cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dugg ci gaal gi juge Ndakaaru
Mu ne Gabong moom yàggu fa dara rekk tuxooti fa dem ci beneen dun,foofa nag ma sax fa juroomi at,mu ne ci diirub juroomi at yii nag laa mjje mel ni ab jant,mu jublu ci, ci yekkatiku ay maqaama akug siw ak bari njariñ,mu ne ci diir bii it la taalife taalif yu kenn masul a def cib taar ak bari njariñ ci Yàlla ak Yonnat bi ak ci lislaam. Dun bii nag mooy Maayomba,li koy tegtale mooy waxam ji mu naan :ca tefesug géejug dun boobu laa taxawoon di joriku, di xutba géej gi naan: { yaw géej gi kennalal sa boroom te bul ko ñattal,ndax sunu boroom kat kawe na wëlif ñu koy ñattal(wareesu koo def ñatt, ndax kenn rekk la) cëy moom ni mu doone buur bu tedd ) (Na nga nekk di bajbaji,di fuur ngir ragal Yàlla,te seere ne man ab jaamam laa,bob sopp na ko}}
Mu ne ba mu fa defee jeroomi at la demati ci beneen dun,nekk fa ak ab coona,am fa ñatti at yu manke tuuti,di ligéeyal Yonnant bi (j.y.m), mu ne am na wenn waxambaane wu bokk ci ñoom wu ko fekkoon fi mu nekkoon di bind,mu bocc jaaseem di ko wëndéel ci sama bopp,naan ma yaw ay diw di jaar ci sama tur,ma ne waaw,mu ne ma moytu ma,sama maam kat raykatu walliyu la woon,te maa di ab sëtam,ma joxoñ ko sama xalima gi,gëdd ko mel ni dama koy song,ne ko xamal ni doo sa maam ja daa raye,te du ma ku mel ni ña sa maam daa ray,waa ja dal di tiit,daw juge foofa fépp.
Sëñ bi nee na ma wax kiy tekki ne ko:nee ko loolu ma def de ag bañ ko taxul. Mu dem waaye taxul mu soppiku ca na mu meloon,bi mu demee ba toog ,dal, ñu ne ma da nga koy teral,te booba maa ngi ak as lëf ci seen mburu moomu ñu jaxase ak suukar,mu doonoon mburu mu neex lool,ma yonnee ko ko,mu bég ci lool,sant ma, ne lii de bu ko kuy jambaar-jambaarlu defoon te li miy woote nekkul ci moom,man na ca’a loroo,waaye deesul loroo ci ndigal,alhamdu lillaah.
Nee na bokk na ci karaama ( mooy xarbaax ak kiimaan yi Yàlla di defal aw wàlliyu) yi ko Yàlla defaloon ci géej gi,feeñug Ahlu Badrin,mu ne moom kat bi mu nekkee ci benn ci dun yi,dañu koo yobb woon ca karce ga,dëkkal ko fa soldaar sa,nee na ma mel fa ni kenn ca ñoom,ñuy tux ak a naan ak a fo ci sama wet, man may muñ seeni lor rekk,ndax man xam naa ne mukallaf mu ne am na ñaari malaaka yu ko seq,di bind ay jëfam,ginaaw ñaari malaaka yooyu ñoo man a muñ,man a dékku li ñiy dajeel ciy lor,ngir topp seen boroom,kon du jaadu ci man may jàmbat,ndax ñoom kat li leen di naqari rekk moo may naqari,li leen di mettee may metti,te ñoom du ñu jàmbat. Ci noonu Yàlla dogal soldaar si genn bis di tàggatu ji ,ba ñu demee fañuy tàggatoo fekk fa am mbooloo mu war ay fas, kaalawu, sappewu (rang),soldaar si dal di tiit ,taxaw,ci noonu seen njiit li tëyye leen,gëdd leen ne da leen di ray bu ñu siiwalee xibaar bi. Bi suba jotee ba leer,mbooloo mi waroon fas yi ne mes,soldaar si dem ne miik,bañ a nettali dara. Sëñ bi nee na bi loolu tegee ay fan,aakim bi (goornoor bi) woo ko nooy-nooylu ci kanamam,wax ak moom wax ju nooy,ci biir wax ji mu ne ko: xanaa da ngaa am ay àndandoo yu lay dimbali ci li nga bëgg? Ma ne ko ñooñu moom ay nit lanu walla ay jinne? Mu ne ma yaa ko gën a xam ! Man ma won ko ne xamuma dara ci li miy wax,mu dal di noppi. Am na ci boroom xam-xam yi ku ko ci laajoon lu waraloon feeñug Ahlu Badrin gi,Sëñ bi ne ko :ngir tiital noon yi. Keneen laaj ko ne ko ñooña ñooy niti Ahlu Badrin ña walla malaaka ya?,mu ne ko malaaka ya .Am ku neeti ko ndax yonnant (j.y.m) bi ca la woon? Mu ne ko moo doonoon seen njiit,daal di ciy wax wax jii:<< ki nga xam ni wommatal na ma la fàddu woon wëliif bepp wàlliyu,jàppndalal na ma mebat yepp fa dëkk ba niy wax Limbarwali >> << ka soril rambaaj ba ak ku inaañ ka ,wommatal na ma waa Badar ña diy sang>> << Yàlla da na ma wommatal begleg laa illaaha illallaa fu ma man a ne >>. Ku baax ki nee na li mu bëgg a wax ci bayit yooyu mooy: li fàddu woon weliif bepp wàlliyu,mooy feeñug waa Badar ànd ak seen kilifa ga (j.y.m) ca pàkk yu lëndam yooya ca geej ga,ngir jàjji ay noonam.Begleg laa ilaaha illallaa,mi ngi ci jubloo wax aaya bi sun boroom di wax (( wa in yuridka bi xayrin fa laa raadda lifaddlihii)) muy ci maanaa bu la Yàlla bëggalee aw yiw amul ku ko man a tëyye. Fu mu waxe nex-nexi walla lori laa illaahaillal laa,mi ngi ci jublu waxi Yàlla ji mu naan:(( wa in yamsaskal laahu bi durrin falaa kaasifa lahoo illaa huwa )) muy ci maanaa bu la Yàlla laalee ak aw ay amul ku ko man a dindi ku dul moom.
Xaalu tubaab
Melo wi
Xob yu góor ak yu jigeen lay meññandoo.
Dugg ci gaal gi juge Ndakaaru
Mu waxaat ne waa jooju doon nasaraan-nasaraanlu te nu tuddoon ko ca ginaaw,bis def na ko lu ñaaw ba yenn xaritam yi yedd ko ci,xupp ko ba mu tiit, reccu,ca guddi googa nag mu ñëw ànd ak ku koy wommatal ab gàtt,moom mu yor benn biteelub daa bu mag ci loxoom,dal di tedd tàllalu ci sama kanam,nee waay day tuub,te ne du jug fi mu tëdd mukk,li feek teguma sama ndëggul tànk cig doqam,ngir tuub,ma fexe ba jële ko fa ci wax ju rafet rekk,mi ngi ma fekkoon nag may bind ca jamono jooja,ma dal di def bayit wii ca saa sa: 4(( Yàlla nooyalal na ma ci guddi gii xolub boroomug tubbi ga,ginaaw bi mu ma indilee ab gàtt ak daa, ( ngir tuube ko ) )).
