cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
קאנאדע
עטנישע גרופעס און קאמפאזיציע
די שווארצע זענען קיינמאל נישט געווען קיין ערנסטע פראצענט אין קאנאדע'ס באפעלקערונג אבער זייער היסטאריע איז זייער אינטערעסאנט. די ערשטע שווארצע זענען אנגעקומען אין קאנאדע אין 689' ווען א גרופע פליטים פון די היסטארישע אמעריקאנער רעוואלוציע האבן מיטגעברענגט מיט זיך זייערע קנעכט און זיך באזעצט אין קאנאדע. יענע צייטן זענען געווען זייער אנגעצויגענע ווייל בריטען האט געקעמפט צו האלטן קאנטראל אין קאנאדע אז די פראנצויזן זאלן נישט פארשפרייטן זייערע פליגלן ארויס פון די קוויבעקער גרעניצן. אויך אין אמעריקע האט בריטאניע אנגעפירט קאמפיינען אנצוהאלטן איר אימפעריע אין אלע שטעט. אלע שווארצע וואס האבן צוגעהאלפן בריטאניע אין איר קאמפן האבן געוואונען פרייהייט אלס דאנקבארקייט. אין דער ענדע פונעם 17טן יאָרהונדערט האבן נאווע סקאשע און באלד דערנאך אנטעריא באפרייט אלע שווארצע פון קנעכטשאפט. אין 812' ווען די בריטישע האבן באמבארדירט וואשינגטאן האבן טויזנטער שווארצע אויסגענוצט די געלעגנהייט און זיך אריבעגעשווערצט קיין העליפאקס וואס האט אין יענע יארן געמיינט פולע פרייהייט כאטש אפילו די נאווע סקאשע רעגירונג האט נאך דעמאלט געהאט אסאך דיסקרימינירטע געזעצן פאר די שווארצע. עטליכע יאר שפעטער האבן עטליכע אמעריקאנער אנטי סלעיוו גרופעס אמטליך געהאלפן נאך טויזנטער שווארצע זיך אריבערשווערצן קיין אנטעריא דורך ספעציעל וועגן וועלכע מען איז פארצייכנט געווארן אין די היסטאריע אלס די אונטערגרונט רעילראודס. די קאנאדישע שווארצע האבן עווענטועל באקומען פולע פרייהייט און רעכט פיל שנעלער ווי די אמעריקאנער שווארצע. עס איז אינטערעסאנט אז מיט די פרייהייט וואס זיי האבן געקענט באקומען אין קאנאדע זענען דאך קיין סאך שווארצע מער נישט געקומען פון אפריקע נאר זענען געוואקסן נאטורליך.
אימיגראציע
אימיגראנטן מאכן אויס ארום 16 פראצענט פון קאנאדע'ס באפעלקערונג און ווי דערמאנט איז קאנאדע אנגעוויזן אויף אימיגראנטן. אין די געוועזענע דורות האט די אימיגראציע דעפארטמענט זיך פארלייגט צו באקומען אייראפעאישע אימיגראנטן. אין 1960 האט מען געטוישט די סיסטעם און עס איינגעטיילט אין דריי הויפט קאטעגאריעס: אימיגראנטן וואס אנטלויפן צוליב פאליטישע קריגערייען, פאמיליע מיטגלידער פון קאנאדישע בירגער, און זעלבסשטענדיגע אימיגראנטן. די זעלבסשטענדיגע אימיגראנטן ווערן די ערטשע אקצעפטירט דורך א פונקטן סיסטעם וואס די אימיגראציע דעפארטמענט האט איינגעשטעלט לויט די שטאפלן פון ערציאונג וואס די אימיגראנטן האבן. מענטשן מיט אסאך פונקטן ווערן שטענדיג אריינגענומען און זיי ציילן טאקע 50 פראצענט פון קאנאדע'ס אימיגראנטן. אנדערע 42 פראצענט אימיגראנטן זענען פאמיליע מיטגלידער פון קאנאדער בירגער וועלכע ווערן אויך געווענליך אריינגענומען אן קיין שטער. אימיגראנטן וואס פארלאזן זייערע לענדער וועגן פאליטישע קאנפליקטן באקומען שווער א גרינע קארטעל און מאכן נישט אויס מער ווי 9 פראצענט פון אלע אימיגראנטן. טראץ וואס קאנאדע נעמט אפיציעל אריין אימיגראנטן פון די גאנצע וועלט האט זי די שטערענגסטע געזונטהייט געזעצן און נעמט נישט אריין נאר 100 פראצענט געזונטע מענטשן.
די אימיגראציע דעפארטמענט שטודירט יעדע פינף יאר וויאזוי איינצוטיילן די אימיגראנטן לויט די פראווינצן. אין סך הכל האט זי א ציל צו נעמען ארום 250,000 אימיגראנטן יערליך וועלכע מאכט אויס 1 פראצענט פון די באפעלקערונג צאל. זינט דער רעסעסיע אין 990' איז די צאל אימיגראנטן פארמינערט געווארן צו 210,000 פער יאר וועלכע איז 0.7 פראצענט פון דער באפעלקערונג צאל. אמעריקע קומט אריין די צווייטע מיט בלויזע 0.3 פראצענט אימיגראנטן פון די באפעלקערונג צאל.
די אימיגראנטן באקומען סעטעלמענט סערוויסעס פון די רעגירונג ווי צייטווייליגע אקאמאדאציע, שפראך קלאסן, און הילף צו טרעפן דזשאבס. אין 996' האט די רעגירונג ארויפגעלייגט א $975 שטייער אפצאל פאר יעדן אימיגראנט צו העלפן באצאלן די קאסטן פאר די סערוויסעס. דער אפצאל האט גרויס קעגנערשאפט און ווערט שטענדיג דעבאטירט. א גרויסע טייל אימיגראנטן זענען געלערנטע מענטשן וועלכע קומען פאר א בעסער לעבן. אפילו די גאר געלערנטע מיט א ספעציעלע פאך זענען געצוואונגען צו ארבעטן פאר א מינימום געהאלט ביז זיי קענען איינע פון די צוויי שפראכן און די קאנאדער געזעצן.
לעבנ'ס סטיל
דאס געמיש פון ראיאן און קולטור פון די צוויי אנדערע פעלקער אין קאנאדע קען נישט אנצייכענען אן איינצעלעם קאנאדער לעבנ'ס סטיל. אבער עפעס גענעראלעזאציעס קען מען יא מאכן און די ערשטע דערפון איז די וואוינונג סטאנדארט פון קאנאדע וועלכע איז זייער הויך ווי אין די פאראייניגטע שטאטן, רוב אייראפאישע לענדער, און יאפאן. רוב קאנאדער וואוינען אין גוטע הייזער, גייען שיין אנגעטאן, דרייוון גוטע אויטאס, קויפן איין מיט שכל, און געניסן פון א גוטע העלט קעיר סיסטעם וועלכע גוט הילף פאר יעדן אייניג, ארים צו רייך. קאנאדער גיבן אויס זייער גרעסטן טייל געלט פאר האוזינג. רוב הייזער זענען שיין און גוט און זענען איינצעלע פאמיליע הייזער. נאר 1 פראצענט פון קאנאדע'ס באפעלקערונג וואוינען אין אפארטמענטס וועלכע די רעגירונג רופט אן צוזאמענגעשטופט. אין די לעצטע צוויי-צענדליג יארן האבן זיך די פאמיליעס שטארק געענדערט און עס זענען פאראן פיל מער איינצעלע עלטערן פאמיליעס. די סיבה דערצו איז צוליב די שווערע געזעצן וואס די רעגירונג האט איינגעפירט בנוגע פאמיליע אייגנטום. די קאנאדער זענען נישט קיין גרויסע פרעסער, אבער גלייכן אלע ערליי עסן וועלכע מען קען טרעפן אין די מולטי ערליי רעסטוראנטן מיט עסנס פון די גאנצע וועלט. אין אלגעמיין זענען די קאנאדער זייער אן איידל פאלק מיט גוטע מדות מיט וועלכע זיי געפינען חן אין די גאנצע וועלט. די פראנצויזן זענען אבער מער אויסגעלאסן און פראסט. די קאנאדער זענען אויך א געלאסענע פאלק און נישט אזוי יאגעדיג ווי די אמעריקאנער וועלכע לעכצן נאכ'ן דאלאר. ביז נישט לאנג צוריק פלעגן אלע געשעפטן זיין פארשלאסן זונטאג אבער מיט דער צייט האט זיך עס געטוישט. זעקס אזייגער נאכמיטאג איז כמעט אלעס פארשלאסן אחוץ די לעבנסוויכטיגע געשעפטן ווי פארמאסיס א.ד.ג. אין אלע אנדערע זאכן ווי האביס, ספארטן, און ענטערטעינמענט זענען די קאנאדער צוטיילט אין צוויי פעלקער. די פראנצויזן האבן זייער קולטור וועלכע איז גענוי די זעלבע ווי די עכטע פראנצויזן. און די ענגלישע זענען ווי די בריטישע אדער ווי די אמעריקאנער.
