cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
משביע
חודש תשרי תשס"ז אין משביע
פאר שטייט זיך דער קעכער ר' קלמן פישער נ"י - די עסען ווערט געקאכט אין פאפא האל אויף פערצענטער עוועניא - ער איז געשטאנען שעה'ס אנגרייטן די אייוועלך אין אנשרייבן מיט לעבלס אויף די בעקעלך אין ווייזן פאר די וועטערס וועליכע איז פאר יעדער סעודה עקסטער.
פין דעם אנדער זייט זענען מענטשן אנגעקומעם מיט נדבות יעדער פאר מינוט איז געווען נאך איינער ביים טיהר מיט א נדבה אין געקענט זעהן מיט די אייגענע אויגען וואס מיינט "כל חלב לה'" איינער איז נתפעל געווארען פין צענדליגער רויסטען - בהמה פליישען וואס איז געווען צוגעגרייט, איינער איז נתפעל געווארען פין די הערצאג אין ברטנורא וויינען, איינער פין די אויפגעשניטענע טייערע "שהחינו - פרוכט" מיט די סימנים.
עס נישט פאסיג צושרייבן ווי אזוי די סעודת זענען צו געגענגען צוליב די כבוד פון די משפחות די געסט, אז זיי זאל זיך שפירען באקוועם אבער עס איז געווען ממש א רעטונג פאר אסאך משפחות, עלטערע מענער, עלטערע פרויען, אין נאך.
דער זעלבער האט זיך איבער געשפילט ערב יום כיפור, נאר ערב יום כיפור איז געווען א גאר גרויסער עולם, עס קוקט אויס אז ערב יום כיפור איז שווער פאר מענטשן זיך צוצושטעלן צו געסט מיט די צייטן פון די סעודות, אין עס איז ממש אויסגעגאנגען אלע עסן וואס משביע האט צו געגרייט פאר ערב און מוצאי יום כיפור צוזאמען. אבער באלד נאך הבדלה מוצאי יום כיפור איז דער קעכער  ר' קלמן פישער אריין געגאנגען אין דער קיך אין אנגעהויבן קאכן פון פריש. ר' אלכסנדר ראפאפורט האט דערווייל געברענגט פון שטוב א פאר קאנטענערס זופ מיט א געבראטענע בהמה פלייש וואס זיין בעל-הבית'טע האט געהאט אין דער פריזער און מען האט דאס שנעל געלאזט אויף ווארעמען. נאך דעם איז ר' סענדער, ארום געפארן צו אלע גראסעריס וואס זענען געווען אפֿן מוצאי יום טוב אויס געקויפט אלע חלות פון אלע פאליצעס. אין ביז א ביסל האט שוין אנגעהויבן אויס צו קוקן ווי עס האט גארנישט פאסירט און דער עס זאל פון משביע און עס איז געווען פול מיט יו"ט'דיגע עסנווארג.
עס איז כדאי צו באטאנען, ווייל עס מאכט זיך נישט אזוי אפט, מוצאי יום כיפור זענען שוין געשטאנען בערך צען מענטשן מענער מיט פרויען ביי דער טיר צען מינוט פאר דער באשטימטער צייט פון עפענען. במשך די הייליגע טעג האט משביע אויך געהאט די זכיה צו האבן צו גאסט יודן וואס זענען געקומען פון אויס לאנד צו זיין ביי די צדיקים, רבי'ס אויף די ימים נוראים.
א אשה צדקנית פון לאס אנג'לעס האט געשיקט געלט פאר איינער פין איר משפחה וואס וואוינט דא אין ברוקלין זאל קויפן א סאך שפילצייגן און דאס אריבער ברענגען קיין משביע זאל דאס אויסגעבן חול המועד און פארמערן די שמחת יו"ט פון די קינדער און די משפחות.
כדי צו פארברייטען און פארגרינדערן פאר דעם ציבור צו ניצען די סערוויס פון משביע, זענען די משביע תומכים און וואלענטירן אויפגעקומען מיט א געדאנק צו מאכן א שטאטישע שמחת יו"ט פאר קינדער דעם ערשטען טאג חול המועד.
עס איז ממש געווען "אומר ועושה" מען האט שנעל אפ געדריקט א צעטל אז עס וועט זיין "פאני ריידס", חסידישע מוזיק, מתנות, עסען אין טרינקען פאר אלע לעבען די גרויס סוכה פון משביע. די צעטליך האט מען אריין געלייגט אין אלע "תומכי שבת" אין "עונג שבת" קערבליך אין אויך אויף געהאנגען אין אלע שיהלן. דאס איז געווען צו מאכען יעדעם איינעם פילען אייניג אין באקוועם צו קומען קיין משביע, אין עס איז נישט קיין חילוק, רייך צו ארים, יעדער קען הנאה האבן פין משביע. דער תועלת פין דעם איז אז קיינער זאל זיך קיין מאל נישט שעמען הנאה צו האבן פין משביע, "ווייל משביע גיבט פאר יעדעם איינעם". אין אויך פאר די וואס קענען זיך נישט ברענגען דער צו, צוגעניסען פון דאס פלאץ זאלען האבן א גרינגען אייטריט. נאך דעם האט מען זיך גענומען בויען די גרויסע סוכה, אין כדי אז דער סוכה זאל זיין מיט אלע הידורים, האט מען געמעכט א "פערמיט" ביי די שטאט. א סאך דורך גייער האבן געהאלפען מיט דעם בויען לייגען סכך קויפען אין לייגען נוי סוכה. אין טעג וואס דער צייט איז טייער אזוי ווי די גמרא זאגט "ראשון לחשבון עונות" - ווייל מען האט נישט קיין צייט, האבן יודען געטראפען צייט צו העלפען משביע.
בערך זעקס אזייגער פאר נאכטס אין טאג פאר ערב סוכות זענען די אדמורי"ם פון בורשטין און קאסאן געקומען לייגען סכך אויף די סוכה אין באזיכט דעם עס זאל וואס איז געווען אין מיטען דער ארבעט אנגעפילט מיט אנשים נשים וטף, אין אויך האט מען זיי געוויזען די פילע קאמערן מיט די יום טוב'דיגע מאכלים.
ערב סוכות ביז שפעט נאך מיטאג ווען די ארבעטער האבן אנגעגרייט דאס פלאץ אין דער סוכה, האט דער טעלפאן נישט אויף געהערט צו קלינגען מיט מענטשן וואס איינער האט געוואלט וויסען די שעות פון יום טוב איינער האט געוואלט וויסען די שעות פון חול המועד. אויך איז געווען גאר א סאך יודען וואס האבן אריינגעריפען מיט נדבות אדער אריין געברענגט נדבות, צוליב דער הארבע זאך וואס שטייט אין זוהר הק' אז די הייליגע אושפיזן וואס קומען צו די סוכה בלייבען נאר ביי ווער עס האט געשיקט צועסען פאר אנדערע. עס ממש נישט גלויבליך ווי פיל משפחות גרויס אין קליין זענען געקומען עסען די סעודות אין משביע. (עס לאזט זיך נישט שרייבען מערערע פרטים ווייל עס קען א מאל וויי טוהן די אורחים, אין דאס בלאט איז אפשר נישט גענוג לאנג.)
מאנטיג דער ערשטער טאג חול המועד אזוי ווי עס איז געווארען נאנט צו עלעוו אזייגער זענען שוין געקומען קינדערליך צו דער סוכה אין די היימישע יונגעלייט מיט די טארמפייטערס האבן אויף געשטעלט זייער סיסטעם אין די פערד זענען אראפ געקומען פון די טרעלער, דער קעכער מיט די וועטערס האבן געשניטען מזונות אין קיגעל אין צו געגרייט געשמאקע געטראנקען. אזוי ווייט אז ביי עלעוו אזייגער איז שוין געווען א לאנגע שורה פון קינדער סיי ביי די סוכה ביי די עסען סיי ביי די מוזיק אין דער זאל פון משביע אין סיי ביי פערד אויף די גאס.
אגאנצען טאג ביז פינף אזייגער האט געהערשט א פרייליכע היימישע חסידישע יום טוב'דיגע אטמאספערע, פאר הודערטער משפחות מיט קינדער עס ממש געהערשט א יודיש חן אויף דער גאנצער עוועניא.
ר' סנדר דערציילט, אז א מאמע וואס איז אונגעקומען שפעט נאך מיטאג האט געזאגט אז זי האפט אז זי איז נישט שפעט אבער זי האט צו געזאגט פאר אירע קינדער שפילצייגען אזוי ווי עס איז געשטאנען אויף די צעטליך אין די באקס (=תומכי שבת), הערענדיג די ווערטע באקס האט ר' סנדר איר גערופען צו א זייט אין אן געפילט א גאנצען זעקל מיט טייערע שפילצייגען א היים צונעמען.
די טעג פין חול המועד איז משביע געווען אויפען נאך מער ווי יום טוב יעדען טאג פין צוועלעווע אינדערפרי ביז ניינע באנאכט אין איין שאס. (דא נאכאמאל קען מען נישט פרברייטערן צו ליב די כבוד פין אונזערע ברידער און שוועסטער)
אויף די צווייטע טעג פרשטייט זיך איז געווען א נייע זאך אויף דעם מעניא, קרויט האלעפשעס.
