cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jum
Jum (en : rocket)
Baal
Wàll:Yàllay xeet yi
Ag féex gu joyoo
vide absolu
Balaam
Ku mbubboo turu yonent la woon, te fexe woon a rëbb bànni Israyil, ngir sàkku alal ca jamano Musaa. Bokkul woon ci Yawut yi. Gisaanekat la woon itam. Dafa digal buuru Mowab Balag, ñu jéema boole waa Israyil ak jaamu xërëm. Loolu moo tax Israyil rey nañu ko. Man nañu jàng ci jalooreem ci Nu 22:1-24:25; 31:8; De 23:4-5; Jos 13.22; 24:9-10
Faratay Njàpp
FARATAY NJÀPP
Sawara
Wàll:Jëmm Wàll:Simi
Saambi
Saambi (Republik bu Saambi) : réewu Afrig.
Israayil
Wàll:Asi Wàll:Réew Wàll:Israayil
Poortorikoo
Wàll:Poortorikoo
Ngelaw
air air
Keeñaa
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Keeñaa
Faratay aj
1 yéenee aj
2 tawaaful ifaada
Xeet
Xeet (fr : élément)
Yatt
Yatt
Farata ak sunnaay asaka
ASAKA
Réewum Diggu Afrig
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Mbàmbulaanug End
right|300px Moo nekk ci diggante Afrik ak Asi ak Òstraali ak dottub bëj-saalum
Balastus
Bëkk-néegu buur ba Erodd Agaripa I la woon.
Saasmaakilimaa
li jaaxal borom xam-xam yi seen gëstu jëm ci kéew gi (changment climatique)di ay yàqu-yàqu ci jawwo ji.tàngaay wi di gën a tar,géej yiy wann dëkkuwaay yi,
Balastus
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Taaylaand
Taaylaand (Ruwaayom bu Taaylaand) : réew Asi
Dalu Archimède
Dalu Archimède (fr : principe d'Archimède) : Du ñàkk mas ngéen a gis ay gaal yu mag ñuy tëmb (feey) ci ki kaw géej: te kat ci weñ lañu leen liggéeye te weñ du feey, loolu man nga cee xam dara soo jëlee ab pont mbaa lenn ci weñ tàbbal ko ci ndox.
kon am na jenn doole juy safaananteek diisaayu gaal yooyu, te ñooy tax ba ñuy des ci kaw ndox mi di tëmb. Bu ngéen ci bëggee xamal seen bopp dara, jëlléen loxo ngéen nuural ko ci mbalkam ndox, bu ko defee ngéen yolomal séen loxo te xool, dingéen gis ne am na jenn doole juy jañ loxo bi te di ko tëmbloowaat.
Elimas
Luxuskat la woon, ku bokk ci Yawut yi ci dëkku Pafos ci dunu Sipar. Dañu koy tudde itam Bar-Yeesu. Mu bokk ci gàngooru boroom réew ma tudd Sersiyus Poolus. Dafa dogale Pool, ngir bañ boroom réew ma gëm. Waaye Pool rëbboon na ko ba mu gumba. Man nga ko jàng ci Jëf 13:6-12.
Wërlaay
Wërlaay
Ci baax, wërlaay - walla barabub jëf mbaa mbir, maanaam fu lëf nekk mbaa deesi defe ko fa - mi ngi ame ci jëmm yi (substence), peekte ti (circonstance), mbir yi walla nekkiin wi ko peek wër ko, te di fa ame.
Albert Einstein
Albert Einstein (juddoo Ulma (Almaañ) ci atum 1879, faatoo Princeton (Diiwaan yu Bennoo yu Amerig) ci 1955) doonoon na ab boroom xam-xamu jëmm, xaymakat, xetlukat bu waa Almaañ bu jëloon réewu gu waa Suwis, te mujje ca Diiwaan yu Bennoo yu Amerig.
Lihsaan
Màng (profitoo) leen juroom,njëkk juroom ni ko yonant bi (j.y.m) digalee:bi ci njëkk mooy ag ngone njëkk màggat,2 wér njëkk wéradi 3 am koom njëkkug ñàkk 4 ag féex njëkkug féexadi, 5 dund njëkk dee.Gaawantu leen jëm ca yiw wa njëkk muy faat.
Fay Faat
Waxtuw tisbaar tàmblee ca sawaal ba ca mujjug taxawaay ba,bu la cib ràkka faatee jugal ci lu dul kàbbar ,jàng faatiya’akuw saar cig yalu jekki,taaya, sëlmël.Boo ci ñàkkee nag ñaari ràkkaa jugal te kàbbar te jàng faatiya’akuw saar cig yalu,te bul toog da ngay jug def beneen, julli gi mat.
Bu la ci ñatt rawee nag jugal te bul kàbbar,nga jàng faatiya’akuw saar te yalu leen,nga jekki, taaya,jug def beneen ràkkaa,bu ànd ak faatiya’akuw saar te doo toog,da ngay defaat beneen ràkka rekk cig yalu bu ànd ak faatiya dong,mu jeex.
Baraki
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Tugalasi
Askan: 4,8 miliari way dëkk
Asaf
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Beelsebul
Yàlla ju araam la, ji waa Filisti doon jaamu ci dëkku Ekron. Yeesu moo ko tuddewoon buuru rab yi. Am na ñi xalaat ne weneen turu Ibliis la, ñeneen ñi xalaat ne meneen xel mu bon mu am kàttan ci suufu Ibliis.
Jëmm
Wàll:Xam-xam Wàll:Jëmm
Lonkoyoon
vignette Lonkoyoon Ci séwógaraafi lañ ëpp ci li ñu koy jëfandikoo. Dañ ciy jëmmal ay barab walla ay yoon
Wàll:Melosuuf
Sëriñ Muusaa KA
Sëriñ Muusa KA (Sëriñ Muusa KA werekaanu Bàmba) woykat u wolof ak araab la woon bu mag te xarañ ci, ab jullit la woon bu dëggu te di ab sufiyànke di taalubeb Sëriñ Tuubaa bokk it ci Seexi Sëriñ Tuubaa yi, taalif na lu sakkan ci ay téere ci wolof ak araab rawatina wolof ndax ki mu daa tagg wolof mooy làkku cosaanam muy Sëriñ Tuubaa Sëriñam te sëriñam boobii it Yonnent bi moo doon sëriñam bu ko daa tagg ci araab lakoy tagg, ndax nit koo di tagg di ko tagge weneen làkk wu dul làkku juddoom tagg ga du mat ndax yaangi koy tuutalal cosaanam, ay woy am nag li ci ëpp Sëriñam la ciy tagg ak di soññ bokki taalubeem ngir ñu gën a fonk Sëriñam te nankoo jaamu Yàlla, ku xelu la woon te jàng ba ci woyam yooyii mu woy ci wolof ku jàng `Aruud (xam-xamu woyiin ci araab) ma nu koo jam, sàmmoonte naak sarti woy ak bahru yi (woyiin yi), ba sos na ay Bahru ajami; niki Téere bi tudd «Bu léen njuuj-njaaj» ak way wi mu jébbaloo ci Seex Mustafaa Mbàkke xalifab Seexul Xadiim bu jëkk.
Bëyit yii ci jigéen la jëm, sabab yi tax ñu koy tànn niki soxna, mu jël araf ya araf wu ne mu def ciy bëyit
cofeel gu mat sëkk a ko war cib sëriñam - ku bëgg dof te ku doful doo am ngërëm
Asot
Dëkk la woon, ci bëj-gànnaaru diiwaanu Yude, lu tollu 4 kilomet diggam ak Géej gu Mag ga. Nekk na bu yàgg bala jamano Injiil ji, lu tollu 1400 at. Ci jamano yooyu Asdodd la tuddoon.
Sëriñ Muusaa KA
Bëyit yii ci jigéen la jëm, sabab yi tax ñu koy tànn niki soxna, mu jël araf ya araf wu ne mu def ciy bëyit
neex cere, neex dereet te neexu làmmiñ - neex lépp tey neexlaate gàttu gémmiñ
Jikko yu aju ci arafu baa jëm ci jigéen
arafu baa yile jigéen ju boole - seen jikko yii kenn du la ba ngay xoole
bokk nq ci li mu wax di ci tagg sëriñam ba Sëriñ Tuuba
adunyaa ngi tol new fel fi moom mbaate dëññu teeñ  woroomiy tëndëŋ xammeewu leen ak woroomi téeñ
Olaand
Olaand (Nguur gu Olaand - Aantiy bu Olaand) : réewum Tugal (Óróop). Olaand nekk ci Sowwu Tugal.
