cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
აბუ-დაბიშ საირქიანო აეროპორტი
აბუ-დაბიშ საირქიანო აეროპორტი (مطار أبو ظبي الدولي)  — საირიქანო აეროპორტი აბუ-დაბის, არაბეფიშ გოართოიანაფილი საამიროეფიშ ნანანოღას. აეროპორტიქ აკიგჷ 1982 წანას, ნოღაშ ცენტრიშე 32 კმ.-შ გოძვენას (თეიშახ, 1968 წანას აეროპორტი ფუნქციონირენდჷ ნოღაშ შხვა რაიონს). 2010 წანაშ Airport Council International-იშ გჷმოკითხირიშ მეჯინათ, არხო ბჟაეიოლიშ არძაშე საუჯგუშო აეროპორტი. აეროპორტი ავიაკომპანია Etihad Airways-იშ ბაზა რე.
კატეგორია:არაბეფიშ გოართოიანაფილი საამიროეფიშ აეროპორტეფი კატეგორია:საირქიანო აეროპორტეფი
საუდარკროუკური
საუდარკროუკური (Sauðárkrókur) — ნოღა ისლანდიას.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ისლანდიშ ნოღეფი
ჰელიუმი
thumb|200px|left|ჰელიუმიშ ატომიშ სქემა
ჰელიუმი (He) — უფერე, უშურე, უგემე, ვამუმაწამალარი, ინერტული ქიმიური ელემენტი რე პერიოდული სისტემაშ თ.ჯ. ინერტული ანუ ჯგირი აირეფიშ ერკებულს დო თიში ატომური რიცხუ რე 2. ჰელიუმი მართა პერიოდიშ მაბრუო ბუნაშ თარ გიმენბუნაშა მიშმურს დო ინერტული აირეფიშ ბუნაშ ოდუდეს იდვალუაფუ. ჰელიუმიშ ფუნაფაშ დო წირადუაშ ტემპერატურეფი არძაშე დაბალი რე შხვა ჩინებულ ელემენტეფს შქას დო თინა ორთაშობურ დგომარობას აირიშ (გაზიშ) სახეთ მუთმოფხვადჷნა (ექსტრემალური პიჯალეფიშ მოხ). უკაჭული ღვანდი ჰელიუმიშ CAS-იშ რეგისტრაციაშ ნომერი რე: 7440-59-7. მინი|ჰელიუმი ჰელიუმი მაჟირა არძაშე გოფაჩილი ელემენტი რე ოქიანუს დო თაშნეშე სილექინათ მაჟირა რე პერიოდულ რცხილს. თეხანურ ოქიანუს დახე ედომუშამი ახალი ჰელიუმი წჷმიქიმინუ მურიცხეფს წყარბადიშ ატომიშ ფერეგუათ. დიხაუჩას ჰელიუმი წჷმიქიმინუ ალაზჷმაფათ მონკა ელემენტეფიშ დორცუაფაშ შედეგო. ზიტყვე ჰელიუმს ღებულენა ორთაშობურ აირშე დაბალტემპერატურული დორცუაფაშ პროცესით - თაშ ჯოხოდვალირი ფრაქციული მორთაფაშ მეთოდით (ქძ. ფრაქციული დისტილაცია სტატიას დისტილაცია).
სქოლიო
კატეგორია:ინერტული აირეფი კატეგორია:ქიმიური ელემენტეფი
რაჯია საბჰა
მინი|რაჯია საბჰაშ დგჷმილი მინი|[[ბარაკ ობამაშ გიშულა რაჯია საბჰას]] რაჯია საბჰა ვარდა შტატეფიშ სხუნუ (राज्य सभा) — ინდოეთიშ პარლამენტიშ ჟილენი პალატა.
აკოდგინალუა
პალატაშ მაკათურეფიშ მუდანობა რე 250, თინეფშე 12-ის დჷთმარჷნუანს ინდოეთიშ პრეზიდენტი, მენცარობას, ხელუანობას დო ოჯარალე მოღალობას გიშაკერძაფილი დოინალაფაშ გეშა. დოსქილადირ მაკათურეფს დჷთმარინუანა შტატეფიშ დო მორსხუ ტერიტორიეფიშ ოკანონმადვალე ორგანოეფი.
დეპუტატეფიშ მანდატეფიშ ხანი 6 წანა რე, პალათაშ ნასუმორი ირ ჟირ წანაშე ართშა გინიგორუაფუ.
ნებეფი
პალატეფიშ გინნაჭყვიდირაშ კონფლიქტიშ შვანს მიჭანუაფუ ართობური ხუნა (თეჯგურა შვანი გვალე 3-შა რდჷ, ეკონია 2002 წანას, ანტიტერორისტული კანონდვალაშ გეშა). თიშ გეშა ნამჷ-და გიმენი პალატა ჟირშა უმოს მეტი რე ვინდარო ჟილენი, დე-ფაქტო გიმენ პალატას ვეტოშ ნება უღუ.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ინდოეთიშ სახენწჷფო მონწყუალა კატეგორია:ინდოეთიშ პოლიტიკა კატეგორია:ინდოეთიშ პარლამენტი
1352
კატეგორია:
ლინცი
ლინცი (Linz) — ნოღა ავსტრიას. ფედერალური დიხა ჟიმოლენი ავსტრიაშ ნანანოღა. მახორობა — 207.247 (2022). ჟიმოლენი ავსტრიაშ უკაბეტაში ნოღა დო ქიანაშ სიკაბეტათ მასუმა ნოღა ვენაშ დო გრაციშ უკული. ნოხოშ ჯოხოშ მეჯინათ გიადუ ასტეროიდის (1469) ლინცია-შ ჯოხოქ. ნოღას იდვალუაფუ 4 უნივერსიტეტი, 5 თეატრი, მუზეუმი დო XIII—XIX ოშწანურეეფიშ არქიტექტურული ძეგლეფი.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ავსტრიაშ ნოღეფი კატეგორია:ავსტრიაშ დიხეფიშ ნანანოღეფი კატეგორია:ევროპაშ კულტურული ნანანოღეფი
იჟი
იჟი იჭყაფჷ ჭიჭე წყარმალუეფიშ დიდი იჟიშ დო ჭიჭე იჟიშ აკოართაფათ, ოფუტე მალიე ოშვორციშ გოხოლუას, უდმურტეთის. წყარმალუ გიშმურს უდმურტეთიშ დო თათარეთიშ ტერიტორიეფს დო ინაკათუ ნიჟნეკამსკიშ რეზერვუარს, ნამუთ იდვალუაფჷ წყარმალუ კამას. იჟიშ სიგინძა რე 259 კმ., ღანჩოშ ფართობი 8,510 კმ². უდიდაშ ნადუეფი რე, მარძგვანი: ბობინკა, აგრიზკა, პოსტოლკა, ლიუკი, პიროგოვკა, კვარჩხანი: კირიკმასი, პოზიმი, ვაჟოიკა.
წყარმალუ იჟის იდვალუაფჷ ნოღეფი: იჟევსკი დო აგრიზი.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:რუსეთიშ წყარმალუეფი კატეგორია:უდმურტეთიშ წყარმალუეფი კატეგორია:თათარეთიშ წყარმალუეფი კატეგორია:კამაშ ნადუეფი
შარლ დე გოლი
შარლ დე გოლი (Charles André Joseph Marie de Gaulle) (დ. 22 გერგობათუთა, 1890 — ღ. 9 გერგობათუთა, 1970) — ფრანგი ოურდუმე დო სახენწჷფო მოღალე, საფრანგეთიშ პრეზიდენტი (1958-69). საფრანგეთის თიშ არძაშე შხირას მიშინუანა მუჭოთ „გენერალი დე გოლი“.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:საფრანგეთიშ პრეზიდენტეფი კატეგორია:საფრანგეთიშ პრემიერ-მინისტრეფი კატეგორია:ფრანგი ოურდუმე მოღალეეფი კატეგორია:დუნაბადი 1890 კატეგორია:ნაღურა 1970 კატეგორია:რგილი ლჷმაშ ლიდერეფი კატეგორია:მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ პოლიტიკური ლიდერეფი
1355
კატეგორია:
ბჟაეიოლმარჩქინჯალა
მინი|ანტიკური [[ასურეთიშ ნოსქილედეფი ბრიტანეთიშ მუზეუმს]] ბჟაეიოლმარჩქინჯალა (თაშნეშე ორიენტალისტიკა) — ომენცარე დისციპლინა, ნამუთ ბჟაეიოლიშ ნინეფიშ, შურიელ დო მატერიალურ კულტურაშ დოგურაფათ რე დოკაფილი.
ბჟაეიოლმარჩქინჯალა ევროპას
ევროპას, ბჟაეიოლმარჩქინჯალაქ, მუჭოთ აკადემიურ დისციპლინაქ, პარიზის 1795 წანას დირსხუ ჯოხოდვალათ — École spéciale des langues orientales. პარიზიშ თე სკოლას ოგურუანდჷ სილვესტრ სასი (Silvestre de Sacy, 1758—1838), ნამუქჷთ მუში მოღალობათ დიდი გოლინა იღვენუ ბჟაეიოლმარჩქინჯალაფონი მენცარობაშ გოვითარაფაშა. გერმანიას 1845 წანას დირსხუ გერმანიაშ ბჟაეიოლურ ჯარალუაქ, ნამუთ ასეშა დითმიგურუანს აზიაშ, აფრიკაშ დო ოკიანეთიშ ქიანეფს, თინეფიშ ნინეფს, ჯარალუეფს, კულტურეფს. ვენას 1886 წანას აკიქიმინჷ ორიენტალისტიკაშ ინსტიტუტიქ. ავსტრიაშ ნანანოღას რსებულ თე ინსტიტუტის დიოდღარო ფუნქციონირენს ჯვეშსემიტური ფილოლოგიაშ დო წჷმი აზიაშ არქეოლოგიაშ, არაბისტიკაშ დო თურქოლოგიაშ სპეციალობეფი.
ორიენტალისტიკაშ დისციპლინეფი რე: ასირიოლოგია, ირანისტიკა, თურქოლოგია, ოსმანისტიკა, სემიტოლოგია დო კანკალეშა სემიტოლოგიაშე გიშართილო გერე თაშნეშე არაბისტიკა დო ისლამოლოგია.
ზიტყვაშ ფართო გაგებათ აბჟაეიოლმარჩქინჯალა შილებე იკათუანდას ეგვიპტოლოგიასჷთ. ეგვიპტოლოგიას შხირას აფრიკანისტიკას მიორხველანა.
იაპონიასჷთ თაშნეშ რსებენს დისციპლინა, ნამუთ პიჯიშოთ ევროპაშ, ვარდა ბჟადალიშ დოგურაფათ რე დოკაფილი. (ქძ. რანგაკუ.)
1356
კატეგორია:
ბჟადალი
ლიტერატურა
კატეგორია:ორიენტაცია კატეგორია:გეოგრაფიული ტერმინეფი
ყაზახეთიშ ისტორია
მინი|თეხანური ყაზახეთიშ ორენი მინი|150პქ|ოხაკანე პერიოდიშ გიშაულარი ანჯარი ყაზახეთიშ ტერიტორიას მახორუ ადამიერეფიშ ისტორია დოხოლაფირო 1 მილიონი - 800 000 წანაშ კინოხ კარატაუშ გვალეფს მახორუ პიტეკანტროპეფით (ადამიერ-ქია) იჭყაფუ. კარატაუშ რეგიონს დო ცენტრალური ყაზახეთიშ ტერიტორიას ნეანდერტალარეფი დოხოლაფირო 140 – 40 ვითოში წანაშ კინოხ მუკორჩქინდეს, თეხანური ჰომო-საპიენსეფი 40 – 12 წანაშ კინოხ ცენტრალურ დო ბჟაეიოლ ყაზახეთის.