כאטש קאנאדער וואוינען אין די בעסטע סטאנדארטן זענען אבער איינס פון זיבן ארים און האבן נישט גענוג געלט אויסצוהאלטן די סטאנדארטן. א הויפט סיבה פארוואס עס זענען פאראן אזויפיל ארימע איז ווייל, ווי געזאגט, זענען זייער אסאך פאמיליעס איינצעלע עלטערן פאמיליעס וועלכע קענען זיך שווער באגיין מיט געהאלט פון איין מענטש. ארום האלב פון די וואס ווערן פאררעכנט ארים ארבעטן נישט און געניסן פון וועלפעיר פראגראמען. פארברעכן איז א שטארקע פראגע אין קאנאדע פון וועלכע די מידיא רעדט אסאך. קאנאדע האט א נידעריגע פארברעכן ראטע מיט 1.6 מארדן פער 100,000 מענטשן. (פארברעכן ראטעס אין אנדערע לענדער: 0.6 אין יאפאן, 0.9 אין בריטאניע, 9.9 אין די פאראייניגטע שטאטן, און 17.2 אין מעקסיקא). די צאל מארדן און אנדערע פארברעכנס פאלן יעדעס יאר. עס איז כמעט נישט געווען קיין שרעקליכע מארד סצענעס אין קאנאדע'ס היסטאריע וועלכע זאלן מאכן נייעס אין דער וועלט. אבער אפילו אזוי האט די רעגירונג שטענדיג געארבעט אויף גאן קאנטראל און ממש לעצטענס אויף גאן רעגיסטראציע. די אקטן האט גרויס קריטיק אין לאנד וועלכע שטערט די רעגירונג איינצושטעלן די נייע געזעצן.
קאנאדע איז זייער א ריין לאנד קעגן איר שכן אמעריקע. אפגערעדט פון ענווייראמענטאלע פאליסיס פארמאגט זי פשוט ריינע גאסן וועלכע טוריסטן גלייכן שטארק. אפילו אין די געדיכטע שטעט זענען די גאסן שטענדיג זויבער. די ארטיגע לאקאלע רעגירונגען און מוניציפאליטעטן האבן זייער הארבע געזעצן בנוגע זויבערקייט און אויך א רייע געזעצן וויאזוי פריוואטע הייזער זאלן אויסקוקן פון אינדרויסן. טוריסטן וואס קומען אן קיין טאראנטא אדער מאנטרעאל ווערן באגייסטערט וויאזוי אזעלכע פארנומענע שטעט קענען זיין אזוי ריין.
עקאנאמיע
קליין|[[קאנאדישע באנקנאטן באשילדערן, פון ארויף ביז אראפ, ווילפריד לאריער, דזשאן מאקדאנאלד, די מלכה עליזאבעט II, וויליאם לייאן מאקענזי קינג, און ראבערט בארדן.]] קאנאדע איז איינס פֿון די רייכסטע לענדער אויף דער וועלט, א מיטגליד פֿון דער ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג (OECD) און גרופע פון אכט (G8). קאנאדע איז א געמישטע עקאנאמיע, העכטסראנגיק נידעריגער ווי די פֿאראייניגטע שטאטן אבער העכער פֿון רוב מערב-אייראפעאישע לענדער אויפן אינדעקס פֿון עקאנאמישער פֿרייהייט. זײַ די אנהייב 1990טע יארן, האט די קאנאדישע עקאנאמיע געוואקסן גיך מיט ווייניג ארבעטלאזיקייט און מיט הויכע עודפים צו דער פֿעדעראלער רעגירונג. הײַנט האט קאנאדע אן עקאנאמישע סיסטעם, פֿורעם פֿון פראדוקציע און הויכע לעבנ-סטאנדארטן גאנץ ענלעך צו די פֿאראייניגטע שטאטן. אין אקטאבער 2007, האט געהאלטן די נאציאנאלע ארבעטלאזיקייט בײַ 5.9%, די נידעריגסטע אין 33 יאר. ארבעטלאזיקייט אין די פראווינצן טוישט זיך פוֿן (נידעריג) 3.6% אין אלבערטא צו א הויכפונקט פֿון 14.6% אין ניופֿאנדלאנד און לאבראדאר.
אינעם פֿארגאנגענעם יארהונדערט, האט דער וואוקס אין פֿאבריקאציע, מינירן און באדינונג סעקטארן פֿארוואנדלט דאס פֿאלק פֿון א מער דארפֿישער עקאנאמיע אין וואס אן אינדוסטריעלער שטאטעקאנאמיע. דער גרעסטער טייל פֿון דער עקאנאמיע איז די באדינונג אינדוסטריע וואו דרײַ פֿערטל פֿון אלע קאנאדישע ארבעטערס ארבעטן. קאנאדע איז דאך אן אויסנאם צווישן די אנטוויקלטע לענדער מיט א וויכטיקן גרונטיקן סעקטאר—צוויי פֿון קאנאדע'ס הויפט אינדוסטריעס זענען געהילץ און אויל.
קאנאדע איז פֿון די ווייניג אנטוויקלטע לענדער וואס  עקספארטירן מער ענערגיע ווי זיי אימפארטירן. אטלאנטישע קאנאדע האט ריזיקע בארטנליקע לאגערונגען פון נאטירלעכע גאז, און גרויסע אוצרות פֿון אויל און גאז אין אלבערטא. מיט די ריזיקע אטאבאסקא דיעגעכץ זאמדן האט קאנאדע די צווייטע גרעסטע וועלטליכע זאפאסן פֿון אויל נאך סאודי אראביע.
קאנאדע איז פֿון דער וועלט'ס וויכטיגסטע באזארגערס פון אגריקולטורעלע פראדוקטן, מיט ווייץ, קאנאלא און אנדער תבואה פֿון די קאנאדישע פרעריעס. קאנאדע איז דער וועלט'ס גרעסטע פראדוצירע פֿון צינק און אוראניום און גרויס אין אסאך אנדערע נאטירלעכע  רעסורסן ווי  גאלד, ניקל, אלומיניום, און בליי.
מיט די פֿאראייניגטע שטאטן איז דא גרויסע אינטעגראציע זײַט דער צווייטער וועלט מלחמה. דער צפון אמעריקע פרייער מסחר אפמאך (NAFTA) האט געשאפֿן א פרייע האנדלן זאנע צווישן קאנאדע, די פֿאראייניגטע שטאן און מעקסיקא.
זײַט 2001, קאנאדע האט פֿארמיטן א רעסעסיע און האט די בעסטע עקאנאמישע אויספֿירונג אין דער G8 גרופע.
רעגירונג
קאנאדע איז א פעדעראציע וועלכע'ס רעגירונג איז צוטיילט צווישן די צענטראלע און פעדעראלע רעגירונגען און די פראווינציאלע און טעריטאריאלע רעגירונגען. קאנאדע'ס אפיציעלע קאנסטיטוציע איז געמאכט געווארן אין 982' וועלכע איז געבויט אויך עטליכע פריערדיגע קאנסטיטוציעס און דערויף צוגעלייגט א קאפיטאל פון רעכט און פרייהייט. די קאנאדער קאנסטיטוציע גיט אויך וואס קאנאדער רופן "פאטריאציע" – געבנדיג די קאנאדער רעגירונג די פולע אויטאריטעט איבער איר אייגענע קאנסטיטוציע. בעפאר האט בריטען אויך געהאט א טייל אויטאריטיט אויף די קאנסטיטוציע אין אן אקט וועלכע איז אנגערופן געווארן דער בריטישער נארד אמעריקע אקט.
אלע קאנאדישע בירגער (מיטן אויסנאם פון עלעקטאראל אפיצירן און קרימינאלן) העכער 18 יאר אלט קענען וויילן און לויפן אין וואלן אין סיי וועלכע פאזיציע. דאס לאנד איז איינגעטיילט אין ריידינגס (דיסטריקן) און יעדער בירגער איז איינגעשריבן צו זיין לאקאלן ריידינג. דער ארויסגאנג ביי אן עלעקציע איז זייער הויך אין קאנאדע מיט ארום 75 פראצענט פון פאלק און פארגלייך צו אמעריקע ווי נאר 55 פראצענט פון פאלק גייען בכלל ארויס וויילן כאטש די פאליטיק איז דארט פיל אינטערעסאנטער און מער מענטשן האלטן עס מיט טאג טעגליך. קאנאדע'ס הויפט פון דעם לאנד איז דער מאנארך פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך. דער מאנארך ווערט רעפרעזענטירט אין קאנאדע דורך אן גובערנאטאר אלגעמיינער (Governor General) וועלכע האט גארנישט קיין פאליטישע קראפט. דער הויפט עקזעקיוטיוו איז דער פרעמיער מיניסטער וועלכער ווערט ערוועלט דורך די לעגיסלאטור. די פארלאמענט איז 100 פראצענט ערוועלט דורך וואלן אין וועלכע אלע בירגערס קענען וויילן יעדע 5 יאר. די ריכטערס פאר די הויכע געריכט ווערן ערוויילט דורך די פעדעראלע און פראווינציאלע רעגירונגען.
אין אויסערן פאליסי האט זיך קאנאדע צוגעטשעפעט צו די נישט קאמוניסט קראפטן דורכאויס דעם קאלטן קריג און האט פארארדענט טרופן צו נאט"א, אן אליאנץ געפארעמט צוריק צוהאלטן די געפאר פון די קאמוניסטישע אגרעסיע. וויאזוי אימער, האט קאנאדע קיינמאל נישט געוואלט זיין א גרויסע מיליטערישע מאכט. זייענדיג א שטארקע שטיצער פון די פאראייניגטע פעלקער האט קאנאדע שטענדיג געשיקט מיליטערישע טרופן און געצייג אין אלע יו-ען אונטערגענומענע שלום אפעראציעס.
