cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Doxalukaay bu demandoo
Defariin
Baraayu wëndeelu gi mi ngi aju ci baraayu dend bi koy dundal (ci misaal Senegaal 50 HZ), Diiwaan yu Bennoo yi 60 la). limu wër yi wëndeeluwaan bi di def benn simili bu nekk
São Jorge dos Órgãos
thumb|right|350px| São Jorge dos Órgãos benn dekk-dëkkaan São Lourenço dos Órgãos ci yu dunu Santiago, Kap Weer.
Dawaan bu safaanu
Doxiin
Fi njariñ li gën a feeñee sax mooy séddaleeb dawaan bu safaanu bir na ne moo gën a yaxan dawaan bu wéy ci séddaleeb dend bu kawe (ñakkug kàttan gi ci buum yu gudd yi moo gën a néew). rawatina, ci diggante gu gennwéq walla wéq yu bari, bir na yaxanaay gu ñettiwéq di gees gën a jëfandikoo ndax néewteey ñakkug kàttan ngir njeexitu Joule (moo tax dijjaayu watatukaay yi gën a néew, maanaam wëñ yu gën a sew); jëfandikoog dawaan bu safaanu bu ñettiwéq lawal na buumi yóbb yi ci diggante yu gudd lool yi.
Baatukaay
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Làkk Wàll:Njàngale
Mborosaan
vignette|Nataalu garabug mborosaan Mborosaan xeet la ci ci xeeti garab yi, mi ngi bokk ci njabootug "Apocynaceae", mi ngi cosaanoo fee ca Afrig, ci réewum Birmani, foofu dinañ fa fekk lu tolloog 78i garabi mborosaan.
Ile de Saint-louis
vignette
Béer
Melo wi
Garab gi peer bu ndaw la yor, day màgg jëm ci kaw, guddaayam man naa àgg ba 10i met. Garab gu bari lool ay witaamin la. Danay meññ benn fooytéef bu dëgër, ñuul te neex lool.
Sanaar
Melo wi
Garab gi nag bant bu tooy te diis la yor ba noppi dëgër xaw a paalmaan. Bant bu jafee wowal la. Waaye bu demee ba wow nag day jafee damm ndax dëgër gim dëgër. Bu duggee cim ndox it man na faa yàgg lool te du yàqu ndax dëgër gi mu dëgër. Am xàncam mi ngi toll ci 12,5%. Ay xobam dañoo dëgër. Reen yu bari te dëgër la yor. centré|vignette
Way dëkki Afrig
Way dëkki Afrig ñu néew lañu, bu ñu leen nattee ci tolluwaayam bu rëy bii (moom Afrig): sababu loolu day dellu ci ni ab déndam méngoodee, ñagase ni. Ak itam sanc gi ko Tugal sancoon te yàgg fi, giir ay xéewalam yu dénd yi, te loolu indil ko ag dellu ginnaaw gu mag. Lii lépp nag dox na ci taxawal màggug way dëkkam. Leegi nag duggalees na fi jumtukaayi feg yi aju ci wàllug wér-gu-yaram, bu ko defee way dëkk yi tàmbali di bari, di màgg. Limub way dëkki Afrig àgg na ci 350 ci milyoŋi nit, ñi ngi séntu lim bii romb ko ba àgg ci 520 milyoŋi nit ci mujjug xarnu bii.
Jaxan-jaxan
Njariñ yi
Dinañ koy faral di jox jur gi. Dina faj emoroyitu jur gi.
Ecoopi
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Ecoopi
Laay
Laay garab la gog guddaay gu yam la yor. Mi ngi bokk ci njabootug Anacardiacées. centré|vignette|Xob
Melo wi
Danay meññ benn fooytéef bu dëgër, ñuul te neex lool.
Leopool Sedaar Sengoor
Senegaal
Sengoor nekkoon na di kenn ci ñi doon jàppale Lëngoo gi:(réewi Afrig yi temb bu yàggul), loolu lu mel ne (ag Komonwelth gu Faraas) gu ag Lëngoo la woon, réewi Afrig yi nag ànduñu ci woon. Moom sosoon na ak Moodibo Kayta Lëngoo gu Mali gi. Moo nekkoon njiitul jataayub lëngoo bi ba ci kero bi mu tasee atum 1960, moo nekkoon ki njëkk a jiite Senegaal, ñi ngi ko tànn ci 5 satumbar 1962, mooy ki sadd bàkku réewum Senegaal (gar gu xonq gi). Njiitul jëwrinam lii di Mamadu Ja moo féetewoo woon doxal naal yi aju ci suqaliku gu réew mi gu guddub dig gi(long terme), bu ko defee moom Sengoor mu féetewoo séqoo yu bitim réew yi
Waaye ñaari gaa yii mujj nañu wuute ci lu gaaw. Ci disambar 1962 lañu jàpp Mamadu Ja, mi ñu tuumal ne day xiirtale cig daaneel nguur, mu daal di sax ci kaso bi lu tollook fukki at ak ñaar. Ginnaaw bi Sengoor daal di taxawal ag noste gu njiit. Ci 22 Mars 1967 Sengoor mucc na cig bóom, ñu daal di teg àtteb ray ci ki ñu ko tuumaaloon. Tekki na ndombag tànkam njëkk ab àppub njiitam di jeex, loola di ci disambar 1980, daal di fiy wuutal Abdu Juuf ci boppu réew mi. Ci ron ag njiitam la Sengoor sampe lëwug làng( ñu yamale woon ko ci ñatti dawaan rekk: mbokkoo, mbokkte, ak afal ak genn noste gu yar ( systeme educatif) gu am solo.
Juuf
Juuf garab la gog guddaay gu yam la yor. Mi ngi bokk ci njabootug Anacardiacées. centré|vignette|garab gi
Pedra Badejo
Pedra Badejo benn dëkku Santa Cruz ci yu penku yu dunu Santiago, Kap Weer.
Ribeira da Barca
Ribeira da Barca' benn dekk-dëkkaan Santa Catarina Kap Weer ci yu penku yu dunu Santiago, Kap Weer. Instituto Nacional de Estatística Cabo Verde
Juuf
Njariñ yi
-Ay foytéefam dees koy lekk ak di ci defar yenn xeeti njar yi.
Mbëjbijjaan
Jëfandikoom
thumb|Mbëjbijjaan bees di jëfandikoo ngir tonni ay weñ Bari na fu ñu koy jëfandikoo,
Creating a connection
Yiyo loo nto imimandla enokufikelela kwi-Intanethi ihlala ifuna ukuhlawula ingqalelo.
Kunsay/Ngunsay
vignette|Kunsay (Ngunsay) gi (Afraegle paniculata) Kunsay mbaa Ngunsay, as ngarab la walla garab gu xob yu sew te am i dég man a àgg ba ci 15i met ci njoolaay, gu bokk ci njabootug Rutaceae. Buutam lum gàtt-gàtt man naa dem ba ci 200i met ci biir suuf, man na it àgg ba ci 40i sàntimet cig xala.
Njariñ li
Lu jëm ci wàllu jëmbat garab ak yu ni mel kunsay lañuy jëfandikoo ngir màggal yeneen i xeeti garab yoo xam ne manuñu màgg ci seen i reeni bopp.
Alfabečisu
A B C Č ČŠ Ć ĆŠ D E F G H I Ә Ӡ Ꙅ J K Q L M N O P ŠĆČ R S Š ŠČ ŽČ T U UO UN UM V W X ĐŽ Đ PŠ ČH SŠ SH ŠJ ŠH Gh I-Gh Gć Y Um Z Ž Ŝ Ĉ Ĝ Ĵ U ER-T Ŭ
Achada Furna
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Fogo (Kap Weert)
Gineg yamoo
Réewum Gineg yamoo : réew Afrig
Chelsea F.C.
Chelsea F.C. (Chelsea Football Club) benn football club ci "Premier League" (Nguur-Yu-Bennoo) ci dekku Londar.
Cosug àdduna bi ak Big Bang
Nit daa mas di laaj ci jamono ju nekk:
La ko dale ci ay xarnu, boroom xam-xam yi def nañu ay gëstu ci lu aju ci tëriit loolu (sujet boobu), ñu àgg ci génne am mbooloom ay gisiin (théories). Xalaat bi notoon ci xarnub fukk ak juroom ñeent moo doonoon àdduna bi de am mbooloom ne-ne (matiere) la, yu yor dayo bu amul yamu, yu fi nekkoon naka jekk, tey yu fi dul jug it ba fàwwu.
Germaine Acogny
Ca atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom ñatt fukk ak juróom, moom ak boroom këram, Helmut Vogt ñu sos «bulu-lekoolu pecc ak tiyaatar bu ñatteelu àddina» ca Toulouse.
