cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хәәкрегче темдег
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">!
Дефис татасан
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">-
Хәәкрегче темдег
Хәәкрегче темдег хәәкрегче зәңгед олзулсан түдләһнә темдег болҗана.
Дефис татасан
Дефис татасан онцолдыг түдләһнә темдег болҗана.
Элипсис цег
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">…
Гуйлемет хашалта
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">«»
Элипсис цег
Элипсис цег онцолдыг түдләһнә темдег болҗана.
Гуйлемет хашалта
Гуйлемет хашалта онцолдыг түдләһнә темдег болҗана.
Татасан
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">—
Татасан (—) онцулдаг түдлуһнә темдег болҗана.
Хашалта
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">"
Хашалта онцолдыг түдләһнә темдег болҗана.
Апостроф темдег
Апостроф темдег онцолдыг түдләһнә темдег болҗана.
Сургуч темдег
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">?
Сургуч темдег онцолдыг түдләһнә темдег болҗана.
Өвр Моңһл
Mongolie-Intérieure מונגוליה התיכונה आंतरिक मंगोलिया
Солидус темдег
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;"> ⁄
Бодьс-зү
Fesica পদাৰ্থবিজ্ঞান ભૌતિક શાસ્ત્ર Física भौतिकशास्त्र Fizicã භෞතිකවේදය Ìmọ̀dánidá
Солидус темдег
Солидус темдег онцолдыг түдләһнә темдег болҗана.
Слеш
<div style="float:right; margin: 0 0 0.2em 0.2em; padding: 0.2em 0.6em; font-size: 350%; line-height: 1.1em; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;">/
Слеш онцолдыг түдләһнә темдег болҗана.
Чонос
Чонос - Чонса оток — монгол улсин нег хуучн тууҗта оток, өдгә цагт Əрәсән Федерацд Хальмг Таңһчт, Буряад Республикд болн Иркутск һазрт, Монгол Улст, Хитяд Улсин Республикд Өвөр Монголд бәәнә. Чонос — чон гидг аңгин олн то үг. 13-гч җилин зунд Рашид ад-Дин бичлә, хойр Чарахэ-Лингумин күвүн Чонса оток эклля. Тер хойр күвүнә нерәс Гэнд-Чино болн Улуг-Чино билә. Чарахэ-Лингумин тохм Бодончарас эклцсн — Алан-Гоа --- Бодончар --- Хабичи-баатар --- Дутум-Менеен --- Хайду --- Чарахэ-Лингум. Чарахэ-Лингумин һурвдгч күвүн Амбаһай-хаана эцк. Тиигәд, Чонса отог Борҗигиин отгин нег ясн.
Үлгүрмүд
Үлгүрмүд - ке сайхан, ахрар келсан цецен үгмүд. Эден бас улусин урн үгин нег әңгень болдаман. Үлгүрмүд олн зүсн төрмүд, байдал-җирһал медүлнә. Үг келсын цагатан үлгүрмүд орулҗ келхелә, күүнә келн сайхарна. Тегәд чигин мана бичәчнир бичисын цагтан үлгүрмүд йир сайнар орминь олҗ олзулна. Сурһульчнар хальмг келән кееһәр, сайнар медҗ авхин кергет, үг келхеләрн үлгүрмүд орулҗ келдег дасх кергетә.
Көдлгүр
Көдлгүр — нег күчнә янз көндрллһд орчулсдг көдлвр. Мотор немыч йылме гыч кӱсынлымӧ мут-влак xix курымын икымше пелыштыже (тудо. Motor — «электродвигатель», л. mōtor — «помыжалтара») да электричестве да тудлан двигательым двигатель кӧргыштӧ тӱҥ шотышто йӱлен манын.
Первичный да вторичный двигатель шеледымаш. Механический пашашке савырыше лач икымше пӱртӱс энергетик поянлыкым намиен кодышна, а кокымшо деке — энергий савыре, поген налме вер але вес ышта.
Тӱҥалтыш деке двигатель (ПДШ) пӱрымаш оравашкет мардеж, мардеж вийым кучылтын, вӱд орава да механизмын кир — гравитациян нуно пашаш вийым (вӱдым да вий шупшвий возымо), двигатель шокшыйол — але вес видыште вийым топливо нуно энергийын атом химий энергийым весеммыже. Кокымшо деке двигатель (ВДАК) электричестве дене кылдалтше, пневмошина да вӱд давлений дене ыштыше двигатель.
1834 ийыште борис семёнович якобин руш шанчызе-влак (руш транскрипций тыге возалтеш лӱм) икымше практический электродвигатель вашталтше ток кучылташ йӧршым ышта.
1888 ийыште изобретатель да студент-влаклан ончыкылык чоҥымо двигательлан кугу миколо ток двухфазный сербийысе тесла принцип вашталтшан ойлыман, а руш инженер михаил осипович доливый ий эртыш-тӱняште эн ончыч ыштеныт. Добровольский 3-асинхронный фазный электродвигатель, электричестве машинам утларак шаркалаш тӱҥалыт.
Гидромашина пневмодвигатель да, келшымаш, паша деч кыл (баллон) давлений кугу давлений дене вӱд але юж весемден (пневмошина) насос вий. Исполнительный системыште кумдан да тӱрлӧ механизмым кучылташ шотышто нунын чоҥалтме. Тыге, пневмолокомотив ышта (пашаш йӧршын взрывоопасный йӧн поснак, шахтыште, мутлан, кушто огыл гыч шокшыйол применимый двигатель-температурный келшык почеш, а электричестве — гыч сескем коммутация), южо трактор гусеницыш танк полшымо дене шукталтеш да тип гидромашин привод, экскаватор-влак бульдозер да пашазе органым наҥгаеныт. Чыла тӱрлӧ машинам конструкций пневмопривод экологически ару ола, тӱрлӧ эл инженер темла. Кокымшо двигательлан кугу рольым модмо техникым, изи куатан но нуно шотышто. Тыгак нуным кучылтмо да кум сверхминиатюрный миниатюр да чоналтмыже.
Чжэн Хэ
Әәшл:Күмн Әмтн
Бенц, Карл
Gallery
Әәшл:Күмн Әмтн
Лазарев, Михаил Петрович
Әәшл:Күмн Әмтн
Немшин келн
Немшин келн (Deutsch, deutsche Sprache)
User xal-1
Әәшл:User xal
Немшин келн
Әәшл:Келн
Хаани йосн
Хаани йосн — хуучн делкән болн хальмг улсин йосн бәәнә, нег күүнә йосн.
Жириновский, Владимир Вольфович
1946 жил төрсөмән; бәәх һазрань - Москва балһсн; Әрәсән Федерации Федеральн Хургин Орн-нутугин Хүүв, депутат, Әрәсән Федерацин Федеральн Хургин Орн-нутугин Хүүвин ахла-чин дарук; «Әрәсән либеральн-демократическ парть» гидиг Политическ парть кандидатурт орулсман; «Әрәсән либеральн-демократическ парть» гидиг партии гешүн, партин Ахлач, пар-тин Деед Советин Радян гешүн
Әәшл:Күмн Әмтн
Лихтенштейна Нутг
Лихтенштейн — Европд немш келәр келдг хаана йоста орн-нутг урднь олн бәәсмн. Болв тиим цаг давҗ одв, ода һазр деер ор һанцхн Лихтенштейн гидг нойна медл һанцхн хаана йосна заллтта орн-нутг бәәнә.
Лихтенштейна тууҗнь 1699 җил эклсмн, тер җилд эн нойна медлин тохмин нег күн Рейн һолын тиньгр һазрт түрүн һазр хулдҗ авсн билә. 1712 җил күртл Лихтенштейна кемҗән 160 дөрвлҗн километр болв, 1719 җилд Лихтенштейна үлмә уга бәәлһн батлҗ авгдсмн.
