cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
הגדה של פסח
הגדה של פסח
יָכוֹל מֵרֹאשׁ חֹדֶשׁ, וויבאלד עס שטייט אין פסוק (שמות יג-ה) ועבדת את העבודה הזאת בחודש הזה שבעת ימים וגו' והגדת לבנך וגו' זעהן מיר דאך אז דער "והגדת" האט א שייכות צו "בחודש הזה" וואלט איך געקענט מיינען אז דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים הייבט זיך שוין אהן ראש חודש ניסן. תַּלְמוּד לוֹמַר וועגן דעם שטייט אין פסוק בַּיּוֹם הַהוּא. אז נאר אין דעם טאג פון פסח איז דא דעם חיוב, אִי אבער אויב עס וואלט נאר געשטאנען בַּיּוֹם הַהוּא, יָכוֹל וואלט איך געקענט מיינען אז דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים הייבט זיך שוין אהן מִבְּעוֹד יוֹם. ערב פסח בייטאג, וואס עס איז שוין דא דעם "שחיטת הפסח" תַּלְמוּד לוֹמַר. דערפאר שטייט אין פסוק בַּעֲבוּר זֶה. בַּעֲבוּר זֶה לֹא אָמַרְתִּי, אֶלָּא בעבור זה קען נאר מיינען בְּשָׁעָה נאר אין א צייט וואס שֶׁיֵּשׁ מַצָּה וּמָרוֹר מֻנָחִים לְפָנֶיךָ, וואס עס ליגט שוין אויפן טיש מצה ומרור, וואס דאס איז ערשט ביינאכט ביים סדר. דער טעם פארוואס "בעבור זה" קען נאר מיינען ווען עס איז דא מצה און מרור איז ווייל "זה" מיינט אייביג אז מען קען אנווייזען מיט דער פינגער, און אנווייזען מיט די פינגער אויף די מצה ומרור איז ערשט ביינאכט פון פסח, און נישט ערב פסח. הקדמה: יעצט האט מען שוין מברר געווען אויך דעם זמן הסיפור מן התורה, יעצט גייט דער בעל ההגדה אנהייבן מיט די עצם סיפור פון יציאת מצרים. דער בעל ההגדה האט געטראכט אז עס איז זייער וויכטיג אנצוהייבן דער דערציילונג פון נאך איידער עס איז געווען נצנצה דער אמונה בה' דורך אברהם אבינו ע"ה און אזוי ממשיך זיין דעם סיפור פון יציאת מצרים און קבלת התורה ווי די יודן האבן זוכה געווען צו זיין די "עם סגולה" ווייל ווען מען וועט זעהן די דראסטישע פארקערטקייטען פון צו האבן געווען עובדי עבודה זרה, און ווערן דערנאך דעם "עם הנבחר" וועט מעורר זיין א געוואלדיגע התפעלות אינעם הארץ פון דעם מענטש. וויבאלד צו פארציילען דעם סיפור פון די פסוקים אין די תורה וואלט דאס דאך געווען זייער לאנג האט דער בעל ההגדה אויסגעטראפען פסוקים אין ספר יהושע, אויך אין די פרשת הביכורים וואס טוען דערמאנען די אלע פאסירונגען בקיצור, און אלץ א הקדמה פון די גאנצע פאסירונג, האט דער בעל הגדה קודם געזאגט די תמצית פון די גאנצע פאסירונג מיט געציילטע ווערטער און זיי זענען ווי פאלגענד:
אמרי יוסף
אמרי יוסף איז דער נאמען פון א סעריע ספרים אויף תורה און מועדים פון רבי יוסף מאיר ווייס, דער ערשטער ספינקער רבי.
הגדה של פסח
הגדה של פסח
מִתְּחִלָּה אין אנהייב פון די המשך הדורות פון ווי כלל ישראל שטאמען: עוֹבְדֵי עֲבוֹדָה זָרָה הָיוּ אֲבוֹתֵינוּ. זענען אונזערע עלטערען געדינט עבודה זרה וְעַכְשָׁיו קֵרְבָנוּ הַמָּקוֹם לַעֲבוֹדָתוֹ. און יעצט נאך יציאת מצרים און קבלת התורה האט אונז דער אייבערשטער דערנענטערט צו זיין דינסט. פון דא זעהן מיר קודם די צוויי עקן פון דעם סיפור בקיצור. יעצט גייט דער בעל ההגדה אנהייבן באריכות און ער הייבט אהן מיט די פסוק אין ספר יהושע (כד-ב) שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: וַיֹּאמֶר יְהוֹשֻׁעַ אֶל כָּל הָעָם. און יהושע האט געזאגט צום גאנצען יודישען פאלק כֹּה אָמַר יְיָ אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל, אזוי האט דער אייבערשטער דער גאט פון די יודן געזאגט: בְּעֵבֶר הַנָּהָר יָשְׁבוּ אֲבוֹתֵיכֶם מֵעוֹלָם, און דער אנדערע זייט פון נהר פרת האבן אייערע עלטערען פון אייביג אהן געוואוינט תֶּרַח אֲבִי אַבְרָהָם וַאֲבִי נָחוֹר. תרח דער טאטע פון אברהם און נחור, וַיַּעַבְדוּ אֱלֹהִים אֲחֵרִים: זיי האבן דארט געדינט פרעמדע אפגעטער וָאֶקַּח אֶת אֲבִיכֶם אֶת אַבְרָהָם מֵעֵבֶר הַנָּהָר, איך האב גענומען אייער טאטע אברהם פון די אנדערע זייט נהר פרת, אזוי ווי עס שטייט "לך לך מארצך וגו'", וָאוֹלֵךְ אוֹתוֹ בְּכָל אֶרֶץ כְּנָעַן. און איך האב איהם געפירט און דעם לאנד כנען, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק "קום התהלך בארץ וגו'", וָאַרְבֶּה אֶת זַרְעוֹ, און איך האב געמערט זיינע קינדער ישמעאל און בני קטורה וָאֶתֶּן לוֹ אֶת יִצְחָק: און איך האב איהם געגעבן יצחק וואס ווערט נישט אריינגערעכנט מיט די אנדערע קינדער די בני ישמעאל און די בני קטורה, ווייל ער איז דער עיקר קינד. וָאֶתֵּן לְיִצְחָק אֶת יַעֲקֹב וְאֶת עֵשָׂו. און איך האב געגעבן צו יצחק, יעקב און עשו, און יעקב איז דער וואס האט ממשיך געווען די קייטעל פון די הייליגע אבות, צו מקבל זיין די הבטחות וואס איך האב צוגעזאגט צו אברהם און יצחק. פארוואס האט יעקב זוכה געווען צו דאס? דאס איז געווען ווייל: וָאֶתֵּן לְעֵשָׂו אֶת הַר שֵׂעִיר, איך האב דאך געגעבען צו עשו דער הר שעיר און נישט ארץ ישראל כדי אז לָרֶשֶׁת אוֹתוֹ ער זאל קענען גלייך ירש'נען א לאנד, ווי מיר געדענקען אין רש"י ווי רש"י זאגט אז מען האט געגעבן דעם ברירה פאר עשו צו באקומען ארץ ישראל, בתנאי אז ער וועט האבן גלות (ארץ ישראל נקנין ביסורים) האט עשו געזאגט: "איך דארף נישט ארץ ישראל און איך דארף נישט זיינע יסורים", און דערפאר איז געווען אז: וְיַעֲקֹב וּבָנָיו יָרְדוּ מִצְרָיִם: יעקב אין זיינע קינדער וואס גייען יא באקומען ארץ ישראל, האבן גענידערט קיין מצרים, כדי אז עס זאל קענען מקיום ווערען דעם פסוק פון כי גר יהיה זרעך בארץ לא להם וגו'.
אמרי יוסף
וועבלינקען
די סעריע פון ספרים "אמרי יוסף" ביי HebrewBooks
הגדה של פסח
הגדה של פסח
הקדמה: כאטש אין די פריערדיגע פסוקים שטייען דאך שוין דעם גאנצען פאסירונג וואס איז געווען ביז מען האט גענידערט קיין מצרים, דאך פעלט דער עיקר און דאס איז די "ברית בין הבתרים" און דער הבטחה אז "וגם את הגוי אשר יעבודו דן אנכי", דערפאר ברינגט דאס דער בעל ההגדה דא. וויבאלד ער גייט יעצט רעדן וועגן דעם הבטחה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט און נאכדעם מקיים געווען הייבט דער בעל ההגדה אהן קודם מיט א שבח צום אייבערשטען און דערפאר זאגען מיר:
בוים
ממוזער|שמאל|שווייצער קעסטנבוים א בוים איז א פיליאריק געוויקס פון האלץ, וואס האט טפלדיקע צווייגן וואס וואקסן ארויס פון דעם שטאם.
