cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
დნიპროპეტროვსკიშ ოლქი
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:უკრაინა კატეგორია:უკრაინაშ ოლქეფი
ციანსიუნ ვუ
ციანსიუნ ვუ (ჩინ. 吳健雄; დ. 31 მესი, 1912, ტაიცანი, ჩინეთიშ რესპუბლიკა — ღ. 16 ფურთუთა, 1997, ნიუ-იორკი, ააშ) — ჩინარი-ამერიკალი ფიზიკოსი, ნამუთ უმოსო მოღალენდჷ ექსპერიმენტულ ფიზიკას დო რადიოფიზიკას. რდჷ მანჰეტენიშ პროექტიშ მაკათური, სოდეთ მიშეღჷ დიდი მენცარული კონტრიბუცია ურანიშ ურანი-235 დო ურანი-238 იზოტოპეფით გორთუალაშ პროცესიშა, აირული დიფუზიაშ გიმორინაფათ. ვუ უმოსო შინელი რე ექსპერიმენტით, ნამუთ თიშ ჯოხონობაშ რე. ვუ გურაფულენდჷ ერუანულ-ცენტრალურ უნივერსიტეტის დო კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის (ბერკლი). ბერკლის თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია ერნესტ ლოურენსიშ ხემანჯღვერობათ. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ინსტიტუტეფს. რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1975 წანას ციანსიუნ ვუქ მიპალუ მენცარობაშ ერუანული მენდალი. 1978 წანას გინოჩეს ვოლფიშ პრემია ფიზიკას. ვუს ჩინარ მარი კიურის დო ბირთვული რკვიებეფიშ დიაფალს უძახუდეს.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ჩინარეფი კატეგორია:ჩინარი-ამერიკალეფი კატეგორია:ჩინარი-ამერიკალი ფიზიკოსეფი კატეგორია:ჩინარი ფიზიკოსეფი კატეგორია:დუნაბადი 1912 კატეგორია:ნაღურა 1997
ნოტეცი
ნოტეცი (Noteć, Netze) — წყარმალუ ცენტრალურ პოლონეთის, ვარტაშ ნადუ. სიგჷნძა 388 კმ., ღანჩოშ ფართი 17,330 კმ². ნოტეცი გიშმურს გეჸვენჯი ნოღეფს: ინოვროცლავი, იზბიცა-კუიავსკა, კრუშვიცა, პაკოსცი, ბარცინი, ლაბიშინი, ნაკლო-ნად-ნოტეცია, უისციე, ჩარნკოვი, ვიელენი, კჟიჟ-ველიკოპოლსკი, დო დრეზდენკო.
უილიამ სიუარდ ბეროუზი
უილიამ სიუარდ ბეროუზი (ინგლ. William Seward Burroughs; დ. 5 ფურთუთა, 1914, სენტ-ლუისი, მისური ― ღ. 2 მარაშინათუთა, 1997, ლორენსი, კანზასი) — ამერიკალი ჭარუ, ნოველისტი დო ესეისტი.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ამერიკალეფი კატეგორია:ამერიკალი ჭარუეფი კატეგორია:დუნაბადი 1914 კატეგორია:ნაღურა 1997
ლაკარიშ დეპარტამენტი
ლაკარაშ დეპარტამენტი (Departamento Lácar) — დეპარტამენტი არგენტინას, ნეუკენიშ პროვინციას.
არგენტინაშ სტატისტიკაშ ერუანული ინსტიტუტიშ მუნაჩემეფით, 2001 წანას დეპარტამენტიშ მახორობა 24 670 ადამიერს აკმადგინანდჷ. ფართობი 4 930 კმ² რე.
დეპარტამენტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი რე ნოღა სან-მარტინ-დე-ლოს-ანდესი.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:არგენტინაშ დეპარტამენტეფი
ჯვ. წ. 659
— ახალი წანეფიშ ეჭარუაშახ 659 წანა.
ნაღურა
კატეგორია:
მორდოვია არენა
„მორდავია არენა“  — აკმაგაფუ ოკუჩხბურთე სტადიონი სარანსკის, რუსეთის.
სქოლიო
კატეგორია:რუსეთიშ ოკუჩხბურთე სტადიონეფი კატეგორია:სარანსკიშ სტადიონი
ვიკრამ-სამვატი
სამვატური კალენდარი (ვიკრამ-სამვატი) — ინდოეთის გოფაჩილი კალენდარი, ნამუსჷთ ბჟაშ წანაშ ხანგჷნძობა მერსხილი რე თუთაშ თუთეფიშ ხანგჷნძობაწკჷმა. თეშა რე გერსხილი ალმახანური ნეპალური კალენდარი.
ანდალიენი
ანდალიენი — წყარმალუ ჩილეს, კონსეპსიონიშ პროვინციას. ოდუდეს ეთმოჭოფუნს ნოღა ფლორიდაშ გოხოლუას დო უკული მეურს ბჟადალუჸურე, კვათუნს ნოღა კონსეფსიონს. აკათუ წჷყნარ ოკიანეს კონსეფსიონიშ ჸუჯის. წყარმალუშ სიგჷრძა რე 130 კმ, ღანჩოშ ფართობი — 780 კმ².
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ჩილეშ წყარმალუეფი
რობოტი
რობოტი (სლავ. რობოტა, მუშობა) – რე მანქანა ნამუთ გოთანჯილი პროგრამაშ ეკოჯინათ შეულებუ შხვადოშხვა ეშაჩინებაფუებიშ ზოროხინელო ღოლამა. ტერმინი მუშეღჷ ჩეხი ჭარუქ კარელ ჩაპეკიქ.
მუჭოთ წესი რობოტიშ პროგრამულ უნარღელჸოფას ოწმოხ რე აშეღალირი გარემოწკჷმა ადაპტაციაშ მექანიზმეფი, მარა თინა თეშნეშიშე იკათუანს ხელუანური ინტელექტიშ ელემენტეფსჷთ, კერძოთ მუშითოგურაფალო სისტემეფს, ნამუთ მუ რაგადი ოკო უღუნა მუში შელებეფიშ თანჯეფი. 3 წანაშ წოხოლე იაპონიას გაგშაშქვეს რობოტეფიშ ახალი ეგზემპლარეფი, ნამუთ ძალამო გჷნა ადამიერეფს დო მეხოლაფირო ადამიერიშნერი შელებეფიშ მიკრო ჩიპით იმუშენს. თინეფიშ შელებეფი მაქსიმალური რე.
ასერდე გიმიგონეს რობოტიშ ახალი სახეობა, ნამუსუთ (ძიძე რობოტი) გიოდვეს თიშენი, ნამდა თინა ძიძეშ ფუნქციას ეთმიჸონანდჷ მალას. თინა გჷმოჩამაშათ გაგშურს.
კატეგორია:კომპიუტერული ტექნოლოგია კატეგორია:რობოტეფი
დევიშ ტობა
დევიშ ტობა — კარსტული ტობა რაჭაშ ქჷნდჷრიშ ობჟათე კართეშ ჯინჯის, საჩხერეშ მუნიციპალიტეტის, ზუღაშ დონეშე 1370 მ. უკინებუ ჟირი კარსტული ძაბრი. ჟიდოხიშ ფართობი 0,018 კმ2, მაქსიმალური სიტომბა 10,7 მ, მოცულობა 72 ვითოში მ3 წყარი გინურს დიხაშთუდონი შარათ.
ლიტერატურა
კატეგორია:იმერეთიშ აკანიშ ტობეფი
კაბო-ვერდეშ ნოღეფიშ ერკებული
კაბო-ვერდეშ რესპუბლიკაშ მახორობაშ 54% (2003) ნოღას ოხორანს. ნანანოღა პრაია, კოკი სანტიაგუს იდვალუაფჷ, დო ქიანაშ უშხუაში ნოღა რე.კოკი სან-ვისენტეს იდვალუაფუ ნოღა მინდელუ, კოკი სალის — სანტა-მარია. რესპუბიკაშ შხვა დოხორელი პუნქტის 10 000-შე მერკე მახორობა ჸუნს.
რუკა
ლეგენდა:
კაბო-ვერდე
ბზურა
ბზურა (Bzura) — წყარმალუ ცენტრალურ პოლონეთის, ვისლაშ ნადუ. სიგინძა 166 კმ. აუზიშ ფართი 7,788 კმ². ბზურა გიშმურს ნოღეფს: ზგიეჟი, ალექსანდუვ ლოძკი, ოზორკუვი, ლენჩიცა, ლოვიჩი, სოხაჩევი, ბროხუვი, ვუშოგრუდი.
ჯვ. წ. 660
— ახალი წანეფიშ ეჭარუაშახ 660 წანა.
ნაღურა
კატეგორია:
მსიდა
მსიდა (L-Imsida) — ნოღა მალტას. ნოღაშ მახორობა — 8,545 ადამიერი (2014 წანაშ მელახიშ ფასებათ).
კატეგორია:მალტაშ ნოღეფი
ვირუ (პროვინცია)
200პქ|მინი|მარჯვნივ|პროვინციაშ აბანდვალა ლა-ლიბერტადიშ რეგიონს ვირუ — ლა-ლიბერტადიშ რეგიონიშ პროვინცია პერუს. პროვინციაშ ნანანოღა რე ვირუ. პროვინციაშ მახორობა აკმადგინანს 67,775 ადამიერს, ფართობი რე 3,218.74 კმ².
მევარი (ნინა)
სქოლიო
კატეგორია:ინდოარიული ნინეფი კატეგორია:ინდოეთიშ ნინეფი
კირატ-ჩული
კირატ-ჩული (ტენტიშ პიკი) (7365 მ) — კანჩენჯანგაშ მასივიშ კონკი, ჰიმალაიშ ცენტრალურ ნორთის. იდვალუაფუ ნეპალიშ დო ინდოეთიშ შტატი სიკიმიშ შქას, თარი კონკი კანჩენჯანგაშ ოორუე-ოორუე-ბჟაეიოლშე 11 კმ-შ მალობას. კირატ-ჩული სიმაღალაშ მეჯინათ 76-ა მოსოფელიშ კონკა რე.
სქოლიო
კატეგორია:ჰიმალაი კატეგორია:ნეპალიშ გვალეფი კატეგორია:ინდოეთიშ გვალეფი კატეგორია:სიკიმიშ გეოგრაფია
გუპტა
გუპტა (Gupta):
ლაშიფსა
ლაშიფსა, წყარმალუ გუდაუთაშ მუნიციპალიტეტის. ოდუდე უღჷ აფხაზეთიშ კავკაციონიშ ობჟათე კართეს, 2347 მ სიმაღალას, ინაკათუ რიწაშ ტობას. ირდუ თირიშ, ჭვემაშ დო დიხაშთუდონი წყარით. სიგჷრძა 23 კმ, ღანჩოშ ფართობი 115 კმ2. წყარალა უჩქჷ აფუნ-ზარხულს, წყარმარჩხობა - ზოთონჯის, წყარმოლაფეფი - დამორჩილს. ქირსეთუთაშე შქა ფურთუთაშახ ურჩქინდუ ელაჸინილი. ოშქაშე წანური ხარჯი 7,98 მ3/წმ.
ლიტერატურა
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
თაჯ-მაჰალი
თაჯ-მაჰალი (ताज महल, ურდუ/; „დოხორე-გურგინი“) — მარმარილოშ მავზოლეუმი ინდოეთიშ ნოღა აგრას. აკოგაფილი რე 1631-1653 წანეფს, დოხოლაფირო 20 000 მახანდეშე. მოგოლეფიშ იმპერატორი შაჰ-ჯაჰანიშ დოკვათუათ, თაჯ-მაჰალი რდუკო ოკო თიში ოსხუნური ჩილიშ, არჯუმან ბანო ბეგუმიშ (რჩქინელი მუჭოთ მუმთაზ მაჰალი), მავზოლეუმი.