1990-1994 җиләс авн ООН-а ханьд орна, эврә парламентта (ландтаг) цуг нойна медл арвн нег коммунас тогтна, орн-нутгин һардач-нойн Ханс Адаль фон Лихтенштейн. Лихтенштейн кемҗәһәрн баһ болвчн зөвәр бат экономиктә, энд хот-хоолын, текстильн болн электротехническ предприятьмүд бәәнә. Темдглхас, эн нойна медл орн-нутгуд дунд хамгин олар шүднә протезмуд кеҗ һарһна.
Хулһан сарин 20
Хулһн сарин 20 григорин литд 295-гч (немсн җил болхла, 296-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 77 өдрмүд улдв.
Лихтенштейна Нутг
Бәәрн әмтнә икнкнь нурһлҗ промышленн предприятьмүдт көдпҗәнә, наадкснь бәец тетклпнә халхар үүлднә. Келхд, нааран җилд 80 миңһн туристнр ФРГ болн Швейцәрәс ирнә. Лихтенштейна девскр һазрин икнкнь зүн үзгмн Альпд бәәнә тер учрар селәнә эдл-ахун халхар көдлҗәх әмтн йир цөөкн.
Хулһан сарин 20
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Хулһан сарин 23
Хулһн сарин 23 григорин литд 298-гч (немсн җил болхла, 299-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 74 өдрмүд улдв.
Лихтенштейна Нутг
Лихтенштейн эврә мөңгн уга, тегәд эңд швейцарск мөңг олзлҗана. Государственн бюджетнь йир олз-орута, тиичкәд хамгин ик ору,мөңгнә алвнас цуглулҗ авна, юңгад гихлә эн орн-нутгин алвна процентнь хамгин бичкн болҗ һарчана. Тер учрас энд һазадьн орна фирмс олар эврә әңгсән секнә.
Хулһан сарин 23
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Лихтенштейна Нутг
Дәкәд нег соньн йовдл Лихтенштейнд темдглх кергтә, 1868 җиләс нааран эдн дәәнә церг угаһар бәәнә, болв залу болһн җирн насн күртл дәәнә темдглә болҗ тоолгдна. Ода энд тәвн зурһан полицейск кедләчнр цуг кергин диг-дара хәләҗәнә.
Курув
Курув (Kurów – ['kuruf]) — Бүүрлсн әмтн:. 400px
Әәшл:Польш
Хулһан сарин 14
Хулһн сарин 14 григорин литд 289-гч (немсн җил болхла, 290-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 83 өдрмүд улдв.
Псков
right|thumb|300px
Хулһан сарин 17
Хулһн сарин 17 григорин литд 292-гч (немсн җил болхла, 293-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 80 өдрмүд улдв.
Үкр сарин 5
Үкр сарин 5 григорин литд 311-гч (немсн җил болхла, 312-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 60 өдрмүд улдв.
Хулһан сарин 17
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Үкр сарин 5
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Хулһан сарин 14
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
2
Хойр — йиртимҗин тойг 1 болн 3 хоорнод.
Эспанмудин Нутуг
Эспанмудин Нутуг мемлекеттік (эсп. и галис. Reino de España, кат. Regne d'Espanya, баск. Espainiako Erresuma, окс. Reialme d'Espanha, астур. Reinu d'España), өмн барун Европд бәәдег орн нутуг мемлекеттік, Пиринеин өрәл арлын икинкинь хүмин авҗ байна. Эспанмудн Нутугин нерен кезәңк финикий кельнәс тілі ирлә. Финикмудин «испаним» гиҗ үгин утх «чинһинә кевс» болҗана.
2
Эсв
Хойр һанцахан хошадладаг болн түрүн экн тойг
Эспанмудин Нутуг
Сайты
Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Европ
Хулһан сарин 5
Хулһн сарин 5 григорин литд 280-гч (немсн җил болхла, 281-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 92 өдрмүд улдв.
2
Талдан
Бурхан-шаҗд, сойлд хойр ик чинритә тойг.
Австралмудин Ниицән
Заалтс
Әәшл:Һазр делкә
2
Талдан
Әәшл:Эсв
Хулһан сарин 22
Хулһн сарин 22 григорин литд 297-гч (немсн җил болхла, 298-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 75 өдрмүд улдв.
Беллинсгаузен, Фаддей Фаддеевич
Янз:Күмн Әмтн
Хулһан сарин 22
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Хулһан сарин 6
Хулһн сарин 6 григорин литд 281-гч (немсн җил болхла, 282-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 91 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Хулһан сарин 5
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Хулһан сарин 13
Хулһн сарин 13 григорин литд 288-гч (немсн җил болхла, 289-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 84 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Чонос - Чонса оток
Чонос - Чонса оток — монгол улсин нег хуучн тууҗта оток, өдгә цагт Əрәсә Хальмг Таңһчт, Буряад Республикд болн Иркутск һазрт, Монгол Улст, Хитяд Улсин Республикд Өвөр Монголд бәәнә. Чонос — чон гидг аңгин олн то үг. 13-гч җилин зунд Рашид ад-Дин бичлә, хойр Чарахэ-Лингумин күвүн Чонса оток эклля. Тер хойр күвүнә нерәс Гэнд-Чино болн Улуг-Чино билә. Чарахэ-Лингумин тохм Бодончарас эклцсн — Алан-Гоа --- Бодончар --- Хабичи-баатар --- Дутум-Менеен --- Хайду --- Чарахэ-Лингум. Чарахэ-Лингумин һурвдгч күвүн Амбаһай-хаана эцк. Тиигәд, Чонса отог Борҗигиин отгин нег ясн.
А үзг
А — түрүн хальмг келнә кирилл болн Тод цаһан толһана үзг. Хальмг келнд А үзгәр хату эгшг болна.
Кирилл
Эллинмудн Αα (альфа), финикин «алеф» гидг үзгин сүүрәс эклнә.
Хулһан сарин 15
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Хулһан сарин 16
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Хулһан сарин 24
Хулһн сарин 24 григорин литд 299-гч (немсн җил болхла, 300-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 73 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Хулһан сарин 30
Хулһн сарин 30 григорин литд 305-гч (немсн җил болхла, 306-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 67 өдрмүд улдв.
Хулһан сарин 12
Хулһн сарин 12 григорин литд 287-гч (немсн җил болхла, 288-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 85 өдрмүд улдв.
Хулһан сарин 30
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Хулһан сарин 12
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Хавр
280px|мини|справа| Хавр
Хавр (Весна́) — җилин цаг, үвл зун хойр хоорнод бәәнә. Хаврин сармуд: моһа сар, мөрн сар, болын хөн сар.
Линкс
Х
Үкр сарин 3
Үкр сарин 3 григорин литд 309-гч (немсн җил болхла, 310-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 63 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Хулһан сарин 31
Хулһн сарин 31 григорин литд 306-гч (немсн җил болхла, 307-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 66 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Хулһан сарин 29
Хулһн сарин 29 григорин литд 304-гч (немсн җил болхла, 305-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 68 өдрмүд улдв.
Хулһан сарин 4
Хулһн сарин 4 григорин литд 279-гч (немсн җил болхла, 280-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 93 өдрмүд улдв.
Өвр Моңһлмуд
thumb|300px|Өвр Моңһл
Хулһан сарин 29
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Хулһан сарин 4
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Өвр Моңһлмуд
Өвр Моңһлмуд (内蒙古, Öbür mongɣul)
Хулһан сарин 18
Хулһн сарин 18 григорин литд 293-гч (немсн җил болхла, 294-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 79 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Итерзен
Итерзен — немш мөндр. Бүүрлсн әмтн: 17 865 күн (2006).
Әәшл:Немш
4
Дөрвин - йиртиминҗ тойг 3 болын 5 хоорнод.
Сойлын
Әәшл:Эсв
Нинша
thumb|300px|Ниңша
Ниңша или Ниңся (宁夏) гидиг Китдин Орн Нутугин Таңһче
Константа
Константа гидиг тойг даң бәәдәг берк.
