cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Андормудин Нутг
Эдл-аху
Орн-нутгт эврәннь мөңгн уга, энд французск франкар болн испанск песетар хулдгүүлгә кеҗв. Ода цагт евро мөңгн олзлҗана. Бәәрн әмтн һаза-дын туристнрт туслмҗан күргнә. Тернь ода холванднь өсәд йовна. ур алвн угаһар зөөгдҗәх әмтнә кергллтин эдтавриг хулдлһнас баһ биш ору авгдна. Хот-хоолын болн тәмкин промышленностин бичкн предприятьмүд бәәнә. Сувенирмүд — бәәрн эрдмчнрин кесн мордн болн төмр, кегдлмүд энд бас һарһна. Болв эн продукд һоллгчдан экспортд одна. Мана таңһчд бас тиим бичкн предприятьмүд бүрдәҗ болхмн билә. Сувенирмүд чигн мана кесг әмтиг соньмсулх билә. Энүнд зуг сән седкл болн бүрдәмҗин арһ кергтә.
960 франк кемҗәтә алван Францд болн Урхельск епископд 46 песет өгнә. Тер мет орн-нутгт "Андорра" гидг долан хонгт нег һардг газет барлгдҗана. Энүг 1978 җилд тогтала. Тиражнь 3 миңһн болҗана.
Талдан
"Андорран радио" гидг государственн цергллт бәәнә. Урднь Францла болн Испаньла кесн бооцаһар энд үүлдҗәсн радиостанцсиг эн сольв. Тиим то-дигиг бидн эн орн-нутгин тускар келҗ чадҗанавидн. Үлгүр авх баһ биш тоот энд бәәнә.
Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Европ
Чәвәш таңһч
thumb|250px|right
Зая-Пандит
Дөрвн хальмг ик багше Оһтурһун Дала Зая-Пандит Намхәжамцан яснь хошуд, отгнь гөрәчен, овгань шаңһас. Тере шаргачен һаха җилде (1699) хуучин Зүн Һар нутугт төрсемин. Түүнә өвк аавнь тер цагин дөрвн өвредет цецнәрн алдаршасын Күңкә-Заяч гиҗ бәәҗ. Күңкә-Заячин олн көвүдәс ууһан көвүнь Баавхин гиһәд бәәҗ. Эн Баавхинд нәәмен көвүн бәәснәс тавдагчень Зая-Пандит мөн.
Зая-Пандитан баһин нернь Шар-Хаваг бәәҗ. Тер 1616-ч җилд арвын долатадан тер цагат дөрвн хальмыгиг ахлаҗасан Бәәвһис баатрин үрнә төлә Манҗушри хутугтас сәкл күртеҗ, Төвдт күрче һульд орсиман. Арвен җил хату зөргәр ном сурад, олнас ончирсин оюн-билгәрн болын гүүн медрләрн рабҗамба гидиг буддин шаҗна гүүн-ухани деед цол харсасман. Түүнә хөөн төвдин олн дацңад багше лам болҗ йовхуднь алдар нернь цуг Төвдет туурче, Зая-Пандит гиҗ күндулгудҗ дуудгудудг болсаман, Зая-Бандида гидиг нерен болхала буддын шаҗна тавьш уханд цәәсен күүнде зүүлгудг хамгин деед номин цол мөн.
Зая-Пандит Төвдт хөрн хойр җилиг давулад, 1638-ч җилд тавдагче дүриян Дала ламы болн Банчин богдын зәрлгәр тер цагин хальмыг болын моңһолд бурхана сурһал делгерүлх даалһавир авад, Зүнһар нутугтан хәрҗ ирәд,буйнта ик үүләя эклесмен.
Бар сарин 12
Бар сарин 12 григорин литд 346-гч (немсн җил болхла, 347-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 19 өдрмүд улдв.
Зая-Пандит
1640-ч җилд Зая-Пандита Оһтурһун Дала тууҗд алдаршасан "Моңһол-хальмыгин ик цаҗин бичиг" тогталһанд орлуцҗ, бурхана шаҗиг цааҗар батрулсмин. 1641—1642-ч җилд Моңһолд, 1645-чи болн 1657-ч җилд Иҗлиин хальмыгт күрче бурхна ном дэлгрүлн үүлдусман. 1650—1652-ч җилмүдт хойрдад Төвдет күрче Дала ламла болн Гүүш номин хаанла барлахсман.
Бар сарин 12
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Зая-Пандит
1648-чи хулһан җилин үвл Зүн-һарин нутуг мемлекеттік — Цүй һолын көвәд хамаг моңһол келтенрат зөрүлҗ, теднед килвер болһахин төлә тодраха узг зокьян үүлдусмин.
1662-чи җилин намрин дунд сарин 22-ты Зая-Пандит Оһтурһун Дала Төвд тал мөрлех хаалһадан Көк-Нуурин Цәәдмед һаслаңгас нөгцех йос үзүлв.
Зая-Пандит болхала, аһу ик гегәрүлгеч, аһу ик номтон, аһу ик орчулгеч, аһу ик олна үүлдәч, ойрад-хальмг улсин бичигин келнә улынь тәвегч мөн.
Зая-Пандитан насан туршадан орчулсан олн зәрлег, үндесн, шастар, түүнә. Үүдәсн тодо үзг, тер цагас наран тод үзг деер бичигидеҗ үлдусан ик зөөрмүд өдгә цагат мана уудлад баргадаш уга уурхан саң болҗана.
Дөрвен хальмыгиин ике багши Огтырһун Дала Зая-Бандидан ясьнь хошуд, отгынь гөрәчин, овгынь шаңһыс. Тэре шарыгчин һаха җилде (1699) хуучин Зүүн-Һар нутыгты төрсемен. Түүнә өвке аавынь тэ- ре цагиин дөрвен өвредте цэцнәрен алдыршисын Күңкә-Заячи гиҗи бәәҗи. Күңкә-Заячиин олын көвүдәсе ууһын көвүнь Баавхын гиһәд бәәҗи. Энеи Баавхынды нәәмен көвүн бәәснәсе тавдыгчинь Зая-Бандида мөн.
Зая-Бандидан баһиин нэрень Шары-Хавыг бәәҗи.Тэре 1616-чи җилде арвын долатадан тэре цагты дөрвен хальмыги ахылҗасын Бәәвһес баатриин үрнә төлә Манҗушри хутыгтасы сәкел күртеҗи, Төведте күрчи һульды орсымын. Арвын җил хату зөргәр ном сурад, олнасы ончирсын оюн-билгәрен болын гүүн мэдреләрен рабҗамба гидег буддыын шаҗна гүүн-ухани дээде цолы харсысмын. Түүнә хөөне төвдиин олын дацыңды багши ламы болҗи йовхыдынь алдыр нэрень цуг төведте туурчи, Зая-Бандида гиҗи күнделегдеҗи дуудыгдыдыг болсымын, Зая-Бандида гидег нэрен болхыла буддыын шаҗна тавьш уханды цәәсен күүнде зүүлгедег хамгиин дээде номиин цолы мөн.
Зая-Бандида Төведте хөрен хойир җилииги давулад, 1638-чи җилде тавдыгчи дүриян Дала ламы болын Банчин богдын зәрлегәр тэре цагиин хальмегед болын моңһылды бурхына сурһал дэлгерүлхе даалһывыр авад, Зүүнһар нутыгтан хәрҗи ирәд,буйинта ике үүләя экелсемен.
1640-чи җилде Зая-Бандида Огтырһун Дала тууҗды алдыршисын "Моңһыл-хальмыгиин ике цаҗиин бичиг" тогталһынды орылцыҗи, бурхына шаҗииги цааҗар батрулсымын. 1641—1642-чи җилде Моңһылды, 1645-чи болын 1657-чи җилде Иҗлиин хальмыгты күрчи бурхына ном дэлгерүлен үүлдесмен. 1650—1652-чи җилмүдты хойирдад Төведте күрчи Дала ламла болын Гүүши номиин хаанла баралхысмын.
1648-чи хулһыны җилиин үвел Зүүн-һариин нутыг — Цүй һолыын көвәде хамыг моңһыл кэлтенерте зөрүлҗи, тэденде килвер болһыхиин төлә тодырха узег зокъян үүлдесмен.
1662-чи җилиин намриин дунды сариин 22-ты Зая-Бандида Огтырһун Дала Төвед талы мөрелхе хаалһыдан Көке-Нууриин Цәәдемде һаслыңгасы нөгцехе йосы үзүлве.