די צענטראלע רעגירונג האט די פולע מאכט אויף אלע אפטיילונגען וועלכע זענען נישט צוגעטיילט פאר די פראווינציאלע רעגירונגען ווי שטייערן, חובות, מיליטער, באנקירונג, קאמערץ, נעוויגאציע, שיפינג, ענעריגע פאסט, צענזוס, סטאטיסטיק און נאך. אויף אימיגראציע און ארגיקולטור קען די פעדעראלע רעגירונג אסאך מאל איבערגעבן אין טייל פאר די פראווינציאלע רעגירונגען אויב נויטיג. אין 982' האט די סופרים קארט איבערגעמאכט די קאנסטיטוציע און צוגעלייגט די באוואוסטע טשארטער אף פרידאם וועלכע האט פארזיכערט פאר אלע בירגער פונדאמענטאלע פרייהייט צו וויילן אין אלע וואלן, פרעסע, קעמפן דיסקרימינאציע, שפראך, און נאך פרייהייטן מיט וועלכע קאנאדע סימבאלאזירט. די טשארטער האט אויך אסאך געענדערט די פאליטישע סיסטעם פון מאכן און טוישן געזעצן און דאס טוישן א פאליסי אפילו עס קלאפט אן אין אנדערע טשארטער פראוויזיע'ס. די נייע קאנסטיטוציע איז אונטערגעשריבן געווארן דורך אלע פראווינציאלע פרעמיערס אויסער דער פרעמיער פון קוויבעק וועלכער האט אפגעזאגט אונטערצושרייבן ווייל די נייע טשארטער האט נישט געשטימט מיט קוויביקס פאליסיס. יענער אקט האט געפירט צו די פארשטערקערונג פון די סעפעטעריסטישע גרופע און א רעפערענדום אין 995' וועלכע זיי האבן שיעור נישט געוואונען.
פעדעראלע רעגירונג ארגאניזאציע
די פארלאמענט באשטייט פון דריי חלקים: די גאווערנער דזשענעראל, די סענאט, און די הויז אף קאמאנס. די הויז אף קאמאנס האט 3 מאל אזויפיל מיטגלידער ווי די סענאט. דער פרעמיער מיניסטער און די עקזעקיוטיוו קאבינעט זענען אלע מיטגלידער אין די פארלאמענט, געווענליך אין די הויז אף קאמאנס.
דער גאווערנער דזשענעראל איז א רעפרעזענטעטיוו פון די מאנארך וועלכע איז די בריטישע קעניגן. עס זענען אויך פאראן 10 לוטענעט גאווערנערס איינס פאר יעדע פראווינץ. דער גאווערנער דזשענעראל ווערט ערוועלט דורך דעם פרעמיער מיניסטער און דארף באקומען די אומאפיציעלע צושטימונג פון די מאנארך. ענגליש רעדנדיגע זענען שטענדיג געקליבן געווארן פאר גאווערנער דזשענעראל. די טערמין פון א גאווערנער דזשענעראל איז געווענליך 5 יאר. דער גאווערנער דזשענעראל'ס ראלע איז נישט מער ווי א צערעמאניאלע. ער אדער זי (די היינטיגע גאווערנער דזשענעראל איז א פרוי) דארף באשטעטיגן און אונטערשרייבן יעדע ביל אין נאמען פון די מאנארך, אויפזאגן און איינשווערן מיטגלידער, אויטאריזירט אלע טריטיס, און גיט באערדעס פאר די וואס דארפן דאס באקומען. אפיציעל דארף דער גאווערנער דזשענעראל אריינשטעלן דעם פרעמיער מיניסטער און די קאבינעט מיטגלידער, אבער אזויווי עס האט אבער נישט קיין פאליטישע קראפט מוז ער אדער זי סייווי מיטשטימען מיט יעדע אויסוואל וואס די קאמאנס ערוועלט. אין אנדערע ווערטער איז די גאווערנער דזשענעראל נאר א סימבאליזירנדע מאנארך. די הויפט עקזעקיוטיוו איז דער פרעמיער מיניסטער, געווענליך דער פירער פון די פארטיי מיט די מערסטע זיצן אין פארלאמענט. קאנאדע'ס פארלאמענטרי סיסטסעם איז נאכגעמאכט פון בריטען אז אויך דער פרעמיער מיניסטער מוז ווערן ערוועלט אין א לאקאלע ריידינג ווי אלע אנדערע פארלאמענט מיטגלידער. דעם פרעמיער מיניסטער'ס פאזיציע באקומט ער נאר ווייל זיין פארטיי האט די מאיאריטעט אין די הויז אף קאמאנס און ווייל ער איז דער פירער פון די פארטיי. דער סיסטעם ווערט אנגערופן די פארלאמענטרי סיסטעם. (אין אמעריקע ווערט דער פרעזידענט ערוועלט אין א באזונדערע עלעקציע און צומאל קען אן אנדערע פארטיי האבן די מאיאריטעט אין די רעגירונג). אויב דער פרעמיער מיניסטער רעזיגנירט אלס פירער פון די פארטיי בעפאר די קומענדיגע וואלן ווערט דער נייער פירער פון די פארטיי אויטאמאטיש אויפגענומען אלס פרעמיער מיניסטער ביז ווילאנג נייע וואלן קענען אפגעהאלטן ווערן. די פאראנטווארטליכקייט פון דעם פרעמיער מיניסטער איז די פאליסי פון די רעגירונג איבער אלע הויפט אישוס. דער פרעמיער מיניסטער ערוועלט זיך אליינס זיין עקזעקיוטיוו קאבינעט וועלכע זענען אלע ערוועלטע פארלאמענט מיטגלידער. (אין אמעריקע ברענגט דער פרעזידענט מיט זיך א פארטיגע קאבינעט וועלכע זענען קיינער נישט ערוועלט און זענען נישט קיין מיטגלידער אין די רעגירונג). דער גאווערנער דזשענעראל דארף געבן די באשטעטיגונג אויף די אויסוואל פון די קאבינעט. דער פרעמיער מיניסטער איז אויך דער וואס רעקעמאנדירט וועמען מען זאל אריינשטעלן אין די ציווילע סערוויס אפטיילונגען, אין די סענאט, און אין די יוסטיץ דעפארטמענט. די קאבינעט באשטייט פון 40 מיטגלידער וועלכע זענען ווי די עקזעקיוטיוון צו די צענדליגער רעגירונג אפטיילונגען ווי פינאנץ, אימיגראציע, לעיבאר, געזונטהייט א.א.וו.
די מיטגלידער פונעם הויז אף קאמאנס ווערן דירעקט ערוועלט דורך די ציווילע וויילער יעדע 5 יאר. יעדע פראווינץ אדער טעריטאריע איז צוטיילט צו עטליכע ריידינגס, געוואנדן לויט די צאל באפעלקערונגען, און יעדע ריידינג ערוועלט איין מיטגלידער. די סך הכל צאל פון מיטגלידער אינעם הויז אף קאמאנס שטייט היינט ביי 301 אבער עס ווערט שטענדיג פארמערט נאך יעדע צענזוס. יעדע ריידינג האט בערך 100,000 וויילער און אויב עס ווערט מער גרינדעט די פראווינציאלע רעגירונג נאך א ריידינג. ווען אימער א זיץ ווערט ליידיג צוליב סיי וועלכע סיבה מוז מען דאס באלד ערזעצן מיט וואלן וואס ווערט אנגערופן א ביי-עלעקציע. צו קוואליפיצירן פאר אן עלעקציע צו די הויז אף קאמאנס מוז דער קאנדידאט זיין אינגאנצן 18 יאר אלט און מוז נאמינירט ווערן דורך זיין אייגענע פארטיי נאכדעם וואס ער דעגרייכט א געוויסע פארטיי שטאפל. אויסער אויב איינער לויפט אלס אן אינדעפענדענט דעמאלט ברויך ער נישט קיין שום נאמינאציע. דער קאנדידאט מוז נישט ארגינעל וואוינען אין די ריידינג אין וועלכע ער לויפט אבער איינמאל ער געוואונט מוז ער דאס טאן. אין פראקטיק איז די הויז אף קאמאנס די הויפט לעגיסלאטיווע אפטיילונג וואו רוב וויכטיגע בילס ווערן פארגעלייגט און שטודירט. דער פרעמיער מיניסטער און רוב עקזעקיוטיוו קאבינעט מיטגלידער זענען אויך מיטגלידער אים די הויז אף קאמאנס. אויב די רעגירונג פארלירט די שטיצע פון א מאיאריטעט אין קאמאנס מוז מען פאררופן נייע וואלן, דערפאר שטימען נישט די מיטגלידער פון די פארטיי קעגן די רעגירונג. אלע דיסקוסיעס און מיינונגען אינערהאלב די פארטיי ווערן דעבאטירט אין פריוואטע מיטינגען אדער פארטיי קאקוס. איינמאל די דעבאטע איז פאראיבער וועלן אלע מיטגלידער פון די פארטיי שטעלן איין פראנט אין פארלימענט און אזוי ארום קענען אנהאלטן די קראפט. אלע אנדערע פארטייען אין די הויז אף קאמאנס וועלכע שטיצן נישט די רעגירונג זענען באקאנט אלס די אפאזיציע. די מאיאריטעט פארטיי מיט די מערסטע זיצן נאך די רעגירונג'ס פארטיי איז די אפיציעלע אפאזיציע און האט ספעציעלע פריווילעגיעס. דער פירער פון יענע פארטיי איז איינע פון די מערסט וויכטיגסטע פיגורן אין די פארלאמענט. די פארלאמענט סיסטעם פארלאנגט אז די אפאזיציע פארטיי מוז האלטן אנדערש ווי די רעגירונג'ס פארטיי אין יעדע אישו כדאי יעדע אישו און ביל זאל קענען גוט דעבאטירט ווערן בעפאר עס ווערט געטאן. דער פרעמיער מיניסטער און זיינע פארטיי מיטגלידער דארפן זיין גרייט צו יעדע צייט אפצוענטפערן און צו פארשטיין געבן די רעגירונג'ס פראגראמען אדער אקציעס צו די אפאזיציע.