Литератур
Янз:Шинҗллһн Янз:Эсв
Төвд
thumb|Төвдин төрскин нернь — «Пө» Төвд (төвдин кельнед: བོད་ [пө], китдин кельнед: 西藏 [Шинҗаң]) Азин район болна. Ода Китдин орн-нутугт байна (1949 җил хөөн). Энүнә хотол балһсан — Лхаса (200 миңгин күүнтә). thumb|Тууҗин Төвдин флаг thumb|Потала байшаң
Дагъсин таңһч
Заалтс
Әәшл: Дагъсин таңһч
Үкр сарин 2
Үкр сарин 2 григорин литд 308-гч (немсн җил болхла, 309-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 64 өдрмүд улдв.
Температура
thumb|right|400px|[[Күслң ки|Күслң нег атомт кин температура дундин атома кинетик күчлә холвата. Эн йовулһата зуругт гелиона атомуд 1950 атмосфер дарлтд бәәсн. Тер хора температуратә атомуд лавтарха дундин хурдата болҗана (дуңгшур дәкҗ баһрулсан).]] Температура (латин temperatura) юмна дулана кемҗән болҗана. Тодрахаһар, температура нег молекулин дунд күчн загальна. Баһ температура бәәхлә, мадан юмн киитын нерәдленәвидн. Ик бәәхлә, халун.
Үкр сарин 2
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Үкр сарин 1
Үкр сарин 1 григорин литд 307-гч (немсн җил болхла, 308-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 65 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
3
Сойл
Әәшл:Эсв
Хулһан сарин 19
Хулһн сарин 19 григорин литд 294-гч (немсн җил болхла, 295-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 78 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Үкр сарин 6
Үкр сарин 6 григорин литд 312-гч (немсн җил болхла, 313-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 59 өдрмүд улдв.
Физика
Физика (грецин φύσις ) — йиртимҗин бәәлһнә болын көнгөрлүт туск ном. Нерень Физика болн физикалық үгәс һарсан.
Һол сеткүльс
Орос
Делкән
Әәшл:Шинҗллһн
Хулһан сарин 21
Хулһн сарин 21 григорин литд 296-гч (немсн җил болхла, 297-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 76 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Богданов Владимирин Андрей
1970 җил төрсимин; бәәх һазрнь Москва балһсан; «Әрәсән Федерацин мемлекеттік демократическ парть» гидиг политическ парть, Центральн Комитетин ахлач; Москва балһсна Солнцево гидиг дотур балһсна муниципальн тогтацин муниципальн Хургин көдлжәһәд үүл дааҗах депутат; бийнь кандидатурт орсмун; регистрацин бәрмит - суңһачнрин һар тәвсын бичимир батлывар; «Әрәсән Федерацин демократическ парть» гидиг Политическ партин гешүн, партин Лидер
Һаха сарин 14
Һаха сарин 14 григорин литд хойр зун тәвн доладгч (257-гч; немсн җил болхла, 258-гч) җилин өдр. Шин җил күртл 108 өдрмүд улдв.
Богданов Владимирин Андрей
Янз:Күмн Әмтн
Бурядин таңһч
Бурядин Таңһч гидг Орсин таңһч, бурядудин орн мөн. Хотл балһсн — Улан-Үд балһсн.
Һаха сарин 14
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Бурядин таңһч
Заалтс
Әәшл:Бурядин таңһч
Хулһан сарин 8
Хулһн сарин 8 григорин литд 283-гч (немсн җил болхла, 284-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 89 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Кавардин болн Балкармудин таңһч
Заалтс
Әәшл:Кавардин болн Балкармудин таңһч
Хулһан сарин 28
Хулһн сарин 28 григорин литд 303-гч (немсн җил болхла, 304-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 69 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
.do
— Доминикин Ниицәна тавцң лав домен болҗана.
Хулһан сарин 27
Хулһн сарин 27 григорин литд 302-гч (немсн җил болхла, 303-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 70 өдрмүд улдв.
.do
Заалһ
Toppdomän
Хулһан сарин 27
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Зюганов Андреевин Геннадий
1944 жил төрсмн; бәәх һазрнь - Москва балһсн; Орсн Федерацин Федеральн Хургин Орн-нутгин Хүүв, депутат, Орсн Федерацин Федеральн Хургин Орн-нуггин Хүүвин Орсн Федерацин Коммунист партин фракцин һардач; «Орсн Федерацин Коммунистическ парти» гидг бодлһна партин кандидатурт орулсмн; « Орсн Федерацин Коммунистическ парти» гидг бодлһна партин гешүн, партин Центральн Комитетин Ахлач
Ленцин зокал
Ленцин зокал — күслүлсан электротурглана зөрүүллһн цәәлһедег зокал.
Да Гама, Васко
Әәшл:Күмн Әмтн
Ленцин зокал
Күслүлсан электротурглана зөрүүлүлһан даңгинид учрасан хүврулһанд эс гиҗ җисәнд эсрегү.
Әәшл:Шинҗллһн
Алтай таңһч
Заалтс
Әәшл:Теленгудин таңһч
Хулһан сарин 25
Хулһн сарин 25 григорин литд 300-гч (немсн җил болхла, 301-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 72 өдрмүд улдв.
Иңһушин таңһч
Заалтс
Әәшл: Иңһушин таңһч
Хулһан сарин 9
Хулһн сарин 9 григорин литд 284-гч (немсн җил болхла, 285-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 88 өдрмүд улдв.
Хулһан сарин 11
Хулһн сарин 11 григорин литд 286-гч (немсн җил болхла, 287-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 86 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Хулһан сарин 26
Хулһн сарин 26 григорин литд 301-гч (немсн җил болхла, 302-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 71 өдрмүд улдв.
Үкр сарин 4
Үкр сарин 4 григорин литд 310-гч (немсн җил болхла, 311-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 61 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Хальмг Таңһч
Хальмг Таңһч (Республика Калмыкия) Орос Орн Нутугин бәәдег таңһче. Хотол балһснь Элст.
Отгуд
thumb|left|350px
Селәд
🙏🏿🙏🏿🙏🏿🙏🏿
Дәкәд хәләтән
Әәшл:Орсн Орн Нутг Әәшл:Хальмг Таңһч
Медведев Анатольевин Дмитрий
thumb|Дмитрий Медведев Һаха сарин 14 өдрт 1965 җилд Ленинград балһснд төрсмн; бәәх һазрнь Москва балһсн бәәнә; ода Орсин Ниицәнә Ахлач болна.
Әәшл:Күмн Әмтн
Хулһан сарин 10
Хулһн сарин 10 григорин литд 285-гч (немсн җил болхла, 286-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 87 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Куритиба
[[Боомг:Jardim Botanico night Curitiba Brasil.jpg|310px|right|thumb| Curitiba, Paraná, Brasil: 25° 25' 47" S 49° 16' 19" O]] 70px|left
Куритиба (Curitiba) — Бразиль өмн үзгт икәр балһсн. Бүүрлсfн әмтsн: 1.808.969 күн (2007).
Сексизм
Сексизм - гендерин йилhлhн.
Грисин келн
Грисин келн
5
Тавын — йиртимҗин тойг 4 болн 6 хоорнод.
Әәшл:Эсв
Грисин келн
Әәшл:Келн
Кәрәчәс Шеркс таңһч
Заалтс
Әәшл:Кәрәчәс Шеркс таңһч
Коньсковоля
Коньсково́ля (Końskowola, МФА [kɔɲskɔ'vɔla]) — Бүүрлсн әмтн:.
Заалһуд
Әәшл:Польш
Немгин
Янз:Шинҗллһн Янз:Эсв
Тополоҗик харан
Янз:Шинҗллһн Янз:Эсв
.dz
— Алҗрмудин Улс Орна тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Үкр сарин 8
Үкр сарин 8 григорин литд 314-гч (немсн җил болхла, 315-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 57 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Амдалһан
A болн B ганцахан олнин цегиг ниилүлдаг олн амдалһан  A \cap B нерәдгҗәнә.
