cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
יידיש-וויקיפעדיע
וויקימעדיע פונדאציע
די פונדאציע געבט זיך בעיקר אפ אין די טעכנישע אינציאטיוו און גרינדונג פון די פראיעקטן, אבער נישט אין איר טאג-טעגליכן ווערטשאפט, וואס ווערט געפירט בלויז דורך די קהילה פון די שפראך, ווי צום ביישפיל טוט זי בלויז אויפהאלטן אירע סערווערס, דורך פאנדרעיזינג, וואס קאסט אפ שווערע מיליאנען א יאר. אבער זיי קענען אבסאלוט גארנישט אריין רעדן בנוגע דעם אינהאלט פון די דאזיגע פראיעקטן, נאר לאזן די וואלענטורן שאפן קאנסענסוס צווישן זיך אליין'ס איבער יעדעס ענין, וויאזוי און וואס פונקטליך עס זאל דאקומענטירט ווערן און וויאזוי עס זאל ווערן אויסגעשטעלט די 'סאפטוועיר' און די 'דעזיין' דערפאר.
עס איז אזוי אויסגעשטעלט אז אלץ וואס מען שרייבט ווערט אויטאמאטיש באפרייט פאר יעדן צו קאפירן און זיך באנוצן אן רשות פארן אייגענעם געברויך פון דער גאנצער וועלט, דעריבער קען מען נישט אריין קאפירן גארנישט וואס האט עפעס קאפירעכטן.
וויקיפעדיע
דאס ווארט וויקיפעדיע איז א צוזאמשמעלץ פון צוויי ווערטער, וויקי נאכן סאפטווער אויף וואס דער סייט לויפט, אין לשון פון שנעל אויף 'האוואי'שער שפראך, און פעדיע (פון ענציקלא-פעדיע) וואס מיינט אין לאטייניש, ארומענעמדיג אלץ. עס איז אויסגעשטלעט אין א היעראכיע פון באניצערס וואס קיינער קען נישט געוועלטיגן און ארויפצווינגען עפעס איבער דעם אנדערן'ס מיינונג, נאר אלץ ווערט געטאן דורך קאנסענסוס. עס זענען פארהאן סיסאפן (א פארקערצונג פון 2 ווערטער סיסטעם אפעראטאר) וואס ווערן ערוויילט דורך דער קהילה דורכצופירן די קאנסענסוס שאפונג דורך צייטווייליג אפשפארן יעדע ענין וואס איז אין מחלוקת און א שטער פארן כלליתדיגן בוי פון וויקיפעדיע. גארנישט און קיינער ווערט צענזורירט, נאר בלויז אויף די צייט ביזווילאנג קאנסענסוס ווערט געשאפן, קען דאס ווערן צענזורירט נישט קיין סעקונדע שפעטער וואס מען שליכט דאס. אויך זענען פארהאן באניצערס אויף העכערע שטאפל פון כוח, ווי דער ביוראקראט וואס מאכט די סיסאפן, און די סטוארדן, וואס איז נאך העכער, ער פאסט אויף אז די באנוצער זאלן זיך טאקע באגיין לויט דער סיסטעם.
ענציקלאפעדיע
אבער פארט שטעלט דאס מיט זיך פאר קלענערע צילן אויף איר וועג.
די פאלגנדע פינף אינטערגאלע פאקטארן שפילן א גרויסע ראלע דא אין דער יידיש־וויקיפעדיע: 1. דאמינירינסטער אידישער אינטערנעט וועב סייט. 2. פארשפרייטן אידישקייט. 3. אריינברענגען דעמאקראטיע אין חרדישן לעבנסשטייגער. 4. לימוד התורה. 5. א אידישע קהילה.
די דאזיגע פינף ענינים, זענען טאקע אבסאלוט נישט קיין ציל פאר זיך, אבער זענען פארט אויטאמאטיש אינעם גרעסערן בילד פונעם פראיעקט, און דינען אלס מטרה און אגענדע, בלויז צייטווייליג דורכאויס דעם פראצעס, צו עררייכן א פולשטענדיגע גענצליכע אידישע ענציקלאפעדיע: מען קען נישט באצייכענען די אידישע וויקיפעדיע אלס בלויז עפעס א וועב סייט, ווייל דאס איז נישט איין סייט אין פשוטן זין פון ווארט, נאר א איבער 4000 זייטן זאמעלונג.
גוגל פאקטאר
היינט צוטאגס איז גוגל זוך מאשין, דער גאנצער אויספארמער פין פאפולערקייט אויף דער קאלעקטיווען אינטערנעט. און גוגל מאכט די יידישע וויקיפעדיע פאר די אינטערנעט אין יידיש. ווייל דער הויפט מהלך וויאזוי גוגל ארבייט איז צו לינקען ווער עס האט דאס מערסטע לינקס. די אידישע וויקיפעדיע איז אויסגעשטעלט מיט די מערסטע לינקס פון אלע וועב סייטס און זאל האבן מער לינקס פון אלע וועב סייטס צוזאמען. דעריבער וויבאלד זי האט אזויפיל לינקס שיקט איר גוגל אין די מאסן אלע אידישע אינטערנעט באנוצער וואס זוכן סיי וואס פאר א ווארט אין אידיש, אסאך מער ווי צי אלע אנדערע אידישע סייטס. עס וועט זיך כמעט נישט מאכן א זוך פון א ווארט אין אידיש אן צענדליגע אידישע וויקיפעדיע ווייזונגען אויף די ערשטע פאר בלעטער פון די רעזולטאטן, וואס דאס איז קריטיש פאר די זוכער צו שלום מאכן מיטן מצב און אריינגיין בלויז דארטן.
אידישקייט
דאס טוט פארשפרייטן אידישקייט, דערווייל (2022) מיט איבער פיפצען טויזענט  ארטיקלען, דינט איר פרייהייט און אפענקייט אלס אן אינוויטאציע פאר נאך שרייבער דא צו בארייכערן מיט א פאטענציאנאלע שלל פון ידיעות וואס שטייט פאר אלס א צוזאג ווי צוקנויפטיגע אידישע דורות וועלן נוצען דעם זייט אלס הויפט בלאט מכוח איר ענציקלאפעדיע נאטור וואס סערווירט איין געוויסער פאלק אידן וואס רעדן זייער שפראך יידיש, זיך צו דערוויסן און לערנען איבער אלעס און אלעמען אויף די אידישע וועלט אין זייער אידישע לעבן פון אמאל און פון היינט.
דעמאקראטיע
אויך ברענגט דאס דער אידיאל פון דעמאקראטיע צו די אידישע לעבנס שטייגער, וואס אלעס ווערט געפירט פון עסקנים מיט רבנים אן קיין פראצעס פון וואלן. ווייל זי דינט ווי א פעסטע סאציאלע טול צו האלטן די אידישע פירער צו אקאונטיביליטי, מכוח א אפענער אנציקלאפעדיע, וויסענדיג אז דער אמת איבער זייער שאפן און לעבן ווערט דאקומענטירט און באשריבן אין די אידישע וויקיפעדיע, פאר טויזנטערר צו ליינען און דעבאטירן, דורך טויזנטער פריוואטע באהאלטענע מענשטן וואס קיינער קען זיי נישט מעקן און צענזורירן.
תורה
ווי אלע וויקיפעדיע שפראכן איז דער אידיששער וויקיפעדיע א 'דעת' און 'וויסנשאפט' צענטער ווי ביי חרדים ישיבה אדער כולל אדער ווי ביי פרייע אן אוניווערסעטי אדער שולע. איינער שרייבט א סברה, טעם, הלכה, מנהג, אדער פשט, אן אנדערער שפרינגט אויף און פרעגט דאס אפ און דעם רעדן בלאט, און פארענדערט דאס לויט זיין מסקנה, און דער דריטער מאכט א פשרה. און אזוי ווייטער ביז עס ווערט דורך פלפול און חברותא אויסגעדראשן א תורה שלימה.
קהילה
בנוסף צו דעם אלעם עס איז אויך א קהילה אינעם פולסטען זין פון ווארט, אזא סארט ווירטואלע געמיינדע וואס פאראייניגט אידן פון אלע שיכטן און קרייזן וואס ווילן דא שרייבן און ליינען א ענציקלאפעדיע. די וויקאפידען ווי מען רופט די פלייסיגע באטייליגער זענען פון דייטשלאנד ביז ניו יארק און ארץ ישראל, אידן וואס שעצן די מוטער שפראך, אפילו זיי זענען נישט אזוי שטארק שולט דערין, ווילן זיי דאס אבער בויען און פערזערווירן פאר די דורות הבאים. יעדע ליאדע סעקונדע רוקט זיך איינער אן, מען ברויך דאך נישט קיין רשות צו שרייבן, און געט פלוצלינג א פארעכט, א ענדערונג, לייגט צו עפעס א נקודה און דעטאל וואס דער פריערדיגער האט פארהוילן און נישט געשריבן, אדער שמועסט איבער סיי וואסארא ענין, אין איר געראטענער רעדן בלאט, וואס יעדער ארטיקל האט א רעדן בלאט זיך אויסצושמועסן איבער דעם ענין. עס שלאפט קיינמאל נישט דער סייט, ווייל די שעות איבער די וועלט, מאכט אז מען ארבייט ווען מען שלאפט אין איין פלאץ, אפילו אין שבת ווייל אידן פון אויסטראליע וואס ביי זיי איז שוין זונטאג זענען דעמאלטס פארנומען דא צו אויפלעבן קומט דאך אויס אז מיר זענען א שיינע אידישע קהילה.