די תומכים פון משביע וואס זענען כסדר געקומען קוקען אין משביע ווי אזוי עס עס איז אנגעגרייט זענען יעדען מאל נאך אמאל נתפעל געווארען. רבנים צדיקים וואס האבן געבען געלט פאר משביע במשך דער חודש זענען דער רחמסטריווקא רבי, באבובער רבי (רמ"ד), נאווארמינסקער רבי, אין סאטמער רבי (רז"ל) דעם טאג פון פירען זיין זון אונטער די חופה.
משביע ווערט אויס געהאלטען דורך דעם חשובער ציבור וואס האלט אין איין ענטפערען צו די אפיל פין משביע. הגם עס איז נאך קיין איין טאג נישט געשטאנען אן קיין חובות, איז אבער א שטאלץ צו אונזער געמיינדע אז מיר האלטען אויס דעם הייליגען מוסד. בקרוב בעז"ה וויל משביע עפענען אין וויליאמסבורג. קאַטעגאָריע:בארא פארק קאַטעגאָריע:יידישע ארגאניזאציעס
שמאי הזקן
שמאי הזקן איז געווען דער אב בית דין פון די סנהדרין געלעבט אין די ערשטע יארהונדערט.
בית שמאי
בית שמאי איז געוועזן א ישיבה פון דער תנא און אב בית דין שמאי הזקן. ער איז געוועזן הלל הזקן'ס בר פלוגתא.
נאז-גריבלונג
קליין|250px|עס איז דא א [[טאבו אז זיך פוצן די נאז אין פובליק איז נישט עטיש.]] נאָז-גריבלונג אדער פוצן זיך די נאז איז די סארט רינדיגע אדער פארטרונקעטע שליים פון און אין נאז פון מענטש וואס האט זיך אויסגעמישט מיט אויסערליכע שמוץ און באקטעריע.
רוב דערפון איז דאס דורכזיכטיגע נאטורליכע קערפער אפפאל, אבער נאכן טאן איר ארבייט פון איינזאפן און אריינכאפן באקטעריע ווערט דאס קאלירט און הארטער.
הכל בסדר
הכל בסדר איז א בוך און א פאפולערער אידישער טעלעפאן האט ליין פאר חרדישע פרוי צו געבן הילף און עצה וויאזוי אומציגיין און אנפירן מיט הויז ווערטשאפט.
נאז-גריבלונג
טייל מאל איז דאס אין קאליר פון געל טייל מאל פון א גרינע אפ-פאל וואס זאמעלט זיך און די נאז.
הכל בסדר
דאס ווערט אנגעפירט דורך חרדישע ווייבער פון וויליאמסבורג. און װערט אנגעפירט אונטער די אויפזיכט פון א חשובן רב.
נאז-גריבלונג
עס ווערט ארויסגעלאזט פון נאז נאכאנאנד דורך אריינגעבויטע גלענדס.
די עיקר אויפטוה דערפון איז צו טרעפן און פאנגן דערויסענדע באשטאנדטיילן וואס קומען אריין דורך די נאז לעכער, ווי שטויב און באקטעריע, וואס קענען זיין סכנה'דיג אויב עס גייט אריין אין מענטש טיפער. עס פארטרונקעט זיך די אלטע און אזוי ארום פאלט עס ארויס פון נאז.
טאמער מען האט א קאלד איז דאס לויז און רינעדיג.
אין די ווינטער מאכט זיך מער גריבלונג ווי אין די זומער, ווייל דאן געפינען זיך מער באקטעריע אין די לופט.
אידישקייט
ביי אידן איז דא אזא מנהג אז די מאמע זאגט פארן קינד אז טאמער פוצט ער זיך די נאז איז ער עובר אויף בל תשקצו.
זיך פוצן די נאז מיט די פינגער אן קיין טישו איז סכנהדיג ווייל עס איז איינע פון די עפענונגען צום קערפער ווי די מויל נאז אויגן לויט א מדרש האט דאס גאר עפעס נישט קיין אייגענומענער גראך כאילו עס שטונקט
רעפערענצן
קאטעגאריע:שליים
קאנצענטראציע לאגער
left|thumb|250px|בוכנוואַלדע לאגער אַ קאָנצענטראַציע לאַגער אדער קאצעט איז אַן אָרט װאָס באַדינט אַ רעגירונג צו פֿאַרשפּאַרן מענטשן װאָס זײַנען אַנטקעגן די רעגירונג אָדער פֿאַרברעכער װאָס דאַרפֿן זײַן אָפּגעהיטן. אין אַלגעמײן באַדינט עס צו אײַנזעצן אן א משפט אַ גרױסער עולם צוזאַמען װאָס די רעגירונג האָט זײ באַשטימט אַלס שטערער, בעיקר בעת א מלחמה.
היסטאָריע
פֿיל לענדער האָבן זיך באַניצט מיט קאָנצענסטראַציע לאַגערן, אָפֿטמאָל בעת מלחמה. פֿון די מערסטע באַקאַנטע קאָנצענסטראַציע לאַגערן איז געװען די לאַגערן אין דײַטשלאַנד װאָס די נאַציס האָבן אױפֿגעשטעלט. אין די לאַגערן האָט אַדאָלף היטלער פֿאַרשפּאַרט אַלע גרופּעס-מענטשן װאָס האָבן געהאַט אַנדערע פּאָליטישע געדאַנקען ווי היטלערן, װי צום בײַשפּיל, סאָציִאַליסטן, קאָמאָניסטן און ספעציעל יידן וואס אויסער זייערע סאציאליסטישע געדאנקען זיינען זיי געווען בייַ זיי פאַרעכנט אלס גאָר אַ נידעריקע פאלק. אומגעפער 10 מיליאן מענטשן זיינען געשטארבן אין די דייטשישע קאָנצענסטראַציע לאַגערן.
דעניס פרעגער
left|thumb|250px|דעניס פרעגער דעניס פרעגער איז א אידישער ראדיאו טאלק שוי האוסט פון קאליפארניע וואס ווערט געהערט אין הונדערטער לאקאלע ראדיא סטאנציעס דורכאויס אמעריקע.
ער איז רעכט קאנסערוועטיוו געשטימט.
אויך געהער ער זיך אן צו דער קאנסערוועטיווער שטרעמונג פון אידישקייט.
ער איז נאנט צו חב"ד אקטיוויטעטן און נעמט אקטיוו אנטייל אין זייער פאנדרעיזינג.
ער איז געווארן אויפגעצויגן אלס קינד און בחור אלס פרומער און דערנאך געווארן מער פריי.
ער גלייבט אז די תורה איז פון הימל, און געשריבן דורך א העכערער גאטליכער האנט נישט דורך א מענטש.
ער האלט זיך אבער רוב מאל מיט די רעפובליקאנער קעגן די דעמאקראטישע פארטיי פאליטיק.
ער האט אנגעהויבן זיין פובליק רעדן קאריערע אלס אקטיוויסט צו באפרייען די אידן פון קאמונסיטישער רוסלאנד.
ער האט יארן לאנג אנגעפירט א רעליגיע פראגראם פון א גלח, רב און אימאם.
ער רעדט בעיקר פון מאראלן.
דערויסענדע לינקס
קאטעגאריע:ראדיא קאטעגאריע:אמעריקאנער יידן
הימל ליניע
הימל־ליניע מיינט דער אויסקוק וואס עס שאפט זיך ביים הימל אין גרויסע שטעט וואו עס געפונען זיך מערערע וואלקן קראצערס.
thumb|600px|center|[[טשיקאגא הימל־ליניע פון מישיגען אזערע.]] thumb|600px|center|[[מאנטריאל.]] thumb|600px|center|[[ניו יארק סיטי און דער עמפייער סטעיט בילדונג געכאפט פון ראקעפעלער צענטער.]]
thumb|400px|center|[[פראנקפורט.]] thumb|400px|center|[[מעלבארן, אויסטראליע.]] thumb|400px|center|[[סידני, אויסטראליע.]]
קאַטעגאָריע:ארכיטעקטור
תפוז
תפוז (טאַפּוז; ווערטלעך: "מאראנץ") איז אן ישראלישער אינטערנעט פארטאל אויף העברעאיש.
צווישן די ווירטואלע קהילות דא איז תפוז יידיש, אויף וועלכע יידישיסטן רעדן זיך צונויף איבער אלעם פון יידיש און יידישקייט.
וועבלינקען
קאטעגאריע:אינטערנעט פארומען קאַטעגאָריע:וועב פארטאלן
בעזעם
קליין|250px|א שטרויענע בעזעם א בעזעם איז א רייניגונגס געצייג מיט וועלכן מען רייניגט אויף די ערד אין א שטוב.
אויך איז פארהאן א 'באַרשט' ; א קליין בערשטל ניצט מען צו אפרייניגן אביעקטן פון שטויב.
קאטעגאריע:רייניגונגס געצייג
פארבאט
פארבאט אדער א איסור איז א הלכה וואס רבנים אדער ריכטער געבן ארויס קעגן א געוויסער זאך אדער קאנצעפט, הנאה האבן דערפון. אין אידישקייט ווערט דאס אנגערופען איסור וואס איז ענדליך צו א חרם וואס איז א פארבאט אויף א מענטש, און איסלאם איז דאס פאטווא וואס איז סיי אויף מענטשן און סיי אויף קאנצעפטן.