Янз:Шинҗллһн Янз:Эсв
Ниилвар
Янз:Шинҗллһн Янз:Эсв
.ec
— Экватормудин Орна тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Үкр сарин 7
Үкр сарин 7 григорин литд 313-гч (немсн җил болхла, 314-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 58 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Үкр сарин 9
Үкр сарин 9 григорин литд 315-гч (немсн җил болхла, 316-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 56 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Үкр сарин 10
Үкр сарин 10 григорин литд 316-гч (немсн җил болхла, 317-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 55 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Что? Где? Когда?
thumb|Александр Друзь thumb| '''Что? Где? Когда?''' телевикторин.
.ee
— Эстдин Орна тавцң лав домен болҗана.
Что? Где? Когда?
Әәшл:Сойл Әәшл:Наадн
Хүврүлһан
Әәшл:Шинҗллһн Әәшл:Эсв
Үкр сарин 11
Үкр сарин 11 григорин литд 317-гч (немсн җил болхла, 318-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 54 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Үкр сарин 12
Үкр сарин 12 григорин литд 318-гч (немсн җил болхла, 319-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 53 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
.eg
— Иҗибдин Араб Орна тавцң лав домен болҗана.
Эчер
Эчер (Ecser, Ečer) Хунһармудт бәәдг хотн. Будапештин өөр. Хотнд 3252 күн бәәнә (2001).
Тууҗ
Негдгч үг Эчерәс 1315 җиләс билә. Эчерин негн тууҗин бумб католикин церк 1740 җиләс бәәнә. Эчерд туурсн бииллһн бәәнә, Эчери лакодалмаш – Эчерин хүрм.
Янз:Хунгармуд
Үкр сарин 13
Үкр сарин 13 григорин литд 319-гч (немсн җил болхла, 320-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 52 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
.er
— Эритреймудин Орна тавцң лав домен болҗана.
Краснодарин зах улс
Заалтс
Әәшл:Краснодарин зах улс
Комигуд таңһч
thumb|250px
Заалтс
Әәшл:Комигуд таңһч
Марий Эл таңһч
thumb|250px|right
Үкр сарин 14
Үкр сарин 14 григорин литд 320-гч (немсн җил болхла, 321-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 51 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
.es
Заалһ
Toppdomän
.et
— Эпигопмудин Орна тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Олн
Заглаһан
Beiträge zur Begründung der transfiniten Mengenlehre күцәврин экильцат, Олна онлын бүрдәәч Georg Cantor тиим заглаһан Олнод бичәд өглә:
By a set we mean any collection M into a whole of definite, distinct objects m (which are called the elements of M) of our perception [Anschauung] or of our thought.
Олна юмс юн болв чигтн бәәх зөвтә: тойгс, күн әмтын, үзг, талдан олн. Олн ик үзгәр бичидг зөвтә. A болн B олн әдл гидиг эрлеһан ямаран болв чигин юмн А олнас B олна юмн болх эрлеһанд әдл.
Әәшл:Шинҗллһн Әәшл:Эсв
Җаңhар
Хальмг баатрльг дуулвар "Җаңһар" ru:Джангар — нарта делкәд нер һарсан кесег эпосмуд дунде эврә өөдән чинритә орман эзлесан болдыг.
Үкр сарин 16
Үкр сарин 16 григорин литд 322-гч (немсн җил болхла, 323-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 51 өдрмүд улдв.
Җаңhар
Ода деерән номтонрин илдикеҗ авсар "Җаңһарин" хөрн долан бөлг барлагдаҗ һарсан бәәнә. "Җаңһaр" кезә үүдсн болхомби гисын сурвурат хәрү олхин төлә "Җаңһaриг" бийинь авад шинҗиләд хәләй. Җаңһархан уулта, модта, усын далата һазрат, өрген ик һолта орнд бүүрлсәр үзүлгүднә. Җаңһaрин баатрмудын теҗәл болсан хот-ундынь, бәрҗ йовсaн аң-аһурсынь, аңнаҗ йовсн заһсынь, түлә кеҗ бәәсн модн-урһуцынь, бәәсын геринь авад шинҗилхелә, "Җаңһaр" ики кесг зун җилмүд хооран — "эрднин экин цагат" болсан тууҗин тускар келҗ өгчәнә.
Үкр сарин 16
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Җаңhар
Җаңhарчнер
Янз:Сойл Янз:Урн үг
Өстрмүдин Орн
(нем. Österreich, Republik Österreich) - Европада бәәдег һазр. 2020 җилин то-дигәр эн орн нутугут мемлекеттік 8,902,600 әмтын бәәдег билә.
ин хотол балһсан - Вена (нем. Wien).
thumb|left|[[Гроссглокнер и ледник Пастрерзе, Высокий Тауэрн]]
Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Европ
Үкр сарин 15
Үкр сарин 15 григорин литд 321-гч (немсн җил болхла, 322-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 50 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
.eu
— Европин ниицәнә тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Орн Нутгин буулһавр
Түрүн нернь - ахр, хойрдгч - күцц. Тууҗин нерд - кирсивар бичсин.
193 орн нутгуд
Land Världsgeografi
Үкр сарин 18
Үкр сарин 18 григорин литд 324-гч (немсн җил болхла, 325-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 49 өдрмүд улдв.
.fi
— Суһомудин Орна тавцң лав домен болҗана.
Үкр сарин 18
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Үкр сарин 17
Үкр сарин 17 григорин литд 323-гч (немсн җил болхла, 324-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 50 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Үкр сарин 19
Үкр сарин 19 григорин литд 325-гч (немсн җил болхла, 326-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 48 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Берк
Берк гидиг математиканың уг медрел дүүрхин төлә эдлелдаг бәәнә. Үлгүрлүхд, функцин һардаг дүүр Функцин берк нерледег бәәнә.
Янз:Шинҗллһн Янз:Эсв
Мордовин таңһч
thumb|250px|right
Заалтс
Әәшл:Мордин таңһч
Үкр сарин 20
Үкр сарин 20 григорин литд 326-гч (немсн җил болхла, 327-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 47 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Тополоҗик
right|thumb|[[Мөбиусин күсм — нег нурһунта нег талта дееркнь. Тополоҗик шинҗилһнә юмин үлгүр]] right|thumb| Һарта ааһ болын [[тор хойрин гомотопик әдлехан]]
Тополоҗик кемҗәллһнә үй, үргүлҗиниг болын үргүлҗин коочилһанд урвушго бәәдег харангин кевсиг (үлгүрлахад, ниилилһан, үзгүдләһан), шинҗилдыг бәәнә. Юмсин метрик кевс (үлгүрлухд хойр цегин зә-завсар) тополоҗик шинҗилдго. Үлгүрлхуд тополоҗикин хәләцәнд һарта ааһ болын тор хойриг йилһиҗ большого.
Әәшл:Шинҗллһн Әәшл:Эсв
Завсар (Математика)
Завсар гидиг бәәлһн тойгин олн тиим шинҗилгата: ямаран болв чигин хойр тойг завсар нертә олн болад, ямаран болв чигин тойг тер хойр тойгин загат завсард бәәдег.
Янз:Шинҗллһн Янз:Эсв
Тойг
Тойг гидиг аатрулгадсан медрл толгодхин төлә эдлелдег бәәнә. Тойгин бичидг темдег болн аатрулгадсан медрел хойриг тойг гиһәд нерледег бәәнә. Ода цагат Тойгин эдлелһан әвр ик болдав - телефонды бииркилһан, код далдалһан, диг дарань тогталһан. Математикалық тойгин заглаһан делгүрәд дала шин медрел багталлад авла: хоосын тойг (ноль), Хасх тойг, Җигтә тойг, Трансцендентн тойг.
Әәшл:Шинҗллһн Әәшл:Эсв
Математика
Һол авц
Юмна чинер математиканың келәр иткүл нерәдленә. Чаңһу ухана тоолворар, онл юмна туск тосхуман. Эн онлу математиканың үлгүр байна.
