Хальмг_Туульс
Тавн тө сахлта нег тө өвгөн.
Кезәнә бәәҗ… Тавн тө сахалта нег тө өвгөн эмгтәhән хоюрн тавн ямата, hанцахан үкүртә, өвсән гертә бәәҗ. Угатя өвгөн эмгн хойр улагче үкр, тавн ямаhан сааҗ уhаад, теҗәл кеhәд байдаг бәәҗ. Генткин нег сө нег ямаhинь хулха авад одна. Дәкәд бас нег цөөк хонҗаhад, бас нег ямаhинь хулха авч одна. Эмген өвгөн хойр ямандан зовад hундад сууна. Нег өрүн босад хәләхлә: улагче үкр деернь дала болсн батхан багшад байна. «Ямаhим хулха авад, үкрим идәл бәәх, яhҗах юмн болхмб эн?» - гидг өвгн ташад авснд, тавн батхн үкәд одна. Эн ямадым хулхалад байдаг хулхачиг яhҗ әәлhсә гиҗәhәд: «Ташхин тавн батхан алдаг күмб», - гиhәд, өвгөн бичиг бичәд, салькнд нискәhәл оркна. Тер бичигинь байндан бәәҗ ядад, баатратан сууҗ ядад тошурхҗ йовсан нег эргү байн олад авна. «Пө, нанас даву күчтә юмн бас бәәҗ билтәл эн», - гиhәд, байн тавн тө сахлта нег тө өвгиг хәәhәд ирнә. Эргү байн өвгнәд ирәд:- Ташхин тавн батхн алдаг күн чивчи? – гинә. - Э, бив, - болна. - Не, нанла марhа кенче? - Кенә. Ямаран марhа кехмб? – гиҗ өвгөн өмнәснь сурна. - Дөнн царин мах бархийч, - гиҗ эргү байн келнә. - Хойрдагче марhань: hазриг мемлекеттік hурв чичәд, hурвын өндг hарhий, - гиҗ өмнәснь өвгөн келнә. - Зөв. Марhань тулм алтын болг, - гиҗ келәд, хоюрн ө-шуhу моднур hарад йовна. Тендән ирәд, байн нег цар алчкад: - Өвгн, та түләнд одад иртын, - гинә. Өвгн ө-шуhу моднур ирәд, нег ац таслҗ авдг арh уга болад, яахв гиҗәhәд, бичкин шоhнче утхарн нег ик урhа модна йозур эргуләд малтад сууна. Өвгиг удан болад бәәхләнь байн ирәд, өвгөнд иим удан ю кеhәд байнат гихлә: - Неҗәhәд ацар зөөhәд бәәхм биш, эн модыг малтад, йозурарнь сөңгөләд авад однав, - гив. - Яhлав, тиим дала модар ю кехүв, түләhитн би авад однав, - гиhәд ацмуд шудрад, байн авад одна. - Не, өвгн, та уснад одтан, - гиhәд хойр утхур өгәд өвгиг тәвнә. Өвгөн утхуран худгут булхулҗ оркад, дааҗ эс чадхларн энүг яhса гиhәд, бас шоhнч утхарн худг эргүләд малтав. Ардаснь байн гүүҗ ирәд: - Өвгөн, ода күртүл яhад удад бәәнәт? – гиҗ сурна. - Утхурар зөөhәд суухм бищ, эн худгиг йораларнь эргүләд авад однав, - гиҗ өвгөн келнә. - Ай, бүкл худугин усар ю кехүв, би эврән авад одсув, - гиhәд, хойр утхурта усан авад байн одна. Бүкл царин махиг болhад, байн барад идҗ оркв. Дәкәд өвгөнә хүв цариг алад чанв. Махиг болhад, тевшт hарhад өгхөлә, өвгөн авад амсҗаhад, хәәкрәд уурлав. - Яhват? – гиҗ байн сурна. - Давсан уга хот күн яhҗ иддмб, - гиҗ өвгн хәәкрәв. Тиигхләнь давс авч ирхәр байн гер талан гүүв. Арднь өвгн махан нүкд хаяд, худгт хаяд чиләчкәд, тевшән долаhад суув. Байниг ирхлә: - Давсан угаhар идҗ оркув, - гинә. Дарук марhань: hазр hурв чичәд hурвын өндг hарhҗ авх, гиҗ өвгнә келсән марhан. Байн зөв гихлә, өвгн hазр чичәд, урднь орксн hурвн өндгән даранднь hарhад авб. Байн кедү чичвчн hазрас өндгн hарч өгхш. Тиигәд өвгөн хойр марhаhан авад, тулм алтан авхар эргү байна тал ирв. Сө болв, өвгөн хотна захд девләрн хучад унтв. Эргү байнаhас