Дөрвен хальмгиин ике багши Зая-Бандида хату чин,зөргәр сурһульды сурчи, эрдемиин түүлде күрчи, хорҗи ирәд, хамгииги мэдегчи бурхына шаҗииги мандылулҗи, хәре дөрвен хаљмигиин төре-йосииги батрулын үүлдесмен.
Зая-Бандида болхыла, аһу ике гэгәрүлегчи, аһу ике номтын, аһу ике орчулыгчи, аһу ике олна үүлдәчи, хальмыг улусиин бичигиин кэлнә улыынь тәвегчи мөн.
Зая-Бандидан насын туршидан орчулсын олын зәрлег, үндесен, шастыр, түүнә. үүдәсен тоды үзег, тэре цагасы нааран тоды үзег дээре бичигдеҗи үлдесен ике зөөрмүд өдгә цагты мана уудлад барыг- дыши уга уурхан саң болҗана.
Янз:Күмн Әмтн
Астатум
Астатум - 85-гче хем махбуд Менделеевин эвед.
Трояны
Трояны (Trojany) — Бүүрлсн әмтн:.
Әәшл:Польш
Нью-Йорк балһсн
Нью-Йорк (ингл. New York City, 1664 җилин күтр — Нью-Амстердам) Америкин Ниицәтә Орн Нутугудин мемлекеттік бәәдег йир ики балһсан.
Босмудин болн Херцегудин Орн
thumb|250px|right Боснин болн Герцеговин Һазр — Өмн-Дорд үзгә Европин орн-нутуг.
Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Европ
Друзь Абрамовин Александр
thumb|Александр Друзь Май 10 өдрт 1955 җилд Ленинградд төрсмн Что? Где? Когда? гидг телевикторин наадгдг күн.
Заалһуд
Янз:Күмн Әмтн
Европ
*
Арнгудин Орн
гисн Европд бәәдг һазр. 2007 җилин тooһaр эн орн нутгт 3,600,523 әмтн бәәдг билә. ин хотл балһсна нерн - Тирана.
Инсар балһсн
Инсар балһсн (Инсар, Инсара Ош) — Орсин Ниицәнә хотл балһсн, Мордин таңһч, Инсарск район. Саранскас 77 километр бәәдг.
Арнгудин Орн
Баруун талд нь Адриатын тэнгис, баруун өмнө талд нь Ионий тэнгис цэлийж, хойд талаараа Монтенегро, зүүн талаараа Бүгд Найрамдах Македон Улс, Косово, өмнө талаараа Гректэй хиллэдэг. Мөн Итали улстай Отрантогийн хоолойгоор 72 км зайтай тусгаарлагддаг.
Инсар балһсн
1648 җилд балhсн тосхгдсн билә.
Арнгудин Орн
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, Европын Аюулгүй Байдлын Хамтын Ажиллагааны Байгууллага, Европын Зөвлөл, Дэлхийн Худалдааны Байгууллага, Газар Дундын Тэнгисийн Холбооны гишүүн. Мөн Европын Холбоонд элсэхээр нэр нь дэвшигдээд байгаа, Умард Атлантын Цэргийн Эвсэлд элсэх урилгыг 2008 оны 4 сард хүлээн авсан орон юм. Тус улс нь албан ёсоор 2009 онд, НАТО-гийн 60 жилийн ойн үеэр 26 улсын цэргийн эвсэлд нэгдэн орох бөгөөд Балканы хойг, Ирак, Афганистан, Чад дахь энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлж буй.
Инсар балһсн
Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 8 555 курсн билә.
Арнгудин Орн
Албани нь парламентийн ардчилсан тогтолцоотой, шилжилтийн үеийн эдийн засаг бүхий орон болно. Нийслэл Тиранадаа нийт 3.5 сая хүн амын нь 895,000 нь төвлөрч оршин суудаг, санхүүгийн төв хот нь юм. Чөлөөт зах зээл рүү шилжиж буй тус орон нь гадаадын хөрөнгө оруулалт, ялангуяа эрчим хүч, зам тээврийн дэд бүтцийн салбар дахь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нээлттэй болгож буй.
Османы эзэнт гүрэнд хамаарч ирсэн түүхэн шалтгааны улмаас хүн амын олонхи нь исламын шашин шүтдэг ч үнэн алдартны шашин, католик шүтлэгтэн ч элбэг.
Нэршил
Албани хэлээр улсын нэр болох Shqipлrise нь "Бүргэдийн орон" гэсэн утгатай бөгөөд албаничууд өөрсдийгөө бүргэдээс гаралтай гэж үздэг аж. Харин Албани гэдэг нь латин хэлний albus буюу цагаан гэдэг үгнээс гаралтай. Энэ нь шохойн чулуу элбэг байдгаас газар нь цайран харагддаг гэдгээс улбаатай юм байна.
Засаг захиргааны хуваарь
right|200px|Албанийн газрын зураг Тус улс нь 12 муж, 36 дүүрэг, 351 коммунд хуваагдана.
Корбин Блю
thumb|right
Арнгудин Орн
Холбоос
Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Европ
Корбин Блю
Корбин Блю Рейверс (Corbin Bleu Reivers, 1989, Лу сарин 21) нь Америкийн дуучин, җүҗигчин юм.
Радон
Радон - 86-гче хем махбуд Менделеевин эвед.
Москва балһсн
Москва — Орсин Ниицәнә  хотол балһсан.
Бар сарин 13
Бар сарин 13 григорин литд 347-гч (немсн җил болхла, 348-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 18 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Бар сарин 14
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
1943 - 1957
Бар сарин 28нд цуг Хальмг улсиг Советин йосн Сивирт нүүлhүвә. Тер һазрат Хальмг улусин һурвыдгеч хүв үквы.
Янз:Тууҗ
Ватикан Балһсн
Ватикан - Европин маш бичкин орн нутуг. Орн нутугин толһач - богд хаан, Папа Роман бәәнә.
Һаза сайты
Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Европ
Бар сарин 16
Бар сарин 16 григорин литд 350-гч (немсн җил болхла, 351-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 15 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
.fr
— Пранцсин Орна тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
סיומת אינטרנט Toppdomän
Улусин буулһавр
Эн зүүл орчулсан бәәх зөвтә. Хальмг келнд тууҗин улусин нернь курсивар бичсин.
Ик Бритишин болн Ар Гәәлгүдин Ниицәтә Нутуг
Карл III (2022)
Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Европ
Бар сарин 17
Бар сарин 17 григорин литд 351-гч (немсн җил болхла, 352-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 14 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
.ga
— Габонмудин Орна тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Интернет
Интернетthumb|300px|Интернетин кавҗар эн зургут һарад бәәҗәнә
Әәшл:Интернет
Бар сарин 15
Бар сарин 15 григорин литд 349-гч (немсн җил болхла, 350-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 16 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Йөрәл
Йөрәл — ойрад-хальмгудын амн үгин байн зөөрин дотур ончата орм эзлнә. Әмдерлиг мемлекеттік цәәлә дүңцүлхлә, терүнә давсань йөрәл. Мана өдр-бүрин ямаран чигин керг-үүлдүвәр болһн цугтан бийдән зокаста йөрәлин үгтә. Эннь мана йөрәл йир өргәр олзлгддг болчкад ик өргөҗсиг үзүлҗәнә. Энд үрглҗ олзулгададаг кесег йөрәлмүд барлҗанавидн. Умшачнр оньган өгче энүг дасад, әмдерлдән олзлхла йир сән тусан хальдах гиҗ санҗ-анавидн.
Үлгүр
Көвүдин өрвөлөг хәәчләлһнә йөрәл Алтыншы хәәчин төөлг ниилҗ, Әмн наснь бат болҗ, Мөңгин хәәчин төөлг ниилҗ, Мөңкид наснь бат болҗ, Хаандан хәәртә, Олнадан эңкыр, Нутг нурһананань сүвлагче* болҗ, Ардан олн дүүнр дахулҗ, Амулаң эдлетхә. Эрк бичкин шарин үсиг Эн өдр хәәчлеҗ Эсрг җилдән үүнәс ик байр кетн.
__________________
Тавцың лав домен
Ямаран болве чигин Интернет индексі домендік неренд Тавцың Лав Домендік (ТЛД) гисын һол үндесен нерен багтадаг. Үлгүрн: xal.wikipedia.org гидиг домендер нернед .org гисын Тавцың Лав Домен (ТЛД) багтадҗана.