*
ווייסבוך פון פאספילד
דאס ווייסבוך פון פאספילד אדער צווייטע ווייסבוך איז א בריטישע ווייסבוך וואס לארד פאספילד האט געשריבן נאך די תרפ"ט ראיאטן. דארט האבן זיי באשטימט אז יידן טארן מער נישט טארן אימיגרירן קיין ארץ ישראל, און מען טאר זיי נישט פארקויפן ערד-פלאך.
קאַטעגאָריע:בריטישער מאנדאט
מארטין לוטער קינג דיי
מארטען לוטער קינג דעי איז א לעגאלע פעדעראלע פייערונג אין די פאראייניקטע שטאטן, ספעציעל געווידמעט צו עהרן און געדענקען די אויפטוען פון דעם שווארצן פירער מארטין לוטער קינג דשוניער. עס איז אום יאנוער 15, דער געבורטס טאג פון קינג.
דער פייערונג איז נישט אזוי ווייט אבזערווירט ווי די גרויסע פייערונגען, צום ביישפיל קרייצמעך אדער דשוליי פאור, נאר בענק און רעגירונג אנשטאלטן זענען פארשלאסן אבער קלענערע געשעפטן אין פירמעס זענען אין אלגעמיין יא אפען.
קאַטעגאָריע:חגאות קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
אפאזיציע
אפאזיציע ביי א דעמאקראטישן פארלאמענט אדער אן אנדער געוויילטע אדמיניסטראציע, איז דער נאמען פון די פארטייען וואס זיינען נישט אין דער פירערשאפט. די פארטיי וואס ציילט די צווייטע מערסטע זיצן נאך דער פארטיי וועלכע פארמירט די רעגירונג הייסט די אפֿיציעלע אפאזיציע.
קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
ווארשעווער געטא
די וואַרשעווער געטּאָ איז געווען די גרעסטע געטא ביי די שואה וואס האט אנטהאלטן ארום 450 טויזנט לייט. זי איז באשטעטיקט געווארן כסליו ה'ת"ש. אין איר איז פארגעקומען דער גרעסטער יידישער אויפשטאנד ביים חורבן.
די געטא איז געשטאנען דריי יאר. רוב מענטשן האבן נישט זוכה געווען ארויסגיין פון דער געטא אין פארלויף די דריי יאר.
אויפשטעל אומשאנדן
די נאציס האבן פארארדענט אין יעדער שטאט, וואו עס איז געווען א געמיינדע מיט יידן, אויפצושטעלן א יודענראט, און זיי זאלן זיין די פארמיטלער פון דער יידישער באפעלקערונג, מיט די נאצישע טיראנען, ווי פארשטענדליך איז דאס געווען, אויסנוצן די יידן פאר די נאצישע אינטערעסן.
און ווארשע, די שטאט אין אייראפע מיט דער גרעסטער באפעלקערונג מיט יידן נישט געווען אנדערש, און די פארשטייער פון יידישן קהילה, איז באשטימט געווארן, דורכן קאמאנדיר פון די באוואפנטע קרעפטן פון ווארשע. אדאם טשערניאקאוו איז באשטימט געווארן אלס הויפט פונעם יודנראט, און דער פארארדענונג פון דער געטא איז געגאנגען אויף, אין דעם איז אריינגערעכנט אויפשטעלן א יידישע פאליציי, פינאנץ, א יידישע וואלוטע, בילדונג, און קולטור, ספארט אא"וו.
דער באפעל וואס די נאציס האבן געגעבן, פאר די יידישע פירער פון דער געמיינדע, האט געלויטעט אז אלע יידן מוזן זאפארט פארלאזן זייערע היימען, פאר די, וואס וווינען אינדרויסן פון די באשטימטע גרעניצן פון געטא, און אומבאדינגט זיך אריבערציען, אינערהאלב די קליינע שטח פונעם געטא, וויפיל מען האט פרובירט צו פארהאנדלען, איז זיי געלונגען, עס אפצושטופן אויף א וואך.
פון אנפאנג איז די געטא געווען אפן אן קיין צוים, און יידן האבן זיך געקאנט דרייען פריי אין די ארישע זייט, די נאציס האבן געהאט פארשפראכן פארן קהילה, אז עס וועט אזוי בלייבן, מיט די צייט האט מען אנגעפאנגען בויען די מויער, וואס האט ארומגענומען די געטא, פון אלע זייטן, נישט צופיל מענטשן זענען אריבער די טויער פון געטא,
דער רעוואלט און ליקווידאציע פון דער ווארשעווער געטא
דער געדאנק צו רעוואלטירן קעגן די נאציס איז געווען ווי מען האט אנטדעקט אין די פארגאנגענע פאר יאר, פון די רעוויזיאניסטן, זאב זשאבאטינסקי'ס פארטיי צהר, בית"ר, זיי האבן שטענדיק געוואלט אויפשטעלן א יידישער מיליטער, האבן אסאך פון זיי געדינט אין דער פוילישער ארמיי, און אזוי ארום געווען געלערנט, אין טאקטיקן און אין אלע זאכן בנוגע מלחמה.
אין יאר 1940 האבן זיי שוין אנגעפאנגען, מיט אויפשטעלן א יידישער אונטערגרונט, אין די געטא, ווי קויפן געווער, אויפרייס מאטעריאל, אא"וו. זייער גרופע קעמפער איז גערופן געווארן מיליטערישע יידישע פאראייניקונג.
אין יאר 1942, ווען מען האט געזען, און געהערט אין געטא, פון די מאסן שחיטות, וואס קומען פאר אין טרעבלינקע, האבן זיך אנדערע פארטייען זיך צוזאם גענומען, און אנגעפאנגען מיט אויפשטעלן, אן אויפשטאנד קעגן די נאציס, עס איז זייער שווער געווען פאר זיי, ווייל קיין ערפארונג האבן זיי נישט געהאט, און די פוילישע פארטיזאן גרופעס, האבן נישט געהאט א געמיינזאמער שפראך מיט די יידישע פארטייען. די יידישע פארטייען זענען געווען, השומר הצעיר, די בונד, קאמוניסטן, און די ציוניטישע באוועגונגען ווי דרור, פועלי ציון.
די אקציעס, וואס די נאציס האבן דורכגעפירט, יאנואר 1943, האט אנגעצינדן די ערשטע פינק, און די יידן, האבן געפירט א בלוטיקע קאמף, קעגן דער אקציע, ווייניק מענטשן בכלל, האבן אויסגעהערט צו די באפעל, פון די נאציס זיך צו שטעלן ביים אומשלאגפלאץ, די יידן האבן געפירט א פסיכאלאגישער קאמף, קעגן די נאציס, און זייערע קאלאבארירער, זיי האבן געהרגט מוסרים, און יידישע פאליציי לייט וואס זענען נישט געווען געטריי צו זייער פאלק.
דאס איז אבער גארנישט געווען, קעגן די אויפשטאנד פון אפריל, אין יענעם יאר. די יידן האבן פאראורזאכט פארלוסטן, פארן דייטשן ווערמאכט אין דריי וואכן, אין א קליינע געטא, 2.4 פראצענט פון שטאט ווארשע, שוין נאכדעם וואס דאס רוב פון אירע איינוווינער, זיינען שוין אומגעבראכט געווארן, מער וואס דאס פוילישע ארמעי, האט באוויזען ביים זיך שלאגן, ווען די דייטשן האבן אינוואנדירט פוילן.
עס האט זיך אנגעפאנגען פאר פסח, און עס האט אנגעהאלטן פאר דריי וואכן, ביז די דייטשן האבן נישט געזען קיין לייזונג, און האבן אנגעהויבן פארברענען הייזער, אויף אירע איינוווינער, דאס לעבן געבליבענע האט מען פארשיקט קיין טרעבלינקע, געטא קראקע, און די געגענט, די קעמפער וואס זענען אריבער געלאפן צום ארישער זייט, האבן אטייל גענומען אינעם פולישן אויפשטאנד, אין יאר 1944. דער אויפשטאנד, איז נישט געווען אויף צו בלייבן לעבן, עס איז געווען פארן כבוד פונעם יידישן פאלק. די באפעלקערונג פון דער געטא ביים אנהייב, איז געווען צווישן זיבעציק טויזנט, און הונדערט טויזנט, ביי דער ענדע זיינען נישט געראטעוועט געווארן, קיין סאך יידן פון ווארשע. אין דעם זיינען נישט אריינגערעכנט, די דריי הונדערט פופציק טויזנט יידן, וואס זיינען אומגעקומען, בעפאר דער אויפשטאנד האט זיך אנגעפאנגען. די פוילישע באפעלקערונג, האט זיך גענומען גרייטן צו איר אויפשטאנד, גלייך ווען די יידן האבן געפירט זייער קאמף, און זיי האבן געזען אז דער שוואכער ייד, קען זיך אויך שלאגן קעגן די נאצישע מיליטער.
די געטא איז געווען, פוסט און וויסט נאך דער מלחמה און די שטאט ווארשע, האט אויך אזוי אויגעקוקט נאכן פוילישן אויפשטאנד.
וועבלינקען
אינטערנעץ דאטנבאזע וועגן דער ווארשעווער געטא
קאַטעגאָריע:געטאס קאַטעגאָריע:יידישע פוילישע היסטאריע קאַטעגאָריע:ווארשע
מאנסי פלייש סקאנדאל
די מאנסי פלייש סקאנדאל האט פאסירט אין דער שטאט מאנסי, ניו יארק אין חודש אלול תשס"ו.
left|thumb|250px|מען כשר'ט כלים וואס האט געהאט א בארירונג מיט דעם פלייש פון [[שבח פלייש אין מאנסי.]]
