cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
מנחם מענדל בייליס
כו. באשווערן די עדים
מען הייבט אן מיט'ן חוקר זיין די עדים. צום ערשט האט מען צוגערופן די בעלי עגלה וועלכע פלעגן פירן די ציגל פון די פאבריק צו ווי זיי האבן געדארפט אנקומען. זייער עדות איז געווען זייער וויכטיג. לויט ווי עס איז געשטאנען אין די 'באשולדינגס-פאפירן' האט 'שאחאווסקי' דער 'לעמפלייכטער' פון די פאבריק [זיין ארבעט איז געווען אנצוצינדן יעדן טאג די אלע אויל לייכטער וועלכע האבן געלאכטן די פאבריק], געשוואוירן פאר'ן אנקלאגער, אז אויף זינטאג, י"ב אדר תרע"א, 9 אזייגער אינדערפרי, האט ער געזען ר' מענדל שטיין ביי זיך אין שטוב, צוזאמען מיט נאך צוויי 'צדיקים', וועלכע האבן געטראגן לאנגע מלבושים און קאפלעך! זיי זענען געווען איינגעוויקלט אין טליתים און פארטיפט אין זייער דאווענען! נאך די תפלות האבן זיך געענדיגט, האט שאחאווסקי ווייטער געזאגט, איז ר' מענדל נאכגעלאפן אנדרושה אינ'ם גארטן פונ'ם פאבריק. ער האט עם אנגעכאפט און עם געטראגן אינ'ם ריכטונג פון די אויוון אין ווי מ'פארברענט די ציגל [כדי זיי הארט צו מאכן]. שאחאווסקי האט געזאגט אז ער ווייסט נישט וואס איז געווען נאכדעם, אבער ער ווייסט זיכער אז אנדרושה איז נישט ארויס לעבעדיג פון דארט. ער האט צוגעלייגט אז אויסער עם איז קיינער נישט געווען אינ'ם פאבריק, אפילו נישט די ארבייטער. דער זון פון טשעביריאק, זשעניא, האט אויך דערציילט דעם זעלבן סיפור פאר פענענקו. ווען דער תובע האט געפרעגט ר' מענדל וואס ער האט צו זאגן אויף דעם, האט ער מסביר געווען אז אינ'ם פאבריק האט מען גענוצט א ביכל פון קבלות [ריסיט] און דארט איז פארשריבן פונקטליך וועלכע בעלי עגלה האבן געארבעט אויף א געוויסע טאג און צו וועמען זיי האבן געטראגן די ציגל. יעדע בעל עגלה וועלכע האט אנגעלאדנט ציגל אויף זיין וואגן האט דאס געמוזט שרייבן אינ'ם ביכל. אינ'ם ביכל איז געווען פארשריבן אז אין יענעם טאג האבן געארבעט 50 בעלי עגלה וועלכע האבן געלאדנט 10,000 ציגל. כדי אויסצופירן אן ארבעט אין דעם גודל, האט מען געדארפט א גאנצן טאג ארבעטן. דערפאר איז אוממעגליך צו זאגן אז דער חצר איז געווען ליידיג און אז ר' מענדל האט נישט בעסער געהאט וואס צו טון ווי נאכלויפן אנדרושה!
כז. וויסימירסקי
אין קורצן פון פריער: מ'הייבט אן דעם משפט מיט די עדות פון די בעלי עגלה וועלכע האבן געארבעט אינ'ם פאבריק. אלע זענען מעיד אויפ'ן ישרות און ערליכקייט פון ר' מענדל.
דער נעקסטע האט דערציילט: "בייליס פלעגט אויפשטיין זייער פרי. ווען מיר זענען געקומען צו דער ארבעט איז ער שוין דארט געווען.  ער איז געווען א פלייסיגער און באגלייבטער ארבעטער.  ער האט אכטונג געגעבן אויף אונז בקפידה אז מיר זאלן אויך אויפשטיין און גיין צו דער ארבעט בזמן.  ער פלעגט כסדר דארפן אויפשטיין אינמיטן עסן וכו' כדי צו זען אז אונז זאלן נישט בטל'ן... ער האט נישט געהאט קיין מנוחה פון זיין ארבעט.
די עדיות פון די בעלי עגלה, וועלכע זענען געווען פשוט'ע פויערן אן קיין חשבונות, האט געמאכט א שטארקן איינדרוק אויף אלע אנוועזנדע. איינער נאכן צווייטן איז ארויפגעקומען עדות זאגן. זיי האבן אלע געזאגט זאכן וועלכע האבן צוריסן אויף שטיקער די אלע באשולדינגען אין די פאפירן. די וואס האבן געזוכט דעם אמת, האבן נישט געדארפט מער ווי די עדיות פון די מענטשן. ר' מענדל קען אבער נישט וויסן וואס קומט פאר אין די מח פון די 12 באשוואוירענע, און זיי זענען די וואס וועלן פסק'נען.
דער נעקסטער עד איז געווען אן עלטערער פוילישער גוי מיטן נאמען וויסימירסקי. ער איז געווען א שכן פון ר' מענדל, וואוינענדיג דריי בנינים אוועק פון זיין שטוב. זיין דערציילונג איז געווען ערשטוינענד, אז דער פארזאמלונג איז געזעסן שטאק-שטיל במשך דעם גאנצן עדות. עס האט איבערגעלאזט אזא שטארקע רושם אז ווען ער האט געענדיגט האט אויסגעבראכן א בהלה אינ'ם ריזיגן זאל. וויסימירסקי איז געווען אן אקס-האנדלער. יעדעס מאל ווען ר' מענדל האט געדארפט א קוה [פאר מילך] האט ער עס געקויפט ביי אט דעם שכן זיינע. ער איז געווען א שטענדיגע גאסט ביי ר' מענדל אין שטוב, און אזוי האט ער געוויסט אז בזמן פון דעם רציחה האט ר' מענדל נישט פארמאגט א קוה. וויבאלד טשעביריאק און אירע קינדער האבן מעיד געווען אז זיי זענען געגאנגען צום שטוב פון ר' מענדל קויפן מילך [זעה קאפיטל כ"ג], און דאן האבן זיי דארט געזען די 'צדיקים' וכו', איז זיין עדות געווען א קלאפ פאר די אנקלאגער. אויב ער האט נישט פארמאגט קיין קוה איז נישטא אויף וואס צו קומען קויפן מילך!  [ערשט יעצט האט ר' מענדל פארשטאנען די 'מאדנע' שאלות פון פענענקו צו ער האט א קוה און אויב ער פארקויפט מילך].  וויסימירסקי האט זייער שטארק באטאנט אז די אלע סיפורים וועגן די קוה מיט די מילך האבן נישט קיין שום יסוד במציאות...
ווען ער האט געענדיגט זיין עדות, איז ער געבליבן שטיין פאר'ן שופט, פארטיפט אין זיינע מחשבות. עס האט אויסגעזען ווי ער וויל עפעס צולייגן צו זיין עדות. אינ'ם בית המשפט האט געהערשט א גענצליכע שטילקייט. אלע עפענען די אויגן מיט די אויערן.. אלע ווינדערן זיך וואס פונקטליך ווייסט דער עלטערע גוי און וואס וויל ער דא דערציילן.. פארוואס זוימט ער אזוי לאנג?? "עס איז דא נאך עפעס וואס איך האב געוואלט זאגן" ברענגט ער ענדליך ארויס לאנגזאמערהייט. "איך האב נישט געוויסט אז איך וועל דארפן זיין א עד. נאך אלעס, וואס ווייס איך שוין וועגן בתי משפט, געריכטן..  איך בין שוין מער ווי זעכציג יאר, מיט איין פוס אינ'ם קבר.  איך האב נאך קיינמאל נישט געהאט קיין צורך צו קומען צו א בית המשפט, נישט אלס עד, נישט אלס אנגעקלאגטער און נישט אלס עפעס אנדערש.  איך האב געמיינט אז איך וועל שוין שטארבן אן אריבער גיין די שוועל פון א געריכט..  אבער איך האב באקומען א הזמנה און דא בין איך".
ער האט מפסיק געווען אביסל, ווי איינער וואס זאמלט כח ווייטער צו גיין, און קערנדיג צום שופט זאגט ער ווייטער: "די דאזיגע פאסירונג מאכט מיך שוין קראנק מער ווי איינס און א האלב יאר! איך ווייס אז דאס האט קערצער געמאכט מיין לעבן! איך וויל איר זאלט וויסן, איך האב איין איינציגן זון וואס איך האב אים זייער ליב, אזוי אז איך וועל נישט טון קיין שום אומגערעכטע זאך וואס דאס וועט ברענגען בושה צו מיין זון. חוץ מזה האב איך דאך געשוואוירן צו זאגן דעם אמת, און איך גלייב אין ג-ט און איך האב מורא פון אים. דערפאר קען איך מער נישט שווייגן..  איך מוז אייך זאגן אלץ וואס איך ווייס! איר האט דאך שוין גענוג הוכחות פון מיין עדות בנוגע דעם קוה צו וויסן אז די באשולדינגען קעגן בייליס זענען פאלש.  איך וויל אייך אבער זאגן מער ווי דעם, עפעס וואס וועט א סוף מאכן צו די אלע סיפורים כאילו מענדל בייליס האט גע'הרג'ט אנדרושה כדי צו באנוצן מיט זיין בלוט פאר מצות אויף פסח.  איך גיי אייך אויפווייזן איינמאל פאר אלעמאל אז די גאנצע זאך איז שקר גמור"!
אברהם אזולאי
החכם הרב אברהם אזולאי (נפ' כ"א מרחשון ה'ת"ד), דער זיידע פונעם חיד"א איז געווען א גרויסער בעל מקובל און גאון און מחבר פון עטלעכע ספרים.