Sëriñ Suhaybu Mbàkke
Rakki S Abdul Ahad ju mu bokkal nday ak baay, ku jàmbaare la woon ci jàngale Alxuraan ak xam-xam ak yar ci diine, taalif na lu sakkan ciy téerey xam-xam, ñuy ci araab ak ci wolof, téere bu ci mel ne Xuratul Hayni ci wolof la ko def, muy téere bu jéggi dayo ba ci am solo, di wax ci lépp lu soxal nit, ci diine, ci paj, ci dundiin ak ci fànn yépp, Buxyatul Muriidiin, Naylul Awtaar ak yeneen téere yu am solo, lu sakkan ci boroom xam-xami yoon wi ci këram lañu jànge, ak sëti S Tuubaa yu bari
Dugg ci gaal gi juge Ndakaaru
Maa ngi tàmblee samay wax aki bjëf ci turu Yàlla miy boroom yërmaande ju yaatu ji ak ji miy jàgleele, xeewal ak mucc yal na nekk ci sunu sang,Muhaddad ak ñoñam aki saabaam.Miimiya bii moom la ñeel yal na ko Yàlla gërëm. Yaw sama boroom sama noon yiy say noon,sànni nanu ma ci géej gi,ni nu sànnee woon sa xarit ba Ibraahima ca sawara wa,nga waxoon ak moom (sawara wa) ci :(( yaanaaru koonii bardan wa salaaman halaa ibraahima )) muy yaw sawara wi doonal ab sedd ak jàmm ci Ibraahiima. Sawara wa dal di mujj di àjjana ci moom,jàmm ak xeewal yal na nekk ci moom ak ci mbooleem nabiyu yi ak yonnant yi, Yaw sama boroom! Yaw sama boroom! Yaw sama boroom! Yaw aji dund ji! Yaw aji taxaw ji ! Ci darajay weeru ramadaan mi nga wàcce Alxuraan, mu dig jub ñeel nit ñi, te di ay aaya yu leer yu di ag njub ak ag teqale dëgg ag safaan,ci barkeb xut ba bii tàggatal ma géej gii ak ñoñam ak mbooleem samay noon yiy sa yos,te nga bégal jullit yu góor yi ak yu jigéen yi ci ñu gis ma te dajeek man,te dégg sama ag dellu ca Daaru Salaam,ak Tuubaa ci lu gaaw ci lu dul ab coona du caagéenug ag sabablu gu tukkee ci man,Aamiin yaw boroom mbindéef yi, ci darajaam moom Yonnant bi,(j.y.m) te nga def miimiya bii mu kawe li ma jortoon,ni nga ko baaxoo defe ak man ca la ma waxoon njëkk bii,te nga defal ma ko muy ab yobbal,tey pakk tey àjjana ci ñaari kër yi,aamiin yaarabal haalamiin.
Lukhovitsy
Lukhovitsy (Лухови́цы) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 29 850 (2010).
Óstraali
Wàll:Diwaani oseyaani Wàll:Réew Wàll:Óstraali
Sëriñ Basiiru Mbàkke
Kenn ci doomi S Tuubaa yu am yi ag jeexiital te àgguñu ci di xalifa, ku amoon xam-xam, mooy ki bind téere bu am solo bii di ab delluwaay ci yoon wi, di "Minanul Baaqiil Qadiim"
Dottub Bëj-gànnaar
250px|thumb| thumb|250px|
Dottub Bëj-gànnaar daa am ñaari tekki ci benn bi ab tomb la (ci la nuy wax ci bii jukki), ci beneen bi ab gox la, Dottub Bëj-gànnaar.
Fànn
Cosaan, Fànn
Woy
Ngaté yénnö
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Jén
Syzran
Syzran (Сызрань) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 178 750 (2010).
Arafu A
Aw naa ci àlli waa Unaare fekk léen - ñu àngu ñoom ñépp di an calli  aréen
Te aw ci xàlli jub te moy anéeri  moy - te wut aléeri topp àkki  tool ya bay
Soltsy
Wàll:Dëkki Riisi
Arafu A
Te bul asar lenn, na ngay afal  ku ne - sa xol bi nay af man a uuf mag’ak gone
Jépp ayib ju dul sa jos umpale  ko - te ëmbalal  ku nekk’u yiw àntule  ko Wàll:Mamoor Xam Sa Diine
Breesil
Breesil (Réewum Breesil): réewum Aamerig di Sid.
Wàll:Réew Wàll:Aamerig *
Ubbite
masëy-bandaŋ wa wenn dooñ  la tooyalul - waame wa mooy tooyali tool te koy ñoral
tudde ko mottaliy mebët  yu’ñ sémb - ci dekkalaat baati wolof yuy démb
Koor
Ngënéelam
Yonnant bi (j.m) wax na ne : «Gis naa waa ju bokk ci sama xeet wi muy yalgat ngir mar, déeg bum dem ñu aaye ko ko, koorug ramadaan dikk wëgg ko, nàndal ko».
Waxam ja (j.m): «Koor de pakk la bu lay fegal sawara, ni pakk di fege boroom cib xare».
Li ñu sopp ci koor
8- Bisub altine ak bob alximis, ngir li ñu nettali ne li ëpp ci li Yonnant bi (j.m) daa woor mooy bisub altine ak bu alximis, ñu laaj ko ko mu ne: «Jëf yi dees leen di gaaral altine ju nekk ak alximis, bu ko defee Yàlla di jéggal jullit bu nekk walla aji gëm ju nekk, ndare ñaari way tóngóo yi, mu ne nañu leen mujje»
Ag yeete
1 – jokkale, mooy jokkale ñaari fan di ko woor walla lu ko ëpp ci lu dul dog ci diggante bi, ngir waxam ja (j.m) :«Buleen jokkale» ak waxam ja :«Moytuleen di jokkale».
4 – koorug jigéen ci lu dul ndigalu boroom këram bu teew, ngir waxam ja (j.m) : «Bu jigéen woor benn bis te jëkkaram nekk fi, te joxu ko ci ndigal lu dul weeru koor».
Koor gu ñu araamal gi
2 – ñatti bisi tasriiq yi, ngir “Yonnant bi (j.m) dafa yónni woon ab yéenekat mu yéene ca Munaa ne buleen woor bis yii, ñoom de bisi lekk lañook naan ak séy” lafd am na ak tudd Yàlla.
Warug woor weeru koor
Woor weeru koor lu war la ci Alquraan ak Sunna ak dajeg xeet wi (ijmaahul umma), Yàlla nee na (t.s) : «Weeru koor wi nga xam ne ci lañu wàcce Alquraan muy ag njub ci nit ñi te di ay laaya yu leer yuy gindee tey tàqale dëgg ak fen, ku ci fekke weer wi na nga ko woor» ak waxi Yonnant bi (j.m) : «Lislaam ci juroom lañu ko tabax, seere ne Laa ilaaha illal laah, Muhammadun rasuulul laah, ku dul Yàlla du yàlla te Muhammad moo dib yonnantam, ak julli, natt asaka, aj Màkka ak woor weeru koor» ak waxam ja (j.m) : «buumi Lislaam ak ponki diine ñatt lañu ci lañu tabax Lislaam, ku ci bàyyi benn rekk yeefar nga, sa dereet dagan na : seere ne Yàlla rekk ay buur, ak julli giy farata, ak woor weeru koor».
Ngënéelul def lu baax ak njekk ci ramadaan
3 – jàng Alquraan ju tedd ji : ndax Yonnant bi (j.m) daan na baril jàng Alquraan ci weeru koor, Jibriil it daan na jànganteek moom Alquraan ci ramadaan, Yonnant bi daan na guddal njàngum Alquraan mi ci taxawaayi naafilay koor gi, nu ëpp ni mu ko daan defe ci lu dul ramadaan, Hudayfa mas naa julleek moom ag guddi, mu jàng saaru Bàqara, teg ca Aali Himraan ak Nisaayi, te daawul romb aw laayaw xuppe ndare bu da caa taxaw di ñaan, moo tax julliwul ñaari ràkkaa rekk dégg Bilaal muy nodd fajar. Loolu dikk na ci Sahiihayni. Wax na bat ay (j.m) : « koor ak taxaw danañu ramu jaam bi yawmal qiyaam, bu ko defee koor gi ñëw ne : boroom bi kii de tee naa koo lekk bëccëg tee koo naan, Alquraan ji ne : maa ko tee nelaw guddi kon tin ñu ci moom »
Sunnay koor
4 – Xëdd, mooy lekk ak naan ci waxtuw njël di mujjug guddi gi, ànd ak yéeney woor, ngir waxam ja (j.m) : "ngënéel li tàqale sunug koor ak gu waa Ahlul Kitaab (ñoñ téere: Yahood yeek Nasaraan yi) mooy xëdd” ak waxam ja (j.m) : “xëddleen, xëdd de am na barke”
Bulgaari
Misik
Wàll:Réew Wàll:Tugal *
Koor
Yi ñu sib ci koor
1 – ёppal ci gallaxndiku ak saraxndiku booy jàpp, ngir waxam ja (j.m) : “ёppalal ci gallaxndiku ndare bu dangaa woor” sibees na muy ёppal ci saraxndiku ngir ragal ndox mi di jàll bay àgg ca biiram, di yàq kooram.
li ñu daganal ci ku woor
6 – sàqamil aw ñam ag gone gu ndaw gu amul ku ko sàqamil aw ñamam wi mu manul a ñàkk, waaye ci sartub lenn bañ cee jàll ba ca mbàq ga.
Kazan
Wàll:Dëkki Riisi
Omsk
thumb|Omsk
Omsk (Омск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 154 116 (2010).