הגדה של פסח
הגדה של פסח
בָּרוּךְ שׁוֹמֵר הַבְטָחָתוֹ לְיִשְׂרָאֵל. געלויבט איז דער אייבערשטער וואס ער האלט זיין צוזאג פאר די יודן בָּרוּךְ הוּא. געלויבט איז ער. וואס האט דער אייבערשטער צוגעזאגט: שֶׁהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא חִשַּׁב אֶת הַקֵּץ, דער אייבערשטער האט צוגעזאגט אז ער וועט רעכענען די פיר הונדערט יאהר פון לידת יצחק, און נישט פון ווען מען וועט אריינגיין אין מצרים, וואס דאס איז דאך א מורא'דיגע טובה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט. לַעֲשׂוֹת צו טוהן, און מקיים זיין כְּמָה שֶּׁאָמַר לְאַבְרָהָם אָבִינוּ בִּבְרִית בֵּין הַבְּתָרִים, אזוי ווי עס איז משמע אין די לשון הפסוקים ווען דער אייבערשטער האט צוגעזאגט ביי די ברית בין הבתרים שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: וַיֹּאמֶר לְאַבְרָם דער אייבערשטער האט געזאגט צו אברם יָדֹעַ תֵּדַע, וויסען זאלסטו וויסען אז איך גיי נישט רעכענען די פיר הונדערט יאהר פון ווען מען גייט אריין גיין אין מצרים, נאר איך גיי דאס רעכענען פון ווען עס וועט זיין דער ערשטער תקופה פון גלות פון: כִּי גֵר יִהְיֶה זַרְעֲךָ, וואס דאס איז דאך "לידת יצחק", ווייל "זרעך" איז דאך ממש זיין אייגען קינד "יצחק", וואס ער וועט זיין בְּאֶרֶץ לֹא לָהֶם, אין א לאנד וואס איז נאכנישט זיינע, און דאס איז ארץ ישראל, ווייל מיר ווייסען דאך אז יצחק דער "עולה תמימה" איז דאך קיינמאל נישט ארויס פון ארץ ישראל, מוז דאך זיין אז די תורה מיינט די צייטען וואס ער וועט זיין אין ארץ ישראל, און עס הייסט נאך "ארץ לא להם" ווייל ארץ ישראל איז דאך ערשט געווארען אונזער נאך (40 יאהר נאך) יציאת מצרים. נאכדעם וועט זיין א צווייטע תקופה וואס זיינע קינדער און איינעקלעך וועלען זיין אין מצרים און עס וועט דארט זיין: וַעֲבָדוּם מען וועט נאר זיין משעבוד צו פרעה, און נאכדעם וועט זיין א דריטע תקופה וואס עס וועט זיין: וְעִנּוּ אֹתָם מען וועט זיי פייניגען, און די אלע דריי תקופות צוזאמען וועט זיין: אַרְבַּע מֵאוֹת שָׁנָה: פיר הונדערט יאהר, קומט אויס אז דער אייבערשטער האט אינזינען געהאט צו טוהן די טובה אז ער האט גערעכענט די פיר הונדערט יאר פון לידת יצחק, אז מען זאל ליידען ווייניגער יאהר יסורים, און ווי אויך האט אונז דער אייבערשטער צוגעזאגט אז וְגַם אֶת הַגּוֹי אֲשֶׁר יַעֲבֹדוּ דָּן אָנֹכִי. אויך דער פאלק וואס וועט אייך מאכען ארבעטען וועל איך משפט'ן מיט שטראפונגען וְאַחֲרֵי כֵן יֵצְאוּ, בִּרְכֻשׁ גָּדוֹל, און נאכדעם וועלען זיי ארויסגיין מיט א גרויסע פארמעגען, דערפאר לויבן מיר דעם אייבערשטן פאר דעם וואס ער איז געווען א "שומר הבטחתו לישראל"
בוים
ביימער זענען א וויכטיקער טייל פון דער לאנדשאפט ווייל זיי פארמיידן אונטערשווענקען פון דער ערד. ביימער שפילן אויך א ראלע אין שאפן זויערשטאף אין דער לופט און איינזאפן קוילנשטאף.
הגדה של פסח
הגדה של פסח
וְהִיא און דער הבטחה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט דעמאלס, דאס איז געווען שֶׁעָמְדָה לַאֲבוֹתֵינוּ, וואס איז בייגעשטאנען פאר אונזערע עלטערען וְלָנוּ און אויך צו אונז אין אלע דורות, ווייל מיר ווייסען דאך אז תורה איז "נצחיות" און דערפאר העלפט יענער הבטחה אויך היינט. א ראי' האבן מיר ווייל: שֶׁלֹא אֶחָד בִּלְבָד, עָמַד עָלֵינוּ לְכַלּוֹתֵנוּ. נישט נאר דער איינער פרעה איז געשטאנען אויף אונז צו פארטיליגען אֶלָּא שֶׁבְּכָל דּוֹר וָדוֹר, עוֹמְדִים עָלֵינוּ לְכַלּוֹתֵנוּ. נאר אין יעדער דור (אפילו היינט) שטייען אונזערע פיינט גרייט אונז צו פארטיליגען וְהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא מַצִּילֵנוּ מִיָּדָם און דער אייבערשטער טוט אונז ראטעווען פון זייערע הענט.
בוים
אין אידישקייט
און חודש ניסן ווען די ביימער הייבן אן צו בליען, זאגט א איד די ברכה: בא"י אמ"ה שלא חיסר בעולמו כלום וברא בו בריות טובות ואילנות טובים להנות בהם בני אדם. (געלויבט ביסטו השי"ת אונזער גאט דער קעניג פון דער וועלט וואס ער האט נישט געלאזט גארנישט פעלנד אין זיין וועלט און ער האט באשאפן אין איהר גוטע באשעפענישן און גוטע ביימער צו דערפרייען דערמיט די מענטשהייט)
רעפערענצן
ֿ
הגדה של פסח
הגדה של פסח
הקדמה: מיר האבן שוין דערמאנט אז דער בעל ההגדה האט אויסגעוועלט עטליכע פסוקים פון פרשת ביכורים (דברים כו) און פון די פסוקים דרשנ'ט מען יעדער ווארט עטליכע דרשות ביז פון די אלע ווערטער וועלען קלאר ווערען די גאנצע סיפור פון יציאת מצרים און מיט דעם כוונה הייבען מיר אהן צו דרש'ענען:
בוים
רעפערענצן
*
אמרי יוסף
וועבלינקען
קאַטעגאָריע:חסידישע ספרים - תורה קאַטעגאָריע:חסידישע ספרים - מועדים
הגדה של פסח
הגדה של פסח
צֵא וּלְמַד, כאטש מיר גייען יעצט רעדן פון די פסוקים פון "ארמי אובד אבי" דאך גיי ארויס פון יענער פרשה און לערען ארויס פון די פרשה פון פרעה, מַה בִּקֵּשׁ לָבָן הָאֲרַמִּי לַעֲשׂוֹת לְיַעֲקֹב אָבִינוּ. וואס פאר א רשעת דער לבן הארמי האט געוואלט טוהן צו יעקב אבינו. שֶׁפַּרְעֹה לֹא גָזַר אֶלָּא עַל הַזְּכָרִים, וויבאלד מיר ווייסען דאך אז פרעה האט נאר גוזר געווען צו הרג'ענען די זכרים, וועלען מיר פון דעם ארוסלערנען אז וְלָבָן בִּקֵּשׁ לַעֲקֹר אֶת הַכֹּל, לבן האט געוואלט אינגאנצען עוקר זיין דעם יודישען פאלק, ווייל מיר טרעפען דאך אז לבן איז נאכגעלאפן יעקב אבינו און ער האט געוואלט אויס'הרג'ענען דעם גאנצן משפחה, נאר דער אייבערשטער האט איהם אנגעווארענט "במראות הלילה" און דערפאר האט ער גארנישט געקענט טוהן, ווי אזוי ווייסען מיר אז ער האט דעמאלס געוואלט אינגאנצן אויס'הרג'ענען די משפחה, שֶׁנֶּאֱמַר ווייל עס שטייט דאך דארט אין פסוק אֲרַמִּי אֹבֵד אָבִי, לבן הארמי האט געוואלט מאכן פארלירען מיין פאטער, און וויבאלד ביי לבן שטייט "אובד" און ביי פרעה שטייט דאס נישט איז א ראי' אז דער רשעת פון לבן איז אסאך גרעסער ווי פרעה, פון דעם ווייסען מיר אז לבן האט אונז גרינטליך געוואלט עוקר מן השורש זיין. דא האט זיך געענדיגט דעם דרש. יעצט גייט דער בעל ההגדה ענדיגען דעם פסוק כדי צו קענען ווייטער דרש'ענן:
שטייט ווייטער אין פסוק: "וַיֵּרֶד מִצְרַיְמָה, וַיָּגָר שָׁם בִּמְתֵי מְעָט. וַיְהִי שָׁם לְגוֹי גָּדוֹל, עָצוּם וָרָב" יעצט גייט דער בעל ההגדה דרש'ענען דעם פסוק:
וַיֵּרֶד מִצְרַיְמָה, דאס אז מען האט גענידערט קיין מצרים דאס איז געווען אָנוּס עַל פִּי הַדִּבּוּר געצווינגען דורך די רייד פונ'ם אייבערשטען, (דאס איז נישט קיין דרש, נאר דער בעל ההגדה האט געזאגט ווי אזוי עס איז צוגעגאנגען)
וַיָּגָר שָׁם וויבאלד עס שטייט נאנט "וירד מצרימה" צו "ויגר שם" מְלַמֵּד פון דעם לערנען מיר ארויס אז שֶׁלֹּא יָרַד יַעֲקֹב אָבִינוּ לְהִשְׁתַּקֵעַ בְּמִצְרַיִם, אֶלָּא לָגוּר שָׁם, יעקב אבינו האט נישט גענידערט קיין מצרים אויף דעם חשבון דארט צו וואוינען נאר ער האט גענידערט קיין מצרים אויפן שטייגר פון א "גר" וואס שפירט נישט אז דאס איז זיין פלאץ, נאר ער גייט באלד פון דארט אוועקגיין, מען וואלט אבער געקענט מיינן און מאכען א טעות אז דער ווארט "לגור", מיינט "וואינען" און נישט "זיין א פרעמדע" דערפאר ברענגט דער בעל ההגדה א ראי' פון אן אנדערען פסוק שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק (בראשית מז-ד) וַיֹּאמְרוּ אֶל פַּרְעֹה, און די שבטים האבן געזאגט צו פרעה לָגוּר בָּאָרֶץ בָּאנוּ, מיר זענען געקומען קיין מצרים אויף א צייטווייליגער שטייגער, כִּי אֵין מִרְעֶה לַצֹּאן אֲשֶׁר לַעֲבָדֶיךָ, נאר דערווייל ווייל עס איז נישט דא קיין פאשע אין דעם לאנד כנען פאר אונזערע שאף כִּי כָבֵד הָרָעָב בְּאֶרֶץ כְּנָעַן, ווייל די הינגער איז זייער שווער, און מיר האבן נישט געקענט דארט בלייבען, זענען מיר דא אהער געקומען אויף א צייטווייליגקייט, ביז דער הונגער וועט אריבער גיין. וְעַתָּה, יֵשְׁבוּ נָא עֲבָדֶיךָ בְּאֶרֶץ גֹּשֶן און יעצט פאר דעם קארצען תקופה ווילען מיר זיך באזעהן אין דעם לאנד גושן. פון דא זעהן מיר אז ווען עס שטייט "וירד מצרימה" און די תורה לייגט צו "ויגר שם" דאס קומט נאר צולייגען אז דער "וירד" איז געווען מיטען חשבון "לגור" אויף א קארצער צייט.