מנחם מענדל בייליס
כז. וויסימירסקי
א שטילקייט האט געהערשט.. מ'האט געקענט הערן די אנשטרענגונגען פון וויסימירסקי שולט צו זיין אויף זיינע הרגשים. מיט גרויס שוועריקגייט איז ער ווייטער געגאנגען: "איך שטאם פון דער שטאט וויטעבסק. דארט האב איך געפירט א שענק ביים עק פון דער שטאט.  איך האב דארט געהאט א באהעלפער, מיטן נאמען ראוויץ.  מיר האבן זיך ביידע געצויגן קיין קיעוו אין דער זעלבער צייט און מיר האבן געוואוינט בשכנות.  אזוי איז אויסגעקומען אז ביידע אונזערע דירות זענען געווען נאנט צום הויז פון טשעביריאק.  די ראוויצן זענען געווען פיינע ארנטלעכע מענטשן וועלכע האבן קיין קינדער נישט געהאט.  זיי האבן געפירט א געשעפט וואס האט זיי מפרנס געווען בכבוד און זיי זענען געווען פרייליך מיט זייער טייל.  פלוצלינג, איין שיינעם טאג, קומען מר און מרת ראוויץ זיך צו געזעגענען! זיי האבן געזאגט אז זיי פארלאזן רוסלאנד! איך בין געווען אינגאנצן דערשראקן.  עס איז געפאלן אויף מיר ווי א דונער אין א העלן טאג! זיי וואוינען שוין דא אזוי לאנג און אלע שעצן זיי, פארוואס דארפן זיי אלעס פארלאזן? וואס גייט דא פאר?  נישט נאר דאס אז זיי פארן אוועק, נאר זיי זענען עוקר ביזן אנדער עק וועלט! זיי פארן קיין אמעריקא! ווען מרת ראוויץ האט געזען ווי די זאך האט משפיע געווען אויף מיר, האט זי אנגעהויבן וויינען. איך האב פארשטאנען אז עפעס איז זייער נישט בסדר. "מיר מוזן פארן קיין אמעריקא" האט זי געזאגט צווישן איר טרערן.
"פארוואס מוזט איר דארט פארן? איר האט דארטן ידידים אדער קרובים"? ביידע האבן נישט געקענט ארויסברענגען די ווערטער פון מויל. איך האב געזען אז עפעס געפערליך איז געשען און איך האב זיך געבעטן זיי זאלן מיר דערציילן. "איך בין א ידיד אייער, איך קענט מיר געטרויען! אפשר קען איך אייך העלפן". "דאס וואס איך גיי אייך יעצט דערציילן" איז ער ממשיך, קוקנדיג אויפן שופט, "איז וואס מרת ראוויץ האט מיר געזאגט".
אברהם אזולאי
ער איז געבוירן צו זיין טאטן ר' מרדכי אזולאי. די משפחה שטאמט פון זייער א גרויסן יחוס, שטאמען פון די רבנים פון קאשטיליא, און ביי דעם גירוש ספרד זענען זיי פארטריבן געווארן קיין שטאט פאס אין ברבריא.
מנחם מענדל בייליס
כז. וויסימירסקי
"מיר זענען געווען זייער פריינדליך מיט דער פרוי טשעביריאק, האט מרת ראוויץ דערציילט מיט א שטילע, טרויעריגע קול. זי פלעגט קומען צו מיין הויז בארגן זאכן און איך צו איר הויז,  אמאל א טאפ אמאל עפעס אנדערש וכו'.  איין טאג זענען מיר געגאנגען צו איר הויז בארגן א פלייש-האק.  מיר האבן זיך גוט אויסגעקענט אין איר קאך, און זעענדיג אז זי איז נישט דארט זענען מיר אליינס געגאנגען נעמען וואס מיר האבן געדארפט". מר וויסימירסקי האט מפסיק געווען צו כאפן די אטעם. ער איז געווען זייער צובראכן און צוקלאפט. ווען ער האט אויפגעהויבן זיין קול האט ער כמעט געשריגן אויף די באשוואוירענע: "מרת ראוויץ האט מיר געזאגט, אז ווען זי איז אריבער דעם באדע צימער, האט זי געזען ווי א טויט קינד ליגט אין וואנע! זי איז געווארן אזוי דערשראקן אז זי איז שנעל אוועק געלאפן פון שטוב"... עס זענען אריבער נאך אפאר מינוט ביז וויסימירסקי האט געקענט געוועלטיגן אויף זיך.. דער סוד וואס עסט אים שוין אויף צווי און א האלב יאר איז ענדליך ארויס.. "מרת טשעביריאק האט בלי ספק געוויסט אז מרת ראוויץ האט געזען דעם טויטן קערפער. זי איז אריבער צו מרת ראוויץ און געזאגט אז וויבאלד זי האט געזען דעם טויטן קינד מוז זי באלד פארלאזן רוסלאנד.  זי האט געזאגט אז אויב זי וועט דאס נישט טון וועט מען זיי הרג'נען!  מרת ראוויץ האט געוויינט און געזאגט "וואס הייסט פארלאזן די מדינה? צו ווי זאלן מיר גיין? פארוואס?" מרת טשעביריאק האט געענטפערט "איך וועל אייך געבן דאס געלט וואס פעלט אויס. איר מוזט אבער פארן קיין אמעריקא. איך ווייס איר וועט נישט מסר'ן אויף מיר... אבער ווען די חוקרים וועלן אייך דריקן וועט איר נישט קענען באהאלטן דעם אמת. איר מוזט נעלם ווערן.. נו! וואס האבן מר און מרת ראוויץ שוין געקענט טון? ביז אפאר טאג זענען זיי אנטלאפן קיין ניו יארק"...
א שטורעם האט אויסגעבראכן אין זאל ווען מר וויסימירסקי האט געענדיגט. מרת טשעביריאק איז געזעסן אינעם זאל, ווארטנדיג איבערצוגעבן איר עדות. זי איז געווארן ווייס ווי קאלעך, און דער הויפט-פון-געריכט, באלדירעוו, האט איר פרובירט צו בארוהיגן. כנראה איז ער געווען א גוטע חבר אירע.. אלע וועלכע זענען געזעסן נעבן איר האבן זיך אוועקגעריקט, כאילו זי האט אין זיי מעורר געווען א פחד. עס איז קלאר געווען אז די באשוואוירענע זענען זייער נתפעל געווארן פון וואס זיי האבן געהערט. דער הויפט-פון-געריכט האט זיך געקערט צום עד און געפרעגט: "אויב דו האסט דאס אלץ געוויסט, פארוואס האטסו געשוויגן אזא לאנגע צייט"? "איך האב נישט געוויסט אז מ'וועט מיר רופן מעיד זיין" האט מר וויסימירסקי מודה געווען, "חוץ מזה האב איך געגלייבט בתמים אז דער אמת וועט ארויסקומען פון זיך אליינס".. עס איז קלאר געווען אז דער הויפט-פון-געריכט האט נישט געוואלט אויסהערן דעם עד פאר נאך א רגע. למעשה וואלט ער שוין לאנג געוואלט פטור ווערן פון אים.
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:בייליס פראצעס קאַטעגאָריע:אנטיסעמיטיזם קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע
אברהם אזולאי
נאך עטליכע יאר איז חרוב געווארן די שטאט פאס, און נישט האבענדיג קיין ברירה האט ער גענומען צוריק דעם וואנדער שטעקן און זיך געלאזט פארן קיין ארץ ישראל.
אינמיטן וועג איז געקומען א שטורעם ווינט וואס האט כמעט צובראכן די שיף, ביז מען איז געקומען צו א בארטן אין אפריקא קאפוטיקיא, זיי האבן אלעס איבערגעלאזט אין שיף און שנעל געלאפן אויף די טריקעניש ווייל די ווינט האט זייער געבודזשעוועט, פלוצלונג איז געקומען די ווינט און האט דערטרונקען דעם שיף, זיי זענען ניצול געווארן פון דעם דורך א נס, ר' אברהם אזולאי פארציילט דאס אין זיין ספר בעלי ברית אברהם, ער איז זיך זייער מצער ווייל זיינע חידושים אויף די תורה איז דארט דערטרונקען געווארן.
דער חיד"א שרייבט אז צוליב דעם נס איז די חתימה פון זייער גאנצע משפחה משפחת אזולאי אזוי ווי א שיף, עס איז אין פארעם פון א שיף.
אנקומענדיג קיין ארץ ישראל איז ער געקומען קיין חברון, און האט זיך באקענט מיט דעם גאון ר' אליעזר בן ארחא, און האט דארט געטראפן כתבים פון ר' חיים וויטאל און פון ר' משה קארדאווערא.
אין יאר ה'שע"ט איז געווען א מגפה אין חברון, איז ער מיט זיין משפחה שנעל אנטלויפן קיין ירושלים.
זיינע ספרים חסד לאברהם, בעלי ברית אברהם, קרית ארבע א פי' אויפן זוהר, אהבה בתענוגים א פי' אויף משניות.
דער חיד"א באטיטלט איהם מז"ה מ'ורי ז'קני ה'רב, אין זיין ספר שו"ת חיים שאל (סי' ס"ח בח"א) פרעגט איהם איינע אהן פארוואס שרייבט ער אויף איהם זקני הרב אינדעצייט וואס ער איז גאר זיין עלטער זיידע נישט זיין זיידע, ענטפער דער חיד"א אז דאס טרעפט זיך אין די וועלט פון ספרים אז מען רופט א עלטער זיידע אלס זיידע ווי מען זעהט אז דער זון פון רשב"ץ רופט אן זיין עלטער זיידע דער רמב"ן מיטן נאמען "זיידע".