Tansani
thumb| Tansani am réewum penku Afrig la, féete ci peggi mbàmbulaanug End. Keeñaa ak Ugandaa ñoo ko féete bëj-gànnaar, Ruwandaa, Buruundi ak Kongóo-Kinshasa nekk ci sowwoom, Saambi ak Malawi nekk ci bëj-saalum-sowwoom, Mosambik nekk ci bëj-saalumam.
Taariix
Jamono yi
Jamono ju mujju ji:( ba ci sunu bis yii)
Rajab
Xeet yi
Amna ci bu ñuy wax kooyi naar, pakkub lëg, jaatoor, beñeb lëg, sawum xaj. Amna ci yu weex am ci yu yor yeneen i wirgo. Amna ci yu ñuy lekk, te muy sax ci suuf di am jëmm, am ci yoy tooke la day raye. Yooyu di raye nag Afrig la ëppe ci tàngoor wi, fu ci mel ni Senegaal, rajab ya fa nekk, kenn waru koo lekk.
Biên Hòa
250px|right|thumb|Bien Hoa.
Wàll:Wiyetnaam
Laman
Cosaanu baat bi
Taarixkat yi, mel ni Seex Anta Jóob, walla Abubakry Muusa Laam, wone nañu, baat boobu, ci Isipt gu yàgg ga la juge.
Ba ñu agsi Senegaal, ci ñoom, laman moo doonoon ku yore suuf si, buur bi. Li yepp, ba indi LAM bi buur bi takkoon ci loxoom, ngir wone ne, moo moom suuf si.
Abadon
Wàll:Baat yi jóge làkku ibrë
Maars (weer)
Wàll:Weeri at mi Wàll:Maars
Aaroona
thumb|250px|Aaroona Ci làkku ibrë (אַהֲרֹן) la tur wi jóge. Aaroona mooy ni ñu ko waxe ci Lislaam. Ci angale ak ci faranse mooy Aaron.
Magu yonent Yàlla Musaa la woon, ñu bokk ndey ak baay. Ñetti at la Aaroona mage Musaa. Baayam, Amram la tudd te yaayam Yokebedd (Ex 6:20). Amoon na ñeenti doom yu góor ci jabaram, Eliseba. Ñooy Nadab ak Abiyu ak Elasar ak Itamar (Ex 6:23). Aaroona amoona benn rakk bu jigeen, mingi tudd Mariyaama, doomu ndeyu Aaroona ak Musaa (Ex. 15:20). Mariyaam bii, bokkul ak yaayu Yeesu Krist.
Ba Musaa demee ci kanamu Firawna Aaroona dafa àndoon ak moom ngir nekk yonentam (Ex 7:1). Yàlla tànn na ko, mu jëkka doon saraxalekat bu mag ba ci biir bànni Israyil. Moom moo sàkkaloon bànni Israyil benn xërëm bi xaaroon Musaa ca tundu Sinayi. Ñu tëgglu aw sëllu, muy xërëm, ñu di ko tuuru, di bànneexu ci seeni jëfi loxo (Ex 32:1-28). At, ya Aaroona dundoon, 123 la. Ci kaw tund wi ñu wax Xor la faatu (Nu 33:39).
Abba
Mu ngi tekki ‘pàppa' ci làkku yawut. Turu cofeel la. Yeesu moo jëkka boole tur wi ak Yàlla. Làkku yawut wi ci jamano Injiil ji, arameyni la tuddoon. Mujjoon nañu àbb baat bi, duggal ko ci làkku gereg ak ci làkku ibrë.
Abilen
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Siri
Mustafa Kemal Atatürk
thumb|right|300px| Mustafa Kemal Atatürk Mustafa Kemal Atatürk » mi ngi juddoo ca Saloniki ci 19 Mee ci atum 1881, génn àdduna ca Istanbul (ca Tirki) ci 10 Nowembar 1938. Nekkoon taalifkat, bindkat doonoon it killifa aada ca Tirki.
Filmi ci wollof
Franc, Le (1994)
Karmen Geï  (aka Karmen) (2002)
Sarax-si (1983)
Melosuuf
Lonkoyoonu adduna bi
5 – Goxub Tugal ab tolluwaayam tollu ci benn ñaareel 10 milyoŋi kilomet yu kaare, way dëkk ya tollu ci 750 milyoŋ ciy nit.
- Adduna ju yees ji – moom mi ngi ci xaaj bu sowwu bu kol-kol bi – mi ngi ame ci Amerig gu bëj-gànnaar gi ak Amerig gu bëj-saalum gi, ñoom ñaar ñooy ñaari gox yi nga xam ne bi leen nit wuñee (decouvrir) ak leegi ay xarnu (siecle) rekk la, la ëpp ca ña fa dëkke ay waa Tugal lañu yu gàddaaye Tugal dëkksi fa, moom Tugal nag benn la ci goxi adduna ju yàgg ji.
- Mbàmbulaan gu dal gi moo dox ci diggante ñaari gox yii di Asi ak Ostraali cig wàll, ak ñaari gox yii di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi ci geneen wàll, bu ko defee mbàmbulaan gu atlas moom dox ci diggante ñaari gox yii di Tugal ak Afrig ak ñaar yee di Amerig gu bëj-saalum gi ak gu bëj-gànnaar gi, bu ko defee mbàmbulaan gu end gi tàqale ñaari gox yii di Aseek Afrig wëlif goxub Ostraali, mbàmbulaanug bëj-saalum gi tàqale mbooleem gox yi wëlif goxub dott bu bëj-saalum bi
Wàll:Melosuuf
Liggéey (ci muridulaa)
Lii lépp nag jëf na ay jëf ci def murit yi ñuy benn ci kuréeli Afrig yi gën a tèkki, moo xam ci seen réew la mbaa feneen. Fu ñu nekk ci adduna bi rekk dananu jeem a booloo ngir jënd jàkka walla barabub daje. Seen dimbalante gi nuy def tax na ba ñu bees di man a tukki bay man a ligeey ak a ami këyit. Ci safaanub ñu nekk fi di ngàññ dogal bi ak a jàmbat, ñoom daal yaxaantukat yu sawar lanu te muus, yuy dugg ci ligeey yu yombadi yi nga jort ne dunu ko man, te fu nekk it ci adduna bi danu fay dem di def senni ligeey. Nan jël ku mel ne Aliyun KA, ab bitig la am buy def njaayum bëbëstan (vente en gros) ca wetu gaarub Rom ba tudd Termini. Moom rakk la walla mag ci Sheex KA mi nekk Tuubaa di topptoo njaboot gi. Aliyun KA mii jaaykat la buy def njaayum ay maska yu waaso di ko jaay nag ay moroomi senegaleem yuy jaay di wër ( walla sax ñu duli senegale ), bu ko defee ñoom ñii di ko jaayaat ci mbedd yi walla ci tefes yi. Lenn nag ci njaay mii Senegaal lay bàyyikoo wayye li ëpp day bawoo Endonesi, Thailande mbaa End.
Ñi ngi nattale ne murit yi tollu nanu ci 40% ci askanu Senegaal wi. Waaye bu dee ci bitim réew ñoo ëpp ci imigrey Senegaal yi nuy tollale ci 700,000. Murit yi it ñooy daanaka 80% ci jaaykati Senegaal yiy wër, tey jaar ci mbooleen qàli Itaali yu mag yi. (Fraans mi doon dooley sancaan ji tegoon loxo Senegaal mujj na doonatul réew mi senegale yi jëme séen një. Ay fukki at a ngii Itaali nangu barabam boobu ci moom, waaye nag jamono jii ñu nekk Espaañ a ngi jéegoy jéego ci fuqarcee ko ci Itaali. Lii sax moo waral ci weer wi (desambar 2006) lu jege 80 waa Senegaal ñoo sànku ci ndox mi, ci séen gaal gu laboon te jëmsi woon Espaañ, ca dunam ya tudd Canaries).
Libi
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Libi
Adiratig
Ci angale mooy Adriatic; Ci faranse mooy Adriatique
Agabus
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale ak ci faranse mooy Agabus.
Samowaa
Saamowa (Etaa bu Moomboppam bu Saamowa) : réewu Oseyaani
Akaykus
Benn toppkatu Yeesu bu dëkk ci Korent la woon. Moom ak Fortunatus ak Estefanas dem nañu Efes ngir xamal Pool xebaaru mbooloom ñi gëm ma nekkoon ca Korent.
Aadama
Aadama mooy ni ñu ko waxe ci Lislaam (آدم). Ci angale mooy Adam te ci faranse itam mooy Adam. Mooy nit ki Yàlla jëkka sàkk.
Aadama ci Alxuraan
Yàlla wahyu suuf si ne ko: damay sàkk ci yaw ay bindéef, amna ci ñoom ñu may topp, am ci ñoom ñu may moy, képp ku ma ci topp ma tàbbal ko guyaar, képp ku ma moy ma tàbbal ko sawara.
" Moom moo bind nit ci ban bu tikk dëgër ".