שבח פלייש
אין הצלחה גראסערי אין מאנסי איז געווען א פלייש געשעפט ״שבח פֿלייש״ (Shevach Meat) וואס איז געווען אנגעפירט דורך משה פינקל וואס ער האט אפגעדינגען א פלאץ ביי הצלחה גראסערי דארט פארקויפן זיין פלייש/ שבח האט געקויפט פון אידישע שעכט הייזער ווי וויינלאנד פלייש, קרית יואל פלייש, און שבח האט דאס איבערגעפאקט ביי זיך אין געשעפט אין ארויפגעשריבן אויפן פעקל זיין אייגענעם קלעבל און פון וואנעט קומט דאס פלייש.
אויך איז ער געווען זייער גרויס אין ברוטא ווייל רוב קעטערערס און שמחה זאלן אין מאנסי האבן געקויפט זיין פלייש ווייל ער האט געגעבן א ביליגע פרייז.
אזוי איז דאס אנגעגאנגען א שיינע פאר יאר.
משה פינקל איז געווען דער בעה"ב פון שבח פלייש ער איז א שטענדיגער מתפלל אין ביהמ"ד פון הרב זימערמאן, וואו ער האלט זיך פאר א שיינער איד וואס לערנט פאר דף היומי און איז א בעל תפילה ימים נוראים אויך איז ער א בארד מעמבער פון ישיבה ספרינג וואלי.
נאך דער מעשה פון דעם פלייש איז באוואוסט געווארן האט אים זיין ווייב אפגעגט.
השגחה
ער האט געהאט א אייגענע השגחה פון א רב הרב שלמה מרדכי ברעסלויער פון מאנסי, וואס פלעגט אריינקומען יעדע שטיק צייט, זיין משגיח איז געווען הרב שלמה אולמאן.
הרב ברעסלויער האט געהאט א שטארקע נאמנות אין משה פינקעל זייענדיג פארגלייבט אין זיין ערליכקייט צוליב זיינע שיעורים אין זיין דאווענען.
און נאך די שרעקליכע פאסירונג האט הרב ברעסלויער אויפגעהערט געבן הכשרים נאכדעם וואס עס איז ארויסגעקומען אזא מכשול דורך אים וואס א פרומער איד האט אים אזוי אפגענעהרט.
פארקויפט טריפה פלייש
זעענדיג אז אסאך קונטן פארלאזן זיך אויף אים בלינדערהייט און עס איז זיי נישט קיין חילוק פון וואנעט קומט דאס פלייש, האט ער אנגעהויבן צוביסלעך אריין ברענגען נישט גלאט פלייש און עס איבערפאקט און ארויפגעשריבן אויפן צעטיל כשר גלאט, און שפעטער האט ער שוין אריינגעברענגט טריפה פלייש און ארויפגעשריבן כשר!
זעענדיג אז די ביזנעס איז גוט, ווייל טריפה פלייש איז אסאך ביליגער ווי כשר׳ע פלייש און ער האט עס פארקויפט פאר די פרייז פון כשר פלייש, האט ער צוביסלעך אריינגעברענגט מער אין מער טריפה'נע פלייש אין געשארט אסאך געלט.
אויפדעקונג
אין די לעצטע צייטן האבן אסאך פרויען באמערקט ווען זיי האבן געקאכט פלייש אדער געמאכט הינדל זופ אז דאס פלייש איז נישט געזאלצן אין ווען זיי האבן געפרעגט משה פינקעל וואס גייט פאר? האט ער געענטפערט אז קרית יואל פלייש האט געטוישט זייער זאלץ, אבער קיין איינער האט נישט געחלומט אז מען רעדט דא פון טריפה'נע פלייש!
left|thumb|200px|הצלחה גראסערי מעלדינג אז דאס פלייש איז טריפה לעצטנס האט ער זיך ציאמפערט מיט די קרית יואל'ע שחיטה וועגן געלט זאכן, האבן זיי אים אויפגעהערט צי שיקן פלייש אבער ער האט ווייטער פארקויפט טריפה פלייש אין געשריבן אויפן לעביל "כשר-קרית יואל".
איינע פון די בעל הבתים אין הצלחה האט אבער געכאפט א שמועס מיט זיינס א קרוב וואס ארבעט אין די קרית יואל שעכט הויז און דער פון קרית יואל פרעגט אים: פון ווי באקומט שבח מעיט זייער פלייש זייט אונז שיק מיר עם מער נישט? ענטפערט די בעה"ב פון הצלחה: וואס הייסט?! ער פארקויפט געהעריג ענקער פלייש!
האט מען אנגעהויבן צו שמעקן אז עפעס גייט דא פאר, זענען די צוויי געגאנגען אין געשעפט און באטראכט דאס פלייש, און דער פון קרית יואל רופט זיך גלייך אן דאס איז נישט אונזער פלייש!!.
האבן די אנפירערס פון הצלחה גראסערי אריבעגערופן אפאר שוחטים און דער בעל מכשיר מיט אינגעלייט און אויפגעבראכן די פריזער פון שבח מיעט און געטראפען דארט 15 באקסעס פון טריפה און נבילה פלייש וואס געווען גרייט איבערגעפאקט צו ווערן אלץ כשר פלייש רח"ל.
האבן די בעה"ב פון הצלחה גלייך גערופן די רבנים פרעגן וואס מען זאל טאן, די רבנים האבן גלייך געפסקנט אז דאס פלייש איז הונדערט פראצענט טריפה און יעדער וואס האט דאס פלייש דארף עס ארויסווארפן (וואס הצלחה גראסערי האט געגעבן א ריפאנד ווער עס האט צוריק געברענגט דאס פלייש) און יעדער מיז כשר'ן אין גליען די כלים און וואס מ'האט געניצט פאר דאס פלייש.
אידישע וועלט שאקירט
אין די אידישע וועלט איז מען שאקירט הערנדיג אזא שוידערליכע מעשה פון א איד וואס האט מכשיל געווען אידן מיט נבילות וטריפות, עס איז נאך נישט געווען אזא מעשה אין די היסטאריע פון כלל ישראל, מען האט שוין געהערט אז עמי הארצים און אומוויסענדע קצבים האבן מכשיל געווען אידען אבער אז א פרימע איד וואס לערנט פאר שיעורים דאווענט פארן עמוד קלאפט זיך על חטא זאל אזאנס אפטאן האט מען נאכנישט געהערט.
פסק פון די רבנים
left|thumb|150px|פסק דין פון אלע רבנים אין מאנסי וואס מען זאל טאן מיט די כלים לויטן פסק פון די רבנים האט מען געדארפט כשר'ן אלע טעפ, עסצייג, געשיר, וואס מען האט געהאט א בארירונג מיט די טריפה'נע פלייש וואס מען האט געקויפט ביי שבח נישט קיין חילוק ווי לאנג צוריק ווייל זיי האלטען אז די שווינדל ציט זיך שוין יארן.
געוויסע געשיר האט מען געמוזט גענצליך ארויסווארפן ווייל מען קען דאס נישט כשר'ן אין אויך האט מען דאס נישט געמעגט פארקויפן ווי למשל אויף איבעי ווייל עס איז אסור בהנאה און עס איז פארלוירן געגאנגען אסאך אידיש געלט.
א פלאטע, קראַק פאַט, קען מען נישט גליען און מען האט עס געדארפט ארויסווארפן.
אויך האבן געוויסע מענטשן געדארפט טוישן די גאנצע קיך אויב עס איז געמאכט פון גראניט שטיין.
צייט פונעם סקאנדאל
אין אנפאנג האט ער זיך נאר מודה געווען אז נאר אין די לעצטע צוויי טעג האט ער געמישט פלייש אבער אזוי ווי ער האט פארלוירן זיין נאמנות און נאכדעם וואס די רבנים האבן געזען אז זיינע חשבונות שטימען שוין נישט איבער פינף יאר האבן זיי געפסקנט אז אלע זיינע יארן זענען די הלכה ווי טריפה פלייש,
רעגירונג אויספארשונג
די רעגירונג ניו יארק שטאַט אגריקולטור איז גלייך אראפגעקומען אין קאנפיסקירט פון זיין געשעפט 15 קעסטלעך פלייש און גענומען פאר אויספארשונג און טאקע פעסגעשטעלט אז דאס פלייש איז קיינמאל נישט געווען געזאלצן און איז אויך טריפה פלייש, און עס איז נאך אלץ אינטער אויספארשונג פון ווי ער האט גענומען דאס פלייש, און ווי לאנג עס האט אנגעהאלטן, און ווער עס האט אלץ אים צוגעהאלפן.
וועבלינקען
קאטעגאריע:אידישע קאנטראווערסיעס קאטעגאריע:מאנסי
חזיר
left|thumb|250px|א חזירל עסט פון א חזיר דער חזיר (Sus scrofa domesticus) איז א בהמה וואס מען עסט אין כינע, דער מיטל מזרח און אייראפע.
א חזיר געבירט אויף איין מאל צווישן 6 - 12 קינדער.
חזירים טראגן מחלות און פאראזיטן וואס קענען שעדיגן מענטשן.