Mohammed
Dundam bim nekkon xale
Bayam Abdullah la won, dom bi Abdul Mutalib ganona bëgg Abdul Mutalib. Bimu juddu dafa fekk Abdullah mu de, di dellu ci jayantu ci  Sham , kon yay ji Amina bint Wahb  ak mam ji, Abdul Mutalib. Mom bi Yonenta bi judd mag la won ta at yi danka xawona sonal.
Waa Quraysin nag aadawoo woon nanu di yóbb seeni doom ca la génn Màkk, ca nàmpalkat ya ngir ñu man a màgg ci jàwwu ju sell, wér-gu-yarame te deesi fa dégge araab yu sell, bu ko defee loolu di tax ba ñuy wér, neexi araab te leeri wax. Nii la Aamina defoon ni ñépp, yóbb doomam Muhammad (j.m) ca ab nàmpalkat bu tuddoon Aliima Asahdiya, mu bokkoon ci Banii Sahd Bun Bakr, seeni kër nekkoon ca tàkk ga ca wetu Màkka. Bi Muhammad àggee ci am juroomi at la ko Soxna Aliima delloosi ndayam ca Màkka, mu nekk fa ca pekkam, maamam Abdul Mutalib di ko sàmm.
Jël gi mu jëloon Xadiija soxna ak doom ya mu ca ame
Yonnant baa ngi amoon fan-weer ak juroom ciy at jamono yi Xuraysin di màbb Kaaba gi ngir tabaxaat ko, ndax tabax bi daa xawoon a màggat ngir yol mi daa sottiku ci kawam. Bi ñuy tabax ba àgg ca Hajarul Aswad ñu jaaxle ci gan giir ci Xuraysin mooy am teraangay yekkati ko teg ko fi mu war a tegu, ñu toog ca Kaaba ga di gëstu nu ñuy lijjantee loolu, far ñu dëppoo ci ne ku njëkk a ñëwaat rekk ñu jox la nga àtte leen ci jaaxle googu, far Muhammad (j.m) ne tëll, ñu ne ku wóor kaa ngee na ñu àtte, waaye mu àttee leen nu gaaw te yomb, mooy jël làmbaayam li mu yoroon lal ko ci suuf, teg ci doj wi ne giir gu nekk na jàpp ci cat ngeen tegandoo ko ca barabam. Nii daal la ko lijjantee ca yombam ga ak xarañam ga ak lëmóodikoom ga.
Waraqat’Ubn Nawfal mi ngi bégal Yonnant bi (j.m)
Bi soxna Xadiija gisee ne tiitaange gi dañ na daa ànd ak moom seeti doomi baay-tëxam ja tudd Waraqat’Ubn Nawfal, mu nekkoon góor gu am hikma, daan jàng téerey diine yi te dégg ebrë, Yonnant bi nettali ko li xew, Waraqat yéemu lool, ne ko lii de mooy mbóot mi Yàlla wàcce woon ci Muusaa (j.m), ne ko aka neexoon may gone ba man a ànd ak yaw ci tas sa bataaxel bii, xelum Muhammad dal, mu dellu këram, waaye teguñu ci lu néew rekk Waraqat faatu, ndax daa xawoon a màggat. Yonnant bi dellu këram ak Xadiija ci xel mu dal ak mbégte, am yaakaar ne wahyu gi dina delseeti, bu sukkadikoo ci waxi Waraqat yi, waaye wahyu gi yeex a ñëw ba Yonnant bi far àgg ci jaaxle lool, waaye mu mujj ñëwaat ginaaw bi, xelum Muhammad dal, mu xam ne lii kat ag wahyu la gu tukkee ca Yàlla (t.s) te moom ku ñu tànn la ngir mu jottali nit ñi diine ju juge ci asamaan si, war a joxaat diiney asamaan yi seen leer ak sell gu njëkk ga ñu yoroon njëkk nit ñi di ko yàq, di ko tàqal ci li jamono di gën a romb.
Bataaxelub Muhammad (j.m)
Yonnant bi wéy na di xamal nit ñi bataaxelam bi, bu ko defee gàllankoor yi nekk ci kanamam mel ne ay doj, ndax kat nit yombul mu tàqalikook ni mu baaxoo woon a dunde, nit jaamub li mu miin la, waaye moom mu wéy di deewoo, di jànkoonte, di muñ ba jóoxe bataaxel bi ca na mu gën a rafete. Loolu mooy kiimaanug dundug Muhammad (j.m) gu yéeme gi cib taar, moom daal ci léppam dund la gu fees dell ak ay bind yu fees aki bind yuy jàngale dëggug ngëm, wóor ci def li la war, muñ ci lu naqari, ñeg ci fas yéenee jéggi gàllankoor yi, ŋoy ci jikko yu rafet, muñ ci loraangey nit ñi, gëm ne ndam lu mu yàgg yàgg dana mujj ñeel jullit biy jëf tey jànkoonte tey ŋoy ci buumug Yàlla gi ci lu dul naagu mbaa yoqat walla tàyyeel.
Substance abuse
Dorog yi ñungi leen di boole lu ci ëpp ak baat bii ni: sangara, yambaa, barbiturates, benzodiazepines, cocaine, methaqualone, opioids ak yenn yuy wuutu amphetamine. Li tax ba nit ñi di jël dorog leeragul bu baax, ak ñaari wax yiñ ci gëna raññe di: benn yoonu ndono te ñeneen ñi jàngal ñu ko, walla ab tamm la bu amee, su fekke tamm bi mungi gëna fës, dafay dikke feebaru bu metti.
Safaanukaay
Safaanukaay bu demandoodi
Bii xeetu safaanukaay ab doxalukaay bu demandoodi lañu jël wëlbati ko mu nekk jurukaayu mbëj. Ngir mu man a dox niki jurukaay faww muy jële kàttan ci geneen ndombo gu biti ngir man a bijjaakoonal lëmës gu wëndeeluwaan bi. Su wëndeeluwaan bi di wëndeelu lay joxewaale kàttanu mbëj waaye ngir walug bijjaakon gi koy wëndeel di sax di dox faww muy wéy di jëlee kàttanu mbëj gu koy dundal ci beneen safaanukaay bu demandoo. Lii moo tax daanaka du xeetu jurukaayu mbëj bu ñuy faral di jëfandikoo ci digg yu mbëj yi, bu demandoo lañuy jëfandikoo.
Mohammed
Génn gi Yonnant bi defoon dem Taayif
Waaye Yonnant bi loolu taxutoon mu yoqat ak doonte waa Màkka yi dañoo dogu woon ci lor ko, mu daal di jawali ca biti Màkka ca lenn ca giir ya fa dëkke woon, daan leen woo ci lislaam waaye taxutoon lu bari wuyyu ko ca.
Gàddaay dem Madiina
Yonnant bi fekk na li ëpp ci waa Madiina ñu tàbbi ci lislaam, ñu néew a ci desoon cig kéefar, te bi Yonnant bi dikkee dañoo daal di jébbalu. Yahood yu bari nag nekkoon nanu Madiina, tasoon fépp it, ña ca ëppoon daan bay, mbaa ñuy def yenn mecce yi niki meccem weñ ak tëgg. Ñatti giir yu mag nag feeñ na ci ñoom, ñooy Banoo Qinqaah, Banoo Nadiir ak Banoo Qariitha, ñoom nag dañu daa won Xasraj ak Aws ne ñoo leen kawe, te daan leen jaxase bay waral ñuy xulook a xeex. Bu xeex amee leeg-leeg ñu ànd ak Xasraj, leeg-leeg Aws, daa nañu wax naan ab yonnant de dana feeñi ci ñoom te bu ñëwee dina ànd ak ñoom xeex Aws ak Xasraj ba jële leen fi.
Xaswat bu Uhud atum 3eel mi giinaaw gàddaay gi
Màkka manutoon a ñàkk mu def lu ko delloosi darajaam ji mu ñàkkoon ci dunu araab bi, ubbilaat ko yoonu yaxantu wi, looloo waraloon ay way bokkaaleem dajale woon doole ju mag ju toll ci ñatti junniy góor, ñaari téeméer yi diy gawar, ca atum gàddaay mu ñatteel ma ñu dox jëm Madiina ngir dugg ko ci doole, waaye Yonnant bi génn àkk léen ci lim bu toll ci junni ciy saabaam.
Waaye yéefar yi li nuy amadi li ñu bëggoon lépp téewul ray nañu ab lim ci tànnéefi jullit ñi, ku ci mel ne Hamsa bay-tëxi Yonnant bi (j.m), ak Mishab’Ubn Hamiir mi daa gàddu raayob jullit ñi ak leneen lu toll ci juroom benn fukki jëmm, jullit ñi am nañu lu leen naqari lool ci seen sahiid yi, waaye jànge nañu ci Uhud benn bind bu ñu dul fàtteeti mukk, mooy topp Yonnant bi (j.m) ak defi ndigalam.