זיינע איידעמער זענען אויך געווען גרויסע גאונים. ר' בנימין זאבי דער טאטע פונעם גאון ר' ישראל זאבי. ר' דוד יצחקי דער טאטע פונעם גאון ר' אברהם יצחקי דער מחבר פונעם ספר זרע אברהם.
זיין זון רבי יצחק אזולאי האט געהאט א זון ר' ישעיהו אזולאי, וואס איז געווען דער זיידע פון דער חיד"א.
קאטעגאריע:מקובלים קאטעגאריע:רבנים קאַטעגאָריע:כהנים קאַטעגאָריע:חברון
זבח
זבח איז א קרבן וואס דער מקריב מעג פון אים עסן.
ישעיהו אזולאי
ר' ישעיהו אזולאי איז געווען א זון פון ר' יצחק אזולאי א זון פון דעם באקאנטען מקובל רבי אברהם אזולאי.
ר' ישעיהו איז געווען דער טאטע פון ר' יצחק זרחיה אזולאי דער טאטע פונעם חיד"א.
ער איז אויך געווען פון די מקובלים, פון דער חבורה פון דעם גאון ר' יהודה החסיד, השני, דער חיד"א ברענגט אויך פון אים אסאך הגהות וואס ער געשריבן אויפן זוהר חדש, און שרייבט אז די הגהות איז פון די גאנצע חבורה פון ר' יהודה החסיד געשריבן אין יאר ה'תס"ג.
ער איז נפטר געווארן זעקס טאג אין אדר ה'תצ"ב (שם הגדולים ערך ר' אברהם אזולאי).
קאטעגאריע:מקובלים
פראנץ שובערט
פראנץ שובערט ( דעם 31סטן יאנואר, 1797 - דעם 19טן נאוועמבער 1828) איז אן עסטרייכישער קאמפאזיטאר פון קלאסישע מוזיק, פון דער ראמאנטישער פעריאדע.
שובערט האט פארפאסט אריבער 600 לידער, די אממערסטן באקאנטע זענען זיינע זיבן פולקאמע סימפאניעס און די אכטע וועלכע איז געבליבן אומפארטערטיגט, און טראגט טאקע דעם זעלטענעם נאמען, "די אומגעפארטיגטע סימפאניע", וועלכע איז א שם דבר אין די קלאסישע מוזיק, מיט אירע רייכע הארציגע מעלאדיעס און סטרונעס.
פון אלץ גאר יונג קינד האט שובערט אנגעהויבן שפילן אויף די וויאלע. יעדן זונטאג פלעגט ער שפילן אינאיינעם מיט זיינע ברידער מיט זייער פאטער. ער איז אויך צוגעצויגן געווארן צו אנטאניע סעליערי, וועלכער איז געווען פון די ריזן קאמפאזירער אין זיינער צייט.
ס'זענען פאראן אזעלכע וועלכע זעען אין שובערט ווערק, אז ער האט נאכגעפאלגט די שטריכן פון מייסטער בעטהאווען, וועלכער איז געווען עטוואס פאר אים. אין 1822 האט זיך שובערט געטראפן מיט בעטהאווען און קארל מאריע פאן וועבער, און ס'איז פאראן א נאטע אין וועלכן בעטהאווען שרייבט איבער דעם געניאל און וואונדערקינד וואס באזיצט שובערט.
אין 1888, האט מען אריבערגעפירט די קברים פון שובערט און בעטהאווען צום צענטראלפרידהויף, וואו זיי ליגן אצינד לעבן די קברים פון יאהאן שטראוס דער זון און יאהאנעס בראהמס.
קאַטעגאָריע:קאמפאזיטארן קאַטעגאָריע:עסטרייכער
אמסטערדאם
קליין|250px|קאנאל הייזער לעבן דער פרינסנגראכט אַמסטערדאַם איז די הויפטשטאט און אויך די גרעסטע שטאט פון האלאנד. זי איז א שטאט אין דעם פראווינץ נארד האלאנד. די שטאט איז געגרינדעט געווארן אין די לעצטע יארן פון דעם 12טן יארהונדערט, ס'איז געווען דעמאלטס א קליין פֿישעריי דערפל. דער היסטארישער צענטרום איז באוווּסט פאר זיינע קאנצענטרישע קאנאלן, וואס זענען געבויט געווארן ווערנט דער האלענדישער גאלדענער עפאכע אינעם 17טן יארהונדערט. מען פארגלייכט די שטאט מיט ווענעדיג. אחוץ די קאנאלן, אלע ביידע שטעט האבן א לאנגע היסטאריע פון האנדל מעבר לים.
אין יאר 2009 איז די באפעלקערונג פון אמסטערדאם געווען 762,057- די גרעסטע שטאט אין די נידערלאנד.
דער נאמען אמסטערדאם שטאמט פון "אמסטעלערדאם", ד"ה א דאמבע אינעם אמסטעל טייך.
היסטאריע
אמסטערדאם האט באקומען רעכטן ווי א שטאט אין 1300 אדער 1306. נאכן אויפשטאנד קעגן דער שפאנישע רעגירונג אין דעם 16טן יארהונדערט זענען די נידערלענדער געווארן א טאלעראנט לאנד און יידן וואס זענען אנטלאפן פון דער שפאנישער אינקוויזיציע האבן זיך באזעצט אין אמסטערדאם. אינעם 17טן יאר-הונדערט איז אמסטערדאם געווען די רייכסטע שטאט אין דער וועלט. שיפן פון אמסטערדאם זענען אפגעפארן אין דעם באלטישן ים, צפון אמעריקע, אפריקע, אינדאנעזיע, אינדיע און בראזיל. אין סוף פונעם 19טן יאר-הונדערט איז געקומען צו אמסטערדאם די אינדוסטריעלע רעוואלוציע, און מען האט געבויט נייע מוזייען און א באן סטאנציע.
טראנספארט
אמסטערדאם איז א פלאכע שטאט, און אסאך מענטשן פארן ארום אויף ראווערס. די גאסן האבן ספעציעלע ראווער־שטעגן.
דער פובליקער טראנספארט האט טראמען מיט זעכצן ליניעס און א מעטרא וואס האט פיר ליניעס.
האלענדישע באנען האט צען באן סטאנציעס אין אמסטערדאם. אמסטערדאם צענטראל דינט אויך ווי אן אינטערנאציאנאלע באן סטאנציע; פון דארט זענען באן דינסטן קיין אונגארן, בעלארוס, בעלגיע, דייטשלאנד, דענמארק, טשעכיי, עסטרייך, פוילן, פראנקרייך, רוסלאנד און דער שווייץ. צווישן די באנען איז די Thalys אמסטערדאם-בריסל-פאריז באן.
אמסטערדאם סכיפאל פליה-פארט איז 20 מינוט פונעם צענטער פון אמסטערדאם. ער איז דאס גרעסטע פליפעלד אין האלאנד, און דאס פינפטע גרעסטע אין אייראפע.
יודן און יודישקייט
אמסטערדאם האט א היסטארישע יודישע אנוועזנהייט. ספעציעל איז באקאנט ר' אלעזר דער מעשה רוקח, וואס די רעגירונג האט דאן ארויסגעגעבן א ספעציעלע מטבע מיט זיין בילד דערויף לכבוד זיין ערשיינען אין דער שטאט.
דער היינטיגער רב אין אמסטערדאם איז הרב ארי' רלב"ג
וועבלינק
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אייראפע קאַטעגאָריע:שטעט אין האלאנד קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
עומר
עומר איז טייטש א בינטל.
ווען דער בית המקדש איז געשטאנען האט מען יעדעס יאר אין אנפאנג פון ספירת העומר מקריב געוווען דער עומר וואס איז געווען גערשטן, און די קרבן האט ערלויבט צו עסן פון די נייע איינקום (תבואה).
קאַטעגאָריע:ל"ג בעומר
קוואדראטישע גלייכונג
א גלייכונג פון דער צווייטער מדריגה רופט מען א קוואדראטישע גלייכונג. עס זעט אויס אזוי: ווען \ a, b, c זיינען פאראמעטערס, און \ x איז דער וואריאבל.
דאס פאראמעטער \ a איז א קוואדראטישער שורש און פארבייט יעדער נומער א חוץ א נול, אבער די פאראמעטערס \ b און \ c קענען אויך זיין פארביטן מיט א נול.
די פארמולע צו רעכנען א קוואדראטישע גלייכונג איז ווי פאלגנדיק:
אויך איז דא גלייכונגען פון דער דריטער און פערטער מדרגה.
היסטאריע
די בבלישע מאטעמאטיקער האבן שוין געהאט א מעטאד צו לייזן געוויסע קוואדראטישע גלייכונגען.
דאס איז גלייכווערטיק מיט:
קאטעגאריע:אלגעברע קאַטעגאָריע:גלייכונגען
עשרת הדיברות
עשרת הדברות זיינען די גרונדענע געזעצן פון די תורה וואס לויט די יידישע טראדיציע זיינען זיי געזאגט געווארן דירעקט דורך גאט צו די יידישע פאלק ביים מעמד הר סיני (אנדערש ווי די גאנצע תורה וואס גאט האט געזאגט נאר צו משה רבינו).
די עשרת הדיברות האט מען געשריבן אויף צוויי טאוולען (לוחות הברית) און אריינגעלייגט אין דער ארון הברית, וואס איז שפעטער געלעגן אין בית המקדש ביי דעם קודש הקדשים.
שלמים
שלמים איז א קרבן וואס מען בריינגט אלס א תרומה אדער אלס א נדר כדי צו לויבן אדער בעטן הילף פון גאט.