ყაზახეთიშ ტერიტორიას დოხოლაფირო 5000 წანაშ კინოხ დიჭყეს ჩხოლარეფიშ დოჭყანაფა დო დიხაშ დამუშება. ბოტაიურ კულტურას (ქირსეშახ: 3600–3100 წ.) დიჭყანეს მაართა ცხენი. თაშნეშე 4-3 ვითოშწანურეფს დიჭყჷ რკინაშ დამუშებქ დო 2 ვითოშ წანაშ კინოხ ჯვეშ წანეფიშეჭარუათ, უკვე გოვითარაფილი რდჷ მადენიშ შიბა დო გეგია რინაშ წესი ყაზახეთიშ ველეფს.
ჩქინ წანეფიშეჭარუაშახ III ოშწანურას, ყაზახეთიშ ტერიტორია ედომუშამო მიშმეშჷ ჰუნეფიშ იმპერიაშა, სოიშე იჭყაფუ თიში ისტორიული პერიოდი. ჰუნეფიშ იმპერიაქ აკაართიანუ დოხოლაფირო 26 ზოხორინელი ტომობურივი რსხუ. იმპერიაშ აკოცჷმაშ უკული, ყაზახეთიშ ტერიტორიას მახორუ ტიელეფქა აკოქიმინეს ტომობურივი რსხუ, ნამუთ მირჩქინუაფუდჷ ჰუნეფიშ იმპერიაშ მონძეთ.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ყაზახეთიშ ისტორია
თარობა
თარობა — ართიანი სტრუქტურა, ნამუსჷთ უღჷ ნძალა აძვილაფაშ ვარა ნებაშ წეისთ ახორციელას დორხველი ნებაგოქუნელობა, მიღას კანონეფინ. რჩქვანელობური თარობა შანენს ომენოღალე ხეშულობას, ნამუთი შილებე რდასჷნ არდგილობური, ერუანული ვარდა ოერეფოშქაშე. ხოლო არსებენს ოწარმე, აკადემური დო რელიგიური ხეშულობა. ათეჯგუა სტრუქტურულ ართულეფს შილებე დუძახათ დირექტორეფიშ სხუნუ, მამართვალეფი, გუბერნატორეფი, ვარდა უბრალეთ ადმინისტრაცია, უნჩაშეფიშ სხუნუ. ხეშულობეფიშ შანულობა დო კათინი ითირუ არდგილიშ დო დოშანილობაშ მეჯინათ, ორგანიზაციაშ სტრუქტურაშ, ენწყუალაში მეჯინათ, ირთულებუ თარობაშ კომპლექსურებათ დო ირდუ იერარქიულიოკუჩხური. თაშნეშე, ჭიჭე დო კაბეტი ნოღეფს ჸუნა მიარე მამართვალი,მულტინაციონალურ კომპანიეფს ჸუნა იერარქიეფიშ თელი ჯაჭვი. მარუალაშ ფორმეფშქას გიშიგორუაფუ სახენწჷფო დო კერზო ადმინისტრაცია. მართუალაშ კონცეფციაქ დირსხუ დიო ხოლო მაართაჸოფილი თემური წკარუაში ბორჯის, მუჟამსჷთ ადამიერეფი იართიანებუდეს თურეფო საართო ღანკიშ მიოჭირანაფალო.
სქოლიო
კატეგორია:თარობა
იენს ჰოფერი
ტიტულეფი
0 ტიტული
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:დუნაბადი 1997 კატეგორია:დუნაბადი 1 გჷმათუთა კატეგორია:მობურთეეფი
კევინ კოსტნერი
კევინ კოსტნერი (Kevin Costner დ. 18 ღურთუთა, 1955, ლინვუდი, კალიფორნია, ააშ) — ამერიკალი არტისტი, რეჟისორი, პროდიუსერი დო ბიზნესმენი. რე ოსკარიშ, ორქოშ გლობუსიშ დო ემიშ ლაურეატი. გინოღალირი აფჷ ფილმეფი „გერეფწკჷმა მასხაპალი“ (1990) დო „ფოსტალიონი“ (1997).
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი კატეგორია:ამერიკალი რეჟისორეფი კატეგორია:დუნაბადი 1955 კატეგორია:ოსკარიშ მაღვენჯი კინორეჟისორეფი
დიმაშ კუდაიბერგენი
დინმუჰამედ კანატული კუდაიბერგენი (ჩინებული, მუჭოთ დიმაშ კუდაიბერგენი, დ.24 მესი, 1994, აქტობე, ყაზახეთი) — ყაზახი მობირე, კომპოზიტორი დო მულტიინსტრუმენტალისტი.
დიმაშ კუდაიბერგენქ პოპულარობა მიპალუ ჩინურ ტელეშოუს სინგერ-2017 კათაფათ, ნამუთ 21 ღურთუთაშე 22 პირელიშამო მიშჷ 2017 წანას. ნდიებას თიქ ფინალშახ ქიმიოჭირინუ დო მაჟირა აბანი დეკინჷ. დიმაშიქ მაართა ბანი მიპალუ მაართა, მაჟირა დო მაამშვა გიშულას, ბირეფით - SOS d’un terrien en détress, ადაჟიო, ოპერა 2''. თიშ კონკურსშა გიშულაქ დო სინგლიქ პოპულარულ რსულებეფს შქას მოხვადჷ. დიმაშიშ ბირაქ Eternal Memories გიშულაშ დღას QQ iTunes-ის მაართა აბანი დეკინჷ. თინა რე კინოფილმიშ შინეფწკჷმა ბურჯაფიშ ბირა. 2017 წანას დიმაშიქ მიარე შოუს დო ღონისძიებას გიშარჩქინდჷ მუჭოთ ჩინეთის, თაშნეშე ყაზახეთის დო საფრანგეთის. 2017 წანაშ 27 მანგის ნოღა ასტანას, ყაზახეთის იმანჯჷ დიმაშიშ მაართა სოლო კონცერტიქ, ნამუსჷთ 30 000 ადამიერი ოკათუდჷ. მაჯინეეფიშ ფასებათ ჯგირი რდჷ. 2017 წანას, კუდაიბერგენქ მიღჷ მუსხირენი მუსიკალური პრემია, თინეფს შქას საუჯგუშო აზიალი არტისტიშ წოდება მიღჷ ეჩდომაართა ჩინურ პრემიას. თაშნეშე არძაშე პოპულარული ურცხოალი მობირეშ წოდება Tencent MTV Asia-შ მუსიკალურ ფესტივალს.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:დუნაბადი 24 მესი კატეგორია:ყაზახი მობირეეფი
1357
კატეგორია:
დალვიკი
დალვიკი (Dalvík) — ნოღა ისლანდიას.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ისლანდიშ ნოღეფი
1358
კატეგორია:
ბჟაეიოლი
მინი|250პქ|მარჯვნივ|ჰორიზონტიშ ჭურჭული — ბჟაეიოლი, ნამუთ მარძგვანჸურე იდვალუაფუ (E) ბჟაეიოლი (ბჟაეიოლიშ ჭურჭული) — ჰორიზონტიშ (ქიანაშ აკანეფიშ) ოთხი ოთხი თარი ჭურჭულშე ართ-ართი, იდვალუაფუ ოორუეშჸურე, პიჯრთინაფილი დჷმაკვირეშ ხემარძგვანშე. ეიშანუაფუ O (გერმ. Ost) ვარდა E (ინგლ. East) ასოთ. ბუნობაშ დღალეფს ბჟა თე ჭურჭულიშ გოხოლუაშე ეშმურს. ართ-ართი რე ცაშ ეკვატორიშ დო ჭეშმარიტი ჰორიზონტიშ გინოკვათუაშ ჟირ ჭურჭულს შქას.
გეოგრაფიული ორიენტაცია
ბჟაეიოლს იკაფურებუ ტერიტორია, ნამუთ რუკას ჩქინდე მარძგვანშე იდვალუაფუ. თინა მუში დინორეთ ბჟადალიშ ჭურჭულიშ სააწმარენჯოთ რე.
მოსოფელიშ გეოგრაფიულ რუკას ფირჩა ორთაშობური აკანეფი, ნამუთ ნულუანი მერიდიანიშ მარძგვანშე იდვალუაფუ გეოგრაფიას ბჟაეიოლი ჭურჭულეფი (ვარდა ორთაშობური აკანეფი) ჯოხო. ნულუანი მერიდიანი ართგვარი „ხინჯი“ რე ბჟადალ დო ბჟაეიოლ ჭურჭულეფს შქას. ნულუანი მერიდიანიშ მარძგვანშე (ე.ი. ბჟაეიოლშე) იდვალუაფუ ევროპაშ, აფრიკაშ დო ანტარქტიდაშ ფირჩა მუნაკვათეფი; ედომუშამო აზია დო ავსტრალია. თაქ რე რჩქალი დო ინდოეთიშ ოკიანე მიარე კოკეფამო.
ლიტერატურა
კატეგორია:ორიენტაცია კატეგორია:გეოგრაფიული ტერმინეფი
ვიშერა
ვიშერა (რუს. Вишера) წყარმალუ რუსეთიშ პერმიშ აკანს, კამაშ კვარჩხანი ნადუ.
ვიშერა იჭყაფჷ პერმიშ აკანიშ ოორუე-ბჟაეიოლს, კომიშ რესპუბლიკაშ დო სვერდლოვსკიშ ოლქიშ ხურგიშ გოხოლუას. წყარმალუ მეურს ურალიშ გვალეფიშ ბჟადალს, გიშმურს ინწრო ლეხერს დო ინაკათუ კამას.
წყარმალუ გჷმათუთა-გერგობათუთაშე პირელიშახ გოჸინილი რე.
ეტიმოლოგია
ვიშერას კომიშ კათა ვისერ-ს უძახჷ. ჸათე ელემენტის იკათუანს ურალიშ შხვა წყარმალუეფიშ ჯოხოდვალეფი ხოლო. ლინგვისტი ალექსანდრე მატვეევიშ აზრით ვიშერა შილებე შანენდას ოორუე წყარმალუს ვარდა შქასერიშ წყარმალუს.
1359
კატეგორია:
აზერბაიჯანიშ ისტორია
აზერბაიჯანი — ისტორიულ-გეოგრაფიული ხურგი ბჟაეიოლი ევროპაშ დო ბჟადალი აზიაშ შქას. ბჟაეიოლშე კასპიაშ ზუღა ომძღჷ, ოორუეშე დაღესტანი უხურგანს, საქორთუო — ოორუე-ბჟადალშე, სომხეთი დო თურქეთი ობჟათე-ბჟადალშე, ირანი — ობჟათეშე. აზერბაიჯანი ეთნიკურო მიარე შხვადოშხვა ადამიერიშ ჸუდე რე, თინეფიშ უმენტაშობას აზერბაიჯანალეფი აკმადგინანა. ზოხორინელი აზერბაიჯანიშ რესპუბლიკას ეთნიკური ბუნეფიშ რიცხუ 8 მილიონს ონჭუ.
გოჭყაფა
მინი|პეტროგლიფი [[გობუსტანიშ სახენწჷფო ტყაჩირი|გობუსტანს, 10 000 წანაშ კინოხიანი.]]
