cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ალპეფი
გეოლოგიური ეგაფილობა
ცარცული ნოლექეფი, თეში მუჭოთ ტრიასული დო იურული, ჯინჯიერო გინორთელი (გოშხვავაფილი) რე ბჟადალ დო ბჟაეიოლ ალპეფს. ცარცულ კირქუალეფს დო მერგელეფს დიდი შანულობა უღუ ალპეფიშ დო ბრეგენცერ-ვალდიშ გალენი ზონაშ ნოჭიროკამი ქჷნდჷრეფიშ ეგაფილობას. ცარცული პერიოდიშ მალობას თაქ უმუჭყვადუო წარმენდჷ სედიმენტაცია. ნეოკომიშ უკული, ბჟაეიოლ ალპეფიშ ოლქის მოხვადჷ გვალეფიშ ძალიერ წჷმოქიმინუაქ დო ინტენსიური ჭირაკუაშ პროცესეფქ. ცარცული პერიოდიშ შქას წჷმოქიმინელ გვალეფქ თაქ ენერგიულო გეგნირჩხეს დო აკოციეს. გინორჩხილი მასივეფი დო მუნეფიშ ლეხერეფი დეკინჷ ჟინცარცულ ზუღაქ, ნამუშ ნოლექეფით კონგლომერატეფით იჭყაფუ. თე ჟინი ცარცული ზუღა აკმიშქუმალუდუ ალპეფიშ ძგაშ ზუღაწკჷმა, ნამუსჷთ ილექუდუ ფლიშური ნოლექეფი (ბჟაეიოლ ალპეფს ფლიში ნორთობურო ცარცის ორხველჷ, შვეიცარიას ფლიში პალეოგენური ხანიშ რე, ხვალე ეგზოტიკურ მასივეფს რე თინა ნორთულო ჟინცარცული).
ჭირაკუაშ ცარცული ფაზა ალპეფიშ ობჟათე-ბჟაეიოლ ოლქის უმოს მორჩილო რე გჷმოლინაფილი. ცარციშ ბოლოშო ალპეფიშ ფართობიშ უმეტაში ნორთიშე ზუღაქ უკოხოლე დიკინჷ, თენა რდჷ დიხაუჩაშ ქერქიშ ლარამიული ფაზაშ ეშაკინაშ მოღალუ, ნამუშ გჷმოლინაფასჷთ იულიუსიშ ალპეფიშ დო კანკალე შხვა რაიონიშ ჭირაკუა წჷმარინუანს.
ოორუე ალპეფს ეშაკინას შანულამ სიდიდაშა ვემიაჭირინდუ. თიწკჷმა წჷმოქიმინელ კანკალე ღარტაფის (კერძოთ, წყარმალუ ინიშ დო ზალცახიშ ლეხერეფს) ჟინი ეოცენი ოჭირინდუანს, მარა მუჭოთ თუდონი ოლიგოცენი, თინა სქიდუ ალპეფიშ ოორუე ძგაშ ზონაწკჷმა მერსხუაფილო დო ჟირი — ნუმულიტური დო ფლიშური ფაციესით რე წჷმორინაფილი. ოლიგოცენს დიხაუჩაშ ქერქიშ მასუმური ალპური ჭირაკუაშ თარი ფაზაშ ყარაფი მაქსიმალურ ზჷმას ოჭირინდუანს. უმოსო თე ბორჯის იქიმინუ ალპეფიშ გრანდიოზული ტექტონიკური სტრუქტურა დო წარმენს გვალეფიშ ძალიერი ეშაკინა, მუთ ნეოგენს დო მაოთხურ პერიოდის ხოლო იგინძორებუ. ალპური ჭირაკუაშ დო მიშახოხუაშ ეკონია ქჷრაფადი ფაზეფი ალპეფიშ პერიფერიულ ზონეფს მიოცენს დო თუდონ პლიოცენს ხოლო იძირებე.
გეოლოგიური სტრუქტურეფი
მინი|მარცხნივ|240პქ|შვეიცარიალი გეოლოგი [[არნოლდ ეშერი (1807—1872), ნამუთ 1856 წანაშე რდჷ ციურიხიშ პოლიტექნიკური სკოლაშ გეოლოგიაშ პროფესორი. თინა შვეიცარიაშ გეოლოგიაშ ართ-ართი დჷმარცხუაფალი რე. ალმაავტორალათ აკადგინჷ შვეიცარიაშ გეოლოგიური რუკა.]] ნოღა გლარუსი იდვალუაფუ ნოღა ციურიხიშე მუდგზმარენ ვითურ კილომეტრის. თე ტერიტორია წჷმარინუანს შვეიცარიაშ ართ-ართ უჯვეშაშ რაიონს, ნამუთ იდვალუაფუ წყარმალუ ლინციშ ლეხერიშ მანგის. XVIII ოშწანურაშ შქა წანეფს გლარუსი რდჷ შვეიცარიას ტექსტილიშ წარმებაშ ცენტრი, XIX ოშწანურაშ დაჭყაფუს გინირთჷ ალპინიზმიშ თარ ცენტრო. დოხოლაფირო თი პერიოდის, გეოლოგ არნოლდ ეშერქ, თე აბანეფიშ მახორუქ, აწარმუ შანულამი გეოლოგიური დაკვირებეფი.
გეოლოგ ჩარლზ ლაიელქ გჷმაბჟინუ მუში ჩინებული ნახანდი „გეოლოგიაშ ოსხირეფი“, სოდეთ ეჭარილი რე, ნამდა თუდონ (ჯინჯიწკჷმა დვალირი ფალეფი) ხანით უმოსი ჯვეში რე, ვინდარო ჟი დვალირი ფალეფი, მუქჷთ გინირთჷ აღიარებულ ომენცარე ფაქტო. ეშერი, ნამუთ თიშ მოხ, ნამდა რდჷ გეოლოგი, თეწკჷმა ჯგირი ალპინისტით გოხოლჷდეს. თინა სკეპტიკურო გენწყილ კოლეგეფს არწუმენდჷ მუშ სიმართეშე დო ფშხირას გვალეფშა მეჸუნდუ. მალე მითინს ვაუჭუდუ, ნამდა თენა რე სტრატიგრაფიული ინვერსია, ნამუთ გინოზინდილი რე 20-30 კილომეტრის. ეშერქ ლინციშ ლეხერი ეზჷმუ დეტალურო და დარწუმუ მარკვიებელეფი, ნამდა თი პერიოდის ხვადუდუ უნიკალური, დიხაუჩაშ ქერქიშ უნელი ყარაფეფი.
ვერუკანოშ ფორმაცია, ნამუქჷთ დილექჷ თუდო დვალირ დონეეფს, გეგნიაბანჷ მასუმური ფალეფიშ ჟი, დახე ჰორიზონტალური ყარაფათ გინნაკინაშ მანგის. თეცალ შხუმასშტაბურ ნოკინწჷმოქიმინუას გიადუ მიშახოხუათწჷმოქიმინუაქ, (overthrusting); გჷმირკვიუ, ნამდა შვეიცარიაშ ალპეფიშ მაღალ გვალაშ პიკეფქ წჷმოქიმინჷ თე პროცესიშ რეზულტატიშ ხარჯიშე. ქანეფიშ გერგენი მასივი, ნამუქჷთ შანულამ სიგინძას გეგნიაბანჷ მიშახოხუათწჷმოქიმინუაშ უკული, ჯოხო „შარიაჟი“ (nappe). |XIX-XX ოშწანურეფს აღიარეს, ნამდა მიშახოხუა წჷმარინუანს რჩქვანილობურ სტრუქტურას, შვეიცარიაშ ალპეფს ეჭარჷნდეს მიარე ოხემანჯღვერეს, მუჭოთ ოროგენული პროცესეფით გოპიჯალაფირ გეოლოგიური სტრუქტურაშ მოდელს. ნოკინი, ნამუსჷთ ეშერქ მიოგორუ ვერუკანოშ ფორმაციას დო ფლიშის შქას, გიადუ გლარნიშ მიშახოხუაქ. შვანდენიშ დოხორალაშ მანგის, ნამუთ გლარუსიშე 5 კილომეტრით რე დოშორაფილი, რჩქჷ ჯგირო გჷმოკვათილი ნოკინი. შვეიცარიაშ ალპეფიშ სტრუქტურაშ აკოგურაფა გაგინძორჷ ალბერტ ჰეიმქ, ნამუქჷთ ჭარჷ ნახანდი ჯოხოდვალათ „შვეიცარიაშ გეოლოგია“ (1919-1922). ჰეიმიშ ეშანილი წინგი ალმახანურ ბორჯის ხოლო წჷმარინუანს შანულამ გეოლოგიურ ნახანდის ალპეფიშ გეშა, თის მოჸონაფილი სტრუქტურეფიშ კლასიფიკაცია ამდღა ხოლო გჷმირინუაფუ მენცარობას.
შვეიცარიაშ ალპეფი გეოლოგიური სტრუქტურეფიშ მუშობურობეფიშ მეჯინათ დორთილი რე: მოლასური აუზით, ჰელვეციური, პენინური, დო თაშნეშე ავსტრიული დო ობჟათეალპური ზონეფით. არძაშე შანულამი ნორთეფი — ჰელვეციური დო პენინური ზონეფიშ სტრუქტურაშ მუშობურობეფი მერსხუაფილი რე მიშახოხუათ გოჭყაფაწკჷმა. პენინური ზონაშ დიდი ნორთი დოჸუნს მეტამორფიზმის, მუშ აკმადგინალ სტრუქტურეფქ გერთულუ, მუშ გეშათ ირთულებუ ორდოიანი ისტორიაშ გოვითარაფაშ დეფორმაცია.
გლარნიშ მიშახოხუა დო ჰელვეციური შარიაჟეფი
მინი|მარჯვნივ|240პქ|გეოლოგი [[ალბერტ ჰეიმი (1849—1937), ნამუთ ჩინებული რე მუში სუმტომამი ნახანდით შვეიცარიაშ გეოლოგიაშე. ჰეიმქ, შვეიცარიაშ ალპეფს გაგინძორჷ არნოლდ ეშერიშ დოჭყაფილი გჷმორკვიებეფი დო მუში ომენცარე ნახანდეფი ამდღა ხოლო აქტუალური რე გეოლოგიაშ დარგის.]] კონკა იუნგფრაუშე ბჟაეიოლ ჸურე დოხლაფირო 50 კილომეტრის იდვალუაფუ ტერიტორია, ნამუთ გჷშაგორილი რე მაღალი გვალეფით დო გჷშაკინელი პიკეფით, ნამუეფიშ სიმაღალა დოხლოაფირო 3000 მეტრა რე. მიარერიცხუან თირამ კონკეფშე არძაშე მაღალი რე გვალა ტედი (3620 მ). თიშე ობჟათეჸურე იდვალუაფუ ცენტრალური მასივეფი, ნამუეფიშ გოჭყაფა მერსხუაფილი რე ჰერცინულ ორიგენიულ ყარაფეფწკჷმა დო ეგაფილი რე მეტამორფულ ქანეფით და გრანიტეფით. ჰელვეციური ზონა ეგაფილი რე შხვადოშხვა ხანიშ ფორმაციეფით (პერმულშე დოჭყაფილი პალეოგენით თებული).
პერმული ფორმაციაშ დუდი ნორთი წჷმორინაფილი რე ვულკანოგენური კონგლომერატეფით, ნამუეფსჷთ ვერუკანოშ ფორმაცია ჯოხო და გლარუსიშ გოხოლუას დო მუში საძალიერე 1000 მეტრას ოჭირინდუანს. ტრიასულ დჷნოლექეფს გაჩქჷნა ალაზიმაფათ ნორკე სიძალიერე დო იკათუანს მოჭითე ფიქალეფს. ჰელვეციური ზონა დჷნოლექეფიშ მეჯინათ აკმოდირთუ იურულ დო ცარცული ხანიშ კარბონატულ ქანეფშე. იურული ხანიშ დჷნოლექეფიშ სიძალიერა დოხოლაფირო 1000 მეტრა რე, ინ ნორთის თინეფი ჟინ ნორთის უმოსო წჷმარინუანს ჭიფეკაკალამ კირქუალეფს. ჟინიურული კირქუალეფი ფართას რენა გოფაჩილი შვეიცარიაშ ალპეფშე დოჭყაფილი იურიშ გვალეფით თებული.