Génne Yahood yi Madiina
Bi jullit ñi amee ndam ca Badar la xolub Yahoodi Madiina yi gën a dagg, ab kuréel ci ñoom it – ñooy Banoo Qinqaah - àgg ci manatuñoo ñàkk a feeñal seen bañ gi ñu bañ lislaam ak soxote gi ñu def jullit ñi ci ndam li leen Yàlla may, ci noonu ñu tàmbli di saboote Yonnant beek lislaam, waaye Yonnant bi (j.m) dem ca seen kër ya gaw ko, bi ñu jëbbalee seen bopp la leen génne Madiina ñu dem Shaam.
Juboo gu Udaybiya atum 6eel g.g
Bi ñu wëlbatee qibla bi leegi jëme ko ci Kaaba gi, te Yonnant bi xam dëgër gi xeetu lislaam wi def leegi te ame ko doole ci la jugoon ànd ak am mbooloo ci saabaam yi ngir defi umra, mooy siyaareji Bayti Laahil Haraam ci waxtu yi dul yu aj, looloo tax ñu tudde ko aj gu ndaw gi.
Yonnant bi (j.m) bind na buur yi
Yonnant bi yonneeti ci lu bari ci njiiti araab yi ak seeni kilifa ak buur yi nekk ci mbooleem dun bi, am ñu ci dëggal te gëm, waaye la ca ëpp tontuwuñu.
Ubbig Xaybar
Xaybar am mbooloom ay waaha yu ndaw la yu nekk ci bëj-gànnaaru daanaka dun bi, ca waxtu woowa Xaybar ci loxol yahood yi la nekkoon, ñu seŋe woon ko, ngartaajoo woon ay xéewalam, def ko seen dàttub xare tey seen barab bu alal, ñu tàmbali woon di xiirtal seen dëkkandooy araab yi ci ñu fexeel lislaam ak Madiina. Waaye Yonnant bi dëgmalsi leen ci mbooloom xare mu mag, gaw Xaybar, jullit ña songoo fa ak yahood ya cib xare, Yonnant bi dumaa leen fa, ñu wommatu, yeneen waaha yi ko jege woon te nekkoon ci loxol yahood yi topp ci, niki Fadk ak Timaa. Ci jëf jii la Yonnant bi raye jànkoonte ak jafadiku gi yahood yi dese woon daal di fegu ci seenuw ay.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Diine Wàll:Yonenti Lislaam Wàll:Lislaam
Ndiané
Ndiané : Pentanemus quinquarius (dundat yi)
Kamboodi
Kambodia (Ruwaayom bu Kamboodia)
Doxalukaay bu demandoodi
Bii xeetu doxalukaay manees na koo jëfandikoo niki ab jurukaayu mbëj, ab safaanukaay. Waaye bariwul li ñu koy jëfandikoo ngir jóox kàttanu mbëj ndax li ko doxalukaay bu demandoo gënee ci wàll woowu.
Doxiin
Turu demandoodi ngi jóge ci li wëndeeluwaay bi manut a yam ak walug bijjaakon bi, xél gi ñuy demee, walug bijjaakon bi mooy raw. Wuuteg xél gi nekk ci diggante wal gi ak wëndeeluwaan bi lañuy wax xélu tarxiis. Xélu wëndeluwaan bi lañu wax xélu demandoo.
Muurum Koor
Kañ lay war ?
(karmat: Wax i maalig ji ak Ahmed (genne ko ci ñaari fan jëm kori) ñoo sax ci sunna, moo gën a lënk, waaye yeneen ax yi ci góor-góorlu la (ijtihaad) tege ngir ag jàppandal ñeel jullit ñi, kon ku loru man nakoo jëfandikoo ci lu dul par-parloo, manaam ci bu fekkee ni fi nga nekk amoo kooko fi man a jox te réew sàngam walla dëkk sàngam la war a dem, nanu seet ñaata bis lay def àgg famu jëm ci ñaari fan ba ci jullig kori, te bañ a weesu loolu ngir moo gën a dëppoo ak sunna.)
Ana ku muy war ?
Xanaa ab jullit bu di boroom xel, di as gor (bu dee ab jaam it boroomam moo koy genneel) di mag walla ndaw, góor walla jigéen, ab jaam walla gor, Abdulaah mom (Ibn) Omar (gërëmul Yàlla ci ñoom) neena: «Yonentub Yàlla (jàmm i Yàlla ci moom) farataal na ci nun muurum koor ci wéeru koor, saa ci tàndarma walla bele, muy ab jaam walla gor, jigéen walla góor, mag walla ndaw ci jullit ñi» (Buxaari 2/579, Muslim, ) Mu diko war ci boppam (gor si te di ab jullit) ak koo xamni moo ko war a dundal niki: soxnaam ak doomam ju góor ba bamuy mat góor (mukallaf/majeur) ak doomam ju jigéen ba bamuy mat a am boroom kër ak ci ay way-juram (bu ñu ko amul) ak ci ay jaamam. Ku ko amul woon bees la joxee lu la man a dundal ci bis bi ba suba, la ca des war na nga génne ko ci, bu desul it man nga koo génne ci lees la jox boo noppee jox ko sag njaboot, wér na ci sunna.
Ana luy benn Saa?
Saa mooy tolloo ak ñeenti mudd, benn mudd bu nekk mooy tolloo ak sa tibbub ñaari loxo bees ko boolee, yenn ci yees di dunde bees ko natte ci benn Saa:
Ndax manees nakoo génne ci xaalis ?
Ci ngirum Abuu Haniifa manees naa génne muurum koor ci xayma ko ci xaalis (Imaam Nawawii mooko indi ci saraab Sahiihu Muslim). boroom xam-xam yu bari ci jamono jii it nangu nañu ko.
ÑAQU MENINGITE
Ci atum 1970 lañu njëkka génne ñaqu meningocoque. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Ñu ngi jaaye ñaq bi 3,23 ak 10,77 USD dose bu nekk (en gros) li dalee atum 2014. Ci États-Unis, ñu ngi koy jaaye ci diggante 100 ak 200 USD. Wàll:Paj
Beliis
Beliis
Smolensk
thumb|Smolensk
Rëb-rëb
Rëb-rëb gi xeetu garab la gu bokk ci njabootu Terminalia, Afrig gu sowu lees koy fekk.
Veliky Novgorod
thumb|Veliky Novgorod
Tëriinuw nosukaay
Ci xam-xamu nosukaay tëriinuw nosukaay walla tëriin  kepp, am mbooloom ay càkkuteef la gees binde ci genn kàllaama gi gu ab nosukaay war a jëfe. Di ag càllalay càkkuteef gu xellu te nosu, mbooloom ay cantaane yuy indi saafara ci yenn xeeti jafe-jafe. Aw tëriin wees bind cig kàllaamag masin, wu ab nosukaay man a doxal dees na ko wax itam tëriin wu doxalu walla tëriin wu ñaarñaaloo. Aw tëriin wees bind ci kàllaama gu assembly walla ci tëriin wu tolluwaayam kawe, nosukaay bi dafay jëfandikoob boolekaay walla ab tekkikaay ngir man koo doxal, dees na ko wax tëriin wu gongikuwaay.
Wàll:Xam-xamu nosukaay
Kanadaa
Kanadaa : réew Aamerig
Gàddaay
Looloo waral Yonnant bi (j.m) di faral di wax naan: “Tukki aw daggiit la ci mbugal ”
Haj
Umra
Umra yitam sunna la benn yoon mook Aj ñoo nuróo lépp waaye boo doxee safaa ak marwa umra jeex
Faratay AJ
1 yéenee Aj (nawaytul-hajja wa 'ahramtu bihii lill-Laahi tahaalaa)
SUNNAY AJ
Dox gi safaak marwa it am ñeenti sunnaam : 1 foon doj wi bu dee daa juge ca jàkka ja jem safaa 2 ag yeegam diggante safaa ak marwa 3 gaaw gi niy def ci batnu masiil 4 ñaan gu amulub àpp gi ngay def ci kaw safaa ak marwa.
Garab
Dañuy liggeey, liggeey bu am solo nag ci jokkalanteg càkkéef gi. (Jokkalante gi am ci yi ci àdduna bépp, nga xam ne ku ne aajewoo nga sa moroom.)