בִּמְתֵי מְעָט. מיט ווייניג מענטשען האט מען גענידערט קיין מצרים, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר אזוי ווי מיר טרעפען אין אן אנדערען פסוק באריכות: בְּשִׁבְעִים נֶפֶשׁ, יָרְדוּ אֲבֹתֶיךָ מִצְרָיְמָה. מיט זיבעציג נפשות האבן אונזערע עלטערען גענידערט קיין מצרים, וְעַתָּה, שָׂמְךָ יְיָ אֱלֹהֶיךָ, כְּכוֹכְבֵי הַשָּׁמַיִם לָרֹב. און יעצט נאך יציאת מצרים האט דער אייבערשטער אונז געמאכט אזוי ווי די שטערן פון די הימל וואס איז פיל.
גָּדוֹל עָצוּם, גדול מיינט אסאך מענטשען, און עצום מיינט שטארק, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערען פסוק מער באריכות: (שמות א-ז) וּבְנֵי יִשְׂרָאֵל, פָּרוּ וַיִּשְׁרְצוּ, וַיִּרְבּוּ און די יודן האבן זיך זייער געמערט, וויבאלד דער פסוק שטייט דריי לשונות "פרו וישרצו וירבו" מיינט דאס זייער אסאך געמערט, און חוץ דעם איז אויך געווען: וַיַּעַצְמוּ, זיי האבן זיך געשטארקט מיט כח. בִּמְאֹד מְאֹד, זייער אסאך וַתִּמָּלֵא הָאָרֶץ אֹתָם: און דער ערד איז געווארען פיל מיט זיי.
וָרָב. דאס מיינט אז די יודן האבן געהאט זייער אסאך קינדער אויף איין מאל כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערען פסוק מער באריכות (יחזקאל טז-ז) רְבָבָה כְּצֶמַח הַשָּׂדֶה נְתַתִּיךְ, צענדליגע טויזענטער אזוי ווי דער וואקסונג פון פעלד האב איך געמאכט די יודן וַתִּרְבִּי, וַתִּגְדְּלִי, וַתָּבֹאִי בַּעֲדִי עֲדָיִים און זיי האבן זיך געמערט מיט גרויסקייט און הויכקייט.
ביז אהער ענדיגט זיך די ראי' פון ספר יחזקאל, אבער כדי נישט צו ענדיגען אינמיטען א פסוק ענדיגט מען דעם פסוק וואס דארט שטייט ווייטער שָׁדַיִם נָכֹנוּ, עס איז שוין געקומען די צייט אז מען זאל זיי באצירען מיט צירונגען, דאס מיינט אז זיי זענען שוין געווען גרייט מיט אלע באדערפענישען וּשְׂעָרֵךְ צִמֵּחַ, און די האר איז שוין געווען באוואקסען, די אלע לשונות זענען בדרך משל אז די יודען זענען שוין געווען גרייט ארויסצוגיין פון מצרים, ווייל עס איז שוין געקומען דער צייט פון די גאולה ארויסצוגיין פון די גלות מצרים, אז מיר זאלן שוין קענען ווערען דעם "עם סגולה" אבער וְאַתְּ עֵרֹם וְעֶרְיָה: און איר זענט אבער געווען ליידיג פון מצוות, און איר האט נישט געהאט קיין זכותים צו קענען ארויסגיין פון מצרים. דא ענדיגט זיך דער פסוק פון יחזקאל, אבער וויבאלד ער האט שוין געזאגט אז די יודן זענען געווען ליידיג פון מצוות, גייט דער בעל ההגדה צוריק א פסוק פריער אין יחזקאל (יחזקאל טז-ו) ווי חז"ל דרש'ענען פון יענעם פסוק, אז דער אייבערשטער האט זיי געגעבען צוויי מצוות "דם פסח און דם מילה", כדי אז זיי זאלען האבן א זכות צו קענען ווערען אויסגעלייזט, ווי עס שטייט דארט אין פסוק וָאֶעֱבֹר עָלַיִךְ ווען איך בין אריבער געגאנגען אין מצרים צו שלאגען די בכורים פון די מצריים וָאֶרְאֵךְ מִתְבּוֹסֶסֶת בְּדָמָיִךְ האב איך געזעהן ווי איר זענט פארשמירט מיט צוויי בלוטען, "דם פסח און דם מילה" וָאֹמַר לָךְ האב איך געזאגט צו אייך בְּדָמַיִךְ חֲיִי וועגן דם פסח וועט איר ווערן אויסגעלייזט וָאֹמַר לָךְ און איך האב געזאגט צו אייך בְּדָמַיִךְ חֲיִי וועגן דם מילה וועט איר ווערן אויסגעלייזט:
הקדמה: מיט דעם האבן מיר געענדיגט דעם דרש פון דעם פסוק, יעצט גייט דער בעל ההגדה דרש'ענען דעם נעקסטען פסוק.
וַיָּרֵעוּ אֹתָנוּ הַמִּצְרִים וַיְעַנּוּנוּ. וַיִּתְּנוּ עָלֵינוּ עֲבֹדָה קָשָׁה:
וַיָּרֵעוּ אֹתָנוּ הַמִּצְרִים. וויבאלד מיר זעהן אז באלד נאך דער פסוק פון "ויהי שם לגוי גדול" שטייט באלד "וירעו אותנו המצרים" די מצרים האבן אונז שלעכטס געטוהן, איז א ראי' אז דער טעם פארוואס זיי האבן שלעכטס געטוהן דאס איז געווען ווייל מען איז געווען א "גוי גדול" א גרויס פאלק, און דאס האבן זיי נישט אויסגעהאלטען, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי מיר טרעפן אין אן אנדערען פסוק (שמות א-י) ויאמר וגו' הנה עם בני ישראל רב ועצום ממנו הָבָה קומט נִתְחַכְּמָה לוֹ. לאמיר זיך קליגען און טרעפען אן עצה צו איהם (צו דעם יודישען פאלק) פֶּן יִרְבֶּה, טאמער וועט ער זיך מערען אויף אונזער צאל וְהָיָה כִּי תִקְרֶאנָה מִלְחָמָה, און עס וועט זיין אז עס וועט זיך טרעפן א מלחמה וְנוֹסַף גַּם הוּא עַל שׂנְאֵינוּ, וועט ער (כלל ישראל) זיך מצרף זיין צו אונזערע פיינט וְנִלְחַם בָּנוּ און ער (כלל ישראל) וועט מלחמה האלטען מיט אונז, וְעָלָה מִן הָאָרֶץ, און ער וועט אוועק לויפען פון דער לאנד מצרים (אדער לויט דער אנדערע פשט פון רש"י, אז זיי וועלען אונז נאך ארויס טרייבען פון דא) פון יענע פסוק זעהן מיר אז דער גאנצער טעם פארוואס עס איז געווען "וירעו" דאס איז געווען ווייל עס איז געווען "ויהי שם לגוי גדול":
וַיְעַנּוּנוּ. און ער האט אונז געפייניגט. פארוואס דארף שטיין "ויענונו" עס שטייט דאך שוין באלד דערנאך "ויתנו עלינו עבודה קשה", מוז זיין אז "ויענונו און ויתנו עלינו עבודה קשה" זענען צוויי אנדערע זאכן, "ענוי" מיינט אז זיי האבן אונז געמאכט ארבעטען לשם "ענוי" נאר צו פייניגען און נישט פאר קיין שום אנדערע תועלת כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטיט אין אן אנדערע פסוק מער באריכות (שמות א-יא) וַיָּשִׂימוּ עָלָיו שָׂרֵי מִסִּים, די מצריים האבן ארויפגעלייגט אויף זיי הארען פון שטייערען, און דאס איז געווען נאר לְמַעַן עַנֹּתוֹ בְּסִבְלֹתָם: כדי זיי צו פייניגען מיט זייערע שווערע ארבעט, און נישט פאר קיין שום אנדערע תכלית (דאס הייסט אז זיי האבן בכלל נישט געדארפט האבן די ארבעט) וואס איז געווען די שטייערען? אז וַיִּבֶן עָרֵי מִסְכְּנוֹת לְפַרְעֹה, זיי האבן געבויעט שטעט פון אוצרות פאר פרעה אֶת פִּתֹם וְאֶת רַעַמְסֵס: עס שטייט ווייטער אין פסוק: וַיִּתְּנוּ עָלֵינוּ עֲבֹדָה. און חוץ וואס זיי האבן געפייניגט מיט ארבעט וואס האט בכלל נישט אויסגעפעלט, האבן זיי אויך געטוהן מיט אונז ארבעט וואס איז יא געווען פאר זיי וויכטיג אבער עס איז געווען קָשָׁה זייער שווערער ארבעט, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי מיר טרעפן אין אן אנדערען פסוק מער מפורש: וַיַעֲבִדוּ מִצְרַיִם אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל בְּפָרֶךְ די מצריים האבן געמאכט די יודן ארבעטען מיט ארבעט וואס איז "פרך" און פרך מיינט ארבעט וואס צוברעכט דעם גוף, דאס הייסט זייער שווערע ארבעט.