76. “[Ibliis,] tontu ne ko : maa ko gën ndax yaa ngi ma bind ci safara moom nga bind ko ci
Aadama Ak Noonam Ba (Ibliis)
". Nu wax ko ne ko : “Kii dey sab noon la yaak sa soxna. Farluleen ba bu mu leen génne Àjjana, [su ngeen génnee] da ngeen sonnu de.
Ibliis jaare ci bëggug Aadama ci sax fi dàkk ak sax ca guyaar; bañ fa a génn. Mu xam ne loolu ay tombug néew dooleem, Ibliis daa bëgg a wan ne sunu Boroom; man naa alag kii nga may gënalee. Adaama moom ndaysaan, xamul dara ci kàcci Ibliis yi, waaye li mu ko wax neex na ko te jar na a jarabu, mu yëg ne loolu du'y fo mu laaj Ibliis naka lay def ba am loolu moom ak soxnaam Awa? Ibliis ne ko : ndax yaa ngi gis garab gii ñu la tere nga lekk ci? Moo la ko man a may. Waaye ba tay Aadama gëmul Ibliis, muy fàttaliku tere gi sunu Boroom tere woon ci mu bañ a jege garab gi.
Kon naka la Aadama def ba lekk ca garab ga ak aartu yi ñu ko aartu yépp bàyyikoo ci sunu Boroom?
wàccug Aadama Ak Awa Ak Ibliis Ci Kaw Suuf
La dal Aadama dal ko; mu lekk ca garab ga, sunu Boroom wàcce Adama ak Awa ñoom ak Ibliis ci kaw suuf, Yàlla a ngi naan:
nanga bokk ak ñoom alal ak i doom te dig leen”. Waaye Séytaane du leen dig lu dul ay nax."
Betani bu Yerusalem
Dëkk bu ndaw ci tundu Oliw ya, daanaka 3 kilomet diggam ak Yerusalem ci yoonu Yeriko. Tur bi moo tekki këru figg yi. Yaakaar nañu ne amoon na fa dëkk tàmbali ca 600 at yu jiitu jamono Kirist ba 1400 at gannaawam. Foofu la xariti Yeesu, di Màrt, Maryaama ak Lasaar, dëkkoon. Ca ayu-bésam bu mujj ba Yeesu doon na fanaan Betani, di xey dem Yerusalem bés bu nekk. Mc 21:17; 26:6; Mk 11:1,11,12; 14:3; Lu 19:29; 24:50; Yow 11:1,18; 12:1,9.
Imbraatóor gu Mali
Sunjata Keyta
Musaa Keyta di ko wax itam Allakoy, siiwoon na ndax aji Makka yu bari yi mu defoon, loolu saxaloon na diiney Lislaam ci xoli Njabootu buur bi. Doom, di itam Ndono lu Musaa, Nare Famagan (1218-1230) siiwoo na loo ndax yaatalam jëm bëj-gànnaar, ak sowwu, ak pegg gu ndeyjooru Kaw-Niseer, nootoon Somono yi. Nare Famagan bari woon na ay jabar, kenn ci ñoom mooy ki ñu dàkkantale woon Kuduma (boroom góomi yaram yi). Jabar ju tawatoon jooju mooy yaayu Sunjata Keyta. Bi mu juddoo ba juroom ñaari at managul woon a dox.
Koom-koom
Koom-koom
Xam-xamu koom-koom ( ci Fr:economie)moom xam-xamu mboolaay(social) la buy yëngu ci gëstu ni ñuy jëfandikoo jumtukaayi jóox(production)yu daytalu yi am cig mboolaay (société) ngir faj soxlay ak xemmemtéefi cér(membre)yu mboolaay gii.Xam-xam bii nag mook xam-xam yépp a yam, dafa am ay dëgg-dëggam akaki àtteem waaye jeexiitalu gi mu def ci nekkiini mboolaay yi ak yu politig yi (les conditions sociales et politiques)ak ni ay séqoom ( ay relation-oom) dugganteek nekkiin yii tax na ba melow mboolaay muur ko, cuub ko.
Imbraatóor gu Mali
Imbraatóor gu Mali
Wàll:Taariixu Afrig Wàll:Nguuri Afrig
Umar Kan
Jaar jaaram
Umar Kan, gén na adduna ci weeru rakkaati-gàmmu atum 2008, ca Diiwaan yu Bennoo, fu ñu ko doon faj.
Podoor
Wàll:Dëkki Senegaal
Xam cig sori
noppeegul
Jinax
Jinax j: rab la ci rab yi dëkk ak nit ñi.... thumb|right|400px|Jinax
Réew yu Bennoo yu Mikronesi
Mikroneesi, Etaa yuñu Federe yu (Etaa yuñu Federe yu Mikroneesi)
Bëj-gànnaaru Afrig
Séwógaraafi
Réewi bëj-gànnaaru Afrig :
Moldaawi
Moldaawi, Republik bu (Republik bu Moldaawi; ro: Republica Moldova) : réew Tugal (Óróop)
Wàll:Réew Wàll:Tugal *
Njagatun
Njagatun : Lutjanus goreensis (jén - dundat yi)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Jén
Broken/Dalal-jamm
Dalal-jamm, yaa ngi ci wikipedia gi ñu jaglel kàllaama wolof, muy ab tèerexamteef gu tinkiku goo xamne ñi koy jàng bokk nañ ci ñi koy bind. ku nekk man nga cee dugal sa loxo, bind ay jukki yu bees wala gënël baaxal li fi jota nekk; ndaxte ngir mebet mii mana dox ci ni mu gënee, dafa laaj ay loxo yu bari. Kumu manti doon man nga cee japp ci njekk ak teranga, topp atte yi'ñ fi tërël, ñoo ngi lay dalal. Li mu doon lu ubbeeku ngir ñëpp te amul'g pay, ñi binduwul tamit ci biir,''' moo tax Wikipedia manula joxe ay wòoraange ci baaxaay ak celltey ndefam. ''' Donte askan wu wikipedia moo ngi tijji ay gëtëm di ko jeema aar ci anam yu dëgër. Ci saa su ne man na am ay xët yu ñu say-saye wala yuñu soppi ci anam yudul yi gën te tay ko, def ci ay xibaar yu baaxul wala yu dëppowul ak dundinu sa waa-gox.
Alisa
Yonent la woon, bu donnoon yenu yonent Yàlla Iliyas. Man nañu jàng ci jalooreem ci 1Ki 19:19-21; 2Ki 2:1-2; 3:11-20; 4:1-8:15; 9:1-3; 36-37; 13:14-21.
Siin-Saalum
Fa mu nekkoon
Moo nga nekkoon ci diggante yii: Kees, Njaareem, réewum Gaambi, mbàmbulaanu Atlas, ci diggante bëj-saalum ak sowu Senegaal, ca dexu Saalum. Diwaan ba mu nekkoon bari woon na ndox lool, amoon tamit ag joor ak ab àll, amoon na suuf su nangoon mbay.
Kàttan
Melokaanam
Kàttan dana ame ciy melokaan yu bari, niki kàttanug doolerandu (mecanique) ak gu tàngoor, ak gu dinaamig gu tàngoor (tangdooleel,termodinamique), gu kimyaa, gu mbëj, gu ceññeer ak gu saal( walla xartil), kàttan yii yépp nag man nanoo def ag soppiku gu biir jaare ko ci ay yoon yu dëppoo. Ñam wi nuy lekk am na kàttan gu kimyaa gu yaram wiy denc te di ko génne bu nuy liggéey walla nuy génne ab coona (def effort)
Sowwu Afrig
Melosuuf
Ci barab yu bari yi nekk ci Diwaan bi kilimaab yemoo la ñu am, allub yemoo it am na fa. Bari na ci ay réew yu bari gancax, am na ci tamit réew yu bekkoor: yi jege ndand féy-féy gu Saara, yu ci mel ne Senegaal ak Mali
Suwe
Suwe mooy weer wi njëkk ci tangaay bi ci réew yi féete ci xaaju-kol-kol bu bëj-gànnaar bi.
Diisaayu yaram yi
Diisaayu yaram yi (corps)
jël-leen aw xeer ci seen loxo, wacc-leen ko, day rot ci suuf de.
Bëj-saalumu Afrig
Doon na diwaan bu am-alal te suufam naggu lool mbay. Rèew mi gën a jëm-kanam ci Afrik, fa la ne rawatina muy Réewu Afrik gu Bëj-saalum
Bul
Njariñ yi
Garab gi ay njariñam manees na cee faju man nañu koo jëfandikoo ci matt walla sax ñu di ko lekk. Ci wàllum paj xas mi man naa faj ay tànk yuy ruux walla tànk yu ab sedd di jàpp. Reen yi man nañu koo jëfandikoo ngir faj feebaru xel. Yu bari ci garab gi it man nañu koo jëfandikoo ngir faj tële ak faj bopp buy metti ngir faj ay picc ngir faj yaram wuy sol ndox ngir faj coona walla it nu man koo jëfandikoo ngir di ci faj i goom walla di ci faj i saan man na it yombal njurum jigéen maanaam jigéen juy wësin dena ko koy yombalal.