აზერბაიჯანიშ მონძალას, კულტურას დო ცივილიზაციას მუჭოთ ჯვეში, თეშ თეხანური ნერჩი უღუ. აზერბაიჯანეალეფი თიჯგურა კათეფიშ დო ცივილიზაციეფიშ გამნარჸეფო იკოროცხჷნა, მუჭომეფით რე კავკაციალი ალბანარეფი, ირანული ტომეფი: სკვითეფი დო ალანეფი, ოღუზი თურქეფი თინეფს შქას. ეკონია გენეალოგიური დნმ ტესტეფი ოძირანა, ნამჷ-და აზერბაიჯანალეფიშ გენი უმოსი არხოს რე ირანალეფიშ დო თურქეფიშ გენეფწკჷმა.
კავკაციაშ 80 წანიანი კოლონიზაციაშ უკული რუსეთიშ იმპერიაშ გიმე, აზერბაიჯანიშ დემოკრატიული რესპუბლიკაქ 1918 წანას დირსხუ. 1920 წანას სახენწჷფოშა სხუნუეფიშ ჯარეფქ გემშიჭკირეს დო 1991 წანაშახ ქჷდოსქიდეს, სოიშახ სხუნუეფიშ რსხუქ ვაკოცჷნ.
უჯვეშაში ისტორია
მინი|ორქოშ მუკოქუნალობაშ აპლიკაცია, ოძირანს ჟირი სკვით მეშქვილეს, ჯვ.წ. 400-350 . [[ბრიტანეთიშ მუზეუმი.]]
აზიხიშ ქვიბილი, აზერბაიჯანს, ფიზულიშ ოლქის იდვალუაფუ დო მაართაჸოფური ადამიერიშ ართ–ართ უჯვეშაში ოხორინეთ მირჩქინუაფუ ევრაზიას. აზიხიშ ქვვინილიშ უდაბალაშ ფალეფს ნაძირებუ რე პრე–აშელური კულტურაშ ნოსქილედეფი. თე კულტურა ართ–ართი უჯვეშაში კულტურა რე დო ძალამ მოგენს ოლდუვაიშ კულტურას ტანზანიას დო ლასკოშ კულტურას ობჟათე-ბჟაეიოლ საფრანგეთის.
აზერბაიჯანიშ ტერიტორიას გჷმიჭკირუ მიარე კათეფიშ დო ცივილიზაციეფიშ გოლინა, თინეფს შქას შუმერეფიშ დო ელამეფიშ. მუჭოთ ჩქჷნ, ობჟათე კავკაციაშ უჯვეშაში მახორუეფი კავკაციარი კათეფი რდეს დო თინეფს შქას არძაშე გიშეძირედჷ დო ჩინებული წჷმმარინაფალი რე კავკაციარი ალბანარეფი.
ჯვ.წ. მა–8 ოშწანურას, მანაშ ომაფეშ ტერიტორიას, გვერდო გეგია კიმერიალეფქ დო სკვითეფქ ქჷდიხოეს. ასირიალეფიშ ცივილიზაციაქ, ტობა ურმიაშ ობჟათეშე გიჭყჷ, კინოხიან ოშწანურას, სოიშახ მიდია დო ალბანეთი აკიქიმინუდჷნ. უჯვეშაში დოკუმენტეფი დო დინნაჭარეფიი, ნამუეფით გჷმირინუაფუ ისტორიული ანალიზიშო ასირიაშე მოურს, კერზოთ ურარტუშ ომაფეშე. აზერბაიჯანს მუთ ოხჷნ, მენცარეფი ბერძრნულ, არაბულ, რომაულ დო სპარსულ წყუეფს გჷმირინუანა.
კავკაციური ალბანეთი
კავკაციალი ალბანარეფი აზერბაიჯანიშ ტერიტორიას მაართა მახორუეფო მირჩქინუაფჷნა. მაართა დჷმაჸუნაფალეფი სკვითეფი რენა, ჯვ. წ. IX ოშწანურას. საბოლათ ტერიტორია ხეშა აქემენიდეფქ ქაშიჸოთეს ჯვ. წ. 550 წანას. თეპერიოდისაზერბაიჯანს ზოროასტრიზმიქ გიფაჩჷ. ჯვ. წ. 330 წანას — აქემენიდეფი ალექსანდრე დიდიქ დამარცხჷ. სპარსეთის სელეკიდეფიშ დონთხაფაშ უკული, სომხეთიქ მუშ კონტროლშა ქჷდიჸუნუ თეხანური აზერბაიჯანიშ ნორთეფი დო პატჷნალენდჷ ჯვ. წ. 190–428 წანეფშა იგჷნძორებუდჷ. ჯვ.წ. I ოშწანურას, კავკასციალი ალბანარეფქ ომაფე ქჷდარსხუედ დო ზოხორინალა დიდი ხანიშ გოძვენას გირზინეს, სოიშახ სასანიდეფქ, ვედიჸუნეს დო პროვინციათ ვეგნართინესჷნ 252 წანას. კავკაციალი ალბანარეფიშ მამართალი, მაფა არნეირქ, ქირსიანობა IV ოშწანურას ოფიციალურ რელიგიათ გჷმაცხადჷ დო ალბანეთი VIII ოშწანურაშახ ქირსიანულ სახენწჷფოტ სქიდუდჷ. სასანიდეფიშ მართუალაქ 642 წანას ეგთუ, მუჟამსჷთ თინეფი არაბ მუსლიმეფქ დამარცხესჷნ.
აქემენიდეფიშ დო სელევკიდეფიშ მართუალა
მიდიაშ იმპერიაშ დოხუაფაშ უკული, ასეიანი აზერბაიჯანიშ ტერიტორია, სპარსი მაფა ცირუსიქ ქჷდიჸუნუ ჯვ.წ. მა–6 ოშწანურას. თე უჯვეშაში სპარსეთიშ იმპერიას ზოროასტრიზმი რდჷ გოფაჩილი დო მალას ალბანარეფქჷთ ჩინებულო გჷნირთეს, მუჭოთ დაჩხირიშ პატიშმემაჩამალეფი.
თე იმპერიაქ კუნტა ხანი იარსებუ დო ჟირი ოშწანურაშ უკული ალექსანდრე დიდიშით იჸუ დოჸუნელქ დო სპარსეთიშ ჯვეში ტერიტორიას ელინეფიშ კულტურაქ გიჭყჷ. სელევკიდი ბერძენეფქ კავკაციას ალექსანდრე დიდიშ ღურაშ უკული ქჷდიხორეს ჯვ.წ. 323 წანას, მორო რომიშ ჟიგოლინაშ გიმე რდეს, ართჸურე გიშართილი ბაკტრიალი ბერძენეფი დო მაჟირაჸურე უმოსო ნტერულო გენწყილი პართიალეფი (ხოლო ართი გეგია ტომი ცენტრალური აზიაშე), ნამუეფით გვიანი მა–4 ოშწანურაშე (ჯვ.წ.) მა–3 ოშწანურაშახ (ჯვ.წ.) სერიოზულ რესქუეფს ახორციელენდჷ სელევკიდეფიშ ოპალუეფს. თექ ირფელქ საბოლათ აბანური კავკაციარი ტომეფს საშუალება მეჩჷ აკოზგუმონჭჷდესკო დო დურსხუაფდესკო ართოიანი, ზოხორინელი სახენწჷფო.
ალბანეთი, რომაულ–პართიული კონკურენცია დო სასანიდური გომორძგუაფა
ალაბენთიშ სახენწჷფოქ კავკაციარი აბანობურეფიშ უმუშო აკიართიანჷ ზოროასტრიზმიშ ოსხირშა დიდი, ფირჩა იმპერია–სახენწჷფო გაჭყჷ. მორო ჩქ.წ. I ოშწანურაშ მა–2 გვერდის სომეხეფქ შანულამო დაკუნტარეს ალბანარეფიშ ტერიტორიეფი ობჟათეშე დო არტსტახი დო უტიკი გეჭოფეს, ნამუეფით ალბანური ტომეფით რდჷ დოხორელი, ნამუეფით უდიარეფი, გარგარიანალეფი დო კასპიარეფი რენა, თე ბორჯის ალბანეთიშ დო სომხეთიშ შქას ხურგი წყამალუ მტკვარი რდჷ.
ალბანეთიქ ლჷმეფიშ არენათ გჷნირთჷ, მუჟამსჷთ რომაალეფქ დო პართიალეფქ, ტერიტორიეფიშ გოძინა დიჭყესჷნ. ალბანეთიშ დიდი ნორთიქ რომაალეფიშ მართუალაშ გიმე ქჷმოხვადჷ, თი ბორჯიშ რომაალეფიშ ლეგიონიშ თარსარდალი პომპეუსი რდჷ. ობჟათე ნორთის — პართიალეფი მართჷნდეს. მორო ქუას ეშაკვათილი დინნაჭარა მარწუმენა, რომაალეფს ხვალე ბაქოშ ობჟათე-ბჟადალი აფუდეს დოკაფილი, მეხოლაფირო გობუსტანიშ ტერიტორიას. დინნაჭარა კეთებული რე ლეგიო XII ფულმინატაშით, იმპერატორ დომიტიანიშ მართუალაშ ბორჯის.
მუჟამს 387 წანას ბიზანტიაქ დო სპარსეთიქ სომხეთი გირთეს, ალბანარ მაფეფქ ატიშა დო არტახშა კონტროლი აკადგინეს, თენა რდჷ ჯილდო სასანიდეფიშე ალბანარი მაფეფშო, კერზოთ არშაკიდეფიშ დინასტიაშო, თიშენ, ნამჷ-და პატიცეს სპარსეთის. თე პერიოდის ჩინებული სომეხი ისტორიკოსი მოსეს ხორენატისი ადასურენს, ნამჷ-და წყარმალუ მტკვარი უკვე სომხეთიშ ჸოფილი ხურგი რენ.
1360
კატეგორია:
აზერბაიჯანიშ ისტორია
ალბანეთი, რომაულ–პართიული კონკურენცია დო სასანიდური გომორძგუაფა
შქა ოშწანურეფიშ ისტორიკოსეფი, მუჭომეფით რენა მოვსეს ხორენაცი დო მოვსეს კალანკატვაცი, ჭარნა, ნამჷ-და ალბანარეფი ქირსიანულ რწუმაშა, ხვალე მა–4 ოშწანურას გეგნორთეს სომეხი წიმინდე გრეგორ გჷმანათებელიშ ნწიათ. მორო ქირსიანობა ალბანეთის არგამათ ვაგოფაჩელე, თის ბიჯგ-ბიჯგო ინმადვალუდჷ ნერჩი, მარა ალბანარეფიშ დიდი ნორთიქ ჯვეშობურო კინ ზოროასტრიანო დო მეკაპუნეთ ქჷდოსქიდჷ, სოიშახ თინა ისლამქ ვათირუ.