הקדמה: מיט דעם האבן מיר געענדיגט צו דרש'ענען דעם פסוק, יעצט גייט דער בעל הגדה דרש'ענען דעם נעקסטען פסוק.
וַנִּצְעַק אֶל יְיָ אֱלֹהֵי אֲבֹתֵינוּ, וַיִּשְׁמַע יְיָ אֶת קֹלֵנוּ, וַיַּרְא אֶת עָנְיֵנוּ, וְאֶת עֲמָלֵנוּ, וְאֶת לַחֲצֵנוּ:
וַנִּצְעַק אֶל יְיָ אֱלֹהֵי אֲבֹתֵינוּ, נאר דער אייבערשטער האט געוואוסט פארוואס זיי שרייען כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפן אין אן אנדערן פסוק באריכות (שמות ב-כג) וַיְהִי בַיָּמִים הָרַבִּים הָהֵם, און עס איז געווען אין די לאנגע גלות וַיָּמָת מֶלֶךְ מִצְרַיִם, דער קעניג פון מצרים איז געשטארבען, און דעמאלס האבן די יודן געטראפען א געלעגנהייט צו וויינען צום אייבערשטען וועגן זייער שווערן מצב, ווייל סתם האבן זיי מורא געהאט פון די מצריים צו ווייזען אז זיי קלאגען אויף זייערע ביטערע מצב, אבער יעצט אז אלע וויינען וועט מען מיינען אז זיי וויינען פאר דעם זעלבען סיבה וַיֵּאָנְחוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל און די יודן האבן געזיפצט אין הארץ מִן הָעֲבֹדָה וועגן די שווערע ארבעט, ווייל וואס זיי טראכטן אין הארץ ווייסען נישט די מצרים וַיִּזְעָקוּ און זיי האבן געשריגען, אבער זיי האבן נישט געזאגט פאר קיינעם פארוואס זיי שרייען, און די גוים האבן געמיינט אז זיי וויינען וועגן דעם מיתת פרעה, אבער וַתַּעַל שַׁוְעָתָם אֶל הָאֱלֹהִים זייער געבעט איז ארויף צום אייבערשטען, און נאר דער אייבערשטער האט געוואוסט אז דער געווייין איז מִן הַעֲבֹדָה פון די שווערע ארבעט און נישט וועגן מיתת פרעה. וַיִּשְׁמַע יְיָ אֶת קֹלֵנוּ די תפלה איז געווארען אנגענומען כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט מער מפורש אין אן אנדערע פסוק (שמות ב-כד) וַיִּשְׁמַע אֱלֹהִים אֶת נַאֲקָתָם, דער אייבערשטער האט געהערט זייער געשריי, און ער האט אנגענומען זייער תפלה וַיִּזְכֹּר אֱלֹהִים אֶת בְּרִיתוֹ, ווייל דער אייבערשטער האט געדענקט זיין בונד וואס ער האט געשוואוירען אֶת אַבְרָהָם, אֶת יִצְחָק, וְאֶת יַעֲקֹב: מיט אברהם יצחק און יעקב.
וַיַּרְא אֶת עָנְיֵנוּ: דער אייבערשטער האט געזעהן דעם "ענוי" דעם פיין. ענוי מיינט זוֹ פְּרִישׁוּת דֶּרֶךְ אֶרֶץ. זיך אפשיידען פון די שטייגער פון די וועלט, דאס הייסט אז זיי האבן זיך גע'פייניגט דורך זיך צוריק האלטען פון הנאות כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפען אין אן אנדערע פסוק מער מפורש וַיַּרְא אֱלֹהִים אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל. דער אייבערשטער האט געזעהן וואס די יודן טוען וַיֵּדַע אֱלֹהִים און נאר דער אייבערשטער האט דערפון געוואוסט, מוז זיין אז דאס גייט ארויף אויף זאכן וואס נאר דער אייבערשטער ווייסט, קומט אויס אז דאס איז זאכן וואס דער מענטש האלט זיך צוריק פון זיינע תענוגים, וואס קיינער ווייסט נישט דערפון נאר דעם אייבערשטען:
וְאֶת לַחֲצֵנוּ זֶה הַדְּחַק. "לחץ" מיינט אונטער דריקן דאס מיינט, אז מען האט זיי ענג געמאכט כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפען אין אן אנדערען פסוק מער מפורש (שמות ג-ט) ווי דער אייבערשטער האט געזאגט צו משה רבינו וְגַם רָאִיתִי אֶת הַלַּחַץ, און אויך האב איך געזעהען די אונטרדריקונג אֲשֶׁר מִצְרַיִם לֹחֲצִים אֹתָם וואס די מצריים טוען זיי אונטערדריקן.
הקדמה: מיט דעם האבן מיר געענדיגט דעם דרש פון דעם פסוק יעצט גייט דער בעל ההגדה דרש'ענען דעם נעקסטן פסוק:
וַיּוֹצִאֵנוּ יְיָ מִמִּצְרַיִם, בְּיָד חֲזָקָה, וּבִזְרֹעַ נְטוּיָה, וּבְמֹרָא גָדוֹל וּבְאֹתוֹת וּבְמוֹפְתִים:
עס שטייט ווייטער אין פסוק: בְּיָד חֲזָקָה. און שפעטער שטייט אויך "ובזרוע נטיה" מוז זיין אז מען וועט דרש'ענען אז "ביד חזקה" גייט ארויף אויף איינער פון די מכות, און מיר וועלען זאגען אז דאס גייט ארויף אויף דעם מכה פון "דבר". ווייל דער מדרש זאגט (שמות רבא פ' י') אז צוזאמען מיט יעדער מכה איז מיטגעקומען דעם מכה פון דבר. קומט אויס אז דער מכה איז א ספעציעלע מכה, וועגן דעם וועלען מיר זאגען אז דער ווארט "ביד חזקה" זוֹ הַדֶּבֶר איז מרמז אויף די מכה פון דבר. וואס פאר א שייכות האט "ביד חזקה" צו די מכה פון דבר? כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווייל עס שטייט דאך אין א פסוק (שמות ט-ג) הִנֵּה יַד יְיָ הוֹיָה, בְּמִקְנְךָ אֲשֶׁר בַּשָּׂדֶה, אט דער האנט פון דעם אייבערשטען איז געווען אין די פיה פון דער פעלד בַּסּוּסִים בַּחֲמֹרִים בַּגְּמַלִּים, בַּבָּקָר וּבַצֹּאן, דֶּבֶר כָּבֵד מְאֹד: גאר א שווערען דבר, זעהן מיר אז דבר, ווערט אנגערופן יד ה', וועל איך אויך זאגען אז יד חזקה מיינט "דבר".
שטייט ווייטער אין פסוק: וּבִזְרֹעַ נְטוּיָה. דאס ווארט "נטויה" וועל איך זאגען אז עס מיינט זוֹ הַחֶרֶב. א מכה וואס איז געווען מיט א שווערד, וואס דאס איז מכת בכורות. ווי טרעפען מיר אז "זרוע נטויה" האט א שיכות צו א שווערד? כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק, (דברי הימים א-כא) וְחַרְבּוֹ שְׁלוּפָה בְּיָדוֹ, און זיין האנט איז אויסגעשטרעקט אין זיין האנט נְטוּיָה עַל יְרוּשָׁלָיִם: גענייגט אויף ירושלים.
וּבְמוֹרָא גָּדוֹל זֶה גִּלּוּי שְׁכִינָה, דער מדרגה פון "ובמורא גדול" גייט ארויף אויף דעם גילוי שכינה, דאס מיינט אז עס איז באקאנט געווארען צו די יודן דארך די אותות ומופתים דער געוואלדיגע כבוד פונעם אייבערשטען דורך דעם וואס דער אייבערשטער האט משדד געווען אלע מערכת השמים וועגן כלל ישראל, דאס אלעס איז געווען כדי זיי ארויסצונעמען פון די טיפקייט פון די טומאה און פון אלע עבודה זרה'ס פון מצרים, און צו קענען משריש זיין אין זייער הארץ אמונה בה' כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערע פסוק אוֹ הֲנִסָּה אֱלֹהִים, צו דען האט אן אפגאט געטוהן אזעלעכע ניסים לָבוֹא לָקַחַת לוֹ גוֹי מִקֶּרֶב גּוֹי, צו נעמען א פאלק (די יודן) וואס איז געווען געזונקען אין טומאת ע"ז פון א פאלק (די מצריים) וואס איז געווען פיל מיט עבודה זרה'ס, און אריינלייגן אין זיי אמונה בה' בְּמַסֹּת בְּאֹתֹת וּבְמוֹפְתִים וּבְמִלְחָמָה, דארך ניסים און און וואונדער, און דארך מלחמה מיט די גוים וּבְיָד חֲזָקָה מיט א שטארקע האנט פון מכות וּבִזְרוֹעַ נְטוּיָה, און מיט א אויסגעשטרעקטע ארעם ווי די ניסים איז געווען באקאנט פאר יעדעם וּבְמוֹרָאִים גְּדֹלִים און מיט גרויסע מראות, ווי יעדער האט געזעהן ווי דער אייבערשטער האט משדד געווען די טבע כְּכֹל אֲשֶׁר עָשָׂה לָכֶם יְיָ אֱלֹהֵיכֶם בְּמִצְרַיִם, אזוי ווי אלעס וואס דער אייבערשטער האט געטון פאר אייך אין מצרים לְעֵינֶיךָ אז עס זאל זיין אפען צו אייערע אייגענע אויגען, אלעס כדי אז מען זאל קענען ארויס גיין פון טומאת מצרים און גלייבן אז ה' אחד. וויבאלד דער פסוק זאגט אז דאס איז געווען אז איר זאלט אליין זעהן מיט די אייגענע אויגן, וועל איך זאגען אז ווען עס שטייט אין פסוק "ובמוראים גדולים" מיינט דאס "גלוי שכינה".