וויאזוי ארבעט דאס?
וואס טרייבט איר וואוקס? און וואסערע ענינים שרייבט מען דארטן?
די דאזיגע צוויי שאלות זענען א סתירה איינס צום אנדערן, ווייל אן אנציקלאפעדיע דארף דאך זיין אלעס באשריבן, נאכדערצו אויב איז דאס א פרייער אפענער ענציקלאפעדיע וואס קיין שום קרייז אדער אידיאל קען נישט דאס באגרענציען אירע טעמעס אויף וואס דאס איז געשריבן, דאן דארף דאס דאך האבן אין זיך די גאנצע קאלעקטיווער וויסנשאפט פון דער וועלט, וואס יעדע פון די זעקס ביליאן לעבעדיגע מענטשן האבן אין באזיס פון זייער מוח. און דאס איז דאך א ציל וואס איז נישט רעאליסטיש אויב מען נעמט ווידעראום אין באטראכט, אז דאס האט א טרייב קראפט וואס איז דאך לכוארה אויבן אויף יא שטארק באגרעניצט אין איר ענדציל, און סובסאקווענס אין אינהאלט. ווייל א טרייב קראפט איז דאך זיכער א באגרעניצטער כוח, און אין אונזער פאל, גאר שטארק מינימיזירט דוקא אין די שמאלע גרעניצען פון דריי תנאים: איינס א שרייבער צוויי וואס האבן אינטערנעט צוטריט און דריי ער מוז קענען שרייבן די אידיש שפראך?
אבער די סתירה פון די שאלות איז גאר גופא דער ענטפער פונעם הסבר פונעם אידישען וויקיפעדיע עקזיסטענץ און הצלחה, ווייל וויבאלד די באטייליגער קענען אידיש, און וויבאלד זיי קענען שרייבן, און וויבאלד זיי פארמאגן אינטערנעט צוטריט, איז זייער כוח שוין גענוג מעכטיג שטארק צו באשאפן די גרעסטע אידישע אנציקלאפעדיע אין היסטאריע מיט א אין-סוף  ארטיקלען וואס אנטהאלט אינפארמאציע פון די וועלט פאר יעדן דאס צו לערנען און זיך באקענען און דאס טוישן.
זיי זענען טאקע גאר ווינציג אין צאל, אבער ווערענדיג געטריבן מיט א מעכטיגען כוח, צו פארשפרייטען וואס מען וויל די וועלט זאל וויסן און זיך לערנען, שאפט זיך אזא קנאת סופרים תרבה חכמה, וואס מען איז גורם אז אנדערע קומען דא מיט פלייס טוישן און פארציילן וואס זיי האלטן אז די וועלט זאל וויסן און לערנען לויט יעדןס פערזענליכע קוק וואונקל.
די גרונט פון וויקיפעדיע איז טאקע זיך האלטן נייטראל איבער יעדן ענין, אבער עס אנערקענט דאך אין די פרייהייט פון יעדן מענטש אויף די וועלט, און לאדענט יעדןס פערספעקטיוו און דעת לויט וויאזוי זיי פארשטייען אז דאס איז נייטראל קענען זיי דאס פרייהערהייט און אפען פאר אלעמען גלייך דאס צו טוישן אן קיין רעדאקציע וואס זאל באגרעניצען די דעת און אמת און זיי פארטרייבן דורך פארשטילן זייער רייץ אויסצופירן זייער מיינונג.
ביישפיל
כדי צו פארשטיין אט די שטארקע רייץ פון א פרייען אומבאגרעניצטען כוח, וואס דאס הייסט אז קנאת סופרים איז באמת תרבה חכמה אויב מען לאזט די קנאה ברענען און פלאקערן אן קיין באגרעניצונג פון קיינעם אויף די וועלט, איז כדי צו ברענגן אלס ביישפיל דעם הויפט וויקיפעדיע מאדעל, די ענגלישע וויקיפעדיע וואס איז די גרעסטע און די ערשטע וויקיפעדיע שפראך.
אויב איר וועט אריינבליקן דארטן, וועט איר באמערקן א וואונדערליכע ענערגיע וואס דארטן בוזשעוועט, אזש אז עס שוין היינט צוטאגס דאס דריטע מערסטע באזוכסטע וועב סייט אויפן גאנצען אינטערנעט. עס איז אינגאצן דא 11 יאר זינט די שרייבונג פון איר ערשטע ארטיקל דארטן, און האלט שוין היינט צוטאגס קרוב צו פיר מיליאן  ארטיקלען! מיט איבער 400 מיליאן רעגעסטריטע באנוצער עס איז די גרעסטע אנציקלאפעדיע זינט וועלט באשאפונג, מיט אסאך מער אינפארמאציע פון אלע אנדערע אנציקלאפעדיעס וואס האט גענומען יארן און עפאכעס צו שרייבן! וואס גייט דארטן פאר?! וועט איר זיך פרעגן וואס טרייבט אזא אסטראנאמישע וואוקס און אומפארשטענדליכע פאפולערקייט ביי מענטשן דאס צו בארבייטען?
דזשארדזש בוש
דאס ווייזט אז אקטועלע  ארטיקלען ווערן די ענזשין וואס דאס ציעט דעם באטייליגער זיך צו אנשליסן און טרייבן ווייטער זיין באטייליגונג צו פארברייטערן אנדערע  ארטיקלען פאר די גאנצער וויקיפעדיע פראיעקט. ווייל איינמאל מען זעהט אז די ברירה ווערט געגעבן פאר יעדן איינציגן פארשוין, נישט קיין חילוק זיין בייעס ווי גרויס עס איז, צו איז דאס א רעפובליקאנער אדער גאר ליבעראלער, אז יעדער קען טוישן אינפארמאציע וועט ער שוין ווייטער טוישן אלעס וואס עס איז נאנט צו זיין לעבן.
דער פירער פון די וועלטס מאכט איז נישט דארטן בעל הבית אויף דעם וויקיעפדיע, אבער ער איז אן אישו וואס העלפט די מערסטע פארן וואוקס פון וויקיפעדיע, ווייל די מיליאנען חברה וואס קענען ענגליש און זענען אדער זיינע שונאים אדער זיינע אוהבים, להבדיל ביי אונז, אדער זיינע חסידים אדער זיינע מתנגדים, וואס רעדן עגליש. וויבאלד זיי פארמאגן אינטערנעט צוטריט ברענט אין זיי די רייץ זיך צו לאזן הערן זייער מיינונג איבער זיין לעגענדע לעבן און שאפן, און ווערן געטריבן צו זיך באטייליגען אינעם אויספארעמונג פון  ארטיקלען.
דמיטרי מענדלעעוו
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:רוסן קאַטעגאָריע:כעמיקער
יידיש-וויקיפעדיע
אהרן טייטלבוים
אזוי אויך גענוי איז אין דער אידישער וויקיפעדיע, דער ארטיקל וועגן דעם לעבן און שאפן פון ר' אהרן טייטלבוים שליט"א, דער סאטמאר רבי פון מאנרוי, איז דער מערסטער געטוישט און רעדאגירט. (נאך די ערשטע זייט, און אידישער וויקיפעדיע און וויקיפעדיע און פארטאל פון די אקטועלע  ארטיקלען וואס זיי זענען אינעווייניגסטע סיסטעם בלעטער.) אַרטיקלען מיט די מערסטע באַאַרבעטונגען
ווייל ער איז דער מערסטער עגבערטער אישו אינעם היינטיגען אידישן שפראך וועזען, (זיין ברודער זלמן לייב איז צו פריש אויף די פאליטישער האריזאנט) דאס ווייזט אז וויבאלד מיר געבן פאר בייעסד מענטשן וואס האבן צוטריט צו שרייבן און אינטערנעט און קענען די שפראך, וועלן זיי זיך צו דעם צוכאפן ווי צו הייסע קוגל דאס אויפרעסן און נעמען דעם בעיט און זיך באטייליגן.
מיר האבן דא בעלזא און זאליס וואס פאלן אריין דא אבער אין גאר א קלענערן טעמפאו און נאכנאנדיקייט ווי די סאטמאר ארונים דאס צו רעדאגירן און טוישן.
דאס איז צוליב וואס דער אידישער וויקיפעדיע שפיגלעט אפ דעם מציאות וואס זייער ווייניג אידן רעדן אידיש רוב פון זיי זענען חסידים און דאס גרעסטע טייל זענען סאטמאר חסידים,
און רוב חסידים האבן ניט קיין אינטערנעט צוטריט, און די וואס יא האבן נישט קיין היברו פאנטס בלייבן מיר איבער מיט אפאר געציילטע ארונישע שרייבער וואס זענען העווי אינוואלווד אין פאליטיק פון סאטמאר.
אפילו די ארונים זענען שטערקער אדער מער, קענען זיי דאך נישט צענזורירן די אהרן טייטלבוים ארטיקל, און אלע קאנטראווערסיעס פון דוכראויס די 30 יאר וואס ער האט געפירט סאטמאר ווערן אויסגעשמועסט אין גרעסטן דעטאל פון אלע  ארטיקלען. ווייל וויקיפעדיע געט די זעלבע כוח פאר א יחיד ווי א רבים ווען עס קומט צום אמת.