Amfipolis
Ci angale ak ci faranse mooy Amphipolis.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Surinaam
Wàll:Réew Wàll:Aamerig
Amos
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Kàttanug mbëj
Kàttanug mbëj xeetu kàttan la gu lonku ci doole walla tool yu jóge ci mbëj, maanaam lu ñeel yëngug, walla doxub, yani mbëj. Kàttanu mbëj manees na koo jëfandikoo ngir defi liggéey, leeral, tàngal,...
Digaale bi ci kàttan ak ngóora
Liggéey bi W ciy joule, yan bi Q ciy coulomb ak wuuteeg aj gi \Delta V ciy volt.
Betsayda
thumb|Betsayda Ci làkku ibrë \^hdyu-tyb\^; CI làkku yawut la tur wi jóge. Ci angale mooy Bethsaida; Ci faranse mooy Bethsaïda
Dëkk ba ci penku-kawu dexu Galile la woon, sorewul fu dexu Yurdan dugg. Tey jii xamuñu tembe bérab bi. Man na nekk sax amoon na ñaari dëkk yu bokk tur Betsayda. Benn ci penku dexu Yurdan, te benn (mooy Betsayda ci diiwaanu Galile) ci sowu dexu Yurdan.
Alaaji Maalik Si
Dundam ak jëfam
Ci Tiwaawan la wootee Gammu gu njëkk, ngir màggal seydinaa Muhammad. Mu door njàngale mu diggoodi, dëkk bu ne mu yabal fa ab muqadam bu fay jàngale diine.
Betsayda
Man nañu koy jàng ci Injiil ci Mc 11:21; Mk 6:45 8:22; Lu 9:10; 10:13; Yow 1:44; 12:21.
Kàttanug mbëj
Digaale bi ci kàttan ak ngóora
Kàttan gi manees na koo nattee nii:
Bitini
Ci angale mooy Bithynia; Ci faranse mooy Bithynie
Ampilyaatus
Dañu koy gis ci Ro 16:8.
Anas
Dañuy gis Anas ci Injiil ci Lu 3:2; Yow 18:13,24; Jëf 4:6; 5:17-18, 27-28.
Asmara
Asmara mooy péeyu réewum Eritere di itam dëkk ba fa gën a rëy. Wàll:eritere
Kaabu
Seeni mbootaayug
Jiggeenu Fariŋ bi ñu leen wo Musu-Mansa. Meeni Fariŋ bi waroon juge ngir mëna falu, ñoom la.
Suuf si
Peeyug Kaabu, Kansala, la woon. Di bu, am.
Duni Virgin (angalteer)
Virgin Islands, British  (British Virgin Islands)
Oseyaani
Rèew ak suuf
Lu ëpp ci réewi Oseyaani yi, ay dun la ñu. Mennum Óstraali ak Papuwasi-Ginne-Gu-Bees ñoo am ay peggu suuf ak yeneen réew (Ci Dunu Ginne gu Bees gi ak Endonesi gi ñuy boole wàllam gu bari ci Oseyaani).
Wàll:Gox yi
Omaan
Omaan (Saltanat bu Omaan) : réewu Asi.
Tus
Wàll:Xayma
Narab
Turu xam-xam
Acacia polyacantha Wàll:garab
Panamaa
Wàll:Réew Wàll:Aamerig
Nowembar
Nowembar mooy fukk ak benneelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul.
Turam ma ngi jóge ci latin november, jóge ci novem (juroom-ñeent), moo nekkoon juroom-ñeenteelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja.
Wàll yi xam-xam jëme kanam ci Tugal
Jëmm:
Xam-xamu Jëmm gën na a jëm kanam te gën a buur, ci xarnub fukk ak juroom benn g. Bu ko defee, nga gis boroom xam-xam yi ñuy dàggasante ci masalam yëngu-yëngu, ndaxte yëngu mooy cëslaayu xam-xamu Jëmm bu Arusto, maanaam ci la xam-xamam boobu tegu.
Yàlla
Wàll:Diine
The Carpenters
Wàll:Woy
Bànni Israyil
Ci angale mooy Israel, people of Israel or children of Israel; Ci faranse mooy Israël, peuple d'Israël ou fils d'Israël
Awa
Ci Lislaam
20. Séytaane jax-jaxal leen ngir mu feeñal ca ñoom ñaar la Nu leen nëbboon - ci seen cër - mu ne leen : “Seen Boroom terewuleen ngeen jegeñ garab gii lu dul ne Dafa bañ ngeen nekk ñaari Malaaka walla ngeen bokk ca ñay dund fàwwu [duñu dee] ! ”.
Catir
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Tirki
Andoronikus
Ci angale ak ci faranse mooy Andronicus.
Aten
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Girees Wàll:Péy
Ruwandaa
Ruwaanda (Republik bu Ruwaanda) : réewu Afrig
Ndar
Wàll:Dëkki Senegaal
Taariixu Senegaal
canc gi
Ci Ndajem Berlin mi la réewi tugal yi waxtaan ba deggoo ci ana naka la ñuy seddoo Afrik.
Prag
Prag mooy péyu Réewum Cek
Mbëjfepp
Mbëjfepp "électron ci fr" as wàll-wàllaan la (wàll su ndaw lool) su xarefulwoon bi bu sëfoo ab yanu mbëj bu bon(-) bu tollook qe = 1,602 · 10-19 C, te dayoom toll daanaka ci 9,10 · 10−31 kg (ci beneen bennaanu natt di 0,511 MeV/c²), dees na ko wax itam yan bu njëlbeen walla wàll-wàllaan wu njëlbeen.
Dalmanuta
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wëttéen
Melo wi
"Wëttéen" garabu ñax la gog man naa dund ay 10i at. Guddaayam dees koy natt ci 10i met waaye buñu koy bay dañ koy gàttal ci ñaari met ngir yombal jël giñuy jël Wëtteen wi.
Tóor-tóoram dañuy génn ci ñaari pàcc, gog day weex ak pàcci gog day mboq te yor genn xet bees ràññeef lool.
Kisinawu
Kisinawu mooy péyu réewum Moldaawi
Bëj-saalumu Aamerig
Taariix
Ay askan yu jòge woon goxub Asi ñoo ko dëkkee woon, daanaka am na ay junniy at nj.j.(njëkk judd gu Isaa). Amerigo Vespuci mooy tugal-tugal bi fa njëkk a teg tànkam, waaye li gën a siiw mooy ne Kristof Kolomb mooy ki ko wuññi
Toolu mbëj
Ubbite
Njoxe yi tukkee ci caytu yi gëstukat yi def xamale nañu ne ñaari fànni mbëju yu ne-ne yi ñoo am: baax(+) ak bon (-). ñaari yaram yu mbëju, ñoom ñaar ñépp, ci anam gu baax walla gu bon dañuy bëmëxante, su dee wante dañoo mbëju ci anam gu wuute dañuy xëccante. Ngir xam ndax wenn yaram wi mbëju na, maanaan ndax am na yani mbëj ci biiram, dañuy jëfandikoo jumtukaay bees di woowee mbëjxool, moom du man a xayma taraayu mbëj mi ci biira li muy def rekk mooy wax ne am na ci mbaa déet. Ngir natt mbëj mi jumtukaay bi ñuy jëfandikoo mooy nattampere.
Xaaju kol-kol
Wàll:Falag
Apiyus, péncu
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Bëj-gànnaaru Aamerig
Ci bii gox ñetti réew yu mag a fe:
Ni Sapoŋ jëme kanam
Ni Sapoŋ jëme kanam
Waaye nag lii mu nekke woon, soppiku woon na ci ñaareelu xaajub fukk ak juroom ñeenteelu xarnu. Ci noonu mu tàmblee juge nànk-nànk ci réew mu deltu ginnaaw, dem ci réew mu jëm kanam ci wàll yii: koom-koom, caada, politig ak xare.
Sapoŋ, ginnaaw bi ñu ko gañee ci ñaareelu xareb àdduna bi:
Waa Sapoŋ jariñu nañu ci li leen Aamerig indil ci ndimbal yu alal ak yu xarala, loolu bokk ci li delloosi cawarte gi ci wàllug koom. Metlàŋ yu Sapoŋ yi dox nañu bu baax ci tas ak yaatal koom-koomu Sapoŋ, ngir seenug yewwute ak ngir bari gu Sapoŋ bari ay liggéeykat.
Kataar
Kataar (Etaa bu Kataar) : réew Asi.