עשרת הדיברות
צוויי ווערסיעס פון די עשרת הדברות
די עשרת הדברות ווערט געבראכט צוויי מאל אין די תורה, איינמאל אין ספר שמות און דערנאך ווערט דאס ווי דער שטייגער איבערגע'חזרט דורך משה אין ספר דברים.
שלמים
ס'הייסט שלמים ווייל דער קרבן מאכט שלום צווישן גאט מיט דער מענטש. אדער פון לשון "תשלום", די קרבן בריינגט מען כדי צו "צאלן" א תרומה אדער א נדר.
עשרת הדיברות
צוויי ווערסיעס פון די עשרת הדברות
אין שמות כ': left|250px|thumb|א בילד פון יאר ה'תקכ"ח אין ויקרא י"ט:
שלמים
דעם קרבן מעג מען עסן אין דער טאג וואס מען האט איר מקריב געווען און אויף צומארגן'ס. דער קרבן ווערט איינגעטיילט אויף דריי: די אמורים (פעטן) איז מען מקריב אויפן המזבח, די חזה והשוק (ברוסט און פוס) גיט מען די כהנים צו עסן מיט זייערע משפחות, און וואס בלייבט איבער פונעם פלייש עסן די בעלים.
עשרת הדיברות
צוויי ווערסיעס פון די עשרת הדברות
קאַטעגאָריע:תנ"ך קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
יצחק ראזנבערג
יצחק ראזנבערג (תש״ט - ט׳ אייר תשע״ו) איז געווען א מולטי מיליאנער פון וויליאמסבורג באקאנט אלס דער ראש הקהל פון די ארונים קהל יטב ד'סאטמאר און פרעזידענט פון סערטיפייד לאמבער אין וויליאמסבורג און בארא פארק. ער איז אויך געווען א גרויסער צדקה געבער און איינער פון די גרויסע שטיצער פון סאטמאר רבי אהרן טייטלבוים.
יצחק ראזנבערג איז געבוירן געווארן אין בני ברק אין תש״ט צו זיין פאטער צבי ראזנבערג. שפעטער האט ער זיך געצויגן קיין וויליאמסבורג.
אום ט' אייר תשע"ו איז ער טראגיש אומגעקומען אין מיאמי פלארידע ווען א שטורעם ווינט האט אים דערטרונקען אינעם אטלאנטישן אקעאן.
קאטעגאריע:יידישע ביזנעסלייט קאטעגאריע:ארונים קאטעגאריע:ראשי הקהילה
כעמיע
קליין|כעמיע איז די [[וויסנשאפט וואס באהאנדלט מאטריאל (מאטעריע), זייער געשטעל, זייערע כאראקטערס און זייערע רעאקציעס.]] כעמיע איז דער וויסנשאפטלעכער דיסציפילין וואס באהאנדלט עלעמענטן און פארבינדונגען צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען, מאלעקולן און יאנען: זייער צוזאמענשטעל, סטרוקטור, אייגנשאפטן, אויפפיר, און די ענדערונגען וואס זיי גייען אדורך א רעאקציע מיט אנדערע סובסטאנצן.
עס זיינען דא מאטריאלס וואס האבן א רעאקציע צווישן זיי, און עס זיינען פאראן מאטריאלס וואס האבן נישט קיין רעאקציע צווישן זיי. למשל גאלד מיט וואסער האבן נישט קיין רעאקציע צווישן זיך, און אויך אויב מען וועט איינווייקן גאלד אין וואסער אין משך הונדערטער יארן וועט די גאלד בלייבן גאנץ און ריין. אבער למשל נאטריום מיט וואסער האבן יא א שטארקער רעאקציע.
כעמיע איז א גרונטלעכע וויסנשאפט צו פארשן פארשיידענע אנדערע וויסנשאפטן, ווי ביאלאגיע, מעדיצין, געאלאגיע, געאגראפיע אא"וו. דער טייל פון כעמיע וואס פארנעמט זיך מיט ארגאנישע מאטריאלס הייסט ביאכעמיע.
א כעמישע רעאקציע איז א פארוואנדלונג פון סובסטאנצן אין אנדערע סובסטאנצן. מען קען דאס באשרייבן אין א כעמישער גלייכונג.
כעמישער סטרוקטור
upright|קליין|אויבן: דערווארטעטע רעזולטאטן: [[אלפא טיילכלעך גייען אדורך דעם פלוימען קוגל מאדעל פונעם אטאם אומגעשטערט. אונטן: אבזערווירטע רעזולטאטן: א קליינער טייל פון די טיילכלעך זענען געווארן אפגענייגט, וואס ווייזט אן אויף א קליינער, קאנצענטרירטער לאדונג.]] ביים אנהייב פונעם צוואנציקסטן יארהונדערט זענען די טעארעטישע אונטערגעבייען פון כעמיע געווארן גוט פארשטאנדלעך צוליב א סעריע פון מערקווירדיקע אנטפלעקונגען וואס האבן באוויזן בודק זיין און אויפדעקן די נאטור פונעם אינערלעכן סטרוקטור פון אטאמען. אין 1897, האט דזשיי דזשיי טאמסאן פון קעמברידזש אוניווערסיטעט אויפגעדעקט דעם עלעקטראן און קורץ נאכהער האט דער פראנצויזישער וויסנשאפטלער בעקערעל ווי אויך די פאר פיער און מארי קירי אויסגעפארשט דעם פענאמען פון ראדיאאקטיוויטעט. אין א סעריע פיאנערנדיקע צעווארפן עקספערימענטן האט ערנעסט ראדערפארד ביים אוניווערסיטעט פון מאנטשעסטער אויפגעדעקט דעם אינערלעכן סטרוקטור פונעם אטאם און דעם עקסיזטענץ פונעם פראטאן, קלאסיפיזירט און דערקלערט די פארשידענע טיפן ראדיאאקטיוויטעט און דערפאלגרייך פארוואנדלט דעם ערשטן עלעמענט דורך באמבארדירן אזאט מיט אלפא טיילכלעך.
זיין ארבעט וועגן אטאמישן סטרוקטור האבן פארבעסערט זיינע תלמידים, דער דענישער פיזיקער ניעלס באהר און  הענרי מאזעלי. די עלעקטראנישע טעאריע פון  כעמישע בונדן און מאלעקולארישע ארביטאלן האבן אנטוויקלט די אמעריקאנער וויסנשאפטלער ליינוס פאלינג און גילבערט.
אטאם
אן אטאם איז דער גרונטלעכער איינס פון א כעמישן עלעמענט. דער אטאם איז א זאמלונג פון טיילכלעך פון מאטעריע צונויפגעשטעלט פון א הארץ אנגעלאדנט מיט א פאזיטיווער עלעקטרישער לאדונג (דער אטאמקערן) וואס אנטהאלט פראטאנען און נייטראנען, ארום וואס עס דרייען זיך עלעקטראנען וואס טראגן א נעגאטיווע עלעקטרישע לאדונג וואס באלאנסירט די פאזיטיווע לאדונג פון דעם קערן. אן אטאם איז דער קלענסטער טייל פון מאטעריע וואס היט אויף די כעמישע אייגנשאפטן פונעם עלעמענט, צום ביישפיל עלעקטראנעגאטיוויטעט, יאניזאציע ענערגיע, קאארדינאציע צאל, די סארט פארבינדונגען וואס ער קען שאפן, למשל, מעטאלישע בינדונג, יאנישע בינדונג און קאוואלענדע בינדונג.
כעמישער עלעמענט
250px|קליין|באשרייבונג פון די כעמישע עלעמענטן, לויט דער פעריאדישער טאבעלע
א כעמישער עלעמענט ווערט דעפינירט דורך דעם אייגנארטיגן נומער פון פראטאנען אין זיין אטאמקערן. דער דאזיקער נומער ווערט גערופן דער אטאם-נומער פונעם עלעמענט. צום ביישפיל, אלע אטאמען מיט 6 פראטאנען אין דעם קערן זענען אטאמען פון קוילנשטאף, און אלע אטאמען וואס אנטהאלטן 92 פראטאנען אין זייער קערן זענען אטאמען פונעם עלעמענט אוראניום. אבער, ס׳עקזיסטירן אויך איזאטאפן פון אן עלעמענט וואס זענען פאראנדערט פון אנאנט מיט דער צאל נייטראנען אין דעם קערן.
די כעמישע עלעמענטן ווערן שיין געצייגט אין דער פעריאדישער טאבעלע וואס בינדט צונויף די עלעמענטן לויט זייער אטאם-נומער. א דאנק איר אייגנארטיגער סטרוקטור טיילן די קאלאנעס (אויך גערופן גרופעס/פאמיליעס) און די רייען (אויך גערופן פעריאדן) פון די פארשידענע עלעמענטן עטלעכע געמיינזאמע כעמישע אייגנשאפטן, און זיי זענען אראנזשירט לויט א המשך פון אייגנשאפטן ווי אטאם-ראדיוס, עלעקטראנעגאטיוויטעט אד״ג.
כעמישע פארבינדונג
ממוזער|שמאל|250px|ייצוג בכתיב כימי של עמילופקטין, אחת התרכובות האורגניות הנפוצות בטבע
א פארבינדונג איז א מאטעריע וואס אנטהאלט געוויסע כעמישע עלעמענטן, און וואס האט א געוויסע פארעם וואס שטעלט פעסט אירע כעמישע כאראקטעריטיקן. צום ביישפיל, וואסער איז א פארבינדונג וואס אנטהאלט הידראגען און זויערשטאף אין די פראפארציעס 1:2, מיט איין זויערשטאף אטאם צווישן צוויי הידראגען אטאמען, און צווישן זיי איז א ווינקל פון 104.5°. כעמישע פארבינדונגען ווערן געשאפן און צעפאלן דורך כעמישע רעאקציעס.