א גוטער ביישפיל צו דעם איז דער צווייט גרעסטער קאנטראווערסיע אין אידישער וויקיפעדיע, נעמליך וואס טוט מען מיט  ארטיקלען וואס זענען נישט אין איינקלאנג מיט די חרדישער לעבנס אויסקוק? פרומע זענען דאך די רוב פון אידיש שפראך, איז וויאזוי קענען דא די סעקלארע שרייבן  ארטיקלען וואס זענען קעגן רוב?
מיעוט סעקולאריסטן קעגן רוב פרומע
אויך איז די סיסטעם בלעטער א שטארקע פראגע, ווי די הויפט זייט און די אקטועלע ארטיקלען, וואס די צוויי זענען אויך פון די מערסטע געטוישטע  ארטיקלען, ווייל די דעבאטע איז וואס פונטקליך איז אקטועל? ביי וועמען? עס איז דאך דא אקטעועלע זאכן ווי די פרשה פון משה קצב וואס ביי די רוב וויקאפעדיעןס, די חרדים איז דאס אסור צו דערמאנען. די חרדישע צייטונגען האבן פארשוויגען דעם גאנצען פרשה און קיין ווארט נישט באריכטעט דערוועגן.
אבער פון דעסט וועגן דאך אין אידישער וויקיפעדיע געווינען אייביג די מיעוט סעקולארע באנוצער אז דאס זאל יא שטיין אויפן פראנט פעיזש אלס אן אקטועלע ארטיקל, ווייל אויב איז עס אמת אז עס איז אקטועל קענען די רוב חרדים דאס בשום אופן צענזורירען.
דער ענין פון איין ווילן צו צענזורירען דעם אנדערן און נישט קענען, טרייבט אטאמאטיק די וואוקס פון וויקיפעדיע, ווייל די  ארטיקלען וואס האבן נישט קיין איידלקייט ווי סעקסואלע ענינים און האליוואוד פילם אקטיארען, און נאך איסורים וואס די חרדים שמעקט נישט אז דאס ווערט דערמאנט, ווערן דעבאטירט און דוקא געמעקט און דערנאך צוריקגעלייגט. דורך חרדים אנטקעגן פרייע, ממילא שאפט דאס א רייץ ביי די פרייע דוקא דאס יא בארבייטען, און פארקערט ביי די חסידישע  ארטיקלען ווילן די פרייע דוקא מעקן, שאפט דאס א רייץ פון די חסידים דוקא יא בארבייטען.
קומט אויס נאך אזויפיל מלחמות איז די אידישע וויקיפעדיע רייך ביז גאר מיט אלע מינע  ארטיקלען. און א אינטערסאנטער פאראדאקס שטעלט זיך ארויס, מער פון אלע וויקיפעדיעס; פון איין זייט איז באשריבן יעדע קליינטשיגער רעבעלע פון בארא פארק אבער פון די אנדערע זייט האט דער אידישער וויקיפעדיע מער  ארטיקלען אין די קאטעגאריע:סעקס ווי די היברו וויקיפעדיע.
דאס ווייזט אז אפילו די חרדים זענען א רוב אין אידיש, איז אבער די יידיש-וויקיפעדיע אויסגעשטעלט אז דער דעת פון א יחיד אויב איז ער אנטשלאסן אז דאס איז אמת, אפילו ער איז איינס קעגן מיליאנען, וועט ער איבערלאזן זיין חתימה דערויף און אפילו נאך שטערקער ווי די רוב.
איז דאך די שאלה וויאזוי קען מען בויען אן ענציקלאפעדיע ווען אזאלעכע גרונטליכע מיינונגס פארשידענהייטען שטויסן זיך צונויף, ווי קען א חרדישער איד וואס די תורה ווארענט אים לא תתורו אחרי לבבכם ואחרי עינינכם זיך אריינלאזן אין אז נסיון פון כפירה מינות און תאוות?
אויף דעם מוזן מיר נענטער באטראכטן וואס איז די נסיון פונטקליך?
אידישקייט קעגן די פרינצים פון פריי און אפען
דער הויפט געדאנק פון די וויקיפעדיע איז צו בויען א פרייע אפענע ענציקלאפעדיע וואס יעדער איינער קען דארט שרייבן אמת'ע אינפארמאציע אָן קיין צענזור. דער געדאנק (און בעצם דאס גאנצער אינטערנעט) איז לויט טייל בעלי דעות דירעקטליך א צוזאמעשטויס און פראבלעם לויט די פרומע געמיינדע, (וואס זיי זיינען רוב אידיש-רעדנערס) און דערפאר קומט דא ארויף אפט דער נושא און פראבלעם איבער דעם צו באגרעניצן די וויקיפעדיע עפ"י דעת התורה און נישט איר לאזן זיין פריי פאר יעדן צו שרייבן אפילו רעכטע אינפארמאציע וואס שטימט נישט עפ"י התורה.
אבער וויבאלד אלעס מוז ווערן געשריבן נייטראל, קומט דאך אויס אז מיר שרייבן דא סיי ווי סיי נישט קיין כפירה אין אידישקייט, פארקערט, רוב פון אונזערע ארטיקלען זענען ארום אין איבער אידישקייט. אבער פון דעסטוועגן, צום ביישפיל, ביי די פילאזאפישע ארטיקלען וואס זיינען עוסק אין "קיום האל" מוזן מיר און מעגן לאזן ארויפבריינגען די דעות פון די כופרים, כדי דאס נייטראליש אפשלאגן למען האמת. אדער ווען מיר רעדן וועגן "נאטור וויסנשאפט" מוזען מיר בריינגען פארשונגען פון די סייענטיסטען, כאטש וואס דאס קען זיין אין קעגנזעץ די תורה. אין די רגע וואס מען שרייבט "לויט די פארשערס" ווערט די ארטיקל נייטראליש, און מיר מעקן דאס נישט אויס, לויט די גרונדענע געזעצן פון וויקימעדיע וואס עס איז נישטא אויף זיי די געזעץ פון וואלן, ליינט מער דא. און עס איז פארט נישט קעגן הלכה און דירעקט יא אויסגעהאלטן צו באשרייבן די פראגע'ס אויף די אמונה וואס מענטשן קענען האבן מיטן חשבון דאס צו פארענטפערן בבחינת ודע מה שתשיב לאפיקורס שלך.
צו סאך אינפארמאציע קען אייביג זיין א זעלבסט מארד כלי פאר מענטשען וואס ווילן זיך הארגענען אדער נאר פאר קינדער און שוואכע אינגעלייט. מען וועט דאס קיינמאל נישט קענען געהעריג שליכטן דעם פראבלעם. מען לערנט דאך נישט אין חדר מיט קינדער געוויסע רש"י'ס טאקע דערפאר, אבער קיינעם איז נאך נישט איינגעפאלן דערוועגן צו פארברענען רש"י, און זאגן אז דאס איז נישט תורה.
פארשטייט זיך אז מיר פארלאזן זיך אז די סארט שוואכע חסידים אדער קינדער וואס האבן פארט דעם פראבעלם פארלאזן זיך סיי ווי סיי אויף די רבנים וואס אסערן סיי ווי אינטערנעט ממילא קומט נישט אויס אז וויקיפעדיע איז קעגן קיינעםס אידישקייט הלכה.
ארטיקלען וואס פארטוהען זיך מיט סעקס און נאך אומאיידעלע ענינים טוען מיר ווי די תורה מיר שרייבן פונקטליך וויאזוי און וואס צו זיך באגיין כדי אפהיטן פון טעותים וואס קען זיין טויטליך אויף די וועלט און אויף יענע וועלט.
וויפל באנוצער?
איינגעשריבענע באנוצער האט זי עטוואס מער פון 700, אבער דאס שפיגעלט לאו-דווקא אפ די ריכטיגע צאל באטייליגער ווייל יעדער איינער מעג זיך האבן עטליכע באנוצער נעמען אויב מען נוצט דאס נישט צו שאפן קאנסענסוס איבער תוכן וויאזוי דאס זאל געשריבן ווערן.
עס זענען געווענליך אייביג דורכאויס 24 שעה אין טאג אקטיוו עפעס איינער אדער מערערע. טייל מאל 3 אדער 4 מענטשען קומען זיך ארויף אויף איין מאל צו די זעלביגע צייט בעיקר ווען עס שאפט זיך א מחלוקת, אדער אין די שעות פון די נאכט, וואס דער עולם האט מער צייט צו וואלענטורן און זיך אפגעבן מיט זייער האבי ווען מען ארבייט נישט פאר פרנסה אדער אנדערע קריטישע פארנעמונגען.
עס האט שוין דערגרייכט ארטיקלען אין די אכט יאר פון ווען זי איז געגרינדעט געווארן כ' אדר ה'תשס"ד (מארץ 13 2004) איר ערשטע ארטיקל (צעטיל קטן) איז געשריבן געווארן נאר ט"ו כסליו תשס"ה (נאָוועמבער 28). היינט צוטאגס איז שוין דא  ארטיקלען. די ערשטע טויזנט ארטיקלען זענען געשריבן געווארן אין פארלויף פון 3.5 מאנאטן, אויך די צווייטע טויזנט זענען געשריבן געווארן אין 3.5 מאנאטן, צווישן י"ב אדר תשס"ו צו א' אב תשס"ו.