ჰელვეციურ ზონას უმოსო რე მოუჩე ფერიშ კირქუალეფი დო ნორთობურო ჭუბერამი, მარა ოორუეშე თინეფი გინმულა მოტუტაშფერო რიფულ კირქუალეფშა. ცარცული პერიოდიშ დაჭყაფუს ტერიტორიაქ (დვალირი ალმახანური დგომარობათ აარიშ მასივიშ ობჟათეშე), ოეგებიეთ, გინირთჷ ნოლექეფიშ შაყარუაშ ცენტრო. თუდონცარცული ხანიშ დჷნოლექეფიშ სიძალიერა (აარიშ მასივიშ ოორუეშე) ვემიკმაჩირთუ 100 მეტრას. ობჟათეშე სიძალიერა იძინანს 1500 მეტრაშახ. შქაცარცული ხანიშ დჷნოლექეფი წჷმორინაფილი რე „გოლტო“ გედვალირი გლაუკონიტამი ფორმაციეფით, ნამუეფიშ სიძალიერა რე 10-80 მეტრა.
გლარნიშ მიშახოხუაქ აკიქიმინჷ თიწკჷმა, მუჟამს პერმულ დო ცარცულ დჷნოლექეფს დვალირი ქანეფიშ ფალეფიშ კომპლექსეფქ გაგშერთეს დო გეგნიაბანეს აარიშ დო გოტარდიშ მასივეფიშ ოორუეშე. შარიაჟიქ გეგნიაბანჷ ჟინი რაინიშ ოორუეშე 40 კილომეტრით, ნამუთ ყარენდჷ აარიშ მასივიშ გოულათ, იურული, ცარცული დო თაშნეშე მასუმური ფორმაციეფიშ დუდის. მიშახოხუაშ ალმახანური სიბირტყაშ გოთოლწონაფათ, შილებე ირაგადინუას, ნამდა თინა ინმურს მაღალი პიკეფიშ გოულათ, მუჭომეფით რე ჰაუსშტოკი (3158 მ), სუბჰორიზონტალურო, ზუღაშ დონეშე დოხოლაფირო 2800-3000 მეტრაშ სიმაღალას, მარა ოორუეშე 14 კილომეტრიშ დოშორაფათ, შვანდენიშ ძგას, სიმაღალა ანთხუ დახე 700 მ-შახ, თეშენი მიშახოხუაშ სიბირტყაშ ოშქაშე გინოწონუა ომანგჷ 8°-ს ოორუეშე.
გლარნიშ შარიაჟი ამდღარშო უმოსო ეგაფილი რე ვერუკანოშ ფორმაციაშ ქანეფით, მარა შარიაჟიშ ოორუე ნორთის, ვერუკანოშ მოხ, ასქილადირი რე ფსქელი ფალეფი (იურულშე პალეოგენშახ), მუშ გეშათ გლარნიშ მიშახოხუა, ოეგებიეთ, გინიაბანებუდუ დაფინალეფით, 2000 მეტრაშახ. გლარნიშ მიშახოხუათ გინოაბანაფილი, ეგაფილი რდჷ დჷნოლექ ქანეფით. ფა, ნამუქჷთ დილექჷნ რე აარიშ მასივიშ ოორუეშე, ფაქტიურო აბანს დოსქიდჷ დო გინოფორილი რდჷ კინ თი შარიაჟეფით. თეჯგურა სტრუქტურას, ნამუთ გინოფორილ უგინუაბანაფუ რენ, ჯოხო ავტოქთონი, მიშახოხუათ გინოაბანაფილ სტრუქტურას — შარიაჟი. მინი|მარცხნივ|260პქ|მიშახოხუა ბერნიშ ალპეფს. რჩქჷ კირდეამი ფურიალე, ტარკალე ფერდეფი (შვეიცარია). მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ უკული, შვეიცარიაშ ალპეფს იჸუ ტარებულქ შანულამ გეოლოგიურ რკვიეფქ, ნამუქჷთ იჸუ მეჯღუნელქ თე ტერიტორიეფიშ მიშახოხუაშახიან, სედიმენტოლოგიურ დო პალეოგეოგრაფიულ აკოგურაფაშა. გეოლოგი რუდოლფ ტრიუმპი (1960), ნამუთ ირკვენდჷ შვეიცარიაშ ალპეფს, ფლიშურ ფორმაციეფს აკაჯამუ ფაციესეფიშ მიარეფერუანობა. თე სქემაშ აკოდგინათ, ქიმიღეს ზიტყვასქვილი, ნამდა ავთოქთონური ორტყაფუ დო ჰელვეციური მიშახოხუეფი დვალირი რდეს აარიშ მასივიშ ოორუე დო ობჟათე ფერდეფს, თაშ ნამდა, ულტრაჰელვეციურ ზონას ჯოხო შარიაჟეფი, ნამუთ ყარენდჷ უმოსი ობჟათეშე დვალირ ოლქეფშე.
შარიაჟული სტრუქტურეფიშ გოჭყაფა
მინი|მარცხნივ|260პქ|[[სარდონიშ ტექტონიკური ზონა|გლარნიშ შარიაჟი, ნამუთ 2008 წანა იუნესკომ მოსოფელიშ მონძალაშ ერკებულშა გემშეღჷ.]] ჰელვეციური ზონაშ სიგინძა 200-300 კილომეტრი რე, სიგანა — დოხოლაფირო 50 კილომეტრიშახ. სტრუქტურული მეჯინათ თინა ვარე გინორთელი ფუნდამენტალურო თი სტრუქტურეფშე, ნამუეფით გლარუსიშ მუკი-მუკის რე დვალირი. მერჩქინელი რე, ნამდა პენინური ორტყაფუშ ჭიროკილი სტრუქტურეფი, ჰელვეციური ზონაშ ჭიროკილი სტრუქტურეფიშ ანალოგიური რე. გლარნიშ ზონას, კერძოთ, შვანდენიშ ელჷ-მოლეფს გოტარკალერი გლარნიშ მიშახოხუა დეტალურო ეჭარჷ გეოლოგ ჰეიმქ (1921-1922).
ვერუკანოშ ფორმაცია დო ფლიში მუჭოთ წესინ დორთილეფი რენა გინმალი ფალეფით, ნამუეფიშ სიძალიერა რე 1-3 მეტრა დო აკმოდირთუ ჭიფეკაკალამ კირქუალეფშე, ნამუეფით მუშ განშე, იკათუანა მიარერიცხუან ფიქალიშობურ ლაქეფს, ნამუეფიშ სიგანა რე მუდგაზმარენი მილიმეტრი დო ჯოხო ლოხშეიტენიშ კირქუა. ჰელვეციურ ზონას დეფორმაციაშ უძგაშაში ოკუჩხე (საფეხური ქორთ.) წჷმორინაფილი რე ჭიფე ჭირაკუეფით, ნამუეფით გოვითარაფილი რე კირქუაშ ფალეფს დო გაჩქჷ 3-5 მეტრა სიძალიერა. 1959 წანას ჰიუბერტიქ დო რუბიქ აკიმუშუეს ქანეფიშ მექანიკაშ პრინციპეფი მიშახოხუაწკჷმა მემართებას.
თიშ უკული, მუთ ეშერქ მიოგორუ გლარნიშ მიშახოხუას, 100 წანაშ მალუობას შვეიცარიაშ ალპეფი მერჩქინელი რდჷ, მუჭოთ გეოლოგიური სტრუქტურაშ მოდელი. მარა, კანკალე პრობლემა, მუთ ოწაწჷ მიშახოხუაშ გოჭყაფას დო მექანიზმის, ამდღარშო კინე სქიდუ უგინუჭკირუ პრობლემათ. მაგალითიშო, სოჸურეშე რდჷ მიშახოხილი ჰელვეციური შარიაჟეფი? ტრიუმპიშ (1960) მეჯინათ, შვეიცარიაშ ალპეფიშ სიგანა 150 კილომეტრიშახ რე, თის დუორთინუანთ დაჭყაფუ დგომარობაშა და, მუში სიგანა 300 კილომეტრიშახ იჸუაფუდუ.
ზოგადი დოხასიათაფა
მინი|მარცხნივ|270პქ|წყარმალუ [[ლეხი.]] მინი|მარჯვნივ|270პქ|წყარმალუ [[რონა.]] მინი|მარცხნივ|270პქ|წყარმალუ [[რაინი|რაინიშ ოდუდეეფი.]] მინი|მარჯვნივ|270პქ|წყარმალუ [[ადიჯე.]] ალპეფი მუში რელიეფით დო გეოლოგიური ეგაფილობათ კვათჷრას გჷშერთუ ბჟადალ ევროპაშ შხვა ქიანეფიშ ფონს. ალპიშ გვალეფი წჷმარინუანს ბჟადალ ევროპაშ თარ ჰიდროგრაფიულ ნოსქვის. თინა მუშობურო დიდი ცენტრალური, მაღალგვალამი რეგიონი რე, მუშ მუკი-მუკის დვალირ რზენი, გალამ დო ოშქაშე სიმაღალაშ რაიონეფს შქას. ალპეფიშ რელიეფიშ თე მუშობურობეფი გოთანჯჷნა მუში ჰავაშ (კლიმატიშ) მუშობურობასჷთ. დუდშე, ალპეფი ედომუშამო მაღალი ტენამობაშ აკანი რე, სოდეთ გჷმოხანტილი რე ხვეიანი ატმოსფერული ნოლექეფიშ, ირალი ჸინეფიშ ზოთონჯიშ თირიშ ძალიერი შაყარუაშ დო ფშხირი ჰიდრორშვილიშ თირუა. წყარმალუეფი ალპეფშე შხვადოშხვა გეზათ მეულა მეძობელ ქიანეფშა. ალპეფიშ ჸინეფი, თირი დო მიმალი წყარეფი შქა ევროპაშ დიდ წყარმალუეფიშ უმიარაშობას აკმონაზირანს.
ხვეიანი ატმოსფერული ნოლექეფი, ჰაერიშ სილამიე, თირიშ დო ჸინეფიშ ძალიერი შაყარუა წყარიშ არტერიეფიშ აკონაზირუაშ შანულამ წყუს წჷმარინუანა დო გოთანჯჷნა ალპეფიშ სიდიდარას დინოხოლენი წყარეფით — მიარერიცხუანი წყუეფით, წყარიშ ნადუეფით დო წყარმალუეფით, მორჩილი დო დიდი ტობეფით. ხვალე კარსტული მასივეფიშ გოვითარაფაშ რაიონეფს გჷშაკერძაფილო ავსტრიაშ კირქუალამ ალპეფს, წყარმალუეფიშ რშვილი უმოსი ვანაფერი რე დო გვალეფიშ ჟინი ნორთეფი ალაზიმაფათ ღარჷბი რე წყარით. კირქუალამ წოხოლენალპეფს, კარსტული ფორმეფიშ დო რშვილეფიშ მოლინეფიშ რენჯობაშ უმკუჯინუო, მიარე წყუ დო ჰიდრორშვილი ფშხირი დო დიდარი რე წყარიშ აკნაზირათ, თიშენი, ნამდა წყარმალუეფიშ უმიარაშობას ოდუდე მაღალგვალამ კრისტალურ დო ფიქალამ ზონას უღუ. თეშ მოხ, კირქუალეფი ძალიერო დისლოცირაფილი რე, თინა მუჭოთ რჩქვანილობურო, ჭუბერიშ, ქვიშაქუალეფიშ, მერგელეფიშ ფალეფწკჷმა მორიგენს, მუთ უნარღელჸონს წყარუგუულ ჰორიზონტეფიშ რენჯობას დო ნორმალური, ხვეიანი, წყარმალური გუმნაულეფიშ პიჯალეფს.
ალპეფიშ გვალეფიშ ქჷნდჷრეფშე ოდუდეს ეჭოფუნა ევროპაშ უდიდაში წყარმალუეფი: რაინი, რონა, დუნაი, პო დო თინეფიშ მიარერიცხუანი ნადუეფი, ნამუეფშეთ არძაშე შანულამეფი რე: აარე, რეისი, დიურანსი, დრომი, იზერი, დრავა, ენსი, ინი, ოლო, ადა, ტიჩინო დო თაში.
წყარმალუეფი
მინი|მარჯვნივ|260პქ|წყარმალუ პოშ ოდუდე ალპეფს მინი|მარჯვნივ|260პქ|წყარმალუ პოშ ნადუ [[ადა.]] მინი|მარჯვნივ|260პქ|წყარმალუეფიშ აარეშ დო რეისიშ აკაკათაფუშ აბანი ალპეფიშ წყარმალუეფი ორხველჷნა ოორუეშ ზუღას (რაინიშ ნადუეფამო), უჩა ზუღაშ (დუნაი დო მუში მარძგვანი ნადუეფი ილერი, ლეხი, ინი, ენსი, დრავაშ ჟინი მალობა), ადრიატიკაშ ზუღაშ (ადიჯე, პოშ კვარჩხანი ნადუეფით), ლიგურიაშ ზურაშ დო ლიონიშ ჸუჯიშ (რონა კვარჩხან ნადუეფამო) აუზეფს. წყარმალუეფი ჩქარი რე დო წყარხვეიანი. უმეტაშო ირდუნა ჯიშთური, თირიშ დო ჭვემაშ წყარეფით. წყარიშ მაქსიმუმი წყარმალუეფს აფუნს, ზარხულიშ მაართა გვერდის დო დამორჩილს იფიქსირებუ.
გვალეფიშ სიმაღალაშ დო ქირქეამი სუკეფიშ რინაშ გეშა ალპეფს წყარმალური გჷმნაულაშ მუდანობა, ევროპაშ შხვა ქიანეფიშ გინაწონს, გჷშაკერძაფილო დიდი რე. გვალაშ წყარმალუეფს, ნამუეფით ირალი თირით დო ჯიშთეფიშ ნდღულაფათ აკმინაზირუნა, ხოლო უმოსი დიდი გუმნაულაშ კოეფიციენტი უღჷნა. წყარმალუეფი, ნამუეფიშ აუზეფით უთარაშო წოხოლენალპეფწკჷმა რე მერსხუაფილი დო ნამუეფსჷთ ჯიშთეფიშ წყარით აკმონაზირანა შურო ვაუღუნა, ვარა ჭიჭე მუდანობათ — წყარხვეიანეფი რე, მარა ალაზიმაფათ ნორკებო, ვინდარო თე წყარმალუეფი, ნამუეფით ჯიშთეფით ირდუნა. ალპეფიშ დიდი წყარმალუეფიშ უმიარაშობას, დო თაშნეშე, დახე არძა მაღალგვალამი ზონაშ წყარიშ ნადუეფს ტიპიური ალპური გჷმნაულაშ რეჟიმი უღჷნა, ნამუთ რეგულარულ, კვათჷრას გჷმოხანტილ, ზარხულიშ თუთეფიშ მაქსიმუმწკჷმა დო თაშნეშე წესიერ დო ირალ ზოთონჯიშ მინიმუმეფწკჷმა (ღურთუთა-ფურთუთა) რენა მერსხუაფილი. ჯიშთეფიშ დო ირალი თირიშ ძალიერი ნდღულაფაშ ბორჯის რაინიშ მაღალი დონეშ ოშქაშე სიდიდა ვითშახ ეკმაჩირთუ დაბალი დონეშ ოშქაშე სიდიდას. ალპურ წყარმალუეფს, ნამუეფიშ ოდუდეეფიშ აკონაზირუას ჭვემეფი დო თირიშ ნდღულაფა დიდ როლს ლაჸაფენა, ნორკებო ტიპიურო გჷმოხანტილი ალპური რეჟიმი უღჷნა; თეცალი წყარმალუეფიშ ზოთონჯიშ დონე უმოს ორდო იძინანს — ფურთუთა-მელახშე; თაშნეშე მაქსიმუმი ხოლო რჩქვანილობურშე ჭიჭეთ ორდო — მანგიშე მოურს. თეცალი რეჟიმი უღჷნა მაგალითო წყარმალუ დიურანსიშ ჟინ წელს, თაშნეშე წყარმალუეფს: იზერს, ენსს, დრავას დო ბრელ შხვას.
წყარმალუეფს, ნამუეფიშ აუზეფით ოორუე წოხოლენალპეფს რე, გუმნაულაშ სეზონური კონტრასტი ნორკებო კვათჷრი უღჷნა თი წყარმალუეფიშ გინაწონს, ნამუეფი ოდუდეს მაღალგვალამ ზონას ეჭოფუნა. თინეფიშ ზოთონჯიშ მინიმუმიშ ბორჯი ძალამი მორჩილი რე. მინიმუმი კანკალეშა დამორჩილს ხოლო მოურს, ე.ი. ზარხულიშ აორქაფაშ გეშა გრუნტიშ წყარეფიშ ნაზირაშ მორკებაშ ბორჯის; მაქსიმუმი — აფუნს (მესის) უჩქჷ. გვალო შხვა ტიპიშ რეჟიმი ახასიათენს ობჟათე წოხოლენალპეფიშ წყარმალუეფს, სოდეთ სქირონაშქა ზუღაშ ჰავაშ გოლინა რე; თენა მეტ-ნორკებო გიოხე გუმნაულაშ მალუობას, მუთ გჷმიხანტუ ზარხულობათ წყარიშ დონეშ ოგინაფალო დორკებას. კერძოთ, თეცალი რე ვენეციაშ წოხოლენალპეფიშ დო საფრანგეთიშ ალპეფიშ ობჟათე რაიონიშ წყარმალუეფი, ნორთობურო ობჟათე ტიროლიშ დო ლომბარდიაშ წოხოლენალპეფიშ წყარმალუეფი ხოლო. თიშ უმკუჯინუო, ნამდა ტალიამენტოს, პიავეს დო ბრენტას მაღალ ალპეფს უღჷნა ოდუდე, ზარხულს თინეფი წყარიშ სინორკეთ იხასიათებუნა დო ვენეციაშ წოხოლენალპეფიშ ლეხერეფშე ფართო, დახე სქირე, რეყეშ ქუალეფით ფორილ კალაპოტის მიხარჩალჷნა. დონეშ კვათჷრი მოძინა დო წყარალა თაქ აფუნს უჩქჷ, გვალეფს თირიშ ნდღულაფას დო აფუნიშ ჭვემეფიშ ბორჯის. მაჟირა მაქსიმუმს დამორჩილიშ ჭვემეფი გჷშეჭანუანს.
ზარხულიშ აორქაფა ობჟათე ალპეფს თი ზომაშა ოჭირინდუანს, ნამდა თიცალ დიდ ალპურ წყარმალუეფს ხოლო გიოხე, მუჭომეფით რე ადიჯე, ნამუშ აუზით უმოსო მაღალგვალამ ორტყაფუს იდვალუაფუ, მუში ოდუდე ირალი თირით დო ჸინეფით ირდუ.
ოორუეშ ზუღას ორხველჷ წყარმალუ რაინი, ნამუთ ოდუდეს ეჭოფუნს ალპეფს დო ჟინ მალობას კვათჷნს იურის, შვარცვალდიშ გვალეფიშ ჸაქჷნდჷრეფს, უკული გინმურს ბოდენზეეშა. წჷმარინუანს ბჟადალ ევროპაშ უშანულამაშ ოერეფოშქაშე წყარიშ მაგისტრალს. სიგინძა რე 1233 კმ, აუზის ფართობი — 185 ვითოში კმ². თარი ნადუეფი რე: ნეკარი (სიგინძა 367, აუზიშ ფართობი 13 900 კმ²), მაინი (სიგინძა 527, აუზიშ ფართობი 27 292 კმ²), რური (სიგინძა 217, აუზიშ ფართობი 4 485 კმ²) (კვარჩხანი); აარე (სიგინძა 295, აუზიშ ფართობი 17 779 კმ²), მოზელი (სიგინძა 545, აუზიშ ფართობი 28 286 კმ²) (მარძგვანი). რაინი მიორსხუანს ოორუეშ ზუღას დო ალპეფიშ გვალეფს.
წყარმალუ დუნაი ოდუდეს ეჭოფუნს შვარცვალდიშე, ზუღაშ დონეშე 678 მ სიმაღალას. სიგინძა რე 2857 კმ. მალობაშ ჟინ მუნაკვათას მარძგვანშე აკათუ ალპეფიშ კართეეფშე გჷმჷმალი მიარე წყარმალუ, ნამუეფშეთ შანულამი რე: ლეხი (სიგინძა 264, აუზიშ ფართობი 3 926 კმ²), იზარი (სიგინძა 295 კმ, აუზიშ ფართობი 8 370 კმ²), ინი (სიგინძა 517 კმ, აუზიშ ფართობი 25 700 კმ²), ენსი (სიგინძა 254 კმ, აუზიშ ფართობი 6 000 კმ²) დო შხვა.
რონა ოდუდეს ეჭოფუნს ლეპონტინიშ ალპეფს. ჟინ მალობას დო შქაწელს უთარაშო ირდუ თირიშ დო ჯიშთეფიშ წყარით. სიგინძა რე 812 კმ. მარძგვანი ნადუეფი რე ენი (სიგინძა 190 კმ, აუზიშ ფართობი 3 630 კმ²), სონა (სიგინძა 473 კმ, აუზიშ ფართობი 29 900 კმ²), არდეში (სიგინძა 125 კმ, აუზიშ ფართობი 2 430 კმ²), კვარჩხანი: იზერი (სიგინძა 286 კმ, აუზიშ ფართობი 11 800 კმ²), დიურანსი (სიგინძა 324 კმ, აუზიშ ფართობი 14 225 კმ²). მინი|მარცხნივ|200პქ|წყარმალუ [[ტალიამენტო (წყარმალუ)|ტალიამენტოშ ლეხერი]]
წყარმალუ ადიჯე ოდუდეს ეჭოფუნს ოორუე იტალიას, ალპეფს. სიგინძა რე 410 კილომეტრი. შანულამი რე თაშნეშე წყარმალუ პო, ნამუშ სიგინძა რე 652 კილომეტრი. ჟირხოლო წყარმალუ ალპეფიშ დო ადრიატიკაშ ზუღაშ მიმარსხუაფალი არტერიეფი რე.
წყარმალუ ტალიამენტო იკოროცხუ ეკონია დიდ ალპურ წყარმალუთ, ნამუთ წჷმარინუანს ალპეფშო წყარმალუშ ეკოსისტემაშ მინუშის. მუში ოდუდეეფი იდვალუაფუ იტალიაშ ალპეფიშ ოორუე-ბჟაეიოლ კირქუალამ ზონას, ზუღაშ დონეშე 1195 მეტრაშ სიმაღალას. აკათუ ადრიატიკაშ ზუღას. სიგინძა რე 178 კილომეტრი, აუზიშ ფართობი 2 916 კმ². გოფართაფილ რზენ აბანეფს წყარმალუშ სიგანა 3 კილომეტრიშახ ოჭირინდუანს. ტალიამენტოშ გარჩქჷ ლეხერიშ რთული დო ჯვეში მორფოლოგიური ხასიათი. წყარმალუ ართიანწკჷმა მიორსხუანს ალპეფიშ გვალეფს დო ადრიატიკაშ ზუღას.
ალპეფიშ წყარმალუეფი, მუნეფიშ დიდი ფეიკარობაშ, განივი პროფილიშ კვათჷრი გარდატეხაშ დო გვალეფს მერეხი ჭვემეფიშ დო თირიშ ნდღულაფაშ ბორჯის, დონეშ ფეიკარი ეკინაშ გეშა, ვარე მოღე წყარიშ ტრანსპორტიშო, მარა მანგიორი თინეფი დიდარეფი რენა წყარიშ ენერგიაშ უდიდაში ნაზირათ, მუში გჷმორინაფაქჷთ უშანულამაშ ფაქტორო გინირთჷ XIX ოშწანურაშ ბოლოს დო XX ოშწანურაშ დაჭყაფუს ოორუე იტალიას, შვეიცარიას დო საფრანგეთის შხუ ხერეჭუაშ ფეიკარი გოვითარაფაშო.