Һазадур иш авсын
Әәшл:Интернет
Пранцсин Орн
Пранцсын Орн Нутг (France, République française) — Европин ик гисн орн-нутгт. Энүнә эзлҗәх һазрин аһунь 551,6 миңһн дөрвлҗн километр тогтаҗана. Йосна халхар энүг Пранцузск Республик (Republidue Francaise) гиҗ нерәднә. 2007 җилин то-дигәр орн-нутгт 60,18 сай күн бәәнә. Хамгин делгрлттә государствсин тоод эн орҗана. Тегәд экономикин, наукин болн культурин халхар аһу ик күцәмҗ бәрсн орн-нутг эн болҗана. Әмтнә бәәхтә җирһлин кемҗән чигн энд йир өөдән. Кезәнәс авн пранц эврәннь сулдан  бәәдг   заңбәрцәрн йилһрҗәнә. Пранцузск революц делкән демократиг делгрүллһнд ик нилчән күргсмн. Цуг улсин әдл зөвиң сулдан бәәлһнә төлә ноолдаг энд экллә.
Орн-нутгин эндрк өдрин сән-сәәхн бәәдл-җирһл тер ноолданла батар залһлдата. Пранцин цецгәрлтин төлә бат улнь тер болсмн. Opн-нутгин өдгә цагин политическ болн экономическ бүрдәц, терүнә закад зууһад җилин туршарт болвсрҗасмн. Тегәд олн-әмтнә цецн ухаһар йилһгдсн эн закад эврәннь һол учр-утхарн сольвр угаһар үлдҗәнә.
Хальмг Таңһчла чигн Пранц залһлдата. Кезәнәс авн эн орн-нутгин номтнр, бичәчнр хальмгудын тууҗар, бәәдл-җирһләр соньмсҗасмн. Ода күртл тер залһлдана авъясмуд уурчахш. Терүнд Пранцд бәәдг хальмгуд баһ биш нилчән күргҗәнә. Эднә дөңгәр эрүл-менд харлһна, культурин халхар нөкцлт җил ирвәс делгрәд йовна. Сүл җилмүдт хальмгудын делегацс мана тал ирдг болв. Төрскн һазран, элгн-садан үзәд, эдн теңкән угаһар байрлснь лавта. Пранцин хальмгудын тоод номтнр, бизнесменмүд, журналистнр, эмчнр болн кесг нань чигн эрдмтә улс баһ биш. Терүнә тускар мана таңһчин барт чигн баһ бишәр бичлә. Мана һазрин әмтиг Пранцд күндлнә, эврәннь балһсна, селәнә олна бәәдл-җирһлд эдн шунмһаһар орлцна. Эн өдрмүдт чигн Хальмг Таңһчд эрүл-мендин халхар Пранцас ирсн делегац гиичлҗәнә.
Пранцин хотл балһсн - Париж (Paris). Энд 2,1 сай күн бәәнә, Ик Парижд болхла - 10 сай шаху күн.
Административн хувалһна
Орн-нутгин административн хувалһна тускар келхлә, энд 95 департамень (departement), 22 область (redion) болн коммуна(commune) бәәнә. Тер мет тууҗлгч 37 провинцд орн-нутг хувагдна.
Йосна келн - Пранцсын. Мөңгнь өдгә цагт - евро, хуучн - Пранцсын Франк - 100 сантим. Келн-әмтнә сән өдриг Пранцсын Орн Нутгд өргәр темдглнә. Эннь Бастиль гидг шивәг 1789 җилин июль сарин 14-д эзлҗ авсн өдр болҗана.
Политическ тогтац
Государствин тогтацас иштәһәр Пранц республик болҗана. Ода орн-нутгт Тавдгч реепубликин Конституц — "Республикин болн Сообществин Конституц" үүлдҗәнә. Энүг 1958 җилин сентябрь сарин 28-д батлҗ авла. 1962, 1963, 1974, 1976, 1985 болн 1986 җилмүдт энүнд сольврмуд орулгдла. Республикин толһачнь президент болҗана. Энүг цуг олн әмтн шудтан дууһан өглһнә ашт 7 җилин болзгт суңһна. Хамгин ик то ду авсн кандидат, президентд суңһгдна. Әмтнә абсолюта ик зунь дууһан эс өгсн болхла, суңһврин хойрдгч девсңгнь кегднә.
Президент премьер-министриг болн министрмүдиг парламентин батллһн угаһар шииднә. Келн-әмтнә хургиг уурулад, шин суңһвр кех зөв энүнд өггдсн бәәнә. Президент ямаран чигн бачм чинртә керг-үүлдвр күцәҗ чадждна. Тоггсн бүүдлиг оньгтан авад, тиим юм күцәнә.
Өдгә цагт Пранцин президентнь Николә Саркози болҗана.
Зака тогталһна йосиг хойр палатас  тогтсн   парламент күцәҗәнә. Хойр  палатын нерәдлһнь    —    Келн-әмтнә хург болн Сенат. Келн-әмтнә хургиг мажоритарн  системәр   хойр   эргцәр   5   җил- болзгт суңһна. Сенатыг бас мажоритарн системәр шуд биш кевәр  дууһан  өглһнә эв-арһар    суңһна,    энүнә үүлдврин болзгнь 9 җил. 3 җил болад Сенатыг һурвна кесн нег хүвд шинрүлнә.
Конституциг кецәлт угаһар күцәлһиг бүртклһн орн-нутгин политическ системин һол кергин негнь. Эн кергиг дигтәһәр   күцәлһнө    төлә 1958   җилин   Конституцас иштәһәр  Конституцин  Совет    бүрдәгдсмн. Советин ханьд 9 күн орна, эдн 9 җилд шиидгднә. Тер мет нааран Пранции урдк цуг президентмүд бәәдл-җирһлиннь туршарт орна. Советин 3 җил болһн һурвна кесн нег хүвд шинрүлнә. Конституцин советин ахлачиг, президент советин   гешүдин   тооһас шииднә.
Президент, депутатнр болн сенатормудыг суңһлһн ямаран кевәр күцәгдҗәхинь бүрткнә, референдумс чи-кәр бүрдәлһиг хәләҗ, терүнә ашмудынь олнд өргәр медүлнә. Конституционн сове-тин шиидврин туст һундл өргҗ болшго. Государствин йосна, административн болн зарһин цуг органмуд терүг күцәх зөвтә. Парламентин тускар тодрхаһар келхлә, энүнә палатмудын тоод 898 депутат орна. Эднәс 577 — Келн-әмтнә хургин депутатнр болҗана, 321 — сенатормуд. Эдн олн зүсн партьсин болн җисәдин элчнр болҗа-на. Партийн биш депутатнр болн сенатормуд бәәнә. Болв парламентд, Әрәсәдмет, кесг партьс шишлң багмудт орад, эврәннь фракцс бүрдәнә.
1982 җилин март сард децентрализацин туск закан батлгдв, энүнәс иштәһәр Пранц 95 департаментд болн 22 областьд хувагдв. Эднә толһачирт күцәгч йосн өггдҗәнә.
Оли зүсн партьс болн җисәд Пранцд үүлдҗәнә гиҗ келләвидн. Хамгин ик тиим организацсин тоод Пранцин социалистическ парть йовна — ФСП (Partie Socialiste — PS) 1971 жилин июнь са-рин 11-13-д эн бүрдәгдлә. эн парад зүн чидлмүд негдсн бәәнә. Ут-турштан энүнә зергләнд 200 миңһн күн орҗана. Республиканск парть (Partie Republicaine — PR) 1977 җилин май сард тогтагдла. Энүңд кесг парть болн жисәд орҗ шин организациг бүрдәсмн. 160 миңһн күн энүнә ханьд бәәнә. Һардгч орган Келн-әмтнә совет болҗана.
Тиим кевәр сүл һучн жилд Пранцд политическ бәәдл-җирһл ик сольврта, йовудта болв. Кесг партьс шинәс бүрдв.
Эн түргн иовудта әмдрлин тускар бар тодрхаһар келҗ өгнә. Хамгин ик журналмудын тоод "Пари матч" гидгиг темдглҗ болҗана. Раris-Match (Парижск матч) долан хонгт нег дәкҗ һардг зургудта журнал. Энүг Парижд барлна. 1949 җилд энүг бүрдәлә. Тиражнь 900 миңһн экземпляр болжана. Энүнә эзнь Д. Филиппаччин издательск баг болҗана.