Guyaana
Wàll:Aamerig Wàll:Réew
Germaine Acogny
Ca atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom ñent fukk ak juróom ñaar ba ci atum ñaari junni, la ñu ko tabb njaatige ci fànnu pecci Afrig yi ñuy fent ca Pari ak ay ndajey pecc yu bees yu Afrig.
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Sosteefam
Wilson moom gaaraloon na naalam boobu di “Kureelu Mbootayu Xeet yi”, gaaraloon na ko ca waxtaanu jàmm wa ñu amaloon, kollëre ga ñu jotoon a fas ca Versaay it moo rëddoon lañu fa xaatim.
Màngo
Turu xam-xam wi
Mangifera indica
Germaine Acogny
Germaine Acogny jot na ay mbandal yuam solo yi ñuy takkal nit ñu ràññeeku ak nit ñu jàmbaare ci fànnu mbatiit yu réewum Farãas ak réewum ci Senegaal.
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Jubluwaayi mbootaayu xeet yi ak ay kër-këraanam
Bennoog askan yu moom seen bopp yi ngir ñoηal jàmm ak kaaraangey adduna bi. Di jëf ci anamug jàmm ak baalante ak jéllale ci diggante reew yi. Warlu yoon yi man’a yobboo ci nu bàyyi jëfandikoo doole ci bu nuy lijanti jafe-jafe yi ci adduna bi, ndare bu loolu day li gën ci adduna bi. Sukkandiku ci campeefi adduna yi ngir dëgëral jëm-kanamug koom-koom ak gu mboolaay gu askan yi.
Jataay bu matale bi
Mi ngi sosoo ci mbooleem reew yi bokk ci mbootaay gi, mu ci nekk it am na genn kàddu bu niy woote. Jataay bi da na daje benn yoon ci at mi ci weeru satumbar, ca dalam ba ca New York, man na’a am nag leeg-leeg ñu amal jataay bi ci xew-xew yu bette yi ko aajowoo. Jataay bu matale bi nag yii ñooy ay yiteem:
Jaataayu kaaraange gi
Jataayub kaarange gi mi ngi sosoo ci juroomi cer yu sax, ñooy ndawi Diiwaani Amerig yu Bennoo yi (USA) ak Bennog Sofyet gi , ak Nguur Gu Bennoo gi ak Frans ak Siin, ak yeneen fukki cer yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn ngir diirub ñaari at. Cer yu sax yi nag dananu am sañ-sañu firi lepp lu nu fas ca jataay ba, boobu sañ-sañ ñu koy woowe (veto), jataay bi nag dana daje ci anam gu sax ngir xool ci mbir ak xuloo yu adduna bi, yi nga xam ne man nanoo jur njombe. Saxal yu jataay bi, ñi ngi ame ci ndollant gu toll ci juroom ñeenti kàddu, ci cosaanul fukki kàddu ak juroom, maanaam saxal gi du man’a wér mbaa mu wéy ndare bu juroom ñeent danoo kàddoo waaw, la ca des ne deet walla ñu noppi. Waaye nag benn saxal du am njariñ bu ko benn cer bu sax firee ne àndu ci. Jataayub kaaraange gi moo ame kureel biy saytu kàttanug fepp gi, am na it sañ-sañ ci genne ay saxal yu aju ci taxawal xeex yiy am ci diggante ñaari reew, ak tege ay mbugali koom-koom, ak yu xare ci mbooleem reew yi dul dégg ndigalam, am na sañ-sañu yabal ay doole it ngir taxawal ab xeex, walla ay kureeli soldaar ngir ñu dox diggante ñaari reew yu nar’a xeex.
Xiirtalu
Ngóora ci saa-su-nekk
sunu ko laalaatee:
nu am gii digaale:
Wuutuloxo bu mbëj
Jurukaay
Jurukaay yi dees leen séddale ci ñaar: Jurukaay bu dawaan bu safaanu ak jurukaay bu dawaan bu wéy
Saar
Njariñ yi
-Garab la gog bari na jàngoro yu muy faj, bokk na ci sibbiru.
Sànceer
Sànceer, garab la guy faral di am ci diggu Afrig, réew yu mel ni keeñaa, Somali,Tansani jàpp Gànnaar ba Senegaal. Ci àll bi ak ci tefes gi lay faral di ñoree.
Xiirtalukaay
Xiirtalukaay ab jumtukaayub mbëj la buy jur ab toolu bijjaakon su dawaanu mbëj jaaree ci biiram, muy dawaan bu wéy walla bu safaanu. Xiirtalu gi mooy kemu jëmm giy tax nuy man a natt dayoob man gi xiirtalukaay gi man a xiirtaloo. Ci xiirtalukaay gu xalaat kàttanu mbëj gi muy jël daf koy rënk ci toolu bijjaakon bi muy jóox. Su nekke nak ci xiirtalukaay gu dëgg, di lees defare ak ag lëmës gu ag wëñu wommatukaay, faww nu bàyyiwaale xel ci wàll wu kàttanu mbëj wiy yàqu, wi dul soppiku kàttanu bijjaakon, di doon liy jur tàngoor ci biiram.
Xiirtalukaay yi doon nañu ay jumtukaayu mbëj yu bari ci xeeti Wuutuloxo yu mbëj walla yu mbëjfeppal yees leen di jëfandikoo, yenn ci ñoom doxalukaay yu mbëj yeek soppalikaay yi, ci biir ndombo yu mbëj yu dawaan bu safaanu.
Defaram
thumb|Xiirtalukaay bu mbegewe Bokkaani (li bokk doon ko) ab xiirtalukaay ag lëmës la gees defar ak ag wëñu mbéll, naka-jekk përëm lay doon, gu ñu lal lenn lu tàcc luy ber (ab berukaayu mbëj), mooy tax ba lëmës-lëmës yi duñu laalante. Ngir yokk xiirtalu gi, lëmës gi ci ab dogub weñ (di saal bi) lañu koy defe. weñ gi faww mu am senniinu bijjaakon gu kawe, di li nuy wax ni benn jumtukaay bi di nangoo bijjaakon jàll ko.
Aminata Ture
Jëwriñ ju jëkk
Aminata Ture ñu ngi ko fal benn fan ci weeru septàmbar atum 2013, mu taxawal ngornmaŋ bi ca suba sa xaat.
Dundug biiram
Aminata Ture am na ñetti doom. Nekkatul soxna ci Umar Saar. Jëwriñ la woon ci nguuru Abdulaay Wàdd. Seen doom ju jigeen ji, Joor Saar, mu ngi ame ay lijaasaam ca iniwersite bu Yale, nekk ca Etaasini (USA). Jamono jii, mu ngi ci buumu sëy, borom-këram di ab njaatige (ãtarperenëer) bu tuddu Umar Kulibali.
Jalambaan
Ay ñariñam
Li ci njëkk ci njariñ yi ci wàllug paj nee nañu reeni garab gi boo ko jëfandikoo dana ray ay saan dana yokk it ngóora góor, ku ko togg it man nañu koo jëfandikoo ngir fàggandiku ci ëmbu jigeeen buy yàqu walla faj biir buy metti walla biir buy daw walla faj xeeti feebar yiy juddoo ci sëy. Bant yi boo ko lakkee saxar si nga noyyi ko man naa faj bopp buy metti walla soj walla xeeti sëqat yu metti yi. Xas mi ak reen yi bu ñu ko boolee ci paj um cosaan man naa faj biir buy daw bu ñu ko boolee ak buy.
Sàmba-sayar
Turu xam-xam wi
Entada africana
Wuññi yu melosuuf yi
Li wuññiy melosuuf yu Portigaal yi jur
2) Jamonoy sanc gu Portigaal, mi ngi tàmblee ci bi Portigaal taxawalee ab sancu, ci penku bi, ca fa ñuy wax Jawa, ay xare it am diggante araab yu jullit yi ak Portigaal cig wàll, ak ci diggante waa Portigaal ak waa End yi ci geneen wàll. Waa Portigaal yi nag jot nañoo teg loxo yenn waax  yu am solo yi nekkoon ci yoon wi jëme End.
