cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tukkib géej gi
Sama gudd gi daal di neex ci Yàlla, ak ci aji sabab jii, ak dëkk bi,ak ci néeg bi. Ci loolu sëñ baa ngi naan: { Yàlla dàq na jëme ci ku dul man ca Ndakaaru,wépp ay wu pexewaakon (ki bari ay pexe ) bi xëccoon jëme ci man)) (Bu ma fattalikoo panaan moomee,ak njiit loolee,ak sax ga,sama xol day naaw ak man jëm ci jëli xepp aki gobar ngir jiyaari,waaye Yonnat bii di kiy fari bàkkaar,dox sama digante ak loolu ))
Ndajem Berlin
Wàll:cancug afrik
Ponki Lislaam
Wàll:Lislaam
Anna Rita Del Piano
thumb|200px|right|Anna Rita Del Piano
Altine
Wàll:Arminaat
Furna (Kap Weert)
Furna benn dekk-dëkkaan Brava ci yu bëj-gannar-penku yu dunu Brava, Kap Weer.
Stokolm
Stokolm (sv: Stockholm): mooy péyu réewum Suweed
Àllarba
Wàll:Arminaat
Pertussis vaccine
Ñaqu sëqët su tar (coqueluche) mooy li mëna aar nit ki ci feebaru coqueluche. ñaari xeetu ñaqu coqueluche ñoo am: biy am selil bi yépp ak bi ko dul am. ñaq biy am selil bi yépp amna kaaraange gu yegg ba ci 78% waaye ñaq bi amul selil bi amna diggante 71 jàpp 85% ci kaaraange. Kaaraange ñaq bi dafay wàññeeku, li ko dalee 2 ba 10% at mu nekk, waaye bi kaaraange ñaq bi amul selil bi mooy gëna gaawa wàññeeku. Suko jigéen ju ëmb jëlee dafay aaraale liir bi ci biiram. Gis nañu ni ñaq bi musal lu ëpp genn-wàllu milion ciy nit ñumu naroon faat ci 2002.
Bene
Melosuuf
Bene aw rëdduw suuf wu sew la, nekk ci diggante yamoo gi ak Gëwéelub Sànkar bi. Rëddu tus-wu-gaar wu bene mi ngi ci diggante 6°30'bëj-g ak 12°30'bëj-g, tu-wu-taxawam moom mi ngi ci 1° P ak 3° 40'P. Ay digam ñoo ngi yem ci Togóo ci sowwu, yem ci Burkina-faso ak Niseer ci bëj-gànnaar, ci Niseeriyaa ci penku, janook mbàmbulaanug Atlas gi ci bëj-saalum. Mi ngi am yaatuwaay bu tollu ci 112.622 yu kaare. Bene ngi bawoo ca dexug Niseer gi ci bëj-gànnaar yem ci mbàmbulaanug Atlas ci bëj-saalum ci ag tallalug 700 km. Diggante bi gën a guddu ci réew mi 325 km la.
Karite
Melo wi
Ci ay foytéefam dañu fay fekk lem ngir ne yamb yi dañu koo bëgg lool. Garab la gog day màgg ci àll bi ngir nag ñu doon wax dëgg-dëgg "karite" fàww mu am fukki at ak juróom nga xam ne booba lay génne ay xobam yu jëkk.
Njariñ yi
Garabu Karite nag bari na ay njariñ lool ndax doom bi manees na cee am karite gees di diwoo garab gi itam manees na cee togg, manees na cee def ay kamoot, cempteŋ, ay toogu a.ñ.s.
Belsik
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Beljik
Wallu sorri wante
Li ko andi
Ay at ci gannaaw, setluwoon nanu ci aduna bi yep mbas mu tudd "grippe". Mbass yi ci doomu jangoro yu bayeko ci  gripp u mala lanu jogge gannaaw banu nekke ci jawu ji ci ay mala yu melni picc wala ay "mamifere" yu am infection. Yennsaay doomu jangoro yu mala yi danuy soppeku nekk ay doomu jangoro yu nit gannaaw loolu walante am ci diggante nit ak nit. Infection "zoonotiques" lanu leen di woowe ndax ci mala lanu jogge. Wallu sorri wante nu gen ko xam ci sorri wante nit ak nit njariñam mooy mbass u gripp  bu mel ni Korona  du law torop.Sorri wante digaante nit ak nit mooy fexe baña jeggeyanto nit ku nek, nekk ci been weet bu dee dangeen di waxtan wala sax moytu dajalo ci yenn bereb yi di faral am mbolo say yo ko mene. Jeff Kwong fajj kat bu xam xamam macc ci wallu jangoro yu nit di am gannaaw infection mungi nekk ci benn dara ju mag ju nekk ci Toronto neena sorriwante bi mooy li nit yi wara def ngir mena mucc ci jangoro ji wante du berr nit ki. Nit yi sen xam xam macc ci wallu wergu yaram ci jamonoy mbass mi danu yokk di genna safonte ak seeni xarit wante itam ak seeni am di jam yi leen genna jegge. Pur xam najriñu sorriwante diggante nit ak nit, dañuy tambali wane benn natal u jangat mbass mi kangam yi ngank feebar yi di wallate ñoo ko amal. Ci natal bi jangatu mbassum Korona atum juni ak fukk juroom ñint jem ba ci atum ñaari juni ak ñaari fukk bi ñu nekk ni te jexagul. Dañuy tambali ak jangat yiñu amal ci reewum Chine bi nga xamantani foofu la mbas mi doore gannaaw loolu ñu xol naka la mbassum COVID-19 di lawee ci Afrique du Sud dafay tax bañu xam njariñu sorriwante diggante nit ak nit ci wallu fagaru ak itam ci naka lanu mene  jamarlo ak mbassum COVID-19 mi ba du epp loxo. Dinañu jeexal gestu bii jem ci wallu mbass mi ak benn saytu pur wax naka lañu menna def pur mooytu jafejafe yu bon yi nit ki menna am ndax sorriwante bi am diggante nit ak nit wante itam naka lañu menna def pur jamarlo ak moom ba genn ci ak jamm.
Ci tenk
Kangam yi di yengu ci wallu wergu yaram neenañu ñuy genna bayante xel ci jamono yi nga xamantani nit yi dañuy jaxaso loolu ndax ragal gannaaw ba mbass mi nekkee fepp ci aduna ndaxte nit ku nekk am na numuy dunde sunu tolo ci jamono yu mel ni ba taxna ku nekk war na di bayi xel moromom pur ñu menna jefflante ak jafejafe feebar u yumu menna juur.
Taariixu Aamerig
Noste gi doon doxal mbiri biir yu sancu yu Angalteer yi:
Nguurug Angalteer gi, daa joxoon ay sancoom yi nekkoon ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi, da leen a joxoon aw xeet ci “ag àtte gu boppu” (autonomie), waaye teewul ci biir loolu lepp, mu bàyyil fi boppam kilifteef ak cang gu mu am ci kaw sancu yooyu, maanaam may na leen ñu yor seen bopp, di doxal seen mbiri biir, waaye teewul muy seen kilifa, di réew mi leen moom. Nosteg àtte-gu-boppu googu amoon ci sancu yooyu, mi ngi tegu woon ci ñatti ponk:
Li waraloon xareb temb bi:
1	Am gu nit war a am “ag goreg jëmm”, rawati na “goreg pas-pas”
3	Yëg gi ku nekk yëgoon ne fii ci sancu yii la dëkk, moo di am réewam, fa la féetale ag réewoom
Yoon wi aju ci moolu (navigation) ak yaxantu:
Ci atum 1651g, barlamaa bu Britani bi dafa génne wenn yoon wuy waral ci sancu yi ñuy tuxal li ñuy génne  ak li ñuy jëggaani  di ko def ci ay gaal yu Britani, aaye leen ñuy jëndati feneen, leneen loo xam ne bari na ca Angalteer.
Nos dooley kaaraange ji:
Ci nii daal la xew-xew yi toppantee woon, di nëxal nag sellug séqoo gi amoon ci diggante Angalteer aki sancoom, loolu tam gën a yaatal paxum réeroo mi nekkoon ci seen diggante. Loolu nag gën na a fés, bi waa sancu yi bañee ne duñu fayati galagu ataaya, ginaaw bi tam am mbooloo jug, ci desambar atum 1773 g, lakk ñatti gaal yu nguurug Angalteer, yu ñu duyoon ak ataaya, ca waaxub Boston, ca sancu bu Masacusets, loolu waral waa Angalteer tëj waaxub Boston bi, ne gaalug yaxantu du fi teerati, daal di ne moom ci jëmmi boppam mooy yoral boppam sancu boobu. Xew-xew bii ak la ca juddoo, man nañu ne moo waral xareb temb bi.