איינע פון די גרויסע פראבלעמען אין דער יידישער וויקיפעדיע איז, אז ארום 50 פראצענט פון די ארטיקלען זיינען רעדאקטירט געווארן דורך בלויז צוויי מענטשן וואס זיי אליין זיינען די סיסאפס, אזוי איז די יידיש-וויקיפעדיע געאייניקט צו א פריוואטע סטיל, שפראך און אידעאלאגיע.
רעפערענצען
קאַטעגאָריע:יידישע וויקיפעדיע קאַטעגאָריע:וויקיפעדיעס לויט שפראכן
שרה נתניהו
שרה נתניהו (געבוירן כ"ב חשוון ה'תשי"ט; 22סטן סעפטעמבער 1958) איז די ווייב פון געוועזענעם ישראל פרעמיער מיניסטער בנימין נתניהו און א דערציערישער פסיכאלאג אין דער ירושלים מוניציפאליטעט.
זי איז די טאכטער פון שמואל בן ארצי און זיין ווייב חוה.
משפחה
אין יאר 1991 האט זי חתונה געהאט מיט בנימין נתניהו. זיי האבן צוויי קינדער, יאיר און אבנר.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:ישראלים
קאַטעגאָריע:פסיכאלאגן
24סטן אקטאבער
דעם 24סטן אקטאבער איז דער 297סטער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר (298סטער אין אן עיבור־יאר). ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 68 טעג.
געבוירן
קליין|120px|[[משה מאנטיפיארי]]
פייערטעג
24
לעפצונג
מסגרת|לעפֿצונגען א לעפֿצונג איז וואו א טייך גייט אין ים אריין. דארט מישט זיך זאלצוואסער מיט פרישוואסער. דער טייך ווערט וואס ברייטער און פליסט פאמעלאך צום אקעאן.
לעפצונגען האבן פארשיידענע גרייסן און פארעמען, לויט איר לאקאציע און קלימאט. וואו טייכן טרעפן דעם ים און פרישוואסער מישט זיך מיט זאלצוואסער ווערט דאס גערופן בראַקוואַסער.
וואוין
לעפצונגען געוויינלעך האבן פלאטשיקע וואסערן וואס די זון שיינט אדורך און אדורך. פארשידענע פלאנצן לעבן דארט ווי גראזן און אלגן, וואס באזארגט עסן פאר פיש, ראקן, אויסטערס און ראקלעך.
יידישלאנד (זשורנאל)
"ייִדישלאַנד" איז אַן אומאָפּהענגיקער ליטעראַרישער קוואַרטאַלניק, וואָס איז געגרינדעט געוואָרן אין 2018 דורך די ישׂראלדיקע שריפֿטשטעלער וועלוול טשערנין און מיכאל פֿעלזענבאַום בײַ דער שטיצע מצד דעם פֿאַרלאַג "אָלניאַנסקי טעקסט". ער דערשײַנט אין צוויי טיראַזשן – אין ישׂראל און אין שוועדן. מיטגלידער פֿון דער רעדקאָלעגיע זײַנען, חוץ די גרינדער, ניקאָלײַ אָלניאַנסקי (שוועדן), דובֿ־בער קערלער (ישׂראל - פֿשאַ), וואַלערי דימשיץ (רוסלאַנד) און יעלענע סאַראַשעווסקאַיאַ (ביראָבידזשאַן). צווישן די מחברים פֿונעם זשורנאַל זײַנען די דיכטער און פּראָזאַיִקער רבֿקה באַסמאַן בן־חיים, פֿעליקס חיימאָוויטש, משה לעמסטער, ישׂראל נעקראַסאָוו, ירמיהו־אהרן טאַוב, יואל מאַטוועיעוו, שלום בערגער, ברוריה וויגאַנד, חיים סאָקאָל, מאַרעק טושעוויצקי, שירי שאַפּיראַ, דוד־עומר כּהן אא. חוץ דער אָריגינעלער קינסטלערישער ליטעראַטור, פֿאַרעפֿנטלעכט דער זשורנאַל איבערזעצונגען פֿון אַנדערע שפּראַכן, ווי אויך וויסנשאַפֿלעכע און קריטישע אַרטיקלען אין געביט פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור, פֿאָלקלאָר, טעאַטער, שפּראַך־קענטעניש וכּדומה. "ייִדישלאַנד" אַנטהאַלט באַשטענדיקע רובריקעס: "נײַע ביכער", "אַ נײַ זינגליד" און "מאַטעריאַלן צום לעקסיקאָן פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור אינעם 21טן יאָרהונדערט".
וועבלינקען
https://www.facebook.com/yidishland
קאַטעגאָריע:
יהודה מודרן
רבי יהודה מודרן (אדער מודרען) זצ"ל (ח' טבת ה'תק"ף - ד' חשון ה'תרנ"ד) פון די גרויסע גאונים אין מתמידים אין זיין דור, פארפאסער פון די ספרים פרי העץ און זכרון שמואל.
אפשטאם
רבי יהודה איז געבוירן ח' טבת ה'תק"ף אין פרעשבורג (היינט בראטיסלאווא, סלאוואקיי) צו זיין פאטער הרב ישעיהו, פון די אנגעזעהנע יידן פון פרעשבורג. און צו זיין מוטער מרת ביילא. זיין פאמיליע זענען אפשטאמיגע פין רבי נפתלי הכהן כ"ץ פארפאסער פין ספר "סמיכות חכמים", וואס איז געווען אן אייניקל פון רבי יהודה ליוואי דער מהר"ל פון פראג.
זיין יוגנט
זייענדיג אן עילוי און א מתמיד שוין אלס קליין קינד, איז ער אריינגענומען געווארן אין ישיבה פין רבי משה סופר ביי די ניין (9) יאר, און איז געווען זיין יונגסטער תלמיד. ער האט געלערנט ביי רבי משה סופר 10 יאר ביז ה'תקצ"ז.
רבי יהודה מודרן איז געפארן צו רבי משה טייטלבוים דער ישמח משה, אין רב אין אוהעל, און איז דארט צוגעצויגן געווארן צו חסידות. ער איז אויך געפארן צו רבי ישראל פרידמאן דער רבי פין רוזשין, רבי שלום רוקח דער רבי פון בעלזא, רבי מנחם מענדיל האגער דער רבי פון וויזשניץ, און איז געווען א חסיד פין רבי חיים האלבערשטאם דער רבי פון צאנז.
רבי יהודה האט האט חתונה געהאט אין סיגעט אין האט זיך דארט באזעצט.
רבנות
רבי יהודה האט אלע זיינע יארן עוסק געווען בתורה; און טראץ דעם וואס ער איז נישט געווען א רב און האט נישט געוואלט קיין שום שטעלע, איז ער געווען באקאנט פאר א גרויסן גאון, און פון די גרעסטע חריפים און מתמידים אין זיין דור. אסאך רבנים פון דור האבן זיך געווענדעט צו אים פאר זיין מיינונג אין הלכה, צווישן זיי רבי מנחם מענדל פאנעטה דער רבי פון דעש, רבי נפתלי שווארטץ רב פון מאד, רבי נפתלי סופר רב פין פשעטניי-דארף, און רבי שלמן זלמן עהרענרייך רב אין שאמלוי.
ער האט אויך געהאט א קליינע ישיבה מיט עילוי'ישער בחורים וואס האבן געקענט מיטהאלטן מיט זיין שנעלן און טיפן מוח. איינער פין זיינע באקאנטע תלמידים איז רבי שלמה לייב טאבאק, פארפאסער פון ספר ערך ש"י, וואס איז שפעטער געווארען ראב"ד אין סיגעט; רבי חזקיהו פייבול ווייס הי"ד רב אין איפלאשאג; אויך רבי נפתלי שווארטץ, רב פון מאד אין פארפאסער ספר "בית נפתלי", שרייבט "והרבה למדתי ממנו".
הסתלקות
רבי יהודה איז נפטר געווארען ד' חשון ה'תרנ"ד, אין ליגט אין די 'כהנא' אוהל אין סיגעט.
פאמיליע
מיט דער פארמיטלונג פון זיין רבין דער ישמח משה האט רבי יהודה געהייראט אין יאר ה'תקצ"ח מרת חיה ראכיל א טאכטער פון הרב שמואל זאנוויל כהנא, אן איידעם פון הרב יהודה כהנא, רב אין סיגעט, באקאנט אלס דער "קונטרס הספיקות". זייערע קינדער, פיער זון, און פינף טעכטער:
רעפערענצן
מודרן
בעדפארד סטייוועסענט
40.68333°N, -73.94111°W בּעדפֿאָרד־סטייוועסענט (ענגליש: Bedford–Stuyvesant) ווערט אויך גערופן אין קורצן בעד-סטיי, איז א געגנט אין ברוקלין, ניו יארק.
די צאל איינוואוינער זענען 157,530. זיבעציג פראצענט פון דער באפעלקערונג זענען שווארצע און פופצן פראצענט זענען שפאניע.
ער גרעניצט זיך מיט וויליאמסבורג, קלינטאן היל, בושוויק, קרוינהייטס און בראנזוויל.
די הויפט איינקויף צענטער איז אויף פאלטאן סטריט.
וועבלינקען
קאטעגאריע:ברוקלין
פארטיידיקונגס-מיניסטעריום (ישראל)
32.07527°N, 34.79015°W
ממוזער|250px|שמאל|ישראל פֿארטיידינקונס־מיניסטעריום דער ישראל פֿארטיידינקונס־מיניסטעריום איז דער רעגירונגס אפטייל וואס האט די פאראנטווארטליכקייט צו פארטיידיקן די מדינה ישראל פון אינערן און דרויסנדיקן מיליטערישע סטראשונגען. ער ווערט געפירט דורכן פארטיידיקנוס־מיניסטער. זיין ביורא געפינט זיך אין דער ״קריה״ אין תל-אביב.