Xamle gi
alt=Garab|vignette|garab
Boo jëlee lu mel ni ron, bant bi boo ko dagge day am lu mel ne am lëm ca biir, nga xam ne bant bi lépp feesul, te namu war a dëgëre du ko dëgëre, ndax bu gënee wow day mel ne ay bant yu sew la yu dajaloo. Loolu li mu amul daakaande moo ko waral. Yooyu amul ci niimaa. Niimaa nga xam ne aw dénk la wu dëgër buñu ko daggee, moom dafa am daakaande moo tax, daakaande ji moo waral mu dëgëre noonu. Bu dee ron nag amu ko, moo tax muy def ay bant yu sew.
Feebar yuy wale
Setlu ci clinic yu ndaw yi ak clinic yu mag yi.
Baat u "infection" mooy beep tewaay u jangoro bo xamantani liko juur mooy ay "pathogen" ak nuniu menna tol nak wante daniuy jeffandiko  bat bi lu ci epp pur men wax ci " infection" bo xamantani "clinic" yi gis naniu ko. Wante yennsay mu andi ay jaxaso, wante ci benneen wal, nit yi nek di yengatu ci wallu wer gu yaram danuy faral di wax baat u nootel su fekkantani microb yiy joxe jangoro nekk naniu ci yaramu nit ki wante nit ki wanewul benn feebar. Mandargay "infection" yi men nan len xaaj ci niaari pacc: bi feeñ ci nit ki ak bi nga xamantane ci clinic lanu ko menna gisse gannaw banu amale saytu. "Infection" bi nekk ci nit di dund ta wanewul ben mandarga lanuy woowe "infection" buy nelaw ci nit ki. "Infection" bu lak u ci nit, mooy "infection" bu am ci nit ki wante wanewul benn mandarga, ci gatal mooy "infection" buy nelaw ci nit. Ci missaal, feebar u "Tuberclose". "Infection" yi genna graw lu ci mel ni "Herpes" men nanu itam nekk ci nit ki te du wane benn manadarga. Xeetu "infection" yi men nanu leen xaaj ci  pacc yi: garaw,( mooy bi nga xam ni mandargay infection feebar bi dafay law bu gaaw),  chronic ( mooy infection bi nga xam ni ay mandargam danuy law ndank ndank) infection bu garawul( mooy bi nga xam ni mandargay feebar bi du gaw law, wante men na law ci gaaw ba raw bu chronic, infection buy nelaw( mooy bi nga xam ni nit ki amul benn mandargay infection wante "pathogen" u infection bi mungi ci moom), ndotel u infection ( mooy fi nga xam ni foofu la infection bi tambali laata mu law ci li dess ci yaram u nit ki).
Primaire vs. Opportuniste
Ci setlu, giss nanu ni neew na ci loolu yenn xeet u jangoro yi di nekk ci nit yi am wer gu yaram bu bax ama na sax am na ay xeet u "micro-organisme" yu berri. Feebar bu feeñ tek ci gararw loolu leep dafay lalu ci doole bi doom u jangoro bi am pur yakk fi doom u jangoro bi tambale wala doole bi nga xam ni fi doom u jangoro bi am nako pur dekku " germs" yi. Yennsay "system immunitaire" bi nga xam  ni foofu la doom u jangoro bi sosso, men na yakal bopam gannaw bamu jeme pur controle infection yi. Waa ker doktor yi seen xel macc ci walu wergu yaram japp nauñ ni microbe yi am na ci ay " pathogen primaire" wala "pathogen oportuniste".
Primaire Pathogènes
Doomu jangaro primaire wala germ  dañuy jooxe feebar rek gannaaw ñu nekk ci nit ki am jangoro bi te dara jootu ko ak itam ci doole bi ñu am ci jooxe feebar. Lu ci epp ci germ nit yi, nit yi rek lañuy infecte wante am na ay feebar yu garaw yi nga xamantani ay organisme yu nekk ci dekkuwaay yi ñoo koy joxe wala sax yenneen xeet yu am infection te duñu ay nit.
Feebar yiy walate
Feebar bu nit jele ci infection, moom lanuy woowe feebar buy walate gannaaw bi nu jeflante ak nit ku feebar bu am jangoro bu mel ni grippe.Yenneen xeet u jangoro yi nit mena am gannaaw bamu amee infection wala mu jeflante ak nit ci wallu sexe dunu ay jangoro yu garaw loolu te itam soxlawuñu di bedi nit ki diko berr. Jangoro yi nit mena am gannaw mu ame infection and nanu ci ni, walante bi ci digante nit ak nit la wala ñak, wante itam walante bi men na nekk ci jawu ji, wala lekk gi, wala ndox mu set bu am doom u jangoro bi, wala nga jeflante ak mala, wante itam mat mat yo.
Fajj gi
Sufekkantani infection dafa song yaram u nit ki, xeetu garab yi di fajj infection, men nanu ko dindi. Am na xeetu garab yu berri yi nekk di fajj infection. Ay antibiotic ñoom  bacterie rek mo leen taxa jogg itam menaluñu doom u jangoro  bi dara. Antibotic li ko taxa jogg mooy wañi doole bacterie bi  ci ni muy lawe wala ray bacterie bi.
References
Wàll:Paj
Kursk
Wàll:Dëkki Riisi
Arafu J
Ba maa ngi jànkoonte ci xol bi aw mettiit - wu jege njòbbaxtani céy  jipp  jériit
Fit wi ni ñugg jokkalook  njàqare  xol - lu sax ni ñumm mel ne coggal  gu ñukkul
Ma ñaxtu ñaxtu kenn ñëwul jàpple ma - cawarte dem njàqare ñëw jaxalsi  ma
Ma aw ci ñallu jommiteg  xel mu ñorul - ba mel ne am njëgg mu ag cugri  lëjal
Ŋas (rougeole)
Ŋas (rougeole), feebar la bu gaawa wàlle, te li koy joxe mooy doomu jàngoroy ŋas. Màndarga yi muy gëna faral di njëkka wane sula dalee mooy yaram wu tàng lool ba weesu 40 °C (104.0 °F), sëqët, bakkan bu sotti, ak bët yu xonk. Sula nit wàllee feebar bi, dinga toog 10 jàpp 12 fan laata muy feeñ ci sa yaram. Su tàmbalee feeñ ba def ñaari fan jàpp ñatt dafay def ay tupp yu weex ci gémmiñu ki feebar, ñu leen di woowe tuppi Koplik. Su amee ci yaw ñatt jàpp juróomi fan, sa deru yaram tàmbali di am ay tërgën wala picc yu xonk, muy faral di tàmbalee ci sa kanam, yegg ba ci sa yaram wi yépp. Jafe-jafe yi muy gëna faral di indil nit ki mooy, biir buy daw (8% ci ñi am feebar bi), (7%) ak pneumonia (6%). Li faral di waral mbir yooyu mooy matuwaayi moytu feebaru ŋas bu jeex. Néew na lu muy sayloo nit, wala mu koy gumbaal wala muy indil yuuram ay jafe-jafe. Rubeole "Rougeole bu Almaañ" ak roseole ñaari feebar yu wuute la, te yeneen wiris yu bokkul bu ŋas moo leen di joxe.
Rougeole (ñas) bi ngelaw li moo koy tasaare, sedee kimu dal dafa sëqër sa wet wala muy tissooli mën nala ko wàll. Sula toflitam laalee wala ñandxitam mën nala wàll. Ñi nekk ci wetu ki feebar te seen yaram amul matuwaay yu xeex feebar bi, fukk yoo ci jël, juróom ñeent ya dina ñu ko am. Ci ñeent fan yi jiitu picc yu xonk yi di feeñ ak ñeent fan ginaaw bi ñu feeñee, nit ki mën na ci wàlle feebar bi. Néew na lu feebar bi di dal nit ki ñaari yoon. Nit ñi war nañu di saytu ndax amu ñu doomu jàngoro ji suñu nekkee ci barab buñ ko mëna amee.
Képp ku jël ñaqu (vaccin) anti rougeole bi mën nga mucci ci feebar bi, te yenn saay nga fekk ñu boole ko ak yeneen ñaq. Soo xaymaa li feebar bi daan faat ciy nit leegi wàññi na ci 80% ci diggante atum 2000 ak 2017, mu am 85% ci gone yi ci àdduna bi yépp yi ñu jota ñaq benn yoon ci atum 2017. Su feebar bi dalee nit ki, amul benn garab buñu mëna waxni moo ko mëna faj, waaye amna ay pexe yu ci mëna jàppale nit ki. Lu ci melni di faral di may ndox ki feebar (dox mu am suukar ak xorom su yam), lekk ñam wu sell, ak jël garab yuy wàcce tàngooru yaramam. Mën nga jël antibiotic itam sudee danga amaale bakteri (doomu jàngoro) bi lay jox pneumonie. Sudee ci réew yu néew doole yi, dañuy digal ki feebar mu jël vitamine A.