Олн зүсн газет чигн орн-нутгт һарна. Үлгүрнь, өдр болһн һардг "Фигаро" (Figaro) газет орн-нутгт болн делкәд икәр темдгтә. Энүг Парижд барлна. 1826 җилд энүг бүрдәлә. 394,5 миңһн экземпляр тиражтаһ-ар эн һарна.
Зәңгллһнө делкән агентствсин тоод Франс Пресс Агентств (Agence Presse — FFP) орҗана. Эн агентств автономн коммерческ предприять болҗана. 1944 җилд энүг бүрдәлә. Урднь 1835 җил тогтасн Гавас гидг агентствин зөвиг эн эдлсмн. Франс Пресс Парижд бәәнә.
Келн әмтнә радион компань 1975 җил тогтагдла. Тер мет 1975 җил орн-нуггт телеүзгдлин 3 компань һарв.
Экономик
Төмр хаалһин утнь — 37 миңһ һар километр, хату девскртә нег сай һар километр шоссейн хаалһ бәәнә.
Тиим кевәр бидн ахрар Пранции өдгә цагин политическ тогтацла таньлдулвидн. Хальмг Таңһчла әдләр, пранц эндр өдр ик политическ сольврмудын өмн бәәнә.
Һазадур иш авсн
*
.ge
— Гүрҗмүдин Орна тавцң лав домен болҗана.
Бар сарин 18
Бар сарин 18 григорин литд 352-гч (немсн җил болхла, 353-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 13 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
.gd
— Гренадин Орна тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Бар сарин 19
Бар сарин 19 григорин литд 353-гч (немсн җил болхла, 354-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 12 өдрмүд улдв.
Бар сарин 20
Бар сарин 20 григорин литд 354-гч (немсн җил болхла, 355-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 11 өдрмүд улдв.
Бар сарин 19
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Бар сарин 20
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Бар сарин 21
Бар сарин 21 григорин литд 355-гч (немсн җил болхла, 356-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 10 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Интернетин Домен
Интернетин Домен гидиг нерн Домен Нерен Системд (ДНС) сүүртәд Интернетте эврә залвар болын Интернеттің нойрхал заглҗана.
Әәшл:Интернет
Шинҗән
thumb|300px|Шинҗәнд
Шинҗәнд (新疆, شىنجاڭ) — Китдин орн-нутугин мемлекеттік нег захид (орчулврар «шин һазар») Хальмгуд эндр өдр күртүл нигтәр 19 селәнд, 59 әңгд хувагдасар бәәнә. 1998-гче җилд Шинҗәнд ут тооһар — 17 473 500, Хальмгуд тоота болдыг. Улусни/Мемлекеттік/Девлет/Государственн/ келн тілі — Китд, болв, закаһар болхала, баһ келн (тілі) улусин мемлекеттік келн (тілі) тус-тустан эврә автономдан бас төлҗех зөвтә.
1934-гч җил болсан Шинҗәнә революцин хөөн хуучин Хальмг (Тодо бичиг) дасдаг болцахаҗ. Эндер өдер Шинҗәнд Тодо бичигәр һурвын газет болн һурвын журнал һарна.
Шинҗәнә педагогик университетд/бакшен мектеп ик сурһуль/ Хальмг келнә болн литературин әңг байна. Үрүмчи балһасанд (шехер/мудина) өдр болһан радиоһар Хальмг келәр шин зәңг, соңсохвурмуд өгегденә. Байнһолд, Борталд, Ховг сайрад хальмг кельнед телепередач бас өгегденә. Шинҗәнә Хальмгуд сайнар Хальмг келән (тілі) медицихәнә. Шинҗәнә Хальмгудын кельнед тілі китдин келнәс олзулгадсын оруд үгмүд олын.
Әәшл:Һазр делкә
Хальмг
Хальмг (калмыки) кельнә бичигин заңшал 1640-гче җиләс авын эклинә, олна болне политик үүлдәч Зая-Пандит келн-улусин «Тодо бичиг» үүдәсын болдыг. Эндер өдер хальмгудын һололгеч әңгень Әрәсәд, Хальмг Таңһчд бәәдег (175 миңһун күн), Әрәсә һатыц бәәдег хальмгуд болхала, Монгол улусде болхала 600 миңһун күн, эсго нигтәр Деед Китд (Шинҗәнд, 160 миңһун күн), Деед Моңһолд (Ховд дәкәд Увус аймакт 160 миңһун күн), Кыргызcтанд (Иссык-Куль нуурин өөрин Караколд - 5 миңһун алд күн), ик биш багар хальмгуд Деед Европд болна Америкд (2 миңһун алд күн) бәәнә.
Әәшл:Хальмг Таңһч
.gf
— Прансин Гвиана тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Орсин Ниицән
Улс төр
ОХУ-ын үндсэн хууль йосоор, төр нь холбооны байгууламжт, хагас ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах засаглалт, ардчилсан деглемт улс юм. Улсын тергүүн нь ерөнхийлөгч, засгийн газрын тергүүн нь ерөнхий сайд. Төр нь төлөөллийн ардчилсан, олон намын тогтолцоотой ба эрх медел нь 3 доорх гурван бүтцед салбарлана.
Холбооны харъяат анги
ОХУ нь 83 холбооны харъяат ангиас (субъект) велаят бүрдэнэ. Эдгээр харъяат ангиуд нь Холбооны Хуралд адилхан тус бүр 2 төлөөллийн эрхтэй. Хэдий тийм ч, өөртөө засаглах эрхээр харилцан адилгүй доорх нэгжүүдэд хамаарна.
Холбооны тойрог
Мөн харъяат ангиуд нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн томилох элч төлөөлөгчид удирдагдах 8 ОХУ-ын холбооны тойрогт ангилагддаг. Холбооны тойрог нь холбооны хуулийг улс даяар мөрдүүлэхэд анхаардаг.
Заалтс
Әәшл:Орсин Орн Нутг Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Орсин Ниицән
Гутенберг, Иоганн
Әәшл:Күмн Әмтн Әәшл:Ухалачнр
Бар сарин 22
Бар сарин 22 григорин литд 356-гч (немсн җил болхла, 357-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 9 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Гренадин Орн
Заалтс
Әәшл:Һазр делкә
.gg
— Гөрнзин Арлин Тавцң Лав Домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Суврульһан
Суврульһан, төвдин келәр མཆོད་རྟེན༏ (чөтен), Санскрит келн स्तूप (стуупа) - эрденьта, мааньта шаҗна тосын.
Янз:Сойл Янз:Шаҗн
Хунгармудин Орн
Хунгармудн Орн Нутуг - төв Европин орн.
Ковылкино балһсн
Ковылкино балһсан (Инсар, Лашма Ош) — Орсин Ниицәнә хотол балһсан, Мордовин таңһч, Ковылкин район. Саранскас 116 километр бәәдег.
Хунгармудин Орн
Сайты
Әәшл:Хунгармуд Әәшл:Европ
Ковылкино балһсн
1892 җилд балhсан тосхугдасын билә.
Олн-күмн
2014 җилд балhснад бәәдег күүнә то 20 820 курсан билә.
Линкс
Әәшл:Мордин таңһч
Бар сарин 23
Бар сарин 23 григорин литд 357-гч (немсн җил болхла, 358-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 8 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Болгармудин Орн
Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Европ
Братья Райт
Янз:Күмн Әмтн Янз:Ухалачнр
Курганинск балһсн
1853 җилд балhсн тосхгдсн билә.
Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 48 534 курсн билә.
Заалт
Әәшл:Краснодарин зах улс
.gh
— Ганмудин Орна тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Ж үзг
Ж — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Тодо
Тодо бичигт Ж нег дүртә болна. Тер үзг һанцахан талдан келәс авсн үгмүдт бичилнә, тегәд эн галиг болҗана.
.gi
— Гибралтарин тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Бар сарин 24
Бар сарин 24 григорин литд 358-гч (немсн җил болхла, 359-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 7 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Бар сарин 25
Бар сарин 25 григорин литд 359-гч (немсн җил болхла, 360-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 6 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Ё үзг
Ё — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
2011 җил
Өңгөрсан әмтын
Әәшл:Цаг
Ё үзг
Кирилл
Е үзгид немлесан үзг. Үгт ЙО аль ИО ә темдеглеҗәңә.