סובסטאנץ און געמיש
א כעמישער סובסטאנץ איז א סארט מאטעריע מיט א געוויסן צונויפשטלע און געוויסע אייגנשאפטן. א זאמלונג פון סובסטאנצן ווערט גערופן א געמיש. ביישפילן פון געמישן זענען דער לופט און געשמעלצן.
יאנען און זאלצן
א יאן איז אן אנגעלאדענער אטאם אדער מאלעקול, וואס האט באקומען אדער פארלוירן איינעם פון זיינע עלעקטראנען. ווען אן אטאם פארלירט אן עלעקטראן און ממילא האט מער פראטאנען ווי עלעקטראנען, ווערט דער אטאם פאזיטיוו אנגעלאדן אדער א פאזיטיווער יאן. ווען אן אטאם באקומט א עלעקטראן און ממילא האט מער עלעקטראנען ווי פראטאנען, ווערט דער אטאם נעגאטיוו אנגעלאדן אדער א נעגאטיווער יאן. פאזיטיווע און נעגאטיווע יאנען קענען צאמשטעלן א קריסטאל־לאטיץ פון נייטראלע זאלצן, ווי למשל +Na און -Cl יאנען וואס פארמירן נאטריום קלאריד, NaCl.
זייערס און באזעס
זייערסן און באזעס זענען טיפישע כעמישע סובסטאנצן. א זייערס באפרייט H+ יאנען אין וואסער, און א באזע באפרייט OH− יאנען אין וואסער. זייערסן און באזעס רעאגירן צוזאמען; די באזע נעמט א H+ יאן פונעם זייערס, צו שאפן וואסער, H2O, מיט א זאלץ.
דיסציפלינען
כעמיע ווערט צעטיילט אין פארשידענע דיסציפלינען.
כעמיע צווישן מענטשן
אויך אין דער טאג טעגליכער שפראך ניצט מען דאס ווארט כעמיע צו פארשטעלן דעם קשר צווישן מענטשן. אויב איז דער קשר גוט, זאגט מען אז עס איז דא א כעמיע צווישן זיי. טאמער נישט, זאגט מען אז עס איז נישטא קיין כעמיע צווישן זיי.
רעפערענצן
*
רעפערענדום
בדרך-כלל איז זייער זעלדן צו פארשטעלן א רעפערענדום אין א דעמאקראטישע רעגירונג, ווייל ווארשיינליך פארלאזט מען זיך אויף די אויטאריטעט (חברי כנסת), אבער אין שווייץ איז דא זייער אפטלעך א רעפערענדום, און יעדער בירגער קען בעטן צו מאכן דעם רעפערענדום.
קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
אחיה השילוני
אין גמרא (בבא בתרא קכ"א:) שטייט אז ער האט געלעבט 600 יאר. און איז געוועזן פון די זיבן צדיקים וואס האבן ארומגענומען די גאנצע וועלט און האט געזעהן עמרם דער טאטע פון משה רבינו. אויך שטייט אז אליהו הנביא איז געווען זיינער אַ תלמיד.
בית דין
בית דין איז א יידישע רעליגיע געריכט וואס פסקנ'ט לויט דער יידישער הלכה איבער הויפט דיני ממונות. די דיינים ווערן אויסגעקליבן דורך פריעריגע רבנים נאך וואס זיי ווערן אויסגעפרוווט מיט אן בחינה.
אחיה השילוני
אין ספר תולדות יעקב יוסף ווערט געבראכט אז אחיה השילוני האט זיך אנטפלעקט צום בעל שם טוב און געלערנט מיט אים חכמת הקבלה.
בית דין
דין תורה
דין תורה מײנט געװנליך אַ פּלאַץ צי שליכטן סכסוכים בײַ אידישע רבנים און דיינים, דער פּענל פֿון די רבנים/דיינים װערט אָנגערופֿן אַ בית דין. א בית דין וואס הערט א דין תורה דארף האבן דריי דיינים.
אחיה השילוני
דרויסנדיגע לינקן
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
בית דין
דין תורה
דער װערטליכער אָפּטײַטש דערפֿון איִז "געזעץ פֿון די תורה".
בית דין ארגאניזאציעס
אין א סך קהילות איז איינגעפירט א קהילה בית דין וואס האט אויפזיכט אויף די ענינים פון דער קהילה, ווי למשל כשרות, א בית עולם און גיטין.
די גרעסטע באוווסטע בתי דין אין מדינת ישראל זיינען:
קאַטעגאָריע:בית דין צדק
מענדעלע רימאנאווער
קליין|250px|מצבה פון ר' מענדעלע רימאנאווער ר' מנחם מענדיל פון רימאנאוו (נפ' י"ט אייר ה'תקע"ה) איז געווען ביי די חסידים איינער פון די דריי גרויסע צדיקים, וואס זענען די רבי'ס פון חסידישן פוילישן, אונגארישן אידנטום, זיי זענען געווען תלמידים פון ר' אלימלך פון ליזשענסק זצ"ל, וואס האט איבער געלאזט זיין קדושת המוח פאר זיין תלמיד רבי ר' מענדעלי.
ער האט יונגערהייט געלערנט אין דער ישיבה פון רבי'ן ר' שמעלקא פון ניקאלשבורג זי"ע און דערנאך איז ער אריבער צום הייליגן רבי'ן ר' אלימלך פון ליזשענסק זי"ע, וואו ער איז געווארן פון זיינע גרעסטע תלמידים. ער האט דערנאך אליין געפראוועט חסידים אין פֿריסטיק, און בערך אנהויב יאר תקנ"ו זיך געצויגן קיין רימאנאוו, וואו ער האט געפירט די עדה חסידים, און רימאנאוו איז געווארן א תל תלפיות פאר טויזנטער וואס זענען געקומען אהין פון גאנץ גאליציע שעפן תורה וקדושה פון הייליגן רבי'ן ר' מענדעלע זי"ע, ביז צו זיין הסתלקות י"ט אייר ה'תקע"ה, ל"ד בעומר, ומנ"כ אין רימאנאוו.
צדיקים האבן געזאגט, אז דער שם הויה האט זיך מתלבש געווען אין א ספאדיק און בעקישע, דאס איז רבי ר' מענדלי רימאנאווער (דברי תורה - מונקאטש בשם צדיקים).
עס איז באקאנט, אז די דריי צדיקים האבן געוואלט בריינגען משיח מיט זייערע הייליגע כוונות, אבער זייער תלמיד רבי נפתלי מראפשיץ, האט געהאלטן אז אויב מ'וועט גיין אויף דעם וועג, קען זיין גרויסע הריגות, וועגן דעם האט ער נישט מסכים געווען, און דערפאר איז ער געפארן אויף ימים נוראים קיין רימאנאוו, דארט האט מען אים מכבד געווען צו דאווענען פארן עמוד, ווען ער האט געדאוונט פארן עמוד האט ער אויסגעדרייט, אז איבעראל ווו דער מנהג איז צו וויינען, האט ער געזינגען פרייליכע ניגונים, און איבעראל ווו מ'זיגנט פריילכע ניגונים, האט ער געוויינט מיט טרויעריגע ניגונים, ביז ער האט ממש צומישט זיין רבי'ן ר' מענדעלי, ער זאל נישט קענען מכוון זיין.
מוצאי יו"ט, האט ר' נפתלי מורא געהאט פון דער הקפדה פון זיין רבי'ן, איז ער אנטלאפן קיין קאזשניץ צום מגיד. אינדעפרי ווען דער מגיד איז צוריק געקומען פון מקוה, זייער אפגעשוואכט, און זיך געוואלט אריין לייגן אין בעט פון גרויס שוואכקייט, האט ער געטראפן אין בעט ליגט רבי ר' נפתלי. ר' נפתלי האט געזאגט: איך גיי נישט ארויס פון בעט, נאר אויב דער רבי (קאזשניצער מגיד) וועט מסכים זיין מיט מיר, און אראפ נעמען די הקפדה פון רבי ר' מענדעלי, און דער קאזשניצער מגיד האט מסכים געווען מיט אים.
דעמאלט ווען רבי ר' מענדעלי האט געזען אז דער קאזשניצער מגיד איז אויך מסכים מיט ר' נפתלי, האט ער געזאגט: איך האב געוואלט אז די גאולה זאל שוין זיין זייער נאנט, אבער וויבאלד מ'האט זי אפגשטופט, וועלן נאך אונטערוואקסן גרינע ווערעם, מיט קופערנע פיסקעס.
הרה"ק דער נאסוידער רב זי"ע האט נאכגעזאגט, אז דער רבי ר' מענדעלע האט צוגעזאגט: "ווער ס'וועט אנצינדן א ליכט פאר מיין נשמה, אפילו נאך הונדערט יאר שפעטער ווי דער הסתלקות, וועל איך אים א טובה טאן אויף יענער וועלט!" (הדרת קודש לו:).
משפחה
זיין רבי האט אים משדך געווען רבקה, טאכטער פון א גביר פונעם שטעטל פֿריסטיק. זיי האבן געהאט פיר קינדער:
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:גאליציאנער אדמורי"ם רימאנאוו, רבי ר' מענדלי
אינדאנעזיע
‫ אינדאָנעזיע (אינדאנעזיש: Indonesia), אפיציעל די רעפובליק פון אינדאנעזיע (אינדאנעזיש: Republik Indonesia), איז אַן אינזל לאַנד אין דרום־מזרח אַזיע און אקעאניע. זי איז א טייל פונעם מאליי ארכיפעלאג, צווישן אינדיע און אויסטראליע, און גרענעצט מאלייזיע, סינגאפור, פאפוא ניי גינע און מזרח טימאר. זי האט 17,508 אינזלען פון זיי בערך 6,000 זענען באפעלקערט. די הויפט אינזלען זענען דזשאווא, באלי, בארנעא, סולאוועסי און סומאטרא. די הױפּטשטאָט איז דזשאַקאַרטאַ, וואס געפינט זיך אויף דזשאווא. דאס לאנד ווערט צעטיילט אין 34 פראווינצן.