Sapoŋ
Japoŋ : Réewu Asi. 4 duni : Hokkaido, Honshu, Shikoku, Kyushu.
Jëm kanam gu xam-xam
Jëmm :
Bu boroom xam-xamu Gres bii di Batlimos jàllee, kii di Ibnu Haysam moom lanuy jàppe boroom xam-xam bi njëkk’a def ay wuññi ci xam-xamu gis. Haysam defoon na ay taalif ci xam-xamu-yu nu gis yi, ak xaaji bët, ak weer yi  ak leer ak yeneen. Waa-Tugal yi it yii taalif, tuxaloon nanu leen ci seen làkk  wii di wu latin, ci xarnub fukk ak ñatteel g, ak ci yeneen làkk yu Tugal yi. Loolu dimbli leen ci nu jariñu bu baax ci xam-xam yii nga xam ne jullit ñi aayoon nanu ci bu baax.
Saytubiddiw:
Dana jaadu nu leeral ne xam-xamu simi moom, danu ko daa wooye xam-xamu Jaabir, ngir li ko ci Yàlla tawfeexaloon ba mu man’a topp yoonu xam-xam wu nattu wi nga xam ne ci la jaaroon ba man’a àgg ci ay dëgg yu simi yu bari.
Fuuf
Melo wi
Oktoobar ba nowambar lay tóortóor, tóortóoram wirgow ngolleñ bu dër la yor te day gilli xet wu tar te saf suukar. Fuuf bi danay des ci fuuf gi lu mat weer.
Njariñ li
Njariñal paju garab gi ci yaatal yii la:
Kigali
Wàll:Ruwandaa
Fuuf
Turam ci yeneeni làmmiñ
Araab: Farañse:
Tuubaa
Demb
thumb|right|350px|Tuubaa ci google bu suuf si Dëkkub Tuubaa, kii di Sheex Ahmadu Bamba moo ko sanc ci atum 1887.
Fuuf
Turam ci yeneeni làmmiñ
Wàll:ñax
Diggu Asi
Séwógaraafi
Ca doj yooyu la dex yi leen di dimbali ci mbéy mi di ballee. Li ëpp ci diwaan bi ñakk na lool taw.
Tojj
Melo wi
Am xàncam day yor melow baam, day nooy, mel ni waasintóor yu jën.
Diiwaani dott
Bari na nak ñi dëkk ci barabi dott bu bëj-gànnaar, waaye bu bëj-saalum kenn dëkku fa, lu ko moy am na ay sañc ngir ay gëstug xam-xam, ci wàll wi gën a féete suuf ndax lu mu gën a sedd.
Yewwute gu ndefar
Sabab yi tax yewwuteg ndefar am ci Tugal
5	Réewi Tugal yi ak mbootaayi koppar yi, jàpple gi ñu doon jàpple sémb yi jug ngir jëmale kanam ndefar ci Tugal, loolu de ci li defar jawwu ji la ba ndefar man a dox, man a àntu.
3	Jokkoo gën a jem kanam gu mu gën a jem kanam
Li kenn manul a sikk mooy ni ndefar jëme kanam ci Tugal de indi na fi ag jëm kanam ci wàllug jokkoo, rawati na bi liggéeyu weñ gënee dox, gën a jëm kanam. Ci noonu angle bii di George Stephonson, moom ñëw, fent saxaarug cóolool maanaam , muy daw ci ay banti weñ ci diggante dëkkub Liverpool ak Manchester ci atum 1830g, yoonu weñ wii mooy yoonu weñ wi njëkk ci àdduna bi.
Li mu fi jur, indi ko fi ci wàllug mboolaay:
Beneen jafe-jafe bu mboolaay bu bees amati, ànd ak yewwuteeg ndefar gi, ak ag jëmam kanam, loolu mooy ne lu bari ci jigéen ñeek xale yi, leegi dañoo tàmbli di liggéey ci isin yi, te kat kenn soññu leen ci ku dul boroom isin yii nga xam ne li leen ñoroon weesuwul nu ñu man a gën a ame ay liggéeykat ba gën a man a néew lu ñuy fay, ginnaaw liggéey bi ci isin yi laajul doole ju rëye noonu ngir man ko. Loolu tam jurati yeneen jafe-jafey mboolaay, ndax tax na ba jigéen bàyyi fi ay liggéeyi boppam, dem ci isin yi, xale yi it bàyyi njàng mi, te loolu ag pert manu koo kawe, ndax xale yi ñooy yaakaari ëlëg.
Damaris
Dañu ciy jàng ci Injiil ci Jëf 17:34.
Queen
thumb|
Jamayka
Wàll:Réew Wàll:Dun Wàll:Aamerig
Ancos ci Siri
Koom-koomu Ancos amoon na doole lool ndax kàttan gu mu am ci biir nguuru Room, tamit ndax yoonu jaaykat yi am solo ya jaaroon Ancos ak ndax lu ñu fa defaroon ca dëkk ba. Ancos dafa siiwoon ndax dàllu der yu rafet, latkoloñ, saf-saf yi ak ndàbb lu xeeñ, piis yi, gànjar ya ak takkaay ya, téere ya, ak li tëggu xaalis ak wurus defare.
Jolof
Jolof gu màgg ga
Jamono jooju la màndeŋ yi yaatal seen nguur gu mag dale ca géeju Atlas ca bëj-gànnaar ba bëj-saalum ca Gàmbi. Ca jamono jooju yit la nguuru jolof nangoo boppam, moo gënoon a am solo ci réewu Wolof yi ak Séeréer si ak ci mbooleem réew yi ci géej gi, ci li ko dale ca bëj-gànnaar ba bëj-saalum, Fuuta ba Saalum. Ëmboon na Waalo, Kajoor, Bawol ak rèewi Séeréer si ak lenn ci Fuuta Tooro.
Dodoma
Dodoma mooy péeyu réewum Tansani, di itam bu diiwaanu Dodoma
Wàll:Tansani
Sànqaay
turu xam-xam yi
Wàll:garab Wàll:meññeef
Apolos
Apolos moo feeñ ci Injiil ci Jëf 18:24-19:1; 1Ko 1:12; 3:4-6,22; 4:6; 16:12; Tit 3:13.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Ekonting
Ekontiŋ lanuy tëgg pur xewi Jola. Tëgg nanu ko lool ci ngénté ak takk. Tëggkatu, ekontiŋ bi dina woy itam. Beneen musikkat tëgg na sabar bu mag. Bugarab la tudd. Wëyi Jola dañu "sumé" (dañu neex) te am nañu tuuti baat. Seeni waxin wax nañu ci wallu xol, waakër, ligééy, yité, ak àdduna ci àll.
Arabi
Ci jamano Injiil ji, diiwaanu Arabi moo fare woon penku ak bëj-saalumu réewu Yude, maanaam wàllu bëj-saalumu réewu Yordani (Jordanie) ak wàllu bëj-gànnaaru Arabi sawuditt (Arabie saoudite). Nekkul woon lu ñuy wax diiwaanu Arabi tey jii, maanaam lépp lu nekk ci diggante Géej gu Xonq ak Géeju Pers (golfe Persique).
Yewwute
"Yewwute" gu Tugal gi, baat la buy tekki, ci maanaa mu taariix mi mu yore, yëngu-yëngu gu dekkal ak yeesal, walla dundal xay gu Tugal gu yàgg ga, gu Geres ga ak Rom. Rawati na ci wàlli njàggat, fànn ak tabaxin.
Diiwaanu Luga
Diwaanu Luga benn la ci 14 diwaani Senegaal yi. Mooy diwaan bi ëppi pegg ci Sengaal Gépp, moom dafa diggu. Am na 677533 ciy way-dëkk, te yaatoo 29188km2 thumb|right|300px|lonkoyoonu Diwaani Luga
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:diiwaani Senegaal
Principal (Kap Weer)
Karmat ak delluwaay
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Yewwute
Yëngu-yëngu yi aju cig "nite"
Ci dëkki Itaali yii, lu bari ciy fànnkat yu siw yi fa lañu feeñe, bokk na ci ñooñu deseñkat bu siw ba, di Fra Angeliko (1400 - 1455), Leonardo da Vinci (1452 - 1519), Titian (1488 - 1572), ak Rafayel (1493 - 1520 g), yattkat ba Donatello (1386 - 1466).
Feeñug làkk yu bees yi
Bu ko defee Miguel de Cervantes moom itam def xisaam bu siw ba di don kixota ci làkku Espaañ, ci noonu it la Rabelais (1483 - 1553) def, moom mi nga xam ne gisul lu gën làkkam wii di wu Fraans, ngir wuññi ci liy yëngu ci biiram, ci njàggat lu fees dell ak xoromu ak mbóosóor (kaf).