מערערע מאל איז אויסגעקומען אז דער פרעמיער מיניסטער זעלבסט האט געדינט אויך אלס זיכערהייטס מיניסטער, ווי דוד בן-גוריון, לוי אשכול, מנחם בעגין, יצחק רבין, אהוד ברק.
אין ישראל געווענליך איז דער זיכערהייטס מיניסטער, איינער וואס איז געווען אין מיליטער, מיט אסאך ערפארונג, אבער נישט אלע זענען אזוי, צום ביישפיל עמיר פרץ.
יוסף פאלאדזשי
רבי יוסף פאלאדזשי (טערקיי, 1815 - ו' תמוז ה'תרנ"ו 1896) איז געווען דער דריטער און יינגסטער זון פון זיין פאטער רבי חיים פאלאדזשי און מוטער אסתר אסתרולה . ער איז דערמאנט אין די ביכער פון זיין פאָטער ווי דער וואָס האָט געהאָלפֿן אין דרוק און רעפארמען, ווי זיין פאטער און זיין צוויי עלטערע ברידער, ער האָט אויך פארבראכט זיין לעבן לערנען תורה, צונויפגעשטעלט ביכער.
קאלינינגראדער אבלאסט
קאַלינינגראַדער אָבלאַסט (, קאַלינינגראַדסקאַיאַ אָבלאַסט) איז א פעדעראלער סוביעקט פון רוסלאנד (אן אבלאסט) פלאצירט אויפן באלטישן בארטן. באפעלקערונג: 968,200 (געשאצט 2004).
די גרעסטע שטאט פונעם אבלאסט, וואס איז אויך זיין אדמיניסטראטיוון צענטער איז קאלינינגראד (וואס האט פריער געהייסן קעניגסבערג). די שטאט איז היסטאריש געווען א חשובער שטאט אין פרייסן און אויך די הויפטשטאט פון דעם געוועזנעם דייטשן פראווינץ פון מזרח פרייסן, איינגעטיילט נאכן צווייטן וועלט קריג צווישן דעם סאוועטן פארבאנד און פוילן, און געגעבן א נייעם נאמען נאך מיכייל קאלינין.
קאַטעגאָריע:רוסלאנד
וועקער
וועקער איז א היימיש-יודישער זשורנאל וואס ערשיינט עטליכע מאל א יאר; דאס איז א אייגענארטיגער זאמל פון מאמרים, איבער טעמעס וואס בארירן דעם היימישן כלל. אנגעהויבן פון נייע פרומקייטן וואס דערקוטשן דעם היינטיגער דור, און אויספירלעך מיט חכמות חיצוניות וואס זענען ווארשיינליך לעגיטים אינעם היימישן לאגער.
פאיע
קליין|300px|פלאצירונג פון [[סאבאלטש-סאטמאר-בערעג מעדזשע אין אונגארן]] פאיע איז א שטעטל (א דארף) אין דער סאַבאלטש-סאטמאר-בערעג מעדזשע פון אונגארן, אין די גלילות פון טשאטה, נעבן וויטקא און נאך אנדערע שטעטלעך, 45 ק"מ מזרח פון נירעדהאז.
וועקער
אנגעהויבן האט זיך עס פון א זאמעל מאמרים וואס זענען געשריבן געווארן אינעם קאווע שטיבל וועבזייטל, וואס איז היבש ליבעראל - מילד גערעדט.. אבער מיט דער צייט איז עס געווארן אייגנארטיג, מיט פאסיגע ארטיקלען, וואס זענען גענוג כשר פאר'ן היימישן באלבאטישן שטוב, און איז היבש באלאנסירט מיט אירע טעמעס, כאטש ווייניג צענזורירט.
פאיע
געאגראפיע
פאיע באדעקט א שטח פון 26.72 קוואדראט ק"מ און האט א באפעלקערונג פון 3030 מענטשן (2001).
יידישע קהילה
אין יאר תר"ס האבן געוואוינט אין פאיע 197 יידן. אין די לעצטע יארן בעפאר דער נאצי שלאנג איז דארטן אריין געקומען האבן געוואוינט דארטן א קארגע צען משפחות(?), אבער אין דער ישיבה האבן געלערנט (ביז עס האס זיך פארמאכט אין יאר תרצ"ח למס' 38) ארום 150-250 בחורים און עס זענען ארויסגעקומען פון דארטן תלמידי חכמים מופלגים.
דער רב און ראש ישיבה איז געווען הרב יחזקאל שרגא וויינבערגער, פאטער פון לעצטן פאיער רב, הרב משה דוב (בער) וויינבערגער ז"ל, וואס ער האט באקומען דאס רבנות אלס נדן פון זיין שווער/שוואגער דער וויטקער רב (וואס פאיע איז געווען איינס פון די גלילות פון באגאד וואס דער וויטקער רב הי"ד האט באקומען פון זיין שווער (און טאטע פון זיין איידעם) הרב יחזקאל שרגא וויינבערגער הי"ד אלס דרשה געשאנק צו זיין חתונה, און איינס דערפון איז געוועזן פאיע וואס דאס האט ער אוועק געגעבן אלס נדן פאר זיין איידעם/שוואגער.
עס זענען נאך היינט פארהאן עטליכע תלמידים פון דער פאיער ישיבה און ווען זענען זיך משדך צווישן זיך הערשט ביי זיי א גרויסע שמחה ווייל אונטער דער אנפירערשאפט פון דעם רב/ראש ישיבה האט געהערשט דארטן א מורא'דיגע געמיינזאמקייט וואס איז פארבליבן אויף לאנגע יארן שפעטער.
פון דעם רב זענען אלע קינדער דעפארטירט געווארן קיין אוישוויץ הי"ד, עס איז נאר פארבליבן דער עלטצטער זון וואס האט געוואוינט אין וויליאמסבורג.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין אונגארן קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
אפריקאס
דער אפריקאס (Prunus armeniaca, "ארמענישער פֿלוים" אין לאטיין) איז א זגאל פון Prunus. באטאניקערס מיינען אז ער שטאמט פון כינע און צענטראל אזיע, אפשר אויך קארעע און יאפאן.
אפריקאסן (אויך פערשקעס, קארשן און פֿלוימען) זענען שטיינפרוכט.
באשרייבונג
דער אפריקאס בוים איז קליין (8-12 מעטער); זיינע בלעטער זען אויס ווי א שפיציקן הארץ, ברייט 8 צ"מ. די בלומען זענען ווייס אדער ראזעווע, מיט פינף קרוינבלעטלעך. די פרוכט האט איין זאמען אין א שטיין; איר קאליר איז געל אדער אראַנזש און כמעט האט נישט קיין האר, און איר דיאמעטער איז 2 צ"מ.
פראדוקציע
קליין|אפריקאסן ארויסגאב אין 2012
טערקיי איז דער הויפט פראדוצירער פון אפריקאסן, איראן דער צווייטער. אין ארמעניע וואקסן אפריקאסן אינעם אררט טאל.
אין דער קעך
אפריקאסן קען מען עסן רוי אדער געקאכט. געטרוקענטע אפריקאסן האלטן זיך לאנג און זענען אויך געשמאק. מען מאכט אפריקאסן קאנסערוון וואס מען קען שמירן אויף ברויט אדער ניצן ביים קאכן.
מעדיציניש
אפריקאסן זענען גוט קעגן עצירות. אפילו דריי זענען גענוג.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:פרוכט
ציילן
ציילן איז דער פּראָצעס פון פעסטשעלן די צאל עלעמענטן פון אַ ענדלעכן געזעמל פון אביעקטן. דער פֿאַרבונדענער טערמין אויסרעכענען באדייט אידענטיפיצירן די עלעמענטן פון אַן ענדלעכן אָדער אַן אומענדלעכן געזעמל דורך געבן א נומער צו יעדען עלעמענט.
ציילן אין מאטעמאטיק
אין מאטעמאטיק, איז דער יסוד פון ציילן אַ געזעמעל און דערגייען אַ רעזולטאַט n, איז צו שטעלן אַ קאָרעספּאָנדענץ (אָדער צוויי-יעקטיווע פונקציע) פון דעם געזעמעל מיטן געזעמל פון נומערן {1, 2,   ..., n }. א פונדאַמענטאַלער פאַקט וואָס קען ווערן באוויזן דורך מאַטאַמעטישער אינדוקציע איז אַז עס עקזיסטירט נישט קיין צוויי-יעקטיווע פונקציע צווישן {1, 2,   ..., n } און {1, 2,   ..., m } סייַדן ווען  ; דער פאַקט (צוזאַמען מיט דעם פאַקט אַז צוויי צוויי-יעקטיווע פונקציעס קאמבינירן צו שאפן נאך א צוויי-יעקטיווע פונקציע) גאראנטירט אַז ציילן דעם זעלבן געזעמל עטלעכע מאל אין פאַרשידענע וועגן קען קיינמאָל רעזולטירן אין באזונדערע נומערן (סייַדן אַ טעות איז געמאכט). דאָס איז די פונדאַמענטאַל מאַטאַמאַטיקאַל טעאָרעם וואָס גיט קאַונטינג זייַן ציל; אויב איר רעכענען אַ (ענדלעך) סכום, די ענטפער איז די זעלבע.