וּבְמוֹפְתִים זֶה הַדָּם. "מופתים" איז א רמז אויף מכת "דם", וויבאלד עס שטייט בלשון רבים "מופתים" און נישט "מופת" בלשון יחיד, מוז זיין אז עס גייט ארויף אויף א מכה וואס איז געווען צוויי מאל (מיעוט רבים שנים) וואס דאס איז דם, ווייל די מכה פון דם האט דער אייבערשטער געהייסען טוהן צוויי מאל, איין מאל פאר די יודען אז זיי זאלען גלויבן אז ער קומט בשליחות פון דער אייבערשטער, און איין מאל פאר פרעה. ווי טרעפן מיר אז "מופת" מיינט "דם"? כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפן אין אן אנדערען פסוק: (יואל ג-ג) וְנָתַתִּי מוֹפְתִים, בַּשָּׁמַיִם וּבָאָרֶץ, איך וועל געבען "מופתים" אין הימל און אין דער ערד, וואס וועט זיין דער "מופת" דָּם. וָאֵשׁ. וְתִימְרוֹת עָשָׁן. זעהן מיר אז "דם" הייסט מופת.
סך הכל: לויט דער פשט איז דער פסוק מרמז אזוי: ביד חזקה מיינט דבר, ובזרוע נטויה מיינט מכת בכורות, מופתים איז דם. פארוואס פונקט די דריי מכות פון די צעהן? דם, ווייל עס איז דער ערשטער מכה פון די מכות. מכת בכורות, ווייל עס איז דער שטערקסטער און די לעצטע פון די מכות, און דבר, ווייל עס איז מיטגעקומען מיט אלע צעהן מכות:
רות אלון
משפחה
יגאל אלון האט געהייראט רות אפּיסדאָרף (1919-2016). זייערע קינדער זענען נורית, יפתח און גוני.
הגדה של פסח
הגדה של פסח
דָּבָר אַחֵר. חוץ די אלע דרשות וואס מיר האבן פריער געלערענט איז דא נאך א פשט, ווייל צו קענען דרש'ענען די פריערדיגע דרשות וואלט געווען גענוג ווען עס שטייט "ביד" און נישט "חזקה", "בזרוע" און נישט דער ווארט "נטויה" און אזוי אויך אלע אנדערע דרשות, און וויבאלד עס שטייט ביי אלע דרשות טאפעלטע לשונות קען מען דרש'ענען פאר יעדן ווארט צוויי זאכן, וועל איך זאגען אז יעדער ווארט איז א מכה, און איך וועל זאגען בְּיָד חֲזָקָה וויבאלד עס שטיט א טאפעלטע לשון וועל איך זאגען שְׁתַּיִם, אז עס איז א רמז אויף צוויי מכות, וּבִזְרֹעַ נְטוּיָה וויבאלד עס שטיט א טאפעלטע לשון וועל איך זאגען שְׁתַּיִם, אז עס איז א רמז אויף נאך צוויי מכות, וּבְמוֹרָא גָּדוֹל וויבאלד עס שטיט א טאפעלטע לשון וועל איך זאגען שְׁתַּיִם, אז עס איז א רמז אויף נאך צוויי מכות. וּבְאֹתוֹת וויבאלד עס שטיט א לשון רבים ("אותות" און נישט "אות") וועל איך זאגען שְׁתַּיִם אז עס איז א רמז אויף נאך צוויי מכות. וּבְמֹפְתִים וויבאלד עס שטייט א לשון רבים ("מופתים" און נישט "מופת") וועל איך זאגען שְׁתַּיִם, אז עס איז א רמז אויף נאך צוויי מכות, אֵלּוּ עֶשֶׂר מַכּוֹת צוזאמען איז שוין מרומז די צעהן מכות שֶׁהֵבִיא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא עַל הַמִּצְרִים בְּמִצְרַיִם, וואס דער אייבערשטער האט געברענגט אויף די מצריים אין מצרים וְאֵלוּ הֵן וואס זיי זענען: דָּם. צְפַרְדֵּעַ. כִּנִּים. עָרוֹב. דֶּבֶר. שְׁחִין. בָּרָד. אַרְבֶּה. חֹשֶׁךְ. מַכַּת בְּכוֹרוֹת:
סיומא דמלתא: מיט דעם האבן מיר געענדיגט די דרשות חז"ל פון די פסוקים, יעצט ברענגט דער בעל הגדה פון חז"ל, אז אין יעדער מכה איז מרומז נאך און נאך מכות, און מיט דעם ענדיגט זיך די מצוה פון סיפור יציאת מצרים. דערנאך הייבען מיר אהן צו לויבן און דאנקען דעם אייבערשטען פאר די אלע טובות וואס ער האט אונז געטוהן. אלץ א הקדמה ברענגט דער בעל ההגדה דעם "כמה מעלות טובות למקום עלינו", צו ווייזען אז אפילו אויף איין טובה אליין וואלטען מיר געדארפט דאנקען און לויבען דעם אייבערשטען, איז אוודאי און אוודאי אויף די אלע טובות וואס ער האט אונז געטוהן דארף מען אוודאי און אוודאי דאנקען און לויבן, און וועגן דעם זאגן מיר באלד דערנאך הלל. עס איז וויכטיג צו באמערקן אז דער טעם פארוואס דער בעל ההגדה ברענגט אראפ רבן גמליאל איידער מען זאגט דעם הלל, איז ווייל דאס וואס מיר דאנקען דעם אייבערשטן אויף דעם נס פון יציאת מצרים, כאטש מיר זענען דאך נאך היינט אין גלות, איז ווייל "חייב אדם לראות את עצמו כאלו הוא יצא ממצרים", און דאס האט מען דאך פריער ארויסגעלערנט פון "בעבור זה עשה ה' לי" וועגן דעם וויל דער בעל ההגדה מקדים זיין די דרשה פון רבן גמליאל, ווי ער דרש'ענט דעם פסוק "בעבור זה" אז דאס גייט ארויף אויף די מצוות הלילה פון "פסח מצה און מרור".
פירושים אויף דער הגדה
במשך די דורות האט מען געשריבן א סך פירושים אויף דער הגדה. די ראשונים האבן שוין געשריבן פירושים פון וועמען מען ווייסט: רש"י, רשב"ם, ראב"ן, רבי יהודה בר יקר, רבי ישעיה די טראני, שבלי הלקט (פון רבי צדקיה ב"ר אברהם הרופא), תניא רבתי, ריטב"א, ארחות חיים פון רבי אהרן הכהן פון לוניל; אויך אין כלבו, אבודרהם, רשב"ץ, רבנו דוד הנגיד, רבנו יצחק ב"ר ישראל, רבנו אברהם חדידה, רבנו נתן ב"ר יוסף מקלמרון, רבנו יצחק ב"ר שלמה אלאחדב, רבנו שם טוב אבן שם טוב (הראשון), רבי יצחק אברבנאל און נאך.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:ליל הסדר
יעקב צבי האלבערשטאם
רבי יעקב צבי האלבערשטאם הי"ד (ה'תרנ"ו – ה'תש"ג), רב אין סוכא.
הסתלקות
רבי יעקב צבי איז אומגעקומן אויף קידוש השם אין יאר ה'תש"ג, הי"ד.
פאמיליע
אין יאר ה'תרע"ד האט רבי יעקב צבי געהייראט מרת חיה שרה א טאכטער פון זיין פעטער הרב אלעזר ראזענפעלד, פון אושפעצין, אן איידעם פון צאנזער רב. זייערע קינדער:
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:צאנז
מאנטענעגרא
thumb|250px|left מאנטענעגרא ("שווארצער בארג") איז א לאנד אין דרום־מזרח אייראפע. עס האט א בארטן אויפן אדריאטישן ים אין דרום־מערב, און גרענעצט קראאטיע צו מערב, באסניע און הערצעגאווינע צו צפון־מערב, סערביע צו צפון־מזרח, און אלבאניע צו דרום־מזרח. די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז פאדגאריצע.
אין אוראלטע צייטן איז דער שטח פון מאנטענעגרא געוואן א טייל פון דער רוימישער אימפעריע, און שפעטער פון דער ביזאנטישער אימפעריע. אין דעם 13טן יארהונדערט איז דאס לאנד געווען א טייל פון דער גרויסער סערבישער פרינציפאליטעט. פון 1918 איז עס געווען א טייל פון יוגאסלאוויע. אין 2006 איז מאנטענעגרא געווארן אומאפהענגיק.
מאנטענעגרא איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, וועלט האנדל ארגאניזאציע, און א קאנדידאט צו ווערן א מיטגליד אינעם אייראפעישן פארבאנד.
די אפיציעלע וואלוטע איז דער איירא, וואס מאנטענעגרא האט אדאפטירט איינזייטיג, אזוי ווי עס איז נישט אין דער אייראזאנע.
עקאנאמיע
מאנטענעגרא האלט אויף א וועג צו א מארק עקאנאמיע. די הויפט אינדוסטריעס זענען אלומיניום און שטאל פראדוקציע, און מען אנטוויקלט טוריזם.
בילדונג
בילדונג אין עלעמענטאר שולע איז אבליגאטאריש און פריי פאר קינדער פון 6 ביז 14.
קאַטעגאָריע:לענדער אין אייראפע
המשרד לביטחון הפנים
קליין המשרד לביטחון הפנים איז די רעגירונג מיניסטעריום אין באַשולדיקונג פון ישראל'ס ינערלעך זיכערהייַט און איז אין באַשולדיקונג פון די ישראל פּאָליצייַ, די תפיסה דינסטן און די פייערלעשעריי און רעטונג דינסטן. לויטן דער רעוואָלוציע אין 1977 אַבאַלישט דער עבודה פון פּאָליצייַ, און ער אומגעקערט בלויז מיט די פאַרלייגן פון די רעגירונג פון די ראָוטיישאַן אין 1984. ביז 1995, גערופן די פּאָליצייַ דעפּאַרטמענט אָפיס. טאָן ניט צעמישן עס מיט דער ינלענדיש מיניסטעריום פאַראַנטוואָרטלעך צווישן אנדערע זאכן פֿאַר די היגע רעגירונג.