Chaucer mi dib waa-angalteer (1342 - 1400 g) jug, moom itam, sotti ciw làkkam woyam yu yéeme ya cib taar, rawati na nettaliy Kentrebry yi, nettali yooyu ñoo ko def kenn ci woykati Angalteer yu mag yi, yi gën a siw.
Yëngu-yënguy dajale mbind yi
Yewwuteg Orob gi yittewoo woon na te sonnoon ci taarix ak jeexiit yu yàgg ya. Ag jublu gu yees am ci jàngiinu taarix, ñu koy teg leegi ci cëslaayu jam, waaye tegeesatu ko rekk ci dégg ak nettali, ci noonu ab jàngu sosu ci Firenze am njàngaleem jëm ci jam gu taarix, mu tudd daaray xam-xam bu taarix.
Bokk na ci ñi nga xam ne yittewoo woon nañu gëstuy taarix yi ak yu politig yi, bindkatu itaali bii di xalaatkat bu politig bu am diplomasi, di Nicola Michiavelli (1469 - 1527 g), Michiavelli mii def na teere bu mu tudde woon (buur bi), ndax da ci doon wax lu aju ci buur bu am doole, bu doon bennale dëkki Itaali yi, ak nguur-nguuraanam yu daggatoo woon yi te tas.
(7) Feeñug yëngu-yëngug xam-xam gu yees gi:
Yewwute gi ci Angalteer dafa jublu woon yoonu takk ak boole diggante pas-pasu nasaraan ak gëstuy nite, yu njàngat ak yu fànn yi. Yewwute googu nag indiwul woon lu yees, lu ñu fent, ndare ci xarnub fukk ak jurom ñaar g, bi am njurum njàggatam ak mu niteem mu yees feeñee ci anam gu fes te rafet ci woyi William Shakespeare yi (1564 - 1616 g) ak woykat bu silmaxa bii di John Milton (1608 - 1674 g) ak ñu dul ñoom ñaar.
Areyopas
thumb|right|250px|Areyopas ni ñu ko gise tey ji su fekkee ne yaa ngi ca Akëropool
Momoko Kōchi
Filmi
Wàll:Sapoŋ Wàll:Sinemaa
Arimate
Ci angale mooy Arimathea; Ci faranse mooy Arimathée
Ba Don
Ba Đồn ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam.
Coreca
Wàll:Itaali
Arkib
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Armagedon
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Màntaalis
melo wi
Ci cosaanam, moom garab gi mi ngi cosaanoo réew mu ñuy wax (Madagaskaar).
Tarrafal (dëkkaan)
Tarrafal benn dëkkaanu ci yu bëj-gannar yu dunu Santiago, Kap Weer.
Penku gu Sori
Wàll:Asi
SancamJolof Ak li ko waraloon
Bi buur yi ak seen dag yi gisee li nu gis,te ñoom boroomi ngànnaay lanu, ñu daa dund ci seen ngànnaay rekk,danu daan song ku leen daa jéem a të,duma ko,nangu alalam,ray ko mbaa ñu njaf ko (jàpp ko jaam),loolu nag di woon aada ju yàggoon ci ñoom,ju nu daa donnante,waaye loolu téewul ñu amoon jàmm ak lenn ci boroom néeg yu mag yi, daawunu leen boole ci seen jëf jooju,daawunu ci boole it ñi daa aaru ci seen kaaraange,niki néegub sëñ bi.
Jaxasekat yi nag ,bi nu demee ci tubaab yi danu leen ne Sëñ bi ñii lay roy,ba mujj tubaab yi manatuñoo ñàkk a gëstu li nu leen wax,lii daal mooy li gën a waral tubaab bi jublusi Sëñ bi,ginaaw bi ko Yàlla dogalee namm ca la mu ca namm,muy wax joj dara amu ca,ndax Sëñ bi lorewul ,soxlawul àdduna,te xemmeemul li nu jort ci moom,Yàlla’ay seere lii nuy wax.
Diiwaanu Tambaakundaa
Ay goxam
Ginnaaw bi, bi ñu defee Tunduw Kéedugu Diiwaan bu mat sëkk ci 2008, Péncum Réewum Senegaal la ngi ko def ci 1 diggi-gammu ci 2008, diiwaan bi ñaari Tund rekk la am:
Imbraatóor gu Gana
Imbraatóor gi nekkoon na di gu naat : ay suuf yu nangu mbay ak sàmm, mu daa bokk ci yaxantug tàkk gi (gi nu daa defe ci tàkk gi) ak njaayum wurus mi, moom imbraatóor gi amoon na ay mbelli wurus yu bari yoy ki ko daa topptoo mooy Kayaamagana, maanaam njiitul wurus li : waa jii da daan nekk njiit lu dëgër, lu ñu wormaal, luy àtte cig maandute te daan samp foŋsaneer yi. Moom nag cim koom ak naataange la daa dunde ci péeyam, waa diiwaan bii it dañu ko daa indil ay kem ci wurus wi ñiy génnee ci suuf si, ginnaaw bi mu faatoo nag la ko fi ab jarbaatam wuutu. Ci atum 1052 g.j., la Muraabituun yi song Gana, ci layuw dañuy dugal ñoñam ci lislaam, ñu daal di ubbi péey ba atum 1076 g.j., ginnaaw bi Gana néew doole, daal di daanu ci mujjantal gi ci loxoy imbraatóor gu Mali atum 1240 g.j.
Rap
Old school (daara ju yàgg ja)
Génneeb Sugharhill Gang bi amoon na solo lool ci ciiwteeg xeetu woy wu bees wi, di laal mbooloo mu bari, yemul woon rekk New York, di fa mu juddoo, waaye réew mi yépp la mujje laal.
Lat Joor
Dundam ak jëfam
Ci atum 1864 g.j, la ko Federb daane ginaaw xareb Loro, teg loxo ca Kajoor, Ca la Lat joor deme Siin gir sakk o lëkkëloo ak Buur Siin Kumba Ndòofeen Juuf ngir xeeq Tubaab yi waaya Buur Siin daa gantal ci ndigëlu Federb.
Ci atum 1878 g.j, ci la Tubaab yi dogoo ak Lat Joor ci jaarale rail bi biir Kajoor muy yoonug weñ wu saxaar giy jaar ci diggënte Ndar ak Ndakaaru ngir yombal yòbbug gerte gi, waaye bi Latjoor demee ba gis ne loolu men la ci pexem tubaab yi ngir gën jekandiku ba mana dëgëral seenug nootel ci rèew mi, Lat Joor daal di bañ sakku ñu dakkal ligeey ba. daal di def ag fipp gu mag ak ay àndadoom atum 1882 ba 1883 g.j. Ci noonu xare bi tàkk digganteem ak Tubbaab yi, mu nekkoon xare bu tàng jérr waaye sancaan yi nootoon nañu Latjoor ngir néewug ay ngànnaayam aki jumtukaayi xareem ak bari gi ñu bari woon ñoom jumtukaay yooyu ñeel Tubaab yi. Ci noonu Latjoor ñakkoon pexe, daal di weeruji ca buurub Jolof ba Alburi Njaay, loolu nag di woon atum 1884.
Hip-hop
Ay cosaanam
Woyu hip-hop ci buumu xeeti woyi waa-aamerig yu ñuul yi la bokk. Ay dàttam ñi ngi bàyyikoo ci dundiin gu metti gi ñu nekkee woon, dalee ca seeni maam ba ci jamono yi muy juddu, woy yañu daan def ca tool ya daan ca naqarlu seenug nekkiin, ak daan ca fattali seenug jóge Afrig. Mi ngi tàmbalee ciy kebetu niki xeeti woy yu mel ne ragetime, jazz, blues. Ci lu gën a jonjoo, woyu hip-hopa ngi bawoo ci Soul, ak ci funk. Yii xeeti woy bawoo bëj-gànnaaru Aamerig dem ba fasook sound-system bu waa-jamayka, bi àgg ba New York ndax ndoxandéemu gi waa-jamayka yi daa def foofa. Ba tax-na ñett ñi ñu ne ñoo sos yëngu-yëngu hip-hop fa lañu bàyyikoo.
Ginaaw saayug waajur wi
Kaad nettali na ma ne bi sëñ bi agsee, ci bi miy siyaaresi Ustaas ,ci bëcëgug bis bu sell,Ustaas defaral ko am soow mu neex ci ndox mu sedd,ak suukar,looloo ngi amoon,ci jamono ji sëñ biy nattu boppam ci di tegoo ay coona,mu ne ko naanal mu ne ko man baax na du ma naan lii, mu ne ko,ndax daa baaxul ci wàllug wér,waala da nga koo bàyyi ngir Yàlla di jiyaar ak sa bakan,sëñ bi ne ko waaw loolu la,mu ne ko kon naanal,bàyyiwu ko ba mu far naan,ginaaw bi la dongay Ustaas yi laaj lu waral mu sonnu ci mu naan soow mi,mu ne leen ndax moom kat sonal boppam rekk la bëgg,ak mettital ko,mujj loolu di aadaam ngir Yàlla,ju mu manatul a bàyyeeti,ndare cib coona,ma jëflante ci ak moom waaye Yàlla defal na ko barke,ndax mujj na dëgar ci këng.