ისლამური პერიოდი
225px|thumb|right|ხალიფეფიშ ხანი. {{legend|#a1584e|წჷმორაგადე მუჰამედი, 622-632}} {{legend|#ef9070|პატრიარქალური ხალიფატი, 632-661}} {{legend|#fad07d|ომაიანური ხალიფატი, 661-750}} მუჭოთ ისლამ არაბეფქ გიორჯგინეს სასანიდეფს დო ბიზანტიარეფს, თინეფქ ხეთეშე კავკაციაშ რეგიონშა ლესქერობა მანწყუეს. ქირსიანი ალბანარი მაფა ჯავანშირიშ აწორინალაშ გინოძალუაშ უკული 667 წანას, თინეფქ კავკაცია ვასალ ქიანათ გჷნართინეს. თეშ უკული არაბეფქ წყარმალუ მტკვრიშე დო არანიშ ტერიტორიაშე ჩინებეფიშ გორუა ქჷდიჭყეს. თე პერიოდის მიარე არაბიქ მოლართჷ ბასრაშე დო კუფაშე დო აზერბაიჯანს გიშნაგორა დიხეფი მიკურთხუეფი, თი დიხეფი, ნამუეფით კიუნოხ კვიდრ მახორობას დოკაფილი აფუდეს. თაშ გჷნირთეს არაბეფქ აზერბაიჯანიშ მახორუეფი. მორჩილ-მორჩილ აწორინალობეფიშ უმკუჯინალო, აზერბაიჯანიშ მახორობაშ უდიდაში ნორთიქ ისლამურ რწუმაშა გეგნორთჷ. მოგვიანაფათ, მა–10 მა–11 ოშწანურეფს ქურთეფით მართჷნდეს აზერბაიჯანიშ გორკვიაფილ ნორთეფს.
სელჩუკეფი დო მათირე სახენწჷფოეფი
სელჩუკეფიშ პერიოდი აზერბაიჯანიშ ისტორიას უმოსი შანულამი რდჷ, ვინდარო არაბეფიშ ლესქერუა, თიშ გეშა, ნამჷ-და თინეფქ თეხანური აზერბაიჯანალი თურქეფიშ ნაციონალური ეთნო–ლინვგვისტური ფორმარაფა მანჯეს.
სელჩუკეფქ ფართე იმპერიაშ მამართალეფო გჷნირთეს, ნამუშა მიშმეშჷ ირანი, ერაყი დო აზერბაიჯანო მა–12 ოშწანურაშახ. სელჩუკეფიშ პერიოდიშ გოძვენას, სელჩუკეფიშ გოლინამ ვაზირქ, სელჩუკ სულთანქ, ნიზამ ალ–მალკიქ (სპარსი გურაგილი დო მოღალე), მუსხირენი ოგონათუე დო ბიუროკრატიული რეფორმა მანჯჷ. თიშ ღურაშ უკული დიჭყჷ სელჩუკეფიშ საუჯგუშოთ ორგანიზაფიული სახენწჷფოშ დონთხაფაქ, უკულიანი დონთხაფას ხე ქუნწყუ სულთან აჰმად სანჯარიშ ღურათჷქ, 1153 წანას.
სელჩუკეფი, ათაბაგიშით იმართჷდეს, ნამუეფქჷთ მუშ ბორჯის სელჩუკეფიშ ვასალეფი რდესჷნ, მარა თინეფქ მუჭოთგა მახუჯეს მართუალაშ ოდუდეს ქჷმოხვადესკონ. ზიტყვა ათაბეგი დიო ხოლო სელჩუკეფიშ შქა ბჟაეიოლს პატჷნალაშ ბორჯიშე მოურს, მა–12 ოშწანურაშ დაჭყაფშე. მა–12 ოშწანურაშ ბოლოშე მა–13 ოშწანურაშ დაჭყაფშახ, აზერბაიჯანი, თურქი კათაშ შანულამ კულტურულ ცენტრო მირჩქინუაფუდჷ. არძაშე ჩინებული ათაბეგი მამართალი რდჷ შამს ელ–დინ ელდექიზი.
სელჩუკეფიშ ბორჯის, დიდი წჷმოძინაქ მოხვადჷ შხვადოშხვა მენცარობას დო გიშაკერძაფილო ფილოსოფიას, თიჯგურა ირანალეფიშ ნწიათ, მუჭომით რე ბაჰმანიარი, ხათიბ ტაბრიზი, შაჰაბ ელ–დინ სუჰრავარდი დო შხვეფი. სპარს პოეტეფქ ნიზამი განჯელქ დო ხაქანი შირვანქ, ნამუთ თე რეგიონს ოხორანდესჷნ, შქაოშწანურეფიშ სპარსულ ლიტერატურას უმაღალაში კონკას მიოჭირინუეს. თაქ თაშნეშე გევიტარჷ აკოგაფაშ კულტურაქ. სელჩუკეფიშ პერიოდის აკიგჷ უნიკალური არქიტექტორული მინუშეფქ ჯიხაზურგეფიშ კიდალეფიშ, მეჩეთეფიშ, სკოლეფიშ, მავზოლეუმეფიშ დო ხინჯეფიშ სახეთ, ნამუეფსჷთ ბაქოს, განჯას დო აფშერონს ასე ხოლო ძირუნთ. თე ირფელქ მა–12 ოშწანურაშ გოძვენას აკიგჷ.
1225 წანას, ათაბეგეფიშ მართუალა ჯალალედინქ მოჯალაგუ.
მონღოლეფიშ მართუალაშ ხანიშ დალია, ჩე დო უჩა ქოლიკამეფიშ ჟღამი
ეკონია ილხანიდ მამართალს, აბუ საიდის, მონძე ვაგორჩქინუ, ნამუქჷთ გჷმიჭანუ ილხანეფიშ იმპერიაშ აკოცჷმა მორჩილ ოსულთანოეფო. გეჸვენჯი სახენწჷფო აზერბაიჯანიშ ტერიტორიას ჯალაირიდეფქ გაჭყეს, ნამუეფით ერაყის, ბჟადალ სპარსეთის დო აზერბაიჯანიშ დიდ ნორთის მართენდეს. ჯალაირიდეფიშ მართუალაქ 50 წანას გარზუ, სოიშახ თემურლენგიშ ლესქერობა დო ყარა–ყოინლუშ ვარდა "უჩა ქოლიკამი თურქეფიშ" ებუძოლი მობოლუნდჷნ.
მაართა ჯალაირიდი მამართალი ჰასან ბუზურგი რდჷ, ნამუქჷთ ხვისტა ტაბრიზის 1337 წანას დიკჷნ. თიშ ქომოლსქუა შეიხ უვეისიქ თიშ არძაშე სერიოზული პოტენციური ნტერეფს გიორჯგინჷ, ჩობანიდეფი, მუამუმაშ სინძალიერე გჷმანგარებუდუკონ. თინა მაფენდჷ აზერბაიჯანს 1360–1374 წანეფს, თინჩალაშ დო სტაბილურობაშ პერიოდის. მორო დაღარი მამართალიშ სულთან ჰუსეინიშ ბორჯის, ჯალაირიდეფიშ დინასტიაქ ქუდანთხჷ.
თემურლენგი (ამირა თემური) 1380 წანას, აზერბაიჯანს მაპანჯალი ბურჯაფეფს აწარმენდჷ, მორო თის თაშნეშე ვასალ ქიანათ ტებულენდჷ, თეშ მუჭოთ ევრაზიაშ უდიდაშ ნორთის. შირვანშაჰი იბრაჰიმ I, ხოლო თემურიშ ვასალი რდჷ დო თის მონღოლი ხანიშ, ორქოშ ურდუმიშ მადუდეს, თოღთამიშ–ხანწკჷმა ბურჯაფის ოხვარუდჷ. თე ბორჯის აზერბაიჯანი მაჭვე სოციალურ დო რელიგიურ ჭიჭხის გჷნიცადუდჷ ჰარაფიზმიშ დო ბეხთაშიშ სახეთ.
შირვანშაჰეფი
right|thumb|200px|ტურბე შირვანშაჰეფიშ მავზოლეუმი ბაქოს. XV ოშწანურა. შირვანშაჰი შქაოშწანურეფიშ ისლამური პერიოდიშ არაბული გოჭყაფაშ სპარსული დინასტიაშ ჯოხოდვალა რე. ნამუეფქჷთ დარსხუეს სახენწჷფო აზერი დო მართჷნდეს შირვანს, ნამუთ ასეიანი აზერბაიჯანიშ ტერიტორიას იდვალუაფუდჷ. თინეფქ თაშნეშე გაჭყეს უდიდაში ისლამური დინასტია ისლამური ოქიანუშ ისტორიას.
აზერბაიჯანიშ ერუანული გოვითარაფას დიდი თია შირვანშაჰეფს მიშუძჷნა. 861 წანაშე 1539 წანაშახ თინეფი ირზიანუანდეს ავტონომიას დო ვასალური ქიანაშ სტატუსის. გიშმართჷნა ზოხორინელი შირვანიშ ჟირ პერიოდის: მაართა მა–12 ოშწანურას, მუჟამსჷთ შირვანს სულთანეფი მანუჩარი დო ეგზისტანი მართჷნდეს, თე ეკონიაქა ბაქოშ ჯიხაზურგაე აკაგჷ დო მაჟირა პერიოდის, მა–15 ოშწანურას, მუჟამსჷთ შირვანი დერბენდიდეფიშ დინასტიაშ მართუალაშ გიმე რდჷნ. მა–13 მა–14 ოშწანურეფს შირვანიშ მონღოლეთიშ დო თემურიდეფიშ იმპერიაშ ვასალ ქიანას წჷმარინუანდჷნ.
შირვანშაჰეფიშ ხალილუია I–შ დოა ფარუხ იასარიშ მაფობაშ ბორჯის, დინასტიაქ დორხველი გოვითარაფაშ კონკას მიოჭირინუ. არქიტექტორული კომპლექსი "შირვანშაჰეფიშ დოხორე" ბაქოს (თაშენშე თენა რდჷ დინასტიაშ სათურო აკარდამათ) დო ჰალუატია სუფი ხანექა თე ჟირი მართუალაშ ბორრჯის აკიგჷ, მა–15 ოშწანურაშ შქაწანეფს. შირვანშაჰეფი მენარკო სუნიტურ ორთოდოქსიალობას აღაირენდეს დო თაურეშე დებენდეს შიიტურ სეფიანეფიშ დინასტიას. 1462 წანას, შირვანშაჰეფქ სეფიანეფწკჷმა ბურჯაფის შეიხი ჟუნეიდი დოჸვილეს, ნოღა ხაჩმაშ გოხოლუას. თე მოლინაქ სეფიანეფიშ გეჸვენჯი ქიმინჯალეფი გჷმიჭანუ, ნამუეფქჷთ მუშჸურე აზერბაიჯანიშ ისტორია ახალ ფაზაშა გეგნიონეს.
1361
კატეგორია:
აზერბაიჯანიშ ისტორია
სეფიანეფიშ დინასტია დო შიიტური ისლამიშ ფალუა
thumb|left|200px| შაჰ აბას I, სეფიანეფიშ დიარა დოხორეშ გითარინალიშ ფრესკა; ჩიილ სოტუნი; ისფაჰანი სეფიანეფი სუფიზმიშ გემაჸვნჯეფი რდეს დო 1330 წანაშო შეიხი საფი ელ–დინქ თენა ოფიციალურო გეგმაცხადჷ, მიშ ჯოხოშე "სუფიზმი" მოურსჷნ.