Ngiste
français
Wàll:Baati wolof
Ñaqu BCG
Ci atum 1921 lañu njëkka jëfandikoo ñaqu BCG ci wàllu faj. Bokk na ci limu ñaq yi OMS jàpp ni ñoo gëna am solo ci wérgi-yaramu nit ki. Ci diggante atum 2011 ak 2014, njëg li en gros mingi tolluwoon ci diggante 0,16 USD jàpp 1,11 USD benn dose ci réew yu néew doole yi. Ci réewum Etats Unis, ñaq baa ngi fay jar ci diggante 100 ak 200 USD. Li ko dalee 2004, at mu nekk dina ñu ñaq lu tollu ci 100 miliyoŋi xale ci àdduna bi at.
Cabeça dos Tarafes
Cabeça dos Tarafes (Cabeça dos Tarrafes) benn dekk-dëkkaan Boa Vista ci yu sowwu yu dunu Boa Vista, Kap Weer.
Saytu yaramu nit
Ci wallu pajj saytu yaram mooy xool nit ki ban jangaro moo nek ci moom walla luy wone  liko febaar. Saytu nit ki nak dafay lacc xam dembam ak li ci yaramam ndax ñu xam limu andal. Yennsaay, benn wala saytu yu berri dañu koy amal ci jamonoy gëstu pur xam yan xeet u feebar ñoo nekk ci yaramu nit ki. Lek lek itam  saytu yaramu nit ku ñaak bakkanam ba pare mën nañu ko jappe kom saytu yaramu nit ki pur xam ban feebar moo nekk ci moom. Saytu yaramunit ki dafay faral di nekk lu jafe ndaxte mandargay doomu jangoro yu berri dañu jafe xam loolu. Ci missaal yaramu nit buy xonk jafe jafe la ci pajjkat yi xam mandargay ban feebar la.
Nahju
Yal na Yàlla dolli xéewal ak mucc ci suñu sang Muhammad ak ci ñoñam aki saabaam ci anam gu sax
Bokk na ci ba leegi: ku dul merloo boppam du begloo boroomam.
Bokk na ci ba tay : ku def la ko soob dajeek la ko naqari.
Bokk na ci:
Taalif wi
Woy waa ngii :
Vyborg
Wàll:Dëkki Riisi
Nahju
Nangay yërëm gone
Nangay sàmmoonteek aqi (Yàlla) - boroom màgg giy boroom kàttan gi - ci ñoom ngir jëmmam ja (moom Yàlla) ni waxi woykat ba :
Nangay weg mag di yërëm gone, tey sammoontek àqi aji bind ji ci mépp mbindéef. Am na addiis bu naan : sama xeet wi de du dañ di nekk ciw yiw li féek ku ndaw a ngi ciy weg mag, mag di ci yërëm gone.
Saraa :
Mu bëgg a wax ne : bokk na ci teggiin yu rafet nga bàn a toogandook ku la mag ci lu dul lu manul a ñàkk, ngir jàng mbaa dëkk ak moom walla di lekkandook moom añs. Boo toogeek moom it nanga ko def cig wegeel akug dal akug xeebu  ak wattandiku. Bul di ko ñóoxu mbaa nga koy tàllal ab tànk, bu ko di ja tam, bul di baril di gëstu ci lu dul aajo, ndax loolu ci màndargay ag ndof la, Yàlla nee na (t.s) : (( neel jullit ñi ñu dam seenub gis. loolu moom lay junj ci waxam jii di ñëw :
Saraa
Bokk na ciy teggiin booy jug aajo rekk di la yekkati, bokk na ci ag ndofe ngay ree te lu reeloo nekku fi, mbaa ngay dox ci lu dul aajo, mbaa ngay gestu te yittewoowoo ko, bokk na ci ay teggiin ngay moytoo wuññi say sér, loolu de ci jikkoy kàccoori Hassaan yi la, bul di feeñal lenn ci sa biir mbaa li nekk ci sa diggante jumux ba ci say wóom, loolu de ci réer la ak ñàkk kersa te kersa mooy dàttub diine tey laylaat gi mu tege, fu kersa ñàkke diine jug fa. Bokk na ci ay teggiin ngay nuyyu képp koo dox ba àgg ci moom, te di ko fay bu la nuyyoo, te ngay saafoonteek moom tey dëgëral sab loxo ci loxoom boo koy nuyyu, te nga bañ koo njëkk a rocci sa loxo, fëkk loxo ci lu gaaw cib nuyyo de lu ñu sib la. Bokk na ci ay teggiin ngay saafoonteek moom ci sa ñaari loxo yépp, te nga koy ñaanal lu baax ak sa bopp loolu bokk na ci liy far ay bàkkaar. bokk na ci ay teggiin ngay def booy dugg ci néegub jàmbur mbaa këram ngay yëglu bu ñu la nee jàllsil nga dugg, ndeem déet nga dëpp, rikk bul di sànni sab gis ci kër mbaa néeg boo moomul ngir nga bañ faa gis loo warul a gis. Boo bëggee kooy àndandool bu muy ku dese cim xel mbaa ku iñaan mbaa ku bariy xemmeemtéef Bu di toog ak ku dul ku lay dolli diine ak xel, kon de nga am càkkutéef la Ndax de xibaar nañu ne cam si de (waa ji) ma nga ca diiney xaritam ba, loolu ab adiis la bu ñu tuxal(waa ji de diine ji waayam yor rekk lay yor) Saraa: Da lay dénk nga bañ a àndandook way dese yi cim xel te bañ di toog ak ku la dul dolli diine ak xel, ci loolu de ngay ame la nga bëgg, ndax waa ji de ni ab xaritam mel rekk lay mel, (wolof yi nee nañu won ma sa xarit ma wax la sa jikko) seyyidinaa Aliyun - karramal laahu wajhahuu – nee na:(Bul def mukk boroomug réer muy sab àndaale, moytu ko te moytu sa bopp)(bariwaa na aji réer ju alag boroomug lewet (ku nite) ba mu ko defee mbokk)    (nit de ca moroom ja lañu koy natt bu àndeek moom)(ni ñuy natte dàll ca moroom ja bu ñu dee ñaar)  (mbir de am na ag niroo akug natt ca moroom ja)(xol de misaal la ca moroom ja ) Am na ku ne :(boo nekke ciw nit nangay seet ña ca gën ngay ànd ak ñoom)(bul seet ña ca yées ngay ànd ak ñoom bay yées )(bul laaj waa ji, waaye laajal ab àndandoom)(Ndax ku nekk ca ka ngay àndal ngay roy) Bul sàkkoo gis mukk ab rëcc-rëcc (ci sa moroomu nit) bul gëstu itam ay awra (ay ñaawtéef)
Tolyatti
Wàll:Dëkki Riisi
Kàdd
Kàdd garab la gees di fekk ci gox yu naaje yi niki ca Senegaal, ca Afrig la bàyyikoo. centré|vignette|Doomu kàdd
Nataali kàdd
centré|vignette|Tóortóori kàdd
Turu xam-xam wi
Faidherbia albida Acacia albida la tuddoon
Mbëjbijjaakon
Taariix
ci 1831 la Michael Faraday doon gëstu doxiinu dawaan bi ci biir ab toolu bijjaakon ba gis ca ne, moom bijjaakon bi, man naa jur liggéey. Oersted moom wuññi woon na ne ab dawaanu mbëj dafay jur ab toolu bijjaakon, Faraday moom wuññi ne ab toolu bijjaakon dafay xiirtal ab dawaanu mbëj. Ci noonu la wuññee baaxi doxalukaay bu mbëj ak ni liggéey bu doolerandu man a soppeekoo kàttanu mbëj, naka-noonu mu sàkkee ca ab jurukaayu dawaan.
Yekaterinburg
Wàll:Dëkki Riisi
Ngigis
Njariñal ngigis
Foytéefam day jariñ ci wàllu togg.
Turu xam-xam wi
Wàll:Garab
Ulyanovsk
thumb|Ulyanovsk
Rostov-na-Donu
Rostov-na-Donu (Росто́в-на-Дону́) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 089 261 (2010).