לויט דער תורה און לויט איסלאם איז פארבאטן דאס צו עסן.
אויך מען נוצט דעם ווארט חזיר אויך צו אנטיטלען א שמוציקן מענטש.
אין מדינת ישראל איז פארבאטן צו אויפציען און האדעווען חזירים אין די יידישע געגנטן אויסער לצורך פארשונגען וואס איז ערלויבט. אבער פארקויפן חזירים גיט די מדינה באשטעטיקייט פאר די לאקאלע אויטאריטעטן צו אנטשיידן. וויבאלד דער חזיר איז פאררעכנט אלס א שמוציגע טריפה'נע חיה רופט מען דאס אין ישראל בשר לבן - ווייס פלייש.
אידישקייט
עס שטייט אין ספרי סגולה, אז אויף א צוברעכאנעם ביין, איז א סגולה צו שמירן חזיר-פעטנס פלייש - געוויסע פרומע זענען אויפגעשרינגען, ווייל זיי האלטן אז מ'טאר נישט אנרירן קיין חזיר פלייש.
קאַטעגאָריע:טיטלען קאַטעגאָריע:חיות קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים קאַטעגאָריע:פלייש
יצחק הוטנער
רבי יצחק אייזיק הוטנער (תרס״ו–תש״ם) איז געווען דער גרינדער און ראש ישיבה פון חיים בערלין אין פלעטבוש, ברוקלין, ער האט זוכה געווען אויפצושטעלן די אמעריקאנער תורה וועלט.
ער איז געבוירן אין ווארשע, פוילן אין יאר ה'תרס"ו. ער האט געלערנט אין סלאבאדקע, וואו מ'האט אים גערופן "דער ווארשעווער עילוי".
ער האט געהאט א געוואלדיגע פירערשאפט פאליטיק אפילו געווארן א חסיד און געפירט טישן. מיט קבלה תורות.
רבי הוטנער איז געווען א מיטגליד אין דער אמעריקאנער מועצת גדולי התורה.
ער האט גרויס געמאכט לכתחילה הרב אביגדור מילער אלס זיין צווייטער אין קאמענד צו פירן די ישיבה, אבער דאס קנאות פון רבי אביגדור נישט צו דערלאזן לערנען ענגלישע לימודי חול פון די עלטערע בחורים האט צושיידט זייערע וועגן. דער איידעם פון רב הוטנער און היינטיגער ראש ישיבה איז טאקע נישט געקומען צו ר' אביגדורס לוויה.
זיינע תלמידים
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אמעריקע קאַטעגאָריע:פוילישע יידן קאַטעגאָריע:יידן פון ווארשע
מרדכי בנעט
קליין|רבי מרדכי באנעט, אבד"ק ניקאלשבורג רבי מרדכי בן ר' אברהם באנעט (מהר"ם בנעט) (ה'תקי"ג - י"ג אב ה'תקפ"ט) רב אין ניקאלשבורג און געווען הויפט רב אין מדינת מעהרן אונטער דעם קעניגרייך פון פראנץ יאזעף דער צווייטער, וואס זיין מלכות איז געווען אין וויען, און האט געוועלטיגט אויף עטלעכע מדינות, היינט איז ניקאלשבורג אין טשעכיי.
זיין יוגנט
אויך איז זי געווען אן אייניקל פון רבי נפתלי כ"ץ פון פוזנא בעל "סמיכת חכמים". דער מהר"ם באנעט האט געשטאמט פון כל גדולי ישראל, הראשונים, תוס' יו"ט, מהר"ל מפראג, רבי ר' העשיל פון קראקא, רבינו מרדכי בעל הלבושים, מהר"ם פאדווא, רבינו שלום שכנא מלובלין, מהרש"ל, ר' אליעזר בעל מעשי השם, תבואות שור הראשון, ר' יונה בעל או"ה הארוך, שו"ת מהר"י ווייל, ר' זרחי' הלוי בעל המאור, רא"ש, ראב"ן, בעל הערוך, ריב"ן חתן רש"י, און נאך. (אזוי ווי עס איז געדרוקט באריכות אין זיינע ספרים)
פון די פינף יאר איז ער אויפגעצויגן געווארן ביי דער באבען באנעט אין ניקאלשבורג; האט ער פון דארט באקומען דעם נאמען באנעט אנשטאט אשכנזי.
אלס קינד איז ער שוין פאררעכנט געווען פאר א עילוי, און א עושר ר' גבריאל מארקברייטער האט אים אויסגעהאלטן מיט אלע הוצאות אלס קינד. ביי דער עלטער פון עלף האט מען אים געשיקט לערנען אין דער ישיבה פון רבי יעקב קאצנעלנבויגן אין איטינגען, בייערן. צו 15 יאר איז ער געגאנגען אין פירט ללמוד אצל רבי יוסף שטיינהרט. צו 18 יאר עבר לפראג, שם למד, בין השאר, אצל ה"נודע ביהודה" רבי יחזקאל לאנדא.
ער איז געווען אן איידעם ביי הנגיד ר' גימפל פרוסטיץ פון ניקאלשבורג, ועבר ללמוד שם ביי רבי שמואל שמעלקא הורוויץ, מראשי החסידות ורב המקום.
לויטן מסורת ביי חסידים, פון א יונגן עלטער נהג בפרישות, בתעניות ובסגפנות, ביז דער רבי אלימלך פון ליזענסק נזף בו על שהוא מסתגף ומאז הוא רק צמצם במאכלו.
זיין רבנות
אין שנת תקל"ח איז ער אויפגענומען געווארן אלס דיין אין ניקאלשבורג ווען רבי שמעלקא פון ניקאלשבורג איז געווען דארט רב. יענע יאר איז נסתלק געווארן דער רבי ר' שמעלקא, און הגה"ק ר' גרשון חיות איז געווארן רב אין ניקאלשבורג. שפעטער איז ר' מרדכי אויפגענומען געווארען אלס רב אין לונדענבארג (מעהרין), דארט איז ער געווען רב אנדערהאלבן יאר, נאך איז ער געווען רב איין יאר אין שוסבורג אין מדינת אונגארן. אין שנת תקמ"ט, איז נפטר געווארן הגאון ר' גרשון חיות, צום הספד זענען צוזאמען געקומען אלע רבנים, גלייך נאך זיין הספד, האט גאנץ קהל אויס געשריגן "מזל טוב" מ'האט אים אויפגענומען פאר רב אין ניקאלשבורג און גאנץ מדינת מעהרין.
ער האט געפירט דארט א ישיבה וואס שטענדיג פלעגט דארט זיין מער ווי פיר הונדערט תלמידים. ער האט געפירט דאס רבנות אין ניקאלשבורג א משך פון 40 יאר, ביז זיין פטירה.
אין די הספדים שטייט, אז מהר"ם באנעט האט געקענט און איז געווען בקי בעל פה, אין ש"ס בבלי וירושלמי, און ארבע חלקי שולחן ערוך, זוהר הקדוש און ספרי קבלה, און נאך אסאך ספרים, וואס ער האט געקענט איבער זאגן בעל פה, אויסנווייניג.
אין תולדות ר' יהודה אסאד וואס איז געווען א תלמיד פון זיין ישיבה, ווערט דערציילט, אז ער האט באקומען רשות פון זיין רבי מהר"ם באנעט, צו לערנען קבלה.
מהר"ם באנעט, האט לוחם געווען אנקעגען לערנען מיט תלמידי הישיבות חכמות חיצוניות.
מהר"ם באנעט, איז געווען אנערקענט פון דעם קייסער אלץ הויפט רב, האט ער דאס אויסגעניצט צו ראטעווען אידן, אסאך שלעכטע גזירות האט ער אפגעשלאגן, און באפרייט פארשפארטע אידן, אויך האט ער געראטעוועט די חסידים אין גאליציע פון די מסירות פון מתנגדים (לויט דער פערזענליכער בקשה צו אים פון הגה"ק ר' נפתלי מראפשיץ) וואס זענען אויך געווען אונטער דעם מלכות פון פראנץ יאזעף דער צווייטער.
כדי זיך צו קענען שטעלן פאר דעם קייסער און פאר די שרים האט אויסגעפעלט ער זאל קענען פארשידענע חכמות, און די ריכטיגע שפראך וויאזוי צו רעדן צו זיי, מיט זיין גאונישן קאפ, האט אין א קורצער צייט דורעכגעקוקט די נויטיגע פאפירן, און ער האט שוין ריכטיג געוואוסט אלץ וואס ער האט געדארפט פאר זיין השתדלות. מהר"ם באנעט האט לוחם געווען בתקיפות אנטקעגן אהרן חורינער און די נעאלאגן, אויך האט ער געשטערט דאס בויען א רעפארמער שול אין האמבורג. דאך שטייט אז ער איז געווען א רודף שלום, און זיך מונע געווען פון מחלוקת, אויך האט ער נישט צוגעלאזט מ'זאל איינפירן צו לערנען לימודי חול מיט קינדער אין חדר.
זיין שטארבן
אין דרשות חת"ס ח"ב דף שפ"ג, וז"ל, הגאון נר ישראל מו"ה מרדכי באנעט זצ"ל ... כי הי' אב לישראל ובן יחיד לשכינתא קדישא.