მა–15 ოშწანურაშო სუფიზმი, შიიტური ისლამიშ ერეტიკულ აკანო გეგმიქიმინჷ. სუფიზმიშ გემაჸვენჯეფს, გიშაკერძაფილო ყიზილბაშ თურქეფს, ნამუეფსჷთ მამართალეფიშ დო ალიშ ჸუდეწკჷმა ურთიართობაშ მისტიკური დო ეზოთერული ორთაშ წანდეს, თეშ გეშა გარგანჩია ჩიკინით თიშო იბურჯუდეს. სეფიან მაფეფქ, დუდი ალიშ დო თიშ ალმასქუშ ფატიმაშ (წჷმიმორაკადე მუჰამედიშ სქუა) ნოგორო გეგმაცხადეს, მაშკვითა იმამი მუსა ალ–კაზიმიშ მეშქაშობათ. 1500 ანაშო ყიზილბაშეფიშ მუდანობაქ ძალამ მიძინჷ, თაშ ნამჷ-და თინეფი უკვე წჷმოძინელი ობურჯაფე კამპანიეფს ახორცილენდეს აკ–ყონლუშ სახენწჷფოშ სააწმარენჯოთ დო ტაბრიზით დეკინეს.
ისმაილ I–შ დო თიში ქომოლსქუა ტამასპიშ მაფობაშ ბორჯისს, შიიზმი ირანიშ დო აზერბაიჯანიშ სუნისტურ მახორობას ნძალათ იფაჩუსდჷ. არძაშე დიდი აწორინალაქ შირვანს ეზადეს, სოდე მიარე სუნიტი მახორუ გოჟილიტეს. თე პერიოდის ირანქ ფეოდალური თეოროკრატიულაფა მიპალუ დო შაჰიქ გჷნირთჷ სახენწჷფოშ დო რელიგიაშ ღორონთიერი ბაბადიდო. კინ თე პერიოდის ყიზილბაშეფი ქჷდარინეს პროვინციეფიშ მამართალეფო დო თინეფი თარო აკმადგინანდეს შიიტური ისლამიშ ჭკვერი ჯარალუას.
ლჷმეფი სუნიტურ ოსმალეფიშ იმპერიაწკჷმა ტამასპიშ მაფობაშ ბორჯისჷთ იგჷნძარებუდჷ. 1580 წანაშო ოსმალეფქ გეჭოფეს აზერიშ შანულამი ნოღეფი: ბაქო, განჯა დო შამახა.
შაჰ აბას I–აშ მაფობაშ ბორჯის, კარაკანო გიშართჷ სპარსული ნაციონალურობაქ, ნამუთ შიიტურ ისლამქ ეითვისჷ. შაჰ აბასიშ მართუალა სახენწჷფოშ გოვითარაფაშ კონკის წჷმარინუანდჷ, თიქ ოსმალეფიშ გიშარაჸუა მახუჯინჷ დო 1603 წანას დირთინუ აზერბაიჯანი დო შირვანი.
გვიანი მა–18 დო ორდოშიანი მა–19 ოშწანურაშ ოხანეეფი
thumb|right|200px|კაჯარეფიშ ბორჯიშ ნახანტა. მულაჰეფი დოხორეშ მიოღებუს. თი ბორჯის, მუჟამსჷთ ირანს აბანობური ბურჯაფეფი მიშჷნ, აზერბაიჯანიშ უდიდაში ნორთი მა–18 ოშწანურას, ოსმალეფიშით რდჷ დოკაფილი. თეხანეფს, 1722–1735 წანეფს, იმპერიალისტურ რუსეთიქ, პეტრე დიდიშ მაფობაშ ბორჯის, დეკინჷ კასპიაშ ზუღაშ წყარპიჯი რაიონეფი, დერბენტი, ბაქო დო სალიანი.
საფავიდეფიშ იმპერიაშ აკოცჷმაშ უკული, ნადირ შაჰ აფშარი (ნადირ გული ბეი), ჸოფილი ჭკორი, ნამუთ ხორასანიშ თურქომანი ტომშე რდჷ (საფავიდეფიშ ვასალური სახენწჷფო), მორთჷ მილიტარული სინძალიერეშ ოდუდეშა. თიქ დიო ირანი ქჷდიჸუნუ, ნამუთ ავღანარეფს ხეშე გიწუსოფჷ 1729 წანას, უკული თამამი მილიტარული ბიჯგით ხეშა ქაშეჸოთჷ დელიშ ბჟადალი ნორთი, მარა ვაგამანგარინჷ დორხველი სპარსული კარე დო საბოლათ დოდაღარაფილი, აშალიებური არმიაქ ასქიდჷ. ნადირი მარჯას აკონტროლენდჷ შაჰ თამასპ II–შ დო მოგვიანაფათ მართჷნდჷ სახენწჷფოს მუჭოთ მორჩილწანიანი აბას III–აშ რეგენტი, სოიშა 1736 წანას მუქ ვეკურთხჷ შაჰონ. ნადირ შაჰიშ კორონაციაქ მუღანს იმანჯჷ, ასეიანი აზერბაიჯანიშ ტერიტორიას, სოდე აზერიშ ოურდუმე დო ტომეფიშ არისტოკრატია იშაყარუდჷნ.
10 წანაშ მოგვიანაფათ, ნადირ შაჰიშ ჸვილუაშ უკული, 1747 წანას, ირანქ პიტა-პიტათ აკოციუ. თე ნორთეფს მუსხირენი სპარსი მამართალი გეურედჷ დუდალას დო მუსლიმანურ ოხანეეფს წჷმარინუანდეს, მორო სქიდუდეს მუშითგმოცხადაფილ ზოხორინელ სახენწჷფოთ. თეჯგურა დე ფაქტო ზოხორინელი ოხანე რდჷ შირვანი, ბაქო, ყარაბაღი, განჯა, ქუბა, შაკი, ტალიში, ერევანი, ნახიჩევანი დო შხვა ნოღა-სახენწჷფოეფი. თე ოხანეეფს ართიანს შქას ირო ბურჯაფი მიშჷ. არძაშე ჭყანიერი ოორუე ოხანეშ შქას ქუბაშ ხანი, ფათ'ჰ ალი ხანი რდჷ, ნამუქჷთ მიარე მეძობელი ოხანე ქიმკირსხუ დო ტაბრიზშათ მანწყუო ექსპედიცია, ობურჯუდჷ ზენდეფიშ დინასტიას. მაჟირა ჭყანიერი ხანი ყარაბაღიშ ოხანეს ჸუნდჷ, ნამუქჷთ ქჷდიჸუნუ ნახიჩევანიშ ოხანე დო ერევანიშ ნორთეფი. წყარმალუ არაქსიშ ოორუე ტერიტორია, სოდე თეხანური აზერბაიჯანიშ რესპუბლიკა იდვალუაფჷნ, ირანს ორხველუდჷ სოიშახ თის რუსეფი დიჸუნუანდესჷნ. 1796 წანაშო, აღა მუხამედ კაჯარქ მანწყუ ლესქუა დო ქჷდიჸუნუ აზერბაიჯანი დო საქორთუო. თე ბორჯიშო კანკალე ოხანექ საჭარა გჷნოჭყვიდირი მიღჷ, მოხვარა ქოთხუეს რუსეთის, ნამუშეთ აზერეფიშ უმენტაშობა გურეფშა რდჷ კაჯარეფიშ მართუალობათ. რუსეფს, ნამუეფით თიმ ბორჯიშო უკვე აკონტროლენდეს საქორთუოს, დოჸუნაფილი აფუდეს ოხანეეფიშ უმენტაშობა კავკაციას 1806 წანაშო. თე მოლინას კაჯარეფქ ლჷმაშ გჷმოცხადაფათ უგამეს, ნამუქჷთ 1813 წანას გეთუ, მუჟამსჷთ რუსეფქ ტაბრიზშა მიშეჭკირესჷნ.
'''პროფ. თადეუს სვიეტოვსკი ჭარჷნს:'''
"რუსული კუნტახანიშ, მარა წჷმოძინელი ოურდუმე კამპანიაქ 1812 წანას, გულისტანიშ ზეთ გეთუ, ნამუქჯთ მუმალი წანაშ 12 გჷმათუთას დიდვინჷ. ზეთ რუსეთიშ იმპერიაშა ირანიშ ფირჩა ტერიტორიაქ მიშართჷ, დაღესტანიშამო. თაშნეშე თიშა მიშმეშჷ საქორთუო იმერეთიშ, გურიაშ, სამარგალოშ დო აფხაზეთიშ პროვინციეფით. რუსეთიქ ქიმკირსხუ ყარაბაღიშ, განჯაშ, შაკიშ, შირანიშ, დერბენტიშ, ქუბაშ, ბაქოშ დო თალიშიშ ოხანეეფი."
სვანტე კორნიელშა გეპონუათ:
"1812 წანას რუსეთიქ გათუ თურქეთწკჷმა ბურჯაფი დო ირანშა გილესქერუ, თექ 1813 წანას, გულისტანიშ ზეშ ოსხირო გჷნირთჷ, ნამუქჷთ რუსეთის ქვერსემი ტერიტორიეფშა კონტროლი მეჩჷ, ნამუეფით თე ბორჯიშა ირანული ნომინალური მართუალაშ გიმე რდეს. ედომუშამი დაღესტანქ დო საქორთუოქ სამარგალო–აფხაზეთიშამო რუსეთის გინაჩჷ. თაშნეშე რუსეთის გინაჩჷ აზერიშ 8 ოხანექ (ყარაბაღი, განჯა, ქუბა, შაკი, შირვანი, თალიში, ბაქო დო დერბენტი). მუჭოთ ბძირით სპარსალეფქ მიღეს რუსეთიშ გჷმოჭანაფა დო შედეგო ოურდუმეო კატასტროფაქ ასქიდეს ხეს. ირანქ მიოდინუ კონტროლი ედომუშამ აზერბაიჯანშა დო 1822 წანას რუსეფქ თინეფს თურქმენეთიშ მიდაღალათ დემურქჷ, თიმ შვანს ირანი ლჷმას მერინაფილი გავალს ვაგასწორენდ-და. თე პრობლემაშ გჷნოჭყვიდირს ირანს ინგლისარეფქ მეხვარესენ, მორო ფაქტი ართი რდჷ, ნამჷ-და რუსეთიშ ჯარეფი უკვე ობჟათეშა, ტაბრიზიშჸურე მიშეს. მორო გოთანჯილი ტერიტორიეფი (თინეფს შქას ტაბრიზით) ირანს დართჷ. რუსეთი ტერიტორიული ექსპანსიაშ კონკას რდჷ."
კემბრიჯიშ ირანიშ ისტორიაშა გეპონუათ:
''"თინწკჷმათ, მუჟამსჷთ პლატოშ მამართალეფი არასიშ სიუზერენიტეტიშ გოხორციალაფაშო საშუალებაშ უბაღერობას გჷნიცადჷდესჷნ, მეძობელი ოხანეეფი დიო ხოლო მირჩქინუაფუდჷ ირანიშ სატელიტ ქიანეფო. ორთაშობური რე თენა თი ოხანეეფი რდჷ, ნამუეფით არძაშე არხოს იდვალუაფუდეს აზერბაიჯანიშ პროვინციაწკჷმა დო ნამუეფსჷთ არძაშე შხირას გჷმუცადებჷნა ირანული სიუზერენიტეტიშ მიშაღალაშ ცადებეფიშ სინწარე: არასიშ მანგას მადვალი ერევანი, ნახიჩევანი დო ყარაბაღიშ ოხანე, თარიშიშ ცის–არასიშ ოხანე, ნამშ შტაბ-ორენი ლანკარანს იდვალუაფუდჷ დო შანულამი სტრატეგიული ცენტრი რდჷ დო შხირას გჷნიცადენდჷ გოლინას ჟირხოლოჸურე, ტაბრიზიშ დო რაშთიშჸურე. თაშნეშე განჯაშ ოხანე დო გურჯისტანიშ ვალი (საქორთუოშ ობჟათე-ბჟაეიოლს ქართლ–კახეთიშ ომაფეშ მამართალი) მერკეთ გჷმარინაფალი დუდთხილუაშ ღანკეფშო, მიშინუაფუდეს შაჰიშ ვასალეფო, თაშნეშე რდჷ შაკიშ დო შირვანიშ ოხანეო, წყარმალუ მტკვრიშ ოორუეშე. კონტაქტეფი იარანიშ დო ბაქო–ქუბაშ ოხანეეფს შქას ალაზჷმაფათ ვართფერი შანულამი რდჷ, ანზალწკჷმა დო რაშთაწკჷმა — ოზუღე ვაჭარობათ იფარგუდჷ. მორო სიუზერენიტეტიშ სიჭყანიერე იშენით დიდო დოჸუნდჷ შაჰიშ პიჯობურ მუშობურობეფს, თიში კორონიშო ვასალი ქიანეფიშ მამართალეფს ანგარიში გუწიებდესკონ, თიში კორინი ხონ ართობ მონკა რდჷ თინეფო."''