თაჯ-მაჰალი მოგოლეფიშ მართუალაშ პერიოდიშ არქიტექტურაშ უუჯგუშაშო მინუშო იკოროცხუ, თე სტილს გოართოიანაფილი რე ინდური, სპარსული დო თურქული არქიტექტურაშ ელემენტეფი. თიში თარი არქიტექტორი იტალიაშე მოჭანაფილი ჯერონიმო ვერონიო რდჷ. თაჯ-მაჰალიშ არძოშე რჩქინელი ელემენტი რე ჩეჸორშამი მარმარილოშ მავზოლეუმი, მარა თენა ინტეგრირაფილი სტრუქტურეფიშ კომპლესიშ ხვალე ართი ნორთი რე.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ინდოეთიშ არქიტექტურა
გუავიარე
გუავიარე (ესპ. Río Guaviare) რე წყარმალუ კოლუმბიას. გუავიარე იჭყაფუ წყარმალუეფიშ არიარიშ დო გუაიაბეროშ აკოართაფაშ აბანს დო ინაკათუ წყარმალუ ორინოკოს. გუავიარეშ სიგინძა რე 1,220 კმ. ღანჩოშ ფართობი 166,000 კვ.კმ. გუავიარე ორინოკოშ უდიდაშ ნადუ რე. გუავიარეშ უდიდაშ ნადუ რე ინირიდა.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ წყარმალუეფი კატეგორია:კოლუმბიაშ წყარმალუეფი
რუსეთიშ რევოლუცია
მინი|1917 წანაშ კვირკვეშ დემონსტრაციეფი [[პეტროგრადი|პეტროგრადის]] რუსეთიშ რევოლუცია — 1917 წანას, რუსეთის მოხვალამირი რევოლუციეფიშ სერია, ნამუქჷთ ბოლო მუღუ ცარისტულ ავტოკრატიას დო სხუნუეფიშ რსხუშ გჷმოქიმინუას გუჭყუ ოსხირი.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:რუსული რევოლუცია კატეგორია:რუსეთიშ ისტორია კატეგორია:კომუნიზმი
მაგაჰი
მაგაჰი (Bihari, Magadhi, Magahi, Magaya, Maghai, Maghaya, Maghori, Magi, Magodhi, Megahi) — ინდოარიული ნინეფიშ ბჟაეიოლური ბუნაშ ნინა, ნამუშათ დოხოლაფირო 18 მილიონი ადამიერი რაგადანს ინდოეთის. თე ნინაწკჷმა არხოს რე ბჰოჯპური დო მაიტჰილი; თინეფწკჷმა ართო აკმოქიმინუნს (დო მუსხირენ მერკეთ გოფაჩილ ნინეფწკჷმა) ბიჰარული ნინეფიშ ბუნას, ნამუეფით კანკალეშა ისხუნუაფუ მუჭოთ ართიანი ნინა ბიჰარი.
კატეგორია:ინდოეთიშ ნინეფი კატეგორია:ინდოარიული ნინეფი
გრან-ჩიმუ (პროვინცია)
200პქ|მინი|მარჯვნივ|პროვინციაშ აბანდვალა ლა-ლიბერტადიშ რეგიონს გრან-ჩიმუ — ლა-ლიბერტადიშ რეგიონიშ პროვინცია პერუს. პროვინციაშ ნანანოღა რე კასკასი. პროვინციაშ მახორობა აკმადგინანს 30,526 ადამიერს, ფართობი რე 1,284.77 კმ².
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:პერუშ პროვინციეფი
ჯვ. წ. 661
— ახალი წანეფიშ ეჭარუაშახ 661 წანა.
ნაღურა
კატეგორია:
რეგა
მინი|მარცხნივ|წყარმალუ რეგა რეგა (Rega) — წყარმალუ პოლონეთის, მიშმურს ბალტიაშ ზუღაშა. სიგინძა 168 კმ. აუზიშ ფართი 2.725 კმ². რეგა გიშმურს ნოღეფს: შვიდვინი, ლობეზი, რესკო, პლოტი, გრიფიცე, ტჟებიატუვი.
რესურსეფი ინტერნეტის
რეგა
მცხეთა
მცხეთა — ნოღა საქორთუოს, მცხეთა-მთიანეთიშ აკანს, მცხეთაშ მუნიციპალიტეტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. 2014 წანაშ მუნაჩემეფით ნოღას ოხორანს 7940 მახორუ. წყარმალუეფი მტკვარიშ დო არაგვიშ აკაკათაფუწკჷმა, მტკვარიშ მელე-მოლე დო არაგვიშ მარძგვან პიჯის. ნოღას რე რკინაშარაშ გიორენჯი, ნამუთ მიარსხუაფუ ქართი-სამტრედიაშ რკინაშარაშ მაგისტრალს.
სქოლიო
კატეგორია:საქორთუოშ ნოღეფი კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთიშ აკანიშ ნოღეფი
უილიამ ჰოუგართი
უილიამ ჰოუგართი (ინგლ. William Hogarth, დ. 10 გერგობათუთა, 1697, ლონდონი, ინგლისი - ღ. 26 გჷმათუთა, 1764, ლონდონი) — ინგლისარი ფერჭარუ დო გრაფიკოსი.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ინგლისარეფი კატეგორია:ინგლისარი ფერჭარუეფი კატეგორია:ინგლისარი გრაფიკოსეფი კატეგორია:დუნაბადი 1697 კატეგორია:ნაღურა 1764
გრან-კომბენი
გრან-კომბენი (Grand Combin) — კონკა პენინიშ ალპეფს, შვეიცარიას. სიმაღალა 4314 მ. ალპეფიშ ართ-ართი უმაღალაში კონკა. გოჸინალუაშ შანულამი კერა რე. უღჷ სუმი თარი პიკი. კონკა ირალი თირით დო ჯიშთეფით რე ფორილი. კართეეფშე გიმურს ჯიშთეფი. ეგაფილი რე ჯინჯიერო გნაისეფით.
სქოლიო
კატეგორია:შვეიცარიაშ გვალეფი კატეგორია:ალპეფი
ოლივიე ჟირუ
ოლივიე ჟირუ (Olivier Giroud) — ფრანგი მობურთე, საფრანგეთიშ ერუანული ოკუჩხბურთე ნაკორობაშ დო ოკუჩხბურთე კლუბი ლონდონიშ „არსენალიშ“ გემანთხაფალი. ლაჸაფენს ცენტრფორვარდიშ პოზიციას. გიშეგორუაფუ ათლეტურობათ, პოზიციური ლაჸაფით დო სიმალასიეთ. ოკათუდჷ ევრო 2012-ს დო ევრო 2016-ის.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:დუნაბადი 1986 კატეგორია:ფრანგი მობურთეეფი კატეგორია:ლონდონიშ არსენალიშ მობურთეეფი კატეგორია:2014 წანაშ მოსოფელიშ ოკუჩხბურთე ჩემპიონატიშ მობურთეეფი კატეგორია:2012 წანაშ ევროპაშ ოკუჩხბურთე ჩემპიონატიშ მობურთეეფი კატეგორია:2016 წანაშ ევროპაშ ოკუჩხბურთე ჩემპიონატიშ მობურთეეფი
გრძელი ტბა
გჷნძე ტობა (ქორთ. გრძელი ტბა), ხალახელი, ჯიშთური ტობა კახეთიშ კავკაციონიშ კუნწულს, ლაგოდეხიშ მუნიციპალიტეტის, 2784 მ სიმაღალას. წყარიშ ჟიდოხიშ ფართობი 0,17 კმ2, მაქსიმალური სიტომბა 11,9 მ, მოცულობა 1,1 მლნ. მ3. ირდუ თირიშ, ჭვემაშ დო დიხაშთუდონი წყარით. გიშმალი რე.
ლიტერატურა
კატეგორია:კახეთიშ აკანიშ ტობეფი
ლაკადა
მინი|სომხეთიშ ლაკადა მინი|ტიბეტიშ ლაკადა ლაკადა — დიხაუჩაშ ჟიდოხიშ ფირჩა გვალამი განობა, ნამუთ წჷმარინუანს პლატოეფიშ, ქჷნდჷრეფიშ, მასივეფიშ დო მინშა ფართო ქვიბილეფიშ ართობურალას, ნამუსჷთ უღჷ მაღალას ეზინდილი უდუწეწუ ართამი ჯინჯექუა.
ლაკადა რჩქვანელობურო, გჷმიქიმინჷ თეხანური გვალეფგოჭყაფაშ ტექტონიკურო მაყარუ აკანეფს დო იდვალუაფჷ მაღალას ეზინდილი მასივიშ ოსხირს. ლაკადაშო დჷმახასიათაფალი რე შანულამი აბსოლუტური დო ელაზჷმაფათ მორჩილი სიმაღალეეფი. კანკალეშა ლაკადა ვულკანური გოჭყაფაშ რე დო თიშ ფარგანეფს აფხვადჷნა რელიეფიშ შხვადოშხვა ფორმა.
მოსოფელს ართ-ართი იკაბეტაში რე ირანიშ ლაკადა, ნამუშ ფართობი რე 2,7 მლნ. კმ². სიკაბეტათ გიშეგორუქფჷ თაშნეშე ტიბეტიშ ლაკადა (ფართობი დაახლოებით 2 მლნ. კმ²), მექსიკაშ ლაკადა (ფართობი დოხოლ. 1200 კმ²), სომხეთიჭ ლაკადა (ფართობი 400 ვთშ. კმ²), მესეტა (ფართობი სოხოლ. 200 ვთშ. კმ²), ოორუე შოტლანდიაშ ლაკადა (40 ვთშ. კმ²) დო ანდა შხვა.
საქორთუოშ ოორუე ნორთის იფაჩჷ ობჟათე საქორთუოშ ვულკანური ლაკადა, ნამუთ საქორთუოშ შხვა დოსქილადირ ნორთეფშე თით უღჷ გინორთი, ნამჷ-და თაქ კაბეტ აბსოლუტურ სიმაღალას ფირჩა დჷკეფი. დჷკეფწკჷმა ართო თე ნორთის ქჷნდჷრეფით რე, ნამუეფშოთ დჷმახასიათაფალი რე თარო სტრუქტურული, ეროზული დო დენუდაციური ფორმეფი.
ტერმინი „ლაკადა“ კანკალეშა გიმირინუაფჷ მუჭოთ მაღალას ეზინდილი პლატოშ სინონიმი.
სქოლიო
კატეგორია:რელიეფიშ ფორმეფი კატეგორია:გეომორფოლოგია
რაიპური
რაიპური — ნოღა ინდოეთიშ ცენტრალურ ნორთის, შტატი ჩატისგარჰიშ ნანანოღა. ოლქი რაიპურიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ინდოეთიშ ნოღეფი კატეგორია:ჩატისგარჰიშ ნოღეფი კატეგორია:ინდოეთიშ შტატეფიშ დო ტერიტორიეფიშ ნანანოღეფი
რგილი ლჷმა
thumb|right|300px|[[ააშ-იშ პრეზიდენტიშ რონალდ რეიგანიშ (კვარჩხანშე) დო სსრრ-შ პრეზიდენტიშ მიხეილ გორბაჩოვიშ ახვალამა 1985 წანას.]] რგილი ლჷმა — ააშ-იშ დო თიში მორსხუეეფიშ სხუნუეფიშ რსხუწკჷმა დო თიშ მორსხუეეფწკმა გლობალური გეოპოლიტიკური, ეკონომიკური დო იდეოლოგიური აწმარენჯობა, ნამუთ XX ოშწანურაშ 1940-იანი წანეფიშ შქაშანშე 1990-იანი წანეფიშ დაჭყაფუშახ იგჷნძორებუდჷ.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:რგილი ლჷმა კატეგორია:XX ოშწანურაშ ლჷმეფი
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ირანს
2011 წანაშ მუნაჩემეფით ირანს 16 იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი რე.