Ndajem waxtaan mu Filaadelfiya mu njëkk mi:
Juroom ñeenti diiwaan yu Aameriig teewe woon nañu ndajem New York ma, atum 1765g, di sàkku ci nguurug Angalteer mu teggil leen galagu tembar bi mu leen di teg. Ci noonu Angalteer teggi woon na galag boobu waaye teewul mu wéyoon di tege yeneen galag yi nga xam ne ab Parlamaawam daa na leen woote, te di leen farataal ci mbooleem ay sancoom yi nekk ci àdduna bi.
Ni xare bi tàkke :
Nañu fàttaliku nag ne waa Aamerig yi ñoom, ci seen suuf lañu doon xeexe, bu ko defee dolli leen doole ci xare ak ci alal day gën a yomb, gën a gaaw, bu dee waa Angalteer yi xawoon a sori Kanadaa, fi seen bagaasi xare daan juge, walla Angalteer gi leen soree woon lu tollook ay ñatti junniy miil daanaka. Nga rax ci dolli, waa Aamrig yi dañoo dogu woon bu wóor ci raxasu ci teg loxo gi Britani tegoon loxo seeni mbir, te amoon nañu ay njiiti xare yu bari, ku ci mel ne George Washington. Doolil ci loolu, nekk gi waa Britani nekkoon di xeexe ci sancu yoo xam ne manuñu fa’a ame jokkoo ak dolli-doole ga war, ca anam ga mu ware te gaaw, te itam pastéefub xeex bi ñu amoon moo gën a suufe fuuf bi waa sancu yi amoon, ñoom ñi taxawoon temb ci xettaliku ci waawug nguurug Angalteer gi. Bokk na ci li doyadil waa Britani yi ci xeex bi, ubbi gi ñu gubbi woon ay jë yu xare yu bari ci seen kaw, ci barab yu sakkan ci Aamerig.
Tembug Diiwaan yu Bennoo Aamerig yi:
Bi waa Britani xamee ne lòtt nañu ci toroxal jeqiku gi amoon ci Aamerig, te xam ne doole du mooy lijanti lëj-lëj yi nekk ci sancoom yi, ndax kat mi ngi nii di ku ñu dàqe, ndamu ci kawam ca xare ba, bi loolu amee mu sàkku woon ag juboo, ci noonu ñu xaatim juboo gi ci Pari, ci digganteem aki sancoom atum 1783 g, lii mooy tomb ya ca ëpp solo:
2	Jéem a rafetal séqoo yi, ci diggante Britani ak réewum Aamerig mu temb mi (Diiwaani yu Bennoo Amerig yi)
3	Amal ci diggante Britani ak Aamerig gu temb gi, ay séqoo yu yaxantu ak yu koom-koom, waaye nag séqoo yooyu ñu teg leen cig nawleente, ak moroomante, kenn du jaay kilifteef sa moroom.
Bëtu-jaan
Ay njariñam
Xoox yi dees na ko def i per fecckat yi di ko takk ak a def ci seen i juŋ-juŋ.
Xoox yi it nattukaay la: Xoox bu ci ne ak moroom ja ñoo tolloo ag diisaay, ba tax na waa End dañ koy natte seen i wurus.( 12i xoox di dayob 11,6 garaam ci wurus).
Djibril Dio Mambéty
Djibril Diop Mambéty  (Born: Dakaar 1945, Died: Paris 1998)
Sinemaa
Filmi ci wolof/Liste de films en wolof/List of films in wolof
São Miguel (Kap Weer)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Dëkkaani Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Ñaqu sëqët (coqueluche)
Waa Mbootaayu Wergi-yaram ci Àdduna bi (OMS) ak waa Kuréel giy Saytu ak Fàggu ci Feebar yi (CDCP) dañu digle ñu ñaq xale yépp ci anti-coqueluche te ñu boole ko ci ñaq yi ñuy faral di def. Nit ñiVIH/SIDA bokk nañu ci ñi ko wara jël. Xale war nañu ko jël ñatti yoon, di tàmbali suñu amee juróom-benni ayi-bis. Mën nañu ci yokk yeneen sudee xale bu dëgër wala mag. Ñaq yi ci am dañu àndaale ak yeneen ñaq.
Jàngu Yéesu bu Dëggu bi
“Jàngu (eglise) yéesu bu dëggu bi” ab jàngu bu temb la (indépendant)bu nekk ca Beijing ca réewu Siin, ñoo ngi ko taxawal ci atum 1917. Dafa nekk ab bànqaasu diiŋatkat (protestante) yu waa Siin ci diiney krist bi fëll ci atum 1900. Jàngu boobu day balloo 1,5 milioŋi taalibe yi mu am ci adduna wërngëlkëp. Jàngu googu gëm na njangalem pantekot, day ab baatin gu wekku ci mayu ku sell ki. Fukki ponki gëm-gëm gi ñooy:
Ribeira Grande (Kap Weert)
Ribeira Grande benn dëkku Ribeira Grande concelho ci yu bẽj-gannar yu dunu Santo Antão, Kap Weer.
Garanaat
vignette|Nataalu garabug Garanaat Garanaat xeet la ci xeeti garab yi nga xam ni dañuy am fóoyteef, mi ngi bokk ci njabootug  Lythracées. Cosaanam ma nga nekk fële ca Asi ñu di ko bay ci kémbaar yu bari, fi muy sax nag mooy fu xaw a am aw naaj.
Melo wi
Garab gu ndaw lay doon, guddaayam man naa jàpp 6i met. Man naa dund 200i at, waaye li ëpp ci limiy jur mi ngi koy jur ci 20i atam ju njëkk yi.
Sporting Bisaawóo
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Afrig
Diiney Afrig
Waante am na ay xeet, diine lislaam walla kirist lañu nekk, waaye dañu duggal ca seen gëm, ay gëmu nekk ca diine afrig, mel ni joola yi, walla Bantu yi, Lebu yi, Akan yi.
Téerekaay
Wàll:diine
Banjul
Séwógaraafi
Wàll:Péy Wàll:Afrig Wàll:Gàmbi
Pac
Wàll:Xam-xam
Dunu Kook
Dunu Cook : Dun, Réew (Géejpeek u Pacifik)
Saaru Xunti ma
(26)          Yàllaa gën a xam la ñu fa sax. Moo moom kumpay asamaan yi ak suuf. Ndaw ku man a gis, ndaw ku man a dégg ! Amuñu kenn ku léen di taxawu ci séeni mbir, te àtteem bi du ci boole kenn.
(27)          Jàngal li ñu la yenkeewal ci sa Téeréb Boroom bi, Ay kàddoom kenn manu koo soppi. Te amóo benn làqukaay bu dul Moom !.
(32)          Joxléen misaal ci ñaari gaay yoo xam ne defal nanu kenn ka ñaari tooli reseñ, ñu wërëléléen ay tàndarma, ñu def gàñcax ca diggante ba.
(33)          Ñaari tool yépp di menñ te dara wàññikuwu ca.
(41)           « Walla ndoxam ma mujj ηiis, te doo ca am menn pexe. »
(44)          Foofa dèy Yàlla rekk a  fa di ndimbal. Boobu yool a gën, te googu muj a gën.
(46)          Alal jeek doom yi taarub àddina jii la. Te nag yiy des te baax ñoo gën ub yool fa sa Boroom, te ñooy gën-ji-mébét.
(48)          Ñu gaaral léen séen Boroom ñu doon ay sàppe ca dëgg-dëgg ngéen ñëw fii ci  Nun ni nu léen sàkke woon cig njalbéen. Te nag nee woon ngèen ne dunu léen defal ab dig.
Saaru Maryama
(8)      Mu ne : "Noonu la. Sa Boroom nee na : loolu yomb na Ma, te nag Maa la bindoon, te doo woon dara".
Saaru Xunti ma
(56)          Nun nag dunu yebal yonent yi lu dul ngir ñu ñëw di bégle ak di xuppe. Yéeféer yi nag dañuy dàgge ci neen ngir néewal dëgg. Te nag Jël nañu sunu kéemtaan yi di léen yéjje.
Saaru Maryama
(11)    “Yaw Yaxyaa, téyél ci Téeré beek doole !” def Nanu ko muy ku xereñ àtte cig ngoneem.
Léebu
Aduna weru koor la faw jant so nga do nga waññi bis 	=  La vie est comme le mois de ramadan tant que le soleil ne s'est pas couché on ne doit pas compter les jours
Léébu: proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Saaru Xunti ma
(66)          Muusaa ne ko : Ndax duma la topp ngir nga jàngl ma li ñu jàngal cig njub ?