אין פיל געזעמלען וואָס מען טרעפט אין מאטעמאטיק, איז נישט מעגלעך צו שאפן א צוויי-יעקטיווע פונקציע מיט {1, 2,  ..., n } פֿאַר קיין נאַטירלעכער נומער n ; די געזעמלען זענען גערופֿן אומענדלעכע געזעמלען.
קאַטעגאָריע:נומערן סיסטעם
לייקוואוד
אין די לעצטע יארן די באפעלקערונג האט זיך פארגרעסערט און די שטאט האט זיך פארברייטערט, הונדערטער נייע הייזער זענען אויפגעשטעלט געווארן. אויכעט א סאך חסידישע יידן פון פארשידענע קרייזן האבן זיך באזעצט אין שטאט.
באזוכן לײקוואוד
מען קען אנקומען קיין לייקוואד דורך דער גארדען סטעיט פארקוועי ארויסגאנג 98 קומענדיג פון צפון, און ארויסגאנג 91 קומענדיג פון דרום. אויך שניידט די יו עס 9 אדורך די לאקאלע גאסן פון לעיקוואד.
ניו זשערסי טרענסיט האט יעדן טאג בוסן פון ניו יארק ביי די פארט אטארעטי באס טערמינאל קיין לייקוואוד, און פון לייקוואוד ביי די בוס טערמינאל אדער ביי בןס סטאנציעס.
אויך זענען דא 2 חרדישע פירמעס וואס האבן עטליכע באסעס א טאג פון בארא פארק, פלעטבוש קיין לעיקוואד און צוריק (זיי האבן זיך שוין פאראייניגט אונטער איין בעה"ב אבער זיי רופען זיך נאך אויף די אלטע נעמען).
עס איז אויך דא א ווען וואס פארט עטליכע מאל א טאג קיין מאנסי עס ריפט זיך ראגשייר.
הגדה של פסח
לינקס|ממוזער|250px|א בלאט פון דער קויפמאן הגדה די הגדה של פסח שטאמט פון אן אוראלטן מדרש וואס ווערט שוין דערמאנט אין דער משנה.
הגדה של פסח איז דער טראדיציאנאלע נוסח באנד, וואס מען זאגט ביים 'סדר נאכט' די ערשטע נעכט יו"ט פסח. די אומצאליגע הגדות, וואס זענען היינט אומשאצבארע אנטיק און סחורה, איז די עלצטע געדרוקטע ספר אינעם יודישער היסטאריע.
מען זאגט די הגדה פסח ביים סדר, באזירט אויפן פסוק "והגדת לבנך", כדי צו פארציילן די כראניקאלן פון יציאת מצרים.
די הגדה הייבט אן מיט קידוש, דער ערשטעט פון די פיר כוסות. נאכדעם פרעגט א קינד (אדער אלע קינדער) די מה נשתנה און דער פאטער (אדער ווער עס פירט דעם סדר) זאגט איבער מגיד. מען טרינקט דעם צווייטן כוס, מעט עסט די כזית מצה, און מרור. דערנאך עסט מען די סעודה און מען בענטשט אויפן דריטן כוס. דערנאך איז מען ממשיך די הגדה מיטן צווייטן טייל פון הלל און נשמת און מען טרינקט דעם פערטן כוס. ס'איז א מנהג צו זינגען פארשיידענע פיוטים און געזאנגען ביים סוף פונעם סדר.
הא לחמא עניא
אין דער צייט ווען די יודן זענען געווען אין גלות בבל, האט מען זיך געפירט אז ערב פסח נאכמיטאג האט מען אויסגערופן אין די גאסן אז דער וואס האט נישט קיין געלט קען קומען אין די הייזער פון די "עשירים" צו עסן די סעודת יו"ט. כדי זיי נישט צו פארשעמען אז זיי גייען סתם עסן ביי א צווייטע מענטש האט מען אויסגערופען אז מען זאל גיין מקיים זיין די מצוה פון עסן מצה ביי א צווייטען, און אזוי וועט נישט אויסזעהן ווי זיי גייען סתם עסן, נאר זיי גייען מקיים זיין עפעס א מצוה. ווען מען איז צוריק קיין ירושלים האט מען ווייטער אנגעהאלטן מיט דעם שיינעם מנהג נאר מען האט צוגעלייגט אז מען קען אויך מקיים זיין די מצוה פון זיך ממנה זיין צו א "קרבן פסח". דערפאר זאגן מיר דעם "הא לחמא עניא" כדי צו געדענקען דעם שיינעם מנהג:
הֵא לַחְמָא עַנְיָא דאס איז די ארימע ברויט דִּי אֲכָלוּ אַבְהָתָנָא וואס אונזערע עלטערען האבן געגעסן בְּאַרְעָא דְמִצְרָיִם אין דעם לאנד מצרים. און פון דעמאלס אהן זענען מיר מחוייב צו עסן מצה, און דערפאר כָּל דִּכְפִין יעדער וואס איז הונגעריג יֵיתֵי וְיֵכוֹל זאל קומען און עסן מצה און ווי אויך די סעודת יום טוב. ווען זיי זענען צוריק קיין ארץ ישראל האבן זיי צוגעלייגט אז כָּל דִּצְרִיךְ יֵיתֵי וְיִפְסַח דער וואס וויל זיך ממנה זיין קען זיך ממנה זיין מיט אונזער קרבן פסח, און קומען עסן, ווען זיי זענען נאך געווען אין גלות בבל האבן זיי געזאגט הָשַּׁתָּא הָכָא, יעצט זענען מיר דא אין גלות בבל, אבער לְשָׁנָה הַבָּאָה האפן מיר אז אין די קומענדיגע יאהר וועלען מיר זיין בְּאַרְעָא דְיִשְׂרָאֵל. אין דעם לאנד ארץ ישראל, ווען זיי זענען אנגעקומען אין ארץ ישראל האבן זיי געזאגט, הָשַּׁתָּא עַבְדֵי, יעצט זענען מיר נאך קנעכט פאר די מלכי פרס ויון, אבער מיר האפן אז לְשָׁנָה הַבָּאָה אין דעם קומענדיגן יאר וועלן מיר זיין בְּנֵי חוֹרִין אינגאנצן פריי:
סיפור יציאת מצרים
עס איז דא א מצות עשה אין דער נאכט פון פסח צו דערציילן די ניסים פון יציאת מצרים, און כדי צו מעורר זיין דעם מענטש צו די דערציילונגען אז מען זאל נישט דארפן ווארטן ביז דעם סוף פין דער הגדה צו הערן די מעשה, האט דער בעל ההגדה מסדר געווען אין אנהייב ענינים וואס טוען כולל זיין דעם גאנצן סיפור בקיצור, ווי מיר זען די "דראסטישע פארקערטקייטן" אז דא זענען מיר געווען קנעכט און צום סוף זענען מיר געווארן גרינטלעך פריי. דער וועג וואס דער בעל ההגדה האט דאס ארויס געברענגט איז דורך א קשיא און א תירוץ. אין די ערשטער צוויי קשיות ווייזן מיר אז אין די נאכט טוען מיר זאכן וואס ווייזען אויף קנעכטשאפט און די אנדערע צוויי קשיות ווייזן מיר אז מיר טוען זאכן וואס ווייזען אויף פרייהייט, איז דאך דאס א סתירה, זענען מיר פריי אדער זענען מיר קנעכט? און בכלל ווען מען איז מסביר אן ענין בדרך שאלה ותשובה ווערט דאס קלאר ארינגעקריצט אין הארץ:
מה נשתנה
מַה נִּשְׁתַּנָּה הַלַּיְלָה הַזֶּה מִכָּל הַלֵּילוֹת: פארוואס איז אנדערש די נאכט פון פסח פון אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאר, וואס מיר טוען דאך פארשידענע ענדערונגען וואס זענען זיך סותר, צוויי זאכן טוען מיר וואס ווייזען עבדות און אנדערע צוויי זאכן טוען מיר וואס ווייזען אויף פרייהיייט, דער ערשטער קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין חָמֵץ וּמַצָּה. אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר עסן מיר אדער חמץ אדער מצה הַלַּיְלָה הַזֶּה כֻּלּוֹ מַצָּה: אבער די נאכט פון פסח עסן מיר נאר מצה, און מצה ווייזט דאך אויף ארימקייט, דער צווייטער קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין שְׁאָר יְרָקוֹת אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר עסן מיר אלע ערליי גרינצייגען הַלַּיְלָה הַזֶּה מָרוֹר אבער די נאכט פון פסח עסן מיר מרור, וואס דאס ווייזט דאך אויף עבדות. טרעפען מיר דערווייל צוויי זאכן וואס מיר טוען וואס ווייזען אויף עבדות, דער דריטע קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אֵין אָנוּ מַטְבִּילִין אֲפִילוּ פַּעַם אֶחָת. אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר טונקען מיר נישט איין אפילו איין מאל הַלַּיְלָה הַזֶּה שְׁתֵּי פְעָמִים: אבער די נאכט פון פסח טונקען מיר איין צוויי מאל, איין מאל כרפס אין זאלץ וואסער, אוין איין מאל מרור (גרינס פון כריין) אין חרוסת, קומט דאך אויס אז מיר טוען דא א זאך וואס ווייזט אויף פרייהייט, דער פערטע קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין בֵּין יוֹשְׁבִין וּבֵין מְסֻבִּין. אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר עסן מיר סיי זיצענדיג און סיי אנגעלענט הַלַּיְלָה הַזֶּה כֻּלָּנוּ מְסֻבִּין אבער די נאכט פון פסח עסן מיר אלע אנגעלענטהייט קומט דאך אויס אז מיר טוען שוין ווייטער א זאך וואס ווייזט אויף פרייהייט? איז וואס טוט זיך דא, זענען מיר קנעכט אדער זענען מיר פריי?