זעט: קאנאדע'ס פרעמיער מיניסטארן
יוסטיץ
די לעגאלע סיסטעם אין קאנאדע איז אויפגעצויגן געווארן לויט די ענגלישע געזעצן, אויסער אין קוויבעק, וואו די קוויבעקער פראווינציאלע רעגירונג האט איר אייגענע ציווילע געזעצן וועלכע איז נאכגעמאכט די ארגינעלע פראנצויזישע געזעצן וועלכע האלט נאך אן זינט 804'. די פעדעראלע גערעכטיקייט איז אנגעפירט דורך די סופרים געריכט פון קאנאדע, וועלכע איז צוזאמענגעשטעלט דורך א טשיף ריכטער און 8 הילפס ריכטער אונטער אים, פון וועלכע דריי זענען פון קוויבעק. די סופרים קארט געפינט זיך אין דער הויפט שטאט אטאווע און פירט אן מיט אלע ציווילע, קרימינאלע, און קאנסטיטוציאנאלע געזעצן. די צווייטע גרעסטע געריכט נאך די סופרים קארט איז די פעדעראלע געריכט פון קאנאדע וועלכע איז צוטיילט צו צוויי אפטיילונגען: די אורטייל געריכט און די אפיעל געריכט. אינעם פעדעראלן געריכט ווערן געברענגט פארשידענע קעיסעס, אריינגערעכנט די וואס קלאגן די פעדעראלע רעגירונג. די פראווינצן האבן אלע סופרים קארטן און אסאך קליינע ציווילע געריכטן צוטיילט אין די ראיאנען.
פראווינציאלע רעגירונגען
קאנאדע איז צוזאמענגעשטעלט דורך 10 פראווינצן, יעדע איינע מיט אן אייגענע לעגיסלאטור און אדמיניסטראציע. אלע פראווינציאלע רעגירונגען זענען אויסגעשטעלט אין סטרוקטור ווי די פעדעראלע נאציאנאלע רעגירונג. די מאנארך איז רעפרעזענטירט אין יעדע פראווינץ דורך א לוטענעט געווארנער וועלכע ווערט איינגעשטעלט דורך די גאווערנער דזשענעראל מיט די צושטימונג פון דעם פרעמיער מיניסטער. די פראווינציאלע רעגירונגען ווערן ערוועלט יעדע 5 יאר. דער אנפירער פון א פראווינציאלע רעגירונג איז דער פרעמיער וועלכער ווערט אייגעשוואוירן דורך דעם לוטענעט גאווערנער נאכדעם וואס זיין פארטיי געווינט א מערהייט אין די פראווינציאלע עלעקציעס. דער אויסשטעל פון די פראווינציאלע לעגיסלאטור איז גענוי ווי אין די הויז אף קאמאנס. דער פרמיער מוז אנהאלטן א מאיאריטעט און טוט זיך אליין ערוועלן אן עקזעקיוטיוו קאבינעט מיט מיניסטארן פאר יעדע אפטיילונג. פארשטייט זיך אז אלע עקזעקיוטיוון זענען מיטגלידער פונעם אזויגערופענעם טשעמבער. די יאקען און נארטוועסט טעריטאריעס ווערן יא געפירט דורך אטאווע וועלכע האט אריינגעשטעלט א קאמישענער אין די הויפט געגענטער (יעלאונייף אין די נארטוועסט טעריטאריעס און ווייטהארס אין די יאקען טעריטאריעס). אונטער דעם קאמישענער איז פאראן אן ערוועלטע קאונסיל אזויווי אין רוב שטעט אין דער וועלט. די קאונסיל האט אבער נישט די פולע קאנטראל אויף די טעריטאריע אזיווי די פראווינציאלע רעגירונגען און טייל דעפארטמענטס ווערן דירעקט געפירט דורך די פעדעראלע רעגירונג. א דריטע טעריטאריע איז געגרינדעט געווארן אין 999' ארויס פון די נארטוועסט טעריטאריעס און איז א נאמען געגעבן געווארן נועווענאט. די טעריטאריע נעמט אריין 2 מיליאן קוואדראט קילאמעטער פון ארקטיק געגענטער. די קליינע טעריטאריע האט זיך אויך אן אייגענע קאונסיל מיט א קאמישענער און איז באזעצט מיט אינדיגינוס מענטשן.
פאליטישע פארטייען
די שטארקסטע נאציאנאלע פאליטישע פארטייען אינעם לעצטן דור זענען די פראגרעסיוו קאסערוואטיוון און די ליבעראלן. די דריטע גרעסטע פארטיי מיט די טראדיציאנאלע נאציאנאלע שטיצע איז די ניו דעמאקראטיק פארטיי (ען-די-פי). די פראגרעסיוו קאנסערוואטיווע פארטיי האט געווענליך געשטיצט די לימיטאציע צו סטעיט קראפט און א פיסקאלע אחריות, ווען די ליבעראלן האבן שטענדיג געצילט צו אריינמישן די רעגירונג אין אלע אפטיילונגען, ספעציעל אין די עקענאמיע. די ליבעראלן זענען אויך שטענדיג באטראכט געווארן אלס די פארטיי וועלכע איז טראדיציאנעל די מערסטע אפען פאר אימיגראציע. די קלענערע ען-די-פי וועלכע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן מיט די געוועזענע קענעדיען לעיבאר און פראטעסט מואוומענטס פארטייען שטיצט פראגראמען וועלכע פארמערן סאציאלע און עקענאמישע אייניקייט. די ען-די-פי פאררופט זיך אלס די פארטיי וועלכע שטעלט פאר די געווענליכע פשוט'ע איינוואוינער אבער עס איז איר נאך קיינמאל נישט געלונגען צו באקומען די אויבערהאנט און פירן די רעגירונג. מיט דעם אלעם האט די פארטיי א שטארקן כוח מיט וועלכע זי שטיצט געווענליך די ליבעראלן. פראווינציאלע רעגירונגען האט די ען-די-פי פארטיי יא באוויזן צו געווינען אין 4 פראווינצן. אין די 93' עלעקציע האבן נאר די ליבעראלן אנגעהאלטן זייער פאליטישע באזע, ווען די צוויי אנדערע פארטייען האבן אסאך פארלוירן ווען די פערטע גרויסע פארטיי, די בלאק קוויבעקיאס איז געגרינדעט געווארן דורך די קוויבעקער צו שיצן קוויבעק'ס אינטערעסן און צו פרעדיגן סאוורענטי (זעלבשטענדיקייט). די צוויי אנדערע פארטייען זענען ממש צוזאמענגעפאלן און די בלאק קוויבעקיאס איז געווארן די אפיציעלע אפאזיציע אין די רעגירונג. דער דעמאלטדיגער פירער פון די בלאק קוויבעקיאס, לוסיען בושארד, האט באלד דערנאך פארלאזט זיין שטעלע צו ווערן דער פרעמיער פון קוויבעק. דערווייל איז נאך די בלאק קוויבעקיאס זייער שטארק אבער איז שוין היבש רעדוצירט געווארן זינט די אינטערעסן פאר זעלבשטענדיקייט האט אסאך נאכגעלאזט און די פארטיי האט פארלוירן איר אפיציעלע אפאזיציע צו די קענעדיען עלייענץ פארטיי. אויב קוויבעק וועט אמאל געוואונען פולע זעלבשטענדיקייט וועט זי גענצליך אויפלעזן איר פארטיי אין די פעדעראלע רעגירונג. די קענעדיען עלייענץ, וועלכע האט סוקסעסירט די רעפארם פארטיי, איז שטארק געווארן נאכדעם וואס זי האט אנגעהויבן שטיצן קאנסערוואטיווע אישוס ווי שניידן שטייערן און רעגירונג'ס פונקציעס און האט געשטערט די קוויבעקער פון אירע פלענער. דער פירער פון די פארטיי, סטאקוועל דעי, האט גאר שטארק געפירט די פארטיי וועלכע האט ווידער געוואונען אין 00' מיט אן אויסערגעווענליכן שטארקייט, צונעמנדיג נאך אפאר זיצן אין פארלאמענט. דעי האט שפעטער געמוזט רעזיגנירן נאכדעם וואס עס זענען ארויפגעצויגן געווארן אויף אים עטליכע סקאנדלן.
סאציאלע סערוויסעס
קאנאדע איז א ריכטיגע סאציאלע רעגירונג מיט די מאקסימולע וועילפעיר פראגראמען וואס מעגליך. די רעיגירונג גיט אומזיסטיגע העלט קעיר פאר ארים און רייך אייניג, פענסיע פאר רעטייערמענט און דיסעביליטי, ענפלאוימענט אינשורענס ביז א יאר, און קינדער געלט פאר ארימע און מיטל פארדינער פאמיליעס צו העלפן אויפציען קינדער. אחוץ די אלע פראגראמען שפענדעט די רעירונג ביליאנען דאלארן פאר די פראווינציאלע רעגירונגען צו העלפן מיט אויפציאונג און סאציאלע הילף פאר די וואס דארפן דאס. אלעס צוזאמען קאסט דאס אפ פאר די רעגירונג 57.3 ביליאן דאלאר פער יאר און נאך 9 ביליאן פאר די העלט קעיר סיסטעם. די אדמיניסטראציע פון וועלפעיר סערוויסעס איז אין גרעסטן טייל די אחריות פון די פראווינציאלע רעגירונגען וועלכע צוטיילן עס צווישן מוניציפאליטיס. די פראווינציאלע רעגירונגען זענען אויך פאראנטווארטליכט פאר ערציאונג וועלכע זי דארף ארויפברענגען אויף הויכע שטאפלן. העלט און ערציאונג זענען די עיקר פליכטן פון די פראווינציאלע רעגירונגען וועלכע גיבן אויס פארדעם ארום 50 ביז 60 פראצענט פון זייער בודזשעט. די העלט קעיר סיסטעם אין קאנאדע איז באמת געגרינדעט געווארן דורך די פראווינציאלע רעגירונגען אין 947' וועלכע האבן געפירט צו די גרינדונג פון די קאנאדע העלט אקט אין 966'. נאך היינט זענען די פראווינציאלע רעגירונגען די וואס צושפרייטן און אפערירן די העלט קעיר סיסטעם מיט אסאך פינאנציעלע הילף פון די פעדעראלע רעגירונג. מיט דער צייט איז קאנאדע געוואקסן און מער קרענק האט אנגעהויבן פלאגן דאס לאנד וועלכע האט געקאסט צופיל געלט פאר די רעגירונג, ביז עס איז שוין געווארן א דעפיציט. די רעגירונג האט זינט דעמאלט אנגעהויבן פאדערן אפצאלן אויף אסאך מעדעצינען און איבעריגע דאקטוירים באזוכן און געעפענט קליינע פריוואטע קליניקס אלעס כדי צו מאכן אביסל קעש וועלכע פאדערט זיך וויכטיג פאר די רעגירונג'ס קאסע.