Mbàmbulaan Gu-Dal
Wàll:Mbàmbulaan yi
Saaru Xunti ma
(76)          Mu ne ! Su ma la laajatee dara ginnaaw ba bul àndateek man. Egg a ngaak man ci am ngànt.
(84)          “Nun noo ko dooleeloon ci kaw suuf, defal ko ci lu ne aw yoon”
(88)          Mu toppaat yoon wa be yegg penkub jànt ba, mu fekk ko muy fenk ci aw nit yu defunu séen digganteek moom genn kiiraay.
Léebu
Lu kénn mën ñaara koko dàq  = 	Ce que peut faire une personne, deux sont meilleurs que lui.
Saaru Xunti ma
(96)          Nu bàyyi ñenn ña ñuy jaxasook ña ca des, Nu ëf ca bufta ba, Nu dajale léen dajale bu wóor.
(99)          Ndax ñi weddi (Yàlla) dañoo yaakaar a jël sama jaam yii di far ak ñoom bàyyi Ma fi Nun dèy waajal nanu Jahannama muy wàccuwaayu yéeféer ya.
(102)      Li ko waral moo di séen pey mooy jaanama ngir la ñu weddi, te danoo jël sama aaya yi ak sama ndaw yi di léen yéjji.
Niseeriya
Niseeriya dees ko wax itam Repiblik federal bu Niseeriya am réew la mu nekk ci Sowwu Afrig. Afrique du Sud: manifestation xénophobe devant l'ambassade du Nigeria à Pretoria.
Saaru Maryama
(39)    Nun nooy donn suuf si ak la ca kowam, te ci Nun lañuy déllusi.
(42)    Ba mu nee baayam : "Sama baay, lu tax ngay jaamu lu dul dégg, du gis, te du la jariñ dara
(43)    Sama baay, am na lu ma dikkal ci xam-xam loo xam ne dikkalu la, topp ma, ma teg la ci yoon wu jub xocc.
(58)    Ñooñu ñooy ña Yàlla defaloon xéewal ci Yonent yi ñu bokk ci njabootu Aadama ak ña ñu yeboon [ca gaal ga] ñu ànd ak Nóoh ak ca ña Nu gindi, te tànn léen. Ñooñu, su ñu jàngee laayay Boroom yërmande ji ñu rot sujjóot, boolekook i jooy.
(62)    Duñu fa dégg caaxaan, jàmm rekk la ñu fay dégg ! Fa la léen séen wërsëg di fekk subaak ngoon.
Xam-xamu suuf si ak jawwu ji
thumb|upright=1.2|[[Jawwu ji ak Jéeri ji suuf]]
xam-xamu suuf si mooy li nuy wax (Jiyoloji), xam-xam la buy gëstu lépp lu aju ci suuf si kaw gi ak biir gi, ak doj yi (montaañ yi)añs. Bu jawwu ji di biy gëstu lépp luy jawwu ak tegaloo gi ñu tegaloo.
Saaru Maryama
(74)    Ñaata la nu alag lu léen jiitu ci ay maas yu léen ëppale te gën léen a taaru
(92)    Ngir li ñu wutal doom Boroom yërmande ji
(97)    Ña nga xam ne gëm nañu, te def lu baax, Boroom yërmande ji, Yàlla dana léen defal cofeel.
Xaralaymbëj
Jóox, yóbb ak séddale kàttanu mbëj
Li wuutale Buumi yóbbukaay yi, mooy limu dend gi ñuy yóbb, moo tax ñuy gis ay buumi dend gu kawe, dend gu diggu, dend gu suufe. Su diggante jóoxuwaay yi guddee, dañ fay def ay mbëjjaaru, ay buumi dend gu kawe yu man a yóbb ay milioŋi watt ci kàttan tambalee ciy 400000 v. Buumi dend gu kawe yii la ñuy duppe yu yóbbug kàttanu mbëj, yi nga xam ne ñooy tax a man a yóbb kàttanu mbëj gi, jële ko ca jóoxuwaay ya, jëmee ko ca barabu soppikaay ya.
Lëkkalekaay yu biti
xaralaymbëj
Santa Maria (Kap Weert)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Sal (Kap Weert)
.gr
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
Werlaay
Ay njariñam
Ay doomam dees koy watt di lekk. Xob yi ak reen yi dees koy jëfëndikoo ci wàllum pàj lu ci lu mel ni biir buy daw ak mbàq gu am góom ( estoma).
Ronald Reagan
thumb|right|200px|Reagan 1981 Ronald Wilson Reagan (1911-2004): njiitull Diiwaan yu Bennoo yi (1981-1989).
Fundura (Kap Weer)
Fundura benn dekk-dëkkaan Santa Catarina ci yu dunu Santiago, Kap Weer.
Silin
Naar yi, maanaam xeet yi jóge ci diiwaanu Sili.
Juróom benn
Juróom benn : 6
Xarefulwoon
Ab xarefulwoon mi ngi cëroo ab saalu xarefulwoon, bu am ay yani mbëj yu baax, ak ay mbëjfepp yu am yan yu bon te di wër saalu xarefulwoon bi di wëndeelu ci anam gu nosoodiku. Saalu xarefulwoon bi mi ngi cëroo ay feppsaal, yu doon ay wàll-wàllaan yu ami yan yu baax, ak ay feppmaandu, di ay wàll-wàllaan yu amul yanu mbëj. Ab Saalu xarefulwoon di na am lef wu ëppee ab mbëjfepp 1800 yoon.
Mbàqnoos
Mbàqnoos g garab la ci xeeti garab yi
Sëriñ Muhammadu Mustafaa Mbàkke
jaar-jaaram
Wàll:Niti senegaal Wàll:Yoonu murit
Sëriñ Abdu Xaadir Mbàkke
Mooy ñeenteelu xalifa ginaaw S Abdul Ahad
Arminaat
Weer
Li demiinu weer doon lu yomb a may-bët, moo tax mu doon ab jumtukaay ngir natt jamono ji. Arminaatu jullit ñi moon weer wi lay topp, waaye arminaatu geregori moom jant bi lay topp.
Téere ci murit
gu njëkk gi ci xamale kuy sëriñ bi aki mbiram ba bi waajuram wu goor làqqoo
Yaayam soxna Jaaratul Laahi Maryama BUSO doomi Muhammad mom Muhammad mom Hammaad mom Alliyu Albusobiyu, ñooñii seenug cëriif lu wér la, ñi ngi cosaanoo ca Imaam Hasan mom Alliyu ibnu Abii Taalib karramal laahu wajhahuu,kon sëñ bi serif la ci nday ak ci baay. Lenn ci samay doomi baay tëx nettali na ma te moom ku dañ kumpa la ci suufus Fuuta ,mu ne dox na bis juge ci dëkk bu ndaw bu nu naan Bukke jëm fun naan Mbumbe péeyub Filaaw,nee na mu romb ci ay gent yu ñu ne ko ñooy fi Mbakke-makke yi dëkke woon.
Ci noonu sëñ bi nekk ak waajuram,di jàng ci moom te di farlu ci mokkal gi,ak xereñe gi ak dégg-dégglu gi,ba faf raw ci fann yi. Ci biib diir it daa na ci def leeg-leeg mu seeti sëñ Xaali Majaxate Kala,moom mi dëkke woon fa péey baak Lajoor,di woon ku raw ci fanni xam-xam yi rawati na làkkuw araab,di ku siiw ci man a woy,bu ko defee muy xamlu ci moom araab,leeg-leeg it mu daa ko indili woy,yu mu def ngir mu toppal ko “lihraab” ba ak araabe ga,ak “harool” ba,leeg-leeg mu genneel ko ci’b yàq,ba mujj sëñ bi far ko raw, mu mujj saa su ko wonatee lenn ci woyam yooyu,mu ni ko indil ma ko ma mokkal ko,mu mujj toppalatu ko waaye day mokkal lim koy indil,nii la nekke woon ak Xaali.