ტობეფი
ალპეფიშ გვალაშწჷმოხონეფიშ ტობეფი, გჷშაკერძაფილო შვეიცარიაშ დიდი დო ჟინი იტალიაშ ტობეფი შანულამ როლს ლაჸაფენა გვალეფიშ დო მახორობაშ რინას. წყარიშ დიდი აუზეფი — ტობეფი, ნამუეფით ზოთონჯის რჩქვანილობურო ვეჸინუნა (ოორუე ტობეფი რგილ ზოთონს მინშა ნორთობურო იჸინუნა), ალჷბორენა მუნეფიშ წყარპიჯეფიშ დო ელჷ-მოლეფიშ ჰავას. მინი|მარჯვნივ|280პქ|[[ლაგო-მაჯორე]] მუნეფიშ წყარპიჯეფი მეჭედას რე დოხორელი დო ფორილი რე ბაღეფით. ჟინი იტალიაშ გვალეფით თხილერი ტობეფიშ გოხოლუას ლჷბუ დო ლამე ჰავა რე; თაქ ბრელით უმოსი ლჷბუ ზოთონჯი უჩქჷ, ვინდარო წყარმალუ პოშ რზენს, თეშენი თაქი გოფაჩილი რე სქირონაშქა ზუღაშ ირალწვანე ფლორა, ნამუთ რზენს ვაჩანს. თეშ მოხ, ტობეფი წჷმარინუანს წყარით მეულა-მოულაშ მოხუჯურ საშუალებას. თაურეშე იჭყაფუ გვალეფშა მიშაულარი შარეფი, ნამუეფით ფართო დო ტომბა ტროგულ ლეხერეფს იგინძორებუ დო უშანულამაშ გინაულარეფშა მეურს. თეშენი თე შარეფი დო მუნეფიშ წყარპიჯეფი შანულამ როლს ლაჸაფენდეს ევროპაშ ქიანეფიშ ურთიართალას.
ლომბარდიაშ ალპეფიშ ბჟადალ ნორთის, ზუღაშ დონეშე 193 მეტრაშ სიმაღალას, ტექტონიკურ ქვიბის აშახვილჷ ლაგო-მაჯორეშ ტობა, ნამუშ სიგინძა რე 65 კილომეტრი, სიგანა რე 11 კილომეტრი. გოხურგილი რე უმოსო ქირქეამ დო მარალ წყარპიჯეფით. ტობაშ ქვიბი გჷმომუშებული რე გვალეფშე მოულირ ჯვეშ ჯიშთიშე. ობჟათეშე დოვილირი რე ჯვეში ჯიშთიშ მორენით. ტობაშ სიტომბა რე 372 მეტრა. გჷმირინუაფუ ონიშეთ. ტობას ოორუეშე ობჟათეშა კვათჷნს წყარმალუ პოშ კვარჩხანი ნადუ ტიჩინო. ბჟადალ ნორთის იდვალუაფუ ჩინებული კოკი ბორომეო. XV ოშწანურაშე ტობაშ მუკი-მუკის დიხორჷ ბორომეოშ ფანიაქ, ნამუეფით ამდღარშახ ოხორანა კოკის დო მეთხოზჷნა ჩხომიშ ჭოფუას. ლაგო-მაჯორე ჩხომით დიდარი რე, ხე კალმახა, ქაშაყი დო შხვა ბუნაშ ჩხომეფი. ჟინ ნორთის გოფაჩილი რე ალპეფი, შქა ნორთი გალეფს შქას რე გოდვალირი, თუდონ ნორთის გოფაჩილი რე ლომბარდიაშ რზენი. ბჟადალ წყარპიჯიწკჷმა ეგაფილი რე ჩინებული კურორტეფი: სტრეზა, ვერბანია, არონა დო კანობიო. ლაგო-მაჯორე ზიტყვაზიტყვით ითანგუ, მუჭოთ „დიდი ტობა“.
მინი|მარჯვნივ|230პქ|[[კომო (ტობა)|კომოშ ტობა]] ალპეფიშ ობჟათე გვალაშწჷმოხონეფს, ზუღაშ დონეშე 198 მეტრაშ სიმაღალას იდვალუაფუ ტობა კომო, ნამუთ გოხურგილი რე კირქუალეფით დო გრანიტეფით ეგაფილ მაღალ გვალეფით, ნამუეფიშ სიმაღალა ლაჸაფენს 2000 მეტრაშე (ობჟათეშე) 2400 მეტრაშახ (ოორუე-ბჟაეიოლჸურე). ქვიბი ტექტონიკურ-ჯიშთური გორჩქინაშ (გორჩქინა-წარმოშობა, თაქ) რე. წყარპიჯეფი უმეტაშო ქირქე რე, კირდეამი დო მაღალი რე. ტობაშ სიგინძა რე 47 კილომეტრი, სიგანა 4 კმ. მაქსიმალური სიტომბა 414 მეტრა. ტობას გინმურს წყარმალუ პოშ კვარჩხანი ნადუ ადა. ტობაშ მუკი-მუკის ფლორა მიარეფერუანი რე. ტობა დიდარი რე ჩხომით. ხე კალმახა, მარა ტობაშ დოწიმდორაფაშ გეშა, ჩხომიშ პოპულაცია ირკენს. ჰავა სქირონაშქა ზუღაშ ტიპიშ რე, ლჷბუ. წყარპიჯეფწკჷმა ეგაფილი რე ანდა კურორტი. ტობა ჩინებული რე მუში გოსოფური ლანდშაფტეფით, ველური ორთათ დო გვალაშ კურორტეფით. გოვითარაფილი რე სპორტიშ მუდგაზმარენი ბუნა. ფართას გოფაჩილი მეჯინელობაშ მეჯინათ, კომო იკოროცხუ იტალიაშ ართ-ართ არძაშე უსქვამაშ ტობათ.
ალპეფიშ გვალაშწჷმოხონეფს, ზუღაშ დონეშე 65 მეტრაშ სიმაღალას გეხვილჷ ტობა გარდა, ნამუშ ქვიბი ჯიშთურ-ტექტონიკური გორჩქინაშ რე. გჷმომუშებული რე პლეისტოცენური ჯიშთეფით. ოორუე ინწრო დო გინძე ნორთი ფიორდის ელაგენს დო გოხურგილი რე 2000 მეტრაშახ სიმაღალაშ გვალეფით. ობჟათე ნორთი ალაზიმაფათ განიერი რე დო ეგაფილი რე მორენული ნოლექეფით. გარდაშ ოორუეშე აკათუ წყარმალუ სარკა, ობჟათეშე გუშურს წყარმალუ პოშ კვარჩხანი ნადუ მინჩო. უდიდაში სიტომბა 346 მეტრა რე. ტობას რე 5 ჭიჭე კოკი, ნამუეფშეთ უდიდაში რე კოკი გარდა, ნამუსჷთ ფრანჩესკო ასიზელქ 1220 წანას დარცხუ მონასტერი, ნამუთ XVIII ოშწანურაშახ არსებენდჷ. წყარიშ ოშქაშე ტემპერატურა ომანგჷ 12°C-ს, სიტომბას (100 მ-მე) ტემპერატურა ირკენს 8 °C-შახ. გოვითარაფილი რე ნიშალა, გოხოლუას რე ანდა კურორტი. ბრელი ხე ჩხომი. მინი|მარცხნივ|270პქ|ფირვალდშტედტიშ ტობა ლომბარდიაშ ალპეფს, ზუღაშ დონეშე 271 მეტრაშ სიმაღალას გეხვილჷ ჯიშთური გორჩქინაშ ლუგანოშ ტობა, ნამუშ წყარპიჯეფი ქირქეამი დო ღარკულერი რე. ტობა ინაზირუ მიარერიცხუანი ნადუეფით. ლუგანოშ ტობაშ მაქსიმალური სიტომბა რე 288 მეტრა. ახალი წანაშეკოროცხუაშ 590 წანას, გრიგოლ ტურელქ ტობას კერეზიო ქიგიოდუ. 804 წანას ართ-ერთ დოკუმენტის ტობა მიშინუაფუ, მუჭოთ ლაკო-ლუანასკო.
ალპეფიშ გვალაშ ჯინჯის, ზუღაშ დონეშე 433 მეტრაშ აბსოლუტურ სიმაღალას, გვალეფშქას ტექტონიკურ ქვიბის იდვალუაფუ ფირვალდშტედტიშ ტობა, ნამუსჷთ რთული მორფოლოგია გაჩქჷ. ქვიბიშ ჯინჯი ჯვეშ ჯიშთეფშე რე მოთინილი. ტობაშ მაქსიმალური სიტომბა რე 214 მეტრა. წყარპიჯიშ ღოზიშ დიდი ნორთი გოხურგილი რე 1500 მეტრაშახ სიმაღალაშ გვალეფით. აკმოდირთუ ოთხი დუდი აუზიშე, ნამუეფით ჯიშთურ აუზეფს წჷმარინუანა. ზარხულს წყარიშ ტემპერატურა ეშმურს 22 °C-შახ.
ალპეფს ეიოშანალი რე თაშნეშე ბრიენციშ ტობა, ნამუშ სიტომბა 261 მეტრა რე. გეხვილჷ ზუღაშ დონეშე 564 მეტრაშ სიმაღალას.
ზოგადი ეჭარუა
მინი|მარჯვნივ|290პქ|ალპეფიშ არძაშე გინძე დო ფართობით უდიდაში [[ალეჩიშ ჯიშთი]] ალპეფი რთული ხასიათიშ გვალეფიშ სისტემა რე, აკოჸინალუაშ თარი ყებური რე გვალეფიშ სისტემაშ კუნწული. არძაშე დიდი ჯიშთეფი იფაჩუნა ალპეფიშ მაღალგვალამ ნორთეფს, თირიშ ღოზიშ ჟი. აკოჸინალუაშ ძალიერი აბანეფი რე: ფინსტერაარჰორნიშ, მონტე-როზა-მატერჰორნიშ, მონბლანიშ დო მაღალი ტაუერნიშ მასივეფი. აკოჸინალუა უმეტაშო ოორუე კართეს რე, უმოსი ნორკე ჯიშთეფი რე აკოშაყარელი ალპეფიშ ობჟათე ფერდეფს. ობჟათე ფერდეფს ჩხანაშ ინტენსივობა ძალამი დიდი რე. ლამე ბორიეფი ზოთონჯის ურქენა ბჟადალ დო ოორუე-ბჟადალ განშე. ობჟათეშ ბორიეფი ირქენს უმოსო აფუნს დო დამორჩილს. წანანშ მალობას ობჟათეშ ფერდეფი ბჟაშე მეტ ჩხორიეფს ღებულენა, ვინდარო ოორუე კართეეფი.
ალპეფს გლაციოლოგიური რკვიეფი 1800 წანაშე იჭყაფუ, თი პერიოდის აკოჸინალუაშ კანკალე აბანეფი ინტენსიურო გაკიგურეს, კანკალე — ზომიერო. ამდღარშო ჯიშთეფიშ აკოგურაფაშო ფშხირას მემართენა აეროფოტოსურათეფიშ მეთოდის. თეს ქიგიაძინჷ ზონდირაფაშ მეთოდიქ, ე.ი. ალმაშარულ გჷმოსახილობეფქ, ნამუთ შანულამო აეფენს ალპეფს გლაციოლოგიურ რკვიეფს. Landsat-იშ ალპეფიშ გჷმოსახილობეფქ დუდშე გჷმორჩქინდჷ 1972 წანას.