אינדאנעזיע איז דאס פערטע מערסט באפעלקערטע לאנד אויף דער וועלט, מיט מער ווי 255,000,000 איינוואוינער, און דאס מערסט באפעלקערטע איסלאמישע לאנד אין דער וועלט. די אפיציעלע שפראך פון לאנד איז באהאסא אינדאנעזיע.
אינדאנעזיע איז א גרינדער מיטגליד פונעם פארבאנד פון דרום-מזרח אזיאטישע פעלקער און א מיטגליד פון G-20 גרופע פון הויפט עקאנאמיעס פון דער וועלט.
אין אינדאנעזיע וואוינען הונדערטער פארשידענע עטנישע און לינגוויסטישע גרופעס. די גרעסטע עטנישע גרופע זענען די דזשאוואנעזער. דאס לאנד פארמאגט בריווחדיקע נאטירלעכע אוצרות פון נאפט, נאטירלעכע גאז, צין, קופער און גאלד. לאנדווירטשאפט פראדוצירט רייז, טיי, קאווע, געווירצן און גומע. די הויפט האנדל שותפים פון אינדאנעזיע זענען יאפאן, די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און די ארומיקע לענדער סינגאפור, מאלייזיע און אויסטראליע.
געאגראפיע
אינדאנעזיע ליגט צווישן גארטל ליניעס 11°S און 6°N, און צווישן מערידיאנען 95°E און 141°E. זי איז דאס גרעסטע ארכיפעלאג לאנד אין דער וועלט, און ציט 5,120 קילאמעטער פון מזרח צו מערב און 1,760 קילאמעטער פון צפון צו דרום.
אינדאנעזיע באשטייט פון 17,508 אינזלען, 6,000 פון זיי באזעצט, אויסגעשפרייט אויפן לענג פונעם עקוואטאר, אזוי איז איר קלימאט טראפיש. די גרעסטע אינזלען זענען סומאטרא, בארנעא (נאר דער דרום טייל), דזשאווא, ניי-גינע ('איריאן' אין אינדאנעזיש; נאר דער מערב טייל), און סולאווסי.
די אינזלען געפינען זיך אויף טעקטאנישע פלאטעס וואס איז גורם צו ערדציטערנישן און צונאמי כוואליעס. אינדאנעזיע ליגט אויפן רינג פון פייער וואס גייט ארום דעם פאציפישן אקעאן און אנטהאלט עטלעכע וואולקאנען. דער מערסט בארימט אין קראקאטאע וואס האט זיך אויפגעריסן אין 1883. אום 26סטן דעצעמבער 2004 האט דער צונאמי א סך געשעדיקט דעם אינזל סומאטרא. אין סוף פון מיי 2006 האט פאסירט אן ערדציטערניש פון 6.3 גרויס אין דזשאווא און 5,800 מענטשן זענען אומגעקומען און נאך צענדליקע טויזנטער זענען פארוואונדעט געווארן פונעם ערדציטערניש און פון הייזער וואס זענען איינגעפאלן. אין אפריל 2012 האט אן ערדציטערניש מיט א שטארקייט פון 8.6 פאסירט 430 קילאמעטער פון סומאטרא.
פראווינצן
אינדאנעזיע איז צעטיילט אין 34 פראווינצן. די פראווינצן זענען:
נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה
ביי דער צווייטער וועלט־מלחמה האבן די יאפאנעזער פארטריבן די האלענדער אין 1942 און האבן איבערגענומען די הערשאפט איבער אינדאנעזיע. לויט א באריכט שפעטער פון די פאראייניגטע פעלקער, זענען פיר מיליאן מענטשן געשטארבן אין אינדאנעזיע דורך הונגער און צוואנג־ארבעט במשך דער יאפאנעזישער אקופאציע. די יידן פון אינדאנעזיע האבן זיי אריינגעלייגט אין לאגערן.
צוויי טעג נאך דער קאפיטולירונג פון יאפאן האט דער איינפלוסלעכער נאציאנאליסטישער פירער סוקארנא פראקלאמירט אומאפהענגיקטטיט און מען האט אים באשטימט פרעזידענט. סוקארנא האט געפירט אינדאנעזיע פון א דעמאקראטיע צו א דיקטאטור. אום 30סטן סעפטעמבער 1965 האט אנגעהויבן אן איבערקערניש קעגן אים אבער די מיליטער האט געקעמפט מיט אכזריות צו פארטיידיקן סוקארנא. זיי האבן אויסגעפירט גרויסע רציחות קעגן קאמוניסטן, לינקע און כינעזער, מיט צווישן 500,000 און א מיליאן טויטער (אנדערע האלטן אז צוויי אדער דריי מיליאן זענען אומגעקומען).
מזרח טימאר
אין 1975 האט אינדאנעזיע אינוואדירט מזרח טימאר, וואס איז פריער געווען א פארטוגעזישע קאלאניע, און האט אונטערגעדריקט זיינע איינוואוינער. אין יאר 2002, נאך א יארן לאנג ראנגל, האט מזרח טימאר באקומען זיין אומאפהענגיקייט.
עקאנאמיע
אינדאנעזיע האט א געמישטע עקאנאמיע אין וואס סיי דער פריוואטער סעקטאר סיי די רעגירונג שפילט א ראלע. דאס לאנד האט די גרעסטע עקאנאמיע אין דרום-מזרח אזיע און איז א מיטגליד אין דער G-20 גרופע. איר ברוטא אינלענדישער פראדוקט (לויט קויפן קראפט פאריטעט) איז געווען $2.685 טריליאן אין 2014. די עקאנאמיע פון אינדאנעזיע איז די אכט גרעסטע אין דער וועלט (לויט קויפן קראפט פאריטעט). אין 2010 איז אינדאנעזיע געווען דאס 27סטטע גרעסטע עקספארט לאנד אין דער וועלט; איר הויפט עקספארט מארקן זענען יאפאן (17.28%), סינגאפור (11.29%), די פאראייניגטע שטאטן (10.81%) און כינע (7.62%). די גרעסטע פארזארגער פון אימפארט קיין אינדאנעזיע זענען סינגאפור (24.96%), כינע (12.52%) און יאפאן (8.92%).
אינדאנעזיע איז דער צענטראלער פראדוצירער פון נאפט אין מזרח אזיע. דערצו זענען די אינזלען רייך אין נאטירלעכער גאז, צין, קופער און גאלד. לאנדווירטשאפט איז א צענטראלע אקטיוויטעט מיט רייז דער וויכטיקסטער געוויקס. אנדערע געוויקסן זענען טיי, קאווע, געווירצן און גומע.
אינדאנעזיע האט א גאנץ שיינע אויטאמאביל אינדוסטריע וואס האט פראדוצירט 1.4 מיליאן מאטאר פֿארמיטלען אין 2014, דער 15טער גרעסטער פראדוצירער אין דער וועלט.
טראנספארט
דער הויפט טראנספארט איז אויף די שאסייען, וואס זענען לאנג אינגאנצן 437,759 ק״מ (אין 2008). אין דזשאקארטא איז פאראן די טראנסדזשאקארטא בוס גיך־סיסטעם, וואס איז די גרעסטע אין דער וועלט מיט 300,000 פאסאזשירן טאג טעגלעך.
דעמאגראפיע
מער ווי 700 עטנישע גרופעס וואוינען אין אינדאנעזיע און זיי געהערן צו א סך קולטורעלע גרופעס, צווישן זיי אינדישע, כינעזער, אראבער, מאלייער און אייראפעישע.
טוריזם
סיי נאטור סיי קולטור זענען הויפט קאמפאנענטן פון אינדאנעזישן טוריזם. די נאטירלעכע ירושה האט אן איינציקע קאמבינאציע פון א טראפישן קלימאט, גאר גרויסן ארכיפעלאג און א לאנגע שטרעקע פון פלאזשעס. די נאטירלעכע אטראקציעס זענען דערגאנצט מיט א רייכער קולטורעלער ירושה וואס שפיגלט אפ אינדאנעזיע׳ס דינאמישע היסטאריע און עטנישע פארשיידנקייט. די אוראלטע פראמבאנאן און באראבודור טעמפלען, טאראזשע און באלי, מיט זיינע הינדואישע חגאות, זענען טייל פון די פאפולערע צילן פאר קולטורעלן טוריזם.
אינדאנעזיע האט א גוט-פרעזערווירטע נאטירלעכע עקא־סיסטעם מיט רעגנוועלדער וואס שפרייטן איבער בערך 57% פון אינדאנעזיע׳ס לאנד שטח (225 מיליאן אקער). וועלדער אויף סומאטרא און קאלימאנטאן זענען ביישפילן פון פאפולערע טוריסטן־צילן, ווי למשל אראנג אוטאן נאטור־רעזערוואט. נאכמער, האט אינדאנעזיע איינע פון די לענגסטע בארטן־ליניעס אין דער וועלט, לאנג 54,716 קילאמעטער.
אונטערטויכן אין אינדאנעזיע איז סיי אויסגעצייכנט סיי ביליג, מיט 20% פון דער וועלט׳ס קאראל ריפֿן, מער ווי 3,000 פארשידענע זגאלן פון פיש און 600 קאראל זגאלן, טיף־וואסער שאנצן און ווראקן פון דער צווייטער וועלט־מלחמה.