Amoon na fa it beneen boroom xam-xam ci waa-gànnaar yi,dëkke woon Njaañ, tuddoon Muammad mom Muhammadul Kariim,bokkoon ci giirug Daymaan,ci doomi Seyidil Faadal yi, ñu gënon koo xam nag ci turu Muhammadul Yadaali,waaye bokkul ak ki def teere bi nu naan Zahabul Ibriiz ci tafsiir,ndax kooku am Yadaalim Daymaan mu yàgg la. Sëñ bi bariwaa na lu mu ko daa dikkal,di jàng ci moom xam-xamu Bayaan(xam-xamu wax ju rafet),yaakaar naa ne nee na it – ci lenn li mu nu daa nettali yàlla a xam - ak bu Mantiq (xam-xamu xellu).
cig sancam jolof ak li ko waral
Loolook meneen mbir a waraloon nu jaaxle woon ci sëñ bi,meneen mbir mi nag ,nga xam ne moo leen gënoon a jaaxal,mooy mbirum nguur gu raglu gii,loolu nag mooy tubaab yii di waa faraas, ñoom danu daa def,suuf sunu not ,jël fa njiit,muy ku fa bokk,samp fa,ngir waa dëkk ba bañ a mer te ànd ak ñoom,xoolal ma gii xam politig,,,,p48,,,,,,,wakaana haaulaayi,,,,,,ba ,,,,,,falamaa lam yakun lihaaulaayi,,,, Bi jaraaf yooyu demee ba manatunoo dellu ci seen aada yu njëkk yu bon ya,muy ray jullit ñi,ak giir seeni alal,ak doonte loolu da leen di àggale ci nuy raye it,du tee nu def ko,bi nu demee ba manatunu loolu te loolu tubaab yee ko waral, ñu mujj di leen xiirtal tubaab yi,jaare ko ci ay pexee ki wor. Mu neeti : jaraaf yooyu jaxase googu nu doon jaxase jullit ñeek nguurug tubaab yi,jubluwunu ci woon,faagaagal leen,ndax lu man a xew, ñoom ci seen ron kilifteef lanu nekkoon,doonte ci anam gu woyof la,waaye kay ñi ngi ci jublu woon ame ciw yoon wu nu man a nangoo seeni alal,bari na lu nu leen daa wax naan diw kat da leen a bañ,diw it nanguwul a fay galak, diw mee am na lu mu leen di waajal,diw mii mi ngi wuti ngànnaay,di dajaley fas,walla nit ñaa ngi koy deglu ,walla ku bariy taalibe la, ñu koy màggal,dayob màggal, ba àgg ci bu leen junjoon geej gi,ñu sóobu ci xuus ko,ak leneen ak leneen,ci seen fen yi nu daa def,ngir bëgg tubaab yi digal leen ñu songu leen,walla nu def ci ñoom lu leen soop. Te xamunu ne yewwuteg faraase yi,ci wàllug politig moo gën a yaatu loolu,waaye nag wax bu baree juge ci ku la naan mooy sab bët,di sa asaa sekkare,di la xoolal sa ginaaw,da na mujj am lu mu bàyyi ci yaw benn bis,rawati na bu fekkee ki ñu ne moo def loolu,du rambaaj,du jaxase,te du jeem a setal boppam,ca ki nu ko rambaaje,te ñiy yàqq dunu dañ,di yàqq diggante bi,rawati na bu nu niroolee am mbiram ak mbirum ku yori donga,yu ko gëm,lu mu leen digal nu def.
Xareb Àdduna bu Njëkk
Dëppoog cofeel gu Brëtaañ-Faraas
Ag dëppoo gu cofeel xewoon na ci diggante Brëtaañ ak Faraas ci atum 1904, gu lijjanti woon lëj-lëj ak reeroo yi amoon ci seen diggante, dëppoo googu nag lii la wax:
Mbootaayug Slaaf gi
Gii mbootaay, walla yëngu-yëngug slaaf gii, li ko taxoon a jug mooy xettali askanu slaaf wi jële ko ci àtteg imbraatóor gu Otris gi, ak sos réewum slaaf mu ëmb mbooleem slaaf yi dëkke ci Balkaan ak salaaf yi dëkke ci Penku Tugal. Mbootaay gii nag daan na jot ag jàpple mu tukke ci Riisi gu slaaf gi, loolu taxoon na ba ag reeroo gu mag am ci diggante Otris ak Riisi gu Xaysar gi.
Lëj-lëju Maraakes
Faraas yàgg naa waaj ak a naal ngir teg loxo Maxreb gu sori gi (Maraakes), moom nag Maraakes dafa yoroon ag tembam lu yàgg, te booba Tuniusi ak Alseeri, Faraas a ngi leen tegoon loxo, yilif leen cig canc. Ci noonu Faraas lijjanteek Brëtaañ seen reeroo gi nekkoon seen diggante, ca dëppoog cofeel ga ca atum 1904, Faraas daal di bokki ca ndaje ma ñu njëkk a def ca dun bu wert ba ca atum 1906 ca Espaañ ngir lijjanti lëj-lëju Maraakes bi.
Jibalug xare bi
Otris taal na xare bi ci kaw Serbi, ci 28 sulye 1914g. Bi loolu amee Rusi moom itam jug song Otris ngir jàpple Serbi, loolu it jurati Almaañ jug – cig wàllam – jafal ab xare ci kaw Rusi ak ci kaw Serbi. Fraans duggsi ci, ci wetu Rusi miy reew miy xaritam, nadx moom la defal ag tapoo, daal di jibal ab xare ci kaw Almaañ ak Otris. Britani tam it xuus xare bi kontar ñaari reewi digg yi nga xam ne Reewum Usmaan mi mujj na àndseek ñoom ci xeex bi. Siin it ak Japon mujj nanu duggsi ci xare bi ci wetu reewi dëppoo gi. Itaali it dugg-si ci kontar reewi digg yi, atum 1915g, te kat bu njëkk da doon seetan rekk, feetewutoonn fenn. Britani nag nekkoon na di fasante ak Itaali kollareg sekkare. Kollare gi nag li mu doon yaxal mooy Itaali jox ko suufus Dalmaas bu xare bi jeexee. Amerig dikk moom itam, dugg-si ci xare bi ci wetu reewi dëppoo yi, daal di genn ca beroom ga mu defoon ca goxub Amerig ba. Duggsi gi mu duggsi woon ci xeex bi nag lu am solo la woon, ndax moo ko soppi bu baax, ngir doole ak jumtukaay yi mu indil reewi dëppoo yi ak alal.
Lijjanti yi ci ginaaw xare bi
Ñu daal di sos Kureelu xeet yi (League of Nations) teg ko ci poñub fukk ak ñeent bi ci dali Wilson yi doon woote ag ñoŋal jàmm ci adduna bi ak tee xare amati fi ak dëgëral dimblante ci reewi adduna bi.
Sancug waa Tugal ci Afrig
Aar
Bu dee maanaa mi aar yor ci wàllug sanc, mooy def gi reewi sancaan yi daa def ay dëppoo aki kollarante ci anam gu maandoodi ak yeneen reew yu doyadi yi, te neew doole. Bu ko defee reewum sancaan mi day kollaranteek reew mi mu sanc ci di ko aar ci mbooleem tooñ gu ko man a dikkal, juge ci dooley politig ju digook moom walla jeneen. Bu ko defee loolu di may reewum sancaan mi, muy doxal mbirum reew mi nuy aar, ci wàlli kaaraange, bitim reew, ak koom-koom. Reew mi nu aar daal du doxal lu dul mbiri biir reewam rekk. Loolu nag daa na tax mu nu aar mi daawul am temb gu mat, ndax ag gore gu politigam kollarante yooyu danu ko daan tënk, ba daa ko tee muy def ay ligeeyam ci mbooleem ay mbiri reewam, ci ni mu ko neexe. Misaal yi ci loolu yu bari lanu, ñu indi ci yii rekk: Aar gi Fraans defoon Tunisi atum 1881g, ak Maraakes 1912g, ak aar gi Britani defoon Adan, dale ko ca ba mu ko tegee loxo atum 1839g, ak yeneen barab yi mu tegoon loxo.
Barabi sañ-sañ
Wàll:Koom-koom
BCG vaccine
Daanaka ñaq bi amul benn loraange. Yenn saay fiñu la ko jam xonk wala mu newwi, wala nga yëg tuuti metit. Mën nga amaale ulseer bu ndaw ak yenn léget su weree. Efe secondaire yi ñoo ci gëna bari, te ci mag ñi amatul matuwaayu xeet feebar bi lay gëna sonal. Wóoral a jox jigéen ju ëmb. Ñu ngi ñëkka sosee ñaq bi ciiMycobacterium bovis muy luñuy faral di jëlee ci nag. Néewal nañu dooleem bu baax waaye mingi dundu.
