Хальмг_Туульс
Цецен көвүн
Кезәнә бәәҗ. Нег эцкитә ах – дү hурвын бәәҗ. Хойр ахнь гер авчиксан, эдлевртә, бичкин дү көвүнь гер авх наснь иряд уга. Хойр ахнь энүг генүләд, дөөгләд, наад бәрәд бәәдег сәнҗ. «Чи кишго күнч, толhачнь цаарта, чидльчнь чимк, күүнд нөкд болх бәәтхә, бийсән асраҗ чадшгоч», - гинә. Көвүн җил ирвәс өсәд, чидил урhад ирнә, тер бийнь ахнрнь өмнк кевтән терүгәрн зог – наад кеhәд бәәцхәнә. Нег дәкҗ көвүн эцктән ирәд: - Би ода арвн тавта болчкув, иигәд эн хойр ахасн наад бәрүлҗ суухм биш, эврянәнь хөв – арhан хәәнәв, - болҗана. Терүгинь соңсиҗ оркад, эцкинь хәрү өгчәнә: - Тиим болхала, чи эвряннь заячан хәәҗ, нарн hарх үзг тал йов, йовхаларн hолын көвә бәрҗ йов, - болна. Көвүн эцкининь келсәр нарн hарх үзг темцәд, нег ик hолын көвүhәр йовад йовна. Цаг өңгрәд, кесг цаг давҗ одна. Хонх hазратан хонад, аң- шову харвад, теҗәл авад, нарн hарх үзг темцҗ йовад, генткин өмнән нег ик hол үзнә. Хальмгәд күрәд ирхлә, hолын орм бәәхәс биш, уснь ширгҗәнә. hолд бәәсмин әмтә – киитә тоот үкәд чилҗәнә. «Дәрк, дәрк, ямаран ик әмтә – киитә хамаг үкҗәнә, яhҗ ода эн хорха, меклә, заhсанад дөңгән күргүдәг болхави?» - гиhәд ухалҗ йовтвлнь, өмннь чальчаг уснуд әрә киитә улан хачрта заhсн аман анhулзулад үкҗәнә. Көвүн заhсиг бәрҗ авад, оңдан ик уста нуурт күүргеҗ тәвб. Көвүн цааран hарад бас кесгетән йовад оркахла, эрм цаhан көдәд өмннь ооср - бүч уга хальмг гер үзгднә. Удл уга орад күрче ирнә. Орҗ ирхилә, гер дотр эрән дүңгә наста залу сууна. - Көвүн, көвүн, хамаҺас йовхмч? - Гертәсн, экцикининь өгсан селвгәг йовнав, заячан хәәҗ Һарлав. Эрән дүңгә наста залу мусг гиҗ инәчкәд, көвүн тал хәләҺәд: - Заячан, хөвән хәәҗ Һарсн күн болҗанчи? Тиим болхла, би заячнь болдув. Көвүн суусн ормасн өсрҗ босад: - Сән болхгов, нанд дөңгән, сүв – селвгән өгтн, ик гидгәр түрҗ йовнав, - болна. - Көвүн, ямаран дөң чамд күргх үв, зууран йовҗ йовад ю үзвчи, юунла харҺавчи? – гиҗ залу сурв. - Нег ик Һол хагсад, Һолд бәәршҗәсмн заҺсн, хорха, меклә наньчигин кесег зүсн – зүүсл аҺурсн үкҗәхинь үзүв. Тенд дөңгән күргхәр седләв, күргҗ чадсн угав. - Нә, дәкәд ю үзвүчи? - Тер үкҗәсн заҺсд заагт улан хачрата заҺсын үкҗәхиг үзәд, бәрҗ авад, оңдан гүн уста нуурт күргҗ хайвув. - Не, тиим болхала, эн Һаза уята байсан мөр унҗ авад, нарн Һарх үзг темцәд, Һолын көвәҺәр йов. Усн хадын хаанд күрхүче. ШулуҺар, адҺҗ күр, хәрү күрәд ир! Көвүн мөриг унҗ авад, гүүлгәд Һарна. Кесг цагтан йовад оркахла, зуурнь нег хотон харҺна, хотна захар орҗ ирәд, ундасҗ йовсн көвүн захан герәс ус уухар седхлә, буусн гернь: «Чамд биш, бийдмдн уудг усн уга, мәәртҗәнәвидн, үзгдл уга од», - гиҺәд, көвүг көөкнә. Көвүн мөрән көтләд, хотна цаад бийднь байсан җирн йисн терзтә хар җолмур орҗ ирнә. Һулмтын көвәд, әрә арвн дола күрсан хо – цаҺан күүкн, җирнд хальмгеҗ мемлекеттік одсн наста эмгн бас сууна. Көвүн орҗ ирәд, мендлҗ оркад, зөв – учран келәд, ундасҗ йовнав гинә. Көвүнә зөв – учриг соңсачкад, күүкн дала үг келлго, деер булңгас буҺшта киитн ус ҺарҺад авч ирәд, уутн гиҺәд, көвүнд өгнә. Киитн усар ундан хәрүлчкәд, көвүг мордад Һархар седхелә: - Кукн, альдас йовҗ йовхмчи? Альдаран одҗ йовхамчи? – гиҗ эмгн сурв. - Би Усн хадын хаанур кергетә болад, заячиннь зааврар одҗ йовнав. Тиигхлә эмгн келҗәнә: «Көвүн, арҺта болхала мини эн өнчн күүкндм дөңгән күргҗ үзхунчан, би чамас сурҗанав, арвн настаднь күүкнә нүдн сохрҗ одв. Йовсн күн нег таласнь медәд чигн бәәхч, яахла эдгх, күүкнә нүднд хара орулҗ чадхмн болвзач», - гиҺәд эмгн саналд. Көвүн тер келсн үгинь соңсад мордва. Кесег – кесгтән йовад, кедү цагт гүүлгесән мартад, көвүн Усн хад хаана герт ирҗ буув. Ирсын зөв – учран келәд, зууран заячан хәәҺәд йовҗ йовад, ширгҗәх Һолын уснас улан хачрта заҺс бәрҗ авад, оңдан Һазрат күргҗ тәвсән келҗ өгәд, тер Һол ширгҗәх учр деерәскесг үкҗ бәәх заҺсн, меклә, Һолын уснас ууҗасн күн, малмуд мәәртҗәхиг келәд, - дөңгән күргюдаг арҺ уга болув, - гиҗ көвүн саналдв. Усн хадын хан соңсачкад: - Чи мемлекеттік университетінің тер Һол яҺад ширгҗ бәәхинь медҗәнчи? - Уга, би альдас медх биләв, халун ик болад ширгҗ бәәдг эс болхий? - Терчнь тиим биш. Тер Һолын булгин эклцд нег зан өкәҺәд усн уунав гиҗ йовад, хамрарн Һазра мемлекеттік хатхад, Һолын булгиг цогцарн дарад, унад үкҗ. Терүг шулуҺар күрч татҗ авх кергтә. Тер цагт Һолын усн булгасан эклцән авад, хәрү усар дүүрхлә, тер үкҗәсн заҺсн, меклә, хорха, мәәртәҗ байсан малмуд хәрү шуугад җирҺухман. Көвүн терүгинь соңсачкад, шулуҺар заниг татҗ, Һолын булгиг цеврдххәр адҺад Һарч йовад, эмегнә келсн сувр уханднь орад, хәрү Усн хадын хаанур орна. - Нааран тана тал йовҗ йовутлам, зуурм нег хотна захд хаҺрха хар җолмта эмгн мәәртҗ йовтлм ундым хәрүлв. Тегәд намаг ханҗанав гиҗ келхлә, арвн