სტატისტიკა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფშე 1,6 % ირანიშ ობიექტეფი რე.
ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა მუნეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ირანს კატეგორია:იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალა
ჯვ. წ. 662
ნაღურა
კატეგორია:
ასოპარდო
ასოპარდო (Río Azopardo) – წყარმალუ ჩილეს. იდვალუაფუ მაგალიანესი დო ჩილეშ ანტარქტიკა რეგიონს, კ. დაჩხირუან დიხას. ინაკათუ ტობა კამის. სიგჷრძა 11 კმ.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ჩილეშ წყარმალუეფი
მანქანა
right|320px მანქანა, მონწყილობა, ნამუთ ენერგიაშ, მოღეშ დო ინფორმაციაშ გინმაქიმინალ მექანიკურ ყარაფეფს ორთჷ. ჯინჯიერი მეშანილობაშ მეჯინათ მანქანა 3 ბუნაშ რე: ენერგეტიკული, ომუშებელ დო ოინფორმაციე.
მანქანეფს, ნამუსით ენერგიაშ, მასალაშ, ინფორმაციაშ არძა გინოქიმინუა ადამიანიშ უოშქარე კათაფაშ უმუშო ხვადუ, მანქანა — ავტომატის ვარა უბრალე ავტომატის უძახჷნა. ართიანწკჷმა ალაჸუნელო აკოართაფილი დო გარკვიებულ ტექნიკური პროცესიშ შემარსულებერი მანქანა — ავტომატეფიშ ართამობა აკმოქიმინუნს ავტომატურ ღოზის. მანქანა დო მანქანა-ავტომატი ალექჷნენს ადამიერიშ ხანდას, რდჷნს ხანდაშნოჸოფიერალას დო უნარღელჸონს სამუშა პროცესიშ ღოლამაშ მაღალ ხარისხის.
ბჟაშ კალენდარი
ბჟაშ კალენდარეფი
კატეგორია:ბორჯი ასტრონომიას კატეგორია:კალენდარეფი კატეგორია:ქრონოლოგიეფი
სენტ-ჯულიანსი
სენტ-ჯულიანსი (San Ġiljan) — ნოღა მალტას. ნოღაშ მახორობა — 10,232 ადამიერი (2014 წანაშ მელახიშ ფასებათ).
კატეგორია:მალტაშ ნოღეფი
პარნაიბა (წყარმალუ)
პარნაიბა (პორტ. Rio Parnaíba) რე წყარმალუ ბრაზილიას. იჭყაფუ ჩაპადა-დას-მანგაბეირასიშ გვალეფს დო ინაკათუ ატლანტიშ ოკიანეს. წყარმალუ პარნაიბაშ სიგინძა რე 1,400 კმ. ღანჩოშ ფართობი 344,112 კვ.კმ.
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ წყარმალუეფი კატეგორია:ბრაზილიაშ წყარმალუეფი
სანტიაგო-დე-ჩუკო (პროვინცია)
200პქ|მინი|მარჯვნივ|პროვინციაშ აბანდვალა ლა-ლიბერტადიშ რეგიონს სანტიაგო-დე-ჩუკო — ლა-ლიბერტადიშ რეგიონიშ პროვინცია პერუს. პროვინციაშ ნანანოღა რე სანტიაგო-დე-ჩუკო. პროვინციაშ მახორობა აკმადგინანს 57,526 ადამიერს, ფართობი რე 2,658.96 კმ².
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:პერუშ პროვინციეფი
ლონკოპუეშ დეპარტამენტი
ლონკოპუეშ დეპარტამენტი (Departamento Loncopué) — დეპარტამენტი არგენტინას, ნეუკენიშ პროვინციას.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:არგენტინაშ დეპარტამენტეფი
პოპრადი (წყარმალუ)
პოპრადი (Poprad) — წყარმალუ ოორუე სლოვაკეთის დო ობჟათე პოლონეთის. დუნაიეციშ ნადუ. სიგინძა 170 კმ. აუზიშ ფართი 2,077 კმ². ათავრეშე 1,594 კმ² სლოვაკეთის დო 483 კმ² პოლონეთის რე. წყარმალუ გიშმურს ნოღეფს: პოპრადი, კეჟმაროკი, სტარა-ლუბოვნა, მუშინა, პივნიჩნა-ზდროი, რიტრო დო ნოვი-სონჩი.
ლაჯანურა
ლაჯანურა — წყარმალუ ცაგერიშ მუნიციპალიტეტის, რიონიშ მარძგვანი ნადუ. ოდუდე უღჷ ლეჩხუმიშ ქჷნდჷრიშ ობჟათე კართეს, 2710 მ სიმაღალას. სიგჷრძა 32 კმ, ღანჩოშ ფართობი 296 კმ². ირდუ თირიშ, ჭვემაშ დო დიხაშთუდონ წყარით. წყარალა უჩქჷ აფუნ-ზარხულს, წყარმარჩხობა — ზოთონჯის, წყარმოლაფეფი — დამორჩილს. ოშქაშე წანური ხარჯი 10,5 მ³/წმ. კონწარ ზოთნჯის ახასიათენს ელაჸინუა დო შალამა. წყარმალუს ეგაფილი რე ლაჯანურაშ წყაროთხილუ.
ლიტერატურა
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმიშ დო თუდოლენი შონეშ აკანიშ წყარმალუეფი
ანგიკა
ანგიკა — ინდოარიული ნინა, ნამუთ ბიჰარულ ნინეფს ორხველჷ. გოფაჩილი რე უთარაშო ინდოეთიშ შტატი ბიჰარს ნეპალიშ მოხურგე რაიონეფს, თაშნეშე ჯარხანდიშ დო ბჟადალი ბენგალიშ შტატეფს. ჯოხოდვალა დო გოფაჩუაშ რაიონი ჯვეშინდურ სახენწჷფო ანგას უხუჯანს.
სქოლიო
კატეგორია:ინდოარიული ნინეფი კატეგორია:ინდოეთიშ ნინეფი კატეგორია:ნეპალიშ ნინეფი
სვირი (ჰიდროგრაფია)
მინი|270პქ|„ომაფე სვირი“ ირლანდიაშის მინი|270პქ|შქა გერმანიაშ სვირი მინი|270პქ|სვირი ჩეხეთის სვირი — გრუნტის (ნთხორილს ვარ-და აკნარზვენას) გოჸუნაფილი კალაპოტი (წყაროწიმუ), ნამუსჷთ წყარი დოწნეუაშ უმუშო მეურს. დონიშულაფაშ მეჯინათ სვირი შილებე ორდას ენერგეტიკული (სადერივაციე), ოწყარალი (საირიგაციე), სანიშოლი (სანავიგაციე), სადრენაჟე (ჭყენჭიშ გიოსქირაფალი), წყარმოხაზირუაშ, ჯა-ტყაშ ჯოლუა, ჩხომგჷმატებუ, კომპლექსური დო შხვ.
სვირიშ განიში კვათუშ ფორმას გჷთმოპიჯანს თიში დონიშულაფა, გრუნტიA ოაკოგაფე მუშობურობეფი, დიხაშ სამუAეფიშ რსულაფაშ პიჯალეფი დო შხვ. ლიბუ გრუნტის გოჸუნაფილი სვირიშ კვათი უთარაშო ტრაპეციული დო პოლიგონალური ფორმაშ რე.
ლიტერატურა
კატეგორია:სვირეფი
ჯვ. წ. 663
— ახალი წანეფიშ ეჭარუაშახ 663 წანა.
ნაღურა
კატეგორია:
პოლ საბატიე
პოლ საბატიე (ფრანგ. Paul Sabatier; დ. 5 გერგობათუთა, 1854, კარკასონი, საფრანგეთი — ღ. 14 მარაშინათუთა, 1941, ტულუზა, საფრანგეთი) — ფრანგი ქიმიკოსი, გიმირკვიუ კატალიზური ორგანული სინთეზი, გიშაკერზაფილო ნიკელი, მუჭოთ ჰიდრირაფაშ (ჰიდრირება) კატალიზატორი. ჸათეშ გეშათ გინოჩეს ნობელიშ პრემია ქიმიაშ დარგის 1912 წანას. საბატიექ პრემია მიპალუ ვიქტორ გრინიარიწკჷმა ართო.
გურაფულენდჷ პარიზიშ უმაღალაში ნორმალური სკოლას, 1874-1877 წანეფს. მენცარობაშ დოქტორიშ ხარისხი მიპალუ კოლეჟ დე ფრანსის 1880 წანას. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ ჟან ბატისტ სანდერანიწკჷმა ართო. საბატიე ლექციას კითხულენდჷ ტულუზაშ უნივერსიტეტის. 1905 წანაშე რდჷ უნივერსიტეტიშ მენცარობეფიშ ფაკულტეტიშ დეკანი.
ნობელიშ პრემიაშ გარდა, საბატიექ მიპალუ შხვადოშხვა პრემიეფი დო ჯილდოეფი. 1918 წანას გიშაგორილქ იჸუ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ ურცხოალი მაკათურო.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ფრანგეფი კატეგორია:ფრანგი ქიმიკოსეფი კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი კატეგორია:ფრანგი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ქიმიაშ დარგის
რავალპინდი
რავალპინდი (راولپنڈی, Rawalpindi, ) — ნოღა პაკისტანს. 1960-იან წანეფს, ისლამაბადიშ დორსხუაფაშახ რავალპინდი ქიანაშ ნანანოღა რდჷ.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ჸოფილი ნანანოღეფი კატეგორია:პაკისტანიშ მილიონიანი ნოღეფი კატეგორია:პაკისტანიშ ნოღეფი
ესტერო-ბურეო
ესტერო-ბურეო – ჭიჭე წყარმალუ ჩილეს. მეურს რჩქალი ოკიანეშ ოძგალეწკჷმა დვალირ ტომეშ კომუნაშ, კონსეპსიონიშ პროვინცია დო ბიო-ბიოშ რეგიონს. ოორუეშე პენკოშ კომუნაშ დო ობჟათე ჸურე დვალირ იტატაშ შქას.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ჩილეშ წყარმალუეფი
სომხეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკა
სომხეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკა — მაართა რესპუბლიკა სომხეთიშ ტერიტორიას, ნამუქჷთ აკიქიმინ 1918 წანაშ 28 მესის რუსეთიშ იმპერიაშ აკოცჷმაშ შედეგო. თე რესპუბლიკაქ 2 წანმოწანას იარსებჷ. უკული თინა ქჷდიჸუნუ სხუნუეფიშ რუსეთიქ. თის ბჟადალშე უხურგანდჷ ოსმალეთი, ობჟათეშე ირანი, ბჟაეიოლშე აზერბაიჯანიშ დემოკრატიული რესპუბლიკა, ოორუეშე - საქორთუოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა. მახორობა 3 მილიონი, ფართობი (ოფიციალურო) — 80 000 კმ².