ავსტრიაშ ალპეფი
მინი|მარცხნივ|290პქ|ვერნაგტფერნერიშ ჯიშთი (ავსტრიაშ ალპეფი). მინი|მარჯვნივ|290პქ|ჰინტერეისფერნერიშ ჯიშთი (ავსტრიაშ ალპეფი). მინი|მარჯვნივ|290პქ|[[ეცტალიშ ალპეფი. ირალთირამი ზონა.]] ცენტრალური ბჟაეიოლი ალპეფი წჷმარინუანს აკოჸინალუაშ შანულამ ყებურს. ჩინებეფი ჯიშთეფშე მიპალუაფუ დიო ხოლო შქა ოშწანურეფშე. 1846 წანაშე ზოხოურ ჯიშთეფს ინწყუაფუ სპეციალური გლაციოლოგიური დო ტოპოგრაფიული რკვიეფი. 1969 წამაშ აეროფოტოსურათეფით გჷმილინჷ, ნამდა ავსტრიაშ ალპეფს რე 925 ჯიშთი, ნამუეფიშ ედომუშამი ფართობი რე 542 კვადრატული კილომეტრი. რკვიეფი იკათუანდჷ: ჯიშთეფიშ მასაშ დო ენერგეტიკული ბალანსიშ, ჯიშთიშ დო კლიმატიშ ურთიართალას, ფიზიკური გლაციოლოგიაშ, დისტანციური ზონდირაფაშ ტესტირაფაშ მეთოდეფს დო შხვა ოკითხეფს. აკოჸინალუაშ თარი ზონეფი იდვალუაფუ თარი ქჷნდჷრიშ მანგის. ოროგრაფიული ეფექტეფიშ გეშა ნოლექამობა ოორუე დო ობჟათე ფერდეფს ირკენს ალპურ დინოხოლენ ზონაშახ. ეცტალიშ ალპეფიშ ცენტრალურ ნორთის ნოლექამობა ჯიშთეფიშ დუდის დოხოლაფრო 1500 მმ ოჭირინდუანს წანამოწანას.
ბჟაეიოლ ალპეფიშ ჯიშთეფიშ წიაკალშა გითოგორუეფქ დიჭყჷ თიშ უკული, მუშ უკულით ხემიოჭირინდაფუქ გინირთჷ ტოპოგრაფიული რუკეფიშ გჷმორინაფაქ. 1807-1834 წანეფს იჸუ გჷშაშქუმალირქ 1:28800 მასშტაბამ რუკეფქ, 1845 წანაშ უკული დიჭყჷ ინტენსიური დაკვირებეფქ, სოდეთ აკიქიმინჷ ზოხოური ჯიშთეფიშ რუკეფქ დო დოგურაფილქ იჸუ ჸინიშ ყარაფიშ სიჩქარაქ. ჯიშთიელიშ ართ-ართი მაართა ეჭარუა ორხველჷნა ა. შლაგინტვეიტის, კ. სონკლერს დო ჯ. პეიერს. ბჟაეიოლ ალპეფიშ ჯიშთიეფი მაართათ ედომუშამო ეჭარჷ რიხტერქ (1988). XIX ოშწანურაშე დიჭყჷ ჯიშთიეფიშ აკოგურაფაქ, ნამუთ ამდღარ ბორჯიშა იგინძორებუ.
ისტორიული დოკუმენტეფიშ მეჯინათ, ბჟაეიოლ დო ბჟადალ ალპეფს ჯიშთეფიშ უკოხოლე დოკინა მეურს 400 წანაშ მალობას. XVII ოშწანურაშ დაჭყაფუს ჯიშთეფი სქიდუდეს აწოკინელ დგომარობას, ხვალე ჭიჭე ვარიციეფი რდჷ დჷმახასიათაფალი გეჸვენჯ 250 წანაშ მალობას. ბჟაეიოლ ალპეფიშ ჯიშთეფიშ უმეტაშობაქ ჯიშთურ მაქსიმუმს მიოჭირინდუ 1770-1780 წანეფს დო მაჟირაშა მეხოლაფირო 1850 წანას. კინ თი პერიოდშე ჯიშთეფი უკოხოლე მიშეს 1965 წანაშახ, მარა უკოხოლე დოკინაქ ჭიჭე აწოკინეფით დითირჷ 1890-1920 წანეფს შქას.
ჩხე ზარხულეფიშ დო მორკებული თირიშ მუდანობაშ გეშა, 1980-ამი წანეფიშ შქა პერიოდის ჯიშთეფიშ დიდი ნორთიშ წჷმჷ ულაქ აკიბორკჷ, 1988 წანაშო ავსტრიაშ ჯიშთეფიშ დოხოლაფირო 80%-ქ უკოხოლე დიკინჷ.
შვეიცარიაშ ალპეფი
მინი|მარჯვნივ|290პქ|[[ალეჩიშ ჯიშთი]] მინი|მარჯვნივ|290პქ|[[რონაშ ჯიშთი]] 1973 წანას ეჭარილქ იჸუ ჯიშთეფქ, სოდეთ გჷმილინჷ 1828 ჯიშთიქ, 1342 კვადრატული კილომეტრი ედომუშამი ფართობით. ართ-ართი მაართა დეტალურ დაკვირებეფქ იჸუ რონაშ ჯიშთის, ნამუშ ჟიდოხი ანდაშა აკიგურეს. გჷმორკვიაფილქ იჸუ ყარაფიქ დო პულსაციაქ. უხოლაში დოკვირაფეფი იკათუანდჷ კლიმოტოლოგიურ დო ჰიდროლოგიურ რკვიეფს. შვეიცარიაშ ალპეფიშ ჯიშთეფს მონწყილი გლაციოლოგიური გითოგორუეფი იკათუანდჷ ჯიშთეფიშ შქურინჯიშ, ჯიშთეფიშ ნინაშ ქანცალიშ, ჯიშთიშ მექანიკაშ, ბირთვიშ დო მასაშ ბალანსიშ აკოგურაფაშ ოკითხეეფს.
ხარისხამი რუკეფი, სოდეთ გჷმოსახილი რდჷ ჯიშთეფიშ მოფინუალა იკათუანდჷ 1:25,000, 1:50,000, 1:100,000, 1:200,000, დო 1:500,000 მასშტაბამ რუკეფს. შვეიცარიაშ ალპეფი მაღალი გვალეფიშ სისტემა, ნამუთ ტომბა ღარტაფით დორთილი რე ოორუე დო ობჟათე სუკეფო. გოპატჷნაფილი ლამე ბორიეფი იფაჩუ ბჟადალ დო ოორუე-ბჟადალ განშე, მარა აფუნს დო დამორჩილს სიტუაცია ითირუ დო იფაჩუ ობჟათეშ ბორიეფი, ნამუეფით იჭანუანა ძალიერ დოლექუას ქჷნდჷრიშ ობჟათე კართეეფს. ბჟაეიოლ ბჟადალი ფირჩა ლეხერეფი ღებულენა არძაშე ჭიჭე ნოლექის, თიშენი, ნამდა გოხურგილეფი რენა ოორუეშე დო ობჟათეშე გვალეფით. მოჩამილი ვითარაფა გჷშაკერძაფათ ჯგირო რჩქჷ წყარმალუ რონაშ დო მუში ნადუეფიშ ლეხერეფს. არძაშე დიდი ჯიშთური მასეფი შაყარელი რე ბერნიშ, ლეპონტინიშ დო რეტიშ ალპეფიშ მაღალგვალამ ზონეფს.
XVIII ოშწანურაშახ ადამიერიშ მერინა ჯიშთეფიშ ჸურე უგუმუშითცნობიერებელი რდჷ. ჯიშთეფშე წარმოდგენაქ ხვალე XIX ოშწანურას გორჩქინდჷ. 1595 წანას პენინიშ ალპეფს დვალირ ართ-ართ ტობაშე მოულირ წყარქ ქეკიდინუ 160 ადამიერი. 1597 წანას ართ-ართ ჯიშთიშე გიმანჯირელ თირ-სვიმონქ 81 ადამიერი გოჭყვიდჷ.
მეჭედას დოხორელ აბანეფს ჯიშთეფიშ შქურინჯიშ ოკითხუ დიდი შანულობაშ რე, ჯიშთეფიშ ბალანსიშ უჭყვიდჷ გოზჷმუა მეურს მუდგაზმარენ ჯიშთის. ჰიდროლოგიური მოდელიშ საშუალებათ იჸუ აკოფასებულქ ალპეფიშ არძაშე დიდი ჯიშთიშ — ალეჩიშ ჯიშთიშ მასაშ ბალანსიქ.
საფრანგეთიშ ალპეფი
მინი|მარჯვნივ|290პქ|[[მერ-დე-გლასი, ლეხერიშ ტიპიშ ჯიშთი, ნამუთ იფაჩუ მონბლანიშ მასივიშ ოორუე კართეეფს. სიგინძა 12,3 კმ. ფირნიშ ღოზი გინმურს ზუღაშ დონეშე 2920 მ-ს.]] საფრანგეთიშ ალპეფი ალპიშ გვალეფიშ ბჟადალი მუნაკვათა რე, ნამუთ იკათუანს ტერიტორიას ჟენევაშ ტობას დო სქირონაშქა ზუღას შქას. გოვითარაფილი რე ეროზიული რელიეფი.
საფრანგეთიშ ალპეფს დვალირი ჯიშთეფი აკმიართაფუნა ოთხ დუდ ბუნას, ნამუეფიშ ედომუშამი ფართობი რე 350 კვადრატული კილომეტრი. ოორუეშე დვალირი მონბლანიშ მასივს ჯიშთეფიშ ფართობი აკმადგინანს 110 კვადრატულ კილომეტრის. თაქი რე მერ-დე-გლასიშ ჯიშთი (ჟიდოხიშ ფართობი 40 კვადრატული კილომეტრი), ნამუთ წჷმარინუანს ბჟადალ ალპეფიშ არძაშე დიდ ჯიშთის. უმოს ობჟათეშე ვანუაზიშ მასივი იკათუანს 130 ჯიშთის, ნამუეფიშ საართო ფართობი რე 85 კვადრატული კილომეტრი. პელვუშ მასივიშ ჯიშთიშ ფართობი რე 120 კვადრატული კილომეტრი.
დოლექუა თელ საფრანგეთიშ ალპეფს ართმანგას რე თელ წანაშ მალობას. მონბლანიშ გვალაშ ობჟათეშე (შამონი) წანამოწანას მოურს 1020 მმ ნოლექი. პელვუშ მასივიშ ძგას წანამოწანას მოურს 600-700 მმ ნოლექი. ნოლექამობას გჷშეჭანუანს ბჟადალშე რინელი (ატლანტიშ ოკიანე) ზუღაშე მოულირი ჰაერიშ ნადუეფი.
მონბლანი რე აკა კაკალია გვალაშ მასივი, ნამუსჷთ გაჩქჷ დიდი, ალაზიმაფათ უჭყვადუ ჯიშთური ფართობი. თაქ ჯიშთიშ ფართობი რე 110 კვადრატული კილომეტრი. უდიდაში რე ჯიშთი მერ-დე-გლასი, ნამუშ ფართობი რე 40 კვადრატული კილომეტრი. მონბლანიშ მასივიშ ოჟათეშე გონჯირელი რე ვანუაზიშ მასივი, ნამუშ სიმაღალა რე ზუღაშ დონეშე 3861 მეტრა. მასივი იკათუანს დოხოლაფირო 130 ჯიშთის. პელვუშ მასივი ალპეფიშ არძაშე ობჟათეშე დვალირი ჯიშთი გვალაშ მასივი რე, ნამუშ სიმაღალა რე ზუღაშ დონეშე 4102 მეტრა (ბარ-დეზ-ეკრენი).