Dellusi gi juge ca géej ga
Ku baax ki moom bi mu jullee iid ca bisub kori ga,mu doonoon bisub alximis,da fa’a toogaat bisub àjjuma ak gàwwu ba ca tàkkusaan sa,mu laxase fa romb ca kër taalubeem ba Koor Mag JOOB,boole fa timis ak gee,ngir tarug dox ba,dem Màkka Sàmba JOOB fanaan fa,xëy bisub dibéer dem kër baay tëxam Sheex Ibraahima MBAKKE Kajoor,laxasati ca tàkkusaanug altine ba, dem ca Masàmba Xari JOOB,moom mi ngi kër Muxtaar,fanaan  fa, yendu fa,jugeeti fa ngoonug talaata dem ca Muxtaar Mareema Silla ca Ñaxal,mu def fay fan,juge fa jàll Kokki Guy ca Maxtaar Masàmba JOOB,yendu fa waaye fanaanu fa,da faa juge njëkk jant biy so,te booba ña ngay waajal ñam yi,waaye taxul mu xaar ko fa,dox nag jëm Daaru Salaam këram,àgg fa guddig àllarba ci lu tolloo’k ñaar fukk ak benn,Siidi Muxtaar ,rakam ja booba ma nga fa woon,ca biir sawaal.
Mu daan def fu mu nee ma dajewunoo’k lu nu naqari de,ma ne ko xasida gi -ci karaamay ku baax ki- def na ci soldaari Tuubaa yi la picciy Abaabiila yi defoon ca soldaari Màkka ya,ngir sunu Yonnant bi (j.y.m),waaye ñii ak  ñee li leen wuutale, ñii dañiy ñoñ ay nu jëflanteek ñoom ci kem seeni yéene,naaxsaayal leen,ñee ña  ca ëpp di ñu baax,ñu ga (forse) leen ,te seeni xol Sëñ bi la àndal, Yàlla yeexal seeni mbir ba nu bari tuub ci,ba ca ka leen jiite woon,moom it tuuboon na,ñenn nit ñaa ngi sikk ay mbiram nag,bi nu xamee ne lòtt doo nga tuub du tuub. Sëriñ bi nee na : ((dëgg-dëggi tuub mooy nga bàyyi bàkkaar boo mas a def ngir Yàlla)) (( ci sa coobarey bopp,waxunu lu mel ni (lu la Yàlla teg) niki tëx ak jàngoroy pëy ak gumba ak luu)) ((nga bàyyi ko rekk ngir màggal ku màgg ki,ak ragal mbugalam mu metti mi)).
(( ku jorte ne sama dox ba ginaaw atum aksasin di 1321g,moo’k sama dox bi ci bopp jaysasin di 1313g ñoo yam)) (( sax na ne aji réer ju dof la ,ndax moom dox boobu teeyal (neexal) gu aji kawe ji di teeyal samag dund la)) (( saama doxub aksasin bi du lu dul yoolub ki ma wommatal ci ginaaw bi dëël (dig) bob def na ko)).
Maam Cerno
Rakki Sëriñ bi ji la, ju mu bokkal benn baay, te di ab taalubeem bu ko nanguloon te gëm ko, bokkoon ciy kàngamam, man nañu ne mooy ki toppoon ci moom ciy jamonoom, ndax bi Sëriñ bi di dem ca tukkib géejam ba moom la wuutaloon ca ginaawam ca njaboot ga, mu jiite lepp
Mbërbóof
Njariñ li
Mbërbóof lees di lekk la te di ko fajoo. Ci toppatoog jabet ak yenn kãseer yi dees na ko fa jëfandikoo.
Yanu mbëj
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Mbëj
Rakkaati-gàmmu
Mooy juroomeelu weer ci at mi, di itam ñaareelu weer gannaaw gàmmu gi.
Senegaal
Senegaal nag yaatoo na 196.190 jñ2.
Njëkk-taariix
Jàpp nañu ne Senegaal dëkkees na ko ci njëkk-taariix lu jiitu lool juddug Isaa. Ay doj yu ñu yatt yu Jamonoy doj wu ñu yatt ju njëkk ja(Le Paléolithique inférieur ), wuññees na leen ci daanaka-dun bu Bopp bu Wert bi (Cap-Vert) ak yeneen yëf yu gongikoo ci doj, ñu jekkal leen, dees leen di fekk ci diiwaanub Tëngéej ak ci pegi dexi Senegaal gu penku gi.
Ndefarug mbell (walla gu weñ (metallurgie)) jëm na kanam ci jamonoy mbell yi (protohistorique) (junni bu ngëkk bi njëkk Isaa), fi ñuy gis ay bàmmeel ci bindu ay mbaanaar (tumulus). Ci digg réew mi, fa tollook Gàmbi gu tay gii, dees na fa fekk mbooloom gëwéeli xeer yu mag (cercles de mégalithes) ci aw dog wu tollu ci 100 jñ ci kaw 250|jñ.
Nguur yu njëkk ya
Lislaam a ngi njëkk a tàbbi ci Senegaal ci diggante VIIIeelu xarnu ak IXeelu xarnu, ña ko fa dugal di ay yaxantukat yu araab-yu-berber. Dañu doon tas diine jii ci jàmm, ñu njëkk koo jox Jula yi tuubloo ci ginaaw bi Tukkloor yi ak Saraxule yi, ñoom itam ñu tas ko ci Senegaal gi gépp. Bi ñu demee ba ci kanam ca XIeelu xarnu, la Muraabituun, jug, Tukkloor yi jàpple leen, ñuy jéem a tuubloo mboolooy jaamukati xërëm yi jaare ko ci Jiyaar. Loolu benn la ci sabab yi tax Séeréer si gàddaayoon dem Siin-Saalum, Wolof yi, Pël yi ak Mandinke yi, te ñoom ñepp ña nga jalu woon ca Tekruur. Lislaam teel na tas ca imbraatóorug Jolof. Waaye ca XIXeelu xarnu la nangu ca dëgg-dëgg mbooleem askan yi, ci anam gu jàmmu, loolu nag deesi sante ko Sëriñ si, ku mel ne Seex Ahmadu Bamba, mi sos yoonu  murit, Alaaji Maalik Sy kenn ci kilifay Tiijaaniya walla Seydina Limaamu Laay, ki sos laayéen gi, ñi yéemoon nit ñi ci seenug mbaax ak ragal Yàlla ak séeni karaama( xar-baax). Moom Lislaam tam nekkoon ab ker-keraan (moyen) ngir boole nit ñi te di leen aar ci jalgati yi ñu miinoon ci nguur yi (jiyaar yu toftaloo, canc gu ñu teg ci doole, jalgatiy Ceddo yi).
Politig
Senegaal am Pénc la mu demokaraasi (une république démocratique) (lu sakkan ci ay làngi politig a nga fa). Noste ga fa nekk gu njiitug réew la, ndax ba mu amee ag tembam Senegaal daa daal di jël Faraas niki roytéef, roy ca politigam ba ca 1958, niki yeneen réewi Afrig yi bokkoon ci ASF(Afrig gu Sowwu gu Faraas).Sartu réew bu Senegaal mi ngi taariixoo ci 1959, xoolaat nañu ko ci 1960 ki ko def di Léopold Sédar Senghor ginnaaw genn laaju (référendum). ay xoolaat (révisions) yu bari topp nañu ci, ñooy gu 1963 moo fi saxal nosteg njiitu réew (ci jamono jooju : dindi njiitul jëwriñ) teg ci gu 2001 gi yobbu àppub njiit gi jële ko ci 7 at, yobbu ko 5 at (jataayub mag ñi(le sénat) jëlees na ko fi, ginaaw bi ñu delloosi ko ci 2007).
vignette|gauche|Péncum ndawi réew mu Sénégal|Péncum ndawi réew mi Parlamaa bu Senegaal yor na ñaari néeg : Péncum ndawi réew mi ak jataayub mag ñi.
Tembte
Beneen tombub coow ci diggante ay waa Kaasamaas ak Ginne-Bissaawuóo màgg na ci awril 2007.
Melosuuf
Su ñu ko méngalee ak réewum Mali walla ak mu Gànnaar di nanu gis ne Senegaal réew mu tuuti la ci rëyaayu-suuf.
Seddatleg yoriin
Ci 2008, la Senegaal nekk 14 diwaan, 350px|vignette|lonkoyoonu seddaleg yoriin gu diiwaani Senegaal yi Yenn ciy dëkk:
Xam-xamu nosukaay
Cig lawal, xam-xamu nosukaay dafa ëmbu ci li ñuy wax xaralay xibaar ak jokkoo yu yees yi di xeetu xam-xam bi ëmb lépp li ñeel xibaar, ci gépp anamam. Ci tëriin wi la tëralkat bi di joxee ay tegtal nosukaay bi ci anam gi mu war a yoree xibaar yi, lan la ci war a def ak nan la ko war a defe. Jëfaan yi nag ñooy mbooleem cëri nosukaay bi, benn bu ci nekk am na liggéey bu ñu ko sant: yii di rënk xibaar yi, yii di leen wone ni nga bëgge, yii di leen soppi...