Bisub Tabaski
Tabaski (ci bati Seereer) Sunna la su far ci ab jullit bu di as gor te man ci ag jàppndal, ku mukàllaf rekk mag ak gone ñoo ci yam. Waaye nag dina ware ci ñaari xeeti nësër yii : 1- ci ku ko nësër niki ngani bu ma Yàlla defalee nàngam dinaa tabaski, 2- ci ku njënd am xar, walla mu yor am xar jublu ci tabaski, manaam kon xar moo jënd niki am tabaski, manatu la ñàkk.Tabaski it ag bër (`iid) la gu Yàlla may jullit ñi, Jële nanu ci Anas (gërëmul Yàlla ci moom) mu ne: Bi Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi agsee Madina fekkee na léen ñaari bis ñu cay caaxaan, Mu ne (jàmmi Yàlla ci moom): « Ana luy ñaari bis yii ?» Ñu ne: “Danu ci daa fo (caaxaan) ci jamonoy ceddo (jaahiliya)” Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi (jàmmi Yàlla ci moom) ne léen: «Yàlla jox na léen ñaari bis yu gën yooyu ñaar, ñuy Bisu tabaski ak Bisu Kori» (Abuu Daawud mooko soloo) Gàttub tabaski it deesu ko rendi jëkk rendig Yilimaan te Yilimaan it balaa rendi nig ba julli, ci niko Baraan nettalee jële ci Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi «Dees na lottal ginnaaw julli» Ku rendi lu ko jiitu du doon am tabaski xanaa ag ndawal rekk lay doon, noonu la saxe ci Sunna. Am tabaski sañees na cee maye, sañees na cee lekk, sañees na cee denc, noonu la saxee ci sunna (Albuxaari mooko solo)
Am Tabaski war naa mucc ci yii:
Alaa kulli haal nag, Lislaam ag yombal la bëgg, te mboolem àtte yi woroom xam-xam yi di tërël di na ñuy sóoraale lool ag jàppndal ñeel jullit ñi.
Rendi :
Ab jullit moo koy def, te doon ku am xel, Melo wi ci gën nag moodi mu tëral la muy rendi ci wetug càmmooñam te mu jublu xibla, bu dee am xar mu tëral noppub ndeyjoor ba ba famu yam ca baat ba mu teg ca paaka ba, Walla bu amee téeréy baat mu teg paaka ba ca diggante téere ya, Bu ko defee bala caa teg paaka ba mu wax ci am xelam ni fas na maa yéenee daganal lekk yàppu nàngam lii ci rendi gi ma koy rendi, bu dee teg paaka ba mu wax:«Bismil Laahii» dal di koy dawal ba ñaari sidit yu mag ya ak boli ga lépp dagg, Bu ko bombee ba deret ja génn mu wax: Allaahu Akbar, Bu teggee loxoom mu wax: «Rabbanaa taqabal minnaa innaka anta as-samii`ul Al-`Aliim S2:L:126:». Bu dawalee paaka ba sidit ya tàmbalee dagg mu teggi ko kon bu ko ca gaawee delloo dees na ko lekk, Bu ko ca yeexee delloo nag te lor wara lu ko kon deesu ko lekk. Te yit bu mu bañ a tàngale baat ba, Bu ko defee it du ko tee dagan, waaye bañ koo def a gën.
Ngënéeli Tabaski:
Wàll:Lislaam
Suuna
Turu xam-xam
Wàll:garab
1. Liig - São Vicente
1. Liig - São Vicente (Primeira Divisão de São Vicente): football (Kap Weer).
Goxub Dottub Bëj-saalum
Melosuuf
Ak réyaay bu toll ci 13,9 junni-junni km² mooy juroomeelu gox bi ëpp ci àdduna bi cig réyaay.
Xoolal loolu te seet foo ko def, Abd Xaadir K 03 11 07
Ø	Waa Tugal yi: ñi ngi ñëw ci gox bi ànd ak cancug Tugal gi la ko dale ca 17eelu xarn. Ñu seet fa gën a neex wàcc fa, muy barab yi gën a neex a dëkke, fi suuf si yekkatikoo, klimaa ba méngoo fa, ci penku Afrig, ci bëj-saalumu Afrig ak ci Rodisiyaa ak Malaawi. Teg nanu loxo bëj-saalumu Afrig, sosal fa séen bopp am pénc (republique) mu temb, ñu yor fa cang ga ak njiit la ci kaw ëppte (majorité) gu nit ñu ñuul ña, di fa doxal it politigu teqale ci biiru xeet (walla boddante ci biiru xeet). Néewte gu weex googu it (minorite blanche) ci Rodisiyaa tegoon na loxo ca nguur ga walla àtte ga, daal di jibal ag tembam, di def it politig bu mel ne ba ñuy doxal ca bëj-saalumu Afrig, muy boddante ci biiru xeet
Ø	Néewte yu Asi yi: ñi ëpp ci ñoom ay waa Siin lañu aki waa End, ñi ngi ci digg ak bëj-saalumu Afrig, ñi ëpp ci ñoom it canc gi lañu àndaloon ñëw fi. Ña ca gën a bari dañuy liggéey ci yaxantu, ñenn ci ñoom dañuy def ay mecce yu ndefar (industrie).
Ø	Ñàkk a tembug koom-koomu Afrig bi ak lënku gu mu lënku ci koom-koomu réewi sancaan yi
Ñaqq
Tooke bu boon
Naqqub toxoid yi ñu ngi leen defaree ci ay tooke yu ñu jaxase yuy indi feebar kë ay micro organizm.
Taarix
Ci lu jiitu ñuy dugël ñaqq yi jële ko ci feebaru nak ni, feebar bi ñuy wax variol mënoon nañu ko faaggu ci buñuxamoon fan la doomu jangaro bikay joxe di duggee. Fasong rëbb bu ñëkk bi sinua yi doon def ñu ngi ko commaase woon amna junni at ci ginaaw. Ci boori atuk 1760 Edward Jenner jáng na ni rat katu meew yi mësuñu am feebar bobu ñuy wax variol ndaxte amoon nañu ba paré feebar bi ñuy wax febaru nak wi. Ci atum 1796, Jenner jëloon na tuti ndox ci ben rat katu meewu nak bu amoon goom ci loxo mu boole ko ak doomu jangoro bobu di dal nak yi, jaxase ko daldi kay tas ci loxowu ben xale bu ay atam toll ci 8, bi ñu ci tege júroom ben ayu bes mu ñaqq xale bi ngir ar ko ci feebar bi. Ci njeexital gi gis nani gouné gui amoul wone feebar bi. . Jenner daaldi gënë yaatal ay gëstoom tekci ci atum 1798 mu waxni ñaqq bi mou defar lou woor le our ndaw ñi ak mak ñi. Naareelu ndorteelu ñaqqu yi ki di Louis Pasteur moko fi dugël ci boori atu 1880. Nga ñaqq nit ki lolu nañuy wax ñaqqu. Ñaqqu moy faggu bi gën ngir moytu yen feebar yiy walle; Ñaqqu mooy li gënë gaaw ngir jëlefi febaru variol tek ci waani febar yi ci melni polio,ngass ak tetaanoos. Li ëpp ci ñaqq yi ñuy defar mu ngi juge ci xaalis bu gornment bi, uniwersité yi ak o n g yi. Bari na ay ñaqq yu seer lool te wa kër doctoor nokay jëfëndikoo. Limuk ñaqq yi ñu joxe dafa yok te jeggi dayo ci at yii ñu weesu. Tek ci, ñaqq yi ñuy defaral júr gi daf leen di aar ñoom ngir ñu bañ am feebar tek ci ñu baña wall nit ñi.
Yenen pexe
The development of new delivery systems raises the hope of vaccines that are safer and more efficient to deliver and administer.
Ndaybarga
Ndaybarga, garab la goo xam ne du rëy waaye day sëq taxawaayam nag man naa dem ba juróomi met. centré|vignette|Meññeef mi
Njariñam:
Batay reen yi ak xob yi day faj woppi jur ji ñuy wax "sarbon".
Tinteira
Tinteira benn dekk-dëkkaan Santa Catarina do Fogo ci yu penku yu dunu Fogo, Kap Weer.
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Na mboolaay ga meloon:
Mboolayug Faraas gi, njëkk jeqiku gi, dafa séddaliku woon, doon ñatti kureel yu mboolaay, ñooy: garmi yi(kureelug ñu tedd ñi), kuréelu niti diine yi, ak baadoola yi walla kuréelu mbooloo mi. Ñatti kuréel yii nag – ñoom de ci li fi jamonoy laman desaloon lanu – yamoowuñu woon ci àq ak yelleef, du caageegug ci ay wartéef, li am daal mooy ag yamoodi gu mboolaay amoon na ci seen diggante, jëfkay tàqali ak feewaloo ruuru leen, ak boddante gu mboolaay.