Wuññiy araans yi
Waa Fraans nag ñoom, ñoo mujjoon’a duggsi waa Angalteer, waa Espaañ ak waa Portigaal ci lefum wuññi mi, ñoom seeni tukkiy wuññi daa jëmi woon Kanadaa. Ki ñuy wax Jaak Cartier moom ab mool la woon, daa jugoon def benn tukkeem  bu wuññi ci jamonoy Faransuwa mu njëkk mi, jeggi màmbulaan gu atlas gi, jem sowwu, fétali àdduna ju yees ji. Ci noonu mu àgg New Fondland gi jàkkaarloo ak Kanadaa, daal di fay jot’a wuññi walla feeñal sottiwaayu dexug Santa Lorans. Tukki yi Cartier mii jot’a def ci goxi Aamerig gu bëj-gànnaar gi ñeent lañu woon. Bi mu ko defee sancug Faraas tàmblee putuxlu ci Kanadaa, ak barabi dex yi ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Noonu ñu taxawal ab sancu tudde ko Samwel de Shampala, taxawal it dëkk bii di Kebeg ci tefesug dexug Santa Lorens atum 1608. Moolu Faraas bii di De Laasal jotoon na’a wuññi dexug Misisipi, ci noonu waa Faraas ya daal di fay sos sancu bu Luwisiyaana, bii nga xam ne mi ngi jële turam wi ca buurub Faraas ba tuddoon Luwis mu fukk ak ñeenteel mi.
Li wuññiy melosuuf yu Tugal yi jur
Wàll:Melosuuf
Arafu W
Te wërsëgoo wiiri wakiirlu  wis ca way - te xol bi weex nga wattu waŋi wuute wéy
Ndiiwaani Senegaal
Téerekaay
Wàll:Ndiiwaani Senegaal
FC Hegelmann
FC Hegelmann (Futbolo klubas Hegelmann) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Maam Maajoor Bóoy
Cosaan ak njàngam
Bi mu jàngee ca liise Federb bu Ndar ba matal, la ñëw iniwersite bu Dakaar, atum 1963, ci béreb bi ñu fay jàngale yoon ak koom-koom. Ginnaaw njàngam ci iniwersite bu Dakaar, dafa dem jàngi Pari ci ab lekool bu ñuy jàngale yoon ñu naan ko Centre national d'études judiciaires (CNEJ) de Paris, lekool boobule moo mujj nekk lekool bi ñuy tàggate àttekat yi  (École nationale de la magistrature) .
Arafu y
Ba yambar ya far nan tiim ma man may yalang mu yes - ba yòqóolu naa far yòllugar nan ma far ma ber
Arafu M
Arafu m
Coronel Fabriciano
Wàll:Breesil
FC Džiugas
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
Maad a Sinig Ama Juuf Njeelane Faye Juuf
Xool it
Wàll:Cosaan Wàll:Niti senegaal Wàll:Niti Gàmbi Wàll:Taariixu senegaal Wàll:Cosaan Séeréer Wàll: Séeréer Wàll:Taariixu Gàmbi
Tembte
maanaam dello gi tubaab yi dello réewi jambur yi ñu yoroon te moomu ñuko.
Arafu N
Nit nag ba laa nite day niit am xelam te du nar  te not ci am xel ba duñ koy nax ngirug naaxam
Te nàmm xol ba ba dootul yëg naqar te du noos   ba dee ga ñëw far ne nuus  ruuwam ga ci naawam
Tan
Wàll:Picc
Maryaama Ba
Lees jële feneen
Maryaama Ba (juddu 1929, faatu 1981)
Balluwaay bu aju ci càllala gi
Aakimoo jawwu ji
Ci lu daj
Nit nag yàgg naa xëntewoo xam li ko wër ciy mbir, yàgg naa yittewoo xam mbóoti jawwu ju biti jii nga xam ne daa fees dell aki yaram yu asamaan; ay biddiw aki ñoom seen. Moom de jot naa àgg ci xam biddiw yi ak seeni kem ak seeni bind (forme), ak li leen sos, def it ab jéego bu rëy ci xam-xamu melosuuf ak yeneen xam-xam yi am ag jokkoo ak kaw-suuf, biir suuf ak li wër suuf, peek ko ciy mbindeefi asamaan, biddiw ak lu ko moy.
Li ci waa-Amerig def
Am musiba xewoon na ci baagante gu jawwu gu Amerig gii di Carlinger-10, loolu nag mooy bi waruwaay bi fàccee, ci bisu talaata 28 samwiye 1986 g, lu tollook juroom ñaar faatu ci, ñaar ñi di ay soxna. Njiitul Amerig la nu daa wax Ronaald Rigan nee na woon “ Bii bis de dana doon bisub naqar ak fàttaliku”. Waa Amerig yi it tudde woon nanu ko bis bu tiis bi.
Amerig defati yeneen tukkiy jawwu yu baagante, tudde ko Discovery, bi ci njëkk mi ngi amoon ci 30 Ut 1984 g, yeneen tukk yu àntu topp ca.
Lii nu tudde xareb jawwu ji daal, def na lu am solo ci wàllug xam-xam, rawati na lu aju ci mbiri jàmm yi. Ndaxte xam-xamu Jëmm gën a jëm kanam, bu fuglug jawwu, ak xam-xamu nataalu jawwu biy nataal kaw suuf si te di ko natt, xam-xamu kart yi ak nataali jawwu yi gën na a jéego ay jéego, naka noonu ndefar bu mbëjfeppal (bu elektron), ni nuy xame fi mbell yi nekk gën a xarañ, ak ni nuy xeexe lakk yi añs.
Arafu F
Te fuglu fàwwu Yàlla tey fàggu bisam   ba mujj tey farlu ba feesaluw fanam
Firincikul ca buum ga felli  teel a fog  fenam ya buñ la fàbbi  fippal takku nag
Bañ a nelaw guddi Xel mu ñor akug mag artu Dox te solo dàll Fënd ak sonn Lànk ag topp Tàqalikool ak moom Dummóoyu ngir soof gu la mbir soof neex Ndëgg-sërëx Kubéer gu àggut joggi Nga tiit Liy tëb ak a dal ci put gi boo tiitee Aw daanuwiin Ñàng ga  Xëcc Nga ànd ak moom dagg daw wëlbati Mere ak won ginnaaw
Tene
Wàll:Rab
Omar Blondin Diop
Dundu ak jaar-jaaram
Bolondeŋ Jóob a ngi gane àdduna ci sancug Farãs (colonie française) gii di Niseer (Niger) ci atum 1946. Baayam doonoon ab fajkat (médecin) di saa-afrig, ñu jële woon ko Ndakaaru mi doonoonjooja jamono gëblag (la capitale) doxaluwaayu (l’administration) Afrig soowu jant gu Farãs (AOF),yóbbu ko Dooso, gox bu ndaw bu nekk ca Ñaame (Niamey). Doonte sax ay xalaatam ci politigjëmmalu ko woon mu jëm ci xeex nooteel gi, kilifay nootaakon yi dañoo amoon ci moom njort luñaaw ne dafa bañoon Farãs. Li gën a yokk loolu mooy limu jàppaloon tànk lefu (l’aile) kuréel gidajale liggéeykati àdduna bi yépp. Tiitànge gi mu amoon ci ni yëngu yëngu yi jëm ci bañ nooteel digënee am doole ginnaaw bi ñu jógee ci ñaareelu xareb àdduna bi yépp (deuxième guerre mondiale), moo waraloon Farãs doon bàyyi xel bu baax ñi mu tudde woon “ñi bañ Farãs” (les anti-français). Bi ñu bàyyee seen waa kër ñu ñibbisi Senegaal, Bolondeŋ ag ngoneem (son enfance) Ndakaaru lako gën a defee. Bi mu amee 14i at ci la dem toog Farãs, baayam wéyal fa am njàngam ci wàllu paj
Biñu nee Senegaal moom na boppam tamit, loolu ciy wax rekk la yem. Seŋoor àndul woon ci réewmi génn ci nooteel ci saa si. Limu bëggoon mooy ñu ciy dem ndànk ndànk ci diirub 20i at. Ba taxna bimu jiitee réew mi mu saxoon di sàkku ndimbalul Farãs. Ci atum 1962, Seŋoor gaawtu taqalàndandoom bu yàgg bi di Mamadu Ja mi jiitewoon jëwriñ yi, jiiñ ko ne da doon daaneel nguuram.Loolu jur ñu teg Mamadu Ja loxo, tëj ko lu ëpp 10i ati kaso. Ci atum 1968, ci seleŋlu gu daj réewmépp (grève générale), alkaati yi dal ci kaw seleŋlukat yi (les grévistes) ci ndimbalul sóobarey (lessoldats de) Farãs yi. Diggante Seŋoor ak Farãs gën a sori loolu ci atum 1971, ci posem (occasion) ngan gu njiitu réewum Farãs di Sors Pompidu, di xaritam teg ci bokkoon ak moom fañuy jàngee,doon amal ci Senegaal. Lu mat at Ndakaaru nekk di waajal ngan gu gàtt googu yamoon ci benn bisdong. Fi gan geek ñimu àndal waroon a jaar yépp, kilifa yi dañoo defaraat yoon yi, yeesalaat taax yindax bëgg a làkk lépp luy màndargaal ag ñàkk ci gëbla gi (la capitale).