გჷმათუთაშ რევოლუციაშ უკული, თიშ გეშა, ნამჷ-და კავკაციას დუდ დუთხილუდუკონ რუსეთიშ დო თურქეთიშ აგრესიაშენ, გეგმიცხადჷ ზოხორინალაქ დო აკიქიმინჷ მოლენკავკაციაშ დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკაქ, ნამუშა მიშმეშეს საქორთუო, აზერბაიჯანი დო სომხეთი. მარა გინორთელი ორიენტაციაშ გეშა (საქორთუო იკინანდჷ გერმანიაშჸურე, სომხეთი ინგლისიშჸურე, აზერბაიჯანი თურქეთიშჸურე) მოლენკავკაციაშ აკოცუ დო 1918 წანაშ 28 მესის სომხეთიქ ზოხორინალა გჷმაცხადჷ.
სომხეთიქ მუსხირენ უწჷმუძინუ ლჷმა გჷნიღჷ მეძობელეფწკჷმა. კერზოთ: სომხეთ-საქორთუოშ ლჷმა, სომხეთ-ოსმალეთიშ ლჷმა დო სომხეთ-აზერბაიჯანიშ ლჷმა. ბოლოს, 1920 წანას, თინა სხუნუეფიშ რუსეთიქ ქჷდიჸუნუ.
ულსანი
ულსანი  — ნოღა-მეტროპოლია, ობჟათე კორეას, კორეაშ ჩქონიშ ობჟათე-ბჟაეიოლ ნორთის, იდვალუაფჷ იაპონიაშ ზუღაშ წყარპიჯის, წყარმალუ თეჰვაგანიშ ინაკათაფუს, ნოღა პუსანიშ ოორუეშე 70 კილომეტრიშ მეძენას. ქიანაშ უშხუაში ოხერეჭე ნოღა, ნამუთ ჩინებული რე მუჭოთ „ობჟათე კორეაშ რესპუბლიკაშ ეკონომიკური ნანანოღა“ ვარ-და „ობჟათე კორეაშ რესპუბიკაშ ხერეჭუაშ ნანანოღა“. ნოღაშ ოფიციალური ჯოხოდვალა კორეულო — ნოღა-მეტროპოლია ულსანი ( ულსან კვანიოქსი). გეოგრაფიული კოორდინატეფი: 35.55°N, 129.31667°W. კინოხ ნოღა რდჷ ვერშაპიშ ხერეჭუაშ კორეული ცენტრი, 2005 წანაშ მანგის, ულსანს იმანჯჷ ვერშაპიშ ხერეჭუაშ ოერეფოშქაშე კომისიაშ ხუნაქ. 2015 წანას, ნოღა პუსანწკჷმა ართო 2028 წანაშ ოლიმპიური ლაჸაფეფიშ მანჯაფაშ პრეტენდენტო რდჷ გჷმოცხადაფილი. ნოღა ჩინებული რე მუში ოქინაფუეფით. თაქ იდვალუაფჷ ქიანაშ უკაბეტაში პარკი — „ულსანიშ კაბეტი პარკი“ დო მოსოფელიშ არძაშე უდიდაში ნიშაკაგაფუ — „ჰიონდე ჰევი ინდასთრიზ“. ნოღაშ ცენტრის იდვალუაფჷ ჩინებული მონუმენტი „ხერეჭუაშ ყორში“ — ქიანაშ ხერეჭუაშ დო ნოღაშ სიმბოლო.
სქოლიო
კატეგორია:ობჟათე კორეაშ ნოღეფი კატეგორია:ობჟათე კორეაშ ბონი დოჸუნალაშ ნოღეფი
უილიამ მორისი
უილიამ მორისი (ინგლ. William Morris; 24 მელახი, 1834 – 3 გჷმათუთა, 1896) — ინგლისარი ხანტუ, პოეტი დო ნოველისტი.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ინგლისარეფი კატეგორია:ინგლისარი ხანტუეფი კატეგორია:ინგლისარი ჭარუეფი კატეგორია:ინგლისარი პოეტეფი კატეგორია:დუნაბადი 1834 კატეგორია:ნაღურა 1896
გერმანიაშ დიდი ნოღეფიშ ერკებული
მინი|ნოღეფიშ ორენი [[გერმანიას]]
თენა რე გერმანიაშ ნოღეფიშ ერკებული 100,000-შე უმოსი მახორუთ.
თე ერკებული იკათუანს, გიშაკერძაფილ ნოღეფიშ ტერიტორიას მუნეფიშ ადმინისტრაციულ ხურგეფიშ დინოხოლე. გერმანიაშ უდიდაში ურბანული ტერიტორია რე -რური, ნამუთ უმოს შხირას მიშინუაფუ მუჭოთ რურიშ რაიონი ვარდა რურიშ რეგიონი (გერმანულო Ruhrgebiet), ნამუშ ფართობი 4,435 კმ² დო მახორობა დოხოლაფირო 5,2 მილიონი (2009) რე. თე ერკებულს რური ზოხოთ ვარე გიშართილი, თიშ გეშა, ნამჷ-და თინა ზოხო ადმინისტრაციული ართაული ვარე, მარა აკმოდირთუ თიჯგურა ნოღეფშე მუჭოთი რე ესენი დო დორტმუნდი.
გერმანიაშ არძო ნოღაშ ერკებულშენი (ანუ 100 000-შე მერკე მახორობაშ მაღვენჯი ნოღეფი) ქოძირით: გერმანიაშ ნოღეფიშ ერკებული.
* 2006 მახორობა
გლობუსი
კარტოგრაფიული დონორეშ მეჯინათ გლობუსი შზვადოშზვანერი რწ, უმენტაშო მოდვალირი რე ფიზიკურ-გეოგრაფიული დო პოლიტიკური გლობუსეფი. ასტრონომიულ გლობუსეფს გჷმოხანტილი რე მურიცხული ცა. ოგურაფალი გლობუსეფიშ მასშტაბეფი რე 1:30 მლნ. — 1 : 80 მლნ. ჩე გრადუსეფიშ ბადეამი უჩა გლობუსეფი გჷმირინუაფუ მათემატიკური-გეოგრაფიული ვარჯიშუეფიშ ორსულებერო, საპროექციე გლობუსი, ნამუსჷთ ცენტრის ელექტრომასინთე ურჷ, — კარტოგრაფიული პროექციეფიშ დაგურაფალო.
დიმიტრი პაიე
დიმიტრი პაიე (Dimitri Payet დ. 29 მელახი, 1987) — ფრანგი მობურთე, საფრანგეთიშ ერუანული ნაკორობაშ დო ოკუჩხბურთე კლუბ „ვესტ ჰემიშ“ მაკათური. რე მერქა, ჯგირი ტექნიკა დო დრიბლინგი უღუ. ოკათუდჷ ევრო 2016-ის.
რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ფრანგი მობურთეეფი კატეგორია:დუნაბადი 1987 კატეგორია:2016 წანაშ ევროპაშ ოკუჩხბურთე ჩემპიონატიშ მობურთეეფი
მაიაშ ცივილიზაცია
250px|thumbnail|[[უშმალი]] 250px|thumbnail|ომაფე ხვისტა პიედრას–ნეგრასიშე მაია — მესოამერიკული ცივილიზაცია, ნამუთ ჩინებული რე თე ცივილიზაციეფ შქას არძოშე გოვითარაფილ დო ხალიწერ ჭარალუათ, თაშინეშე ხელუანობათ, არქიტექტურათ, მერეთი დიდი მათემატიკური დო ასტრონომიული რჩქინათ. თიშ უმუკუჯინუო, ნამუდა ცივილიზაცია სქიდუდჷ პრეკლასიკურ პერიოდისჷნ, გოვითარაფაშ კონკას მიოჭირინდუ კლასიკურ პერიოდის (დოხოლ. ჩქ. წ. 250-900 წწ.) დო აგჷნძორენდჷ სქილადას პოსტკლასიკურ პერიოდის, ესპანარეფიშით იუკატანიშ ჩქონიშ ეჭოფუაშახ. გოვითარაფაშ აპოგეას მაია წჷმარინუანდჷ ართ-ართი არძოშე წირილი კულტურაშ მაღვენჯ, მეჭედას დოხორინელ ჯარალუას.
მაიაშ ჯარალუა დო მესოამერიკაშ შხვა ცივილიზაციეფ შქას რდჷ გარკვიული კულტურული დო რელიგიური გვენა. ჭარალუაშ, ეპიგრაფიაშ, კალენდარიშ აკოდგინა ვა შილებე ედომუშამო მაიას მივოჭარათჷნ, თინეფქ მაღალ დონეშა დამუშუეს და საჩემარო დოხალიწეს თინეფი. მაიაშ რეგიონი ფართობით არძოშე დიდი რე მესოამერიკას, სიერა-მადრეშ გვალამ მუხურშე მოჸუნაფილი — ოორუე იუკატანიშ რზენეფშახ, მორო თე ცივილიზაციაშ გოლინაშ სფერო ოჭირინუანდჷ ცენტრალურ მექსიკაშახ, გოხოლუას დვალირ არეალეფს იგინაფუაფუ მაიაშ ხელუანობაშ დო არქიტექტურაშ გოლინა მუთ გჷშაჭანაფილი ოკო ორდას მუჭოთ ვაჭრუათ, თეშინეშეს გალენ ტერიტორიეფიშ ეჭოფუეფით. მაიაშ კათა დღას ვა „გონქირაფე“ - ვართ კლასიკურ პერიოდიშ ბოლოს, ვართ ესპანარეფიშით იუკატანიშ ეჭოფუაშ დო კოლონიზაციაშ პერიოდის. მექსიკაშ დო ბელიზიშ ტერიტორიას მორჩილ დოხორინეფით ამუდღა ხოლო ოხორანს კათა, ნამუნეფიშ ნინა, რწუმა-წჷმორინაფეფი, ადათეფი ოდო ანგარია ხოლო 2000 წანაშ მეძენას ვა თირელე. ნინა ორხველჷ მაია-კიჩეშ ნინეფიშ ფანიას. ნორთის უჩქჷ ესპანურით. რელიგიათ ფორმალურო კათოლიკეეფი რენა, ფაქტობურო ეთმისქილიდუანა წოხოლენქირსიანულ რწუმეფიშ მუკნასქილედეფს. ალმახანურ მაიაშ ჯინჯიერ საქვარუა რე დიხაქიმინჯალა.
გეოგრაფიული ორენი
250px|thumbnail|მაიაშ არეალი
მაიაშ ცივილიზაციაშ გეოგრაფიული არეალი, ჩინებული „მაიაშ რეგიონიშ“ (არეალიშ) ჯოხოდვალათ, ფორჷნს მექსიკაშ ობჟათე შტატეფს: ჩიაპასი, ტაბასკო დო იუკატანიშ ჩქონიშ შტატეფს: კინტანა-როო, კამპეჩე დო იუკატანი. მაიაშ არეალი ოჭირინდუანს ცენტრალურ ამერიკაშ ოორუე რეგიონშახ, გვატემალა, ბელიზი, სალვადორი დო ბჟადალ ჰონდურასი.
მუჭოთ ფართობით არძოშე დიდის მესოამერიკასჷნ, მაიაშ რეგიონს უკებჷ ფართო არეალი მოჸუნაფილ სიერა-მადრეშ გვალონაშე ოორუე იუკატანიშ გვერდოსქჷრე რზენეფშახ. კლიმატი მაიაშ რეგიონს საჩემარო მარყე რე. ობჟათე არეალეფს შხირი რე ურაგანი, ტროპიკული შტორმი, მუთ კარიბიშ ზუღაპიჯიშო რე დჷმახასიათაფალი.