עס ווערט דערציילט, אז מהר"ם באנעט האט גזעגאט אין חלום פאר זיין זוהן, אז די סיבה איז געווען, ווייל אלס בחור, איז ער געווען א חתן צו דער טאכטער פון רב אין ליטענשטאט, און שידוך איז אפגעלאפען ווייל די כלה איז נישט געווען א געזונטע, די כלה האט נישט מוחל געווען בלב שלם, פאר דעם האט געמוזט ליגן לעבן איר פאר האלבע יאהר.
פאר ער איז נסתלק געווארן, האט מען אים געפרעגט: ווער זאל זיין ממלא מקום, האט דער מהר"ם באנעט געענטפערט: דער שמש, די פרעגער האבען געמיינט אז תקיף ליה עלמא, ווייל זיי האבן נישט פארשטאנען וואס ער האט געמיינט צו זאגן. אבער נאך דעם האלבן יאר וואס ער איז געליגן אין ליטענשטאט, און נאכן פסק האט מען געעפנט דעם קבר, און ארויס גענומען דעם נפטר, פלוצלונג איז דער געטרייער שמש צוזאמען געפאלן און גלייך נפטר געווארן, איז מען מסופק געווען אויב מ'מעג אים לייגן בתוך קברו הקדוש פון הייליגן רב, האט מען זיך דערמאנט אז דער רב האט געזאגט: אז דער שמש וועט זיין ממלא מקום, ממילא האט מען פארשטאנען זיין כוונה, און מ'האט טאקע דארט געלייגט דעם שמש.
הגאון ר' מאיר גלוגא פון בי"ד אין פראג, בעהמח"ס דברי מאיר און שמן למאור, האט מספיד געווען מהר"ם באנעט, אינמיטן הספד איז ער צוזאמען געפאלן און נפטר געווארן.
זיינע ספרים
ספרו הר המור|thumb|left
באשרייבונגען פון מהר"ם באנעט
קאַטעגאָריע:אחרונים קאַטעגאָריע:רבני אונגארן קאַטעגאָריע:רבני טשעכיי קאַטעגאָריע:מחברי ספרים
82 ליע עוועניו
82 לי עוועניו, אדער ווי מ'רופט עס אין קורץ "עידי טו" איז דער הויפטקווארטיר פון די סאטמארער זאלוינים, אין וויליאמסבורג, ברוקלין. עס ליגט ביי לי עוועניו צווישן ראדני סטריט און די בי קיו אי הייוועי.
עס באשטייט פון א גרויסן בנין, דער גאנצער אונטערשטער שטאק איז די גרויסע סאטמארער זאלוינים יאטקע, די אויבערשטע שטאקן זענען די אפיסעס אין די הויפט קווארטירן פון די סאטמארער זאלוינים וויליאמסבורגע מוסדות.
היינט צוטאג ווערט עס פארעכנט אלס א זאלוינים הויפטקוואטיר, וויבאלד די מוסדות ווערט געפירט דורך די זאלוינים, די אהרונים האבן זיך געעפנט איין אייגן בוטשער מיט צוויי געשפעטן און אויך אייגענע מוסדות, דארט וואו זייערע אפיסעס זענען אויף 58 לי עווועניו. קאַטעגאָריע:געביידעס קאַטעגאָריע:זאלוינים קאַטעגאָריע:וויליאמסבורג
אקעאן
מיינט איר דער גריכישער אפגאט אקעאנוס?
left|thumb|250px|דער אקעאן מיט די [[קאנטינענטן]] דער אָקעאן (שטאמט פונעם נאמען פון דער גריכישער טייך-גאט אקעאנוס) איז דער גרעסטער געזאלצענער ים אויפן ערד קוגל. דריי־פערטל וועלט איז באדעקט מיטן אקעאן.
אין די גריכישע מיטאלאגיע ווערט ער פארעכנט אלס דער גאט פון די טייכן וואס איז געווען דער בן בכור פון דער הימל אוראנוס מיט דער ערד גאיא.
דער אקעאן איז צעטיילט אויף 5 טיילן:
דער טיפסטער פונקט אין דער וועלט געפינט זיך אינעם פאציפישן אקעאן מיט מער ווי 10 קילאמעטער טיף.
*
קאמפיוטער
אַ קאָמפּיוטער איז אַ מאַשין וואס קען אויספירן א רייע אינסטרוקציעס אויטאמאטיש. די אינסטרוקציעס ווערן געזאמלט צוזאמען אין א פראגראם. אין א געוויינלעכן פראגראם טוט דער קאמפיוטער ארייננעמען דאטן, וואס ער פראצעסירט און גיט ארויס די פראצעסירטע דאטן. א וויכטיגער טייל פון דעם קאמפיוטער איז דער זאפאס, וואס קען האלטן א גרויסן קוואנטום פון דאטן און אויך פראגראמען. א קאמפיוטער סיסטעם שליסט איין הארטווארג, אן אפערירן סיסטעם (די הויפט ווייכווארג) און פארבונדענעם אויסריכט.
א קאמפיוטער האט צוויי פרינציפעלע אייגנשאפטן: ער רופט זיך אפ אויף א ספעציפישע גרופע אינסטרוקציעס אין א געוויסן אופן, און ער קען אויספירן א גרייטע ליסטע פון אינסטרוקציעס גערופן א פראגראם. דאס ווערט אויסגעפירט דורך פיר עיקרדיקע שריט: איינגעבן, שפייכלעכרן, ארויסגעבן און פראצעסירן.
זייער אפט טוט מען פארבינדן קאמפיוטערס צו שאפן א נעצווערק דורך וואס די קאמפיוטערס קאמוניקירן מיט אנאנד.
די גרונדענע באַשטייטיילען פון א קאמפיוטער זיינען:
וואל
left|thumb|250px|לאנגע וואל האר אין איין האנט און קורצע אין אנדערן וואל איז פייבער גענומען און געמאכט פון די פעל פון שאף, וואס ווערט פארנוצט צו האלטן ווארעם דעם מענטש.
וואל האט 2 קוואליטעטן וואס מאכט איר מער וועדפול לגבי שוץ פון קעלט און דאס נוצן פאר באקוועמליכקייטן, מער פון אלע אנדערע הארן און פעלן; 1) אז איין שטיקל הארעלע וואקסט אריין העכער די אנדערע און עס בלייבט נישט קיין עפענונג ווי די שינגלס פון א דאך וואס די עק פון איין'ס גרייכט העכער די אנהייב פון די העכערע. 2) די פייבערס זענען געדרייט און געבויגן צו פארכאפן און נישט ארויסלאזן אויף די פריי די היץ, און געוויסע פעלער איז דאס געבויגן מער ווי צוואנציג מאל אין ווינציגער פון א אינטש. קאטעגאריע:סחורה
יציאת מצרים
קליין יציאת מצרים איז די עיקרדיקע געשיכטע וואס האט פאסירט פאר כלל ישראל און דער גרונט פון די יידישע רעליגיע.
די געשיכטע
די געשיכטע פון ​​יציאת מצרים איז געזאָגט אין די ספרים פון שמות, ויקרא, במדבר, און דברים, די לעצטע פיר פון די פינף ספרים פון דער תורה. עס הייבט זיך מיט די אידען אין קנעכטשאפט אין לאנד מצרים. משה רבינו פירט זיי ארויס פון מצרים און דורך דעם מדבר צו בארג סיני, וואו דער אייבערשטער אנטפלעקט זיך צו זיין פאלק ווי ער האט געמאכט א בונד. זיי דארפן האלטן זיין תורה (ד"ה געזעץ,), און ער וועט געבן זיי דאס לאַנד כנען.
די אידן האבן אָנגענומען די בונד און באַקומען זייער געזעצן, און, מיט דער אייבערשטער איצט צווישן זיי אויפן וועג פון סיני, צו דעם צוגעזאָגטן לאַנד, אָבער ווען מ'האט זיי דערציילט אַז דאס לאנד איז אָנגעפילט מיט ריזן האבן זיי אָפּגעזאגט צו גיין, און די אייבערשטער שטראפט זיי צו בלייַבן אין דער מדבר ביז ד דור וואָס איז ארויסגעגאנגען פון מצרים שטארבט. נאָך 37 יאָר אין די קדש ברנע, דער נעקסטער דור גייט צו די גרענעצן פון כנען, ווו משה רעדט צו זיי צום לעצטן מאל, איבערגייענדיג זייערע נסיעות און געבן זיי נאך געזעצן. די תורה ענדיגט מיט דעם טויט פון משה אויף בארג נבו און זיין קבורה דורך דעם אייבערשטן, און די אידן גרייטן זיך איינצונעמען דאס לאנד.
קריעת ים סוף
ס׳איז באשריבן אין די תורה אלס דער גרויסער נס וואס גאט האט געטאן צו די יידן זעקס טאג נאך יציאת מצרים, ווען ער האט געשפאלטן דעם ים סוף פאר די אידן און די מצרים זיינען דערטרונקען געווארן.
קאַטעגאָריע:תנ"ך קאַטעגאָריע:פסח
נירנבערג
קליין|250px|[[ווינטער אין נירנבערג]] נירנבערג איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין בייערן, דייטשלאנד.