פארטיידיגונג
אלס א לאנד מיט נאר 30 מיליאן איינוואוינער ווערט קאנאדע נישט פאררעכנט אלס א צענטראלע מיליטערישע קראפט. די קאנאדער רעגירונג האט אין 94' ערקלערט אז די קאנאדער כוחות פליכט איז היינט צו טאג נאר צו היטן דאס לאנד און וואסערן און צו געבן אינטערנאציאנאלע סעקיוריטי פאר יו-ען געשטיצטע מיסיעס. די קאנאדער מיליטער זענען ענדערש איין סיסטעם ווי זייענדיג צוטיילט אין אן ארמיי, עירפארס, נעיווי, און נאך. דער אנפירער פון די מיליטערישע כוחות איז דער טשיף אויף די דעפענס סטעף. אונטער זיין קאמאנד איז דאס מיליטער צוטיילט אין 3 טיילן: די לופט כוחות, מעריטיים, און לאנד כוחות. מיליטרישע סערוויס איז 100 פראצענט וואלונטירנדיג מיט'ן אויסנאם ביי א קריטישע קריג ווי ביי די צווייטע וועלט קריג. קאנאדע איז איינע פון די גרינדער מיטגלידער פון נאט"א זינט זי איז אויפגעשטעלט געווארן אין 49'. דאס מיליטער האט צו יעדע צייט גרייט א מיליטער אין אייראפע פאר סיי וועלכע נאט"א מיסיע. קאנאדע האלט אויך פעסט מיט אין די אמעריקאנער און אייראפעאישער ספעיסקרעפט פראגראמען צו וועלכע זי האט שוין אריינגעברענגט אסאך געלט און וויסנשאפט. קאנאדע האט אנטייל גענומען אין די אינטערנאציאנאלע ספעיס צענטער דורך שענקן איין טייל. קאנאדע'ס מיליטער ווערט באטראכט אין דער וועלט אלס איינע פון די וועלט'ס פרידנס אנהאלט נאציאנען. אלעס צוזאמען האט זי שוין געשיקט 85,000 פערסאנעל אויף פארשידענע שלום מיסיעס, א טייל וועלכע גייען נאך היינט אן. די מיליטערישע כוחות איז אויך שוין 3 מאל גענוצט געווארן אינלאנד צו פארהאלטן אומרוען איינמאל אין קוויבעק אין פרעמיער מיניסטער טראדאו'ס צייטן ווען עס האט געדראעט טעראריסטישע אטאקעס דורך קוויבעקער טעראריסטן און א צווייט מאל ווען א גרופע אינדיגינוס איינוואוינער אין קוויבעק האבן געוואלט רעוואלטירן און אין 95' ביי אן אינצידענט אין בריטיש קאלאמביע. קאנאדע האט קיינמאל נישט געפינען פאר וויכטיג צו שטארקן איר מיליטער נאר ליבערשט פרובירט עס צו שניידן. די מיליטער האט נישט קיין הויכע פראפייל אין לאנד און מיליטערישע געשעענישן האט א קליינע אפעקט אין פאליטיק. 10 יאר צוריק האט די מיליטער פארמאגט קנאפע 120,000 פערסאנעל וועלכע האט אפגעקאסט די רעגירונג 11.3 ביליאן דאלאר. ביז אין 97' האט שוין די ציפער געהאלטן ביי 61,600 גרייטע פערסאנעל און נאך 28,700 פאר רעזערוו. ארגינעל האט די רעגירונג געפלאנט צו שניידן די מיליטער'ס קאסטן צו 10 ביליאן דאלאר אבער די סעפטעמבער אטאקעס אויף אמעריקע האט אויפגעברענגט אסאך קריטיק אז די רעגירונג איז זייער צוריקגעשטאנען און מוז זיך מער אנטוואפענען צו זיין גרייט על כל צרה שלא תבא.
אויסערן פאליטיק
קאנאדע'ס אויסערן פאליסיס ווערן קאארדירנירט דורך די דעפארטמענט אף פאריען אפעירס און אינטערנעשאנעל טרעיד. קאנאדע נוצט אירע השפעות צו קוראזשירן דעמאקראטיע, די זיכערהייט פון מענטשליכע רעכט, פרייע האנדל, און פרידנדיגע רעזאלוציעס פאר קאנפליקטן. די היינטיגע ליבעראלע רעגירונג איז ביי דער מיינונג אז מער האנדל ברענגט מער דעמאקראטיע און שלום. די פאליסי איז געמאלדן געווארן אין 990' דורך דער היינטיגער פרעמיער מיניסטער דזשאן קרעטעין און האט ארויסגערופן אסאך קריטיק אינערהאלב דאס לאנד און נאכמער אין אמעריקע. וויאזוי אימער, איז אבער די פאליסי זייער גוט אויפגענומען געווארן אין די קאנאדער ביזנעס וועלט און מען האט אנגעהויבן פארמערן האנדל אין די גאנצע וועלט, ספעציעל אין אפריקע און אין קובא, וואו אמעריקע האלט נאך היינט אן איר עמבארגא. די נייע פאליסי האט שפעטער (אין 96') געברענגט די פאראייניגטע שטאטן צו מאכן די "העלמס בורטאן אקט" וועלכע האט פארבאטן געוויסע ביזנעס פירער וועלכע האבן אנגעפירט מיט די האנדל אין קובא אריינצוקומען אין די פאראייניגטע שטאטן. קאנאדע האט באלד צוריקגעשלאגן דורך גרינדן די "פאריען עקסטרעטעריטאריעל מעזשורס אקט", פארבאטנדיג קאנאדער פירמעס צו אבזערווירן אמעריקאנער עמבארגאס. די צוויי אקטן האבן אנגעהאלטן איין יאר ביז ווען די פאראייניגטע שטאטן האט צוריקגעצויגן פון איר אקט. היינט איז שוין אמעריקע ווייכער צו קובא און עס איז שוין פאראן א שטארקע שטיצע אויפצולעזן די אמאליגע עמבארגא מיט קובא. קאנאדע שיקט אסאך הילף פאר דריטע וועלט לענדער ווי געלט און מעדיצינישע הילף. אין 68' האט די רעגירונג געגרינדעט די קענעדיען אינטערנאציאנאלע דעוועלאפמענט אגענטור (סי-עיי-די-עי), א ספעציעלע אגענטור אנצופירן מיט הילף פאר די וועלט. די אגענטור שיקט ביליאנען דאלארן יערליך פאר אסאך לענדער וואס האלטן זיך אינמיטן דעוועלאפן און א טייל פאר די יו-ען. די אגענטור האט אויפגעשטעלט א ריסורטש צענטער צו אדאפטירן סייענס און טעכנאלאגיע פאר דריטע וועלט לענדער. קאנאדע איז פון די שטארקסטע שטיצער אין די יונייטעד נעישאנס און שפילט דארט א גרויסע ראלע. אין די געוועזענע יארן האט קאנאדע איינגעשטעלט עטליכע שלום פאליסיס וועלכע האבן איר געגעבן א רעפוטאציע אלס א לאנד וואס זוכט שלום. די באקאנסטע פון אזא פאל איז געווען ביי די סועז קאנאל קריזיס אין 56' ווען דער דעמאלטדיגער פרעמיער מיניסטער ליסטער פירסאן האט פארגעשטעלט די אינטערנאציאנאלע שלום כוחות וועלכע האט נאך היינט דארט קאנטראל און האט יענעם יאר געוואונען די אינטערנאציאנאלע "נאבעלע שלום פרייז" וועלכע האט אים געגעבן די מעגליכקייט פארשפרייטן שלום אויך אויף אנדערע ערטער.
קאנאדע שטיצט די יו-ען אין עטליכע וועגן: זי איז די פערטע גרעסטע פינאנציעלע ביישטייערער, פארנעמט 10 פראצענט פון דער וועלט'ס אינטערנאציאנאלע שלום טרופן, און טוט אסאך פאקטישע ארבעט ווען עס קומט צו שלום מיסיעס. קאנאדע איז נאך געווען פארמישט אין די ערשטע אינטערנאציאנאלע שלום מיסיעס: קאשמיר אין 48', פאלעסטינע אין 53', קאנגא אין 60', און ציפערן אין 64'. קאנאדע האט אויך שטענדיג געשיקט א צאל טרופן און מיליטערישע געצייג אין יו-ען געשטיצטע קריגן ווי די קארעא קריג (53'-50'), ביי די פערסישע גאלף קריג אין 91', און לעצטענס ביי די אפגאניסטאנער קריג. קאנאדע האט אויך די מלחמות (אחוץ די אפגאניסטאנער קריג) פרובירט צו פארהאלטן דורך פארהאנדלונגען. שטייענדיג הארט פאר די קריג קעגן איראק (ווען די שורות ווערן געשריבן) איז קאנאדע דערווייל קעגן גיין אין קריג אזוי לאנג ווי די יו-ען וועט נישט דורכפירן א רעזאלוציע אז מען קען גיין אין קריג.