მაიაშ რეგიონი პიჯალურო 3 ზონათ ირთუ - ობჟათე ზუკეფი, ობჟათე (ვარა ცენტრალური) რზენეფი დო ოორუე რზენეფი. ობჟათე ზუკეფი ფორჷნს გვატემალაშ დო ჩიაპასიშ კურზულე ტერიტორიეფს, ოდო ობჟათე რზენეფი თე კურზულეფიშ ოორუეშე იდვალუაფუ დო ფორჷნს: კამპეჩეს, კინტანა-როოს, ოორუე გვატემალაშ ტერიტორიეფს, თაშინეშე ბელიზის, სალვადორს. მაიაშ არეალიშ ოორუე რზენეფი ფორჷნს იუკატანიშ ჩქონიშ დოსქილადირ ტერიტორიას პუკიშ სუკიეფიშ მეკოროცხილო.
ისტორია
მინი|250პქ|140 ფუტიანი „კაანა“ მენცარეფქ ისტორიული გოვითარაფაშ თენერი ჯაჭვი „გაკანწყის“: დოხოლაფირო 10 000 წანაშ წოხოლე, მუჟამც მითუ ეკონია გოჸინუალაშ პერიოდიქჷნ, ადამიერეფქ ამერიკაშ კონტინენტშა ოორუეშე ობჟათეჸურე ეყარეს. გეჸვენჯი 6 000 წანაშ განწხანს თინეფქ ქჷდიგურეს დიხაქიმინჯალა, მარენჯულ რინა.
პრეკლასიკური პერიოდი
ჩქ. წანეფიშეკოროცხუაშახ 1500 წანას, პრეკლასიკური პერიოდიშ დოჭყაფუს გჷთმორჩქინდუ მაიაშ ცივილიზაცია. გეფალეს შხუ ცენტრეფქ – ნაკბე, ელ-მირადორი, ტიკალი. გჷმირინუაფუ რიტუალური, ბჟაშ დო თუთაშ კალენდარეფი, ივითარებუ იეროგლიფური ჭარალუა, ეთმიგაფუაფუ ოხიდეფი. ჯარალუა ირთუ მადუდე ელიტათ დო მასათ (დიხამოქიმინჯეეფი, მოხელეეფი, ვაჭარეფი)
კლასიკური პერიოდი
მინი|250პქ|ოწანაფე, ახ. წ. 830 წ. ორდოშიან კლასიკური პერიოდიშე (ახ. წ. 250-600 წ.წ.) დიდი მუდანობათ წჷმოსქიდჷ პირამიდა ოხიდეფქ მუკნაჭარეფით დო მადუდეეფიშ სურათეფით. არძოშე ორდოშიანი (292 წ) ნაძირეფუ რე ტიკალს დო თის გჷშახანტილი რე დინასტიაშ დჷმარსხუაფალიშ, მადუდე იაშ-მოშ-შოკაშ მონძეშ პორტრეტი. გვიანიშ კალსიკური პერიოდი (ახ. წ. 600-900წ.წ.) რე დიდი ფალუაშ ეპოქა, მუჟამსჷთ გჷმორჩქინდჷ კულტურაშ ახალი ჯაკონეფქ პალენკექ დო კოპანქჷნ, ოდო ხელუანობაქ უდიდაშ ეკიულას მიოჭირინუ. მარა, მუჭოთ რჩქჷნ, ორთაშობური რესურსეფქ გეგმირცუ, მუქჷთ გჷშეჭანუ ოფუტეშ მეურნობაშ დონთხაფა, დო უკვე პოსტკლასიკურ პერიოდის უმუჭყვიდუ შქირენეფქ, ეპიდემიეფქ, ურცხოარ ემაჭოფალეფქ, უმუჭყვიდუ ლჷმეფქ, - ირფელქ ათექ ეკონია მუკათუ მაიაშ ცივილიზაციას. მორო ცივილიზაცია იშენი აგჷნძორენდჷ სქჷლადას იუკატანიშ ოორუე ნორთის. თაქ უსქვამაში ნოღეფი – უშმალი, კაბახი, საიილი, ლაბნა – აგჷნძორენდეს შურდგჷმას 1000 წანაშახ, ოდო ნოღა ჩიჩენ-იცაშო გოპეულუაშ პერიოდიქჷთ ქჷდოდირთჷ. მარა ჩიჩენ-იცაშ უნელო მიკოდინაფაშ უკული, იუკატანიშ თარ ნოღათ გჷნირთჷ მაიაპანქ. კოკომეფიშ დინასტიაშ 250 წანაშ პატჷნალაშ უკული, მაიაპანი გაკარღვეს არყებულ მეძობელ ნოღეფიშ ნჯღვერეფქ, მუშ უკულით, ჸოფილი სახეთ მაიაშ ცივილიზაციას ვა მუწადგინჷ კუჩხიშა, ოდო საბოლათ თინა ესპანარ კონკისტადორეფქ მოჯილიკუეს.
კოლონიზაციაშ პერიოდი
მინი|250პქ|ჭკორეფიშ წჷმორინაფა მაიაშ მადუდეშ წოხოლე, ახ. წ. 785 წ. ჟირი ცივილიზაციაშ, ევროპული დო ამერიკული (თე შვანს მაიაშ ცივილიზაცია) მაართა აკოხვალამაქ აკოდირთჷ ქრისტეფორე კოლუმბიშ კათაფათ, მუჟამცჷთ მუში მაანთხა ნჩურუაშ ბორჯის ინდოეთის (კოლუმბის წანდჷ, ნამუდა მუში კილაძირაფილ დიხა ინდოეთი რდჷნ), მუში ხვამარდეფქ ალულუეს ალმახანური ჰონდურასიშ ოორეუ ნორთის დო კოკი გუანაიაწკჷმა აუხვადეს ცალფა ჯას ეშაჭკირილ კანოექჷნ, სიგანათ 1,5 მ. თენა რდჷ ოვაჭარე ნიში, ნამუდგაშ მერზეეფქჷთ ევროპალეფს გჷწარზის ლინჯიშ ფურცელეფი, ხეშ კვაღეფი, კერამიკული ნახელუეფი, კაკაოშ კაკალეფი დო ბამბაიეფი.
მუჟამცჷთ ერნან კორტესიქ აცტეკეფიშ დიდი იმპერია ეჭოფუნ, თიქ ართ-ართი მუში რაზმიშ მადუდე მიდაჯღონჷ ობჟათეშა, ახალი ტერიტორიეფიშ ეიოჭოფუშა. 1547 წანაშო, ესპანარეფქ მათუეს მაიაშ კათეფიშ ეჭოფუა, მორო ნამუთინე ტომქ დუდი ქჷმკაფორუ იუკატანიშ ჩქონიშ ცენტრალურ ნორთიშ ტყალეფს დო ხოლო 150 წანაშ მალობას აგჷნძორენდჷ ლჷმას. ესპანარეფიშით მუშაღალირი პატონეფიშ, წითელეშ დო გრიპიშ ეპიდემიეფი, ნამუეფსჷთ თექიანი მახორობა ვა ჩინებულენდჷნ, მილიონობათ ინდიარს მუთმოცალუნდჷ ღურაშ ცელით. ესპანარეფი თე ბორჯისჷნე კონწარას თხოზუდეს თინეფიშ რელიგიას: აკმარღვანდეს ოხიდეფს, წიმინდე არდგილეფს რჩუნდეს, ოდო თინეფს, მით მეკაპუობაშა რდჷ გეჭოფილინ, კათოლიკე მისიონერი ბერეფი მუკმაშქვანდეს ჯალს, დუღუნდეს ჩხე წყარით, ლახუნდეს მართახით.
თე მისიონერეფს ხემანჯღვერენდჷ ფრანცისკანარ ბერი დიეგო დე ლანდა, ვაორდინარული დო რთული კოჩი. თინა გურაფულენდჷ აბანობური მახორობაშ ჸოფას, ოცადუდჷ ქჷმეუგორაფუდუკო მაიაშ ჭარალუაშ სალამუსობაშ ეშანწყუმალშა დო გაკლაძირჷ ონოფულე ოტყობენჯი, სოდეთ 30 იეროგლიფური წინგი იჩუალუაფუდჷნ. თე წინგეფი ხელუანობაშ გოსოფურ მინუშეფს წჷმარინუანდჷ: უჩა დო ჭითა შანეფი კალიგრაფიშ ხეთ რდჷ გჷშაჸონაფილი ღია ფერიშ ქაღარდიშა, ნამუსჷთ ახაზირენდეს ლუღიშ ვარა ბჟოლიშ თუდონი ნორთიშე. თვითან წინგეფი კიჩილი რდჷ „გარმონცალო“, ოდო გალენკაბრა იაგუარიშ ტყებიშე რდჷ ხაზირელი.
თე ბერქ გჷნოჭყვადჷ, ნამუდა მაიაშ წინგეფს ეზოთერული რჩქინაშ მაღვენჯი, მაზაკვალიშ მაჩილითაფარი მოღე იჸუაფუდჷნ დო ზოჯჷ თინეფიშ ჭუალა, მუქჷთ „მაიაშ კათას ზარი დო ჯაბი მუკათუ“. 1562 წანას, დიეგო დე ლანდაშ სუმთუთაშ ინკვიზაციაშ ბორჯის, თიშ ხემანჯღვერალათ აწამეს 5 000 ინდიარი, ნამუნეფშეთ 158-ქ დოღურჷ. თე კონწარალაშ გეშა, დე ლანდა უკოხოლე, ესპანეთშა გაგშეჭანეს, მარა თექ გამართეს დო გვალო მალას უკვე ეპისკოპოსიშ რანგშა დართინეს.
კონკისტადორეფი არძო შელებუანი მოხუჯეფით დო მერინეფით მუთმოჯილიკანდეს ინდიარეფიშ კულტურას. ესპანარეფიშ მოულაშე უკვე ოში წანაშ უკული, მაიაშ დიდებუანი ულირიშ გეშა გოშინეფქჷთ ვა დოსქიდჷ. მითინს ვაწარინნედჷ თოლშა, ნამუდა ადამიერშო დახე ეუჭოფუ, თე ტროპიკულ კლიმატის უმაღალაშ ცივილიზაცია სქიდუდჷნ.
ჯარალუა
მაიაშ ცივილიზაციაშ გოვითარაფა მითმიშჷ კონწარას რეგლამენტირაფილი, კლასობური ჯარალუაშ ევოლუციაშ მეთხოზინალათ. მადუდეეფი, ნამუნეფიშ გუმუნარყი, მუჭოთ მაიაშ კათას მიორჩქჷდჷნ, ღორონთეფშე მუთმოურდჷნ, ხემანჯღვერენდეს ადამიერეფს, დოჭყაფილი ოფუტეშ მეურნობაშ საქვარუათ დო მოთებული ოურდუმე ლოშქუეფით. ჯარალუობური პირამიდაშ უმაღალაშ კონქას გერდჷ უჟინაში მადუდე, შხვა ოქიანუეფწკჷმა მერსხილი, მუსჷთ ღოზი მუკოქვენჯეფით ხოლო ათმასუმალუდჷ კიდირს გემარგებული უციო სარკეთ. უჟინაშ მადუდეს მაიაშ კათეფი „კათაშ სარკეს“ უძახუდეს.