װעבלינקען
קאַטעגאָריע:ישראל
יוסף מאיר ווייס
רבי יוסף מאיר ווייס (י"ח אדר ה'תקצ"ח, מונקאטש – ו' אייר ה'תרס"ט, ספינקא) איז געווען אן אדמו"ר און א מקובל, און דער גרינדער פון ספינקער חסידות. ער האט געשריבן זיינע תורות אין דעם ספר "אמרי יוסף", אויף וועלכן נאמען ער איז באקאנט.
לעבנסגעשיכטע
רבי יוסף מאיר איז געבוירן געווארן אין מונקאטש, עסטרייכער אימפעריע (היינט אוקראינע), צו זיין פאטער הרב שמואל צבי ווייס, דער שטאטס רב, און זיין מוטער, א טאכטער פון ר' צבי הירש עסטרייכער פון דראהביטש, א דיין אינעם בני יששכרס בית דין. ער האט געלערנט ביים מהר"ם א"ש, דער אונגווארער רב, הרב שמואל שמעלקא, רב פון סעליש, און זיין פעטער רבי יצחק אייזיק ווייס רב פון סוואליאווע. ווען ער איז געווען נאך יונג האט דאס חסידות אים געצויגן און ער פלעג פארן צום בעלזער רב און צום "צמח צדיק" פון וויזשניץ. אין תרי"ד איז זיין מוטער געשטארבן. ער האט דאן חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון ר' מרדכי פון בורשא; זי איז אבער נפטר געווען דריי יאר שפעטער.
פון זיין זיווג שני האט ער געהאט צוויי טעכטער; זיין ווייב איז נפטר געווארן אין תרכ"ח.
נאך דער צווייטער חתונה איז ער געווארן זייער נאנט צום אדמו"ר רבי יצחק אייזיק אייכנשטיין פון זידיטשוב, ביז ער איז געווארן זיין חשובסטער תלמיד; ער איז געווען זיין רבי מובהק אין חסידות.
אין תר"ל האט ער געהייראט זיין זיווג שלישי, מרת פערל, די טאכטער פון החסיד ר' עזרא יעקב באש פון ספינקא און די אלמנה פון רבי יונתן בנימין פאלאק.
דאס זעלבע יאר האט דער זידיטשויווער מכתיר געווען אים פאר א רבי'ן, אבער ער האט נישט געוואלט פירן ווען זיין רבי האט נאך געלעבט. נאך זיין רבי'נס פטירה אין תרל"ו, האט ער אנגהויבן פירן א רביסטעווע אין ספינקא, און אסאך זידיטשויווער חסידים זענען געווארן זיינע חסידים, צוזאמען מיט פיל יידן פון אונגארן און גאליציע.
נאך זיין פטירה האט זיין זון רבי יצחק אייזיק געפירט ווייטער די רביסטעווע. זיין איידעם, דער פוסק רבי נחמן כהנא, מחבר פונעם הלכה ספר "ארחות חיים", איז נפטר געווארן בחיי חותנו.
ער איז נפטר געווארן ו' אייר תרס"ט און מען האט אים באגראבן אין ספינקא. אין תשל"ב האט מען ארויפגעברענגט זיינע ביינער אין ארץ ישראל, און מען האט זיי קובר געווען אין דעם סגולה בית החיים אין פתח תקווה.
משפחה
רבי יוסף מאיר האט געהייראט בזיווג ראשון די טאכטער פון ר' מרדכי פון בורשא.
בזיווג שני האט ער געהאט צוויי טעכטער:
בזיווג שלישי האט ער געהייראט מרת פערל, טאכטער פון ר' עזרא יעקב באש פון ספינקא און אלמנה פון רבי יונתן בנימין פאלאק. זייערע קינדער:
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:אונגארישע אדמורי"ם קאַטעגאָריע:מחברי ספרי קודש קאַטעגאָריע:נקבר אין סגולה בית החיים קאַטעגאָריע:ספינקא קאַטעגאָריע:זידיטשוב
זכריה באומל
250px|קליין|זכריה באומל סערזשאַנט זכריה באַומל (17טן דעצעמבער 1960 — 11טן יוני 1982) איז געווען אַ זעלנער אין צה"ל וואָס איז געווען איינער פון די דריי ישראלישע מיליטער־לייט צוגערעכנט צו פאַרפאַלענע אין קאַמף (נעדרים) אין דער שלאַכט ביי סולטאַן יאַקוב דעם 11 יוני 1982 אין לבנון אין דער צייט פון דער ערשטער לבנונשער מלחמה. באַומל צוזאַמען מיט יהודה כץ און צבי פעלדמאַן זיינען פאַרכאַפּט געוואָרן דורך סירישער אַרמיי און זייער גורל איז געווען אומבאַקאַנט. זיין געביין האָט מען צוריקגעקערט קיין ישראל אין אַפּריל 2019, 37 יאָרן נאָך דער מלחמה.
ביאָגראַפיע
זכריה באַומל איז געבאָרן געוואָרן אין ברוקלין צו זיינע עלטערן, יונה און מרים באמל. ער איז געווען איינער פון דריי געשוועסטער, צוזאַמען מיט זיין ברודער שמעון און שוועסטער אסנה.
ביזן עלטער פון 10 יאָר האָט באַומל זיך געלערנט אין דער ישיבת עץ חיים אין באָראָ־פּאַרק. אין 1970 האָט זיין משפּחה עולה געווען, און האָט זיך באַזעצט אין קריית חיים. אין ישראל האָט זכריה זיך געלערנט אין אַ מלוכישער רעליגיעזער שולע און נאַכער — אין דער ישיבה מדרשית נע"ם אין פּרדס חנה. נאָכן גראַדואירן פון דער ישיבה האָט באַומל אָנגעהויבן צו דינען אין דער מיליטער אין די ראַמען פון "ישיבת הסדר", וואָס האָט דערלויבט אים צו קאָמבינירן זיין דינסט אין אַ טאַנקען מיליטער מיט די שטודיעס אין ישיבת הר עציון. במשך דער דינסט האָט זיך באַומל דערדינט ביזן ראַנג פון קאָמאַנדיר פון טאַנק.
אַז באַומל איז צוגערופן געוואָרן צו דינען אין דער לבנונשער מלחמה איז זיין מיליטער דינסט טערמין געווען נאָענט צום סוף. דאַמאָלס איז ער אָנגענומען געוואָרן אין העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים, וואו ער האָט געזאָלט אָנהייבן שטודירן פּסיכאָלאָגיע דעם קומעדיקן סעמעסטער.
סולטאַן יאַקוב
צו דער צייט פון דער מלחמה האָט באַומל געדינט אין דער רעזערוויסטן בריגאַדע פון מיקי שחר. די בריגאַדע איז מאָביליזירט געוואָרן דעם 4טן יוני 1982 און האָט געזאָלט פירן דעם אָנגריף אויף סירישע כוחות, וואָס האָבן אָקופּירט סטראַטעגישע שאָסייען אין דרום לבנון. דער 362טער באַטאַליאָן אונטער דער פירונג פון עירא אפרון האָט באַקומען באַפעל אָנצוגרייפן אין דער ריכטונג פון דאָרף סולטאַן יאַקוב. די קאָמאַנדירן האָבן אָפּערירט האָבנדיק אומפּינקטלעכע אויסשפּיר דאַטן, אַז די סירישע כוחות אין דעם ראַיאָן טרעטן אָפּ, און צו דער נאַכט פון 11טן יוני איז דער באַטאַליאָן אַריינגעפאַלן אין אַן אַרומרינגלונג פון סירישע קאָמאַנדאָס. אויף מאָרגן האָבן די טאַנקען נאָך דער שווערער קאַמף אָפּגעטראָטן. דער יוצא פּועל איז געווען 10 צעשטערטע ישראלישע טאַנקען, 20 זעלנער הרוגים און העכער פון 30 פאַרוואונדעט. דער 362טער באַטאַליאָן גופא האָט פאַרלאָרן אַכט זעלנער, דער גורל פון זעקס פון זיי איז געווען אומבאַקאַנט: דער עקיפּאַזש פון חזי שי'ס טאַנק: חזי שי, אריאל ליבערמאַן, זכריה באַומל און צבי פעלדמאַן, זוהר ליפשיץ און יהודה כץ פון ליפשיצעס עקיפּאַזש. חזי שי און אריאל ליבערמאַן און דער קערפּער פון זוהר ליפשיץ זיינען צוריקגעקערט געוואָרן אין אויסטוישן פון געפאַנגענע נאָך דער מלחמה.
אַנטפּלעקונג פון זיין גורל
מדינת ישראל און די משפּחות פון זכריה באַומל, צבי פעלדמאַן און יהודה כץ האָבן במשך יאָרן ניט געהאַט קיין עדותן וועגן דעם, וואָס איז געשען צו זיי. נאָכן הסכם אָסלאָ האָט ישראל באַקומען אַ העלפט פון באַומלס זעלנער־זשעטאָן.
אין אַפּריל 2019 האָט די ישראלישע מנהיגות דעקלאַרירט, אַז דער געביין פון באַומל איז געווען געבראַכט געוואָרן קיין ישראל ווי אַ רעזולטאַט פון אַ דיפּלאָמאַטישער אָפּעראַציע. דער געביין פון עטלעכע ישראלישע זעלנער, איינער פון זיי דערקענט אַלץ קכריה באַומלס זיינען געבראַכט געוואָרן דורך רוסישער אַרמיי און איבערגעגעבן געוואָרן די פאַרטרעטער פון מדינת ישראל אין אַ מיליטערישער צערעמאָניע אין מאָסקווע. דעם 4טן אַפּריל 2019 איז זכריה באַומל געבראַכט געוואָרן צו קבורת ישראל אין מיליטערישן בית הקברות אויפן הר הרצל אין ירושלים. 10 יאָר האָט יונה באַומל ניט דערלעבט ביזן טאָג פון זיין זונס צוריקקומען, אָבער אין זיין לעצטן וועג האָבן זכריה באַגלייט זיין מוטער, זיין ברודער און זיין שוועסטער.