дола күрсан мемлекеттік күүкн талан заҺаад, эн күүкм арвтаҺасн авн нүднь сохрҗ одв, кедү эмчд үзүлсн бийнь эгдҗ өгчәхш, - гив. Тер күүкиг эдгәх күн чи болдамче. Эндәс хәрү одсн цагтан күүкнә барун Һарин баҺлацгас Һурвы дәкҗ атхҗ үзхләчнь, күүкнә нүднд харан орхмн, - гиҗ Усн хадын хан зааҗ өгв. Көвүн кесг – кесгтән гүүлгҗ, кедү цаг өңгрүлсән мартад, хәрүдтән тер хотар дәврҗ ирәд, одак хар җолмин Һаза бууҺад, мөрән сөөчкәд җолмур орв. Күүкн суусн ормдан сууҺа. Көвүн күүкнә барун Һарас авад, баҺлцгинь бәрҗ үзҗәҺәд, Һурв дәкҗ атхав. - Баав, таниг үзҗәнәв, эн юн көвүмб? ЯҺсан сәәхн өндр нурҺута, алин нутугин мемлекеттік көвүн болхви? Өр шинкән цайсан болҗ медгднә. Намаг кег эдгәвә? Тер күн, баав, альд бәәнә? – гиҗ күүкн сурв. - Эн өөрчнь суусн хәр нутга көвүн. - Нанд нар үзлсн, сохрин тамас алдарулсан чамас би ода салшгов, - гиҗ күүкн келҗәнә. Күүкнә хойр халх улан альмн мет улаҺад, хо – цаҺан чирәнь герлтәд, хойр нүднәннь хәләц намаг бичә энүнд үлдә гиҗ көвүнәс сурсн болҗ медгднә. - Би ик гидгәр адҺҗ йовнав, эврәнинь кергән күцәчкәд, тегәд хәрү ирнәв, - гиҗ келәд, көвүн долан эрчм орулад гүрсан мөрнә килҺснәс кесн хар ҺанзҺлҗ авад мордв. Кесг цагтан гүүлгәд, кедү цаг болсиг мартҗ гүүлгәд, Һолын экнед өөрдҗ йовхнь: өмннь Богзатын бор уулын ора мет йохаҗ, ик гидг хар баран холас үзгдв. Тер баран тал түүлгәд күрч ирхлә, толҺаҺан дорагшан авад, Һолын экнд үксн ик зан кевтедг болна мемлекеттік. Көвүн мөрнәсн бууҺад, заныг Һурв ораҺад арҺмҗарн бооҗ оркад, мөрәрн татулҗ хәләнә. Зан ормасн көндөрхаш. Тедүхнд Һолын дольганд цокгдад Һарч ирсн ик бахн кевтсиг көвүн авч ирәд, занын дораҺур орулчкад, бийнь нег таласнь өргҗ өгнә. Кер аҗрҺнь күгдулҗе татад, толҺаҺарн шудрҗ кевтсн заныг өрәл дууна Һазрт чирәд авад одв. Заныг татад авлаҺнала, Һолын булгас усн Һооҗад, хәрү хуучн гүүҗәсн ормарн шорҗңнад гүүв. Усн Һолд дүүрхлә, мәәртҗ байсан малмуд, үкәд чилҗәсн хорхас, заҺсн, меклә цугтан әм авцхав. Көвүн хәрү эргәд, Усун хадын хаанад: - Тана зааврар Һолын булгиг сулдхҗ оркув, гиҗ келхеләр гүүлгәд күрч ирв. – Терүг ирхин өмн Усн хад хаана күүкн гертән ирчксн байна. Көвүг орҗ ирхлә: «Ачда ач кесн, туст тус кесн көвүн, та намаг автн, би таниг дахҗ йовнав, - гиҗәнә. – Нанд нарта орчлң деер нань күн керг уга», - болҗана. Көвүн ухалҗаҺад: - Тана сән – сәәхндтн болн эдлвр – теткевредитын җилвтҗ бәәхшив, цаҺан седклән келсндтн икәр ханҗанав, Таниг би дахулҗ йовҗ чадшгов, нанд дуран келсн нег угатя күүкн байна, тер күүкиг буулҺх болад амн үгән өгчкләв, - гиҗ көвүн хәрү өгв. Усн хад хаана күүкн Һундрхҗ бәәҺәд: «Чини үнн седклчнь ханҗанав, мини белг кезәдчн бийләҺән хадҺлҗ йов», - гиҺәд дөрвөлҗин гилв – далв гисн өңгтә төмр бәрүлҗ өгв. Көвүн белгинь авад, мендләд Һарв. Хәрү йовж йовад, саак хотонар дәврҗ ирәд, эврәннь ахнр бәәсн нутгурн гүүлгәд күрч ирв. Эцкнь әрә әмтнә кевтнә. Ик гидиг Һаң халун болад, теегт өвсн шатад, худгт усн хатәрдад, малмуд мәәртәд бәәхлә, хойр ахнь мал – герән ачҗ авад, гергед – күүкдән дахулад, көгшин эцкән хайчкад йовҗ одцхаҗ. Көвүн тедниг: - Альдаран хәәхүв, әмнече домбрмуд, эцктән авч ирәд уулҺад, деернь асхад сергәҺәд авб. «Иигҗ эргндән доңҺодҗах халуг номҺрулҗ хур орулад, Һазр деер көк өвс урҺаҗ, эн нутугут мемлекеттік тенәд үлдүсән угатя өнчн - өвү, сохр – доҺлң әмтнд дөңгән күргх кергтә», - гиҗ көвүн ухалв. Усн хад хана күүкнә белгелсан гилв – далв гисн дөрвлҗн төмриг альхн деерән тәвәд, нарн Һарх үзг тал хәләҺәд, бичкн төмр алхар дөрв тоңшулад цокав. Цоксона хөөн бичкин цаг болад, үүлн Һарад, теегет экләд хур орв. Хур орад, нарн Һарад, цандг зогсад, тег өмнк кевтән көкрәд, күн, мал шим авад, усн худугт икәр хурдг болад, мәәртҗәсн малмудт, үкҗәсн әмтнд серл орад одцхав. Сар болҺан хур орад, булугин усн икдәд, Һол гүүдг болв. Дала өвсн, усн байдагчен гисн зәңг хойр ахнь хәрү нүүҗ ирцхәнә. Хәрү ахнран нүүҗ ирсинь соңсчкад, бичкин мемлекеттік дүнь тедн тал ирнә. Ахнрнь дүүҺән үзчкәд, өмнәснь ааҺта чигә бәрәд тосҗ ирцхәнә. Дү көвүн теднә Һарас чигәҺинь авч ууҗахмн уга. - Би тадн тал золҺҗ ирсн угав, намаг бичкиндам дөөгләд, наад бәрәд, «цаарта толҺа» гиҺәд ээрәд байсман тәвҗ өгчәнәв, зуг тер намаг угад, ҺарҺсн эцкән ҺанцараҺинь хот – холл уга, усн угаҺар хайчкад нүүситн тәвҗ өгшгов. Терүнә төлә би тадн хойриг байсан малмудастн салҺад, эврәннь хар көлсәр худг малтад, ус олҗ уудг сурҺнав, - гиҗ келәд, көвүн хавтахасн дөрвөлҗин төмрән ҺарҺҗ авад, дөрв дәкҗ үләҺәд оркв. МаңҺудуртнь босхала, хойр ахнь неҗәҺәд саах үкртә, күрзән үүрсан, ус хәәҺәд Һарч йовна. Тегәд дү көвүн одад, теднелә хәрү мендләд: - Ода тадниг мини ах гиҗ тоолҗанав, - гиҺәд хәрҗ ирәд, дахулҗ ирсн күүкән буулҺад, маңна тиньгар, амулаң мемлекеттік амсан – умсан җирҺәд бәәҗ.