היסטאריע
קאנאדע'ס היסטאריע הייבט זיך אן נאך מיט הונדערטער יארן צוריק ווען די אייראפעאישע האבן אנגעהויבן באזעצן די קאנאדער טעריטאריע. דער פראצויזישער אויספארשער סאמועל דע שאמפליין איז אנגעקומען אין 1603 און האט אויפגעשטעלט די ערשטע אייראפעישע יישובים, פארט ראיאל אין 1605 און קוועבעק סיטי אין 1608. די ענגלישע האבן עטאבלירט פישעריי פאסטן אין ניופאנדלאנד אין 1610 און האבן באזעצט די דרייצן קאלאניעס צו דער דרום זייט. פון 1689 ביז 1763 איז געווען פיר צווישן-קאלאניעשע קריגן. ביים בונד פון אוטרעכט (1713) איז נאווא סקאשא געקןמען אונטער בריטישער הערשאפט. מיט'ן בונד פון פאריז (1763) האט פראנקרייך נאכגעגעבן קאנאדע מיט רוב פון נייער פראנקרייך צום פאראייניגטן קעניגרייך.
אין 1763 איז נייער פראנקרייך געווארן דער פראווינץ פון קוועבעק.
אין דער צווייטער וועלט קריג האט קאנאדע אונטער פרעמיער מיניסטער מאקענזי קינג געעפנט מלחמה קעגן דייטשלאנד דריי טעג נאך בריטאניע.
אין 1949 איז ניופאנדלאנד געווארן דער צענטער פראווינץ פון קאנאדע.
אידישע קהילות
עס וואוינען אין קאנאדע אלע ערליי אידן פון וועלכע רוב דערפון זענען שטארקע פארפרעמדעט פון אידישקייט אבער האלטן זיך פאראייניגט אונטער א אידישע ארגאניזאציע וועלכע רעפרעזענטירט זיי אין לאנד. די גרעסטע אזא ארגאניזאציע איז די קענעידיען דזשואיש קאנגרעס וועלכע האט זייערע הויפטקווארטיר אין מאנטרעאל און נאך 6 אקטיווע צענטערן איבער אלע ווינקלן פון קאנאנדע. נאך זיי איז פאראן נאך צוויי גרויסע אידישע ארגאניזאציעס די "בני ברית" און די "וויזו", ביידע ציניוסטישע פעדעראציעס וועלכע האבן ליב צו פארטרעטן די אידישע געמיינדע ביי יעדע נארישקייט. רוב אידן זענען ענגליש רעדנדיגע וועלכע האבן געפינען די פראנצויזישע שפראך אלס א פראבלעם. נאך אלץ איז פאראן ארום 20 פראצענט ספרדים פון די אידישע איינוואוינער וועלכע רעדן יא פראנצויזיש. א קליינער צאל אידן אין מאנטרעאל און אין טאראנטא זענען פרומע אידן, זיי ציילן ארום 5,000 פאמיליעס. די קאנאדער פרייע אידן זענען מער טראדיציאנאל אידיש ווי די אמעריקאנער אידן און כאטש זיי אליין האלטן כמעט גארנישט, רעספעקטירן זיי מער די פרומע אידן און 40 פראצענט פון זיי אינדענטיפיצירן זיך אלס ארטאדאסיטע אידן. כשר'ע עסן איז דא צו באקומען אין טאראנטא, מאנטרעאל, וויניפעג, און אטאווע. רוב כשר'ע פראדוקטן ווערן אימפארטירט פון די פאראייניגטע שטאטן אבער מען מאכט שוין היינט אסאך עסן אין קאנאדע און טייל פון זיי ווערן עקספארטירט צו די פאראייניגטע שטאטן. אידישקייט ווירבעלט שיין אין קאנאדע. עס זענען פאראן אסאך ישיבות און סקולס, אייגענע צייטונגען אויף מערערע שפראכן, וואוילטעטיגע ארגאניזאציעס פון אלע סארטן, און בעיקר א שטארקע פריינשאפט צווישן אלע קהילות. די שטאט מאנטרעאל האט די גרעסטע אידישע ביבליאטעק אין צפון אמעריקע מיט טויזנטער אידישע ארטיקלען פון הונדערטער יארן.
רעפערענצן
*
ווילפריד לאריער
קליין|ווילפריד לאריער ווילפריד לאריער איז געווען קאנאדע'ס 7טער פרעמיער מיניסטאר, פון 896' – 911'. א ליבעראלער וועלכער איז געווען א פארלאמענט מיטגליד פאר 44 יאר. ער איז געווען דער ערשטער פראנצויזיש אפשטאמיגער פרעמיער מיניסטער. זיין בילד איז אויפ'ן 5 דאלאר באנקנאט.
ראבערט בארדן
ראבערט לעירד בארדן איז געווען קאנאדע'ס 8'טער פרעמיער מיניסטאר פון 911' – 917'. א קאנסערוואטיוו יונאניסט. ער האט געהאט דאס ווייניגסטע ערציאונג פון אלע פרעמיער מיניסטארן אבער איז באצייכנט געווארן אלס קאנאדע'ס קלוגסטער און מערסט געלערנטער פרעמיער מיניסטער. זיין בילד ליגט אויפ'ן 100 דאלאר ביל.
נירנבערג געזעצן
נירנבערג געזעצן זיינען די געזעצן וואס די נאציס האבן באשטימט אין נירנבערג י"ז אלול ה'תרצ"ו. אין די געזעצן האבן זיי באַשטימט ווער זאל זיך אנערקענען אלס א דייטשער בירגער און ווער נישט.
פון די געזעצן:
מענדל לעפין
קליין|250px|ר' [[ישראל סאלאנטער האט געהייסן דרוקן דעם ספר חשבון הנפש טראץ דעם וואס דער מחבר איז געווען א משכיל.]] מענדל לעפֿין איז געווען פון די ערשטע משכילים. זיין ספר חשבון הנפש האט ער מחבר געווען אויף די מידות. אבער די רבנים דערנאך האבן דאס גע'אסערט צוליב דעם וואס ער איז נישט געווען פון זייעריגער, נאר א שטודירטער משכיל.
פרענקלין פירס
left|250px פֿרענקלין פירס (23סטן נאוועמבער, 1804 - 8טן אקטאבער, 1869) איז געווען דער 14טער אמעריקאנער פרעזידענט, דער איינציקער פרעזידענט וואס איז געווען פון ניי העמפשיר. ער איז געווען אן אדוואקאט.
קאַטעגאָריע:USA פרעזידענטן
יעקב ווייס
הרב יעקב ווייס איז דער רב אין בית המדרש ישמח משה אינעם טשעסטנאט רידזש געגנט אין מאנסי, א גרויסער מגיד און בעל דרשן ביים היימישן ציבור און איז אויך באקאנט מיט זיינע שיעורים אויף היסטאריע און אויף די פרשה. אזוי אויך איז ער יושב ראש הנהלה רוחני מוסדות סאטמאר מאנסי.
ביאגראפיע
קודם איז ר' יענקל געווען א מנהל יארן לאנג פון דער סאטמאר ישיבה גדולה אין מאנסי בנשיאות רבי חיים יהושע האלבערשטאם גאב"ד סאטמאר מאנסי, דערנאך איז ער אויפגענומען געווארן אלטס מנהל פון דער פאפא ישיבה גדולה אין וועסטשעסטער וואו ער האט דארטן געפירט געווען פאר ארום ניין יאר. בשנת תשע"א ווען די מתיבתא אין קרית יואל איז דורך פארשידענע זמנים און מען האט צוטיילט די מתיבתא אין עטליכע סניפים האט מען אים אויפגענומען אלס מנהל פון סניף ברך משה.
זינט זיין חתונה וואוינט רבי יעקב אין מאנסי.
רבי יעקב אליין האט שוין ארויס געגעבן אסאך ספרים, אלה מסעי, נאות יעקב, משכנות יעקב, רנו ליעקב (צוויי בענדער), זמירות בית יעקב, הגדה של פסח תגיד ליעקב, הקול קול יעקב.
ר' יענקל איז א זון פון הרב דוד יואל ווייס פון ירושלים בעל מחבר ספרי מגדים חדשים על ש"ס ועל התורה - 14 בענדער, ויושב ראש כולל שומרי החומות.
ער איז א איידעם ביי רבי אברהם משה קרויס, טאפאלטשאנער רב פון מאנסי, בעל יעלת חן, בן המקובל רבי שמואל קרויס בעל שפתי חן.
קאַטעגאָריע:ארונים קאַטעגאָריע:פאפא
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים
12טן אויגוסט
דעם 12טן אויגוסט איז דער 224סטער טאג פון יאר (225סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 141 טעג.
געשטארבן
12
טשארלס טאפער
thumb|left|טשארלס טאפער טשארלס טאפער איז געווען קאנאדע'ס 6'טער פרעמיער מיניסטאר, א קאנסערוואטיוו. ער איז געווען פרעמיער מיניסטער נאר 2 מאנאטן מיט 7 טאג אין 896'. ער האט בעפאר געוואונען 11 עלעקציעס אבער ווען ער איז ענדליך אנגעקומען צו העכסטן בענקל איז ער באלד באזיגט געווארן דורך די ליבעראלן.
צווייטע פונישע מלחמה
די צווייטע פונישע מלחמה איז געווען פון דעם 218סטן י"ה פ"צ ביזן 202טן י"ה פ"צ, צווישן כאניבאל פון קארטאגא צו סקיפיא אפריקאנוס פון רוים. אין דער מלחמה האט כאניבאל דורכגעפאלן צו רוים.
קאַטעגאָריע:מלחמות
אומעט
קליין|אומעט אומעט אדער עצבות אדער נידערגעשלאגנקייט איז א נעגאטיווער געפֿיל וואס כאטשיג דער מענטש האט נישט געכאפט קיין פֿיזישע שלעק פֿילט ער זיך אנידערגעשלאגן, וואס די נערווען זענען אים צעבראכן, און ער שפירט זיך אראפגעלאזט און קליין ביי זיך. דאס איז אביסל א בעסערע מצב פון מרה שחורה.