ხელუანობა
მინი|250პქ|რელიეფი [[პალენკეშე]] მაიაშ კათეფიშ რინაშ გურგაჩამალ ნორთის აკმადგინანდჷ მუსიკა დო სხაპუეფი, ნამუნეფიშ მეშქაშალათ თინეფი ღორონთეფს მარდის უჯღუნანდეს. მუსიკაშ ჰანგეფი დო ქორეოგრაფიული სურთეფი ოხოლუდჷ მაიაშ არძო მასობურ გიშულეფს: რჩქალობაშ ბორჯის დო ვარ ოურდუმე ლოშქუეფს, ჯინუას დო ვარ მინდორიშ სამუშეფს, ოკულტე ცერემონიეფს. მასხაპალეფი დო მუსიკოსეფი გჷშახანტილი რენა დოხორეეფიშ კიდალეფს, მოხანტილ ბინეხეფს, სკულპტურეფს. სანარღოთ, ჩქი ამუდღა ვა შემილებუნა ქჷმიფრჩქილუათ მუსიკა, ნამუთ თიკწჷმა ისჷმედჷნ ვარა ქაწიბრინუათ თოლშა მასხაპალეფიშ რიტმული ჸარებეფინ.
გიოშქუმალარ მუსიკალურ ინსტრუმენტეფს ახაზჷრენდეს ჯაშე, ჭუბერიშ ვარა ოკიანეშ კუშ ფორიშე. ინანბარალ ინსტრუმენტეფს ახაზირენდეს გჷრძე, გჷშასქჷრაფილ კოპეშიეფშე, ნამუნეფით ჯაშ სვირეფშა რდჷ წჷმოციკაფილინ. სალამურეფს დო ოჸეეფს აკეთენდეს ერემიშ ძვალეფშე ვარა ჯაშე.
არქიტექტურა
მინი|250პქ|[[პალენკეშ აკნაცჷმეფი]] მინი|250პქ|ბურთიშ ოლაჸაფე მოედანი [[ტიკალი|ტიკალს, გვატემალა]] არქეოლოგეფქ, მუკოჸუნაფილ გონთხორუეფიშ ოსხირშა გიშეღეს დუნასქვი, ნამუდა მაიაშ პირამიდეფი, თეშინეშეს მუჭოთ ეგვიპტურინ, წჷმარინუანდეს ჟინოსქუალეფიშ აკარდამეფს. ხანტუეფიშ, ქუაშ მათოლარეფიშ, მუშეფიშ ქვერსემი არმია ხეს მუთმოთხუნდჷ სარიკოთ რთულ საქვარს, თიშო ნამუდა ეკონია პატი გინუგაფუდესკო აკა ადამიერშან. სამანგათ, პაკამას (დუდენდჷ 615-683 წ.წ.) – პალენკეშ უჟინაში მადუდეშ აკარდამაქ აორცება გჷშეჭანუ მუში ღმალიერი ონთხორუეთ. პაკამაქ ეიოგჷ დოხორეეფი, ოხიდეფი, ეიორხინჷ მუკნაჭარეფამი სტელეფი, ნამუნეფით ძალამ ოხვილურ ინფორმაციას ირზენა მაიაშ გეშა.
მეურნობა
მაიაშ ცივილიზაციაშ სქჷლადაშო ოხვილური რდჷ მუდგარენი ეკონომიკური ოსხირი, მარა მაიაშ კათეფს ვა უჩქუდჷ ლითონი, ოხონური, ბარბალამი ოჭიეეფი, შინური ჩხოლარეფი, სამეთუნეო ბარბალი. ფაქტობურო, თინეფიშ სამუშა ხესახვარეფიშ მეჯინათ ქიბჩიით-და, თინეფი რდეს ქუაშ ხანაშ ადამიერეფი. XX ოშწანურაშ 60-იან წანეფშახ მიორჩქუდეს, ნამუდა მაიაშ ტომეფი, თეშინეშეს მუჭოთ თინეფიშ ალმახანური გუმნარყეფინ, ოჭვარუე დიხაქიმინჯალას მეთხოზუდეს: მოჩამილ ნოკვეთის ტყას გოჩეხუნდეს, უკულ მოჭკირილ ჯალეფს დო ბართვონს ჭუნდეს, ტუტათ გუპატიებდესკონ დიხა. ტროპიკული ტყალეფიშ დიხა ღარიბი რე, ფინა ვა რე ტომბა, ათეშენ თინა მალას, ჟირ-სუმ წარმოწანას გჷმიფიტუ. თეშ უკული ნოკვეთის იტენდეს თეიშახ, ვინდარო თინა კჷნე ვა დიფორუდჷ ჯალეფით დო უკული ირფელი დუდშე იჭყაფუდჷ.
ბორჯიშ განწხანს მაიაშ მახორობა იძინანდჷ. გეთოლწონჷ ნამუდა დიხაშ ეროზია, ნამუთ ოჭვარუე დიხაქიმინჯალაშ ბორჯის აკმიქიმუნდჷნ, მაიაქ ქჷდიჭყჷ გვალაშ ფერდიეფს აკიბურ დიხაქიმინჯალაშ გჷმორინაფა. ჯვეში მაიაშ კათეფი ეკონელ მინდორიშ პრინციპისჷთ ირინუანდეს, მუჟამც ჭყონჭო არდგილეფშა მიშმუღუდეს დიხან დო აკმოქიმინუნდეს გუძუბეფს. მაიაშ ტომეფს ობაღინაფალო რთული ოირიგაციე სისტემეფით უღუდეს. სამანგათ, კილაძირაფილქ იჸუ 90 მეტრა სიგანაშ დო 11 კმ სიგჷრძაშ არხიქ, ნამუთ ნოღას წყარმალუწკჷმა მითმიორსხუანდჷნ. ნოღა ეცნაშ ცენტრიშე, ოორუეთ, გონთხორილი რდჷ უმოს მორჩილ ზჷმაშ შქვით არხი, ნამუდგეფით წყარი შხვადოშხვა ზჷმაშ რეზერვუარეფს ეთმიოფშანდჷნ. არძოშე დიდი თე რეზერვუარეფშე 120 მლნ კუბურ მეტრა წყარს ინტირინუანდჷ. არქეოლოგეფიშ გჷშაკოროცხუათ, თე სისტემაშ კიდანჯუას ნოღაშ მახორუეფქ 1,68 მლნ კოჩ-დღა ახარჯეს. ირფელქ ათექ ეგაფილქ იჸუ ხეთ, პრიმიტიული ხესახვარეფით.
წყარმალუეფს დო არხეფს გჷნოაბანუაშ აკა მეშქაშალას წჷმარინუანდჷ კანოე, ნამუთ ცალფა ჯაშე რდჷ გჷშათოლირინ, სიგჷრძას რდჷ 12 მ. დო 50 კოჩის ინტირინუანდჷ.
ვაჭრუა
ქიანაშ სიტომბაშა წყარპიჯეფშე მუშმუღუდეს შხვადოშხვა პროდუქტი: ჩხომი, ზუღაშ ბჟაშუმუეფი, ალიშკიბირეფი, ზვიგენიშ კიბირეფი, ჯიმუ – ნამუთ ართნერ ფარაშ როლს ლაჸაფენდჷ. იუკატანიშ ბჟაეიოლ ოძგალეს, ნოღა სოროსის დირსხუ ოვაჭარე ცენტრიქ. არძოშე დიდფასი პროდუქტი, ნამუთ სოროსიშ გულათ ედომუშამ ქიანას გუთმიფაჩუდჷნ, რდჷ ნეფრიტი დო ობსიდიანი, ნამუნეფით მექსიკაშ შქა ნორთიშე დო გვატემალაშე მოუღუდეს. ობსიდიანი, უჩა ვულკანური გოჭყაფაშ შუშა, იმუშებაფუაფუდჷ თეში, ნამუდა თიში პიჯი ხამუცალო კვათირო გჷნმირთუდჷ. თიშე ახაზირენდეს ანჯარს დო ოჭკირალ ინსტრუმენტეფს. ნეფრიტი, მოღე რდჷ მუჭოთ რიტუალური ქუა დო თიშე დიდი მოთხუალა რდჷ ქიანაშ ედომუშამ ტერიტორიას. ათე დო შხვა ღირუან პროდუქტიშ მანგიორო, რზენ აბანეფს მახორუ ადამიერეფი ირზენდეს ოჭკომალ პროდუქტეფს, ბამბეს, თაშნეშე იაგუარიშ ტყების დო კეტცალიშ ბურდღას.
ჭარალუა
250px|მინიატიურა|მაიაშ მუკნაჭარეფი მაფა ტაჰ აკ ჩაანიშ გჷმოსახილობათ მუჟამცჷთ ესპანარეფქ იუკატანშა მორთესჷნ, მაიაშ კათეფს ვითოშობათ ხეშნაჭარა წიგნი აპალუდეს, ნამუნეფიშ დიდი ნორთიქჷთ დიიჭჷ. XIX ოშწანურას მენცარეფი იჩინენდეს ხვალე სუმი წიგნის – კოდექსეფიშ გეშა, ნამუნეფსჷთ თი ნოღეფიშ ჯოხოეფქ მიაჩეს, სოდეთ თინეფი კილაძირესჷნ. 14 წანაშ განწხანს გურაფულენდჷ დრეზდენს, ომაფე ბიბლიოთეკაშ ბიბლიოთეკარი ერნესტ ფორსტემანი კოდექსის დო მაიაშ კალენდარიშ ქიმინჯალაშ პრინციპის, ოდო იური კნოროზოვიშ დო ჰენრიხ ბერლინიშ გჷმორკვიეფქ ახალი ფურცელი გეგნოფაჩეს ალმახანური მაიანისტიკას. მიორჩქუნა, ნამუდა ამუდღარშო ეშაჩინებული რე მაიაშ იეროგლიფეფიშ 80%-შე უმოსი, ოდო არქეოლოგეფქ მაიაშ მატერიალური კულტურაშ მიარე, გოსოფური ძეგლი კილაძირეს.
ასტრონომია
250px|მინიატიურა|მაიაშ ციფრეფი მაიაშ ქურუმეფი უჯვეშაში ბორჯიშე უჸუნუანდეს თოლს ცაშურ რსხულეფს. ონოფულე რჩქინას მურიცხეფიშ დო პლანეტეფიშ გეშა ქურუმეფი ენმიჭარანდეს კოდექსეფშა, ნამუნეფქჷთ წჷმომიტეს მაიაშ კალენდარეფიშ რთული სისტემა, ნამუთ მერსხილი რდჷ ბჟაშ, თუთაშ დო პლანეტა მორღაშ ჸარებაწკჷმა. მაიაქ ხვალე ბჟაშ კალენდარი 365 დღათ ვა აკოქიმინჷნ, ვარინ უდიდაში აიწორალათ გოხურგუ თუთაშ თუთა ხოლო (ალმახანური გჷშაკოროცხუეფით გვალო 23 მერქაშ ჩილათაფათ). მარა რინაშულო არძოშე გურგაჩამალი კალენდარი, ნამუთ ირი კუჩხიშ ბიჯგის გჷთმოხურგანდჷ ადამიერიშ ბედის დო თი წიაკალი ნობიჯგუსჷნ, მაიაშ კათაშო რდჷ ასტროლოგიური, ვარა რიტუალური კალენდარი, ნამუთ 260 დღალამ ციკლეფშე აკმოდირთუუდჷ.
ალმახანური მუნაჩემეფით ძნელი რე თე კალენდარიშ გორჩქინაშ აიწორი გოხურგუა. ნამთინეეფს მიორჩქუნა, ნამუდა თის ოსხირო ათუძჷ სასქუოშ ნაჸოფიშ გოვითარაფაშ პერიოდი – ენოსახუაშე დაბადებაშახ. ჯვეში მაიაშ წჷმმარინაფალეფი, თეშინეშეს მუჭოთ ალმახანური ადამიერეფი, რგებაფულენდეს ჰოროსკოპეფით, რიტუალური კალენდარით გჷთმოხურგანდეს ედორია დღალეფს მუდგარენი გარკვიული საქვარეფიშ წჷმაჭყაფალო.