Тодо
Тодо бичигт Ё үзг уга. Эн нертә ә ЙО мет бичисман.
З үзг
З — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Тодо
Тодо бичигт З нег дүртә болна. ЗИ бичилә, эн үгт ҖИ умшулһана.
Ԟ үзг
- зәрм цаһан толһан үзг болҗана.
Бар сарин 26
Бар сарин 26 григорин литд 360-гч (немсн җил болхла, 361-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 5 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
И үзг
И — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
.gl
— Гренландин тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Бар сарин 27
Бар сарин 27 григорин литд 361-гч (немсн җил болхла, 362-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 4 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
.gm
— Гамбудин Орна тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
К үзг
К — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Эсперантин келн
Esperanto thumb| ESPERANTO - Alfabeto de Esperanto
К үзг
Кирилл
Эллинмудн Κ, κ (каппа), ивритын ק, «коф» гидг үзгин сүүрәс экилнә.
Эсперантин келн
Әәшл:Esperanto
К үзг
Тодо
Тодо бичигт К хойр янзата болна. Негнь «кха» ә темдегленә. Хойрдагче «Ка» (сәкүсн) таана.
Хорватин Орн
thumb|right|300px|Хорватин
Бар сарин 28
Бар сарин 28 григорин литд 362-гч (немсн җил болхла, 363-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 3 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
.gn
— Гвинмудин Орна тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Л үзг
Кирилл
Эллинмудн Λ, λ (лямбда) гидг үзгин сүүрәс эклнә.
Тодо
Тодо бичигт л һурвн дүртә болна: экильцад, дунд, болн эцүстән.
Бар сарин 29
Бар сарин 29 григорин литд 363-гч (немсн җил болхла, 364-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 2 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
.gp
— Гваделупин тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
М үзг
М — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
Эллинмудн Μ, μ (мю) гидиг үзгин сүүрәс эклнә.
Тодо
Тодо бичигт М һурвн дүртә болна: экильцад, дунд, болн эцүстән.
Суль
thumb|right|260px| Суль
Бар сарин 30
Бар сарин 30 григорин литд 364-гч (немсн җил болхла, 365-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 1 өдрмүд улдв.
Суль
Суль (Avena)
Бар сарин 30
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Рузаевка балһсн
Рузаевка балһсн (Рузаевка, Орозай, Оразай ош) — Орсин Ниицәнә хотл балһсн, Мордин таңһч, Рузаевск район. Саранкас 25 километр бәәдг.
1631 җилд балhсн тосхгдсн билә.
Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 46 437 курсн билә.
.gq
— Экватор Гвинемудин Орна тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Н үзг
Н — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
.gs
— Сандвичин арлин тавцң лав домен болҗана.
О үзг
О — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
Эллинмудн Ο, ο (омикрон) гидг үзгин сүүрәс экилнә.
Тодо
Тодо бичигт О хойр дүртә болна: экильцад, дунд/эцүстән.
.gr
— Грисин Орна тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Төвдин келн
Төвдин келн, བོད་སྐད།, (бө ке) - төвд улсин келн.
Әәшл:Келн
Орңһ
280px|мини|справа| [[Априк|Априкин хойор орңоһс ]]
Орңһ, аль: орңоһ, (Rhinocerotidae, Носоро́говые) — Априкин, болн Азин турута, негин аль хойр өврөтә аң. Үсн теҗәлтнр аһурсн. Өвсн идштә әмтд.
Заалтс
О
1972 җил
Өңгөрсан әмтын
Әәшл:Цаг
Экн тойг
Һанц бийиннь эс гиҗ 1 хувагдг йиртмҗин тойг экн тойг нерлдг бәәнә. Түрүн 26 экн тойг тиим болдг: 1, 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101
Углерод
мини|Художественное изображение атома углерода, в конструкции атомной модели Бора. Углерод (латин Carbonium) - 6-гче хем махбуд Менделеевин эвед.
Астрахань төгәлң
Астрахань төгәлң Орос Орн Нутугин бәәдег төгәлңе. Хотол балһснь Астрахань.
Заалтс
Әәшл:Астрахань төгәлң
1971 җил
Өңгөрсан әмтын
Әәшл:Цаг
.gt
Заалһ
Toppdomän
Бар сарин 31
Бар сарин 31 григорин литд 365-гч (немсн җил болхла, 366-гч) җилин өдр болҗана. Шин җилин өдр.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
П үзг
П — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
Эллинмудн Π, π (пи) гидг үзгин сүүрәс экилнә.
Тодо
Тодо бичигт П нег дүртә болна. Тег үзгәс эндикег болн төвдин ПХА үй бичисмин.
Төгә
thumb|Өдгә цагин машинин төгә Төгә - төгрг бәәҗ бәәдг, сул эргдг аль көшүр деер чаңһасн таава; тәвсн, шувтрдг уга юмиг долдалулҗана. Төгә эңдән олзлсн зер-зевин болн көдлврин хүв, ацан тееврин көгҗҗ олзлсн. Эклсн цаг меддго. thumb|left|Хуучн тергнә төгә
.gu
Заалһ
Toppdomän
С үзг
С — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
Эллинмудн Ϲ, ϲ (сигма) гидг үзгин сүүрәс эклнә.
Тодо
Тодо бичигт с һурвн дүртә болна: экильцад, дунд, болн эцүстән.
1970 җил
Өңгөрсан әмтын
Әәшл:Цаг
Нүүдлә
Нүүдлә - гидг хальмг дун бүрдсн цагас.
Асхн намрин сөөднь
Ардаснь салькн үләнә
Эн салькна айсарн
Эрвң күүкн гейүрнә
Хол һазрт йовсн
Хоошарнь сангдна
Барлад бичсн бичгиг
Байрлад Нүүдлә умшна
Нүүдлә, Нүүдлә
Нүднчн сәәхн Нүүдлә
Санҗ бичә ууль
Салькн өрҗ дуул
Цеңнәд өргсн дууһин
Цергчнр көвүд соңгсна
Ор нутгин чинриг
Ончта кевәр манна
Латин бичиг
thumb|350px|Делкән латин бичигин төгәлең
Белгород төгәлң
Заалтс
Әәшл:Белгорода төгәлң
Функция
Нег олна юмн талдан олна юмынд тольсан аш Функция болдыг. Үлгүрлүхүд, Орс Хальмг Толь Функция болхий, юнгад гихлә Орс Үгс олна орос үг юмн Хальмг Үгс олна хальмг үг юмынд тенд тольдад байна. Математикалық тер юмынс бәәлһан тойг болдыг байна.
Әәшл:Шинҗллһн Әәшл:Эсв
Р үзг
Р — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. Эн үзг үгин экильцад хальмг төрскин үгмүдт бичих большого.
Кирилл
Эллинмудн Ρ, ρ (ро) гидиг үзгин сүүрәс экилнә.
Тодо
Тодо бичигт Р хойр дүртә болна: эклицин/дундын, болн эцүстән.
.gw
— Биса Гвинмудин Орна тавцың лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Ф үзг
Ф — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. Төрскин хальмг үгмүдт тер ә бәәшго.
Леонтьев Яковлевич Валерий
Заалһуд
Әәшл:Күмн Әмтн
Т үзг
Т — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Ф үзг
Тодо
Тодо бичигт Ф үзг уга. Зәрмәдән тер үзгиг бичилтәр үзүлх, П үзг олзулула.
У үзг
У — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
Эллинмудн ου (омикрон-ипсилон) гидиг үзгүдин сүүрәс экилнә.
Тодо
Тодо бичигт У һурвн дүртә болна: экильцад, дунд, болн эцүстән.
.gy
— Ниитә Гайанмудин Орн тавцың лав домен болҗана.
.hk
— Гонкоңгин тавцың лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Т үзг
Кирилл
Эллинмудн Τ, τ (тау) гидг үзгин сүүрәс экилнә.
Тодо
Тодо бичигт Т нег дүртә болна: экильцад/дунд.
Йиртимҗин тойг
right|thumb|Йиртмҗин тойг олзулалһана үлгүр: тооцан (негин альман, хойр альман, һурвын альман, ...) Йиртимҗин тойг — тоохла ирдаг тойг. Хойр йиртмҗин тойг заглах арһа болҗана:
Йиртимҗин тойгин олн \mathbb{N} темдегтә. Эн олн сүл уга болҗана: болвычен йиртимҗин тойт икәр бәәнә.