Тарих
thumb|[[Кипу, инкуд то бичлих олзусан]]
Колмогорин пандита эн математиканың тууҗа бәәһүләт сана һарһав.
Өөрдин келн
Өөрдин келн (Тод бичг: ), талданар Хальмг келн болдг. Эн келәр кезәнк Дөрвн Өөрдин олн әмтн дуһарла, ода цагт Хальмг Таңһчд, Китдин Улс Орнд Шинҗәнд, Көкнуурт, Алшаад, Көлнбүүрт, Монһлмудин Орнд Өөрдә әмтн дуһарҗана.
1924 җилин хөөн Хальмг Таңһчд тод бичг бичәр эдллә. Ода Тод бичгәр һанцхн Шинҗәнин Өөрдә әмтн бичҗәд бәәнә. Дөрвн Өөрдин улсин бичг бәәсмн Тод бичги Зая-Пандитар үвлд, 1648 җилд моңһл бичгә сүүрәс бүтәлв. Өндр Орсн Ниицәнд Өөрдин келн кирилл үзгәр бичсмн. Монһлмудин Орн Өөрдин келн гөрдлҗәнә. Ховд, Увс, Баян өлгә, Көвсгл әмгүдд албн бишәр күүндҗана.
Латин хальмг цаһан толһа
Эн цаһан толһиг 1930 — 1938 җилмүдт Советин холвад хальмг келнд олзлдг билә.
Һалдан кид
thumb|260px|Лхаса өөр бәәдг Галдан киидин цоксн цург (2005 он)
Өөрдин келн
Латин хальмг цаһан толһа
<!--
Һалдан кид
Галдан кид (төвдин келәр དགའ་ལྡན, dga' ldan бәәх) - Төвдин орна, Ваңбур уулт, Гелүг-ба (шар шаҗна) күрәлң, Лхаса балһсас 47 км-т бәәдг кид. Һалдан, эндкгин келәр Тушита, Мәәдр гегәнә бәәлһнә һазр болх. Тер кид 4500 км далан түвшнас буй.
Өөрдин келн
Тод бичг
Сүүр халх: Тод бичг
Һаза заалһ
Әәшл:Келн * Әәшл:Хальмг Таңһч
.fj
— Пуҗи Арлин Орна тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Пи
\pi~ (келдв «пи») гидг тогтн тугриглһанә ут диаметрин утд хәрцән тусчад бәәнә.
\pi~ гидг тогтн бийнь җигтә тойг. Энүнә берк m/n бәәдлтә рационал болдыг биш, энд m болын n бүкл тойг бәәх зөвтә. Тигәд, энүнә арвадгачта рационал төгсөхаш эс гиҗ давтаврахаш. Бас, \pi трансцендентн тойг болдыг бәәнә, юн гихилә эн тойг заг зерг алгебрин тоолдолһана аш болдыг биш. Эн бәрмәт 19 зунҗулан немшин математикин ик күцәвр болв.
Грисн үг \pi~ Җонс (1706) математичнир мөр һарһадаг билә. 1737ч Эйлерин Леонардин күцәврин хөөн цуһар кергелҗәнә. Эн \pi үзгн темдеглелһан түрүн үзг Грисн үг тугриглһан (περιφέρεια) үндүсләҗәнә.
Әәшл:Шинҗллһн Әәшл:Эсв
Хальмг улусин ик сурһуль
Хальмг улусин ик сурһуль - Хальмг государственн девлет университет
Тор
right|thumb|250px|Тор
Әәшл:Шинҗллһн Әәшл:Эсв
Азермудин Орн
— өмн үзгә, хуучн тууҗта Кавказин орн-нутг. Уг нь Өрнөд Азийнх, арай өөрөөр бодвол Дорнод Европынх гэж бас хэлж болно. Яг Азербайжан, өөртөө засах Нахчиван гэх хоёр салангид газартай. Энэ хоёрыг Армены нутаг зааглаж байдаг. Яг Азербайжан нь Армен (566 км), Гүрж (322 км), ОХУ (Дагестанаар, 284 км), Иран (432 км) дөрвөн улстай, Нахчиван нь Иран, Армен, үл ялиг зайгаар (9 км) Турктай тус тус хил залгана. Азербайжан зүүнш Каспийн тэнгис (эргийн урт нь 713 км) хүрдэг.
Азербайжанд Кавказын уулархаг газар, Каспийн тэнгисийн нам дор газар, энэ хоёрын дундах тэгш тал газар гэсэн гурван янз байц ажиглагддаг. Оростой хиллэх зурваснаа байх Их Кавказын нурууны Базардүзү уул (4,466 м) хамгийн өндөр, эсрэгээр Каспийн тэнгисийн эрэгт (-28 м) хамгийн нам цэг байна гэж тооцоолжээ.
Бүхэлдээ 86,600 км² (дэлхийд 113-р том) нутагтай Азербайжанд 2011 онд 9.1 сая (дэлхийд 89-р олон) хүн аж төрөн сууж байна. Энэ нь нэгж км²-т 105.8 хүн (дэлхийд 103-р шигүү) оногдож байна гэсэн үг. 2009 оны байдлаар хүн амын олонх 91.6%-ийг Азербайжан угсаатан бүрдүүлж байна. Тэд Түрэг салбарын Огуз бүлгийн хэл яриатай болохоор Түрк, Түркментэй арай ойр хамаатан болдог.
Ставрополин зах улус
Заалтс
Әәшл:Ставрополин зах улс
Үкр сарин 22
Үкр сарин 22 григорин литд 328-гч (немсн җил болхла, 329-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 45 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Үкр сарин 21
Үкр сарин 21 григорин литд 327-гч (немсн җил болхла, 328-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 46 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Үкр сарин 23
Үкр сарин 23 григорин литд 329-гч (немсн җил болхла, 330-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 44 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Лхаса балһсн
Лхаса балһсн (төвин келәр ལྷ་ས་ "бурхна һазр", китдин келәр 拉薩 Lāsà) - төвдин таңчин хотл балһсн.
Тогтац
center|300px|Административное деление Лхасы
Бүгдә олн
Олна онлд, нег чигин олн һарһал уга олн Бүгдә олн болхав.
Янз:Шинҗллһн Янз:Эсв
Үкр сарин 24
Үкр сарин 24 григорин литд 330-гч (немсн җил болхла, 331-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 43 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Үкр сарин 25
Үкр сарин 25 григорин литд 331-гч (немсн җил болхла, 332-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 42 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
.fk
— Фолкленд арлин тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Мөбиусин күсм
Мөбиусин күсм - нег нурһанта нег талта дееркнь
right|thumb|[[Мөбиусин күсм — нег нурһанта нег талта дееркнь]]
Янз:Шинҗллһн Янз:Эсв
Италмудин Орн
Италмудн Орн Нутг — Европин ик гисн болн хамгин делгрлттә орн-нутгудын негнь. Эн Европин өмн үзгт, Средиземн теңгсин көвәд бәәршлҗәнә. Энүнә эзлҗәх һазрин аһунь 301,2 миңһн дөрвлҗин километр болҗана. 1990 җилд кесн то-дигәр Итальд бәәх әмтнә сайд күрв. Орн-нутгин хотл балһснь делкән тууҗд икәр темдгтә Рим, энд 2,8 сай күн бәәнә, хотлын эргндкиг тоолхла, тер тонь 3,8 сайд күрнә (1989 җил).
Бәәдг әмтн
Орн-нутгин бәәрн әмтнә 98 процентнь итальянцнр болҗана. Тегәд келнә туст энд дала төр һархш. Итальянск келн государственн чинртә болҗана. Итальд католическ бурхн-шаҗна улс бәәнә.
Алвн-йосна хувалһна
Өдгә цагт орн-нутгт эврәннь политическ тогтацар 20 областьд (regione) хувагдна, тернь 94 провинцд (provincia), дәкәд коммуннд (comune) хувагдна. Орн – нутгин хулд – гүүлгәнд эргҗәх мөңгнә тускар келхлә, тернь итальянск лир – зун чентезими болҗана. Итальд өргәр темдглдг байрин өдрнь – июнь сарин түрүн нарн өдр – эннь Республикиг зарлсна өдр болҗана (1946 җилин июнь сарин 2).
Тууҗ
Географическ һоллгч тоотын тускар келхлә, тернь тиим болҗана. Ода невчк орн – нутгин тууҗин тускар келх кергтә. Негдсн келн - әмтнә государств болҗ Италь 1870 җилд тогтагдла. Болв тер саамд чигн капиталическ хөрлцән орн – нутгт йостаһар батрад уга билә. Тегәд чигн өдгә цагла орн – нутгин өмн үзгин райод эврәннь экономическ делгрлтин кемҗәһәр ар үзгин райодас ард хоцрҗ йовна.
1922 җилд орн – нутгт фашистск йосн тогтла. 1940 җилд Италь гитлеровск Германьла хамдан делкән хойрдгч дәәнд орлцла. Дәәнә җилмүдт орн – нутгт Сөрлцәнә җисән делгрлт авла. Энүнә ул деер 1946 җилд Итальд демократическ йосн тогтла.
Орн-нутгин тогтац
Италь – НАТО-н ик гисн гешүдин негнь, цергә белдвриг ясрулхин кергт баһ биш мөңг орн – нутг һарһҗана. Ода Европин орн – нутгуд негдх ик сана зүүҗәнә. Тер җисәнд Италь чигн шунмһаһар орлцҗана. Эн туст Ар үзгин Европин орн – нутгуд болн Великобритань ик таасмҗан үзүлҗәдго болхла, Италин халхас тиим санан-седкл уга. Европ негдснә ашт орн-нутгин экономическ бәәдлиг улм делгрүлхәр энд зуралҗана.
Италин государственн тогтацин тускар келхлв, эннь парлментск республик болҗана. Итальянск Республикин Конституц ода үүлдҗәнә, энүг 1947 җилин декабрь сарин 22-т батла, 1948 җилин туула сарин шинд эн үүлдвртөн орла.
Государствин толһачнь президент болҗана. Энүг хойр палатын хамцу сүүрт суңһна. Эн сүүрт областьму-дын элчнр бас орлцна. Президентин үүлдврин болзгинь 7 җил гиҗ темдгллә. Кемр президент эврәннь даалһвран ямр нег учрар күцәҗ чаддго болхла, сенатын ахлач терүг күцөдг болна.
Зака тогтагч йосн парла-ментинһарт бәәнә. Эн хойр палатас — депутатнрин па-латас болн сенатын палатас тогтна. Депутатнрин палатыг олн-әмтн цугтан болн шуд кевәр дууһан өгәд суңһна. Ирлцңгу элчллһнә системөр энд дууһан өгнә. Сенатыг болхла областьмудын ул деер бөөрн өмтн суңһна. Эн саамд дууһан өглһнд бас цугтан орлцна. Суңһврин холята систем энд олзлгдна.
Тиим кевәр олн әмтн эврәннь йосан суңһҗ авна. Шин Конституцас иштәһәр демократическ принципс тиигәд бәәдл-җирһлд тохрагдна. Парламентин хойр палат 5 җилин болзгт үүлднә.
Күцәгч йосиг болхла Итальд Министрмүдин Совет күцәнә. Президент эврән Министрмүдин Советин Ахлачиг шииднә. Ахлачин селвгәр президент министрмүдиг шииднә. Дәкәд шин тогтсн правительств прези-дентд андһаран өгәд, парламентин хойр палатын иткүлиг авх зөвтә.
Парламентин хойр палатын тускар бас ахрар келх кергтә.
Депутатнрин палатын ханьд ода 630 күн орҗана. Энд Христианск-демократическ партии элчнр хамгин ик чинр зүүҗ, эврәннь поли тикой күцәҗәнә. палатын цуг ормас эдн 234 орм эзлҗөнә. Хойрдгч ормд Зүн чид-лмүдин демократическ парть йовна — эдн 177 орм эзлҗ-өнө. Һурвдгч ормд Социалистическ парть йовна — 94 орм.
Эн һурвн партии тууҗин болн өдгә цагин бәәдлин туск зэрм то-дигиг таднд медүлхәр бөөнөвидн. Эдн һурвн депутатнрин палатд чигн, сенатд чигн һоллгч чинр зүүҗәнә гиҗ темдглх кергтә. Эднө зүүсн хөлөциг тиим кевәр олн әмтн дәңнҗәхмн болҗана. Правительствин ханьд чигн эн партьсин элчнр министрмүдин үүлин ик зууһинь эзлҗәнә.
Христианск-демократическ парть 1943 җилд тогтагдла. Энүнә ханьд 1,4 сай күн бәәнә (1986 җилин то-диг). Әдл нертә нарт делкән ниицәнд эн парть орҗана. 1990 җилин туула сард парть хойр өңгрв. Ч.Де Мита толһалҗасн зүн халх партии ик зууна өмнәснь һарчахин тускар зарлв, тегәд эдн эв-рәннь элчнрән партин һардгч үүл даалһнас һарһв.
Зүн чидлмүдин демократическ парть 1991 җилин лу сарин 3-д Итальянск коммунистическ партии ул деер тогтагдла. Коммунистическ парть болхла эврәннь үүлдврән уурулҗахин тускар XX съезд деер зарлла. Съездмүд хоорнд демократичен партии үүлдвриг Келн-әмтнә совет күцәнә. Эн совет партин һардвриг болн партин келн-әмтнә сегләтриг сүңһна. Компартии XX съездин нег баг делегатнр шин партьд орхар седсн уга. Коммунистическ авг-бәрцтә шин парть тогтахар бәәхин тускар эдн келв.
Тиигәд мана орн-нутгт Италин политическ бәәдл-җирһлд, нег үлү Коммунистическ партии ханьд ик соль-врмуд учрла. Хуучн партьс уга болад, шин партьс тогтв.
Хамгин ик тууҗта партьсин тоод Италии социалис-тическ парть йовна. Энүг 1892 җилд тогтала. 1966-1968 җилмүдт энүг Италии социал-демократическ парть гиҗ нерәдҗәлә. Эн партин ханьд ода 626 миңһн күн бәәнә. Социалистическ интернационалын  ханьд — тиигҗ Европин социалистическ партьсин ниицән нерәдгднә — эн орҗана. Партин ахлачин үүлиг нег күн биш, болв коллективн орган — президиумин бюро күцәҗәнә.
Правительствин ханин тускар келхлә, энд 20 министр, тер мет портфель уга 9 министр бәәнә. Тер тоод туризмин, сойлын бумбсиг харлһна министрмүд эн ханьд орҗана. Итальд туризм ик делгрлт авснь эн тоот медүлҗенә. Тернь чигн өврмҗтә биш — Европин хамгин байн болн ут тууҗта культур Итальд бәәнә гиҗ келхлә, буру болшго.
Италии хамгин темдгтө газетмүдин тоод "Репубблика" (La Repubblica - "Республик") орҗана. Энүг Римд болн Миланд барлна. 1976 җилин туула сард газетиг бүрдәлә.Тиим ахр тууҗта болв чигн, энүнә тиражнь 800 миңһн экземплярт күрчәнә, "Эспрессо" гидг журнал болн Мондадори баг энүг һарһҗана. Газет өдр болһн һарна.
Эдл-аху
Италии экономическ делгрлтин тускар келхлә, эн хамгин өөдән промышленн делгрттв орн-нутгудын тоод орҗана. Энд монопольс их чинр зүүҗәнә. 690 хамгин ик кампань цуг акционерн капиталын 72,8 процент эзлҗәнә. Һазадын орна капитал чигн Итальд ик чинр зүүҗәнә. Эн орн-нутгин бизнесменмүд Хальмг Таң-һчла чигн нөкцлтҗәнә.