ჰავა
მინი|მარცხნივ|230პქ|ტიპური ალპური რეგიონი. გოვითარაფილი რე ესთეტიკური ლანდშაფტი. კლიმატური პიჯალეფიშ გეშა გოპატჷნაფილი რე მიარეფერუანი ფლორა. მინი|მარჯვნივ|300პქ|ალპური ორტყაფუ. ჩანს ჩანარეფი. მინი|მარჯვნივ|300პქ|კონკა [[ვაისმისი, სოდეთ გოვითარაფილი რე კონწარი ზოთონჯი.]] მინი|მარჯვნივ|300პქ|[[ფიონი შვეიცარიას.]] მინი|მარჯვნივ|300პქ|[[ფიონი ალპეფს (კარავანკე).]] ალპეფი წჷმარინუანს ევროპაშ ართ-ართი უშანულამაშ კლიმატგჷმართალს, ნამუსჷთ ილინუაფუ ზუღაშ, პანონიური დო სქირონაშქაზუღური კლიმატეფი. ჯინჯიერი კლიმატური გოლინა იგინაფუაფუ ლჷბუ ბჟადალიშ ბორიეფიშ, ატლანტიკაშ ლამე ჰაერიშ მასეფიშ, ოორუეშე მოულირი რგილი არქტიკული ჰაერიშ, ბჟაეიოლშე მოულირი სქირე კონტინენტური ჰაერიშ მასეფიშ დო ობჟათეშე მოულირი ტიბუ სქირონაშქაზუღური ჰაერიშ სახეთ. ალპეფი ედომუშამო მაღალი ტენამობაშ ოლქი რე, ხვეიანი ატმოსფერული ნოლექეფიშ, ირალი ჸინეფიშ დო ზოთონჯიშ თირიშ ძალიერი შაყარუაშ დო ფშხირი ჰიდრორშვილიშ მაღვენი რე. ალპეფიშ ჰავაშ მაჟირა შანულამ მუშობურობას წჷმარინუანს მუში ზონალობა სიმაღალაშ მეჯინათ, მუთ კვათჷრას გჷმისახუ ლანდშაფტეფიშ ვერტიკალური ზონეფიშ ფშხირ თირუას; თეს გიაძინუ რელიეფიშ ფორმეფიშ სიმიარე დო სირთულე; ირფელი თენა ორთაშობური პიჯალეფიშ დიდ მიარებუნობას ქიმინჷნს. მაღალ აბანეფს კლიმატური პიჯალეფიშ თირუა ხვადუ ტემპერატურაშ დორკებაშ დო სილამიეშ მოძინაშ სახეთ. ეიოშანალი რე, ნამდა სილამიე ხვალე გარკვეულ სიმაღალეშა იძინანს, მუშ უკული თინა კინე ირკენს. ჩხანათ განათებული კონკეფი ფშხირას „მუნაფეფიშ ზუღათ“ მოფინილ არეს რე ებიჯილი; მუნაფეფი გაქუნუ გვალეფიშ ორტყაფუს დოხოლაფირო 1500-2000 მეტრაშ სიმაღალას, სოდეთ ალაზიმაფონი სილამიე დო ნოლექეფიშ მუდანობა გჷშაკერძაფილო დიდი რე. თაში, გვალეფიშ „ალპური ზონა“ ტყაშ დო სუბალპურ ზონეფშე ონდეთ მეტი სისქირუეთ დო ნორკე მუნაფუანობათ იშხვანერებუ. ტემპერატურაშ რკება, სიმაღალაშ მეჯინათ, უმოსი კვათჷრი რე ზარხულს, ვინდარო ზოთონჯის.
კლიმატური გინორთი ძალამი დიდი რე გვალეფიშ პერიფერიულ დო დინოხოლენ ნორთეფს შქას, გჷშაკერძაფილო გვალეფიშ ტომბა, გალეიან გოლინაშე ჯგირო თხილერ ლეხერეფს. ალპეფიშ ოორუე დო ობჟათე კართეეფი (წოხოლენგვალეფიშ მოხ) ატმოსფერული ნოლექეფიშ უდიდაშ მუდანობას ღებულენს (ოშქაშეთ 1000 მმ-შე 2000-3000 მმ-შა წანაშ მალობას) დო ძალიერო ლამე ჰავათ იხასიათებუ. თინეფშე დიდი გოლინა უღუ ოორუე-ბჟადალშე მუმალი ზუღაშ ჰაერიშ მასეფი. უმოსი სქირე დო ბჟამი ჰავა ახასიათენს მუჭოთ მიარე ქჷნდჷრს, თაშნეშე, გჷშაკერძაფილო, ალპეფიშ მაღალგვალამი ორტყაფუშ დინოხოლენ ლეხერეფს, სოდეთ ატმოსფერული ნოლექეფიშ წანამოწანური მუდანობა ფშხირას 800-600 მმ-შახ ხოლო ანთხუ, მინ აბანს 600 მმ-შე ნორკე ხოლო რე. გვალაშ ლეხერეფიშ ჰავაშ მუშობურობას მუში მეტი კონტინენტურობა წჷმარინუანს. ზარხულს ლეხერეფი ძალამო ტიბუ, მუსჷთ ხეს უნწყჷნს თაშნეშე ქირქე კართეეფიშ ტიბაფა ხოლო. აკორანგვილი ლეხერეფი დო ქვიბეფი ზოთონჯის ნორკეთ მოხუჯურ პიჯალეფს რე, ვინდარო ქჷნდჷრეფიშ კართეეფი, თიშენი, ნამდა ჰაერს თაქი გარქიალი ვაუღუ დო ფშხირას კვათჷრას გჷმოხანტილი ტემპერატურული ინვერსია იჭყაფუ, გვალაშ მახორუეფი მუჭოთ წესინ ურიდანა ტომბა ლეხერეფიშ ქვინჯეფს დოხორალას.
ატმოსფერული ნოლექეფიშ რეჟიმი ალპეფიშ შხვადოშხვა რაიონს შურო ვარე ართგვარუანი, ირ რაიონს მუში დორხველი სპეციფიკური მუშობურობა ახასიათენს. მაგალითო, საფრანგეთიშ ალპეფიშ დო ობჟათე, ალაზიმაფათ — ჩხე დო სქირე ზარხულამ გვერდის ჯგირო იძირებე სქირონაშქა ზუღაშ ჰავაშ გოლინა. წყარმლუ დიურანსიშ აუზი ზარხულს ატმოსფერული ნოლექეფიშ წანამოწანური ჯამიშ 20%-შე ნორკეს ღებულენს; ნოლექეფიშ მაქსიმუმი, თეში მუჭოთ ობჟათე ტიროლს, დამორჩილს მოურს. პიჯიშო, დამორჩილიშ დო ზარხულიშ მაჟირა გვერდიშ სისქირუეთ იხასიათებუ ალპეფიშ ბჟაეიოლი რაიონი (შტირიაშ ალპეფი), ნამუთ შქა დუნაიშ რზენიშ კონტინენტური ჰავაშ გოლინაშ თუდო რე; თაქ ნოლექეფიშ მაქსიმუმი აფუნს მოურს. ალპეფიშ ოორუე ზოლს დო მაღალგვალამ ორტყაფუს უმოსო რე ნოლექეფიშ ზარხულიშ მაქსიმუმი დო ზოთონჯიშ მინიმუმი.
ალპეფშო მეტო დჷმახასიათაფალი რე ხვეიანითირამი ზოთონჯიშ სეზონი, მაღალი დო ხანგინძე თირიშ ოფორუ, გჷმონრკებუ რე გვალეფიშ თუდონი კართეეფი დო წოხოლენგვალეფი, სოდეთ ზოთონჯი ხანგინძე ვარე დო ვართ ტიპიური რე. ობჟათეშ დო ოორუეშ ფერდეფიშ კლიმატური გინორთი კვათჷრას გჷმიხანტუ თირიშ ოფორუშ დვალაშ სიმაღალათ. თაში, მაგალითო, წყარმალუ ინიშ ლეხერიშ კართეეფს, ინსბრუკიშ გოხოლუას, მელახის თირი ოროამ განშე 720 მეტრაშ სიმაღალაშე იჭყაფუ, ჩხანამ განშე — 960 მ სიმაღალას; მესის — 1540 მ დო 1700 მ, ეკენიას — 2760 მ დო 3210 მ. ალპეფიშ კლიმატურ პიჯალეფს დიდ როლს ლაჸაფენს აბანობური გორჩქინაშ გვალეფიშ ოროგრაფიაწკჷმა მერსხუაფილი ჰაერიშ მალობეფი. გვალო რჩქვანილობური რე, გჷშაკერძაფილო ზარხულს, გვალა-ლეხერიშ ბორიეფიშ დღა დო სერული თირაფა, დღაშით ჰაერი ეკე ეთმიკინანს ლეხერშა, მუთ ხეს უნწყჷნს მუნაფეფიშ გორჩქინას დო გვალეფს ჭვემეფიშ მოულას, მინშა ვალ დო გურგინს დო მერეხისჷთ. სერობათ კუნწულეფიშ კონკეფი ფშხირას იდუდიშულებუ ნირსიშე დო მუნაფეფშე დო კორტოხეფიშ გორგილაფირი ჰაერი გიმე გიმურს ლეხერშა. ძალამი ტიპიური დო გოფაჩილი რე ალპეფიშ მაღალგვალამ ორტყაფუს დო ოორუე კართეეფს ფიონი, ნამუთ ფშხირას გჷშაკერძაფილო სიძალიერეს ოჭირინდუანს. თინა იგინძორებუ ჟირი-სუმი დღაშ მალობას. ფიონი ირქენს თი ბორჯის, მუჟამსჷ ალპეფიშ ოორუეშე ბჟადალ ევროპას გინმურს შანულამი ციკლონური დეპრესიეფი, ნამუეფით ობჟათეშე მუმალ ჰაერიშ მასეფს მიკმიზინდანა. ეკონია რჩქალა ეშმურს ალპეფიშ ობჟათე კართეეფშა მინი|მარცხნივ|270პქ|[[რონა|რონაშ ლეხერი, სოდეთ მისტრალიშ წინაღმდეგ აშენენა კვიპაროზის.]] დო თექ ხვეიან ჭვემას იჭანუანს. სილამიეშ კონდენსაციაშ ბორჯის სიტიბა გჷშერთუ, ჰაერი ალაზიმაფათ მორჩილო რგიდუ დო კინ თე ბორჯის, ოდინუანს წყარიშ ორქიშ ნაზირას.
ჰაერიშ მასეფი წყარგჷმართუ ქჷნდჷრიშ გინულაშ უკული ფეიკარო გიმურს გიმე, ლეხერეფიშ კართეეფშა; ფეიკარი ლაფაშ გეშა ჰაერი უმოსო სქირუ დო ტიბუ, თეშენი ფიონეფი ტემპერატურაშ კვათჷრის ეკინას დო ჰაერიშ აკოფარდაფათ სილამიეშ მორკებას იჭანუანს. კანკალეშა ფიონი თი ზომაშა ძალიერი რე, ნამდა ჸუდეეფს ორთვალეფს მუნანწყჷნს დო იჭანუანს აკოციმეფს დოხორელ პუნქტეფს. თინა თაშნეშე თირიშ ძალიერი ფეიკარი ნდღულაფაშ გეშა გვალეფიშ წყარმალუეფიშ უნელ ადიდაფას დო წყარიშ მოლაფას იჭანუანს. გვალეფიშ ორთაშო დო მახორობაშო ფიონეფი მარგებელი რე: აფუნს თინა გვალეფს თირიშ ნდღულაფას აჩქარენს, დამორჩილს ჩხე ჰავაშ რქიათ ქობალიშ კაკალიშ დო ხილიშ ფეიკარო მონჭინაფას უნწყჷნს ხეს. ალპეფიშ კანკალე რაიონს ლაიტიშ დო ჸურძენიშ მოჸუნაფა ხვალე ფიონიშ გეშა რე შელებუანი.
ეიოშანალი რე თაშნეშე ძალიერი, რგილი დო სქირე, რჩქვანილობურო, რეგიონული ბორია — მისტრალი, ნამუთ საფრანგეთის ირქენს. ხვეიანი ატმოსფერული ნოლექეფი, ჰაერიშ სილამიე, თირიშ დო ჸინეფიშ ძალიერო შაყარუა წყარიშ არტერიეფიშ აკონაზირუაშ შანულამ წყუეფს წჷმარინუა დო გოთანჯჷნა ალპეფიშ სიდიდარას დინოხოლენი წყარეფით — მიარერიცხუანი წყუეფით, გვალაშ ნადუეფით დო წყარმალუეფით, მორჩილი დო დიდი ტობეფით.