Әәшл:Шинҗллһн Әәшл:Эсв
Х үзг
Х — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
Эллинмудн Χ, χ (хи) гидг үзгин сүүрәс экилнә.
Тодо
Тодо бичигт Х хойр дүртә болна: экильцад, болн дунд.
Ховд балһсн
Ховд (Дунд-Ус; Ховд) — Моңһлин улусин барун үзгин балһсн, Кобд әәмгин төв. Хар-Ус-Нурин өөр.
1967 җил
Өңгөрсан әмтын
Әәшл:Цаг
Хар өңг
thumb|right|200px|Хар өңгтә мис Хар өңг - юмнас герл эс толярлһн. Тер өңгин айлһуд бор өңг гидг нертә.
Көглтин Дава
Өдгә цагин литературт Хальмг Таңһчин улсин шүлгч Көглтин Дава нег эркн орм эзлҗ,  орн-нутгтан, нарт делкәд нер һарв. Көглтин Дава 1922-гч җилд Ик Дөрвд нутгин һахан Авһнр гидг (ода болхла, Хальмг Таңһчин Яшалтан района, Карл Маркс колхозин,   Эсто-Алтай селән) гидг хотнд багш күүнә бүлд төрсн болдг. Арвн дөрвн настаһасн авн эклҗ шүлг бичдг болла, теднәс зәрмнь "Ленинә ачнр", "Улан баһчуд" гидг газетмүдт барлгдв.
1940-гч җилд "Баһ насни шүлгүд" гидг түрүн хуранһунь хальмг келәр барлгдв. ' 'Җаңһрин'' 500-н җилин өөниг темдглхин төлә Элст балһснд СССР-ял бичәчнрин Ниицәнә 18-гч пленум болв. Пленумин докладт А. А, Фадеев нань чигн бичәчнр баһ наста Көглтин Даван билгинь ик өөдән темдгләд СССР-ив бичәчнрин Ниицәнд орулв.
Пединститутд сурһульд сәәнәр сурч йовсн болн урн үгин хаалһд сәәнәр орҗ йовсн цагт Көглтин Дава цергт мордв. Алдр Төрскән харсгч дән эклхд Көглтин Дава Моңһл орн-нутгт советск цергт йовла. Дәәнә өмн нүүрт сурҗ орад Көглтин Дава политрук болсмн, үүдәврмүдәрн өшәтиг шалһҗ, терүнә өршәңгу уга йовдлыг иткҗ, салдсмуд дунд ик политическ көдлмш кевв. Олн үүдәврмүд дотрас ончта — "Сар-Герл" (поэм, 1964),  "Ухана буцлт" (поэм,  1973; 2-гч һарцнь — 1977), "Җирһл болн ухаллһн"(шүлгүд, поэмс, 1967), "Үрглҗ амслһн» (шүлгүд, 1984) нань чигн.
1967—1968-гчҗилмүдт Көглтин Даван "Би чамла цацув", орс келәр болхла, ''Я твой ровесник" гидг шүлгүдин хураңһу барлгдла. Тер дегтр бичҗ һарһснд Көглтин Даваг Максим Горькийин нертә Әрәсән Государственн мөрөһәр ачлҗ, лауреат нер зүүлһлә.
1975-гч җилд "Әмтин сәәхн апрель" гидг шүлгүд болн поэмс бичснд, СССР-ин Государственн мөрөһәр ачлгдв (1976 җ.).
1977—1978-гч җилмүдт һурвн ботьта үүдәврмүдин хураңһу Москвад "Художественная литература" гидг дегтр һарһачд орс келәр барлгдв, 1981—1982-гч җилмүдт Хальмг дегтр һарһач һурвн ботьта шүлгүдин хураңһу хальмг келәр һарч.
Орн-нутгтан болн делкән сойлын делгртд ик нилчән күргсн төләднь болн 75-гч насна өөнләнь 1997-гч җилд моһа сарин 12-т "Төрскндән ач-тус күргсн төлә "гидг 3-гчдевсңгин орденәр шүлгч Көглтин Даваг Әрәсән Федерацин Президентн зааврар ачлсмн.
Хальмг Таңһчин улсин шүлгч, СССР-ин Социалистическ Күч-келснә Герой, СССР-ин болн Әрәсән Государственн мөрәсин лауреат Көглтин Даван нериг 1996-гч тойгта баһ планет зүүҗәнә.
Ц үзг
Ц — хальмг кельнә кирилл болын Тодо цаһан толһана үзүг.
Көглтин Дава
2000-гч җилд Көглтин Дава Әрәсән улсин Ансамблин "Әрәсә улсин иньгллт" гидг ик Алтн медаляр ачлгдсмн.
Ц үзг
Кирилл
Эфиопин ሃ, ивритин צ, коптин ϥ  гидиг үзүгин сүүрәс экельнә.
Брянск төгәлң
Заалтс
Әәшл:Бряна төгәлң
Амперсанд темдег
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">&
Көглтин Дава
Төрскн орндан болн нарт делкәд нернь туурсн шүлгч өдгә цагин эргцд билгнь хурц деерән бәәнә.2006-гч җил мөчн сарин 17-н Хальмг Таңһчин шүлгч Көглтин Дава сәәһән хәәв. Янз:Күмн Әмтн Янз:Хальмг бичәчнр
Ц үзг
Тодо
Тодо бичигт Ц нег дүртә болна.
Амперсанд темдег
Амперсанд темдег күцуц санан бичих олзулсан болҗана.
Көглтин Дава
Янз:Сойл Янз:Урн үг
1968 җил
Өңгөрсан әмтын
Әәшл:Цаг
Эт темдег
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">@
Эт темдег күцуц санан бичих олзулсан болҗана.
Свисин Ниицән
Йосна  халхар   эн   орн-нутгин Свисин конфедерац (немшәр Schweizerische Eidgenossenschaft, пр. Confederation suisse, ит. Confederazione Svizzera) гиҗ нерәднә. Эн орн-нутг Цутхлң Европд бәәнә. Энүнә һазриң аһунь 41,3 миңһн квадратн километр болҗана, талданар келхлә, Хальмг Таңһчин һазрин кемҗәнәс хойр шаху холванд баһ. Болв бәәх әмгнә тооһар эн мана республикиг хөр һар холванд икдүлҗәнә, 1989 җилд кесн -дигәр Швейцарьт 6,6 сай күн бәәнә. Хотл балһснь Берн гидг нертә (Bern). Энд 140 миңһн күн бәәнә, өөрхн селәдиг тоолхла, 300 миңһн күн болхмн.
Хувалһиг авад хәләхлә, Свисин Һазр 23 кантонд хувагдңа, эдн дотр әмгуд бәәнә, дәкәд хотонмүд бәәнә. Кантонмудын нернь  иим: Ааогау, Аппенцелль,Базель, Берн, Вале,Во, Люцерн, Невшатель, Санкт-Галлен Тичино, Тургау,  Унтервальден, Ури, Гларус,Фрибург, Цуг, Цюрих, Шафхаузен, Швиц, Юра.
Эн 23кантон конфедерациг тогтана. Тиим кевәр Свисин конфедерац республик болҗана. Энд 1874 җилин хөнә сарин 29-д батлсн Свисин конфедерацин Конституц үүлдҗәнә.
Щ үзг
Щ — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Свисин Ниицән
Свисин Һазрт дөрвн келн —  немшин, пранцсин, италмудин болн ретороманмудин гиһәд үүлдҗәна. Тиим кевәр эн халхар Европин тал дунд бәәх эн орн-нутг мана таңһчла адл - манад хальмг болн орс келн үүлдҗәнә. Мөңгнә единицнь  - евро. Орн-нутгин Келн-әмтнә сән өдрнь - Конфедерац бүрдснә өдр — ноха сарин 1 шин (1291 җил). Тегәд эн орн-ңутр 7 00 жилин байн тууҗта болжана.
Щ үзг
Кирилл
Щ гидг үзгин сүүрәс экилнә.