קולטור
טעקסטילן ווי באטיק, אולאס און סאנגקעט ווערן געשאפן דורכאויס אינדאנעזיע אין פארשידענע סטילן לויט די געגנטן.
מוזיק
די מוזיק פון אינדאנעזיע גייט צוריק איידער ס׳האט אנגעהויבן די היסטארישע באריכטונגען. פארשידענע אינדאנעזישע שבטים האבן געזאנגען מיט מוזיק־אינסטרומענטן אין זייערע ריטואלן. טראדיציאנעל אינדאנעזישע אינסטרומענטן שליסן איין אַנקלונג, קאקאפי סולינג, סיטעראן, גאנג, גאַמעלאַן, דעגונג, גאנג קעביאַר, בומבונג, טאַלעמפאנג, קולינגטאַנג און סאַסאַנדא.
ספארט
די פאפולערסטע ספארטן זענען באדמינטאן און פוטבאל. אינדאנעזישע שפילער האבן געווינען דעם טאמאס קאפ פאר באדמינטאן 13 מאל פון די 26 מאל וואס מ׳האט געהאלטן דעם פארמעסט זייט 1949.
מעדיע
ווען פרעזידענט סוהארטא האט געהערשט אין אינדאנעזיע האט דער דעמאלסטיקער מיניסטעריום פון אינפארמאציע קאנטראלירט די אינלענדישע מעדיע און האט באגרענעצט די אויסלענדישע מעדיע. זייט דער ענדע פון זיין הערשאפט איז פאראן מער מעדיע פרייהייט.
ליטעראטור
ס׳איז געבליבן שריפטן אויף סאנסקריט וואס גייען צוריק צום 5טן יארהונדערט. מאדערנע אינדאנעזישע ליטעראטור שטאטמט פון דער סומאטרישער טראדיציע.
כרת
כרת איז א שטראף אין די תורה אויף 36 זינד. לויט די חז"ל איז דאס א מיתה בידי שמים.
קאַטעגאָריע:שטראפן
ימים נוראים
ימים נוראים - איו אידיש: "פארכטיגע טעג", דאס זענען טעג וואס הויבן זיך אן ראש השנה און ענדיגן זיך יום כיפור, לויט טייל איז דאס פון דעם ערשטן טאג סליחות ביז נאך הושענא רבה, אנדערע גייען נאך ווייטער און זאגאר פון ראש חודש אלול ביז נאך שמחת תורה רופן זיי שוין "ימים נוראים".
ימי הדין
פון וואס פארכט מען? די אידישע גלויבונג לויטעט אז אין די טעג פון ראש השנה ביז יום כיפור ווערט דורך גאט אפגעשריבן וואס דעם מענטשן זאל טרעפן דורכאויס דעם צוקונפטיגן יאר.
דער משפט
ראש השנה ווערט לויט די גלויבונג אפגעשריבן וואס דעם מענטשן זאל טרעפן.
דער גזר דין
הושענא רבה ווערט איבער געגעבן די גזר דין צו די מלאכים וואס דארפן דאס אויס פירן.
אויספיר פון דעם גזר דין
שמחת תורה ווערן די מלאכים ארויס געשיקט אויף די מיסיע אויסצופירן די ענדגילטיגע באשלוסן.
דעריבער
דעריבער פארכטן רעליגיעזע אידן אין די טעג צוליב די אנגעצויגנקייט נישט וויסנדיג וואס וועט זיי בעשערט ווערן דורך גאט אויף דעם צוקונפטיגן יאר.
דער לעהזונג
ווי אזוי גיט מען זיך אן עצה מיט די פארכט? אין די רעליגיעזע קרייזן איז אנגענומן זיך בעשעפטיגן אין די טעג מיט מצוות און מעשים טובים (פאזיטיווע אקטן), און זיך צוריק האלטן מיט מער דרייסט פון טון עבירות (בייזוויליגע אקטן) חלילה. אויך בעשעפטיגט מען זיך זעהר מיט די פאלגענדע דריי זאכן: 1. תשובה 2. תפילה און 3. צדקה.
רעזולטאט
לויט די אידישע גלויבונג, דער וואס זיינע גוטע אקטן טוען איבערוועגן זיינע בייזוויליגע, איז פערזיכערט אין איין גליקליך יאר. דאגעגן ווער נישט - נישט.
די וואס זייערע גוטע אקטן זענען איבערוויעגענד שוין באלד אין "ראש השנה", די ווערן זאפארט פערשריבן אויף א גליקליך יאר. אנדערע גיבט גאט צייט ביז "יום כיפור", און לויט די זוהר ביז "הושענא רבה" אדער "שמחת תורה" צו פערבעסערן זייער "רעקארד" און זוכה זיין צו א גוט יאר.
צדיקים
די חסידישע טעאלאגיע לויטעט, אז געפונענדיג זיך אונטער די שאטן פון א צדיק אמת, איז אויך א סגולה צו ווערן פארשריבן אויף איין גליקליך יאר.
דעריבער פירן זיך חסידים צו פארן צו זייערע רבי'ס אין לויף פון די "ימים נוראים" איין אדער מערערע מאל.
זעה אויך
קאטעגאריע:יידישקייט
שטול
א שטול אדער א בענקל איז א פארשפרייט מעבלשטיק וואס ווערט געניצט פאר איין מענטש צו זיצן אויף אים. א שטול האט פיר פיס. ס'זענען דא פארשיידענע סארטן שטולן, לויט זייערע צילן.
א שטול מיט רעדער קען מען א דריישטול אדער א רעדערשטול; א שטול וואס הענגט איז א הוידלקע.
צילן
די עיקרדיקע וויכטיקסטע ציל פון דער שטול איז דערמעגלעכן א באקוועמע זיצונג. א שטול וואס ווערט געבויט ריכטיק, שטיצט דער קאמבינאציע צווישן רו, גלייכקייט און ריכטיקע פאזיציע פונעם רוקן.
קאַטעגאָריע:מעבל
גלאבאליזאציע
גלאבאליזאציע איז דער פראצעס ווי לענדער האבן מער אינטעראקציע איינע דעם אנדערן.
ברעסלאוו
Breslov (Hasidic dynasty) חסידות ברסלב Breslov Breslover-hasidisme
גלאבאליזאציע
זײַט דער צווייטער וועלט מלחמה האבן די לענדער פון דער וועלט געהאלטן עטלעכע קאנפערענצן צו פארמינערן די שטייערן וואס מען באצאלט ווען מען ברענגט אריין סחורה פון איין לאנד אין א צווייטן. דורך דעם האט מען דערמעגלעכט די וואוקס פון גרויסע פירמעס וואס האנדלען איבער דער גארער וועלט אזוי ווי ס'וואלט נישט געווען כלומרשט קיין גרענעצן צווישן די לענדער.
אויך אין קולטור איז פאראן א גלאבאליזאציע למשל אסאך מענטשן אין פארשידענע לענדער טראגן די זעלבע קליידער און עסן די זעלבע מאכלים.
קאַטעגאָריע:עקאנאמיע קאַטעגאָריע:פאליטיק
פראווינץ
א פּראָווינץ איז אן אפטיילונג פון א לאנד רוב לענדער פון די וועלט צעטיילן זייער טעריטאריע אין פראווינצן און דערנאך צו שטעט.
* קאַטעגאָריע:געאגראפיע קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
יונתן שטייף
הרב יונתן שטייף (ה'תרל"ז - ט' אלול, ה'תשי"ח) איז געווען א דיין אין בודאפעשט, אונגארן פאר דעם צווייטן וועלט קריג און א וועלט-בארימטער פוסק.
הרב משה פיינשטיין האט אים גערופן דער „גדול הדור".
ציגיינער
left|thumb|250px|א [[פוילן|פוילישע ציגיינערין]] ציגײַנער איז א פאלק וואס שטאמט פון אינדיע. זיי פלעגן וואנדערן זיך איבעראל, אבער היינטיגע צייטן אסאך פון זיי וואוינען אויף איין ארט.
אין דעם צווייטן וועלט קריג האבן די נאציס פארלענדט ארום 400,000 ציגיינער.
די טראדיציאנעלע פאכן פון די ציגיינער זענען פעדלעריי, מעטאל ארבעט, פי הענדלעריי און פארוויילונג, ווי זינגען און טאנצן (צום ביישפיל דער שפאניש־ציגיינער פלאמענקא טאנץ).
קאַטעגאָריע:פעלקער
יונתן שטייף
משפחה
צבי יהודה איז אומגעקומען אין דעם חורבן אייראפע מיט זיין זון אהרן ווען זיי האבן געפרוווט צו אנטלויפן פון די נאציס ימ"ש. זיין ווייב חי' בריינדל מיט נאך צוויי זין זענען ניצול געווארן מיט הרב יונתן.
זיין טאכטער אסתר האט חתונה געהאט מיט אהרן בלייער, וואס האט דערלעבט די מלחמה אין א קאצעט. אסתר אליין און אירע צוויי זין זענען ניצול געווארן מיט איר פאטער. אין יאר ה'תש"י איז געבוירן צו אהרן און אסתר נאך א זון.
זיין יוגנט
ער איז געבוירן אין דער שטאט קולטא.
אין ישיבה
ער האט געלערנט אין פרעשבורג ביי הרה"ג ר' שמחה בונם סופר זצ"ל (בעל שבט סופר), א זון פון כתב סופר, און ער האט געהערט דארטן די שיעורים פון דעם דיין אין שטאט וואס איז אויך געווען א ראש ישיבה הר"ר דוד לאקענבאך-ניימאן, וואס ער האט זיך געהאלטן פון איהם אלס א תלמיד מובהק, דאס איז געווען בערך אין די יארן תרנ"ב-נ"ד
בודאפעשט
אין בודאפעשט איז ער געווען דיין צוזאמען מיט הרב ישראל וועלטש. דער ראב"ד איז געווען הרב אפרים פישל זוסמאן סופר. (דער לעצטער בודאפעשטער רב איז געווען הרב קאפל רייך, וואס איז נפטר געווארן ה'תרפ"ט.)