რუსული მართუალა
რუსეთიშ გომორძგუაშ უკული, კაჯარული ირანქ აძულებურქ იჸუ ხელი ქუმუჭარუდკო გულისტანიშ 1813 წანაშ ზეს, ნამუშჷთ ფორმალურო ამოწმენდჷ დინაფილი ტერიტორიეფიშ რუსეთიშ ოპალუეშა გინულას. აბანური ოხანეეფქ გეუქვუ (სამანგ. ბაქო დო განჯა) ვარდა რუსეთიშ პატრონაჟშა გეგნორთჷ. რუსეთ–სპარსეთიშ ლჷმა, ნამუთ 1826-28 წანეფს მიშჷ კინ ირანიშ არმიაშ მარცხით გეთუ. 1828 წანას — ირანი რუსეთიშით ნაკარნახა მაჟირა ხეკულუას, თურქმანჩიშ ოთინჩალე მორაგადაფას ხეს ოჭარანს, ნამუშით თინა რუსეთის კავკაციურ ტერიტორიეფს აბარენს. ხეკულუაქ გუჸუნუ ასეიანი ხურგი აზერბაიჯანს დო ირანს შქას, ნამუშით მიბოლჷ ოხანეეფიშ მართუალაქ. რუსეთიშ კონტროლირებაფონ ტერიტორიას ჟირ პროვინციაქ გიჭყჷ, ნამუქჷთ აკადგინჷ თეხანური რესპუბლიკა – ელისავეტპოლი (განჯა) ბჟადალშე დო შამახა — ბჟაეიოლშე.
მა–19 ოშწანურაშ 70–ან წანეფს პეტროლიუმიშ მეგორაფაქ დო ექსპლოატაციაქ ეკონომიკა შუპრეცენდენტო ძინა დო გოვითარაფა გჷჵმიჭანუ, ნამუქჷთ I მოსოფელიშ ლჷმაშახ იგჷნძორებუდჷ დო ნამუქჷთ არგამათ კონტრასტი აკოქიმინჷ კაპიტალისტურ ევროპას დო აბანურ მუსლიმანურ სამუშა ნძალშ შქას. 1900 წანაშო, რუსეთიშ იმპერიაშე, ირანშე დო შხვა აბანეფშე მუშა ხეშ მიგრაციაშ გეშა ბაქოშ მახორობაქ 10,000–შე 250,000–შახ მიძინჷ. ეკონომიკურ ფალუაქ აზერბაიჯანს, ნაციონალისტური ინტელიგენციაშ ჯარალუაშ გჷმოქიმინუა გჷმიჭანუ, ნამუთ მუნარდი რდჷ ევროპული დო ოსმალური იდეეფით. გოლინამი მოარზეეფი, მუჭომეფით რენა ჰასან ბეი ზარდაბი, მირზა ფათალი ახუნდოვი დო მოგვიანაფათ, ჯალილ მამადღულუზადე, მირზა ალაკბარ საბირი, ნარიმან ნარიმანოვი დო შხვები ადგინენა სიდაღარაშ, უგონათებუობაშ, ექსტრემიზმიშ აწმარენჯო დო ატარენა რეფორმეფს გონათუას, მახუჯეს ნებამიდაღალირი კლასეფიშ ემანსიპირაფა, ოსურეფიშამო. ზუსტას თე მოარზეეფქ მეჩეს ბიჯგი ქიანას ნაციონალისტური იდეეფიშ გოფაჩუას. თაშნეშე ფილანტროპისტი მილიონერეფიშ, მუჭოთ რდჷ ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევი, ფინანსურ მოხვარაქ დიდო გოპიჯუ აზერბაიჯანული ბურჟუაზიაშ აკოქიმინუა.
უბედრობაშ მუმაღელქ იჸუ რუსეთ–იაპონიაშ ლჷმაქ, ნამშ უკული ბაქოს ეკონომიკური დო პოლიტიკური კრიზისიქ დიჭყჷ, ნამუთ მუშჸურე გოპიჯჷა 1904 წანას ნაფთობიშ მუშეფიშ მაართა მასობური გოფუჩუაქ. 1905 წანას — რუსეთიშ მაართა რევოლუციაშ ბორჯის, კლასეფიშ დო ეთნოსეფიშ აწორინალაქ მუსლიმანურ–სომეხურ ეთნიკურ ებუძოლშა გინორთჷ. ცარისტულ თარობაქ, ფაქტობურო ექსპულატაცია გუწუ ეთნიკურ დო რელიგიურ აწორინალას, “გორთი დო იპატჷნეშ” პოლიტიკათ კონტროლიშ ასქილიდაფარო.
აზერბაიჯანიშ დემოკრატიული რესპუბლიკა
thumb|left|[[მამედ ამინ რასულზადე 1918 წანას აზერბაიჯანიშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ ართ-ართი დჷმარსხუაფალი ლიდერი დო ორატორი, ფართეთ მიარზებუდჷ მუჭოთ აზერბაიჯანიშ ერუანული ლიდერი.]]
აზერბაიჯანს გჷმიცხადჷ რესპუბლიკაქ დო თიში მაართა პარლამენტიქ 1918 წანაშ 5 ქირსეთუთას გინწყჷ. ბრიტანულ ადმინისტრაციაქ ღილეთ ვაღიარჷ რესპუბლიკა, მორო თიწკჷმა კილერო წოროხანდენდჷ. 1919 წანაშ შქა ხანეფშო აზერბაიჯანს სიტუაციაქ თაშ რენ დო თეშ სტაბილურო გჷნირთჷ, 1919 წანაშ მარაშინათუთაშო ბრიტანულ ჯარეფქ ქჷდიტუეს. მორო ორდოშიანი 1920 წანაშო, რუსეთიშ ომენოღალე ლჷმას ბოლშევიკური ნძალეფიშ გომორძგუაშ უკული ახალნორდი რესპუბლიკაშ ჸოფასს დიდი ოშქურანჯობაქ დემურქუ, თაშნეშე თეს ქეგიაძინჷ კონფლიქტიქ სომხეთწკჷმა ყარაბაღიშ გეშა.
1920 წანაშ ღურთუთას, ვერსალიშ პარიზიშ თინჩალაშ კონფერენციას აზერბაიჯანქ მორსხუეეფშე დე ფაქტო აღიარაფა მიღჷ. რესპუბლიკა იმართუდჷ ხუთი კაბინეტით, ნამუეფქჷთ მუსავათიშ კოალაციაშე გჷმიქიმინჷ, თენეფი რდჷ სოციალისტური ბლოკი, ზოხორინელეფი, ლიბერალეფი, სოციალ–დემოკრატიული პარტია დო კონსერვატორეფი. მაართა სუმი კაბინეტის პრემიერი ფათალი ხან ხოისკი რდჷ, დოსქილადირ ჟირს — ნასიბ იუსიფბეილი. პარლამენტიშ პრეზიდენტი, ალიმარდან ტოპჩუბასევი, ქიანაშ მადუდეთ იჩინეს. თე რანგის წჷმარინუ თიქ აზერბაიჯანი ვერსალიშ პარიზიშ ოთინჩალე კონფერენციას, 1919 წანას.
აზერბაიჯანალი დისიდენტეფიშ ნწიათ, ჭითა არმიაქ 1920 წანაშ 28 პირელს აზერბაიჯანშა გემშიჭკირჷ. აზერბაიჯანიშ ახალგჷმოქიმინელი არმიაშ დიდი ნორთი ყარაბაღიშ ებუძოლიშ ტოხუას ოკათუდჷ. აზერეფქ დორხველი 1918–20 წანეფიშ რესპუბლიკა ლექინას ვარდა მალას ვადათმეს. 20 000 აზერბაიჯანალქ გოჭყორდჷ რუსული დოჸუნაფონი ნძალაშ სააწმარენჯოთ. მორო, ეიშანუას ოკო, ნამჷ-და აზერბაიჯანს სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკაშ მიშაღალაქ უმოსი ლექინქ იჸუ, თიშ გეშა, ნამჷ-და სოციალისტურ იდეოლოგიას მიარე მოხუჯექ გჷმურჩქინდჷ ბაქოშ ინდუსტრიული მუშეფიშ სახეთ. კინ თიმ დღას, სხუნეფიშ თარობაქ ოფიციალურო გჷმიცხადჷ ნარიმან ნარიმანოვიშ დუდალათ. წანაშ დალიაშ თეჯგურა ჭარაქ აჭარჷ სომხეთისჷთ, 1921 წანაშ მელახის საქორთუოსჷთ.
სხუნუეფიშ აზერბაიჯანი
thumb|200px|right|აზერბაიჯანიშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ მაართა დგჷმილი [[განჯას]] ერუანული თარობაშ ბოლშევიკურ ნძალეფწკჷმა ოთინჩალე ბარებაშ უკული, აზერბაიჯანქ 1920 წანაშ 28 პირელს სხუნუეფიშ სოციალისტურ რესპუბლიკათ გჷმიცხადჷ. კუნტა ხანშა — ბაქოს 1920 წანაშ ეკენიას ბჟაეიოლიშ კათეფიშ კონგრესიქ იმანჯჷ. ფორმალურო სახენწჷფო ზოხორინელი რდჷ, მარა რეალურო სხუნუეფიშ ხეშუულებაშჷტ იმართუდჷ მოსკოვიშე. აზერბაიჯანქ სომხეთი დო საქორთუოწკჷმა ართო 1922 წანაშ მელახის მოლენკავკაციაშ სხუნუეფიშ ფედერაციულ სოციალისტურ რესპუბლიკაშა (მსფსრ) მიშართჷ. 1922 წანაშ დეკემბერს, ხემოჭარილ აპიჯალაშ მეჯინათ, მსფსრ სხუნუეფიშ რსხუშ ოთხი თარი რესპუბლიკაშე ართ-ართ თარო გჷნირთჷ. 1936 წანას, მსფსრ-ქ აკოცუ დო თიქ სხუნუეფიშ რსხუშ დინოხოლწ სუმ ზოხოიან რესპუბლიკათ გჷნირთჷ.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:აზერბაიჯანი კატეგორია:ისტორია ქიანეფიშ მეჯინათ
1362
კატეგორია:
ოორუე
მინი|250პქ|მარჯვნივ|ჰორიზონტიშ ჭურჭული — ოორუე, ნამუთ ჟილეშე იდვალუაფუ (N) ოორუე (ოორუეშ ჭურჭული) — ჰორიზონტიშ ართ-ართი თარი ჭურჭული. ოქიანუშ ოორუე პოლუსწჷმა უახოლაში თი ჟირ ჭურჭულს შქას, ნამუეფსჷთ ცაშ მერიდიანი ჭეშმარიტ ჰორიზონტწკჷმა იკვათუნ. ეიშანუაფუ გერმანული N (Nord) ასოთ.