צווילינג שטעט
נירנבערג האט די צווילינג שטעט:
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:שטעט אין דייטשלאנד
ברוך מרזל
זיין הויז איז פלאצירט אויף א שפיץ בארג פון הר חברון אדער ווי די אראבער רופן עס: טעל רומיידה, הארט נעבן דעם קבר פון רות און ישי דער טאטע פון דוד המלך. אין א פראוויזארישן קאראוואן מאביל, מיט די פענסטערס ברייט אפען אן קיין גראטעס אדער סיי וואסערע שיץ ארומגענומען פון צענדליגע טויזנטער שעדליכע אראבער פון חברון וואס ווילן אים דערשיסן צום טויט, ער גייט אליינס ארום, און זיינע קליינטשיגע מיידלעך שפאצירן אליינס ארום בשעת ווען די אראבער טרויען זיך נישט אים צו שפייען. נאר לויפן אוועק פון אים. אונטער די פענסטער פון זיין שלאף צימער, אינדערויסן איז שטענדיג אנגעגרייט קאווע, ציקער און מילך פאר די אידישע טוריסטן און מתפללים וואס קומן זיך משתטח זיין אויף קבר רות וישי מיטן באגלייטונג פון שווער באוואנפענטע צהל סאלדאטן.
גאר אסאך אינטערסאנטע לעגענדעס דרייען זיך איבער דאס גיבורות פון ברוך מרזל און די פחד וואס די אראבער האבן פאר אים. ער איז געווען אן אויסגעצייכענטער לוחם אין אן עליט איינהייט פון צהל מיטן נאמען גולני. ער איז געווארן פארוואונדעט אין די פוס וואס ער ליידט נאך היינט, אבער זיין גייסט איז קיינמאל נישט פארוואנדעט געווארן, די אינסטאנצן פון משטרת ישראל האט אים שוין פיל מאל ארעסטירט פארן העצן קעגן אראבער און זייער אסאך פון זיין לעבן איז ער געווען איינגעשפארט אויף הויז ארעסט, מורה האבענדיג אז זיין ארומגיין פראנק און פריי איז מעורר די רעכטע צו פייטן פאר זייער אידיאל קעגן אראבער.
ברוך מרזל איז געלאפן צוויי מאל פארן כנסת אין א זעלבסטשטענדיגע פארטיי, און די פרומע חרדישע און מזרחי שטרעמונגען זענען קעגן אים ווייל זיי טענה'ען אז ער האט נישט קיין שאנסן דורכגיין דעם אחוז החסימה צו געווינען גענוג שטימן צו אריינגיין אין כנסת און זיין גאנצער קאמפיין מאכט נאר שאדן פאר אנדערע פרומע פארטייען צו פארלירן קאנדידאטן. דאס ערשטע מאל האט ער געצויגן 36 טויזענט שטימען דאס צווייטע מאל בלויז 24 טויזענט שטימען, אבער זיין תירוץ איז אז ער איז נאר אויסן טאקע צו לאזן הערן א מעסעזש אז זיינע חברה וואס שטימען פאר אים זענען אנטוישט פון די אלע פרומע פארטייען.
קאטעגאריע:ישראלים
אינטערנעט
קליין|250px|מאפע פון אלע סערווערס וואס זענען די רוקן-ביין פון אינטערנעט. די אינטערנעץ איז אַ גלאבאלע סיסטעם פון פארבונדענע קאמפיוטער נעצווערק, וואס אנטהאלט ביליאָנען קאָמפּיוטערס צונויפגעבונדן אין אַ גרױסער נעץ. דאָס דערלױבט א קעגנזײַטיגן אינפֿאָרמאַציע-פֿלוס פֿון-און-צו אלע אנגעשלאסענע קאָמפּיוטערס. די אינטערנעץ שליסט איין מיליאנען פריוואטע, פובליק, אקאדעמישע, ביזנעס און רעגירונג נעצווערק.
די אינטערנעץ שטיצט א רייע סערוויסן, צווישן זיי די World Wide Web און דעם אינפראסטרוקטור פאר בליצפאסט.
די אינטערנעץ איז געשאפן געווארן אקטאבער 1969 אין אמעריקע. אין 1989 האט טים בערנערס-לי געשאפן די אלוועלטלעכע וועב.
היינט ווערן די טראדיציאנעלע קאמוניקאציע מעדיע, ווי למשל טעלעפאן, מוזיק, פילם און טעלעוויזיע איבערגעארבעט דורך דער אינטערנעץ. אויך דאס פארעפנטלעכן פון צייטונגען, ביכער און אנדערע געדרוקטע זאכן ווערט צוגעפאסט צו וועבזייטל טעכנאלאגיע, ווי אויך די נייע מאדעס פון בלאגן און וועבפידן.
גומע
גומע אדער גומי וואקסט אין ביימער און אין טראפישע פלאנוצגען
אינטערנעט
מלוכה פֿון דער אינטערנעץ
די אינטערנעץ דערמעגליכט אלעמען צוטריט צו א ים פון אינפארמאציע אויף אלערלײַ טעמעס.
די אינטערנעץ דערלויבט אויך מענטשן זיך אויסצושפרעכן אנאנים. דאס ברענגט אז מ'זאל זיך קענען ארויסהײַבן פון די געווענטליכע סאציאלע באגרעניצונגען און מאכן פארשריט דורך פרײַען טראכטן.
גומע
מען מאכט דערפון רעדער פאר אן אויטא און קלעב מאטריאל און נאך פארשידענע זאכן.
פראדוקציע
געוויסע ערליי ביימער און געוויקסן גיבן ארויס א קלעבעדיגע ווייסע פליסיקייט וואס פון דעם מאכט מען גומען. היינט מאכט מען גומען אויך פון כעמיקאלן אבער נאך אלץ ווערן רוב גומען געמאכט פון נאטורליכע קלעבעדיקייטן. אין פאקט לייגט מען היינט אויך צו כעמיקאלן אפילו צו נאטורליכע גומען. די פראצעדור פון מאכן גומען איז ווי פאלגענד: מען קלויבט צוזאם די רינענדיגע פליסיקייט פון ביימער וואס ווערן געפלאנצט פאר דעם צוועק. די פליסיקייט ווערט אויסגעמישט מיט פארשידענע כעמיקאלן וואס מאכט עס שטערקער. דערנאך מאכט מען פארעמען און מען הייצט דאס ארום א האלבע שטונדע וואס מאכט עס הארט. די הארטע געפארעמטע גומען ווערן דאן געפאקט צום פארקויפן אויף די מארק.
אינטערנעט
מלוכה פֿון דער אינטערנעץ
דער אלוועלטלעכע וועב איז א וויכטיקער אפטייל פון דער אינטערנעץ וואס באדינט דאקומענטן און אנדערע רעסורסן דורך זייער URL.
באדינונגען אויף דער אינטערנעץ
מען ניצט די אינטערנעץ פאר אסאך זאכן, ווי למשל עלעקטראנישע פאסט, אנליין שמועסן, דער וועלטס־געוועב (כולל וואלקן קאמפיוטעריי) און טעקע טראנספערן.
די מערסט באניצטע באדינונג אויף דער אינטערנעץ איז דער  World Wide Web (אפט גערופן סתם דער "וועב"). דער "וועב" אנטהאלט וועבזייטלעך, בלאגן, און אויך וויקיס - איינשליסנדיק וויקיפעדיע. יעדער איינער קען זען בלעטער אויפן וועב (אחוץ ווען דער בלאט פאדערט א פאסווארט.
גומע
פראדוקציע
קאטעגאריע:מאטעריאלן
אינטערנעט
באדינונגען אויף דער אינטערנעץ
דער צווייטער הויפט באניץ פון דער אינטערנעץ איז שיקן און באקומען ע־פאסט. ע־פאסט שיקט מען פריוואט פון איין באניצער צו א צווייטן. תיכפדיקע מעלדונגען איז ענלעך צו ע־פאסט, אבער עס פאדערט אז ביידע פארטייען זאלן זיין אנליין צוזאמען, און לאזט מער ווי צוויי מענטשן אטייל נעמען.
איסור און קריטיק אױף דער אינטערנעץ
קליין|300px|קאריקטור פארשפרײַט אין אידישע גאסן קעגן דער אינטערנעץ איבער איר סכנה צו א פרומען חינוך
צדקה
צדקה איז אוועק צו געבן פאר ארימעלייט אייער אייגן געלט.
אינטערנעט
אידישקייט
עס אייז היינט פאראן פארשידענע אינטער נעץ פילטערס פון סיי פרומע, אידישע, און אויך נישט אידישע פירמעס און קהלות פאר געלט אדער פריי פון אפצאל.
אום ערב ר"ח סיוון תשע"ב, איז פארגעקומען די צענטראלע כינוס כלל ישראל אויפן ציל אפצוראטעווען די קומענדיגע דורות, און זיך לערנען די וועג וויאזוי זיך אומצוגיין מיט די פראבלעמען פון די אינטערנעט, וואס דרינגט אריין אינעם טאג טעגליכע לעבן, און טוהט היבש צעטרייסלען דאס יוגענד אויף אומגעוואונטשענע רעזולטאטן.
צדקה
לויט די חז"ל, ארימעלייט פון אן אייגן שטאט זיינען מער וויכטיקער זיי צו שטיצן
אינטערנעט
אפיקורסות
אז דאס פרײַע פליסן פון אינפאָרמאציע קען ברענגען אומגעוואונטשענע רעזולטאטן, דורך ליינען שאלות אויף אמונה, און נישט זעהן דעם ענטפער תיכף ומיד.