Alkaati yi teg loxo gàngoor gépp (toute la bande) ci jeexitalu weeru nowàmbar ci atum 1971, fan yunéew bi Seŋoor di waaja amal nganam gu njëkk ca réew ma ginnaaw bi tasug Lëkktoo gu Mali(Fédération du Mali) ci atum 1960. Raji (les renseignements généraux) Mali yi Ceekoro Bagayokojiite ñoo leen toppoon raju (espionner) leen ay weer.
Xibaar bi daanu bisu 11i fan weeru mee ci atum 1973 : Omar Bolondeŋ Jóob saay na (est décédé). Mu amoon 26i at. Xibaar bi ne tasar. Ndaw ñu bari génn ci mbedd yi di bind ci turux (murs) yi cigëbla gi “Seŋoor yongkat (assassin) ; Ñu ngi ray seen doom yi, yewwuleen ; Bolondeŋ kenn du kofàtte”. Ci saa si, nguur gi dafa nëbb pekke (crime) wi. Waaye àttekat-luññutukat (juge d’instruction)bi lànk ndigal li bawoo ci nguur gi, daal di teg loxo ñaar ñu ñu jàpp ne seen loxo taq na ci mbir mi.Daa gisoon ci këyit yi ñu jëlee ci kaso bi ñu bind ne ayu-bis laata ñuy siiwaal ne dafa xaru, Bolondeŋdafa xēmoon waaye ñi yore kaso bi yëgalu ñu ko woon seen yaram sax. Waaye keroog bamuy waajateg loxo keneen ku mu njort ne taq na ci mbir mi, ci la ko fa kilifa yi jēlee teg fa beneen àttekat mudakkal luññutu gi (l’enquête) ndax ne du céram. At mu jot, 11i fan ci weeru mee wu nekk ay sóobare(soldats) ñoo doon wër bàmmeelu Bolondeŋ ngir bañ nit ñi ñëw di ko màggal.
Akisi Kuwaame
Akisi Kuwaame (borom-këram sant Lebahi) mu ngi juddu benn fan ci weeru sãawiyee atum (1955-2022) ci Singrobo (Casale, Kódiwaar). Moom mooy jigeen ji jëkk a nekk seneraal ci làrme bu Kódiwaar. Moo nekk njiitu wér-gu-yaram bi ak ndimbalu askan li ci larme bi.
Biir bu daw
Liy musalaate ci biir bu daw mooy cet, di naan ndox mu sell, ak raxas loxo. Nàmpal liir ba juróom benni weer gën gaa néew lañu digle ak ñaq biy aare ci rotawiris. Pajtalu naan ndox muy faj (ORS), manaam ndox mu sell muñ boole ak tuuti xorom ak suukër, kumu neex nga fajoo ko. kumu neex itam nga jëfandikoo doomi Zinc. Xayma nañu ni garab yooyu muccal nañu 50 miliyoŋi xale ci 25 at yii weesu. Taamu nañu ci ku am biir buy daw mu wéy di lekk ñam wu sell, sudee liir ñu wéy di ko nàmpal. Soo amul foo jëndee ORS (ndox muñ jaxase ak xorom ak suukër), mën nga koo defaral sa bopp. Sudee nit ki daa ñàkk ndox mu bari, war nañu ko mën a sampal buteel. Lu ci gën bari; naan ndox mu bari mën na ko saafara. Antibiotik, suñu ko jëfandikoowul lu bari, dina ciy faral di baax ci ñi am biir buy daw ànd ak deret ak yaram wu tàng lool, ak ñiy am biir buy daw bu ñu tukkee, ak ñi am yenn jàngoro yi ci seen biir. Loperamide mën na wàññi jaabante bi ci wanag wi waaye kenn digalu ko ñi seen biir bu daw tar lool.
Arafu R
Rayal sa rëy gi rendi reewandeek ragal te roy rafet-rafet yi réccu ràggi xol
Nguri
Wàll:Gunóor
Maymuna Kan
Jamono ju mu faatoo: benn bés ci weeru mars ci atum ñaari junni ak fukki fan ak juróom ñeent (amoon juróom ñetti fukki at ak benn ba muy faatu) ca Pari
Réewam: senegaal
Suraas (wirgo)
Mboq : Melo (fr : jaune)
Xiibon
Royuwaay yi
Wàll:Paj
Liggéey (jëmm)
Ci jëmm, liggéey bi jenn doole def mooy kàttan gi doole jooju joxe ngi tomb bi ñu ko jëfe man a topp, maanaam jóge fa mu nekkoon randu benn digal bi. Digal bi muy randu mi ngi aju ci taraay ak jubluwaayu doole ji. Soo buuxee ab lal, mu randu, def nga ab liggéey, tomb bi nga jëfe doole ji, maanaam fi nga jañee lal bi doole ji, mooy fi nga teg say yoxo, te dañuy toppaale lay biy randu.
Ngóora (jëmm)
Ci jëmm, ngóora gi mooy limu kàttan gi genn noste di jox geneen ci jenn jamono. Kon ngóora daf lay delloo ci kàttan gi nekk ci biir genn noste gi, dila xamal liggéey bi mu man def ci jenn jamono. Liggéey bi man naa gaaw te woyof, diis te yeex, walla boole ñaar yépp, gaaw te diis, boobaa dina laaj kàttan gu jéggi dayoo.
Natt ngóora gi
Su fekke kàttanu mbëj lanu am, noo ngi koy nattek ab baril ci diggante dend beek dawaanu mbëj bi:
Jeqiku gi xam-xam amal ci Elektron
Elektron nag nekk na ci bépp ne-ne bu Yàlla sàkk, moom nag mooy peek  fepp wi, moom nag foo ko fekk da koy wër ngir xëcc gi ko fepp wiy xëcc. Elektron ni muy wëre fepp wi - booy xool - day mel ne ni kawkab yi di wëre jant bi. Elektron nag day yanu ay cëfkay mbëj yuy bañ ,fepp wi di yor ay cëfkay mbëj yuy wuyyu  walla nangu.
Xam-xamu Elektron ni mu sosoo:
Xam nañu ne xam-xamu mbëj moom xam-xam la bu ñu xame bu yàgg ci ki ñuy wax Taalis, di woon boroom xam-xamu Geres. Ay boroom xam-xam yu bari nag ñëw, gën koo jëme kanam, bokk na ci ñooñu kii ñuy wax Wilyaam Jilbert, di boroom xam-xamu Angalteer boo xam ne mooy ki teqale dooley mbëj ak dooley bijjaakon, ci noonu la wuuteek kii di Taalis mi ne woon ñoom ñaar daal benn lañu. Jilbert it xamoon na ne duusi mbëj yi ñooy jur dooley bijjaakon. Boroom xam-xamu Almaañ bii di Anofon Jiyorik, moom itam di ki njëkk a genne wuutuloxo buy juddal mbëj, maanaam jumtukaay buy tax mbëj di judd, di am, loolu di ci atum 1663 g. Tomas Adison it ñëw, indil ñu làmp bu mbëj.
Jumtukaay yu elektronig (walla mbëjfeppal) yi ak seen njariñ:
Jumtukaay yu elektronik yi mujj nanu ci jamono jii nu nekk, di loo xam ne foo wëlbëtiku gis ko, ci kër yi, liggéeyuwaay yi, dëkk yu mag yi, yu ndaw yi, mbay mi ak mecce yi añs.
Jumtukaayi elektron yi dimblee nanu ci wàlli ngànnaay ak xare, ak aaru. Leegi gis nga soxu fepp (bombe atomique), rajo, jumtukaay yi amul buum , ak yiy yonnee tey nangu, ak yiy nataal añs.
Bañkatu ndeer
Bañkatu Ndeer te nu gën ko xame bañkatu jigeeni Ndeer wala talaatay Ndeer nekk na fànn guy màndargal wala misaal bu wone xeex bañ a doon njaam gi amoon ci xew-xewu démb senegaal..
Fànn googu, taarix nettali na ko. Li muy metti yépp waa dëkk ba wone nanu ci seen jàmbaar. Am nañu ci woy wu dul fey mukk. Nit ña xare nañu fa, jaay fa seen bàkkan, mu gënal leen doon jaam.
Ni mbir mi demee
Nëbb nanu xale yi ca toolu dugub bi nekk ci wet ga. Jigeen ña jël nañu seen gànnaay, sol seen yëre jëkkër ngir gëmloo saay saay yi seen dogu ci aar dëkk bi(4).