מאקעניזיע באוועל
thumb|left|מאקעניזיע באוועל מאַקעיזיע בויעל איז געווען קאנאדע'ס 5טער פרעמיער מיניסטאר, פון 1894 – 1896. ער איז געווען אן ענגליש געבוירענער וועלכער האט אימיגרירט קיין קאנאדע ביי די 10 יאר אלט. דער ערשטער קאנסערוואטיווער פרעמיער מיניסטער.
נאכט העמד
thumb|200px|א פינקע נאכט העמד נאכט העמד איז וואס מענער און פרויען באנוצען זיך אלץ אויבעראנטועכץ ווען מען גייט שלאפן.
רוב מאל איז עס ווייס, עס קען זיין קאלערדיג אויך.
די אידן אין תימן גייען דערמיט עמטליך אגאנצן טאג אלס זייער געהעריגע בגד.
קאטעגאריע:קליידונג
העקסאדעצימאל סיסטעם
העקס (פון = זעקס) איז א נומערן סיסטעם וואס איז געבויט אויף א באזע זעכצן. דאס ווארט העקס איז א פארקיצערונג פון "העקסאַדעצימאַל"
ציילן
צו ציילן אין העקס פאנגט מען אן פון 0 און מען לייגט צו דעם קומענדיגן סימבאל אין ראנג פאר דעם קומענדיגן נומער, אזוי אז 7 איז זיבן, A איז צען, און F איז פופצן. (זעט טאבעלע אויבן.)
ווען מען האט שוין נישט קיין סימבאלן, לייגט מען צו א קאלום וואס ווייזט וויפיל מאל מען זאל אויסרעכענען די באזע זעכצן. אזוי אז 10 איז זעכצן און 27 איז ניין און דרייסיג ווייל עס מיינט צוויי מאל זעכצן (פון די זעכצנער קאלום, וואס איז איין מאל זעכצן) מיט זיבן, וואס איז צוזאמען ניין און דרייסיג.
און 4567 איז זיבעצן טויזנט זיבן הונדערט זיבן און זעכציג, ווייל עס מיינט פיר מאל זעכצן מאל זעכצן מאל זעכצן (פון די פיר טויזנט זעקס און ניינציג קאלום) מיט פינף מאל זעכצן מאל זעכצן (פון די צוויי הונדערט זעקס און פיפציגער קאלום, וואס איז איין מאל זעכצן מאל זעכצן) מיט זעקס מאל זעכצן מיט זיבן, וואס צוזאמען איז זיבעצן טויזנט זיבן הונדערט זיבן און זעכציג.
פארקירצערונג פון בינארישע נומערן
די בינארישע נומערן סיסטעם איז די ריכטיגע נומערן סיסטעם וואס א קאמפיוטער ניצט, אבער מיט בינארישע ציפערן ווערן נומערן זייער לאנג צו שרייבן, און דעריבער זייער שווער צו ליינען. למשל הונדערט טויזנט וואס מען שרייבט אין דעצימאל 100000 שרייבט מען און ביינערי 11000011010100000 און אין העקס 186A0.
עס קומט אויס אז יעדער פינגער (דיג'יט) אין העקס ווייזט די זעלבע וואס פיר פינגער אין ביינערי, אזוי אז א בייט וואס איז אכט פינגער אין ביינערי איז נאר צוויי פינגער אין העקס.
זעט אויך
קאטעגאריע:נומערן סיסטעם
פוילן
‫
פּוילן, אפיציעל די רעפובליק פון פוילן , איז א לאנד אין אײראָפּע וואס גרענעצט דײַטשלאַנד צו מערבֿ; טשעכײַ און סלאָוואַקײַ צו דרום; אוקראַינע, בעלאַרוס און ליטע צו מזרח; און דעם באלטישן ים און קאַלינינגראַדער אָבלאַסט, רוסלאַנד, צו צפון. דער שטח פון פוילן איז 312,679 קוואדראט ק"מ, אזוי איז עס דאס 69סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט און דאס 9טע גרעסטע אין אייראפע. מיט א באפעלקערונג איבער 38 מיליאן מענטשן, איז פוילן דאס 34סטע מערסט באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט און דאס זעקסטע מערסט באפעלקערטע מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד. פוילן איז אן איינהייטלאנד מיט 16 וואיעוואדעשאפטן. זײַן הױפּטשטאָט איז װאַרשע.
פוילן איז א מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד, נאטא, די פאראייניגטע פעלקער, די וועלט האנדל ארגאניזאציע, די ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג (OECD), אייראפעישער עקאנאמישער ראיאן, אינטערנאציאנאלע ענערגיע אגענטור, אייראפע ראט, ארגאניזאציע פאר זיכערקייט און קאאפעראציע אין אייראפע, אינטערנאציאלע אטאמישע ענערגיע אגענטור און G6.
די אפטייטש פון פוילן איז א גלייכער פלאץ. (אין דער חסידישער וועלט איז באקאנט דער טייטש: פועל ישועות, אלץ גוטס). היינט אויף פויליש: פאָלסקא (טייטש: לאנד פון פעלקער).
היסטאריע
די גרענעצן פון פוילן האבן זיך שטענדיג געריקט אהין און אהער, אויך זענען געווען צייטן ווען פוילן איז בכלל נישט ערשינען אויף דער מאפע אלס א זעלבשטענדיק לאנד.
געאגראפֿיע
פוילן ציט זיך אויף א שטח פון 312,677 קמ"ר, עס גרענעצט זיך מיט זיבן לענדער און איין ים. די הויפטשטאט איז ווארשא, פוילן פֿארמאגט 42 מיליאן איינוואוינער.
אנדערע גרויסע שטעט זענען: קראקע, וואס איז אמאל געווען די הויפטשטאט אין לויף פון 500 יאר, לאדזש, פאזען, ווראצלאוו (ברעסלוי), גדאנסק (דאנציג), שטשעטשין, קאטאוויץ, לובלין.
די זיבן לענדער וואס זי גרענעצט זיך זענען די פאלגנדע: דייטשלאנד אין מערב, טשעכיי און סלאוואקיי אין דרום, אוקראינע און בעלארוס אין מזרח און ליטא און רוסלאנד אין צפון מזרח; ביי צפון זייט גרעניצט זיך מיטן באלטישן ים.
מער פון זעכציג פראצענט פון די פוילישע בירגער וווינען אין שטעטלעך און דערפער, די איבעריגע וואוינען אין די גרויסע שטעט ווי קראקא, ווארשא, א.ד.ג.
פוילן האט זיך אין די לעצטע יארן גאר אסאך גערוקט אויף פאראויס מיט דעמאקראטיע און מאדערנקייט, עס איז אינגאצען נישט צוצוגלייכן צו וואס פוילן איז געווען ביז די תש"נ יארן, אלע באקוועמליכקייטן וואס מען געפינט אין אמעריקא איז דארט אויך דא צו געפינען, אבער פונדעסטוועגן ווערט נאך די טראדיציאנעלע אלטמאדישקייט אפגעהיטן אין די קליינע דערפלעך, צווישן זיי רוב פון די קברי צדיקים וואס מען רייזט ארום.
אדמיניסטראציע
זייטן 1טן יאנואר 1999 איז פוילן איינגעטיילט אין 16 פראווינצן.
טוריסטישע אנווייזונגען
מען מעג אריינברענגען אין פוילן בלויז ביז 5000 איירא.
די פוילישע מטבע איז דער זלאָטע, וואס דאס ווערט צעטיילט אויף 100 גראָשין. 5 ערליי שטרות איז דא דארט, וואו פאלגנד: 10, 20, 50, 100, 200 זלאטעס. און 9 ערליי מטבעות: 1, 2, 5, 10, 20, 50 גראשין.
דער צוגלייך צו אויסלענדישע מטבעות איז ווי פאלגנד: אמעריקאנער 1 דאלער: 4.03 זלאטע. ישראל'דיגער 1 ש"ח: 0.96 זלאטע. 1 איירא: 3.70 זלאטע.
מען קען איבעראל געפונען געוועלבן וואס זענען געאייגנט אויפצוטוישן מטבעות, אין פויליש ווערט דאס גערופען "קאַנטאָר".
די מעגנאטישע קאָלינג קארד'ס וואס מען דארף אריינלייגן אינעם פובליק טעלעפאן סיי ווען און סיי ווי אימער מען וויל רופען, איז דא דריי ערליי: 1וואס מען קען רופן 25 מאהל (פרייז: 11.30 זלאטע), וואס מען קען רופען 50 מאהל (פרייז: 20.40 זלאטע), און 100 מאהל (פרייז: 37.20 זלאטע). נעמט אינאכט אז נאך יעדע דריי מינוט וואס מען רעדט גייט דאס שוין אריין צום קומעדיגע מאהל. אזוי א א קאלינג קארד וואס האט צ.ב.ש. 25 מאהל קען מען רעדן בלויז 75 מינוט.
אויב די נומער וואס איר רופט הויבט זיך אן מיט די נומער:
1 אדער 2- לייגט צו 4 אנפאנג פונעם טעלפעאן נומער.
3, 4 אדער 5 - לייגט צו 6.
6, 7, 81, 83, 84, 85 - לייגט צו 2.
86, 87, 88, 89 - לייגט צו 3.
ווען איר רופט פון פוילן צו פוילן, דארפט איר דריקן צום ערשט 0, דערנאך דעם עריע קאד 1033, 1044, 1055 אדער 1066, ווענד זיך פון וועלכע טעלפאן קאמפאני איר רופט, דאן דעם נומער.