ניו דעלהי
ניי דעלי איז די הויפטשטאט פון אינדיע זייט 1911. זי געפינט זיך אין צפון אינדיע, מיט א באפעלקערונג פון 321,883 אין 2006.
קאַטעגאָריע:שטעט אין אינדיע קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אזיע
ארימקייט
קליין|א ביישפיל פון שטאטישער ארימקייט אין א [[דלות־קווארטל אין דזשאקארטא, אינדאנעזיע]] ארימקייט איז א מצב ווען א מענטש אדער א גרופע פון מענטשן וואס זענען אן עקאנאמישע איינהייט (ווי למשל א פאמיליע) האבן נישט די מיטל זיך אויסצוהאלטן מיט גרונטלעכע באדערפענישן, ווי עסן און ריין וואסער.
אויך ווען א מענטש האלט זיך אין א נידעריגן לעבנסניווא ווי אנדערע אין זייערע סביבה, איז דאס א "פארהעלטנמעסיקע ארימקייט".
אין רוב לענדער טוט מען אויסרעכענען סטאטיסטיק וועגן דעם ניווא פון ארימקייט אין דעם לאנד.
קאַטעגאָריע:געזעלשאפט קאַטעגאָריע:עקאנאמיק
לינדען
לינדען איז א שטאָט אין יוניאן קאונטי, דרום־מזרח ניו דזשערזי. עס איז טייל פון ניו יארק מעטראפאליטען שטח און געפינט זיך הארט נעבן עליזאבעט, ניו דזשערזי און נעבן סטעטן איילענד, ניו יארק סיטי, און ס'איז בלויז בערך פערציג מינוט קאר רייזע פון ברוקלין.
ביי דער 2020 צענזוס ציילונג האבן דארטן געוואוינט א געשאצטע 43,738 איינוואוינער.
אידישקייט
עס איז פאר לאנגע יארן געווען דארט עטליכע קליינע אידישע קהילות. אין תשע"ח האבן זיך פיל חסידישע אידן אנגעהויבן אהינציען, אין שפיץ פון דער קאסאנער קהילה מיט זייער רבי, הרב מאיר יהוסף ראטענבערג. דער ערשטער תושב האט אהינגעמופט עשרה בטבת תשע״ח. די קהילה וואקסט שנעל און האט זיך גלייך פארשפרייט צו דער דערנעבנדער שטאט ראהוועי.
שטייענדיג סיון תשפ"ב וואוינען דארטן כמעט פינף הונדערט חסידישע משפחות.
לינדען פארמאגט היינט מערערע חסידישע שולן ווי קאסאן, סאטמאר, באבוב, ראחמיסטריווקא, אברכים, ויזניץ, סטריא (אין ראהוועי), קאלאמייא, פאפא, זידיטשויב, און לובלין.
אויך פארמאגן זיי זייער אייגענע חברה הצלה און חברים ארגאניזאציעס, און עטליכע אידישע געשעפטן.
דרויסנדיגע וועבלינקען
קאַטעגאָריע:ניו זשערסי קאַטעגאָריע:פרומע אידישע געגנטן קאַטעגאָריע:שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
נארוועגיש
נארוועגיש (norsk נארסק) איז א סקאנדינאווישע (נארד גערמאנישע) שפראך, פון די אינדא-אייראפעישע שפראכן, וואס ווערט גערעדט צווישן 4.6 מיליאן מענטשן, כמעט אלע אין נארוועגיע, וואו זי איז די אפיציעלע שפראך. נארוועגיש איז גאנץ ענלעך צו שוועדיש און דעניש סיי אין אויסרעד, סיי אין גראמאטיק און סיי אין וואקאבולאר. די אנדערע צפון־גערמאנישע שפראכן זענען איסלענדיש און פֿאַראיש.
נארוועגישע גראמאטיק, גלייך מיט שוועדיש און דעניש, איז זייער פשוט, מיט וועניג בייגונגען פון ווערבן, נאך ווינציגער ווי ענגליש. מען שרייבט נארוועגיש מיט גלחישער שריפט, צוזאמען מיט נאך א פאר ספעציעלע אותיות אזוי ווי דעניש. צווישן דעם 16טן יארהונדערט און דעם 19טן יארהונדערט איז די אפיציעלע געשריבענע שפראך אין נארוועגיע געווען דעניש.
קאַטעגאָריע:גערמאנישע שפראכן קאַטעגאָריע:נארוועגיע
הויפט זייט/כ"ב חשוון
כ"ב מרחשון לינקס|100px
חשוון 22 קאַטעגאָריע:מוסטער היינט אין היסטאריע he:תבנית:כ"ב בחשוון
אריה לייביש מרדכי האלבערשטאם
רבי אריה לייביש מרדכי האלבערשטאם זצ"ל (ה'תרל"ב – כ"ז חשוון ה'תרצ"א), פון שינאווא, באקאנט אלס רבי לייביש מרדכי.
אפשטאם
רבי לייביש מרדכי איז געבוירן געווארן אין יאר ה'תרל"ב (אומגעפער), צו זיין פאטער הרב משה האלבערשטאם רב אין שינאווא, א זון פון הרב יחזקאל שרגא האלבערשטאם, דער שינאווער רב, א זון פון הרב חיים האלבערשטאם, דער צאנזער רב.
רבנות
רבי לייביש מרדכי האט געוואוינט אין שינאווא, און אין יאר ה'תרפ"ב האט ער זיך באזעצט אין קראקא, ער איז געווען באקאנט פאר זיין גלייכקייט און ערליכקייט, טויזענטער חסידים פון נאנט און ווייט פלעגען קומען זיך פראווען ביי אים.
הסתלקות
איעדעס מאל וואס רבי לייביש מרדכי פלעגט קומען קיין צאנז האט ער אויפגעפאסט נישט צו נעכטיגן דארט, ער האט געזאגט אז דער פאטער ריפט אים, איינמאל ווען ער האט זיך נישט געפילט גוט, איז ער געבליבן איבערנעכטיגן, און ער איז פלוצלינג נפטר געווארן כ"ז חשוון ה'תרצ"א, און ליגט אין צאנז נעבען זיין פאטער.
פאמיליע
רבי לייביש מרדכי האט געהייראט מרת דבורה א טאכטער פון הרב ישראל יעקב יוקיל טייטלבוים, רב אין וואלאווע, א זון פון הרב שמואל טייטלבוים, רב אין גארליץ, א זון פון הרב אלעזר ניסן טייטלבוים, רב אין דראהאביטש, א זון פון דעם ישמח משה. זייערע קינדער:
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:צאנז קאַטעגאָריע:שינאווא
סאדאיסטערן
לאנדאן און סאוט איסטערן באן פירמע, מיט האנדל נאמען  סאַדאיסטערן, איז א באן אפערירן פירמע אין דרום-מזרח ענגלאנד. זייט דעם 1טן אפריל 2006 פירט די פירמע די באנען אויף רוטעס קיין דרום־מזרח לאנדאן, קענט, און טיילן פון מזרח סאסעקס, ווי אויך אויף דער היי ספיד 1 ליניע.
קליין|300פיקס|רוטע מאפע
איבערבליק
סאדאיסטערן באדינט די לאנדאנער הויפט סטאנציעס טשארינג קראס, וויקטאריע, בלעקפרייערס, קאנאן סטריט, לאנדאן ברידזש, וואטערלו מזרח און סט פאנקראס. די סאדאיסטערן נעטווערק האט 178 סטאנציעס. אומגעפער 70% פון די באנען פארן פון אדער קיין לאנדאן.
סאדאיסטערן געהערט צו גאווייע וואס אפערירט אויך די סאדערן קאנצעסיע..
דער פארוואלטן דירעקטאר איז דייוויד סטאטאם.
רעפערענצן
קאַטעגאָריע:באן אפערירן פירמעס אין גרויסבריטאניע
פינאנץ-מיניסטעריום (ישראל)
קליין|250px| דער פֿינאַנץ־מיניסטערים אין ישראל איז דער רעגירונג מיניסטעריום פאַראַנטוואָרטלעך פֿאַר עקאָנאָמישן פּאָליטיק פון דער ישראל רעגירונג, רעגולירן די עקאָנאָמיע און געשעפט טעטיקייט אין דער עקאנאמיע, באַשטעטיקן דעם יערלעכן שטאַט בודזשעט פֿאַר רעגירונג אפעראציעס און פאַרשפּרייטונג פון פארשידענע רעגירונג ביוראען.
ווילנער געטא
די ווילנער געטא איז געווען פון די גרעסטע געטאס אין ווילנע, ליטע.
פינאנץ-מיניסטעריום (ישראל)
װעבלינקען
קאַטעגאָריע:ישראל
ווילנער געטא
ווילנע
ווילנע איז געווען א וויכטיקע שטאט פאר יידיש קולטור, און פלעגט גערופן ווערן ירושלים דליטע. נאכן ערשטע וועלט מלחמה, איז ווילנע געווען אונטער פוילישע הערשאפט, ביז ווען די צווייטע וועלט מלחמה, האט אויסגעבראכן אין סעפטעמבער 1939. לויטן ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך, די צוויי אויסערן מיניסטארן פון נאצי דייטשלאנד, און פון סאוויעט רוסלאנד, איז ליטע אריבער אונטער סאוועטישער איינפלוס, און ווען רוסלאנד האט אקופירט די מזרח געביטן אין פוילן, האט זי איבערגעבן ווילנע צו ליטע. טויזנטער יידישע פליטים זענען אנטלאפן קיין ווילנע, מיטן האפענונג אויסצומיידן דעם נאצישן טייוול. אין יולי 1940, איז די שטאט אריבער צו סאוועטישע קאנטראל, און די רעגירונג, האט שטארק באגרעניצט די יידישע קולטור און ארבעט אין שטאט, דערביי פארשיקענדיק מערערע מענטשן צו טיף רוסלאנד.