Esaas
Wàll:Simi Wàll:Kàttan
Soxna Jaara Buso
Am njàngam ak ab yaram:
Aywaay! ak li dudam gi di gàtt lépp (33 i at) téewul bind na Alxuraan ñeenfukki yoon ci yoxoy boppam (40 i kaamil) ndax daa mujjoon di ab jàngalekatu Alxuraan ci Taaral mbind,
Jigéen ci lislaam:
Lislaam ginnaaw fimu fekk jigéen ak nimu ci taxawe bamu déñ fi, li mu tëral ngir ñoom a gën a tee yeeme, ci sàmmu léen, wormaal leen, ak taxawu leen, tey tëkku képp ku léen wormaalul, mba nga leen di fowe. Jox leen it kem daraja ak góor ñi ci wareef yi ak àq yi, ci waxi Yàlla ji muni: «Góor ñi ñooy Kilifa ci kaw jigéen ñi, ci ngënéelul Yàlla ci diggante ñee ak ñii» kon sàmm jigéen ñi farata la ci bépp góor bu di kilifa,
Jigéen june nag, mu wutal ko góor gu ko war a wattu, yiir ko, diko taxawu ci pakki àdduna yii diis ci ndoddu jigéen lool, Baay, jëkkër mbaa mag, (te góor gu mukàllaf yaay sa sàmmub bopp ci loraange yi) te jàppe ko muy lu «sakré» (worma), wormaal léppam, bëggul kenn ku ko fowe bëggul it mu fowe boppam,
Soxna Jaara BUSO ci pénc mi:
Niki noonu lees ko defale Soxna Jaara ci bimu ci tolle, fàggul ko te tànnal ko ab Sëriñ ci anam gamu gëne, ak ci melo yiy sax ci nit,mu déglu it wax yu am solo yooyu ak soññee yooyu, ci ag teewlu, dégg ak topp, Waaye ci yaru gimu yaru ci xamlu Yàlla ak di jéem a xàmme, ak xalaat yu sori yi Sufiyànke yi baaxoo,
Amna wax i Sëriñ Tuuba jukoy wéral, Amna bis am góor gu ñëw ci Sëriñ bi, melni ku yàkkamti lool, Sëriñ bi neko: Diw ! fàtte wu ma sama Nag wa, daadi ni: Jëmm jii de, ba may gën di gone bind naa ab Kaamil, diko jox saa Baay Sëriñ Moor Anta Sali muni ma : Xanaa nga yobbu ko saalum ngir man cee am darra, Lu man a jëm ci kër gi, Sëriñ bi neena: Ma dem Saalum diko wecee ku, di wër ba am kuma ko diktal muni ma: aah ! ndongoli man dey Soxla naako waaye ab xaalis de yoru mako, te lima yor xamnaa ni ab dongo du ko war a soxla, niko; Aw nag de laafi yor, Sëriñ bi neko: aah! aw nag moom lu ko yobbu dina yéeme, neena: nag woowee góor gii mooko ni man naala ko jiitalal, Sëriñ bi neena ma warlul ko Àjjana ak guddu-fan, Ni góor gi: "gis nga sama ndëel ya ?" muni ko: "aah! gis naa benn bi de muy gudd fan gi, bi ci des kay a ma wóorul", Sëriñ bi neko:"Waaw! bi ci des it noonu rekk, amul sikk".
Ba bis (xayna matt jafe nako), ngir bëgg a matale càkkutéef i boroom kërëm, tax mu dàjji gaal gi mu daa denc i mbiram, ngir taalale ko Ab sëriñam, Cey !!
Diggante Soxna Jaara ak Sëriñ Tuubaa:
Soxna si ci ag maandoom, bi sëriñ biy gone daana def ay xarbaax mu koy yëg di ko gis, waaye Sëriñ bi daa sàkku ci moom ngir mu bañ koo yegge Baayam du caageenu mbooloo mi.
Furset
Essbesteck
Aset
Wàll:Suti Wàll:Waañ
Iyon-jawwu
Wàll:Suuf Wàll:Jëmm
Sibiru
Gis nañu ni, màtt-màttu yoo bu jigéen bi tuddu Anophele mooy joxe feebar bi. Sula màttee dafay dugal parasit yi nekk ci tiflitam ci sa deret. Ginaaw loolu mu jàll ci res wi ndax foofu lay màggee ak juree. Juróomi xeeti Plasmodium a mën a dal nit te ñooy la nit mën a wàlle. Ñu bari ñu sibbiru di faat P. falciparum ak P. vivax, P. ovaleñoo leen faat, ak P. malariae biy joxe sibbiru bu tarul lool. Xeet yi tudd P. knowlesi bariwul lu ñuy daaneel nit. Bu ñuy seet ndax danga sibbiru jël ci sa laamu deret xool ko ci mikroskop, wala ñu jëfandikoo test bi tuddu antigen-based test bu gaaw la. Defar nañu jumtukaay buy jëfandikoo polymerase chain reaction ngir gis ADN bu doomu jàngoro ji, waaye loolu bariwul ci barab yi sibbiru bari ndax dafa seer te jafe.
Oiapoque
Oiapoque : dëkku Breesil
Gaal
Wàll:Moto
Toulouse
Wàll:Dëkki Faraas
Arafu S
Arafu S
Tekuruur
Wàll:Taariixu senegaal Wàll:Cosaan Séeréer
Arafu S
Sa bakkan bi dang koy sébéñ ba’m séxéñ   ci ag nooy akug topp sunna’ak sëfam
Nangay sémb loo man di sottal di sos  te siiw am njariñ ak sutura’ak ngërëm
Te bul def safaan it ba tax ngay sangéem   sippeekul di surgab ka man tey ka xam
Max
Wàll:Gunóor
Saara
Wàll:Yay Wàll:Melosuufug afrig
Bennoo gu Almaañ
3	Ak bennoo gu nduwaan gu Saksoniya
Ñu leeral leen ne bi 1848g di jot, fekkoon na Brusiya muy réew mu am kàttan ci tere Otris muy dugg ci mbiri nguur-nguuraani Almaañ yi. Naka noonu, nekkoon na it mu amoon kàttan ci jiite yëngu-yëngu gi jugoon ngir bennal Almaañ. Nguur-nguuraan yi bokkoon ci Solofrayn it, doon man a dimblante ci seen biir ci wàllug koom-koom, te daan jëflante ci lu dul yoonu Otris di ci nekk mbaa ñuy diisoo ak moom, walla ñu koy tàggu. Ci noonu nguur-nguuraan yooyu tàmblee xoole Brusiya bëtu kilifa. Ci noonu la bennoo gu koom-koom googu doon màgg ak a dëgër ci ro kerug Solofrayn, mujjoon di ab jéego bu mag jëm ci ag bennoo gu politig ak xare ci Almaañ.
Politigu Bismarck ci lu jëm ci bennoo gu Almaañ gi:
Wàllug xeetu (nationalisme) nag moom gis-gis bi mu ci amoon moo gënoon a yaatu bi mu amoon ci sartu réew, ndax daa gisoon ne sartu réew moom, mi ngi ame mook ay jubluwaayam, ci ginnaaw bu ag xeetu amee ba noppi.
Bismarck wone na dogu gu mag akug takku contar teg gi Otris teg loxo Almaañ
Loolu nag gën na a fése ci taxaw gi mu taxawoon ci dakkal politigu Otris bi muy teg Almaañ. Looloo taxoon Otris mujj woo buuri Almaañ yépp cim ndaje ca Frankfort, ngir sos ag bennoo gu lëngoo (walla gu federaal), guy doxal ab goornamaa, boo xam ne ay dooleem ak sañ-sañam mi ngi koy jële ci sart boo xam ne Otris moo koy defar, tër ko.
Xarey Bismarck yi ngir taxawal bennoo gu Almaañ:
Bismarck xuus na ay xare ak lu bari ci réewi Tugal yi digoo’k Almaañ, ngir bennal diiwaani Almaañ yi. Ñu tudd ñatt rekk ci xare yooyu, ñooy:
Xareb Brusiya ak Faraas
Faraas moom daa jàppe woon loolu muy aw xët ci digg ginaawam, ndaxte moom kat manul woon a dékku ag nguur gu Almaañ gu am doole ci wetam. Moom kay li ko sooboon mooy Almaañ des di nguur gu ñu dogat, ngir mu nekk moom Faraas di réew mi am kiliftéef ci sowwub Tugal bi. Moom kay jamono ju nekk, da daan kontar bennoog Almaañ gi, ni ko Otris kontare woon. Bismarck it tàmbli woon na a xalaat nu muy xëcce diiwaani Almaañ yu bëj-saalum yi ngir ñu bokksi ci bennoo gi. Jëf ju mel ni jooju nag Faraas du ko doon nangu, ndax moom tàmbli woon na di dugg ci mbiri diiwaan yu Almaañ yu bëj-saalum yi, ngir tee leen a bokki ca bennoo gu Almaañ ga nga xam ne Brusiya ko jiite woon.