ლიტერატურა
კატეგორია:ორიენტაცია კატეგორია:გეოგრაფიული ტერმინეფი
ჰუსავიკი
ჰუსავიკი (Húsavík) — ნოღა ისლანდიას.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ისლანდიაშ ნოღეფი
ავღანეთიშ პრეზიდენტი
ავღანეთიშ პრეზიდენტი — ავღანეთიშ რესპუბლიკაშ სახენწჷფო მადუდე, ნამუსჷთ გიშმაგორუნს მახორობა 5 წანაშ ხანით. ავღანეთი რესპუბლიკას წჷმარინუანს ხვალე 1973—1992 წწ. დო 2001 წანაშე ასეშა.
სქოლიო
კატეგორია:ავღანეთი კატეგორია:აზიაშ ქიანეფიშ პრეზიდენტეფი *
ობჟათე
მინი|250პქ|მარჯვნივ|ჰორიზონტიშ ჭურჭული - ობჟათე, ნამუთ გიმე იდვალუაფუ (S) ობჟათე (ობჟათეშ ჭურჭული) — ჰორიზონტიშ ართ-ართი თარი ჭურჭული, ოქიანუშ ობჟათე პოლუსწკჷმა უახოლაში თი ჟირ ჭურჭულს შქას, ნამუეფსჷთ ცაშ მერიდიანი ჭეშმარიტ ჰორიზონტწკჷმა იკვთუ. ეიშანუაფუ S ასოთ.
ლიტერატურა
კატეგორია:ორიენტაცია კატეგორია:გეოგრაფიული ტერმინეფი
გრაცი
გრაცი (Graz, სლოვ.: Gradec) — სიკაბეტაშ მეჯინათ მაჟირა ნოღა ავსტრიას დო ფედერალური დიხა შტირიაშ (შტაიერმარკი) ნანანოღა. 2022 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღას ოხორანდჷ 292.630 ადამიერი. გრაცის ხანგჷნძე ტრადიცია უღჷ მუჭოთ სტუდენტური ნოღაშ, სოდე ამშვი უნივერსიტეტი რე 40.000 სტუდენტით. გრაციშ ჯვეში ნოღა ართ-ართი საუჯგუშოთ ასქილადირი ნოღაშ ცენტრეფშე ართ-ართი რე ცენტრალურ ევროპას დო მიშაღალირი რე იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძლაშ ძეგლეფიშ ერკებულშა. 2003 წანას გრაცის მიაჩჷ ევროპაშ კულტურული ნანანოღაშ წოდებაქ.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ავსტრიაშ ნოღეფი კატეგორია:ავსტრიაშ დიხეფიშ ნანანოღეფი კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლეფი ავსტრიას კატეგორია:ევროპაშ კულტურული ნანანოღეფი
კრისტიან სლეიტერი
კრისტიან სლეიტერი (Christian Slater; 18 მარაშინათუთა, 1969) — ამერიკალი არტისტი კოჩი. მაართა ეპიზოდური როლი არსულჷ 1981 წანას, მაართა თარი როლი 1985 წანას. 90-იან წანეფს თიქ მუსხირენ დიდბიუჯეტიან ფილმის ილაჸაფჷ. 2000-იანი წანეფიშე ოტელევიზიე პროექტეფს ოკათუ.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი კატეგორია:დუნაბადი 1969 კატეგორია:ორქოშ გლობუსიშ გომორძგვილეფი
1364
კატეგორია:
1363
კატეგორია:
გერგობა
გერგობა — ქირსიანული წიმინდანიშ, გერგი კაპადოკიარიშ ჯოხოდვალაშ დღალობა. ოხვამერი კალენდარიშ მეჯინათ, ეიშანუაფუ 23 პირელს (ახ. სტილით 6 მესი) დო 10 გერგობათუთას (ახ. სტილით 23 გერგობათუთა). ოკათური გერგობა შხვადოშხვა აბანს შხვადოშხვა ჯოხოდვალათ იტარებუაფუდჷ: ქართლის — გერისთობა, უსანეთობა, ატოცობა; კახეთის — ალავერდობა, ჩე გერგობა; სამარგალოს — ილორობა დო შხვა.
ოკათე ლეგენდა
საქორთუოს არსებენდჷ წიმინდე გერგიშ ჯოხოდვალაშ 363 ოხიდა დო გიმახვამალი (ლეგენდაშ მეჯინათ, წმ. გერგიშ ღურაშ უკული ღორონთქ თიში რსხული დორთუ დო ქიანას აკოფაჩჷ. ირდიხას, სოდე თიშ ნორთეფქ მოხვადუნ, გიმახვამალეფი დაწესეს).
ოკათრ რიტუალეფი
250px|მინიატიურა|[[ჩე გერგიშ ოხვამე|აწყურიშ ჩე გერგიშ ოხვამე]] კახეთის 14 მარაშინათუთას ინწყუაფუდჷ აწყურიშ ჩე გერგიშ ოხვამე დღალობა: კათა სუმშა დო შკვითშა მუკულუანდჷ გოლუანს, ბუნა დიდებას ღურჭულანდჷ. ოხვამეშ ოზეს სხაპუნდეს ჩეთ მონწყილი „ხატიშ ჭკორეფი“. კანკალე ხატიშ ურემეფს დო მონკა ჯაჭვით დოხარგელი ჩოქუათ მულუანდჷ ოხიდას დო კირდეს ერზამილჷ სანთელს მიკმაჭაბანდჷ. კარიშ მინალწკჷმა გითმინჯირუდჷ „ხატიშ ჭკორი“, ნამუსჷთ არძა მინმაულარი კუჩხის გითმიობიჯგუანდჷ. წირუაშ უკული იჸვილუაფუდჷ შინაწირა ჩხოლარი, მაფურინჯე, ინწყუაფუდჷ შუმა-ჭკომუა, ნამუთ შხირას მუსხირენ დღას იგჷნძორებუდჷ.
სამარგალოს, სუჯუნაშ ოხიდას, 23 პირელიშ სერს ოტახაფუანდეს საპატიო კოჩის, ნამუთ მაჟირა ოჭმარეს წიმინდანიშ „ნებას“ ოჩინებაფუანდჷ ოხიდაწკჷმა აკოშაყარელ მორწუმეეფს.
ლიტერატურა
კატეგორია:ქირსიანული დღახუეფი
1365
კატეგორია:
კილიან მბაპე
კილიან მბაპე ლოტინი (დ. 20 ქირსეთუთა, 1998) — ფრანგი მობურთე. საფრანგეთიშ ოკუჩხბურთე კლუბ „პარი სენ-ჟერმენიშ” დო საფრანგეთშ ერუანული ოკუჩხბურთე ნაკორობაშ გემანთხაფალი. ოკათუდჷ 2018 წანაშ მოსოფელიშ თასის.
ტიტულეფი
ევროპაშ U-19 ჩემპიონი: 2026.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:დუნაბადი 1998 კატეგორია:დუნაბადი 20 ქირსეთუთა კატეგორია:ფრანგი მობურთეეფი
ბათუმიშ ბოტანიკური ბაღი
მინი|[[ძერქუა ბათუმიშ ბოტანიკურ ბაღის]] მინი|Wachingtonia filifera-ეფი ბათუმიშ ბოტანიკურ ბაღის ბათუმიშ ბოტანიკური ბაღი — ბოტანიკური ბაღი ბათუმს, წვანე კოდმეს, უჩა ზუღაშ წყარპიჯის, აკოგაფილი რე 111 ჰა ფართობის.
დაბა ჩაქვიშ გოხოლუას, ზუღაშ წყარპიჯიშ ჩანარეფიშ ინტროდუქციაშ ართ-ართი მაართა ინიციატორი რდჷ გეოგრაფი, ბოტანიკოსი დო მეშარე პავლე ტატარინოვი. თიქ 1892 წანას, 10 ჰექტარ ფართობის აკოქიმინჷ თ. ჯ. ოკლიმატიზაციე ბაღი, ნამუთ ასე ბოტანიკური ბაღიშ „ჟილენი პარკიშ“ ჯოხოთ რე ჩინებული. ბოტანიკური ბაღი დარსხუ ხარკოვიშ უნივერსიტეტიშ პროფესორ ანდრეი კრასნოვქ. თიქ 1912 წანაშ 3 გერგობათუთას დუდი გუჭყჷ ბათუმიშ ბოტანიკური ბაღიშ ორგანიზაციაშ საქვარს.
ბოტანიკურ ბაღის, წყარმალუ ჩაქვისწყალიშ ნადუშ დო წვანე კოდმეშ შქას მადვალუ წყარპიჯიშ ღოზიშ დოხოლაფირო 1 კმ სიგჷრძაშ ობჟათე-ბჟადალი მუნაკვათი უკებჷ, ნამუთ ზუღაშ დონეშე 0-220 მეტრ სიმაღალაშახ იფაჩუ. ბაღი სპეციფიკური დო მიარეფერუამი ფიზიკურ-გეოგრაფიული პიჯალეფით იხასიათებუ.
ბათუმიშ ბოტანიკური ბაღიშ რელიეფი გვალათონა რე, დიხა — ჭითადიხა, ზანგარა დო ალუვიური. ბაღის სუმი დენდროპარკი, კოლხეთიშ ტყაშ ტყაჩირი დო ლანდშაფტურ-გეოგრაფიული პრინციპით აკოქიმინელი 9 ფლორისტული გჷმნართი რე: მოლენკავკაციაშ ლამე სუბტროპიკეფიშ, ავსტრალიაშ, ახალი ზელანდიაშ, ჰიმალაიშ, ბჟაეიოლი აზიაშ, ოორუე ამერიკაშ, ობჟათე ამერიკაშ, მექსიკაშ დო სქირონაშქა ზუღაშ ქიანეფიშ. ჩანარეფიშ კოლექცია იკათუანს 5000-შე უმოს გვარობას, სახეშხვანერობას, ფორმას დო ჯიშის. ბაღის ჯგირო ჩანს უნიკალური ჩანარეფი: პოდოკარპუსი ტოტარა, ანდერსონიშ ვერონიკა, ობჟათე კორდილინე, ჰიმალაური ფშქერი, ნეპალიშ იროწვანე თხუმუ, იროწვანე ჭყონეფი, იაპონური კამელიაშ 80-შე უმოსი ჯიში, პალმაშობური ლაკიჩხაშ 20 ფორმა, მაგნოლიაშ 15 გვარობა დო ფორმა. ელიშიეფიშ დიდარი კოლექცია, საპონიშ ჯა, ქონიშ ჯა, ბამბუკიშ მიარე ორეწუალე ჯიში, მამონტიშ ჯა, იროწვანე სექვოია, მეტასექვოია, ბიწორამარდუ ფურცელმაცჷმე ჭყონეფი, მექსიკური ფიჭვეფი, ოორუე ამერიკული დო მექსიკური ტაქსოდიუმი, მიარე გვარობაშ კაქტუსი, ობჟათე ამერიკაშ მანიჰოტი დო შხვა. თაქ რე კავკაციური კერზოთ კოლხეთიშ ნასუმორი პერიოდიშ რელიქტეფი: უნგერნიშ ფშქერი, პონტოური ფშქერი, ჯაწყი, წყიმაზა, პონტოური ჭყონი დო შხვა. ჯგირო რე თხილერი უჯვეშაში პერიოდიშ კოლხური ტიპიშ ტყა.