דייטשע אקופאציע
די וועהרמאכט, האט איינגענומען ווילנע דעם 24סטן יוני 1941, און גלייך זיך פארנומען מיט כאפן יידן אויף צוואנגס ארבעט. צרות און גזירות זענען גלייך ארויס, ווי יידן מוזן טראגן א מגן דוד, אדער זיי טארן זיך נישט דרייען אויף די גאסן.
פאגראמען און מערדערייען זענען דורכגעפירט געווארן, מיט אן אקטיווע ליטווינער אנוועזנשאפט, מיטן שפיץ פון די שאוליסטן פאשיסטישע באוועגונג, דורכאויס די זומער פון 1941, זענען 35,000 יידן אומגעקומען דורך נאציס, און זייערע ליטווינער העלפער.
אויפן 6טן און 7טן סעפטעמבער 1941, זענען די יידן געצווינגען געווען אריבערגיין וווינען אין געטא. 38,000 יידן זענען איבערגעבליבן נאך דעם זומער, און אויף דעם 2טן סעפטעמבער, זענען יידן וואס זענען געווען געצווינגען צו פארלאזן זייערע היימען, און 3,700 זענען אויסגעמארדעט געווארן. די יידן האבן נאר געמעגט נעמען זאכן, וואס זיי האבן געקענט טראגן, און נישט זייערע פארמעגנס, און אנדערע שווערע חפצים.
געטא אויפשטעל
די געטא איז אויפגעשטעלט געווארן אין אלטן יידישן קווארטאל, שוין ביים אנהייב האבן די נאציס צעטיילט דעם געטא אויף צוויי. געטא איינס פאר ארבעטער און פראדוקטיווע קראפט, געטא צוויי פאר אלטע, שוואכע, און יתומים. אין געטא איינס זענען געווען בערך 29,000 איינוווינער, און אין געטא צוויי 11,000 איינוווינער. ווי אין אלע אנדערע געטאס איבער אייראפע, וואס די נאציס האבן אויפגעשטעלט, זענען געווען קרענק, הונגער, און אנדערע אוממענטשליכע באדינגונגען.
ביז סוף דעצעמבער 1941, איז געטא צוויי שוין געווען ליקווידירט, און רוב איינוווינער, זענען אומגעקומען אין פאנאר. די אנדערע געטא האבן די נאציס פארשפראכן צו האלטן גאנץ מיט 12,000 מענטשן, פאר איר פראדוקטיווקייט פארן מיליטער, און אנדערע נוצבארע צוועקן, פארן נאצי רעזשים.
ביז יאנואר 1942, האבן די נאציס אנגעפירט מיט אקציעס, ווי מענטשן זענען פארשיקט געווארן צו זייער אומקום. די יודנראט, האט געמוזט צושטעלן טויזנטער יידן אויף צוואנגס ארבעט, שוין נאכדעם וואס דער איבערצייגונג, אז מענטשן ווערן נישט פארשיקט אויף ארבעט, נאר זיי אומצוברענגען איז געווען פארשפרייט אין געטא. די יודנראט האט פרובירט אויסצופירן א טיילווייזע ראטעווען פון די באפעלקערונג, דורך ארויסגעבן מערסטנס אלטע און קראנקע, מיטן חשבון אז די אנדערע וועט ען לאזן לעבן. נאכדעם אבער האבן די נאציס פארלאנגט אנדערע יידן, וואס זיי וואלטן יא געקענט ארויסהעלפן דעם געטא.
דורכאויס דעם גאנצן יאר 1942, ביז מערץ 1943, איז געווען א דראסטישע ענדערונג, און ווייניק יידן זענען אומגעברענגט געווארן, עס איז גערופן געווארן דער "רעלאטיווער שטילקייט" אדער "סטאבילע תקופה".
יודנראט
די יודנראט מיטן יעקב גענז, האבן געקלערט אז מיטן אויפשטעלן אן ארבעטער געטא, וועלן די יידן געראטעוועט ווערן. די געטא האט געהאט א סארט אויטאנאמיע, מיט א ספעציעלע איינהייט אין די יודנראט, וואס האט זיך אפגעגעבן מיט די קרענק און הונגער, וואס האבן געטראפן דעם געטא. זיי האבן אויפגעשטעלט א פובליק קיך, און שולעס פאר קינדער. אלעס מיט א יידישע ארדענונגסדינסט, א פאליציי, וואס האט געהאלפן פארשטארקן די פאזיציע פון די געטא פירערשאפט.
אין די געטא האט געהערשט א רייכע קולטורעלע לעבן, מיט אלע פראבלעמען פון הונגער און עפידעמיעס. א טעאטער איז אויפגעשטעלט געווארן, און איז געווען זייער דערפאלגרייך, אין איין יאר האט דער טעאטער געשפילט איבער הונדערט פארשטעלונגען, פאר פילע זאלן. די שטראשון ביבליאטעק, האט פארגעזעצט עקזיסטירן, מיט א מיטגלידערשאפט פון 4,700 אבאנענטן. פארברענגען און באלן פון ארבעטער פאראיינען זענען פארגעקומען. אויך איז אן ארכיוו, פון לעבן אין געטא, אויפגעשטעלט געווארן. און א כאר און א מוזיקאלישע סיממפאניע האבן אויך עקזיסטירט אין געטא.
חסידי אומות העולם
אנטאן שמידט, איז געווען אן עסטרייכער גוי, א סאלדאט אין וועהרמאכט, ער האט צוגעזען די מערדערייען פון די נאציס, און האט אנגעפאנגען ארויסהעלפן יידן פון געטא, אין אקטאבער האט ער זיי צוגעשטעלט פאלשע פעסער, און ארויסגעהאלפן דעם יידישן אונטערגרונט אין געטא, אונטערן אנפירערשאפט פון מרדכי טענענבוים. ער האט ארויסגעשווערצט יידן, און זיי אפגעפירט קיין ביאליסטאק, אויך האט ער צוגעשטעלט מיליטערישע אטאמאבילן, פאר די יידישע קעמפער. לויט אפשאצונגען האט שמידט געהאלפן ראטעווען, אומגעפער 250 יידן. ער איז געכאפט געווארן אין אפריל 1942, און ער איז פאראורטיילט געווארן צום טויט.
יידישע קעגנערשאפט
אין ווילנע זענען געווען עטליכע יידישע אונטערגרונט גרופעס. אויפן 21סטן יאנואר 1942, האבן זיך אלע פאראייניקט אונטערן נאמען פאראייניקטע פארטיזאנער ארגאניזאציע (פפ"א). דער קאמאנדיר איז געווען יצחק וויטענבערג, און אונטער אים זענען געווען אבא קאוונער, און יוסף גלאזמאן. די מענטשן אין די קעגנערשאפט האבן אנגעהערט אלע יידישע פארטייען, רעכטע און לינקע. אין 1943, האבן זיך צוגעשלאסן די "יחיאל קאמף ארגאניזאציע". די קעמפער האבן דורכגעפירט אקטן קעגן נאצישע צילן, אין ווילנע אומגעגנט.
די יודנראט, האט צוגעהאלפן די נאציס אין די פארשיקונגען פון יידן צו טויט לאגערן, דעריבער האבן די קעמפער געשטעלט פלאקאטן, אז די יודנראט זענען פאררעטער, וואס יידן זאלן אויפהערן זיך צוהערן צו זיי. די געטא איינוווינער האבן נישט אויסגעהערט צו די ווארענונגען פון די אונטערגרונט.
די נאציס האבן באקומען אינפארמאציע אויף יצחק וויטנבערג, און די ארדענונגסדינסט האט אים ארעסטירט, נאך אן אקציע פון זיינע פריינט, איז ער באפרייט געווארן. די נאציס האבן דערקלערט אז אויב געט ער זיך נישט איין צו די נאצישע אינסטאנצן, גייען זיי פארניכטן די גאנצע געטא, צום סוף האט ער זיך אונטערגעגעבן, און מיט א ציאניד פיל איז ער געגאנגען זיך איינגעבן צו די נאציס, ער איז ארעסטירט געווארן און געפייניקט געווארן, און באגאנגען זעלבסטמארד אין טורמע.
אויפלעזונג פון געטא
אין אוגוסט 1943, איז די געטא ארומגענומען געווארן מיט פאליציי, און 7,000 יידן זענען פארשיקט געווארן צו אן "ארבעטס לאגער" אין עסטלאנד, די פארטיזאנער האבן פרובירט אנפירן א ווידערשטאנד, אבער די איינוווינער האבן נישט מיטגעהאלטן, און עס האט זיך נישט אויסגעארבעט, 150 קעמפער פון געטא זענען אנטלאפן, דורך די אפלויף סיסטעם צו די וועלדער, ווי זיי האבן זיך אנגעשלאסן אין פארטיזאנער גרופעס.
אום 23סטן סעפטעמבער 1943, האט די געטא אויפגעהערט צו פונקציאנירן, ווען די לעצט פארבליבענע יידן, זענען פארשיקט געווארן, אדער אומגעקומען אין פאנאר.
קאַטעגאָריע:געטאס
הלל קאזאווסקי
הלל קאַזאָווסקי (ענגליש: Hillel Kazovsky, רוסיש: Гиллель Казовский; געב' 1956) איז אַ ישראלדיקער קונסט-קענער, אַ מומחה אויף ייִדישער פּלאַסטישער קונסט און מאָדערניסטישער ייִדישער ליטעראַטור.