פון פולין צו ארץ ישראל דארפט איר דריקען 00-972 און דאן דעם נומער (נישט קיין 0 פאר די נומער).
G-string
קאַטעגאָריע:קליידונג
פוילן
טוריסטישע אנווייזונגען
פאר הילף דריקט 913 צו וויסען טעלעפאן נומערן פון יענעם פלאץ; 912 פאר גאנץ פולין; 908 פאר דער גאנצער וועלט, פונדעסטוועגן זייט געראכטן אז דער אויפן אנדערן זייט טרייבל וועט נישט קענען קיין ענגליש.
א פעקס קען מען שיקן פון יעדן פאסט אפיס, מיטן באצאלן די זעלבע פרייז וואו סתם א טעלעפאן-רוף.
פאר עמורדזשענסי -ארבעט די פאלעגנדע נומערן פאר אומזינסט 24 שעה א טאג: 998 פייער-לעשער, 999 אמבאלאנס; 997 פאליציי (אדער 112 פון א סעליולער טעלעפאן). און וואו אויבענדערמאנט זייט געראכטן אז דער אויפן אנדערן זייט טרייבל וועט נישט קענען קיין ענגליש...
די פוילישע חגאות זענען וואו פאלגענד: 1טן יאנואר; 1טן מאי; 3טן מאי; 15טן אויגוסט; 1טן נאוועמבער; 11טן נאוועמבער; 25-26 דעצעמבער.
רעפערענצן
* קאַטעגאָריע:לענדער אין אייראפע
הארטווארג
האַרטװאַרג (Hardware) באדייט די אלע טיילן פון א קאמפיוטער וואס מען קען אנרירן, למשל קלאוויאטור און עקראן, און וואס ענדערן זיך נישט, אקעגן ווייכווארג, וואס מען זעט נישט און וואס קען ווערן גרינג געענדערט.
ווידעא ווייזן קאנטראל
*
דזשאן טאמפסאן
דזשאן ספערא דעיוויד טאמפסאן איז געווען קאנאדע'ס 4טער פרעמיער מיניסטאר פון 892' – 894'. ער איז געווען א קאטוילישער און געווען פרימיער פון נאווע סקאשע. ער איז געשטארבן אין אפיס ביי די 50.
די סטאר ספענגלד בענער
The Star-Spangled Banner איז דער נאציאנאלער הימען פֿון די פֿאַרייניקטע שטאַטן פֿון אמעריקע.
ווערטער
קאטעגאריע:פאראייניגטע שטאטן קאַטעגאָריע:רעגירונג זינגלידער
דזשאן אבאט
דזשאן דזשאסעף קאלדוועל אבאט איז געווען קאנאדע'ס דריטער פרעמיער מיניסטאר פון 1891– 1892. ער איז געווארן פרעמיער מיניסטער ביי די 70 יאר ווערנדיג דער ערשטער קאנאדער געבוירענער פרעמיער מיניסטער. ער איז געווען א מיטגלידער אין ביידע פארטייען.
יואל כהן
קליין| תורת מנחם פון הרב יואל כהן
רבי יואל כהן (ט"ז שבט ה'תר"ץ - ו' אב ה'תשפ"א) איז געווען דער חוזר ראשי פונעם ליובאוויטשער רבי׳ן, רבי מנחם מענדל שניאורסאהן, וואס האט איבערגעזאגט זיינע תורות פארן עולם. דערנאך איז ער געווארן דער הויפט משפיע אין דער ישיבה אין 770 איסטערן פארקוויי.
קאטעגאריע:ליובאוויטש קאטעגאריע:מענטשן פון ניו יארק קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
לאפבארא קנופ באן סטאנציע
לאַפֿבארא קנופ איז א נאציאנאלע באן סטאנציע וואס באדינט דעם געגנט לאַפֿבארא קנופ, בריקסטאן, אין דער לאנדאנער בארא פון לאמבעט, דרום לאנדאן. די סטאנציע ווערט באדינט דורך טעמזלינק.
די סטאנציע איז אין טראוולקארט זאנע 2.
היסטאריע
די סטאנציע האט געעפנט אין אקטאבער 1864 דורך דער לאנדאן, טשאטאם און דאווער אייזנבאן מיט נאמען לאַפֿבארא ראד.
באדינונגען
די באנען ווערן אפערירט דורך טעמזלינק; צפון פארן זיי קיין סט אלבאנס אדער לוטאן, און דרום קיין סאטאן, אדער דורך מיטשעם אדער דורך ווימבלדאן. אין די נישט שפיץ שעה׳ן פארן:
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:באן סטאנציעס אין לאנדאן קאַטעגאָריע:טעמזלינק סטאנציעס
עוואלוציע
left|300px|קליין|[[מענטש און אנדערע האמינידן]]
ביאָלאָגישע עוואָלוציע איז דער פראָצעס פון בהדרגהדיקער פארענדערונג פון אָרגאניזמען מיט דער צייט. דער פועל־יוצא און די הויפט־ראיה פון עוואָלוציע איז די פיל־מיניקייט פון אלע ביאָלאָגישע סיסטעמען: פון ביאָלאָגישע מאָלעקולען צו איינצעלנע אידיווידן און פאָפולאציעס פונעם זעלבן זגאל און צו זגאלן. די טעאָריע פון עוואָלוציע איז א וויסנשאפטלעכע דיסציפלין וואָס באשעפטיקט זיך מיט דער פאָרשונג פון די פאקטאָרן און מעכאניזמען פון עוואָלוציע. די טעאָריע פון עוואָלוציע איז די אנגענומענע ערלקלערונג פאר די ערשיינונג פון קאמפליצירטע לעבן פארעמס צווישן וויסנשאפטלער.
ווי אזוי ארבעט עוואלוציע?
די טעאריע שטעלט פאר די אנטוויקלונג פון לעבעדיקע ארגאניזמען אלס פראָצעס וואָס האָט זיך אָנגעהויבן פון איין פרימיטיוון איינצעליקן אָרגאניזם. אלע לעבעדיקע אָרגאַניזמען האָבן זיך אנטוויקלט איבער מיליאָנען יאָרן. דער מענטש מיט אלע באשעפענישן זענען נישט באשאפן געוואָרן אויף איינמאָל נאָר זיך אנטוויקלט פון אנדערע אָרגאניזמען לויט דעם פראָצעס פון נאטירלעכע סעלעקציע. לויט דער עוואלוציע טעאריע, איז דער גאנצער וועלט–באשאף, די גאנצע בריאה, צושטאנד געקומען צוביסלעך אין פארלויף פון ביליאָנען יאָרן אין א פראצעדור, פון דער גענעטישער פראדוקציע, וואָס גייט פון דור צו דור. ביז עס האָט זיך אנטוויקלט א וועלט מיט ביליאָנען באשעפענישן, ביימער, פלאנצונגען, קאסמישע פלאנעטן אינעם אסטראָנאָמיש ריזיקן אוניווערס. פון א מאָדערן שטאנדפונקט פארשטייט מען הײַנט דאָס לויט דעם נאטירלעכע סעלעקציע באגריף.
די פאסיל רעקארד
די פאסיל רעקארד ווי מען טרעפט אלטע פארצײַטישע ארגאניזמען ווי דינאָזאַװער, שטיצט אונטער די ווערסיעס פון אלטע סאָרט מער פרימיטיווע לעבן פון בעלי חיים. אין די הײַנטיקע שטיינער זעט מען צייכנס פון איר פרימיטיוון אלטן שטאנד.
גרינדונג פון דער טעאָריע פֿון דער נאטירלעכער סעלעקציע
טשארלס דארווין (ענגליש:Charles Robert Darwin) האָט פארגעשטעלט די טעאָריע אַז עװאָלוציע אַנטװיקלט זיך דורך די נאטירלעכע סעלעקציע טעאָריע. זײַן וויסנשאפטלעכע טעאָריע איבער וועלט–באשאף האָט ער פובליצירט אין זײַך בוך On the Origin of Species אין 1859.
ער האָט קיינמאָל נישט געזען אָדער אָבזערווירט עוואָלאציע אין פראצעס.
אלס ראיה צו דער טעאריע פון עוואלוציע ברענט מען אז די גענעס פון די שימפאנזעס (פון די מאלפעס) זײַנען ענדלעך צו די פון מענטשן. אין דער גמרא סנהדרין שטייט אז א טייל פון די מענטשן וואָס האָבן א טייל גענומען זענען געוואָרן מאלפעס און רוחות שדים און לילין.
דער טערמין: עוואלוציע
דער אמתער טייטש פונעם וואָרט מיינט: אנטוויקלונג אין א בעסערער, מער מעלהדיקער זאך. כאטש עס איז באזירט אויף דארווינס טעאָריע, איז דער נאָמען נישט באשאפן געוואָרן פון אים, נאָר דורך די וויסענשאפטלערס אין זײַנע צײַטן וואָס האָבן נישט געקענט באגרײַפן אז די וועלט–באשאפונג איז טאקע א צופאל, וואָס איז מער נעגאטיווער קאטאסטראָפע, געשען דורך איינעם פון ביליאָנען שאנסן. און זיי האָבן נאָר געוואָלט מסכים זײַן האלב מיט אים אז דאָס איז אנטוויקלט אן א פאָראויס געזעענעם אויסגערעכנטן פלאן, אָבער דארווין איז געגאנגען ווײַטער, ער האָט געהאלטן אז די באשאפונג איז נישט אנטוויקלט נאָר געשען בטעות אומפאָראויסגעזען און אומאויסגערעכנט, אין ענגליש האָט ער דאָס גערופן דיסענט מלשון אראפגיין וואָס איז פונקט פארקערט פון אסענט מלשון מעלה. דאָס הייסט אז די באשעפעניש איז א צופאל דורך '''נאטירלעכער סעלעקציע.