ბათუმიშ ბოტანიკური ბაღის ომენცარე-ორკუალე ხანდას ოწიუ, ჩანარეფიშ ინტროდუქცია-აკლიმატიზაციაშ, მეპიოლობაშ დო დეკორატიული მებაღობაშ, ბოტანიკაშ, სუბტროპიკული ჩანარეფიშ სელექციაშ, ჩანარეფიშ ფიზიოლოგიური დო ბიოქიმიური გმნართეფი. ბაღიშე გიფაჩუ ევკალიპტი, ქაფურჯა, ევკომია, ტუნგი, ფორთოხალი („ვაშინგტონ-ნაველი“), ფეიჰოა, ბჟაეიოლური ხურმა, ახალზელანდიური ფსუ.
დეკორატიულ მებაღობაშა მიშეღეს მიარე ჩანარი. 1972 წანას, დოგურაფილი რე პიოლერი დო ხომლა ბამბუკიშ პლანტაციაშ აკოდგინუაშ ოკითხირეეფი, გიშაჸონაფილი რე ფორთოხალიშ დო მანდარინიშ ჰიბრიდეფი. ტყაშ მეურნობას წჷმოძინელო მიშმეღალუაფუ ბიწორასმარდუ მარქვამი ჩანარეფი: ჭობაშ ჭყონი, მაგანაშობური ჭყონი, იაპონური ძერქუა, ჯატიტა, ამბარიშ ჯა, იაპონური ჭუბური, ვეიმუტიშ ფიჭვი დო შხვა. ტექნიკური კულტურეფშე მიშმმეღალუაფუ ევგენოლიშ კამელია დო იაპონური დარიჩინი. გოთირუაშ წესით, სუბტროპიკულ ჩანარეფიშ თასეფი, ოჸაშეფი დო ბოქვ-კვირკვეფი იჯღონუ ურცხოეთიშ შხვადოშხვა ბოტანიკურ დჷნაწესებუეფს, მაგურაფუ მოჸოროფეეფს. ბაღის დიდარი ბიბლიოთეკა დო 48000 ფურცელშე უმოსი ჰერბარიუმი უღუ.
საქორთუოშ ზოხორინალაშ დღა
საქორთუოშ ზოხორინალაშ დღა — საქორთუოშ ერუანული დღახუ, ნამუშ ეიშანუაფუ ირ წანაშ 26 მესის, რუსეთიშ იმპერიაშე დო სსრრ-შე საქორთუოშ სახენწიფობური ზოხორინალაშ აკოდგინაფაშ შანო. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და სსრრ-შე ზოხორინალა 1991 წანაშ 9 პირელს გჷმიცხადჷნ, ერუანულ დღახუთ იშენით 1918 წანაშ 26 მესის გჷმოცხადაფილი ზოხორინალაშ დღა ეიშანუაფუ.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:საქორთუო კატეგორია:საქორთუოშ ისტორია
1366
კატეგორია:
ჩუსოვაია
პოლუდენნაია ჩუსოვაია იჭყაფჷ ჭყენჭყამ არდგილეფს, ჩელიაბინსკიშ ოლქიშ ოორუეშე. ჸათავრეშე თინა მეურს დოხოლაფირო 45 კილომეტრის დო აკათუ ბჟადალი ჩუსოვაიას, ნამუსჷთ ოდუდე უღჷ უფალეიშ ქჷნდჷრს.
ჩუსოვაიას უღჷ ბრელი ნადუ. უდიდაშ ნადუეფი რე, მარძგვანი: ბოლშოი შიშინი, სულიომი, მეჟევაია უტკა, სერებრიანკა, კოივა, უსვა, კვარჩხანი: უტკა, კუმიში, ლისვა, სილვა.
ილუმინატეფი
thumb|ადამ ვაისჰაუპტი — „ბავარიალი ილუმინატეფიშ“ ორდენიშ დჷმარსხუაფალი ილუმინატეფი (ლათ. illuminati — „გონათაფილეფი“, გერმ. Illuminatenorden) — ჯოხოდვალა, ნამუთ ოშწანურეფიშ გოძვენას აართიანენდჷ შხვადოშხვა ოკულტური დო ფილოსოფიამი მიმალუობეფიშ წჷმმარინაფალეფს. ტერმინი „ილუმინატეფი“ გჷმირინუაფუდჷ გერმანული ფულირი ორგანიზაციაშ ჸურე, ნამუქჷთ 1776 წანას დარსხუ გუმანათაფალი ხანაშ გერმანალი პროფესორქ ადამ ვაუსჰაუპტიქ. ამდღარშო, ათე ტერმინი გჷმირინუაფუ „აკორაგადაფაშ თეორიას“, ნამუშ ღანკით რე არსებული მოსოფელიშ ნწყილობაშ თირუა დო ახალი მოსოფელიშ წესრიგიშ (ლათ. Novus Ordo Seclorum) დორსხუაფა.
ჩუსოვაია
ჩუსოვაიაშ სიგინძა რე 592 კმ., ღანჩოშ ფართობიე 23,000 კვ.კმ. ჩუსოვაიაშ წყარპიჯის იდვალუაფჷ ნოღეფი: პერვოურალსკი დო ჩუსოვოი.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:რუსეთიშ წყარმალუეფი კატეგორია:კამაშ ნადუეფი
ილუმინატეფი
სქოლიო
კატეგორია:ონაფულე ორგანიზაციეფი კატეგორია:დეიზმი კატეგორია:XVIII ოშწანურა
.mc
.mc — ჟილენი დონეშ ერუანული დომენი (ccTLD) მონაკოშო.
რესურსეფი ინტერნეტის
mc
ჰორიზონტი
thumb|300პქ|ჰორიზონტი (კომპიუტერული გრაფიკა) ჰორიზონტი თაშნეშე ცაშქვინჯი (ბერძენ. horizōn, ნათ. ბრ. horizontos < horizō — გეშაბხურგანქ) — დიხაუჩაშ ჟინპიჯიშ თი ნორთი, ნამუთ დჷმაკვირაფალიშ თოლშო მიჭირინალი რე ღილე ელმოლს.
ძირაფაფონი ჰორიზონტი ჯოხო წირს, ნამუშჷთ ცა ითამ დიხაუჩაშ ჟინპიჯის მითმიახურგუ. ძირაფაფონი ჰორიზონტიშ სიშორა s, ე.ი. გოძვენა დიხაუჩაშ ჟინპიჯიშ არძაშე შორიშ ძირაფაფონ ჭურჭულეფშახ, იძინანს ელმოლიშჸურე დჷმაკვირაფალიშ h სიმაღალაშ მეჯინათ დო გჷმიხანტუ ფორმულათ:.
ჭეშმარიტი ანუ მათემატიკური ჰორიზონტი რე ცაშ სფეროშ დიდი წირე, ნამუშ ობირტყა მართობული რე კიდელი წირეშოთ. ძირაფაფონი ჰორიზონტიშ რჩქვანელობურ ჭეშმარიტ ჰორიზონტშე დაბალი რე ð კუნთხუთ, ნამუსჷთ ჰორიზონტიშ გეკინა ჯოხო. დოკვირაფაშ აბანიშ მერიდიანი ჭეშმარიტ ჰორიზონტის კვათჷნს ოორუეშ დო ობჟათეშ ჭურჭულეფს, თინეფს შქას რე ბჟაეიოლიშ დო ბჟადალიშ ჭურჭულეფი, სოდე ჰორიზონტის კვათჷნს ცაშ ეკვატორი.
ლიტერატურა
კატეგორია:გეოგრაფიული ტერმინეფი
არაბეფიშ გოართოიანაფილი საამიროეფიშ პრეზიდენტი
სახენწფოშ მოქიმინჯე პრეზიდენტი რე ხალიფა ბინ ზაიიდ ალ ნაჰაიანი, ნამუთ პრეზიდენტი რე 2004 წანაშ 3 გერგობათუთაშე, მუამუშიშ ზაიიდ ბინ სულთან ალ ნაჰაიანიშ ღურაშ უკული.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:აზიაშ ქიანეფიშ პრეზიდენტეფი
1367
კატეგორია:
მერი ელიზაბეთ მასტრანტონიო
მერი ელიზაბეთ მასტრანტონიო (Mary Elizabeth Mastrantonio; დ. 17 გერგობათუთა, 1958) — ამერიკალი არტისტი დო მობირე. თიში მასქერეფი იტალური გორჩქინაშ ამერიკალეფი რდეს. მეღებული აფჷ ოსკარიშ დო ორქოშ გლობუსიშ ნომინაციეფი მაჟირახარისხამი როლიშო მარტინ სკორსეზეშ 1986 წანაშ ფილმის „ფარაშ ფერი“. 2005 წანაშე მოღალობას კინოშ მანგიორო უმოსო ტელევიზიას აგინძარენს.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი კატეგორია:დუნაბადი 1958
.md
.md — ჟილენი დონეშ ერუანული დომენი (ccTLD) მოლდოვაშო.
რესურსეფი ინტერნეტის
md
თეიმურაზ II
თეიმურაზ II (დ. 1700, ქართი — ღ. 8 ღურთუთა 1762, სანქტ-პეტერბურგი) — კახეთიშ გამაგე 1709-1715, მაფა 1733-1744, ქართლიშ მეაფა1744-1762. პოეტი.
გოჭყაფა
თეიმურაზ II-ქ დებადჷ ქართის, 1700 წანას. მუამუში ქართლიშ მაფა ერეკლე I (1688-1703) რდჷ, ნანა — ანა ჩოლოყაშვილი.
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:კახეთიშ მაფეფი კატეგორია:ქართლიშ მაფეფი კატეგორია:ქორთუ პოეტეფი კატეგორია:დუნაბადი 1700 კატეგორია:ნაღურა 1762 კატეგორია:კახეთიშ ომაფეშ ბაგრატიონეფი კატეგორია:ქორთუ მაფა-პოეტეფი კატეგორია:ნაღურა 8 ღურთუთა კატეგორია:ღურელი კათა
მაქსიმილიან გეპელი
მაქსიმილიან გეპელი (გერმ. Maximilian Göppel; დ. 31 მარაშინათუთა, 1997) — ლიხტენშტაინერი მობურთე. შვეიცარიაშ ოკუჩხბურთე კლუბ „ვადუციშ” დო ლიხტენშტაინიშ ერუანული ოკუჩხბურთე ნაკორობაშ მათხილე.
ტიტულეფი
0 ტიტული
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:დუნაბადი 1997 კატეგორია:დუნაბადი 31 მარაშინათუთა კატეგორია:მობურთეეფი
სიგლუფიორდური
სიგლუფიორდური (Siglufjörður) — ნოღა ისლანდიას, იდვალუაფუ ქიანაშ ოორუეშე, გრენლანდიაშ ზუღაშ წყარპიჯის, ტრიოლასკაგიშ ჩქონიშ ოორუე ნორთის. ასმინისტრაციულო მიშმურს ფიალაბიგდიშ თემშა, ნორდურლანდ-ისტრაშ რეგიონს. ნოღაშ ფართობი — 155 კმ².
რესურსეფი ინტერნეტის
კატეგორია:ისლანდიაშ ნოღეფი