ალპიშპიჯიშ მუხურეფი
ალპეფიშ ოორუეშე იფაჩუ დიდი ფიზიკურ-გეოგრაფიული ართურეფი, ნამუეფით მუნეფიშ რელიეფიშ გორჩქინათ მეჭედას რენა მერსხუაფილი ალპეფწკჷმა დო თეშენი მერჩქინელეფი რენა ალპიშპიჯიშ ოლქეფო. ეიოშანალი რე: იურიშ გვალეფი, შვეიცარიაშ დო ბავარიაშ გაბარეფი.
იურიშ გვალეფი
მინი|მარჯვნივ|300პქ|კჷრდეამი ცირკი [[კრე-დიუ-ვანი. იურიშ გვალეფი.]] მინი|მარჯვნივ|300პქ|[[იურიშ გვალეფი, დენ-დე-ვოლიონი (1483 მ).]] იურიშ გვალეფი წჷმარინუანს საფრანგეთიშ ალპეფიშ ნოჸელას, ნამუთ გეომორფოლოგიურო ზოხო ოშქარი სიმაღალაშ ართურს წჷმარინუანს დო ალპეფშე შვეიცარიაშ გაბარით რე დოშორაფილი. შვეიცარიაშ დო ბავარიაშ გაბარეფი ალაზიმაფათ დოკინელ ზოლს — ალპეფიშ წოხოლენგვალაშ ინოღჩაღჷრიკუაშ ზონას იდვალუაფუ. ართი განშე, მუნეფს უხურგანს ალპეფი, მაჟირა განშე, იური დო შქა ევროპაშ ჰერცინული ოლქი.
იურიშ გვალეფი ახალგორჩქინაშ ჭიროკილი გვალონა რე, ნამუქჷთ წჷმიქიმინჷ ჟინ მასუმურს, თი ბორჯის, მუჟამს წოხოლენალპეფიშ მოლასეფიშ დო ალპეფიშ გვალაშწჷმოხონეფიშ ჭირაკუა ხვადუდუ. ინოღჷრიკუაშ ზონაქ ალპეფიშ ოორუეშე ალპეფიშ გვალონაშ ეშაკინაშ ბორჯის წჷმიქიმინჷ. თიქ ალპეფიშ გინორჩხუალაშ დო აკოციმაშ მოღალუთ წჷმოქიმინელ დო გიმაღალირ ჭიფე დო შხუ ნოტახერი მასალეფით ეიფშჷ — კინ თი მოლასეფით. ნამუეფით თაქ ვაჭირაკენა, თეშ მოხ, იფშაფუდუ მაოთხურ ალპურ აკოჸინალუეფიშ ფარანეფს წჷმოქიმინელი მორენული დო ფლუვიოგლაციალური ძალიერი ნოლექეფით. იური გინოზინდილი რე ობჟათე-ბჟადალშე ოორუე-ბჟაეიოლჸურე პარარელური ქჷნდჷრეფიშ ფალეფიშ სახეთ, ნამუსჷთ ასალი თუთაშ ფორმა უღუ — შქას გოფართელი, წვანთირელი დო ინოკინელი ობჟათე-ბჟაეიოლშე.
ოორუე-ბჟაეიოლშე იური ითებუ შვარცვალდიშ ბოლოწკჷმა დო დოშორაფილი რე თიშე წყარმალუ რაინიშ ლეხერით. იურიშ გვალეფიშ ფარგაშ სიგჷნძა დოხოლაფირო 300 კილომეტრიშახ რე, მუში უდიდაში სიგანა — 80 კმ-შახ. მაქსიმალურ სიმაღალას ოჭირინდუანს ბჟაეიოლ ნორთის (კრე-დე ლა-ნეჟი — 1725 მ). ქჷნდჷრი ბჟადალშე იდაბალებუ, მარა გვალაშჯინჯიწკჷმა დვალირ ჟინ სონაშ აუზიშ რზენს იშენი ემაღალაფირი რე.
იური გეოლოგიურო, წესიერო ეგაფილი ჭიროკილი გვალეფიშ კლასიკური მუხური რე, სოდეთ ტექტონიკა ედომუშამო გოთანჯჷნს რელიეფიშ ფორმეფს, მუში ანტიკლინური ტიპიშ თარი ქჷნდჷრეფით დო სინკლინურ მულდეფს დვალირ თარი ლეხერეფით, იურიშ გვალეფი გინოწონილი რე ბჟადალჸურე. თინა ეშმეკინანდჷ ჭიე-ჭიეთ, წყარმალუეფი მიშეს სინკლინეფს დო თე ბორჯის მიშეს გვალაშ ჯინჯიწკჷმა დვალირ რზენშა, მუშოთ გჷმირინუანდეს ნოჭიროკეფიშ ლირეს დოკინელ აბანეფს დო ჭკირჷნდეს თინეფს ინწრო განივ ლეხერეფს — კლუზეფს. თაშ წჷმიქიმინჷ იურაშ დო ზოგადო, ახალგორჩქინაშ ჭიროკილ გვალეფშო ტიპური ლეხერეფიშ გისოსიშობურ სისტემაქ. თე ბორჯის წყარმალური ეროზია ავითარენდჷ ანტიკლინური ქჷნდჷრეფიშ ხასჷლეფშა მიშაჭკირილ ნადუეფიშ განივ ლეხერეფს დო თინეფწკჷმა მერსხუაფილ ჟინ მანგიშ ლეხერეფს (combes) თი ანტიკლინეფიშ ჟი, ნამუეფიშ ორგალეფს გინმორჩხჷნდჷ. თეწკჷმა წჷმიქიმინუდუ ნოჭიროკეფიშ ფსუალეფიშ სიმეტრიული კუნწულეფი, ნამუეფით ქჷნდჷრეფიშ უმაღალაშ ნორთეფს (cretes) აკმადგინანდჷ.
იური ჯინჯიერო ეგაფილი რე იურული ნოლექეფიშ ფალეფშე, იურაშ გეოლოგიურ სისტემაქ მუში ჯოხოდვალა გვალო თე ჯოხოდვალაშ გვალეფშე მიღჷ, ნამუთ დახე ედომუშამო თიშე რე ეგაფილი. ხვალე სინკლინეფს მიპალუაფუ ცარცული დო მასუმური ფალეფი. თუდონი იურა წჷმორინაფილი რე ლჷბუ მერეგელამი ფალეფიშ წკაპეფით, ჟინი იური — ძალიერი მასიური კირუალეფით. ანტიკლინური ქჷნდჷრეფიშ გინორჩხუალაშ გოძალიარაფა იჭყაფუ თექ, სოდეთ წყარმალუეფი მერგელამ ფაშა ინმიჭკირუ, მუთ ხეს უნწყჷნს ნოჭიროკეფიშ ბერჯეკი ფსუალეფიშ გჷშართუალას მონოკლინური კუნწულეფიშ სახეთ. პლიოცენს ფორმირაფილ ახალგორჩქინაშ იურიშ გვალეფს თე პროცესის დიო ხოლო ვაჭიშუ შორშა ულაქ. თიშ უმკუჯინუო, ნამდა მანგიშ, უმოს მაღალს დვალირი ჟინი ნადუეფიშ ანტიკლინური ლეხერეფი — „კომბეფი“, თარ სინკლინურ ლეხერეფწკჷმა ართო, დიდ როლს ლაჸაფენა გვალეფიშ რელიეფიშ დორთუალას.
იურიშ გვალეფიშ ობჟათე გვერდის დო მუშ ოორუე-ბჟაეიოლ ზოლს წჷმორინაფილი რე ჭიროკილი გვალეფიშ კლასიკური წესიერი რელიეფი. გვალეფიშ ოორუე-ბჟადალი ნორთიშ რელიეფი შხვა ტიპიშ რე, თინა იშხვავებუ „ქჷნდჷრამ იურაშე“, მუჭოთ „პლატოშობური იურა“. თაქ რელიეფი უმოს ართფერუან, მოსარსალერ ანგარიას ღებულენს, ლეხერეფიშ რშვილი უმოსი ვანაფერი რე, უმოსო რე ფირჩა პლატოეფი, ნამუეფსჷთ კარსტული ფორმეფი რე გოვითარაფილი დო ნამუეფსჷთ მინ აბანს ინწრო კანიონიშობურ ლეხერეფს წყარმალუეფი კვათჷნა. პლატოეფი 1000-800 მ-შე 500 მ-შ სიმაღალაშა იდვალუაფუნა დო ოორუე-ბჟადალშე გიმურს თელი რანწკი ოკუჩხეეფიშ სახეთ. „პლატოშობური იურიშ“ გოჭყაფა ნოჭიროკეფიშ გინოწონილობათ ეინწყჷმუ დო თაშნეშე თით, ნამდა თე რაიონს, ტექტონიკური პროცესეფიშ ნორკე ინტენსივობაწკჷმა ართო, გინორჩხუალაქ ბრელით უმოს შორშა მიდართჷ — გაპენეპლენშახ. თეშ უკული მოხვადჷ იურიშ თელი განიშ ეშაკინაქ, მუში ბჟადალჸურე გინოწონუათ დო ეროზიაშ გოახალაფათ. თეწკჷმა ართო წჷმიქიმინჷ შანულამ განივ აკოხუალეფქ, მიშახოხუეფქ დო ნოსხილოტეფქ, ნამუეფქჷთ ძალამო გართულეს რელიეფიშ ტექტონიკა დო ოართე სურათი, მარა ჭიროკილი გვალეფიშ დუდ ტიპის მუში კლასიკურო კვათჷრი გჷმოხანტილობაქ ედომუშამო ქასქიდჷ.
იურიშ გვალეფიშ უძგაშაშ ოორუე-ბჟადალ ნორთის გჷშერთუ მორჩილი სიმაღალაშ „ტაბაკიშობური“ იურიშ გჷშაკერძაფილი რაიონი, სოდეთ იურული ქანეფიშ თუდო დვალირი რე ჰერცინული კრისტალური მასივეფი დიხაშთუდონი გჷშაციკინაფილეფი (შვერილები), თეშენი თინა ვადოჭირაკე, დორთილი რე აკოხუალეფით, თეშ მოხ — ედომუშამო ეშაკინელი რე დო ონდეთ გინოწონილი რე ობჟათეჸურე.
ალპეფშე რონაშ ლეხერშა დოშქუმალირი ქვერსემი ჯიშთი, მაქსიმალური აკოჸინალუაშ ბორჯის (რისულ დო მინდელურ აკოჸინალუაშ ფარანეფს) გინმიშჷ აკოჸინალუაშ იურიშ ობჟათე ნორთიშა, ფორჷნდჷ მუს დო თის მორენულ ნოლექეფს ტებულენდჷ. თე მორენული ჭუბერეფი შანულამ როლს ლაჸაფენდეს ობჟათე იურიშ გრუნტეფს დო ნერჩეფს, მინ აბანს თინეფი ფორჷნა წყარუგუტარჷ კირქუალეფს, სილამიეშ მუკოტებას დო უმოს ოჸოფარე ნერჩეფიშ დო დიდარი ჩანარეფიშ გოვითარაფს უნწყჷნა ხეს. ოორუე-ბჟადალი ნორთი იურიშ ქუალამი კირქუაშ კარსტული პლატოეფი თეშე უმოსი ღარიბი რე ნორკეთ ოჸოფარე რე.