hал hарад бәәхлә, өвгөн хәләв. Байн ик утхан бүлүдсан, эн өвгиг эс алхла нанд амр өгш уга гиҗ, гергетәhән күүндҗ сууна. Өвгөн хәрү ирәд, девләрн цар чолу хучад ормдан оркчкад, цань, мал заагт одад кевтв. Байн утхан бәрсан гүүҗ ирәд, нег шааhад оркхлань hал hарад одв. Хойрдад, hурвыдад шаахлань, утхнь хуhрад унв. Хуhрхаhинь хәәҗ олҗ авад, байн гүүhәд хәрҗ одв. Өвгөн өрүнднь босҗ ирәд: - Сөөнәhә нанд бөөстә девл харhҗ кевтә, - гихләнь .эргү байн хүүхлзәд суув. «Мини утхар шаасн эн өвгөнд бөөсөн идсн болҗ», - гиhәд улм өмнөкәсн икәр әәв. - Не, өвгн, алтан авч хәртән, - гиhәд, эргү байн баранасн тулм алт hарhад өгв. Өвгн алтан дааҗ авч хәрҗ чад шуга болад, яахв гихләрн, мишгин амнас бәрчәкәд, өрк тал өөдән хәләв. Тиигәд хәләхләнь, эргү байн: - Та ю хәләҗ бәәнәт, - гиҗ сурсанад, өвгөн келв: - Тана харачин нүкәр hарhҗ шивәд, эврәннь харачар орулхар хәләҗ бәәнәв, - гив. Эргү байн улм әәhәд: - Манна харачтан муухн юмн, түүнә ормд би танд эврән үүрәд күргҗ өгсүв, - гив. Өвгөн зөв гив, байн тулм алтынь үүрәд hарад йовб. Гертән хальмгеҗ йовад: - Не, чи үрвәд күрәд ир, би одад, хот белдүлҗәнәв, - гиhәд, өвгн түрүләд hарад йовб. Гертән ирәд, эмгәндән эн келнә: - Би терүг ирхлә, хот ке гисүв. Чи: «Байсан махимдн кеер йовтулум, таниг дахҗ йовсн эн байна ноха танас түрүлҗ ирәд идҗ оркҗ», - гихләчнь, би: «Йир эн баячудын ноха күртлән күүнд дән болна», - шоhночан суhлҗ босхла, чи балган авад байнур бос, - гив. Байн орад ирхлә, орн деер суутун гичкәд, өвгн эмгән хот ке гинә. - Байсан махимдн кеер арhас түүҗ йовталм, таниг дахҗ йовсан эн байна ноха танас түрүлҗ ирәд идчкҗ, - гиҗ эмгн келв. Тиигҗ келхләнь, өвгн үкс босад: - Йир эн баячудын ноха күртүлән күүнд дән болна, - гиhәд, шоhнч утхан беләсн суhлҗ авад байнур дәврхлә, тендәснь эмгнь балган авад босв. Эргү маңhс байн ән тусад босхаларн, өкәхән мартад, җолм Герин харачар толhаhан hарhачкад, ташр әәхләрн җолминь күзүндән өлгҗ авад, өргәд гүүв. Байн зөвәр хол hарад җолман хайчкад йовҗ йовхлань, өмнәснь нег нер hарад байсан хулхач харhад: - Адhсн, айсан өңгөтәhәр хамаhас йовҗ йовухмат? – гиҗ сурна. Тиигхләнь байн келв: - Йир энд нег ик маңhас өвгөнлә мейәркнәв гиhәд, - ут хаалhан цугутунь цәәлhҗ келв. - Яhлав, терчень мини hара күн, би ямадынь хулхалад чиләләв. Ода үлдүсән hанцахан үкринь булаҗ авхар йовнав, хамдан хәрү одый, - гив. Тиигхләнь байн: - Уга, яhлав хайх гиҗәхлә, хоорндан төрүц салш угаhар күзүhән деесәр холвчкад йовий, - гиhәд хоюрн күзүhән холвҗ авад, күрәд ирнә. Өвгөн эн хойриг үзчкәд, ода яhса гиҗ санан, эмгән дуудад келв: - Хәлә, одак манна яма идәд байдаг хулхачиг бәрҗ авч ирнәв гилә, үгдән күрдүг сән залу бәәҗ, көтләд аашна, - гиhәд хәәкрәхлә .мек-холвата хулхач гедргән тусад, көлднь оралдн чиргдв. Хулхачин хоолнь боогдад Аман аңhаhад ирхләнь: - Күн үкә йовутал инәhәд йовудмач, - гиҗ келәд улм хурдулав. Тиигәд гүүhә йовҗ хоюрн боогдад үкв. Өвгөн эмген хойр ардань алта-мөңтә болад, амрад, амсн-умсан җирhав.