Маши, автомобиль, керм тосхлһн Итальд ик делгрлт авсн бәәнә. Тер мет тооллһна техник болн электронн оборудованиг энд икәр һарһна. Ахрар келхлә өдгә цагин хамгин нәрн технологийс орн-нутгт сәәнәр делгрсн бәәнә. Җилдән орн-нутг хойр шаху сай автомобиль, 50 сай шаху тонн цемент болн нань чигн тоот һарһҗ чадна. Зууһад сай тонн нефть эд-бод кегднә. 19,9 миңһн километр төмр болн 300 миңһ һар километр шоссе гисн хаалһ энд бәәнә.
Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Европ
Үкр сарин 27
Үкр сарин 27 григорин литд 333-гч (немсн җил болхла, 334-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 40 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Үкр сарин 28
Үкр сарин 28 григорин литд 334-гч (немсн җил болхла, 335-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 39 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Азаску
[[Боомг: Osasco19fev2016.JPG|310px|right|thumb|Osasco: 23° 31' 58" S 46° 47' 31" O]] left|100px
Азаску  (Osasco) - Бразиль өмн үзгт икәр балһсн. Бүүрлсн әмтн: 718.646 күн (2009).
Бисмутум
Бисмутум - 83-гч хем махбуд Менделеевин эвед.
.fo
— Фарер арлин тавцң лав домен болҗана.
Заалһ
Toppdomän
Ардатов балһсн
Ардатов балһсн (Ардатов, Орданьбуе) — Орсин Ниицәнә хотл балһсн, Мордин таңһч, Ардатовск район. Саранскас 114 километр бәәдг.
Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 8 976 курсн билә.
Заалһуд
Әәшл:Мордин таңһч
Селена Гомес
thumb|right
Селена Мари Гомес (Selena Marie Gomez, 1992 оны 7 сарын 22-нд төрсөн) нь Америкийн дуучин, җүҗигчин юм.
Һазрин кегдемл дахуль
thumb|150px| Советын "Спутник" нертә түрүн һазрин кегдмл дахуль
.fm
Заалһ
Toppdomän
Бельҗмудин Нутг
Бельҗмудин Орн Нутг (пранцсар Royaume de Belgique) - Европд бәәдг орн нутг. 2005 җилин тодигәр эн орн нутгт 10,511,000 әмтн бәәдг билә.
Бельҗмудин Орн Нутгин хотл балһсна нерн - Брюссель.
Әәшл:Бельҗмудин Нутг Әәшл:Һазр делкә
Б үзг
Б — хойрдагче хальмг келнә кирилл цаһан толһана үзг. Тодо үзгин арвн хойрдагч үзг.
Кирилл
Эллинмудн Вβ (бета), финикин «бех» гидг үзгин сүүрәс эклнә.
В үзг
В — һурвыдгеч хальмг келнә кирилл болн кенз Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
Эллинмудн Вβ (бета) гидг үзгин сүүрәс экилнә.
Тодо
Тодо бичигт В нег дүртә болна.
Үкр сарин 30
Үкр сарин 30 григорин литд 336-гч (немсн җил болхла, 337-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 37 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Үкр сарин 29
Үкр сарин 29 григорин литд 335-гч (немсн җил болхла, 336-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 38 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Орс келн
Орсин келн (русский язык) - Орсин келн.
Холбооһон
Әәшл:Келн
𐍂𐌿𐍃𐌰𐍂𐌰𐌶𐌳𐌰
Тайван арл
Тайван (Китдин: 臺灣島; тууҗин Китдин: 大灣島 / 台員島 / 大員島 / 台圓島 / 大圓島 / 台窩灣島), талдан нерен Формоза (Китдин: 福爾摩沙島; Португишас авчексин: Ilha, "сайхан (арал)" ) гидиг арал Китдин арлан дунде хамаг ик арал болдыг. Тайван арал Тайванын теңгесин холас зюнгар халхад байна. Хойрдагче Делкән Дән цагтас Тайван арлад хуучин Китдин залвар ода чигин байна.
Түүмрин харулч
thumb|400px|[[Нью Йорк балһсн|Нью Йорк балһсна түүмрин харулч дәкәд арвн әмән аврачиг дуудна, эвдрсн Нарт Делкән Гүүлглһнә Төвин үлдлт орад ирх.]]
Хорватин келн
Хорватин келн (hrvatski jezik)
Хорвати келн/hrvatski jezik та Хорватин Орн.
right|300px thumb|right|250px|Хорватин Келн 1100. thumb|right|150px|Хорватин Келн 1200. thumb|right |200px|Хорватин Келн 1368.
Әәшл:Келн
Бар сарин 1
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Г үзг
Г — тавдыгче хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Д үзг
Д — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Г үзг
Кирилл
Эллинмудн Г (гамма) гидг үзгин сүүрәс эклнә.
Д үзг
Кирилл
Эллинмудн Δδ (дельта) гидг үзгин сүүрәс экилнә.
Г үзг
Тодо
Тодо бичигт Г дөрвн дүртә болна: нег экилцин, хойр дундын, болн нег эцүстән.
Д үзг
Тодо
Тодо бичигт нег дүртә болна.
Бар сарин 2
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Санкт-Петербург балһсн
Санкт-Петербург — Орсин Ниицәнә хотол балһсан.
Хагасин таңһч
Заалтс
Әәшл:Тадарстан таңһч
Италмудн Орн Нутгин Туг
right|thumb|150px|Италмудн Орн Нутгин туг
Италмудн Орн Нутгин туг (La bandiera d'Italia, Il Tricolore).
Бар сарин 3
Бар сарин 3 григорин литд 337-гч (немсн җил болхла, 338-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 28 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Е үзг
Е — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.
Кирилл
Эллинмудн Ε, ε (эпсилон) гидиг үзгин сүүрәс эклнә.
Бар сарин 4
Бар сарин 4 григорин литд 338-гч (немсн җил болхла, 339-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 27 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Бар сарин 5
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Чеченмудин таңһч
Заалтс
Әәшл:Чеченмудин таңһч
Бар сарин 7
Бар сарин 7 григорин литд 341-гч (немсн җил болхла, 342-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 24 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Бар сарин 6
Бар сарин 6 григорин литд 340-гч (немсн җил болхла, 341-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 25 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Полон
Полон - 84-гче хем махбуд Менделеевин эвед.
Вашингтон
Вашингтон (ингл. Washington, D.C.) гидг балһсн Амерекин Ниицәтә Орн Нутгудин хотл балһсн бәәнә.
Бар сарин 8
Бар сарин 8 григорин литд 342-гч (немсн җил болхла, 343-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 23 өдрмүд улдв.
Калининград
Калининград, Königsberg гидг кезәнкин немшн нертә, 1945 җилин хөөн Орсин Орн бәәдг балһсн.
Цаһанорсин Орн
Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Европ
Бар сарин 9
Бар сарин 9 григорин литд 343-гч (немсн җил болхла, 344-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 22 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Арменин Орн
Арменудн Орн Нутуг, Հայաստանի Հանրապետություն — Өмн үзгә Кавказин орн нутуг мемлекеттік. Азермудин, Түргин орн нутугта әәшлехнә.
Сайты
Әәшл:Һазр делкә Әәшл:Европ
Бар сарин 10
Бар сарин 10 григорин литд 344-гч (немсн җил болхла, 345-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 21 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Янз:Лит
Өөрд
Өөрд — (ойраты) Шинҗән гидг Китдин Орн Нутугин нег захд (орчулврар «шин һазр») мана Өөрд әмтн өдр күртл нигтәр 19 хотонд, 59 әңгд хувагдсар бәәнә. 1998-гч җилин ут тооһар 17,473,500 Шинҗәнд бәәдг әмтнәс 160,200 өөрдн күн болдг билә. Китдин Орн Нутгин келн китд болв. Закаһар болхла, баһ келн улсин келн тус-тустан эврә автономдан бас төлҗх зөвтә. 1934-гч җил болсн Шинҗәнә революцин хөөн өөрд әмтн Өөрдин Тод бичг дасдг болцхаҗ. Эндр Шинҗәнд Тод бичгәр һурвн газет болн һурвн журнал һарна. Шинҗәнә багшин ик сурһульд өөрд келнә болн литературин әңг бәәнә. Үрмч балһснд өдр болһн радиоһар өөрд келәр шин зәңг, реклам, художественн соңсхврмуд өггднә. Байнһолд, Борталд, Ховгсәәрд өөрдн келәр телепрограмм бас өггднә. Шинҗәнә өөрд әмтн сәәнәр төрскн келән медцхәнә. Шинҗәнә өөрдн келнд китдин келнәс олзлгдсн үгмүд олн.