თეშ გალე, მაიაშ ქურუმი ასტრონომეფქ აკარსხუეს რთული კალენდარი, სოდეთ ართბორჯულო გჷმირინუაფუდჷ ბჟაშ, რიტუალური დო პლანეტა მორღაშ ციკლეფი. თიშ მეჯინათ, ქურუმეფი გჷთმოხურგანდეს ლჷმეფიშ დო გეჸვილაფეფიშ ბორჯის. თე დიდი კალენდარი აკმოდირთუუდჷ 104 წანაშე, მორღაშ ყარაფიშ 65 პერიოდიშ დო ადამიერიშ ნაჸოფიშ მონჭაფაშ 146 პერიოდიშე. თიშ მეჯინათ, ირი 173,3 დღაშ უკული, შილებედჷ ოლებერი ბჟაშ დო ვარ თუთაშ გეუკუმელაფაშ აწოჩამა, მუთ უბრალე კათაშა მაგიურ ინოჩამას ოხვამილუანდჷ.
ჯვეში მაიაშ ქურუმეფს წანდეს, ნამუდა თინეფს უჩქუდეს ქიანაშ გორჩქინაშ აიწორი თარიღი (იულიანური კალენდარიშ მეჯინათ ჯვ.წ. 3114 წანაშ 11 მარაშინათუთა), ოდო თინეფიშ კოსმოსური ციკლეფიშ თეორიაშ მეჯინათ, 2012 წანაშ 21 ქირსეთუთას, თე ქიანა ოკო მოსპელედჷკო. მორო მაიაშ კათეფშო რეალური სპუალაქ უმოსი ორდო – XVI ოშწანურას მოხვადჷ, მუჟამცჷთ თინეფიშ ოძგალეს ესპანარი კონკისტადორეფქ, პაპეფქ დო კოლონისტეფქ მადირთესჷნ.
ოურდუმე საქვარუა
ოგალენე ოურდუმე კონფლიქტეფიშ ნოქური დო დუდიშთხილუააშ ნოდგჷმეფიშ ვარინელობაქ, არქეოლოგეფს ოფირქებაფუ, ნამუდა მაიაშ კათა, აცტეკეფშე გინორთათ, მეთხოზუდეს რჩქალი, დახე იდილიურ რინას, მარა მაიაშ ხელუანობაწკჷმა უმოსი ხოლოს ნაჩინებუობაქ გვალო შხვანერო წჷმარჩქინჷ თე ცივილიზაციას მახორუ ჯარალუა.
მაიაშ ოურდუმე ლოშქუეფს უღუდჷ რიტუალური ხასიათი. თენა რდჷ ვარჩქვანელობური ლჷმეფი: ხაზირუა მერეთი პომპეზური რდჷ, ოჩხუპერ რაგვინეფი ძალამ ხანკუნტა დო დიდი მუდანობაშ ჭკორი, ნამუნეფსჷთ ღორონც გიოჸვილანდესჷნ.
რელიგია
მინი|250პქ|მაიაშ ქურუმიშ ფიგურა მინი|250პქ|ახალი წანაშ რიტუალი ადამიერეფშო ოხიდეფი წჷმარინუანდეს თი აბანს, სოდეთ მითმეურდჷ მაიაშ ართ-ართი არძოშე გურგაჩამალი რიტუალი — ღორონთწკჷმა დო კინოხონეფწკჷმა აკოწყორუა, მუსჷთ „დიხაშთუდო შარალუა“ ჯოხოდჷ. თენერი შარალუაშ ორსულებერო მადუდეს ოკო მიშურთუმუდჷკო ეგზალტაციაშ უმაღალაშ სტადიაშა, მუდგაშ ბორჯისჷთ ჰალუცინაციეფი იჭყაფუ. თეშ მეჭირინდაფა შქირენათ დო ზისხირიშ კჷლაშქუმალათ შილებედჷ. მადუდე მუში ზისხირამ ადათის ორთუდჷ ხვალახეთ, ჭიჭე ოთახის, ოდო უკული ზისხირით მოწიკვილი, ჩე მუკოქვენჯით გჷმორჩქინდუდჷ ოხიდაშ ეშალუეფიშ ჟილენ მოედანს დო თეჸურეშე იჭყანდჷ „ღორონთშა ეშულას“.
ალმახანური ადამიერშო ზისხირიშ კჷლაშქუმალაშ პრაქტიკა ოშქურანჯი დო ტყარობა რე, მარა მაიაშ კათაშო თენა უციობას წჷმარინუანდჷ. თინეფს წანდეს, ნამუდა ოქიანუს მოდვალირი რე ოშქურანჯი დო უბადო ძალეფი, ნამუნეფიშ აკოკჷნებათ ხვალე გარკვიული რიტუალეფიშ რსულებათ შილებე. მურიცხეფიშ დო პლანეტეფიშ ყარაფის თინეფი ღორონთეფიშ ნებას მიოჭარანდეს. ბჟაშ გეუკუმელაფა, სამანგათ, თინეფიშთ მირჩქინუაფუდჷ მუჭოთ ოხვამერიშ ღურაშ მუდგარენი ფორმათ, მუდგაშ გეშათ ბჟა ირიათონო შილებედჷ გოდინაფედჷკონ. ოჭუმარეშ მურიცხიშ (თენერო თინეფს მორღა მიორჩქუდეს) მაართა მუკორჩქინა ცას ხანგინძე ბორჯიშ უკული, თინეფშო მოხოლაფირ ლჷმაშ შანი რდჷ. მეუჸუნუანდეს მუ ზისხირიშ კჷლაშქუმალაშ ცერემონიას ნამუდგაინ ცაშურ ჸოფირებას, მაიაშ მადუდეეფი ოცადუდეს მუდგაიჸინნერო გოლინა მოუხვამილუაფუდესკონ ოლებერ ჸოფირებეფშა დო წანდეს, ნამუდა თეშა რდჷ მუკობუნაფილი ქიანაშ ბედინ.
მაიაშ კათეფიშ არზით, ონოფულე რსხუ შურდგჷმილ ადამიერეფ დო ღორონთეფ შქას ირსხუაფუდჷ რიტუალურ აქტეფიშ ბორჯის, ნამუნეფსჷთ ადამიერეფშა ოკო მეუჩამუდესკონ შურდგჷმილი ოქიანუშე შურეფიშ ოქიანუშა გჷშულაშ მეშქაშალა. თე კათეფიშ წჷმმარინაფალეფს სპეციალურო მეჸუნდეს მუნეფიშ დუდი თი დგომარობაშა, მუჟამც აბორჯებულ ჰონიას რჩქინდუდჷ მუდგარენი აწოძირაფეფი, მუთ შანენდჷ შხვა ოქიანუშა გჷნულას. თენერი რიტუალეფიშ მუკოჸონაფაშ ბაძაძეფი მირყას რდჷ: დაბადება დო ვარი ღურა, ლაიტიშ თასუა დო ვარი მადუდეშ ხვისტაშა ეშულა – ირფელი ითხიინდჷ ზისხირიშ კჷლაშქუმალას, ანუ ღორონთეფშო თი არძოშე დიდფასიშ სხვერპლო წირუას, მუთ თინეფს აპალუდესჷნ.
მაიაშ კათეფი ოქიანუს უჯინედეს ართბორჯულო ეფურინათ დო შქურინით ხოლო. თინეფიშ წჷმორინაფეფით, კოსმოსი სუმი დონეშე აკმოდირთუდჷ: ჟილენი, ცაშ დონეშ, ოშქაშე, დიხაშ ოქიანუშე დო ქვერსემიაშე, სოდეთ ღურელეფი ოხორანდესჷნ. ოქიანუშ წესრიგი ასქილიდაფირი რდჷ თი ჩეჟიერ ურთიართალეფით, ნამუნეფით ღორონთეფ დო ადამიერეფ შქას ორდჷნ. ღორონთეფი მაიაშ კათეფს არზენდეს ოჭკომალს, გამუნარყის, ბჟაშ სინთეს, ჭვემა დო შხვა რინაშულ ჩეჟიერალეფს აღიარაფაშ, პატიშ დო თაყვანიშ გჷნოგაფაშ მანგიორო.
ართუაფა
ჩქინშახ მაჭირინდუ მაიაშ ართ-ართი ართუაფალქ – ბურთით ლაჸაფიქ. სპეციალურ ქუაშ მოედანეფს ნირზის მოკათაფუეფი წჷმარინუანდეს მითოლოგიურ სიუჟეტის გერგეზი ნაჟირუა ჯიმალეფიშ გეშა, ნამუნეფით დიხაშთუდო, ღორონთეფს ბურთის ოლაჸაფუდესჷნ. დო აიწორო თეშინეშეს, მუჭოთ მითოლოგიურ ნარაგადუს, სოდეთ ჩიება რდჷ ღურა დო თელარა შქას სხუნაშ გეშა, რეალურ ნირზის დომარცხაფილს გიოჸვილანდეს ვარა ოღურალო ლახუნდეს მონკა ბურთით, ვარა დუც კვათუნდეს. ნამუთინეშა დომარცხაფილს უბრალეთ აკოკირუნდეს დო აკეთენდეს მუ თიშე ართნერ შურდგჷმილ ბურთის, ქჷგიოკერკელუანდეს ოხიდაშ ეშალუეფს ვარა ღურაშა ორულაფუანდეს მოედანს.
მაიაშ ნოღაშ კილაძირაფა
XVIII ოშწანურაშ ლიაშე კჷნე იჭყაფუ მაიაშ ცივილიზაციათ დოინტერესაფა დო ბრელ მუდგარენეფი კილმურს დღაშ სინთეშა. მაიაშ ულირიშ მაართა მარკვიე რდჷ ესპანეთიშ არმიაშ კაპიტანი ანტონიე დელ რიო, მიქჷთ კილაძირჷ მაიაშ ნოღა პალენკე დიდებუანი პირამიდეფით დო დოხორეეფით. 20 წანაშ უკული, თის ქეკაჸუნჷ ესპანარეფიშ ოინალუს რინელი ჰოლანდიარი გილერმო დიუპექ, მიქჷთ ესპანეთიშ მაფა კარლოს IV-შე ეჭოფჷ დავალება ქჷდოუგურუაფუდჷკო მექსიკაშ სიჯვეშეეფინ. უკულნეშის დიუპეშ საქვარი აგჷნძორჷ გვატემალაშ გუბერნატორქ ხუან გალინდოქ დო ბოლოს სტეფენსიქ დო კაზერვუდიქ. თინეფიშ ექსპედიციფიშ უკული, მაიაშ ცივილიზაციაშ გეშა არძოქ ქჷდიჭყჷ ჩიება. 1885 წანას, ამერიკაშ ანტიკვარულ ჯარალუაქ დო ჰარვარდის პიბოდიშ მუზეუმქ იუკატანშა მიდაჯღონეს სპეციალური ექსპედიცია ახალნორდი მენცარიშ – ედვარდ გ. ტომსონიშ ხემანჯღვერალათ, მით 40 წანაშ მეძენას არკვიენდჷ მაიაშ ცივილიზაციას. მარა მაიაშ ისტორიაშ კილაქ ძირაფილქ იჸუ თიშ უკული, მუთ კიჩეშ ტომიშ ინდიარქ, მისჷთ უჩქუდჷ ჯვეში ჭარალუან, ლათინური შრიფტით ინიჭარჷ კიჩეშ კათაშ წიმინდე წიგნი “პოპოლ-ვუხი” (“კათაშ წიგნი” – მითეფიშ დო ლეგენდეფიშ კათელი). სანარღოთ, ორიგინალქ მედინჷ დო წჷმოსქიდჷ ხვალე თე წიგნიშ ლათინურ ტრანსკრიპციაქ.