შვეიცარიაშ გაბარი
მინი|მარჯვნივ|350პქ|[[შვეიცარიაშ გაბარი|შვეიცარიაშ გაბარიშ ართ-ართი მუნაკვათა. სურათის გჷმოსახილი რე შვეიცარიაშ გაბარიშ უმაღალაში ჭურჭული, ზუღაშ დონეშე, გვალა ნაპფი (1408 მ), ნამუთ უმეტაშო ეგაფილი რე კონგლომერატეფით. ეიოშანალი რე, ნამდა ნაპფი იფაჩუ ბერნიშ დო ლუცერნიშ კანტონეფიშ თანჯას.]] ალპეფიშ გვალაშ ჯინჯის, ოორუეშე იურიშ გვალეფიშ ფარგათ გოხურგილი დახე დო მუში ფორილუაშ თუდო მარინჯი შვეიცარიაშ გაბარი იდვალუაფუ. მუში სიგინძა დოხოლაფირო 250 კილომეტრი რე, სიგანა 50 კილომეტრიშახ. ოშქაშე სიმაღალა 400-600 მ-შახ. ოორუე-ბჟაეიოლშე დო ობჟათე-ბჟადალშე თინა ითამ ინოკილერი რე ჟირი დიდი — ბოდენიშ დო ჟენევაშ ტობეფით. გაბარი უმეტაშო ეგაფილი რე მორჩილო დისლოცირაფილი მასუმურ მოლასეშე, ნამუეფით ფორილი რე მორენული დო ფლუვიოგლაციალური ნოლექეფით — რეყეთ, ქვიშათ, ქვიშაქუათ დო ჭუბერეფით. გინოწონილი რე ოორუე-ბჟადალჸურე დო თე გეზათ მიარე წყარმალუ კვათჷნს თის, კანკალე ალპეფშე გჷმიხარჩალჷ, თეცალეფი რე მაგალითო: აარე, რაისი, ლიმატი დო კანკალე მუნეფიშ ნადუ. არძა თინეფი იურიშ გვალაშჯინჯის დვალირ მანგიშ ძგაშ ღარტაფის აკმიკათუნა დო წყარმალუ აარეთ მიხარჩალჷნა რაინჸურე, ნამუწკჷმათ აკოართაფილი რე თაშნეშე ღარტაფის გეხვილირი ნევშატელიშ დო ბილიშ გინძე ტობეფი. გაბარიშ შქას, უმოსო ალპეფში ძგაწკჷმა ხოლოს, ებიჯილი რე მოლასეფშე ეგაფილი გვალა ნაპფი (1408 მ), ნამუშ კონკაშეთ ჩხორიაშობურო გჷმიხარჩალჷ მორჩილი წყარმალუეფი; თე სუკის გოფაჩილი რე ეკონია აკოჸინალუა. მუში ობჟათე-ბჟადალი რაიონი ართფერუან პლატოს წჷმარინუანს, ოორუე-ბჟაეიოლი უმოსი დოსვარილი რე ფართო (ჯიშთეფიშ გჷმომუშებული) ლეხერეფით, ნამუეფსჷთ წყარგჷმართუ ქჷნდჷრეფი რთჷნს; კანკალე ლეხერს იდვალუაფუ ტობეფი, ნამუეფშეთ შანულამი რე ტომბა ციურიხიშ ტობა.
შვეიცარიაშ გაბარიშ ჰავა ობჟათეშე გიგანტური კიდალაშ მაგურო ეპონილი ალპეფიშ გოლინაშ თუდო რე დო ოართეთ, დიდი სილამიეთ დო სირგილეთ იხასიათებუ. ატმოსფერული ნოლექეფიშ ოშქაშე წანამოწანური ჯამი რე 800-1000 მმ. ალპეფიშ გოხოლუას ნოლექამობა ირდუ 1400 მმ-შახ.
ბავარიაშ გაბარი
ეგაფილობაშ დო რელიეფიშ ხასიათით ბავარიაშ პლატოს ბრელი მუდგარენი უღუ ოართე შვეიცარიაშ გაბარწკჷმა. თინეფი ხოლო უმოსო მოლასეფშე რე ეგაფილი, ნამუთ გუშულირი რე რაიონიშ ოორუე ზოლშა ეროზიაშე გოტარკალაფირ წყარგჷმართუ ქჷნდჷრეფს. რაიონიშ ობჟათე დო ბჟადალი ნორთეფიშ რელიეფის ხოლო თაშნეშე დიდ როლს ლაჸაფენა ალპეფშე აკოჸინალუაშ ბორჯის გიმარალირი ბოლომორენული ფარგაშობური სერეფი დო ფლუვიოგლაციალური რეყეეფიშ ფართო მაღალი ტერასეფი, ნამუეფშათ წყარმალუეფიშ ლეხერეფი რე მიშაჭკირილი. თე ტერასეფს შქა უჯვეშაშეფი ფორილი რენა ლიოსიშობური ჭუბერეფით. უმეტაშ გოვითარაფს მორენული ლანდშაფტი ოჭირინდუანს ბჟადალ ნორთის, ბოდენიშ ტობაწკჷმა, სოდეთ ქვერსემი რაინიშ ჯიშთი პლატოშ ოორუე ძგაშახ გიმეშჷ. თე აბანიშ ბჟაეიოლშე ჯიშთეფს რაიონიშ ხვალე ობჟათე ზოლი უკინებუდეს.
ბავარიაშ გაბარს ტობეფი უმოსი ჭიჭე მუდანობათ რე, ვინდარო შვეიცარიაშ გაბარს. ბრელი რინელი ტობა უკვე დოჩოლეს დო კინე გინორთენა ნორთობურო დოლენჭყელ, ბოლომორენათ ამფითეატრით მუკოხურგილ ალუვიურ დოდაბალაფათ. ასქილადირი რე რელიეფიშ კინ თი პიჯალეფს დვალირი მუდგაზმარენი მორჩილი ტობა, მაგალითო: ამერიშ, ვურმიშ დო ხიმიშ ტობეფი. თაქ ბრელი რე ტორფობი, წყარმალუეფი პლატოშ ბჟადალ გვერდის მეულა ოორუეჸურე, წჷმოქიმინჷნა უმოს ვანაფერ რშვილს, ფართო ლიოსით ფორილი ტერასეფით.
ფლორა
მინი|მარჯვნივ|300პქ|ნაღველაშ ართ-ართი ბუნა მინი|მარჯვნივ|300პქ|Dianthus alpinus მინი|მარცხნივ|300პქ|[[მაჩიტა დო ბაია]] მინი|მარცხნივ|300პქ|[[ნაღველა]] მინი|მარცხნივ|300პქ|ჩანარულობა ალპეფს ალპეფიშ ფლორა ვართფერი დიდარი დო მუშობური რე, მუჭოთ მალებერი რე თეცალ ფირჩა, მიარენერი გეოლოგური ეგაფილობაშ, რელიეფიშ დო ჰავაშ მაღვენ აბანს. ალპეფიშ ფლორაშ ალაზიმაფათ სიღარიბე დო ნორკე ორიგინალობა ძალიერი მაოთხური აკოჸინალუათ ეინწყჷმუ, ნამუეფით დახე ედომუშამო ფორჷნდეს გვალონას, მუშ გეშათ მორჩილი მუთუნიშ გინოსქილადა შილებედჷ მუშ წოხოლეიან ფლორაშე. ალპეფიშ ეჭოფუაქ ალმახანურ ჩანარიშ ოფორუეფშე ხვალე ეკონია აკოჸინალუაშ თებაშ უკული დიჭყჷ, თი მორჩილ "დუდიშმითაფორაფალეფშე" გვალეფს დო მუშ ელჷ-მოლეფს, ნამუთ ვა რდჷ ჸინით ფორილი დო სოდეთ შილებედჷ წოხოლეიანი ფლორაშ ნოსქილედეფიშ გინოსქილადა, უმოსო — მეძობელ ოლქეფშე.
დუდშე, ეიოშანალი რე თი ფაქტი, ნამდა პლეისტოცენიშ მალობას ალპეფი ართ-ართ ავანტპოსტის წმარინუანდჷ ოორუე აზიაშე ევროპაშა მუშაჭკირილ ტაიგაშ ფლორაშ ლირსამ ტყალეფშო, ნამუეფსჷთ მოხუჯურ კლიმატურ პიჯალეფქ დოხვადეს ალპეფს. თაქ ჩანდჷ ტაიგაშ ფლორაშო დჷმახასიათაფალი კომპლექსი მუში თარი წჷმმარინაფალეფით, მუჭომეფით რე ფიჭვი, ნოჯი, გიგიბი, ლარიქსი, ციმბირიშ ფიჭვი. თე ჩანარეფიშ ევროპული ბუნეფი ვარა მუნეფიშ გვარეფიშ სახეშხვაობეფი, უნირზოთ ოორუე აზიაშ უმოს ჯვეშ ფორმეფშე რე გოჭყაფილი, ნამუეფშეთ თინეფი მორჩილო რენა გინორთელი (გოშხვავაფილი). ტაიგაშ ლირსამი ჩანარეფიშ კომპლექსეფწკჷმა ართო თაქ გინილჷ დო გიფაჩჷ მუშ ტაიგაშ ოდიარეეფშე დო ბართვეფშე აკოდგინელ გიმენტყაქ (ქვეტყე ქორთ.) დო თეშ მოხ — ციმბირიშ ფაუნაშ კომპლექსიქ: თუნთიქ, ჩე ყურდგელქ, ტურტურუექ, კვათარქ დო სუმკითამ კოდალაქ.
გვალეფიშ კართეეფიშ შანულამი ნორთი (უთარაშო, მუნეფიშ თუდონი დო შქა ნორთი) ეჭოფუ ბჟადალ ევროპაშ ფლორაშო დჷმახასიათაფალ ფართოფურცელამ ფურცელმაციმე ტყალეფქ — ჭყონიშ (ზოთონჯიშ დო ზარხულიშ ჭყონეფიშ) დო წიფურიშ ბუნეფქ. მუნეფშო გჷშაკერძაფილო მოხუჯური პიჯალეფი რე ალპეფიშ უმოს ტიბუ ობჟათე კართეეფს, სოდეთ წიფურიშ ტყა მაღალ გვალეფშა ოჭირინდუანს, თუდო დო ნორთობურო შქა კართეეფს ჭყონიშ დო წიფურიშ ტყალეფი რე უმოსო. ლირსამი ტყა თაქი უკოხოლე იკინანს, მანგიორი ალპეფიშ უმოს ფართო, ოორუე კართეეფს თინა ირ დიხას ჩანს დო გოპატჷნაფილი რე ჟინ ტყაშ ზოლს დო ბრელ აბანს ოორუე წოხოლენგვალეფშა ხოლო გიმურს. ობჟათე ალპეფიშ წოხოლენგვალაშ ზოლს, კანკალე ჩხანამ კართეეფს, ძალამო ეკე ოჭირინდუანს გვალო შხვანერი — სქირონაშქა ზუღაშ ფლორა. თინა ნორთობურო კჷნოტებული რე ობჟათე გვალეფიშ უმოს თხილერ რაიონეფს, უთარაშო გოფაჩილი დო გვალეფშა შორშა მიშაჭკირილი რდჷ ტიბუ დო სქირე პოსტგლაციალურ ფარანს. თუდო, ობჟათე წოხოლენგვალეფს ჩანს ქუაშ ჭყონიშ ტყალეფი დო მაკვისი, ნამუეფსჷთ ფშხირას „გარიგაშ“ დო ბურდღამი ჭყონიშ მოფანტილი ბართვეფი დო მიარე შხვა, სქირონაშქა ზუღაშ წყარპიჯიშო დჷმახასიათაფალი ბართვი დო ოდიარე თირანს.
ალპეფს მეტი ორიგინალობა ახასიათენს მაღალი გვალაშ დოლოეფს, ნოსვიმონარეფიშ დო კჷრდეეფიშ „ალპურ“ ფლორას, მარა ენდემური ბუნეფი თე ფლორას ხოლო მორჩილი მუდანობათ რე. თე ფლორა მეჭედას რე მერსხუაფილი მეძობელო დვალირი გვალამი მუხურეფიშ — აპენინეფიშ, პირენეეფიშ, კარპატეფიშ, უკული უმოს შორეული არქტიკაშ მუხურეფიშ, კავკაციონიშ, ურალიშ, ალთაიშ დო ჰიმალაიშ ფლორაწკჷმა.
ალპეფიშ მაღალ გვალაშ ლანდშაფტეფშო ძალიერო დჷმახასიათაფაილი რე ჭიჭე, სქვამპეულამი ფშქერიშ ბართვიშ ჟირი ბუნა — Rhododendron ferrugineum დო ''Rh. hirsutum''. ალპური ნოხეფიშ დო კჷრდეეფიშ დაბალ ოდიარეეფშე ტიპიური რე აზიური გორჩქინაშ ბუნეფი — Saxifraga, Pedicularis, Androsace. მაჟირა სახეობეფიშ ბუნა — Crosuc, Colchieum, Campanula, Helianthemum, Anthyllis, Sempervivum — მუში გენეზისით სქირონაშქა ზუღაშ ფლორას ორხველჷ.