Sëriñ Tuubaa
Ku fonkoon wolof la ak doonte ci araab la daan binde
Ci araab it la daan binde, sabab si nag su diine la waaye ku fonkoon aw làkkam la lool, ci la daan waxe te déggoon ko lool, daa na faral sax di jël waxiinu saalum-saalum wi ñu daa wax ne mooy wi gën a wolofe te gën a xóot di ko waxe, bis kenn ci ay taalubeem yi daa woy ci wolof ci seeni taalif, daa jugoon di ko tagge ci araab, mu ne ko bu ko defati, dee ko defe ci wolof, ndax man ki may tagg araab la te man mi ngay tagg wolof laa, kon kee da koo war a dégge ci aw làmmiñam, man it naa koy dégge ci samaw làmmiñ, lii moo waral ñu ko daa woy ci wolof, teewul nag am ciy taalubeem ñu ko woy ci araab niki Sëriñ Mut Jaw Paxa, Sëriñ Ibraayma Jóob Almashari.
Man nañu ne sax mooki taalubeem ñooy ñi suuxat làkk wii, ndax ñi ëpp ci ñi bind ci wolof ci Senegaal ñoom lañu, xool ci ku mel ne Sëriñ Muusaa KA, Sëriñ Mbay JAXATE, Sëriñ Mbay Kayre, Sëriñ Moor Jaara Mbay, ba ci Mamoor Xam Sa Diine mii, te Tuubaa day tuuru ak ñu mel ni ñoom.
Dédd
Melo wi
Yenn saa yi nag melow as ngarab su dàttam di àgg 20 ba 30i sàntimet ak 3 ba 5i met ci guddaay lay yor. Daa bariy dég, yu ay car ak reeni xobam tiye. Seen ug guddaay danay àgg ba 8i milimet. Doomam day tàcc, di yore melow puur, xonq mbaa baam tey àgg cig natt 6 ba 10i sàntimet ci guddaay ngir 1 ba 1,5 sàntimet ci yaatuwaay. Ci tënk 6 ba 8i saal yu tàcc, yu nëtëx mbaa xuun lay ëmb.
Fajar
right|300pxFajar : Guddi-> Fajar -> Njël -> Suba (bés)
Baxa
Baxa : melo (fr : bleu)
Baay Faal
Wàll:Yoonu murit
Siddeem pom
Melo wi
Garabu siddeem pom danay àgg 2 ba 5i met ci guddaay, ak i xobam yu nëtëx tey melax yiy àgg ba 5i sàntimet ci guddaay.
Turam ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Sëriñ Maalig Basin Si
lenn ci ay jikkoom
ku bari kersa la woon aki teggiin te bëgg lu rafet bëgg sutura lu ko waay mas a jox ci mbooloo ginnaaw ñepp gis nañ ko dakoy tasaare jox ko mboolo ma waaye du ko jariñoo, ku bëgg sunna (roy yonnent bi) la woon akuk cet bu daan tëdd, mbaa mu lekk mbaa war daaba (wata, fas, ak luni mel) dana jàpp, fu mu took jublu xibla (pénku) te du tëdd mbaa toog mukk ci kaw ab lal bëccëg, ku bëggoon xet gu neex la daawul tàggoo ak bitéelu laj koloñ te fonk ay ser (yére), ku xamoon liggeey la te man liggeey, ku ko mas a liggeeyal loo xarala xarala mu won la ca loo xamul, ku man a yare la woon, te xaral te ñime njaboot àttan njël li, Sëriñ Abiibu Si ( doomam) nee lenn rek laa gisoon mu bañ ko lool góor guy dem ci këri jigéen ba daana wax ni: Donga buy tërbiyawu moo ngi melni mbuus muñ duyi leer/ndox bu jegee jigeen manga cay jami ràbb muy seeb, bu ko laalee mu bëtt tuuru, ku am Tawhiid (weetal Yàlla) la woon ba daa ko jàggale te daa ko jàggal jigéenu këram ba amoon na ca ku mokkaloon teere bu tudd "Burkaanu Sanoosii", mas nay waare ci Tawhiid fek booba am kuy tuddu lu (ku wopp di tudd turu jàmbur) ay bokkam jàpp kooka di ko dóor ba yàlla dugalee ka tawatoon faatu, mu ni leen bëgg geen xam ni lu am yàllaa kii geen doon tam ba di ko dóor li mu ci doon dafa melni ku romb màngo gu ñoral mu xam ca doom bu ñor mu gësëm ko doom ba rot ñu ni ko yaa ko ray te kat bu ko laalutoon ab diir mu rot (nde ñor na), daadi wax li Yàlla ni: وَمَا ڪَانَ لِنَفۡسٍ أَن تَمُوتَ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِ كِتَـٰبً۬ا مُّؤَجَّلاً۬‌ۗ = nekkul di ñeel bakkan dee ci ludul ndingalul yàlla ci àpp bu dog,
Géej gu Diggu
Melokaan
Géej gu Diggu gi dees koo seddatle ci ñaari mbalka*. Mi njëkk mooy Géej gu Diggu gu sowwu gi, yam ci yoonal* gu Sisil. Meneen mi mooy Géej gu Diggu gu penku gi.
Sëriñ Maalig Basin Si
Ay Waxtaanam
<li>Nit ku yiw, na joxe dooleem, joxe alalam, waaye bumu joxe ngoram, ndax ku joxe sa ngor dootoo dara.</li>
Penda Mbow
Penda Mbow mu ngi juddu atum 1955. Borom xam-xam bu xam-xamam màcc ci taarix la, muy ab bañkat. Nekkoon na fi jëwriñ ji yore caada ak cosaan ay weer atum 2001. Jàngalekatu taarix la ci Iniwersite Seex Anta Jóob bu Dakaar nekk itam njiitu genn mbootaayu njuddu-réew.
Dundu ak jaar-jaaram
Ñaar-fukki fan ak ñaar ci weeru mee atum 2011, mu am Piri Sãa Póol II ngir jàmm ji, ab raaya bu Watikãa di joxe te kilifag làbbe gii gi Mgr Luis Mariano Montemayor tegoon ci ay yoxoom.
Dundug biiram
Atum 2017 ba léegi, mu ngi ci buumu sëy, borom-këram a ngi tudd Saaliw Mbay.
Seere
Wax laa illaaha illal laah
Wax laa ilaaha illal laa amul benn buur bu dul yàlla,Muhammad,yonantub yàlla’a - yal na yàlla dolli xéewal ak mucc ci moom,ak ñoñam aki sahabaam- mooy ngën ji lu kuy wax di wax,ku ko weddi it pert rekk,ku ko saxal tey teewlu maanaa mi da na tonowu,te du dajeek nëx-nëx.(Waxi Seex Ahmadu Bamba)
Waxi Sëriñ Maalig Basin Si
topp léen diw mii, bu diw jubul it duñ ko topp.
<li>Yàlla mooy ndox ma Rasoolu Laahi mooy teen ba sab Sëriñ
Armeeni
Armeeni (Republik bu Armeeni) : réewu Óróop
Afrig
Xool it
Koom-koomu Afrig
Niimaa
Njariñ yi
Xobi niimaa day dàq yoo ak i ñoñam. Diwu niimaa day jariñ ci wàllu melal.
Turam ci yeneeni làmmiñ
Araab: Farañse: neem Wàll:garab Àngale: neem
Rat
Njariñ yi
= =Nees di fajoo ak rat = Xobu rat day faj soj, wutal juroom ñaari xob baxal ko ci genn wàllu liitar lu mat 5i simili, di ci naan genn wàllu kaas suba, bëccëg ak ngoon.
Seex Ibraayma Faal
Làmp Fall, Baay Faal bu mag bi, jàmbaar ju raw gaynde
Sëriñ bi bind na ko bataaxel bob Sëriñ Abdul Ahad 3eelu xalifa génn woon na ko móollu ko ca téere ba ñuy wax majmooha, muy téere bu dajale waxi Sëriñ Tuubaa yu bari, ma nga cay wax naa :« Yaw Ibraayma Faal boo jotee ci sama bataaxel bii nanga digal sa ñoñ ñuy julli te nga sax ci te muñ ko, laajuñu la wërsëg ñoo la koy jox, te mujj gu rafet ñeel na way ragal Yàlla yi,» lii di aw laaya wu alxuraan wu mu ko yonnee ngir délloosi ko ci, kon day mel ne Sëriñ bi moom wàcci na ak ku nekk, Maam Seex nag ak ni mu gëme Sëriñ bi bu julliwul ngànt a tax, ndax daawul jëfeedi ndigal te loolu ndigal la woon.