הקדמה: די אלע קשיות וואס מיר האבן געפרעגט אז מיר טרעפען די נאכט סתירות, וועלען ווערען באלד פארענפערט מיט די ערשטע פאהר ווערטער פון עבדים היינו, קודם זענען מיר געווען קנעכט אין מצרים און דערפאר טוען מיר זאכן וואס ווייזען עבדות, אבער נאכדעם האט דער אייבעשטער אונז ארויס גענועמן פון מצרים מיט גרויסע ניסים און נישט בדרך הטבע וועגן דעם טוען מיר זאכן וואס ווייזען אויף חירות:
עבדים היינו
עֲבָדִים הָיִינוּ קנעכט זענען מיר געווען לְפַרְעֹה צו פרעה וואס איז געווען א מלך קשה בְּמִצְרָיִם אין מצרים וואס איז געווען א מדינה קשה. און דאס איז דער טעם פארוואס מיר מאכען סימנים פון עבדות. און נאכדעם איז געווען: וַיּוֹצִיאֵנוּ יְיָ אֱלֹהֵינוּ מִשָּׁם דער אייבערשטער האט און ארויס גענומען פון דארט, בְּיָד חֲזָקָה מיט א שטארקע האנט וּבִזְרוֹעַ נְטוּיָה, און מיט א אויסגעשטרעקטע ארעם. און דאס איז דער טעם פארוואס מיר מאכען סימנים פון חירות.
הקדמה: יעצט גייט דער בעל הגדה אנהייבען צו רעדן פון דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים אויך אויף אונז, ווייל א מענטש וואלט דאך געקענט פרעגן "וואס איז אונז א חילוק צו אונזערע עלטערן זענען געווארען אויסגעלייזט, מיר זענען דאך אבער נאך אלץ אין גלות?" אויף דעם ענטפערט דער בעל הגדה:
וְאִלּוּ לֹא הוֹצִיא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא אֶת אֲבוֹתֵינוּ מִמִּצְרַיִם, און אויב דער אייבערשטער וואלט נישט ארויס גענומען אונזערע עלטערען פון מצרים הֲרֵי אָנוּ וּבָנֵינוּ וּבְנֵי בָנֵינוּ, מְשֻׁעְבָּדִים הָיִינוּ לְפַרְעֹה בְּמִצְרָיִם. וואלטען מיר און אונזערע קינדער און אונזערע קינד'ס קינדער געווען אין אסאך א ערגערער שעבוד ווי קנעכטשאפט, צו פרעה אין מצרים. דערפאר: וַאֲפִילוּ כֻּלָּנוּ חֲכָמִים, כֻּלָּנוּ נְבוֹנִים, כֻּלָּנוּ זְקֵנִים, כֻּלָּנוּ יוֹדְעִים אֶת הַתּוֹרָה, אפילו מיר זענען אלע חכמים נבונים, זקנים, און מיר קענען די גאנצע תורה, דאך: מִצְוָה עָלֵינוּ לְסַפֵּר בִּיצִיאַת מִצְרָיִם. איז דא א מצוה אויף אונז צו דערציילען "סיפור יציאת מצרים", ווייל דער עצם סיפור אליין איז אויך א מצוה, כדי אז אלע שפעטעדיגע דורות זאלען אייביג וויסען די ניסים וואס דער אייבערשטער האט געטוהן צו אונזערע עלטערען און צו אונז. נישט נאר איז דא א מצוה צו דערציילען די ניסים, נאר: וְכָל הַמַּרְבֶּה לְסַפֵּר בִּיצִיאַת מִצְרַיִם, הֲרֵי זֶה מְשֻׁבָּח: דער וואס פארמערט צו דערציילען די ניסם איז ער געלויבט.
הגדה של פסח
יעצט גייט דער בעל ההגדה ברענגען א ראיה אז אפילו מען איז א חכם ונבון איז נאך אלץ דא א חיוב פון מרבה זיין בסיפור יציאת מצרים:
מַעֲשֶׂה בְּרַבִּי אֱלִיעֶזֶר, וְרַבִּי יְהוֹשֻׁעַ, וְרַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה, וְרַבִּי עֲקִיבָא, וְרַבִּי טַרְפוֹן, עס איז געווען א מעשה מיט רַבִּי אֱלִיעֶזֶר, און ְרַבִּי יְהוֹשֻׁעַ, און רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה, און רַבִּי עֲקִיבָא, און רַבִּי טַרְפוֹן, וואס זיי האבן דאך געהאט די אלע מעלות חֲכָמִים, נְבוֹנִים, זְקֵנִים, יוֹדְעִים אֶת הַתּוֹרָה, שֶׁהָיוּ מְסֻבִּין בִּבְנֵי בְרַק, וְהָיוּ מְסַפְּרִים בִּיצִיאַת מִצְרַיִם, כָּל אוֹתוֹ הַלַּיְלָה, וואס זיי זענען געזעצן אין בני ברק, און זיי האבן זייער פארמערט צו דערציילען סיפור יציאת מצרים, און זיי האבן זיך אזוי שטארק אריינגעטוהן אין דעם סיפור אז זיי האבן אפילו נישט באמערקט אז עס איז שוין טאג געווארן עַד שֶׁבָּאוּ תַלְמִידֵיהֶם וְאָמְרוּ לָהֶם: "רַבּוֹתֵינוּ, הִגִּיעַ זְמַן קְרִיאַת שְׁמַע, שֶׁל שַׁחֲרִית" ביז די תלמידים זענען געקומען און געזאגט אז עס איז שוין געווארען טאג, און עס איז שוין געקומען דעם זמן קריאת שמע של שחרית, און עס איז שוין נישט דא קיין מצוה פון "והגדת לבנך":
הקדמה: וויבאלד מען האט שוין דערמאנט דער תנא "ר' אלעזר בן עזריה" האט דער בעל ההגדה שוין אראפגעברענגט זיין שיטה וואס ער האלט וועגן דעם חיוב פון דערמאנען יציאת מצרים יעדן טאג ביי די פרשה פון ציצית.
אָמַר רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה. האט רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה געזאגט הֲרֵי אֲנִי כְּבֶן שִׁבְעִים שָׁנָה, איך בין שוין אזוי ווי זעבעציג יאהר אלט, וְלֹא זָכִיתִי, איך האב נישט זוכה געווען צו קענען מנצח זיין מיינע חברים, שֶׁתֵּאָמֵר יְצִיאַת מִצְרַיִם בַּלֵּילוֹת, אז דער חוב פון דערמאנען יציאת מצרים יעדן טאג אין די פרשה פון ציצית איז אויך ביינאכט. עַד שֶּׁדְּרָשָׁהּ בֶּן זוֹמָא. ביז בֶּן זוֹמָא האט דאס גע'דרש'נט פון דעם פסוק. שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: לְמַעַן תִּזְכֹּר, אֶת יוֹם צֵאתְךָ מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם, כֹּל יְמֵי חַיֶּיךָ. אויב עס וואלט נאר געשטאנען: יְמֵי חַיֶּיךָ וואלט איך געזאגט אז דער חיוב פון דערמאנען יציאת מצרים איז נאר הַיָּמִים די טעג, אבער וויבאלד עס שטייט דאך: כֹּל יְמֵי חַיֶּיךָ דער איבריגע ווארט "כֹּל" דרש'ענט מען הַלֵּילוֹת. אז אויך אין די נעכט איז אויך דא א חיוב צו ליינען די פרשה פון ציצית און דערמאנען יציאת מצרים (מזכירים יציאת מצרים בלילות). וַחֲכָמִים אוֹמְרִים: אבער די חכמים קריגען זיך און זיי האלטען, אויב עס וואלט נאר געשטאנען יְמֵי חַיֶּיךָ וואלטן מיר געהאלטן אז עס מיינט הָעוֹלָם הַזֶּה, אז נאר יעצט פאר די צייטען פון משיח איז דא א חיוב פון דערמאנען יעדן טאג יציאת מצרים ביי די פרשה פון ציצית, און נישט נאכדעם וואס משיח וועט קומען, אבער וויבאלד עס שטייט דאך כֹּל יְמֵי חַיֶּיךָ א איבריגע ווארט "כֹּל" דרש'ענט מען לְהָבִיא לִימוֹת הַמָּשִׁיחַ אז אויך ווען משיח וועט קומען בב"א וועט אויך זיין א חיוב צו דערמאנען יציאת מצרים:
הסבר: אין די גמרא איז דא א מחלוקת, ווען די גאולת מצרים איז געווען. ר' אלעזר בן עזריה וועט האלען אזוי ווי ר' יוחנן אז די גאולת מצרים איז אויך געווען ביינאכט, נאר דער עיקר גאולה איז געווען בייטאג, און ער האלט וועגן דעם אז אויך ביינאכט איז דער חיוב פון דערמאנען יעדן טאג יציאת מצרים ביי די פרשה פון ציצית. אבער די חכמים האלטען ווי ר' יהושה בן לוי אז בינאכט איז נישט געווען די גאולה און וועגן דעם איז נישט דא קיין חיוב פון דערמאנען ביינאכט יציאת מצרים.