Белдлһн
Khoyt S.K. Last data by localisation and number of oirad (oirat) (rar) - in russian
Бенилюкс
Бенилюкс - Бельҗин, Дораһазрин болнн Люксбалһсна ниицән
thumb|Туг Бенилюкс
Бар сарин 11
Бар сарин 11 григорин литд 345-гч (немсн җил болхла, 346-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 20 өдрмүд улдв.
Өңгрсн әмтн
Әәшл:Лит
Бурхн Багшин алтн сүм
Тослаһан-секлеһан
Сүм хуучин төмр-бетона завода ормот, Ленинә уульнцд, 2004 җилд Элст балһст орсон Дала ламин гегәнә әдслә, нег җилт өөр тосв. Хурул 2005 оны Бар сарин 27 өдрөт секәд болв. Терүнә секлеһән Зул байрин болн хальмг улсин көөлһнә өөн сәкв.
Дүрнь
Хурул төгәлңдән тавн метр болвас цаһан суврһта, цугутунь 108. Өмн үзгин орлоһан һол бәәнә. Сүм дөрвн орлоһта, дөрвн үзгтә, мандала зурата. Хурула герин төгәләд, Наланда киидин 17 пандитин статуй болҗана.
Дотур
Бурхн Багшин алтн сүм долан давхарта.
Диг-даран
Өдр болһна 11 часин хөөн онц баралхин цаг. Дәкәд, хурлд төвдин келнә кичәлд болн йогин ном өгнә.
Заалһ
Бурхн Багшин алтн сүм
Әәшл:Сойл Әәшл:Шаҗн
Андормудин Нутг
— Европин өмн-дорд үзгә орн-нутг. Пранц болн Испань хоормд бәәнә. 465 дөрвлҗн километр аһута һазр эзлҗәнә. 1989 җилин то-диһәр энд 46,9 миңһн күн бәәлә, теднәс 12, 8 миңһньандорцнр болжана. Орн-нутгин территорьт 26 миңһн күн һазадын орнас ирсн бәәнә, теднәс ик зунь испанцнр. ин хотл балһснь Андорра ла Вьеха гиҗ нерәднә. Энд 15 миңһн күн бәәнә (1987 җ.). Орн-нутгин келнә тускар бидн ода кесг күүндвр кенәвидн. Манад тиим чинриг хальмг эс гиҗ орс келн зүүх зөвтә гиһәд. ад эм халхар бас тер бәәнә. Йосна келн гиҗ каталона келн нерәднә. Болв энүнлә әдл зөвтәһәр пранцин болн, испанин келн үүлдҗәнә.
Тууҗ
ин тогтацин тускар келхлә, эн орн-нутг Пранцс болн Ceo де Урхель балһсна епископин (Эспанмудин) протекторатд бәәх княжеств болҗана. Тиим хойр халхин суверенитетиг 1278 җилин "Акт-пареж" гидг бооцаһар йилһлә, эндр өдр күртл эн Бооцан эврәннь күчән гееһәд уга. Хойр хан нарт делкән элчллһнә цуг зөвиг озлҗана.
Эн бичкн орн-нутгт бәәх эврәннь элчнрәр (викариймүд) дамҗулад энд зарһин болн государствин админи-страциг бүрткнә. Хамгин һоллгч зака тогтагч актнь "Андорран тегш һазрт 1866 җилин хөн сарин 31 -д батлҗ авсн реформсин проект" болҗана. 1990 җилин мөрн сард ин хойр һардач шин законопроектиг таасв. Энүнд күүнә зөвин цуг олна декларацар зарлгдсн һоллгч положеньс орулгдсн бәәнә.
ин Цааҗн Бичг 1866 җилд батлгдсн билә. Эн орн-нутгин 819 җилд тогла, гиҗ тоолгдҗана. Тер цагла орн-нутгт бәәсн адучнрин хамцуд эврән бийән залх зөв авсмн. Тиим кезәңк тууҗта эн бичкн орн-нутгт болҗана. Бичкн олв чигн энүг делкәд меднә, цуг государсвс терүнә зөвүнь күндлнә, олн зүсн медлһнә бичгдүд энүнә тускар оньдин талдан ик орн-нутгудла дегц бичнә.
Орн-нутгин тогтац
Цөөкн әмтн энд бәәдг болв чигн, энд эврәннь парламент болн правительств бәәнә. Орн-нутгин зака тотагч орган гиҗ Генеральн совет болҗана, энүнә ханьд 28 күн орна. Эдниг зуг андорцнр 4 җилин болзгт суңһна. 2 җил болад эн советин ханин өрәлинь шинрүлнә.
Урднь бидн орн-нутгин хойр толһач бәәнә гиҗ келләвидн. Эннь Пранцин ахлач Франсуа Миттеран болн Сео де Урхель балһсна епископ Хуан Марти Аланис (1991 җил) болҗана. Эдн эврәннь викариймүдәр дамҗулад орн-нутгиг зална. Пранцин викарий ода Люис Дебле болҗана. Епископин викарийнь - Франческ Бадиа Баталья (1991 җил).
Хуралиг (Парламент) 1989 җилин бар сард суңһла. Хуралын ахлачинь (синдик) Франческ Серкеда и Паускет болҗана. Энүнд ахлачнь, мөңгә, хулд-гүүлгәнә болн һарц-бүтәгчин Министр бәәнә. Тегәд нег министр эн бичкн орн-нутгт кесг үүл дааҗахмн болҗана. Тиим кевәр заллтин болн орн-нутгин мөңгн әрвлгдҗәнә. Дәкәд селәнә эдл-ахун болн йиртмҗин зөөрин министр бәәнә. Тер мет олна көдлмшин министр, туризмин болн спортын министр, күч-көлснә болн социальн теткүлин министр, эрдм-сурһулин министр болн һол сеглөтр бәәнә. Тегәд чигн ин заалт 7 министр бәәхмн болҗана. Хальмг Таңһчин министрмүдин тонь энүнәс невчк ик, болв әмтнә тонь мана таңһчд бас арвн холван ик болҗана.
Терүнлә дегц эн орн-нутгин заалтд нег министрт нег саамла олн әдл биш керг даалһхас әәхш.
Күч-көлсчнрин ин профсоюз одахн тогтсн бәәнә. Олна җисәнә һоллгч хүвнь эн болҗана, яһад гихлә энүнд кесг халхин олн көдлмшч орлцҗана. Эн профсоюзин тогтагч конференц 1990 җилин моһа сард болла. Иосн биш кевәр болхла эн профсрюзиг Форс увриер гидг пранцск профсоюзн цутхлңгин седвәрәр бүрдәлә. Тер мет Күч-келснә Пранцск Демократическ конфедерац болн Күч-көлсчнрин Испанск Цуг олна Ниицән эн седвәриг дөңнлә. Болв үүлдҗәх Конституцла ирлцәтәһәр орн-нутгт партьс болн профсоюзмуд тогтаҗ болшго бәәсмн. Тегәд эн профсоюз йосна ул деер үүлдҗ чадшго билә. Зуг орн-нутгин Конституцд күүнә зөвин декларации һоллгч положенье орулҗах закаг княжествин хойр һардач таассна хеен профсоюз эврәннь тогтагч съездән кев.