მაიაშ ნოღეფიშ ერკებული
რე ოშობათ მაიაშ ნოღა დო ვითოშობათ მორჩილ დოხორინი, თინეფ შქას არძოშე გურგაჩამალი რე: 250px|მინიატიურა|შქა პრეკლასიკურ პერიოდიშ დოხორეშ სტრუქტურა ნოღა ნაკბეს
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:მაია კატეგორია:ცივილიზაციეფი კატეგორია:ამერიკაშ კათეფი
სანჩეს-კარიონი (პროვინცია)
200პქ|მინი|მარჯვნივ|პროვინციაშ აბანდვალა ლა-ლიბერტადიშ რეგიონს სანჩეს-კარიონი — ლა-ლიბერტადიშ რეგიონიშ პროვინცია პერუს. პროვინციაშ ნანანოღა რე უამაჩუკო. პროვინციაშ მახორობა აკმადგინანს 127,562 ადამიერს, ფართობი რე 2,486.38 კმ².
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:პერუშ პროვინციეფი
თუთაშ კალენდარი
თუთაშ კალენდარი — კალენდრიშ გვარობა, ნამუთ გერსხილი რე თუთაშ ფაზეფიშ თირუაშ პერიოდის, ანუ სინოდური თუთას.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:კალენდარი კატეგორია:ქრონოლოგიეფი
შიმონ პერესი
შიმონ პერესი (שמעון פרס, شمعون بيرس, დაბადებათ Szymon Perski; დ. 2 მარაშინათუთა, 1923, ბჟაეიოლი პოლონეთი — ღ. 28 ეკენია, 2016, თელ-ავივი, ისრაელი) — ისრაელიშ ართ-ართი ურჩინაში სახენწჷფო მოღალე, ნამუშ პოლიტიკური კარიერა 65 წანაშე უმოსის კოროცხუნს. 1984-1986 დო 1995-1996 წანეფს რდჷ ისრაელიშ პრემიერ-მინისტრი. 2007 წანაშ მანგის გეგშაგორეს ისრაელიშ პრეზიდენტო. თე პოსტი ოფიციალურო დეკინჷ 2007 წანაშ 16 კვირკვეს.
ლეკთარეში
ლეკთარეში, დევაში, წყარმალუ ლენტეხიშ რაიონს, ცხენწყარიშ მარძგვანი ნადუ. ოდუდე უღჷ ეგრისიშ ქჷნდჷრიშ ოორუე კართეს, 2420 მ სიმაღალას. სიგჷრძა 16 კმ, ღანჩოშ ფართობი 69,6 კმ2. ეთმიჯუმუაფუ თირიშ, ჭვემაშ დო დიხაშთუდონი წყარით. წყარალა უჩქჷ აფუნს, წყარმარჩხობა - ზოთონჯის, წყარმოლაფეფი - ზარხულს დო დამორჩილს. ოშქაშე წანური ხარჯი 2,79 მ3/წმ.
ლიტერატურა
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმიშ დო თუდოლენი შონეშ აკანიშ წყარმალუეფი
კიევიშ ოლქი
ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მონწყუალა
კიევიშ ოლქიშ ადმინისტრაციული ცენტრი — ნოღა კიივი (ოლქიშ აკოდგინალუაშა ვენშმურს).
ოლქის უღუ ჟირი ექსკლავი — ნოღა სლავუტიჩი, ნამუთ გოხურგელი რე ჩეტნიგივიშ ოლქით დო დაბა კოციუბინსკე, ნამუთ გოხურგელი რე კიევით.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:უკრაინა კატეგორია:უკრაინაშ ოლქეფი
ბრდა (წყარმალუ)
ბრდა (Brda) — წყარმალუ პოლონეთის, ვისლაშ ნადუ. სიგინძა 238 კმ. აუზიშ ფართი 4,627 კმ². ბრდა გიშმურს ნოღეფს: პჟეხლევო, კონარჟინი, ტუხოლა, კორონოვო, ბიდგოშჩი.
რესურსეფი ინტერნეტის
ბრდა
ჯვ. წ. 664
— ახალი წანეფიშ ეჭარუაშახ 664 წანა.
ნაღურა
კატეგორია:
არჩიდონაშ კანტონი
არჩიდონაშ კანტონი (Cantón Archidona) — კანტონი ეკვადორს, ნაპოშ პროვინციას. ადმინისტრაციული ცენტრი რე ნოღა არჩიდონა. 2001 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით მახორობა 18 551 ადამიერს აკმადგინანდჷ.
სქოლიო
კატეგორია:ეკვადორიშ კანტონეფი
ფიშტი (სტადიონი)
ოლიმპიური სტადიონი „ფიშტი“  — ნოღა-კურორტი სოჭიშ სტადიონი. აკიგჷ XXII ზარხულიშ ოლიმპიურ ლაჸაფეფშო სოჭის 2013 წანას. ტერიტორიულო იდვალუაფუ ადლერს, ოლიმპიური პარკის.
სქოლიო
კატეგორია:რუსეთიშ ოკუჩხბურთე სტადიონეფი კატეგორია:სოჭიშ სტადიონი
ვალდივია (წყარმალუ)
thumb|ვალდივია ვალდივია (Río Valdivia) – თარი წყარმალუ ობჟათე ჩილეს. თიში სიგჷრძა რე 15 კმ. ღანჩოშ ფართობი 10 275 კმ². თინა წყარმალუეფიშ კალიე-კალიე დო კაუკაუშ აკოართაფაშ გეშა გჷთმიჭყაფუ ნოღა ვალდივიაწკჷმა.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ჩილეშ წყარმალუეფი
სანტა-ვენერა
სანტა-ვენერა — ნოღა მალტას. ნოღაშ მახორობა — 6,932 ადამიერი (2014 წანაშ მელახიშ ფასებათ).
კატეგორია:მალტაშ ნოღეფი
ასანსოლი
ასანსოლი — ქუანოშქერიშ მოპალაფაშ დო ინდუსტრიული მეტროპოლია რე, ართ-ართი არძოშე დიკაფილი კომერციული ცენტრი ინდოეთის. ნოღა, ბჟადალი ბენგალიშ შტატიშ მაჟირა უშხუაში ნოღა დო ურბანული აგლომერაცია რე კოლკატაშ უკული, თაშნეშე მა-19 უდიდაში აგლომერაცია ინდოეთიშ მასშტაბით. ნოღა იდვალუაფუ ბურდჰამანიშ რაიონს. ნოღას დიდი მუდანობაშ ოხანდე ნძალა ჸუნს, ზომიერო მაღალი მიშნაველი ართ შურ მახორუშო, ოგონათუე დგჷმილეფი, ჯგირი სატრანსპორტო სისტემა. ელმოლიშ დო გოვითარაფაშ საირქიანო ინსტიტუტიშ (IIED) მოშინუაშ გეპონუათ, ნამუთ ბრიტანულ ვასათარობო ორკვიალი ინსტიტუტის წჷმარინუანს, ასანსოლი თი 11 ინდურ ნოღეფს შქას რე, ნამუთ მოსოფელიშ 100 არძოშე მარდუ ნოღაშ ერკებულშა მიშმურსჷნ (42-ა აბანს). ნოღაშ ჯოხოდვალა ასანსოლი შხვადოშხვა ჯოხოშე წჷმოდირთუ, ასანი ჯა რე (ჯაშ ჯიში, ნამუთ წყარმალუ დამოდარიშ წყარპიჯეფს ირდუ), სოლ (Sol-land) - მინერალეფით დიდარ ღოზის გუთმუსვანს ღოზის.
სქოლიო
კატეგორია:ინდოეთიშ ნოღეფი
აიონ-ოროსი
აიონ-ოროსი (ბერძ. Hagiom Oros, ახალი ბერძენ. ajon Oros — წიმინდე გვალა), ვარა ათონი — ჩქონი ბჟაეიოლ საბერძნეთის, ქალკედონიშ ჩქონიშ ბჟაეიოლ გჷშაკინელი. მიშაჭკირილიე ეგეოსიშ ზუღაშა. სიგჷრძა 50 კმ, სიგანა 10 კმ. თიშ ობჟათე-ბჟაეიოლ ნორთის ერხინილიე გვალა ათონი (2033 მ). აიონ-ოროსი კრისტალური ტკილეფით ეგაფილი ჰორსტი რე. გოქუნილიე მაქვისით, ფიჭვიშ, ჭყონიშ დო წიფურიშ ტყალეფით. ჩქონიშ ჯვეში სახენწჷფო რდჷ აქტე. ჯვ. წ. 480 საბერძნეთიშ მეხჷ გჷმოლაშქუაშახ ქსერქსეს აქტეშ ჸალს გოუჭკირჷ თხორილი, ნამუშ ნოქურით ამდღარშახიე წჷმოსქილიდარი. VII—VIII ოშწანურეფს თაქ იჭყაფუ მეხვალახეეფიშ დო უკული ბერ-მალაზონეფიშ დოკვირდაფა დო ომონასტერე კიდანჯუა.
VIII ოშწანურაშ დალიას, ქორთუ მალაზონეფს თაქ მორჩილი ოჸურჩე, „ათო“ დურსხუაფუნა. უკული არაბეფიშ გენთხაფაშ გეშა, აიონ-ოროსი მუსხირენშა გოჩოლერე. მაართა დიდი მონასტერი — „დიდი ლავრა“ თაქ 963 წანას ეიოგჷ ათანასე ათონარქ. ათანასე ათონარიშ ნჯღვერალაშ ბორჯისჷნე დირსხუ მონასტერ ვატოპედიქ დო ათონიშ ივერეფიშ მონასტერქ. ბერძენეფიშ დო ქორთუეფიშ მოხ, თაქ მონასტერეფი დოკიდეს სერბეფქ (ხილანდარი), ბულგარალეფქ (ზოგრაფუ), რუსეფქ (როსიკონი) დო შხვა; XV ოშწანურას აიონ-ოროსის 30 მონასტერი დო 30 ვითოშშახ მალაზონი რდჷ, ოდო 1961 წანას 20 მონასტერი დო 12 ოფუტე (2687 მახორუ).
ბიზანტიაშ იმპერიაშ დონთხაფაშ ხანას, კერზოთ, თესალონიკეშ დონთხაფაშ უკული, (1430) აიონ-ოროსი ოსმალეფქ ქჷდეკინეს დო ირწანური გჷნაგაფურიშ პიჯალათ მონასტერს დუდალაშ დო კულტიშ დუდიშალა ქჷმეჩეს. I მოსოფელიშ ლჷმაშ უკული, აიონ-ოროსი საბერძნეთიშ აკოდგინალუაშა (თესალონიკეშ ნომი) მიშელჷ. აიონ-ოროსიშ მონასტერეფშე უმაღალაში იურისდიქციაშ ნება კონსტანტინოპოლიშ პატრიარქიშ ხეს რე, ოდო მონასტერეფს დუდენს თინეფიშჷნე 20 წჷმმარნაფალეფშე აკოდგინელი სხუნუ. ემაჸონაფალი ხეშულობა ორხველჷ ალათირუათ გჷშაგორილ სხუნუშ 4 მაკათურს დო კათუაშ დუდმახვენჯის — პროტოსის, მიდგაშ ორენჯი რე კარიასი (X ოშწანურაშე).