בָּרוּךְ הַמָּקוֹם. געלויבט איז דער אייבערשטער. בָּרוּךְ הוּא. געלויבט איז ער. [דער אייבערשטער ווערט אנגערופן "מקום" ווייל דער אייבערשטער איז "מקומו של עולם", ווייל ווי עס איז נאר דא "מקום" איז דער אייבערשטער דארט.] בָּרוּךְ שֶׁנָּתַן תּוֹרָה לְעַמּוֹ יִשְׂרָאֵל. געלויבט איז דער אייבערשטער וואס האט געגעבן די הייליגע תורה צו זיין פאלק ישראל בָּרוּךְ הוּא: געלויבט איז ער. [דער מנהג איז געווען אז דער ראש המסובין האט געזאגט "ברוך המקום" און די מסובין האבן ג'ענטפערט "ברוך הוא", אזוי ווי דער סדר פון א "מקהלה" (קווייער) און אזוי אויך שפעטער ביי "ברוך שומר הבטחתו לישראל]
הקדמה: יעצט גייט דער בעל הגדה אנהייבן מיט די דרשות פון דער הייליגער תורה.
פון די לשון הפסוקים זען מיר אז כְּנֶגֶד אַרְבָּעָה בָנִים דִּבְּרָה תוֹרָה. די תורה רעדט צו פיר סארט קינדער (פיר סארט יודן) ווייל עס איז דא פיר פסוקים און יעדער פסוק דריקט זיך אויס אויף אן אנדערע סארט מצב פון דעם קינד און די פיר סארט קינדער זענען: אֶחָד חָכָם, וְאֶחָד רָשָׁע, וְאֶחָד תָּם, וְאֶחָד שֶׁאֵינוֹ יוֹדֵעַ לִשְׁאוֹל:
חָכָם מָה הוּא אוֹמֵר: וועלכע פון די פיר פסוקים האט די תורה מרמז געווען ווי דער חכם פרעגט? אויף דעם ענטפערט דער בעל ההגדה, אז דאס איז דער פסוק (דברים י-כ) כי ישאלך בנך מחר לאמר, מָה הָעֵדֹת וְהַחֻקִּים וְהַמִּשְׁפָּטִים, אֲשֶׁר צִוָּה יְיָ אֱלֹהֵינוּ אֶתְכֶם: וויבאלד די תורה זאגט "אלוקינו" זעהן מיר אז מען רעדט פון אזא קינד וואס איז זיך כולל מיט כלל ישראל, און פון די שאלה זעהן מיר אז ער איז א חכם בתורה, ווייל ער ווייסט א חילוק צווישען עדות און חקים און משפטים. אין אמת'ן ענטפערט דאך דער טאטע צום קינד, דאס וואס די תורה הייסט ענטפערען, אזוי ווי עס שטייט דארט ווייטער: ואמרת לבנך עבדים היינו וגו' ויתן ה' אותות ומופתים וגו' ואותנו הוציא משם וגו', אבער דער בעל הגדה ברענגט נישט אראפ דעם פסוק ווייל דאס שטייט דאך קלאר אין פסוק, דער בעל הגדה לייגט נאר צו אז חוץ וואס די תורה הייסט ענטפערען, וְאַף אַתָּה אֱמָר לוֹ כְּהִלְכוֹת הַפֶּסַח: זאלסט איהם נאך צולייגען אלע הלכות פון פסח, פון אנהייב ביז'ן סוף, און אפילו די הלכות וואס איז נאר נוגע פאר נאכ'ן סעודה, וואס דאס איז אז: אֵין מַפְטִירִין מען טאהר נישט ענדיגען די סעודה אַחַר הַפֶּסַח נאך דעם וואס מען האט שוין געגעסן דעם קרבן פסח, און עסן די זאכן וואס ווערען אנגערופן אֲפִיקוֹמָן וואס דאס איז דער קינוח סעודה, ווייל נאך דעם קרבן פסח טאהר מען שוין גארנישט עסן, כדי אז עס זאל בלייבן דעם טעם פון די קרבן פסח אין מויל.
רָשָׁע מָה הוּא אוֹמֵר: וועלכע פון די פיר פסוקים האט די תורה מרמז געווען ווי דער רשע פרעגט? אויף דעם ענטפערט דער בעל ההגדה, אז דאס איז דער פסוק (שמות יב-כו) והיה כי יאמרו אליכם בניכם מָה הָעֲבֹדָה הַזֹּאת לָכֶם: און וויבאלד מיר זעהן אז ער באנוצט זיך מיט די ווארט לָכֶם איז א סימן אז ער איז א רשע, ווייל ער טוט זיך אפזונדערן פון כלל ישראל דארכ'ן זאגען "לכם" מיינט ער דאך ולֹא לוֹ נישט זיך מיינט ער וּלְפִי שֶׁהוֹצִיא אֶת עַצְמוֹ מִן הַכְּלָל, און וויבאלד ער טוט זיך אפזינדערען פון דעם כלל כָּפַר בָּעִקָּר. איז ער א כופר בעיקר, ווייל ער לייקנט דאך אין יציאת מצרים וואס דאס איז דאך פון די עיקרי אמונה, דערפאר חוץ וואס מען דארף איהם ענטפערען דאס וואס די תורה הייסט איהם ענטפערן ווי עס שטייט ווייטער אין פסוק "ואמרתם זבח פסח וגו' אשר פסח וגו' בנגפו את מצרים ובתינו הציל וג' וְאַף אַתָּה הַקְהֵה אֶת שִׁנָּיו, זאל מען אויך האליג מאכן זיין ציין, (אזוי ווי ווען מען בייסט אריין אין א שטיקל אייזן און עס איז זייער נישט באקוועם) וֶאֱמָר לוֹ און מען זאל איהם זאגען: בַּעֲבוּר זֶה, עָשָׂה יְיָ לִי, בְּצֵאתִי מִמִּצְרָיִם, "דערפאר האט דער אייבערשטער דאס געטן צו אונז" לִי וְלֹא לוֹ. נאר צו אונז און נישט צו איהם, ווייל אִלּוּ הָיָה שָׁם, לֹא הָיָה נִגְאָל אויב ער וואלט דארט געווען וואלט ער נישט געווארען אויסגעלייזט: [דער טעם פארוואס מען זאל אים האליג מאכען זיינע ציין איז ווייל אזוי ווי ווען מען בייסט אריין אין אייזן איז דער מענטש אליין שילדיג וואס ער האט נישט אכטונג געגעבן, דער זעלבער איז דער רשע אליין שילדיג וואס ער האט אזוי גערעדט].
תָּם מָה הוּא אוֹמֵר: וועלכע פון די פיר פסוקים האט די תורה מרמז געווען ווי דער תם פרעגט? אויף דעם ענטפערט דער בעל ההגדה, אז דאס איז דער פסוק (שמות יג-יד) והיה כי ישאלך בנך מחר לאמר מַה זֹאת: וואס איז דאס? זעהן מיר פון זיין שאלה אז ער ווייסט נישט קלאהר ווי אזוי צו פרעגן, און ער פרעגט נאר א כלליות'דיגע שאלה, זאלסטו איהם ענטפערען וואס עס שטייט ווייטער אין פסוק וְאָמַרְתָּ אֵלָיו: זאלסטו זאגן צו איהם בְּחֹזֶק יָד הוֹצִיאָנוּ יְיָ מִמִּצְרַיִם מִבֵּית עֲבָדִים: מי א שטארקע האנט האט דער אייבערשטער אונז ארויסגענומען פון מצרים, פון די הויז פון קנעכטשאפט.
הקדמה: יעצט האט מען שוין מברר געווען דריי פון די פיר פסוקים, דער חכם, רשע, און תם'ס פסוקים. דארף מען דאך שוין נישט פרעגען "מה הוא אומר?" וועלכע פסוק איז פון דעם שאינו יודע לשאול, ווייל עס איז דאך נאר געבליבן איין פסוק, דערפאר הייבט יעצט אהן דער בעל הגדה מיט א אנדערע נוסח און ער זאגט:
וְשֶׁאֵינוֹ יוֹדֵעַ לִשְׁאוֹל, און דער קינד וואס ווייסט נעבעך נישט וואס מען דארף פרעגען, אַתְּ פְּתַח לוֹ. זאלסטו טוהן פארשידענע פעולות וואס זאל גורם זיין אז ער זאל פרעגן שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק וְהִגַּדְתָּ לְבִנְךָ, בַּיּוֹם הַהוּא "והגדת" מיינט דערציילען אפילו ער פרעגט נישט, און דורך דעם דערציילונג וועט ער שוין פרעגן און נאכדעם וועט זיין לֵאמֹר וועסטו איהם קענען ענטפערען אז בַּעֲבוּר זֶה עָשָׂה יְיָ לִי, בְּצֵאתִי מִמִּצְרָיִם:
הקדמה: אזוי ווי מען האט שוין מברר געווען דעם חוב פון סיפור יציאת מצרים מן התורה, גייט יעצט דער בעל ההגדה מברר זיין דעם זמן פון סיפור יציאת מצרים מן התורה: