטער, נאכן דורכפאל פון דער בריטישער ארמיי, אויפן קאנטער אטאקע קעגן דייטשלאנד, אין נארוועגיע, און די בריטישע זעלנער האבן געמאכט א ריקצוג.
אין יענעם יאר האט מען געפונען די ביטערע מחלה, און ער איז אפערירט געווארן, אבער ער האט זיך נישט אויסקורירט, און ער האט רעזיגנירט פון דער קאנסערוואטיווער פארטיי פירערשאפט, און פון זיין אמט אין קאבינעט. אום דעם 9טן נאוועמבער 1940, איז ער געשטארבן פון זיין קראנקייט.
ער ווערט פאררעכנט אלס איינער פון די קאנטראווערסיעלע פאליטיקער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך.
קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה רעגירער קאַטעגאָריע:פרעמיער מיניסטארן פון בריטאניע
עספעראנטא
עספּעראַנטאָ איז א געפלאנטע געבויעטע שפראך. היינט צוטאג רעדט מען איר ביי איבער א מיליאן מענטשן, און עטלעכע טויזנט רעדן איר ווי זייער מאמע לשון. די שפראך האט געגרינדעט א פוילישער ייד לייזער זאמענהאף, אן אפטאלמאלאג.
די שפראך איז פארעכנט ווי א לייכטע שפארך צו שטודירן, און פארמאגט בלויז 16 גראמאטיק געזעצן.
קליין|ESPERANTO - Alfabeto de Esperanto
עספעראנטא האט 23 קאנסאנאנטן, 5 וואקאלן, און צוויי האלבוואקאלן וואס קאמבינירן מיט די וואקאלן צו שאפן 6 דיפטאנגען.
היסטאריע
אין יאר 1887 האט לייזער זאמענהאף פּובליצירט דאס ערשטע גראמאטיק־בוך אויף עספעראנטא, אויף וועלכן ער האט געהאט געארבעט אַרום צען יאָר. ער האט זיך אונטערגעשריבן דערויף מיטן פסעוודאנים דאָקטאָראָ עספּעראַנטאָ, וואס באדייט דער האָפֿענדיגער דאקטאר.
די נאציס האבן פארבאטן די שפראך, און ווי היטלער שרייבט אין מיין קאמף איז עס לויט איים בלויז א יידישער פלאן צי געוועלטיגן אויף דער וועלט.
אזוי אויך אין סאוועט-רוסלאנד האט געהערשט אן איסור דערויף און טויזנטער עספעראנטאניסטן זענען ארעסטירט געווארן, אנגעבלעך פארן שפיאנירן פאר דייטשלאנד.
פרינציפן פון עספעראנטא
דער וואָקאַבולאַר פֿון עספּעראַנטאָ שטאַמט בפֿרט פֿון לאַטײַניש און פֿון די ראָמאַנישע און דײַטשישע שפּראַכן (אַרײַנגערעכנט ייִדיש), בשעת איר פֿאָנאָלאָגיע איז באַווירקט געוואָרן פֿון סלאַווישע שפּראַכן.
דער אלפאבעט פון עספעראנטא איז באזירט אויפן לאטיינישן אלפאבעט, אָן די אותיות q ,w ,x ,y אבער מיט נאך זעקס אותיות מיט טאגן: ĉ ,ĝ ,ĥ ,ĵ ,ŝ ,ŭ. <!--
עספעראנטא ווערט אלעמאהל ארויסגעזאגט פאנעטיש; דאס הייסט מ'שרייבט ווי מ'רעדט - אן קאן אויסנאמען.
תנועות
בדיבור, כבכתב, תפקידה התחבירי של כל מילה במשפט הוא חד-משמעי, מוחשי וברור במשפט עצמו. זאת באמצעות הצמדת הסיומת התחבירית למילה לפי תפקידה במשפט: -->
וועבלינקען
*
בני יואל
קליין||alt=Bnei yoel בני יואל דסאטמאר קרית יואל בני יואל זענען א גרופע סאטמארער חסידים וואס וואוינען בעיקר אין קרית יואל, טייל פון זיי די שטוב מענטשן און משמשים בקודש פון רבי יואל פון סאטמאר, וואס נאך זיין פטירה האבן זיי נישט געוואלט זיך אונטערווארפן זיין נאכפאלגער דער ברך משה. היינט צוטאגס אנערקענען רוב פון זיי יא דעם רבי'ן רבי זלמן לייב טייטלבוים אלס סאטמארער רבי.
היסטאריע
כאטש זיי זענען פון דעם ערשטן מינוט פון דער פטירה פון רבי יואל טייטלבוים נישט געווען קיין חסידים פון דעם נייעם ממלא מקום, האבן זיי זיך אייגענטליך נישט זיך געטיילט פון סאטמאר, אסאך פון די בני יואל זענען יא נאכגעגאנגען נאך דעם נייעם ממלא מקום, אבער זיי האבן נישט געהאלטן אז ער איז ראוי צו זיין ממלא מקום, נאר ווען זיי האבן געשפירט אז מען צווינגט זיי צו זיין חסידים פונעם ברך משה און פון זיין זון רבי אהרן טייטלבוים, דאן האבן זיי זיך געטיילט.
די בני יואל טענה'ן אז געשען איז עס ווען עס איז געקומען צו א מצב אין קרית יואל אז ווער עס איז א סאטמארער חסיד מוז זיין א חסיד פונעם ברך משה, אדער האט ער א ברירה אוועק צו ציען פון קרית יואל, דאס הייסט כאטש עס זענען געווען קעגענערס אין דער סאטמארער קהילה אין אנדערע שטעט נישט בלויז אין קרית יואל, אבער איבעראל איז אזוי געווען אז ווער עס איז נישט געווען צופרידן האט געהאט א ברירה אוועק צו גיין פון דעם בית המדרש פון סאטמאר און ווערן א צווייטער חסיד, אבער אין קרית יואל, ספעציעל נאך דעם וואס דער ברך משה האט פארשטארקט די הנהגה אין קרית יואל און געמאכט זיין זון רבי אהרן פאר רב אין שטאט, האט מען נישט געקענט גיין ערגעץ אנדערש. די צענטראלע קהילה אין קרית יואל האט נישט געלאזט עפענען קיין בתי מדרשים, און נישט קיין תלמודי תורות, און נישט קיין ישיבות, יעדער איינוואוינער פון קרית יואל האט געמזוט דאווענען אין א בית המדרדש וואס איז אונטער דער צענטראלער קהילה געפירט דורך'ן ברך משה, ער האט געמוזט שיקן זיינע קינדער אין דער צענטראלער תלמוד תורה וואו דער ברך משה מיט זיין זיין זון רבי אהרן האבן געהאט די פולשטענדיגע הנהגה, און מען האט דארט געלערנט אז דער ברך משה און זיין זון זענען די ריכטיגע פארטרעטערס פון רבי יואל טייטלבוים, אט דאס האבן א טייל איינוואוינער נישט געוואלט אננעמען, זיי האבן געוואלט דאווענען און שיקן די קינדער אין א פלאץ וואו נישט די ברך משה און זיין זון רבי אהרן טייֿטלבוים זענען די ווארט זאגער פארן חינוך פון זייערע קינדער.