Bisaawóo
Karmat ak delluwaay
Wàll:Péy Wàll:Dëkk
Wadus
Wàll:Liechtenstein Wàll:Péy
Darkase
Turu xam-xam wi
Anacardium occidentale
Gëm Yonnant yi
Ni ngay gëme yonant yi (j.y.ñ) mooy nga dëggal leen,te dëggal li nu indi jële ci seen boroom.Te nga gëm ne itam dëggu ak wóor ak jotal lu war ci ñoom la.Fen nag ak wor ak nëbb dëgg dafa araam ci ñoom. Gaar-gaar bu dul ayibal tey dal nit da na leen dal,niki tawat, waaye bu mu doon juy foñloo,maanaam juy tax nit ñi di leen daw,niki ngaana nga xam ni day wàlle,ak yu mel ni ñoom,ñoom tawat yooyu danoo wormaal yonant yi,dun leen dal. Waaye nag jaay ak jënd,ak denc (am soxna) ak lu ni mel ci lepp lu yàlla daganal,bun ko defee du leen dolli lu dul yoolub yàlla seen boroom. Liy wone ne ñoom ñu dëggu lanu te yàllaa leen yonni,mooy kiimaan yi leen yàlla di wàcceel ,di ci wone ne moo leen yonni,mu mel ni (ñoom kiimaan yi)daniy wax ak nit ñi naan leen jii waay de lu mu wax, mbaa mu def ko yàllaa ko ko diggal. Yonant yi nag, seenub lim ñatti teemeer ak fukk ak ñatt la,waaye anbiyaawu yeek (mooy ku am darajay yonant te yonniwun ko ci nit ñi) yonant yi,yepp boo leen boolee ,seenub lim moom teemeeri junni la ak ñaar fukk ak ñeent,yal na mucc ak xeewal sax ci ñoom ci lu dul dog.
Lubotin
Lubotin (uk: Люботин) dëkku ci Ukreen. Mi ngi yaatoo 	31,1 km². Nitñii motnañu 20 887 (2019).
Bahamas
Bahamas (Commonwealth bu Bahamas) : réewum Aamerig
Gëm Bis Pénc
Dee,ak laajug malaaka yi ak mbugalum bammeel,ci yawmal-xiyaam lanu,ndax kat yawmal-xiyaam yi ñaar lanu,bu mag ak bu ndaw,bu ndaw bi mooy dee gi ñepp di dee,bu mag bi di wal gi niy wal buftu bi. Wàll:Lislaam
Gëm Dogal bi
Cig gàttal daal lépp lu am,ci saayir ak ci baatin dogalub sunu boroom la.Nit ki daal war naa gëm ne amul kuy jeexiital ci dara ku dul yàlla,lu fi am cib dogalam la ame
Diiwaanu Kafrin
thumb|300px Diiwaanu Kafrin benn la ci 14 diiwaani Senegaal yi.
Major League Soccer
vignette Major League Soccer aabakat wexxa kupe ganglgeng mekka Diiwaan yu Bennoo. Major League Soccer am dese ñaar-fukk morom.
Taariixu Itaali
Bennal gu Itaali
Itaali laata a Napoleon di ko teg loxo, di ko nangu, nekkutoon réew mu ñu bennal, nekkutoon it di mu am ag temb, moom kay daa seddaliku woon, doon fukki xaaj ak ñaar, yu doon topp ak a nekk ci ron kiliftéefug ay nostey politig yu wuute: nosteg nguur ca Savoia, Piemonte, Napoli, ak nosteg pénc ca Venezia ak Geneva, ak ag àtte gu paab ca Rom, ak gu Dóox ca Toskaana ak Parma, ak xaaj yoo xam ne dañoo nekkoon ci waawug imbraatóor gu Otris gi, ñooy Milano ak Lombardia.
Cavour ak bennalug Itaali:
Cavour mi ngi yoroon njiitug jawrin gi ci atum 1851g, bi mu ko defee nag, mu tàmblee waajal am réewam ngir mu man a jiite liggéey biy bennal Itaali.
Xare yi amoon ci diggante Piemonte ak Otris:
3 Venezia day des ci moomeelug Otris, waaye bokk ci bennoo gu Itaali gi
Kafour nag moom, daa daal di woon xàcc, walla tekki ndombaam, bi mu sàkkoo ci buur bi Victor Emanuel ba soon ngir ñu wéy ci xare bi ak doonte Faraas génne na ci loxoom, waaye mu lànk mom buur bi.
Def Rom péeyu nguurug Itaali gi:
Doxaliin wii merloo woon na Paab bi, yobbu woon ko ci mu bañ a nangu loolu, ne woon it du man a summiku ci sañ-sañu politigam yi te du nangoo raflewu ci nguuram gi.
Wàll:Taariix Wàll:Itaali
Tërëlin yi gënë am solo tenku ci ay kaddu jëm ci mbass mi
Baatu mbass mu ngi sosoo ci dëkku Grek yi te mu ngi tekki feebar bo xamante ni dafa jogee ci benn reew wala dëkk dëkkaan yi dem ci beneen reew wala beneen dëkk.Wallaate bu gaaw bu feebar bi ci benn askan wala benn dëkk ci diir bu gatt loolu lañuy wax mbass. Feebar bo xamantanen wërul adduna bi yëpp wala laalul askanu ab dëkk loolu dunu ko woowe mbass "feebar bu dëkk" lañukay woowee.Feebar yu dëkk yi nga xamante ni dañuy law ci nit yi am lu ci melni socc muy wall biy faral di am ci jamono bu nekk bokku ñu ci ndaxte ñoom dañuy feeñandoo benn yoon ci benn askan wante du luy law ci adduna bi.
Julli
Ag leeral
Nettali nanu jële fa gën ji mbindeef ne ku biral ci ginnaawug laab ne ( Ashadu ba fam yam) da nanu ko ubil bunti àjjana yi, mu dugg ci bi ko soob,waaye wuute nanu ci jamono ji nu koy ubbi.
Waxi Seex Anta Jóob
Wàll:Kàllaama
Tërëlin yi gënë am solo tenku ci ay kaddu jëm ci mbass mi
Jamarlo bi garab yi did def
Ci giiru ñaar fukk at yii weesu walax jaan yi ñu gênë rañee yu ci melni Staphylococcus aureus wala Serratia marcescens akEnterococcus wane nañu ay jamarlo yu am solo jëm ci wallu ay xeetu garab yu melni vancomycine ak yeneeni xeetu garab yu ci melni aminoglycosides ak cephalosporines. Yooyu xeetu walax jaan yi di jamarloo ak garab yi ñoo waral leegi ñu setlu ay xeetu infeksoon yu melni nosocomiales. Ci kaw loolu infeksoon yi nga xamanteni ñu ngi jogee ci xeetu walax jaan yu melni Staphylococcus aureus di jamarloo ak xeetu garab yu melni methicilline ci nit yi nga xam ni ñu ngi and ak wergu yaram setlu nañu ni dafa bëri lool ci at yi ñu weesu ni.
Banda
Banda : Plectorhinchus mediterraneus (jén - dundat yi)
Vologda
Vologda (Вологда) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 301 755 (2010).
Koom-koomu Afrig
Mbell yi
(yii nag ay njoxe (donnée) lañu yoy man naa am soppeeku nañu)
Arkhangelsk
thumb|Arkhangelsk
Diiwaanu Séeju
Wàll:Diiwaani Senegaal
Wersun
thumb|300px thumb|300px
Séng
Njëfëndaay li
Séng dees ciy defar diw, ak asib, te asib boobu di bawoo ci séng baax na ci jabet, te itam day wàccee yéegug dereet gu ëpp ci yaram. Séng daal lu am solo ci réewi Afrig yi féete Saara. Bantam it dees koy jëfandikoo lu bari.
Laab
Li ñu bëgga jànggale fii nag mooy laab ci sa jëmm, te loolu ni ñu ko mana defee mooy 3 yii : 1-	Jàpp 2-	Sangu farata 3-	Tiim
Dëgërluwiin
Ajoom ci tàngoor
Dëgërluwiin gu ab wommatukaay dafay aju ci xeetu ne-ne bi ñu ko defaree.
Vladivostok
Wàll:Dëkki Riisi
Wommat wu mbëj
Digaaleem ak yeneeni kem
Ci yamale gi ci suuf la digaaleem ak Ndëgërlu gi gën a feeñee.