Muhammad Lamin Daraame
Ci atum 1887 g.j, la ko tubaab yi manante ci deltu ginaaaw jëm Gambi. Daal di toj tata ja mu tabaxoon ca Tuubaa Kuta. Muhammad Lamiin ñàkkoon na lu bari ci xarekatam yi ci xare bii. Tubaab yi ray nanu ko ci ndimbalul Muusa Mulo. Ñu mujjoon manante buur yu bari ci ñu xaatim ay kóllarey ndénkaane(tutelle), tegoon it loxo lu ëpp ci suufi Senegaal yi.
Talin
Wàll:Estooni Wàll:Péy
Diiwaan yu Bennoo
Diiwaan-yu-Bennoo yi ci 2008, 302 ciy miliyoŋ ciy way-dëkk lañu amoon, loolu tax muy ñetteelu réew mi ëppi nit ci àdduna bi, ci ginnaawu Siin ak End. Réyaayam toll ci 9,4 junni km², di ñeenteel ci àdduna bi, ci ginnaawu Riisi, Kanadaa ak Siin. Gàddaay gi bari na fa lool, ba tax muy réew mi ëppi xeet yu jaxasoo ci Suuf si. Koom-koomam mooy bi gën a woomle ci àdduna bi, te moo am njuddéef mu ñumm mu biirum réew (NJ.Ñ.B) mi ëpp ci àdduna bi.
Break dancing
Break dancing, walla breakdance, walla break, walla b-boying, ab baat la bu ñuy jëfandikoo ngir wax fecciin wa juddoo te màgge New York ci ati 1970, xammeewu ngir ay suppjalañam aki bërangoom ci suuf si. Fecckatu break dance la ñuy wax breakkat.
Faraas
Wàll:Tugal Wàll:Réew
Elsinki
Elsinki (sv: Helsingfors) mooy péyu réewum Finlaand
Wàll:Finlaand Wàll:Péy
Gëwéel
Diiwaani gëwéel yu mag yi
Diiwaan yiy dund cib klimaab gëwéel dëgg-dëgg ñoo ngi nekk ci diggu Aamerig ak bëj-saalumu Aamerig, ci digg ak genn wàllu bëj-gànnaaru Afrig, ci bëj-gànnaaru Óstraali ak genn wàllu Endoneesi. Li des ci barabu diggantegëwéel bi dañu leen di séddale ci diggante klimaab tàkk (rawatina ci Afrig), bu yamoo walla bu xaw a sedd (rawatina ca Asi
Sëriñ Mbay Jaxate
Yóbbal baax ciw yoon
Yóbbal bi nag moo di fàggub yar te wol mburu yor
La gën ngay ku yombul, ku maasam jafe
Jëfal guddi jëf bëccëg'ak sépp saa
Budul woon ngëméen ak nélaw koofu gis
Woy wu mu def ci wori àdduna
Adduna bëgg na laa fab waaye yaw nanga bañ
Néegub ñax'ak mbaari seng ak taaxi suuf aki kaw
Baadoola ak buur akub dag ñépp ñoo xala yam
Aw Woy ci Xarit
Baadoola day bay di gor, may buuri gët, di ko jay
Dublin
Dublin mooy péyu réewum Irlaand
Aliin Situwe Jaata
Porofesëer Awa Mari Kol (borom këram sant Sekk) mu ngi juddu benn fan ci weeru mee atum 1951, nekk ab doktoor di tamit way-polotig ci Senegaal. Ab gëstu la buy gëstu li ëpp ci "SIDA" bi nga xam ne, siiwal na ci ay jukki yu bare. Nekkoon na kilifag deppàrtemaa ca "ONUSIDA"ca "Genève" diggante 1996 ba 2001. Diggante 2001 ba 2003 ak 2012 ba 2017, moo nekkoon jëwriñ ji yore wér-gu-yaram bi ci Senegaal. Fukki fan ak benn ci weeru septàmbar 2017 ba léegi, jëwriñu nguur la (ministar detaa) ci wetu Njiitu repibilig bu Senegaal.
Ñëwug waa-tugal ci Afrik
Digg (centre) yu yaxantu yu njëkk yi
Am na ci diggi yaxantu yi yoy ñi ngi leen di liggéeye ci melokaanu tata (fortification) ju terewu (difficile d’acces) ngir moytu ay cong yu ñu leen mana def. Waa Tugal yi dañoo gis ne seen xay gi moo gën a kawe gu dul moom, looloo waraloon ñu ga woon ko yeneen askan yi.
Tokyo
thumb|250px|Tokyo
Màggalug Tuubaa
Ngënéel li ak njariñ yi:
Amna yu nëbbu ak yu feeñ te xamu ñu ci lumay lees ci wax, Waaye dëgg-dëggi mbir mi, Ay gumba lanu ci, Boroom bis bi ak Ka mu koy bisal rekk la ñeel. Yu feeñ yi: Bokk na ca dajale ay jullit ngir ñu dox bokk gi Yàlla doxal seen digante. Bokk na ca it daje diggante ay bokki askan ak bokki nit, te dox ko di lu war. Bokk na ca jàngum Alxuraan mu jaatu ci lim bu kenn manu la natt, te Yonent bi (Jàmmi Yàlla ci moom) wenn arafam moo gënn àddina ak li ci biir. Bokk na ca it Jàngi Xassida ci lim bu kenn man la takk, te Yàlla digël nu te jiitu ci, nu julli ci Yonent bi, ne it ku ci julli mu ful ko. Bokk na ca birnde yu matale mbooleem ña fay teew, Ba kenn dootul xàmme ku am ak ku ñàkk, ñepp jëfandikoo ñam wa gën, Te Yonent bi (Jàmmi Yàlla ci moom) ne: Yi gën ci diine ñooy:Bernde (joxe aw ñam) ak Nuyoo. Bokk na ca dajeb woroomi Xam-xam, Dolleente, Jàngale, Xamale, Laabireente, Soññee ci diine, te ñu wax ne dajeb woroom xam-xam yi yërmànde la. Bokk na ca dajeb kureeli diine yi, Ngir man a gën a rataxalaat diggante yi, Féddali bokk gi. Bokk na ca it dajeb Taalube yi ak seeni Sëriñ siyaare, Yees lu ak Joxe Haddiya ji nga xamni Yàlla a ko digle ci Al-Xuraan. Ak yeneeni ngëneel aki njariñ yu nu lott ci lim ko... Yu nëbbu yi: Sant la Sëriñ bi woote, Sant nag lu màgg la ci Lislaam, Rawatina ci way-sóobu yi (Sufiyaanke), Jàppe nañu ko niki màqaama mu kawe, Benn ci ñatt yi gën a gaaw ci jigeel Ab jaam Boroomam, Muy Màqaama mu kawe, Sëriñ bi wax na ne: «Kuy saa mbegte di sa mos (mbegte) bu bis bi ñëwee nanga ma ci santal Yàlla, Bu ëllëgee ma bokk ak yaw pay ga» Mu waxaat ne:Kepp ku ci ray Ginaar ba Giléem ngir Santalee ma ko Yàlla ëllëg maak yaway bokk xeewal ya ca àjjana, may ya bokk na ca li mu wax ne: Liko Yàlla jox saa su bis bi dellu seetee Dana ko ful fukki yoon, diirub jamono ba àdduna di fàddu, Ginnaaw ba it ba ca àjjana, ab jant bees di xame waxtu du fa am, waaye saa Boroom moom xamna saa sa ak jamono ja, ba bu bis bi agsee, Mu fulal ma neexaayu Àjjana ja fukki yoon (multiplier par 10), kon loolii yaw miko Màggal ci Ginaar ba ci Giléem, Sëriñ bi nee: yeen a koy bokk. Sëriñ bi waxaat ne: «ñaar ñu ne, kenn ka fonk Màggal gi; ka ca des déet, du ñàkk ki ko fonk di gis li muy tiime moroom ji (li mo koy tanee)», Ak yeneeni ngëneel aki njariñ yu dul jeex te xam-xam ba ñeelul ku moy Ki (Sëriñ bi) bis lu ak kees Koy (Yàlla ji yayoo ag cant) bisal.