צווייטע וועלט קריג
רב יונתן שטייף איז ניצול געווארן פון דעם חורבן אייראפע דורך דעם זאנדער טראנספארט וואס איז צושטאן געקומען צוליב אן אפמאך צווישן רודאלף קאסטנער, או אונגארישער ציוניסט, און אדאלף אייכמאן. ער איז געפארן אויף א באזונדערער באן קיין דער נייטראלער שווייץ צוזאמען מיט אנדערע קריג איבערלעבר, וואס איז געווארן אפגעהאלטן אין בערגען בעלזען אויף א האלבע יאר (צוליב דעם וואס דער ארכי-מערדער אדאלף היטלער ימ"ש האט געהאלטן אין איין פארלאנגען נאך און נאך זאכן, און דארט איז ער געווען צוזאמען מיט מערער גדולים צווישן זיי דער סאטמארער רבי, דער דעברעצינער רב און אדאלף דויטש (דער פירער אגודת ישראל אין בודאפעסט), אבער ווען עס איז געקומען צו פארן איז ער געווען אויף די ערשטע באן (עס זענען געווען דריי באנען די צווייטע דערפון איז געווען די באקאנטע באן [וואס האט אנטהאלטן די מערסטע צאל פערזאן] וואס איז אריבער דעם גרעניץ אום כ"א כסלו תש"ה, און די ערשטע איז שוין געפארן מיט ארום 300 פערזאנען אום אלול תש"ד) וואס איז אריבער דעם גרעניץ אום אלול תש"ד, ווידעראום די אנדערע צווישן זיי מרן יואל טייטלבוים אבד"ק סאטמאר זענען ערשט ארויסגעפארן מיט דעם צווייטן טראנספארט אום כ"א כסלו דעם קומענדיגן יאר.
אמעריקע
אין אנהייב פון זיין קומען קיין אמעריקע איז ער ארויסגעפארן אין נייטרא שטעטל און ער האט דארטן געדינט אלס א חלק פון די ראשי הישיבה, שפעטער האט ער זיך אריינגעצויגן אין די שטאט און אנהייב האט ער געוואוינט אויף Hewes St. נומער 168, און שפעטער האט ער זיך אריבערגעצויגן אויף Hooper St. ווי ער האט געוואוינט ביז ער איז נפטר געווארן.
ער איז נפטר געווארן אום ט' אלול ה'תשי"ח.
אלס פוסק
ער איז געווען פון די גרעסטע פוסקים און האט געשריבן שו"ת מהר"י שטייף. ער האט אויך ארויסגעגעבן ספרים אויף ש"ס (חדשים גם ישנים),ספרים על התורה און חומש לימודי השם און צוויי ספרים וועגן די שבע מצוות בני נח, איינער פון זיי הייסט „ספר מצוות השם ".
קאַטעגאָריע:רבני אונגארן קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים קאַטעגאָריע:דיינים קאַטעגאָריע:פוסקים קאַטעגאָריע:וויליאמסבורגער רבנים
יונתן פאלארד
יונתן פאלארד (, געב' ח' אב תשי"ד) איז דער אידישער שפיאן פון דעם CIA אין אמעריקע, אריינגעזעצט אין תפיסה וועגן ארויסגעבן מיליטערישע און רעגירונג סודות קיין ישראל. ווען מען האט אים געכאפט האט ישראל זיך אפגעזאגט אים צו העלפן און געבן שיץ און זייער אמבאסאדע אויס מורא פון פאליטישע קריזיס מיט אמעריקע.
נאך 30 יאר זיצן אין טורמע האט מען אים באפרייט מיט געוויסע באדינגונגען דעם 20סטן נאוועמבער 2015.
ביאגראפיע
פאלארד איז געבוירן געווארן אין גאלוועסטאן, טעקסעס.
מען האט אים שוין פיל מאל שיער נישט באגאנאגעט אבער געוויסע עלעמענטן האבן דאס אייביג צושטערט, געוויסע זאגן אז דאס איז מכוח אנטיסעמיטיזום, אבער זיי טענה'ן אז די נאטור פון די שפיאנאזש איז גאר שעדליך און הארב, און מ'קען נישט מגלה זיין פארן פובליק וואס אלץ ער האט ארויסגעגעבן, ממילא קען מען נישט געהעריג וויסן צו ער זיצט אין תפיסה ביושר צו לא ביושר.
ער איז געווארן א פרומער ייד אין תפיסה.
דערווייל איז נאך נישט געלונגען אים צו באפרייען ווייל די געהיימע סודות וואס ער האט ארויסגעגבן איז גאר הארב.
קאטעגאריע:בעלי תשובה קאטעגאריע:פאליטיק קאטעגאריע:אסיר ציון קאטעגאריע:רעגירונג קאטעגאריע:שפיאנאזש
פאה (לאנדווירט)
מיינסטו פאות? אדער מסכת פיאה?
פאה איז די עק פון פעלד נאכ'ן שניידן די ווייץ אדער אראפנעמען די פרוכט פון א בוים.
לויט דער תורה, ווען איינער שנייט זיין פעלד דארף ער איבערלאזן תבואה ביים עק פון פעלד פאר די ארימעלייט. די חז"ל האבן באשטימט אז מען דארף איבערלאזן א זעקסטל פון די תבואה זעט אויך:
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע קאַטעגאָריע:לאנדווירטשאפט
מתנות עניים
אגדתא
דער ארטיקל באשעפטיקט זיך מיטן טערמין "אגדה" פונעם תורהדיקן בליק, צו ליינען איבערן טערמין "לעגענדע" פונעם וועלטלעכן בליק דריקט אהער.
אגדתא איז א שטיקל אין די גמרא וואס רעדט נישט פון הלכה אדער מצוות, נאר פון וועלטליכע געשיכטע אדער פון מוסר, אדער הלכות דרך ארץ ווי אזוי דער מענטש זאל זיך פירן. די אגדתא'ס אין ש"ס זענען צוזאמענגעקליבן אין עין יעקב.
סארטן אגדתא
דער רמח"ל אין זיין ספר ארבעה מאמרים ברענגט אז עס זענען דא אפאר סארטן אגדתא'עס, ער לייגט צו אז די אגדתא וואס רעדט פון נאטור מיינט מען נישט דוקא די נאטור פון וואס מען רעדט, נאר עס איז דארטן באהאלטן פארבארגענע סודות התורה, און די חכמים האבן דאס באהאלטן אין די נארטוליכע זאך פון וואס מען רעדט, וועגן דעם ווייל דאס איז געווען באוויסט אז דער נאטורליכער זאך ארבייט אזוי ביי אלעמען. למשל אז די גמרא זאגט אז די זון דרייט זיך ארום די וועלט, מוז דאס נישט מיינען אז אזוי איז דאס, נאר וויבאלד אלע האבן אזוי געהאלטן אין יענע צייטן, און די גמרא זוכט נאר צו פארבארגן עפעס דא, נוצט ער די באוויסטע זאך פון יענע צייטן וועגן די זון און דער וועלט.
זעט אויך
קאטעגאריע:אמונה קאטעגאריע:תלמוד קאַטעגאָריע:מדרשים קאטעגאריע:מוסר
וואַך
וואַך איז דער פארקערטער פון שלאָף, עס ווערט געמאסטן אז מען איז ביים וויסן - דהיינו אז דעמאלטס קען מען שוין אויסהערן, שרייבן, ליינען, רעדן, טראכטן, שפאצירן, גיין, ארבעטן און קאמיוניקירן. כאטשיג מען קען טוען די אלע זאכן אינמיטן שלאפן אויכט איז עס אבער נישט פון וויסן נאר פון געוואונהייט, און עס האט נישט די פרייע בחירה בעשת מען טוט דאס. דאס הייסט ענדערשט א חלום אדער לבנה קריכן.
דאס ווארט קען אויך מיינען אין פסיכאלאגיע אדער אין רעליגיע זיך צו אויפוועקן, איינזעהן און אנערעקענען א נייעם פאקט. ווי מיר טרעפן אין תנ"ך דעם באגריף: עורה כבודי ערוועק מיין כבוד. - כדי אנערקענען און איינצוזעהן גאט'ס עהרע אויף די באשעפענישען פון די וועלט.
אויפוועקן
צופרי נאך א לאנגער נאכט ספעציעל ווען אינדרויסען הערשט א פראסט גייט זייער שווער זיך אויפוועקן פון שלאָף. דוד המלך פלעגט האבן א פידל וואס האט געארבייט דורך א פאטענט זיך צו זינגען פון זיך אליינס אים צו ערוועקן.
קאטעגאריע:קאגניציע קאַטעגאָריע:קערפער
צעל
קליין א צעל איז דער קלענסטער לעבעדיקער אײנס, מיט װאָס יעדער לעבעדיקער אָרגאַניזם איז צונױפֿגעשטעלט. דאָס װאָרט צעל שטאַמט פֿון לאטיין cellula, אַ קעמערל. עס הײסט אַזױ, װײַל גענױ אַזױ קוקט דאָס אױס װי קלײנע קעמערלעך. די צעל איז אַזױ װי אַ ציגל פֿאַר אַ בנין מיט װאָס דער קערפּער איז געבױט. די שטודיע פון צעלן ווערט גערופן צעל-ביאלאגיע.