Football
thumb thumb| Football benn sport .
Wolof (askan)
Waaye ba noppi Njaajaan dañu koo dàqe dëkk ba, ndax daa am ku ko bëggoon a ray. Mu daal di woon daw ba Jolof ca Wolof ya. Njaajaan Njaay dajale woon na Wolof yi ndax ñu gën a am doole, ba man a taxawal Imbraatóor gu Djolof. Wolof yi, Jolof mooy seeni dëkk, waaye ak seeni imbraatoor gi, dañoo demoon dëkk te yor: Waalo, Tekuruur, Kajoor, Bawal, Siin-Saalum, Njarmeew (soog a dëkk Bundu), Ñaani, Wulli, Bambug. Nguur ga gépp Jolof uffoon na ko. Lii moo tax Làkku Wolof mooy làkk wi ñu gën a wax ci Senegaal. Ca atum 1549 la Jolof gu mag ga tas ak Lele Fuli Fak. Nguuri Wolof yépp am seeni buuri bopp: Dammeel ca Kajoor, Teeñ ca Bawal, Baraag ca Waalo, Buurba ca Jolof (Ca Jolof gu mag ga, Buur Fari lañu daa wax). Decce Fu Njóogu ak Amari Ngóone Sabel Faal, ñoo fi njëkk a nekk Dammeel-Teeñ.
Tëjte
Mu neeti:
Ak lu bokkul ak loolu lépp ci li nu manul a lim,ci lii di wone bëgg gi mu bëggal xeetu Yonnant bi (j.y.m) li mu bëggal boppam,mu jagleel ci boroom jagle yi,geneen bëgg gu gën a tar.
Réew yi def ay dank
Tapoo gu Warsaw:
Reewi Asi yee ko sos ak yu Afrig yi, ngir dëgëral diggante reew yi ci bokk.
Niiruw jant
Niiruw jant cig njort, mooy niiruw gil wi nga xam ne ca la sunu nosteeg jant juddoo.
World Wide Web
World Wide Web manees na koo tekkee niki digg lënd gi (lënduk jargoñ) kon ana numu def ba tuddees ko digg lënd ? ndax moom la àdduna bépp ànd di jëfandikoo ku ne jàpp ci génn lawtan fa lawtan ya daje lees tuddee digg lënd moom nag manees na koo jëfandikoo fim ne ci àdduna bi yépp, gox yépp man nañu cee daje, boo jëmee ci ab dal dugal www doora def turu dal ba man naa ñàkk yit ci bu la neexee nde joowkat yu yees yi di nañu nànd sa bëgg-bëgg ba jobbu la, www yii nak limu wund ci wu-angalteer mooy World Wide Web
Ndimbal ci ay nataal
Wàll:Ndimbal
Osasco
100px|leftOsasco : dëkku Breesil thumb|left|300px|
Jéeri ji
thumb|upright=1.3|Lithosphere suuf
Duusub sin
thumb|Ab duusub sin (bi xonk), beneen bi ab [[duusub cosin la]]
Mboolaay
walla aji melal (adjective)niki:
Feebaru tëlbëti bu amul app
Feebaru tëlbëti bu amul app Feebaru tëlbëti bu amul appmooy bennfeebaru xelboo xam ne nit ñi dañuy am soxlaa xoolaat mbir yi ay yooni yoon, di leen di defyenn yëngu yëngu yi ay yooni yoon(ñu koy woowe "aada"), walla am yenn ci xalaat yi di ñëwaat ay yoon (ñu leen di woowe "tëlbëti"). Nit ñi dañuy am jafe jafe wotu seeni xalaat walla seen yëngu yëngu lu yagg. Yëngu yëngu yi ñuy gëna gis ñooyraxasu, woññi mbir yi, ak di seet ndax ab buntu tëju na walla. Ñenn ñi dañuy am jafe jafe sanni ay mbir ci biti. Yëngu yëngu yii dañuy faraldi am lu baree bare ba nga xamantane nit ki ci boppam dundu bés bu nekk dafay metti. Dafay faraldi lu ëpp benn waxtu bés bu nekk. Mag ñu bare dañuy gis ne nekkin yooyu du tekkiwuñu dara. Mënin bi dafa ànd ak ay tik, feebaru ku jaq, ak njàjan bu yoqu ci wallu xaru.
Alex Ferguson
Wàll:Football
Jimbulang
Tekkeem gu daj
Nosiinu jukki yi am na solo lool, ndax moo koy tax a doon ab jumtukaay bu saytoom yomb, kon gëstu ci dina yomb. Ci taariix, ñaari xeeti nosiin lañuy jëfandikoo ci jimbulang yu këyit yi: nosiin gu abajada, jukki yi dañu leen a nos topp nosiinu arafi abajada gu làkk wa ñu binde jimbulang ba, beneen bi mooy séddale leen ciy wàll. Bu njëkk bi mooy bi ñu gën a jëfandikoo ba tay jii, donte xibaarukaay yu mbëjfeppal yi tax nañu ceet geek dello gi man a am, di lu kenn manutoon a xalaat bu njëkk ba.
Premier League
Premier League: football (Angale, Nguur-Yu-Bennoo).
Truong Tan Sang
Truong Tan Sang : njiitull Wiyetnaam yi (2011-2016).
Lu am ag séqoo ak njàppum jaam
Bokk na ci mboolooy way gàddaay yi jañu woon ci kaw Amerig menn mbooloo mom dañu ko cee ga woon manante ko ci (forse ko ci), mbooloo moomu mooy  ñi juge woon Afrig, yobbu woon nañu cig sañ-bañ 500 junni ci ñoom niki ay lar (jaam) ci diggante bi nekk ci 1619 – 1808, jooju mooy jamono ji jëli ay jaam indi Amerig nekkee dib sémb bu ñu taxaw ci amal ko.
Ci at yu néew yu mujj yii yittey Yëngu-yëngu gu xeex yelleef ak àq googu soppiku woon na, ndax kat bi ñu tàmbalee di génne ay àtte yu bees aki yoon yuy tere raññatle, ak bi ñu ñuul dooree di tuxu juge ci kureel gu suufe gi dem ci gu digg-dóomu gi, bi lii amee laaj bi leegi mi ngi jëm ci ndax nag raññatle gu xeet gu njëkk ga ñu jëmale woon ci ñu ñuul ñi du waral ci àtte gi (goornamaŋ  bi) mu jël ay matuwaay yu am solo ngir yéwénal nekkiinu ñu ñuul ñi.
Ci ati juroom ñaar-fukk yi coow ak dàggasante bi bari woon na ci ndax jëf yii am nañu njariñ ak ndax tegu nañu cig maandute.
*
Namandiru
Jaa-Ogo yi, tëgg moo doonoon seen liggeey. Jaa-Ogo yi ñoo indi liggeey bi ca Senegaal. Li mooy tax ca jamono boobu tëgg yi ay buur bu mag lañu nekkoon. Ndax takkay yi, paaka yi, tin yi, leppu ñuy jefandiko ak weñ, ñoom rekk ñoo ko mënoon. Jaa-Ogo yi, am na yu bari deeñi ne, ca Pël yi lañu bokkoon, ndax tur bi ñu joxe seeni nguur Namandiru, ca lakku Pulaar la juge, di tekki = Reew mi am lepp. Seen sant yi tamit, moo di ay sant Pël yi yore. Jaa-Ogo yi ñoo tabax tamit nguuru Tekuruur, tey di nekk Fuuta-Tooro.
Tëgg yi
Wàll:Senegaal
Maas
thumb|200px|Maas Maars
Safara
Li wuutale Safara si ak sawara wi nag; safara mooy taal safara, lépp lu ñuy kos muy tàkk ngir ñu man koo taale rekk safara la, bu dee lu tuuti liy def xuyy ne xamaj daldi fay loolu fer-ñent la. Bu tàkkee ba jàpp di bér-béri sawara la.
Suuf
Suuf si day am ay digaale ag yeneen mbir yi ne ci kaw jawwu ji.
Pël
Li lépp ba am tay Sant yii: Bâ, Bari, Jallo, Ka, Ja, Sow, Jaw, Caam, Naan, Jum, Dikko, Seydi, Mbow, Bokum, Dem, Sidibe, Sàll, Ca fulaadu Pël yu bari Jamanka lañu sant. Ca Mali Sidibe mooy Sow. Ca Niseriyaa Pël yu bari Bello lanu sant. Ku sant Baal, maamam ay Bâ lanu woon. Ku Sant Jakk maaman ay Sow lanu woon. Sankara, Sankaré, Shagari, yooyu yépp benn lanu. Am na Pël yu bari yoy dem nanu ca Wolof ya, looloo tax am ay wolof yu sant (Caam, Mbow, Sow, Naan, Sàll). Am na tam waaso yu bari yoy dikk nanu ci Pël yi, moo tax am ay Pël yu sant Siise, Ture, Njaay, Jakite, Kamara ak yeneen sant.