Geneen tànnéef
Ci atum 1792g, geneen tànnéef amoon na, gu ñu doon tànnewaat ab jataayub yoonal. Ci noonu jataayub xeet daal di sosu, boo xam ne li mu njëkk a def mooy jibal nosteg pénc (systeme republicain) ca Faraas, ca 21 satumbar 1792 g. Ñu féetele ko doxal réew mi, ak teg sart bu bees buy sukkandiku ci nosteg pénc gu bees gi, ñu wax ko tam mu seet li nu war a def buur bii di Luwis 16, te teg yoon yuy aar jeqiku gi, aar it Faraas ci musiba yi ko man a dikkal, juge ci réew yii di : Otris, ak Brusiyaa, ak Britaani, ak sax yeneen réewi Tugal yoo xam ne dañoo noonu woon jeqiku gi.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Ngir gam-gamle (comparer)  yaari mbindiin yi:
Mbindiin mu naar mi nag boo xoolee boo ko dëppee ci xasaayid yi wala alxuraan day baax ndax araab lañu; mu des nag nga bëgg koo dëpp ci weneen làkk, day aajowoo yokk ak wàññi ak mu wuyy sàrti làkk wa.
Sam
right|vignette|Sam gi (Acacia macrostachya) Sam xeet la xeeti garab, mi ngi bokk ci njabootug Fabaceae, dees koy fekk ci goxi Sahel gi ak ca Sudaan.
Garab la gog fi muy sax day bari suuf lool walla xeer ñu ngi koy fekk ci réew yii: réewum Bene, Burkinaa Faaso, Kodiwaar, Gine, Gine Bisaawóo, Mali, Niseer, Niseryaa, Senegaal, Siraa Leyoon, Togóo, Càdd, Sudaan.
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Napoleon ak réewi Tugal yi:
Bu ko defee, waa Tugal yi ( Otris, Brusia, Rusi ak Britani) boole seen doole, jàmmaarlook Napoleon, daal di koy dàq ca xareb Libisg, nu koy wax ( xareb xeet yi ), di woon ci Oktoobar atum 1813g. Ca noona ñu sànni Napoleon ca dun ba tudd Elba, waaye mu lijjanti ba rëcce fa ci sekkare, ginnaaw bi mu fa defee teemeeri bis, dem nag Paris, dajale fa xarekat yu bari ci waa Faraas yi, ngir xeexi réewi Tugal yi ko doon sot. Ñu gañeeti ko, ca xareb Watrlo ba, atum 1815g, sànneeti ko ca dunub Santa Hilana, mu des fa nag ba kero bi mu faatoo, atum 1821g.
Li juddoo ci jeqikug Faraas gi:
Wàll:Taariixu Tugal
AJ
AJ MÀKKA
▪︎Ajug xéewu (tamattuh):
2 - Dox diggante Safaa ak Marwa, mooy dox ko joroom ñaari yoon, benn mu nekk ci ginnaaw wërug dikk gi (tawaaful qudoom) ñeel ajkat bi, walla ginnaaw tawaaful Ifaada (wërug bëbbal gi) ñeel ajkat bi deful tawaaful qudoom, ak it ñeel ki def tamattuh, nga xam ne daa jiital sunnas umra, mujje faratay aj
5eelu bind
Wareefi aj yiy jangoo ci dereet, su ci benn faatee ajkat bi, ñooy yii:
9 - fanaan Munaa ñàtti guddi ginnaaw bisub arafa walla ñaari guddi gën jaa néew, guddig ñaareelu tabaski, ñatteel ak ñeenteel su ko sànni jamra yi ci ñeenteelu bis bi ñoree. Su dee yam ci sànni jamray ñaareelu bis ak ñatteel, kon du jar muy des Munaa di fa fanaanati ca ñeenteel ba.
Njot ( walla fidya) maanaam ak li koy waral :
• woor ñatti fan ci fu la neex
Soo génnee sa kër yaw miy aj jëm Madiina ngir siyaare armal waru la, dangay sol lu la neex, di gëttu ak a set waxtu wu la neex. Soo jugee Madiina nag ngir war a armal ngir aji, dangay dem ca sab armalu (miixa), ni ma la ko waxe woon, waa Senegaal seenub armalu mooy Biiru Ali, di jaaka ju ne ca wetu Madina ( Zul Hulayfa) mooy miixam waa Madina, di soree màkka 450 kilomet (junñay). Ku romb sa miixa (armalu) te armalewoo fa, loolu dina waral hadyu war la, ci miixa mii rekk it lees di soppe ñaari ràkka
- ku sikk ci ñaata wër la def na jàpp la ko wóor, misaal mu doon sikk ndax ci ñatteel la nekk walla ñeenteel, su boobaa day jàpp ne ci ñatteel la nekk, dal di wéy ba matal.
Aal bu niokolo-koba
melokanu aal bi ( Géographie)
Aal bi moggi tolu si 130 km2, dadi neek danaka si diguente deuk biniou naan Kasamaàs, kolda ba si wetu deuk bi niou naan Guinée-Bissau jeege lol Tambacounda.
GS Castilho
Karmat ak delluwaay
Wàll:São Vicente (Kap Weert) Wàll:Football
Benteñe
Njariñ li
Màttum benteñe nekk na lu ñu bari xëntewoo ngir jariñoo ko ci anam yu wuute te bari.
Yoos
Garab gii lañuy wax ci Wolof Yoos turu xam-xam wi moom lañuy wax (Agave sisalana) moom daf a bokk ci xeeti (Agaaf) yi  bu ko defe dañuy jëfandikoo baatu (sisaal) ngir di ko ràññatle ak yaneen (Agaaf) yi ndax xeetu garab yu ñuy wax (Agaaf) daf a bari lool te ci xeetu garab yuy am ci wetu (Amerig) lay doon mu doon xeet yu bari moom nag ñu di ko ràññatle mu bokk ci njabootu (Agaaf) yi waaye ñu jël baatu (sisaal) ngir di ko ràññatle turu xam-xamam nag mooy (Agaaf sisallnaa) moom nag garab la goo xam ni ci xeeti (Agaafl yi la bokk kon baatu (Sisaal) lañuy jël di ko jëfandiko ngir ràññatle ko ak yaneen garab yi nga xam ne (Agaaf) lañ, Moom nag fimuy faral di sax réew yu ñuy tudde (Karayibil) fu de me ni (Panamaa) ak (Kubã) ak fu de me ni (Jamayg) réew yooyu fala baree lum fay sax leg lee ñu gis ko faneen waaye foofu la ëpp lum fay sax mi ngi faral it di sax ci barab yi nga xam ni dafa nooy te di faral di tàng foofu la ëpp lumuy sax kon ñi ngi koy faral di gis ci réewu (Karayibi) añs kom ni ma ko waxe.
Dawaanu mbëj
Dawaanu mbëj ag wal la niki yépp gu nosu gu yani mbëj (njunjam di Q), naka-jekk cig wëñug weñ lay jaar walla bépp jumtukaay buy watat. Dawaan bi dees koo jappee woo, ci ndorteelu taariixu mbëj, niki ag walug yan yu baax (+), donte sax xam nanu ne, su nu xoolee ci watatukaay yu mbell yi dawaan gaa ngi judd ca walug mbëjfepp yi, yi am yan yu bon (-), ci beneen jubluwaay bi. Kon ni ñu foogeewoon ne la dawaanu mbëj di jublu, du noon, waaye safaan wa la, yan yu bon (mbëjfepp) yi ñooy dox jëm ci yu baax (+) yi. Donte lii yépp, gisiin gu njëkk ga moo wéy di baax, ci déggoo. Njunj gi ñuy jëfandikoo ngir tudd bariwaayu dawaan (limu dawaan giy wal ci jenn jamono) mooy I, di ko wax taraayu dawaan, te bennaanu natt bi ñu koy natte di bi àdduna bi déggoo mooy ampere.
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Dawaanu mbëj Wàll:Xaralaymbëj
Sëriis
Turu xam-xam
Phyllanthus acidus
Àkkasaa
Melo wi
Garab gi man na àgg ba 25i met ci guddaay. Xobam day njaxas. Tóortóoram ya dañuy mboq te dajaloo ciw car ba noppi sëq te di guddee nu day ni 15 ba 30 sàntimet. Doom bi day wërbalu teg ci di àgg 10 ba 30i sàntimet ci guddaay.