Boliibi
thumb|left|Uyuni Boliibi (Republik bu Boliibi): réewu Aamerig di Sid.
Ñaareelu Xareb Àdduna
Ci atum 1939 g.j, la ab xare tàkkaat bu bees bu tàllaliku ba daj Tugal ak mbooleem réewi àdduna bi. Hitler njiitul Almaañ li daa gëmoon ne réewam mooy mi gën a kawe ci àdduna bi, kon yi ci des yépp dañoo war a toroxlu ciy tànkam, Itaali nag ak Sapoŋ dañoo àndoon ak moom ci loolu. Waaye réewi demokaraasi yi dañu koo lankoon.
Nosteg àtte gu Fasi ca Itaali
Bokk na ci aakimookat yii ba tay, làngug xare (parti militaire) gi nekkoon Japon, ak àtteg Franco ga ca Espaañ (1892 – 1975g), moom Franco mi mujjoon ame nguur gu joyu (pouvoir absolu) ca Espaañ atum 1939g, ginaaw xareb ñoñ bu Espaañ ba. Koolute gi askani Almaañ yi amoon ak yu Itaali yi, yu Espaañ yi ak yu Japon yi ci seeni goornamaay xeet yu ëppaloon yi te teengal dolliku woon na te li ko waraloon di ñàkk gi nostey bopp-alal yi ak yu demokraasi yi ñàkkoon kàttan ci jële fi coonab koom-koom bii fi amoon ak ñàkk gu tar gii ubale woon Tugal gépp ak feneen, ci biir jafe-jafeb koom-koom bi amoon ci adduna bi atum 1929g, ñu gënoon koo xame ci turu lamb gu mag gi.
Jamonoy xare bi
Hitler yëgaloon na Poloñ atum 1939g ne ko manul ñàkk mu génne loxoom ci waaxub Danseg bi, te delloo Almaañ yoonu Poloñ wi romboon ci suufus Almaañ. Boobu lëj-lëj – bokkoon na ci li juddoo woon ca ndajem jàmm ma – mooy li fi taalati xare bi ci adduna, ndax mooy sabab bu jonjoo bi ko jafal. Hitler yamul rekk ci yonnee ag xupp jëme ca Poloñ, waaye da ca a rax dolli yabal ay soldaaram ñu song ko, teg loxo ay suufam, bi mu lànkee bañ a wuyyu wooteb Almaañ bi, bañ a faale xuppam gi. Bi mu kodefee, Britani ak Fraans jug yonnee ag xupp jëme ca Almaañ, ne ko na génn suufus Poloñ si, ci diir bu weesuwul ñaar-fukk ak ñeenti waxtu. Bi Almaañ lànkee bañ leen a déglu, la ko Britani ak Fraans song, ci 02 satumbar 1939g.
Tabanaani
Melo wi
Garabu tabanaani man naa àgg ba 8i sàntimet ci guddaay. Xobam day xonq. Doom bi danay ëmb lu toll ci 25% ci diw, jiwu bi nag 37% lay ëmb ci diw. Garab gi xet gu xasaw lay gilli.
Tur wi ci yeneeni làkk
wàll: garab wàll: meññeef
Sàngol
Sàngol ag lawtan la guy law ci kaw i garab, garab la nag goo xam ne lu ëpp ci mbayam cig paj la jëm.centré|vignette|Sàngol gi
Mask yii ci mbasum 2019-2020 bi
Tektalu gornmang bi.
Coluk mask yi ci mbas mii di coronavirus am ci atum 2019-2020 jot na am digle yu bëri yu ci juddo jogge ci kurël yi tënk wallu wërgu yaram ak itam gornmang bi. Mbir mi di coluk mask yi juur na ay coow yu juur au reero ci digante ñi ngank wallu wërgu yaram nit yi ak itam gornmang bi lu jëm ci wallu coluk mask yi.
Digleeg kureel gi ëmb wergu yaramu nit ñi ci adduna werngël këpp
Kureel gi ëmb wergu yaramu nit ñi nekk ci adduna werngël këpp mu ngi gënë bayiloo xel nit ñi ci ñuy sol mask yi ci kaw yile sart yuñu tërël:
Xaj
thumb|200px thumb|[[Kamerun.]] Xaj : dundat yi
Xarañ
vignette|Nataalu garabug Xarañ Xarañ garab gog moo ngi cosaanoo fii ci Afrig, te bokk ci njabootug Capparacées.
Garab la gog dees na ko fekk ca: Mosàmbig, Botsuwaanaa, Namibi, Senegaal ak Madagaskaar.
Jurukaayu mbëj
Jurukaayu dend
Ab jurukaayu dend moom mooy tax dend bi ci ag ndombo di sax, dayoom du aju ci dawaan bi.
Dëgërlukaay
thumb|250px|Ay dëgërlukaay yu wuute dayooy ndëgërlu
Dëgërlukaay ab xeetu jumtukaayu mbëj la bu am solo lool ndax ay jëfandikoom yu bari te wuute ci defari masini mbëj ak yu mbëjfeppal. Naka-jekk ab dëgërlukaay dafay soppi kàttanug mbëj mu doon kàttanug tàngoor gu dawaanu mbëj jaaree ci biiram.
Sëriñ Muhammadu Faliilu Mbàkke
Waykat ba Sëriñ Muusaa KA tënk lii ci ne:
Allaahu zóol fadlil aziim    Kum jox ngënéel deefi la yéem Faadilu mooy fadlu hamiim     Turam wi doyna xarnu bi Mooy doomi shamsun wa xamar    Mbàkkeek mbusóobe duñ ko jar Moo nàmp yaari meeni ngor     Mooy Bàmba tay ci xarnu bi Saddiiti baayam lay royaat     Leerug cosaan ga day royaat Nday jaa di xayru muhsinaat   Moo donn mbóoti xarnu bi Mooy noobalub lislaam finun    Mboolem shariif yi moo ci gën Donoy usaynu wal-Hasan        Maay xaadamam ci xarnu bi Ma wax la lëf ci ay jikkoom    Lewet woyof ànd ak sagoom Niru na baay ba mat na doom   Ëmb na kersag xarnu bi Dem na ba màkkam jullikaay     Haj na siyaare ngën ji baay Te ëndiwul alal di jaay       Nawleem amul ci xarnu bi Taalifi baayam'ay wayam        Moo donn duusi xam-xamam Moo naan ci géejug hikkamam   Sirroom ba doyna xarnu bi Yàlla na am lamuy mébat        Ci nun nu am li nuy mébat Ci moom te yal nan ami sët    Yu gën a gëm waa xarnu bi
Tiksi
thumb|Tiksi
Sëriñ Muhammadu Faliilu Mbàkke
Lenn ci ay jëfam ak i xarbaaxam:
Def na ay liggéey yu am solo ci luy yokk dëkk ba, ak diko dëppale ak soxlay nit ñi, niki defar ab fooraas bi fa njëkk nekk Daaru Manaan ngir jox way-dëkk yi séen soxla ci ndox, di jottal kuraŋ ca dëkk ba, akit rëdd ak jubale penku kër ya ngir mu dëppoo ak melow dëkk ba. Sëriñ Fàllu sos na ay dëkk niki ko kilifay Muriid yi baaxoo ngir man faa yare ak a bay a ka jàngale, dëkk ya ñooy: Ndindi, Madinatu Salaam, Aaliya Mbepp, ak Tuubaa Bogo...
Mottali:
Waaw-kay! kenn ci kiimaan i Yàlla, Màndargay Yàlla yi, bokk ci ñi Yàlla gaaral sunu kanam, ngir nu am firnde ci ni, Ku defal Yàlla lii am lii, neko Sunu sang Muhammad waxe: Ku dox jëm ci Yàlla akub Yonentam; Yàlla daw jëmsi ci yaw» wone it ni Yàlla ku laabiir la, kuy maye lune, di bégal ab jaamam ci lu ko soob, Sëriñ Fàllu Mbàkke mom Sëriñ Tuubaa nag mooy ñaareelu xalifab Sëriñ Tuubaa ginnaaw bi mu wuutoo Sëñ Moodu Mustafaa ci atum 1945 ba 1968 mu wàcc-liggéey Sëriñ Abdu Laat Mbàkke wuutu ko di xalifab Sëriñ Tuubaa.
Melosuufug Kamerun
Kamerun am réewu diggu Afrig la, jëmmam dafa mel ne ab ñettikoñ, rëye na 475 442 km², 98,8% di suuf, 1,2% ndox la, di 42u réew mi ëpp ci àdduna bi, am na it 402 km ci tefes.
Xool it
melosuufug Kamerun