Waa kër Sëriñ Tuubaa
Ñooñu ñoo di ay xalifaam, dees na indi ñeneen ñi
Pluton
thumb|200px|Pluton Pluton (junjyi: wala  )
Guddi
Wàll:Suuf Wàll:Bés
Merkuur
Wàll:Saytubiddiw
Dalub web
Xool it
Wàll:Xam-xamu nosukaay
Lëkkalekaay
Jaar-jaar
Ak jëm-kanam gu réy gu Internet, lëkkalekaay yi, ci li ñuy wax tag yu HTML lañuy jaare di leen sos, joowukaay bi won la ko; ci misaal
Melosuufug Senegaal
Senegaal a ngi am 11 diwaan, 35 gox, 109 gox-goxaan
Lawbe
Sant yi
Tey, am na ay Lawbe, ci yeneen waaso lañu joge (sooninke...). Moo tax mën nga fekk ay Lawbe ñu yorul ay sant u Pël.
Ay lawbe yu bare, joge ci Sooninke yi, Gaajigo / Gaajaga, Kebe, lañu sant.
Miiraas
MIIRAAS
Miiraas: Xam-xam la buy lijjanti alalu aji faatu ji; muy li mu bàyyi ginnaawam lépp, nan lees koy séddalee ci ñi nga xam ne ñoo ko war a donn, moom nag mooy xam-xam biy jëkk réer, jugee ci àdduna. Loolu nag Sangub mbindeef yi moo ko wax Muhammat (SHW), te it nee na mooy genn wàllug xam-xam, (عن أبي هريرة رضي الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (تعلموا الفرائض وعلموها الناس فإنها نصف العلم وهو ينسى، وهو أول شيء ينزع من أمتي) رواه ابن ماجه والدارقطني) Moom miiraas benn la ci xam-xam yi soqikoo ci Fiq ci la bànqaasoo aw wëppaam (them) day dugg ci biir bànqaasi xam-xamu Fiq bokk ci xam-xami diiney lislaam.
Banaana
Turu xam-xam wi
Musa acuminata
Esperanto
Alfabeto de Esperanto ESPERANTO ( fr.: alphabet)
ESPERANTO - ALFABETO - ( fr.: alphabet)
r
-
s
-
Taysiirul Hasiir
Aw Askanam:
Sñ Moor Jóob boroom xam-xam la dib faqiih di ku dëddu Àdduna dib yarkat bob dundam gépp ci léggéeyal Alquraan la ko jeexal ak waa Alquraan,moo sos Daaray Taysiirul Hasiir, di doom ci Muhammat Faati Gay Jóob,miy doom i Mbay Binta Faal,miy doom i Moor Maanta doom i Aale Soxna Sow; mi sanc Belal Jóob ci ndigëlal doomu magam jii di Sñ Maxtaar Ndumbe Jóob Kokki Bu dee yaayam mooy:Soxna Roqayya Jóob di doom i seex Muusaa Roqayya Jóob,kenn ca Jàmbaari nitug Yàlla kookee tudd Sayxu ka doon xeex ngir yékkati Lislaam,faatu ca atum/ 1875 m.
Ñaari way-juram yii nag ñi ngi bokkoon ci Askan wu amoon diine taqoo ko te amoon ak sàmm,di askan wuñ xam ci farlu ak yéwén ak yéwénal.
Pullaar
Melokaanam
Kon pulaar (walla pël) daa séddaliku ci ay juroomi mbooloo, seenug wuute aju ci barab ba ñu nekk:
Màkkaanum mbëjfeppal
Baat yi
Kon liñu lay yónnee ci sa màkkaanum mbëjfeppal du ab bataaxal, ndax bataaxal dañ koy jàppe niki lu ñu bind ci këyit ak xalima. Bataaxalub mbëjfeppal la, su ñu ko gàttalee mu doon m-bataaxal (di ci jàng: miim-bataaxal)
Konkoroŋ
vignette|Konkoroŋ gi (Hyphaene thebaica) Konkoroŋ xeetu tiir la gu yor foytéef bu gulumba bees di lekk. Moo ngi bàyyikoo ca xawa-dun bu mag bu araab yi, ak ca gànnaaru Afrig ga mu law te faral di sax fa am ndoxi ron suuf.
Melo wi
Konkoroŋ gi, garab la guy àgg ci 17i met ci guddaay. Kuttmbalu ronam danay àgg ba 90 sàntimet. Caram day meññ ay jubbi xob. Xàncam daa liis, yor wirgo wu baam te dër ba noppi yor melow xob yu wow.
Tukkloor
Ca XVIIeelu¹⁷ xarnu, Maalig Si Daawda, tabax na nguuru Bundu, ca Senegaal, ca wetu nguuru Jolof, ak Gajaaga. Moom tamit Def na Jiyaar ca Fuuta-Tooro, deeniyaŋkooɓe yi dàq ko ca dëkk ba. Moom ak njabootam, xarekatam, daw nañu ca Njarmeew, di daje ak Waly Mbëru Mbakke Ndaw berlëp ku daan ilif dëkk boobu. Foofu la tabax nguuru Bundu. Malig Si Daawda, tooroodo la woon.
Ca XVIIIeelu¹⁸ xarnu, Tooroodo Tukkloor yi dàq nañu Deeniyaŋkooɓe yi fa doon Buur (Silatigi). Li yépp ak Suleymaan Baal ak Abdul Kader Kan la xewe. Ñoom nag, duggu nañu FutaŋkooBe yëpp ca lislaam, di fa teg ay Almamy, Almamy boobu moo yore woon nguur bi, dafa waroon na nekk Seriñ bu gëna am xam-xam ca lislaam ca FutaŋkooBe yi.
Nosteg mboolay
Seeni sant: Sih, Lih, Kan, Aan, Ture, Siise, Aïdara, Njaay, Caam, Wan, Ja, Saal, Bah. Am na yeneen.
Ñeeno yi:
Seeni sant: Sow, Jum, Gajaga, Wañ.
Gargamboose
Meññeef mi
vignette|Meññeefum gargamboose Meññeef mi dees koy lekk. Dees koy xolli bam set bala ñu koy jëfandikoo.
Tiir
Tiir xeet la ci xeeti garab yu gudd yi ne sóll. Mu bari lool ci tundu Afrig, Ecopi, Afrig bëj-saalum. Di nañ ko fekk batay ci digg Afrig, fu  ci mel ni Saara, walla Namibi.
Yoonu murit
Yoonu murit walla Muriidulaa ni ko ñenn ñi di waxe, wenn yoon wu am solo la wu tasawuf, muy moom tasawuf benn bànqaas bu mbóotu (mystique) ci lislaam, mi ngi nekk nag rawati na ci Senegaal ak Gàmbi. Muy lu ñu sos ci ndoortel XXeelu xarnu, ki ko def di Seex Ahmadu Bamba, yoonu murit nekk na tay yoon wi gën a am ag jeexiital ci Senegaal, bu ñu waxul ci Afrig gu sowwu gi Murit yi tam ñi ngi jëf lu am solo ci wàllug koom-koom ak politig. Njiitul réew mi Abdulaay Wàdd, mi ñu fal ci 2000, mooy njiitul Senegaal lu murit li njëkk a am.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:yoonu murit
Ngun-ngun
Ngun-ngun xeetu gancax la gu bokk ci njabootu "asteraceae". Garabu rëndaay la, dees ciy safal.
Ñamako
Njariñ li
Garab la gog ay doomam dees koy jëfandikoo, ngir xeeti saf-safal. Dees na ko jëfandikoo it ngir neexal sëy.
Saab-saab
Solo si
Saab-saab bari na pàcc yees ciy jëfandikoo: foytéef bi, xob wi, xoox bi su ñoree, diw bees ciy jële, tóor-tóor bi, reen yi. Saab-saab dees na ko jëfandikoo ci anam yu bari ci wàllug toggu ci àddina bépp. Manees na ko lekk nim bindoo. Fële ca Senegaal dees na ko toggu boole ko ak cere (cere mbuum).
Màdd
vignette|    Màdd bi vignette|Tóor-tóor yi (Saba senegalensis)|alt=Tóor-tóor yi (Saba senegalensis)
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll: garab Wàll: meññeef
Xewar
Cosaan li
Amna it ca Asi gu bari naaj ga: Bangalades, Butaan, End, Nepaal, Siri-lànka, Kàmbots, Lawos, Birmani,Taylànd, Wiyet-naam, Endonesi, Maleesi, Papuwaasi Gine Gu yees ak Filipiin.