פעך
פעך באשיצט די דאך אויף מיין הויז סזאל נישט אריין רעגענען. אויך שיט מען זיי אויף די וועגן כדי צו גיין און פארן באקוועם.
אינטערנעט
אדיקציע קראנקייט
אינטערנעץ אדיקציע איז אן אפהענגיקייט וואו מען פארברענגט שעות אויף דעם אינטערנעץ. מען פיטערט די אבסעסיע און קאמפאלסיוונעס נאכאנאנד שטערקער און שטערקער, מען ווערט אריינגעדרײַט מיט אימפעט און טעמפא אן קיין אפשטעל, בײַנאכט און בײַטאג, מען פארלירט רואיגקײַט און פריוואטקײַט, סאיז נישט מער פארהאן קיין מחשבה און דורכטראכטונג, עס אינוואדירט יעדע סעקונדע פון לעבן, דאס פארהארגעט שלום בית און פארנאכלעסיגט פליכטן פון א טאטע אין שטוב, אדער ארבײַטארער אין ביזנעס וואס טוט נישט געהעריג זיין זשאב און זײַט אן פראבלעמען פון ליגענט און פאלטשקייט וואס מען ווערט נאכדעם געפײַערט פון די זשאב, און מען פארלירט די פרנסה.
צדקה
מען לערנט דאס ארויס פון דער פסוק:
אינטערנעט
ביטול זמן ייאוש
רוב צייט וואס מען פארברענגט אויפן אינטערנעט איז געימס, נייעס, טשעט, און אזוי ווייטער זאכן וואס טוען גארנישט אויף און מען פילט זיך דערנאך זייער ביטער און דעפרעסט פארן גארנישט אויפטאן מיט די צייט.
צדקה
אן אינטערעסאנטע זאך זאגט דער רמב"ם אין זיין ווערק אויף משניות (אבות אויף די משנה והכל לפי רוב המעשה), אז אויב איינער גיט אויפאיינמאל טויזנט מטבעות פאר צדקה, און איינער גיט די זעלבער סכום נאר נישט אויפאיינמאהל נאר ער צוטיילט עס אויף אסאך נתינות, דאס הייסט למשל ער גיט טויזנט מטבעות פאר טויזנט מענטשן, דאן האט דער צווייטער טויזנט מצות וויבאלד ער האט מקיים געווען די מצוה פון צדקה טויזנט מאל, און דער ערשטע האט נאר איין מצוה.
אינטערנעט
לשון הרע, פאליטיק און מחלוקת
די שמועס גרופעס ווי הייד פארק און סתם טשעט און אימעיל קאנסווארסעישאן'ס מאכט דעם מענטש אז ער מוז האבן די לעצטע ווארט, ווייל מיט א דרוק פון א קנעפל קען מען דאך בלייבן גערעכט. דער מענטש ווערט איינגעוואונט אז ער מוז האבן א מיינונג, אפילו סתם אזוי וואלט אים נישט אנגעגאנגען דער גאנצער ענין אבער אז ער וועט אריינגעדרייט דערין ווערט ער א גאנצער מבין און בעל שיטות אויף יעדע זאך. אויך לשון הרע דורך טשעט און סתם די אינטימע קאמיוניקאציע איז גורם דורכפאלן מיט לשון הרע מער אין ווירטואלען לעבן מער ווי אין נארמאלן לעבן.
צדקה
עס ווערט דערציילט אז ווען ר' נחמן מברסלב איז געווען א קינד, האט ער געטוישט גרויסגעלט צו אסאך קליינע מטבעות, און האט אריין געווארפן אין א צדקה פושקע יעדע וויילע נאך און נאך מטבעות, כדי עס זאל זיך איינזאמלען אסאך מצות, איידער אריינווארפן אין איין מאל איין גרויסע מטבע, וואס וואלט אים באלוינט מיט איין מצווה בלויז.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים *
אינטערנעט
סאציאל אפגעזונדערט מדות בין אדם לחבירו ווערן קארופטירט
א מענטש מוז קענען רעדן מיט מענטשן, דאגה בלב איש ישיחנה, און סתם איבערשמועסן א גוט ווארט וואס פאלט איין אמאל. דער אינטערנעט איזאלירט אייך סאציאל, אז איר האט נישט די אלע קריטישע בענעפיטען פון חברה וחברים.
זינט אלעס איז אימעיל קאמיוניקאציע וואס דער מענטש ווערט א אי=מענטש אנשטאט א פנים הארץ און אזוי ווייטער. פארגעסט מען וויאזוי מען דארף זיך אויפירן צו א לעבעדיגן מענטש.
מעלות פון אינטערנעץ
דערקעגן איז דא פיל מער מעלות פון דער אינטערנעץ, און דאס דארף ווערן אויסגעארבייט וויאזוי זיך צו פירן, די אלע זאכן וואס זענען חסרונות איז פונקט אזוי ווי אלע מאדערענע ערפינדונגען וואס אין אנפאנג איז זי געווען א שטער און שטרויכעלונג, ווי צום ביישפיל אן אויטאמאביל ווי מען קען גרינגער אנקומען צו תאוות און אפיקורסות. אדער א פענע וואס מקען זיך גרינגער שרייבן מיט אנדערע.
רעפערענצן
*
ווארדער קרעסאן
קליין|400px|ווארדער קרעסאן ווארדער קרעסאן (ענגליש: Warder Cresson; פילאדעלפיע 1798 - ירושלים 1860) איז געווען דער ערשטער אמעריקאנער קאנסול אין ארץ ישראל.
ער האט זיך מגייר געווען און גענומען דעם אידישן נאמען מיכאל בועז ישראל בן אברהם. ער איז געבוירען געווארן א קריסט געהערנדיג צו די סעקט פון קוואקער.
אין מאי 1844 איז ער געווארן באשטימט אלס די ערשטע אמעריקאנער קאנסול צו ישראל דורך די דעמאלטסדיגע סעקרעטאר פון שטאַט און דאס איז באשטעטיגט געווארן דורך די דעמאלטסדיגע פרעזידענט.
ער האט זיך מגייר געווען אין ירושלים מארץ 1848.
אין 1849 האט זיין גויאישע ווייב אים געקלאגט אין געריכט אז ער איז משוגע צוליב דעם וואס ער האט אנגענומען די יידישע רעליגיע, און דערפאר נישט בארעכטיגט צו זיין אייגנטום.
היסטאריע
ער איז געבוירן געווארן אין פילאדעלפיע פענסילוועניע אין 1798 צו זיינע עלטערן קוואקערס (א געוויסע קריסטעליכע סעקט), זשאן עליאט קרעסאן און מערי ווארדער. זיי זענען געווען אפשטאמיגע פון וואס האבן זיך באזעצט אין פענסילוועניע אין די 17טע יאר הונדערט.
ער איז געווארן אויפגעצויגן א קוואקער און האט פארהייראט צו עליזעבעט טאונסענד אויך א קוואקער פון וועם ער האט געהאט זעקס קינדער.
נוצנדיג זיין באקאנטשאפט מיט עדווארד זשאוי מאריס דער דעמאלטסדיגער קאנגרעסמאן פאר פענסילוועניע, האט סעקרעטאר פון שטאט זשאן סי קאלהון אים געשטעלט אלס דער ערשטער אמעריקאנער קאנסול פאר דאן פאלעסטינע. פרעזידענט זשאן טיילער האט דאס באשטעטיגט אין 17טן מאי 1844.
פאר ער איז געפארן האט ער געגעבן זיין ווייב א פאוער אוו אטערני אז זי זאל קענען האנדלען מיט זיין געלט.
ממש גלייך נאכדעם ווי ער איז אנגעקומען קיין ארץ ישראל 22טן יוני 1844 האט סעקרעטאר קאלהון צוריק געצויגן פון דער באשטימונג אלס אמעריקאנער קאנסול און האט דאס מבטל געווען.
ער איז געבליבן אין ירושלים פאר פיר יאר, דורך די פיר יאר האט ער געזוכט זיך דערנענטערן צו גאט, ער האט געטראפן זיין וועג צו גאט אין מארץ 1848 ווען ער האט זיך מגייר געווען צו אידישקייט און זיך א נאמען געגעבן מיכאל בועז ישראל בן אברהם.
זי האט נישט געוואלט הערן פון אים און האט אים אנגעקלאגט אין געריכט אז ער איז משוגע, און די באווייז דערצו: ער האט זיך מגייר געווען צו זיין א פרומער איד.
די געריכט צי ער איז משוגע
ווען ער איז צוריקגעקומען קיין אמעריקע האט ער געפלאנט איבערצוצייגן זיין ווייב און קינדער זיך אויך מגייר צו זיין, און האט פארשטאנען אז זיי גייען דאס טאן. זיין ווייב האט דורך די צייט וואס ער איז נישט געווען פארקויפט די פארעםס וואס זיי האבן געהאט און האט דערביי געלייזט אסאך געלט.
ווען זי האט געזעהן אז עס איז נישט דא מיט וועם צו רעדן, און ער האט געזען אז זי וועט זיך קיינמאל נישט מגייר זיין, אויף אזוי ווייט אז זיינע קינדער פלעגן אים טשעפען וועגן דעם, האט מען זיך אנגעפאנגן שלאגן אויף די געלט, און צוליב דעם האט זי אים אנגעקלאגט אין געריכט.