1965 җил
Өңгөрсан әмтын
Әәшл:Цаг
Свисин Ниицән
Энд бәәх әмтнәс нег сай Шаху улснь һазадын орна көдлмшчнр болжана, эдн цаг зуур эс гиҗ даңгинд энд көдлҗәхмн болжана. Үндсни швейцарцнр   дундас    65 процентнь немшәр, 18 процентнь — пранцсар, 12 процентнь италмудар болн 1 процентәс баһнь ретороманмудар дугарна. Бурхн-шаҗнд шүтдг улсин 50,2 процентнь католикуд, 48 процентнь протестантуд болжана.
1291 җилд һурвн кантон негдәд Свисин конфедерациг бүрдәлә. 1815 җилд болсн Вена балһсн конгресс Свисин Һазрин "тасрхан уга нейтралитетиг" зарлла. Ода куртл эн тер закаг күцәжәнә, ямаран чигн дәәнд болн щүгәнд орн-нутг орлцҗахш. Тиим кевәр орн-нугган дотр-дундын бәәдл-жирһлнь чигн сән-сәәхн, дигтә-дарата болҗана, энд бәәх келн-улс хоорндан ни-нег нәр, нег-негән тевчҗ бәәнә. 1848 җилд батлсн Конституцар Свисин Һазр ниицәтә орн нутг болв.
Кантон болһн эврәннь Конституцта, парламент болн правительствта.
Орн нутгин толһачнь Президент болҗана. Энүг Федеральн хург суңһна. Президентиг Федеральн советин (правительствин) гешүдәс нег җил болзгтаһар шүүҗ авна. Дарани болзгт энүг суңһх зөв уга. Президент дегц правительствин толһачнь болҗана. Тегәд правительствин гешүдин тооһас кесгнь президент болҗ чадҗана, яһад гихлә эдниг бас Федеральн хург 4 жилин болзгт суңһна. Федеральн советин тоод 7 күн орна. Президент энд ахлачлна.
Тегәд удан болзгт йосиг эн орн-нутгт һартан авч болшго болҗана. Тер учрар чигн эн орн-нутг җил ирвәс байҗад, цецгәрәд йовдг болхий?
Зака тогтагч йосн Федеральн хургин һарт бәәнә. Талданар келхлә, эннь орн-нутгин парламент болҗана. Хойр хорас эн тогтна:   Келн-әмтнө хора (дора гер) болн Кантонын  хора   (деерк гер). Келн-әмтнә хоран ханьд  200   депутат   орна. Эдниг  цуг   олн   әмтн   шуд кевәр  нуувчар дууһан  өгәд ирлцңгү элчллһнә системәр 4    җилин   болзгт   суңһна. Кантонын хоран ханьд болхла 46 депутат орна. Тиим кевәр кантон  болһн хойр депутатыг суңһна. Тер мет Келн-әмтнә болн Кантонын хоран ахлачнриг җил болһн шинәс, суңһна.
Астериск темдег
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">*
Свисин Ниицән
Тиим кевәр зака тогтатч йосиг Федеральн хург, күцәгч йосиг федералн парламент күцәнә. Кантонмуд эднә үлмәд икәр орхш, Энүнә тускар бидн деер бичләвидн. Цутхлңгас кантона йосна органмудыг уурулх эс гиҗ теднә  көдлмшт   орлцх   зөв уга.
Астериск темдег
Астериск темдег күцуц санан бичих олзулсан болҗана.
Свисин Ниицән
Политик бәәдл-җирһл орн-нутгт ик йовудта. Политик олн партьс энд шунмһаһар үүддҗәнә. Теднә тоод байн ик тууҗта организацс бәәнә. Орн-нутгин политик бәәдл-җирһлд  ик  чинр   зүүҗәх партьсин   негнь  Свисин Һазрин радикал-демократин парть. (Freisinnid Demokrat ische der. Schweiz). Энүг  1848   җил тогтасн бәәҗ. 150 миңһн гешүн энүнә  ханьд     бәәнә. Ахлачнь Франц Штайнеггер. Парламентин келн-әмтнә советд Nationalrat) эн парть хамгин ик то - 51 - депутатта.  Тер  мет кантонмудын советд (Standarat) эн   партяс   14 депутат бәәнә.
Хойрдгч   ормд эврәннь чинрәрн Кирста - Демократин парть (Christlich Demokratieche Partei der Schweiz) йовна. Энүг 1881 җил бүрдәлә  1970 җилин бар cap күртл энүг Консерватив    Кирста Социалин Олн-әмтнә парть гиҗ нерәдҗәлә. 60 миңһн күн энүнә ханьд бәәнә. Партин ахлачнь Ева Загмюллер-Вебер болҗана.
1991 җилин правительствин ханин тускар келхлә энд Свисин Һазрин Президент дегц дотр-дундын кергүдин департаменгин  начальник бәәсмн. Вице-президентнь болхла  һазадын   каргүдин департаменгин ахлачин  үүл дааҗана. Тер мет правительствд юстицин  болн полицин, цергә, финансин болн    таможня,    көлгнә - эалһлдана болн  энергетикин  департамснт  бәәнә. Тиим кевәр Свисин Һазрт бәәх  7 департаментсин  неринь  авад   хәләхлә, диттә-дарата бәәдлд һол оньган өгнә гиҗ келҗ болҗана. Тегәдчигн эн орн-нутгт цугаь тогтурта, бат диг-дарата болна гиҗ сангдна. 100    һар    җилдән    энд Конституц үүлдҗәнә. Энд революц эс гиҗ нань чигн йк цүүгәтә йовдлмуд болсиг соңсҗ   болшго. Кезәңк авъясиг    зууһад    җилин туршарт энд күцәнә, терүг эвдх   зөв   кенд   чигн   уга болҗана. Свис әмтн эврән чигн сольврмудт дурго әмтн болҗана, маңһдур эдниг юн күләҗәхинь   эдн    сәәнәр меднә. Тегәд чигн зууһад җилин туршарт энд юмн учрхш — тернь бас зәрмдән йир сән болна гиҗ мана улгүрәр   ул   кехлә,   келҗ болҗана.
Свисин Һазр өөдән делгрлттә индустрийтә орн-нутг болҗана. 1 күүнә туст ирлцҗәх оруһин Кемҗәһәр делкәд Түрүн ормд йовна. Цуг делкән хамгин ик финансов болн банковск цутхлң эн орн-нутг болҗана. Ик кемҗәтә монопольс   экономикд    ик чинр зүүҗәнә. Свисин Һазрин промышленностьд    өөдөн чинртә болн  үнтә производств    ик    хүвинь эзлҗәнә. Маши  тосхлһн, фармацевтик, химик промышленность ик делгрлт энд авсн бәәнә. Атом электростанцс орн-нутгин энергетикд баһ биш орм эзлҗөнә.
Һазадын туристнр олар нааран ирнә (җил болһн 6-8 сайкүн). Орн-нутгт 5 миңһн километр төмр хаалһ бәәнә, 65 миңһ һар километр шоссейн хаалһ.
Ш үзг
Ш — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Свисин Ниицән
Һазадын хулд-гүүлгән орн-нутгт ик делгрлт авсн бәәнә. Эн үзмҗәр Свисин Һазр делкәд нүүрлгч ормд йовна. Хальмг Таңһчла чигн эн орн-нутгин предпринимательмүд экономик залһлдаг өргҗүлхәр бәәнә. Эврәннь капиталан орн-нутг һазадын ордудар икәр    йовулна. Свисин Һазрин капиталын  ул деер    талдан    орн-нутгудт бүрдәсн предприятьмүдт 3,5 сай       кун        көдлҗәнә. Свисин Һазрин банкудт  (эднә тонь 500 һар)  1978 җилд 39 6 җува франк хадһлгдҗала,    эннь    орн-нутгин   оруг   2,5   холванд икдүлҗәлә. Эндхамгин баһ алвиг делкәд авна.
Ш үзг
Кирилл
Эфиопин ሠ, ивритын ש, коптин ϣ гидиг үзгин сүүрәс экилнә.
Ъ үзг
Тодо
Yer
Свисин Ниицән
Орн-нутгин  хамгин   ик газетмүдин тоод "Blick" ("Хәләц") гидг газет йовна. Энүнә тиражнь 379,8 миңһн экземпляр. 1959 җилд энүг бүрдәлә. Тер мет "Tages Anzeiger Zurich" ( "Цюрихин өдр болһна шинҗллт") гидг газет Свисин Һазрт икәр темдгтә. Энүнә  тиражнь   256,7 миңһн экземпляр болҗана. Цюрихд эн һарна. Энүг 1893 җилд бүрдәлә. Эн хойр газет немш келәр барлгдна.