Kullu-kullu
Barab yi
Jamono jii garab gi bari na lool Ngogo, ca kër-Mala boobu nu naan Kibale ca Ugàndaa, mu nekk lu "chimpanze" yi du dunde bis bu ne.
Wangari Muta Maathai
Wangari Maathe atum naari junni ak juroom benn
Académica do Mindelo
Associação Académica do Mindelo benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Mindelo ci yu dunu São Vicente.
Yoos-bisaaw
Turu xam-xam wi
Wàll: garab Wàll: garab
Daaru Jaxate
Dina ñu sàmm it ag jur; xar, bëy nag, yii a fa ëpp. Daara amna fa ay kàngam it génne nañu fa.
== Njabootug sëriñ Tuubaa gi daa nañu fa ñëw lu bari, ku mel ni sëriñ Fàllu, sëriñ Basiiru, sëriñ Baara, moom sax sëriñ Baara mii moo feeñal dëkk ba, sëriñ Sohaybu, it daa na fa ñëw ak sëriñ Murtalaa' añs... daan nemmiku mbóot ya fa nekk, ak a xeeñtu saaway ñu baax ña fa nekk. Ci atum 1945 la sëriñ Faatu Jaxate boroom dëkk ba nelaw wuyu ji Boroomam, sëriñ Seex Jaxate wuutu ko fa, ba atum 1990, mu wàcci sëriñ Fàllu Jaxate wuutu ko fa ba atum 2016 sëriñ Murtalaa Jaxate nekk fa, yal na ko fi Yàlla yàggal, moom sëriñ Murtalaa Jaxate mii nag, di jàmbaar lool, joj, def na fa liggéey bu rëy yeesal na barabu sëriñ Faatu Jaxate ba, natt dëkk ba liiñe ko, defar rfa jumaa ju mucc ayib, at mu ne amna màggal gu fay am, muy ag ñaan gog dina ñu ko defal seen maam yu baax yooyu. ==
Marie Samuwel Njaay
Marie Samuwel Njaay (mba Marie Samuel Njie) woye kat i Gàmbi bu maak la won ci jamano 1950s ak 1960s, rawati na yit ci woy i Cosaan. Marie Samuwel Njaay maamam ya nga askan no Siin ak Saalum ci xeetu Séeréer ak Jolof xeetu Wolof. Mo juur woy kat ya Paps Touray ak Efri Mbye, mbukak Alaaji Alieu Ibraayma Cham Juuf maam, ci wali Njuufeen ak Njaayeen.
.ro
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Dëkk ba mujj di dëkk bi gën a dund, ak jàkkaam yeek daaraam yi,ak jàngukaayi xam-xam yi,kaamilub Sëñ bi nag bis bu nekk ñu wàcce ko ci bunt këram ñeenti yoon,ñaari yoon ginaaw jullig suba,aw yoon ginaaw tisbaar,ak weneen ginaaw tàkkusaan,bu dee guddig àjjuma ñu wàcce ko juroom ñaari yoon,mbootum loolu moom,Yàlla rekk a xam,mooy jullig farata gu mu julli gu nekk, tolloo’kub kaamil bu nu koy wàcceel,li ko tàmblee suba gi ba timis,juroom ñaar yi niy wàcce ci guddig àjjuma gi tolloo’k geey ayu bis gi  =  julli gu nekk kaamil.
Bu dee lu aju ci mbindlu mi moom, da daan def képp ku mokkal te rafetum mbind,ñu daa ko bindloo ab kaamil ci lu tolloo’k ñatti weer yu nekk,walla sumun walla robo walla sulus walla nisif ci weer wu nekk,mu ànd ko ak ku mu nirool mbind,mbaa ñu mu nirool.
.st
.st mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Saw Tome ak Preesip
.jp
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1989.
Lebu
Cosaan
Senegaal, lañu agsi, jamono nguuru Tekuruur ame. Foofu lañu fekk seen bokk, di Pël yi ak Séeréer yi. Rawatina Pël ak Seereer yi ñuy napp, ñu leen tudd ci lakku pulaar ay Cuballo / Subalbe. Foof lañu sanc ay dëkk mel ni KasKas ak Njum.
Waaye ci Senegaal, taxawuñu Tekruur rekk. Jaar nañu Jolof, ak Kajoor, sooga mujj agsi ca Ndakkaru ci diggante atum 1430 ak 1530.
Li ci dess, fi la: Réewi lebu yi.
Sëriif Muhammed Aali Aydara
Ay mbindam ci Xam-xam
Bind na ci fànn yu bari yu ci mel ne xam-xamu Islaam, dundug Yónnent Muhammed (jàmm ak ngëneel ci moom) ak 12i imaam yu mat sëkk yu kër Yónnent bi, Ahlul bayti (jàmm ak ngëneel ci ñoom). Ay téereem yu bari siiwalees na ko, ñu man cee lim:
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Woy wi mu defal ligéeykati Sëñ bi ,di ñaan Yàlla ci seen barke,tollale leen ak ligéeykati Yonnant bi (j.y.m),woy waa ngi nii:
.sc
Lëkkalekaay yu biti
Toppdomän
Dibbtóon
Meññeef mi
Doomub dibbtóon deesu ko lekk, ay xobam it noonu. Waaye reen yi buñu ko baxalee man naa faj tooy ak coono. Leeg-leeg ñu toggaalee ko ak laax mbaa ruy ngir faj yaram wu tàng.
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Amaa na leeg-leeg mu dem bind ag xasida,mbaa mu dem ca buntub jigéen ñay siyaaresi,mbaa mu dem nemmiku njaboot gi,su bëggee jàngale,da daan soril nit ñi bunt bi,ñu kuréelu,def géew,mu tàmblee tomb ci suuf ngir njàngalem sariiya ak haqiiqa,ci alxuraan ak haddiis ak hikkam,ak masalay fiq yi,amaa na mu jànglu xasida,bu ko defee wattukat yi jug jéeb,ci kàddu gu neex,moo xam danu koy xool,mbaa nu koy tari,xasida yooyu daawunu weesu tagg Yàlla ak Yonnantam ba,bu ko defee lekk yi ak naan yi,di daw ci diirub jataay bi,lu fa waay soxla rekk ci àdduna ak diine.
Nga gis nit ñi ñu wër ko,ci ginaaw palanteer bi,di dox ànd ak moom,di taxaw bu taxawee,ak fu mu jublu,amaa na mu taxaw ngir tufli leen bu noppee ci ñaan gi,mbaa mu jàngal leen am masala,jàng gi it da daan bir,loolu lépp ab politigam la woon ngir soxla gi ko nit ñi soxla,ngir jariñu,ak gindiku,ak soxla gi mu leen soxla ngir jariñ leen ak gindi leen,bu teelut a lijjanti loolu ñu lor ko ci taxaw ci kawam.
Mozdahir
Ñi mu ci lëngool
Jamono jii am na junni-junniy nit yu ci bokk te nekk fépp ci àddina si.
Ci yoon wi mu jël itam, IMI daf ciy lëngoo ak nguur yi jaare ko ci seen i jëwriñ ak gox-goxaan yi (sàmmkati ndox mi ak àll yi, mbay mi, saytukati kaaraangeg dund bi, njëwriñi jagle yi, calaw yi...), SGBS, mbootaayi àddina bi (Sémbuw dund bi ci àddina bi: Programme Alimentaire Mondial) ak kuréel yi (ANEV: Agence Nationale des éco-village, Association des Voûte Nubienne) ak ñeneen ñu bari.
Guy
Cëggal guy
Cëggal guy mooy xànci guy. Ca bu njëkk, dees ko daa xànc di ko weer di ci defar ay buum. Goj yi ñuy roote ci lees ko daa defare.
Sóobare
Niral xare bi ñàkk na 10i sóobare ca xare ga
Imaam Xasaali / Gasaali
Ñu daa ko dàkkantalee ay dàkkantal yu bari ci dundam, ba ca gënoon a siiw di "  Layu Lislaam  ", ak yeneen niki: Taaru Diine Ji, Layu Diine Ji, Aji-wubbej Xeet Wi, Barkeb Bindeef Yi, Imaamu Imaami Diine Ji, Teddug Xeet Wi.
Amoon jeexiital gu màgg ak ug ndëgg gu leer ci kaw xeeti xam-xam yu bari niki xam-xamu xelale, Fiqub Saafihii, xam-xamu wax, Tasawuf ak Mantiq, bàyyi na fi ay téerey téere ci xeeti xam-xam yooyu.
Xare
Xare ga doxoon diggante jullit ña ak kéeféer ya ca Badar (xare badar), jullit ña a daan.