Njàppum jaam
li juddoo ci njàppum jaam yi
Askani Tugal yi dugg nañu ci njaayum jaam ci anam gu tar, looloo waral :
Ngir mettiit yi jaam yi daa jànkoonteel, boroom yéene yu rafet yi jug nañu ngemb séen bopp ne dañu fiy jële njaam ci turu teddngay nit : ca Angalteer ag yëngu-yëngu judd na fa ngir neenal njaayum jaam (le mouvement Abolitionniste). Bu dee ci Frãas it mbootaayug xariti ñu ñuul ñi (Organisation des Amis des Noirs) taxaw fa ngir xeex ag njaam. Waaye yaxantu gu gàccaale gii jëleesu ko fi lu dul ci atum 1848 g.j.
Nettali wu aju ci njaayum jaam
Lii ci nettaliy gimiñ yi la :G.L Havaux
Njàngat
Tekki
Njàngat day di ab fànn gu am genn melokaan gi ci jokkoo, muy ci mbind walla ci kàddu, di tax ñuy man a jëfandikoo làkk bi bu baax te di am njeexit ci baatukaay bi. Njàngat da fa yaa te bariy fànn, li leen di wuutale mooy mbindin walla ndefu téere yi. Taaral gi am na ci lu am solo.
Ladab
Kon manees na ne: Ladab,
Tekkiinu njàggat
Man ngéen a xool foofu ci suuf,cuq ci lëkkalekaay yooyu, ngir déglu as lëf ci wolofali Sëñ Mbay JAXATE ak Sëñ Muusaa KA:
Waxi Seex Anta Joob ju aju làkk
Nit kiy wax nag fi xelam yam, fi jàngam yam, fi gis-gisu àddunaam yam, foofu rekk la ay waxam man a yam...
Bisu Tamxarit
Bisub Tamxarit Ak Bisub Tamñërit, Bisub Tamxarit di 9eelu fan ci weeru Tamxarit, bis la budi aw xew ci Jullit ñi, rawatina ñi ëpp ci sunnit yi, Siiha yi it dina ñu ko xewal ngir naqarlu, ray gees rayoon Useynu Sëtub Yonent bi (Jàmm ci ñoom) ca réewum Iraak, nees nako fa xumbal, ci àndandoo wàcc ci mbedd yi, di wone séni naqar, Ci julliti Senegaal yi, Baaxoos na toggi cere ca ngoon ga, ba ca guddi ga di guddig Fukkéelu fan ba, mu di guddi gu màgg ci lislaam ngir ay xew-xew aki ngënéel yu ci Yàlla jagleele, ku ca jàppu ba séll julli ñaari ràkkaa, ràkkaa bu ci ne nginnaaw faatiha nga tari saar wu la soob ci Alxuraan, boo noppee sàbbaal Yàlla lu la soob, julli ci Yonent bi (Xeewalug yàlla ci moom) lu la soob, te ñaan say aajo muslu ci balaa yoy at mi.
Ku ca bind lii:
Saaru Faatiha, Aaayatu kursiyu, Lixlaas, Falaqi ak naasi lu ci ne benn yoon, teg ca juróom ñaari laaya yii wu ci ne balaa nga koy bind, bind BISMIL LAAHI AR-RAHMAANI AR-RAHIIMI, ñooy yii: Raxaseko walla jambe ko ndoxum taw walla ndoxum teen mbaa ndoxum géej maanaam ndox muy dund, Ku ca naan Yàlla dana ko musël ci mboolem lu ñuy ragal ci mboolem musiiba yi ci at mi
Penku Tugal
Penku Tugal mooy diiwaan bi ëmb Réew yi ne Penku Tugal. Réew yi Bennog Sofyet gi tegoon loxo ci mujjug Ñaareelu Xareb Àdduna bi, yenn yi génn nañu ci, yeneen yi des ci. 300px|thumb|Penku Tugal ci gisiin gu yaa
Sagamihara
Wàll:Dëkki Sapoŋ
Kajoor
Liggéeykat yi
Su fekkee ne suuf si tuxu na ci ay loxo dem ci yeneen, li jëm ci liggéey ak loxo moo des ci loxoy ñeeño yi. Looloo taxoon ba géer ñi sori woon nguur ga, ak ñeeño ya ak jaam ya ñu féetele woon mbay mi, ñoom ñépp mujj nañu nekk ay liggéeykat. Ñoo féetewoo woon indi lépp lu nit soxla ci dund ak takkaay ak col ak ay jëfëndikukaay.
Trojany
Wàll:Poloñ
Tukkib géej gi
Boobu bisub dibéer la,bi gee jàllee ba teg lu néew,ñu laxas, - ci li ma kenn ci ñi àndoon ak sëñ bi nettali - ci fenkug weer wi,ci guddig altine dëppook ñaar fukki fan,juge Kokki,nee na :booba ñun ñi ngi dox, muy wicc-wiccal ci sunu kaw. Sëñ bi nee na : maa ngi rañaan (mooy dox guddi) kerook ca guddi googa,ci kaw sama wenn ngélamu ñu naa ko Hawnul laah,wu gaaw,nga xam ne fasi ñoñ buur bi manunu ko woon a jot,te ñi ngi doon def li nu man,ba mujj am ci ñoom ñu naan ma:Sëñ bi defal nànk,yëramal sa bopp,te yëram nu,ma naan leen gaaw leen,nu ku nu yilif,ba noppi yonni ko di yeexe? bu ko defee,nu wedam. Sëñ bi def na ci loolu aw woy: {{laxas nanu ginaaw bi nu yendoo,di dox,ca ginaaw gee, ànd ca’akug xat te di ko muñ ) ((Nu àgg,laataa jullig fajar,mu fanaan guddi gi ci yekkati ay bayit ,di boroomug jàjji}. Bayit yi  mu doon yekkati, ñooy ñaar yu Busayri yii: (kuy sukkandiku ci ndimbalul Yonnant bi,bu koy gaynde fekkoon cib àll it wedam) (Moom Yonnant bi,foo ko gise ak doonte moom rekk a ànd,da nga naan moo’k am mbooloo ànd ngir,màggam ga ). Li mu jublu ci di boroomug jàjji gi ci woy wi,nag,mooy mu nekk di jàjji fas wi ngir mu gaaw. Ginaaw bi, nu àgg Luga,laataa fajar,yendu fa.
Nettali nanu ne Sëñ bi nee na:bi mu jegee Luga,kenn ci ndawi nasaraan bi,te bokkoon ci ñi àndoon ak moom,wax na ak moom,ci anamug yërmaande,ne ko ngànnaayul,jege nanu noon bi de,Sëñ bi ne ko ci kàddu gu dëgar,yàlla du lòtt,te du des ginaaw,bi nu àggee ba dal,la ndaw li ko doon wax loolu dellusi, ne ko man dey da ma laa wax ngir yërmaande,ngànnayul,jege nanu noon bi,nga ne ma Yàlla du lòtt te du des ginaaw,li nga ma tontu ci sama wax jii de,xawma ko,loo ci jublu? Sëñ bi ne ko maanaam loolu mooy Yàlla (t.s) dara du fàddu ci moom,kon mi ngi ànd ak nun,bu doxee sama diggante ak noon yi,ci kàttanam,dàkku ma wëlif leen,kenn du ma manal dara,bu ma bàyye ak ñoom it, ñu def la leen soob,kenn du ci man dara.{wa in yamsaskal laahu bidurrin falaa kaashifa lahuu ila huwa,wa in yuridka bi xayrin fa laa raadda li fadlihii,} muy ci maanaa bu la Yàlla laalee ak lor,kenn manu koo dindi ku dul moom,bu la nammalee aw yiw it kenn manul a delloo ngënélam. (Yàlla mu sell mi dëgal na,Yonnant bi,jàmm ak xeewal nanu sax ci moom,jòttalee).
Sëñ bi nee na : ginaaw bi nu jullee tàkkusaan,lanu dugg ci saxaar gi,jëm Ndar, ñu àgg Ndar bi jant biy bëgg a so,ci loolu Sëñ ba’a ngi ciy wax naan: {Yàlla ca bu njëkk,la dàqoon samay nëx-nëx, ca Ndar jëme leen ci ku dul man,ci barkeb Ahlu Badrin ña diy gaynde)) (Ñu àndandoo, sax ca dun (île) ba akub coona,fuglukat ya di ñu fa bari}}. Ma sax fa - sëñ beey wax - la desoon ca safar,muy fukki fan,ak weeru rabiihul awal,ba ca bis bu mujj ba,muy bisub alximis, ci diir boobu laa matale woyug Asmaau Ahlu Badrin, muy turi waa badar ,topp ko,wéral ko,ci la’a dajee it ak ñu bari ci kilifay Ndar yi,ak li ko wër,kuréel it ci njiiti Njaambur yi seetsi ma ngir tinusi ak ramusi,ci tubaab bi,ma ne leen bàyyi leen ma ak sama boroom rekk,moo leen ëpp ñeewant ci man,gën leen a xam li gën ci man, ñu far taxawlu.