Орн-нутгин политик болн экономик бәәдл-җирһлин тускар ахрар тиигҗ келҗ болҗана.
Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Европ
.hm
— Херд Макдоналдин Арлин тавцың лав домен болҗана.
1964 җил
Өңгөрсан әмтын
Әәшл:Цаг
.hm
Заалһ
Toppdomän
1963 җил
Өңгөрсан әмтын
Әәшл:Цаг
Моһа сарин 10
Моһа сарин 10 григорин литд 69-гч (немсн җил болхла, 70-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 296 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Темников балһсн
Темников балһсн (Темников, Темникав, Төмән) — Орсин Ниицәнә хотол балһсн, Мордовин таңһч, Темниковск район. Саранкас 158 километр бәәдег.
1536 җилд балhсн тосхугдасын билә.
Олн-күмн
2014 җилд балhснад бәәдег күүнә то 6 689 курсан билә.
Заалһуд
Әәшл:Мордин таңһч
Ä үзг
Ä үзг - үзг болҗана.
Ч үзг
Ч — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
Эллинмудн Ҁ, ҁ (коппа) гидиг үзгин сүүрәс экилнә.
Франциум
Франциум - 87-гч хем махбуд Менделеевин эвд.
Ы үзг
Ы — хальмг келнә кирилл цаһан толһана үзг.
Тодо
Тодо бичигт Ы үзг бәәшго. Эн ә И узгәс темдеглелһанә.
Ь үзг
Ь — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
Хальмг келнд эн үзгәр баһ әәтә И бичисмын.
Тодо
Тодо бичигт Ь үгин эцүст һанцахан бичисмын. Үлгүрнь - бодисадь.
Э үзг
Э — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
Эллинмудн Е (эпсилон) гидиг үзгин сүүрәс экилнә.
Тодо
Тодо бичигт Е һурвн дүртә болна: экильцад, дунд, болн эцүстән. Е хәләтән
1962 җил
Өңгөрсан әмтын
Әәшл:Цаг
Бекеслеш
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">\
Бекеслеш күцуц санан бичих олзулсан болҗана.
.hn
— Ондурасин Орна тавцың лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Лабинск балһсн
Лабинск — Орсин Ниицәнә  хотл балһсн, Краснодарин зах улс, Лабинск район. Краснодарас 130 километр бәәдг.
1841 җилд балhсн тосхгдсн билә.
Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 61 195 курсн билә.
Заалт
Әәшл:Краснодарин зах улс
Ю үзг
Ю — хальмг келнә кирилл цаһан толһана үзг.
Кирилл
Ю Йу әгиг бичина.
Тодо
Тодо бичигт Ю үзг бәәшго. Тер ә ЙУ бичәтә.
Краснослободск балһсн (Мордин таңһч)
Краснослободск балһсн (Краснослободск) — Орсин Ниицәнә хотл балһсн, Мордин таңһч, Краснослободск район. Саранскас 107 километр бәәдг.
1571 җилд балhсн тосхгдсн билә.
Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 9 721 курсн билә.
Заалһуд
Әәшл:Мордин таңһч
Бохотница
Бохотница (Bochotnica, МФА [bɔxɔtˈnit͡sa]) — Бүүрлсн әмтн:.
Заалһуд
Әәшл:Польш
Инҗин Лиҗ
Инҗин Лиҗ (1913-гч җил Баһ Дөрвд нутгин Һооҗур селәнд (ода болхла, Көтчнрә район)— 1995) — угатя күүнә бүлд төрсн мөн. Баһ Дөрвдин Ставкин детдомд эн өссн болдг.
Бәәдл-йовдл
Комсомолын халхар көдлҗ йовяд, "Улан хальмг" газетд сегләтр болҗ көдләд, хөөннь Хальмг дегтр һарһачин днрек болв. 1931-гч җиләс авн эн эклҗ бичсмн. Дәәнә урдк җилмүдт "Байчх" наадн (1939),   "Баир"  (шүлгүд, 1940), "Булг"(шүлгүд болн дуд, 1941), "Мана чидл"(шүлгүд, 1941) гидг нертә шүлгүдин болн дуудын хураңһу барлгдла. 1942-гч җил Төрскән харсгч Алдр дәәнд орлцад, орденәр болн медальмудар ячлгдла. Дәәнә цагин тускар эн "Дәәнә тодлврмуд" гидг түүк бичҗ үлдәсмн.
1963-гч җил "Ольдан күүкм" гидг роман бичв, кесг келврмүд бичҗ барлв. Шүлгүдин хураңһус бас барас һарһв.
1967-гч җил Инҗин Лиҗд Хальмг АССР-ин олн-эмтнә шүлгчин цол зүүгдлә.
Баһ биш оньган эн орчуллһна көдлмшт өгсмн. Максим Горькийин, А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтовин, С. А. Есенина, Т. Г. Шевченкон, Э. Межелайтисин, А. А. Сурковин, Ю. Марцинкявичюсин, В. В. Маяковскийин шүлгүд; К. А. Треневин "Любовь Яровая", А. Н. Островскийин "Гроза", А. Е. Корнейчукин "Платон Кречет", А. Н. Арбузовин "Иркутская история'* тидг наадд хальмг келнд Инҗин Лиҗ орчулҗ ҺарҺсмн.
1995-гч җилд Инҗин Лиҗ, Хальмг Таңһчин улсин шүлгч сәәни орнд төрсмн. Янз:Күмн Әмтн Янз:Хальмг бичәчнр
Янз:Сойл Янз:Урн үг
Павловск балһсн (Воронежа төгәлң)
Павловск — Орсин Ниицәнә  хотл балһсн, Воронеж балһсн.
1709 җилд балhсн тосхгдсн билә.
Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 21 145 курсн билә.
Гадаад холбоос
Әәшл:Воронежа төгәлң
Маркер темдег
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">•
Маркер темдег күцуц санан бичих олзулсан болҗана.
.hr
Заалһ
Toppdomän
Я үзг
Я — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
ЙА аль ИА үзгүдиг бичинә.
Тодо
Тодо бичигт Я үзг бәәшго. Тер әгиг ЙА аль ИА бичәтә.
Бүкл тойг
Йиртимҗин тойг багтаҗ авсан 0 тойг (0, 1, 2, 3, ...) болн эднин эсргү тойг (0, −1, −2, −3, ...) хамдан Бүкл тойг болдыг бәәнә. Үлгүрлахд, 65, 7, болын −756 Бүкл тойг болхий; 1.6 болын 1½ Бүкл тойг болдыг биш.
Әәшл:Шинҗллһн Әәшл:Эсв
Дала лам
Дала ламин гегән (твд. ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ ) - Арьябалын хүвлһн, шар шаҗна һоллгч лам болҗана. Ода болсн Дала лам Данзан Җамцо (Тензин Гьяцо) нертә.
Тууҗ
Дала ламин өргә Ботал бәәшң буй, зун цагт Норблиң бәәшң. 1959 җиләс Дала-лам Дхармасал балһсд бәәнә.
Башантан район
Башантан район (Городовиковский район) - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балһсан Башанта.
Һазр зү
Района девсекир һазрин аһу 1 099 км² болсман. Элст балһснас 251 километрар әңгелсемин. 17 миңһун 784 бәәдег күүтә. Телефона коды индексі +7 84731
Тогтац
Тедн алвыт Башантан район тогтасман:
2012 җил
Өңгөрсан әмтын
Әәшл:Цаг
Эсрегү тойг
Эсрегү болын эс-Эсрегү бәәдегень Бәәлһан тойгин онч. Эсрегү тойг 0 баһта. Үлгүрлахд, -1.414, -1. Хоосын тойг 0 бийинь Эсрегү биш болын эс-Эсрегү биш.
Циркумфлекс темдег
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">^
Циркумфлекс темдег күцуц санан бичих олзулсан болҗана.
Й үзг
Й — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
Кирилл И гидиг үзгин сүүрәс экилнә.
Тодо
Тодо бичигт Й хойр дүртә болна (һо болн һо уга).
.ht
— Гаһитудин Орна тавцың лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
1959 җил
Өңгөрсан әмтын
Әәшл:Цаг
Горно-Алтайск балһсн
Горно-Алтайск балһсн (Горно-Алтайск, Туулу Алтай) — Орсин Ниицәнә хотол балһсан, Алтай таңһч.